Vous êtes sur la page 1sur 26

D ZACHODNI PRZEGLA 2007, nr 2

JANUSZ HRYNIEWICZ Janusz Hryniewicz Warszawa

EKONOMICZNE, POLITYCZNE I KULTUROWE Z NICOWANIA PRZESTRZENI CZYNNIKI RO RODKOWOEUROPEJSKIEJ S

METODY ANALIZY

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni da miay na celu pokazanie, w jaki sposo Zaprezentowane rozwaz ania be b zaniu z czynnikami gospodarczymi i politycznymi czynniki kulturowe w powia przestrzen i tworza wewna trzkrajowe ro ksztatuja europejska z nice regionalne. dzie realizowana w dwo Analiza europejskich zro z nicowan kulturowych be ch wymiarach: instytucjonalnym i ideowym. Wymiar instytucjonalny nastawiony jest relacji mie dzy podstawowymi instytucjami gospodarczymi i polityczna analize , z podstawa do dugonymi. Zakada sie e instytucje gospodarcze i polityczne sa wzoro falowego ksztatowania sie w i wartos ci kulturowych. Prowadzi to do konstruowania modeli kapitalizmu np. manczesterskiego czy nadren skiego albo japon skiego. Innym wariantem tego sposobu analizy jest tumaczenie odmiennos ci , z Europy Wschodniej i Zachodniej komunistycznym dziedzictwem. Uwaz a sie e gospodarcze i polityczne instytucje pan stw komunistycznych uformoway specyfi zachowania wschodnioeuropejczny typ kultury i postaw, kto re nadal ksztatuja gna c b historii i pokazac czyko w. Moz na sie w ga , z e wspo czesne europejskie gaja XVI w. Typ wnioskowania jest naste puja cy: najpierw podziay gospodarcze sie sie interesy, czyli korzystne stany rzeczy. Dla szlachty wschodnioeuropejpojawiaja sie instytucje skiej w XVI w. korzystny by eksport zboz a, potem pojawiaja ce tym interesom np. folwark i instytucje polityczne, relatywnie najlepiej suz a ce folwarczny sposo podtrzymuja b gospodarowania. W oparciu o utrwalone instytu sie specyficzne wzory zachowan cje tworza i wartos ci. Najpierw gospodarka, potem kultura. do idei i koncentruje sie Drugi wymiar analizy ro z nic kulturowych odwouje sie zmian w obre bie na wykryciu odmiennych zalez nos ci. Bywa tak, z e pojawienie sie nowych instytucji gospodarczych. Jednym kultury skutkuje upowszechnieniem sie ca na pojawieniu sie z elemento w kultury jest religia. Zmiana religijna polegaja protestantyzmu zaowocowaa upowszechnieniem instytucji kapitalistycznych. Najpierw kultura, potem gospodarka. W trakcie dalszych analiz pokaz emy,

22

Janusz Hryniewicz

g kulturowy wia z w jaki sposo b podzia na katolicki i protestancki kra e sie z ro z nicami w zachowaniach. gaja bardzo ge boko w historie europejska . Kulturowe podziay Europy sie Wszystko zaczeo sie w czasach Cesarstwa Rzymskiego, kiedy zaznaczy sie wyraz ny podzia na cywilizowane ziemie poudniowoeuropejskie, kto re byy dos c po dugo pod panowaniem Rzymu i barbarzyn ska noc Europy. Trwao to bardzo tku XV w. sytuacja dugo, bowiem jak pisze H. Samsonowicz jeszcze na pocza gospodarcza i cywilizacyjna poudnia Europy bya korzystniejsza niz po nocy 1. o sie zmieniac reformacji i powstaniem Wszystko to zacze wraz z pojawieniem sie protestantyzm, kapitalizmu. Do powstania nowego ustroju walnie przyczyni sie a zwaszcza jego kalwin ska odmiana. Podobnie jak protestantyzm, tak i kapitalizm cej w XVII w. nasta pio przeniesiezapus ci korzenie na po nocy Europy. Mniej wie nie go wnych os rodko w z ycia gospodarczego Europy z poudnia na po noc 2. podzia na kraje W efekcie tych przemian w Europie dos c wyraz nie zarysowa sie cy wyraz protestanckie i katolickie oraz prawosawne, posiadaja ne korelaty kulturowe, gospodarcze i polityczne. rodkowotrzne zro Kolejny problem to wewne z nicowania krajo w Europy S one byc pstwem szybszego przyjmowania innowacji przez -Wschodniej. Moga naste zro regiony pooz ono bliz ej europejskiego centrum rozwojowego. Przyczyna z nicowatrzkrajowej moga byc nia przestrzeni wewna takz e czynniki geopolityczne. Z NICE POSTAW SPOECZNO-POLITYCZNYCH PROTESTANCI I KATOLICY RO podziau Europy na cze s i protestancka Wraz z ugruntowaniem sie c katolicka ro oraz po politycznym usankcjonowaniu (w 1648 r.) tych ro z nic, utrwala sie wniez c role w dyferencjacji kulturowy podzia Europy. Moz na przyja , z e szczego lnie duz a zane z ugruntowaniem sie kapitalizmu, kultury europejskiej odegray procesy zwia kto re grosso modo doprowadziy do przeciwstawienia kultury mieszczan skiej i protestanckiej kulturze katolickiej i szlacheckiej. Jest to podzia niezalez ny od i zachodnia Europe . Juz podziau kulturowego i gospodarczego na wschodnia Max gnie c go Weber zauwaz y ro z nice osia gospodarczych obu tych kre w kulturowych. one nadal dos na Sa c wyraz ne. Nieco po z niej Emil Durkheim zwro ci uwage spoeczno-kulturowe ro z nice s rodowisk katolickich i protestanckich, kto rym towarzyszyy ro z nice komfortu psychicznego 3. cych W pracy D. Tracyego znajdujemy opis ro z nic osobowos ciowych dotycza sposobu postrzegania rzeczywistos ci spoecznej przez protestanto w i katoliko w 4.
H. Samsonowi cz, Po noc Poudnie, Ossolineum, Wrocaw 1999. Jw., s. 116. 3 E. Durkheim, Durkheim suicide: A study in sociology, w: W. E. Pickering (ed.), Durkheim on Religion. A Selection of readings, London 1975. 4 D. Tracy, Analogical Imagination, Crossroad, New York 1982.
2 1

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

23

gielnym tej ro cy w kaz Kamieniem we z nicy jest stwierdzenie, z e dominuja dym d o relacji mie dzy Bogiem a s z tych wyznan pogla wiatem ludzkim jest odmienny ce. Przekonania te funduja cos i inaczej profiluje skonnos ci poznawcze i wartos ciuja w rodzaju s wiadomos ci pierwotnej (preconscious), kto ra nadaje znaczenie s wiatu trznemu i w ten sposo powania. Opisana wyz zewne b narzuca sposoby poste ej ta przez innych autoro ta tak, aby moga byc koncepcja zostaa przyje w i rozwinie zastosowana w toku masowych badan empirycznych. Spostrzez enia te posuz yy do zaprojektowania badan przeprowadzonych w la na tach 1981-1986 w 30 krajach. Zaprezentowane dalej informacje oparte sa ciu angloje zycznych krajach (Irlandii, USA, Wielkiej wynikach badan w pie ro Brytanii, Kanadzie i Australii), niekto re wnioski oparte sa wniez na wynikach 5 badan w innych krajach np. RFN, Holandia . cym rezultatem tych badan hipotezy zaczerInteresuja byo niepotwierdzenie sie tej od Maxa Webera, dotycza cej ro pnie z nic w zakresie etyki pracy i aspiracji, co do dzy katolikami a protestantami. Potwierdziy sie natomiast oczekiksztacenia mie ce ro wania dotycza z nych sposobo w postrzegania instytucji spoecznych przez katoliko w i protestanto w. priorytetowe znaczenie takich I tak, w miejscu pracy katolicy akcentuja wartos ci, jak sprawiedliwos c i ro wnos c , natomiast protestanci wolnos c i in porza dek, kto i bardziej dywidualizm. Katolicy sabiej respektuja rego nie rozumieja skonni domagac ro sama prace . Co od protestanto w sa sie wnej pacy za te ce, katolicy w relatywnie mniejszym stopniu aprobuja prawa was interesuja ciciela dzania firma , zwaszcza wtedy, gdy stoja one w sprzecznos do zarza ci z innymi wartos ciami, takimi jak np. sprawiedliwos c . W s rodowiskach katolickich ro wnos c c, katolicy jest wyraz nie wyz ej ceniona niz wolnos c . Generalnie rzecz biora sie wie ksza tolerancja polityczna dla lewicowego i prawicowego charakteryzuja zachowania podwaz ce ekstremizmu, natomiast ostrzej od protestanto w oceniaja aja z w mikrogrupie i spoeczen wie spoeczna stwie, takie jak samobo jstwo, aborcja, indywidualna eutanazja i zdrada maz en ska. Protestanci z kolei silniej akcentuja apo odpowiedzialnos c i ostrzej od katoliko w oceniaja wki i kamstwa. Wobec prawa bardziej posuszni i bardziej od katoliko protestanci sa w skonni do stosowania przekonani, z areszto w. Ponadto protestanci sa e pan stwo nad nimi dominuje i z e dominacja . brak im mocy do obrony przed ta mniej posuszni prawu, w wie kszym stopniu sa skonni Natomiast katolicy sa kszym stopniu sa przekonani aprobowac protesty z uz yciem siy, jak ro wniez w wie stosunek o koniecznos ci podwyz szenia statusu kobiet. Do pan stwa katolicy maja kszym stopniu aprobuja interwencjonizm bardziej pozytywny i w relatywnie wie

A. Greeley, Protestant and catholic: Is the analogical imagination extinct?, American Sociological Review vol. 54, nr 4, 1989.

24

Janusz Hryniewicz

egalitaryzacji dochodo pan stwowy i polityke w. W z yciu codziennym katolicy sa zani z rodzina i spoecznos lokalna . bardziej towarzyscy i silniej zwia cia c wyraz hipoteza mo ca o tym, z Widac wie nie, z e potwierdzia sie wia e katolicy ce postrzegaja spoeczen stwo jako raczej popieraja jednostke, natomiast protestanci raczej w kategoriach opresji i wrogos ci. Co oznacza, z e przynalez nos c religijna co wia z z wartos to ro dnie znacza e sie ciami oraz postawami i z e sa z nice wzgle trwae i niezalez ne od wieku i spoecznej pozycji. Jakkolwiek w sprawach bardziej fluktuaszczego owych, np. popieranie konkretnej partii politycznej zauwaz alne sa ce cje wskazuja na zlaicyzowanie tych decyzji, niemniej jednak ro z nice nadal sie . Swiadcza o tym rezultaty badan utrzymuja holenderskich, gdzie badano dugozku mie dzy przynalez falowe (w latach 1964-1992) trendy w zakresie zwia nos cia , katolicka , kalwin i bezwyznaniowos a popieraniem partii polityczreligijna ska cia , z kszy nych. Okazao sie e wpyw afiliacji religijnej mala dos c wyraz nie, a najwie pi w latach 60. i 70. W poowie lat 70. tempo spadku zmniejszyo sie , spadek wysta 6 wzgle dnie wyraz a w latach 80. wygaso. Ro z nice jakkolwiek mniejsze nadal sa ne . zku mie dzy intensywnos religijnego uczestnictwa a poObserwacja zwia cia zku z Kos stawami moz e byc potraktowana jako pro ba oceny, czy sia zwia cioem zane z Kos katolickim sprawia, z e osoby relatywnie silniej zwia cioem reprezentuja tne nate z ponadprzecie enie postaw spoeczno-politycznych, przypisywanych na ogo katolikom. moga wchodzic Z badan cytowanych poprzednio wynika, z e w gre m.in. takie z , kolektywizm i nieche c postawy, jak zapotrzebowanie na wie grupowa do liberalizmu ekonomicznego. Z badan wynika, z e intensywnos c uczestnictwa w praksza aprobata dla centralnego ktykach religijnych idzie w parze z relatywnie wie dzania gospodarka , zapotrzebowaniem na polityke penego zatrudnienia i niezarza cia do wolnej konkurencji jako regulatora z che ycia gospodarczego 7. Ci sami c autorzy poddali analizie skonnos c do indywidualizmu lub kolektywizmu, pytaja respondento w o to czy lepiej byoby, aby ludzie konkurowali czy raczej kooperowa. Okazao sie , z li ze soba e intensywny udzia w praktykach religijnych idzie w parze aprobata dla indywidualizmu. Podobnie w przypadku z relatywnie mniejsza zani z religia prospoecznych wartos ci rodzicielskich, rodzice intensywniej zwia koniecznos tnos ro wniez intensywniej akcentuja c wpojenia dzieciom umieje ci wspo z ycia i zaangaz owania w sprawy innych ludzi 8. W badaniach zrealizowanych , z w odzi okazao sie e intensywnos c religijnego uczestnictwa idzie w parze identyfikacja z grupa sa siedzka 9. z relatywnie silna
6 R. Eisenga, A. Fell ing, J. Lam mers, Religious affiliation, income stratification and political party preference in Netherlands 1964 to 1992, The Netherlands Journal of Social Sciences vol. 30, nr 2, 1994. 7 J. Koralewicz, M. Zio kowski, Mentalnos c Polako w, Wydawnictwo Nakom, Poznan 1990. 8 Jw., s. 68, 73, 80. 9 J. T. Hryniewicz, Procesy aktywnos ci publicznej w miejskich spoecznos ciach lokalnych, Studia Socjologiczne nr 34, 1990, s. 103.

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

25

zek religii z postawami polega nie tylko na tym, z Jak widac zwia e czonkowie sie mie dzy soba , ale takz ro z nych wspo lnot religijnych ro z nia e na tym, z e osoby zane z religia ro przywia zane do intensywniej zwia wniez intensywniej niz inne sa postaw przypisywanych zwolennikom tej religii. gu kulturowego wia zao sie Zro z nicowanie katolickiego i protestanckiego kre z usakralizowaniem odmiennych instytucji i wzoro w zachowan . Po stronie protescia tanckiej byy to: indywidualizm i samodzielna analiza Pisma w celu odgadnie z zamyso w boz ych oraz wys cig cie kiej pracy, poniewaz uzyskanie efekto w lepszych niz inni mogo byc uznane za znak predystynacji do zbawienia. Po stronie interpretacje Pisma katolickiej postawiono na braterstwo i egalitaryzm, jednolita dla ludzkich sabos role penia katarktyczna instytucja i tolerancje ci. Waz na spowiedzi. Bya ona wyrazem wspomnianej tolerancji dla sabos ci ludzkiej, cia psychiczne, bowiem po akcie gotowos ci do wybaczenia oraz niwelowaa napie z sto przypokuty grzechy przestaway obcia ac sumienie czowieka. Spowiedz cze bieraa postac dyskusji o wasnym z yciu z udziaem zewnetrznego eksperta. Moz na traktowac ja jako odpowiednik gabinetu psychoanalitycznego. gach kulturowych instytucje i systemy wartos W obu tych kre ci w taki sposo b z reguluja zachowania jednostek, z e da a one do zaspokojenia nieco odmiennych gu kulturowym na plan pierwszy wysuwaja sie potrzeb. W protestanckim kre gnie c potrzeby materialne, autonomii i osia indywidualnych. Z kolei w s rodowisku potrzeby bezpieczen katolickim relatywnie silniej akcentowane sa stwa i afiliacyjne per saldo (przynalez nos ci, szacunku, mios ci). Oczywis cie wszyscy ludzie maja tylko na odmienne rozoz takie same potrzeby, ro z nice te wskazuja enie prioryteto w w tym zakresie. Odmienne orientacje w zakresie prioryteto w z ycia codziennego doprowadziy do tego, z e w efekcie codziennych zachowan masowe instytucje, systemy wartos ci i wzory zachowan utrwalay sie w taki sposo b, aby uatwiac zaspokajanie priorytetowych potrzeb i utrwalic te zachowania w przyszych pokoleniach. osia ganiu dobrobytu materialnego, W efekcie protestanckie instytucje lepiej suz a a katolickie komfortu psychicznego. teraz nad syntetyczna ocena opisanych wyz Zastano wmy sie ej ro z nic. I tak na kolektywizm katolicki, przeciwstawiony protestancplan pierwszy wysuwa sie z to z relatywnym zamknie ciem kre go kiemu indywidualizmowi. Wia e sie w rodzinnych i brakiem skonnos ci do ponadrodzinnego wspo dziaania. Z kolei z z substancjalnym raczej niz relatywny katolicki antyintelektualizm wia e sie to w przekonaniu, z uniwersalnym sposobem postrzegania s wiata. Wyraz a sie e prioryteuniwersalia takie, jak sprawiedliwos c , uczciwos c , wolnos c tylko wtedy sa dobro konkretnej wspo tami o ile przynosza lnocie. Na zakon czenie odnotujmy mniejszy rygoryzm moralny i polityczny s rodowisk katolickich w poro wnaniu z protestanckimi.

26

Janusz Hryniewicz SPECYFIKA WSCHODNIOEUROPEJSKIEGO KOMPLEKSU GOSPODARCZEGO

dzy wschodem i zachodem Europy byy Ro z nice rozwoju gospodarczego mie poge biy. W XVI w. na widoczne juz ws redniowieczu. Po z niej jeszcze bardziej sie wzrastac zachodzie Europy zacza popyt na zboz e spowodowany wzrostem liczebs nos ci ludnos ci miejskiej w tej cze ci kontynentu. W krajach pooz onych na wscho d kszenia dochodu droga eksportu zboz silnym od aby moz liwos c zwie a staa sie cym do restrukturyzacji gospodarstw szlacheckich, nakierowanej bodz cem skaniaja w produkcji ros na specjalizacje linnej i wzrost produkcji. z z Da enie do wzrostu produkcji realizowano poprzez odwro t od pienie nego spacania powinnos ci feudalnych na rzecz przymusowego s wiadczenia pracy przez chopo w, rozbudowanie szlacheckich praw do ziemi, kosztem chopskich oraz ce na zespoleniu poddan wto rne poddan stwo, polegaja stwa osobistego, gruntowego dowego. Z zespoleniem poddan i sa stwa sza w parze koncentracja uprawnien do i przyznanie was dysponowania chopem, jego ziemia cicielowi folwarku uprawdowych wobec chopo nien sa w. Na zachodzie Europy, np. w Niemczech Zachod w innych re kach, nich uprawnienia te byy rozdzielone i mogy znajdowac sie nawet, z dowe posiada chop wobec innych chopo zdarzao sie e uprawnienia sa w. O ile stosunki poddan stwa na wscho d od aby regulowao go wnie prawo s zwyczajowe, to w zachodniej cze ci Niemiec stosowano prawo rzymskie, prawo dowe 10. Restytucji poddan prywatne i sa stwa towarzyszyo stopniowe ograniczanie pu chopo doste w do rynku i wzrost znaczenia s wiadczen rzeczowych oraz odce na zaniku obcia z separowanie ich od pan stwa polegaja en podatkami pan stwowymi i wzros cie s wiadczen na rzecz was ciciela wsi 11. Ten typ rozwoju cechowa , Chorwacje , Czechy, Rosje 12. m.in. Niemcy Wschodnie (od linii aby), Polske dualizmu gospodarczego w Europie podzia na cze s Do czasu pojawienia sie c i zachodnia by widoczny, ale nie mia charakteru tak daleko ida cych wschodnia odmiennos ci instytucjonalnych i spoecznych. Jak wynika z badan J. Koczows rodkowo-Wschodnia rozwijaa sie poprzez import kiego s redniowieczna Europa S kulturowy z zachodu i nieco wolniej wdraz aa innowacje gospodarcze i administracyjne. W Europie Wschodniej moz na byo zaobserwowac odpowiedniki tych samych instytucji gospodarczych i politycznych, kto re byy na zachodzie, w mniej cej podobnym ksztacie 13. Podobne oceny znajdujemy u niekto wie rych autoro w niemieckich 14.
p J. Topolski, J. Rutkowski, Wies europejska po z nego feudalizmu XVI-XVIII w., wybo r i wste Pan stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, s. 41; B. Gerem ek, K. Piesowicz, Ludzie, towary, pieniadze, Wiedza Powszechna, Warszawa 1968, s. 179. 11 J. Rutkowski, op. cit., s. 19. 12 B. Geremek, K. Piesowicz, op. cit., s. 189. 13 J. Koczowski, Modsza Europa, Pan stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1998. 14 H. Boockmann, Zakon Krzyz acki, tum. R Traba, Wydawnictwo MARABUT, Oficyna Wydawnicza VOLUMEN, Gdan sk, Warszawa 2002.
10

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

27

Powstanie wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego miao charakter bokiej restrukturyzacji gospodarczej, kto bokie zmiage rej towarzyszyy ro wnie ge wschodnioeuropejskiego kompleksu ny polityczne i kulturowe. Utrwalenie sie gospodarczego spowodowao trway podzia Europy na dwa jakos ciowo odmienne zane z tym odmiennos systemy gospodarcze oraz zwia ci spoeczne i polityczne. niewa tpliwie instytucja gospodarcza uksztatowana w ramach Najwaz niejsza wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego by folwark, kto ry uksztatowa w XVI w. Folwarczna kultura organizacyjna doprowadzia do utrwalenia dwu sie odmiennych typo w zachowan pracowniko w i kierownictwa folwarku. Po stronie nieskre powanej wadzy i s was cicielikierowniko w mielis my penie wiadomos c etos wymuszonepenej dowolnos ci decyzyjnej, po stronie chopo w wyksztaci sie czony z brakiem poczucia odgo lub zinternalizowanego posuszen stwa poa ze powiedzialnos ci i zapotrzebowaniem na szczego owe instrukcje w pracy i opieke . Wyrazem trwaos strony kierownika poza praca ci tego etosu w s rodowisku ste negatywne reakcje chopo chopskim byy dos c cze w na propozycje zniesienia pan szczyzny i poszerzania gospodarstw chopskich w XVIII w. Chopi woleli byc wyrobnikami niz samodzielnymi gospodarzami 15. Mamy tu do czynienia ze zjawiskiem podobnym do opisanej w XX w. przez Ericha Fromma ucieczki od cej wolnos wolnos ci. W tym przypadku jest to ucieczka od ryzykownej i frustruja ci i wysiku intelektualnego w komfort psychiczny poddan stwa. Historyczny transfer kultury folwarcznej do wspo czesnos ci by uatwiony ki antykapitalistycznemu nastawieniu kultury literackiej. Kultura w Polsce, dzie folwarczna uksztatowaa nie tylko styl kierowania, ale takz e sposo b reagowania na polecenia. Uksztatowaa zatem w ro wnym stopniu kierowniko w, jak i pracowniko w. Jakie jest poznawcze znaczenie informacji o folwarcznych korzeniach dna trwaos polskiej kultury organizacyjnej? Wzgle c folwarcznych wzoro w zachowan tumaczy zapo z nienie gospodarcze Polski wobec innych krajo w europejs inna tradycje kich, kto re dos wiadczyy odmiennej historii gospodarczej i posiadaja . W Europie gospodarka folwarczna i was kulturowa ciwa jej kultura organizacyjna s powstay na wscho d od aby. Kiedy we wschodniej cze ci Europy tworzya sie s gospodarka folwarczna, w zachodniej cze ci kontynentu, zwaszcza w krajach instytucje kapitalistyczne i towarzysza ca im rynkowa protestanckich, tworzyy sie kultura organizacyjna. Wspo czes nie nadal mamy do czynienia z przenikaniem sie w polskiej kulturze organizacyjnej wzoro w folwarcznych i wzoro w was ciwych dla kultury rynkowej. Folwark jako kluczowa instytucja gospodarcza spowodowa upodobnienie sie cych na wscho stosunko w gospodarczych w krajach lez a d od aby od Prus, c na Rosji, a kon c sie gaja c poprzez Czechy, We gry i Chorwacje poczynaja cza poudnia Europy. Niezbywalne cechy tego sposobu produkcji to duz y dystans
15

J. Rutkowski, op. cit., s. 86.

28

Janusz Hryniewicz

dzy kierownikiem-was mie cicielem a pracownikami wykonawczymi, bardzo silna solidarnos c pracowniko w skierowana przeciwko kierownictwu, kolektywizm i relatywizm etyczny (kradziez w grupie wasnej jest dolegliwie karana, ukras c cos 16 was cicielowi nie grzech) . wspo Analize lnych cech wschodnioeuropejskiej kultury organizacyjnej w kategoriach dziedzictwa wzoro w po gospodarce folwarcznej komplikuje fakt przynalez gu kulturowego. Dla nienos ci niekto rych spoeczen stw do bizantyn skiego kre gu religii katolickiej jest ro kto rych badaczy 17 wschodnia granica zasie wnoznaczna cywilizacyjna . z granica we gierscy autorzy Konrad Odmienne stanowisko w tej sprawie zajmuja i Szelenyi. Ich zdaniem w Europie Wschodniej moz na wyro z nic dwa kompleksy. Ortodoksyjny Rosja, Rumunia, Serbia, Bugaria oraz uzachodniony w pozocych na wscho staych krajach lez a d od aby. Kompleks ortodoksyjny cechuje oraz dos bardzo wyraz na dominacja urzedu nad wasnos cia c silne, zwaszcza s w Rosji, dziedzictwo azjatyckiego sposobu produkcji. W cze ci uzachodnionej ksza rola rynku i miast oraz silniejszymi mamy do czynienia z relatywnie wie zachodnimi wpywami kulturowymi katolicyzm i protestantyzm 18. Niezalez nie od cznie z Prusami i Austria zaistniay tych ro z nic w caej Europie Wschodniej, a ce warunki dla wyodre bnienia sie dwu grup dominuja cych, tj. biurokrato sprzyjaja w cych urze dy i gospodarke oraz wyraz kontroluja nie sabszej burz uazji. Stopniowo, do XX w. pozycje biurokratyczne zmonopolizowaa inteligencja z was ciwym sobie byo przekonanie, z etosem klasowym i zawodowym. Jego osobliwos cia e cele ga sie via urza d, a nie via rynek, tak jak to miao miejsce zawodowe i z yciowe osia w przypadku zachodnioeuropejskich professionals. Towarzyszy temu dos c silnie ugruntowane przekonanie, z e lepiej jest alokowac zasoby poprzez planowanie dy niz realizowane przez urze polegac na nieprzewidywalnym i anarchicznym dzania pan gierscy okres mianem rynku. Taki sposo b zarza stwem autorzy we laja o duz racjonalnego redystrybucjonizmu 19. Jak widac Konrad i Szelenyi mo wia ym podobien stwie instytucji politycznych, gospodarczych i postaw w krajach wschodnioeuropejskich. Natomiast cytowany wczes niej Huntington jest zwolennikiem dzy ortodoksyjnym a uzachodnionym kompleksem wie cej jest ro tezy, z e mie z nic niz podobien stw. Trzeba przyznac , z e stanowisko Huntigtona jest bardziej zgodne granica afiliacji politycznych pan z wspo czesna stw wschodniej Europy. Natomiast, tendencji w zakresie kultury gdy rozwaz amy dugofalowe ksztatowanie sie gierskim. gospodarczej i politycznej, racje nalez y przyznac autorom we

garnia, Warszawa 1936. J. S. Bystron , Kultura ludowa, Nasza Ksie S. Huntingt on, Zderzenie cywilizacji i nowy ksztat adu s wiatowego, prze. H. Jankowska, Muza, Warszawa 1997. 18 G. Konrad, I. Szelenyi, The Intellectuals on the Road to Class Power, Harvester Press, Brighton 1979, s. 87. 19 Jw., s. 25, 41, 115.
17

16

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

29

c kulture organizacyjna wyro Moz emy przyja , z e wschodnioeuropejska z nia relatywnie silniejszy niz na zachodzie Europy kolektywistyczny partykularyzm zania i autokratyzm. Co oznacza, z e bezosobowe reguy i indywidualne zobowia sto wobec abstrakcyjnych symboli, takich jak np. uczciwos c czy prawda dos c cze puja pierwszen zaniom osobistym wobec czonko uste stwa zobowia w wasnych grup to wyniki badan rodzinno-kolez en skich? Potwierdzaja realizowanych przez Bart-Nowak, kto trzech pytan kowska ra zastosowaa technike projekcyjnych do poznania cia dylematu; czy dac sposobu rozstrzygnie s wiadectwo prawdzie i narazic na straty pic przyjaciela czy posta odwrotnie, a nastepnie poro wnaa wasne wyniki badan dzynarodowych F. Trotmpenaarsa i C. Hampden-Turnera. z wynikami badan mie , z Okazao sie e polscy respondenci okoo dwukrotnie rzadziej wybierali opcje wiernos ci prawdzie niz np. respondenci w USA, Szwajcarii, Finlandii, Holandii czy Wielkiej Brytanii. Z kolei podobne wyniki do polskich uzyskano w Rosji, Serbii, Czechach i Bugarii 20. Jez eli chodzi o autokratyzm to taki sposo b kierowania jest typowy dla polskich i czeskich kierowniko w i wyro z nia ich na tle kierowniko w w USA, Francji, Austrii, w wie kszym stopniu nastawieni na partycypacje Niemczech i Szwajcarii, kto rzy sa 21. pracownicza Co wnosi historia do naszej wiedzy o wspo dziaaniu zbiorowym? Historia tendencje neofolwarczne. dowodzi, z e we wschodniej Europie nadal dos c z ywe sa dzonych i bariera mie dzy tymi grupami Autokratyzm ludzi wadzy, biernos c rza podtrzymywana przez obie strony, to najwaz niejsze cechy wschodnioeuropejskiego c dziedzictwa. Kolejne to kolektywizm i nieche do wspo dziaania ponadrodzinnego. uczestnictwo w organizacjach Tytuem ilustracji zobaczmy, jak ksztatuje sie dowych. W Polsce nie nalez pozarza y w ogo le do nich 65% oso b, podczas gdy w USA tylko 18%, a w Kanadzie nie nalez y nigdzie 35% 22. W Szwecji w organizacjach dowych uczestniczy 96% populacji, w Danii 83%. Z kolei wskaz pozarza nik aktywnego uczestnictwa w Szwecji 23 wynosi 55%, w Danii 35%, a w Polsce 12-13% 24. ma wschodnioeuropejskos Jak sie c do opisanego wczes niej zro z nicowania na g kulturowy? Wschodnioeuropejskos katolicki i protestancki kra c i katolickos c sa z ro dem bodz co w o podobnym ukierunkowaniu. W przypadku niekto rych krajo w
D. Bart kowska-Nowak, Czy urze dy samorzadowe potrzebuja procedur kadrowych? Samod Terytorialny nr 78, 2001, s. 92-93. rza 21 czyn J. Ma ski, Diagnozowanie partycypacji decyzyjnej, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa 1998. 22 M. Grabowska, T. Szawiel, Budowanie demokracji. Podziay spoeczne, partie polityczne i spoeczen stwo obywatelskie w postkomunistycznej Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. 23 D. Bartkowska-Nowak, op. cit., s. 75. 24 J. Bartkowski, A. Jasin ska-Kania, Organizacje dobrowolne a rozwo j spoeczen stwa obywatelskiego, w: A. Jasin ska-Kania, M. Marody (red.), Polacy ws ro d Europejczyko w, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2002, s. 75.
20

30

Janusz Hryniewicz

sie na siebie Europy Wschodniej katolickos c i wschodnioeuropejskos c nakadaja c wzgle dnie spo tworza jny system behawioralny, np. Chorwacja, Polska, Sowacja a na ksztat instytucji czy Sowenia. Kto ra z tych dwu okolicznos ci silniej wpyne gospodarczych? Wieksza role odegrao prawdopodobnie uczestnictwo we wschodnioeuropejskim kompleksie gospodarczym.
ZNACZENIE KOMUNISTYCZNEGO DZIEDZICTWA

a sie w Polsce i innych krajach demokracji W latach 1948-1949 rozpocze ludowej ofensywa na rzecz redukcji roli rynku uwien czona powodzeniem i utrwaleniem socjalistycznych instytucji gospodarczych i politycznych. Dla okres lenia socjalistycznych instytucji gospodarczych uz ywano, co prawda, terminologii wypracowanej na gruncie gospodarki rynkowej, ale dziaay one dokadnie odwrotnie, kliento dy producento np. socjalistyczny rynek z rywalizacja w o wzgle w. Wprowadzone takz e zupenie nowe instytucje, jak np. rozdzielnik, czy ekwiwalenty dza w postaci bono pienia w towarowych. Wyraz ne odmiennos ci ekonomiczno-spoeczne Polski Ludowej od spoeczen stw do szukania cech wspo dzy komunizmem kapitalistycznych, skaniaja lnych mie a feudalizmem. I tak np. W. Morawski w trakcie analizy relacji wzajemnych pan stwa i gospodarki w socjalizmie pisze o istnieniu tendencji neofeudalnych i o specyficzczeniu tradycji i nowoczesnos nym poa ci 25. Z kolei francuski historyk Le Goff wskazuje na fundamentalny dla feudalnej Europy idea jednomys lnos ci. Jednym z czenia z mechanizmo w jej utrwalenia bya wspo lna religia, innym da enie do poa tylko w Bizancjum 26. Komunis ci starali wadzy s wieckiej i duchowej, co udao sie zrealizowac religii, rezygnacje z tro sie idea jednomys lnos ci poprzez eliminacje jpodkowanie pan nad kultura dziau wadz, podporza stwa i gospodarki partii, kontrole poza kontrolowanymi przez siebie i mediami oraz zakazem samoorganizowania sie na monopolistyorganizacjami. Inny badacz feudalnych obyczajo w zwro ci uwage koncentracje przemocy, kto czna ra w s redniowieczu polegaa na koncentracji broni ku 27. Odpowiednikiem tej koncentracji przemocy w komui zbrojnych w jednym re dkowanie sa do nizmie byo podporza w, armii i policji partii-pan stwu. Powstaje zatem pytanie o to czy komunizm jest odpowiedzialny za wady instytucji demokratycznych w Europie Wschodniej? Odpowiedzialnos c ta jest na ogo dzi. Trzeba pamie tac komunistyczna mniejsza niz sie sa , z e przed epoka tylko jedno pan stwo Europy Wschodniej Czechosowacja zasugiwao na miano demokratycznego. Komunizm w Polsce i innych krajach tego regionu (poza ) nie zniszczy tego, co juz ki Czechosowacja byo, ale spowodowa, z e dzie pu do umyso cenzurze idee demokratyczne nie miay doste w szerokiej publicznos ci.
W. Morawski, Socjologia ekonomiczna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001. J. Le Goff, Kultura s redniowiecznej Europy, prze. H. Szuman ska-Grossowa, Oficyna Wydawgarski i Wydawniczy Klon, Warszawa 1994, s. 272 i n. nicza Volumen, Dom Ksie 27 N. Elias, Przemiany obyczajo w w cywilizacji Zachodu, wybo r teksto w J. Banaszkiewicz, prze. T. Zabudowski, Pan stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 380.
26 25

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

31

Nie oznacza to jednak pewnos ci, z e, gdyby nawet dotary to, zaowocowayby one trwaymi instytucjami demokratycznymi. Zauwaz my, z e tradycyjne demokracje dos wiadczay dos c duz ych perturbacji po II wojnie s wiatowej. I tak, np. V Republika we pstwie wojskowego zamachu stanu (1958). W 1967 r. zamach Francji powstaa w naste w Grecji, podobna pro podje to w Hiszpanii w 1980 r. stanu zlikwidowa demokracje be instytucja byy socjalistyczne zakady pracy. W sferze gospodarczej podstawowa dnie zorganizowana caos Socjalistyczny zakad pracy to wzgle c zoz ona z budyncych je ludzi, utworzona w celu realizacji zadan ko w, maszyn i obsuguja planowych. Warto zauwaz yc , z e socjalistyczny zakad pracy to zjawisko zupenie inne niz biorstwo. Najwaz kapitalistyczne przedsie niejsza ro z nica tkwi w tym, z e jednym z waz niejszych celo w tego drugiego jest rentownos c i utrzymanie pozycji rynkowej, natomiast faktycznym celem socjalistycznego zakadu pracy jest wygranie przetargu gospodarcza o uzyskanie moz z administracja liwie najmniejszych wskaz niko w cej pienie dzy przeznaczonych na fundusz pac. planu do wykonania i jak najwie W efekcie formalnych i nieformalnych regulacji socjalistyczne zakady pracy byy biorstw kapitalistycznych. bardziej podobne do folwarko w niz do typowych przedsie ycie codzienne mieszkan Z co w pan stw komunistycznych koncentrowao sie z w grupach rodzinno-kolez en skich, w kto rych wie wzmacniana bya samopomoca s i wymiana wiadczen , wymuszona chronicznym deficytem socjalistycznego rynku. Przeciwdziaao to emancypacji jednostek i prowadzio do ugruntowania sie na kultywowanie kolektywizmu rodzinno-kolez en skiego. Grupy te nastawione sa zi emocjonalnych i sa bardzo nieodporne na odmienne opinie i dyskusje . silnych wie w ten sposo gaja c go poza sfere Utrwalaja b katolicki antyintelektualizm rozcia na ogo sakralna waz nych okolicznos ci z yciowych. Jaka jest syntetyczna ocena wpywu komunizmu na wspo czesnos c Europy gu formacji komunistyczWschodniej? Zauwaz yc trzeba, z e zachodnia granica zasie tkiem Austrii) przebieg do zachodniej nej miaa bardzo podobny (po 1955 r. z wyja granicy wschodnioeuropejskiej formacji gospodarczej. Moz e jest to ironia historii, ca jej konsekwencja. Jak mielis a moz e zadziwiaja my moz nos c zauwaz yc komunizm wprowadzi nowe instytucje o logice funkcjonowania takiej jak ta, kto ra lez aa u podstaw gospodarki folwarcznej. Wiele wskazuje na to, z e komunizm raczej by z ro dem regresu do historii i wzmocni, co to w niej byo wczes niej niz wytworzy c stwierdzic cos , czego wczes niej nie byo. Konkluduja nalez y, z e wspo czesny stan wschodnioeuropejskiej kultury organizacyjnej lepiej tumaczy wschodnioeuropejska historia niz dziedzictwo komunistyczne. Z NICE GOSPODARCZE. PRZYPADEK POLSKI REGIONALNE RO Wro c my teraz do analiz historycznych. Kapitalizm europejski tworzy sie kalwin go wnie tam, gdzie relatywnie silnie upowszechniy sie skie idee religijne 28.
M. Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu, prze. J. Mizin ski, Wydawnictwo Test Bernard Nowak, Lublin 1994, s. 27.
28

32

Janusz Hryniewicz

Centrum rozwoju kapitalizmu europejskiego to Anglia, Holandia, Szwajcaria. Stosunkowo liczne grono zwolenniko w idei Kalvina byo we Francji, ale w 1685 r. d wyrzuceni. Pozostaa cze s zostali stamta c Europy stanowiy peryferie, na kto re droga importu kulturowego. kapitalizm rozprzestrzenia sie , z tu Nalez ay zwro cic uwage e uz yte tu terminy centrum i peryferie nie maja rozwoju zalez nic wspo lnego z koncepcja nego, kto rej prominentnym przedstawicielem jest cytowany w innym miejscu I. Wallerstein. Studia rozwoju zalez nego w zbyt przymusowy i narzucony przez kraje duz ym stopniu naszym zdaniem akcentuja centrum sposo b rozwoju peryferii. Import kulturowy nie ma tu z adnego znaczenia, dzie czy nie be dzie realizowany, to, co dzieje poniewaz niezalez nie od tego czy be na peryferiach zalez poway sie y od krajo w centrum. Gdyby kraje centrum poste inaczej, kraje peryferyjne nie byyby zacofane gospodarczo. Zauwaz yc jednak trzeba, z e nowe instytucje i bardziej wydajne technologie eby przenies sie w konkretnym miejscu, czyli w centrum. Z c cos z jednego tworza immanentne miejsca do drugiego trzeba czasu. Kategorie wczes niej i po z niej sa dziemy definiowac rozwojowi. Przynajmniej tak dugo, jak dugo rozwo j be jako g zmian. Do pomys zatem sytuacje polegaja ce na tym, z cia lenia sa e zapo z nienie cznie od szybkos zalez y wya ci kopiowania zmian uznanych za korzystne. Istnieje zatem taki poziom niedorozwoju gospodarczego, kto rego w z aden sposo b nie moz emy wyjas nic knowaniem centrum wobec krajo w peryferyjnych. Istnieje taki cznie prawom poziom opo z nienia rozwojowego, kto ry moz emy przypisac wya fizyki, poniewaz przeniesienie przedmiotu materialnego lub ideowego z punktu A do punktu B wymaga czasu. du kategorie centrum i peryferie zdefiniujemy nawia zuja c do Z tego wzgle klasyka mys li neokonserwatywnej R. M. Weavera. Jego zdaniem centrum to ca taki sposo dkowania s kategoria obrazuja b uporza wiata, z e czowiekowi atwo , dobro i pie kno. Najwaz cecha centrum jest w nim znalez c prawde niejsza trzna integracja instytucji, idei i wartos wewne ci. Integracja suz y temu, z eby go w innym kierunku czowiek nie przez ywa konflikto w, gdy np. instytucje pchaja dezintegruje i staje niz wartos ci. Jez eli taka rozbiez nos c zaistnieje, to centrum sie peryferia . Peryferie sa kategoria obrazuja ca stan rzeczy polegaja cy na wspo sie iststkowych wartos sto wewne trznie sprzecznieniu fragmento w prawdy, cza ci cze nych 29. Peryferie to chaos, a centrum to ad. z c za tym rozumowaniem powiemy, z Poda aja e historyczne centrum kapitalizmu to takie miejsce (miejsca), w kto rych instytucje, wzory kulturowe i wartos ci sa dnie zintegrowane i zgodne z logika gospodarki rynkowej. Peryferie kapitalizwzgle fabryki, ale sia robocza ma mu to miejsca, w kto rych nie ma takiej integracji. Np. sa pan szczyz niane przyzwyczajenia. Opo z nienie peryferii jest ro wne sumie dwu
R. M. Weaver, Idee maja konsekwencje, tum. B. Bubula, Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoy Biznesu, Krako w 1996, s. 8, 59 n.
29

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

33

odcinko w czasowych. Pierwszy mierzy czas przepywu informacji o tym, czym jest nowa instytucja albo technologia zdefiniowanie, zrozumienie modus operandi itp. kszy, odwzorowuje czas konieczny na wkomponowaDrugi odcinek, znacznie wie i kulture . Czas ten jest tym duz kszy jest nie nowos ci w gospodarke szy im wie dzy zbiorowos tworza ca i importuja ca innowacje. dystans kulturowy mie cia rozwoju-zapo W ten sposo b oderwalis my problematyke z nienia od teorii rozwoju zalez nego. Moz emy teraz bez przeszko d operowac terminem import kulturowy. Import jest z natury rzeczy dziaaniem dobrowolnym i polega na tym, z e jakas zbiorowos c widzi cos dobrego u innej zbiorowos ci i chce miec to samo u siebie. ca jest opo Jez eli zbiorowos c importuja z niona to nie zawsze, dlatego z e jakas inna jej s wiadomie przeszkadza. Nie obalamy w ten sposo b teorii rozwoju zalez nego takie sytuacje, w kto i opartej na niej geopolityki, ale twierdzimy, z e sa rych bardziej odmienne koncepcje. Stwierdzic was ciwe sa nalez y, z e relatywny niedorozwo j gospodarczy moz e byc powodowany dwoma czynnikami. Pierwszy czynnik niedorozwoju to niekorzystna dla peryferii polityka prowadzona przez centrum. Drugi czynnik niedorozwoju polega na braku innowacyjnos ci i nazbyt wolnym imporcie kulturowym (import kulturowy obejmuje wzory zachowan , wartos ci, wiedze ksza moc sprawcza i instytucje). Spos ro d tych dwu czynniko w, zdecydowanie wie dla niedorozwoju gospodarczego posiada zbyt wolny import kulturowy. c nasze odwoanie do Weavera po to, z Nawiasem mo wia eby odpolitycznic c e przyznalis my kapitalizm i zdja z niego odium przemocy 30, a zwaszcza to, z tpliwos os rodkom kapitalizmu miano centrum moz e budzic wa ci, a nawet sprzeciw u znawco w dorobku tego autora. Wszak to nikt inny jak Weaver stwierdzi, z e tu prace po to, z puja ca napisa cytowana eby zobrazowac rozpad Zachodu i poste 31. Natomiast jednymi z najwaz niejszych przyczyn tego rozpadu jego dezintegracje empiryzm, racjonalizm i podzia pracy. Jakkolwiek nie podzielamy nieche ci sa z nim, z rzecza , jaka moga Weavera do tych kategorii i nie zgadzamy sie e najlepsza przydarzyc sie ludzkos ci byo s redniowiecze, nie ma powodu, abys my nie korzystali z fragmento w opublikowanego dorobku o ile uznamy je za uz yteczne. zjawisk prorozwojowych wymaga czasu. Naturalna Rozprzestrzenianie sie rzeczy obszary lez ce bliz je szybciej, a lez ce dalej koleja a ej centrum przyjmuja a po z niej. Dotyczy to Europy jako caos ci, jak i poszczego lnych krajo w, zwaszcza tych o wiekszej powierzchni. Predzej impulsy rozwojowe powinny docierac do ich regiono w zachodnich. przyspieszyc c Czynniki kulturowe moga albo spowolnic ten proces. Traktuja czynniki kulturowe jako konstans, powiemy, z e w epoce przedpis miennej proces ten

30 s Wspomniane odium zdejmujemy tylko cze ciowo. Nie negujemy istnienia narzuconych trak moz tato w i niero wnoprawnych umo w handlowych, nie uwaz amy jednak, z e za ich pomoca na wyjas nic wszystkie zjawiska rozwoju albo zapo z nienia gospodarczego. 31 R. M. Weaver, op. cit., s. 9.

d Zachodni 2007, nr 2 3 Przegla

34

Janusz Hryniewicz

skraca, stosownie do tego jak malao znaczenie trwa duz ej, potem stopniowo sie nasta pio przyprzestrzeni w kontaktach gospodarczych. Wraz z globalizacja innowacji. Nie oznacza to jednak, z s pieszenie rozprzestrzeniania sie e globalizacja zlikwidowaa przestrzen . Wschodnioeuropejskos c i katolickos c kultury polskiej powodowaa, z e kapitalistyczne wzory gospodarowania nie byy spontanicznym wytworem Polako w, a ich implementacja dokonywaa sie droga importu kulturowego z zachodniej Europy. du terytoria pooz Z tego wzgle one przy zachodniej granicy zawsze byy lepiej te niz s rozwinie pooz one we wschodniej cze ci kraju. Na ziemiach etnicznie polskich juz podzia ten zarysowa sie w XVI w. s I tak w zachodniej cze ci Polski, tj. w Wielkopolsce, na Pomorzu Zachodnim lasku uksztatowa sie w XV i XVII w. odmienny niz w reszcie kraju model iS folwarku. Jego differentia specifica polegaa na tym, z e produkcja bya nastawiona wiadczy to trzny i obsugiwaa rozwijaja ce sie miasta. S go wnie na rynek wewne dkowaniu proceso o dos c wyraz nym podporza w gospodarczych klasie rzemies lniczo-kupieckiej, co jest ro wnoznaczne z zaistnieniem stosunko w gospodarczych bnos ci cywilizacyjne byy widoczne typowych dla kapitalizmu 32. Opisane tu odre ro wniez dla o wczesnych Polako w. U niekto rych XVII-wiecznych reportaz ysto w 33 polskich podziw budziy miasta i os rodki przemysowe Wielkopolski . w polskim rolnictwie dos p W tym samym czasie dokona sie c doniosy poste cy na wprowadzeniu z techniczny, polegaja elaznego lemiesza i z elaznej radlicy. y jednak caego kraju, a tylko jego zachodnia cze s Innowacje te nie obje c . Na 34 wscho d od linii Wisy i Bugu nadal uz ywano sochy . pu technicznego w rolnictwie nie Regionalne zro z nicowanie wdraz ania poste efektywnos mogo nie wywrzec wpywu na po z niejsza c gospodarki rolnej. I rzeczyca wis cie w mys l o wczesnych szacunko w w XVIII w. jedna wielkopolska wies licza czyckim i trzy 200 gospodarzy przynosia dwa razy tyle dochodu, co w rawskim i e razy tyle, co na Litwie i Ukrainie 35. Zdaniem J. Topolskiego, od poowy XVII w. y sie zaznaczac coraz silniej zacze regionalne ro z nice rozwoju gospodarczego, ce na przeciwstawieniu Wielkopolski ziemiom mazowiecko-podlaskim. polegaja z sie z relatywnie szybszym zaamywaniem sie gospodarki Ro z nice te wia a pan szczyz nianej i oczynszowaniem chopo w w Wielkopolsce 36. Towarzyszyy temu wyraz ne ro z nice w przyswajaniu innowacji transportowych. I tak u progu epoki
J. Topol ski, Dzieje Polski 15011795, wyd. IV, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, s. 43 i n. 33 czak, B. Zientara, Spoeczen z I. Ihnatowicz, A. Ma stwo polskie od X do XX w., Ksia ka i Wiedza, Warszawa 1979, s. 230. 34 J. Topol ski, Dzieje Polski..., s. 43. 35 czak, B. Zientara, op. cit., s. 234. I. Ihnatowicz, A. Ma 36 J. Topolski, Gospodarka, w: B. Les nodorski (red.), Polska w epoce os wiecenia. Pan stwo, spoeczen stwo, kultura, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971, s. 184.
32

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

35

dzie poza Wielkopolska i Prusami Kro rozbiorowej wsze lewskimi woy stanowiy sprze z podstawe aju 37. W XVIII w., mimo wyraz nego regresu caej gospodarki polskiej, stosunki lasku, utrwaliy sie na tyle, z kapitalistyczne w Wielkopolsce, a takz e na S e oba te pos ca w imporcie kapitau do Warszawy i na Litwe . regiony peniy role rednicza miaa z pocza tkami produkcji przemysowej, manufaktury Podobnie rzecz sie go XVIII-wieczne rozwijay sie wnie w Wielkopolsce 38. w po Przemys w Polsce XVIII-wiecznej koncentrowa sie z niejszej Galicji, tj. biu Staropolskim, kto w Zage re dawao 80% krajowej produkcji z elaza. Niestety przemys z elaza nie mia takiej mocy sprawczej dla uruchomienia proceso w w tamtych czasach posiada przemys wo urbanizacji i akumulacji, jaka kienniczy. c polscy historycy gospodarczy dowodza , z Generalnie rzecz biora e Wielkopolska s depresje 39. znacznie lepiej niz pozostae cze ci kraju znosia XVIII-wieczna c ten skro Reasumuja towy zestaw statystyczny stwierdzic nalez y, z e w epoke ziemie polskie weszy jako wyraz rozbiorowa nie zro z nicowany strukturalnie ta cze s zachodnia . Te ro organizm gospodarczy z lepiej rozwinie cia z nice struktural w go kszego znaczenia ne dotycza wnej mierze odmiennych funkcji folwarku, wie handlu i rzemiosa, a po z niej manufaktur i oczywis cie struktury zawodowej ludnos ci. Jakkolwiek dokumentacja statystyczna proceso w gospodarczych jest dos c s uboga, zwaszcza w odniesieniu do poudniowej cze ci Polski, niemniej jednak c linie podziau kraju na cze s i sabiej moz na przyja , z e wyraz na c zaawansowana ta gospodarczo stanowia pod koniec XVIII w. linia Wisy. Na ziemiach rozwinie etnicznie, wo wczas polskich, regionem o najbardziej zaawansowanym procesie restrukturyzacji prokapitalistycznej bya Wielkopolska i Prusy Kro lewskie, wyraz nie sabiej rozwiniete gospodarczo byy Maopolska, Mazowsze. Na te ro z nice w 1815 r. granice zaborowe. Relatywnie bardziej rozwinie tym naoz yy sie gospodarczo (od Rosji i Austrii) Prusom przypada Wielkopolska i Prusy Kro lewskie, Austrii Maopolska, a Mazowsze Rosji. Okres zaboro w nie zmieni w zasad niczym stopniu zro z nicowan gospodarczych i cywilizacyjnych, kto re zarysoway sie tku XX wieku, odnotowali takz przed rozbiorami. Istnienie tych ro z nic, na pocza e trzni obserwatorzy. I tak np. klasyk badan gospodarcza Max zewne nad kultura Weber poro wnywa wydajnos c pracy robotniko w rolnych i stwierdzi, z e Polak, zas 40 im dalej na wscho d, tym jest w poro wnaniu z Niemcem mniej wydajny .
37 czak, Odrodzenie gospodarcze okresu Os czak, A. Ma wiecenia, w: B. Zientara, A. Ma I. Ihnatowicz, Z. Landau (red.), Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973, s. 302. 38 Por. przyp. 35, s. 244. 39 czak, Problemy gospodarcze, w: J. Tazbir (red.), Polska XVII wieku: pan A. Ma stwo, spoeczen stwo, kultura, Wiedza Powszechna, Warszawa 1969, s. 117. 40 M. Weber, op. cit., s. 43.

3*

36

Janusz Hryniewicz

trwaos Wspo czesne badania potwierdzaja c zarysowanego podziau gospodar na linii Wisy 41. Z tym jednak, z e obecnie prymat rozwojowy czego Polski z granica sie z gmin wielkopolskich do gmin lez cych bliz przesuna a ej granicy zachodniej 42.

Z NIC REGIONALNYCH. GEOPOLITYCZNE PRZESANKI RO REGIONY IDEOLOGICZNE PRUSY I KRESY WSCHODNIE trzne przestrzeni danego pan Zro z nicowanie wewne stwa moz e niekiedy byc pstwem uwarunkowan . Jest naste geopolitycznych. Geopolityka nie jest nauka poprzedzaja ca dziaanie polityczne (...) umoz bnienie interefleksja liwia wyodre 43 reso w i celo w konkretnego podmiotu politycznego . Jednym z waz niejszych podmioto w politycznych jest pan stwo, a przedmiotem geopolityki jest analiza celo w danego pan stwa na tle celo w innych pan stw albo innych podmioto w politycznych. swoje strategie poste powania wobec innych pan Pan stwa narodowe posiadaja stw, narodo w i grup etnicznych. Strategie narodowych pan stw europejskich do II wojny s wiatowej nastawione byy na utrzymanie albo rozszerzenie wasnego terytorium siednich. Naturalnym przeduz kosztem pan stw sa eniem strategii narodowej byy wojny. Tak okres lone strategie wymagay szerokiego spektrum zasobo w: ekonomicznych, militarnych, ideologicznych itp. Zasoby te byy ro z nie rozmieszczane to budowe w przestrzeni ro z nych pan stw. I tak np. w II Rzeczpospolitej podje gu Przemysowego, waz Centralnego Okre nym jego skadnikiem byy zakady du zakady te tak zlokalizowano, aby byy moz zbrojeniowe. Z tego wzgle liwie oddalone od granic ZSRR i Niemiec, pan stw, kto re uznano za potencjalnie wrogie. trzne motywowane strategia narodowa danego pan Zro z nicowanie wewne stwa ge bia historyczna i ideologiczno-kulturowa . Zwia zek strategii narodocechuje sie , z wej z procesami dugiego trwania wymaga komentarza. Uwaz a sie e narody jako dopiero po Rewolucji Francuskiej. podmioty polityki europejskiej pojawiy sie ciu zaistnienie narodu jest ro W tym uje wnoznaczne z upowszechnieniem sie poczucia przynalez nos ci narodowej w klasach ludowych. W Polsce np. w 1863 r. s do przynalez znaczna cze c chopo w nie poczuwaa sie nos ci do polskiego narodu 44.
G. Gorzelak, Regional and local Potential for Transformation in Poland. Regional and Local Studies, EUROREG, Warszawa 1998; G. Gorzelak, B. Jaowiecki, (red.), Koniunktura gospodarcza i mobilizacja spoeczna w gminach, EUROREG, Warszawa 1998. 42 J. T. Hryniewicz, Polityczny i kulturowy kontekst rozwoju gospodarczego, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2004, s. 184 i n. 43 C. Jean, Geopolityka, tum. T. Orowski i J. Pawowska, Wydawnictwo Zakadu Narodowego im. Ossolin skich, Wrocaw, Warszawa, Krako w 2003, s. 40, 41. 44 pstw takiego stanu rzeczy dla przebiegu Powstania Styczniowego znajdziemy Literacki opis naste erom ski, Rozdziobia nas kruki i wrony. w XIX literaturze faktu, zob. np. S. Z
41

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

37

cy po polsku, byli przekonani o tym, z Jeszcze w 1920 r. nie wszyscy chopi, mo wia e do jakiegos nalez a narodu i z e jest to naro d polski 45. zyka, terytorium i dos Z drugiej jednak strony wspo lnota je wiadczen z tym zanych zwia wpywaa na zachowania ludzi juz ws redniowieczu. W s redniowieczu zi takie jak feudalna (pryncypa lennik), stanowa czy dynastyczna cze sto byy wie zia etniczna . Potem jednak coraz cze s w konflikcie z wie ciej do gosu dochodzia ta krwi, druga. I tak, juz w 1409 r. Hieronim z Pragi zdefiniowa naro d jako wspo lnote zyka i wiary 46. Z kolei w 1467 r. polski pose wygosi na dworze papieskim je przemo wienie, w kto rym poczucie misji szo o lepsze z poczuciem dumy narodoz do wej 47. Zaro wno podo wczas, jak i po z niej wie narodowa ograniczaa sie du terminy: polski naro szlachty, tego wzgle d szlachecki albo pan stwo polskie istote rzeczy. Podobnie byo w Prusach, narodu szlacheckiego odzwierciedlaja z gdzie wie etniczna, juz w czasach krzyz ackich miaa dos c duz e znaczenie. Na tku XV w. w pismach propagandowych Zakonu Krzyz pocza ackiego argumenz ta i szlachta niemiecka powinni wspomo towano, z e ksia e c Zakon, poniewaz by on zawsze schronieniem szlachty niemieckiej 48. Przyjmowanie do Zakonu nie-Niemste w XIV stuleciu, w XV stuleciu nie miao juz co w dos c cze prawie miejsca 49. ca role w stosunkach polskoProblematyka narodowa odgrywaa dominuja skiej dla Polski wojnie 13-letniej wymuszono na pan -krzyz ackich. Po zwycie stwie na przyjmowanie do zakonu polskich rycerzy, kto krzyz ackim zgode rzy w przyszos ci mieli stanowic 50% jego stanu osobowego. Moz na przypuszczac , z e stronie zku zakonu z niemieckos . Jednak papiez polskiej chodzio o zerwanie zwia cia nie zatwierdzi traktatu i nie wszed on w z ycie. Jak widac , juz w s redniowieczu dzy pan z widoczne byy takie relacje mie stwami, w kto rych wie narodowa od role . Moz grywaa go wna emy zatem oczekiwac , z e geopolityczne zro z nicowania sie gac przestrzeni danego kraju moga dos c odlegych epok historycznych. Ideologiczno-kulturowy aspekt ro z nic geopolitycznych polega na specyficznym splocie czynniko w przestrzennych, kulturowych, ideologicznych i politycznych. w ramach danego W efekcie jakies terytorium uzyskuje szczego lny status i role siaduja ce z posiados narodu. Na ogo jest to terytorium sa ciami innych narodo w ce sie susznym interesom danego uznawanych za wrogie lub przeciwstawiaja narodu. Rola takiego terytorium i jego mieszkan co w jest interpretowana zalez nie od ideologicznych potrzeb w danej chwili. Moz e to byc obrona zagroz onego jestestwa narodowego, ale takz e szerzenie cywilizacji. Reszta narodu uwaz a takie terytorium ta placo , bastion czy szaniec. Chodzi tu o taki stan rzeczy, z za wysunie wke e cych ideologie narodowa . terytorium przygraniczne jest z ro dem bodz co w ksztatuja
J. Szczepan ski, Wojna 1920 na Mazowszu i Podlasiu, Naczelna Dyrekcja Archiwo w Pan stwowych, Wyz sza Szkoa Humanistyczna, Warszawa, Putusk 1995, s. 90 i n. 46 J. Koczowski, op. cit., s. 471. 47 Jw., s. 472. 48 H. Boockmann, op. cit., s. 146. 49 Jw., s. 157.
45

38

Janusz Hryniewicz

Znajduje to wyraz w przekazach kulturowych, w kto rych danemu terytorium ca sie wie cej uwagi niz pos wie innym, czemu towarzyszy apoteoza jego mieszkan kszos co w. Terytorium takie jest z ro dem wie ci mito w narodowych i wydarzenia tu dzieja ce sa uwaz sie ane za szczego lnie waz ne dla danego narodu. Stosownie do tego , z wie kszy od innych wkad mieszkan cy danego terytorium uwaz aja e daja w pomys lnos c wasnego narodu. Jak widac , nie chodzi tutaj o zwyke terytorium przygraniczne, kto re posiada kaz de pan stwo europejskie i na kto rym od czasu do siadami. Chodzi tu o terytoria ideologiczne. Terytorium czasu toczono wojny z sa bierze ze szczego ideologiczne nazwe lnego i uprzywilejowanego usytuowania 50 w ideologii danego narodu. Mieszkan co w regionu ideologicznego cechuje historycznie utrwalone przekonanie o penieniu misji albo szczego lnych funkcji wobec s wasnego narodu. Jez eli pozostaa cze c wspo lnoty narodowej podziela to przekona to wyraz nie, to ros nie znaczenie polityczne danego regionu. Moz e sie ac w dominacji intereso w tego regionu w pan stwie narodowym, w podatnos ci opinii publicznej d pyna ce itp. Towarzyszy temu, na ogo na idee sta , silna pozycja kulturowa, czyli duz e znaczenie problematyki regionu ideologicznego w przekazach kulturowych danego narodu. cym przykadem zro Wielce interesuja z nicowania geopolitycznego jest terytorium Niemiec. Mamy tam bowiem do czynienia z dugotrwaym dualizmem cym na przynalez s gospodarczym, polegaja nos ci wschodniej cze ci Niemiec do na linii aby. Tereny wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego, z granica te wchodziy w skad Prus, a po ich likwidacji, w 1947 r. powstaa tam Niemiecka z kolei w 1990 r. przya czono do RFN. Republika Demokratyczna, kto ra regionu ideologicznego peni ta cze s dawniej Na Ukrainie role c Ukrainy, kto ra , a obecnie Ukraina Zachodnia . Przez kilkadziesia t lat XIX w. 51 zwano Galicja z Piemont by dla Woch zala kiem odrodzenia pan stwowego. Dla Serbo w regionem te penia takz ideologicznym jest Kosowo. Role e, od 1630 r. do powstania pan stwa tam uciekinierzy spod panowania tureckiego, serbskiego, Krajina 52. Osiedlali sie wojskowa w armii austriackiej walcza cej z imperium kto rzy podejmowali suz be osman skim. We Francji do 1918 r. regionami ideologicznymi byy Alzacja wpyw geopolityki na zro i Lotaryngia. Dos c silnie zaznaczy sie z nicowanie peniy tzw. Kresy polskiej przestrzeni narodowej, w kto rej szczego lna role Wschodnie. Szerzej omo wimy o wiele ciekawszy przypadek Prus, a w kon cowym dzy polskim i niefragmencie opracowania spro bujemy znalez c kilka analogii mie mieckim regionem ideologicznym. mianem nowoz Pan stwo pruskie niekto rzy historycy okres laja ytnej Sparty 53. Trafnos c tej analogii wynika z naoz enia idei romantycznych na redystrybucjonizm
cych i uzasadniaja cych cele narodowe. Zespo idei definiuja Od kon ca wojen napoleon skich do 1860 r. 52 czona do Chorwacji. Po kolejnej wojnie bakan skiej, w 1995 r. wa 53 D.S. Landes, Bogactwo i ne dza narodo w prze. H. Jankowska, Wydawnictwo Literackie MUZA SA, Warszawa 2000, s. 273.
51 50

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

39

dkowany maksymalizowaniu militarnego potencjau. Maksymalizowanie podporza dkowanie polityki gospodarpotencjau militarnego realizowano poprzez podporza czej interesom armii. Dotyczyo to ro wniez struktury i sposobu dziaania administ rodko w bya zapewniana przez monarchie racji pan stwowej 54. Koncentracja s i podporza dkowana jej wzgle dnie sprawna administracje . absolutna bi sie dualizm gospodarczy Niemiec. I tak na wscho Po wojnie 30-letniej poge d od aby zwieksza sie area ziemi pan skiej kosztem chopskiej. Na zachodzie Niemiec kszania wasnos na migracji chopo proces powie ci szlacheckiej opiera sie w do nie trwao ograniczanie autonomii miast i obniz anie ich statusu miast 55. Jednoczes czanie ich do pan prawnego poprzez przya stw niemieckich. Mieszczan stwo byo pie do stanowisk pan ograniczone prawnie, a takz e politycznie m.in. w doste stwokszymi miastami na zachodzie Niemiec, wych 56. W efekcie poza kilkoma wie w ulega grupe spoeczna . Skonio to w XVIII w. mieszczan stwo przeksztacio sie niemieckiego filozofa spoecznego Karla Mosera, do stwierdzenia, z e kaz dy naro d 57 s nape dowa , a Niemcy maja posuszen ma jaka sie stwo . korpusu oficerskiego. Poprzednik Stan szlachecki peni jednoczes nie funkcje Fryderyka II, Fryderyk Wilhelm zlikwidowa wybujay arystokratyzm szlachty c ja do suz zmuszaja by wojskowej. W efekcie w dos c kro tkim czasie wyksztaci sie ws ro d szlachty etos oficera, wiernego i podlegego monarchii, silnie przesycony rzecza posiadana przez oficera symbolami honoru, wiernos ci, misji. Najcenniejsza pruskiego by honor zalez ny od sprawnego i bohaterskiego wykonania rozkazo w przeoz onego. Junkier pruski w z yciu cywilnym by was cicielem folwarku, w kto rym s zatrudnia, a raczej dowodzi chopami. Cze c z onierzy-chopo w bya okresowo zwalniana ze suz by i w tym czasie pracowaa na roli 58. Z punktu widzenia chopa oznaczao to, z e oficerem w wojsku i kierownikiem w pracy bya ta sama osoba. Nie tpliwos dzania folwarkiem by prawie taki sam jak styl ulega wa ci, z e styl zarza tego stylu zarza dzania wpadali nie dowodzenia oddziaem wojskowym. W orbite s tylko chopi, ale ro wniez znaczna cze c mieszczan, zmuszonych do suz by ca na bezdyskusyjnej podlegos wojskowej. Kultura wojskowa polegaja ci odgo rnym ca wszelka samodzielnos ugruntowaa sie poleceniom i wykluczaja c oraz inicjatywe cznie ze szlachta , kto we wszystkich warstwach spoecznych, a rej status zredukowano do statusu oficera. zko Obywatelstwo w pan stwie pruskim rozumiano jako zespo obowia w wycy nad nielicznymi uprawnieniami. Internalizacji tych norm dos raz nie go ruja c
S. Salmonowicz, Fryderyk II, Ossolineum, Wrocaw 1985. M. Wawrykowa, Dzieje Niemiec 1648-1789, Pan stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976, s. 14. 56 S. Salmonowicz, op. cit., s. 140-143. 57 M. Wawrykowa, op. cit., s. 19. 58 S. Salmonowicz, op. cit., s. 56 i n.
55 54

40

Janusz Hryniewicz

poprzez przymus, zas wyraz nie sprzyja pietyzm. Pan stwo narzucao dyscypline sakralizowa. Uksztatowao sie w ten sposo pietyzm ja b dos c opresyjne pan stwo ce obowia zki i przestrzeganie regulacji prawnych. Jak wynika sprawnie egzekwuja z badan J. Rutkowskiego w Polsce mimo istnienia rozlicznych restrykcji wobec chopo w saba administracja nie moga ich wyegzekwowac . W efekcie rez im poddan stwa chopskiego by w XVIII w. w Prusach znacznie bardziej dolegliwy niz w Polsce 59. Jak z tego wynika, Prusy byy pan stwem o podobnie przestarzaej strukturze c dziwnego, z gospodarczej i spoecznej jak o wczesna Polska. Nic wie e juz na tku XIX w. realizacja misji pan ca na realizacji jego celo pocza stwa, polegaja w manu ski zadane Prusom przez militari, zostaa zakwestionowana przez dotkliwe kle i Auerstadt. Niewydolnos Napoleona pod Jena ci dotychczasowego ustroju gos zapobiec poprzez zniesienie podziau na stany, zlikpodarczego starano sie widowanie poddan stwa chopo w i powinnos ci pan szczyz nianych oraz wprowadze60 . nie wolnego obrotu ziemia role Reformy te nie zmieniy jednak istoty pan stwa, w kto rym nadal go wna tak, mimo z odgrywali oficerowie-was ciciele ziemscy. Dziao sie e sektor rolny coraz bardziej niewydolny w zakresie kreowania dochodo stawa sie w, na tle przemysu i handlu. Byo tak nie tylko w Prusach, ale i w Anglii oraz Francji. Wyrazem tej niewydolnos ci by stay spadek cen pszenicy w Anglii, Francji i Prusach, w latach 1816-1892 61. gi zarza dzanej Poniewaz misja pan stwa nadal polegaa na budowie militarnej pote przez oficero w, pauperyzacja dowo dco w-junkro w stanowia zasadnicze zagroz enie poway pro tej misji. W efekcie naste by odwro cenia nieuchronnej deprecjacji poddan gospodarki folwarcznej poprzez m.in. restytucje stwa. I tak np. w 1827 r. was ciciele ziemscy otrzymali dziedziczne prawo do nakadania na chopo w kar do zienia i grzywny, bez koniecznos dzio 14 dni wie ci udziau kwalifikowanych se w w tego typu procesach 62. W efekcie tego typu uregulowan was ciciele folwarko w dzie do zwie kszania dochodo przejmowania gospodarstw uzyskali narze w droga powie ksza 63. chopskich. W XIX w. obszar wasnos ci folwarcznej stale sie Od czaso w Bismarcka pruskie cele polityczne zdefiniowane w kategoriach kszym stopniu pochaniay zasoby obrony bastionu niemczyzny w coraz wie wytworzone poza Prusami na innych ziemiach niemieckich. Zasoby te nie suz yy ganiu romantycznych celo Prusom do restrukturyzacji gospodarczej, ale osia w typu
J. Rutkowski, op. cit., s. 113. J. Ciepielewski, J. Kostrowi cki, Z. Landau, J. Tomaszewski, Historia gospodarcza s wiata XIX i XX w., Pan stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971, s. 97 i n. 61 L. Krzywicki, Kwestia rolna. Dziea, t. 8, Pan stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1967, s. 212. 62 sicki, Zwiazek Niemiecki i pan J. Wa stwa niemieckie 1815-1848, Wydawnictwo Poznan skie, Poznan 1986, s. 255. 63 L. Krzywicki, op. cit., s. 252.
60 59

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

41

obrona bastionu niemczyzny, a takz e konserwacji stosunko w spoecznych i politycznych, tj. podtrzymanie warstwy junkierskiej i jej wpywo w. Wynikao to ostoja z priorytetowego znaczenia polityki bastionu. Uznano bowiem, z e ideowa niemczyzny jest dwo r szlachecki zas go wnym realizatorem polityki bastionu jest szlachcic-oficer. W XVIII w. mawiano, z e Prusy to armia, kto ra ma swo j naro d. W XIX w. bardziej adekwatna byaby metafora, z e Prusy to region, kto ry szuka wasnego pan stwa i faktycznie je znalaz w 1871 r. 64 i doszo woko Z czasem narodowe cele defensywne, wyautonimizoway sie nich do fiksacji polityki gospodarczej. I tak np. juz po I wojnie s wiatowej, kiedy odsetek ludnos ci sowian skiej na ziemiach pruskich by nieznaczny, ustawa konwersje dugo tkom ziemskim na z 1931 r. oferowaa bardzo korzystna w maja tko wschodzie Niemiec z tym jednak, z e dotyczyo to tylko tych maja w, kto re c obrona przed Sowianami bez Sowian. zatrudniay Niemco w. Bya to wie Zdaniem D. Landesa w nowoz ytnej Sparcie, tzn. w Prusach przez ytki jeszcze wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego utrzymyway sie w XX w., zwaszcza tam gdzie niemieccy szlachcice byli panami sowian skich tnikach Konrada Adenauera moz chopo w 65. W pamie emy przeczytac , z e gdy przed jez ciu aby zacia ga II wojna dzi do Berlina z zachodnich Niemiec, po minie dac firanki, poniewaz nie chcia ogla Azji. lask oraz Nadrenia i WestW skad Prus wchodzi, co prawda, przemysowy S zawsze interesy falia, ale na plan pierwszy polityki gospodarczej wysuway sie lask by kompleksu rolnego i warstwy junkierskiej. Warto zauwaz yc , z e Go rny S biem przemysowym, kto typowym wschodnioeuropejskim zage ry na ksztat wyspy z rolniczego otoczenia. Warunki z wyoni sie yciowe byy tu zawsze gorsze niz w zachodnioeuropejskich centrach przemysowych. Za dowo d niech posuz y fakt, z e w latach 1910-1913 paca go rnika bya tu o 50-60% niz sza niz w Westfalii 66. w jednym pan gami Znalezienie sie stwie z najwaz niejszymi w skali Europy okre przemysowymi stworzyo dos c dogodne warunki dla importu kulturowego i rezystrukturyzacji gospodarczej. Wystarczy wspomniec o wspo lnej administracji i je ku. Nie zostao to jednak wykorzystane i Prusy skon czyy swoje istnienie jako klasyczny skadnik wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego. Potem na cych wczes niemieckich terenach nalez a niej do Prus powstaa Niemiecka Republika Demokratyczna. pio mielis Zanim to jednak nasta my do czynienia z dos c duz ym marnotrawst polityczna . I tak realizacja go wem zasobo w i fiksacja wnych celo w pan stwa pruskiego, tj. obrony bastionu niemczyzny przed sowian skim zagroz eniem bya cej roli lidero realizowana ro wnowaz nie z imperatywem utrzymania dominuja w tej polityki, czyli ziemian i ich gospodarstw rolnych.
Prus. Data zjednoczenia Niemiec pod egida D. S. Landes, op. cit., s. 273, 274. 66 cznik R. Szeremieti ew, Polityka jest sztuka moz liwos ci, Mys l Niepodlega Wirtualny Miesie Polityczny nr 5, 1998, s. 16, http:ns.elender.humyslniepodleglafront.htm
65 64

42

Janusz Hryniewicz

cywilizacji industrialnej na ziemiach na zacho Ugruntowanie sie d od aby powodowao, z e wraz ze wzrostem wydajnos ci pracy i rentownos ci w przemys le a powie kszac ro i regresem w rolnictwie zacze sie z nica poziomu stopy z yciowej dzy Prusami a zachodnimi Niemcami. Prusy w XIX w. byy peryferiami mie gospodarczymi Niemiec, coraz mniej atrakcyjnymi do zamieszkania, czego wskaz do lez cych na wscho nikiem bya przewaga emigracji nad imigracja a d od aby prowincji pruskich. Konsekwencje takiego stanu rzeczy nabray w drugiej poowie XIX w. dramatycznych rozmiaro w. I tak np. w rejencji opolskiej w 1861 r. Polacy stanowili 59,1% ogo u ludnos ci, a w 1911 r. az 70,1%. Z kolei w Wielkopolsce ludnos w 1871 r. przewage ci niemieckiej notowano w 43 miastach Poznan skiego, zas w cztery lata po z niej przewaga spada do 21 miast. W samym Poznaniu odsetek w tym okresie z 51 do 60% 67. Pro Polako w podnio s sie by wzmocnienia niemieckiekszym stopniu wspierane byy z zasobo go osadnictwa w coraz wie w ogo lnoniemiec kich. Romantyczny irracjonalizm tej polityki przypomina w gruncie rzeczy pro be cio sie w odwrotnym niz zawro cenia koa historii gospodarczej, kto re wyraz nie kre Prusy kierunku. Byo to zwaszcza widoczne w zachowaniach ludzi, dla kto rych ucieczka ze wschodu bya bardziej atrakcyjna niz pomoc pan stwa dla mieszkan co w wschodu. Za potwierdzenie niech posuz y fakt, z e latach 1870-1914 wschodnie tereny Niemiec opus cio ponad 4 mln. ludzi z 14 mln tam zamieszkaych 68. dzywojennym. Systematycznie Polityka bastionu bya kontynuowana w okresie mie wypacano fundusze w ramach tzw. pomocy dla wschodu. I tak, np. jeden kszych obszarniko siad prezydenta Hindenburga otrzyma 620 tys. z najwie w, sa tku lat 30. XX w. komisarz Rzeszy Schange-Schoningen opracowa marek 69. Na pocza cy m.in. na osiedleniu w Prusach mieszkan projekt reformy polegaja co w wielkich miast 70 by i wypacaniu tzw. pomocy dla wschodu go wnie drobnym chopom . Odpowiedzia silny sprzeciw szlachty pruskiej, kto ry zaowocowa m.in. memoriaem barona Wilhelma von Gayla do prezydenta Rzeszy. W memoriale moz na byo przeczytac , z e regulacje te doprowadzic moga na Wschodzie do demoralizacji umyso w. Ta demoralizacja z kolei go wole osabiaaby odpornos c kre w, kto re dotychczas podtrzymyway narodowa oporu przeciwko Polsce, dotyczy to takz e instancji wojskowych, a z e czas jest krytyczny oporu osabia 71. Niewykluczone, z nalez y unikac wszystkiego co wole e bastion po raz s swoimi Niemcami. Jak pisze cytowany tu Engelman solidarnos kolejny zatrza c siadami i nieche c du szkodza cego interesom prezydenta Hindenburga z sa do rza junkro w, skonia go do zdymisjonowania kanclerza. A to z kolei stworzyo bardziej ce okolicznos sprzyjaja ci dla dojs cia Hitlera do wadzy 72.
Jw. Jw. 69 B. Engelmann, Zjednoczeni przeciwko prawu i wolnos ci. Antypodre cznik historii Niemiec, prze. B. Jodkowska, Wydawnictwo Poznan skie, Poznan 1978, s. 210. 70 Jw., s. 182. 71 Jw., s. 186. 72 Jw., s. 183 i n.
68 67

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

43

teraz czy i w jakim stopniu historycznie uksztatowane Zastano wmy sie trwae. Jednoznaczna ocena jest dos odmiennos ci sa c trudna, dlatego, z e na terenie pstwem dugofalowych Prus powstaa NRD. Obecny stan rzeczy jest zaro wno naste da cych naste pstwem tendencji historycznych, jak i deformacji gospodarczych be o 17 lat, od obalenia muru berlin komunizmu. Z drugiej strony mine skiego, czyli prawie poowa czasu istnienia NRD. Zatem wpyw komunizmu powinien sie skurczyc na rzecz wpywu dugofalowych proceso w historycznych. sie byc Tendencje historyczne wydaja niezwykle trwae. Tak jak w XIX w. z byej NRD. Na terenie byej NRD wyjez dz ano z Prus, tak obecnie wyjez dz a sie utworzono szes c krajo w federacji. Wszystkie one zanotoway w latach 1987-2003 zmniejszenie liczby ludnos ci. I tak np. w Saksonii spadek liczby mieszkan co w cych tam w 1987 r. wynio s w tym okresie 710 553 osoby, z 5 032 000 mieszkaja W tym samym czasie liczba mieszkan co w Turyngii spada z 2 718 000 do 2 373 157 73. Spadek liczby ludnos ci przybra dos c dramatyczne rozmiary w najkszych miastach (co ilustruje poniz wie sza tabela).
TABELA 1

Zmiany ludnos ciowe w wybranych miastach byej NRD Lata; ludnos c w tys. Wybrane miasta 1987 Chemnitz, dawniej Karl Marx Stadt FrankfurtOder Halle Magdeburg Schwerin 313,8 86,4 329,6 289,0 128,3 na podst. 1995 288,3 80,8 282,8 258,7 114,7 Federal 2003 249,9 67,0 240,1 227,5 97,7 Statistical Office Zmiana w % 1987-2003 925,6 929,0 932,8 927,0 931,3 Germany 2005,

ro Z do: obliczenia wasne, http:www.destatis.deehome.htm

kszych miastach, poza Berlinem, sa dos Jak widac spadki ludnos ci w najwie c z od 25 do 33%. Podobnie jak w XIX w. powodem jest niero pote ne i wynosza wnos c poziomu z ycia, na niekorzys c byego pruskiego terytorium. I tak np. w 2003 r., tny miesie czny docho cy na jedno gospodarstwo domowe przecie d netto przypadaja s w byej NRD by niz szy o 18,8% niz w zachodniej cze ci Niemiec (2293 euro sie w pacach. W 2003 r. i 2825 euro). Jeszcze wyraz niej ro z nice te uwidaczniaja tna pensja godzinowa robotnika wykwalifikowanego bya w byej NRD przecie
73

Federal 2005 Federal Statistical Office Germany 2005, http:www.destatis.deehome.htm

44

Janusz Hryniewicz

s o 31,3% mniejsza niz w zachodniej cze ci Niemiec (9,16 euro i 13,33 euro). co wysokie sa ro Uderzaja z nice w poziomie bezrobocia. W 2005 r. wynosio ono w byej NRD 18,8%, podczas gdy w dawnej RFN tylko 5,8% 74. Operowalis my tu przykadem pan stwa pruskiego, ale nie tylko Niemcy miay swoje Prusy. Miaa swoje Prusy takz e Polska, zlikwidowane ro wnoczes nie polskiego regionu z Prusami niemieckimi. Byy to tzw. Kresy Wschodnie. Role jednak inaczej, ideologicznego miaa szanse odgrywac Wielkopolska. Stao sie wkomnajprawdopodobniej dlatego, z e zachowania Wielkopolan sabiej daway sie ce. ponowac w etos kultury szlacheckiej i mity narodowe mu towarzysza W Polsce kreowac Ludowej, do lat 70., starano sie Ziemie Zachodnie na polski region s lokalne usiowania syntezy ideologiczny. Obecnie coraz cze ciej widoczne sa polsko-niemieckiej historii tych ziem. odmiennymi drogami. Oczywis cie historia Polski, Niemiec i Prus poruszaa sie Niemniej jednak, w obu przypadkach, mielis my do czynienia z uksztatowaniem sie swoistego, terytorialnego podziau pracy, gdzie pewnym regionom w sposo b trway dkowano funkcje obrony bastionu, trwania w gotowos przyporza ci itp. W obu przypadkach mielis my do czynienia ze znacznym zacofaniem gospodarczym tych terytorio w wobec reszty kraju. Jednak w ideologii narodowej problematyka kreso w role , podobnie jak i w przekazach literackich. Tu ro graa pierwszoplanowa wniez bastionu wyraz ca sie w pacyfikacjach, polonizowaniu, prowadzono polityke aja nawracaniu albo utrudnianiu niekatolickich praktyk religijnych. Towarzyszyy temu analogiczne do pruskich usiowania kolonizacyjne. I tak np. w II Rzeczpospolitej, na osadnictwa wojskowego. Moz Kresach Wschodnich, prowadzono akcje na to uznac za jeden z elemento w polskiej polityki bastionu. Podobne usiowania realizoway tzw. wadze pruskie w Wielkopolsce, a ich koordynowaniem zajmowaa sie HAKATA (nazwa pochodzi od nazwisk trzech zaoz ycieli: Hansemanna, Kennemanna i Tiedemanna). Warto zauwaz yc , z e polski region ideologiczny zachodzi (do 1939 r.) na Zachodnia . Naste pstwem byy dramaukrain ski region ideologiczny, czyli Ukraine tyczne starcia narodowe, zwaszcza, w latach 1942-1943 na Woyniu. W II Rzeczpospolitej za Kresy moz na uznac obszar siedmiu wojewo dztw. Byy to cztery wojewo dztwa wschodnie (wilen skie, nowogro dzkie, poleskie i woyn skie) oraz trzy z czterech wojewo dztw poudniowych (lwowskie, stanisawowskie i tarnopolskie). Obecnie z adne z nich nie wchodzi w skad pan stwa polskiego. nieco bliz Przyjrzyjmy sie ej wojewo dztwom wschodnim. Wojewo dztwa wschodnie byy terenami rolniczymi, ale trudno byoby je nazwac spichlerzem Polski. I tak np. dochodowos c netto jednego gospodarstwa o wielkos ci 2-50 ha, w latach 1931-1934, wynosia w Polsce 25 z z ha. Podczas gdy w wojewo dztwach wschodnich tylko 13 z z ha, a np. w centralnych 32 z 75.
74 75

Obliczenia wasne na podstawie jw. d Statystyczny, Warszawa 1936, Rocznik 1936. May Rocznik Statystyczny, Go wny Urza

s. 35.

Ekonomiczne, polityczne i kulturowe czynniki ro z nicowania przestrzeni

45

s Ro wniez i stopa z yciowa bya wyraz nie niz sza niz w pozostaej cze ci Polski. Cukier podo wczas by uwaz any za bardzo wartos ciowy element diety. W 1935 r. jego spoz ycie per capita wynosio w Polsce 9 kg. W wojewo dztwach wschodnich 76 4,4 kg, a np. w zachodnich 13,1 kg . Jeszcze silniej zro z nicowany by poziom z ycia , wodocia g oraz w miastach. W 1931 r. mieszkania wyposaz one w kanalizacje elektrycznos c lub gaz stanowiy 10% ogo u mieszkan w polskich miastach, ale w wojewo dztwach wschodnich tylko 1,8% 77. Jak mielis my moz nos c zauwaz yc opisanym tu przypadkom geopolitycznych nastepstw penienia roli bastionu towarzyszy relatywne zapo z nienie gospodarcze. Nie oznacza to, z e chcemy przekonac czytelnika, z e penienie roli bastionu jest czna przyczyna zacofania. W obu przypadkach, Prus i polskich Kreso wya w, byy to terytoria peryferyjnie pooz one wobec centrum rozwoju gospodarczego. W II Rzeczpospolitej kultura narodowa Polako w miaa charakter inteligencc ko-szlachecki. Dos c widoczna bya, zwaszcza w przekazach literackich, nieche do instytucji wolnorynkowych. Dominacja inteligencji na skali prestiz u spoecznego dzic bya uzasadniana zasugami narodowo-wyzwolen czymi 78. Moz na sa , z e na Kresach z ywotnos c etosu narodowego miaa zwielokrotniony wpyw na umysy ich pstwem poczucia bliskos polskich mieszkan co w. Byo to naste ci rosyjskiego zagroz enia i coraz bardziej wyraz nym demonstrowaniem aspiracji narodowych przez i litewska ludnos ukrain ska c Kreso w. Po stronie polskiej prowadzio to do konsekwencja byo, podobnie jak w Prupopularnos ci polityki bastionu. Naturalna sach, upowszechnienie postaw konserwatywnych, skierowanych w przeszos c , c zwia zanych. nacechowanych kultem swojskos ci i mios ci do ziemi oraz zaje z nia tkiem ziemskim. Warto zauwaz Polskos c utoz samiano z maja yc , z e podobnie jak narodu a czyli z rywalizacja Polacy w Prusach, tak Ukrain cy w Polsce budowe , tworza c jednorodny narodowo ruch spo ekonomiczna dzielczy. czone z konserwatyzmem, Skupienie uwagi masowej na obronie bastionu, poa c gao uwage ludnos kultem swojskos ci i zaje rolniczych z natury rzeczy odcia ci od ciach typowych dla gospodarki rynkowej. Nie ulega tez lokowania aspiracji w zaje tpliwos wa ci, z e duz e znaczenie polityczne regionu ideologicznego skaniao miejsdan cowe elity do trwaych z a pomocy ze strony pan stwa, w ramach kto rego peni sie niezwykle waz ne funkcje. Dotyczy to zaro wno Prus, jak i Kreso w. W obu czenie polityki bastionu z tradycyjnymi instytucjami gospodarprzypadkach poa czymi powodowao, z e nacisk wadz centralnych na reformy gospodarki regulowanej by raczej niewielki i dominowaa skonnos c do bezwarunkowego wspomagania finansowego. sie do Spro bujmy teraz ocenic , w jaki sposo b regiony ideologiczne maja wytworem nacjowspo czesnej geopolityki europejskiej. Regiony ideologiczne sa cych im zmagan nalizmo wpatriotyzmo w europejskich i towarzysza militarnych.
76 77 78

Jw., s. 36. Obliczenia wasne na podstawie jw., s. 38. J. Hryniewicz, s. 218-219.

46

Janusz Hryniewicz

tpliwos wspo Nie ulega wa ci, z e w sytuacji, gdy pan stwa europejskie podejmuja lny wysiek na rzecz wyeliminowania przyczyn konflikto w militarnych, regiony ideo troche anachroniczne. Ich obecnos logiczne sa c w geopolityce europejskiej ma wyraz nie dysonansowy charakter. Jakkolwiek nie moz na zabronic kultywowania ci o przodkach i dawnych maych ojczyznach, tworzenia stron internetowych pamie tniko czy pisania pamie w, dziaalnos c taka powinna miec charakter prywatny, dowy. Z tego wzgle du krytycznie nalez ewentualnie pozarza y ocenic finansowanie cych istnienie regiono przez pan stwo struktur i wydarzen utrwalaja w ideologicznych ci zbiorowej. w polityce pan stwowej i pamie

PODSUMOWANIE

ro dwa rodzaje podziao gi kulturowe Przestrzen europejska z nicuja w na kre definiowane religijnie oraz podzia na dwa odmienne kompleksy gospodarcze. Omo wilis my te ro z nice w przekrojach: katolickos c protestanckos c oraz zachodnio- versus wschodnioeuropejskos c . Omo wilis my takz e wpyw komunizmu i stwierdzilis my, z e by dostrzegalny, ale raczej wto rny wobec wschodnioeuropejskiego kompleksu gospodarczego. Protestantyzm i zachodnioeuropejskos c to synonimy centrum rozwojowego Europy. Pozostae obszary europejskie przejmoway bodz ce podziau regionalrozwojowe na zasadzie importu kulturowego. Jest to podstawa te sa regiony nego krajo w Europy Wschodniej, w kto rych bardziej rozwinie zachodnie. Omo wilis my takz e wpyw geopolityki na powstanie regiono w ideologicznych w Niemczech i w Polsce.

ABSTRACT Processes of long duration led to a division of the European space according to two criteria: the cultural and the economic one. The cultural criterion manifests itself as a division into the Catholic and the Protestant cultural realm, while the economic criterion consists in delineating the east-European economic complex. Protestantism and western European status are synonyms of Europes centre of development. The remaining European territories received developmental stimuli by way of cultural import. The impact of Communism on the economy and society in Poland consisted, among others, in a renaissance of some feudal institutions and patterns of conduct. European geopolitics led to the emergence of so-called ideological regions, which are discussed on the examples of Poland and Germany.