Vous êtes sur la page 1sur 184

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΑΡΙΘ. 11

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΙΩ. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π. ΠΟΥΡΝΑΡΑ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΙΩ. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ
.

.

Λ0,
(ν·/;

H ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΑ
ΥΠΟΒΛΗΘΕΙΣΑ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ
ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π. ΠΟΥΡΝΑΡΑ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1988

. παρ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΝΕΣΤΗΣ ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΠΟΥΛΤΣΗΣ ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΓΟΥΣΙΔΗΣ ΚΕΣΕΛΟΠΟΥΛΟΣ « Ή εγκρισις διδακτορικής διατριβής υπό του Τμήματος Θεο­ λογίας του 'Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δέν ύποδηλοΐ τήν άποδοχήν των γνωμών του συγγραφέως». ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΠΟΥΛΤΣΗΣ ΓΟΥΣΙΔΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΕΠ. αρθρ. 2).ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΝ. (Ν. 202. 5343/1932.

Στη μνήμη τοϋ πατέρα μου .

.

όπως καί γιά τήν έγκριση τής διατριβής αυ­ τής. Β.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τό ενδιαφέρον τής επιστημονικής Ερευνάς στρέφεται ολο καί περισσότερο τά τελευταία χρόνια στην Τουρκοκρατία. Ίεροδ. μέ σκοπό τη διερεύνηση των θεολογικών τάσεων τής πολυτάραχης εκεί­ νης εποχής. 'Αρ­ χίζει παράλληλα νά γίνεται αποδεκτή ή άποψη ότι στην εποχή αύτη πρέπει νά αναζητηθούν οί ρίζες διαφόρων ρευμάτων τής νε­ οελληνικής θεολογίας. Μέσα από τίς ερμηνείες πού δόθηκαν στίς επιμέρους εντολές του. 'Από τή θέση αυτή επιθυμώ νά εκφράσω τή βαθιά μου ευ­ γνωμοσύνη προς τό σύμβουλο καθηγητή κ. Καλλιακμάνης . Γεώργιο Μαντζαρίδη γιά τή βοήθεια στην επιλογή τοϋ θέματος καί τήν παρακολού­ θηση τής διατριβής σέ όλα τά στάδια τής συγγραφής της. διαπιστώνει κανείς την πολυμορφία των απόψεων καί των εξωτερικών επιδράσεων στην ορθόδοξη θεολογία. Ή παρούσα εργασία προσανατολίζεται προς τήν κατεύθυνση αυτή. Θά ήθελα επίσης νά ευχαριστήσω τάμέλη τής συμβουλευτι­ κής καί τής εξεταστικής επιτροπής γιά τίς πολύτιμες συμβουλές καί υποδείξεις τους. Ό Δεκάλογος ώς σύντομο καί περιεκτι­ κό κείμενο χρησιμοποιείται ευρύτατα κατά την Τουρκοκρατία.

.

4. Προτεστάντες Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία του Πέτρου Μογίλα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17 25 37 37 45 48 ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΜΟΡΦΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.Έξομολογητάρια Δυτική θεολογία α. ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ Ή νέα πολιτική σκηνή καί τά εκκλησιαστικά δικαστήρια Νομοκανονικές Συλλογές . Ό Δεκάλογος 57 64 68 9 . 2. 3. Ρωμαιοκαθολικοί β. 7 9 13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. Αυτονόμηση του ήθους άπό τό δόγμα 3. Παλαιός καί Νέος Νόμος 2.ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ.

» 2. «Ου λήψει τό ονομα Κυρίου τοϋ Θεοϋ σου επί ματαίω» 108 4.» 117 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ 1.. «Ού ψευδομαρτυρήσεις κατά του πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδή» 6....ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ 87 1. «Τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου. « Έ γ ώ είμί Κύριος ό Θεός σου» 89 2. όσα τω πλησίον σού εστί» 157 160 ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 165 167 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ 179 10 131 134 140 148 153 . «Ούκ επιθυμήσεις. «Ου κλέψεις» 5. «Μνήσθητιτηνήμέραντων σαββάτωνάγιάζειν αυτήν. «Ού μοιχεύσεις» 4.. «Ου φονεύσεις» 3. «Ου ποιήσεις σεαυτφ εϊδωλον» 99 3.

ΕΕΘΣΠΑ. ΔΣΜ. PL. 'Επιστημονική Έπετηρίς Τμήματος Νομικής τής Σχολής Νομικών καί Οικονομικών Επιστημών. Προβλήματα Θεολογίας. Πηδάλιον τής νοητής νηός τής μιας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής των 'Ορθοδόξων Ε κ κ λ η ­ σίας. Πηδάλιον. Revue Biblique.Historisches Handwörterbuch. PG. Επιστημονική Έπετηρίς Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης. 'Επιστημονική Έπετηρίς Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου 'Αθηνών. Πραγματείαι 'Ακαδημίας 'Αθηνών. Forschungen zur Byzantinischen Rechtsgeschichte. ΔΙΕΕΕ. Paris 1909 . J. J.Migne. Άρχεΐον 'Ιδιωτικού Δικαίου. ΠΡΑΓΑΑ. Paris 1878 .P. FBR. . RB. Συλλογή των 'Εγκυκλίων τής 'Ιεράς Συνόδου τής Ε κ κ λ η σ ί α ς τής 'Ελλάδος. Biblisch .1950 EA. ΕΕΘΣΘ.ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΙΑ. ΣΕΙΣΕΕ. ΒΗΗ. Patrologiae Graecae. Dictionnaire de Theologie Catholique. Patrologiae Latina.1890. Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. Δελτίον 'Ιστορικής καί Εθνολογικής Εταιρίας τής Ελλάδος. Paris 1857-1886.P. Εκκλησιαστική 'Αλήθεια. ΕΕΣΝΟΕ.Migne. DThC. ΠΡΘ.

.

Stamm. 357C-361B. Στά πλαίσια τής εργασίας αυτής δέν θά ασχοληθούμε μέ τά πα­ ραπάνω θέματα.4. col. σ. Η. στό Biblisch . Έκεΐ αναφέρονται τά «δέκα ρήματα»5 ή οί «δέκα λόγοι»6. 28' Δευτ. 10. Διαθήκη. 6. Ή παρούσα Ερευνά επικε­ ντρώνεται στους χρόνους τής Τουρκοκρατίας. 1. Ή κατα­ γωγή του όμως ανάγεται στην Π. Βλ. «Les 'dix paroles' et le décalogue». Βλ. Θεσσαλονίκη 1988.ό Γκαίτε καί ό Δεκάλογος». "Εξοδ. 79. « Ό 'Ισραήλ καί τά δθνη . 16. σ. Ό Λατρευτικός καί ό Ηθι­ κός Δεκάλογος 2 . Σ. 3. Ή επιλογή δέν είναι τυχαία. Δευτ. 1962. τόμ. 34. Ό ορός Δεκάλογος χρησιμοποιείται γιά πρώτη φορά άπό τόν άγ. πού έδωσε ό Θεός στό Μωϋσή στό Σινά. Βλ. Διακονία. J. Ειρηναίο3 καί τόν Κλήμη τόν Άλεξανδρέα 4 . 13.έ. Ό Δεκάλογος καί ή επί του "Ορους Όμιλία. 501. Paris 1952.Historisches Handwörterbuch. Στρωματεϊς 6. 4. col. PG 9. Έξαλλου σ' αυτά αναφέρεται διεξοδικά ή ξέ­ νη κυρίως επιστημονική έρευνα. στό Catholicisme hier aujourd'hui demain. Τό κείμενο τοΰ Δεκάλογου στην Παλαιά Διαθήκη καί τους Πατέρες τής Εκκλησίας. 3. I.σ. Cazelles.J. Στογιάννου. 19 κ. «Decalogue». 331. 13 . Κ. 5. 484-510. Μερικά άπό τά θέματα αυτά είναι: Ή σύγκριση του Δεκάλογου μέ έξωβιβλικά κείμενα1. Lestienn. «Dekalog». 4. στό Revue Biblique τόμ. όπως θά φανεί στή συνέχεια. Βλάχου. ενδεικτικά. M. αφιέρωμα στή μνήμη Β.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πολλά θέματα σχετικά μέ τό Δεκάλογο μπορούν ν' αποτε­ λέσουν αντικείμενο ειδικής έρευνας. 2. Paris 1972.

'Αποτέλεσε ακόμη ό Δεκάλογος τή βάση γιά τήν κατήχη­ ση καί ειδικότερα τήν ηθική διδασκαλία της Εκκλησίας. πού θά γνωρίσει άνθηση κατά τους νεότερους χρόνους. Μήπως ή έθναρχική θέση της Εκκλησίας συνέβαλε στή διαμόρφωση νομικού πνεύματος στό χώρο της Θεολογίας. Σέ ό­ λες τίς ορθόδοξες κατηχήσεις πού συντάχθηκαν σύμφωνα μέ δυτικά σχολαστικά πρότυπα ερμηνεύεται διεξοδικά ό Δεκάλο­ γος. Μογίλα στην καλλιέρ­ γεια καί διάδοση του σχολαστικισμού στην 'Ανατολή. Μιά τέτοια όμως εξέταση των αμαρ­ τιών συνδέεται κατά τήν εποχή αυτή καί με τή νομική θεώρηση της αμαρτίας. Καλλιερ­ γείται ενα είδος εύσεβιστικής ηθικής. 14 . Τί ρόλο διαδραμάτισε ή ρωσική Θεολογία καί ειδι­ κότερα ή 'Ορθόδοξη 'Ομολογία του Π. 'Υπήρ­ χαν σημαντικές επιδράσεις από τό χώρο της Δυτικής Θεολο­ γίας ή όχι. Γεώργιο Μαντζαρίδη. σέ συνεργα­ σία μέ τόν καθηγητή κ. τό έπιτίμιο. θέσαμε ορισμένα ερωτήματα. Διαθήκης. Ώ ς αμαρτία ορίζεται ή «παράβαση του νόμου» καί νόμος είναι κυρίως οί δέκα εντολές. Μήπως οί μισσιονάριοι της Δύσης φρόντιζαν οί επι­ δράσεις αυτές νά είναι «αθέατες». Συνεχίζουν οί εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας τή δυναμική ορθόδοξη παράδοση των προη­ γουμένων χρόνων. άφοΰ αφορούσαν τό ήθος καί όχι τό δόγμα. Ερμηνεύεται ό Δεκάλογος μέ βάση τήν Και­ νή Διαθήκη. Ό Δεκάλογος αντιμετωπίζεται ώς κώδικας ηθικής ζωής πού ρυθ­ μίζει τή νομική σχέση ανάμεσα στό Θεό καί τόν άνθρωπο. "Ε­ τσι μέ αφορμή κάθε μιά εντολή του Δεκάλογου συντάσσονται μακροσκελείς κατάλογοι αμαρτιών καί αμαρτωλών. ή σημειώνεται μιά παλινδρόμηση στό πνεύμα τοΰ Νόμου της Π. Ό πνευματικός πατέρας με βάση τό Δεκάλογο εξέταζε τή συνεί­ δηση του μετανοοϋντος. χρη­ σιμοποιήθηκε ευρύτατα κατά την Τουρκοκρατία. Στην αρχή της ερευνητικής μας προσπάθειας. Ή σχέση του ανθρώπου μέ τό Θεό θεωρείται δικανικά.Ό Δεκάλογος. ώς σύντομο καί περιεκτικό κείμενο. Οί παραβάτες του Νό­ μου του Θεοϋ οφείλουν νά δεχθούν τήν «πνευματική ποινή». Καταρχήν κατείχε κεντρική θέση στό μυστήριο της έξομολογήσεως.

Τά δύο αυτά χειρόγραφα διασώζουν δύο παράλληλους τύπους παραδόσεως. εί­ ναι ευδιάκριτο καί στό έργο τοϋ Δαμοδοΰ. χωρίς όμως νά λείπει ή σύνθεση. κινείται καί αναφέρεται στό χώρο της 'Ηθικής καί της Ποι­ μαντικής θεολογίας. σ. Ή 'Ομιλητική έν Ελλάδι κατά τόν 19ον αιώνα. γιατί ή περίοδος είναι μεγάλη.Στόχος της παρούσας εργασίας είναι νά απαντήσει στά ε­ ρωτήματα αυτά μέσα άπό τίς ερμηνείες πού δόθηκαν στό Δε­ κάλογο. Περί των δέκα τοΰ Θε­ ού εντολών ή Περί τοϋ Δεκάλογου8. 'Αθήναι 1920. χωρίς νά εξαντλεί ολα τά επί μέρους θέμα­ τα. Ωστόσο μέ τή βοήθεια δύο ανεκδότων χειρογράφων πού αναφέρονται στό Δεκάλογο καί μέ τό έκδεδομένο υλικό πού υπάρχει στη διάθεση μας ολοκληρώθηκε ή έρευνα.έ. « Έ κ των νομοκανονικών χειρογράφων της βιβλιοθήκης του ημετέρου πανεπιστημίου τά ΰπ' α­ ριθμ. άπό τόν Πανηγυρικό τόμο επί τη έβδομηκονταετηρίδι της Ριζαρειου 'Εκκλησιαστικής Σχολής. Ή χρήση νομικής ορολο­ γίας.46. 1457 καί 1458». ενώ τά ανέκδοτα πολλές φορές απρόσιτα. ανατ. Τό πρώτο χειρόγραφο είναι του Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου καί επιγράφεται Περί της Δεκάλογου1. Χφ EBE 2309. σ. 8. Γιά τή γνησιότητα τοϋ έργου βλ. Τό άλλο είναι του Βικέντιου Δαμοδοΰ καί φέρει τόν τίτλο. αλλά καί τοϋ νομικού πνεύματος πού καλλιεργήθηκε στην 'Ανατολή. Ή έρευνα. οπού αυ­ τό κρίνεται αναγκαίο. 15 . άλλα καί οί συχνές πα­ ραπομπές στην Π. 'Αλεξάνδρου Γουσίδου. Ό Βικέ­ ντιος Δαμοδός καταγράφει τήν καθημερινή πράξη της εκκλη­ σιαστικής κοινότητας. Δυοβουνιώτου. Διαθήκη επιβεβαιώνουν τήν άποψη αυτή. πού επηρέασε τό κήρυγμα9 κατά τήν εποχή αυτή. χρειάζεται άφθονο πηγαίο υλι­ κό.7 κ. φφ 11-213. Τά έκδεδομένα κείμενα της περιόδου αυτής είναι δυσεύρετα. Κ. 5. 'Ακολουθείται ή αναλυτική κυρίως μέθο­ δος ώς πιό ασφαλής. 'Επίσης τό ήθικοκρατικό καί λογοκρατικό στοιχείο του Δια­ φωτισμού. 'Αντιμετωπίσθηκαν αρκετές δυσκολίες. όπως ή Τουρκοκρατία. ή εξάρτηση άπό τό φυσικό δίκαιο. 'Αντίθετα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης εκφράζει τό όρθό7. Τό έργο φανερώνει έντονη επίδραση του δυτικού σχολαστικισμού. Βλ. Γιά νά ερευνηθεί μιά εποχή τόσο πολυτάραχη καί ανεξε­ ρεύνητη. 9. Θεσσαλονίκη 1970.

Έδώ αναλύονται οί έννοιες του Παλαιού καί τοϋ Νέου νόμου σέ σχέση μέ τόν πολιτικό νόμο. Ή εργασία αποτελείται άπό τέσσερα κεφάλαια. πού εκδηλώθη­ κε κατά τόν IH' αιώνα καί είναι γνωστή ώς Κίνημα των Κολλυβάδων. Στό τρίτο καί τέταρτο κεφάλαιο αναπτύσσονται καί συγ­ κρίνονται οί ερμηνείες των επί μέρους εντολών τοϋ Δεκάλο­ γου. Τά πλαίσια αυτά διαμορφώνουν τό κλίμα στό όποιο ερμηνεύθηκε ό Δεκάλογος. πού τονίζεται στίς πηγές. οί 'Ομολογίες Πίστεως. Έδώ γίνονται εμφανέστεροι οί δύο παράλληλοι τύποι πα­ ραδόσεως: ή εμμονή στην ορθόδοξη πατερική παράδοση άπό τή μιά μεριά καί ή καλλιέργεια τής εύσεβιστικής ηθικής καί τοϋ δικανικού πνεύματος άπό τήν άλλη. στους οποίους συχνά παραπέμπει. oi Κατηχήσεις καί άλλα κείμενα στά όποια αναπτύσσεται διε­ ξοδικά ό Δεκάλογος. πού καλλιεργήθηκε κυρίως στά μοναστήρια.δοξο φρόνημα. όπου εξετάζονται ακροθιγώς τά πλαίσια μέσα στά όποια αναπτύχθηκε ή ηθική διδασκαλία τής Εκκλησίας κατά τήν Τουρκοκρατία. Στηρίζεται στην εμπειρία των Πατέρων της 'Ανατολής. 16 . Ένώ ή χρήση τοΰ κειμένου του Δεκάλογου στίς Κατηχήσεις μας αποκαλύπτει τήν αυτονόμη­ ση τοΰ ήθους άπό τό δόγμα πού παρατηρήθηκε κατά τήν εποχή αυτή. Προτάσ­ σεται ένα εισαγωγικό κεφάλαιο. Έξαλλου ό ίδιος ανήκε στους ηγέ­ τες τής πολύμορφης θεολογικής αναγέννησης. μας οδήγησε στή σύνταξη τοϋ δευτέρου κεφαλαίου. Έκτος άπό τά δύο χειρόγραφα ώς πηγές χρησιμο­ ποιούνται ακόμη. τά Έξομολογητάρια. Ή ταύτιση του Δεκάλογου μέ τό Νόμο τοϋ Θεού.

17 . Ή σύγχυση δέ αυ­ τή πού τή συναντά κανείς σ' ολόκληρη τήν Τουρκική «θεσμοθεσία» είχε συνέπειες γιά τό ρόλο καί τή θέση της 'Εκκλησίας. Ή νέα πολιτική σκηνή καί τά εκκλησιαστικά δικαστήρια Ή άλωση της Κωνσταντινουπόλεως άπό τους Τούρκους σήμανε την κατάλυση της μεγάλης αυτοκρατορίας των 'Ορθο­ δόξων αυτοκρατόρων. ήταν ό ανώτατος ιερεύς καί ô α­ νώτατος πολιτικός άρχοντας. Τό èv 'Ελλάδι δημόσιον δίκαιον έπίΤουρκοκρα­ τίας. σ. Ή 'Ορθόδοξος 'Ανατολική 'Εκκλησία. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου.137. Γρηγ. ή 'Οθωμανική. αλλά διαμόρφωσαν τό πολίτευμα σέ θεοκρατική μο­ ναρχία. 'Αθήναι 1882. Παπαμιχαήλ.12. πού είχαν 1. Οί Τούρκοι κατακτητές δέν άλλαξαν τους βασικούς τύπους διοικήσεως του Βυζαντινού κράτους. Γιά τόν Τούρκο κατακτητή 'Εκκλησία καί Πολιτεία ήταν ένας ενιαίος θεσμός. "Ετσι τό δίκαιο συγχέεται μέ τή θρησκεία καί ή επιστήμη τοϋ δικαίου μέ τή θεολογία2. όπως είπαμε. ό όποιος.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ 1. Ό Σουλτάνος δέν ήταν μόνο πολιτικός. άλλα καί θρη­ σκευτικός αρχηγός 1 . 2. σ. έπιμ. Αυτό απορρέει άπό τή θέση τοϋ ίδιου τοϋ Σουλ­ τάνου. Στά ερείπια της αναπτύχθηκε μιά άλλη μεγάλη Αυτοκρατορία. 'Αθήναι 1954. Μοσχοβάκη. Οί νόμοι του κράτους. Νικολάου Γ.

έ. τό δέ. ot όποιοι καλούνται νά υπακούσουν στους νόμους τοΰ Σουλτά­ νου. άρ. 4. Άκανθοπούλου. Ή πνευματική κίνηση τοϋ IH' αιώνα στον ελληνικό χώρο μέσα άπό τή χει­ ρόγραφη παράδοση. 685 κ.Ε. εκτός α­ πό τό επίσημο «βυζαντινορωμαϊκό» καί τό εθιμικό δίκαιο. "Ετσι. ί­ σχυε παράλληλα γιά τους χριστιανούς καί τό Τουρκικό Δίκαιο 4 . Τά προνόμια όμως αυτά δέν 3. σ.Σ. Νικολάου Ι. τους μουσουλμανικούς νόμους.Θ. Θεσσαλονί­ κη 1960-63. ΟΙ δεύτεροι νομοθετούν στηριζόμενοι στό Κοράνιο. Εκκλησία καί Δίκαιον ε'ις τήν χερσόνησον του Αίμου έπί Τουρκοκρατίας. πράξεων καί γεγονότων. πού οί Χρι­ στιανοί αναγκάζονται νά διαλέξουν τόν εξισλαμισμό.ώς κύρια πηγή τό Κοράνιο καί τίς παραδόσεις του προφήτη. τό μαρ­ τύριο ή νά ζήσουν ώς κρυπτοχριστιανοί. Θεσσαλονίκη 1984. Ν. αλλά καί νά εφαρμόζουν τό μέν. δτε δέν προσέκρουε τούτο εις τάς θρησκευτικός των πεποιθήσεις. είτε τους νόμους τών Βυζαντινών αυτοκρατόρων».Ν. έπί των ιδιωτικού δικαίου εννόμων σχέσεων.Ο. Ειδικότερα γιά τά προνόμια βλ.37. Ζαχαρόπουλου.Ε. επί των δημοσίου δικαίου έννομων σχέσεων. Ό Πορθητής. Ή αντίθεση αυτή γίνεται συχνά τόσο έντονη. Ή ιστορία τών ενοριών τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά τήν Τουρκοκρα­ τία. τόμ. 'Αθήναι 1947. 5. τόμ. έδωσε στους υπόδουλους ορισμένα προνόμια5.Θ. Ή κατάσταση αυτή προβληματίζει τους Χριστιανούς. Πανταζόπουλου.. Η'. τηρώντας τό Κοράνιο πού ανε­ χόταν τους Χριστιανούς καί τους 'Ιουδαίους στό μουσουλμανι­ κό κράτος μέ αντάλλαγμα τήν πληρωμή φόρων. Με τόν τρόπο αυτό μεταβαίνουμε άπό τήν εποχή των 'Ορ­ θοδόξων Χριστιανών αυτοκρατόρων στην περίοδο της κυριαρ­ χίας των 'Οθωμανών.Ε. Θεσσαλονίκη 1984.Σ. 47. ώς δίκαιον έξαναγκαστικόν. Ε. σ. Επίσης Ν. όπου καί σχετική βιβλιογρα­ φία. «Οί υπόδουλοι χριστιανοί ύποχρεοϋντο οχι μόνον νά εκτελούν τά κελεύ­ σματα των Τούρκων δυναστών καί των κοινοτικών αρχόντων. 28.87. Βέβαια ή 'Εκκλησία διατήρησε στό θεσμικό επίπεδο ση­ μαντική εξουσία. Άπό της «λογίας» Παραδόσεως εις τόν « Άστικόν Κώ­ δικα». 18 . παρ. Οΐ πρώτοι εξέδιδαν νόμους-νεαρές μέ γνώμονα κυρίως τό Ευαγγέλιο καί τίς παραδόσεις της Εκκλη­ σίας. πράξεων καί γεγονότων. ενώ οιϊδιοι προτιμούν νά ακολουθούν τήν ορθόδοξη παρά­ δοση. Ε. καί αξιώνουν άπό τους Χριστιανούς νά υπακούουν καί νά σέβονται τους νόμους του κράτους.40. σ. 6γιναν υποχρεωτικοί καί γιά τους Χριστιανούς3. σ. Πρ. Πανταζόπουλου.

ιερομόναχους καί μοναχούς νά άσχολοΰνται μέ τά συμβολαιογραφικά έργα 8 . 8. Νομικόν Θεοφίλου τοΰ εξ 'Ιωαννίνων. Γρηγόριος Ε' σα­ φής έκφρασις τής εκκλησιαστικής πολιτικής επί Τουρκοκρατίας.Σ. Γκίνη.π.' Ό Ν. ο. Ν. "Ο. βοηθούμενοι άπό τους δημογέροντες7. Με τήν ίδρυση τοΰ νεοελληνικού κρατιδίου ή 'Ιερά Σύνοδος τής Εκκλησίας τής Ελλάδος με εγκύκλιο της απα­ γόρευσε στους πρεσβυτέρους. Ή δευτεροβάθμια κρίση μπορούσε νά γίνει μό­ νο στό πατριαρχικό δικαστήριο τής Κωνσταντινουπόλεως. αλλά καί οι κατά τόπους Τούρκοι διοικητές των επαρχιών της απέραντης 'Οθωμανικής Αυτο­ κρατορίας. σ. Θεσσαλο­ νίκη 1974. 'Αθήναι 1901. σ.λγ.π. δια­ θήκες καί διάφορα άλλα συμβολαιογραφικά έγγραφα.. Ή συνήθεια είχε ριζώσει στή συνείδηση τοΰ λαοΰ καί τοΰ κλήρου 6.έ. Ό Πατριάρχης μπορούσε νά δικάζει υποθέσεις οι­ κογενειακού δικαίου. Γι' αυτό δέν τά καταπατούσε μόνο ό άαπαίδευτος τουρκικός όχλος. πού ήταν αρμόδιο καί γιά τά σοβαρότερα θέματα. Πανταζόπουλου..662. κληρονομιών. αλλά καί οί πιό μορ­ φωμένοι. Παρόμοια δικαστήρια συγκροτούσαν επίσης καί οί αρχιερείς των επαρχιών. ήταν παράλληλα καί εθνάρχης. σ.709 κ. σ. σ. 19 .1 είχαν καθολική ισχύ. 7. Ή εγκύκλιος αυτή εκδόθηκε καί στάλθηκε τό 1835 σ' όλους τους μητροπολίτες καί τους επισκόπους τής ελληνικής επικρά­ τειας. γιατί στό χώρο τής κοινότητας τοΰ χωριού ή τής πό­ λης. Ό Πατριάρχης. σύμφωνα με τά προνόμια πού πα­ ραχωρήθηκαν. Πανταζόπουλος υποστηρίζει οτι ή Εκκλησία δύο αιώνες πρίν τήν αλοίση είχε αρχίσει νά υποκαθιστά τήν Πολιτεία στην άσκηση τής δικαστικής εξουσίας.139-40. Δ. διακόνους. ο. Συλλογή των εγκυκλίων τής 'Ιεράς Συνόδου τής 'Εκκλησίας τής 'Ελλάδος.89-91. Τό σπουδαιότε­ ρο ομως γιά τό θέμα πού εξετάζουμε είναι ότι ήταν καί δικαστής 6 .715. Με τήν πάροδο τοΰ χρόνου οί κατά τόπους ίερεϊς εκτελού­ σαν καί χρέη συμβολαιογράφου. Κι αυτό συνέβαινε. διαζυγίου. Συνέτασσαν συμβόλαια. Ν. γάμου. γιά νά ενημερώσουν τους κληρικούς τής επαρχίας τους. άλλα συχνά καί οικονομικές διαφορές ή καί γενικότερα ζητήματα α­ στικού δικαίου. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου.. Στεφάνου Γιαννόπουλου. Φαίνεται όμως ότι δέν είχε τά αναμενόμενα αποτελέσματα.π. οί κληρικοί ήταν οί πιό αξιόπιστοι. Θεσ­ σαλονίκη 1960. σ. Ζαχαρόπουλου.

καί αποτελούσε καθημερινή πρακτική. Ή Σύνοδος της Εκ­
κλησίας της Ελλάδος μέ νέα εγκύκλιο μετά άπό είκοσι χρό­
νια, δηλ. τό 1855, επανέρχεται στό ίδιο θέμα υπενθυμίζοντας
τίς κυρώσεις καί τίς τιμωρίες της προηγουμένης εγκυκλίου.
Σχεδόν αμέσως μετά την άλωση της Πόλης ό Γεννάδιος
Σχολάριος απευθυνόμενος προς τους Χριστιανούς τους συμ­
βουλεύει νά μή καταφεύγουν στους «έξω» γιά θέματα πού αφο­
ρούν την απονομή της δικαιοσύνης. Καί γιά τά θέματα αυτά υ­
πάρχει ό θεσμός της Εκκλησίας πού έχει από τόν Κύριο τήν ε­
ξουσία «ου μόνον εν τοις άπορρητοτέροις τε καί ύψηλοτέροις
άλλα δή καί εν τοις προς τά ήθη άνήκουσιν»9. Γι' αυτό παρακι­
νεί τους πιστούς νά λύνουν εκεί τίς διαφορές τους. Στή συνέ­
χεια τονίζει οτι οί Χριστιανοί πρέπει ν' αποστρέφονται εκείνους
πού παρακούουν τήν εκκλησία, ώς εθνικούς καί τελώνες. Βέ­
βαια στην περίπτωση αυτή ô Γεννάδιος Σχολάριος δέν 'έχει ύπ'
οψη του τά εκκλησιαστικά δικαστήρια έτσι όπως διαμορφώ­
νονται αργότερα, αλλά τή σχετική διδασκαλία του Κυρίου, κα­
τά τήν οποία οί διαφορές των Χριστιανών πρέπει νά λύνονται
μέ πνεύμα αγάπης στό χώρο της Εκκλησίας 1 0 . "Ηδη όμως
προσπαθεί νά μεταφέρει τή διδασκαλία αυτή στά νέα κοινωνι­
κά δεδομένα.
'Αλλά καί ό άγιος Νικόδημος 'Αγιορείτης (τέλη ΙΖ' αρχές
IH' αίώνα) συνιστά στους Χριστιανούς, νά αποφεύγουν τους
«εξωτερικούς κριτάς». Καταρχήν βέβαια τους προτρέπει νά
μήν δχουν καθόλου διαφορές καί νά μήν αδικεί ό ένας τόν άλ­
λον. 'Αλλά αν τύχει κάποιος άπό τους πιστούς νά 'έχει μιά δια­
φορά μέ τό συνάνθρωπο·του, πρέπει νά απευθύνεται στους ε­
σωτερικούς καί εκκλησιαστικούς κριτές Π . Διότι οί άλλοι, οί
εξωτερικοί, δέν είναι μόνο άδικοι, άλλα καί αλλόθρησκοι.
Ό νέος θεσμός τών εκκλησιαστικών δικαστηρίων προσέ­
λαβε κύρος, γιατί καί ό κατακτητής αναγνώριζε τίς αποφάσεις
9. Περί της πρώτης τοϋ Θεοΰ λατρείας, ή νόμος ευαγγελικός εν επίτομη, εκδ.
L. Petit - Χ. Α. Siderides - M. Jugie, Oeuvres Complètes de Gennade Scholarios, τόμ. 4, σ. 238.
10. Ματθ. 18, 17' πρβλ. A ' Κορ. 6, 1-8.
11. Χρηστοήθεια τών Χριστιανών, Θεσσαλονίκη 1974, σ.368.

20

της Εκκλησίας 1 2 . 'Αξίζει μάλιστα νά σημειωθεί οτι οχι σπάνια
κατέφευγαν στά δικαστήρια αυτά καί Τούρκοι13.
Ή Εκκλησία δεν περιοριζόταν νά συμβουλεύει τό λαό νά
μήν προσφεύγει στά Τουρκικά δικαστήρια, αλλά προχωρούσε
σε πολλές περιπτώσεις καί στην έκδοση αποφάσεων, μέ βάση
τήν εκκλησιαστική «οικονομία». Οι αποφάσεις αυτές δέν ήταν
βέβαια σύμφωνες μέ τό γράμμα των εκκλησιαστικών κανό­
νων. "Οπως είναι γνωστό, ή οικονομία δέν παρουσιάζεται στην
εκκλησιαστική παράδοση ώς αρνητικό φαινόμενο, αλλά ώς υ­
πέρβαση τών νόμων καί των κανόνων άπό τό «νόμο» της αγά­
πης. "Ετσι ή οικονομία εκφράζει τό έκχείλισμα της αγάπης καί
της φιλανθρωπίας της εκκλησίας προς τόν αμαρτωλό άνθρω­
πο. "Οταν όμως ή οικονομία επιβάλλεται καί άπό εξωτερικές
πιέσεις γιά τήν εξυπηρέτηση άλλων σκοπών, χάνει τό πραγμα­
τικό νόημα της 1 4 .
Πολλοί Χριστιανοί πού δέν έμεναν ευχαριστημένοι άπό τίς
αποφάσεις τών εκκλησιαστικών δικαστηρίων προσέφευγαν
στά τουρκικά δικαστήρια. Αυτό δέν μπορούσε ν' αφήσει αδιά­
φορη τήν εκκλησιαστική ηγεσία. 'Αντίθετα τήν ανάγκαζε νά
γίνεται ιδιαίτερα επιεικής 15 . Ή επιείκεια αυτή υλοποιήθηκε σε
συγκεκριμένα μέτρα πού λάμβανε γιά προβλήματα της ζωής
τών πιστών'. Βρίσκουμε λ.χ. οκτώ λόγους λύσεως του γάμου,
δηλαδή οκτώ λόγους διαζυγίου16, ενώ είναι γνωστή ή διδασκα­
λία του Κυρίου πού συγχωρεί £να μόνο λόγο διαζυγίου, τήν
πορνεία 17 . Βέβαια ή θέση αυτή δέν παραμερίζει εντελώς τήν εκ­
κλησιαστική ακρίβεια. "Ετσι τήν ϊδια εποχή ό χαρισματικός
δάσκαλος, ό άγιος Κοσμάς ό Αιτωλός λέει ότι, έστω κι αν άπο12. Ν. Πανταζοπούλου, Άπό της «λογίας»..., σ.90-91.
13.Χ. Παπαδοπούλου, ο.π., σ.140. Ν. Πανταζοπούλου, 'Εκκλησία καί δί­
καιον..., σ.716.
14. Βλ. Γ. Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, Θεσσαλονίκη 21983,σ.95, 179. Χ.
Γιανναρά, Ή ελευθερία τοϋ ήθους, 'Αθήνα 21979, σ.236.
15. Πρβλ. Μ. Γεδεών, «Πράξεις παλαιών πατριαρχικών δικαστηρίων», 'Εκ­
κλησιαστική 'Αλήθεια 36 (1916), σ.140 κ.έ.
16. Ί . Κ. Δυοβουνιώτου, Τό διαζύγιον κατά τους κώδικας 1471 καί 1472 τοϋ η­
μετέρου Πανεπιστημίου, «Νομοκανονικαί Μελέται», II, 'Αθήναι 1917, σ.69
κ.έ.
17. Ματθ. 5, 32.

21

δειχθεί οτι ή γυναίκα έπεσε στη μοιχεία καί ό άνδρας της την
συγχωρήσει, δχι μόνο δεν υφίσταται λόγος διαζυγίου, άλλα καί
μισθό πολύ απ' τό Θεό έχει ό φιλάνθρωπος εκείνος άνδρας 1 8 .
Με τήν πάροδο του χρόνου όμως οί φιλάνθρωπες καί «περιπτωτικές» αποφάσεις των εκκλησιαστικών δικαστηρίων θε­
σμοθετούνται καί παίρνουν κύρος επίσημης διδασκαλίας της
Εκκλησίας. Καί αυτό γίνεται, γιατί ήταν δύσκολο νά ξεχωρι­
στεί ό πολιτικός νόμος άπό τόν πνευματικό νόμο του Ευαγγε­
λίου στην εφαρμογή του, τή στιγμή πού καί οί δύο «νόμοι» εκ­
φράζονταν συχνά από τό ίδιο πρόσωπο: τόν επίσκοπο πνευμα­
τικό πάτερα καί παράλληλα τόν επίσκοπο δικαστή 1 9 . Είναι εμ­
φανής ό κίνδυνος πού ελλόχευε στην προκειμένη περίπτωση,
νά επηρεάζει δηλαδή τό νομικό πνεύμα τήν ηθική διδασκαλία
της "Εκκλησίας.
Τόν κίνδυνο αυτόν επισημαίνει ό Θεόφιλος επίσκοπος
Καμπάνιας (1715-1795). Ό Θεόφιλος στό Νομικόν του γράφει
οτι, κατά τους χρόνους τοΰ χριστιανικού βασιλείου, δηλαδή
στην βυζαντινή αυτοκρατορία, έστέλνοντο κριτές των πολιτι­
κών πραγμάτων στίς επαρχίες καί οί αρχιερείς «μόνον τό ίερατεΐον έδιοικοϋσαν καί τά εκκλησιαστικά καί είς τά πολιτικά
δέν έμβαιναν» 20 . Είχαν όμως τήν εποπτεία καί μπορούσαν νά
επιβλέπουν διάφορες δίκες, γιά νά μή γίνονται αδικίες καί αρ­
γοπορούν οί αποφάσεις, οταν έδιδε εντολή ό βασιλεύς. Τήν έλ­
λειψη των Χριστιανών έπαρχων καί κριτών καλούνται νά ανα­
πληρώσουν, κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας, οί κατά τό­
πους αρχιερείς. Αυτοί «εξ ανάγκης πρέπει νά είναι έμπειροι, ö18. «Καί αν τύχη καί ξεπέση ή γυναίκα μέ άλλον άνδρα ή ό άντρας μέ άλλην
γυναίκα, έχουν χρέος νά πηγαίνουν είς τόν αρχιερέα νά τους χωρίζη. Μά
πάλιν εκείνος οπού άδικηθή άπό τήν γυναίκα του, άν δέν τήν χωρίση, έχει
μισθόν είς τήν ψυχήν του». 'Ιωάννου Μενούνου, Κοσμά τοΰ Αίτωλοΰ Διδα­
χές, 2Αθήνα, σ.198.
19. «Πολλές αντιρρήσεις, αντίθετα, διατυπώθηκαν - κυρίως άπό εκκλησιαστι­
κής πλευράς - γιά τήν Ιδιότητα του Πνευματικού ως δικαστή. Τελικά έχει ε­
πικρατήσει ή άποψη πού δέχεται αυτήν τήν ιδιότητα, μιά καί ό χαρακτή­
ρας του αφορισμού ώς ποινής στίς κανονικές πηγές βρίσκεται πέρα άπό
κάθε αμφιβολία». Σπ. Τρωιάνου, Παραδόσεις εκκλησιαστικού δικαίου, 'Α­
θήνα - Κομοτινή 21984, σ.419.
20. Κεφ. ΛΓ, 1, 2, έκδ. Δ. Γκίνη, ο.π., σ.237.

22

. 88. 23 . σ. ενώ σέ πολλά σημεία τών Διδαχών του τοποθετεί τους κληρικούς σέ πολύ υψηλό επίπεδο καί τους θέλει ανώτερους κι άπ' τους βα­ σιλείς άλλα καί τους αγγέλους.. νά «διαβάσει τόν Νόμον νά καταλάβη τό χρέος του». «Βεβαιούμεθα από τών θείων πατέρων της αγίας ημών 'Εκκλησίας δτι οί Εβραίοι. Οί νόμοι όμως καί οί εκκλησια­ στικοί κανόνες δεν ήταν μόνο δυσπρόσιτοι. αναφέρεται διακριτικά στό φαινόμενο αυτό καί τονίζει τήν ανάγκη μορφώσεως κλή­ ρου καί λαού 2 3 . 6.4. Τέλος ό "Αγιος Κοσμάς ô Αιτωλός. Οΐ κατά τόπους λοιπόν αρχιερείς οφείλουν νά γνωρίζουν. αναφέρει δύο περιπτώσεις πα­ τριαρχών πού κατηγορήθηκαν ώς αγράμματοι καί έξώσθησαν βίαια άπό τό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως22. άλλα καί τους πολιτικούς νόμους. ιερείς καί λαϊκούς.π.. οί δέ λαϊκοί τους πο­ λιτικούς. άλλα καί δύσχρη­ στοι. 16. στην Συνοπτικήν διήγησιν τών μετά τήν άλωσιν πατριαρχευσάντων.. Δυοβουνιώτου. άλλα πολλές φορές καί σέ πρόσωπα πού καταλάμβα­ ναν ανώτερες θέσεις στον εκκλησιαστικό οργανισμό. Κ. οί μέν ιερείς τους εκκλησιαστικούς νόμους. Έξαλλου απευθυνόμενος προς τόν ύ21. Γκίνη. όχι μόνο τό Ευαγγέλιο καί τους κανόνες της Εκκλησίας. 23. εκδ. Προλεγόμενα. Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. π. 'Αθή­ ναι 1915.» Νομικόν. Επίσης ό Θε­ όφιλος. έδωκε τω ΜωύσεΓ διατί ή φρόνησις είναι φυσικόν χάρισμα είς τόν άνθρωπον. Λοιπόν δέν είναι αισχύνη είς αρχιερείς. ή δέ γνώσις αποκτάται διά της μαθήσεως.. δέν παραλείπει νά συνιστά στον παπα αν θέλει τό καλό του. σ. Ό Πα­ τριάρχης Καλλίνικος Γ'.. Παράλληλα υπήρχε αμάθεια καί άγραμματοσύνη όχι μόνο στό λαό. δνδρες τε καί γυναίκες παιδιόθεν έσυνήθιζον καί έμάνθανον τά τέκνα τους τόν νόμον του Θεού. σιμά είς τήν άμαρτίαν [. οπού.] αλλά καί του πολιτι­ κού διά νά μήν κρίνουν παρανόμως καί αποφασίζουν παραλόγως καί.] καί πρόξενοι άνευλαβείας»21. Δ. "Ο.79. Άλλοίμονον καί τί αμάθεια είναι αύτη είς τό όρθόδοξον γένος μας. νά μήν ήξεύρουν. αρχιεπίσκοπος Καμπάνιας. Ή γλώσσα των πρωτότυπων βυζαντινών νομικών πηγών αποτελούσε μεγάλο εμπόδιο γιά τήν κατανόηση καί σωστή ερ­ μηνεία των νόμων καί τών κανόνων.] γίνονται καί καταγέλαστοι [.χι μόνον τοΰ εκκλησιαστικού νόμου [.. 22.

καί χλευα­ σμούς ακούει. δ.»28 24.. 26. μετάφρ. ιε­ ρείς. οχι Γραφάς. σ. αναφέρει ώς ένα άπό τά πρώτα αίτια τής δουλείας. βλέποντας ό άγιος Κοσμάς τίς διάφορες ατασθα­ λίες καί τήν άπαιδευσία του κλήρου σημειώνει με πόνο: «Είναι δύσκολον τήν σήμερον νά σωθοϋν πατριάρχαι. έστω διαβάζοντας κάτι άπό ένα βιβλίο. επιμελώς καί άόκνως τόν Λαόν του Θεού διδάσκοντες. «Καί γάρ καί τών ιερέων εϊτε πρεσβυτέρων έκαστος της λαχούσης εκκλη­ σίας. ώστε καί ει τις εύρεθείη άπό βίβλου τοϋτο ποιών. οπόταν ό ίερός κλήρος αγνοεί κατά δυστυχίαν τών αγίων Γραφών τήν έξήγησιν. μερικής ποίμνης. οίον τι ξένον καί άλλόκοτον έργον ποιών κρίνεται. Κοσμά τοΰ Αιτωλού Διδαχές. Μενούνου. Ό Ίώσηπος Μοισιόδαξ. 279. σ. νά μάθης γράμματα ελληνικά νά ήξεύρης νά εξηγάς τό Ευαγγέλιο καί τήν Άγίαν Γραφήν»24. ούτω πέπαυται. ιε! 24 . 'Υπερβάλλοντας βέβαια καταλήγει: «καί αρά γε ποίαν έκκλησιαστικήν διοίκησιν. τήν αμάθεια. είτε Συλλογή τών θείων τής πίστεως δογμάτων. Λειψία 1806. "Αν δέ κάποιος κληρικός τολμούσε νά διδά­ ξει τό λαό. τη συμπάθεια καί τήν αγάπη του γιά τους κληρικούς. Ένετία 1761. όχι ρητά. σ. προκαλού­ σε το γέλιο καί τους χλευασμούς «ως δήθεν άγιασαι θέλων»27. νυν δέ. 'Επιτομή. Παρόλον ό­ μως τό σεβασμό. άπό τά λατινικά.301. σ. όχι Μυστήρια. ήτις έστι τό φώς καί ή στερέωσις τής πίστεως.. Ηθική Φιλοσοφία. Ί . 25. δτι τήν εποχή αυτή δέν υπήρχε μόνο αμάθεια. πνευματικοί καί διδάσκαλοι» 25 . καί λοιδορίας. αλλ' ουδέ κάν τόν αριθμόν τών άρθρων τοΰ αγίου Συμβόλου. καί σκώμματα. Διδαχές. λάτρης τών αρχαίων Ελλήνων καί τών Ευρωπαίων. άλλα καί αμέλεια γιά τό έργο τής διδασκαλίας. δ.π. οταν αυτός δέν γινώσκει.377. εϊτε ύπό τής συνοίκου αμελείας.» 26 Ό 'Αθανάσιος Πάριος παρατηρεί εξάλλου.281. πρέπει πρώτα νά είσαι καθαρός ωσάν τόν αγγελον. Καί σέ άλλο σημείο τονί­ ζει: «Διότι πώς δύναται νά διατηρηθεί άβλαβες τό έθνος μας κατά τε τήν θρησκείαν καί έλευθερίαν. ώς δήθεν άγιάσαι θέλων».ποψήφιο γιά τήν ίερωσύνη παρατηρεί: «Καί δι' εσένα παιδί μου δπου μέλλεις νά γένης παπάς. ή ποίον πνευμα­ τικόν καλόν ημπορεί νά πράξη ένας ιερωμένος. 27. "Ο δη καί έποίουν πάλαι οί οντως ποιμένες. σ. Διδαχές. αρχιερείς. εϊτε ύπό της άκρας αμάθειας. τό κατά πάσαν ανάγκην όφειλόμενον τουτί έργον. 28.π. μερικός ποιμήν έστι καί επίσκοπος.

πού δημοσίευσε ό Κ. Κοσμά τοΰ Αιτωλού. 'Ηλία Μηνιάτη. Μαξίμου του Γραικού. Μακαρίου Νοτα­ ρά. Νικόδημου Άγιορείτου. γεννήθηκε στό Ναύπλιο τής Πελοποννήσου στίς αρχές τοΰ 16ρυ αιώνα. ιερομόνα­ χοι καί λαϊκοί.Έξομολογητάρια Γιά νά καλυφθούν οί ανάγκες των επισκοπικών δικαστη­ ρίων. Έδώ θά μπορούσαμε νά αναφέρουμε πολλούς αξιόλογους άνδρες αλλά πε­ ριοριζόμαστε ενδεικτικά σέ κάποια ονόματα. σ. πού κυκλοφόρησαν σέ πολλά χειρόγρα­ φα. Νικηφόρου Θεοτόκη. 107184). πού θά μας βοηθήσει στην παραπέρα διε­ ρεύνηση του θέματος μας. Ή πρώτη γνωστή συλλογή της εποχής πού εξετάζουμε εί­ ναι ό Νομοκάνων του Μανουήλ Μαλαξοϋ 30 πού συντάχθηκε τό 1561-2. (Basilea 1584. 31. 30. Δαμασκηνού Στουδίτη. 25 . 'Αθανασίου Παρίου. σ. Παράλληλα συντάχθηκαν πιό εύχρηστες νομο­ κανονικές συλλογές. Πέθανε περί τό 1581. Νομοκανονικές Συλλογές . 32. Λόγοι ιστορι­ κής αναγκαιότητας επέβαλαν τήν έκδοση του Νομοκάνονα. Ήταν συμβολαιογράφος-νοτάριος «δεινός περί τά νομικά». χρησιμοποιούνταν ή Έξάβιβλος τοΰ Κωνσταντίνου 'Αρ­ μενοπούλου πού συντάχθηκε τό 1345. Πολλά κεφάλαια των ιερών καί θείων νόμων δέν ίσχυαν εκείνη τήν εποχή 3 2 . Κωνσταντίνου Οικονόμου καί άλλων. Ευγενίου Βούλγαρη. π. Παχωμίου Ρουσάνου. Τό 6ργο αυτό δημοσίευσε ό Μαρτίνος Κρούσιος στην Tourcograecia. Αυτό δμως δεν πρέπει νά μας εμποδίσει νά επισημά­ νουμε τό πρόβλημα. Σπουδαιότε­ ρο άπ' αυτά είναι ή «'Ιστορία των Πατριαρχών τής Κωνσταντινουπόλεως άπό τής αλώσεως τής Κωνσταντινουπόλεως μέχρι τού 1581». Βικέντιου Δαμοδοΰ. πού μας άφησαν αξιόλογα έργα τήν εποχή αυτή 2 9 . οπως του Γενναδίου Σχολαρίου τέκνου πνευματικού τοΰ μεγάλου πατρός τής 'Εκκλησίας Μάρκου τού Ευγενικού. Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοϋ. Δυοβουνιώτης31 βρίσκουμε τους λόγους πού οδήγησαν τό συγγραφέα στή σύνταξη του. Ό Μανουήλ Μαλαξός. Επειδή δμως είχε γραφεί σέ «λογία» γλώσσα εκδόθηκε σέ μετάφραση τό 1744 άπό τόν 'Αλέξιο Σπανό. Ό . "Εγραψε εκτός από τό Νομοκάνονα καί άλλα έργα. 'Αθήναι 1916. 2.19.Βέβαια υπήρξαν καί πολλοί λόγιοι πατριάρχες. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτη. "Ετσι εκλέγονται άπό τίς παλαιότερες νομοκανο29. Στον πρόλογο τής πρώτης εκδόσεως τοΰ Νομοκάνονα.

. πού ήσαν καί δικαστές. «Γράφω εν ακριβή επιστήμη καί συντάξει αρίστη 33. παίρνεις άσπρα καί χειροτονής τους αναξίους καί άφορίζης τους αναί­ τιους. έκδ. άμνησίκακον. έν 'Αθήναις 1889. σ. Βλ. ότι οί αρχιερείς συγκροτούσαν επισκοπι­ κά δικαστήρια καί ήσαν κριτές καί δικαστές. Ό συγγραφέας τοΰ έργου μας ανα­ λύει στον πρόλογο. άόργητον. αρχίζει ώς έξης: «πρέπει τόν κριτήν. σ. Στό σημείο αυτό γίνεται φανερό δτι ό Νομοκάνων απευθύνεται κυρίως προς τους αρχιερείς. ΘΕΜΙΣ. Ό . Ό "Αγιος Νικόδημος 'Αγιορείτης συνιστά στον πνευματι­ κό. μεταγενέστερης τοΰ Νομοκάνονα του Μαλαξοϋ.Ν. Ή συλλογή αυτή μέ τόν τίτλο Βακτηρία των 'Αρχιερέων^. 65.Ε. ή άλλην αίτίαν παραβαίνης τους θείους καί ιερούς κα­ νόνας. νά ρωτά καί τά έ­ ξης: «μήπως. οπού γίνεται λόγος. καί καταδικάζης τους αθώους. 'Αλλά καί τό πρώτο κεφάλαιο του Νομοκάνονα. περ. συντάχθηκε άπό τόν επίτροπο ιε­ ρομόναχο καί 'Αρχιμανδρίτη 'Ιάκωβο 'Ιωαννίνων μέ εντολή τοΰ πατριάρχη Παρθενίου. π. τουτέστιν τόν 'Αρχιερέα.Ν. 26 . Βλ. τό σκοπό της συγγραφής καί αναφέρει τους αποδέκτες. 165. 34. 129-218.νικές συλλογές «τά χρειώδη καί αναγκαία καί συχνώς ζητού­ μενα [. Δ. 'Αθήναι 1856. Νομικόν. νά μιμείται τόν δίκαιον κριτήν καί μέγαν άρχιερέαν τόν Κύριον ημών Ίησοϋν Χριστόν καί νά εναι προς απαντάς συμπαθήν. Εύρετήριον καί πρόλογοι της Βα­ κτηρίας των 'Αρχιερέων. δίκαιον καί μή ευκόλως μηδέ άνεξετάστως διαβολαΐς καί συκοφαντίαις νά πιστεύη»34. Βλ. Βενετία 51842. 3.Ε.Ι.110.Ε. σ. 7. περισσότερα 'Αντωνίου Μομφεράτου. καί απλώς διά φιλοπροσωπίαν. Πανταζόπουλου.] οσα έχουσι την σήμερον ίσχύν εις την άγίαν του Χρί­ στου Έκκλησίαν καί εις τους πανιερωτάτους αρχιερείς» 33 .Ν. άπροσωπόληπτον. κατά τήν εξομολόγηση του επισκόπου.Σ. κεφ. Ε. Λεωνίδα Σγούτα. σ. παναγιώτατε ή πανιερώτατε Δέσποτα. 36. Γκίνη . άδωροδόκητον..Ε. Νομοκάνων Μανουήλ Νοταρίου τοΰ Μαλαξοϋ τοΰ εκ Ναυπλίου της Πελο­ ποννήσου. «Νομοκάνων Μανουήλ ΜαλαξοΟ». επίσης. 35.» 35 Τήν άποψη αυτή. Δημητρίου Σ. ΜΔ' 16. τόμ..Ο. Ύΐά τό ήθος τοΰ κριτή.Ε. επίσης Θεοφίλου Καμπάνιας. ενισχύει καί ό τί­ τλος μιας άλλης νομοκανονικής συλλογής. τόμ. τόμος 1 (1982).

τάς υποθέσεις πάσας εις τό έφευρίσκειν δκαστος των αρχιερέ­
ων τοϋ εύθύνειν τους ύπ' αύτοΰ κρινόμενους καλότατα» 37 . 'Α­
ναλύει επίσης τόν τίτλον ως έξης: «Ή παρούσα βίβλος έπωνομάσθη... Βακτηρία αρχιερέων [...] ναί οντως καθάπερ βακτη­
ρία κατέχεται καί ύποφέρεται υπό τοϋ άρχιερέως, καί υποστη­
ρίζεται ύπ' αυτής ό τοιούτος, καί δι' αυτής ποιμαίνει οία τις
ποιμήν τά λογικά πρόβατα» 38 .
Οι κληρικοί την εποχή αυτή δέν περιορίζονται στην εφαρ­
μογή τοΰ επίσημου βυζαντινορωμαϊκοϋ δικαίου. Δηλαδή δε συ­
νεχίζουν μόνο την προγενέστερη βυζαντινή δικαιική παράδο­
ση. Οί νέες κοινωνικές καί πολιτικές συνθήκες επιβάλλουν τήν
καλλιέργεια τοΰ δικαίου άπό τους κληρικούς. "Εχουμε πολλά
παραδείγματα ιερωμένων πού ασχολήθηκαν μέ νομικά θέματα
καί μας άφησαν δείγματα τής προσπάθειας αυτής.
Ό Ιεροδιάκονος καί Μέγας Χαρτοφύλαξ του οικουμενι­
κού θρόνου Μανουήλ Ξανθινός, εκδίδει μέ ορισμό τοΰ πα­
τριάρχη 'Ιερεμία τή «Συνοπτική συλλογή περί των τής συγγε­
νείας βαθμών [...] απλουστέρα καί συντομωτέρα»39, (Βενετία
1564) προς χρήση δχι βέβαια των επισκόπων δικαστών, αλλά
τών επισκόπων πνευματικών.
Μετάφραση τοϋ Νομοκάνονα τοΰ Μαλαξοΰ αποτελεί καί
ή Κανονική Συλλογή τοΰ Ευστρατίου (1632). Ή συλλογή 'ίσχυε
στή Μολδαυΐα τήν εποχή αυτή 4 0 , ενώ στην περιοχή τής Βλα­
χίας χρησιμοποιήθηκε τό Πρόχειρον Νόμων τοΰ Μιχαήλ Φωτεινόπουλου (1765)41.
Στην ϊδια περιοχή εκτός άπό τόν Πρόχειρο Νόμων τοΰ
Φωτεινόπουλου ε'ίχαμε τό Νομοκάνονα τοΰ Γεωργίου Τραπεζουντίου (1730), τό Συνταγμάτων Νομικόν42 τοΰ 'Αλεξάνδρου
37.
ι 38.
39.
40.

-0.il., σ.191.
"Ο.π., σ.195.
Νομικόν Θεοφίλου Καμπάνιας, ο.π., σ.275. Κ. Δυοβουνιώτου, ο.π., σ.70.
Κ. Δυοβουνιώτου, Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοΰ, εν 'Αθήναις
1916, σ.63.
41. Π. Ζέπου, «Μιχαήλ Φωτεινόπουλου, Πρόχειρον Νόμων», στό Άρχεϊον 'Ι­
διωτικού Δικαίου, τόμ. ΙΖ' (1954-1959), 'Αθήναι 1959.
42. Βλ. Π. Ι. Ζέπου, Συνταγμάτων Νομικόν, 'Αλεξάνδρου 'Ιωάννου 'Υψηλάντη
Βοεβόδα ήγεμόνος πάσης Ούγγροβλαχίας 1780, Πραγματεϊαι
'Ακαδημίας
'Αθηνών, τόμ. Δ-2 'Αθήνα 1936, όπου καί εκτενής βιβλιογραφία.

27

'Υψηλάντη (1780), τη Νομοθεσία του Γεωργίου Καραντζδ
(1818) καί τή Δικανική Τέχνη τοΰ Δ. Καταρτζή (1793).
Στά 1788 βλέπει το φως της δημοσιότητας ένα άλλο ση­
μαντικό νομοκανονικό έργο, τό Νομικόν τοΰ Θεοφίλου επισκό­
που Καμπάνιας άπό τά 'Ιωάννινα. Αυτό αποτέλεσε επίσημη
νομική πηγή, στην οποία παρέπεμπαν κυρίως οί δικαστικές
αποφάσεις 43 κατά τόν IH' αιώνα.
Μέ τή συλλογή καί σύνταξη νομοκανόνων έχουν συνδεθεί
τήν εποχή αυτή καί τά ονόματα δύο αξιόλογων ακόμη κληρι­
κών, του Δοσιθέου πατριάρχου 'Ιεροσολύμων (1641-1707) καί
τοΰ Δωροθέου Βουλησμά (μέσα IH' αρχές ΙΘ' αιώνα). Ό Δοσίθεος εκτός άπ' τά άλλα μεγάλα θεολογικά έργα πού φέρουν τή
σφραγίδα της λαμπρής του προσωπικότητας, συνέταξε καί
Νομική Συναγωγή44. Ό Δωρόθεος Βουλησμάς, πού ήταν ό υ­
πεύθυνος γιά τή διόρθωση καί έγκριση τοΰ Πηδαλίου, προσπά­
θησε νά εκδώσει δύο φορές «νομοκανονική βίβλο» άλλα
ατύχησε 45 . Ή πρώτη ήταν δική του συλλογή καί στάλθηκε στό
Ναούμ Μόσχας γιά έγκριση, ή οποία τελικά μάλλον δέ δόθη­
κε. Ή δεύτερη ήταν ή «Επιτομή των ιερών κανόνων» τοΰ Νεο­
φύτου Καυσοκαλυβίτου, τήν οποία διόρθωσε, άλλα δέν κατόρ­
θωσε νά τυπώσει46.
Στά 1800 εκδόθηκε τό Κανονικόν τοΰ Χριστόφορου καί ή
γνωστή νομοκανονική συλλογή του αγίου Νικόδημου Άγιορείτου καί τοΰ 'Αγαπίου 'Ιερομόναχου, τό Πηδάλιον, τό όποιο
ισχύει στην 'Εκκλησία μέχρι τίς μέρες μας. Έκτος άπ' αυτές
είχαν δει τό φως της δημοσιότητας καί πολλές άλλες χειρόγρα­
φες συλλογές.
Κατά τήν εποχή αυτή υπήρχε μεγάλη ακαταστασία καί α­
νομοιομορφία στίς διάφορες νομοκανονικές συλλογές, πού κυ­
κλοφορούσαν χειρόγραφες. Οί ιεροί κανόνες πού περιείχαν οί
συλλογές αυτές, όπως μας πληροφορεί ό άγιος Νικόδημος, ή43. Δ. Γκίνη, Εισαγωγή στό Νομικόν, δ.π., σ.λδ:
44. Ί . Καρμίρη, Ή ομολογία πίστεως τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύμων Δοσιθέου,
ανατ. Θεολογία, τόμ. 20 (1949), 'Αθήναι 1949, σ.19.
45. Ν. Ζαχαρόπουλου, Δωρόθεος Βουλησμας, Θεσσαλονίκη 1969, σ.91 κ.έ.
46. Κ. Δυοβουνιώτου, Έκ των Νομοκανικών χειρογράφων της βιβλιοθήκης τοϋ
ημετέρου Πανεπιστημίου, 'Αθήνα 1920, σ.14-17.

28

ταν συνήθως νοθευμένοι, ψευδεπίγραφοι καί κατακερματισμέ­
νοι. Οι ανώνυμοι ερμηνευτές των κανόνων διέστρεφαν τό
πραγματικό τους νόημα καί δίδασκαν «αλλόκοτα τίνα καί ε­
σφαλμένα». 'Αλλά άς δοϋμε τί γράφει ακριβώς ό άγιος Νικό­
δημος. «Δέν ύπεφέραμεν, νά βλέπωμεν εις πολλά πολλών
πνευματικών χυδαιονομοκάνονα χειρόγραφα, κατακερματι­
σμένους τους θείους καί ιερούς κανόνας, νενοθευμένους, ψευ­
δεπίγραφους, άλλους άντ' άλλων καί τάς ερμηνείας τών εξηγη­
τών αντί τών κυρίως κανόνων έκλαμβανομένας, καί τό χειρότερον, δτι καί τάς ερμηνείας ταύτας περιέχοντα, διεφθαρμέ­
νας, παρεξηγημένος και αλλόκοτα τινά, καί εσφαλμένα διδά­
σκουσας» 47 . Οί χειρόγραφες αυτές συλλογές οχι μόνο δέν ωφε­
λούσαν, άλλα προξενούσαν βλάβη καί ό καρπός απέβαινε «θα­
νατηφόρος καί άπωλείας παραίτιος ψυχικής» 48 . 'Υπήρχε ακό­
μη δυσκολία, όπως αναφέραμε, στην κατανόηση τών κανόνων
καί τών νόμων. Γι' αυτόν ακριβώς τό λόγο ό άγιος Νικόδημος
καί ό 'Αγάπιος ιερομόναχος στό Πηδάλιον, δίπλα στους κανό­
νες καί τίς ερμηνείες τους στό «έλληνικόν κείμενον» γιά τους
«σοφούς καί έλλόγιμους», παρέθεσαν νεοελληνική παράφρα­
ση καί εξήγηση γιά τους «άπλοϊκότερους καί άσοφους»49.
Οί νομοκάνονες περιέχουν δύο κυρίως μέρη. Τό ένα ονο­
μάζεται συνήθως «εκκλησιαστικός νόμος» καί τό άλλο «νό­
μος πολιτικός». Τά δύο μέρη δέν είναι τελείως ανεξάρτητα καί
συχνά βρίσκουμε πολλές επαναλήψεις. Χαρακτηριστικό είναι
οτι ή «ηθική διδασκαλία», καί ειδικότερα oi κανόνες της 'Εκ­
κλησίας, ονομάζονται νόμος καί τοποθετούνται δίπλα στον
πολιτικό νόμο. Παράλληλα απαιτείται άπό τους πιστούς νά
τόν τηρούν μέ τήν απειλή τών ποινών (κανόνων). "Αν σκεφθού­
με μάλιστα, πόσες αυθαίρετες ερμηνείες τών κανόνων γίνο­
νταν λόγω της αμάθειας, ώστε νά αναγκάζεται ό άγιος Νικόδη­
μος νά ονομάζει τίς χειρόγραφες νομοκανονικές συλλογές
47. 'Αγαπίου ιερομόναχου καί Νικόδημου Άγιορείτου, Πηδάλιον της νοητής
νηός της μιας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής τών 'Ορθοδόξων 'Εκ­
κλησίας, 'Αθήναι 1970, σ.ιβ!
48. Πηδάλιον, σ.ιβ.
49. Πηδάλιον, σ.ια!

29

(1982) Θεσσαλονίκη 1985. πού περιείχε καί κακοδοξίες. εύκολα μπορούμε νά συμπεράνουμε οτι πράγματι υπήρχε κίνδυνος απόκλισης άπό τήν πατερική παρά­ δοση καί τήν αυθεντική διδασκαλία της Εκκλησίας. Αυτά εκδίδονται γιά τίς ανάγκες των πνευματι­ κών έξομολόγων με κάποια καθυστέρηση. σ. "Ενα πρώτο είδος έξομολογηταρίου φαίνεται οτι αποτελούσε ό Νομοκάνονας του Μαλαξοϋ 50 . Ή δεύτερη ευχή είναι συγχωρητική είς πνευματικόν τέκνον 52 . Ψ ΙΓ'.«χυδαιονομοκάνονα».461. Έξομολογητάριον. Μαλαξοϋ. Μέχρι τότε οι πνευ­ ματικοί συμβουλεύονταν διάφορες νομοκανονικές συλλογές. τοϋ αγίου Νικόδημου.462. Κ. σ. Legrand. 52. Συνταγμάτων περί τοϋ αγίου καί ίεροϋ της μετανοίας μυστηρίου. Ό Νομοκάνων τοϋ Μανουήλ Μαλαξοϋ. Γνωστά Έξομολογητάρια αναφέρονται του Νεοφύτου Ρό­ δινου. του Χρύσανθου 5 4 .109-131. τό Πνευματικός διδασκόμενος55 καί άλλα. 55.461. Νομοκάνων. Στενή σχέση με τους νομοκάνονες παρουσιάζουν τά Έξομολογητάρια. σ. Θεσσαλονίκη 1982. Δυοβουνιώτου. ή πνευματικός. τόμος 1. Γράφεται άπό τόν πνευματικό σέ χαρτί καί τοποθετείται στό χέρι του «τεθνηκότος διά τόν φόβον των τελωνίων του αέ­ ρος καί του σκότους του αιώνος τούτου»53. 51. στό ΝΟΜΟΣ.. πού είναι ενα μέρος άπό τό εκτενέστερο σύγγραμμα του «Περί τών αγίων Μυστηρίων»56.Π. 56. 54. κεφ. π.Ν. Ψ ΙΕ'. Bibliographie Hellénique du dix-huitième siècle.57.Ο. Μ.Ε. ή ιερεύς επί τήν κεφαλήν του μέλλοντος μεταλαβεΐν»51. 53.// Sacramento della Penitenza nella Teologia Greco-Ortodossa. 30 . Νικόδημου Άγιορείτου. σ. Ψ ΙΔ'. Τήν άποψη αυτή ενισχύει καί τό γεγονός οτι στον εν λόγω Νομοκάνονα περιέχονται τρεις συγχωρητικές ευχές. σημ. Νά αναφέρουμε εδώ καί τό δργο τοϋ Γαβριήλ Σεβήρου. Έξομολογητάριον. Τό κείμενο δημοσίευσε ό Angelo Amato. Νικόδημου Άγιορείτου. του Καλλινίκου Γ. έν 'Αθήναις 1916.Ε. κεφ. Ε.Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. Paris 1918. σ. 160. κεφ.196. ήν λέ­ γει ό άρχιερεύς.π. Εντύπωση όμως προξενεί ή τρίτη ευχή. Μητροπολίτου Φιλαδέλφειας. Ό . 'Ό. Ε.92. Ή πρώτη φέρει τήν επιγραφή: «Ευχή. του Νικηφόρου Πασχαλέως. σ..Σ.Ν. σ. Είναι χαρακτηριστικό οτι στό Έξομολογητάριον του αγίου 50. σ.

καί ό Μίνως. Έξομολογητάριον. Χ. 'Αποτελούσε τό κείμενο του Δεκάλογου έναν κώδικα σύντομων ερωτήσεων γιά τήν «ανάκριση» τοΰ μετανοοϋντος. Γιανναρά. Εκείνο όμως πού προξενεί μεγαλύτερη εντύπωση. "Ο. Σύμφωνα μέ τή θεωρία αυτή ή αμαρτία τοΰ άνθρωπου προσβάλλει τή θεία 57. ό υπερβολικός τονισμός της άμαρτωλότητας του άνθρωπου. "Ετσι παρουσιάζονται οί πνευματικοί ώς «κριταί.αμαρτιών. 59. σ. Χαρακτηριστικό είναι καί τό δύστιχο επίγραμμα στην αρχή τοϋ βιβλίου: «Μύθος έτιν ραδάμανθις οτε Πλούτων. 'Αθήνα 21979. διά νά ευρίσκουν τήν άλήθειαν καί τό δίκαιον.έ. περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης διά τοΰ σταυρικού θανάτου τοΰ Χρίστου. τά έπιτίμια πού είναι ειδικά γιά κάθε αμαρτία. Νικηφόρου Πασχαλέως. ^ 60.4. οί κατάλο­ γοι τών . ό τρόπος «ανακρίσεως» τοϋ μετανοοΰντος.Νικόδημου. Ε­ πίσης ή διάταξη του υλικού τοϋ εν λόγω βιβλίου59. Έξομολογητάριον.. Ή ελευθερία τοϋ ήθους. Κυπριανό καί τόν ίερό Αυγου­ στίνο. 31 .7. 196 κ. Σημα­ ντικό ρόλο στην κρίση αυτήν έπαιζε ό Δεκάλογος. άπό τό άλλο διακρί­ νεται ô νομικός καί σχολαστικός χαρακτήρας των νομοκανόνων. Καί κατεξοχήν αμαρ­ τωλός χαρακτηριζόταν ό παραβάτης των δέκα εντολών 58 . Ένετία 1673. κάνουν φανερή τήν επί­ δραση του νομικού πνεύματος τών νομοκανόνων στά Έξομολογητάρια. σ. Καί προτρέπονται «νά εξετάζουν μέ πολλήν περιέργειαν. προς τάς πνευματικός ώδε κρίνοντα δίκας». αυτό βρίσκεται καί ή διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. ή ύπαρξη ορισμένων κανόνων γιά κάθε α­ μαρτία. κρίνον­ τες τόν χριστώνυμον λαόν του Κυρίου». όπου είναι κεκρυμμένα εις τάς τοιαύτας κρίσεις.60. σ. είναι ό­ τι στό έξομολογητάριο. διατυπώθηκε άπό τόν "Ανσελμο επίσκοπο Καντέρμπουρυ (1033-1109) καί αναπτύχθηκε περισσότερο άπό τό Θωμά τόν Άκινάτη. ενώ άπό τό ëva μέρος γίνεται προσπάθεια νά κα­ ταρτισθούν οί πνευματικοί γιά νά εξομολογούν σύμφωνα με τήν παράδοση της ορθόδοξης εκκλησίας.π. Στην εν Τριδέντω σύνοδο καθιερώθηκε ώς επίσημη διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας 6 0 . Ή θεωρία αυτή πού εμφανίσθηκε πολύ νωρίς στή Δυτική παράδοση μέ τόν Τερτυλλιανό. 58. σ. διά νά μην τύχη καί κάμουν αδικον κρίσιν» 57 .

Νικόδημου Άγιορείτου. σ. προξενεί «άπειρον ϋβριν εις τόν Θεόν» 64 καί καθιστά «τόν άμαρτωλόν μισητόν εις Αυτόν»65. τή σοφία. Πειραιεύς 1975.224. Έξομολογητάριον. μέ τόσα πάθη καί τόσον έπονείδιστον θάνατον. Ή περί δικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου τοΰ Καβάσιλα. 62 . ώστε τί­ ποτε δεν μπορεί νά τήν εξαλείψει. κατά τόν Καβάσιλα περιλαμβάνει την αγάπη. α. σ. Έπει61. 65. Γιά τόν άγιο Νικόδημο λοιπόν ή αμαρτία. πού είναι παρά­ βαση Νόμου 63 . Νέλλα. γιά νά καταλάβει τό μέγεθος της ΰβρεως πού προξενεί ή α­ μαρτία στό Θεό. Έξομολογητάριον. την ειρήνη. τήν αλήθεια. 62. γιά νά μπορέσει μέ τήν «όλίγην παιδείαν» νά «ημερώσει τήν μεγάλην όργήν οπού έχει ό Θεός κατ' επάνω του» 68 . 68. 32' . "Ο. τόσο μεγάλη. Έξομολογητάριον. Π.73. σ. Ή νομική όμως θεώρηση της αμαρτίας καί ή παρουσίαση τοϋ Θεοϋ ώς φοβερού κριτή έχει τίς ανάλογες προεκτάσεις στή ζωή των πιστών 67 . Μόνο ό σταυρι­ κός θάνατος καί τά πάθη τοϋ Χρίστου μπόρεσαν νά «ίσοζυγιάσουν μέ τό βάρος της αμαρτίας» 66 .17. σ.40. οση είναι καί ή άξια Αύτοϋ πού προσβάλλεται..π. 63.63-64. Ή διδασκαλία της ορθοδόξου Εκκλησίας περί της δι­ καιοσύνης τοΰ Θεοϋ καί της δικαιώσεως του άνθρωπου είναι διαφορετική. Ή αμαρτία είναι. Ό αμαρτωλός πρέπει νά δεχθεί τόν «κανό­ να». Έξομολογητάριον.229. τήν αγαθότητα. Ή ενοχή είναι τόσο με­ γάλη. σ. Ή έννοια «δικαιοσύνη του Θεοϋ». πρέπει νά σκεφθεί τήν «άπειρον πληρωμήν» πού έδωσε γι' αυτή ό Υίός τοϋ Θεοϋ. Ή δικαιοσύνη τοϋ Θεοϋ πού είναι απαθής δεν τραυματίζεται οΰτε αλλοιώνεται. ικανοποιήσεως ή Ιατρείας.200. Βλ. 66. 64. Χρηστοήθεια των Χριστιανών.Δικαιοσύνη καί τό μεγαλείο του Θεοϋ. "Ετσι δεν 'έχει καμιά ανάγκη αποκαταστάσεως. 67. σ. Γιά νά ε­ ξιλεωθεί λοιπόν ή ανθρωπότητα καί νά ικανοποιηθεί ή θεία Δι­ καιοσύνη. Έξομολογητάριον. τιμωρείται ό Χριστός με σταυρικό θάνατο.223. τή μακαριότητα καί γενικά ολόκληρη τήν οικονομία 61 . Τό βάρος της αμαρτίας είναι αδύνατο νά σηκωθεί άπό τά ανθρώπινα έργα. Ό αμαρτω­ λός. σ. Θεσσαλονίκη 4 1974.

Στην 'Ανατολή. κατά άλλον τρόπον δεν ευχαριστείται. Εκθέτοντας έτσι τή διδασκαλία του γιά τό χα­ ρακτήρα της αμαρτίας καί τών έπιτιμίων παραπέμπει στον ιε­ ρό Αυγουστίνο καί στους «Θεολόγους» τής εποχής. Ενδεικτικό παράδειγμα ή 'Ορθόδοξος Διδασκαλία του Πλάτωνος. εκθέτει συνοπτικά τή διδασκαλία αυτή. πάρεξ τό σώμα οπού ήμαρτεν.ΑΙ. άλλα καί άπό τά έργα Ρώσων ορθοδόξων πού μεταφράζονται στά ελληνικά. τόμ. Βλ. Ό Άδ. σ. Παρόλο πού γνωρίζει καλά τήν ορθόδοξη παράδοση επηρεάζεται 'ίσως από τό γενι­ κότερο κλίμα της εποχής καί προσπαθεί νά συνδυάσει τίς διά­ φορες τάσεις. 33 . τόμ. Καί συνεχίζει «Ή ά69. Σκοπός τοΰ «κανόνος» δεν είναι ή τιμωρία τών αμαρτωλών. ή διδασκαλία περί ικανοποιήσεως τής θείας Δικαιοσύνης τήν εποχή αυτή διαδίδεται άπό τους δυτι­ κούς μισσιονάριους. Κοραή. ΡάλληΠοτλή. Γράφει λοιπόν ό Κοραής ότι ό Χριστός σταυρώνεται γιά νά γίνει «μέσον καταλλαγής μέ τόν δικαίως ώργισμένον ούράνιον ημών Πατέρα» 71 . αλλά συγχρόνως κατα­ γράφει καί τό πνεύμα της εποχής του. τό Γεώργιο Κορρέσιο καί Σεβήρο επίσκοπο Φιλαδέλφειας. εκείνο τό ί­ διον νά παιδευθή»69. "Απαντα τά πρωτότυπα έργα. 70. άλλα ή θεραπεία του πάσχοντος 70 . Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων. ίκδ. καί αποτέλεσε τή βάση γιά τή σύνταξη τών μεταγενέστερων Κατηχήσεων στον ορθό­ δοξο χώρο.201. 'Αρχιεπισκόπου Μό­ σχας πού μετέφρασε ό Ά δ . σ. 71.20. ενδεικτικά τόν 102 κανόνα τής ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου. στην Προδιοίκησιν τής 'Ορθοδό­ ξου Διδασκαλίας του Πλάτωνος Μόσχας. άν καί σχετικοί κανόνες βρίσκονται στή δική του Συλλογή τό Πηδάλιον καί ερμηνεύονται άπ' αυτόν.2.549. Κοραής. 'Αθήνα 1852. "Ας σημειωθεί εδώ δτι τά έπιτίμια στην ορθόδοξη παράδο­ ση £χουν καθαρά θεραπευτικό καί παιδαγωγικό χαρακτήρα. Κοραής.δή «ή αδέκαστος δικαιοσύνη τοΰ Θεοϋ. Έξομολογητάριον. Ό άγιος Νικόδημος συ­ νοψίζει τήν προγενέστερη παράδοση. Γ. Έδώ φαίνεται παράξενο πώς ό άγιος Νικόδημος δέν τονί­ ζει τό θεραπευτικό χαρακτήρα τών έπιτιμίων καί τών κανόνων. Άδ. οΐ όποιοι είχαν επηρεασθεί άπό τή Δυτική Θεολογία. σ. Βαλέτα.

μαρτία ήταν άπειρος. Οί άλλοι λόγοι στους οποίους στηρίχθηκαν οί αντιδράσεις καί οί καταγγε­ λίες χαρακτηρίζονται ώς «ματαιολογίαι».έ. Α'. 101. Αυτά τά τάγματα των αγίων αγγέλων. ο. Ό άγιος Νικόδημος περιλαμβάνει τή διδασκαλία αυτή στό Έξομολογητάριό του χρησιμοποιώντας μάλιστα τήν ίδια ορολογία. Δύο ομως ήταν τά σημεία στά όποια διαφοροποιήθηκε τό Οικουμενικό Πατριαρχείο. καί έσταυροϋντο υ­ πέρ ημών. παραλείπει βέβαια τήν Προδιοίκηση. 113 κ. οστις έμελλε νά ικα­ νοποίηση τήν άπειρον τοϋ Θεοϋ δικαιοσύνην. Στην αλληλογραφία πού ακολούθησε. σ. καμιά επίσημη αντίρρηση ή διαφωνία. τόμ. Είναι άνακριι 72. Σο­ φοκλέους Κ. εκδ. Ένώ ό Κων/νος Οικονόμος. σ. Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κωνσταντίνου πρεσβυτέρου καί Οικονόμου τοϋ εξ Οικονόμων. ενδεικτικά Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. σ.14. ήτον αδύνατον νά έξαλείψωσι τό καθ' ημών χειρόγραφον» 72 . Συ­ νιστά μάλιστα στους Σμυρναίους νά καυχώνται γιά τόν Κοραή καί νά τόν «οίκοιοποιοϋνται» ώς συμπολίτην τους. άλλα δέν αναφέ­ ρει τίποτε άπ' όπου νά φαίνεται ότι διαφωνεί μέ τήν εν λόγω διδασκαλία 74 . οί όποιες συζη­ τήθηκαν στή σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Τά σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κων­ σταντίνου Οικονόμου. Ci απόψεις ομως αυτές δέν ανήκουν αποκλειστικά στον Κοραή. Οικονόμου. Προδιοίκησις Κατηχήσεως. Κοραή α' έκδοση 1782). Κοραή καί τόν Κωνσταντίνο Οικονόμο εκδηλώθηκαν αντιδράσεις. Άδ. 75. 73. τήν Κατή­ χηση του Πλάτωνος. "Εγιναν μάλι­ στα καί καταγγελίες εναντίον κάποιων απόψεων τοϋ έργου. Άθήνησι 1862. διότι εγινεν εις τον άπειρον Θεόν" επομέ­ νως έπρεπε νά ήναι άπειρος καί ό μεσίτης. πού επανεκδίδει τήν Κατήχηση τοΰ Πλάτωνος Μόσχας άπό τή μετάφραση του Κοραή. άλλα άπηχοϋνται ευρύτερα στό έργο του Πλάτω­ νος πού εκείνος μετέφρασε73. 'Αθήναι 34 .20. Τό πρώτο ήταν ή τριττή ανάδυση καί κατάδυση κατά τό βάπτισμα καί τό δεύτερο ό μή κολασμός τών άβαπτίστων νηπίων. 'Απλώς εγκωμιάζει τό «σοφό» Κοραή πού μετέ­ φρασε τό κείμενο καί τό πλούτισε μέ «σημειώσεις σοφές». άν έσαρκοϋντο όλα. 74. Συνοδική επιστολή. άπό δσο βέβαια γνωρίζουμε. 105. Διότι έθε­ σε. ως κρηπΐδα τών ευεργεσιών του προς τό γένος. Βλ..100. ανάμεσα στό Οικουμενικό Πατριαρχείο καί τόν Κων­ σταντίνο Οικονόμο δίδονται διευκρινίσεις γιά τίς αμφισβητούμενες θέσεις τής Κατήχησης.π. Γιά τήν έκδοση τής Κατήχησης του Πλάτωνος Μόσχας άπό τόν Ά . Σοφοκλέους Κ. Βλ. 'Αθήναι 31836 (μετάφρ. μητροπολίτου Μόσχας 7 5 . Οικονόμου. 'Ορθόδοξος Διδασκα­ λία ήτοι σύνοψη τής Χριστιανικής Θεολογίας. Στίς απόψεις ομως αυτές δέν υ­ πήρξε.

π. Αυτές δέν παρήγαν καινούργια διδασκαλία. σ. Γιανναρά. επίσης Νεκταρίου Κεφάλα. Ή ελευθερία τοΰ ήθους. Ή διδασκαλία αύτη. Γι' αυτό ό άγιος Νικόδημος ο­ νομάζει «χυδαιονομοκάνονα» τά χειρόγραφα νομικά πού κυ­ κλοφορούσαν καί άπό τά όποια πολλές φορές όχι μόνο δέ χρη1862. Χ.19 κ.έ. Εκδηλώθηκαν ομως καί εκφράσθηκαν. σ. Φαίνεται λοιπόν δτι μέ τίς νομοκανονικές συλλογές καί τά Έξομολογητάρια γίνεται μιά πρώτη συστηματοποίηση των εκ­ κλησιαστικών ηθών καί εθίμων. οπως καί πολλές άλλες. Αυτό είναι εύλογο. 'Αθήνα 21979. Α'. 'Ανάλογη είναι καί ή χρήση τους άπό τους πιό πολλούς πνευματικούς καί επισκόπους. Περί τήν κωδικοποίησιν τών ιερών κανόνων καί τών Διατάξεων εν τη Όρθοδόξω 'Εκκλησία. Θεσσαλονίκη 1970.έ.έ. Laurent. Γιά τό νόημα τών κανόνων βλ.29. 35 . 23/1965. σ. Γ. "Οπως γιά κάθε αδικία πού είναι αντίθετη μέ τόν πολιτικό νόμο υπάρχει ανάλογη ποι­ νή.198 κ. 76. Γιανναρά. Βαρθολομαίου Άρχοντώνη. Χ. σ.βής ή εντύπωση πού δίδεται 76 οτι ή διδασκαλία περί ικανοποιή­ σεως της Θείας Δικαιοσύνης εισάγεται στην Ελλάδα άπό τους νεότερους θεολόγους στίς αρχές καί τά μέσα του αιώνα μας. κυρίως άπό τίς θρησκευτικές οργανώ­ σεις. σ. Θεσ­ σαλονίκη 2 1983. άλλα παίρνουν θέση δίπλα στον πολιτικό νόμο καί γίνονται ενα είδος ποινών. υπήρχαν καί παλαιότερα 77 . Στά κείμενα αυτά διαπιστώνει κανείς μέ σχετική ευ­ κολία οτι γίνεται προσπάθεια νά κατευθύνεται τό ήθος τών πι­ στών άπό έξω. 218. 77. Μαντζαρίδη. γιατί προο­ ρίζονται γιά τους επισκόπους δικαστές καί τους πνευματικούς «κριτές». Περί της αθανασίας της ψυχής καί τών ιερών μνημοσυνών. Συνήθως οί κανόνες 78 τήν εποχή αυτή χάνουν τό πραγμα­ τικό τους νόημα καί δέν ασφαλίζουν ούτε περιχαρακώνουν τήν πνευματική ζωή τών πιστών. τους τελευταίους χρόνους.225 κ. 78. σ. ο.207. Έ κ τ ο ς άπό τά κείμενα πού αναφέραμε βλ. Source primaire du droit de l'église orientale». Ή συστηματοποίηση αυτή έ­ χει κάποιο νομικό χαρακτήρα. 215. V.. Χριστιανική 'Ηθική.8. έτσι καί γιά κάθε αμάρτημα υπάρχει καί ό ανάλογος κανόνας-έπιτίμιο. χωρίς νά αφήνονται τά περιθώρια της εν Χρι­ στώ ελευθερίας στους Χριστιανούς. Revue des Etudes Byzantines. «L'oeuvre Canonique du Concil in Trullo (691-692). τόμ. αλλά συνέχι­ σαν μιά διαμορφωμένη παράδοση.

σ. εκτός βέβαια άπό τό Πηδάλιον (1800) πού είχε τήν έγκριση τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. με αποτέλεσμα νά βρίσκει πρόσφορο έδαφος ή ποιμαντική του φόβου καί τό νομικό πνεύμα. Νέα Ελλάς ή Έλληνικόν θέατρον.35 κ. "Εχει γράψει. πού εντόπισε ή επιστημονική έρευνα μας είναι άγνωστο εκτός άπό ένα πολύ μικρό μέρος πού δημοσίευσε ό Δ. ένας πέπλος μυστηρίου κάλυπτε τους κανόνες καί τους πολιτικούς νόμους. όταν αναφέρεται στά συγ­ γράμματα του Θεοφίλου Καμπάνιας καί ειδικότερα στό Νομι­ κό του. 79. Πηδάλιον. σ. έστω καί με τήν νομική τους μορ­ φή. Επίσης αξίζει νά σημειωθεί οτι οί νομοκανονικές συλλο­ γές δεν «εκδίδονται τύποις».311. άλλα νομίζουμε οτι είναι ενδεικτική της στάσεως πού τηρούσε ενα μέρος τοΰ σώματος τών επισκόπων απέναντι σέ κάθε εκδοτική προσπά­ θεια νομοκανόνων. Επίσης είναι χαρακτηριστική ή άποψη πού διατυπώνει ό Γεώργιος Ζαβίρας. Τό Μέγα Νόμιμον. δέν υπάρχει ούτε μία επίσημη. Ζαβίρα. 36 .έ. Γεωργίου Ί . Συμβολή στην έρευνα τοΰ μεταβυζαντινού δημοσίου δι­ καίου. ϊνα μή τά των ιερών κανόνων γνώριμα γίνονται τω χύ­ δην λαώ» 79 . Π. Βέβαια τελικά ή άποψη αυτή δεν επικράτησε μετά τήν παρέμβαση του Πατριάρχη Νεοφύτου Ζ'. άλ­ λα καί της γενικότερης πολιτικής κατάστασης. Άποστολόπουλος 81 . έκτος ελαχίστων εξαιρέσεων. Είναι εξάλλου αξιοσημείωτο τό γεγονός οτι κατά τήν επο­ χή της Τουρκοκρατίας. άλλα οί ερμηνείες των «εξηγητών» τους. (Διδακτορική διατριβή). Αθήναι 1972.Γ. Πολλές φορές λόγω της άπαιδευσίας. 'Αθήνα 1978.θ! 80. καί τό «Νομικόν όπερ σώζεται έτι άνέκδοτον εμποδίσθη γάρ ύπό της εκκλησίας έπείπερ απλώς συνεγράφη»80. σημειώνει ό Ζαβίρας γιά τό Θεόφιλο. SI. ενώ έχουμε αρκετές ιδιωτικές νομοκα­ νονικές συλλογές. Στή συζήτηση της Συνόδου τοϋ Πατριαρχείου της Κωνσταντι­ νουπόλεως γιά τήν έγκριση του Πηδαλίου υποστηρίχθηκε ή α ποψη δτι «ού δει τά κανονικά της εκκλησίας πεζή φράσει έκδίδοσθαι. Τό Μέγα Νόμιμον της Μεγάλης 'Εκκλησίας. σ. Γριτσοπούλου. έπιμ.σιμοποιοϋνταν oî κανόνες.

Δ'. άλλα καί της Φιλοσοφίας. καί τόμ. Μελετίου Μητροπολίτου 'Αθηνών. Γ'. Βιέννη 1784. Αυτό συνέβη οχι μόνο μετά τήν επα­ νάσταση τοΰ 1821 καί τήν ίδρυση του ελεύθερου ελληνικού κρατιδίου. τόμ.380-385. Τό μεγάλο σχίσμα στή δυτική χριστιανοσύνη στή διάρκεια τοΰ 16ου αιώνα δέν άφησε εντελώς ανέπαφη καί τήν 'Ανατολή. Ί . αλλά πολύ νωρίτερα άπό αυτήν. Ενδεικτικά είναι εξάλλου τά συμβάντα στή Σύνοδο Φερράρας . Δυτική Θεολογία Στή Δύση αυτή την εποχή έχουμε κάποιες ανακατατάξεις στό χώρο της Θεολογίας.3. 83. 1) Στέλνονται φανατικοί 'Ιησουίτες83 οί όποιοι άναπτύσ82. Ρωμαίοι ή Ρωμηοί Πατέρες της 'Εκκλησίας. σ. τους σκοπούς καί τή δράση τών μοναχικών ταγμάτων της Δύσεως καί μάλιστα τών Ίησουϊτών καί τών Καππουκίνων κατά τό ΙΣΤ' αιώνα βλ. σ. 37 . Θεσ­ σαλονίκη 1984.Φλωρεντίας (1438-1439) στίς αποφά­ σεις της οποίας αντέδρασε τό ορθόδοξο πλήρωμα. Βιέννη 1795. "Ηδη πρίν τήν άλωση της Κωνσταντινούπολης οί Ρωμαιο­ καθολικοί θέλησαν νά επωφεληθούν καί νά εκμεταλλευθούν τίς δύσκολες στιγμές πού περνούσε ή μεγάλη Βυζαντινή αυτο­ κρατορία καί νά υπαγάγουν τό Οικουμενικό Πατριαρχείο στην κυριαρχία της Ρώμης. όπως έχει υποστηριχθεί82. Αυτές ε­ πέδρασαν σημαντικά στή διαμόρφωση της ηθικής διδασκα­ λίας καί στην 'Ανατολή. τόμ. 'Εκκλησιαστική 'Ιστο­ ρία.25. α.233 κ. Ρωμαιοκαθολικοί Ή προσηλυτιστική στρατηγική τών Ρωμαιοκαθολικών συνεχίζεται καί κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας μέ πολλούς καί δ ^ ο ρ ο υ ς τρόπους. Γιά τή δημιουργία.έ. Ρωμανίδη. "Ηδη άπό τήν επικράτηση τοΰ Λουθηρανισμού καί τοΰ Καλβινισμοΰ σέ μεγάλο μέρος της Ευρώπης οί διαμαρτυρόμενοι άρ­ χισαν αμέσως διάλογο μέ τήν 'Ορθόδοξη 'Εκκλησία. 1ος. Μέ τό διάλογο αυτόν επεδίωκαν νά κάνουν γνωστές καί νά διαδώ­ σουν τίς νέες θεολογικές ιδέες στην 'Ανατολή μέ σκοπό νά ε­ νωθούν μέ τους ορθοδόξους καί νά συγκροτήσουν κοινό μέτω­ πο εναντίον τών ρωμαιοκαθολικών. σ.

. Χαρακτηριστικό γιά τήν επιρροή πού ασκούσαν οί 'Ιη­ σουίτες στον ορθόδοξο χώρο είναι καί τό εξής γεγονός. ή μέ τά θέλγητρα τών υποσχέσεων. σ. σ. τόμ.π.. 86. Μέ τή βοήθεια μάλιστα καί των Ρωμαιοκαθολικών πρεσβευτών Γαλλίας. Στίς 30 'Απριλίου 1639 ό πά­ πας Ούρβανός Η' μέ επίσημο παπικό θέσπισμα δέχθηκε τήν παραπάνω υποταγή 86 . Στή συνέχεια στην ίδια επιστολή ό Βούλγαρης αναφέρεται στά αποτελέ­ σματα της πολιτικής τών Ρωμαιοκαθολικών ώς έξης: «Πιστεύσατέ μοι ότι περισσοτέρους 'Ανατολικούς έπλάνησαν καί έφεραν οί Λατίνοι προς εαυ­ τούς μέ τήν δόσιν. άπό τόν οικουμενικό πατριάρχη Κύριλλο Κονταρή. Καρμίρη.15. 'Αναφέρει ότι χρησιμοποιούν πολλούς τρόπους γιά νά αρπάξουν τά γνήσια τέκνα τής 'Ορθοδοξίας καί τους συνοψίζει σε τρεις. Γράφει λοιπόν: «έρχονται αυτοί είς τόν αγώνα αυτόν ή μέ τήν δύναμιν τοΰ λόγου. μέ τάς ευεργεσίας. πάρεξ μέ τήν διάλεξιν' περισσοτέρους μέ τά χρήματα. Τό 1617 κατόρθωσαν νά κλείσουν τό ελληνικό τυπογραφείο85 πού ιδρύθηκε από τόν Κύριλλο Λούκαρη. 'Αγωνίζονται ή μέ επιχειρήματα τάχα καί μέ αποδείξεις νά καταπείσουν. μέ τήν ανεσιν καί τρυφήν. ενώ μετά τό θάνατο τοϋ Λουκάρεως πέτυχαν. ή μέ φοβερισμούς καί μέ άπειλάς νά αναγ­ κάσουν» 87 . ή μέ τήν βίαν τών απειλών. άλλα καί σ' αυτήν ακόμη την καρδιά της 'Ορθόδοξης 'Ανατολής. 87. 2ος Κωνσταντινούπολις 1850. Τανταλίδου. μέ τάς υπο­ σχέσεις. τήν υπογραφή της υποταγής της 'Ανατολικής 'Εκ­ κλησίας στον πάπα τής Ρώμης. Παπιστικών 'Ελέγχων. σ. μέ τάς χάριτας.279. μέ τήν έλευθερίαν. Ί . 84. πάρεξ μέ τά επιχειρήματα' περισσοτέρους μέ τάς κολακείας. Ευγενίου Βουλγάρεως. Παπαδοπούλου.π. Ό Ευγένιος Βούλγαρης αποκαλύπτει καί σκιαγραφεί τή δραστηριότητα τών «αποστόλων τής Ρώ­ μης». 'Απολογία Κυρίλλου Λουκάρεως. Κατά Λατίνων στηλιτευτική 'Επιστολή έν Ή . ο. 38 . τήν Κωνσταντινούπολη.11. 'Εκμεταλλεύονται ιδιαίτερα τή Λουκάρειο Όμολογία καί τήν ταραχή καί σύγχυση πού προκλήθηκε από αυτήν 84 . Αυστρίας καί Ένετίας προσπαθούν νά προσηλυτίσουν τόν ορθόδοξο λαό. σ. μέ τάς κοσμικάς βοηθείας.23. ή μέ χαρίσματα καί μέ ευ­ εργεσίας νά σύρουν. 85. Ή 'Ομολογία τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύμων Δοσιθέου. "Ο. μέ τήν άδειαν. Χρ. μέ τάς ελπίδας. 'Ιεροσόλυμα 1905.σουν δραστηριότητα οχι μόνο στά Επτάνησα καί τά νησιά του Αιγαίου.

2) Οί Ρωμαιοκαθολικοί δέν περιορίζονται μόνο στην «κά* ποια» ανάμειξη στά εσωτερικά τοϋ θρόνου της Κων/λεως. Με
τη νέα προσηλυτιστική προσπάθεια, την Ούνία, γίνονται άπό
τά τέλη του ΙΣΤ' αιώνα περισσότερο επικίνδυνοι γιά τους ορθο­
δόξους. 'Αποτέλεσμα της προσπάθειας αυτής ήταν νά προ­
σχωρήσουν στον Ούνιτισμό88 πλήθη ορθοδόξων στην Πολωνία
καί .ειδικότερα στή Ρωσία. Τό ίδιο γίνεται στή Συρία,
Παλαιστίνη 89 , Μεσοποταμία, Αίγυπτο καί σέ μικρότερο βέ­
βαια βαθμό στον ελλαδικό χώρο. Ή αρχή τών Ουνιτών ήταν:
«Unité dans la foi varieté dans les rites», ενότητα στην πίστη,
ποικιλία στους τύπους, στά τυπικά. Μέ τή διδασκαλία στά
σχολεία, τά συγγράμματα, τά κηρύγματα, κατόρθωναν νά δια­
δίδουν τίς ιδέες τους στην 'Ανατολή.
3) Τό 1577 ιδρύθηκε στή Ρώμη τό Κολλέγιο τοϋ "Αγίου 'Α­
θανασίου. Σκοπός τών ιδρυτών του Κολλεγίου δέν ήταν μόνο ή
γραμματική ανύψωση της παιδείας αλλά καί ή θεολογική. Τό'ί­
δρυμα θά αποτελούσε τό «Δούρειο "Ιππο» γιά τους μαθητές
του, κατά τήν έκφραση τοϋ ιησουίτη Giovanni Domenico
Traiani90. Διδάσκαλοι, εφημέριοι, πνευματικοί, ιεροκήρυκες,
ιερείς ή αρχιερείς θά μπολιάζονταν μέ τό δυτικό τρόπο σκέψης
καί θά δρούσαν στή συνέχεια στον ορθόδοξο χώρο της 'Ανατο­
λής. Οί μαθητές δεσμεύονταν νά υπογράψουν 'Ομολογία ορθο­
δόξου πίστεως π,ού περιείχε βέβαια δυτικές κακοδοξίες. Νά
δώσουν όρκο ότι θά τελειώσουν τίς σπουδές στό Κολλέγιο, νά
μή σπουδάσουν Νομικά ή 'Ιατρική καί νά γίνουν κληρικοί καπαρά μέ τους λόγους καί μέ τάς κατηχήσεις. Μάρτυρες εις τοϋτο ή 'Αντιό­
χεια, ή 'Αλεξάνδρεια, πολλά μέρη της Συρίας, πολλοί Νήσοι τοϋ Αιγαίου
πελάγους, όπου μέ δαπάνην πολλών χρημάτων ηϋξησεν ή Ρώμη τόν παπισμόν, συναθροίζουσα παπιστάς, ωσάν στράτευμα μισθοφόρων». "Ο.π.
σ.284.
88. Ί . Καρμίρη, ο.π.
89. Γιά τό ζήτημα τών προσκυνημάτων τών 'Αγίων Τόπων καί τίς διαμάχες με­
ταξύ Λατίνων καί 'Ορθοδόξων βλ. Χρ. Παπαδοπούλου, 'Ιστορία της 'Εκ­
κλησίας 'Ιεροσολύμων, 'Αθήνα 21970, σ.513 κ.έ.
90. Ζαχαρία Ν. Τσιρπανλή, Τό 'Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης καί οί μαθητές
του (1576-1700), Θεσσαλονίκη 1980, σ.30-31. Βλ. επίσης γιά τό Κολλέγιο,
Ν. Ζαχαρόπουλου, Ή παιδεία στην Τουρκοκρατία, Θεσσαλονίκη 21983,
σ.57-66 κ.έ. καί Σ. Λάμπρου, Νέος Έλληνομνήμων, τόμ. Ι, σ.3-7.

39

τά τό ελληνικό τυπικό 91 . "Ετσι σπούδασαν πολλοί ορθόδοξοι
καί επέστρεψαν στην Ελλάδα φέρνοντας μαζί τους τό πνεύμα
καί τίς ιδέες της Δυτικής Θεολογίας. Ό Κ. Σάθας γράφει χα­
ρακτηριστικά: «επειδή τό δίκτυον ήτον χρυσόπλεκτον, καί τά
άγκυστρα έπεκαλύπτοντο διά λαμπρού δελέατος, εξήχθη
πλούσια άγρα, ουχί ομως καί βεβαία διά τό ολισθηρόν των άγρευθέντων»92.
Μερικοί άπό τους αποφοίτους τής Σχολής του 'Αγίου Α­
θανασίου είναι ό Πέτρος Άρκούδιος, πού χαρακτηρίσθηκε ώς
πρώτος «δραπετίδης», ό Λέων Άλλάτιος, ό 'Ανδρέας Ρέντιος,
Νικόλαος Άλεμάνος, οι αδελφοί Ίλαρίων καί 'Ιερώνυμος Κιγάλας, ό 'Ιωάννης Καρυόφυλλος, ό Νικόλαος Παπαδόπουλος,
ό Κομνηνός, Νεόφυτος Ρόδινος, Φραγκίσκος Κόκκινος, Θεό­
φιλος Κορυδαλεύς, Δημήτριος Φαληρεύς, 'Ανδρέας Σταυρΐνος, 'Ιγνάτιος Μεντώνης, Ν. Κούρσουλας καί άλλοι 93 .
Βέβαια ή προσπάθεια αυτή τών Ρωμαιοκαθολικών ήταν
δύσκολο νά ευδοκιμήσει καί νά καρποφορήσει στον καθαρά
'ελληνικό χώρο, γιατί υπήρχε έντονη αντίδραση άπό τήν ορθό­
δοξη πλευρά. Ή πλούσια εξάλλου αντιρρητική παραγωγή, πού
παρουσιάστηκε κατά τήν εποχή αυτή, πείθει γιά τόν παραπάνω
ισχυρισμό.
Παρά τήν εμμονή ομως τών ορθοδόξων στην ακρίβεια τών
δογμάτων, πολλοί ήσαν εκείνοι πού πίστευαν ότι ανεξάρτητα
άπό τίς δογματικές διαφορές ή πνευματική ζωή καί ή ποιμαντι­
κή τής 'Εκκλησίας μπορούσε νά είναι κοινή. Υπάρχουν ακό­
μη αρκετά παραδείγματα 94 ορθοδόξων επισκόπων, τών νη­
σιών κυρίως τοϋ Αιγαίου, πού έδιναν τήν άδεια αχούς φραγκολατίνους μοναχούς «Καπουκκίνους» νά εξομολογούν καί νά
κηρύττουν στίς ορθόδοξες Εκκλησίες. Σέ έγγραφο του Μη­
τροπολίτη Σεβάστειας καί Προέδρου Ναξίας καί Πάρου Ίω91. "Ο.π., σ. 102-105.
92. Νεοελληνική
Φιλολογία, 'Αθήναι 1868, σ.261.
93. Σπυρίδωνος Λάμπρου, Τό έν Ρώμη Έλληνικόν Γυμνάσιον (Collegio Greco)
καί ο! έν τφ Άρχείω αύτοϋ 'Ελληνικοί Κώδικες, «Ν. Έλληνομνήμων»,
τόμ. 10 (1913), σ.4. '
94. Βλ. Ware Timothy, Eustratios Argenti, A study of the Greek Church under
Turkish Rulle, Oxford 1964, σ.16 κ.έ.

40

σήφ (1671), πού απευθύνεται προς ολους τους ορθόδοξους Χρι­
στιανούς, τους ιερείς, τους καθηγουμένους, τους μοναχούς καί
τους άρχοντες διαβάζουμε τά έξης αξιοπρόσεκτα: «[...] ή ημε­
τέρα ταπεινότης άνατίθησι τό μυστήριον (της έξομολογήσεως)
τοϋτο καί άναγκαϊον έργον των πανοσιωτάτων καί λογιότατων
ίερών ανδρών Καπουτζίνων, των εν τω αστει της περίφημου
ταύτης πόλεως Ναξίας οίκούντων, του άναδέχεσθαι καί διακρίνειν τους λογισμούς καί τά ποικίλα πάθη πάντων των εις έξομολόγησιν αύτόϊς προσερχόμενων καί οίκονομεΐν την σωτηρίαν καί μετάνοιαν αυτών [···] Προς τούτοις δέ έχειν αδειαν
καί έλευθερίαν διδάσκειν μετά παρρησίας τόν λόγον του Κυ­
ρίου»95.
'Ανάλογο ενταλτήριο γράμμα έδωσε ό Μητροπολίτης Παροναξίας 'Ιερεμίας (1630), απόφοιτος της Σχολής τοϋ 'Αγίου
'Αθανασίου της Ρώμης, στον ιησουίτη μοναχό Mathien
Hardy96, ενώ ό Μητροπολίτης Μελέτιος της ίδιας επαρχίας με
επιστολή του (1672) προς τό γενικό ηγούμενο του τάγματος
τών νησουϊτών παρακαλούσε νά έρθουν στην Πάρο ιησουίτες
μοναχοί, γιά νά συστήσουν καθολικό μοναστήρι. Τήν επιστολή
υπογράφουν πολλοί ιερείς (20), ιερομόναχοι (3), ιεροδιάκονοι
(1) καί αρκετοί λαϊκοί 97 . Συστατικές επιστολές επίσης είχαν
δοθεί άπό πολλούς ανώτερους ορθοδόξους κληρικούς γιά τή
διευκόλυνση του έργου τών φραγκολατίνων μοναχών 98 .
'Από τά ενδεικτικά αυτά παραδείγματα φαίνεται πόση ε­
ντύπωση αλλά καί επίδραση προξενούσαν στους ορθοδόξους
οί προσηλυτιστικές προσπάθειες τών μοναχικών ταγμάτων
της Δύσεως καί μάλιστα τών Καπουτσίνων καί τών Ίησουϊτών. Τά μέλη τών ταγμάτων αυτών γιά νά πετύχουν καλλίτερα
τό σκοπό τους άρχισαν νά γράφουν ή νά μεταφράζουν βιβλία
στά ελληνικά. Τά βιβλία αυτά απηχούσαν γνώμες τής Δυτικής
Θεολογίας καί ήταν συνήθως δχι δογματικού, άλλα κυρίως
95. Π. Γρηγορίου, Σχέσεις Καθολικών καί 'Ορθοδόξων, 'Αθήνα 1958, σ.11.
96. "Ο.π., σ.71.
97. "Ο.π., σ. 59-60.
98. Ό 'Ιάκωβος Μητροπολίτης Σμύρνης μέ επιστολή του (1627) εκθειάζει τό
έργο τών Ίησουϊτών. Π. Γρηγορίου, ο.π., σ. 182-191.

41

. Σάθα. κι αυτό συνέβαινε γιά ευνόη­ τους λόγους φυσικά. σ. Ό Γεώργιος Βουστρώνιος (1586-1661). β) Docu­ menti spirituali100 (Νουθετήματα πνευματικά) τοΰ 'Ιωάννη "Αβιλα.Ε. ελληνικά καί εβραϊκά σέ τρεις παράλληλες στήλες. Ι Στό σημείο αυτό θά ήταν νομίζουμε σκόπιμο νά αναφέρου­ με κάποια χαρακτηριστικά έργα πού φωτίζουν περισσότερο τήν παραπάνω άποψη.Σ. Μελέτη Θανάτου (Romae 1641) καί αρκετές μεταφράσεις έργων του ιερού Αυγουστίνου καί τής Μίμησης τοΰ Χρίστου τοΰ Θωμά Κεμπησίου. απόφοιτος της Σχολής του Αγίου 'Αθανασίου. 42 . σ.267-268. 102. Π. γιά τήν οποία θά γίνει εκτενέστερος λόγος στίς επόμενες 99. Νεοελληνική Φιλολογία.. "Αθήναι 1868. κυκλοφοροΰσε ήδη από τό 1621 στά λατινικά. Ή Μικρά Κατήχησις τοΰ ιησουίτη Πέτρου Κανισίου. πού είναι άγιος τής Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.π.Θ. Κ.. Νεοελληνικής Φιλολογίας Παράρτημα. "Ασκησις πνευματική. πού ασχολείται μέ τά μυστήρια τής Εκ­ κλησίας. (Περί α­ ναβάσεως τοΰ νοϋ εις τόν Θεόν διά μέσου της κλίμακος των κτισμάτων) τοΰ ίησουΐτου Ρομπέρτου Βελλαρμίνου. Τό 1628 δημοσιεύεται στή Ρώμη τό έργο του. Γρηγορίου. Ή εν λόγω κατήχηση χρησιμοποιήθηκε ώς πρότυπο κατά τή σύνταξη τής κατήχησης τοΰ Πέτρου Μογίλα. σ. Κ. Έξωτερικαίεπιδράσεις έπίτής 'Ορθοδόξου Θεολογίας κατά τόν 1ΣΤ καίΙΖ' αιώνα. Ό Νεόφυτος Ρόδινος συνέγραψε αρκετά έργα 1 0 1 πού απη­ χούν τίς Ιδέες τής Δυτικής Θεολογίας. "Αλλα έργα του είναι ή Πανοπλία Πνευματική fRomae 1630). ενώ τό 1630 έχουμε ένα άλλο έργο τό Περί εξομολογήσεως.239-40.π. "Εχουμε δηλαδή μιά προσπάθεια διεισδύ­ σεως στό δόγμα μέσω τής πράξεως-ήθους. 101. Σάθα. ο. σ. 100. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου.21. 1936-1937.Α. μετέφρασε τά έργα: α) De as­ censione mentis in Deum per scalas rerum creaturum". ο.58. Έξαλλου μέ διαταγή τοΰ πάπα Γρηγορίου ΙΓ' συνετάχθη 'Ομολογία Πίστεως καί Κατήχηση στά ελληνικά καί μεταφρά­ σθηκαν τά πρακτικά των Συνόδων Φεράρρας . Ε.πρακτικοηθικοϋ περιεχομένου.Φλωρεντίας καί τής εν Τριδέντω 102 .

Είναι άξιο προσοχής δτι γιά τό κείμενο αυτό δίδεται «ορι­ σμός» άπό τήν τουρκική κυβέρνηση νά άντικρουσθεΐ.Βερώνη 1782). Ί . Στό έργο αυτό ή 'Ανατολική Εκκλησία παρουσιάζεται νά έχει δήθεν α­ φομοιωθεί άπό τή Δυτική 1 0 3 . 'Ιωάννη Βασδραβέλλη. τήν Βέροια. Έδώ j μπορεί κανείς νά δει καλλίτερα τή στάση πού κρατούσαν οί ! Τούρκοι σέ κάθε προσπάθεια επαφής της ορθόδοξης 'Ανατο­ λής μέ τή χριστιανωσύνη τής Δύσεως.βιβλίο τοΰ Φραγκίσκου Σαλεσίου Introduction à la vie devote (Εισαγωγή στην ευσεβή ζωή . σ. Εκδόθηκε έπί Σουλτάνου 'Αχ­ μέτ τοΰ Β' (1691-1703) καί είχε ώς στόχο τους «προπαγανδιστάς» πού εξαρτώνται άπό τόν πάπα. ή Ιησουίτικη Τάργα. 106.παραγράφους. χωρικούς καί παπά­ δες πόύ κατοικοΰσαν τή Δαμασκό. 105. Κωνσταντινούπολη 1910. «Άνέκδοτον φιρμάνιον άφορων τήν άπαγόρευσιν τοϋ προσηλυτισμού ορθοδόξων κυρίως εις τό καθολικόν δόγμα» (Ούνΐται) Γρηγόριος Παλαμάς 29 (1947). 43 . Τό παραπά­ νω έγγραφο απευθύνεται στους ραγιάδες.μέ θέμα «υπέρ τοΰ δόγματος τών 'Ορθοδό­ ξων» καί «κατά τών προσηλυτευτών καθολικών». σ. οί όποιοι άφοϋ τό αγόρασαν «κατέκαυσαν εν τοις φόροις. 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. Καί έγένετο τοις Παπισταϊς αισχύνη μεγάλη» 104 . 'Α­ θήνα 1915.233. Γι' αυτό τό βιβλίο έλαβε «ορισμό» ό Πατριάρχης Παρθένιος Μογιλάλος άπό τήν Υψηλή Πύλη νά τό καταδικάσει. τή Σιδώνα.89. τήν Πτολεμαΐδα καί τήν Τρίπολη τόΰ Λιβάνου. σ. 'Επίσημα Γράμματα Τουρκικά αναφερόμενα εις τά εκκλησια­ στικά ημών δίκαια. Συνοπτική διήγησις τών μετά τήν αλωσιν τής Κωνσταντινουπόλεως Πατριαρχευσάντων. Δυοβουνιώτου. Γι' αυτό δίδεται εντολή στους ίεροδίκες καί τους δικαστές νά έπαγρυπνοΰν καί νά συλλαμβάνουν τους «τοιούτους πονηρούς Ιερείς» καί νά τους φυλακίζουν 105 . Ί . 'Ανάλογο Χάτι-Σερίφ106 είχε έκδόσει ό σουλτά­ νος Μαχμούτ Α. 104. Ό ιησουίτης Βενέδικτος Credo μετέφρασε τό ^. σ. 'Αθήναι 1937. Ί . Κ. Καλλινίκου Γ' Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως.59-60. Καρμίρη. 'Από αυτό πληρο­ φορούμαστε ότι πολλοί κάτοικοι τών περιοχών αυτών «άκο103. Πράγματι έδωσε γραπτή εντολή στους ορθο­ δόξους. "Αλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα πού επιβεβαιώνει τήν παραπάνω στάση αποτελεί Τουρκικό Φιρμάνιο τοΰ 1702. «Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως».42. Μ. Γεδεών. Τό 1658 εμφανίζε­ ται ένα άλλο πολύκροτο έργο.

Π. Χ. μεταφέροντας φυσικά τή νοο107. Σέ επιστολή του πατριάρχη 'Ιεροσολύμων Γερ­ μανού πού στάλθηκε τό 1572 προς τόν πάπα Γρηγόριο ΙΓ' ανα­ φέρεται μεταξύ τών άλλων ότι ό λόγος πού δέ γράφει συχνά στον πάπα είναι ό φόβος γιά τόν κίνδυνο της ζωής του.283. Διατάσσει τους βεριτάδες νά «γυρί­ σουν τους ραγιάδες εις την άρχαίαν θρησκείαν». Συμπερασματικά λοιπόν θά μπορούσαμε νά πούμε: πρώ­ τον. σ. Γρηγορίου. «Έπιστολαί ελλήνων προς τόν Πάπαν Γρηγόριον ΙΓ' (1572-1585) καί τόν Καρδινάλιον Σίρλετον (1585). 'Ακόμη κι αυτή ή αλληλογραφία ανάμεσα σε επισκόπους καί πατριάρχες της 'Ανατολής μέ τόν πάπα απαγορευόταν άπό τους Τούρκους. οί διάφορες προσηλυτιστικές προσπάθειες τών Ρωμαιοκα­ θολικών μισσιοναρίων. 108. "Ενα άλλο ακόμη αξιόλογο έργο ήταν ή Κατήχηση τοΰ Ρομπέρτου Βελλαρμίνου πού μεταφράσθηκε άπό τό Λεονάρδο Φιλαρά καί είχε τόν έξης χαρακτηριστικό τίτλο: «Χριστιανική διδασκαλία της 'Αγίας τοΰ Θεού Ρωμαϊκής καί Καθολικής Εκκλησίας ερμηνευμένης εις τήν κοινήν γλώσσαν τών ρω­ μαίων εις μερικούς τόπους εξηγημένη προς τήν τάσιν καί συνήθειαν της 'Ανατολικής Εκκλησίας» (Ρώμη 1616)108.Γ.π. τή Ρωσία καί άλλου. Κι ακόμη απαγορεύει στους Φράγκους κυρίως μοναχούς διαφόρων ταγμάτων νά δι­ δάσκουν τά παιδιά τών ορθοδόξων. στίς Παραδουνάβιες περιοχές. οί όποιοι δρούσαν όχι μόνο ανεξέλεγ­ κτα άλλα καί μέ τήν ανοχή ή καί τή βοήθεια τών κατά τόπους ορθοδόξων επισκόπων' δεύτερον οί απόφοιτοι έλληνες της Σχολής τοΰ Αγίου 'Αθανασίου τής Ρώμης πολλοί άπό τους ο­ ποίους έγιναν διδάσκαλοι στην Τουρκία.58. Πατρινέλλη. Επίσης απα­ γορεύει στους ορθοδόξους υπηκόους νά πηγαίνουν τά παιδιά τους στά σπίτια τών «Φραγκοπατέρων». 44 . 17 (1967). «Καί γάρ άν μάθωσιν (οί Τούρκοι) πώς γράφωμεν στέκεται ή ζωή η­ μών εις κίνδυνον» 107 . "Ετσι ό Μαχμούτ Α' ανα­ νεώνει παλαιότερες «διαταγές» καί «προσταγές» τών διαφό­ ρων σουλτάνων πού απαγόρευαν στους «ραγιάδες» καί «ρω­ μαίους» νά φραγκεύουν. Έπετηρίς τοΰ Μεσαιωνι­ κού 'Αρχείου.λούθησαν την πίστη τών Φράγκων». ο.. σ.

110. 'Α­ θήναι 1937. πού ϊσως υπερ­ βάλλει θέλοντας ακριβώς νά επισημάνει τήν πραγματική κα­ τάσταση πού επικρατούσε: «'Ατυχώς όμως ουχί μόνον επεβλή­ θη ή ούνία εν Ρωσία. 'Αναφέρει μεταξύ άλλων ότι οί μεταρρυθμι­ στές σέβονται τήν 'Αγία Γραφή. Επιστολή Φιλίππου Μελάγχθονος προς τόν Ίωάσαφ. τίς παραδόσεις 109. Μετά εξάμηνο επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη (1559) μέ μετάφραση τής Αύγουσταίας Όμολογίας τήν οποία συνόδευε επιστολή τοϋ Φιλίππου Μελάγχθονος.23. εντεύθεν δε καθίστατο αναπόφευκτος ή έπίδρασις της λατινικής Θεολογίας αφού ήδη έκινδύνευε ν' άλλοιωθή γενικώς αυτός ό χαρακτήρ τής ορθοδόξου Εκκλη­ σίας» 1 0 9 . Ό Μυσός πράγματι παρακο­ λούθησε τίς συνάξεις τους καί «τής διδασκαλίας ακροατής έγένετο» 111 . Καρμίρη. σ.. τά δόγματα. όπως ήταν φυσικό.. τό όποιο. Ί . 45 . Γιά περισσότερα ανάμεσα στίς σχέσεις προτεσταντών καί ορθοδόξων κα­ τά τήν εποχή αυτή βλ. ό οποίος πληροφορήθηκε τή με­ ταρρύθμιση τοΰ Λουθήρου καί έστειλε στή Δύση τό διάκονο τοΰ Πατριαρχείου Δημήτριο Μυσό μέ εντολή νά σπουδάσει τά δόγματα τών διαμαρτυρομένων.αιώνος επικρατήσασα ή λατινική Εκκλησία διά τών Ίησουϊτών. 111. Turcograecia. Ό Μελάγχθων ήθελε νά ενημερώσει τόν πατριάρχη σχετικά μέ τήν πίστη τών διαμαρτυρομένων. επηρέασε όλη τήν μετέπει­ τα θεολογική κίνηση στον ευρύτερο ελληνικό χώρο. σ. αλλά καί έν αύτη τη Κπόλει έφαίνετο εν τέλει του ΙΣΤ.τροπία καί τίς ιδέες της Δυτικής Θεολογίας' καί τρίτον ή χρη­ σιμοποίηση άπό τους ορθοδόξους θεολόγους Ετοίμων επιχειρη­ μάτων τά όποια δανείζονταν άπό ρωμαιοκαθολικά εγχειρίδια κατά του νεοεμφανισθέντος Προτεσταντισμού διαμόρφωσαν δνα διαφορετικό θεολογικό κλίμα άπό τά τέλη μάλιστα τοϋ ΙΣΤ' αιώνα. Προτεστάντες Πρώτες επαφές 'Ορθοδόξων καί Προτεσταντών 110 δχουμε επί πατριάρχου Ίωάσαφ Β'.559. 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. Έξωτερικαίεπιδράσεις. Γράφει χα­ ρακτηριστικά ό Χρυσόστομος Παπαδόπουλος. Πατριάρχη Κων­ σταντινουπόλεως. β.

σ. Κατά τή διάρκεια του διαλόγου οί ορθόδοξοι άντέκρουσαν τίς απόψεις των Βυρτεμβεργείων Θεολόγων μέ βάση τήν πατερική παράδοση καί έστειλαν ώς απάντηση τίς περίφημες 'Αποκρί­ σεις του Ιερεμίου Β' πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. 114. τίς μεθοδεύσεις καί τίς ιδέες τών προτεσταντών μισσιοναρίων στή Σμύρνη βλ. σ. αν καί ήταν σφοδρός αντίπαλος τών Δυτικών είχε δανεισθεί κα­ θαρά σχολαστικούς όρους στην περί μυστηρίων εργασία του 1 1 3 .. Έν τούτοις υπάρχουν κάποιες επιρροές άπό τή Σχολαστική Θεολογία της Δύσεως' κι αυτό γιατί ό Γαβριήλ Σεβήρος (1616) 'Αρχιεπίσκοπος Φιλαδέλ­ φειας πού συμμετείχε στίς εργασίες γιά τή σύνταξη τους.136 κ. ο. Κυριάκου Λαμπρύλου Χατζηνικολάου..ιη! 113. Κ.καί τή διδασκαλία των Ελλήνων Πατέρων. Στίς εν λόγω 'Αποκρίσεις εκφράζεται ή ορθόδοξη παράδο­ ση καί συνεχίζεται ή πατερική Θεολογία.έ.π. Παπαδοπούλου. Ό πατριάρχης αρ­ κέστηκε φαίνεται στίς πληροφορίες τοϋ διακόνου του καί δέν έστειλε καμιά απάντηση στό Μελάγχθονα.π. γράφει τήν περίφημη 'Ορθόδοξη Όμολογία (1625). Ί . 115. Επίσης μετά τίς πρώτες αυτές επαφές άρχισαν οί ορθό­ δοξοι νά ασχολούνται μέ θέματα άγνωστα μέχρι εκείνη τήν ε­ ποχή στην 'Ανατολή. f Αθή­ ναι 1870). Έπί 'Ιερεμίου τοϋ Β' οί διαμαρτυρόμενοι προέβαλαν επί­ σημα τό ζήτημα περί ενώσεως των εκκλησιών «όπερ δυστυχώς οΰ μόνον ούδένα απέφερε καρπόν άλλα ζημίαν μάλλον έπροξένησεν εις τήν ορθοδοξίαν. Χρ. σ. Βιογραφικόν σχεδίασμα περί τοϋ Πατριάρχου 'Ιερεμίου Β'. Ό μισσιονα- 46 . Θεσσαλονίκη 1979. 'Αλλά έπί 'Ιερεμίου του Β' οί σχέσεις της 'Ορθόδοξης Εκ­ κλησίας μέ τους προτεστάντες δέν περιορίσθηκαν στό επίπεδο της ανταλλαγής τών επιστολών καί τήν αναίρεση τής Αύγουσταίας 'Ομολογίας άπό τή μεριά τών ορθοδόξων. Λίγα χρόνια αργότερα ό Μητροφάνης Κριτόπουλος. μετέπειτα πατριάρχης 'Αλεξανδρείας. άπό της στιγμής εκείνης έκτεθεΐσαν εις τήν λυσώδη καί άδιάκοπον του παπισμού έκδίκησιν» 112 . δ. Σάθα. Ή επιρροή όμως τών προτεσταντών στην 'Ανατολή 115 κορυφώνεται μέ τή 112. Καρμίρη. Γιά τή δράση.21-23. Εκθέτει βέβαια σωστά τήν ορθόδοξη διδασκαλία ελπί­ ζοντας όμως στην ένωση μέ τους προτεστάντες 114 .

Ό Ναθαναήλ Κωνώπιος. 117. πού-έγινε ϋστερα αρχιεπίσκοπος Σμύρνης. σ. Ή «Λουκάρειος 'Ομο­ λογία» προκάλεσε μεγάλο σάλο καί σύγχυση στό ορθόδοξο πλήρωμα. τήν Παλαιστίνη καί άλλου. αρκετές φορές από τό θρόνο καί είχαν σχεδιάσει μάλιστα νά τόν απαγάγουν 117 . Τά αποτελέσματα όμως ή­ ταν ακριβώς τά αντίθετα άπό αυτά πού περίμενε ό Κύριλλος Λούκαρης καί ή ζημιά αρκετά μεγάλη. 'Απολογία Κυρίλλου τον Λουκάρεως Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. σ. Οί ρωμαιοκαθολικοί μισσιονάριοι Ισχυρίζονταν οτι ό ορ­ θόδοξος πατριάρχης «έκαλβίνησε» καί τήν αλήθεια τήν έχει τώρα μόνον ή Παπική Εκκλησία.χάλκευση 'Ομολογίας στό ονομα του πατριάρχη Κύριλλου Αούκαρη καί τή σιωπηρή αποδοχή της απ' αυτόν.1-64.Χρ.7. τή Ρωσία.6 κ. "Ετσι τό αποτέλεσμα ήταν νά προσέλθουν στό Ρωμαιοκαθολικισμό πλήθη ορθοδόξων στην Πολωνία. Καί επει­ δή ήταν ακριβώς αντίθετος μέ τά σχέδια τους κατόρθωσαν νά τόν έξώσουν μέ τή βοήθεια της 'Υψηλής Πύλης. β' έκδοση Άθηναι 1837) κυρίως σ. "Ο. ΤΗταν φυσικό λοιπόν γιά τόν πατριάρχη νά θέ­ λει τή βοήθεια των προτεσταντών σέ μιά εποχή τόσο κρίσιμη καί επικίνδυνη γιά τήν ορθοδοξία. 47 . Παράλ­ ληλα οί προτεστάντες μισσιονάριοι προέβαλαν τόν Ισχυρισμό οτι ή πίστη τους ταυτίζεται μέ εκείνη τών ορθοδόξων καί μετά­ φρασαν τό κείμενο της 'Ομολογίας σέ πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. 116.έ. Παπαδοπούλου. Φαίνεται οτι αυτός έχει σχέση με τή σύνταξη της 'Ομολογίας στό όνομα του αξιόλογου καί δραστή­ ριου κατά τά άλλα Πατριάρχη 1 1 6 . εν Ίεροσολύμοις 1905. Εκείνη βέβαια τήν εποχή πρέπει νά αναφέρουμε ότι δ Κύριλλος Λούκαρης είχε νά αντι­ μετωπίσει καί τους ρωμαιοκαθολικούς μισσιονάριους πού δρούσαν ακόμη καί σ' αυτήν τήν Κωνσταντινούπολη. γιά νά στηρίξουν τή νεοσύστατη 'Ομολογία τους. ρισμός καί Προτεσταντισμός εις τάς 'Ανατολάς.π.. (α' έκδοση Σμύρνη 1836. θαύμαζε τους προτεστάντες καί αποκαλούσε τους "Ελληνες «βαρβάρους».

γιά νά μήν είναι ευά­ λωτος στίς προσηλυτιστικές προσπάθειες τών δυτικών 'Ομο­ λογιών. Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία τοϋ Πέτρου Μογίλα Ή θέση στην οποία είχε περιέλθει ή 'Ανατολική Εκκλη­ σία ήταν Ιδιαίτερα δυσχερής. γιατί εκεί οί ρωμαιοκαθολικοί μισσιονάριοι μέ τή Λουκάρειο 'Ομολογία στά χέρια παρέσυραν πολλούς ορθοδόξους στην Ούνία. θά καταλήγαμε στό συμπέρασμα ότι ή βλάβη ήταν μάλλον μεγαλύτερη άπό τήν ωφέλεια.235. 'Αθήναι 1937. ό μητροπολίτης Κιέβου Πέτρος Μογίλας (1596-1647) συντάσσει 118.4. Ρωσία. Γιά καθαρά ποιμαντικούς λόγους υποχρεώνεται νά εκθέ­ σει τό πιστεύω της καί νά τό άντιδιαστείλλει μέ εκείνο της Ρω­ μαιοκαθολικής καί Προτεσταντικής 'Εκκλησίας. Επειδή ή κρίση καί ή ένταση ήταν πιό μεγάλη στην περιοχή τής Ρωσίας. Βέβαια έχει υποστηριχθεί ή γνώμη 1 1 8 ότι ή 'Ομολογία του Κυρίλλου Λουκάρεως ωφέλησε τήν 'Ορθόδοξη 'Εκκλησία γιατί τήν υποχρέωσε νά επιστρατεύσει όλες τίς θεολογικές δυ­ νάμεις πού διέθετε. σ. Ή δράση των ρωμαιοκαθολικών καί προτεσταντών μισσιοναρίων συνεχιζόταν μέ αμείωτη έντα­ ση. Τό μεγαλύτερο κίνδυνο διέτρεχαν οί Ρώσοι ορθόδοξοι. Ί . Οί πρόξενοι τών χωρών της δυτικής Ευρώπης στην Κων­ σταντινούπολη πίεζαν τό Πατριαρχείο νά δεχθεί τίς ξένες προ­ παγάνδες. Ή άποψη αυτή θά μπορούσε νά γίνει αποδεκτή διότι εκφράζει ώς ένα σημείο τήν αλήθεια. Σ' αυτή λοιπόν τήν κρίσιμη στιγμή αναγκάζεται ή 'Ορθόδοξη 'Ανατολική Εκκλησία νά αντιδρά­ σει. νησιά Αιγαίου καί 'Ιονίου πελάγους' κι ακόμη τήν ιδιάζουσα κατά­ σταση στην οποία βρισκόταν ή 'Ανατολική Εκκλησία λόγω τής «αιχμαλωσίας». Παλαιστίνη. Παράλληλα ό τουρκικός ζυγός δέν άφηνε μεγάλα περιθώρια ελεύθερης δραστηριοποίησης καί δράσης τοϋ Οι­ κουμενικού Πατριαρχείου. μέ σκοπό νά αντιμετωπίσει τή νέα κατά­ σταση. "Αν όμως σκεφθούμε τό πλήθος τών ορθοδόξων πού ακολούθησαν τό ρωμαιοκαθολικισμό καί τήν Ούνία στην Πολωνία. Καρμίρη. Υπάρχει ε­ πιτακτική ανάγκη νά διαφωτισθεΐ ό λαός. 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. 48 .

Σ. Τίς εργασίες τής συνό­ δου παρακολούθησαν άπό κοντά πολλοί επίσκοποι καί άλλοι κληρικοί. ό Δοσίθεος 'Ιεροσο­ λύμων.8. Έ κ τ ο ς άπό τόν Πέτρο Μογίλα. (ανάτυπο). 121.σ.©. Πολλοί άπό τους εκκλησιαστικούς άνδρες έχουν γράψει τέτοιου είδους κείμενα. 'Α­ θήναι 1955. Ό "Ελληνας θεολόγος Μελέτιος Συρίγος 121 μεταφράζει τό κείμενο στην απλή ελληνική καί μετά άπό πολλές τροποποιή­ σεις καί διορθώσεις υποβάλλει τήν Όμολογία στή σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως γιά τελική έγκριση. 49 . συμπλήρωσε.. Υπήρξαν όμως αντιδράσεις καί αμφισβητήσεις γιά τό άν πράγματι ή Κατήχηση αυτή εξέφραζε τήν ορθόδοξη διδασκαλία. Πράγματι ή σύνοδος. ό Μεθόδιος 'Ανθρακίτης. Ε. ECHOS D'ORIENT. σ. ό Ευγένιος Βούλγαρης. ομολογίες έχουν γράψει: ό Θεοφάνης Κριτόπουλος. sa vie et ses oeuvres. πού αργότερα εκδόθηκε ώς 'Ορθόδοξος Όμολογία σέ πολλές εκδόσεις καί μεταφράσθηκε σέ πολλές γλώσσες. 12 (1909). ό Μελέτιος Συρίγος καί άλλοι «αρχιερείς καί κληρικοί» 120 . 167-175. ό 'Αναστάσιος Γόρδιος. 336-342. Ί . 11 (1908). 17-27. 'Αναφέρουμε τά κυριώτερα ονόματα πού μαρτυροϋνται στίς πη­ γές. διόρθωσε καί ενέ­ κρινε τό κείμενο ώς «Κατήχησιν ή έκθεσιν πίστεως της εν τη Ρωσία τη μικρά Εκκλησίας». δηλαδή ό 'Ιεροσολύμων Παΐσιος. χωρίς βέβαια νά εξαντλούμε τό θέμα. Οί ομολογίες πίστεως ήταν κατά τήν εποχή αυτή συνηθισμένο φαινόμενο.σ. Meletios Syrigos. Στή διαφωτιστική εγκύκλιο του Νεκταρίου πατριάρ- 119. Διορθώσεις καί προσθαφαιρέσεις τοΰ Μελετίου Συρίγου tv ifj Όρθοδόξφ Όμολογία τοΰ Πέτρου Μογίλα. Περισσότερα γιά τή ζωή καί τό συγγραφικό έργο του Μελετίου Συρίγου βλ. ό 'Αθανάσιος Πάριος.Π. Καρμίρη.Ε. "Ετσι υποβάλλεται γιά έγκριση στό Οικουμενικό Πατριαρχείο καί στην Τοπική Σύνοδο του 'Ιασίου (1642). σ.τό 1638 Όμολογία Πίστεως 1 1 9 καί συγκαλείται παράλληλα το­ πική σύνοδος στό Κίεβο (1640) γιά νά επικυρώσει τό περιεχόμε­ νο της. 120. 264-280' τόμ. Στή σύνοδο αυτή συμμετείχαν ώς εκπρόσωποι του οι­ κουμενικού θρόνου ô Παρθένιος Νικαίας. τόμ. ό 'Αλεξανδρείας Ίωαννίκιος καί Αντιοχείας" Μακάριος. Στή σύνοδο αυτή έ­ λαβαν μέρος εκτός από τόν οικουμενικό πατριάρχη Παρθένιο (1639-1644) οί τρεις ηγέτες των πρεσβυγενών πατριαρχείων της 'Ανατολής. Pargoire. Ή σύνοδος ενέκρινε τό κείμενο καί επικύρωσε τήν ελληνική μετάφραση. J. ό "Αγ. Νικόδημος ό 'Αγιορείτης. Α. 281-286. σ.

Ι ί ^ ^ Ρ ^ π . Δοσιθέου 'Ιεροσολύμων. g.22. Ί . Σέ βαθμό μάλιστα πού νά μή βλέπει καμιά πραγματική διαφο­ ρά ανάμεσα στην 'Ανατολική καί τή Δυτική 'Εκκλησία 1 2 7 . Θεσσαλονίκη 1986. πού γράφει δτι ή «'Ορθόδοξος Όμολογία του Πέτρου Μογίλα θεωρείται ομολογία τής ορθο­ δόξου 'Ανατολικής Εκκλησίας» 1 2 4 . 127. 163. Γε^%ίςυ\Φλορόφσκυ. Ό Μογίλας μέ τόν κρυπτολατινισμό του ήταν πιό επικίνδυνος κι άπό τήν Ούνία. . σ. Καρμίρη.118. Περίτής αθανασίας τής ψυχής καί περί ιερών μνημοσυνών.ΐ'ϊ'φύλτση. Τά αντίτυπα της πρώτης αυτής εκδόσεως μοιράσθηκαν στό λαό καί γι' αυτό σε μικρό χρονικό διάστημα εξαντλήθη­ καν. Μέ αυτή τήν έννοια διεδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στή διαμόρφωση της κα­ τοπινής θεολογικής κίνησης στον ορθόδοξο θεολογικό χώρο.. διότι δέν έβλεπε ανυπέρβλητες διαφορές στό 122. ./*'•'·'χίας Β. Εύτυ27. 143. Πρόλογος στή β' ίκδοση τής 'Ορθοδόξου Όμο­ λογίας. llel^m^sßäov .585-86. Καρμίρη.. μετάφρ." 123. διότι. «έκινδύνευσε τό κοινόν των ορθο­ δόξων ϊνα ύστερηθή τοιούτου αναγκαιοτάτου καλού» 1 2 3 . Ό Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1794) κα%φ^κητικοφιλολογική σχολή του. Ί . επισκόπου Πενταπόλεως. 2.22.Αιμιλίου Ν.590. Ώ ς προς τόν πρώτο συντάκτη Πέτρο Μογίλα καί τό περιε­ χόμενο τής Όμολογίας θά μπορούσαμε νά κάνουμε τίς παρα­ κάτω γενικές παρατηρήσεις. σ. Τά Δογματικά και Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδόξου Καθο­ λικής 'Εκκλησίας. Ό Πέτρος Μογίλας είχε δεχθεί «σφοδρές επιδράσεις από τή ρωμαιοκαθολική θεολογία» 126 . άφοϋ σ' αυτή παρέπεμπαν συχνά οί μεταγενέστεροι θεολόγοι συγγραφείς. σ.π.. Ενδεικτικά αναφέρουμε τή γνώμη τοϋ άγ. 124. 'Αθήναι 1972. "Ετσι ό Δοσίθεος 'Ιεροσολύμων προβαίνει στή δεύτερη έκδοση του κειμένου. Νεκτα­ ρίου.χη Ιεροσολύμων πού ήταν καί πρόλογος της πρώτης εκδόσε­ ως της 'Ομολογίας. Θεσσαλονίκη 1964.23. . . Σταθμοί τής Ρωσικής Θεολογίας. Γε^ρνίου\Φλορόφσκυ. σ.. Ταχιάου. δ. υπάρχουν οί λόγοι πού οδήγησαν τήν Εκ­ κλησία στή σύνταξη της 1 2 2 . τόμ. Εύι . σ. Graz 21968. Τό κείμενο γιά τό όποιο κάνουμε λόγο δέν είναι πλέον ή 'Ομολογία Πίστεως τοΰ Πέτρου Μογίλα αλλά πήρε τόν τίτλο 'Ορθόδοξος 'Ομολογία Πίστεως της 'Ανατολικής Εκκλησίας. "Ετσι συχνά παραπέμπει σ' αυτήν καί επικαλείται τίς απόψεις της 1 2 5 .

σ. καί τίς Συνόδους τοϋ 'Ια­ σίου καί Κωνσταντινουπόλεως. σ. Παπαδοπούλου. γι' αυτό καί ή αξία του είναι μεγάλη.587. πολλοί επίσκοποι καί άλλοι θεολό­ γοι. Κατά τόν Μογίλα τό «filioque» καί τό «per filium» διέφερε μόνο στη φρασεολογία. οί τέσσερις πατριάρχες τής 'Ανατολής.π. 'Ιδίου. ο.. Χρ. 130. Καρμίρη. Διορθώσεις. 'Από τόν εσωτερικό έκλατινισμό στη Ρωσική Εκκλησία καί θεολογία δέ διέβλεπε καμιά απειλή. 'Αποδέχθηκε τόν έκλατινι­ σμό αυτό καί άπό μιά άποψη τόν προώθησε.. άφοϋ συμμετείχαν στίς εργα­ σίες τής έγκρισης καί επικύρωσης της.. "Ο.. έκτος άπό τόν πρώτο της συντάκτη Πέτρο Μογίλα αρχιεπίσκοπο Κιέβου. Αυτοί öμως τονίζουν συνήθως οτι οί επιδράσεις αυτές είναι εντελώς εξωτερικές 130 . περιορίσθηκαν σέ θέματα «κα­ θαρά» δογματικά καί αναφέρονται κυρίως στό πρώτο μέρος. Οί επιδράσεις άπό τίς δυτικές Κατηχήσεις καί γενικό­ τερα άπό τή δυτική θεολογία είναι αναμφισβήτητες. καί όχι ουσιαστικές.Δύσης.„δόγμα μεταξύ 'Ανατολής .30. Επίσης ή ταξινόμηση τοϋ υλικού καί ή παράθεση μοιάζει μέ τίς άντιπροτεσταντικές εκθέσεις πού εμφανίσθηκαν την εποχή αυτή στην Ευρώπη στή διάρκεια τής Άντιμεταρρυθμίσεως.118-119. 'Εξωτερικά! επιδράσεις.. Οί διορθώσεις πού έγιναν άπό τό μεγάλο θεολόγο τής Κων­ σταντινουπόλεως Μελέτιο Συρίγο.. Ειδικότερα γιά τό περιεχόμενο τής 'Ομολογίας μπορούμε νά παρατηρήσουμε τά έξης: Σ' αυτή καθρεπτίζεται τρόπον τινά ή θεολογία τής 'Ανατο­ λικής 'Ορθοδόξου Εκκλησίας.π. 129. Είναι προφανές ότι ή ομολογία ήταν ενα πανορθόδοξο κεί­ μενο πού έτυχε γενικής αποδοχής. "Εχουν μάλιστα επισημανθεί άπό παλαιότερους ερευνητές129. μάλλον δέν έ- 128. σ. Στό δεύτερο καί τρίτο μέρος τής 'Ομολογίας πού ιδιαίτερα μας ενδιαφέρει στά πλαίσια τής παρούσης εργασίας. σ. 51 . Ί . γιά χάρη τής εξα­ σφάλισης τής εξωτερικής ανεξαρτησίας τής 'Εκκλησίας 1 2 8 . Τό πρώτο κείμενο τής 'Ομολογίας πού συντάχθηκε άπό τόν Πέτρο Μογίλα είχε ώς πρότυπο τίς δυτικές Κατηχήσεις καί μάλιστα τοϋ 'Ιησουίτη Πέτρου Κανισίου.11.

52 . άν είχε ουσιαστικές αντιρρήσεις όσον άφορα τήν «ορθοδοξία» τοϋ κει­ μένου. Διότι. έπρεπε νά συμφωνούν καί στό δόγμα. Οί δογματικές διαφορές ανάμεσα στην 'Ανατολή καί τή 131. 132. Καί κάθε δόγμα έχει τίς ανθρω­ πολογικές του προεκτάσεις. Τό τρίτο μέρος φέρει τόν τίτλο «Περί Α­ γάπης». Νομίζουμε όμως οτι δέν θά άφηνε κανένα μέρος του κειμένου αδιόρθωτο. Καί εδώ ακριβώς βρίσκεται ό βα­ σικός λόγος πού όλοι οί μεγάλοι Πατέρες επέμεναν στην ακρί­ βεια τής διατυπώσεως τών δογμάτων. Γιατί δέ διορθώθηκε τό δεύτερο καί τρίτο μέρος της Όμολογίας.. οτι δηλαδή δέν υπήρ­ χαν διαφορές σέ θέματα ηθικής διδασκαλίας ανάμεσα στην 'Ορθόδοξη Εκκλησία καί τίς Δυτικές χριστιανικές 'Ομολο­ γίες. αφ' έτερου» 132 . ο. άν είχαν κοινή τήν εμπειρία της εκκλησια­ στικής ζωής.. Καρμίρη. είναι ένα μεγάλο πρόβλημα πού πρέπει νά διερευνηθεί. Καί τέλος ερμηνεύονται οί δέκα εντολές.θανάσιμα καί μή -προ­ πατορικό. 'Αναπτύσσονται οί «αναγκαίες» γενικές αρετές. τό πρόβλημα όχι μόνο δέ λύνεται. Ί . εφ' όσον εί­ ναι γνωστό οτι τά δόγματα της Εκκλησίας δέν είναι λογικά κατασκευάσματα καί αφηρημένες λογικές κατηγορίες.13.. περιλαμβάνει γε­ νικά γιά τήν προσευχή καί ερμηνεύονται ή Κυριακή προσευχή καί οι Μακαρισμοί. σ. Βέβαια είναι αλήθεια οτι ό χρόνος πού είχε στή διάθεση του ό Μελέτιος Συρίγος ήταν ελάχιστος.γιναν καθόλου διορθώσεις ή κι άν έγιναν ήταν ελάχιστες 131 . "Αν δεχθούμε τή δεύτερη άποψη. Νά σημειώσουμε σ' αυτό τό σημείο δτι τό δεύτερο μέρος της 'Ομολογίας πού επιγράφεται «Περί ελπίδος». άλλα έκφραση τής εμπειρίας τής Εκκλησίας. εξασφαλίζοντας τή δυνατότητα τής σωτηρίας στους πιστούς. σ. πού ασχολείται μέ θέματα πρακτικοηθικοΰ περιεχομένου. "Ο..π. "Εχει υποστηρι­ χθεί ή γνώμη οτι δέν έγιναν διορθώσεις στό δεύτερο καί τρίτο μέρος «δι' έλλειψιν χρόνου άφ' ενός καί πραγματικών διαφο­ ρών μεταξύ ορθοδόξων καί Λατίνων επί τών ήθικοπρακτικών καί ασκητικών ζητημάτων. άλλα περιπλέκεται πε­ ρισσότερο.τι.13. Γί­ νεται λόγος γιά τά αμαρτήματα . έκφραση τής ζωής της εκκλησιαστικής κοινότητας.

Δύση ήταν κάτι τό φυσικό καί τό δεδομένο. 53 . Παράλληλα ό Συρίγος έχει χαρακτηρισθεί ως «εις τών σοφωτέρων ανδρών του ΙΖ' αιώνος» 133 . οί όποιες βέβαια δέν μπόρεσαν νά αλλοιώσουν τήν ορθόδο­ ξη παράδοση. Γ'. Παράλληλα ήταν ζηλωτής της ορ­ θοδόξου πίστεως. Βέβαια μ' όσα έ­ χουμε πει δέν εξαντλούμε έδώ τό θέμα. Βενετία 1872. Κατά δεύτερο λόγο μπορεί νά μήν υπήρχαν θεολογικές προϋποθέσεις διακρίσεως τών λεπτών άλλα θεμελιακών δια­ φορών μεταξύ Δυτικής καί 'Ανατολικής 'Ορθοδόξου 'Εκκλη­ σίας.Κ. Είναι βέβαια γνωστό. "Ετσι επωφελήθηκε άπό αυτά. Γράφει χαρακτηριστικά ό Δημήτριος Προ­ κοπίου «καίτοι γε δοκεΐ πνέειν τόν Βελαρμΐνον (στά συγγράμ­ ματα του) ούχ ήττον μέντοι ζηλωτής ήν διάπυρος τών δογμά­ των της 'Ανατολικής Εκκλησίας καί τής 'Ορθοδόξου πίστεως τέκνον γνήσιον άλλ' ουκ άνδράποδον τής Ρωμαϊκής αύλής» 1 3 2 α . 'Εκκλησιαστική 'Ιστορία. τόμ. Μελετίου. Γ'. πόσος λό132α. Σάθα. τόμ. Δεν μπορεί λοιπόν ~~tó ήθος νά ήταν κοινό. αλλά ίσως χρειαστεί νά επανέλθουμε. γιά νά αντικρούσει τίς θέ­ σεις του Προτεσταντισμού. σ. 133. Στό κείμενο τής 'Ορθοδόξου Όμολογίας δέν υπάρχει ή θε­ μελιακή γιά τήν ορθόδοξη 'Ανατολή διάκριση ουσίας καί ενέρ­ γειας στην Τριαδική Θεότητα. έστω κι άν υπήρχαν ορισμένες επιρρο­ ές. Αυτό γίνεται πιό φανερό κι άπ' όσα αναφέραμε γιά τή στάση πολλών επισκό­ πων απέναντι στους Δυτικούς μισσιονάριους.451. Άλλου λοιπόν πρέπει νά αναζητήσουμε τους λό­ γους γιά τους όποιους ό Μελέτιος Συρίγος δέ διόρθωσε τό δεύ­ τερο καί τρίτο μέρος. Μπορεί τό ορθόδοξο αισθητήριο νά είχε αμβλυνθεί δχι μόνον στό πρόσωπο του Συρίγου πού χαρακτηρίζεται ώς φορέ­ ας του πνεύματος του Βελαρμίνου. Βιέννη 1784.484-485. Πρώτον ό Μελέτιος Συρίγος είχε σπουδάσει στή Δύση καί χρησιμοποίησε τά συγγράμματα τών Λατίνων διδασκάλων του. αλλά καί τών άλλων πα­ τριαρχών καί επισκόπων τής 'Ανατολής. Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη. Πράγματι μιά μερίδα τής εκκλησιαστικής ηγεσίας είχε τήν εντύπωση ότι τό ήθος α­ νάμεσα σε 'Ανατολή καί Δύση συμπίπτουν. ('Αθήναι 1972) σ.

'Ορθόδοξος Διδασκαλία. 135. Κωνσταντίνου Οικονόμου. Ί . σ. Ά .668.1-132. σ. Ό . Υπάρχει ακόμη ή διαίρεση των αμαρτιών σέ θανάσιμα καί μή θανάσιμα αμαρτήματα καί ή öλη διδασκαλία περί αρετών καί κακιων γίνεται μέ σχολαστικό τρόπο. . καί ή παράβαση αυτή είναι κυρίως μιά έναντίωση. τόμ. Τό δόγμα διασπάται άπό τό ήθος καί ή ηθική διδασκαλία εκτίθεται μέ σχολαστικό τρόπο καί λαμβάνει μάλιστα μιά νο­ μική μορφή. Στό κείμενο ακόμη της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας γίνεται λόγος καί γιά τίς «εντολές της Εκκλησίας» τίς όποιες πρέπει νά τηρούν οί πιστοί. Ή διδασκαλία επίσης γιά τό μυστήριο της έξομολογήσεως φέρει έντονη τήν επίδραση της Δυτικής Θεολογίας καί πρακτι­ κής. "Ας σημειωθεί ότι οί εν 134. Κοραή α' έκδοση 1782). Ή αμαρτία ορίζεται ώς παράβαση νόμου του Θεοϋ.γος έγινε καί πόσα συγγράμματα γράφτηκαν. 'Αθήνα 31836. σ. άφοϋ γίνεται λόγος γιά τά τέσσερα συστατικά του μυστηρίου135. Κατήχησις ή 'Ορθόδοξος Διδασκαλία της χριστιανικής πίστεως. Καρμίρη. Έδώ ή επίδραση άπό τή δυτική θεολογία είναι πιό φανερή άφοϋ ανάλογες διδασκαλίες βρίσκουμε στίς δυτικές Κατηχήσεις. Β'. Τά σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά συγγράμματα. πού αποδέχθηκαν καί επικύρωσαν πανηγυρικά τή διδα­ σκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Α'.642. 54 . π . 136 'Αναφέρουμε έδώ τίς πιό γνωστές Κατηχήσεις κατά τό ΙΘ' αιώνα στίς ό­ ποιες γίνεται σύντομη ερμηνεία τών εντολών του Δεκάλογου. άλλα καί πόσες σύνοδοι συγκροτήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη κατά τό 14ο αιώνα. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. ή τέσσερες ή πιό πολλές όταν πρόκειται γιά πνευματικά προοδευμένους χριστιανούς. Ακόμη συνιστάται στους πιστούς νά συμμετέ­ χουν στό μυστήριο μιά φορά τό χρόνο τουλάχιστον. (με­ τάφρ. «όπου εναντιώνε­ ται στή θέληση του Θεού» 134 . Τέλος. 'Αθήνα 1862.σ. (επανέκδοση της 'Ορθοδόξου Διδασκαλίας του Πλάτωνος Μόσχας). ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία αποτέλεσε τό πρότυπο γιά τή σύνταξη όλων των μεταγενέστερων ορθόδοξων Κατηχήσε­ ων στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο 1 3 6 .

Ά . Ε. Β. Νεκταρίου Κεφάλα Μητροπολίτου Πενταπόλεως. 'Αθήνα 1892. Κορομηλά. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Κατήχησις. 'Αθήνα 1860. Θεοκλήτου 'Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας καί Σπάρτης. έκδ. Κωνσταν­ τινούπολις 1883. Δ. 55 . Ί . Βερναρδάκη. Χριστιανική κατ' έκτασιν Κατήχησις της 'Ορ­ θοδόξου Καθολικής καί 'Ανατολικής 'Εκκλησίας. Κ. Κ. Διδασκαλία Χριστιανική ήτοι ιερά Κατήχησις. Άρχιμ. 'Ιερά Κατήχησις. Μοσχάκη.Δ. Βαφει'δου. 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. 'Αθήνα 1896. Ζ. Μεσολωρά. 'Αθήνα 1871. Σύνοψις 'Ιεράς Κατηχήσεως. Α. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. Χριστιανική Κατήχησις. 'Αθήνα 1841. Μαμούκα. 'Ορθόδοξος Κατήχησις. 'Αθήνα 1878. 'Αθήνα 1836. Ι. Δαμαλά. 'Ορθόδοξος 'Ιερά Κατήχησις. 'Αθήνα 1888. Γεωργιάδου. Ν. Χριστιανική Κατήχησις. Προκοπίου Δενδρινοϋ. Κωνσταντινούπολις 21872. Νεοφύτου Γεωργιάδου. Κατήχησις ή 'Ορθόδοξος διδασκαλία.λόγω Κατηχήσεις εκδόθηκαν ΰστερα άπό τήν ε*γκριση της Ίε"ράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος ή της Συνόδου τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. 'Αθήνα 1899. 'Αθήνα 1861.

.

Έρμα. Théologie du Judéo-christianisme. Αίωνιός τε ήμΐν νόμος καί τελευταίος ό Χριστός εδόθη καί ή διαθήκη πιστή. 2. 2. Γενι­ κότερα όμως ή έννοια τοϋ νόμου υποχωρεί. «"Ακουε φησί τό δένδρον τού­ το τό μέγα τό σκεπάζον πεδία καί ορη καί πασαν τήν γήν νόμος Θεοϋ ε­ στίν ό δοθείς εις ολον τόν κόσμον' ό δέ νόμος ούτος ό υιός του Θεοϋ έστιν ό κηρυχθείς εις τά πέρατα της γης».ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΜΟΡΦΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1. Στο- 57 . Β. «Sources Chrétienes». ού πρόσταγμα ούκ εντολή». Hermas. 497Β. 53. σ. Βέ­ βαια στην πατερική παράδοση ό Χριστός χαρακτηρίζεται μερι­ 2 κές φορές καί ώς Νόμος του Θεού .2 PG 6. R. μεθ' ήν ού νόμος. 3. Ό μάρτυς Ίουστίνος επίσης γρά­ φει σχετικά: « Ό γάρ έν Χωρήβ παλαιός ήδη νόμος καί υμών μόνων: ό δέ πάντων απλώς' Νόμος δέ κατά νόμου τεθείς τόν πρό αύτοϋ έπαυσε' καί διαθήκη μετέπειτα γενομένη των προτέρων ομοίως έστησεν. Le Pasteur. σ. Paris 1957. γιά νά δώσει τή θέ­ ση της στην έννοια της χάριτος 3 πού φανερώνει ό Λόγος τοϋ Ι. Joly. π. Βλ. Διάλογος προς Τρύφωνα. Νόμος είναι ή νομοθετική ενέργεια του Θεοϋ καί κατ' επέκτα­ 1 ση τό σύνολο των εντολών του . Ό Νόμος του Θεοϋ βρίσκει τό πλήρωμα του στό πρόσωπο του Λόγου πού είναι ό Χριστός. 11.Βλ.216. 'Αναλυτικά γιά τό πρόβλημα των σχέσεων Νόμου καί χάριτος βλ. ή" ώς καινός Νόμος. Ποιμήν. Παραβολή 8. Daniélou. τόμ. Παλαιός καί Νέος Νομός Ή έννοια τοϋ Νόμου κυριαρχεί στην Παλαιά Διαθήκη.χ.266. J. 3. Paris 1958.

989C. Θεοτοκίον..62. 'Οποιοσδήπο­ τε όμως περιορισμός της χάριτος σε νομικά πλαίσια αποτελεί παλινδρόμηση στον 'Ιουδαϊσμό. τόμ. 'Αθήνα 1982. «Sources Chrétiennes». Τόν μεν γάρ δίχα γραμμάτων έφη διά τής κτίσεως καί τής φύσεως τοις άνθρώποις δεδόσθαι. 'Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς 18.] καί ή εντολή χάρις» 4 . χφ EBE 2309 φ.12. Με τή βοήθεια τοϋ φυσικού νόμου διακρίνει τό αγαθό άπό τό πονηρό. 4. sur la Pâque. 7. Ή ιδιαίτερη ένασμένιση στην έννοια τοϋ νόμου καί γενικότερα σε νομική ορολογία φανερώ­ νει πάντοτε κάποια υποχώρηση του χαρισματικού πνεύματος. Méliton des Sardes. καί τρίτον μετά τούτους τεθέντα. 'Αρχικά έχουμε τό φυσικό νόμο πού αποκαλείται καί έμφυτος νόμος. «Παρήλθεν ή σκιά του νόμου τής χάριτος έλθούσης». Ό Κώδικας τής EBE 2309 καί τό περιεχόμενο του. καινός δε ό λόγος. Paris 1966. «Των θείων νόμων εϊδη τρία παρά του μακαρίου διδασκόμεθα Παύλου. σσ. Πρόσκαιρος δ τύπος. Τή διά­ κριση αυτή συχνά συναντούμε καί στους συγγραφείς τής Τουρ­ κοκρατίας.. Στην προοπτική της παιδαγωγικής αποστολής του νόμου παρατηρούμε μιά τριμερή διάκριση. τό δίκαιο άπό τό άδικο 7 . 123. τό «μωσαϊκό» νόμο καί τό νόμο τής «χάριτος»6. 7. Τόμος Άφιέ- 58 . 5. Ή διάνοια του κάθε ανθρώπου είναι προικισμένη από τό Θεό μέ τό φυσικό νόμο. 64. Περί Πάσχα 4. Μέ γιάννου. 6. τόν δε διά Μωϋσέως έν γράμμασι παρεσχήσθαι.. Περί τοϋ Δεκάλογου. Ό νόμος υποχωρεί μπροστά στή χάρη 5 . "Ετσι έχουμε τό «φυσικό» νόμο. Καί γάρ ό νόμος λόγος έγένετο [.. Βικέντιου Δαμοδοϋ. τόν τής χάριτος». PG 80. τό καλό άπό τό αισχρό. Γιά τή γνη­ σιότητα του 6ργου βλ. 'Εσπερι­ νού του Σαββάτου β' ήχου. 1. Χριστός καί Νόμος. Θεοδωρήτου. Othmar Perler. σ. 301. Ό νόμος δέν παύει νά διατηρεί την παιδαγωγική του αξία καί στην Εκκλησία. Βασιλικής Μπόμπου-Σταμάτη. Επιγραμματικό είναι τό κείμενο του Μελίτωνος Σάρδε­ ων: «Παλαιός μεν ό νόμος. άΐδιος δε ή χάρις.Θεοΰ. Τί σημαίνει όμως ό δρος Νόμος Θεοΰ καί ποιο εί­ ναι τό εννοιολογικό περιεχόμενο του στά κυριότερα κείμενα τής εποχής πού εξετάζουμε. ιδίας.... Θεσσαλονίκη 1976. Καί ή χάρη υπερβάλλει τό νόμο.. Στό σχέδιο τής θείας οικονομίας γιά τή σωτηρία καί τε­ λείωση τοϋ άνθρωπου διαδραματίζει βασικό παράγοντα δ νό­ μος πού εκλαμβάνεται κατά τήν τριμερή διάκριση πού σημειώ­ σαμε. Ό Βικέντιος Δαμοδός Βιογραφία-Έργογραφία 1700-1752. 'Επίσης βλ. 'Υπάρχουν τρία είδη νόμου..101.

καί οχι τί πράγμα νέον' διά νά μην ή­ θελε νομίση ό λαός άκούοντας κάποιαν άναίρεσιν του' μωσαϊκού νόμου.12.τήν πάροδο του χρόνου ό άνθρωπος απομακρύνεται άπό τό φυ'Θΐκό νόμο. Ό Βικέντιος Δαμοδός καί ό 'Αθανάσιος Πάριος τονίζουν τή σχέση τοΰ Δεκάλο­ γου μέ τόν έμφυτο φυσικό νόμο. 'Ό. Ό μωσαϊκός νόμος είναι τό θέλημα τοΰ Θεού. 8. διότι έδώθησαν διά του Μω­ ϋσέως. σημειώνει ό 'Αθανάσιος Πάριος. κατέπαυσαν μέ τήν ενανθρώ­ πηση τοΰ Χρίστου.53-60. « Ό γραπτός νόμος. αλλά καί συμπληρώθηκαν άπό τόν 'Ιησού Χριστό 11 . Λειψία 1806. Πολίτη. 'Επιτομή είτε συλλογή των θείων της πίστεως δογμά­ των.π. οχι μόνο δέν καταργήθηκαν. καί έβεβαιώθησαν διά του Κυρίου ημών Ίησοϋ Χρίστου».π. Ό νόμος όμως πού δόθηκε στό Μωυσή δέν είναι νέος. «Είναι μία καινοποίησις. χφ EBE 2309. καί καλλώπισμα του φυσικού νόμου». 9.385. άλλα γιατί είναι ένδιάθετοι καί έμφυτοι στή διάνοια τους. 11. "Αν όμως αυτό Ισχύει ευρύτερα γιά τίς νομικές διατάξεις τοΰ μωσαϊκού νόμου (π. είναι μία καινοποίησις. όπου έδώθη του Μωϋσέως. Συγχωρήθηκε άπό τό Θεό «διά τήν άσθένειαν αυτών». καί ύστερον έφανερώθησαν. Επειδή είναι αφελέστατον. περιτομή).. 'Αθανασίου Παρίου. 10. "Αν λοιπόν τηρούν τίς εντολές του μω­ σαϊκού νόμου τό κάνουν οχι γιατί δόθηκαν στό Μωυσή. 59 . καί καλλώπισμα του φυσικού νόμου. Θεσσαλονίκη 1978. Έξαλλου βεβαιώθηκαν άπό τόν Κύριο ημών 'Ιησού Χριστό9. σσ. σ. ό­ τι δέν είναι υποκείμενος εις τούτους τους νόμους. όχι όμως τό «εύάρεστον» καί «τέλειον»10. ο. Αύτη τή διευκρίνηση θεωρεί αναγκαία ό Βικέντιος Δαμοδός. Περί τοΰ Δεκάλογου. αλλά διατί είναι ένδιάθετοι. πού ήσαν θεμελιω­ μένες στό φυσικό νόμο. Προφανώς είχαν νά αντιμετω­ πίσουν κάποιους «άντινομιστές» πού αμφισβητούσαν τήν τήρωμα στον καθηγητή Λ. σ. δέν ισχύει γιά τό Δεκάλογο. Οι δέκα εντολές όμως. θυσίες.109. Ό νόμος αυτός γίνεται «αμυδρός καί σκιώδης δια τά διεφθαρμένα ήθη των ανθρώπων»8. Αυτός έχει αιώνιο κύρος. φ. καί έμφυτοι εις τάς διανοίας μας. Βικέντιου Δαμοδοϋ.χ. Γι' αυτό ό Θεός εκλέγει τόν περιούσιο λαό του καί αποκαλύπτει σ' αυτόν τό μωσαϊκό νόμο. δτι δέν πρέπει νά τηροΰμεν τάς έντολάς. Τά «και­ ρικά εντάλματα» καί τά «δικαιώματα τοΰ μωσαϊκοΰ νόμου». γιά νά διαφωτίσει τους ιερείς καί τους πνευματικούς πού διδάσκουν τό λαό.

Περί τοϋ Δεκάλογου. EBE 2309. ό θείος φόβος. U. Τά έργα πού ζητήθηκαν πρίν τήν ένσαρκο οικονομία. Τά έργα δμως είναι «διττά». Τό «δυσεβές» καί «ανίε­ ρο» δόγμα τους προσπαθούν νά τό στηρίξουν στην αυθεντία του Άπ.19. παρατηρεί ό Δαμοδός. φ.8. Ό Δεκάλογος δίδασκε τήν πίστη στον ένα καί μοναδικό Θεό. φ. ή ελπίδα. Δέ δίδεται γιά τά έργα πού πράττει ô άνθρωπος. Ό Προτεσταντισμός. 7. αλλά τους χαρακτηρί­ ζει «ασεβείς» καί «παράνομους». χφ. σ. Ό Δαμοδός δέν τους κατονομάζει.28" Έφεσ. ή δύσκολος δέν είναι δμως αναγκαίος διά την σωτηρίαν»12. Παύλου. Βλ. Γιά τους ορθοδόξους ή τήρηση τοΰ Δε­ κάλογου είναι αναγκαία.42. αλλά τήρησις εντολών Θεοΰ»14. «ό θείος νόμος ή" εϋκολος άς είναι. Ρωμ. Περιείχε δμως «σκιωδώς» 12. ή μετάνοια. Στην προκειμένη περίπτωση ό Δαμοδός άπαντα μάλλον στους μισσιονάριους των προτεσταντών πού δρούσαν στον ευ­ ρύτερο ελλαδικό χώρο. 15. Συνιστά λοιπόν στους ιερείς καί τους πνευματικούς νά διδάσκουν τους Χριστιανούς δτι ολοι οφεί­ λουν νά υπακούουν στον νόμο καί εννοεί προφανώς τό Δεκά­ λογο..14ν. υποστηρίζοντας δτι τά έργα τοΰ νόμου δέν εί­ ναι αναγκαία γιά τή σωτηρία 13 . 'Αποκαλύπτει μάλιστα τη δι­ δασκαλία τους καί τις προθέσεις τους. δέν είναι αναγκαία γιά τους Χριστιανούς. γιά νά προφυλάξει τους 'Ισραηλί­ τες άπό τήν πολυθεΐα τών εθνικών. ο. Οί προτεστάντες δίδασκαν δτι ό άνθρωπος σώζεται μόνο μέ τήν πίστη διά της χάριτος τοΰ Θεοΰ. 16.ρήση τοΰ μωσαϊκού Δεκάλογου άπό τους Χριστιανούς. . "Αλλα προηγούνται της πίστεως καί άλλα ακολουθούν τήν πίστη. Ή πί­ στη είναι ή αρχή της σωτηρίας. 13. 3. "Ετσι ή «περιτομή ουδέν έστι. Ν. δέν είναι μισθός άλλα είναι χάρισμα καί δώρο Θεοΰ 15 .AKop. πρίν δηλαδή τήν ενανθρώπηση τοΰ Θεοΰ Λόγου. Ματσούκα. Στά έργα πού είναι δείγ­ ματα της πίστεως ό άνθρωπος δέ συμβάλλει σέ τίποτα μέ τίς φυσικές του δυνάμεις 16 .13ν. Περί τοϋ Δεκάλογου. "Εργα της πίστε­ ως είναι ή αγάπη. 60 Θεσσαλονίκη 1978. Διδάσκουν λοιπόν αυ­ τοί ότι. 2.π. καί ή άκροβυστία ουδέν έστιν.

Ό Παλαιός νόμος προσπαθούσε έμμεσα με αισθητά καί σωματικά μέσα νά οδηγήσει τόν άνθρωπο στό Θεό. καί νόμος της χάριτος» 19 . υπακούει στον παλαιό νόμο. Jugie τόμ.π. ώς προς τή φύση του άλλα καί ώς προς τή δύναμη πού δίδει ό Θεός σ' αυτούς πού τόν τη­ ρούν. 19. Άθ. Ή σύγκριση ανάμεσα στό Νόμο τοϋ Μωυσέως καί τό Νό­ μο του Χριστού συναντάται συχνά στά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας. A. Β. Δαμοδοΰ. Ό πνευμα­ τικός νόμος «τόν άνθρώπινον νουν καί τήν θέλησιν αμέσως προσάγει καί ύποτάττει τω Θεώ» 20 . 61 . Παρίου. 21. Σχολαρίου. «Νόμος Ευαγγελικός» στή σειρά Oeuvres Complètes de Gennade Scholarios. IV. 'Επιτομή. Sideridis . «ϊνα τοις μέν Ίουδαίοις άντίθεος μή δόξη τοις δ' 17. Petit-X. Άλλα ή δύναμη του εξαρτιόταν άπό τήν υπα­ κοή πού έδειχναν σ' αυτόν οί 'Ισραηλίτες.. εκδ. Βρίσκει τελικά ό άν­ θρωπος τό δρόμο της σωτηρίας μέ τήν ενανθρώπηση. Γ. σ. «Του Χρί­ στου ό νόμος είναι ή Νέα Διαθήκη καί καλείται νόμος ευαγγε­ λικός. Νόμος Ευαγγελικός. Νόμος Ευαγγελικός. σ. Διαθήκης.109. Χρησιμοποιεί­ ται δηλαδή ό όρος «Νόμος» καί γιά τό Ευαγγέλιο. ο. Γ. Βρίσκει τό δρόμο πού πολύ νωρίτερα προετοίμαζε ό φυσικός καί ό γρα­ πτός νόμος της Π. Κυρίως όμως ό ευαγγελικός νόμος είναι ανώτερος λόγω της ενανθρωπήσεως του Χριστού.237. 'Ακόμη ή νομοθεσία πού "ρύθμιζε τίς σχέσεις των ανθρώπων στηριζόταν στην αρχή «ο σύ ι μισείς έτέρω μή ποιήσεις». Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. Ό νόμος αυτός λέγεται ευαγγελικός καί πνευματικός 18 .M. Ό νόμος . Σχολαρίου. 1. Σχολαρίου. Ό Χριστός πού γεννήθηκε άπό τήν άειπάρθενο Θεοτόκο. 20.τοϋ Κυρίου όμως είναι εντελώς διαφορετικός. Ό Χριστός «λαλήσας μεν γλώττη πληρώσας δέ έργω καί ύποδείγματι» φρόντισε καί επι­ μελήθηκε τή σωτηρία των ανθρώπων 21 . σ. δ. Ό τέλειος δμως νόμος είναι εκείνος πού αποκαλύπτεται άπό τόν 'ίδιο τό Χριστό στην επί του "Ορους Όμιλία. L.236. Γ. ύποσ.π. Ό γραπτός νόμος πού δό­ θηκε στό Μωυσή στίς λίθινες πλάκες δέν είχε τή δύναμη νά σώ­ σει τόν άνθρωπο.τό μυστήριον της Αγίας Τριάδος 17 .59. 'Αθήνα 1940. 18. Θεός καί άνθρωπος. σ.

Καί αυτό είναι πιό εύκολο. 'Αθήναι 1935. πού ήταν «αναγωγικός επί τό τέλειον καί οίον τι παιδαγωγός προς καιρόν» 23 . Ό πλήρης τίτλος τοΰ λόγου εί­ ναι: «Περί των μετά τήν παράβασιν. άνθρωποι οντες ώσπερ καί ημείς οϊτινες καί χαρισμάτων παρά Θεού ήξιώθησαν διά τήν εύγνωμοσύνην αυτών» 25 .άπίστοις δείξη δτι καί ό παλαιός νόμος άγιος καί καλός εν και­ ρώ αύτοϋ τελούμενος»22.119. οφείλεται στην οκνηρία τους καί οχι στό Νομοδότη. άλλα ανάλογος μέ τή δύναμη πού διαθέτουν οί άν­ θρωποι. σ. ό ίδιος ô Χριστός άνοιξε τό δρόμο. Χορηγός τοΰ νόμου στην Παλαιά καί τήν Καινή Διαθήκη είναι τό ϊδιο πρόσωπο. σ. Περί της των 'Ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως. Οί Χριστιανοί καλούνται νά υ­ περβούν τόν παιδαγωγικό νόμο καί νά αλλάξουν εντελώς τή ζωή τους 2 4 . νυν 22.252. Καρμίρη. 62 . 24. Ίω. εξόχως δέ περί του Κάϊν καί των όνομασθέντων υιών Θεού παρά τή Γραφή καί περί περιτομής καί νόμου ταυτό­ τητος καί διαφοράς». Γ. Γι' αυτόν α­ κριβώς τό λόγο δεν είναι ανάγκη νά τηρούν τους τύπους του παλαιού Νόμου. Νόμος Ευαγγελικός. Π. «'Αλλ' ό Χριστός πιστεύομεν ότι κατά τήν ήμετέραν ίσχύν καί δύναμιν έχορήγησεν τόν νόμον αυτού' καί τούτο δήλον οτι πολλοί τούτον έπλήρωσαν. Λόγος Δογματικός Τρίτος. ύπέρβηθι τόν παιδαγωγικόν νόμον. «Π. Είναι ό Λόγος τοΰ Θεού πού αποκάλυψε τό μωσαϊκό νόμο «έν γνόφω καί πυρί. Γι' αυτό α­ φήνεται νά τηρούν τά έθιμα του οι ατελέστεροι καί οί «δουλεύοντες έν σκιά». «Έν πάσιν απλώς. Ρουσάνου.. ο. Ό τέλειος νόμος πού αποκάλυψε ό Χριστός δεν είναι ακα­ τόρθωτος. Οί Χριστιανοί έχουν τήν αλήθεια πλήρη πού α­ ποκαλύφθηκε με τήν ενανθρώπηση του Χριστού. τόν διά Μωϋσέως δοθέντα' καί ώσπερ υπερέβης αυτόν έν τω μηδέ όμνύναι ολως' οϋτω καί τό μισήσαι μοιχείαν καί τά της ακολασίας.. Ρουσάνου.264-265.. Ρουσάνος καί τά 'Ανέκδοτα Δογματικά καί άλλα έργα αύτοϋ». τού­ το γάρ επιθυμίας τίκτει».249. σ. "Αν δέν μπορούν όλοι οί άνθρωποι νά τηρήσουν τό νόμο του θεού. Σχολαρίου. άνάβηθι έπί τό μηδέ έπιθυμήσαι ολως. 25. αϊσχη πάντα' καί άποστραφήναι τω έργω. Π. Περί της των 'Ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως.π. μηδέ περιέργως ίδεΐν. Ό Χριστός έγινε μέτοχος «της αληθούς άνθρωπότητος» καί θέωσε τήν ανθρώπινη φύση.π. 23.π. δ. Ό παλαιός νόμος είχε εισαγωγικό χαρακτήρα. Παχωμίου Ρουσάνου. δ. σ.

Ό πολιτικός νόμος δεν είναι μόνο «τέχνη του καλού ëpγου». 'Απο­ βλέπει στή σωτηρία των Χριστιανών καί τήν ευταξία της Εκ­ κλησίας. σ. φ. Ό. Κοινωνική Δικαιοσύνη. Ί . αλλά καί φρονίμων ανθρώπων θεολογία29. Κατήχησις. Κ. Οί εντολές στό χώρο της 'Εκκλησίας δέν μπορεί νά εκλαμβάνονται ώς «δια­ ταγές». έκδ. Πέτρου. 63 .π. 11. 30.π. ο. Θεοφίλου Καμπάνιας. 28.π. δέν έχουν κατασταλτικό σκοπό.68. αλλά καί στίς Κατηχήσεις πού γράφηκαν σύμφωνα με δυτικά σχολα­ στικά πρότυπα. Ό Δεκάλογος είναι τό σύνταγμα καί ή επιτομή όλων των νόμων. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Ή χρήση σχολαστικής καί νομικής ορολογίας πού παρα­ τηρούμε περιθωριοποιεί τήν έννοια της εν Χριστώ ελευθερίας καί της χάριτος πού έπαγγέλεται τό Ευαγγέλιο.2. Πλάτωνος Μόσχας. Ή δεύτερη πλάκα συνδέεται μέ τόν πολιτικό νόμο καί αποσκοπεί στή δικαιοσύνη μεταξύ των ανθρώπων. 29. Νομοκάνων.122129. Ό εκκλησιαστικός νόμος δέν περιορίζεται στό Δεκάλογο. Ό εκκλησιαστικός νόμος συνδέεται συνήθως με τόν πολιτικό 27 . 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. έκδ. Δ. σ. Υπάρχει ομως καί άλλη θεώρηση του νόμου τοΰ Θεοΰ.. Οικονόμου.80. Είναι δείκτες 26. Μ.161. Μαλαξοϋ. Είναι όμως «διαταγή» πού δόθηκε άπό τόν ίδιο τό Θεό 30 . Νομικόν. Καί όταν σχετίζονται μέ επί μέρους διατάξεις τοΰ πολι­ τικού νόμου. Θεσσαλονίκη 1986. τό πρόβλημα της κοινωνικής δικαιοσύνης στην παράδοση της 'Ορθοδοξίας. 27. σ. Πανταζόπουλου. π. Ή σύνδεση αύτη είναι προφανής στους Νομοκάνονες. σ. 31. Κάθε νομοθεσία περικλείεται στίς εντολές τοΰ Δεκάλογου 31 . 'Από τό άλλο μέρος ό θείος νόμος πού αποτελεί ένα μέρος τοΰ εκκλησιαστι­ κού νόμου βρίσκεται σέ στενή σχέση μέ τόν πολιτικό νόμο. ο.. 'Ιωάννου Σ.δέ ήμΐν μετά σαρκός τόν αυτόν τελειότερόν τε καί καθαρώτεpqy»26. ο. Τό πρώτο μέρος τοΰ Δεκάλογου ή ή πρώτη πλάκα αντι­ προσωπεύει τό θείο νόμο καί αποβλέπει στή «θεραπεία του Θε­ ού» 28 . σ. Γκίνη. Γκίνη καί Ν. Δ.. Περί τοΰ Δεκάλογου.

64 . Θεοφάνη Κριτόπουλου καί Πέτρου Μογίλα) στίς 'Ορθόδοξες Κατηχήσεις. σ. Αυτό βεβαίως δέν εμπόδιζε μιά 32. σ. Χριστιανική 'Ηθική. Ό Νικηφόρος Θεοτό­ κης ώς φυσικός επιστήμων καί εκκλησιαστικός ρήτωρ. 'Αλλά οί επιστολές δέν είναι έργα συστηματικά άλλα περιστασιακά. 'Αντιπροσωπευτικοί εκφραστές του πνεύματος αυτού είναι ό πρώτος πατριάρχης μετά τήν άλωση Γεννάδιος Σχολάριος καί ό μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος (ΙΣΤ" αιώνας). Ή ηθική διδασκαλία διαχωρίζεται άπό τή δογματική καί αρχίζει νά κωδικοποιείται αυτοτελώς.της νέας εν Χριστώ ζωής καί ελευθερίας32. Κα­ τά τους πρώτους χρόνους τής δουλείας κυριαρχεί ή πατερική παράδοση καί τό ήθος παρουσιάζεται ενωμένο μέ τό δόγμα. στά Έξομολογητάρια καί στά Κυριακοδρόμια.. «Ή ηθική διδασκαλία πλημμυρίζει τό κήρυγμα του Θεοτόκη. Στην πατερική όμως παράδοση ή δογματική καί ή ηθική διδα­ σκαλία συνδέονται οργανικά. Θεσσαλονίκη 21983. (άνάτυπ. 33. 'Από τό ΙΖ' όμως αιώνα μέ τίς επιδράσεις τής ρωσικής θε­ ολογίας καί τίς διάφορες δυτικές Κατηχήσεις σημειώνεται κά­ ποια αλλαγή. 'Αλεξάνδρου Χρ. (Δοσιθέου πατριάρ­ χου 'Ιεροσολύμων. Καί σ' αυ­ τές διακρίνουμε ενα πρακτικο-ηθικό μέρος.16. όπου ή προγενέστερη ηθική διδασκαλία «βαπτίζεται» στην καινή έν Χριστώ ζωή. πού μέ τήν πάροδο του χρόνου γίνεται εντονότε­ ρη. Γουσίδου. «Γρηγόριος Παλαμάς» ΝΔ7ΝΕ'. Γ. χωρίς νά λείπει τό ιστορικό καί τό δογματικό μέρος. κυ­ ριαρχεί τό στοιχείο τής ηθικής 33 . πού είναι συνήθως ανεξάρτητο άπό τό δογματικό. 'Ανάλογο φαι­ νόμενο υπάρχει καί στίς επιστολές του άπ. Βέβαια ό διαχωρισμός τής ηθικής άπό τή δογματική διδα­ σκαλία δέν παρουσιάζεται εδώ γιά πρώτη φορά. Ό διαχωρισμός γίνεται εμφανέστερος στίς 'Ομολογίες πίστεως. Αυτονόμηση τοΰ ήθους άπό το δόγμα Ή ερμηνεία καί εξήγηση τοϋ Δεκάλογου γίνεται μέσα στά θεολογικά πλαίσια πού περιγράψαμε στό πρώτο κεφάλαιο. Κάθε λόγος απολήγει εις ηθικόν συμπέρασμα καί κάθε ερμηνευτική ομιλία συμπληρουται δι' ηθικής τοιαύτης». Στίς ομιλίες μάλιστα τοϋ Νικηφόρου Θεοτό­ κη. Παύλου. 1971/72)..80-81. Μαντζαρίδη. 2. Θεσσαλονίκη 1972.

65 . Ό Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806) είχε σπουδάσει στή Δύση καί εισήγαγε νέες μεθόδους έρευνας καί διδασκαλίας στον ελλαδικό χώρο.με'.88. 7. σ. Άρχιμ. Εις τόν βίον τοΰ Μωϋσέως 2. £κδ. 35. W. Βλ. 'Αλλά καί ό 'Αθανάσιος Πάριος πού ήταν αντίθετος μέ κάθε τι τό δυτικό καί ξενόφερτο δέν παρέμεινε ανεπηρέαστος. Θεσσαλονίκη 1979. είχε θετικές επιπτώσεις στην ανασύνδεση ηθικής καί δογματικής διδασκαλίας.19. Άγαθαγγέλου Λοντοπούλου. Δέχθηκε τόν ευρωπαϊκό διαφωτισμό.μεθοδολογική διάκριση τών δύο αυτών παραγόντων πού συνι­ στούν τή χριστιανική ευσέβεια34. Γι' αυτό καί ό σχετικός χωρισμός εξακολουθεί νά υπάρχει καί στά θεολογικά εγχειρίδια της εποχής αυτής. άντιγράφηκε καί διαμόρφωσε τήν ορθόδοξη ελλη­ νική θεολογία τής εποχής εκείνης 36 . 'Αλλά καί οι φιλοκαλικοί πατέ­ ρες (άγ.17. Τό Θεολογικό του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μαντζαρίδη. Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης) δέν έμειναν εντε­ λώς ανεπηρέαστοι άπό τό γενικότερο θεολογικό κλίμα πού είχε δημιουργηθεί. Θεσσαλονίκη 21987. Jaeger. Νικόδημος 'Αγιορείτης. Gregorii Nysseni Opera. μέ ευρύτητα γνώσεων στίς φυσικές επιστήμες τή φιλοσοφία καί τή θεολογία. τό σε­ βασμό του καί τήν αγάπη του προς τήν πατρώα ευσέβεια35. 'Ακόμη διαβάστηκε. Ειρηναίου Δεληδήμου. Προλεγόμενα στό «Θεολογικόν» Ευγενίου Βουλγάρεως. Leiden 1964. απέκτη­ σε πλήθος μαθητών στά 'Ιωάννινα. 'Αθανάσιος Πάριος. στην Άθωνιάδα καί στην Κοζάνη. σ. Ή πολύμορφη θεολογική αναγέννηση πού σημειώθηκε κα­ τά τό IH' αιώνα μέ τους Κολλυβάδες ή σωστότερα μέ τους Φιλοκαλικούς. Μακά­ ριος Νοταράς. Εισαγωγή στό «Θεολογικόν» τοΰ Ευγε­ νίου Βουλγάρεως. Βενετία 1872. χωρίς όμως αυ­ τό νά βλάψει στό ελάχιστο τή βαθειά του πίστη στό Θεό. Γλωσσομαθής. τόμ. σ. Γ. 36. Ό επηρεασμός του όμως ήταν έμμεσος.1. Τό ίδιο ι­ σχύει καί γιά τόν 'Αντώνιο Μοσχόπουλο πού χρησιμοποίησε τό κείμενο του Βούλγαρη γιά τή σύνταξη τής δικής του δογματι34. Μέθεξις Θεοϋ. σ. Πρβλ. Αυτό γιά έναν αΐώνα αποτέλεσε τή βάση γιά κάθε θεολογική πραγματεία.Γρηγορίου Νύσσης. Χρησιμοποιεί ώς βάση τό Θεολογικό του Βούλγαρη στή σύνταξη του δικού του έργου 'Επιτομή ήτοι Συλλογή τών τής Πίστεως δογμάτων.

Άγαθ. ο. ΰ.π. Ό Βικέντιος Δαμοδός Βιογραφίαέργογραφία. "Οπως μάλιστα παρατηρήθηκε εί­ ναι «μάλλον άρμόδιον εις τους προκεχωρηκότας εν τή μελέτη της περί Θεοΰ καί των θείων επιστήμης» 38 . σ. α­ κολούθησε διαφορετικό δρόμο.π.κής καί ηθικής πραγματείας πού την επιγράφει 'Επιτομή τής δογματικής καί ηθικής διδασκαλίας. Άγαθ. Ήταν εξάλλου ευ­ νόητο νά δεχθεί τίς δυτικές σχολαστικές επιδράσεις ό Μοσχό­ πουλος. διαφέρουν ομως ριζικά μεταξύ τους ώς προς τή δια­ πραγμάτευση των θεμάτων τους. Δαμοδός (1700 . 'Επιτομή είτε συλλογή των θείων τής πίστεως δογμά­ των. Τό πόνημα του Μοσχόπουλου αποτελεί απλοποίηση καί συμπλήρωση του Θεολογικού του Βούλγαρη. άλ­ λα καί ουσιαστικά. άν καί μορφολογικά 'έχει έντονη ε­ πίδραση από τή σχολαστική σκέψη. Λειψία 1806. αποτελεί ουσιαστικά αυ­ θεντικό ορθόδοξο κείμενο. σ. Αυτό βρίσκεται πιό κοντά στή σχολαστική σκέψη όχι μόνο μεθοδολογικά. Δέ γνωρίζουμε 37. 39. Πρώτον είχε διαμείνει γιά αρκετό χρονικό διάστημα στή Βενετία. Ό 'Αθανάσιος Πάριος καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος έχουν κοινή πηγή τό Θεολογικό τοϋ Βούλγαρη.1752) ήταν ό κύριος εισηγητής τής νεότερης δυτικής φιλοσοφίας στην Ελλάδα. "Ετσι τό σύγγραμμα του Παρίου. όπου σπούδασε ελληνική καί λατινική φιλοσοφία. Βασιλική Μπόμπου-Σταμάτη. οπως ομολογεί καί ό ϊδιος στον πρόλογο 37 . 66 .. Γρηγόριο Παλαμά. Μεταγλώττισε αργότερα ολόκληρο τό έργο του Christian Wolff (1679-1754) πού θεωρείται κύριος εκπρόσωπος τοϋ Γερμανικού Διαφωτισμού40. Ό Β.ΧΙ. 'Αθήνα 1982. "Εχει μάλιστα χαρακτηρισθεί ώς βοήθημα «καταλληλότατον τοις πρωτοπείροις»39. Στό πε­ ριεχόμενο όμως. 38. 'Αθανασίου Παρίου. Λοντοπούλου. τόν 'Ιωάννη Δαμασκηνό καί τόν άγ. Λοντοπούλου.52. Τέλος υπήρξε μαθητής τοΰ περιώνυμου Βικέ­ ντιου Δαμοδοϋ καί είχε επηρεασθεί άπό τό θεολογικό σύστημα εκείνου. σ. 40. Στηρίχθηκε κυρίως στους πα­ τέρες της 'Ανατολής καί μάλιστα στό Διονύσιο 'Αρεοπαγίτη. Ό Αθανάσιος Πάριος δανείσθηκε μόνο τή μέθοδο καί τόν τρόπο έκθεσης πού είχε χρησιμοποιήσει ό Βούλγαρης.μζ'.

αλλά και εισήγαγε τη χρήση τής διαλεκτικής καί της φιλο­ σοφίας στή θεολογία41. 'Αναφέρουμε ένα παράδειγμα. (ίσως τόν Βούλγαρη) στηριζόμενος σέ δύο φιλοσοφικά αξιώματα: α) «έκαστον ώς εστίν οϋτω καί ενεργεί» καί β) «έκ τής ενεργείας εις κατάληψιν έρχόμεθα τής ουσίας» οδηγείται στό παρακάτω συμπέρασμα. Διατυπώθηκε μάλιστα ή άποψη δτι ό Δαμοδός χρησιμοποίησε καί ακολούθησε στή θεολογία τή λα­ τινική σχολαστική μέθοδο 42 .. τόμ. άλλα καί θεολογικό σύστημα. Μπόμπου-Σταμάτη. Ό Βικέντιος Δαμοδός. Βιογραφία-Έργογραφία 1700-1752. Παρατηρήθηκε ότι οί αστοχίες του Δαμοδου δέ βαρύνουν τόν ίδιο άλλα τήν εποχή του 4 6 . "Ολα αυτά μπορεί νά ο­ ξύνουν τό νου είναι όμως ανώφελα γιά τήν εκκλησία καί τή θε­ ολογία καταλήγει ό Δαμοδός. Προοίμιον Δογματικής Θεολογίας. 45. 'Αθήνα 1986. 42.351. "Ο. 43. Δ.356. Παράδοση καί 'Αλλοτρίωση. 'Αθήναι 1938. 'Αθή­ να 1982.20. άπό τό περ. Μεταλληνοϋ. 41. ώς δήλον. πόσο επέδρασε ό Δαμοδός στη διαμόρφωση της νεότε­ ρης θεολογικής σκέψης. σ. Κατηγορεί τους σχολαστικούς θεολόγους γιατί διδάσκουν ένα «μίγμα υψηλοτάτων ζητημά­ των καί λίαν περιέργων διαλέξεων»44. τό συλλογισμό καί τήν απόδειξη.βέβαια. «Αϊ ένέργειαι έγγύτατον έχουσιν αίτιον. Β. "Αλλωστε τό κυριότερο θεολογικό του έργο μένει ακόμη ανέκδοτο. Ί . Γ. 16. Γνωρίζει καλά τή θεολογία του άγ. Β. σ.π.70. άνάτυπ. έξ οΰ προΐασι τήν ούσίαν. Σέ μιά επιστολή του δμως προς τόν Εύγένειο . Ό ίδιος δμως φαίνεται νά αντι­ κρούει τους σχολαστικούς θεολόγους αποκαλώντας τους «σο­ φιστικούς» καί «εριστικούς»43. ο. Καρμίρη. Ή εξάρτηση αυτή άπό τόν «επιστημονικό» τρόπο έρευνας τόν οδηγεί συχνά σέ άστο­ χες εκφράσεις καί αμφίβολες θεολογικές διατυπώσεις45. Ή θέση όμως αυτή ενισχύει καί στηρίζει τήν άποψη μας γιά τή σκιαγράφηση τής πολυτάραχης εκείνης εποχής.294. 'Υποστήρι­ ξε. σ. ο. Μπόμπου-Σταμάτη. 'Αλλά διά του αιτιατού έρχόμεθα εις κατάληψιν ήτοι γνώσιν του αιτίου άρα διά των ενεργειών έρχόμεθα είς κατάληψιν τής ουσίας».π. Στηρίχθηκε κυρίως στή Λογι­ κή σύμφωνα με τίς 'Αριστοτελικές αρχές καί παρουσίασε ένα πλήρες φιλοσοφικό. 44. Βασιλική ΜπόμπουΣταμάτη. Περί των εξωτερικών επιδράσεων έπί τής ορθοδόξου θεολο­ γίας. Στην επεξεργασία όμως των θε­ ολογικών καί φιλοσοφικών θεμάτων χρησιμοποιεί τήν υπόθε­ ση. 67 .π.. 46. 'Εκκλησία. σ. σ. Γρηγορίου Παλαμά «περί διακρίσεως ουσίας καί ενεργείας» καί διδάσκει ότι ή θεία ουσία είναι άμέθεκτος.

'Επιτομή τής Δογματικής καί 'Ηθικής Θεολογίας. σ. Στό χώρο της ηθικής διδα­ σκαλίας οί επιδράσεις ήσαν πιό έντονες. Ενδεικτικός είναι ό τίτλος του έργου του. Διαθήκη. Ή πρώτη φράση τοΰ Δεκάλογου αποκαλύπτει τό Νομοδότη. Πάριος πού τήν Εχει δανεισθεί άπό τό Βούλγαρη: «Ή δε Ηθική. 48. Αυτό ισχύει βέβαια κυ­ ρίως γιά τή δογματική διδασκαλία. Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. Διαθήκη καί τή σχέση τοΰ Λόγου του Θεοΰ μέ τήν Εκκλησία στην Κ. σ. έκδ.. "Ετσι ή Δογματική ασχολείται μέ τά δόγματα της πίστεως. Ό Δεκάλογος Γιά νά έχουμε μιά πληρέστερη εικόνα της χρήσης καί τών ερμηνειών τοΰ Δεκάλογου στους χρόνους της Τουρκοκρατίας θεωρούμε απαραίτητη μιά σύντομη αναφορά στην εκκλησια­ στική γραμματεία. 'Αθήναι 1940. καταγίνεται». ενώ ή 'Ηθι­ κή μέ τή διευθέτηση τών ηθών λαμβάνοντας υπόψη τους κανό­ νες της Εκκλησίας 4 8 .Τό βέβαιο είναι δτι ό Δαμοδός με τό «θεολογικό σύστημα» του συνέβαλε στην αποσύνδεση της Δογματικής άπό την 'Ηθική 4 7 . Θεολογικόν. Τ. Ζήση—Λ. "Οπου ευκρινέστερα διακρίνε­ ται ή αυτονόμηση της ηθικής άπό τή δογματική διδασκαλία της Εκκλη­ σίας καί ή εξάρτηση της άπό τή φιλοσοφία τοϋ 'Αριστοτέλη. Ή μεγάλη όμως προσήλωση τών συγ­ γραφέων αυτών στην ελληνορθόδοξη παράδοση καί ή ενσυνεί­ δητη αντίθεση τους προς τή σχολαστική θεολογία περιόρισαν τίς δυτικές επιδράσεις στην επιφάνεια. Βενετία 1872. περί τους εκκλησιαστικούς κανόνας καί θείους νόμους..6.6.13. εϊτουν 'Ηθική λέγεται. Εί­ ναι αυτός πού γνώρισαν οί 'Ισραηλίτες δταν τους ελευθέρωσε 47. Δεπούντη. 3. οπως θά δούμε στή συνέχεια.Ευγενίου Βουλγάρεως. Οΐ μεταγενέστεροι συγγραφείς οριοθετούν μέ συγκε­ κριμένους ορισμούς τό περιεχόμενο τοϋ κάθε χώρου. Ό Ώριγένης μέ αφορμή τό Δεκάλογο συγκρίνει τή σχέση τοΰ Θεού μέ τους 'Ισραηλίτες στην Π. 'Επιτομή. Κα­ θώς επίσης καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος πού γράφει: «Πρακτική δε. Κεφαλληνία 1851. προς εόκοσμίαν καί τήν τών ηθών διευθέτησιν. ή διευθύνουσα τά τών πιστών ήθη συμφώνως τοις κανόσι τών θείων Νόμων». 68 . Τήν ίδια γνώμη εκφράζει ό Άθ. σ.

PG 57.άπό τήν κατάσταση της δουλείας καί τους οδήγησε στην Ίε. 733 κ. ού μικρόν. Αυτός πού δέ θά αφήσει τόν εαυτό του νά όργισθέΐ καί θά βάλει χαλινάρι στό θυμό του δέν μπορεί νά φθάσει στό φόνο. Homélies sur l'Exode. γιατί ρίζα τοϋ φόνου είναι ό θυμός καί αυτός πού έχει αποκόψει τή ρίζα εύκολα αφαιρεί καί τά κλαδιά. ώς τοϋ όρκου τήν έπιορκίαν τίκτοντος» 51 . 69 . PG 36. Ό Χρι­ στός πού με τη σάρκωση του ελευθέρωσε τό ανθρώπινο γένος άπό τή δουλεία της αμαρτίας καί τους ενέταξε στην Εκκλησία 4 9 . 648ΑΒ. Ό νό­ μος.ρουσαλήμ. P. 'Υπέρ της τών Χριστιανών εύαγοΰς θρησκείας. 8. Ό νόμος του Μωυσή απαγορεύει τή μοιχεία. τόμ. 53. ενώ oi Χριστιανοί «καί τάς αιτίας ώς πράξεις σχεδόν έγκαλούμεθα» 5 0 . Προβάλλει τήν πληρότητα. Ό Κύριλλος 'Αλεξανδρείας απαντώντας στίς κατηγορίες τοϋ 'Ιουλιανού τοϋ Παραβάτη συγκρίνει «τή δεκάλογο» 53 μέ 49. Fortier-H. 'Ιωάννου Χρυσοστόμου. «Έΐς τό κατά Ματθαίον». Τό μή όργισθήναι. Γρηγορίου Θεολόγου. De Lubac. Όμιλία Κ'. Ούκ έπιορκήσεις. άλλα καί σεαυτόν έμπαρέξεις τω παίοντι. «σύ δέ ουδέ επιθυμήσεις. Παραπέμποντας στό λόγιο τοϋ Κυρίου «εάν μή περισσεύση ή δικαιοσύνη υμών πλέον τών Γραμματέων καί Φαρισαίων» γράφει: Γιά τους Χριστιανούς δέν επαρκεί ô Μωσαϊκός νόμος. «Sources Chrétiennes».έ. 243. Δεν αρκείται στην 'Ιουδαϊκή κατά γράμμα ερμη­ νεία των εντολών. Λόγος ΜΕ'. 'Ανάλογη είναι καί ή διδασκαλία τοϋ αγίου 'Ιωάννου Χρυ­ σοστόμου. η. ού μείζον. 50. σ. ουδέ άντιπλήξεις. ο. Γρηγορίου Θεολόγου. Είναι αυτός πού γνώρισαν οί Χριστιανοί. Λόγος E'. εις τό "Αγιον Πάσχα 17. εμποδίζει τή διάπραξη των αμαρτημάτων. PG 76.186. Καί έρωτα «ποίον ήν τό περισσόν. 52. εκείνος' σύ δέ. άλλα καί τήν τε­ λειότητα του Ευαγγελίου σέ σχέση μέ τό μωσαϊκό νόμο. εκείνος' σύ δέ. τό μηδέ έμβλέψαι^είς γυναίκα άκολάστως» 52 . 16. άλλα χρειάζεται τό «περισσόν». Ό άγιος Γρηγόριος ό Θεολόγος συνδέει τό νόμο του Μωυσή καί ειδικότερα τό Δεκάλογο μέ τήν επί του "Ορους Όμιλία τοϋ Κυρίου. ού' φονεύσεις. 51. εκ περιέργου θέας καί φιλόπονου φλέγων τό πά­ θος. ουδέ όμή τήν αρχήν. παρατηρεί.

1. Καί δεύ­ τερη «ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον ουδέ παντός ομοίωμα» 56 . Οϋ ποτέ μαψιδίως μνήση μεγάλοιο Θεοΐο. 56. 'Αλλά ολόκληρη σχεδόν τήν πατερική παράδοση γιά τό Δεκά­ λογο συνοψίζει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στό Δεκάλογο της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας^. 4. στό παρακάτω κείμε­ νο: «Τους δέ νόμους έχάραξε Θεός δέκα ëv ποτέ πλαξί Λαϊνέαις' σύ δέ μοι έγγραφε τή κραδίη. C . 351B. PG 12. PG 150. Πρώτη εντολή είναι τό δεύτερο μέρος της πρώτης προτάσεως «ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην εμού». PG 76. Στην 'Ανατολή ακολουθείται κυρίως ή ταξινόμηση τών ε­ ντολών όπως τή συναντούμε στην εβραϊκή πράξη καί στό Φίλωνα 55 . Dublanchy. καί απνοον είκώ. Σχετικά μέ τόν αριθμό των εντολών τοΰ Δεκάλογου ή εκ­ κλησιαστική παράδοση είναι σύμφωνη καί δέχεται τόν αριθμό δέκα. Paris 1924. Homilia VIII. 'Ακόμη προβαίνει σέ παραλλη­ λισμούς με τους νόμους τοϋ Σόλωνα καί του Λυκούργου. Ε. 733ΑΒ. D. De initio Decalogi. Σάββατα πάντα φύλασσε μετάρσια καί σκιόεντα. 'Υπέρ της τών Χριστιανών εύαγοΰς θρησκείας. Γιά τόν Ώριγένη ή πρώτη φράση τοΰ Δεκάλογου δέν είναι εντολή. Ού στήσεις 'ίνδαλμα κενόν. Th. Classification et Nature des Préceptes du Decalogue. 'Αλλά ό Κύριλλος 'Αλεξανδρείας δέχεται οτι ή πρόταση «εγώ είμι Κύριος ό Θεός σου όστις άνήγαγόν σε εκ γης Αιγύπτου» εί­ ναι ή πρώτη εντολή. Καί δεύτερη «ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην έμου. Λόγος Ε'. σ. 70 . 3. 55. Πλήρη καί ακριβή χωρισμό τών εντολών τοϋ Δεκάλογου μας δίδει ό άγιος Γρηγόριος Θεολόγος. Ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον»57. 'Υπάρχει ποικιλία απόψεων γιά τό πώς προκύπτει ό α­ ριθμός αυτός.164. 57. 1089-1101.τίς εντολές άλλων θρησκειών. 54. Ού γνώση Θεόν άλλον. Αυτό βέβαια τό κάνει γιά νά δείξει στον 'Ιουλιανό ότι τό κείμενο τοΰ Δεκάλογου του Μωυσή καί πιό αρχαίο είναι καί πιό τέλειο. επεί σέβας οίον ενός γε. 2. όπου πίστη καί ζωή παρουσιάζο­ νται ώς ενα αρμονικό σύνολο.

μαρτυρίαν τε ψευδή.5. Γενι­ κά Ομως οί Πατέρες δέν ασχολούνται σχολαστικά μέ τόν αριθ­ μό καί τήν ταξινόμηση των εντολών. 7. Στή Δύση ή ταξινόμηση τών εντολών του Δεκάλογου γινό­ ταν διαφορετικά. Γρηγόριο Παλαμά. 'Έπη Θεολογικά. ψευδή τε μακράν άπόθου μαρτυρίαν Μηδ] αγαπήσεις εϊ τι τω πέλας φίλον». Σύν πατέρα τίμα δέ καί τήν μητέρα. 'Αλ­ λά καί ό Γρηγόριος ό Θεολόγος καί ό Μ. 16. 60. PG 147. Ό χωρισμός αυτός καθιερώνεται καί επικρατεί στην 'Α­ νατολή. σπινθήρα μόροιο»58. PG 28. μοιχίδιον έργάση γάμον' 'Αλλ' ουδέ κλέψεις εμφανώς. 'Αναφέρουν περιληπτι­ κά τό νόημα κάθε εντολής. άν καί γνώριζε τήν παράδοση τής 'Ανατολής. 297 D. Τόν Αυγουστίνο ά58. «Περί νόμου. ήν τοκέεσσι φέρης χάριν. 2-17' Δεντ. Σύνοψις τής θείας Γραφής. Ούδ' αύ φονεύσεις έκ θυμοΰ σου τόν πέλας. (Εξοδ. αλλά μέ τό καινούργιο χριστιανικό νόημα πού προσλαμβάνουν. PG 37. 6. άλλοτρίης τε Εύνής. 'Αθανάσιος δέν παρα­ θέτουν ολόκληρο τό κείμενο τοϋ Δεκάλογου τής Παλαιάς Δια­ θήκης. 6-21).6. 59. 61 Quaestiones in Exodum. 51. και διαιρείται ή τελευταία. Εϊδωλον ουδέν έργάση τό παράπαν οϋκουν δε λήψη του θεοϋ κλήσιν μάτην Μνείαν δε ποίει τών Σαββάτων ημέρας. Τόν ίδιο χωρισμό συναντούμε καί στό Μέγα 'Αθανάσιο 59 . . κλεπτοσύνην τε κακόφρονα. V. 5. 9. 20. Ταϋτα μία πλάξ' ή δέ θατέρα πάλιν' "Ηκιστα. χρησιμοποίησε τή μέθοδο αυτή. 8. 620-621. 476-477. 71 . Πρώ­ τος ό ιερός Αυγουστίνος61. αλλότριων τε πόθον. PL 34. Σύνοψις επίτομος τής θείας Γραφής 2. 10. "Ολβιος. γιά νά διατηρηθεί ό αριθμός δέκα. ήν έπέοικε. 2. Οί δύο πρώτες εντολές ενώνονται σέ μία. Κατά τό ΙΔ' αιώνα τόν συναντούμε στό Νικηφόρο Κάλλιστο Ξανθόπουλο60 καί τόν άγ.610 AB. κεκρυμμένος. Φεύγειν άνδροφόνον παλάμης άγος. Κύριος εϊς έστιν 'Ισραήλ Θεός μόνος. Τούτοις δ' υπήρχεν ή γραφή πλακών νόμου.

παρά τόν Θεόν δπου δκαμε τόν ούρανόν καί τήν γήν» 6 2 α . σ.284 κ. "Η καλύτερα δέν αναφέρεται καθόλου ή πρώτη εντολή καί ώς πρώτη παρουσιάζεται ή δεύτερη: «ή πα­ ραγγελία τοϋ Θεοΰ νά μή προσκύνησης άλλον Θεόν. Σουρλή. Θεσσαλονίκη. «Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως». Kermelis. Theophanis Eleavóulcos professeur et prédicateur grec. Οί δύο πρώτες εντολές παρουσιάζο­ νται ενωμένες σε μία. Έδώ χρησιμοποιείται τό ήδη γνωστό κείμενο πού αποδίδεται στον Δ. Στά παραπάνω κείμενα ή διδασκαλία της πρώτης καί της δεύτερης εντολής γίνεται άπό κοινού καί ώς δεύτερη εντολή παρατίθεται ή τρίτη «ου λήψει τό δνομα Κυρίου τοϋ Θεοο σου ε­ πί ματαίω». Έλεαβούλκου καί εκδόθηκε από τόν Ε. "Ετσι τή συναντούμε στό Δαμασκη­ νό Στουδίτη. Χρυσοστόμου. στό Μαργαρίται Ί. Π. 'Ακόμη στό Έξομολογητάριον τοϋ Νικηφόρου Πασχαλέως καί στά ëpγα Περί τοϋ Δεκάλογου τοϋ Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου καί του Βικέντιου Δαμοδοϋ. 62. Ή δέκατη εντολή χωρίζεται σέ δύο. Ή τελευταία εντολή' πού απαγορεύει τή «μοχθηρή επιθυμία» διαιρείται σε δύο. Τό 6ργο είναι τοΰ Θ. Ένώ άλλοτε ερμηνεύεται αυτόνομα μέ αναφορές στίς δύο προηγούμενες σχετικές εντολές. Στό κείμενο τοΰ ΙΣΤ" αιώνα πού επιγράφεται «Αόγος δέ­ κατος πρώτος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον του Μωυσέως»" καί αποδίδεται 62 στον Δαμασκηνό Στουδίτη γίνεται ελεύθερη απόδοση τοΰ Δεκάλογου.έ. Στουδίτη. 62α. Στην ερμηνεία ομως πού γίνεται στή συνέχεια περιλαμβάνεται καί ή διδασκα­ λία της πρώτης εντολής. Κατά τήν εποχή πού εξετάζουμε ή παράδοση αυτή εμφανί­ ζεται κάί στην 'Ανατολή. "Ετσι άλλοτε ερμηνεύεται άπό κοι­ νού μέ τίς δύο εντολές πού απαγορεύουν τήν κλοπή καί τή μοι­ χεία. εκδ. (XVIes) Sa personnalité et son œuvre littéraire. 72 . Strasbourg 1980.κολούθησαν ολοι οί δυτικοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς. γιά νά διατηρηθεί ό αριθμός δέκα. "Ας δούμε ομως εγγύτερα τά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας πού αναφέρονται στό Δεκάλ'ογο καί τίς ερμη­ νείες πού έδωσαν οί συγγραφείς τους. στην 'Ομολογία του Θεοφάνη Κριτόπουλου καί στό Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας του Θεοφίλου Καμπάνιας.

Με ιδιαίτερη χάρη καί κομψότητα παρουσιάζεται ή διδασκαλία των δέκα εντολών. αλλά ή άνθρωπότης. Ενωμένες σέ μία. Ό . Τό δόγμα διδάσκεται άπλα.. οί δύο πρώτες εντολές παρουσιάζονται καί στον Κατηχισμό του ιησουίτη Πέτρου Κανισίου. άλλα καί γιατί άπό αυτό κυρίως επηρεάσθηκαν. Ή σχέση τοΰ άνθρωπου μέ τό Θεό θεωρείται δικανικά καί ό Δεκάλογος αποτελεί έναν κώδικα ηθικής ζωής καί ρυθμίζει αυτή τή νομική σχέση. Αυτό αποτελεί εξαίρεση σέ σύγκριση μέ τά άλλα κείμενα πού θά δούμε στή συνέχεια. π.. "Αν εξετάζουμε εδώ τόν Κατηχισμό τοΰ Πέτρου Κανισίου.] καί όχι δτι έσταυρώθη ή θεότης.. Θεολογία καί ζωή παρουσιάζονται άρρη­ κτα ενωμένα. ήγουν ό Θεός. Ό συγγρα­ φέας τοΰ εν λόγω κειμένου αποφεύγει νά κατατάξει τους αμαρ­ τωλούς σέ κατηγορίες καί δέ χρησιμοποιεί τόν όρο «Νόμος». του εθνικού.Γλώσσα του κειμένου είναι ή ομιλούμενη. Επίσης μετα"'. άν οχι δλες. «"Υστε­ ρον έσταυρώθη καί απέθανε [. ήγουν τό σώμα δπου έφόρει ό Χριστός εκείνο έσταυρώθη καί απέθανε» 63 . Τό κείμενο αυτό εκδόθηκε τό 1621 στά λατινικά. Σέ όλη τή συνάφεια του κειμένου χρησιμοποιείται ό δρος "Ελ­ ληνες μέ τήν έννοια τοΰ ειδωλολάτρη. Ό Κανίσιος ερμηνεύει τό Δεκάλογο κατά τή μέθοδο καί τό πνεύμα τοΰ σχολαστικισμού. οί περισσότερες Κατηχή­ σεις καί Όμολογίες στον ορθόδοξο ανατολικό χώρο.φράζονται στην άπλοελληνική γλώσσα τά χωρία της 'Αγίας Γραφής. Δόγμα καί ήθος συμπλέκονται καί τά νοήματα είναι σαφή. Παραθέτουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα άπό τήν ερμηνεία της α' εντολής πόύ αναφέρεται στή θεότητα του Χριστού καί τή σταυρική θυσία του. γιά νά γίνεται κατα­ νοητό άπό τόν ακροατή. Πολλά είναι τά παραδείγματα από τήν καθημερινή ζωή πού καθιστούν τό κείμενο ζωντανό. τά ελληνικά καί τά ε­ βραϊκά σέ τρεις· παράλληλες στήλες.285. 73 . Ό Κανίσιος δέ λέει τί διδά­ σκει ή κάθε μιά εντολή τοΰ Δεκάλογου. σ. "Ετσι οί Ι­ δέες των Ελλήνων καί τά πιστεύω τους αντιδιαστέλλονται από εκείνα των Χριστιανών. άλλα κυρίως τί άπαγο63. δέν τό κάνουμε μόνο γιατί τό έργο κυκλοφόρησε καί στά ελληνικά.

Θεσ­ σαλονίκη 1986. γιά τους μητροπολίτες. 6κδ. σ. Τήν άγίαν λειτουργίαν ταϊς έορτασίμοις ήμέραις εύλαβώς άκουε. τους επισκόπους. Ευτυχίας Β. καί τήν των βρωμάτων τινών άποχήν συντηρεί. 'Ακόμη λέγεται νά μή γίνονται γάμοι σέ καιρούς νηστείας καί νά μή συμμετέχουν οί ορθόδο­ ξοι Χριστιανοί σέ άπηγορευμένα παιγνίδια καί θέατρα.cum interpretatione Graeea et Hebraica. Σταθμοί τής Ρωσικής Θεολογίας Α'. Ό κρυπτολατινισμός τοϋ Μογίλα. σ. «Τάς τής εκκλησίας έορτάς τεταγμένας άγε. δηλ. ε. Τήν πανάγιον εύχαριστίαν τουλάχιστον άπαξ εν έτει πε­ ρί γε τήν τοΰ πάσχα έορτήν δέχου». β. σ. μετάφρ. Καρμίρη. σ. Στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία61 αναφέρονται ακόμη ή τιμή προς τους πνευματικούς. Τάς αμαρτίας σου ίδίφ ΐερεΐ. τομ.117.64. Georgii Mayr. Τάς νηστείας εν διορισμέναις ήμέραις παραγγελθείσας. Κανίσιος66 στην Κατήχηση του περιλαμβάνει τά πέντε εντάλματα τής εκκλη­ σίας. 65. γ. τη γερουσία καί τό στρατό. 1621. "Α­ ξιο προσοχής είναι δτι εκτός άπό τίς δέκα εντολές στην 'Ορθό­ δοξο 'Ομολογία περιλαμβάνονται καί οί εντολές τής Εκκλη­ σίας. Γεώργιος Φλορόφσκυ65 είναι έν­ τονος καί στή διδασκαλία των δέκα εντολών.79-80. Graz-Austria 21968. Έδώ γίνεται α­ κόμη λόγος γιά τίς χριστιανικές αρετές καί τά καλά έργα. 67. Ό Π. Ρ. Ή διδασκαλία γιά τίς εντολές τής εκ­ κλησίας ήταν διαδεδομένη στή Δύση. Catechismus Catholicus. ή προσευχή γιά όλους τους ανθρώ­ πους. 2. Στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία ό Δεκάλογος περιλαμβάνεται στό τρίτο καί τελευ­ ταίο μέρος μέ τό γενικό τίτλο «Περί αγάπης». δ. 64. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδόξου Καθο­ λικής 'Εκκλησίας. 66.ρεύει καί τί «προσταχτεί»64. Ή ίδια μέθοδος ακολουθείται στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία (1642) του Πέτρου Μογίλα. 74 . Γιούλτση. Ί .632-634. τό βασι­ λέα. ή άλλω σύν εξουσία αυτού κατ 5 ένιαυτόν έξομολογοΰ. Catechismus. πού 'έχει ήδη επισημάνει ό π. πού τά συνοψίζει: α. Canisii. Αυτές είναι εννέα καί ή τήρηση τους είναι υποχρεωτική γιά τους Χριστιανούς.

69.. Σέ δύο βασικά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας. Εντολές λοιπόν της 'Εκκλησίας γιά τόν Άθ. Ό Βασίλειος γράφει οτι παράλληλα μέ τή γραπτή διδασκαλία. άλλα ακολουθεί τους μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας. άλλα θεσπίσματα καί ψηφίσματα τοΰ Αγίου Πνεύματος.398. τέ­ ταρτον. Πάριος. Βασίλειο. PG 32. Πά­ ριος δεν καινοτομεί. «τό διά θείων επικλήσεων τελειοΰν τά μυστήρια»68. 'Επιτομή. σ. Πάριος'μέ τους Πατέρες. Έδώ ò Άθ. τών αγίων Οι­ κουμενικών Συνόδων. άλλα διαφέρουν ριζικά οί απόψεις του άπό αυτές του Πέτρου Κανισίου καί της 'Ορθοδόξου 'Ομο­ λογίας γιά τό θέμα τών εντολών της Εκκλησίας. «τό κατασημαίνεσθαι τους ευσεβείς τω τύπω του σταυρού». Γι' αυτό είναι απαραίτητο νά φυλάσσονται άπό τους Χριστιανούς. ή Εκκλησία κρατεί μυστικά καί σιωπηρά καί άλλες άγραφες παραδόσεις 69 . «τό μη κλίνειν γόνυ εν Κυριακή». μέ βάση τό Δεκάλογο γίνεται ε­ πιτομή της ηθικής διδασκαλίας της 'Εκκλησίας. Αυτές είναι οί θείοι καί ιεροί κανόνες τών αγίων Αποστόλων. δεύτερον. λέει ό Άθ. ή Εκκλησία 'έ­ χει καί τίς δικές της εντολές. Συμφωνεί βέβαια ό Άθ. Έκτος άπό τίς Δεσποτικές εντολές. Ί . «τό εν τρισίν καταδύσεσι βαπτίζειν». Πάριο είναι οί ίεροί κανόνες της. Οί ίεροί κανόνες δέν είναι δια­ ταγές ανθρώπων. Αυτά είναι. πέμπτον. τών Τοπικών Συνόδων καί τών θεοφόρων Πατέρων της 'Εκκλησίας. Κ.Ό 'Αθανάσιος Πάριος βλέποντας άπό διαφορετική όπτι'κή γωνία τό θέμα των «ενταλμάτων» της Εκκλησίας αναφέρει μερικά άγραφα «δθη» πού είναι υποχρεωτικά γιά τους Χριστια­ νούς. «τό προς ανατολάς ορώντας προσεύχεσθαι». καί β) τό Περί τοΰ Δεκάλογου του Βικε68. « Έ κ τών Νομοκα- 75 . Περί τοΰ Άγιου Πνεύματος προς Άμφιλόχιον έπίσκοπον 'Ικονίου 27. πού διασώζονται χειρόγραφα. 185C-193D. Δυοβουνιώτου. Τά κείμενα αυτά είναι α) τό Περί της Δεκάλογου του Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου70. πού είναι ό Δεκάλογος μέ τό πνεύμα πού τόν ερμηνεύει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς. Γιά τή γνησιότητα του Εργου βλ. καί μάλιστα τό Μ. Καί αναφέρει όλα τά άγραφα «Εθη» πού έχουν ϊση αξία μέ τή γραπτή διδασκαλία της Εκκλησίας. τρίτον.. 70. πρώτον.

ή τιμή των άγιων. Κορέσσιο καί τό Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας τοΰ Θεοφίλου Καμπάνιας.έ. τό Βάπτισμα καί τή θεία Ευχαριστία. γιά νά κατοχυρώσει τίς θέσεις του. ή προσκύνηση των εικόνων. τό θείον φώς. Δέν αγνοεί επίσης τά θεολογικά έργα τής εποχής του. 'Αθήνα 1920. από τόν Πανηγυρικό τόμο έπίτή έβδομηκονταετηρίδι της Ριζαρείου 'Εκκλησιαστικής Σχολής». Ό Νε­ όφυτος δέν περιορίζει τήν εν Χριστώ ζωή στην εξωτερική έκνονικων χειρογράφων τής Βιβλιοθήκης του ημετέρου Πανεπιστημίου τά ύπ' αριθμ.5. Μεγάλη βαρύτητα αποδίδει ό Νεόφυτος στην ερμηνεία τής πρώτης καί τής δεύτερης εντολής πού παρουσιάζονται ενωμέ­ νες. Περί αναίμακτου θυσίας. Περί τών ειδών τής απιστίας καί Περί τής τών εντολών εργα­ σίας. Ό Νεόφυτος αναλύει καί ερμηνεύει «την Δεκάλογο» σύμφωνα μέ τήν αγιογραφική καί άγιοπατερική παράδοση.7 κ. Περί λατρείας τελεστικής. Δόγμα καί ή­ θος διδάσκονται αδιάσπαστα. αλλά πάντοτε κάτω από τό πρίσμα τής απόλυτης ευαγγελικής ηθικής. Προσεγγίζει περισσότερο Ολα σχεδόν τά επί μέρους θέματα μέ θεολογική ενάργεια καί πληρότητα.ντίου Δαμοδοο. Παραθέτει ακόμη αποφάσεις Οι­ κουμενικών Συνόδων καί γνώμες μεγάλων Πατέρων τής 'Εκ­ κλησίας. Περί τών γενικών αρετών. Νόμος καί χάρη. Οί υπόλοι­ πες εντολές ερμηνεύονται μέ σχετική συντομία. τά τριάντα τέσσερα αφιερώνονται στην ανάλυση των δύο πρώτων εντολών. σ. "Ετσι αναφέρει τόν Γ. Γράφει ακόμη: Περί δικαιο­ σύνης. 76 . τά 'Εγκαίνια τοΰ Ναοϋ. ή 'Αποκάλυψη τοΰ Λόγου του Θεοΰ στην Παλαιά καί τήν Καινή Διαθήκη. οί Θεοφάνειες. 1457 καί 1458». "Ετσι ερμηνεύοντας τήν πρώτη εντολή αναπτύσσει συγχρόνως καί τήν εκκλησιαστική διδα­ σκαλία γιά τά δύο θεμελιώδη μυστήρια. τά Έξομολογητάρια καί τίς Κατηχήσεις της επο­ χής τής Τουρκοκρατίας. 'Από τά σαράντα δύο χειρόγραφα φύλλα του έργου. άνάτ. Γραφή. Περί αγγέλων. Συχνά καταφεύγει στην Άγ. ηθικής καί λογικής. Τό κείμενο τοΰ Καυσοκαλυβίτη δεν έχει καμιά σχέση μέ τή σχολαστική καί νομικίστικη παράδοση πού κυριαρχούσε στίς 'Ομολογίες. Περί πίστεως καί αγάπης. Θέματα πού διαπραγματεύεται μέ αφορμή τίς δύο πρώτες εντολές είναι: Ό Τριαδικός Θεός.

π.π. φ. τους πνευματικούς. ενώ τό κωλυτικό αναφέρει κυρίως τί εμποδίζει. «Ή δ' αύ αγάπη.12 ν. Δέν είναι μόνον Έξομολογητάριο ή μόνο Κατήχη­ ση.π. 'Από τό άλλο μέρος «προστάζει νά εϊμεσθεν εΰσπλαχνοι.11. άλλα καί προς κάθε Χριστιανό73. φφ 11. Ό.πλήρωση ηθικών επιταγών. Τό φάσμα αυτό εκτείνε­ ται άπό τή διαμορφωμένη κοινωνική ηθική μέχρι τήν απόλυτη ευαγγελική ηθική.. Ό Δεκάλογος περιέχει «όλα οσα προσέταξεν ό Θεός» 74 καί είναι επιτομή όλων τών εντολών καί όλων τών νό­ μων. Χφ EBE 2309. της ελπίδας καί της αγάπης προς τό Θεό 71 . Με διαφορετικό πνεύμα ερμηνεύει τό Δεκάλογο ô Βικέ­ ντιος Δαμοδός. κάί απλώς τήν τών ευαγ­ γελικών εντολών τήρησιν. 76. καί ελεήμονες»75. φφ 11-213. τάς τέσσερας γενικάς άρετάς. 41 καί άλλου. Τό «κωλυτικόν» καί τό «προσταΚτικόν». Ή εντολή «ου κλέψεις» λ. φ. φ. Είναι αδύνατο στά πλαίσια της εργασίας αυτής νά εξετασθεί ή ηθική διδα­ σκαλία τοϋ Δαμοδοϋ. 77. Ό Δαμοδός είναι καταφατικός σέ ότι στηρίζεται στό φυσικό νό71. "Ο. Τό έργο του Περί τοϋ Δεκάλογου72 αποτελεί συνδυασμό χριστιανικής Κατήχησης καί Έξομολογηταρίου. έ­ τσι οπως παρουσιάζονται τά κείμενα αυτά τήν εποχή της Τουρ­ κοκρατίας. Περιλαμβάνει τήν ηθική τών θεσμών της πο­ λιτείας και στηρίζεται στό εθιμικό καί τό φυσικό δίκαιο 7 7 . Ή εμφάνιση της Σχολής τοϋ φυσικοΰ δικαίου στην «τουρκοκρατούμενη» ελληνική κοινωνία. τους «ιερούς κήρυκες». Νά σημειώ­ σουμε δτι ή Σχολή του Φυσικοΰ Δικαίου εμφανίστηκε στην Ευρώπη τόν 77 . Τό προστακτικό μέρος διασαφηνίζει. τους ποιμένες. 18. Δ. Μέ αφορμή τό Δεκάλογο ό Δαμοδός παρουσιάζει ενα ευ­ ρύτατο φάσμα ηθικής διδασκαλίας 76 . Εϊγε ό αγαπών με τάς έντολάς μου φησι τηρή­ σει». «κωλύει νά άρπάζη τινάς.. 74. χφ EBE 1457. 73. 'Απευθύνεται προς τους ιερείς.. Άποστολόπουλου.χ. 72.106. 75. τί προστάζει ή κάθε εντολή. Γιά τήν εμφάνιση της Σχολής τοΰ Φυσικού Δικαίου στην Τουρκοκρατία βλ. Τό θέμα αυτό μπορεί ν' αποτελέσει αντικείμενο ειδι­ κής μελέτης. όπου έχομεν». Κάθε εντολή περιλαμβάνει δύο μέρη. ή νά βλάπτη τούτα τά επίγεια υπάρχοντα. Περί της Δεκάλογου. Ό.1793. Ή τήρηση τών ευαγγελικών αρε­ τών είναι καρπός της πίστης. καί συμπαθητικοί.Γ. 14. 'Αθήνα 1980.

τήν οποία υποστηρίζει καί υιοθετεί. οφείλει ό εργοδότης νά τους αποζημιώσει. σ. Σπάνια αναφέρεται στους "Ελληνες Πατέρες. Baruch Spino­ za. «Ai άμαρτίαι θεωρούνται μέ διττήν διαφοράν' τινές είναι κατά μόνης τής αγάπης του Θεού. οπού σπούδαζε. Περί τοΰ Δεκάλογου. Στό έργο του κυ­ ριαρχεί ό φιλοσοφικός στοχασμός καί τό νομικό πνεύμα. Μπόμπου-Σταμάτη. 109. γίνονταν συζητήσεις καί μελέτες γιά τό φυσικό δίκαιο. 79. Επίσης βλ. μν. Συ­ χνά παρουσιάζει αντικρουόμενες απόψεις. Ταλανίζει τους πλουσίους πού αδικούν τους αδυνάτους καί δέν τους χορηγούν τά αναγκαία. φ. Γιά τό εθιμικό δίκαιο χρησιμο­ ποιεί τίς εκφράσεις «λέγουσιν». 112 καί 117. Περί τοΰ Δεκάλογου. ΙΖ' αιώνα με κυριότερους εκπροσώπους τόν Hugo Grotius. άμαρτάνει κατά τής αγάπης' καί οποίος πά­ λιν δέν δώση εκείνο όπου χρεωστεΐ. Ή παράβαση μιας εντολής μπορεί νά είναι αμαρτία κατά της δικαιοσύνης ή καί αμαρτία κατά της αγάπης 7 8 .265. χάρ. 113V. φ. Εντυπωσιακή είναι ή έντονη κριτική πού ασκεί γιά τήν κοινωνική αδικία τής εποχής του. «είναι δωσμένον». 78 . 78.χ. Δέ διστάζει νά χαρακτηρίσει «άρπαγες» όσους δεν πληρώνουν τους εργάτες καί τους στε­ ρούν τους μισθούς τους. Δέν καυτηριάζει μόνο τήν αδικία. άνίσως καί τινός δέν δώση έλεημοσύνην εις τόν πλησίον όπου ευρί­ σκεται εις μεγάλην ανάγκην..μο. Σκιαγραφεί τήν καθημερινή πράξη τής εκκλησιαστικής κοινότητας. Ό Δαμοδός δέν αποκλείεται νά είχε πλη­ ροφορηθεί τίς ιδέες τους. «κοινή γνώμη» καί άλλες παρόμοιες. άλλα ζη­ τεί καί νά αποκατασταθεί ή δικαιοσύνη. Περί τοΰ Δεκάλογου.90. Τους πολιτικούς νόμους καί τό εθιμικό δίκαιο τά αποδίδει μέτόν öpo «δικαιοσύνη». SO. 'Ανώνυμα παραπέμπει στό εθιμικό δίκαιο καί τους «θεολόγους» τής εποχής του. ενώ πολλές φορές επικαλείται τόν ιερό Αυ­ γουστίνο. φ. "Αν λ. άφου εκείνη τήν εποχή στό Πανεπιστήμιο τής Πάδοβας. «εκείνο δηλαδή όπου αληθώς φαίνεται πιθανώτερον»79. καί τοΰ πλησίον' καί τινές κατά τής δικαιοσύνης. Λογ. "Αν μάλιστα δέν μπορούν πλέον νά εργάζονται ή πεθάνουν. «διασώζουν». φ. παραπέμπο­ ντας κυρίως στην Παλαιά Διαθήκη. άμαρτάνει κατά τής δικαιοσύνης». Καλεί τόν αναγνώστη νά διαλέξει «τό κρεΐττον». 309. τραυματι­ σθούν οι εργάτες. παίρνο­ ντας επιχειρήματα κυρίως από τό Δευτερονόμιο καί τους Ψαλ­ μούς τοΰ Δαβίδ 8 0 . Β.έ. Βλ. χωρίς ό 'ίδιος νά παίρνει θέση. Thomas Hobbes καί άλλους.

άνίσως καί πιασθή. "Αρ­ παγες χαρακτηρίζονται από τό Δαμοδό καί oi τοκιστές 82 . ότι δταν εις τάς χώρας κωλύ­ ονται αί άγραι διά τό κοινόν συμφέρον. Ή σύγχρονη οικολογική κρίση κάνει προφανή τή σπου­ δαιότητα τών θέσεων αυτών του Δαμοδοϋ.Περισσότερα γιά τό πρόβλημα της Κοινωνικής Δικαιοσύνης στην ορθόδο­ ξη παράδοση βλ. ήτοι άλίευσις». Ό. τότε κατά τόν αυτόν τρόπον ό άγρεύων δέν χρεωστεί άποκατάστασιν. Περίτοΰ Δεκάλογου. ή «άγρευσις των θηρίων». φ.πρέπει νά αποζημιώνονται οί 'ίδιοι ή οί οικογένειες τους 8 1 . "Ετσι θέματα πού τόν απασχολούν είναι «ή έκκοπή των ξύλων εις τά δάση». Δείχνει ζωηρό ενδιαφέρον γιά τή σωστή σχέση του άνθρωπου μέ τό φυσικό περιβάλλον.«Μετά ταΰτα ήμποροϋμεν νά άποκριθοϋμεν καί διά τήν άγραν. άγκαλά δέν ήθελ' ήτον δεσμός αποκαταστάσεως». 84. ή «άγρα. αλλά καί τό φυσικό &\. ωσάν αί λίμναι.π.π. Οί θέσεις του. Συ­ νιστά μάλιστα στον πνευματικό νά στερεί τή θεία κοινωνία α­ πό τόν τοκιστή. Πρόσεχε ομως. Β. αλλ' εις τήν ποινήν μετά τήν καταδίκην. φ. καί ή άγρα προξενεί όστέρησιν' τότε ήθελ' ήτον αμαρτία ή άγρα. ήτοι άλίευσιν' διότι άνίσως καί τά ποτάμια είναι κοινά εις τήν χώραν. 82. Θεσσαλο­ νίκη 1986. άλλα καί ή «άγρα τών ίχθύων» 8 4 α . ή «λήψις των όρνέων». 79 . 115ν. πού θεωρούνται γιά την εποχή του πρωτοποριακές. φ. μ' ολον όπου νά άλιεύση. οΰτε νά του δώση τήν άγίαν κοινωνίαν έως ότου αποκατα­ στήσει τους τόκους». 'Ιωάννου Σ. 115 V. 84β. Περί τοϋ Δεκάλογου. Δαμοδοϋ. 137. Δέν ενδιαφέρεται όμως μόνο γιά τίς σωστές σχέσεις μετα­ ξύ των ανθρώπων. φ. "Ο. Κοινωνική Δικαιοσύνη. Πέτρου. Γιά τό κοινό συμφέρον πρέπει νά περιστέλεται τό κυνήγι των ζώων. διότι τά όψάρια θάλπουσι τά ώά.. φ. 114 V. « Ό πνευματικός τόν φανερόν τοκιστήν. 83. «διά νά μή ερημώνωνται ταχέως τά δάση καί καταχαλώνται» 84 . Περίτοΰ Δεκάλο­ γου. αν δέν αποκαταστήσει πρώτα την αδικία 8 3 . όπου νά είναι εμμένοντα. 84α. φανερώνουν τό ιδιαίτερο ενδιαφέρον της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδο­ σης γιά τήν Κοινωνική Δικαιοσύνη84^. δέν πρέπει νά τόν άπολύση άπό τάς αμαρτίας. Προτείνει μάλιστα καί ποινές γι' αυτούς πού κό­ πτουν άσκοπα τά δένδρα.. δέν £ξεστιν ή άγρα χωρίς άμαρτίαν δεσμεύουσαν προς άποκα­ τάστασιν: μ' ολον όπου ώντας διαβαίνοντα τά νερά. δέν ήθελ' ήτον δε­ σμός προς άποκατάστασιν. Άνίσως πάλιν καί τά νερά είναι μερικά τινός. 108 V.

Καταρχήν οφείλει ό πνευματικός νά ρωτά τόν μετανοοϋντα. γιά νά εξομολογείται πιό σωστά. Ένετίησιν 1673. 125-127. Θεσσαλονίκη 1987. Ό πνευματικός θά θυμάται τίς δέκα εντολές καί θά ρωτά τόν έξομολογούμενο. // Sacramento della Penitenza nella Teologia Grecoortodossa. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Τόν 'ίδιο λόγο αναφέρει καί ό Νικηφόρος Πασχαλεύς (ΙΖαιώνας) στό Έξομολογητάριό του. καί τοϋ τρόπου των πράξεων». Θεσσαλονίκη 1982. Καί αυτός πού μετανοεί θά εξετάζει τή συνείδηση του μέ βάση τίς δέκα εντολές.22. σ.Angelo Amato. 80 .11. 87. 88. Ή χρησιμοποίηση όμως των δέ85.περιβάλλον85. Βενετία 51842. Ό ά­ γιος Νικόδημος "Αγιορείτης εξηγώντας τους λόγους γιά τους ο­ ποίους περιέλαβε τό κείμενο τοϋ Δεκάλογου στό Έξομολογητάριό του γράφει: «Διά δύω αιτίας βάλλομεν εδώ εκείνους. Βλ. 86. Σπουδή στον δγ. ό­ που σφάλλουν είς τάς δέκα έντολάς. Εκτενέστερη ανάλυση των ιδεών τοϋ Δαμοδοϋ θά γίνει στά επόμενα κεφάλαια. εί μέν ήμαρτεν πε­ ρί τάς δέκα έντολάς» 85α .61. "Ετσι γράφει ότι αυτός πού πρόκειται νά εξομολογηθεί πρέπει νά εξετάζει τή συνείδηση του σύμφωνα μέ τίς δέκα εντολές. Έξομολογητάριον. άν αμάρτησε στίς δέκα εντολές. διά μέσου τοϋ οποίου διακρίνονται από τά αισχρά πράγματα τά καλά. Πρωτεύουσα θέση κατέχει ô Δεκάλογος καί στά Έξομολογητάρια της εποχής πού εξετάζουμε. Ό Γαβριήλ Σεβήρος Μητροπολίτης Φιλαδέλφειας (1451-1616) γράφοντας γιά τό μυ­ στήριο τής μετανοίας στό Συνταγμάτων περί των Ιερών μυστη­ ρίων. 'Ανέστη Κεσελόπουλου. αναφέρει τό Δεκάλογο ώς μέσο γιά τήν εξέταση τοΰ μετανοοϋντος. αν έσφαλε σ' αυτές. «Καί πρώτον μέν δή έπερωτάν. Συμεών τό Νέο Θεολόγο. 85α. σ. γιά νά δει ποϋ αμάρτησε. Στίς δέκα εντολές περιέχεται «πάσα ΰλη όπου ό καθείς μπορεί νά άμαρτέψει θανασίμως» 88 . ο. καί τά αγαθά άπό τά κα­ κά. "Ανθρωπος καί Φυσικό περιβάλλον. καί προσφέρει τήν άπόφασιν κατά τήν άναλογίαν του γένους. σ.. δταν παρρησιάζονται εις αυ­ τόν οι μετανοοϋντες αμαρτωλοί διά νά έξομολογηθώσι τάς αμαρτίας των. Περί τοϋ Δεκάλογου. Έξομολογητάριον. τοϋ είδους. « Ό Δεκάλογος πάλιν είναι κανών ασφαλέστατος. όταν θά παρουσιάσουμε τίς ερ­ μηνείες των επιμέρους εντολών.π. γίνεται κριτής τής έξομολογήσεως αυτών. Κάθε Ιερεύς τό λοιπόν καί πνευματικός. διά τόν πνευματικόν καί διά τόν μετανοοϋντα»86. Γι' αυτό καί ό Δεκάλογος χαρακτηρίζεται ώς «κανών ασφαλέστατος» 87 . φ.

'Α­ μαρτία γιά τό Νικηφόρο Πασχαλέα. έκδ. ο. σ. 92.162.. ήτοι σύνοψις της χριστιανικής Θεολογίας.115. Στην 'Ορθόδοξο Διδασκαλία τοΰ Μητροπολίτη της Μό­ σχας Πλάτωνα ό Δεκάλογος αναπτύσσεται καί ερμηνεύεται στό τρίτο μέρος πού επιγράφεται Περί του θείου Νόμου. 'Αθήναι 1836. καταρχήν τουλάχιστον. ο. Κι ό «θείος νόμος είναι γεγραμμένος εις τήν καρδίαν εκάστου καί περιέχεται εις τάς έπομένας δέκα έντολάς τάς οποίας εδωκεν ό Θεός είς τόν Μωυσήν»92. τό τρίτο μέρος επιγράφεται «Περί αγάπης». ο. 91. Στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία τοΰ Μογίλα. Έζομολογητάριον. Νικηφόρου Πασχαλέως. Νικηφόρου Πασχαλέως. τό ο­ ποίο περιλαμβάνει ακόμη τήν εξήγηση της Κυριακής προσευ­ χής.παράβαση νόμου .εξετάζεται στά Έξομολογητάρια ποιοί σφάλλουν σέ κάθε εντολή καί ποιοί παραβαίνουν τό Νόμο του Θεού. σ. Δέν αναπτύσσεται δηλαδή ή διδασκαλία κάθε μιας ε­ ντολής μέ τήν προοπτική πού δίδει ό Κύριος στην έπί του "Ο­ ρους Όμιλία.π. Είναι φανερό λοιπόν οτι στά Έξομολογητάρια είναι διάχυ­ το τό νομικό πνεύμα καί ή σχολαστική σκέψη.κα εντολών γιά τήν ανίχνευση των αμαρτιών συνδέεται κατά τ % εποχή αυτή καί μέ τή νομική θεώρηση της αμαρτίας. ο. Τό ϊδιο πνεύμα κυριαρχεί καί στίς Κατηχήσεις της εποχής.60. σ. τίς δέκα εντολές 91 . 90. σ. Νικόδημου Άγιορείτου. Συνταγμάτιον περί των α­ γίων Μυστηρίων. Καί νόμος δεν είναι άλλος άπό τίς εντολές του Θεοϋ. ται. αλλά συντάσσονται λεπτομερείς κατάλογοι α­ μαρτιών καί πάμπολλες κατηγορίες αμαρτωλών. σ. Πρέπει νά πούμε οτι στην ταξινόμηση ô Πλάτων 89. αλλά καί γιά τόν άγιο Νι­ κόδημο είναι ή «παράβαση του νόμου» 89 . μετά τήν εξομολόγηση.π. Angelo Amato..60. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας.π. 81 . Ί . μέ κριτήριο τήν παράβαση κάθε εντολής..17' 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Πρβλ. εδώ έχουμε ενα λιγό­ τερο φιλάνθρωπο τίτλο «περί θείου Νόμου». Άφοϋ όμως ή αμαρτία έχει δνα καθαρά νομικό περιεχόμε­ νο . νά δεχθούν τήν πνευματική ποινή 90 .168.π.. έκδ. 'Ορθόδοξος διδασκαλία. Γαβριήλ Σεβήρου Μητροπολίτου Φιλαδέλφειας. Αμαρτωλός είναι αυτός πού πα­ ραβαίνει. ή οποία αποτελεί τή βάση γιά τή σύνταξη του έργου του Πλάτωνος Μόσχας. Καρμίρη. σ. Καί αυτοί πού παραβαίνουν τό Νόμο του Θεοϋ έπιβάλλε.

άν καί συστήνει στον αναγνώστη νά μή νοεί τό Δεκάλογο «απλώς καί κατά γράμμα». στον όποιο ανα­ φέρονται oi τέσσερες πρώτες εντολές. Οικονόμου ό ηθικός νόμος περιέχει τά καθήκοντα του άνθρωπου «προς τόν Θεόν». ιδιαί93. σ. παραθέτει εκτε­ νείς καταλόγους αμαρτωλών πού σφάλλουν σέ κάθε εντολή. δτι μεταξύ τούτων των δύο μεγάλων καθηκόντων. στον όποιο αναφέρονται οι έξι υπόλοιπες εντο­ λές. "Ο. 95. ήγουν τής προς τόν Θεόν καί της προς τόν πλησίον αγάπης. Στην αγάπη προς τό Θεό. σ.167. Γιά τόν Κ. Ήταν αυτή πού καλλιεργούνταν στά μοναστήρια. 82 . Παράλληλα όμως μέ αυτή τήν παράδοση πού βρισκόταν ύπό τήν επίδραση τών Δυτικών καί των Ρώσων υπήρχε καί μιά άλλη.π..π. Ό Δεκάλογος μπορεί νά συνοψισθεί σέ δύο «καθήκοντα». Ώ ς προς τό περιεχόμενο όμως ακολουθεί τόν Πέτρο Μογίλα καί τόν Κανίσιο. Τήν 'Ορθόδοξο Διδασκαλία του Πλάτωνος Μόσχας μετέφρα­ σε στά ελληνικά ό Άδ. πού άπό τό 1913 μέχρι τό 1974 γνώρισε τουλά­ χιστον δέκα τέσσερις εκδόσεις. "Ο. ενίοτε θεωρείται έναντιότης [.]»94. Οικονόμος συνεχίζει τήν παράδοση του Κανισίου του Μογίλα καί του Πλάτωνος Μόσχας. Κοραής καί τυπώθηκε γιά πρώτη φορά τό 1782. τόμ. πού είχε καί τήν έγκριση τής Συνόδου τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. Στον αίώνα μας ή παράδοση αυτή συστηματοποιείται καί διδά­ σκεται μέ τό δργο του Εύσέβιου Ματθόπουλου..83. «προς εαυτόν» καί προς «τόν πλησίον»95. Ό Κωνσταντίνος Οικονόμος ό εξ Οικονόμων παρέλα­ βε τό κείμενο καί τό εξέδωσε ώς Κατήχηση ή ορθόδοξο διδα­ σκαλία τής χριστιανικής πίστεως. Ό Κ. Α'. 94.. Στήνϊδια κατεύθυνση βρίσκεται ή Κατήχησις του Βερναρδάκη. καί στην αγάπη προς τόν πλησίον. Προορισμός του 'Ανθρώπου. «Πρέπει προς τούτοις νά σημειώσωμεν.Μόσχας ακολουθεί τους "Ελληνες Πατέρες καί κατηγορεί τους Παπιστές καί τους Λουθηρανούς διότι «τάς δύο πρώτας έντολάς ένούσιν εις μίαν» καί «διαιρουσι τήν έννάτην εις δύο» 93 . Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα. Στή συνέχεια.

ακίνητα ήμϊν τά τής πίστεως τετηρηκότων καί α­ νεπηρέαστα». Τό τίμιο λείψανο του καί τά θαύματα του ήταν μιά ζωντανή μαρτυρία γιά τό ορθόδοξο πλή­ ρωμα. Κορομηλα. Γρηγορίου Παλαμά. Έξαλλου ό άγ. Καί πρώτα-πρώτα είχε περιληφθεί στή σειρά τής Φιλοκαλίας άπό τόν άγιο Νικόδημο. Κοσμά Αιτωλό. Τό έργο του Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. καί εκπροσωπήθηκε από πολλούς πα­ τριάρχες. έκδ. Τίς πληροφορίες επιβεβαιώνει ό Σοφοκλής Οικονόμος πού αναφέ­ ρει τήν έκδοση τής Φιλοκαλίας. Μακάριο Νοταρά. τοϋ Άθ. σ. Πρό­ κειται γιά τήν Εκδοση του πρεσβυτέρου Οικονόμου Κωνσταντίνου του έξ 83 . Περί τών μετά τό σχίσμα 'Αγίων τής 'Ορθοδόξου 'Ανατολικής 'Εκ­ κλησίας καί τών γινομένων εν αύτη θαυμάτων.τερα τοϋ 'Αγίου "Ορους.385. Πάριο στό τέλος τής Δογματικής του. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Γεννάδιο Σχολάριρ. Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη καί άλλους. καί συνεχί­ ζει: «καί εκ τούτων ύπό τοϋ άοιδίμου πατρός ημών ιδίως εν Ά98 θήνησι.23. 'Αθανάσιο Πάριο. 'Επιστολή προς Πέτρον τόν Κλαίρκιον. Ή μνήμη του έμεινε άνεξάληπτη παρά τίς προσπάθειες της δυτικής προπαγάνδας νά εξαλείψει ακόμη καί τήν ακολου­ θία του από τό Τριώδιο κατά τή Β' Κυριακή τών Νηστειών96. 'Αθή­ ναι 1844. σ. ύποσ.ιδ'. 1851» . Γρηγόριος Παλαμάς καί ή διδασκαλία του δεν είχαν εντελώς λησμονηθεί. δ'. Παρίου. Ιεράρχες καί μοναχούς. σ. Ευγένιο Βούλγαρη. Ά. Άπό τόν Πάριο πληρο­ φορούμαστε δτι «καί άλλαχοϋ ταύτα ετέθησαν»97. τήν άκολουθίαν εν τω Τριωδίω περιεχομένην.αίώνα καί υστέ­ ρα. 98. τών 'Ενετών άείποτε. 97. Έ96. ότι τούτα) ύμεΐς ώς άντιδίκω αντίδικοι φέρεσθε' άλλ' ει Θεφ κατ' άκρον εύηρέστησε. εκδόθηκε άπό τόν Άθ. τόγε έπ' αύτοΐς. Ευγενίου Βουλγάρεως. «Έώ νυν λέγειν Γρηγόριον τόν καί σοφώτατον καί άγιώτατον. KB'ομιλίες 'Αθήνησι 1861. Άγ. Δαμασκηνό Στουδίτη. πάντα λίθον κεκινήκασιν ώστε έξαλεΐψαι τής βίβλου οί επί ^çinquisitionis τών εκδιδο­ μένων βιβλίων τεταγμένοι φράκτορες' άλλ' ουδέν ήνυσαν. Παχώμιο Ρουσάνο. πού μας ενδιαφέρει περισσότερο στά πλαίσια της παρούσης εργασίας. τόν Θεσσα­ λονίκης τόν Παλαμάν. είχε εκδοθεί πάνω άπό τρεις φορές άπό τόν IH. Επιτομή . Νικόδημο 'Αγιορείτη. Δηλαδή υ­ πήρχαν κι άλλες εκδόσεις τοϋ Δεκάλογου του Παλαμά. Άλλα ό Πάριος είχε ήδη πεθάνει τό 1851. μαρτυρεί καί τό λείψανον καί τά θαύ­ ματα. Δεύτερον. Τούτου δέ τη δευτέρα έβδομάδι τής τεσσαρακονθημέρου νηστείας έορταζόμενον.

Πάριος περιέλαβε στη Δογ­ ματική του τό Δεκάλογο του Παλαμά. 'Επιτομή.573. Γιά τόν Άθ. Μάλιστα ό συγγραφέ­ ας υποστηρίζει ότι άν καί αυτά έχουν περιληφθεί καί σέ άλλες εκδόσεις «άλλα κανταϋθα. Μεταξύ των άλλων γράφει καί τά έξης γιά τό Δεκάλογο της κατά Χριστόν Νομοθεσίας: «"Εστί γάρ άτεχνώς τούτο τό βραχύ πυκτίον ή πινάκων ακραιφνής καί γνησία καί περιληπτικωτάτη διδασκαλία. δέν εξετά­ ζουν στά κείμενα τους τίς εντολές τοΰ Δεκάλογου σχολαστιΟίκονόμων πού προέταξε μάλιστα καί εγκωμιαστικό πρόλογο γιά τόν αγ. Σοφοκλέους Κ. Α'. πάσαν περί ταύτης ξενικήν μακρολογίαν έξελέγχουσα. τό μυ­ στήριο της Θεοφανείας πού δέν μπορούν νά χαρακτηρισθούν ώς τελετές. σ. Οί φορείς της παραδόσεως. Ώ ς ίερές τελετές χαρακτηρίζονται τά επτά μυστήρια της 'Εκκλησίας. Σε ένα έργο οπού έχουν συγκεντρωθεί δλα τά δόγματα της ορθοδόξου πίστεως. Γρηγόριο Παλαμά καί τό έργο του. Κων­ σταντίνου Οικονόμου τοΰ πρεσβυτέρου. 99. Βέβαια εδώ δέν θά ασχοληθούμε αναλυτικά μέ τό Δεκάλο­ γο του Παλαμά αλλά μέ τίς επεξηγήσεις καί τίς υποσημειώσεις σ' αυτόν του Άθ. λαμπάς τις άγλαόφωτος. Πάριο οί εντολές έχουν την ϊδια αξία μέ τά δόγματα της εκκλησίας γι' αυτό καί ό τό­ πος όπου περιλαμβάνονται χαρακτηρίζεται «οίκειότατος». καί δη καί καταρκτική καί τελεστική της άχραντου θεολογίας μυσταγωγία. γιά τήν οποία κάνουμε λόγο καί πού βρίσκεται πιό κοντά στην πατερική σκέψη. Διότι υ­ πάρχουν καί άλλα μυστήρια της 'Εκκλησίας όπως τό μυστήριο της θείας Οικονομίας. καί καθόλου.385. Οικονόμου. σ. πού χάρισε ό Χριστός στους ανθρώ­ πους γιά νά κληρονομήσουν τήν αιώνια ζωή. οίκειότατός ε­ στίν αυτών ό τόπος» 99 . οταν γράφει ότι «και άλλαχοϋ ταΰτα ετέθησαν». εν­ νοεί κάποιες άλλες εκδόσεις. περιέ­ χεται καί τό Κεφάλαιο «Περί εντολών».πομένως. Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα. 84 . Παρίου.της εν Χριστφ ζωής καί κατά Χριστόν ηθικής. 'Αθήνα 1862. 'Αξιοσημείωτο είναι ότι ό Άθ. τό μυστήριο της Αγίας Τριάδος. Γιά τόν Πάριο οί ηθικές εντολές καί οί ίερές τελετές είναι τά θεοπαράδοτα μέσα. τόμ. ούρανίω φωτί καταλάμπουσα καί καθοδηγούσα εις τήν όδόν των εντολών του Κυρίου πάντας τους έθέλοντας φρονεϊν καί πολιτεύεσθαι κατά τό Εύαγγέλιον της τοΰ ©εου βασιλείας καί σωτηρίας ημών». έκδ. καί πολλώ ενταύθα.

«Καί καθώς ενα χελιδόνι χρειάζεται δύο πτέρυγες διά νά άπετά είς τόν αέρα. σ. Μενούνου. Καρ­ μίρη. πού αποδίδει στον καθένα σύμφωνα μέ τά έργα του. 101. ο. προνοητής καί κριτής.κά.121. ο. α­ γαπά τό Θεό. φιλεΐν ταύτα πάσχειν. διατί χωρίς αυτές τές δύο αγά­ πες είναι αδύνατον νά σωθοϋμεν»100.. Διδαχές. Π. τήν αγάπη προς τό Θεό καί τήν αγάπη προς τόν πλησίον. χρειαζόμασθε αυτές τές δύο αγάπες. ο. Καί όταν ό πιστός έχει τή βεβαιότη­ τα ότι ό Θεός είναι δημιουργός. λέει ό Γεννάδιος Σχολάριος. Κοσμά Αιτωλού. αδελφοί μου.π. κι­ νείται στην αγάπη του Θεοϋ. Ρουσάνου. 100. «τάς έντολάς αύτοϋ τήρει καί φύλαττε επι­ μελώς» 102 . Ίωάν. 85 . Δεύτερη λατρεία είναι οί ευχές. Περί της των ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως.. έκδ. Ί. σ. γιατί είναι ανώτε­ ρος άπό τό φυσικό νόμο κι άπό τό γραπτό νόμο τοϋ Μωυσή.Νόμος Ευαγγελικός. Λέγεται ακόμη νόμος ευαγγελικός. "Αν αγαπάς τό Θεό. 'Αγάπη προς τό Θεό είναι ή «βεβαίωσις της πίστεως». Συνοψίζουν κυρίως ολη τή διδασκαλία τοϋ Δεκάλογου "•στις δύο αγάπες.π. Ή πρώτη λατρεία είναι πιό σημαντική καί στηρίζεται στή διδασκαλία της επί τοϋ "Ορους Όμιλίας. οία αυτός φιλεΐ περί έαυτου» 101 .254. οί ψαλμωδίες καί τά πα­ ρόμοια. "Οποιος αγαπά τό Θεό.π. Καί αγάπη προς τόν πλη­ σίον είναι: «τό μή λυπεΐν αυτόν ëv τίνι. Μετά τό Θεό οφείλεις νά αγαπάς τόν εαυτό σου καί υστέρα τόν πλησίον σου όπως τόν εαυτό σου.236.. παντοδύναμος. Ή τήρηση των εντολών τοϋ Θεού μέ φόβο καί αγάπη απο­ τελεί τήν πρώτη λατρεία τοϋ Θεοϋ. 241. καί νόμος πνευματικός. τηρεί τίς εντολές του. καί αντιστρόφως αυτός πού τηρεί τίς εντολές. σ. 102. έτσι καί εμείς.

.

13. άς δυσί στήλαις ένεχάραξε. Ή δεύτερη πλάκα αρχίζει μέ τό «ου φονεύσεις» καί περιλαμβάνει τίς υπό­ λοιπες πέντε.30. Ό Φίλων διαιρεί τίς δέκα εντολές σέ δύο πε­ ντάδες. 320. PG 147. σ.Ν. Οί τρεις πρώτες εντολές αποτελούν τό πρώτο μέρος τοϋ Δεκάλογου. Ή πρώτη πλάκα περιέχει τίς πρώτες πέντε εντολές. Τέσσερες βασικές εντολές. Περί των Δέκα λόγων. Colson. σ. 610ΑΒ. «Προβληματισμοί» 2. 3.H. Καλλινίκου. \. "Ετσι ή πρώτη πλάκα μέ τίς τρεις εντολές συμβο­ λίζει καί αναφέρεται στό τριαδικό της θεότητας. F. ή δ' έτερα δευτερείων ήξιοϋτο»1. μέχρι καί τό «τίμα τόν πατέρα σου καί την μητέρα σου». Στή Δύση ô ιερός Αυγουστίνος εισήγαγε άλλο τρόπο διαί­ ρεσης. Τη διαίρεση αύτη ακολουθεί ό Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος2 άλλα καί νεότεροι ερευνητές3. έκδ. «The Loeb classical Li­ brary».ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ Ένώ ολοι διαιρούν τό Δεκάλογο σε δύο μέρη. Κάθε πλάκα περιέχει πέντε εντολές. δηλ. σ. Βλ. Β. Κ.Σύνοψις της θείας Γραφής. καί ή μέν πρότερα πεντάς τά πρωτεία έλαχεν. Ι. 87 .56. «Γρηγόριος Παλαμάς» 16 (1932). δεν υπάρχει ταυτότητα απόψεων γιά τόν καθορισμό του πρώτου καί τοΰ δευτέρου μέρους. Ό Δεκάλογος. London 1968. "Ετσι θά μπορούσε ή πρώτη πλάκα νά τιτλοφο­ ρείται ώς «ευσέβεια». Philo 7. Ένώ ή δεύτε­ ρη μέ τίς υπόλοιπες επτά εντολές στά επτά χαρίσματα τοϋ Άγ. Θεσ­ σαλονίκη 21979. τόμ. 4. Στογιάννου. «Δέκα τοίνυν όν­ τα διένειμεν εις δύο πεντάδας. ένώ ή δεύτερη ώς «δικαιοσύνη»4.

Έξαλλου οί πηγές 'Ανατολής καί Δύσης ήταν καί είναι κοινές.Πνεύματος5. Βλ. 88 . "Ε­ τσι οί εντολές πού αναφέρονται στό Θεό είναι τρεις.63. Σύμφωνα λοιπόν μέ τήν τρίτη άποψη στό πρώτο μέρος περιέχονται οί τέσσερες πρώτες εντολές. καί φ. μέμφεται εκείνους πού στολίζουν τίς εικόνες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τό θέμα του στολισμού τών εικόνων. ένώ στην 'Ανατολή τέσσερες. Sermo IX. Επιχειρώντας μία γενικότερη εκτίμηση τών απόψεων τών συγγραφέων πού εκτίθενται στή συνέχεια παρατηρούμε τά έ­ ξης. Jean Zizioulas métropolite de Pergame. ένώ στό δεύτερο οί υπόλοιπες έξι. Είναι ή Γραφή καί οί Πατέρες τής Εκκλη­ σίας. Γράφει χαρακτηριστικά ό Βι­ κέντιος Δαμοδός: «Τούταις οί δέκα έντολαΐς διαιρούνται εις δύο μέρη.323. οί όποίαις λέγονται της πρώτης πλακός. PL 38. Τή διαίρεση αυτή θά ακολουθήσουμε κατά τήν επεξεργασία των επί μέρους εντολών του Δεκάλογου. Είναι άλλω­ στε φυσικό νά συμβαίνει αυτό γιά συγγραφείς πού δρούσαν σέ ορθόδοξο χώρο. Στή Δύ­ ση. Συχνά οί συγγραφείς αυτοί προβαίνουν σέ έντονη κριτική τής καθημερινής ζωής μέ βάση τήν αρχαία εκκλησιαστική παράδοση καί πράξη. 6. 6. σ. οί όποίαις λέγονται της δευτέρας πλακός» 6 . «lrénikon» 1987. Τόν ιερό Αυγουστίνο ακολουθούν οί περισσότεροι συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. εκπρόσωπος τής σχολαστικής παράδοσης. Παρόλο τό νομικό πνεύμα καί τή σχολαστική θεώρηση πού χαρακτηρίζει τήν εποχή αυτή τής Τουρκοκρατίας. άλ­ λα παραμελούν τους πτωχούς καί καταδυναστεύουν τους αθώ­ ους. Τινές πάλιν αναφέρονται εις τήν ώφέλειαν του πλησίον καί τοιαύταις είναι οί άλλαις επτά. καί τοιαύταις είναι οί πρώταις τρεϊς. Τό πρόβλημα βρίσκεται στή διαφορετική θεώρηση καί ερμηνεία τών πηγών αυτών7.18' πρβλ. Τινές αναφέρονται αμέσως εις τήν δόξαν του θεού. υπάρχει καί κάτι πού πρέπει νά επισημανθεί. ενώνεται ή πρώτη εντολή μέ τή δεύτερη. EBE 2309. Ό Πλάτων Μόσχας. φ. πού αποτελεί συν­ δυασμό της δυτικής καί τής ανατολικής παράδοσης. Περί τοϋ Δεκάλογου χφ. 'Υπάρχει ακόμη καί μιά τρίτη διαίρεση. όπως είδαμε. Le Mystère de l'Eglise dans la tradition orthodoxe. Τήν ίδια θέση βρίσκουμε καί στό φιλοκαλικό (Κολυβά) 5.80. 7.

» Μέ τό προοίμιο της πρώτης εντολής «έγώ ε'ιμι Κύριος ό Θεός σου» αποκαλύπτεται ό Νομοθέτης. Ή διάσπαση λοιπόν ήθους καί δόγματος. Είναι ό Θεός καί δημιουργός τοΰ παντός. 9. Είναι Θεός α­ ναλλοίωτος. 1. φ. 'Ό. δίκαιος. «Έγώ ειμί Κύριος ô Θεός σου. 'Υπάρχει άγνοια του δόγματος. 'Αναγκάζεται έτσι νά διαφωτίσει μέ θεολογικά επιχειρήματα τους πιστούς γιά τό νόημα της εικόνας. 'Αναφέρεται καί στους Χριστιανούς πού λυτρώθη­ καν άπό τήν αμαρτία 10 . αύτονομεΐ επι­ κίνδυνα τήν πίστη καί τήν αποξενώνει άπό τή ζωή της Εκκλη­ σίας.19Γ-20. "Ετσι μέσα άπό τή νομικίστικη θεώρηση περιορίζεται στή διαπίστωση της επιφάνειας. απαράλλακτος.. δέν αναφέρεται μόνο στον 'Ισραηλιτικό λαό. θά φροντίσουν νά μήν ε­ παναλάβουν τήν «αμαρτία». όσιος καί άναμάρτητος9. 'Αντιστρέ­ φει τή μέθοδο. ό «συ­ μπαθέστατος καί ελεήμων Πατήρ». Γιά νά υπάρχει παράβαση.. πιστός. γράφει ό Βικέντιος Δαμοδός 8 .Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη.. άγκαλά φαίνονται νά άρμόζουσι μόνον εις τους 'Ιουδαίους.. Άνίσως ομως καί θεω- 89 . Ό Πλάτων ασχολείται με τίς κατηγορίες των Χριστια­ νών πού παραβαίνουν τήν εντολή τοϋ Δεκάλογου. 10. ο. 'ό έξαγαγών σε έκ γης Αιγύπτου εξ οίκου δου­ λείας'. πού λυτρώθηκε άπό τή σκλαβιά τών Αιγυπτίων. «ό έξαγαγών σε εκ γης Αιγύπτου εξ οίκου δουλείας». φ.π. Δέν περιορίζεται νά πει δτι εκείνοι οί Χριστιανοί άμαρτάνουν στή συγκεκριμένη εντολή. πού αναφέραμε σέ άλλη συνάφεια. 'Υπάρχει ομως μιά ουσιαστική διαίφορά.τό «πώς» καί «γιατί» τιμούν τίς εικόνες. «Τά ακόλουθα πάλιν λόγια. υπάρχει πρόβλημα ορθής πίστεως. Ό Νεόφυτος ομως ταλανίζει κυριολεκτικά εκείνους πού δίνουν Ιδιαίτερη βαρύτητα στό στολισμό των εικόνων καί αδια­ φορούν γιά τους πτωχούς. "Οταν οί Χριστιανοί γνωρίσουν .19. 8. πού διά μέσου τοΰ Υίοϋ «έσύναξεν εις εν τά διασκορπισμένα τέκνα του». όπου έλευθερώθησαν άπό τήν δυναστείαν τών Αιγυπτίων.π. Περίτοϋ Δεκάλογου. Τό δεύτερο μέρος τοϋ προοιμίου.

"Αν όμως ό άνθρωπος δέν κρίνει σωστά. καί ώς «αρχήν του παντός». Ό Δαμοδός υποστηρίζει ότι ή διανοητική γνώση τοΰ Θεού. συντελείται κυρίως μέ τη θεία μυσταγω­ γία.π.20ν. οι μάντεις. άμή από τήν άμαρτίαν. καί ποιες είναι οι έπί μέρους παραβάσεις της. ή· οποία τόν οδηγεί στην ειδωλολατρία. επειδή καθώς εϊδομεν εις τό πρώτον κεφάλαιον ή γνώσις του Θεοΰ είναι έμφυτος καί καθώς τώρα έδογματίσαμεν. 11. Κάθε είδος μαντείας είναι θανάσι­ μη αμαρτία. όπου έλυτρώθησαν όχι άπό τήν σκλαβίαν των Αιγυπτίων. άλλ° όμως υποτίθεται.Οι Χριστιανοί με τρεις τρόπους προσκυνούν καί λατρεύ­ ουν τό Θεό. "Οταν ό νους γνωρίσει τό Θεό. 13. άνίσως καί πρώτον δέν τό γνωρίζη». 90 . τή θέληση καί τήν πράξη. γιατί γίνεται μέ τή σιωπηρή επίκληση τοΰ διαβόλου 13 . Με τό νοϋ γνωρίζουν τήν υπεροχή καί τό μεγαλείο του Θεοΰ. ή οποία εκδηλώνεται μέ τήν «εξωτερική πράξη».. μή πρότερον προεγνωσμένον'».π. Ό. ο. τήν άερομαντεία.23ν. τή γεωμαντεία. άνίσως καί δέν γνωρίζη τήν ύπεροχήν καί μεγαλεΐον εκείνου εις τό όποιον υποτάσσεται.. δηλαδή ή πράξη. ή τά ακολου­ θεί μέ μίαν κίνησιν όπου έξ έαυτοϋ δέν ελάμβανε. εξετάζει ποιοί παραβαίνουν τήν πρώτη εντολή. τους μετέστησε εις τήν βασιλείαν τοϋ Υίου του». "Ετσι καταδικάζει τή νεκρομαντεία. φ. 25. υποτάσσεται σ' αυτόν καί ή θέληση 11 . Περί τοΰ Δεκάλογου. τήν πυρομαντεία καί τήν οίονοσκοπία. Πιστεύει ό νους καί ή βούληση υποτάσσεται. ή θέλησις δέν ημπορεί νά θέλη τό πράγμα. "Ο. 24. "Ετσι έχουμε τήν ε­ σωτερική διάθεση καί υποταγή στό Θεό. ει. Επειδή καθώς ό νους παρασταίνει τά πράγματα εις τήν θέλησιν. Βικέντιου Δαμοδοΰ. 12. οί μάγοι καί ορήσωμεν τόν έσωτερικόν λόγον της κοινής σωτηρίας. Οί χρησμολόγοι. φ. φ. τήν ύδρομαντεία. Γνωρίζουν τό Θεό ώς τό «άκρον αγαθόν». Καί έστωντας νά τους έλευθέρωσεν ό Θεός άπό τήν έξουσίαν του σκότους. μέσω του νου είναι αίτημα της πίστεως. φ. «"Οθεν ό πρώτος τρόπος είναι δόγμα πίστεως καί εις αυτόν δέν αναφέρε­ ται ή εντολή. ακολουθώντας τή σχολαστική παράδοση. "Ετσι ασχολείται διε­ ξοδικά μέ τά θέματα της βλασφημίας καί της ασέβειας. αύτη ή τά φεύγει. 19.π. Στή συνέχεια ό Δαμοδός.20ν-21. Ό τρίτος τρόπος λατρείας του Θε­ οΰ. Ή πρώτη εντολή δέν αναφέρεται σ' αυτόν τόν τρόπο γνώσης του Θεοΰ άλλα τόν προϋποθέτει12. ως τόν «βασιλέα ουρανού καί γης». «Διότι ή θέλησις δέν υποτάσσεται. κυριαρχεί στό νοΰ ή πλάνη. πολύ περισσότερον άρμόζουσιν εις τρύς Χριστιανούς. Όύδέν γάρ θελητόν. της «μαγίας» καί της μαντείας. Περί τοΰ Δεκάλογου. Με τό νοϋ.

"Ετσι ή υπόσχεση κάποιου ότι θά γί­ νει μοναχός είναι δεσμευτική. έκδ. επί τρίτην καί τετάρτην γενεάν τοις μισοοσί με. Ή ίδια όμως φράση είναι γιά τους «τελείους» «χαροποιός μη­ νυτής» και φανερό σημείο τής ευδοκίας τοΰ Θεού. Θεσσαλονίκη. 'Αποτελεί απειλή καί ταυτόχρονα ποινή γιά τους παραβάτες των εντολών. 20. 'Αλλά καί ό σκοπός του τάματος πρέπει νά είναι καλός. "Οταν ό σκοπός του τάματος είναι «πονηρός». άποδιδούς αμαρτίας πατέρων επί τέκνα. τό τάμα είναι θανάσιμη αμαρτία. Γι' αυτό πρέπει νά πραγματο­ ποιείται μέ Ιδιαίτερη προσοχή καί περίσκεψη. 15. Λόγος πεζή φράσει είς τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης 15 ερμηνεύει τήν πρώτη εντολή χριστοκεντρικά. Θεός ζηλω­ τής. Ό Χριστός είναι ό ποιητής του ουρανού καί τής γης. 'Ανάλογες συστάσεις κάνει ό Δαμοδός καί προς εκείνους πού κάνουν τάματα στό Θεό καί τους άγιους. στό «Μαργαρίται Ί . Τέλος αναφερόμενος ό Δαμοδός στό δεύτερο μέρος της πρώτης εντολής παρατηρεί. σ. Γιά τους «σαρκικούς» τό νόημα του δευτέρου μέρους της πρώτης εντολής είναι βαρύ καί σκληρό. Παρθενίου Σκουρλή. 91 .σοι τους συμβουλεύονται πρέπει νά αφορίζονται. Χρυσοστόμου». "Ετσι ή φράση «εγώ γάρ είμι Κύριος ό Θεός σου. Ό 14. "Εξοδ.284-291. τήν όποια συναντούμε καί σε πολλούς άλλους συγγραφείς της περιόδου της Τουρκοκρατίας φανερώνει σημαντική διάδοση της μαγείας στό λαό. άλλα καί μέ α­ γαθή προαίρεση. Κάθε «νόμος» παρακινεί μέ τό μι­ σθό ή τήν τιμωρία τους ανθρώπους νά φυλάξουν τίς εντολές. Τό τάμα αποτελεί έκφραση αγάπης προς τό Θεό καί τό συνάνθρω­ πο. καί τοις φυλάσσουσι τά προστάγματα μου» 14 δέν αναφέρεται μόνο στην πρώτη. Μεγάλη βαρύτητα αποδίδει ό Δαμοδός καί στό θέμα των υποσχέσεων προς τό Θεό. Ό Χριστιανός δέν πρέπει νά πιστεύει σε κα­ νέναν άλλο Θεό εκτός άπό τό Χριστό πού είναι Θεός αληθινός. καί ποιών έλεος είς χιλιάδας τοις άγαπώσι με. "Ωρισε καί έγιναν οί "Αγγελοι καί έπλασε τό γένος των ανθρώπων. 3-4. άλλα σ' όλες τίς εντολές του Δεκάλογου. Ή λεπτομε­ ρής αναφορά του Δαμοδοΰ στίς διάφορες μορφές μαντείας.

"Ο. Εντύπωση προξενεί ή προβολή τοΰ Χριστού ώς ποιητοΰ του ουρανού καί τής γής.Χριστός είναι αυτός πού συντηρεί καί διατηρεί όλον τόν κό­ σμο. άλλα είναι ωσάν τά έθνη όπου λέγουν οτι είναι προφήτης» 17 . δέν έλειψε μήτε άπό τόν ούρανόν..π. 'Αλλά υπάρχει καί ένας πρό­ σθετος λόγος γιά νά τονίζεται ή θεότητα καί τό μεγαλείο τοΰ Θεοΰ-Λόγου. 17. Κέντρο τής αναφοράς του είναι ό σαρκωμένος Κύριος. Τό φθαρτό σώμα πού φορούσε ό Χριστός εκείνο έπαθε καί σταυρώθηκε. "Ο. οτι ό Χριστός είναι αληθι­ νός Θεός. «'Έπειτα πάλιν άνέβη είς τους ουρανούς με τό σώμα δπου είχεν είς την γήν. Πώς εξηγείται ό τονισμός αυ­ τός.285.. σ. οχι βέβαια ή θεότητα. των αγγέλων καί τών ανθρώπων. μόνον εις τήν γήν ήτον» 16 . Ό ί . Δρα στην Π. Διαθήκη άσάρκως καί αποκαλύπτεται στην Κ. Σε τρεις ήμερες τό σώμα αναστήθηκε καί φανερώθηκε στους • αγίους 'Αποστόλους. μήτε άπό τήν γήν. σ.285. άλλα ή ανθρωπότητα. «"Οποιος δέν πιστεύει. μήτε άπό τήν θάλασσαν μήτε άπό όλον τόν κόσμον αλλά ώς άνθρωπος δπου ήτον. Στό­ χος του είναι νά εξάρει τή θεότητα του γιά ποιμαντικούς λό­ γους. σ. Ή ενότητα αυτή Παλαιάς καί Καινής Διαθήκης πού ήταν κοινός τόπος όλων τών Πατέρων υπάρχει καί στό συγγραφέα τοΰ κειμένου. προσπαθεί νά αντικρούσει τή διδασκαλία τοΰ Κορανίου πού ήθελε τό Χριστό έναν απλό προφήτη. Σταυρώθηκε άπό τους Εβραίους καί πέ­ θανε. ι Ό ίερός συγγραφέας τονίζει κυρίως τό έργο τής θείας οι­ κονομίας πού επιτελείται άπό τό πρόσωπο τοΰ Χριστού. καί άλλος Θεός άπ' αυτόν δέν είναι. εκείνος δέν εί­ ναι Χριστιανός. Σκοπός του είναι νά 16. Γιά τίς αμαρτίες του κόσμου κατέβηκε άπό τους ουρα­ νούς καί σαρκώθηκε.π. τήν άγραμματοσύνη. έστω καί κάπως επιφυλακτικά. 92 . αντιτάσσει τήν ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία. Διαθήκη «εν σαρκί». διότι ως Θεός οπού ήτον ό Χριστός. Ή Εκκλησία διδάσκει οτι ό Θεός-Πατήρ είναι ό «ποιητής ορα­ τών τε πάντων καί αοράτων». Στην αμάθεια. τήν καταπίεση καί πολλές φο­ ρές τό βίαιο εξισλαμισμό πού επικρατούσε κυρίως τό ΙΣΤ' αιώ­ να ό Δαμασκηνός.

21. "Αν μερικοί γίνονται κακοί καί άτυχοι.286. Ή πίστη στίς προλήψεις.προφυλάξει τό λαό από τόν εξισλαμισμό.285. Οί προλήψεις χαρακτήριζαν τους "Ελληνες πού είχαν κα­ λούς καί κακούς Θεούς. σ. «διότι αυτά είναι δαιμονικά πράγματα» 18 . Γι' αυτό χρησιμοποιεί διπλή μέθοδο. "Οσοι φοβούνται καί δίδουν Ιδιαίτερη βαρύτητα σέ προλήψεις καί δει­ σιδαιμονίες σωφρονίζονται με τήν απειλή της κολάσεως. σ. σ. άλλα καί τό περιε­ χόμενο πού δίδουν στίς δέκα εντολές ό Πέτρος Κανίσιος καί αυτοί πού επηρεάζονται άπό τή διδασκαλία του. Μοναχός του ό άνθρωπος είναι πταίστης» 19 . δέν ευθύνεται ό Θεός. "Ο. τά μάγια.π. Ό Θεός άφησε τόν άνθρωπο στην προαίρεση του καί «εις τό θέλημα του κάν τό καλόν άγαπήση κάν τό κακόν. τά φυλακτά καί τά όνείρατα.62.π. σ.. "Ο. 18. τά άποδέματα. Σχετικά μέ τό αν είναι παράβαση της πρώτης εντο­ λής ή τιμή στους αγίους. διδάσκει δτι σεβόμαστε τους αγίους ώς «θεοφιλέστατους» καί ώς «συνηγόρους» καί «μεσίτας» με­ ταξύ Θεού καί ανθρώπων 21 . τίς μαντείες. αλλά οί ίδιοι. 'Ακόμη τόν περιμένει ή αιώνια κόλαση. τίς «γοητείες». 'Αντίθε­ τα «προστάσσει» τήν επίκληση σ' ενα Θεό βέλτιστο καί μέγιστο20. "Ο.60. Ή πρώτη ε­ ντολή κατά τόν Κανίσιο απαγορεύει τήν ειδωλολατρία. "Ολοι «εί­ ναι πλάσματα τοΰ ενός Θεού». Ή ανα­ φορά βέβαια σ' αυτήν έχει εδώ παιδαγωγικό χαρακτήρα. 'Αλλά δέν υπήρχε μόνο ό κίνδυνος του εξισλαμισμού.π. 19. Catechismus Catolicus. Ενδιαφέρει λοιπόν τόν Ιερό συγγραφέα νά αποτρέψει τό λαό άπό αυτά καί νά τόν κατευθύ­ νει στή σωστή πίστη.. £κδ.. Κα­ ταρχήν επισημαίνει οτι δποιος πιστεύει σ' αυτά διατρέχει τόν κίνδυνο του έξωεκκλησιασμοϋ. 20. 'Εντελώς διαφορετική είναι ή ερμηνεία. τή μα­ γική. τίς δεισιδαιμονίες καί κάθε ασεβή παρατήρηση. Κανείς δέν έχει «κακό ριζικό». Ό Χριστιανός πού προσέχει νά εναρμονίζει τό θέλημα του με τό θείο θέλημα γίνεται υιός καί φίλος του Θεοϋ. 93 . έτρεφε μεγάλο μέρος τοΰ λαοΰ. Οί Χριστιανοί όμως πιστεύουν σ' ένα Θεό αγαθό πού θέλει δλους τους ανθρώπους αγίους. τίς δεισιδαιμονίες. Georgii Mayr.

Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. "Ετσι ασχολείται ακόμη με τό θέμα της χρήσεως τών εικόνων τοϋ Χριστού καί των ά­ γιων. άν είναι επιτρεπτή ή επίκληση τών αγίων. 25. παντο22. Μέ τήν πρώτη εντολή ό Θε­ ός δίδει τή δυνατότητα στον άνθρωπο νά τόν γνωρίσει. Νά δεχόμαστε δτι ό Θεός είναι άναρχος. ό­ πως οί μάγοι. 'Επικαλού­ μαστε τους αγίους όχι ώς θεούς. αιώνιος. αλλά αποδίδουν την τιμή στό «Χριστόν καί στους έμφαινομένους αγίους».679.π.677. άλλα μέ τό ϊδιο πνεύμα. 'Ακό­ μη αυτοί πού παραδίδουν τους εαυτούς τους στό διάβολο. ήτοι σύνοψις της χριστιανικής Θεολογίας. εκ τών οποίων συνίσταται ή μεγαλειότης καί ή δόξα του» 25 .π. Οί άγιοι μεσιτεύουν στό Θεό γιά τους Χριστιανούς. κι εκείνοι πού πιστεύουν στίς δεισιδαιμονίες καί τά «ψιθυρίσματα τών γραϊδίων» καί προσέχουν τους οιωνούς. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. άλλα ώς φίλους τοϋ Θεού. 'Επίσης άμαρτάνουν αυτοί πού δέν πιστεύουν όρθοδόξως στην 'Αγία Τριάδα καί εκείνοι πού ελπίζουν στίς δυνάμεις τους ή τους φίλους τους καί αμφιβάλλουν γιά τήν πρόνοια· του Θεού. αθάνατος. τόμ. έτσι καί εδώ εξε­ τάζεται. "Οπως καί στην Κατήχηση του Κανισίου.. "Αν καταφρο­ νήσουν οί Χριστιανοί τή μεσιτεία τών αγίων. 'Αναλυτικότερα. Σ' αύτη τήν εντολή περισσότερο χρεωφειλέτες είναι οί Χριστιανοί παρά οί 'Ιουδαίοι22. σ. οπως τά έθνη τά εί­ δωλα τους. Καρμίρη. 'Αθήναι 1836. σ. έκδ.. ΔΣΜ.33. 'Ορθόδοξος διδασκαλία.Ό Κανίσιος. "Ο. Ί . Ό Πλάτων μητροπολίτης Μόσχας ακολουθεί στην Κατή­ χηση του τήν παράδοση τοϋ Κανισίου καί τοϋ Μογίλα. Ή πρώ­ τη εντολή διδάσκει νά πιστεύουμε εκ καρδίας καί νά ομολο­ γούμε «ότι είναι εις μόνος Θεός» 24 .170. ασώματος. ακολουθώντας τή δυτική παράδοση. παραθέ­ τει τίς δύο πρώτες εντολές ενωμένες. ερμηνεύεται ή α' εντολή στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία. 23. 24. Β'. παροξύνουν τή θεία μεγαλειότητα23. σ. Κι ακόμη νά δεχόμαστε τίς θείες ιδιότητες πού είναι «τελειότητες άπειροι. Δεν τιμούν οί Χριστιανοί τίς εικόνες. "Ο. Παραβαίνουν τήν εντολή όσοι δεν πιστεύουν κανέ­ να Θεό καί όσοι έχουν πολλούς θεούς όπως οί "Ελληνες. 94 . Γιά τό σκοπό αυτόν εξάλλου τόν έπλασε λογικό. σ.

"O. Ό τρόπος ερμηνείας.δύναμος.170. Οί μάγοι καί χειρομάντεις πού μέ διάφορα σατανικά εφευρήματα πλα­ νούν τους απλούστερους ανθρώπους. χωρίς νά αναφέρει συγκεκριμένα κα­ τηγορίες αιρετικών καί κακοδόξων. ελεύθερος. "Ο.η. "Ετσι «πληροϋμεν τήν πρώτην έντολήν»26. άπειρος.174. σ. σ. καί τά θέματα πού εξετάζονται είναι κοινά καί στά τρία κείμενα. Λίγα χρόνια αργότερα ό Δ. δίκαιος καί αγιος. Είναι οί άθεοι πού κατά τήν «άναπολόγητον καί πεπλανημένην αυτών δόξαν τολμώσι νά λέγωσι.173. Βερναρδάκης στή δι­ κή του Κατήχηση. αλλά καί στην Κατήχηση τοϋ Πλάτωνος Μόσχας. Άπό τήν πρώτη εντολή πηγάζει τό καθήκον νά άναγνωρί26. 95 . αγαθός. λέει ό Πλάτων. αλλά αρ­ νούνται τη θεία πρόνοια καί δέχονται τήν ειμαρμένη. 'Ακόμη άμαρτάνουν οί αιρετικοί καί κακόδοξοι. σ. πού είχε τήν έγκριση τοϋ Οίκουμενικοΰ Πα­ τριαρχείου. αναφέρει τά «καθήκοντα» πού προκύπτουν άπό κάθε εντολή... "Ο. Επικαλούνται οί Χριστιανοί τους αγίους ώς δούλους του Παντοδυνάμου Θεού καί ενώνουν τίς προσευ­ χές τους μέττίς προσευχές αυτών.. "Οσοι ελπί­ ζουν στον πλούτο τους ή στους ανθρώπους καί όχι στό Θεό. Μέ τήν επίκληση των αγίων «δέν αποβάλλεται ή κραταιοτάτη τοϋ Ίησοϋ Χριστού μεσιτεία' διότι αυτή είναι ό εδραίος καί αναγκαίος θεμέλιος καί της ημε­ τέρας προσευχής καί της πρεσβείας των αγίων» 28 . 28. ποιοι άμαρτάνουν στην εντολή αυτή. Επίσης οσοι δέ δέχονται τήν 'Αγία Γραφή ή τή δέχονται. Στή συνέχεια ό Πλάτων Μόσχας αναλύει διεξοδικά. ουκ έστι Θεός». πάνσοφος.π. Οί πολύθεοι πού πιστεύουν. παντογνώστης. "Ολοι αυτοί «σμικρύνουσι τρόπον τινά καί άτιμάζουσι τήν θείαν Μεγαλειότητα»27. Είναι ιδιαίτερα εμφανής ή επίδραση της σχολαστικής σκέ­ ψης τοϋ Κανισίου καί στην 'Ορθόδοξη Όμολογία τοϋ Μογίλα.K. Ή επίκληση των αγίων δέν έναντιοϋται στην πρώτη εντο­ λή. τέλειος. Ή επίκληση των αγίων διαφέρει από τήν ε­ πίκληση τοϋ Θεοΰ. 27. άλλα τήν κρίνουν.

π. Βέβαια εδώ υπάρχει καί κά­ ποιος πρακτικός λόγος πού δικαιολογεί αυτόν τόν τρόπο ερμη­ νείας. 33. 'ζνετίησι 1673. . Νά σημειώσουμε τέλος οτι γιά τήν άγνοια του αυτή δέν ευθύνεται ό ίδιος. Νικηφόρου Ποσχαλέως. Στηρίζεται στό φιλοσοφικό στο­ χασμό καί υποστηρίζει οτι μπορούμε νά φθάσουμε μέ αυτόν στό φόβο καί τήν αγάπη τοϋ Θεοϋ. σ.210.61. 30. Ό άγιος Νικόδη29. 'Από τό άλλο μέρος άμαρτάνει στην εντολή αυτή όποιος λατρεύει τά κτίσματα καί όποιος έχει λογισμούς απιστίας καί μέ «λόγια ή σημεία εξωτερικά έδωσε καμίαν φανέρωσιν απιστίας» 33 . 'Υπάρχουν καί άλλοι συγγραφείς πού ερμηνεύουν μέ τό ίδιο πνεϋμα τίς εντολές.. Βερναρδάκη. Καθώς επίσης καί ή Ιατρεία άπό αυτούς καί ή συμμετοχή σέ κοινά γεύματα 34 . Στά Έξομολογητάρια ακολουθείται ή ϊδια σχολαστική. π . "Ο. σ. σ. Δεν είναι βέβαια ό μόνος πού αγνοεί τήν ορθόδοξη διδασκαλία οτι ή θεία ουσία είναι άμέθεκτος. 32. άλλα τό πνεϋμα της ε­ ποχής του τό όποιο καταγράφει. νομική ερμηνεία των εντολών. Ό .211. 'Ιερά Κατήχησις. σ.6Γ Νικόδημου Άγιορείτου. ό όποιος δέν ήταν καν θεολόγος.23. 31. "Ετσι τό θετικό νόημα της πρώτης εντολής περιορίζεται στό «νά τιμάται ό Θεός απάνω είς ολα τά πράγματα» 32 . Ή συναναστροφή καί ή «ξεχωριστή φιλία» μέ Ε­ βραίους ήταν απαγορευμένη. νά τρώγης καί νά πίνης μέ τόν Διάβο- . Είναι εντελώς ανυποψίαστος γιά τήν ορθόδοξη διδασκαλία περί διακρίσεως ουσίας καί ενέργειας στό Θεό. όπως θά φανεί στή συνέχεια. 'Ό. Ό Βερναρδάκης ακολουθώντας τή δυτική παρά­ δοση φιλοδοξεί νά γνωρίσει τήν ουσία τοϋ Θεοϋ. Επίσης παραβαίνει τήν εντολή αυτή εκείνος πού έχει ιδιαί­ τερες σχέσεις μέ αιρετικούς καί συναναστρέφεται μέ Ε­ βραίους. σ. Ό άγιος Κοσμάς Αιτωλός έχει τή γνώμη οτι «τό αυτό είναι νά συνανα­ στρέφεσαι καί νά πραγματεύεσαι.σουμε τήν ΰπαρξη τοϋ ενός καί μόνου αληθινού Θεοϋ καί νά «διδαχθώμεν τήν ούσίαν καί τάς Ιδιότητας αύτοϋ» 29 . Ποια εί­ ναι ή «τρισυπόστατος ουσία του Θεοο καί οί Ιδιότητες αύτοϋ δι­ δάσκει ό Θεός διά τοϋ λόγου του πού περιέχεται είς τήν Άγίαν Γραφήν» 30 .π. Εξετάζεται ή συνείδηση «τριγύρω εις κάθε έντολήν» 31 . Έξομολογητάριον. 34. Έξομολογητάριον. Κωνσταντινούπολις 21872. 96 Δ.

σ. Γενι­ κά γιά τό θέμα βλ. Σάθα. φ. Μέ υπο­ σημειώσεις διευκρινίζει κάποια θέματα πού συνδέονταν μέ τό Δεκάλογο. Διδαχές. καί νά μεταλαμβάνουν οί πιστοί «ώντας είς θανάσιμον άμαρτίαν» 36 . 35. ελέγχει τόν πανθεϊστή Σπινόζα 38 . Παναγόπουλου. Μενούνου. Πατριαρχική 'Ιστορία στή «Tourcograecia» σ. 203-210. Καί άλλου κάνει λόγο ό Πάριος γιά τους Δυτικούς φιλοσόφους της εποχής του. σ. 'Εδώ πρέπει νά πούμε οτι ό δρος «Θεϊσμός» χρη­ σιμοποιήθηκε κατά τό IH' αιώνα άπό τό Ρουσσώ καί τό Βολταΐρο. ό Πλάτων καί ό 'Αριστοτέλης. σ. Επιτομή. Κ. σ. όπως οί αρχαίοι εθνικοί καί οί "Ελληνες. σ.61. Δυοβουνιώτου. έκδ. 'Αθήναι 1915. 38.έ. "Ετσι δέν επιμένει στή σχολαστική ερμηνεία τους.73 κ.386.10. Ί . Τής εξαγοράς δηλαδή τών εκκλησιαστικών αξιωμάτων μέ χρήματα. Μέ αφορμή τήν πρώτη εντολή καταφέρεται «κατά των καλουμένων Θεϊστών.23.φ.γενικά οσοι δεν πιστεύουν στον εν Τριάδι Θεόν. Περισσότε­ ρα βλ. Ό Πάριος φαίνεται οτι γνώριζε τίς ιδέες του Ρουσσώ καί τοΰ Βολταίρου ή εξ ακοής άπό "Ελληνες πού είχαν σπουδάσει στή Δύση ή άπό μεταφράσεις τών 'έργων τους. 36. διότι αθετούν τό τρισσόν των υποστάσεων»37.έ.241. Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Μ. 'Αθήναι 1946. 'Επιτομή. Βικέντιου ΔαμοδοΟ.μος τονίζει οτι σφάλλουν στην πρώτη εντολή οί αιρετικοί καί •„. Νικόδημου Άγιορείτου. 'Απαγορεύει επίσης ή πρώτη εντολή νά πωλείται καί νά αγοράζεται ή χάρη του Θεού 35 . Ί . 97 . αλλά υιοθετεί τή διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλα­ μά. Ό 'Αθανάσιος Πάριος δεν «ύπομνηματίζει» τίς δέκα εντο­ λές. 'Ακόμη άμαρτάνουν στην εντολή εκείνοι πού πειράζουν τό Θεό «ζητώντας του θαύματα» καί τόν βλασφημούν καί τόν α­ ναθεματίζουν. Σχεδίασμα περί 'Ιερεμίου Β'. Ή σιμωνία κατά τό Δίκαιον τής 'Ορ­ θοδόξου 'Ανατολικής καί τής Δυτικής 'Εκκλησίας. Περί τοΰ Δεκάλογου χφ. EBE 2309. "Οταν ανα­ πτύσσει τήν ορθόδοξη διδασκαλία γιά τήν απλότητα του Θεού καί τήν ουσία του. σ.124 κ. ό Σωκράτης. Πιστεύουν ενα μοναδικό δν καί μιά ύψιστη ουσία. 37. τό αυτό είναι καί μέ τόν Έβραΐον». Συχνά τέθηκε θέμα καί μάλιστα γιά τήν ανάρρηση στον θρόνο του Πατριαρχείου. Έξομολογητάριον. 'Από τους αρχαίους "Ελληνες τόν δέχονταν ό 'Αναξα­ γόρας. 16' Κ... πού δέν πιστεύουν Θεόν άληθινόν.Τήν εποχή αυτή ήταν Εντονο τό πρόβλημα της σιμωνίας. λον. Μαλαξοϋ.

"Οταν πραγματώνεται ή πρώτη. αλλά καί ή πιό δύσκολη. οί υπόλοιπες είναι περιττές. Γιά τή σωτηρία του κόσμου προσέλαβε ορατή μορφή καί συναναστράφηκε μέ τους ανθρώπους.25. 1089Α. Περί της Δεκάλο­ γου. ή «μετ' εγκρά­ τειας δουλαγωγία» του καί ή νέκρωση της αμαρτίας. Θεσσαλονίκη 1985.Ή πρώτη εντολή του Δεκάλογου είναι ή πιό σημαντική. ώς τρόπος ζωής. Βέβαια ανώτερη θέση κατέχει ή «της αναίμακτου θυσίας λατρεία». "Ετσι ό «μετ' ασκήσεως ύποποιασμός τοΰ σώματος». Οί Χριστιανοί πού είναι ενταγμένοι στην Εκκλησία μέ τό βάπτισμα λατρεύουν τό Θεό μέ διάφορους τρόπους. Γι' αυτό εξάλλου ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Ώς ή μεν πρώτη τήν των ελλήνων πολύθεον. Νίκου Ματσούκα. τους αγιάζει. Κτισματολατρία είναι καταρχήν ή λατρεία των κτι­ σμάτων. PG 150. 42. ού τό λόγω οί ουρανοί έστερεώθησαν καί τω πνεύματι του στόματος αύτοϋ πάσα ή δύναμις αυτών». Εισαγωγή στή θεολογική γνωσιολογία. Οί Χριστιανοί καλούνται νά εξοβελίσουν άπό τή ζωή τους τήν άθεη καί πολύθεη κτισματολατρία 41 . πού βρίσκεται πιό κοντά στην πατερική παράδοση. γιατί καθαρίζει τους Χριστιανούς άπό τά πά­ θη. του ουρανού. σ. Δογματική καί Συμβολική Θεολογία Α' . τους δικαιώνει καί τους καθιστά μέλη τοΰ σώ­ ματος του Χριστού42. EBE 1457. 'Υπερέχει ασύγκριτα ή ιε­ ρά μυσταγωγία. Σχετίζεται μέ τή ζωή καί τήν ιστορία του λαού του. ή φιλαργυ­ ρία. Ή προσκόλληση στην βλη απομακρύνει τόν άνθρωπο άπό τόν άκτιστο Θεό καί τόν ο­ δηγεί στή λατρεία της κτίσεως. Γρηγορίου Παλαμά. χφ. ή γαστριμαργία αποτελούν εϊδη έμμεσης κτισματολατρίας. «Ών άπασών διαφερόντως εϊτ' οΰν άσυγκρίτως υπέρκειται ή λογική της 98 . προσ­ δίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάλυση της. της σελήνης. «Αίχμαλωτίζειν δει καί τά της δεκάλογου εις τήν ύπακουήν τοΰ Χρίστου. 1770. άφοϋ περιέχονται δλες μαζί σ' αυτή 3 9 . αποτε­ λούν μορφές λατρείας τοΰ Θεού. Πρβλ. 39. φ. "Ετσι ή φιληδονία. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. 40. αλλά καί των ανθρώπινων ξοάνων καί γλυπτών. 41. Ό Θεός στον ό­ ποιο καλούνται νά πιστεύουν οί Χριστιανοί είναι ένας καί συγ­ χρόνως Τριαδικός 40 . των αστέρων. μάλλον δε αθεον κτισματολατρίαν υποβάλλουσα έναν εισάγει τόν επί πάντων καί διά πάντων Θεόν. πού έχει διάφορες μορφές.

θεωρούμε αναγκαία μιά διευκρίνηση. Ί . "Οταν οί Χριστιανοί προσκυνούν τίς εικόνες. 99 . ώστε κάθε εικόνα νά έχει τήν επιγραφή τοϋ αγίου πού εικονίζει. Ή προσκύνηση τών εικόνων τών αγίων δέν είναι ή ίδια μέ εκείνη πού προσφέρεται στό θεό. 43. Τό 'ίδιο συμβαίνει καί όταν προ­ σκυνούν τόν εσταυρωμένο.682. καί θά κλείσουμε τήν πα­ ράγραφο μέ τό ζήτημα της προσκύνησης τών ιερών εικόνων.π. σ. υπάρ­ χουν κι έδώ κατάλογοι αμαρτιών. σ.. «Ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον. Μογίλα. παρακαλοϋντες νά μεσιτεύουσιν υπέρ αυτών προς τόν Κύριον»45..681. ΔΣΜ. Ν. Περί της Δεκάλογου.681. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Ούτε προσφέρεται στή ζω­ γραφική τέχνη. φ. Π. 45.2. Β'. δέν τιμούν τά χρώματα ή τά ξύλα. ώς υπέρ πασαν δλλην λατρείαν τους λατρεύ­ οντας καί καθαιρούσα. γιά «νά πληρώνε­ ται εύκολώτερον ή γνώμη τοϋ προσευχομένου»44. "Οπως στην πρώτη εντολή. σ. άλλα «τους αγίους ώς φί­ λους τοΰ Θεού. αλλά καί αύτω τω τών α­ πάντων δεσπότη ένοϋσα».π. "Εχουμε ήδη επισημάνει οτι δέν υ­ πάρχει ενιαίος χωρισμός των εντολών του Δεκάλογου στίς πη­ γές. 1798. Έδώ θά ακολουθήσουμε τή δεύτερη διαίρεση. Καρμίρη.. ποιοί τήν παραβαίνουν. "Ο. καί άγιάζουσα καί δικαιοΰσα. Στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία ή ανάπτυξη της δεύτερης εντο­ λής γίνεται μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο καί διευκρινίζε­ ται. 44. καί ού μόνον τοις εν άνθρώπω εχθρούς οντάς αποκαταλλάττουσα. αναίμακτου θυσίας λατρεία. Δέν τιμούν οί Χριστιανοί τίς εικόνες καθεαυτές. γιατί είναι συνη­ θέστερη στην ορθόδοξη παράδοση. αλ­ λά τους αγίους πού εικονίζουν. άλλα στά πρόσωπα τών αγίων πού εικονίζο­ νται. Καυσοκαλυβίτου.» Πρίν δοΰμε πώς ερμηνεύεται ή δεύτερη εντολή. Οί Χριστιανοί οφείλουν νά φροντίζουν. έκδ. "Ο. τόμ. "Ετσι ώς δεύτερη εντολή άλλου παρουσιάζεται ή απαγό­ ρευση της χρήσεως τοϋ ονόματος τοϋ Θεού χωρίς σοβαρή αιτία καί άλλου ή αποφυγή της ειδωλολατρίας με ολες τίς μορφές. Φέρνουν στό νοΰ τους τό Χριστό «κρεμάμενον εν τω σταυρώ διά τήν σωτηρίαν τους» 43 .. καί εξετάζεται άν ή προσκύ­ νηση τών εικόνων αντιβαίνει στην εντολή.

Ό Δ. Συχνά συναντάμε καί τό ϊδιο λεξιλόγιο. Είναι οί 'Ιουδαίοι. Επιτομή είτε συλλογή τών της πίστεως δογμάτων.. . σ.217. 176-178. Κωνσταντινούπολις 21872. 47. Στή συνέχεια αναφέ­ ρει τά «καθήκοντα» καί τίς «αμαρτίες» σέ σχέση μέ τήν εντο­ λή αυτή.Στην 'Ορθόδοξο Δ ιδασκαλία46 του Πλάτωνος Μόσχας επι­ σημαίνεται οτι παραβαίνουν τή δεύτερη εντολή οί κάθε είδους ειδωλολάτρες καί οσοι λατρεύουν εξωτερικά τό Θεό. άλλα καί ή νο­ μική ορολογία του συγγραφέα. 49. πρωτότυπα 49 .220-21. οί κοιλιόδουλοι καί οί υπερήφανοι.390. Οί είκονομάχοι ό­ μως εξακολουθούν νά υπάρχουν «άπό τριών θρησκειών ορμώ­ μενοι»50. Ή εξάρτηση δέν είναι μόνο μεθοδολογική. Γιά τήν προσκύνηση τών εικόνων προβάλλονται κι ε­ δώ οί απόψεις πού υπάρχουν στην 'Ορθόδοξο Όμολογία του Π. «ύλικώς» καί «καθ' ύπόκρισιν τόν Θεόν»48. 48. οί 'Οθωμανοί καί οί αιρετικοί Χρι46.π. Διαφορετική είναι ή ανάλυση της β' εντολής άπό τους συγ­ γραφείς πού δέν ανήκουν στή σχολαστική παράδοση. "Ο. άλ­ λα καταδυναστεύουν τους αθώους πού είναι «ναός Θεοϋ ζών­ τος» καί εγκαταλείπουν αβοήθητους αυτούς πού βρίσκονται σε ανάγκες. Μογίλα.216. 'Επίσης παραβαίνουν τήν εντολή οσοι φροντίζουν γιά τήν ευπρέπεια τών ιερών ναών. Κατακλείει τήν ερ­ μηνεία της εντολής μέ τό θέμα της προσκύνησης τών εικόνων. σ. Μέ αφορμή τή δεύτερη εντολή ό 'Αθανάσιος Πάριος γρά­ φει οτι οί φρικτοί πόλεμοι καί διωγμοί πού είχαν συμβεί παλιό­ τερα κατά τών αγίων εικόνων έχουν παύσει. σ.π. 50. 'Ιερά Κατήχησις.. σ. τονίζοντας οτι αυτές βοηθούν νά μεταφέρεται ό νους καί ή καρ­ διά άπό τά αισθητά καί ορατά άπεικονίσματα στά. ενώ ζουν ασεβώς. Οί «καθ' ύπόκρισιν προσκυνηταί». σ. Παραθέτει κατάλογο αμαρτιών καί αμαρτωλών επαναλαμβάνοντας οτι παραβαίνουν τή δεύτε­ ρη εντολή δσοι λατρεύουν «μηχανικώς». 100 'Αθήναι 1836. "Ο. Είναι προφανές καί τό νομικό πνεύμα. Βερναρδάκης τονίζει οτι ή β' εντολή «απαγορεύει πασαν παντός είδους είδωλολατρίαν»47. 'Επίσης τήν παραβαίνουν'οΐ ύπερφίλαυτοι. οί «καθ' όπόκρισιν νηστευταί καί οί δεισιδαίμονές».

τους οποίους καί έχει υπό­ ψη του έδώ ό Άθ. Κυριάκου Λ. Έδώ πρέπει νά σημειωθεί ό σπουδαίος ρόλος πού διεδραμάτισε ή προτεσταντική προπα­ γάνδα μεταξύ τών ορθοδόξων. σ.15-16. Έτσι δημιουργήθηκε. έκ του δέους καί τής τιμής. 101 . 52. κάποια υπολογίσι­ μη μερίδα «αιρετικών Χριστιανών». σέβονται καί εκτιμούν τους βα­ σιλικούς τύπους καί τά φιρμάνια. Οί 'Οθωμανοί φοβούνται. ή τήν μελάνην τιμώντες. "Ε­ τσι ή πραγματική τιμή αναφέρεται στό πρόσωπο τοΰ βασιλιά καί όχι στους «τύπους».390. αλλά τήν εν αύτοΐς του βασιλέως σφραγίδα σεβόμενοι. γιατί δέ λάτρευαν τά ομοιώματα αυτά ώς Θεούς. 'Επιτομή. Στό ναό του Σολομώντα υπήρχαν πολλά ομοιώματα. πλήρης ήν ομοιωμάτων. Ή ϊδια μομφή απευθύνονταν καί ά' πό τήν πλευρά τών μουσουλμάνων51. «Τους μεν 'Ιουδαίους έκ τών Μωσαϊκών έπιστομίζειν. Τους δέ Οθωμανούς. 'Ανάλογα λοιπόν καί οί Χριστιανοί τι­ μούν τό εικονιζόμενο πρόσωπο καί οχι τό ξύλο ή τό χαρτί της εικόνας. ώς θεοΐς.στιανοί. ων ό ναός τό πάλαι. άλλα γιά τή σφραγίδα τοϋ βασιλιά. Οί μισσιονάριοι τών προτεσταντών αποκαλούσαν τους ορθοδόξους ειδωλολά­ τρες. όπως φαίνεται. Νά σημειώσουμε οτι οί Μουσουλμάνοι της Κρήτης ονόμαζαν τους Χρι­ στιανούς «ταυλοπίστους ή σανιδοπίστους». Χατζηνικολάου. οτι ή τιμή τής εικόνος έπί τό πρωτότυπον διαβαίνει». Καί όμως οί 'Ιουδαίοι δέν ήταν ειδωλολάτρες. "Ενας βασικός στόχος ήταν νά τους εμποδίσει νά προσκυνούν τις εικόνες. Βέβαια αυτά δέ γίνονται γιά τό χαρτί καί τή μελάνη. Πάριος. Τους δέ Χριστιανούς. Ή τιμή 51. Στους Λουθηροκαλβινιστές τέλος οί ορθόδοξοι οφείλουν νά θυμίζουν αυτό πού γίνεται γενικότερα αποδεκτό. ήν εις τους βασιλικούς τύπους άποδίδουσιν. Οί ορθόδοξοι λοιπόν καλούνται ν' αντιμετωπίζουν καί νά άποστομώνουν τους ανθρώπους αυτούς μέ ανάλογο τρόπο 5 2 . Οί δύο πρώτες θρησκείες είναι προφανείς. Όμισσιοναρισμός και Προτεσταντισμός εις τάς 'Ανατολάς. ού τόν χάρτην. Ποιοί ομως "είναι οί «αιρετικοί Χριστιανοί» καί πώς εμφανίστηκαν αυτοί στους κόλπους της 'Ορθοδοξίας. ήτοι τους Λουθηροκαλβινιστάς. οίς ουκ έλάτρευον. έκ τοΰ παρά πδσιν όμολογουμένου. Στους 'Ιουδαίους χρειάζεται νά θυμίζουν ότι καί ή ιουδαϊκή θρησκεία δέν είναι ξένη προς τίς εικόνες. σ. 'Αθήναι 21837.

Τσελεγγίδη. Προσκυ­ νούν αυτήν «διά τε τό όνομα τού αγίου. χω­ ρίς νά εξετάζουν αν είναι ευλογημένη ή μυρωμένη. Είναι αυτονόητο δτι δέν υπάρχει λόγος νά χορηγούνται στον τύπο τού Σταυρού καί τίς εικόνες τά χαρί­ σματα πού δίδονται μέ τό άγιο Μύρο στό βαπτιζόμενο. αν πρέπει νά ίερολογοϋνται καί νά χρίονται με Μϋρο οί εικόνες ή δχι. Ό άγ. είναι εφεύρημα «παπικόν μάλλον δέ σατανικόν» 55 .ΤαμεΤον 'Ορθοδοξίας. σ. Κάποιο πρόβλημα υπήρχε την εποχή αύτη.126. Θεσσαλονίκη 1984. 56. Νικόδη­ μο διευκρινίζει ότι τό «μέγα Μύρο χριόμενον άλλα χαρίσματα χαρίζει διά Πνεύματος 'Αγίου εις εκείνους τους οποίους χρεία είναι νά τά έχουν» 57 . 'Επιτομή. Οί Χριστιανοί προσκυνούν τήν εικόνα. 54. 'Επιτομή. γιά νά προσκυνούνται ύστερα άπό τους πιστούς. Πηδάλιον. Τό μύρωμα καί ή ευλογία των εικό­ νων είναι ξένα προς τήν πράξη της 'Ανατολικής 'Εκκλησίας.της εικόνας «διαβαίνει επί τό πρωτότυπον» 53 . 5Ί. σ. 'Επιτομή. Ή Θε­ ολογία της εικόνας καί ή ανθρωπολογική σημασία της. Δε χρειάζεται λοιπόν νά χρίονται οί άγιες εικόνες με μύρο ή νά ευλογούνται. λέγει ό Πάριος.37 κ. σ. Δημητρίου Ί . 55. σ.513. Ό 'Αθανάσιος Πάριος είναι κατηγορηματικός. 102 . Κάθε εικό­ να είναι «καθ' έαυτήν σεπτή καί σεβάσμια καί αξία προσκυνήσεως» 54 . Νικόδη­ μος 'Αγιορείτης. Ή σύγ­ χυση δημιουργήθηκε άπό τή Διάταξη 'Ιερολογίας των εικόνων. Ή διάταξη πού πε­ ριέχει τό Ευχολόγιο. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας πού συμφωνεί μέ τόν άγ. πού περιλήφθηκε σε Ευχολόγια των εκδόσεων Βενετίας. διά τήν ομοιότητα όπου έχει εις τό άρχέτυπον»56. Νικόδημος σημειώνει ότι δέν είναι ανάγκη οί άγιες εικόνες νά μυρώνονται μέ άγιο Μύρο ή νά αγιάζονται μέ ευχές άπό τόν αρχιερέα.319. στην ορθόδοξη πατερική παράδοση βλ. Ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης ασχολείται διεξοδικά μέ τό 53. Καί ό λόγος είναι προφανής.515.έ. Κάθε εικόνα είναι «τύ­ πος» καί «όμοίωσις» του πρωτοτύπου. Μέ τή γνώμη αυτή τοΰ Παρίου συμφωνούν ό άγ. Περισσότερα γιά τή σχέση εικόνας καί πρωτοτύπου. σ.390. σ. ό Θεόφιλος Καμπάνιας καί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης.

Περί της Δεκάλογου. <ρ. 1779.π. Πολύ περισσότερο δέν έχουν ανάγκη άπό αυτά οί πιστοί του θεράποντες.1787.. 'Αντίθετα «παροργίζουν» τό Θεό οί αφιερώσεις αυτές. φ. Ή ευχή λοιπόν γιά τή χρίση των εικόνων πού περιέχεται στό «νεοτύποτο» Ευχολόγιο δέ συμβι­ βάζεται μέ τήν ορθόδοξη διδασκαλία. τών βαρβάρων καί τών ιερόσυ­ λων. Χφ. "Οσοι δέν τιμούν τίς εικόνες πρίν εύχολογηθοΰν ή χρισθοϋν. είναι περιττά. οί άγιοι. μαργαρίτες. δέν τι­ μούν τό πρωτότυπο. "Ο. «οϊτινες έν τω μετά σώματος βίω σκύβαλα πάντα τά τήδε ήγήσαντο» 60 . Ή θέση αύτη δέν είναι συμπτωματική. "Οταν δέν πωλούνται άπό τήν 'Εκκλησία γιά τίς ανάγκες τών πενήτων.θέμα καί παρατηρεί: «Ai σεπταί εικόνες δίχα ευχής άγιαστικής πάγιαι αύτόθεν είσι. ή κάποιου «άφρονος σπορέως ζιζανίων» καί οχι της 'Ορθόδοξης Καθολικής 'Εκκλησίας 59 . 59. των πρό του χρίσματος μη τιμώντων άλλ' άτιμαζόντων αύτάς αναντιρ­ ρήτως τυγχάνει» 58 . Ό Νεόφυ­ τος ελέγχει τή συνήθεια αυτή καί αποκαλεί τίς γυναίκες πού τήν έχουν «νηπιόφρονες». Έξαλλου υπήρχε.1788. ιδιαίτερα μεταξύ των γυναικών. λέγει ό Νεόφυτος. άλλα καί πολλούς κληρικούς. άλλα έχει βαθύτερο θεολογικό νόημα. λίθους βαρύτιμους. Τό άρα χρίειν αύτάς έν ευχολόγια. Ό Θεός δέν έχει ανάγκη άπό τά αγαθά μας. Οί κληρικοί οφείλουν νά είναι καλοί οικονόμοι τών δωρεών 58. γιατί καί ή τιμή καί ή ατιμία διαβαίνει στό πρόσωπο πού έξεικονίζεται. δακτυλίδια. τιμάται τό χρίσμα καί όχι τό εικονιζόμενο πρόσωπο. Περί της Δεκάλογου. ένώτια κλπ. Τά αναθήματα καί τά πολύτιμα εξαρτήματα τών εικόνων δέν εύπρεπίζουν τό ναό ούτε χρησιμοποιούνται πουθενά. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό οτι ώς ιερόσυλους δέ θεω­ ρεί μόνο δσους κλέπτουν Ιερά. φ. 60. Ή χρισμένη εικόνα τιμάται «διά τό έν αύτη χρίσμα». ή συνή­ θεια νά εξαρτούν άπό τίς εικόνες πολυτελή κειμήλια. EBE 1457. Γίνον­ ται μόνο στόχος τών ληστών. Ή προσφορά αυτή δέν είναι ευπρόσ­ δεκτη άπό τό Θεό. "Οταν τιμάται ή εικόνα τοΰ Χρίστου πού έχει χρισθεΐ. 103 . Είναι εφεύρημα ή των εΐκονομάχων. γιατί αδικούν τους πένητες πού θά μπορούσαν νά ευεργετήσουν.

«'Ωσαύτως καί τών αγίων τους τύπους καί ποιή­ σεις καί προσκυνήσεις. καί τήν ύπερβάλλουσαν τιμήν αναφε­ ρομένου διά τών εικόνων έπ' αυτούς τοϋ νοΰ». εϊχον τό άνθρώπινον είδος. Ή αξία έγκειται στό περιεχόμενο καί οχι στίς σκιαγραφικές έξεικονίσεις. Μετά τό θάνατο των δωρητών δεν πρέπει νά καταχρώνται τά αφιερώματα. φ. τύπους καί εικόνες τών αοράτων καί ασωμάτων καί αυτού ακόμη του Θεού. Βικέντιου Δαμοδοϋ. άλλα σκια­ γραφείται τό πρωτότυπο. φ. ούχ ώς θεούς (τούτο γάρ άπηγόρευται). δέν προτίθεται γιά ασπα­ σμό στους πιστούς «ή γλυφουργεικονική διακόσμησις του ευαγγελίου καθ' έαυτήν»61. Ή 'Αγία Γραφή «άναπλάττει» μορ­ φές. καί ή καθαρωτάτη καί ά­ χραντος μήτηρ του Θεοϋ. καί ολοι οί επίλοιποι άγιοι ένδεδυμένοι τήν άνθρωπίνην φύσιν. Πρβλ.χ. Δεκάλογος της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Περίτοϋ Δεκάλογου. "Εχουν χρέος νά τά πωλοΰν καί νά τά διαμοιράζουν στους πτωχούς. του Χριστού. αλλά διά τήν εις εκείνους σχέσιν καί διάθεσιν.π. άλλα τό ϊδιο τό ιερό Ευαγγέλιο.π. καί δεύτερο γιατί μέ τίς σκιαγραφίες δέν εικονίζεται. δ.1778. Ή τιμή τών σκιαγρα­ φιών τών εικόνων δέν επιτρέπεται γιά δύο λόγους. καί τιμώνται αϊ εικόνες αυτών. Ή τιμή αυτή δέν έρχεται σέ αντίθεση μέ τή διδα­ σκαλία της Άγ. Πρβλ. PG 150. Ό Νεόφυτος καταφέρεται ενάντια στή συνήθεια αυτή. Παράδοση της 'Εκκλησίας είναι νά τιμούνται οί «χρωματογράφοι εικόνες» καί οχι οί σκιές τών ε'ικόνων.. Καί αυτό γίνεται άπό συγκατάβαση προς τήν ανθρώπινη αδυναμία. Τέλος.. Πρώτο γιατί τά γλυπτά απαγορεύονται στην 'Ορθόδοξη Εκκλησία. «Επειδή πάλιν ό Κύριος ημών Ίησοϋς Χριστός. 1092C. άλ­ λα περιπλέον τούτο πάντοτε ένομίσθη ένα σημεΐον καί υπόδειγμα άγιώτατον όντως αξιοπρεπούς ευχαριστίας». της Θεοτόκου καί τών αγίων 62 . Τά χρυσήλατα ή άργυρήλατα γλυφουργήματα είναι σκιές εικόνος ή «σκιάς άποσκίασμα» καί δέν πρέπει νά τιμούνται καθεαυτά άπό τους Χριστιανούς. 104 . "Οχι μόνον δέν κωλύεται από τούτην τήν έντολήν νά ζωγραφίζονται.37. 62. «Προς άμυδράν κατανόησιν 61. επίσης τή διδασκαλία του α­ γίου Γρηγορίου Παλαμά. Οί Χριστιανοί όμως τιμούν καί σέβονται τίς εικόνες καί μάλιστα τίς χρωματόγραφες. "Ετσι π. Γραφής.των πιστών. υπήρχε καί ή συνήθεια νά τιμούνται οι σκιαγραφίες τών εικόνων πού υπάρχουν σέ διάφορα σκεύη. Ό. σχήματα.

Περί τής Δεκάλογου.1773. α) Ό Νεόφυτος προσπαθεί νά δικαιολογήσει τήν εικονογράφηση του Θεοΰ Πατρός πού είχε επικρατήσει στην ε­ ποχή του. Περί Θείων 'Ονομάτων 12. στίς όποιες υποστηρίζει ότι φανερώθηκε ό ΘεόςΠατήρ. Διονυσίου 'Αρεο­ παγίτου. τόν 'Ιακώβ. εί­ δαν τήν εικόνα αύτοΰ πού επρόκειτο νά σαρκωθεΐ. 3. Διαθήκης πού είδαν τό Θεό ώς άνθρωπο. β) "Υπεραμύνεται τής εικονογράφησης των προφητι­ κών οράσεων. Με τά θεία ονόματα εκφράζεται ό πόθος του άνθρωπου νά πει κάτι γιά τό Θεό καί νά κατανοήσει τό μεγαλείο του 6 4 . Τό ϊδιο άλλωστε ισχύει καί για τή χρή'•ση των ορών της καταφατικής Θεολογίας. σύμφωνα μέ τήν οποία ή εικονογράφηση του Θεού Πατρός είναι μεγάλη ασέβεια 66 . Ή πρώτη υπόθεση στηρίζεται καί άπό τήν άποψη τοϋ 63. τό Μωυσή. Περί τής Δεκάλογου. 981 Α. PG 3. 1169C-1172A. φ. Οί προφήτες τής Παλαιάς Διαθήκης είδαν τό Θεό «εν είκόνι». «Εΐ τοίνυν κατά τόν Δαμασκηνόν πάντα τά όραθέντα ταΐς προφήταις σχήματα καί είκονιστέον ώς ώράθη καί προσκυνητέον. «Καί ουδέ αυτό τό της άγαθότητος. 66. Στην προκειμένη περίπτωση δύο πράγματα ενδέχεται νά συμβαίνουν. καί τόν πατέρα άρα. 'Ιωάννου Δαμασκηνού. υπο­ στηρίζει ό Νεόφυτος. Στίς δύο αυτές θεοφάνειες στηρίζει τήν άποψη του γιά τήν εικονογράφη­ ση του Θεού Πατρός. αλλά πόθω τοϋ έννοεϊν τί καί λέγειν περί τής άρρητου φύσεως εκείνης. 65. αλλά ό Υιός. τόν Ησαΐα καί τό Δανιήλ δεν ήταν ό Θεός Πατήρ. Διαθήκης δέ φανερώθηκε μόνο ό Υιός. Παραφροσύνης τοίνυν ά­ κρας καί ασεβείας τό σχηματίζειν τό θείον». "Εκδοσις ακριβής ορθοδόξου πίστεως 4. 16. 105 . Ό Νεόφυτος γνωρίζει τή διδασκαλία του αγίου 'Ιωάννου Δαμασκηνού. προσφέρομεν. 1772. τόν Αβραάμ. Στίς Θεοφάνειες όμως τής Π. 64. "Ετσι οί προφήτες καί οί πατριάρχες τής Π. ώς ώφθη τω Δανιήλ καί είκονιστέον καί προσκυνητέον»65. τό των ονομάτων σεπτότατον αύτη πρώτως άφιεροΰμεν». φ.Θεού τε καί αγγέλων»63. Ό Θεός πού φανερώθηκε ώς άνθρωπος στον 'Αδάμ. «Προς δέ τούτοις τοϋ αοράτου καί ασωμάτου καί απερίγραπτου καί ασχη­ μάτιστου Θεοϋ τίς δύναται ποιήσασθαι μίμημα. ώς έφαρμόζοντες αυτή. PG 94. Τους τρεις άνδρες πού φιλοξένησε ό 'Αβραάμ καί τό όραμα τοϋ Δανιήλ ό όποιος είδε τόν «παλαιόν των ήμερων». 'Αναφέρει μάλιστα καί δύο παραδείγμα­ τα.

Ό Δαμοδός παρατηρεί δτι ή εικονογρά­ φηση της Άγ. Βέβαια δέν είχαν χρωματουργηθεΐ οί περί Θεοΰ προφητικές οράσεις «τοις εν τω νόμω. Τριάδος δέν είναι ασέβεια. Περί τής Δεκάλογου. σ. Μέ τό φωτισμό τής καρδιάς άπό τή χάρη του Αγίου Πνεύ­ ματος οί προφήτες καί οί πατριάρχες είδαν ώς παρόντα τά 67. 'ί­ να μή ό περί τά εϊδωλα έπτοημένος βαρυκάρδιος 'Ισραήλ λατρεύση τοις τύποις» 69 . φ. Περί τοϋ Δεκάλογου. Γι' αυτό εξάλλου δέν εμβαθύνει κι ούτε επιμέ­ νει περισσότερο. Διότι «δεν είναι μηδένας τόσον άμαθης. περισσότερο. φ. έχουν ήδη καταργήσει καί τήν ακρόαση καί τήν ανά­ γνωση τους επισημαίνει ό Νεόφυτος. νά καταγρά­ ψει καί νά δικαιώσει τήν καθημερινή πράξη της εκκλησιαστι­ κής κοινότητας. είναι απαραίτητες. 748BC. όπου αποδίδονται του Θεοΰ»67. Νικηφόρου. 1774. Πηδάλιον.1774. της Θεο­ τόκου καί τών αγίων 70 . 'Απολογητικός 62. Γιά τους Χριστιανούς ομως οί εικόνες. Ό άγ. 106 . PG 100. φ. 69. όπου νά πιστεύη δτι διατυπώνεται αλη­ θώς εις τήν εικόνα ή θεότης" άλλα φανερώνονται μόνο εις αυ­ τήν τινές Ιδιότητες. Τή δεύτερη υπόθεση ενισχύει ή άποψη του άγ. 70. Βλέπουμε λοιπόν ότι ή διδασκαλία τών συγγραφέων αυτών γιά τήν εικονογράφηση του Θεοΰ Πατρός είναι κοινή. ούτω τοι καί ή λο­ γογραφία φθεγγομένη τις εικονογραφία πρόκειται τή ακοή» 71 . Περί τής Δεκάλογου. "Οσοι δέ δέχονται τήν εικονογράφηση τών προφητικών ο­ ράσεων. Ό Δαμοδός ενδιαφέρεται.37. «"Ωσπερ ή εικονογραφία σιωπώσα τις λογογραφία πρόκειται τή όψει. και ένέργειαι. 71. Ό λόγος καί ή διδασκαλία της 'Αγίας Γραφής δέν έρχο­ νται σέ αντίθεση μέ τήν εικονογράφηση τοΰ Χριστού.320. 68. παρατηρεί ό Νεόφυτος.Βικέντιου Δαμοδου. Νικόδημου Άγιορείτου. Ή λογογραφία δέ διαφέρει άπό τή χρω­ ματουργία. Νικόδημος έχοντας υπόψη τή διδασκαλία της Εκκλησίας γιά τήν εικονογράφηση τών προ­ φητικών οράσεων συμπεραίνει: «ό άναρχος Πατήρ πρέπει νά ζωγραφίζεται καθώς έφάνη εις τόν προφήτην Δανιήλ ώς πα­ λαιός τών ήμερων»68. Πρβλ.

Πρβλ. Κάθε προσπάθεια γιά διακόσμηση τους μέ χρυσάφι ή άργυρο. φ. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Βικέντιου Δαμοδοΰ. 107 . 1777. τους πατριάρχες καί τους απο­ στόλους. ή νομίζει τινάς. Ή «όραση» αύτη βοηθά στην κατα­ νόηση της διδασκαλίας των Γράφων καί συνηγορεί στην «α­ κρόαση» του λόγου του Θεοϋ. Πρώτον άνίσως καί οί εικόνες λατρεύονται ώς Θεός. 'Αναλυτικά γιά την παιδαγωγική άξια των εικόνων στην ορθόδοξη παρά­ δοση βλ. άλλα οί σε­ πτές εικόνες τοϋ Χριστού. καί νά τόν ύβρίση.ν άτιμάση. Περίτοϋ Δεκάλογου. δ ι δ α κ τ ι κ ό ς καί έντονα παιδαγωγικός 72 . δτι είναι εις αΰτάς κάποια θεότης. «Κατά δύο τρόπους μάλιστα ημπορεί τινάς άσεβήση κατά τοϋ Θεοϋ. Εύπρεπίζουμε κάτι απρεπές καί στολίζουμε κάτι πού δέν είναι κόσμιο. Παράλληλα όμως ή εικόνα εκφράζει θεμελιώ­ δεις αλήθειες τής πίστεως. Καί όπως ό ναός δέ χρειάζεται πολυτελή αναθή­ ματα. 74. σ. σημειώνει ό Νεόφυτος. μάλλον βεβήλωση είναι παρά τιμή. μάλ­ λον απρεπεστέρα άργυρενδυθεΐσα καθίσταται» 74 . Ή πολυτέλεια πού άφορα τό ναό. φ. καθώς δκαναν ενα και­ ρόν τά έθνη. καί τολμηρώς νά τό. 73. του δόγματος καί του ήθους τής Εκκλησίας. ή διότι πρέπει νά έχη όλον του τό θάρρος εις τάς εικόνας. Οί σεπτές εικόνες όμως είναι «αύτοπρεπεΐς» καί δέ χρειάζονται έπείσακτη ευπρέπεια. Γι' αυτό λοιπόν ευπρέπεια του οϊκου τοϋ Θεού δέν είναι τά χρυσά καί αργυρά αναθήματα. τής Θεοτόκου καί των αγίων τής Εκκλησίας. Περί τής Δεκάλογου. Θεσσαλονίκη 1984. τά όποια είχον τήν ελπίδα τους εις τά είδωλα». ή δύναμις διό την οποίαν πρέπει νά λατρεύονται' f\ διότι πρέπει απ' αύτάς νά ζητή τι. Τσελεγγίδη.λόγω». άφοο αυτά μπορεί νά οδηγή­ σουν τους πιστούς στην παθητική ειδωλολατρία73. Δ.36.μέλλοντα καί άκουσαν οσα επρόκειτο νά αποκαλυφθούν «εν -. Οί Χριστιανοί μπορούν νά βλέπουν μέ τά αισθητά μάτια «εν είκόνι» οσα άποκαλύφθησαν στους προφήτες. Καί ακόμη μπορούν νά βλέπουν οσα πρόκειται νά φανερωθούν στό μέλλον. Οι αισθήσεις λοιπόν της οράσεως καί της ακοής βοη­ θούν στην κατανόηση των μυστηρίων του Θεού. έτσι καί οί ιερές εικόνες δέν υπάρχει λόγος νά είναι «άργυρένδυτοι». Ή Θεολογία τής εικόνας καί ή ανθρωπολογική σημασία της. Ή εικόνα «καθ' έαυτήν ευπρεπέστατη ούσα. τίς εικόνες καί τά σκεύη δέν μπορεί νά δχει ουσιαστική 72.128 κ.έ. Ό σκοπός τής εικονογραφίας είναι λοιπόν αναγωγικός.

ό Βικέντιος Δαμοδός. Μαντζαρίδη. Γίνεται λοιπόν φανερό οτι ό Νεόφυτος δέν ερμηνεύει εξω­ τερικά τήν β' εντολή. 76. όπως ό Πέτρος Κανίσιος καί ό Πέτρος Μογίλας. Τό ζήτημα τοΰ ορκου. σ. Χριστιανική Ηθική. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. Εμβαθύνει στό περιεχόμενο της θίγοντας θέματα πρακτικά. σ. τεϋχ. Στέλιου Παπαθεμελή. Π. Σημειώνουμε έδώ δτι. Άπό μαρτυρίες πού έχουμε φαίνεται οτι ό όρκος τήν επο­ χή πού διερευνούμε είχε γίνει συνήθεια. ό Νεόφυ­ τος Καυσοκαλυβίτης καί ό άγ. Παιχνίδι τόν ονομάζει ό Θεόφιλος Καμπάνιας. Σταμάτη Σκληρή. "Οταν ή εικόνα τιμάται γιά τό χρυσάφι καί τό ασήμι της. ό Νικηφόρος Πασχαλεύς. Γ. έκδ. Γιά τό ορθόδοξο εικονογραφικό κριτήριο Εναντι τών μονοφυσιτικών ή άρειανικών παρεκκλίσεων βλ. «Άπό τήν Προσωπογρα­ φία στην Εικόνα». "Αλλοι.74. όπως ό Δαμασκηνός Στουδίτης. τά όποια όμως έχουν μεγάλη σπουδαιότητα. Ή πρόταση τελικά απορρίφθηκε. τόμ. 3. Όρισμένοι συγγραφείς.313-320. 2. γιατί μπορούν νά οδηγήσουν στην παραχάραξη της πίστεως 75 . 1987. Θεσσαλονίκη 1981.Μογίλα. Σύναξη. Στην ομάδα αυτή ανήκουν. Θεσσαλονίκη 21983. ΔΣΜ. σ. Μιά άλλη ομάδα συγγραφέων δέχεται τό θεσμο­ ποιημένο όρκο στό δικαστήριο καί μάλιστα τόν θεωρεί υπο­ χρεωτικό. Τις κυριότερες απόψεις πού διατυπώθηκαν κατά τή συζήτηση στή Βουλή. Ί .62-64. Petri Canisii. 24. 77.15 κ. 78. καί αναφέρει οτι δέν ορκίζονταν μόνο οί λαϊκοί. Catechismus Catholicus. ό Πλάτων Μόσχας. σ.682. 108 . τέλος. Νικόδημος 'Αγιορείτης δέ δέ75.σχέση με τήν ευπρέπεια γιά τήν οποία γίνεται λόγος στην όπισθάμβωνο ευχή. δι­ καιώνεται ή διδασκαλία των πάσης φύσεως είκονομάχων. «Ου λήψει τό δνομα Κυρίου του Θεοΰ σου επί ματαίω» Γιά τόν όρκο 7 6 οί γνώμες τών Ιερών συγγραφέων διίστα­ νται. αποδέχονται έμμεσα τόν όρκο καί καταφέρονται κατά της ψευδομαρτυρίας καί της έπιορκίας 78 . άλλα καί οί κληρικοί 77 . σ. Θεολογική προσέγγιση τοϋ θέματος βλ. ανάγοντας τήν κρίση τοΰ κριτή στον 'ίδιο τό Θεό. βλ. ό Δημήτριος Βερναρδάκης καί άλλοι. Καρμίρη. τό 1980 είχε γίνει στη Βουλή τών Ελλήνων πρόταση νόμου γιά τήν κατάργηση του δι­ κονομικού καί κάθε άλλου όρκου. Ί .έ. 'Ορθόδοξος 'Ο­ μολογία.

μήτε νά τόν παρακινοϋμεν νά κάμτι ψεύτικον ορκον». ΔΣΜ. τίς συνέπειες των όρκων του βασιλέα Σεδεκία. Τρίτον νά μή δίδωμεν τινός άφορμήν. Μογίλα. 2. Οί Χριστιανοί οφείλουν νά τιμούν τό όνομα τοΰ Θεοϋ. 79.682. Στόχος του όμως είναι νά εμβάλλει τό φόβο στίς συνειδήσεις των ΧριστιαΓ νών. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. 'Αναλυτικότερα οί γνώμες τών ιερών συγγραφέων παρου­ σιάζονται ώς έξης. σ.682. "Εμμεση αποδοχή τοϋ όρκου έχουμε καί στην 'Ορθόδοξο 'Ο­ μολογία. Canisii. Π. Μογίλα. Δέν μποροϋν νά παίζουν μέ αυτό καί νά τό αναφέρουν σε κάθε υπόθεση.π. Διαθήκη καί τους αρχαίους "Ελληνες συγγραφείς. σ. αλλά τήν έπιορκία. « Ή εντολή διδάσκει πρώτον νά εχωμεν εις τιμήν ακραν καί μεγάλην τό ό­ νομα Κυρίου τοϋ Θεοϋ. αλλά στηρίζει τήν άποψη του στην Π. 109 . Ό όρκος επιτρέπεται. ο.64.74. Επικαλείται έτσι τό δρέπανο του προφήτη Ζαχαρία. Καρμίρη. P. ψευδώς και άτίμως ο­ μνύουν»80. νά μήν τύχη καί θέλοντες νά 3εβαιώσωμεν τά ψεύματά μας. Παρα­ βαίνουν επίσης τήν εντολή αυτή οί άρνησίχρηστοι. Τονίζει δτι είναι ένοχοι οί επίορκοι πού «άνευ δικαίας προφάσεως. νά αναφέρωμεν τό όνομα τοϋ Θεοϋ καί νά έπιορκοϋμεν. Catechismus Catholicus. Κι αυτό γιατί «αρνούνται εκείνο ό­ που (μέ όρκον) έτάξασι τοϋ Θεοϋ»82. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Δέν εμποδίζει δηλαδή τόν δρκο. τήν περιουσία τους ή τή ζωή τους ακόμη αρνούνται τό Χριστό. Πολύ περισσότερο δέν μποροϋν νά έπιορκοϋν καί νά δίδουν αφορμή καί σέ. καί ακόμη δσα διηγείται ό Πλούταρχος γιά κάποιον ιερέα τοϋ Διός πού ορκίσθηκε 79 . Στό Έξομολογητάριο. Τό βάπτι­ σμα είναι ëva είδος όρκου προς τήν Εκκλησία καί τήν ορθόδο­ ξη πίστη. Τεκμηριώνουν τίς θέσεις ν-τους παραπέμποντας στην 'Αγία Γραφή καί τους Πατέρες της Εκκλησίας. σ. 82. Οί Χριστιανοί πού άπό φόβο μήπως χάσουν τήν τιμή τους..άλλους γιά ψεύτικους όρκους 81 . γιά νά μήν ορκίζονται. Ό Πέτρος Κανίσιος δέ δίνει ιδιαίτερη έκτα­ ση στην ερμηνεία της εντολής πού απαγορεύει τήν «επί μα­ ταία»» χρήση του ονόματος του Θεοϋ. 80. Ταμείον 'Ορθοδοξίας. μή παίρνοντας το εις παίγνιον ή εις παραμικρήν καί αδικον ύπόθεσιν. σ. Δεύτερον. Ί . 81. Μέ τους τελευταίους συγγραφείς συμφωνεί καί ô Θεόφιλος Καμπάνιας. Π. γίνονται έξομότες. όταν υπάρχει «δίκαιη πρόφαση». Αθήναι 1953. τόμ.χονται σε καμιά περίπτωση τόν όρκο.

δπως αναφέραμε. ή νά έσυμβούλευσεν άλλους νά κάμουν τό δμοιον καί νά έψευδομαρτύρησεν»84.του άγ. οί επίορκοι.79. καί συγγραφείς πού δέν περιορίζονται στην έμμεση αποδοχή του ορκου. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς λέγει ότι ό Χριστιανός οφείλει νά μήν ομνύει ψέματα. 'Αναγκάζεται απλώς νά αντιμετωπίσει συγκεκριμένες κατα­ στάσεις καί «παραβάσεις» της εντολής. Νικόδημος γράφει οτι σφάλλουν σ' αυτή τήν εντολή δσοι παραβαίνουν τους όρκους 83 . 85. «δσοι χωρίς ανάγκης έχουσιν εις τό στόμα τό δνομα του Θεού». Ό Πλάτων Μητροπολίτης Μόσχας παρατηρεί οτι παρα­ βαίνουν τήν εντολή του Δεκάλογου οί βλάσφημοι.24. 110 .π. ό άγ. Ή δικαιοσύνη καί ή κρίση ανά­ γονται στό Θεό. «άνίσωξ καί κατ' έμπροσθεν της δικαιοσύνης ώμοσε ψεύματα. Ό Νικηφόρος καταφέρε­ ται καί κατά τών «αγραμμάτων πνευματικών» πού ϊσως γιά λόγους οικονομίας συνιστούσαν σέ κάποιες περιπτώσεις τήν ψευδομαρτυρία. Δέν πρόκειται λοιπόν γιά έμμεση αποδοχή του όρκου άπό τό Νικόδημο στό Έξομολογητάριο. 'Ό. Έξομολογητάριον. Νικόδημου Άγιορείτου.. σ. Είναι όμως ένοχος καί άμαρτάνει θανάσιμα. Γι' αυτό «είναι κρατημένος ό καθείς έμπρο­ σθεν πάσης δικαιοσύνης νά όμώση τήν άλήθειαν καί νά μήν κρύψη τίποτες άπό τήν άλήθειαν»85. ώστε νά διαφυλάξουν άπό τό θάνατο κάποιον υπόδικο. 'Υπάρχουν όμως. Νικηφόρου Πασχαλέως. σ. Κι αυτό γιατί ό άγ. oi ψευδοπροφήτες καί δσοι δέν πληρούν τίς υποσχέσεις 83. 102. άναθεματισμούς καί άρές. φαίνεται νά έχουμε έμμεση α­ ποδοχή του ορκου. δπως θά δοΰμε στή συνέχεια. αλλά προ­ χωρούν στην αποδοχή του θεσμοποιημένου ορκου. Νικόδημος είναι σαφέστατος καί δεν αφήνει περιθώρια γιά κανένα είδος όρκου. Σέ άλλα όμως κείμενα του. ή δέν ώμοσε κατά τήν δικαίαν έρώτησιν του κριτοΰ καθώς έπρεπεν νά άποκριθή εις τόν σκοπόν τοΰ κριτοϋ.80. αλλά αυτός δ ίδιος ό Θεός. Έξομολογητάριον. Δέν είναι ό κριτής δ άνθρωπος της δικαιοσύνης πού κρί­ νει. 84. σ. Νά μήν ομνύει μέ κατάρες.

7. Περί τοϋ Δεκάλογου.12' Α' Κορ.43.31' Β' Κορ.τους προς τό Θεό. 93. "Ο. 34-37' Ίακ. Συγχωρούνται δμως οι Χριστιανοί. φ. άλλα νά εμπόδιση τους ματαίους καί χωρίς ανάγκης γιγνομένους όρκους» 90 . άλλα καί αυτός ό ίδιος ό Θεός 93 .185. 5.184.. "Ο.Γεν.έ. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Τίς 'ίδιες απόψεις καί θέσεις υποστηρίζει καί ό Βικέντιος Δαμοδός.π. 62. 12.13' Ψαλμ.π. 87. Ή ορκωμοσία στηρίζεται στην πίστη τοΰ άνθρωπου στό Θεό. οταν „«μεταχειρίζονται τό όνομα του Θεού είς τό κριτήριον». 94. Είναι δέ παράνο­ μος ό όρκος. 88. «'Ήγουν όρκος διαβεβαιωτικός. σ.. όταν ό άνθρωπος επικαλείται όχι τόν αληθινό 86. 'Αθήνα 1836. Περί τοΰ Δεκάλογου. οί άγγελοι. σ. 22. 111 . άλλα καί άσεβης καί παράνομος. Σημειώνεται εξάλλου ότι ό 'ίδιος ό Θεός μεταχειρίσθηκε τόν όρκο γιά νά βε­ βαιώσει τίς επαγγελίες του. "Ο. 95. "Ο. Ματθ. καί ό­ ταν κάποια νόμιμη εξουσία ζητάει άπό αυτούς τόν δρκο 8 6 . 92. φ. έπαγγελτικός ήτοι υποσχετικός. 6. Μέ επιχειρήματα άπό τήν 'Αγία Γραφή 91 προσπαθεί νά δικαιολογήσει τό θεσμοποιημένο όρκο 9 2 . σ. γιατί στο­ χεύει στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης καί τήν απόδειξη της αθωότητας τοΰ ανθρώπου. 5. 90. "Ορκος κατά τό Δαμοδό είναι «ή έπίκλησις της θείας μαρτυρίας είς βεβαίωσιν τινός λόγου» 94 .16. 1.. Είναι δέ νόμιμος. αναφέρεται ότι ό «σκοπός του Χρι­ στού δέν ήταν νά απαγόρευση τήν χρήσιν των νομίμων καί α­ ναγκαίων όρκων.42. Ό όρκος μπορεί νά είναι δίκαιος καί νόμιμος. Γράφει λοιπόν ότι τόν όρκο χρησιμοποίησαν οί θεοφόροι απόστολοι. "Οσον άφορα τήν απαγόρευση του όρκου στην Κ.Ρωμ. Τά είδη τοΰ όρκου είναι τέσσερα..π.43 κ. απειλητι­ κός καί καταρατικός» 95 .1Τ Δευτ.π. Σέ υποσημείωση τοΰ Κοραή πού μετέφρασε τό κείμενο κα­ ταβάλλεται προσπάθεια νά δικαιολογηθεί ό θεσμοποιημένος όρκος καί λέγεται ότι είναι «διαταγή του Θεοΰ»88. φ. σ. Ό «νόμιμος όρκος δέν πρέπει νά γίνεται είς κανένα κτίσμα άλλ' εις μόνον τόν πανταχού παρόντα Θεόν» 87 .184. 91.23. Διαθήκη 89 . 89. 15.184.

καί εν κρίσει καί έν δικαιοσύνη' (4. αλλά τους ψεύτικους θεούς καί τό διάβολο. "Οθεν α) Προς μέν τήν αλήθειαν επιζητεί­ ται τόν ομνύοντα συνετώς κρίνειν. Κεφαλληνία 1851. περί πράγματος νομίμου γίνεσθαι τόν ορκον. 99. όταν δηλαδή «άπαιτήται ορκωμοσία ύπό της δικαστι96. 'Καί όμόση. υποστηρί­ ζει ô Δαμοδός 99 . όταν υπάρχει μεγάλη α­ νάγκη. άλ­ λα μετ' ευλάβειας καί έν μόνη τη περιστάσει της ανάγκης». Περί τοΰ Δεκάλογου.44.2). Βερναρδάκη συναντούμε τίς ίδιες περί­ που απόψεις μέ εκείνες τοΰ Νικηφόρου Πασχαλέως. Φησί γάρ ό 'Ιερεμίας.Θεό. αλλά όχι κι άπό τόν όρκο. επισημαίνει μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο.34. Ηθική καί Δογματική Θεολογία.44. «"Οθεν δέν πρέπει νά είπούμεν ότι μέ τό προειρημένον ρητόν κοινώς κατα­ κρίνεται καί καθ' όλου εμποδίζεται ή ορκωμοσία» Περί τοΰ Δεκάλογου. Ή απαγόρευση τοΰ όρκου από τόν ίδιο τό Χριστό 97 δεν έρχεται σέ αντίθεση με τά άλλα ρητά της Γραφής. Δαμοδοΰ. Ματθ. "Ηθελε νά ελέγξει τους 'Ιουδαίους πού ορκί­ ζονταν συχνότατα. Οί ιδέες αυτές. δέν περιορίσθηκαν μόνο σέ κά­ ποιους συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. πρέπει νά γίνεται επίκληση του αληθινού Θε­ ού. "Ετσι στην Κατήχηση τοΰ Δ. «Τρία τινά επιζητούνται. Διαδόθηκαν καί έτυ­ χαν ευρείας αποδοχής στους μεταγενέστερους χρόνους. φ. είναι αληθές ö ομνύει. αν επιτρέπεται δηλαδή ό όρκος στά δικαστήρια. φ. Ό σ. β) Προς δε τήν δικαιοσύνην. Παρόμοιες θέσεις υποστηρίζει καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος. 112 . ήγουν ή αλήθεια. παρατηρεί ό Δαμοδός. Περί τοΰ Δεκάλογου. μετά αληθείας. μή λαμβάνεσθαι έπί ματαίω τό αγιον τοΰ Θεού όνομα. 98. Ό Βερναρδάκης υποστηρίζει ότι. ποιοί άμαρτάνουν στην γ' εν­ τολή τοΰ Δεκάλογου. δπως εϊη ό ορκος νό­ μιμος. 5. πού αφορούν τήν αποδοχή καί αιτιολόγηση τοΰ θεσμοποιημένου όρκου. Οί 'Ιουδαίοι συνήθιζαν νά απέχουν άπό τό ψεύδος. 97.391. τρία πράγ­ ματα άναγκαίως χρειάζονται. ζή Κύριος.45. γ) Τελευταΐον προς τήν κρίσιν. Β. Τή συνήθεια αυτή σκόπευε νά καταργήσει ό Χριστός μέ τό «μή όμόσαι όλως». ή κρίσις καί ή δικαιοσύνη»96. Γιά νά είναι νόμιμος ό όρκος. αναφέρει κατηγορίες βλάσφημων καί καταλήγει στό επίμαχο θέμα. 'Ακόμη γιά νά είναι «ορθός καί άγιος ό όρκος. σ. Ό Χριστός δέν είχε στόχο τήν κατάρ­ γηση τοΰ όρκου 98 . φ. τοΰ Βικέ­ ντιου Δαμοδοΰ καί τοΰ Πλάτωνος Μόσχας.

Ό άγ. 'Αθήναι 1847. αλλά βλασφημείται καί τό όνομα του Θεού. Νικόδημος 'Αγιορείτης. ό δρκος επιτρέπεται» 100 .. σ. Άφορα •δηλαδή τήν κατάχρηση τοϋ όρκου.. Γιά νά κατοχυρώσει τήν'αποψή του καταφεύ­ γει σέ κείμενα του άγ. 101.κής εξουσίας.224. σ. "Ο. γιατί σέ περίπτωση ψευδομαρτυ­ ρίας όχι μόνο δέ διασώζεται ή αθωότητα. Οί παραπάνω συγγραφείς πού δέχονται τό θεσμοποιημένο ορκο είναι τελείως ανυποψίαστοι γιά τόν απόλυτο χαρακτήρα της τήρησης των εντολών. γιά νά αιτιολογήσει τήν πα­ ράβαση καί τών άλλων εντολών του Δεκάλογου.260. Μπορεί ομως νά παρατηρηθεί δτι ό λόγος είναι μάλλον αφελής. 113 . Οί Χριστιανοί οφείλουν νά προφέρουν τό όνομα του Θεού μόνο κατά τή διάρκεια τών ίερών ακολουθιών καί στίς προσευχές τους.π. αλλά είναι υποχρεωμένος νά ορκισθεί 102 . δικα­ στικές καί εκκλησιαστικές αρχές. του Μ. 102. Καί είναι πολύ εύκολο νά επικαλε­ σθεί κανείς ανάλογες δικαιολογίες. Κάθε άλλη χρήση τοΰ θείου ονόματος αποτελεί μεγάλη α­ μαρτία. Ή τρίτη ομάδα συγγραφέων απορρίπτει οχι μόνο τό θε­ σμοποιημένο ορκο. "Ετσι επιτρέπεται ό δρκος. Βασι100. «Τόν δικαίως τε καί νομίμως παρά τε τών πολιτικών καί τών δικαστικών καί εκκλησιαστικών άρχων άπαιτούμενον δρκον μή παραιτεΐσθαι μηδέ φεύγειν εξ ευλάβειας τυχόν. σ. κακώς εννοούμενης». Ό σ. Ό Κύριος «ού κατέκρινε τήν νόμιμον του δρκου χρήσιν» 101 .256. Ό Μισαήλ 'Αποστολίδης επίσης υποστηρίζει δτι τό «μή όμόσαι ό­ λως» άφορα τους αλλόκοτους όρκους των 'Ιουδαίων. Με τόν ορκο φανερώνεται ή αλήθεια ε­ νώπιον του Θεοϋ καί των ανθρώπων καί διασώζεται έτσι ή αθω­ ότητα καί ή δικαιοσύνη. 'Ιερά Κατήχησις. στό Πηδάλιον δέ δικαιολογεί σέ καμιά περί­ πτωση τόν ορκο. Της κατά Χριστόν ηθικής Πραγματεία. ενώ στό Έξομολογητάριό του αντιμετωπίζει τήν περίπτωση του δρκου ώς γνωστή παρά­ βαση τών πιστών. ή αλήθεια καί ή δι­ καιοσύνη. αιτιολογεί τή -θέση του αυτή ώς έξης. Δέν μπορεί κανείς νά αρνη­ θεί τόν ορκο χάριν ευλάβειας. δταν «νόμιμα» καί «δίκαια» ζητείται άπό τίς πολιτικές. άλλα καί κάθε άλλη μορφή ορκωμοσίας.. 'Ιωάννου Χρυσοστόμου.

189-192. 105. υ­ ποστήριζε ότι ό ορκος είναι «νόμιμον πράγμα» 1 0 4 . 4. Άπό τήν άλλη πλευρά οί φωτισμένοι καί χαρισματοΰχοι διδάσκαλοι δε δέχονται κανένα είδος όρκου. Κατά τήν ε­ ποχή της Τουρκοκρατίας βρίσκονται ορισμένοι συγγραφείς πού συνεχίζουν τήν παράδοση αυτή. Καταλήγει δέ στην παράδοξη άποψη ότι ή τήρηση τής ευαγγελικής εντολής είναι ΰπο• χρεωτική γιά τους τελείους Χριστιανούς. Γράφει χαρακτηριστικά ό αγ. κάντεΰθεν συναναδείκνυται καί τό έπιτρέπεσθαι τήν τών έννομων όρκων τελεσιουργίαν».). πολλούς αιώνες πρίν τήν εποχή πού εξετάζουμε. Πώς γάρ ολως τούτω μαρτυρήσει ό Θεός όμνύοντι μή έχοντι πίστιν εις ήν ό Κύριος επιβλέπει. ούκ έστιν άρα άξιος ουδέ όνομάσαι τό ονομα Κυρίου. Επειδή ό κανόνας τιμωρεί μόνο τους επίορκους.λείου καί του Μ. Νικόδημος: «"Ας έντραποϋν καί άς έπιστομισθοϋν τόσον ό Βάλσαμων καί οί ακόλουθοι. Ό Βάλσαμων. Ράλλη-Ποτλή. 'Αθανασίου 103 . αυθαί­ ρετα βέβαια. ούκ έστι πιστός έν λόγω. λέγον­ τες ότι είναι νόμιμον πράγμα τό νά γίνωνται δρκοι καλοί καί α­ ληθείς» 105 . «Έπεί δέ εκ τοΰ διορίζεσθαι τους κανόνας κολάζεσθαι τους επίορκους. PG 28. Ό Βάλσαμων δέχεται τόν «έννομο όρκο» στά δικαστήρια. τόμ. σ. των οποίων αποσπάσματα παραθέτει αυτούσια.. οτι οί ορκοι επιτρέπονται όταν ό όρκιζόμενος εύορκεΐ. αλλά είχε βαθύτερες ρίζες. γι' αυτό καί οδηγείται στην παραπάνω άποψη. Πηδάλιον. Ει δε μή έστιν αξιόπιστος χωρίς δρκου πιστευθήναι. 104.. ώς έννομον' οίον έστι καί τό πώλησαν σου τά υπάρχοντα καί δός πτωχοΐς καί ακολουθεί μοΓ ει γάρ πάντες αναγκάζονται τούτο ποιήσαι.168.η. Δέν διστάζουν μάλιστα νά έλθουν σέ αντίθεση καί νά διαφωνήσουν μέ τήν κακώς διαμορφωθείσα παράδοση. αξιόπιστος εστί καί χωρίς δρκου πιστευθήναι' ό γάρ προς τό μείζον ικανός γενόμενος πολλώ πλέον προς τό έλαττον γένοιτ' αν ικανός.. Ό Βάλσαμων ερμηνεύει νομικίστικα καί σχολαστικά τόν 29 κανόνα του Μ. ποίος αγοράσει αυτά.» Εις τό Πάθος τοΰ Κυρίου καί εις τόν Σταυρόν (άμφιβ. άλλα μεταγλωττισμένα σέ απλούστερη γλώσσα.302. αναφαί­ νεται μή τιμωρεϊσθαι τους μή παραβαίνοντας αυτούς. Γράφει χαρακτηριστικά: «Τούτο μεν γάρ έστι των άγαν τελείων' εκείνο δέ δεύτερον καί ούκ άπόβλητον. 167-168. .». 114 σ. Βασιλείου. Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων. Ή αποδοχή του θεσμοποιημένου όρκου δέν ήταν πρόβλη­ μα μόνο της Τουρκοκρατίας. ό Βάλσαμων συμπεραίνει. σ. «Εΐ γάρ ολως άξιος τυγχάνει τις όνομάσαι τόν Θεόν. Ό Δαμασκηνός ό Στουδίτης επισημαίνει ότι ô Χριστιανός 103. "Ο. Τί τοίνυν τόν Θεόν καλοΰσι μάρτυρα οί μή πίστιν κατά άλήθειαν έχοντες.

Τό «όρκίζεσθαι καί έπιορκίζεσθαι» είναι παράβαση της εντολής καί αμαρτία μεγά­ λη.Λόγος πεζή τη φράσειείς τόνΔεκάλογον τοϋΜωϋσέως. σ. « Ό καρπός ταύτης της αμαρτίας δέν δίδεται μόνο εις τήν δυστυχή ζωήν καί τήν ψυχήν του ομνύον­ τος. ή άλήθειάν. Ό Θεός γνωρίζει τό συμφέρον κάθε πιστοϋ καί ανάλογα τόν παιδεύει. «Γιά άνοιξε αυτό τό χαρτί όπου βαστάς. 108. Νά προτιμήσεις νά μπεις καί στη φυλακή ακόμη. 505-506. Δαμασκηνού Στουδίτου. σ.. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. ό θάνατος προσφιλών προσώπων αποτελούν αιτίες νά δοξολογείται τό θείο ονομα καί οχι νά βλασφημείται. Τέλος ô Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτη ς επιχειρεί μιά βαθύτε­ ρη θεολογική προσέγγιση καί ανάλυση της τρίτης εντολής το­ νίζοντας ότι είναι απαράδεκτη ή χρήση τοϋ θείου ονόματος στίς συναλλαγές των Χριστιανών.π. ακούσατε τους λόγους μου. Στους πειρασμούς καί στίς αδικίες ό Χριστιανός μένει σταθερός. άλλα όσα κι άν πάθει πάντοτε δοξάζει τό Θεό. καί μήτε εσείς ομνύετε.δεν ορκίζεται. 115 . Διά τοϋτο παρακαλώ σας.286. Θεσσαλονίκη 1971. Θησαυρός. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας επίσης δέ δέχεται τόν όρκο. ότι μέγαν κανόνα καί βάρος της ψυχής τους εχουσιν οι τοιούτοι». "Ο. ή ασθένεια. παρά νά «όμόσης μηδέ άλήθειάν. Τελειώνει όμως μέ τήν παλαιοδιαθηκική αντίληψη της κλη­ ρονομιάς της αμαρτίας. 108 . άλλα καί τά τέκνα του προκοπήν τινά δέν απολαμβάνουν διά τό μίσος του Θεοϋ είναι πολύ καθ' όλου του οίκου του». μηδέ ψεύματα» 1 0 7 .74-75. καί όπου τόν όμόση' καί έάν ό Χριστός δέν λέγει εις τό άγιον Εύαγγέλιον νά όμόσης. οχι δέν λέγει πούποτες' αλλά μάλιστα λέγει.. μεγάλον κρίμα έ­ χεις εις τήν ψυχήν σου» 106 .. έσύ πώς τό κρατείς μέ τά χέρια σου καί ομνύεις.. σημειώνει ό Δαμασκηνός. μήτε άλ­ λον βάνετε νά όμόση.. ευλογημένοι άρχοντες.. Ή φτώχεια. σ. Δέ γογγύζει κατά τοϋ Θεοϋ. Έπιορκία καί εύορκία είναι εξίσου κολάσιμες καί άπορρι106. οχι μόνο στό ονομα τοϋ Θεοϋ. καί ο­ χι τους εδικούς μου. λέγει σέ νά όμόσης ποτέ σου ψεύματα.. σ. «Διότι άν καί εις τήν άλήθειάν σου όμνύης. άλλα καί στό ιερό Ευαγγέλιο καί στην Εκκλησία καί σε κάθε άλλο ιερό πράγμα. Λόγος πεζή τή~ φράσει. αλλά εξετάζει τό θέμα μάλλον νομικίστικα. ΙΟΊ.286. Βέβαια στην αρχή γρά­ φει ότι είναι κάκιστη συνήθεια ό όρκος. ότι κόλασιν της ψυχής του έχει εκείνος όπου ομνύει. νά ίδής τί λέγει ό Χριστός. αλλά του Χριστού. καί ομνύεις.

Τοϊς μεν ούν άτελέσιν έκείνοις. 1093BC. "Οταν ό Μωσαϊκός νόμος λέγει «ουκ έπιορκήσεις απο­ δώσεις δέ τω κυρίω τους όρκους σου». 'Επιτομή.) εϊτε έπιόρκως λέ­ γω. οπερ καί διττόν έστι. καί έπαινεθήσεται. ό όποιος σημειώνει επιγραμματικά: «Εκεί. σ. ϊνα μή προς ελληνικούς ορκους άποκλίνωσιν. 5-6. δέν λέγεις 'μά τήν άλήθειαν'. φ. εϊτ' ούν έπαγγελίαις». φ. μίσευσε»111. καί τό ολως όμνύειν άπηγόρευσεν ό Κύριος λέγων. οοτω. αδελφέ μου. αδελφέ μου. αλλά τόν θε­ ωρεί απαράδεκτο γιά τους Χριστιανούς. έπί ψεύδει λέγων ομνύων. τράβα τόν δρόμον σου.1805. 110. «Τοις μέν Ίσραηλίταις &τε άτελέσιν ούκ άπείρηται τό όμνύειν έπί τόν Θε­ όν τόν ζώντα. έγώ δέ λέγω ίιμϊν μή όμόσαιδλως».1805. PG 60. Ε­ κεί. πές του 'έπ' αληθείας' καί. 112. «'Αποδοτέοι δρκοι» είναι οί ευχές καί oi επαγγε­ λίες των Χριστιανών προς τό Θεό. "Εντονη αντίθεση γιά τήν αποδοχή ή δχι τοϋ θεσμοποιημέ­ νου δρκου είχε δημιουργηθεί ανάμεσα στό Θεόκλητο Φαρμακί109. 113. Ή χρήση τοϋ θείου ονόματος επιτρέ­ πεται κατά τήν ομολογία της πίστεως. «έν ταΐς προσηκούσαις διδασκαλίαις' ή έν ταΐς προς Θεόν υπέρ της αύτοϋ εντολής εύχαΐς. Περί τής Δεκάλογου. πάς ό ομνύων έπ' αυτόν' άπείρηται δέ μόνον τό έπιορκεΐν.πτέες. 116 . καί τό τους όρ­ κους άθετεϊν. Χρυσοστόμου. Κ'αυσοκαλυβίτου. δπου έ­ χεις νά/είπής 'μά τόν Θεόν'. τό τε ψευδώς όμνύειν. ήμΐν. PG 150. εϊτε καί εύόρκως» 109 . Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Κοσμάς ό Αιτωλός. Πρβλ. 81-86. Τό γοϋν έπί ματαίω έπί ψεύδει τινές λέγουσιν. 'Ο­ μιλία εις τάς Πράξεις των 'Αποστόλων 9. 111.390.. Ίω. Κοσμά τοϋ Αίτωλοΰ Διδαχές καί βιογραφία. Καυσοκαλυβίτου. Περί τής Δεκάλογου. όθεν.. Τή γραμμή αυτή ακολουθεί καί ό αγ.π. Δικαιολογεί βέβαια τόν δρκο στους 'Ισραηλίτες. ων εις καί ό παρών θείος Γρηγόριος. 2 'Αθήνα. Ό 'Αθανάσιος Πάριος επίσης προ­ βάλλει καί υιοθετεί τίς θέσεις τοϋ άγ. Τοις δέ τήν τελείαν γνώσιν δεξαμένους τής πίστεως. Παρίου. σ. «επί ματαίω τό τοϋ Θεοϋ δνομα εϊληφεν. Ν. Ν. Ί .π. φησίν ό Δαβίδ. οπού θέ νά κάμης ορκον του άδελφοϋ σου. Άθ. πού δέχθηκαν τήν τέ­ λεια αποκάλυψη τής πίστεως 113 . κατά τή διάρκεια της προσευχής. Τοιγαροΰν λαμβά­ νει τις τό δνομα τοϋ Θεοϋ έπί ματαίω ή τά είδωλα θεοποιών ή έν τοις συναλλάγμασιν οπωσδήποτε όμνείν (. Ό Χριστιανός καί οταν εύορκεί γιά πρόσκαιρα πράγμα­ τα. άν δέν σοΰ πιστεύση. εννοεί τίς επαγγελίες προς τό Θεό. Γρηγορίου Παλαμά 1 1 2 . ο.219. Μενούνου. ο. Δεν είναι οί συναλλαγματι­ κές εύορκίες καί οί προϋποθέσεις τους 1 1 0 .

Τό Σάββατον έν Κουμράν καί τή Κ. τήν έβδομη αναπαύθηκε. Άθήνησι 1862. ώστε τό Ναί των πιστεύεται ώς ναί. "Ετσι ακολουθεί τους Π. 'Ηλία Β. Κων­ σταντίνος ΟΙκονόμος ή Περί όρκου. Τά σωζόμενα εκκλη­ σιαστικά συγγράμματα. Γενικότερα γιά τήν έννοια του Σαββάτου βλ. 117 . Εύθύβουλος στό σύγγραμμα του. πού δημιούργησε τόν κόσμο σέ εξι ήμερες. Μογίλα καί Πλάτωνα Μόσχας 1 1 4 . Π. Βικέντιο Δαμοδό. Σοφοκλέους Κ. Νικηφόρο Πασχαλέα. καί τό Oö των ώς ou άληθινόν χωρίς άλλης βεβαιώσεως»115. Κανίσιο.δη καί τόν Κωνσταντίνο Οικονόμο τόν εξ Οικονόμων. 118.96. Ό Θ. 4. σ. αλλά καί τίς θεολο­ γικές του προϋποθέσεις. Σπ. Διαθήκης. 116. μας πληροφορεί ότι είναι έργο τοϋ Φαρμακίδη.12' Δευτ.» Στην Παλαιά Διαθήκη ή αργία τοΰ Σαββάτου 116 . (Δι­ δακτορική Διατριβή). αλλά ό Κ. σ. Γι' αυτόν ακριβώς τό λόγο μακαρί­ ζει τους Χριστιανούς πού «ζώσι τόσον είλικρινώς καί δικαίως. 23. 'Αθήνα 1984. 20. Κατήχησις. 114. αλλά καί κοινωνικό καί ευρύτερα ανθρωπι­ στικό χαρακτήρα 1 1 7 . του έξ Οικονόμων. Γρατσέα.έ. Ό όρκιστής Φαρ­ μακίδης. Ό άνθρωπος μιμείται τό Δημιουργό. Οικονόμου. Παραδό­ σεις 'Αρχαιολογίας της Παλαιστίνης καί Βιβλικής θεσμοθεσίας. 117. Φαρμακίδη γιά τό θέμα του όρκου.384 κ. μπορεί κανείς νά διαπιστώσει στό έργο. 115. Κωνσταντινούπολις 1851. Τήν ήμερα αυτή ό Θεός αγιάζει τό λαό του 1 1 8 . Διαθήκη. 'Αθήναι 1971. έκδ.. Φαρμακίδης βλέπει τό θέμα νομικίστικα καί αντιπροσω­ πεύει τή σχολαστική παράδοση. 'Αθήναι 1849.ε' κ. περισσότερα Κ. Ό Θεός. Έξοδ. Έξοδ. «Μνήσθητι τήν ήμέραν των σαββάτων άγιάζειν αυτήν. Τίς απόψεις τοΰ Θ. τόμ.12. 'Αθήνα 1981. Εργάζεται εξι ήμερες καί τήν έβδομη απέχει άπό κάθε έργο.12 κ. Βλ. δέν έχει μόνο θεολογικό. 1.έ..έ. Τό βιβλίο αυτό εκδόθη­ κε ανώνυμα. Γνωρίζει βέβαια τίς θέσεις καί τίς απόψεις πού επικρατούσαν γιά τή «νομιμότητα» τοΰ όρκου στά δικαστήρια. Οί δύο άνδρες συνοψίζουν αντίστοιχα τίς προγενέστερες παραδόσεις. Γ. Βλάχου. Ό Κωνσταντίνος Οικονόμος προσπαθεί νά βρίσκεται πιό κοντά στην ορθόδοξη πατερική παράδοση.. 5. σ. Τό Σάββα­ τον ώς έκφρασις των ανθρωπιστικών κατευθύνσεων της Π.

Θ. αναλυτικά. Τονίζει τήν υπεροχή της αγάπης απέναντι στην τήρηση της αργίας του Σαββάτου. "Ετσι τό 'Ιουδαϊκό Σάββατο προσέλαβε στην Εκκλησία μιά τυπολο­ γική καί συμβολική σημασία.π. καί αποστολική εκκλησία φυλάττει καί μετά τόν θάνατον του Χρίστου τό σάββατον. έορταζέτω πάς φιλόχριστος τήν Κυριακήν. 'Από τό ένα μέρος μεταφέρεται ή 'Ιουδαϊκή αντίληψη τοΰ Σαββάτου στην Κυρια­ κή. Πέτρος Μογίλας ('Ορθόδοξος 'Ομολογία). τήν άναστάσιμον. ο. πλάνης δεσμών». τόμ. Ή ήμερα της μελλοντικής παρουσίας καί δόξας τοϋ Χριστού στον κό­ σμο. τήν τυπολατρία των Φαρισαίων. Περί τοϋ Δεκάλογου. «Καί μετά τό σαββατίσαι. υπέρ της ογδόης» εν ή καί ή ζωή ημών α­ νέτειλε.Ε. Ε. Ώ ς κύριος του σαββάτου κατακρίνει. Δ.. σ. ή οποία λέγεται Κυριακή».. φ. αλλά τήν πρώτην καί ογδόην. Κατά τήν εποχή πού εξετάζουμε διαπιστώνουμε δύο βασι­ κές αντιλήψεις γιά τήν αργία της Κυριακής. όχι όμως τήν έβδόμην ήμέ­ ραν κατά τους 'Ιουδαίους. Ήμερα «λατρείας του Θεού» γιά τους Χριστιανούς είναι ή Κυριακή. Συγγραφείς πού αντιπροσωπεύουν τήν άποψη αυτή εί­ ναι οί: Πέτρος Κανίσιος. 120. καί τοϋ θανάτου γέγονε νίκη έν Χριστώ». 118 . 121. άλλα έχει τό αντίστοιχο νόημα τοϋ 'Ιουδαϊκού Σαβ­ βάτου. Βερναρδάκης. 119. τήν Κυριακήν φαμεν συνέρχεσθαι αδιαλείπτως. τήν ΰπατον πασών τών ήμερων' ήν περιμένων ό προφήτης ελεγεν' «εις τό τέλος. μέ ιδιαίτερη μάλιστα αυστηρότητα. 'Από τήν πρώιμη πατερική σκέψη ή Κυριακή χαρακτηρί­ ζεται ώς «βασιλίς καί ύπατος πασών τών ήμερων» 121 . άλλα καί ή «ογδόη ήμερα» 120 .55. «Τήν άναστάσιμον τοϋ Κυρίου ήμέραν. 30. Γιά τήν «ογδόη ήμερα» βλ. 275-321.Σ. Ήμερα αργίας έγινε γιά τήν Εκκλησία ή Κυριακή. Τήν Κυριακή οί Χριστιανοί τε­ λούν τήν ευχαριστιακή σύναξη καί συνάμα γιορτάζουν τήν α­ νάσταση τοϋ Χρίστου 119 .Ό Χριστός μέ τήν παρουσία του στον κόσμο δεν καταργεί τό νόμο του Σαββάτου. Τσάμη. 'Ιγνατίου ©εοφόρου. Προς Μαγνησιείς 9. Βικέντιου Δαμοδοϋ. «Ή αγία λοιπόν.σ. άλλα τόν υπερβαίνει. «Ή όγδοη ήμερα». Κωνσταντί­ νος Οικονόμος καί άλλοι. Νικηφόρος Πασχαλεύς.Θ. Δέν είναι μόνο ή πρώτη ήμερα της ε­ βδομάδος ή Κυριακή. Δημητρίου Γ. εΰχαριστοϋντες τω Θεώ καί έξομολογούμενοι εφ' οίς εΰηργέτησεν ημάς ό Θεός δια Χρίστου ρυσάμενος αγνοίας. 17 (1972). Αιαταγαί 'Αποστόλων Ζ'. τήν βασιλίδα. καί καθολική.

'Επιμένει στην τακτική προσέλευση στή θ. Νικόδημος 'Αγιορείτης καί άλλοι. άλλα καί όλες τίς Δεσποτικές καί Θεομητορικές εορτές. Άθ. τρίτη εντολή». Γι' αυτό ε­ ξάλλου απαριθμεί δλες τίς Δεσποτικές καί τίς Θεομητορικές ε­ ορτές. Γιά τό Θεόφιλο όλες οί γιορτές πε­ ριέχουν τό χαρμόσυνο χαρακτήρα τής Κυριακής. άγ. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας διευρύνει τό περιεχόμενο τής εντολής γιά τήν Κυριακή αργία ώς εξής: «Νά έορτάζης τάς έορτάς σου. Πά­ ριος. Ό πρώτος ά­ ξονας είναι. σέ αντίθεση με τους "Ελλη­ νες πού γιόρταζαν σωματικά καί τους 'Ιουδαίους πού γιόρτα- 122. άσκηση της φι­ λανθρωπίας καί της αγάπης. Ή διδασκαλία των συγγραφέων πού αντιπροσωπεύουν τήν 'Ιουδαϊκή παράδοση κινείται σέ δύο άξονες. Τό 'ίδιο τονίζουν όλοι σχεδόν οί ιεροί συγγραφείς της ε­ ποχής τής Τουρκοκρατίας. Τονίζει ομως ότι οί Χριστιανοί οφείλουν νά πανηγυρί­ ζουν καί νά εορτάζουν πνευματικά. άλλα στην αποχή άπό τά έργα της ανομίας καί άπό κάθε βιωτική μέριμνα. Δίνει έμφαση όχι τόσο στην αργία. Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. 'Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν οί: Κοσμάς ό Αιτωλός. Ή δεύτερη ομάδα συγγραφέων δέν περιορίζεται στην εξω­ τερική τήρηση της Κυριακής αργίας. οπως καί τίς μνήμες των αγίων. 119 .25. ακρόαση της θείας Λειτουργίας. σ. "Ετσι μπορούν εύκολα «νά ακροάζονται τά θεία λό­ για» 1 2 2 . Ό δεύτερος άξονας αποχή άπό κάθε δργο καί κυρίως «μηχανικό»' δικαίωμα των δούλων νά μήν εργάζονται. 'Αγιασμό όλων των εορτών τοΰ χρόνου καί όχι μόνο της Κυριακής απαιτεί άπό τους Χριστιανούς ό Δαμασκηνός Στουδίτης. Ευχαριστία κατά τήν Κυριακή καί τονίζει τόν αναστάσιμο καί χαρμόσυνο χαρακτήρα της.'Από τό άλλο ομως μέρος υπάρχουν αρκετοί συγγραφείς πού δίνουν τό ορθόδοξο πατερικό νόημα στην Κυριακή αργία. Δαμασκηνός Στοιίδίτης. Προχωρεί σέ ουσιαστικό­ τερα θέματα της ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Ειδικότερα ό άγ. Έξομολογητάριον. Νικόδημος 'Αγιο­ ρείτης προτρέπει τους πιστούς νά τιμούν τήν Κυριακή γιά τήν ανάσταση καί τήν ανακαίνιση του κόσμου.

Ή αργία χάνει τό νόημα της. καί τό πιοτόν ποτέ καλόν δεν εγεινε. "Αλλα μέσα πού οφείλει νά χρη­ σιμοποιεί ô Χριστιανός γιά τήν καλή χρήση της Κυριακής αρ­ γίας είναι ή μνήμη τοΰ θανάτου. Δαμάσκηνου Στουδίτου. σ. α­ νακαινίζονται τά πάθη καί διασπάται ό λογισμός των Χριστια­ νών. εσωτερική αφύπνιση καί μετάνοια κατά τίς Κυριακές καί τίς αργίες λέγει ό Δαμασκη­ νός. "Ετσι ή χάρη του Θεοϋ εγκαταλείπει τόν άνθρωπο. Επικαλούμενος τίς Διαταγές τών αγίων 'Αποστόλων125 παρατηρεί ότι ό πιστός οφείλει νά παρακολου­ θεί δυό φορές τήν ήμερα. Τονίζει κυρίως τήν αναγκαιότητα της ά- 123. 127. Ό αγιασμός ομως της Κυριακής καί τών εορτών δέν επι­ τυγχάνεται μόνο με τήν αποχή άπό κάθε εργασία καί συναλλα­ γή. Λειτουργίας. καί γίνεσαι όλος διόλου του διαβό­ λου κατοικητήριον» 124 . Αυτό επιτυγχάνεται μέ τήν ακρόαση καί παρακολούθηση των ιερών ακολουθιών" του εσπερινού. καί χάνεις τόν νουν σου καί τόν λογισμόν εις άτυχαις υπόθε­ σες.. όταν συνοδεύεται άπό πολυποσία καί πολυφαγία. Γι' αυ­ τό χρειάζεται ιδιαίτερη εγρήγορση.75-76.8. "Οταν δέ γίνεται καλή χρήση της αργίας της Κυριακής. τίς ακολουθίες του εσπερινού καί τοΰ όρθρου 126 . σ. 34.93.103.288. 120 του Μωϋ- . Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς γράφει ότι ό Χριστιανός οφείλει νά «σχολάζει άπό πάσα έργον μηχανικόν» 127 κατά τίς Κυρια­ κές καί τίς γιορτές. 126. Νικόδη­ μος δέ συνιστά μόνο τήν ακρόαση τών ακολουθιών της Κυρια­ κής καί τών εορτών. σ. 124.. Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον σέως. σ. Έξομολογητάριον. «ταχύ» καί βράδυ. 125. Έξομολογητάριον. τοΰ όρθρου καί της θ. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. καί άστοχας τόν Θεόν. καί τήν ψυχήν σου ζημιώνεις καί τά πάθη του σώματος α­ νακατώνεις καί κακαΐς ορεξες μαζώνεις εις τήν ψυχήν σου. μόνον καί τά άσπρα σου έξοδιάζεις.ζαν τυπικά 1 2 3 . της κόλασης καί τοΰ παραδεί­ σου. Πρέπει μάλιστα νά σημειωθεί ότι ό αγ. Γιατί «άπό τό φαγί τό περισσόν.

Λειτουργία. Λειτουργίας όχι όμως καί τή συμμετοχή στή θ. 'Αλλά δέν αναφέρει τίποτε γιά τή συχνή μετοχή σ' αυτό. Ευχαρι­ στία δεν κάνει καθόλου λόγο. Ευχαριστία. 131. 'Αναφέρει στην αρχή καταλόγους αμαρτιών καί κατηγορίες αμαρτωλών. Βικέντιου Δαμοδοϋ. δέν προσέρχονταν οί Χριστιανοί στό μυ­ στήριο. Μαντζαρίδη. Catechismus Catholicus. όπως είναι γνωστό. 121 . Θεσσαλονίκη 1986. φ. Γ.π. Ί .59 κ. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς επιμένει στό «πώς» πρέπει νά προσέρχονται οί Χριστιανοί στό μυστήριο. Στην πατερική παράδοση ή συμμετοχή στή θ. Ό εκκλησιασμός της Κυριακής είναι αναγκαίος «διά νά γείνωμεν κοινωνοί τής θείας χάριτος άκροώμενοι μετ' ευλά­ βειας καί κατανύξεως τήν ίεράν λειτουργίαν».56.κρόασης της θ. Δίδεται έμφαση κυρίως στην ακρόαση τής θ. 130. Λειτουργία. μετέχοντας καί άκροώμενοι τή θεία Λειτουργία.226. σ.64. Βλ. κεντρική θέση στην πνευματική ζωή τών πιστών. Περί τοϋ Δεκάλογου.έ. Ευχαριστία άπό τή συμμε­ τοχή στή θ. Βερναρδάκης 128 . «Εκείνο λοιπόν όπου πρέπει νά κάνωμεν είναι νά συντρέχωμεν είς τήν έκκλησίαν. Στην ϊδια γραμμή ό Π. 'Ιερά Κατήχησις. Τό θέμα αυτό είχε. 129. Μπορεί κανείς νά συμμετέχει στή θ. Μόνο όταν υπήρχε κώλυμα κανονικό. 'Απλώς περιορίζεται στή διαπίστωση δτι κατά τήν Κυ­ ριακή τοΰ Πάσχα μετελάμβαναν δλοι σχεδόν οί Χριστιανοί. Κατά τήν περίοδο τής Τουρκοκρατίας παρατηρούμε μιά αποσύνδεση τής συμμετοχής στή θ. χάριτος. 'Αλλά ή ακρόαση τής θ. Ευχαριστία. 'Ορθόδοξη πνευματική ζωή. Λειτουργίας καί όχι στή συμμετοχή στή θ. καί νά άκούωμεν τήν ίεράν λειτουργίαν»130.. Λειτουργίας συνδέεται άμεσα με τή συμμετοχή στή θεία Ευχαριστία 129 . σ. ο. Κανίσιος γράφει: «Ή εντολή 'κελεύει' τήν Κυριακή ή τήν γιορτή 'εν τή εκκλησία εύσεβώς άγεσθαι!-. Καί καταλήγει στην άποψη δτι οι Χριστιανοί θά γίνουν κοινωνοί τής θ. Λειτουργία ση­ μαίνει καί συμμετοχή στή θεία Ευχαριστία. 128. τω έπιφοιτάν δηλονότι τω ίερώ καί τής λειτουργίας άκούειν» 131 . χωρίς νά είναι απαραίτητο νά «κοινωνεί». Γιά τή μετοχή στή θ. παρατηρεί ό Δ. σ.

134. Στηρίζουν κυρίως τίς θέσεις τους στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία τοϋ Μογίλα καί στην μέχρι τότε διαμορφωθείσα ήθικιστική πρακτική. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης καί ό Θεόφιλος Καμπά­ νιας επίσης δέν αναφέρουν καθόλου τό θέμα της μετοχής στή θ. άπαξ μεν εν τή σωτηρίφ του Χριστού καί Θε­ ού ημών Άναστάσει. άλλα απλώς τό θίγουμε στή συνάφεια της ερμηνείας τών εντο­ λών τοϋ Δεκάλογου. Γι' αυτό εξάλλου δέν είναι σε θέση νά δε­ χθούν τίς απόψεις των Κολλυβάδων.«'Υπήρχε κοινότης των μεταδιδομένων των άχραντων μυστη­ ρίων» 132 . όπου είναι ή πηγή τής χάριτος καί τής ευλογίας» 133 . αν καί ερμηνεύει σχολαστικά τήν εντολή. σ. διά τό καί έν ταύταις προηγεΐσθαι νηστείαν. Νικηφόρου Πασχαλέως. σ. Ό κανόνας είναι ά­ πό τόν Τόμον τής 'Ενώσεως 135 τών βασιλέων Κωνσταντίνου καί Ρωμανού. Σημειώνουμε έδώ οτι δέν έχουμε στόχο τή διερεύνηση τοϋ τεράστιου αΰτοΟ θέματος. Προσπαθώντας μάλιστα νά στηριχθούν στην παράδοση. Σύνταγμα θείων καί Ιερών κανόνων. άλλα έτσι αποσιωπείται ό σκοπός του.58.87. Ό 132. Σέ Ώρολόγιον. Δεύτερον δέ εν τή κοιμήσει τής άχραντου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου. τόμ. συνιστά στους πνευμα­ τικούς καί τους ποιμένες νά προτρέπουν τους Χριστιανούς «είς τήν μετάληψιν των άχραντων μυστηρίων. Περί τοΰ Δεκάλογου. καί τρίτον εν τή Γενεθλίω ήμερα Χριστού τοΰ Θεού ημών. 'Εδώ έχουμε μιά επικίνδυνη γενίκευση καί ίσως σκόπιμη παρερμηνεία. παρερμηνεύουν ή γενικεύουν καί τους ιερούς κανόνες. Κατά τό IH' αιώνα τό θέμα τής συχνής θείας Κοινωνίας παίρνει άλλες διαστάσεις καί καθίσταται μιά άπό τίς αφορμές γιά τήν έριδα μεταξύ των «Κολλυβάδων» (Φιλοκαλικών) καί των αντιπάλων τους 1 3 4 . εκδόσεως Βενετίας (1789) γράφονται καί τά έξης: «Τρίς τοϋ ένιαυτοΰ μόνον άξιωθήσεται τής Μεταλήψεως των Μυστηρίων. 122 . Ό Βικέντιος Δαμοδός. Ευχαριστία κατά την Κυριακή. καί τό εκ ταύτης όφελος». 133. Είναι όμως ενδεικτικό οτι οί αντίπαλοι των Κολλυβάδων εκπροσωπούν τήν προγενέστερη νομικίστικη παράδοση. φ. Ε'.8. 135. Ό εκδότης τοΰ 'Ωρολογίου παρέλειψε τό πρώτο μέρος τοΰ κανόνα. Άθήνησιν 1855.Ράλλη-Ποτλή. Έξομολογητάριον.

Κι όπως οί 'Ισραηλίτες πού βρίσκονταν στή σκιά τοΰ νόμου θύοντες τά άλογα ζώα προσέφεραν λατρευτική λει­ τουργία στό Θεό. τό εαυτών 123 . Μέ ολους αυτούς διαφωνεί ό Θεόκλητος Διονυσιάτης καί υποστηρίζει οτι είναι έργο τοΰ Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Γρηγόριο Παλαμά. Ευχα­ ριστίας. έτσι ακριβώς καί οί Χριστιανοί πού βρίσκο­ νται στό χώρο τής χάριτος προσφέρουν λατρεία στό Θεό θυ­ σιάζοντας τά άλογα πάθη τής ψυχής «τή μαχαίρα τής εγκρά­ τειας» 1 4 0 .1798. σ. επισκόπου Κορίνθου.110. γράφει ό Νεόφυτος. αλλά καί εν τή των εντολών εργασία» 139 . ου μήν εν μόνω. Διότι καθαρίζει άπό τά πάθη τόν άνθρωπο. Νεοφύτου Καυσοκα­ λυβίτου. 1799. Άθ. φ. 139. Είσαγωγή-Κείμενο-Σχόλια. Περί συνεχούς μεταλήψεως. 'Αθήναι 1806. Περί τής Δεκάλογου. Petit. τόν αγιάζει. «ΤΗΝΟΣ». Πάριος στηριζόμενος στον άγ. Μακάριος είναι συγγραφεύς του έργου.. βλ. Τό έργο φέρεται ώς πόνημα τοΰ Μακαρίου Νοταρά.392. 'Αλλά άπό όλες τίς μορφές τής λατρείας. τοΰ ëpγου Περί συνεχούς μεταλήψεως137 καί αναλύει διεξοδικά την ι­ στορία γενέσεως τοΰ κανόνα 1 3 8 .Πάριος μας πληροφορεί οτι αυτό πού προβάλλεται ώς κανόνας άπό τους πολεμίους της συχνής θείας Μεταλήψεως αναφέρεται μόνο στους τρνγάμους136. Ή τήρηση καί ή «εργασία» των εντολών είναι ένα είδος λατρείας προς τό Θεό. Διονυσιάτου. L. έκδ. Θεοδωρήτου Μονάχου Άγιορείτου. Μεταγλωτίσθηκε άπό τόν άγιο Νικόδημο Αγιορείτη καί εκδόθηκε άφοϋ εμπλουτίσθηκε μέ διάφορα πατερικά κείμενα καί χωρία. "Αγιος Νικόδημος ό 'Αγιορείτης. Περί τής συνεχούς μεταλήψεως. σ. τόν δικαιώνει καί τόν ενώνει μέ τό Δεσπότη τών απάντων 1 4 1 . είναι ανωτέρα ή λογική τής αναίμακτου θυ­ σίας λατρεία. Με τόν Πάριο συμφωνεί ό σ.έ. 'Αθήναι 1959. Κολιτσάρας δέχονται οτι ό ίίγ. 137. Περί τής Δεκάλογου. Λατρεύουμε τό Θεό. Φαίνεται όμως οτι πρόκειται γιά δυό παράλληλα κείμενα. τίς τελεστικές καί τίς ηθικές. ε'ίτε ήθικαί. Grumel. φ. ελέγχει τους «πεπλανημένους» καί «παράφρονες» πού εμποδί­ ζουν τους πιστούς νά προσέρχονται στό μυστήριο τής Θ. «εν πνεύματι. Τή συχνή μετοχή στή θεία Ευχαριστία υποστηρίζει καί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης στό έργο του Περί τής Δεκάλογου καί μάλιστα στην ερμηνεία τής α' εντολής. δηλ. είτε τελεστικαί. 136. σ. Ό Άθ. Πάριος καί Ί .. 141. m.103 κ. «Αί ημών προς τόν Θεόν λατρείαι. Επιτομή. 'Αθήναι. Θ. Οί V. 140.

Χωρίς νά επεκταθούμε περισσότερο. ο. είναι αυτονόητο οτι είναι αμέτοχοι καί της «ηθικής λατρείας». εί τοίνυν των τω Θεώ λατρευόντων εστί τό εκ τής είρημένης μάλιστα μετέχειν τραπέζης' οϊ άρα μή μετέχοντες δήλοι είσιν ουδέ τάς άλλας ήθικάς λατρείας φημί δή τάς.52ν-53. διότι δέν έδιδάχθημεν άπό τήν φύσιν νά άποδίδωμεν έξωτερικήν λατρείαν εις τόν Θεόν μάλιστα τήν μία ήμέραν πα­ ρά τήν άλλην».. άλλα ευμετάβλητος καί τρεπτή. 143. αληθώς έστι βρώσις καί πόσις. γιατί αναφέρεται στά ήθη πού αφο­ ρούν τήν έμφυτη λατρεία. τω δεσπότη προσφέροντες» 142 . Οί Ιουδαίοι τιμούσαν τήν έβδομη ήμερα."Οσοι δμως δε μετέχουν στό ανώτερο είδος λατρείας.π. Περί τής Δεκάλογου. Περί του Δεκάλογου. Καί σέ άλλο σημείο τονίσθηκε οτι ό Δαμοδός στηρίζει τίς εντολές του Δεκάλογου καί στό φυσικό δίκαιο. καί κατ' οΰδένα τρόπον ημπορούν νά λάβουν μεταβολήν. αλλά εις τάς τελετάς καί οΰτε είναι φυσική. αλλ' ήμΐν τοις ένδεέσι δούλοις μνηστεύονται. «Διαφέρει λοιπόν άπό τάς άλλας έντολάς. 124 . ου μόνον καθαιρού­ σα. άλλ' εύμετάβολος. άνίσως καί θεωρήσωμεν τόν διορισμένον καιρόν. φ. όχι διότι τά προσέταξεν ό Μωϋσής. Δέν είναι βέ­ βαια «φυσική» ώς προς τόν καθορισμό τής ημέρας. καί βεβαία. "Οθεν έσυνέβη. ολα δμως τά προστάγματα. καί έτσι έφαρμόζουσιν εις τήν φύσιν. ουχί τω άνενδεή καί ύπερπλήρει δε­ σπότη. ή οποία εκδηλώνεται καί εξωτερικά.1802. ώς εϊρηται έ­ νεκα του. ή οποία αναγκάζει τους ανθρώπους εις τό τηρεΐν καί φυλάττειν αυτά. ων ώς εϊρηται διαφερόντως ύπέρκειται ή τής αναίμακτου θυσίας λατρεία. δικαιουσα άλλα καί τω τών απάντων δεσπότη ένοϋσα s. γιατί τότε έλαβαν άόνήσιμον καί επικερδές αποτέλεσμα. οτι άγκαλά καί ό μωσαϊκός νόμος νά άνηρέθη. τράπεζα. 142. διότι έθιγαν τό χαρμόσυ­ νο καί αναστάσιμο χαρακτήρα της. Γράφει χαρακτηριστικά ô Νεόφυτος: «Τά δέ επί της μυστικής τραπέζης. φυλάττονται από τους Χριστιανούς. αλλά διότι είναι Εμφυτα καί ένδιάθετα. σημειώνουμε εδώ &τι καί ή άλλη αφορμή τής έριδας τών Κολλυβάδων αφορούσε τόν τρόπο αγιασμού τής Κυριακής. Οί Κολλυβάδες δέ δέχονταν νά γίνονται τά μνημόσυνα την Κυριακή. δέν είναι κατά πάντα στερεά. όπως οί άλ­ λες εντολές 143 . Γι' αυτόν ή εν­ τολή τής αργίας του Σαββάτου δέν είναι «φυσική». Καί τοϋτο γίνεται. τους αϋτω μετ' αυτής λατρεύοντας». Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. στή μυστική δηλ. φ. καί παντοτιναί. Περί τής Δεκάλογου. διότι αύταί είναι καί λέγονται φυσικαί. αγιάζουσα. 1799. 'Από τό άλλο μέρος είναι «φυσική». καί οΰτε αναφέρεται εις τά ήθη. φ. όπου περιέχονται εις ταΐς δύο πλάκαις. 'Αλλ' ή εντολή τής λατρείας του Σαββάτου. Βικέντιου Δαμοδοϋ.

Μενούνου. Δαμοδοϋ.. γι' αυτό εξάλλου χα­ ρακτηρίζεται ή Κυριακή καί ώς «ογδόη ήμερα».. φ. 1806.. Κατόρ­ θωσε μάλιστα νά μεταφέρει τό «παζάρι» πού γινόταν τήν Κυ­ ριακή στό Σάββατο. «Τό Σάββατον τε­ λευταία τής εβδομάδος υπάρχον κατασημαίνειν άν οίμαί που τόν τής τοΰ Σωτήρος ημών επιδημίας καιρόν» 148 . Περί τοϋ Δεκάλογου. ήνοιξεν εις ημάς τήν στράταν της αιωνίου ζωής» 1 4 4 . πού είχαν τό εμπόριο στά χέρια τους. Θέλοντας νά εξάρει ιδιαίτερα τή σπουδαιότητα τής ημέρας αυτής διδάσκει: «Κυριακή ήμερα έγινε ό Ευαγγελισμός. Ί . Ό αγ. Ό άγ. 148. Αυτό τόν έφερε αντιμέτωπο μέ τους Ε­ βραίους καί τελικά του στοίχισε τή ζωή. ο. σ. τήν Κόλασιν. 145. 146. σ. Δέ σημαίνει 144. δίδασκε. "Εξι ήμε­ ρες μας χάρισε ό Θεός νά εργαζόμαστε «διά τούτα τά ψεύτικα. Κοσμάς ό Αιτωλός με τή διδασκαλία καί τά κηρύγ­ ματα του επέμενε στην τήρηση της Κυριακής αργίας.237..160. ζημιώθηκαν.129.. σ. Ή Κυριακή είναι ή ήμερα τοΰ Κυρίου. Κοσμάς δέν ενδιαφερόταν μόνο γιά τήν εξωτερική τήρηση της Κυριακής αργίας.Διδαχές. φ. Τοποθετούσε τήν Κυριακή στην έσχατολογική προοπτική τής Εκκλησίας καί τήν έβλεπε ώς ή­ μερα πρόγευσης των μελλόντων αγαθών. Ή η­ συχία τής Κυριακής είναι απαραίτητη γιά νά «στοχαζώμεθα τόν θάνατον. ο. Διέθεσαν χρήματα καί συνέβαλαν στή σύλληψη καί θανάτωση του.Διδαχές. ο. τά μάταια. τά γήινα καί τήν Κυριακή νά σχολάζωμεν» 145 . Ό Χριστός με τήν ανάσταση του τήν ήμε­ ρα της Κυριακής «έτελείωσεν δλον τό έργον της άπολυτρώσεως. Περί τής Δεκάλογου.πό τό Θεό τήν ευεργεσία της δημιουργίας.55. Τήν ίδια εποχή (IH' αιώνας) ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης διαφοροποιείται κά­ πως μιλώντας συμβολικά γιά τό Σάββατο.π. Κυριακή έγινε ή γέννησις καί ή Άνάστασις τοΰ Χριστού».π. Οί Εβραίοι. Καί καταλήγει: «Κυριακήν ήμέραν μέλλει νά άναστήση ό Κύριος όλον τόν κόσμον» 147 .π. τόν Παράδεισον» 146 . Τήν άποψη οτι Κυριακή θά γίνει ή δευτέρα παρουσία συναντού­ με συχνά στην έκκλησιατική παράδοση. 147. Οί Χριστιανοί δμως τιμούν τήν Κυριακή.Διδαχές. γιατί δεν μπορούσαν νά εργάζονται τό Σάββατο. Β. 125 .

Ί . λέει: «Επάνω εις εξι ήμερες τά έκαμεν ό Θεός όλα. Πηδάλιον. Ό.π. Οί Χριστιανοί πού επιθυμούν τόν πνευματικό σαββατισμό απέχουν άπό κάθε πράξη πού αντίκειται στό θείο θέλημα.10. Κυριακή αξιώθηκε ό 'Ιωάννης ό Θεολόγος νά δει «τήν φρικτήν Άποκάλυψιν» 1 5 1 .1808.. ήσύχασεν δίδοντας καί εις ημάς παράδειγμα» 150 . Νικόδημος 'Αγιορείτης παραπέμποντας αόρι­ στα στους διδασκάλους τής Εκκλησίας. ήγουν τήν Κυριακήν.π. Πρβλ. 150. φ. 1.ομως οτι υπάρχει κάποια διαφωνία μεταξύ των εκκλησιαστι­ κών διδασκάλων. έτσι καί ό σαββατισμός τους αυτός δέ γίνεται δεκτός άπό τό Θεό 1 5 2 . Διδαχές.160. Μενούνου. «Σαββατίζουσιν γάρ οί 'Ιουδαίοι κατά τόν νόμον τήν σάρκα τηροϋντες Ε­ ξω πόνου παντός καί άργίαν έπιτηδεύοντες τήν ώς έν Εργοις σωματικοΐς. 151. σ. 'Επιτελούν 149. απόβλητος ην παρά Θεώ». Τηρούν τήν αργία του Σαββάτου οί 'Ιουδαίοι φροντίζοντας ή σάρκα νά είναι εξω άπό κάθε κόπο καί πόνο. Νικόδημος οτι Κυριακή έγινε τό θαϋμα τοϋ πολλαπλασια­ σμού των πέντε άρτων. σ. άλλ' ώσπερ ή κατά σάρκα περιτομή οοτω τοι καί ό τοιούτος σαββατισμός . 'Αλλά όπως καί ή κατά σάρκα περιτομή. άλλα και ως έβδομη καί ογδόη ήμερα... Ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης διαστέλλει τήν αργία των Χριστιανών άπό έκείνην των 'Ιουδαίων. Περί τής Δεκάλογου. Κοσμάς φαίνεται νά αντι­ φάσκει. άλλα καί ώς ήμερα του μέλλοντος. 'Απέχουν άπό κάθε αμαρτία καί σαρκική επιθυμία. Κυριακή διέβησαν οί 'Ισραηλίτες τήν Ερυθρά θάλασσα. άφοϋ βλέπει τήν Κυριακή καί ώς πρώτη ήμερα καί ώς έβδομη. εις δέ τήν έβδόμην ήμέραν.647. Εντύπωση προκαλεί ή άποψη οτι Κυριακή έγινε ό Ευαγγε­ λισμός καί ή Γέννηση τοΰ Χρίστου. Τίς ίδιες απόψεις υποστη­ ρίζει καί ό άγ. Άποκ. "Ετσι ό αγ. Αναφέρει ακόμη ό άγ.129. όταν αναπτύσσει τή διδαχή του γιά τή δημιουργία. σ.. 126. Επεξηγεί βέβαια τίς διαφορετικές του απόψεις ώς έξης: «Έπρόσταξεν ό Πανάγαθος Θεός καί έγιναν επτά ήμέραι καί πρώτην ήμέραν τήν Κυριακήν έκαμεν ό Θεός καί τήν έκράτησε διά λόγου του.» 149 . Προσπαθούν νά αποδώσουν τό πραγματικό νόημα καί βλέπουν τήν Κυριακή οχι μόνο ώς πρώτη. ο. Κάθε τοποθέτηση βέβαια έχει καί τήν ανάλογη επεξήγηση. 152. . ώς ογδόη ήμερα. Σέ άλλο ομως σημείο.

Περί τής Δεκάλογου. ό Χριστιανός καλείται νά έκκόψει τό θέλημα του αρ­ χίζοντας άπό τήν αγία ήμερα τής Κυριακής. ήτοι τών έαυτοϋ θελημάτων. Επειδή οί επιθυμίες έχουν σάν σκοπό τή φι­ ληδονία. τοϋτ' εστί ού βαδίζουσιν πρακτικώς. 1808. Μέ τόν ίδιο συμβολικό τρόπο σχο­ λιάζει τήν εορτή τής «νεομηνίας». Γιά τό Νεόφυτο ό ίδιος ό Θεός είναι «Σάββατον.π.. Ό Θεός δέ θέλει νά τιμούν οι Χριστιανοί τίς ήμερες των αργιών καί των νεομηνιών καθεαυτές. φ. 1808. Καί όπως ή κατά σάρκα περιτομή γίνεται στό χώρο τής 'Εκκλησίας πνευματική. 1809. απέχοντας άπό κάθε τι πού αντίκειται στο θέλημα του Θεοΰ 153 . Διά μέ­ σου της τιμής τών ήμερων αυτών τιμάται ό Θεός. φ. 155.. φ. Τέλος γιά τήν Κυριακή σημειώνει. «Ούκ άροϋσιν έπ' έργων τόν πόδα. 156.1809. «έβδομη σημαίνει τής του πατρός ημών επιδημίας τόν χρόνον καθ' öv έν άγιασμώ σαββατίζομεν. δηλώνει τήν α­ νάπαυση καί τήν τρυφή τών αγίων. καί άγίαν αληθώς ήμέραν επιτελεί». Όδηγοϋνται έ­ τσι προς τήν πνευματική θεωρία. της ψυχής άνάπαυσις καί τών κατά δικαιοσύνην πόνων κατάπαυσις» 154 . Γιατί με αυτόν τόν τρό­ πο θά επέτρεπε νά λατρεύεται ή κτίση καί νά παραμελείται ό κτίστης καί δημιουργός. ούτος σαββατίζει πνευματικώς. Περί-τής Δεκάλογου. δη­ λαδή. Οί Χριστιανοί υπερ­ βαίνουν καί αδρανοποιούν τή σκιά τοΰ νόμου. τών έν σώματι μόχθων. παρατηρεί ό Νεόφυτος. έτσι καί ό σαββατισμός 156 . Περί τής Δεκάλογου. τό χρήναι κρατεΐν έπιδούς τοις ίεροΐς θεσπίσμασιν. 127 . τής πρώτης κάθε μηνός. «Ει τις παύσαιτο τών ιδίων έργων. 154. 'Αληθινός σαββατισμός δέν είναι μόνο ή αποχή άπό τά έρ­ γα τής φαυλότητας καί τής αμαρτίας. Ό επίγειος βίος τών αγίων είναι πλήρης άπό άγα153. «τήν έπί τέλει τών αιώνων» 157 . 157. έπί γε φημί τοις αίσχίστοις καί βδελυροϊς καί άπηχθημένοις Θεώ πράγμασι. φ. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Περί τής Δεκάλογου. Ή Κυριακή αργία. 'Αλλά καί ή συμμετοχή σέ έργα πού ωφελούν τήν ανθρώπινη ψυχή. τών Κυριακών καί των νεομηνιών συμβολικά.την «όνησιφόρο» αργία. 'Αργίας τοις έξ αμαρτιών καί σαρκικών επιθυμιών τύπον έπλήρου τής κατά Σάββατον αρ­ γίας ή δύναμις». καί τήν εορτή τής Πεντηκοστής. τών τής αμαρτίας έργων άποπαυόμενοι 155 . φ. Οί Χριστιανοί τιμούν τίς ήμερες των εορτών.1807. "Ο. έπιτελοΰσι δέ μάλλον τήν ευαγή καί όνησιφόρον άργίαν..

Κύριλλο Αλεξανδρείας. 162. 128 . σ. 161. καμάτους. κα­ ταλήγει ό Πλάτων Μόσχας. προτρέπει ό Δαμασκηνός Στουδίτης. Πλάτωνος Μόσχας. Έκεΐ θά ζουν οί άγιοι μακριά άπό κάθε μέριμνα καί φροντίδα. νά σέ συγχωρήσουν «καί τότε νά σου δώση ό Θεός εσένα περισσότερα καλά» 1 6 0 . Α • Κορ. Καί άν έχεις «περισσά φαγητά». 16. φ. 1-2. ή Κυριακή δηλαδή. Κυρίλλου 'Αλεξανδρείας. Παύλος 1 6 2 καί συνιστά τήν ά158. Στή βασιλεία τοϋ ©εοΰ αυτά θά καταπαύσουν. άλλα καί έντονα κοινωνικός. "Ετσι αγιάζεται τό Σάββατο του Κυ­ ρίου. καί προγεύεται ό πιστός τήν αιώνια α­ νάπαυση καί σαββατισμό στην αιωνιότητα. σ. δώσε στους φτωχούς νά φάνε.θοεργίες. Στό τραπέζι πού θά παραθέσεις στή γιορτή ενός αγίου. 680Α.192. γιά τή σύσταση σχολείων. ίδρωτες. Ό άγ.287. τήν υποδοχή τών ξένων καί τήν εξα­ 161 γορά τών αιχμαλώτων . Ό χαρακτήρας της Κυριακής αργίας δέν είναι μόνο πνευ­ ματικός. PG 73. Ή διάκριση αυτή είναι μάλλον μεθοδολογική παρά ουσιαστική. 159. Πρβλ. καί όχι τους πλούσιους καί τους άρχοντες. στον όποιο συχνά παραπέμπει 159 . 'Αντίθετα οί Χρι­ στιανοί πού δέ συνεισφέρουν γιά τίς ανάγκες πού προαναφέρ­ θηκαν άμαρτάνουν καί βεβηλώνουν τήν ημέρα του Κυρίου. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Οί περισσότεροι εκ­ κλησιαστικοί συγγραφείς δέν παραλείπουν νά τονίσουν τήν κοινωνική διάσταση της Κυριακής αργίας καί των εορτών. πόνους. Θά ζουν την «έν αναπαύσει καί άγιασμφ ζωήν» 158 .1809. Λόγος περί αργίας τής κατά τό Σάββατον. Στό σημείο αυτό ό Νεόφυτος δέν πρωτοτυπεί. Στή σύναξη τής Κυριακής δίδεται ή ευκαιρία νά προσφέ­ ρεις γιά τήν αγορά τών αναγκαίων σκευών τής Εκκλησίας. τήν οικοδομή νοσοκομείων. 160. άλλα ακολουθεί τήν προγενέστερη πατερική παράδοση καί μά­ λιστα τόν άγ. Περί τής Δεκάλογου. γιά τους ασθενείς καί γέροντες. οπως κατέπαυσεν ό Θεός άπό τά έργα του την έβδομη ήμερα. κάλεσε τους φτωχούς «οπού δέν δύ­ νανται νά σοϋ τά ανταμείψουν». Νικόδημος 'Αγιορείτης θυμίζει στους Χριστιανούς τή «λογία» πού «διορίζει» ό άπ. Λόγος πεζή φράσει εις τόν Αεκάλογον τοΰ Μωϋσέως.

163. Βερναρδάκης. «Τό κέρδος της Κυριακής μή τό σμίγεις εις τήν σακκούλα σου. επισημαίνει ô άγ. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας συνοψίζει τήν κοινωνική προσφο­ ρά ως έξης: τήν Κυριακή ως Χριστιανοί έχουμε χρέος «νά τρέχωμεν εις αγαθοεργίας. σ. 129 . Ί . ο. 164. Ή προσφορά αυτή γίνεται βέβαια «εις τήν συναγομένην εν ταΐς έορταΐς έλεημοσύνην των πτωχών» 163 . σ. 'Απευθυνόμενος επίσης προς τους κτηνοτρόφους συνι­ στά τό «γάλα τής Κυριακής» νά δίδεται στους πτωχούς ή τήν Εκκλησία.238. Κο­ σμάς διδάσκει τή σπουδαιότητα τής κοινωνικής προσφοράς. "Εμφαση στά κοινωφελή έργα κατά τήν Κυριακή δίδει καί ό Δ. βρύσες κατασκευάζονταν τήν Κυριακή μέ τήν προσφορά «προ­ σωπικής εργασίας» του κάθε Χριστιανού. σ.π. νοσοκομεία. 103-4. άλλα νά δίδεται ελεημοσύνη. Διδαχές. νά φροντίζωμεν έλεουντες τους πτωχούς καί λόγοις καί έργοις ότι καλόν δυνηθώμεν νά πράξωμεν» 166 . νά παρηγορώμεν καί νά εύγάζωμεν φυ­ λακισμένους. 165. 'Εκκλησίες. δρόμοι. Διδαχές.76. Μενούνου. διά νά ευλόγηση ό Θεός τά πράγματα σου».ναγκαιότητα της προσφοράς γιά τους φτωχούς. ο. Τό κέρδος της Κυριακής «είναι άφωρισμένο καί κατηραμένο».π. τό κέρδος δέν πρέπει νά κρατείται άπό αυτόν πού που­ λά. μόνον δώσε το έλεημοσύνην. Επειδή ομως τήν εποχή πού εξετάζουμε υπήρχε μεγάλη ανάγκη σχολείων καταλήγει: «Κατά τό παρόν σέ συμ­ βουλεύω νά τό δώσης εις τό σχολεϊον.. 166. σχολεία. Ταμείον 'Ορθοδοξίας. Τή συνήθεια αυτή ό­ χι μόνο δέν απαγόρευε ή 'Εκκλησία.237. ο. Κοσμάς ô Αιτωλός 164 . Μέ χαρισματική απλότητα. διά νά ευλόγηση ό Θεός τά πρόβατα σου» 165 . αλλά καί σαφήνεια ό άγ. άλλα αντίθετα τήν ενε­ θάρρυνε τόσο στους χρόνους τής δουλείας όσο καί αργότερα. "Ετσι απευθυ­ νόμενος προς τους εμπόρους τους λέγει: Σέ περίπτωση ανά­ γκης νά πουληθούν διάφορα «φαγώσιμα» πράγματα τήν Κυ­ ριακή. διότι τήν μαγαρίζεις.. Έξομολογητάριον. χωρίς βέβαια νά παραθεωρεϊ τόν πνευματικό χαρακτήρα τής Κυριακής.

.

196' Κων/νου Οικονόμου. Β. 2. Καί ό περιορισμός τής αγάπης σέ νομικά πλαίσια εμποδίζει τους πιστούς νά φθάσουν στην τελείωση. Θεολο­ γία καί διαπροσωπικαί σχέσεις κατά τόν Μ. Φώτιον. ο. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. σ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ Τό δεύτερο μέρος του Δεκάλογου αναφέρεται στίς διαπρο­ σωπικές σχέσεις1 των ανθρώπων. Ή τέλεια αγάπη δέν είναι πάντοτε τό δεδομένο. Πλάτωνος Μόσχας. τόμ. Δε διαφέρει καθόλου άπό τό εθιμικό δίκαιο καί τους πολιτικούς νόμους πού αφορούν τίς σχέσεις των πολιτών. Ό Πλάτων Μόσχας γράφει: «Αί προειρημέναι τέσσαρες έντολαί διδάσκουσι περί Θεοϋ καί της οφειλομένης εις τόν Θεόν λατρείας' αί έπόμεναι δξ άποβλέπουσι τόν πλησίον' καί έχουσι τέλος γενικώς τήν είρηνικήν καί εύδαίμονα ζωήν της πολιτικής κοινωνίας»2. σ. Γιά τή χριστιανική θεώρηση των σχέσεων αυτών βλ. άλλα τό ζητούμενο γιά τους Χρι­ στιανούς. Παρουσιάζεται δμως συχνά καί Ιδιαίτερα κατά την Τουρ­ κοκρατία ώς κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς πού ρυθμίζει τίς σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. 87 κ.έ.. Κατήχησις. "Ετσι ομως χάνει τή θεολο­ γική του δυναμική καί τό πραγματικό του νόημα.103. Θεσσαλονίκη 1974. σ. Γιούλτση. Α'. Στην Εκκλησία ομως τό δεύτερο μέρος του'Δεκάλογου πρέπει νά εκλαμβάνεται ώς περιοχή φανερώσεως τής αγάπης. 131 . Στην πορεία ομως γιά τήν τελείωση είναι αναγκαία 1.π.

167-168. «ό φόβος». Γιά τόν ϊδιο λόγο συνιστάται ή αποφυγή των συναναστροφών μέ αιρετικούς Χριστιανούς. «Μεταξύ των δύο μεγάλων καθηκόντων ήγουν της προς τόν Θεόν καί της προς τόν πλησίον αγάπης. ό συμπατριώτης άπό τόν ξένον. Γιά τόν άγ. ακόμη καί τους αλλόθρησκους. Στους συγγραφείς πού επηρεάζονται άπό τό σχολαστικό πνεύμα παρατηρείται μιά διαβάθμιση της έννοιας τοΰ «πλη­ σίον». « Ό πατήρ ή ό συγγενής μου είναι πλησιέστερος είς έμέ. άπό τόν ξένον ή τόν άγνώριστον.86.64. καταδικάζεται ή «ξεχωριστή φιλία» μέ Εβραίους.168-169' Κ. Γιά τους Χριστιανούς κάθε «ανθρώπινη» αξιολόγηση γιά τό χαρακτηρισμό τοΰ πλησίον 3. ό ορθόδοξος άπό τόν έτερόδοξον. οσάκις είναι αδύ­ νατον νά φυλάξη τις τήν προς εαυτόν καί τόν πλησίον άγάπην χωρίς νά α­ θέτηση τήν προς τόν Θεόν». στον όποιο καταφεύγουν συχνά οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. ενίοτε θεωρείται έναντιότης. "Ετσι λ. ό ευεργέτης καί ό φίλος άπό τόν έχθρόν καί άντίπαλον»5.χ. Πλάτωνος Μόσχας. Βέβαια υπάρχουν καί συγγρα­ φείς πού βλέπουν τήν αγάπη ώς καθήκον. Οικονόμου τοϋ έξ Οικονόμων. 'Ορθόδοξος διδασκαλία. "Ετσι πολλοί συγγραφείς αναφέρονται στά «καθήκοντα προς τό Θεό» καί τά «καθήκοντα προς τόν πλησίον». σ. Ή έννοια του «πλησίον» παρουσιάζει σημαντικές διαφο­ ρές κατά τήν Τουρκοκρατία. ή αγάπη καί ή φρον­ τίδα γιά τους εχθρούς έχει μεγαλύτερη αξία άπό τήν αγάπη πού απευθύνεται προς τους οικείους. έχει σχέση με τήν πνευματι­ κή κατάσταση των Χριστιανών στους οποίους απευθύνονται.καί άλλα μέσα.π. τά όποια χαρακτηρίζονται άπό τη «σκιά» τοϋ Νόμου. οί δύο αγάπες πήραν τήν έννοια του «καθήκοντος». 4. Πλάτωνος Μόσχας. σ. "Αλλοτε διευρύνεται καί καλύ­ πτει όλους τους ανθρώπους. άλλα καί τοΰ εύσεβισμοΰ πού καλλιεργήθηκε καί στό χώρο της 'Ανατολής. 132 . 5.. Νικηφόρου Πασχαλέως. Έξομολογητάριον. "Οταν υπάρχει κίνδυνος της πίστεως. ο. Συνοψίζουν δηλαδή τά δύο μέρη τοΰ Δεκάλογου στίς δύο αγάπες προσδίδοντας σ' αυτές τήν ëvvoia τού καθήκοντος 3 . Κατήχησις. σ. ε­ νώ άλλοτε περιορίζεται μόνο στους ομόδοξους. Κοσμά τόν Αιτωλό όμως. Μέ τήν επίδραση τοϋ σχολαστικισμού. σ. ή Ιατρεία άπό αυτούς καί ή συμμετοχή σέ κοινά γεύ­ ματα καί λουτρά4.

νά τους τρέφουν. δέ φροντίζουν καί δε συγχω­ ρούν τους εχθρούς τους.160. νά είσαι σκλάβος εδώ είς τό σώμα πέντε δέκα χρόνους καί νά πηγαίνεις εις τόν Παράδεισον. 9. Καλούνται ακόμη νά παρακαλούν τό Θεό γιά τήν ψυχή τους. Φράγκος. Οί Χριστιανοί δέν περιορίζονται στην αγάπη προς τους α­ δελφούς. νά τους ποτίζουν καί νά λένε «καλό διά λόγου τους». οφεί­ λουν νά ευεργετούν καί νά αγαπούν αυτούς πού τους μισούν καί τους βλάπτουν. Χριστιανός. Διδαχές. νά τους συγχωρούν. Καλύτερα αδελφέ μου. κι όσα πάρης δώσε τα εις εκείνον οπού αδίκησες. γιά νά τους συγχωρέσει καί νά δεχθεί τή μετάνοια γιά τίς αμαρτίες τους.δεν μπορεί νά έχει ουσιαστική σημασία.π... σ. παρά νά είσαι εδώ ελεύθερος καί αύριο νά πηγαίνεις είς τήν Κόλασιν»8. "Αν δέν άγαποϋν. όσοι αδικήσατε ή Χριστιανούς ή Τούρκους ή Ε­ βραίους ή Φράγκους νά δώσετε τό άδικον οπίσω. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. 7. εις τήν . Γιά νά γίνουν οί Χριστιανοί «υίοί του Θεού». διατί είναι κατηραμένο»7. «Διά τούτο. ο. πουλήσου σκλάβος. καί τό αίμα τους νά χύσουν διά τήν άγάπην του Χριστού. Γίνονται φίλοι τοΰ Θεού μόνον όταν αγα­ πούν τους εχθρούς τους 9 . Β. Κοσμά είναι ό κάθε άνθρωπος. 8. 'Αγαπούν καί τους εχθρούς τους ακόμη.225-26. Οί Χριστιανοί καλού­ νται νά άγαποϋν τους εχθρούς τους. 'Ανάλογες θέσεις συναντούμε καί στό Θεόφιλο Καμπά­ νιας. Τούρκος. Περί τοΰ Δεκάλογου.κόλασιν πηγαίνουν»6. «Πλησίον». σ. Μενούνου.π. ο. ΔαμοδοΟ. Διδαχές. "Ετσι μόνο αποκτούν παρρησία νά απευθύνονται προς τό Θεό. συνιστά ό σοφός διδάσκαλος. «χίλιες χιλιάδες καλά νά κάμουν.π. Διδαχές. 6. ο. φ. Εβραίος. «πήγαινε καί εσύ. Ί.227' πρβλ.161. αδελ­ φοί μου. γιά τόν άγ. Καί καταλήγει στην παράδοξη γιά τήν κοσμική σκέψη άποψη: "Αν δέν δχεις αρκετά γιά νά αποκαταστήσεις τήν αδικία πού διέπραξες. 133 . σ. μιμούμενοι τό Χριστό.

14. Γ. Βικέντιου Δαμοδοϋ.Μαντζαρίδη. 13.8. Έφεσ. 1-4. σ. 12. 11. Στην Κ. «Καί πρε- 134 . Χριστιανική 'Ηθική. Ή αγάπη τών γονέων καί ιδιαίτερα της μητέρας έ­ χει άνιδιοτέλεια. Ί . Διαθήκη επίσης χρησιμοποιούνται συχνά οί έννοιες της πατρότητας. Παύλος απευθυνόμενος προς τους Έφεσίους συνιστά στά παιδιά νά υπακούουν καί νά τι­ μούν τους γονείς θυμίζοντας τή σχετική εντολή του Δεκάλογου 11 . Εύ­ στοχα παρατηρήθηκε δτι ή αγάπη των γονέων προς τά παιδιά καί αντίστροφα ή αγάπη των παιδιών προς τους γονείς είναι φυσική καί αυτονόητη. Οί γονείς εί­ ναι «μετά Θεόν αίτιοι τοΰ είναι» 14 τών παιδιών τους. Ό Χριστός μέ τήν ένανθρώπισή του αποκαλύπτει στους ανθρώ­ πους τό Θεό Πατέρα. σ. Γρηγορίου Παλαμά.. φ. γιατί συνδέεται μέ τή βιολογική τους επιβίωση 10 . Θεσσαλονίκη 1986. 'Ορθόδοξη πνευματική ζωή. της υίότητας καί της αδελφότητας.1. Σέ άλλο σημείο της Κ. Πρβλ.62. 5.64. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Ί. Μαντζαρίδη. γιά νά δηλωθούν οί σχέσεις τών ανθρώπων μέ τό Θεό καί μετα­ ξύ τους. Ό Θεός είναι κοινός Πατέρας όλων τών ανθρώπων. Στην 'Αγία Γραφή. Θεσσαλονίκη 21983. εκτός άπό τήν πέμπτη εντολή. Οί άνθρωποι ώς παιδιά τοΰ ίδιου Πατέρα είναι καί αδελφοί. "Ετσι τά 10. 6.» Ή πέμπτη εντολή τοΰ Δεκάλογου αναφέρεται στην τιμή των παιδιών προς τους γονείς καί τή φροντίδα γι' αυτούς.141. «Τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου. 'Υπάρχει ομως μιά λεπτή καί ουσιαστι­ κή διαφορά. Α ' Τιμ. ενώ ή αγάπη τών παιδιών είναι καταρχήν του­ λάχιστον ιδιοτελής. βρί­ σκουμε καί άλλα κείμενα πού αναφέρονται στό θέμα τών σχέ­ σεων γονέων καί παιδιών. Στην άγιοπατερική παράδοση ή αγάπη προς τους φυσι­ κούς γονείς συνδέεται μέ τήν αγάπη προς τό Θεό. Ό άπ.. 1096ΑΒ. «Ei δέ τις τών ιδίων καί μάλιστα τών οικείων ού προνοεί τήν πίστιν ήρνηται καί £στιν απίστου χείρων». Διαθήκης όσοι αδιαφο­ ρούν γιά τους οικείους ταυτίζονται μέ τους άρνητές της πίστεως 12 . Μέ τή διδασκαλία καί κυρίως μέ τήν πα­ ρουσία του στον κόσμο φανερώνει τή σωστή σχέση τοΰ άνθρω­ που μέ τό Θεό Πατέρα 13 . Γ. PG 150. Περί τοΰ Δεκάλογου.

Περί της Δεκάλογου. Οί σαρκικοί γονείς οφείλουν νά φρο­ ντίζουν γιά τίς ανάγκες διαβίωσης καί εκπαίδευσης τών τέ- πόντως είναι ή πρώτη άπό τάς αλλάς. Ό Νεόφυτος επισημαίνει οτι οί γονείς τών Χριστιανών εί­ ναι σαρκικοί καί πνευματικοί. 1811. έτσι τι­ μούν καί τους πνευματικούς πατέρες. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. 1096ΑΒ. προτείνεται ή φυγή ή καί τό μίσος ακόμη. μετά Θεόν. Γρηγόριο Παλαμά. "Οθεν άνίσως καί δέν τιμώμεν..» 15. Μεταδί­ δουν τό φωτισμό της γνώσεως καί διδάσκουν τή φανέρωση της αλήθειας 16 . 135 . ο. Τιμή λοιπόν καί αγάπη τών παιδιών προς τους φυ­ σικούς γονείς. καί μάλιστα προς τήν αληθή καί σωτήριον πίστιν. Ή αγάπη αυτή δεν πρέπει νά συγκρούεται μέ την αγάπη προς τό Θεό. οχι μόνον διότι ό εγγύτερος πλησίον είναι οί γονείς. 17. έτερόδοξοί τίνες οντες. υπακοή καί ευχαριστία. "Αν οί γο­ νείς εμποδίζουν τά παιδιά στην πίστη προς τό Θεό ή στην τήρη­ ση της 'Ορθοδοξίας. καί άκρον πατέρα. 1096C. PG 150. ούτοι δέ εΐσιν διττοί. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. οί μέν τό απλώς είναι' οί δέ τό εύ είναι παράσχοντες' ö έστι σαρκι• κοί τε και πνευματικοί». αυτούς καί τιμήσεις. άλλα καί ανάλογη αγάπη προς τους πνευματι­ κούς πατέρες. Οί πνευματικοί προσφέρουν σ' αυτόν τό «εύ είναι». "Οπως τιμούν οί Χριστιανοί τους φυσικούς γονείς. PG 150. Μέ αγάπη. Οί σαρκικοί γονείς χορηγούν στον άνθρωπο τό «είναι». 16. Στό δίπτυχο αυτό περιστρέφεται ό υπομνηματι­ σμός της πέμπτης εντολής άπό τόν αγ. ποίαν τιμήν καί λατρείαν θέλει δώσωμεν εις τόν Θεόν τόν άριστον. οϋτε σεβόμεθα τους γονείς μας. άμή ακόμη διότι έκ της αγάπης των γονέων φανερώνεται μάλιστα τό σημεϊον της αγάπης τοϋ Θεοΰ. Κα­ τά τήν εποχή της Τουρκοκρατίας τή διδασκαλία αυτή διασώζει ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης17. Οί κατά πνεύμα πατέρες είναι χειραγωγοί και μύστες στην κατά Χριστόν ζωή. τους οποίους πρέπει νά άγαπώμεν διά τήν άγάπην του Θεοΰ. «Ή δέ τετάρτη τήν προς τους τεκόντας άφοσιοϋται τιμήν. αλλά καί μισή­ σεις» 15 . αιδώ. «Ούκοϋν καί σύ. ου μόνον φεύξη. Τιμούνται μέ τέσσερις τρόπους.π. φ. φεύξη άπ' αυτών αμέσως' άν δε σοι καί έμπόδιον ώσι.παιδιά τιμούν καί αγαπούν τους γονείς. καί αγαπή­ σεις' ει καί προς τήν του Θεοΰ άγάπην ή προς εκείνους συνερ­ γεί" ει δέ μή συνεργεί.

Οί φυσικοί γονείς είναι εκείνοι.Λόγος πεζή φράσει είς τόν Αεκάλογον τοΰ Μωϋσέως..381. τους οποίους οί Χριστιανοί δέν πρέπει νά αφήσουν νά «πεινάσουν νά διψάσουν καί νά κακοπαθήσουν».Ν. Τό «θανάτω τελευτάτω ό Θεός προστάττει» αποδίδεται IS. Θεσ­ σαλονίκη 1985.77-78' πρβλ. ή μητέρα.κνων. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας σημειώνει: Ή φύση. «Καί εάν μέλλη καί εις τήν φυλακήν νά σέ βάλουν διά τό χρέος του πατρός σου. 15-16.Ο.. δηλονότι θέλει δόσει κακόν θάνα­ τον» 21 .Ε. 19. κεφ. Γράφει λοιπόν ό Μαλαξός: « Ό κακολογών πατέρα ή μη­ τέρα. Έξοδ. καί ό νόμος ό πολιτικός μας προστάζουσι νά σεβώμεθα. 136 . Τά παιδιά £χουν χρέος νά υπομένουν γι' αυτούς τά πάντα. σ. Οί πνευματικοί πατέρες δχουν χρέος νά χορηγούν πνευ­ ματική τροφή καί παράδειγμα ζωής. άλλα καί έκ του νόμου βαρέως παιδεύεται' καί άν τους γονείς του άτιμάστι φονεύεται. καί ή εντολή του Θεοΰ. Καί καταλήγει επαναφέροντας τή νομική παλαιοδιαθηκική αντίλη­ ψη: « Ό κακολογών πατέρα ή μητέρα θανάτω τελευτάτω ό Θε­ ός προστάττει» 20 . 1 (1982).77-78. 20. 'Αλλά στό νομοκάνονα τοϋ Μαλαξοΰ υπάρχει μιά σημαντική διαφοροποίη­ ση. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης ύπομνηματίζοντας τήν πέμπτη εντολή δέν αναφέρει τους πνευματικούς πατέρες. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας.Ε. θανάτω τελευ­ τάτω' ό Θεός προστάττει'». σ. ΦΟΓ (573) στην Ε. σ. 21.288. ' Ό κακολογών πατέρα. où μόνον Θεοϋ έντολήν παραβαίνει. ο. καί νά θεραπεύωμεν μέ καλήν γηροκο­ μίαν τους γονείς μας' καί οποίος ούτω δέν κόμη.π. Μάλιστα ή μεταφορά αυτή γίνεται πιό ευδιάκριτη στό δεύτερο μέρος τοϋ Δεκάλογου πού εξετάζουμε. «Καί ή φύσις. καί αυτό νά τό ύπομείνης" διότι ό πατέρας είναι δεύτερος άπό τόν Θεόν είς τό παιδί εις τούτον τόν κόσμον» 18 . Είναι αλήθεια οτι έχουμε κάποια διείσδυση του νομικού πνεύματος των Νομοκανόνων στό χώρο της Θεολο­ γίας. νά τιμώμεν. «Νομοκάνων». Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. ή εντολή τοϋ Θεοΰ αλλά καί ό πολιτικός νόμος «προστάζουν νά τιμώμεν καί νά θερα'πεύωμεν μέ καλήν γηροκομίαν τους γονείς μας» 1 9 . θανάτω τελευτήσει. Ό Δαμασκηνός συνιστά ακόμη ή τιμή καί ή αγάπη νά επεκτεί­ νεται προς δλους τους οικείους καί μάλιστα τους μεγαλύτε­ ρους στην ηλικία. σ. 21. Βέβαια τήν ερμηνεία αυτή δέν πρέπει νά τήν εκλάβουμε κατά γράμμα. ΝΟΜΟΣ.

684. νά έχει κακό τέλος -τής ζωής του. 21. 21. θά απο­ λαύσουν μισθό άπό τό Θεό καί στην παρούσα. 'Αγαπούμε καί τιμούμε τους γονείς. 66. Είμαστε πάντα υπό­ χρεοι απέναντι τους. 'Ανάλογες είναι καί οί θέσεις του Βικέντιου Δαμοδοΰ. φ. 24. μή ύποφέρουσαι πάσα κόπον καί πόνον εν υπομονή. αλλά καί στή μέλλουσα ζωή 2 3 . Οί γονείς καί μάλιστα οί μητέρες πού «βαρυγογκόντας έγανάκτησαν κατά πάνω των βρεφών αυ­ τών. φ. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. Ποτέ δεν μπορούμε νά ανταποδώσουμε στους γο­ νείς μας εκείνα τά όποια μας πρόσφεραν. Έξοδ. καί αίώνιον τήν δωρεάν. 67. Καρμίρη.από τό Μαλαξό «θανάτω τελευτήσει» δηλ.93' Ν. «Διότι όσοι τιμώντας τους γονείς τους φυλάττουσι τήν ένθύμησιν τοϋ Θε­ ού.10' 30. άμή βλασφημοϋσαι καί 22.18. Διαθήκη 25 . διά τήν άγάπην τοΰ Θεού όπου τά δδωσεν. Επίσης άμαρτάνουν οί γονείς πού δέ φροντίζουν νά αναθρέψουν τά παιδιά τους σύμ­ φωνα μέ τό θέλημα τοΰ Θεού. «'Αλλ' ώς καθώς προβάλλει ό Θεός πολύν τόν μισθόν εις εκείνους όπου τιμώσι τους γονείς. 20. Περί τοϋ Δεκάλογου. σ. «επειδή εΐμεσθεν χρεωφειλέται εις αυτούς διά τάς ευεργεσίας όπου μας έκάμασι» 22 .1V Δευτ. σ. αξιώνονται οντως νά άπολαύουσι μακροχρόνων τόν μισθόν εις τήν ζωήν ταύτην. Ή φροντίδα λοιπόν καί ή τιμή προς αυτούς κατά τό κείμενο τής 'Ορθόδοξης 'Ομολογίας είναι πρωτίστως υποχρέω­ ση καί καθήκον. Ν. Οί Χριστιανοί πού τιμούν τους γονείς τους. τόμος Β'. Ένώ αντίθετα απειλούνται μέ τιμωρίες. σ. καί εύλογημένην. όσοι είναι αχάριστοι προς αυτούς 24 .104.16' Παροιμ. Σύμφωνα μέ τή διδασκαλία των Έξομολογηταρίων άμαρτάνουν στην πέμπτη εντολή τά τέκνα πού καταφρονούν. 6τσι ακόμη προβάλλει εις πολλούς τόπους τής γραφής βαρυτάτην τήν τιμωρίαν είς τους ασεβείς καί αχάριστους υιούς». καί εύεργεσίαν εις τήν άτελεύτητον καί μακαρίαν ζωήν». 25. 137 . άφοΰ δέν μπορούμε νά τους «άντιγεννήσουμε». 26. Μέ τό μισθό καί τήν τιμωρία συνδέονται οί ευχές καί οί κατάρες των γονέων. 'Αποδίδεται σ' αυτές μεγάλη σημασία μέ σχετικές αναφορές στην Π. Ί . 23. Περί τοϋ Δεκάλογου. Άγιορείτου. Πασχαλέως. ζωήν δηλαδή εύτυχισμένην. Δικανικά εξετάζεται τό θέμα καί στό κείμενο της 'Ορθό­ δοξης 'Ομολογίας. βλά­ πτουν ή υβρίζουν τους γονείς τους 2 6 .

95. καί νά επιμελείται εις τήν σωτηρίαν τους. Πίσω άπό τους γονείς. Έξομολογητάριον. «Διότι ό γεννήτωρ (τών εκπροσώπων της) είναι ό Θεός. Catechismus Catholicus. οί επίτροποι καί οί επόπτες. 138 . δτι βλέπει. βασιλείς. αναπτύσσει αναλυτικά τίς υποχρεώσεις τών επι­ σκόπων καί τών εφημερίων. οί παιδαγωγοί. σ. φ. Πρώτον οί σαρκικοί γονείς. γράφει ό Βικέν­ τιος Δαμοδός 30 . δηλαδή οί επίσκοποι. Ό Βικέντιος Δαμοδός. εξουσιαστές καί αυθέντες. πρέπει νά νοήσουμε καί τους κάθε είδους ηγεμόνες καί γενικά τους εκ­ προσώπους της κοσμικής εξουσίας. καί μετά τό γενέσθαι εγκρατή' καί άλλα τέλος πάντων μετά τήν χειροτονίαν». Ή πέμπτη εντολή λοιπόν κρύβει καί άλλο νόημα. ε­ κτός άπό τό Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη. οί αρχιερείς γιά τό ποίμνιο της επαρχίας τους. άρχοντες. Διότι άλλα γίνονται πρό τοΰ έγκρατείν της επισκοπής' άλλα εις αυτό τό έγκρατεΐν' άλλα πρό τής χειροτονίας. σ. καί θεωρεί. Δεύτερον οί προεστώτες της πνευματικής εξουσίας. Περί του Δεκάλογου. Τέταρτον τέλος οί δάσκαλοι. 'Ανάλογες εύθϋνες έχουν καί οί πνευματικοί πατέρες 28 γιά τά πνευματικά τους τέκνα. «'Επίσκοπος λοιπόν ά­ πό του έπισκοπέω. Περί τοΰ Δεκάλογου. καί ό Θεός ηθέλησε νά εΐ27. εις όσους δηλαδή είναι ύποκάτω εις τήν έξουσίαν του. εφη­ μέριοι. εις τά όποια συμβαίνει νά άμαρτήση τινάς άναφορικώς προς τήν έπισκοπήν' καί τούτα διά σαφεστέραν κατάληψιν τά διαιροϋμεν εις τέσσερα μέρη. φ. Πασχαλέως. 29. Ή πολιτική εξουσία ανάγεται στό Θεό. προς τό ποίμνιο τους. 30. ιερείς καί ποιμένες. Τρίτον. θέλει νά είπή. καί επισκέπτεται' διότι τό χρέος του είναι νά προσεχή εις τήν ποίμνην του. Τή γνώμη αυτή υποστηρί­ ζει πρώτος δ 'Ιησουίτης Πέτρος Κανίσιος καί τόν ακολουθούν δλοι Οσοι σχολιάζουν κατά τήν εποχή αυτή τό Δεκάλογο.63. οσοι δχουν κοσμική εξου­ σία. λένε οί περισσότεροι εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας.άδημονοΰσαι άμαρτάνοντας χάνουσι τόν μισθόν τους» 27 . οί εφημέριοι γιά τους ενορίτες. οτι είναι πολλά εκείνα τά πράγματα. Γράφει χαρακτηριστι­ κά ό Κανίσιος «είτα τους εν άρχαΐς πολιτικαΐς ή έκκλησιαστικαΐς όντας εκ γονέων καί προγόνων μέρει τιθέναι" τοις αυτών έπιτάγμασιν ασμένως πείθεσθαι' καί τήν έξουσίαν καί αύθεντίαν αίσχύνεσθαι»29. 72ν.66. οί η­ γούμενοι των μοναστηριών γιά τους μοναχούς. Ν. Κάτω άπό τή φράση «τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου» περικλείονται τέσσερα γένη ανθρώπων. 28. Σημείωσαι λοιπόν.

φ. όπου ευρίσκεται εις αυτούς. Πλάτωνος Μόσχας. 34. αλλά τήν θείαν έξουσίαν. Δαμοδοϋ. διά νά κυβερνά δηλαδή.76. "Οσο αυτή περιορίζεται στή διασφάλιση της τάξεως. «Άνίσως πάλιν καί οί βασιλείς. δέν πρέπει εις κανένα τρόπον νά τους δίδη τινάς ύπακοήν διότι τότε προστάζεται πράγ­ μα.ναι αυτοί προεστώτες καί έξουσιασταί εις τους άλλους. «Τά σωζόμενα. φ. 139 . καί φυλάττη με τό μέσον τους καί τους άλ­ λους ανθρώπους» 31 . οταν προσκρούει στό θέλημα τοΰ Θεού. Περί τοϋ Δεκάλογου.684. αλλά καί επιβάλλεται. Γι' αυτό καί ή απείθεια προς τήν αυθεντία οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας οχι μόνο επιτρέπεται. σ. «οί εν άξιώματι καί οί τούτοις ομοιοι». όπου νά προέρχεται οχι άπό τήν έ­ ξουσίαν τους. Β. "Εσχατος στόχος αναφοράς εί­ ναι πάντοτε ό Θεός.62ν. Πράξ. Α'.» τόμ.198. καί πονηρίαν αυ­ τών. καί διαστροφήν διανοίας. Β'. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Ί. καί όπόσοι άλλοι άπό ε­ κείνους. τόμ. ΟΙ αύθέντες. Καρμίρη. σημείωσαι ότι ημείς δέν σεβόμεθα. καί άδικον. 32. οϋτε εύλαβούμεθα τήν φαυλότητα. είναι εκφραστές της εξουσίας στην οποία οφείλει κάθε άνθρωπος νά υποτάσσεται καί νά υπακούει32. Ή ηθική τελείωση τοΰ ανθρώπου δέν επιδιώκεται μέ τήν αυτονόμηση του άπό τίς κοινωνικές ομάδες στίς όποιες ανή­ κει. 31. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. καί έξουσιασταί. σ. άλλα μέ τήν καλλιέργεια της αγάπης. Κ. δέ δημιουργεί προβλήματα συνειδήσεως στον πιστό 34 .105. καί παράνομον. όπου δέν είναι εϋλογον νά γίνεται». οδηγεί τόν πιστό στή μοναδική επιλογή: «πειθαρχεΐν δει Θεώ μάλλον ή άνθρώποις» 35 . οί ηγεμό­ νες.29.. "Οταν ό­ μως παρεμβαίνει στην περιοχή τής πίστεως. Βικέντιου Δαμοδοϋ. άμή άπό άδικίαν. οτι άνίσως καί αυτοί προστάζουν τί πράγμα φαΰλον. 5. Κατήχησις. Οί Χριστιανοί ώς πολίτες υπο­ χρεούνται νά τηρούν καί νά υποτάσσονται στους νόμους. οταν αυτοί δέν δρχονται σέ αντίθεση μέ τό νόμο τοϋ Θεού. όπου ανωτέρω εϊπομεν. Περί τοϋ Δεκάλογου. Ή πολιτική εξουσία θεωρείται αναγκαία γιά τήν επιβολή της τάξεως στον κόσμο. Στην προοπτική αυτή θεωρείται καί ή σχέση μέ τήν πολιτική εξου­ σία. 'Αλλά σημείωσαι πάλιν. 35.. Οικονόμου. ΔΣΜ. 'Ακόμη έ­ χουν χρέος νά πληρώνουν «έθελουσίως τους διατασσόμενους φόρους καί νά άναδέχονται τά βάρη της πολιτείας» 33 . οί βασιλείς. της υπακοής καί της αύταπαρνήσεως μέσα σ' αυτές. 33. σ. είναι φαύλοι καί πονηροί.

15" Δευτ. Ό . 39.. δέ φτάνει στή διάπραξη της. 20. 17.. αποτελεί την αρχή μιας σειράς πέντε εντολών πού ρυθμίζουν τίς διαπροσωπικές σχέ­ σεις των ανθρώπων. Προϋπόθεση της άοργησίας είναι ή πραότητα. Φιλόθεου Κόκκινου. άς δοξάζει τό Θεό. PG 150. Φιλόθεου Κόκκινου. "Ετσι παρουσιάσθη­ καν στην Παλαιά Διαθήκη 36 καί ίσχυσαν γιά τόν 'Ισραηλιτικό λαό. "Οποιος ομως αντιμετωπίζει μέ α­ ναλγησία τίς μικρές αμαρτίες. πέφτει πολύ εύκολα καί στίς μεγάλες 41 . 'Απο­ καλύπτει τή νοσογόνο αίτία τών πράξεων καί τήν προϋπόθεση της τήρησης τών θείων εντολών. 740CD. σημειώνει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς 4 0 . "Εξοδ.. πρέπει νά μέμφεται τόν εαυτό του καί νά μετανοεί απέναντι τοΰ Θεού. δέν εκδηλώνονται. "Ετσι τη­ ρεί τήν εντολή τοΰ Χριστού' «ή ρίζα γάρ κάτωθεν έτμήθη» 39 . PG 154. PG 145. 41. "Αν ό Χριστιανός αφήσει τόν εαυτό του νά κυριαρ36. Ή αρνητική διατύπωση προσδίδει σ' αυ­ τές νομικό καί απαγορευτικό χαρακτήρα.. 1100Β. Ό Χριστός στην έπί του "Ορους Όμιλία δέν περιορίζεται στίς νομικές απαγορεύσεις.2. άλλα προχωρεί βαθύτερα.. Φιλόθεου Κόκκινου. 37. Περί τών εντολών. 733Α. » Ό πιστός πού με τή δύναμη του Χριστού καθαρίζει τήν καρδιά του από τους λογισμούς καί τά δαιμονιώδη νοήματα. δέν πρόκειται νά οργιστεί χωρίς λόγο. PG 145. Περί τών εντολών. Περί τών εντολών τοϋ Κυρίου ημών Ίησοϋ 13. Οί δύο αυτές αρετές χαρακτηρίζονται ώς «τελειωτικώτατες». έτσι προϋπόθεση της τήρησης τών εντολών είναι ή καθαρότητα της καρδιάς καί ή ταπείνωση. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. "Ο­ ποιος δέν απευθύνει λόγια ταπεινωτικά καί υβριστικά στό συ­ νάνθρωπο του. Ό Χριστια­ νός πού τήν έχει. 5. γιατί εμπεριέχουν κάθε άλλη αρετή 37 . "Οποιος μετανοεί στίς πρώτες εκδηλώσεις της αμαρτίας. 140 Χρίστου . 38. 40. «Ού φονεύσεις» Ή έκτη εντολή. ξεριζώνει «τους θυμικούς κατά τοϋ αδελφού λογισμούς»38.. "Οπως αίτία τών κακών πρά­ ξεων είναι οί κακοί λογισμοί. 733Α. π. "Ο­ ταν οί λογισμοί νικηθούν καί κοπούν. "Αν ομως συνηθίζει νά οργίζεται. «ού φονεύσεις».

τοΰ «έχθους».288-289. 246... 'Αποκλείουν τήν έ­ χθρα καί τό μίσος. Στό ί­ διο πνεύμα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης παρατηρεί. Νικόδημος.26.1811. Πρβλ.. σ. ότι ή ε­ ντολή αυτή δεν εμποδίζει μόνο τό φόνο. πολλώ μάλλον φόνου άφέξεται' καί ό θυμόν χαλινών. πού σχολιάζει τήν έκτη εντολή.. Θεωρούνται μάλιστα «μεγαλύτεροι φο42. εϋκολα μπορεί νά φθάσει στό φόνο 42 . κυρίως άπό τους πολιτικούς νόμους καί τό εθιμικό δί­ καιο. ο.84ν-86. Έξομολογητάριον.. Στή δεύτερη κατηγορία ανήκουν όσοι θανατώνουν τήν ψυχή. πολλώ μάλλον τάς χείρας καθέξει παρ' έαυτώ. 45. Βλ. «Νά μή φονεύσης ποτέ σου ανθρωπον μηδέ Χριστιανόν. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν δσοι φονεύουν μέ οποιοδήποτε μέσο τό συνάνθρωπο τους. Ό τοίνυν τήν ρίζαν έκκόπτων. 5. « Ό γάρ προς οργήν ουκ εκφερόμενος. σ. ΠερίτοϋΔεκάλογου. PG 57. Τό κείμενο τοΰ άγ. συνιστούν τήν απο­ φυγή των αίτιων πού οδηγούν στό φόνο. Παράλληλα ομως υπεισέρχονται καί άλλα στοι­ χεία. 46. "Ετσι εξετάζεται σχολαστικά. ακόμα καί προς τους εχθρούς. 44. Εις τό Κατά Ματθαίον. καί αντίκειται σέ οτιδήποτε έχει σχέση μέ αυτά 4 5 .Λόγος πεζή φράσει. λέγει ό άγ. 'Αναλυτικότερα παρατηρούμε τά έξης: "Οσοι εμμένουν στην προγενέστερη ορθόδοξη παράδοση. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. μηδέ έθνικόν. παρουσιάζει στενή εξάρτηση άπό τό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας τοΰ Π. Καταφέρεται καί ενα­ ντίον της οργής. Περί της Δεκάλογου.χηθεΐ άπό τό θυμό καί την οργή. χωρίς ομως νά διαπράξει θανάσιμη αμαρτία 43 . 'Ομιλία 16. της ύβρεως. Βικέντιου Δαμοδοϋ. φ.202. Στην εντολή «ου φονεύσεις» σφάλλουν «εκείνοι οπού φονεύουν τινά σωματικώς. μηδέ άλλον τινά' άλλα μηδέ νά έχης έχθραν καί μνησικακίαν μέ τίνα Χριστιανόν» γράφει ό Δαμασκηνός Στουδίτης 44 . ο. Κι ακόμη οί ριψοκίν­ δυνοι καί οί αύτόχειρες.π. σ. Ί ω . Πλά­ τωνος Μόσχας. Ρίζα γάρ του φόνου.. 43. πολλώ μάλλον άναιρήσει τους κλάδους' μάλλον δε ουδέ φϋναι τήν αρχήν εάσει». ο.. Νικόδημου Άγιορείτου. Χρυσοστό­ μου.π. φ. 141 .. θυμός.π. Κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας διασώζεται γενικά ή προγενέστερη εκκλησιαστική διδασκαλία σέ σχέση με τήν έ­ κτη εντολή. Μογίλα. πότε μπορεί κάποιος νά φονεύσει. καί εκείνοι όπου φονεύουν τινά ψυχικώς» 46 .

Οί πρώτοι πού φονεύουν τό σώμα στερούν άπό τόν άνθρωπο τήν πρόσκαιρη ζωή. Ή χρήση της μάχαιρας δέ συμβιβάζεται με τό γενικότερο πνεΰμα τοΰ ευαγγελίου49. ΔΣΜ.684. σ. γιά νά αναχαιτίσει τή δυτική προπαγάν­ δα πού είχε αναπτυχθεί στό χώρο της 'Ορθόδοξης 'Ανατολής. 'Επισημάνθηκε βέβαια καί σέ άλλο σημείο ή με­ ταφορά τοΰ νομικού πνεύματος τών νομοκανόνων στή διδα­ σκαλία του. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. 48. Ή παρερμηνεία πού γίνεται στην περίπτωση αυτή είναι προφα­ νής.52. Mate. 'Εκτός άπό τήν 'Ορθόδοξο 'Ομολογία καί τόν αγ. 49. Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολο­ γία γράφηκε. 'Εδώ όμως τό πνεΰμα αυτό είναι πιό ευδιάκριτο. γιά νά αντιμετωπίσει συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες. καί εν τω εύαγγελίφ ό Χριστός τό αυτό προστάττει' 'ό σύρων μάχαιραν. Τρεμπέλα. 26. κατά τόν αγ. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας ερμηνεύει τήν έκτη εντολή με νο­ μικό πνεύμα. Παραθέτουμε αυτούσιο τό κείμενο. "Ετσι εξηγείται τό ότι προσδίδει μεγαλύτερη έμφαση στον πνευματικό φόνο . Ένώ οί δεύτεροι στερούν άπό τήν ψυχή τήν αιώνια ζωή. ένα είδος πνευματικού θανάτου. 18. Νικό­ δημο καί τό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας. σ.νεΐς» 47 . Τό ευαγγελικό νόημα είναι τελείως διαφορετικό. Συντάχθηκε. 51. 142 . Π. 'Υπόμνημα εις τό Κατά Ματθαίον Εύαγγέλιον. Ίω. Ί . οι ψευδοδιδάσκαλοι καί οί Χρι­ στιανοί πού προξενούν σκάνδαλα. Νικόδημο κανείς σχεδόν άλλος συγγραφέας δέν αναφέρεται στό φόνο της ψυχής.471. Δέν είναι τυχαίος ό τονισμός τοΰ πνευ­ ματικού θανάτου καί ή επισήμανση τοΰ κινδύνου άπό τους αίρετικούς καί τους ψευδοδιδασκάλους. Καρμίρη. 'Αθήναι 3 1979. Τά λόγια τοΰ Χρίστου50 προφητεύουν τή συμπε­ ριφορά καί τή διαφθορά τών 'Ιουδαίων κατά τήν επικείμενη σύλληψη του 5 1 . έν μαχαίρα άποθανεΐται'» 48 . «Δέν είναι κανένα έθνος τό όποιον νά μη φονεύη τους φόνεϊς. σ. Β'.11. τόμ. Στίς αλληλοεξαρτώμενες Κατηχήσεις ή έκτη εντολή άνα47.79.θάνατο παρά στό σωματικό. 50. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Είναι δε οί αιρετικοί. καί εν τή Παλαιά Διαθήκη ούτω προστάζει ό Θεός. Τό σκάνδαλο καί ή αίρεση προξενούν.

106-107. 'Ακόμη οί «βαρείς δεσπόται» πού φέρονται τυραννικά στους δούλους καί στους υπηκόους τους. "Ετζη σωματικά. έτζη εις τό κορ­ μί. γιατί είναι ή 52. τόν τρόπο. Οί αύτόχειρες. 143 . Ό Βικέντιος Δαμοδός συγκεντρώνει καί παρουσιάζει ολες τίς διδασκαλίες «των θεολόγων» τής εποχής του. 56.107-108. Νικόδημου Άγιορείτου. οί συμβουλεύοντες ή συνεργοϋντες σε φόνο. Πλάτωνος Μόσχας. 54. «άνίσως καί έπεθύμησε τόν θάνατον τινός. ή άλλο κακόν βαρύ καί ζημίαν. σ. Έξομολογητάριον. 53. Έτσι οί φονεΐς. ή εις τά καλά του (υπάρ­ χοντα του). σ. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Σ. Παραθέτουμε ένα μικρό δείγμα τής περιπτωσιολο­ γίας στό παρακάτω κείμενο τοϋ Πασχαλέως. Άμαρτάνει κά­ ποιος στην εντολή «ου φονεύσεις». 55. «οί βιάζοντες τόν πλησίον εις οίνοποσίαν».. σ.99-108. 'Ανάλογες ερωτήσεις συναντούμε καί στό Έξομολογητάριο του άγ. 'Ανάλογα μάλιστα μέ τά περιστατικά.π. Οί άδικοι κριτές. οί ριψοκίνδυνοι καί οί καταχρώμενοι τίς σαρκικές ηδονές 52 . είναι παραβάτες της εντολής. πού γιά διαφόρους λόγους καταδικάζουν τους αθώους. καί τιμήν. Οικονόμου. σ. Κατήχησις. σ. Ή ε­ ντολή «ού φονεύσεις» έχει μεγάλη σπουδαιότητα. οπως καί τίς απόψεις πού κυριαρχούσαν στην κοινή γνώμη. "Ο.πτύσσεται μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο.60. τό εθιμικό δί­ καιο καί τους πολιτικούς νόμους γιά τό θέμα τοΰ φόνου.201-202' Κ. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς 53 αναφέρεται σέ σαρά­ ντα περίπου περιπτώσεις πού μπορεί κανείς νά παραβεί τήν έ­ κτη εντολή. τόν τόπο καί τόν καιρό αυξάνει ή λι­ γοστεύει τό βάρος τοΰ αμαρτήματος καί τοΰ έπιτιμίου56. Τήν α­ ποκορύφωση όμως τοΰ νομικού καί σχολαστικού πνεύματος βρίσκουμε στό κείμενο τοΰ Δαμοδοΰ πού ερμηνεύει αυτή τήν εντολή. θεωρούνται φονεΐς. Έξομολογητάριον..π. ώς άν καί εις τήν φήμην. ώς άν καί πνευματικά» 54 . 'Υπάρχουν κατά­ λογοι αμαρτωλών πού παραβαίνουν αυτή την εντολή.99. Τό ίδιο σχολαστικό πνεύμα ακολουθείται καί στά Έξομολογητάρια. ο. Μέ λεπτομερείς ερωτήσεις «ανακρίνεται» ό έξομολογούμενος55.

παρατηρεί ό Δαμοδός 58 . γιά νά άντιδιαστείλει τή χριστια­ νική πίστη άπό τήν Ιουδαϊκή. όταν γίνεται γιά τήν αποκατάσταση της δικαιοσύνης άπό τους ηγεμόνες.80ν. δμαθον οτι τούτος ό νόμος είναι πνευματικός. Ή «άφθεντική εξουσία» 'έχει τό δικαίωμα νά τιμωρεί τους φταίχτες καί νά διασώζει τους αθώ­ ους. «Οί άνθρωποκτόνοι είναι φονευτές τοΰ ανθρωπίνου γένους. Εις τους Χρι­ στιανούς όμως. 59. 61. Περί τοΰ Δεκάλογου. Τότε ό φόνος δέ συνιστά παράβαση. <ρ.80.Περίτοΰ Δεκάλογου. Περί τοΰ Δεκάλογου. 60. άλλα καί τους πολιτικούς νόμους. 58. τους βα­ σιλείς καί τους αριστοκράτες. «"Οθεν άνίσως καί οί έξουσιασταί δικαίως μεταχειρίζονται τό χρέος τοϋτο 144 . όντας ερμηνευτής αυτός ό Χριστός. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις κατά τίς όποιες ό φόνος δέν είναι θανάσιμη αμαρτία. χωρίς νά άμαρτάνει θανά­ σιμα. Ή συμμετοχή. ό όποιος προστάζει όχι μό­ νον νά είναι καθαρά τά χέρια. 62. Τίς απόψεις αυτές διευρύνει αργότερα ό 57. Ό Δαμοδός δέ στηρίζεται μόνο στό ευαγγέλιο γιά νά υπο­ στηρίξει τίς θέσεις του. άνίσως καί δέν έμεταχειρίζοντο μόνον προς τόν φόνον τήν ένέργειαν των χειρών τους. ή συμβουλή καί ή βοή­ θεια σέ φόνο θεωρούνται εξίσου κολάσιμες γιά τους Χριστια­ νούς. άλλ' έτι καθαρά καί ανυπόκρι­ τος αυτή ή διάνοια» 60 . καί επο­ μένως εχθροί της φύσεως»61. 5. Τή διευκρίνηση αυτή θεωρεί αναγκαία ό Δαμοδός. Επικαλείται ακόμη τό φυσικό δίκαιο. 21. τή συμβουλή. Περί τοΰ Δεκάλογου. Με τήν πράξη. φ. Οί 'Ιουδαίοι νόμιζαν «οτι έτήρουν τήν έντολήν ταύτην. τό εθιμικό δίκαιο. φ.81. άλλα υπακοή στην εντολή τοΰ Θεού 62 . Με πέντε τρόπους μπορεί κανείς νά είναι άνθρωποκτόνος. Κανείς δέν μπορεί νά φονεύει. τό πρόσταγμα. πού όταν γίνεται με άμαρτίαν λέγεται φόνος εκούσιος» 59 . Παράλληλα προσβάλλουν τή δι­ καιοσύνη της πολιτείας καί της κοινότητας όπου ζουν καί είναι μέλη.81. Ματθ. φ. Αυτό συμβαίνει. τή συγχώρηση καί τή βοήθεια. Φόνος γι' αυτόν Είναι «ή ά­ δικος του άνθρωπου άναίρεσις.πρώτη πού επικυρώθηκε καί συμπληρώθηκε άπό τόν Ίησοΰ Χριστό 57 .

ή μήπως έβαλες άλλον.π. φ. σ. «Τινές λέγουσιν. "Ο. 63. άμή μάλιστα ύπακούουσιν εις τούτον τόν θείον νόμον μέ τόν όποιον κωλύεται ό φόνος. ήμεϊς μέν μέχρι τών πέντε. Περί τοΰ Δεκάλογου. Ή κοσμική εξουσία μπορεί λοιπόν νά χρησι­ μοποιεί τό φόνο. ήτοι άπόδαρμα.π. Πρβλ. 'Ασχολείται όμως μέ τήν άμβλωση. δ.π. Περί τοΰ Δεκάλογου. ώστε άμβλωθρίσαι. νά τιμωρού­ νται οί κακούργοι καί νά προστατεύεται ή κοινωνία άπό τους έξωθεν εχθρούς. 64. νά της δώση τό φάρμακον προς της έμψυχώσεως της γονής διά νά κάμη άμβλωτρίδιον. φ. Διαφωνία όμως υπήρχε καί οχι μόνον δεν γίνονται πταίσται αναιρέσεως. 'Ιερά Κατήχησις. ημ­ πορεί λέγω. Γιά τό θέμα αυτό υπήρχαν δύο κυρίως απόψεις. «τόν όποιον δεν ημπορούν κατ' άλλον τρόπον οί χωραΐται νά διώξουν. 145 . 'Υποστηρίζει οτι ή πολιτική έξου. άνίσως καί τοϋτο είναι άναγκαΐον διά νά τήν διαφύλαξη άπό τόν κίνδυνον του θανάτου' καί όχι μετά τήν έμψύχωσιν τής γονής».Δημήτριος Βερναρδάκης 63 . πού γίνεται προκειμένου νά σωθεί ή ζωή της γυναίκας. γιά νά αποδίδεται ή δικαιοσύνη. Έξομολογητάριον. ταύτας όριζόμεθα». καί τάς δίδουσας καί τάς λαμβάνουσας φάρμακα.σία έχει λάβει τό δικαίωμα άπό τό Θεό νά φονεύει. Κατά τήν πρώτη άποψη ή άμβλωση μπορεί νά γίνει μόνο πρίν άπό τήν εμψύχωση του εμβρύου66. καί νά αφανίσουν παρά μέ τόν φόνον» 64 .. Μέ τό φόνο συνδέεται καί ή άμβλωση.83. Μόνο σέ μιά περίπτωση μπορεί ό οποιοσδήποτε πολίτης νά φονεύσει γιά τήν κοινή ωφέλεια' όταν ή πολιτεία διοικείται άπό κάποιον τύ­ ραννο.. 66. όπου νά είναι έγγυος. οτι ημπορεί ό ιατρός νά δώση τό φάρμακον εις τήν γυναί­ κα. 83ν. καί νά δοκιμάζη τόν κίνδυνον του θανάτου.133.. καί άκρα τά βρέφη έκπεσεΐν. διά νά άποβάλλη τό παιδί.89. καί τά έδωσεν.»65 Ό Βικέντιος Δαμοδός θεωρεί ώς φόνο τήν εκούσια άμβλωση. Βικέντιου Δαμοδοΰ. "Ετσι ό άγ. 65. Τό φονεύειν λοιπόν έκ δικαιοσύνης δέν είναι αμαρτία. 106-107.. φ.231. ή διά νά μη κάμνη ολότελα παι­ δία. ή καί τριών ετών. γιά τήν ευταξία καί τό κοινό καλό. σ. ο. τό πλεϊον οίκονομεΐσθαι. άμή μάλιστα είναι π'ράξις δι­ καιοσύνης καί μισθού». Νικόδη­ μος 'Αγιορείτης μέ αφορμή τήν έκτη εντολή έρωτα τόν έξομολογούμενο: «Μήπως έδωκες βότανα εις γυναίκα έγγαστρωμένην. Τύ­ ραννος βέβαια είναι εκείνος πού τυραννικώς συλλαμβάνει τήν άριστοκρατίαν καί εκείνος πού «τυραννικώς πολιτεύεται κατά τών υποταγμένων». σ. «Τάς φθειρούσας τά Εμβρυα κατ' έπιτήδευσιν. Καί τόν κανόνα του 'Ιωάννου τοΰ Νηστευτοΰ. Αυτό θεω­ ρείται αναγκαίο.

68.ώς προς τό θέμα της «εμψυχώσεως» του εμβρύου. Τινές τελευταΐον γράφουσιν. 12. 672Α. 21. σ. «"Αμα δέ τό σώμα. 2. Περί τοΰ Δεκάλογου. ώς αν τό πυρ εις τό άναμμένον σίδερον. 72α. Έκδοσις ακριβής τής ορθοδόξου πίστεως. δτι τελειώνεται ή μόρφωσις του αρσενικού διά τριάκοντα ημέρας. τό δε ύστερον. Graz-Austria 21968. 'Επιστολή 188. οταν τελείως έσχηματίσθη καί έμορφώθη. άφ' ου" όργανισθή τό κορμί καί γένη έπιτήδειον εις τήν οποδοχήν της' καί δταν δίδοται εις αυτό χύνεται εις ολον τό κορμί. Δ. Δαμάσκηνου. Παραθέτει τίς κυριό67. PG 94. ή ψυχροτέραν φύσιν τής μητρός.608. 146 . PG 32. άλλα καί άπό τήν 'Αριστοτελική φιλοσοφία 72α πού ά­ παντα καί στή δυτική θεολογική σκέψη. τόμ. 89ν-90. 69. Καρμί­ ρη. 4. 2. καί ή ψυχή πέπλασται' ου τό μέν πρότερον. τότε έμψυχοϋσθαι τό Εμβρυον. Ό Δαμοδός επικαλούμενος παλαιότερες παραδόσεις σημειώνει οτι τά αρ­ σενικά βρέφη δέχονται τη «νοητική ψυχή» στό διάστημα των σαράντα ήμερων της συλλήψεως. Έ­ ξαλλου ή διάκριση μεταξύ «έξεικονισμένου» καί «μή έξεικονισμένου» εμβρύου δέν έγινε αποδεκτή άπό τους Πατέρες τής Εκκλησίας 6 9 . 221Α. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. Άμφιλοχίφ περί κανόνων 2. 'Ιστορία τών ζώων. τοϋ χαρίζεται ή νοητική ψυχή εις τό διάστημα τεσσαράκοντα ήμερων. δτι άνίσως καί τό γέννημα είναι άρσενικόν. καί τοϋ θηλυ­ κού. 272D-273A. Μ. PG 80. Ό Δαμοδός επηρεάζεται όχι μόνο άπό τήν 'Ορθόδοξη 'Ο­ μολογία. Εις τήν "Εξοδον. «Είναι τέλος κοινή γνώμη. καί άνί­ σως 'καί είναι θηλυκόν. μ« μέ πλέον έξαίρετον λόγον ευρίσκεται εις τήν κεφαλήν καί εις τήν καρδίαν». ενώ τά θηλυκά στό διάστημα τών ογδόντα ήμερων67. Ί ω . 72. £κδ. Έξοδ. Τινές λέγουσιν οτι συμβαίνει τούτο ταχύτερον. Τινές πάλιν λέγουσι. «Καί δίδεται άπό τόν Θεόν ή ψυχή. Μογίλα 72 . "Ας σημειωθεί έδώ δτι στην ορθόδοξη παράδοση επικρα­ τεί ή θέση γιά τήν εξαρχής ΰπαρξη ψυχής καί σώματος 68 . Φασί του σώματος έν τή μήτρα τελείου διαπλασθέντος. Διαθήκη 70 συναντούμε στό Θεοδώρητο Κύρου71. του δίδεται εις τό διάστημα τών όγδοήκοντα ήμε­ ρων. 71.'Αριστοτέλους. 70. καί διά τεσσαράκοντα του θηλυκού». καί νομίζουσι οτι αμφοτέρων ή γονή έμψυχοΰται. κατά τά Ώριγένους ληρήματα». οτι δέν φαίνεται τόσον ό λόγος τής διαφοράς μεταξύ αρσενικού. «Τί έστιν έξεικονισμένον. φ.'Βασιλείου. 48. Τή διάκριση αυτή πού στηρίζεται στην Π. Καί γάρ του 'Αδάμ τό σώμα πρό­ τερον ό ποιητής διαπλάσας τότε ένεφύσησε τήν ψυχήν». ή βραδύτερον κατά τήν θερμοτέραν. 22-25. Ί ω . Κατά τήν Τουρκοκρατία ή άποψη αυτή διασώζεται στην 'Ορθόδοξη 'Ο­ μολογία τοΰ Π.

άλλα καί οί αιτίες πού τόν προκάλοΰν. Ωστόσο ή Εκκλησία τήρησε ανεκτική στάση απέναντι στους φόνους πού γίνονται στους πολέμους 75 . καί ώς πα­ τήρ. 94. β) Τήν υπομονή κατά τό παράδειγμα τοΰ Ίώβ. Σ' αυτήν όμως φτάνει ό πιστός μέ μεγάλη ά­ σκηση καί υπομονή.600. Ή άποψη ότι ή κοσμική εξουσία μπορεί νά φονεύει γιά λόγους ευταξίας καί δικαιοσύνης δέ μπορεί νά γίνει άκριτα αποδεκτή άπό τους Χριστιανούς. οτι ή συμβουλή αύτη τοϋ 'Αγίου. χωρίς νά διατυπώνει δική του θέση. σ. ή έχθρα καί καθετί πού διαταράσσει τίς δια­ προσωπικές σχέσεις. Συχνά ή 73. ποιος πράγματι είναι ό ένοχος. άλλα καί απαιτεί την άσκηση της ει­ ρήνης καί της αγάπης προς όλους. Αυτό υπα­ γορεύει. "Αλλωστε είναι δύσκολο νά προσδιορι­ στεί αντικειμενικά. της κρίσης. Πηδάλιον. βαρεία φαίνεται καί φορτική. Βασιλείου. τί πρέπει νά πράττει ό Χριστιανός. άλλα νά επισημάνει τή σχέ­ ση της άμβλωσης μέ τό φόνο. εν δσφ οί στρατιώται πολεμούν. Στόχος του εξάλλου δεν είναι νά λύσει τό δύσκολο αυτό πρόβλημα. μεταλαβεϊν ού δύ­ νανται. πού αποκλείει τρία χρόνια από τή θ. της κόλασης καί τοΰ παραδείσου 74 . Νικόδημος ό 'Α­ γιορείτης σχολιάζοντας τόν 13ο κανόνα του Μ. οί εις συνεχείς καί αλλεπάλλη­ λους πολέμους ευρισκόμενοι στρατιώται Χριστιανοί. άλλα μετά τήν τριετή τού πολέμου κατάπαυσιν». μέ τό νά μη δύνανται πώποτε νά καταπαύσουν τρεις χρόνους καί ακολούθως νά μεταλάβουν. φ. 'Υπάρχει όμως καί τό «προστακτικόν» μέρος. Περίτοϋ Δεκάλογου. φ. γ) Τήν καταστολή τοΰ θυμοΰ καί τοΰ μίσους. άφοΰ ό Θεός «μαστυγεί τά τέ­ κνα του κατά τρεις όμοΰ τρόπους' καί ώς κριτής. "Ετσι εξαντλεί τή διαπραγμάτευ­ ση τοΰ «κωλυτικοΰ μέρους» της έκτης εντολής. Ό αγ. μάλλον δέ ό κανών. τούτο καί ήμεΐς συνομολογοϋμεν' ώστε. 'Από μέρους λοιπόν της Εκκλησίας καταδικάζονται δχι μόνο ό φόνος. Δέν επέτρεπε ομως τή μετοχή στό μυστήριο τής θείας Ευχαριστίας στους στρατιώτες πού βρίσκονταν συνεχώς σέ πόλεμο. τό μίσος. ό θυμός. ή μνήμη τοΰ θανάτου. Ή οργή. καί ώς Ιατρός» 73 . Σ' αυτό βοηθοΰν. Ειδικότερα ό Δαμοδός προτείνει: α) Τήν αποδοχή των θλίψεων της ζωής. τό παράδειγμα τοΰ Κυρίου. Ή τέλεια αγάπη αγκαλιάζει καί τους εχθρούς. 92ν. Κοινωνία τους πολεμιστές γράφει: «Ει δε καί ό Ζω­ ναράς λέγοι.τερες απόψεις γιά τό χρόνο έμψυχώσεως τοϋ εμβρύου. 75. Περί τοϋ Δεκάλογου. 147 . Ή έκτη εντολή δέν απαγορεύει μόνο τό φόνο. ΊΑ.

228C. Οί Πατέρες όμως δέχονται κάποια διάκριση γιά τους ασθενέστε­ ρους Χριστιανούς: «Πορνείαν μέν είναι καί λέγεσθαι. οί έννοιες πορνεία καί μοιχεία δέ διαφέρουν. «Καί συνεθίσης μή περιέργως τω κάλλει των προσώπων ένοραν. PG 150. «ού μοιχεύσεις». Ή μοιχεία δηλαδή συνοδεύεται καί άπό τό αμάρτημα της αδικίας σέ βάρος τοΰ ενός εκ των συζύγων. 1097Α. Ό Χριστός επαναλαμβάνοντας τήν εντολή αυτή δέν εμμένει στην πράξη της μοιχείας. προς τό έπιθυμήσαι αυτήν. Γρηγορίου Παλαμά. Κατα­ δικάζει τή ρίζα του κακού. τήν χω­ ρίς αδικίας έτερου γινομένην τισί της επιθυμίας έκπλήρωσιν' μοιχείαν δέ. Εκεί βρίσκεται ή ρίζα της μοιχείας 77 . άλλα καί ευρύτερα στην πατερική γραμματεία ώς συ­ νώνυμες. αποδίδεται άπό τόν αγ. 76. 1097D' πρβλ. Διαθήκη. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομο­ θεσίας. PG 45. Έξαλλου ή εντολή τοΰ Δεκάλογου. 78. 'Υπήρχε δμως καί κάποια διαφοροποίηση των ό­ ρων μοιχεία καί πορνεία. 'Επιστολή Κανονική προς Λητόϊον Έπίσκοπον Μελιτινής. Γρηγορίου Νύσσης. τήν επιβουλήν τε καί άδικίαν του αλλότριου»80. Ματθ. 79.Πολιτεία ή γενικότερα ή κοινωνία δέν είναι αμέτοχη της ευθύ­ νης πού καταλογίζει στον ένοχο θανάτου. Τό ίδιο πνεύμα κατευθύνει καί τήν πατερική παράδοση. ήδη έμοίχευσεν αυτήν έν τή καρδία αύτοϋ'». Δεκάλογος της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας. PG 150. Οι έννοιες μοιχεία καί πορνεία παρουσιάζονται στην Κ. 148 . Ή έβδομη εντολή του Δεκάλογου καταδικάζει τή μοιχεία. Ματθ. 5. καί 19. Οι Πατέρες της Εκκλησίας εξαίρουν τήν καθαρότητα τοΰ νου άπό τους πονηρούς λογισμούς. 80. άλλα προχωρεί περισσότερο. Γρηγόριο Παλαμά μέ τόν όρο «ού πορνεύσεις»79. «Ου μοιχεϋσεις». Ματθ. 5. γι' αυτούς πού εξετάζουν τους βαθύτερους λογισμούς του άνθρωπου. τή μοχθηρή επιθυμία76. Ενδεικτικά σημειώνουμε τίς έξης περιπτώσεις: Ό Χριστός επιτρέπει τό χωρισμό του ζεύγους σέ περίπτωση «πορ­ νείας» 78 . " Ο γάρ έμβλέψας γυναικί. Ό Γρηγόριος Νύσσης μας πληροφο­ ρεί ότι.28. 28. 5.32" πρβλ.9. 77. 3.

Δ. ου­ δόλως περί της συνεύνου επιβουλεύεται' γυνή δέ μοιχευθεΐσα. Νομοκάνων κεφ. όταν μοιχεύεται. Γκίνη . επειδή έπορνεύθησαν καί έμοιχεύθησαν». Ό άγιος Νικόδημος ό Αγιορείτης γράφει δτι επικρατεί συνήθεια της Εκκλησίας. τόν ίδιον άνδρα μοιχείας έγκλήματι. οί όποιοι βοήθησαν στή δημιουρ­ γία καί καλλιέργεια νομικού πνεύματος στό χώρο της Εκκλη­ σίας. πού ίσχυε καί τήν εποχή των μεγάλων Πατέρων της Εκκλη­ σίας. Λόγος 37. 6. Παραθέ­ τει μάλιστα καί τά κείμενα τους μεταγλωττισμένα. Νικόδημος καταδικάζει έντονα αυτή τή συνήθεια καί γράφει: «"Οθεν κά­ κιστα ποιοΰσιν οί θανατώνοντες ή τάς γυναίκας αυτών. Ό άνδρας σκό­ τωνε τή σύζυγο του. Πηδάλιον. PG 36. "Ανδρες ήσαν οί νομοθετούντες. Ί ω . ή θυγατέρας καί συγγενίδας. σ. Ά ν ή ρ δέ τήν ε­ αυτού γυναίκα οΰ παραδέξεται. 149 . PG 51.334. «Γυνή. 81. Μαλαξού. Νικόδημος δέν αγνοεί τή διδασκαλία τών Πατέρων της Εκκλησίας.Ν.Ε. ΦΖ'.. Κατά τό ρωμαϊκό δίκαιο. 4. σ. έκδ. στό «Νόμος». Οί εσφαλμένες ομως θέσεις πού κατέκριναν καί κατεδίκασαν οί Πατέρες της Εκκλησίας εμφανίζονται σέ Νομοκάνονες κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας 82 . Εις τό «διά δέ τάς πορνείας». ό άνδρας νά χωρίζει τή γυναίκα.Σ. πού προέβλεπε γιά τή μοιχεία τό ρωμαϊκό δίκαιο. α­ νεύθυνος. Θεσσαλονίκη 1985. 82.Ή διαφοροποίηση της μοιχείας άπό τήν πορνεία είχε ιδιαί­ τερη σπουδαιότητα γιά τίς νομικές κυρώσεις. ένώ αντίθετα ή γυναίκα νά μή χωρίζει τόν άνδρα της 8 3 .Ν. Ού δέχομαι ταύτην τήν νομοθεσίαν. έτοιμος υ­ πάρχει τόν όμόζυγον αυτής παραδοΰναι εις θάνατον' ö μύριαι γυναίκες είργάσαντο». Πανταζόπουλου. τήν αδελφή του. διά τούτο κατά γυναικών ή νομοθεσία». Γρηγορίου Θεολόγου. "Εχει υπό­ ψη Ομως τους νομοκάνονες. ή τήν κόρη του σέ περίπτωση πού κά­ ποια από αυτές έπεφτε στην αμαρτία της πορνείας ή της μοιχείας.62. Ό άγ. καί πι­ κρά εντεύθεν τά τών νόμων έπιτίμια' άνήρ δέ καταπορνεύων γυναικός. «Καί γυνή μεν κακώς βουλευσαμένη περί κοίτην ανδρός μοιχάται. 289ΑΒ' πρβλ. σ. Μ. μοιχευομένην' ότι ό άνήρ μοιχευσας. ή τάς άδελφάς.Πηδάλιον. προσδέχεται.Ο.59.Ε.Ν. ό άνδρας χαρακτηριζόταν μοιχός. Ένώ ή γυναίκα θεωρούνταν μοιχαλίδα σε κάθε περίπτωση πού παρέβαινε τή συζυγική πίστη. 83. Χρυσοστό­ μου. Ό άγ. μόνο όταν είχε σχέση με έγγαμη γυναίκα. 'Αλλά οί Πατέρες της Εκκλησίας απέκρουσαν τή διάκριση αυτή ώς άδικη 8 1 . ουκ επαινώ τήν συνήθειαν. Στην πράξη δμως συνέβαινε ακριβώς τό αντίθετο. 213-215. 1(1982) Ε.

98. μετριότητα καί «κρύφια λόγια». γιά νά αν­ τιμετωπίσει συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες.38. Καί στην Π.7' 4. λέει ό Δαμοδός 87 . Στό «κωλυτικόν» καί τό «προστακτικόν» μέρος. σ. καί μάλιστα τών πνευματικών τό βαρύ τής αμαρτίας. Τό ρήμα «πορνεύειν» εκφράζει κυρίως τή 84. σ. Στόχευε λοιπόν ό ί. παρά στό κήρυγμα. στην ευαισθητοποίηση τών Χριστιανών γιά τήν αντιμετώπι­ ση τών αιρέσεων. νά φανερωθή μόνον δια ώφέλειαν πάντων. όπου πίπτουν εις πνευματικήν μοιχείαν. Περί τοΰ Δεκαλόγον. Νά προφυ­ λάξει τό ορθόδοξο πλήρωμα άπό τίς δυτικές Ιεραποστολές των Ρωμαιοκαθολικών καί τών Προτεσταντών. πώς ερμηνεύουν την έβδομη εντολή οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας.4' Μάρκ. ήτοι εις αϊρεσιν καί κακοδοξίαν» 86 . διά νά γίνεται καθώς πρέπει ή κρίσις εις τό βήμα τής έξομολογήσεως». 85. Έξομολογητάριον.39' 16. 57. 'Ανάλογη άποψη διατυπώνει καί ό άγ. Ό Βικέντιος Δαμοδός ύπομνηματίζει τήν εντολή σέ δύο μέρη. «'Απλή πορνεία λοιπόν είναι ή συνουσία ελευθέρου ανδρός μετά έλευθέ- 150 . Ματθ. Δαμοδό «απλή πορνεία» είναι ή συνουσία ελεύθερου άνδρα καί ε­ λεύθερης γυναίκας 88 .7' 13. Πνευματική μοιχεία είναι ή άρ­ νηση της ορθόδοξης πίστης καί ή προσχώρηση σέ διάφορες αι­ ρέσεις. 87.3. Ώσ. δέν έχει θέση εδώ. γίνεται διάκριση ανάμεσα στην πνευ­ ματική καί τή σαρκική μοιχεία. Ή εύγλωττία πού είναι απαραίτητη γιά τή διδασκαλία τών άλ­ λων εντολών τοΰ Δεκάλογου. 5. Ή διδασκαλία τής εντολής «ου μοιχεύσεις» γίνεται κυρίως στην εξομολόγηση. Ή 'Ορθόδο­ ξος 'Ομολογία γράφηκε. Σφάλλουν στην έβδομη εντολή. 2. "Οπως ή σαρκική μοιχεία θεωρείται μεγάλο αμάρτημα. καί τής ημετέρας διηγήσεως είναι. οπως καί άλλου τονίσθηκε.27' Ήσ. Διαθήκη ή άρνηση του Θεού καί ή προσχώ­ ρηση στά είδωλα χαρακτηρίζεται ώς μοιχεία καί στιγματίζεται έντονα από τους προφήτες 84 . Στό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας. γιά νά εκφράσει τήν απιστία του λάου καί τήν απομάκρυνση του άπό τό θέλημα του Θεοϋ 85 . φ. Στό πρώτο αναπτύσσεται μέ κάθε λεπτομέρεια τί απαγορεύει ή έβδομη εντολή. 8. Νικόδημος 'Αγιορείτης. αναλυτικά.10' Ίερ.27. Γιά τό Β. 88. έτσι καί ή πνευματική μοιχεία. «εκείνοι. Χρειάζεται σύνεση. «Διότι ό σκοπός τής εντολής. 12. ενώ στό δεύ­ τερο τί προστάζει. καί τών αμαρτιών ή διαφορά. 86."Ας δούμε ομως. Ό Χριστός προβάλλει τήν εικό­ να τής μοιχαλίδας.

τίς όποιες πρέπει νά αποφεύγουν οί Χριστιανοί. οϋτε είναι κληρικός. Στά πλαίσια αυτά ό Πλάτων Μόσχας εξετάζει τί απαγορεύει ή έ­ βδομη εντολή 94 . ήγουν ελευ­ θέρα λέγεται εκείνη. ο. Στό πρώτο λοιπόν μέρος. Πα­ ρουσιάζεται δηλαδή ένας κατάλογος πολλών επί μέρους αμαρ­ τιών. Κατακλείει. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. τό «κωλυτικόν». οϋτε καλόγηρος. οοτε έχει εύχήν. Τόν Πλά­ τωνα ακολουθούν οί περισσότεροι συγγραφείς τών Χριστιανι­ κών Κατηχήσεων κατά τους μεταγενέστερους χρόνους. ό όποιος δηλαδή οϋτε έχει σύζευξιν μέ γυναίκα. 91. 90. 151 . "Οπως κάθε εντολή. ούτε είναι μονάστρια. "Ετσι ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης δέν προβαίνει σέ εκτενή ανάλυση της εντολής «ου μοιχεύσεις».π. "Αν τόν παραβούν.. στό όποιο αναφέρει «τί προστάσσει ό νό­ μος» 93 . 110-111. απειλούνται μέ τιμωρίες. άλλα προχωρεί στή γενε­ σιουργό αιτία της.' πρβλ. 94. φ. Ή μοιχεία παρουσιάζεται μέ τρεις μορφές 92 . τή «μοχθηρή επιθυμία τής σαρκός». ούτε έχει εύχήν παρθενίας..93ν. μέ τό δεύτερο μέρος.έ. έχει γιά τό Δαμοδό τήν έννοια του νόμου. καί όπου ήδη έχασε τήν παρθενίαν». σ.π. 'Αθήναι 3 1836. σ. ό Δαμοδός εξετάζει μέ σχολαστικότητα τά εϊδη της μοιχείας καί κάθε ασέλγειας. "Ο. φ. καί άνάπαλιν». φ. 'Υπάρχουν βέβαια καί εξαιρέσεις πού προέρχονται άπό τή μοναχική κυρίως παράδοση. έτσι καί ή έβδομη.102. Τό νομικό αυ­ τό πνεύμα διαπότισε τή διδασκαλία όχι μόνο τοΰ Δαμοδοΰ..204 κ. "Ο. Είναι δ­ ρας γυναικός.συνουσία πού γίνεται μέ πόρνες 89 .97. Οί πιστοί καλούνται νά υπακού­ σουν σ' αυτόν. γιά νά απολαύσουν εγκόσμια καί ουράνια αγα­ θά.97.. αλ­ λά καί πολλών άλλων συγγραφέων της Τουρκοκρατίας. Ένώ τό «μοιχεύειν» σημαί­ νει «τή διαστροφή της πιστότητας του συνοικεσίου»90 καί τήν «ΰβριν της νομίμου κοίτης» 91 . φ.93. Τό αυτό πάλιν νόησον καί διά τήν γυναίκα. αλλ' είναι απλούς άνθρωπος. /7ερί τοΰ Δεκάλογου. αλλά καί ποιοί είναι οί παραβάτες της. Περί τοΰ Δεκάλογου. Ελεύθερον άνδρα νόησον τόν απλούν ανθρωπον. φ. Κατήχησις. Β. ήτοι τάσσιμον σωφροσύνης καί παρθενίας.π. "Ο. Περί τοΰ Δεκάλογου. Κων/νου Οικο­ νόμου. 92. 89. Δαμοδοΰ.π. ή οποία οϋτε έχει σύζευξιν μέ άνδρα. 96. 93. τή διαπραγ­ μάτευση της εντολής. ούτε αναφέρεται στή μοιχεία. φ. « Ή πρώτη είναι του συζευχθέντος μέ άπολελυμένην' ή δευτέρα τής συζευχθείσης μέ άπολελυμένον' ή τρίτη τής συζευχθείσης μέ συζευχθέντα.

Άπό τους τρεις όμως αυ­ τούς λογισμούς έκπηγάζουν οί λογισμοί τής πορνείας. είναι καί πόρνος καί μοιχός» 97 . 1811. 'Ανάλογη είναι καί ή διδασκαλία των Πατέ­ ρων της Εκκλησίας. ό στοχασμός τής απώλειας τής βασιλείας του 95.' πρβλ. 'Ανέστη Γ. Κεσελόπουλου. σ. Ό μετεωρισμός του νοΰ καί ή παράχρηση των αι­ σθήσεων οδηγούν στην πονηρή επιθυμία πού είναι ή ρίζα τής μοιχείας. Περίτής Δεκάλογου. συγγραφέας στηριζόμενος στή διδασκαλία του ευαγγελίου επισημαίνει ότι. τής πλεονεξίας καί τής υπερηφάνειας αντίστοιχα. φ. ή οποία ανάγει τά πάθη αυτά στή φιλαυτία. 98. «Ή δε έκτη (ακολουθεί στό χωρισμό τη δυτική παράδο­ ση) φέρεται κατά της μοχθηράς επιθυμίας" έστι δέ τετραπλή. σαρκός.έ. Ί .μως αξιοπρόσεκτο οτι συνδέει την επιθυμία της σαρκός μέ την επιθυμία των χρημάτων. "Ετσι ή Εβδόμη εντολή δεν αναφέρε­ ται μόνο στή μοιχεία. Βλ.104 κ. Μάξιμος ό Όμολογητής αναφέρει οτι άπό τή φιλαυτία γεννιούνται οί λογισμοί τής γαστριμαργίας. ένθυμήσου τήν κόλασιν' 152 . Βλ. Γιά τήν αποφυγή τής μοιχείας καί κάθε είδους ασέλ­ γειας χρειάζονται ποικίλα φάρμακα πού είναι δύο ειδών: εκεί­ να πού αναφέρονται στό «στοχασμό» καί εκείνα πού αναφέ­ ρονται στην «πράξη». 96. Ό Νεόφυτος συνδέει τήν έβδομη εντο­ λή μέ τή δέκατη πού αναφέρεται σέ κάθε είδος αθέμιτης επιθυ­ μίας. άλλα στην επιθυμία τής μοιχείας. τής φιλαργυρίας καί τής κενοδοξίας. 'Ανάμεσα τους υπάρ­ χει μιά αιτιώδης σχέση. ακολουθεί τήν ορθόδοξη νηπτική παράδοση. Παλαμικά. Ό Νεόφυτος ώς αγιορείτης μοναχός. Στουδίτη ή έβδο­ μη εντολή δέν αναφέρεται στην πράξη. Τά πάθη δέν είναι ανεξάρτητα. σ.. σ. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοΰ αγίου Γρηγορίου Παλαμά. «Ή περί θεώσεως τοΰ ανθρώπου διδασκα­ λία Γρηγορίου τοΰ Παλαμά».Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. Μαντζαρίδη. Μαντζαρίδη. «"Οταν σου βάλη ό διάβολος τοιούτον λογισμόν. 'Ορθό­ δοξη πνευματική ζωή.34 κ. Γ. σ. άλλα σέ κάθε μοχθηρή επιθυμία. Θεσσαλονίκη 1972.289.έ. 1201 AB. εκείνος πού επιθυμεί κάθε άλλη γυ­ ναίκα εκτός άπό «τήν ίδικήν του. περισσότερα Γ.π. Γιά τό Δ. δόξης κενής' καί απλώς τής κατ' αΐσθησιν ηδονής» 95 . Περί διαφόρων πονηρών λογισμών 1. πού πη­ γάζει άπό τή φιλαυτία96. Ό αγ. Στά πρώτα περιλαμβάνονται: Ή μνήμη του θανάτου 98 . Θεσσαλονίκη 1982. Θεσσαλονίκη 1986. Ό ί. ο. 97.220. των κτημάτων καί της κοσμικής δό­ ξας. PG 79. Στην ϊδια γραμμή υπάρχουν καί άλλα κείμενα πού προέρ­ χονται άπό τή μοναχική παράδοση. χρημάτων. Ί . κτημάτων.

1076BC. φησίν. «Καθάπερ γάρ αναλγησία. καί σκληρότης καρδίας. φ. Δαμοδοϋ. 102' πρβλ.' ΓΒασιλ. σ. Τά δραστικότερα ομως φάρμακα πού καταβάλλουν τίς επιθυμίες τών αισθήσεων είναι ή συχνή ε­ ξομολόγηση καί ή μετοχή στή θεία Ευχαριστία. Λόγος πεζή φράσει. άπαλλαγηναι κακίας' συντρί­ βει δέ καρδίαν ή τριμερής εγκράτεια' ϋπνου καί τροφής. ή «φυλακή τών αισθήσεων» καί ειδικότερα τών οφθαλμών. καί ευπάθειας. τήν πώρωση καί τήν αναλγησία 102 .9' Γαλ. Γρηγορίου Παλαμά. πι­ κρίας πάσης αποτρεπτική. οϋτως έξ εγκρά­ τειας καί συνεσταλμένης διαίτης.έ. φ. 99. τήν κραιπάλη καί τή μέθη.έ. Προς Ξενην περί παθών καί κακιών.β Βασιλ.289. πού ανα­ φέρονται στην «πράξη». συντριβή καρδίας καί κατάνυξις. καί μέ πόνους. 102. 104ν. Δαμοδοϋ. καί έξομολόγησαις. PG 150. Οί σωματικοί κόποι καί οί αγώνες αποσκοπούν στή συντριβή της καρδιάς καί τήν απομάκρυνση της κακίας. 6. Τά φάρμακα θεραπείας του πάθους της μοιχείας.1 κ. 11. "Ας σημειωθεί εδώ οτι ό ύποποιασμός καί ή δουλαγωγία τοϋ σώματος στην ορθόδοξη παράδοση δέν έχουν τήν έννοια της τιμωρίας. Δαβίδ καί Σολομώντα 100 . έξ άνέσεως. καί σωματικής άνέσεως». ô στοχασμός της αισχύνης καί της αισχρότητας της πράξεως. «Ου κλέψεις» Ώ ς κλοπή ορίζεται «ή άδικος άφαίρεσις τοϋ αλλότριου ένθυμήσου τήν φοβεράν ώραν τοϋ θανάτου. Δαμασκηνού Στουδίτου. τίκτεσθαι πεφύκασιν. 11. καί νά καταβάλλωμεν παντε­ λώς τάς επιθυμίας τών αισθήσεων». τό παράδειγμα της πτώσεως των μεγάλων ανδρών της fi. «Τό σώμα πάλιν πρέπει νά τό γυμνάζωμεν οχι μόνο μέ νηστείας. καί γλυκείας ϊλαρότητος παρεκτική. Περί τοϋ Δεκάλογου. Α Κορ. 4.. 101. ΙΟΟ. Β. 153 . είναι: Ή αποχή άπό τήν άπραγμοσύνη.1 κ. 'Α­ ντίθετα οί υπερβολικές ανέσεις καί ή τρυφηλή ζωή όδηγοΰν στή σκληρότητα. Β. Καί ακόμη ή δουλαγωγία τοϋ σώματος καί ή νηστεία 101 . "Ετσι ό άνθρωπος γίνεται δεκτικός της χάριτος τοϋ Θεοϋ. καί προσευχαϊς.. άμή καί μέ άγροιπνίαις.. 19-21. 5. καί πώρωσις. καί μή νικηθής υπό της αμαρ­ τίας». καί τρυφής. Διαθήκης. καί μέ θεάρεσταις άποδημίαις. Καί γάρ άνευ συντριμμοϋ καρδίας αδύνατον. Περί τοϋ Δεκάλογου.Θεοϋ". καί μέ θλίψεις.

232-233' Γρηγορίου Παλαμά. Παϋλος 1 0 8 καί οί Πα­ τέρες της Εκκλησίας διαβλέπουν μιά αλληλουχία καί αλληλε­ ξάρτηση ανάμεσα σ' αυτά τά πάθη 1 0 9 . διά της επιθυμίας δηλαδή. Βλ. Β. π. στό τετραπλάσιο. 111.Α'Κορ. 5. 1811.1. Στην Π. Μέ τό ίδιο πνεϋμα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης συνδέει τό «οϋ κλέψεις» μέ τίς άλλες εντολές καί ειδικότερα μέ τήν εντο­ λή πού καταδικάζει τήν επιθυμία γιά τά υπάρχοντα τοΰ πλη­ σίον. 6. Οί Πατέρες της Εκκλησίας δέν ενδιαφέρονται τόσο γιά τά αντικείμενα τοΰ πλούτου. 1. εμμέσως δέ ή έκτη.πράγματος. Ό Άπ. 22. ταύτη δέ καί συνέχεται φιλαρ­ γυρία' συμβουλή προς τήν κλοπήν.106ν. όσο γιά τήν αποφυγή της δια­ ταραχής των διαπροσωπικών σχέσεων μεταξύ τών Χριστια­ νών. "Αν ό κλέφτης δχανε τή ζωή του κατά την ώρα της κλοπής. 3-5. κατά της κλοπής αμέσως. 154 .31. οί πλεονέκτες καί δσοι αδικούν μέ οποιοδήποτε τρόπο τό συνάνθρωπο τους δέν δχουν θέση στή βασιλεία του Θεοϋ111 γιατί υστερούν στην αγάπη. άκοντος τοΰ κυρίου» 103 . 108. ό θάνατος του δέ χαρακτηριζόταν ώς φόνος 1 0 7 . Περί της Δεκάλογου. Έφεσ. ή κλοπή συνδέεται μέ τήν πλεονεξία καί τή φιλαργυρία. φ. "Οταν ή καρδιά του άνθρωπου είναι προσκολλημένη στά 103. ανάλογα με τό κλεμμένο είδος. ή φιλαργυρία καί ή πλεονεξία απο­ τελούν τή γενεσιουργό αιτία της κλοπής καί όδηγοΰν τόν άν­ θρωπο στή λατρεία των κτισμάτων. Γρηγορίου Νύσσης.19. Περί τοΰ Δεκάλογου. καί τήν άλλην άρπαγήν. Δαμοδοϋ. Ό κλέφτης. 6. PG 45. 19. 5. οφείλε νά τό ανταποδώσει στό διπλάσιο. Διαθή­ κη.χ. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. 107. στό πενταπλάσιο 105 ή στό έπταπλάσιο 1 0 6 . 'Επιστολή κανονική προς Λητόϊον έπίσκοπον Μελιτινής. 109. PG 150.Λευ. 1061ABC. φ. Στην Κ.-2.9. 110. 106. ΟΙ κλέφτες. αλλά καί στην πατερική παράδοση. Ή ακόρεστη επιθυμία. Έξοδ.12' Δευτ. Διαθήκη ή κλο­ πή θεωρούνταν βαρύτατο αμάρτημα 1 0 4 . Παροιμ. « Ή δέ έβδομη. 21. 105. υ­ ποδοχή των ληστών εν οίκω καί τά σύζυγα μεθ' ών καί ό τό­ κος» 1 1 0 . Έξοδ. Προς Ξενην περί παθών καίάρετών. 104.

PG 150. Ί . ιδιαίτερη σπουδαιότητα είχε ό τόκος ή «ζούρα» 113 όπως τόν αποκαλούσαν. m. 73-74. 155 .έ.324 κ. Πολλά από αυτά έχουν έν μέρει διερευνηθεί. 'Αλλά καί γιά τους λαϊκούς ή διδα­ σκαλία των Πατέρων τής Εκκλησίας ήταν σαφής. Κατά τοκιζόντων. «Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες τοϋ δανεισμού μέ τόκο». τιμητική προσφορά τω καθηγητή Ν. Καβάσιλας επίσης καταφέρεται κατά τών τοκιστών καί ιούς αποκαλεί «λωποδύτας» καί «άποστερητάς» 117 . 437Α. Λειμωνάριον.υλικά αγαθά. περ. PG 29. 114. γιατί οδηγεί τό φτωχό σέ πιό οδυνηρή θέση α­ πό αυτή πού βρίσκεται. Ό τοκιστής μέ τό πρόσχημα τής φι­ λανθρωπίας γίνεται «ιατρός άνθροφόνος» παρατηρεί ό Γρηγόριος Νύσσης 115 . «διότι αυτοί 112. Γιά τήν ετυμολογία καίτή σημασία τής λέξης. 'Αθηνά. Ό Βικέντιος Δαμοδός όντας μέσα στην ελληνορθόδοξη παράδοση ασκεί δριμύτατη κριτική σ' ολους εκείνους πού δανείζουν μέ τόκο. βλ. λόγω των ειδικών κοινωνικών καί πολιτικών συνθηκών πού επικρατούσαν.έ.έ. Θεσσαλονίκη 1986. Στογιάννου. Έ . 'Αθήναι 1972-1973. περισσότερα Ίω. Κατά τήν περίοδο δμως της Τουρκοκρα­ τίας. 'Ομιλία 2 εις τόν ΙΔ ' Ψαλμόν καί κατά τοκιζόντων. 115.' 127 κ. Πέτρου. «Ζούρα καί παράγωγα σημασιολογικά καί ετυμολογικά». βλ. σ. σ. Βλ.89 κ. 116. PG 46.χ. Δέ διστάζει νά ονομάζει τους τοκιστές άρπαγες. Ένώ ό Μ. "Ετσι κλέφτης δεν είναι μόνο ε­ κείνος πού κλέβει φανερά ή κρυφά. Τωμαδάκη. Ό Ν. Κοινωνι­ κή Δικαιοσύνη. 265Β. Ή Εκ­ κλησία βέβαια εμπόδιζε εξαρχής τό δανεισμό μέ τόκο.έ. Μέ την εντολή λοιπόν αυτή συνδέονται πολλά θέματα της καθημερινής ζωής 1 1 2 . 'Αναστασίου. Διακονία. Β. τόμ. Ό τόκος ώς είδος έμμεσης κλοπής δέν μπορεί νά έχει θέση στίς συναλ­ λαγές των Χριστιανών. Κριαρά. Θεσσαλονίκη 1988. 732D-733A. π. Βασίλειος αναφέρει ότι είναι απάνθρωπο ό τοκιστής νά εκμεταλλεύεται τήν ανέχεια καί τίς συμφορές του φτωχού γιά νά αυξήσει τό κεφάλαιο του 1 1 6 .Κατά τοκιζόντων.96 κ. είναι φυσικό ό άνθρωπος νά οδηγείται στην κλο• πή μέ άμεσο ή έμμεσο τρόπο. σ. 113. Τό ϊδιο δμως πρόβλημα είχε απασχολήσει τους Χριστιανούς καί στό παρελθόν. αφιέρωμα στή μνήμη Β. άλλα καί εκείνος πού εκμε­ ταλλεύεται καί αδικεί τό συνάνθρωπο του. Οί Ιεροί κανόνες μάλιστα προέβλεπαν βαριά έπιτίμια γιά τους κληρι­ κούς πού έπαιρναν τόκο 1 1 4 .

ή μή ήμπορώντας νά δώση ίκανήν προφυλακήν. ενώ ά­ πό τό άλλο ορισμένοι δικαιολογούν τό νόμιμο τόκο στίς συ­ ναλλαγές των λαϊκών. Ή ίδια τακτική ακολουθείται καί κατά τήν Τουρκοκρατία. ή διά εγγυητών». Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων. άλλαχου έννομον αυτόν είναι τίθησιν.452. Συνιστά μάλιστα στους πνευματικούς νά στερούν τή θεία Κοι­ νωνία άπό αυτούς. Οί τοκι118. Ίω.1811. Περί τοΰ Δεκάλογου. "Οριζαν μάλιστα καί τό ποσοστό τοϋ νόμιμου τόκου 1 2 1 . άπό τήν άλλη τόν δικαιολογεί καί τόν αποδέχεται 122 . 137.97. Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες τοΰ δανεισμού μέ τό- 156 . Περί της Δεκάλογου. Δέν έλειπαν βέβαια οί περιπτώσεις κα­ τά τίς όποιες ό ϊδιος συγγραφέας εμφανιζόταν ώς υποστηρι­ κτής των δύο διαφορετικών απόψεων. έ­ ως όπου νά αποκαταστήση τους τόκους. συγκροτεϊν δήθεν τοϋτον πειρώμενος εκ τοΰ φάσκοντος ρητοϋ. παρά τήν αντίθετη διδα­ σκαλία των Πατέρων. οΰτε νά τοΰ δώση τήν άγίαν κοινωνίαν. άπό έξι μέχρι δώδεκα τοις εκατό 1 2 3 . οί πολιτικοί νόμοι επέτρεπαν τό δανει­ σμό μέ τόκο στους λαϊκούς. ΤαμεΤον 'Ορθοδοξίας. διά άσφαλισμάτων. ού καλόν' όπως άντιρητικόν ε­ στί μάλλον. 119. σ. Ωστόσο άπό τό άλλο μέρος υπήρχε ανοχή τοϋ «νόμιμου» τόκου στίς συναλλαγές των κοσμικών. 121. όπου δεν είναι» 118 . 'Αναστασίου. Ό 'Αγάπιος Λάνδος καί ό Θεόφιλος Καμπάνιας μας πληροφο­ ρούν ότι τό ποσοστό του νόμιμου τόκου. «'Ιδού λοιπόν τί πρέπει νά κάνη μέ τον φανερόν τοκιστήν' δέν πρέπει νά τόν άπολύση από τάς αμαρτίας. άρπαγήν αυτόν λέγων είναι καί κλοπήν. ού συστατικόν του τόκου». υποστηρίζει ό­ τι ό δανεισμός μέ τόκο δικαιολογείται στους λαϊκούς 1 2 0 . 123. οριζόταν κατά τήν Τουρκοκρατία.109ν. 120. "Ετσι ό Γεώργιος Κορέσσιος παρουσιάζεται ώς «άξύμφωνος αυτός αύτώ». σ. "Ετσι ό Θεόφιλος Καμ­ πάνιας επικαλούμενος τους πολιτικούς νόμους. φ. «Σημείωσαι ώς άξύμφωνος έστιν αυτός αύτώ ό Κορέσσης' δν γάρ ένταϋθα καλώς αιτιάται τόκον. τόμ. φ. ή πωλοΰσιν εκείνο.πωλοΰσι δύο φοραΐς. Δ'. μέχρι νά επιστρέψουν τους τόκους καί νά α­ ποκαταστήσουν την αδικία 1 1 9 . 122. Άπό τό ëva μέρος πολλοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς καταδικάζουν έντονα τό δανεισμό μέ τόκο. "Ας σημειωθεί εδώ δτι καί στό Βυζάντιο.451 . φ. γιατί ε­ νώ άπό τή μιά μεριά χαρακτηρίζει τόν τόκο ώς αρπαγή καί κλοπή. Περί τοΰ Δεκάλο­ γου. 'Αθήναι 1859. ζημιουν άνδρα δίκαιον. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Ράλλη-Ποτλή.

126. «Ού ψευδομαρτυρήσεις κατά του πλησίον σου μαρτυρίαν ψευ­ δή». τών «κήνσων» καί γενικότερα οτι αφορούσε τήν οι­ κονομική ζωή τών Χριστιανών 127 . σ. Α. Δέν ήταν όμως μόνο ή τοκογλυφία πού απασχολούσε τους Χριστιανούς τήν εποχή εκείνη. Οί κοινωνικές προεκτάσεις της παράβασης τής εντολής κο. 127. Μοσχοβάκη.140ν κ. φ. έκδ.' Δ.8-10. 157 . 124. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. 'Ωστόσο ορισμένοι συγγραφείς.330' Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας.685. Ί . 'Α­ θήναι 1957. σ. "Ετσι προέκυψαν διάφορα είδη τόκου. σ. Κυρίως όμως εκθέτουν τήν κατάσταση πού επικρατούσε στά δικαστήρια.έ. Ή Τουρκοκρατία.Γενικά οί φόροι διακρίνονταν σέ τακτικούς ή νόμιμους καί Εκτάκτους ή αυθαίρετους. ο. 'Αθήναι 1882. φ. Περί τοΰ Δεκάλογου.18 κ.στές δμως. Δαμοδοϋ. τόμ. 125. "Ετσι ό όρκος.π. ενδεικτικά γιά τό φορολογικό σύστημα στην Τουρκο­ κρατία. "προτιμούσαν οι συμφωνίες τών δανείων τους νά είναι κρυφές. Ζακυθηνοΰ. όπως ό Βικέντιος Δαμοδός. ΔΣΜ. γιά νά μπορούν νά υπερβαίνουν τά ποσοστά αυτά. δ. Ή έμμεση κλοπή μέσω τών φόρων 1 2 5 γινόταν συχνά δυσβάστακτη. Τό έν 'Ελλάδι Δημόσιον Δίκαιον έπί Τουρκο­ κρατίας. 5. ή εύορκία καί ή ψευδορκία μας έχουν απασχολήσει πιό πάνω. Βλ. σ. τών συ­ ναλλαγών.. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Γ.91. "Αλλα θέματα πού θίγονται μέ αφορμή τήν εντολή «ου κλέψεις» είναι οί διάφορες συμφωνίες τών εταιρειών. Περί τοΰ Δεκάλογου. ασχολούνται αναλυτικά μέ δλα τά επιμέρους θέμα­ τα της εντολής αυτής. Γι' αυτό καί οί εκκλη­ σιαστικοί συγγραφείς αποδέχονται μέν καί συνιστούν τήν πλη­ ρωμή των φόρων. Πολλά άπό τά θέματα πού θίγονται μέ αφορμή τό «ού ψευδομαρτυρήσεις» έχουν ήδη αναλυθεί στην τρίτη εντολή. Β. Β'. ό «σαφής εξωτερικός τόκος» καί ό «ασαφής εξωτερικός» τόκος 1 2 4 . Ν. Καρμίρη. Οί εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας δέν προβαίνουν σε Ιδιαίτερη ερμηνεία της εντολής αυτής.127ν. κατά τήν Τουρκοκρατία. αλλά καταδικάζουν τή συγκέντρωση φόρων «έξω άπό τό δίκαιον» 126 .έ. Ό «νοερός τόκος». ή έπιορκία.

έ. Πανταζόπουλου. καί λαϊκούς. φ. Περί τοϋ Δεκάλογου. μετάφραση Ί . άλλα καί άλλα αδικήματα αστι­ κού δικαίου 1 3 1 . Δαμοδός. Ε. τόμ.Σ. Ή παρούσα εντολή εμποδίζει τήν ψευδομαρτυρία στό «κριτήριον» άπό «ένορκον άνθρωπον». καί πλούσιους. Ν. Στην Τουρκοκρατία γιά τήν απονομή της δικαιοσύνης ήταν υπεύθυνη ή Εκκλησία.Ε. Διαθήκη 1 3 0 . τήν Ιδιοκτησία καί τή ζωή ακόμη τοϋ κατηγορουμένου128. καί πτωχούς. οΰτε αυτός ό κριτής ημπορεί νά τους α­ πόρριψη δντας μάλιστα ή επιταγή τοϋ νόμου. καί γυναίκας.Ν. ό Δαμοδός καθώς καί άλλοι εκκλησιαστικοί συγγραφείς. Τήν ένορκη κατάθεση ήταν δύσκολο νά τήν απορρίψει ό «κριτής». 158 . στηρίζουν τήν πρακτική των ενόρκων μαρτύρων στην Κ. 8. σ. Γι' αυτό καί ή εντολή αυ­ τή αναφέρεται «εις όλους τους ανθρώπους.Ε. 709 κ. καί αρχιερείς. «Εκκλησία καί Δίκαιον εις τήν χερσόνησον τοϋ Αϊμου επί Τουρκοκρατίας». "Ενας ψευδομάρτυρας πού δεν ήταν δυνατό νά άντικρουσθεΐ.Ο. 131. διαζυγίου.159. άνίσως καί δεν άποκλείωνται μέ νο­ μίμους εξαιρέσεις. κληρονομιών. Μιά ηθική γιά τό σύγχρονο άνθρωπο. Βλ. καί εις αυτούς τους άσκητάς» 1 2 9 . Β. Ή κατάθεση τοϋ μάρτυρα στίς δικα­ στικές ανακρίσεις είχε μεγάλη σημασία. Κάτι ανάλογο συνέβαινε καί στους χρόνους της Π. επισημαίνει ό Β. 129. έλλην. 'Αθήνα 1982. Τά εκκλησιαστικά δικαστήρια εκδίκαζαν υποθέσεις οικογενειακού δικαίου. 130. Γιά τήν ανεύρεση λοιπόν της αλήθειας γινόταν αποδεκτή μόνο ή ένορκη κατάθεση τοϋ μάρτυρα. Η'. ΔαμοδοΟ. 18. Διαθήκης. Βλ. α­ ναζητούσε τήν αλήθεια στίς καταθέσεις των μαρτύρων. 16' Ίωάν. γά­ μου. μπο­ ρούσε νά προσβάλει τήν τιμή. Δαλεξίου μέ τίτλο.17. περισσότερα. Otto Herman Pesch. ή άνίσως καί δέν είναι φανερά ή φαυλότης καί διαστροφή αυτών. Ή «αμαρτία» λοιπόν πού συνιστά ή παράβαση της εντο­ λής αυτής άφορα όλη τήν κοινότητα. «Διατί τους ενόρκους μάρτυρας. Τό δικαστήριο πού γινόταν στην πύλη της πόλης άπό τους πρεσβυτέρους ή τό βασιλιά.αυτής ήταν σημαντικές. καί ιερείς. Θεσ­ σαλονίκη 1960-63. σ.119. καί άνδρας. γιατί τό δίκαιο καί ή αλήθεια στηρίζονταν σ' αυτή. οτι επί στόματος δύο μαρτύρων καί επί στόματος τριών μαρτύρων σταθήσεται 128. "Οπως κι άλ­ λου σημειώθηκε. Die zehn Gebote. Ματθ:.

34-37. ή δέ κατά λόγον. Γι' αυ­ τό καί συνοπτικά γράφει: « Ή δέ ογδόη. 18. ή άπατη. Δαμοδοο. 8. ώς ή ύπόκρισις» 1 3 4 . Ή τήρηση της είναι αυτονόητη γι' αυτόν πού πιστεύει μ' δλη τήν καρδιά του στην αγάπη καί τή δικαιοσύνη του Θεού. «ό μάρτυς».πάν ρήμα» 1 3 2 . τριττόν δέ τό ψεύδος. 37. Ίωαν. γι' αυτό καί προβλέπονταν αυστηρές ποινές. Γ. Δε γινόταν πιστευτός ομως ό μάρτυρας αν ήταν απιστος. απομακρύνεται άπό τήν «αύτοαλήθεια» πού είναι ό Χριστός καί συντάσσεται μέ τόν πατέρα τοϋ ψεύδους.167. Ό Χριστιανός πού ψεύδεται. Περί τής Δεκάλογου. 5. τό δέ κατά τόν βίον καί τά ήθη. ό δόλος 1 3 6 . ή υποκρισία κι αυτός ακόμη ό όρκος 1 3 7 . Β.16. Πουλή. ή πλάνη. Ό Δαμοδός αναλύει διεξοδικά τά «καθήκοντα» τοϋ καθενός άπ' αυτούς προβάλ­ λοντας συγχρόνως τίς απόλυτες αρχές τής ευαγγελικής ηθι­ κής. φ. ό «πταίστης». φ. ήταν ό «κατήγο­ ρος». Ή αίρεση θεωρούνταν «έγκλημα» πού έβλαπτε τήν κοινότητα. αφορισμένος ή «άτιμος» 133 . "Ας σημειωθεί εδώ οτι έκτος άπό τά αδικήματα πού ανα­ φέρθηκαν. ou οΰ" τό δέ περισσόν εκ τοϋ πονηρού έστιν» 138 . 5.π. "Ετσι τά πρόσωπα πού συγκροτού­ σαν τό δικαστήριο εκτός άπό τόν «κριτή». Τό μέν κατά διάνοιαν ώς ή κακή υπόνοια κατά του αδελφού. 1812. ώς ή ψευδορρημοσύνη. 159ν. 44-46. 135. φ. κατά του ψεύδους καί τής καταλαλιάς. 132. 133. στά δικαστήρια τής Τουρκοκρατίας εκδικαζόταν καί ή αίρεση. Βλ. 138. Περί τοϋ Δεκάλογου. ό «συνήγορος». τής πράξης 159 . Ματθ. Γι' αυτό καί στίς σχέσεις των Χριστιανών δέν έχουν θέση τό ψεύδος. Τά λόγια τοϋ Χριστού είναι ξεκάθαρα: «έστω δέ ό λόγος υμών ναί ναί. : Ό Βικέντιος Δαμοδός αφιερώνει πενήντα χειρόγραφες σε­ λίδες καί αναφέρεται λεπτομερέστατα στή δομή των δικαστη­ ρίων τής Τουρκοκρατίας. Ματθ. Ματθ. 134. Θεσσαλονίκη 1984.. ό «γραμμα­ τεύς» καί ό «επίτροπος» ή «επιμελητής». τό διάβολο 1 3 5 . "Ο. Ό εκπρόσωπος τής ήσυχαστικής παράδοσης Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης δέν ασχολείται ιδιαίτερα μέ τήν εντολή αυτή. Ό δόλος καί ή πλάνη γιά τόν άδικο χαρακτήρα στό εκκλησιαστικό ποινικό δίκαιο. U1. 136.

Περί της Δ εκαλόγου. καί χαράν καί ώφέλειαν. σ. Λαύρας 228(Β 108). θέλει έχει εύχαρίστησιν. φ. 146.. χφ. παντοτινήν δηλαδή θέλει απολαύσει τήν άνάπαυσιν. πού είναι ή «μοχθη­ ρή επιθυμία της σαρκός». ούτε μέ λόγια. 'Αναφέρεται έτσι στή γενε­ σιουργό αιτία της μοιχείας καί της κλοπής. οΰτε μέ τινά άλλον τρόπον». 140.) συντάσσει ëva νέο Δεκάλογο μέ βάση τήν επί του "Ορους Όμιλία.186 κ. φ. των χρημάτων καί τών κτημάτων 146 . 160 . Β. θέλει εορτάσει τό Σάββατον. Catechismus Catholicus. Περί της Δεκάλογου. 1811. καί δέν θέλει βλάψει τινά οϋτε εις τό πράγμα. 'Ιδιαίτερα όμως συνδέεται μέ τό «ου μοιχεύσεις» καί τό «ου κλέψεις». «Επειδή όποιος δεν επιθυμεί όντας ευχαριστημένος εις τό ίδικόν του. γιατί φανερώνει τόν τρόπο μέ τόν όποιο φυλάσσο­ νται οί προηγούμενες145. Νίκωνος Μονάχου. σ. σ. διαιρείται άπό τόν ίερό Αυγουστίνο καί τή δυτική παρά­ δοση σέ δύο επί μέρους εντολές. «Ούκ επιθυμήσεις. Καρμίρη. καθώς επίσης καί στή διατριβή τοΰ Θ. 141. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. θέλει δοξάσει τόν Θεόν. δέν θέλει επιθυμήσει τό άλλότριον. έκδ. οσα τώ πλησίον σού έστι» Ή τελευταία εντολή τοΰ Δεκάλογου. 145. Περί τοϋ Δεκάλο­ γου. Δαμοδοϋ.έ. φ. 108. άπό κοινού τό νόημα των δύο τελευταίων εντολών 143 . Γιάγκου. "Ας σημειωθεί έδώ δτι οπως μας πληροφο­ ρεί ό Θ. 1813. Ί . Πε­ ρισσότερα γιά τό θέμα αυτό βλ. 142. Θεόφιλος Καμπάνιας 140 . Τόν ίδιο χωρισμό ακολουθούν οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας' Θεοφάνης Κριτόπουλος 139 . Ό Βικέντιος Δαμοδός. ή τελευταία εντολή τοΰ Δεκάλογου δέ σχολιάζεται. Ή δέκατη εντολή έχει μεγάλη σπουδαιότητα γιά τους Χρι­ στιανούς. καί εις τά συμφέροντα τών άλλων. 144. Άπό ορισμένους εκκλησιαστικούς συγγραφείς. Βλ.6.. Γιάγκου καί πρόκειται νά δημοσιευθεί.90-92.526. οπως σημειώθηκε άλλου. Β. παρόλο πού ακολουθεί στό χωρισμό τή δυτική παράδοση. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. γιατί τό 139. ό Νίκων Μοναχός του Μαύρου "Ορους 'Αντιοχείας (ΙΑ' αι.72. αποδίδει καί «σαφηνίζει». ΠερίτοϋΔεκάλογου. Τήν ίδια έξαλλου πρακτική ακολουθεί καί ό Πέ­ τρος Κανίσιος 144 . ο. 143. φ.116. 'Ομολογία Πίστεως (1625).186-186ν. Έξομολογητάριον. θέλει αναφέρει εις αυτόν τήν προσήκουσαν εύχαριστίαν. τόμ. θέλει έχει σέ­ βας εις τους προεστώτας. Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. Νικηφόρος Πασχαλεύς 141 καί Νεόφυ­ τος Καυσοκαλυβίτης142. 'Ερμηνεία τών εντο­ λών τοϋ Κυρίου.

καί τί πρέπει νά είποϋμεν διά εκείνους 161 . Στή δεύτερη πε­ ρίπτωση ή πράξη χαρακτηρίζεται ώς σιμωνία 149 . οτι άνίσως καί ορέγεται επισκοπής καλώς επιθυμεί. Περί τοϋ Δεκάλογου.νόημα της αποδόθηκε στίς έπί μέρους εντολές. γι' αυτό καί θίγεται άπό πολλούς εκκλη­ σιαστικούς συγγραφείς. ρμηνεία τής πρώτης εντολής τήν οποία θεωρεί βασικότερη.1813. "Οθεν &ς συμπεράνωμεν. τής ελπίδας καί τής αγάπης στό Θεό. 'Αναφέρεται έτσι διεξοδικά σέ καθετί πού έχει σχέση με τήν κακή επιθυμία. Καί δεύτερον τά χρήματα πού εκείνοι απαιτούσαν λόγω φιλαργυ­ ρίας ή γιά νά εξοφλήσουν τά χρέη πού δημιούργησαν προκειμέ­ νου νά λάβουν τήν «εκκλησιαστική εξουσία». Πρώτον τά «κανονικά». φ. 'Αποτε­ λεί καρπό τής πίστης. "Ας διευκρινισθεί στό σημείο αυτό ότι ό μισθός πού λάμβαναν οί κληρικοί ήταν δύο ειδών. γνωρίζοντας τίς διάφορες ατα­ σθαλίες πού γίνονταν κατά τήν εκλογή τών επισκόπων. 149. Ό Νεόφυτος εξαντλεί τό νόημα της εντολής ώς έ­ ξης: «Ή δέ έννάτη καί δεκάτη συνωδά τη έκτη κατά τής μοχθηράς επιθυμίας» 147 . υπο­ στηρίζει δτι καί τό νά επιθυμεί κανείς νά γίνει επίσκοπος είναι «δεσμός αμαρτίας» 1 4 8 . φ. ό Βικέντιος Δαμοδός προβαίνει σέ ε­ κτενή ανάλυση τής εντολής αυτής. Χαρακτηριστι­ κό παράδειγμα της τάσης αυτής αποτελεί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. 148. 73ν. 'Από τήν άλλη μεριά. πού προέρχονταν άπό τίς προσφορές τών Χρι­ στιανών γιά τη συντήρηση τών ιερέων καί τών αρχιερέων. Περί τής Δεκάλογου. τής εξαγοράς δηλαδή των εκκλησιαστικών αξιωμάτων με χρήμα­ τα. Χρήματα δ147. εις τρόπον όπου όποιος τήν επιθυμεί άμαρτάνει». Είναι χαρακτηριστική ή άποψη του Βι­ κέντιου Δαμοδοϋ. Τό πρόβλημα τής σιμωνίας ήταν έντονο κατά τήν εποχή τής Τουρκοκρατίας. Μεγάλο μέρος τής ανάλυσης του αφιερώνει στό πρόβλημα τής σιμωνίας. «'Αλλ' ίσως θέλει ερωτήσεις πάλιν. Γι' αυτό καί ό Νεόφυτος δέν επιμένει στην ερμηνεία καί τό σχολια­ σμό των εντολών τοϋ δευτέρου μέρους τού Δεκάλογου. Ό Νεόφυτος άφιε )ώνει τό μεγαλύτερο μέρος τοϋ έργου του στην ανάλυση καί. οτι εις τους καιρούς τούτους μάλιστα εις τινάς τόπους παντελώς ελλείπει ό αληθινός καί ορθός τρόπος τοϋ όρέγεσθαι επισκοπής. ή τήρηση των άλλων είναι αυτονόητη. «Ποίος λοιπόν δύναται τώρα νά είπή. Αν βιωθεί σωστά ή πρώτη εντολή. Ό Δαμοδός.

Περί τοϋ Δεκάλογου. φ. Ένώ οί «θείοι νόμοι» απαιτούν καθαρότητα καρδιάς.π. «"Ας έλθωμεν τώρα τέλος πάντων εις τό πνευματικόν γένος της εισόδου είς τήν μοναδικήν πολιτείαν. αλλά διά νά αναπληρώσουν τά χρέη όπου έχουν διά τήν έξοδίαν όπου έκα­ μαν είς τους άφθέντας διά νά λάβουν τήν άρχιερατικήν άξίαν. 2. τόμ. Ή αποδοχή όμως τών πονηρών λογισμών άπό μέρους τοϋ νοϋ συνιστά αμαρτία 1 5 4 . επειδή είναι συνήθεια νά δίδονται χρήματα εις τό μοναστήριον. Β. Στην άγιοπατερική επίσης παράδοση επισημαίνεται οτι όταν νοσεί τό έπιθυμητικό μέρος της ψυχής επηρεάζεται τό θυμικό καί ιδιαίτερα τό λογιστικό. 153. 266ν. 990Β. ότι καί τοΰτο είναι σι­ μωνία».'πρβλ. 154. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Δαμοδό ώς σιμωνία. ανυπόκριτη αγάπη καί σώφρο­ να διάνοια 151 . PG 65. Ό Χριστιανός πού τηρεί τή δέκατη εντολή «πληρώνει τό δίκαιον όπου χρεωστεί προς τόν πλησίον του» 153 . σ.. Μάρκου Έρημίτου. "Ο. αλλά καί γιά τήν εϊσοδο στά μοναστήρια. 187ν. 686. φ. Σ' αυτό εξάλλου συνίσταται ή διαφορά των θείων εντολών άπό τους ανθρώπινους νόμους. διατί όσα έ­ χουν άπό τήν έκκλήσίαν δέν τους είναι αρκετά καί διά σύστασιν. Ή προσβολή βέβαια τών εμπαθών λογισμών δέν είναι σημείο αμαρτίας. καί διά πλερωμήν της οφειλής. Τό διδόναι. 152. Έξομολογητάριον. καί άλλα ομοια.30. σ. ή λαμβάνειν χρήματα δι' αυτήν τήν εϊσοδον είς τήν μοναδικήν πολιτείαν. Ή δέκατη εντολή δεν αναφέρεται στά εξωτερικά έργα του ανθρώπου. αλλά καί στά «έργα» του νου καί της καρδιάς. 150.. Καρμίρη. Δαμοδοϋ. ΔΣΜ.μως δε δίδονταν μόνο γιά τήν εξαγορά των εκκλησιαστικών α­ ξιωμάτων καί τήν απόκτηση των «ευεργεσιών». Γιά τόν άγιο Νικόδημο πού βρίσκεται πιό κοντά στή νηπτική παράδοση. Γι' αυτό κι όταν νοσεί ή ψυχή. 151. Οί ανθρώπινοι νόμοι ενδιαφέρονται καί εμποδίζουν τίς εξωτερικές πράξεις.265ν. Περί τοϋ Δεκάλογου. Γι' αυτό καί ή εντολή αύτη χαρακτηρίζεται ώς «τελειότατη»152. είναι σιμωνία» 150 . Νικόδημου Άγιορείτου. "Ο. φ. Ή δοσοληψία αυτή χαρακτηρίζε­ ται άπό τό Β. έκδ. Ί . Βλ. επειδή τήν έχουν άπό τά κανονικά. όπου λαμβάνουν χρήματα εις τάς χειροτονίας οχι δια τρόπον συστάσεως. Περί τοϋ θείου Βαπτίσματος.. Φαίνεται άληθινόν τό λέγειν. ή θε­ τούς επισκόπους. 162 . ή δέκατη εντολή αναφέρεται στους αισχρούς καί πονηρούς λογισμούς.π.

Είτα διά τούτων πολεμοϋντες τόν νουν. καί πότε μέ τόν νουν καί τήν καρδίαν σου. Καί ταύτης άποτελεσθείσης. 155. «Έκ των υποκειμένων έν τη ψυχή παθών λαμβάνουσιν οί δαίμονες τάς άφορμάς του κινεΐν έν ήμΐν τους εμπαθείς λογισμούς. φέρουσιν αυτόν λοιπόν αίχμάλωτον εις τήν πράξιν». διέρχεται ορισμένα στά­ δια. 'Ιωάννου Σιναΐτου. Έξομολογητάριον. σ. σ. Ίησοϋ ονόματι μάστιζε τους πολε­ μίους' ού γάρ έστιν έν τω ουρανω καί έπί γης ίσχυρότερον οπλον».ραπεία πρέπει νά αρχίζει άπό τό έπιθυμητικό 155 . 156. «Πορευόμενος προσευχή όπλίζου' καταλαβών τάς χείρας διαπέτασον. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοϋ αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Κεφάλαια περί αγάπης II. Λόγος ΚΑ'. ό άνθρ. 157. PG 90. περισσότερα 'Ανέστη Κεσελόπουλου. Γι' αυτό ô Χριστιανός πού επιθυμεί τήν ηθική καθαρότητα. «Διά τούτο συνείθιζε τέκνον μου. συγκατατίθεται υστέρα ή διάνοια καί τέλος οδηγείται στην πράξη 1 5 6 . "Ετσι προσβάλλεται πρώτα ό νους άπό τους εμπαθείς λο­ γισμούς. PG 88.64 κ. 163 . Ήττηθέντος δε αύτοΰ. τά λόγια ταύτα' 'Κύριε 'Ιησού Χρι­ στέ. Νικόδημου Άγιορείτου. 31. 11Γ πρβλ. έλέησόν με'» 1 5 7 . Βλ. οφείλει νά «φυγαδεύει» καί νά πολεμά τους κα­ κούς λογισμούς μέ τό άγιο όνομα τοΰ Χριστού. 945C. εκβιάζονται αυτόν εις συγκατάθεσιν έλθεΐν της αμαρ­ τίας. Υιέ τοϋ Θεού. νά λέγης πότε μέ τό στόμα. Μαξίμου Όμολογητοϋ. Κλϊμαξ.έ.ωπος μέ­ χρι νά φτάσει στην αμαρτωλή πράξη. άγουσιν εις τήν κατά διάνοιαν άμαρτίαν. Θεσσαλονίκη 1982. Κατά τη διδα­ σκαλία των αγίων Πατέρων της Εκκλησίας. 993BC.

.

άλλα καί κάθε τι πού συ­ γκροτεί τήν Πολιτεία. δημιούργησαν ένα νομικό πνεύμα στό χώρο τής θεολογίας της. τό δημόσιο. Μέ τήν επίδραση μάλιστα τής δυτικής προπαγάνδας καί τής ρωσικής θεολογίας διαμορφώνεται ένα είδος εύσεβιστικής ηθικής. Σ' αυτό βέβαια υποβοήθησε καί ή αυτονόμηση τοϋ ή­ θους άπό τό δόγμα. τό ιδιωτικό. Ή έθναρχική θέση τής Εκκλησίας καί ή υποχρέωση της νά απονέμει τή Δι­ καιοσύνη. Προσέλαβε ευρύτερο περιεχόμενο καί έγινε ρυθμιστικός κώδι­ κας οχι μόνο της ηθικής καί θρησκευτικής. "Ετσι οί νόμοι. Ή χρήση έξαλλου νομικής ορολογίας κατά τήν Τουρκοκρατία. Ή ιδιαι­ τερότητα ομως τών ποιμαντικών αναγκών. άλλα καί ή ανάγκη στήριξης τής ομαλής συμβίωσης τών Χριστιανών άπό μέρους τής Εκκλησίας. Ό διαχωρισμός τής ηθικής άπό τή δογμα165 .ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ό Δεκάλογος κατά τήν εποχή της Τουρκοκρατίας δεν α­ ντιμετωπίσθηκε ώς καθαρά θεολογικό ή θρησκευτικό κείμενο. επηρέασαν αρνητικά τή διδασκαλία της. φανερώνει τήν υποχώρηση τοϋ χαρισματι­ κού πνεύματος τής Εκκλησίας. Σ' αυτό συνετέλεσε καί ή ά­ σκηση τής δικαστικής εξουσίας άπό μέρους της. Κατά τήν Τουρκο­ κρατία με τίς εντολές του Δεκάλογου δέν αναπτύσσονται μόνο οί βασικές χριστιανικές αλήθειες. Καί αυτό δι­ καιολογείται κατά τήν εποχή αυτή λόγω τών ειδικών πολιτι­ κών συνθηκών. άλλα καί τών ποιμαντικών αναγκών. άλλα καί τό εθιμικό δίκαιο περιλήφθηκαν στό Δεκάλογο καί εκφράστηκαν κυρίως άπό τό δεύτερο μέρος του. αλλά καί της ευρύ­ τερης κοινωνικής ζωής των Χριστιανών.

166 . 'Εξάλλου τό έργο του. Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. μέ τή δυτική προπαγάνδα. Μέσα άπό αυτές εκφράσθηκε ή εμπειρία τής Εκκλησίας. παρά τίς προσπάθειες τής δυτικής προπαγάνδας νά εξαλείψει τήν α­ κολουθία του άπό τό Τριώδιο κατά τή Β' Κυριακή των Νη­ στειών. Είναι ενδεικτικό εξάλλου ότι οί δυτι­ κοί μισσιονάριοι μετέφραζαν καί διέδιδαν δργα πρακτικοηθικου περιεχομένου. Παρατηρείται δηλαδή.εύσεβισμοϋ. τό ή­ θος καί τό δόγμα της. τόσο στό κήρυγμα οσο καί στίς Κατηχήσεις. καί εκπροσωπήθηκε άπό πολλούς πατριάρχες. ιδιαίτερα τοϋ 'Αγίου "Ορους. Γρηγορίου Παλαμά δέν είχε λησμονηθεί. Οί δέκα εντολές λοιπόν δέν αποτέλεσαν μόνο ρυθμιστικό κώδικα τής ηθικής καί τής κοινωνικής ζωής τών Χριστιανών. 'Ή­ ταν εκείνη πού καλλιεργήθηκε στά μοναστήρια. Δόθηκε μάλιστα ι­ διαίτερη βαρύτητα στην ηθική διδασκαλία. υπήρχε καί μιά άλλη. Ή μετα­ φορά αυτή γινόταν έμμεσα μέσω της ηθικής διδασκαλίας. 'Απέφευγαν νά θίξουν δογματικά θέματα. εκδόθηκε αρκετές φορές κατά τήν Τουρκοκρα­ τία. ιεράρχες καί μοναχούς.τική διδασκαλία πού παρατηρήθηκε κατά το ΙΖ' αιώνα συνεχί­ σθηκε καί στους μεταγενέστερους χρόνους. Ή διδασκαλία εξάλλου του άγ. Τό τίμιο λείψανο του καί τά θαύματα του διατήρησαν τή μνήμη του άνεξάλειπτη. γιατί θεωρούσαν αυτονόητη τήν αντίδραση των ορθοδόξων. Παράλληλα λοιπόν μέ τήν παράδοση πού αναπτύχθηκε μέ τήν επίδραση τής ρωσικής θεο­ λογίας καί του δυτικού . Μέ βάση τό Δεκάλογο εκφράστηκε ή δογματική καί η­ θική διδασκαλία τής 'Εκκλησίας. 'Από τήν άλλη πλευρά ô Δεκάλογος αποτέλεσε τήν αφετη­ ρία γιά μιά βαθύτερη προσέγγιση του μυστηρίου τής ορθόδοξης πίστης. μιά μεταφο­ ρά της σχολαστικής θεολογίας στον ορθόδοξο χώρο.

'Αγαπίου Ιερομόναχου καί Νικόδημου Άγιορείτου. Θεσσαλονίκη 1982. Amato Angelo. Τό Μέγα Νόμιμον. Συλλογή πάντων των ιερών καί θείων κανόνων των τε αγίων 'Αποστόλων. Θεσσα­ λονίκη 1984. Άποστολόπουλου. 'Αθήναι 1847. Σχέσεις Ελλήνων καί Τούρκων από του ενδεκάτου αιώνος μέχρι τοϋ 1821.. καί Οικουμενι­ κών Συνόδων άμα δέ καί τοπικών. Πηδάλιον της νοητής νηός της Μίας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής των 'Ορθοδόξων 'Εκκλησίας. . Ένετίησι 1787. Ά μ ά ν τ ο υ Κων/νου. Ή ιστορία τών ενοριών του Οικουμενι­ κού Πατριαρχείου κατά τήν Τουρκοκρατία. 77 Sacramento della Penitenza nella teologia Greco-Ortodossa. Της κατά Χριστόν ηθικής πραγματεία. Άποστολίδου Μισαήλ. 'Ανδριώτη Νικ..ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ* 'Αγαπίου 'Ιερομόναχου. 'Αθήναι 1976.. 'Αθή­ ναι 1970. Θεσσαλονίκη 1974. — Τά γράμματα εις τήν Χίον κατά τήν Τουρκοκρατίαν. Δ. Αθήναι 1955. Άκανθόπουλου Πρ. Τά έργα αυτά αναφέ­ ρονται στις σχετικές παραπομπές. πού χρη­ σιμοποιήθηκαν γιά τή σύνταξη της παρούσας μελέτης. Κρυπτοχριστιανικά κείμενα. συμβολή στην έρευ- * Έδώ δέν περιλαμβάνονται τά 6ργα τών Πατέρων της Εκκλησίας.

. 'Αρμενόπουλου Κ. Άρχοντώνη.να τοΰ μεταβυζαντινού δημοσίου δικαίου. Βλάχου Κ. — Ή εμφάνιση της Σχολής τοΰ φυσικού δικαίου στην «Τουρκοκρατούμενη» ελληνική κοινωνία. Γ. περί των με­ τά τό σχίσμα 'Αγίων τής 'Ορθοδόξου 'Ανατολικής Εκκλησίας καί των γινομένων εν αύτη θαυμάτων. Κ. 'Αθήνα 1971. Κωνσταντινούπολις 1883. Paris. 1972. Θεσσαλονίκη 1970. 'Αθήνα 1981. 5-17. 9. Beauchamp Paul. έπιμ. «Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες του δα­ νεισμού με τόκο». Θεσσαλονίκη 1961... 'Αθήνα 1978. Βαφείδου Κ. Διακονία. σ. — Θεολογικόν. Τό Σάββατον ώς έκφρασις των ανθρωπιστικών κα­ τευθύνσεων της Π.. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. τεΰχ.. Les exégèses greques de Γ Apokalypse à Γ époque Turque (1453 . σ. — 'Επιστολή προς Πετρον τόν Κλαίρκιον. Προβλήματα Θεο­ λογίας. 60 à c. Tournai 1971. Πρόχειρον Νόμων ή Έξάβιβλος. τόμ. αφιέρωμα στή μνήμη Β. Θεσσαλονίκη 1988. Βερναρδάκη Δ. Δίτο­ μος.. Enpuête Patristique sur Γ interpretation chrétienne du Décalogue de c. Decalogue er morale chrétienne. 1973.1821). 220. 1968. Θεσσαλονίκη 1982. Κωνσταντινούπολις 21872. Bourgeault G. Βακαλόπουλου Α. Άδολεσχία Φιλόθεος. έν Βιέννη 1801. « Ό Θεός τοΰ Δεκάλογου». 168 . 'Ιερά Κατήχησις. Βαρθολ.. 324 κ. 'Αθήνα 1980. 'Αναστασίου Ίω.έ. Στογιάννου. Argyriou Asterios. Περί τήν κωδικοποίησιν των ιερών κα­ νόνων καί των διατάξεων έν τή Όρθοδόξω 'Εκκλη­ σία.. 'Ιστορία τοΰ Νέου 'Ελληνισμού. Βουλγάρεως Ευγενίου. έν Βενετία 1872. ήτοι εκ της ανα­ γνώσεως της ιεράς Μωσαϊκής Πεντατεύχου βίβλου επιστάσεις ψυχωφελείς τε καί σωτηριώδεις. 1-4. Διαθήκης. Πιτσάκη. Άθήνησιν 1844. 1964.

εν 'Αθήναις 1914. 'Αθήναι 1878.Ε. 'Αθήναι 1841. 'Αθήναι 1916. Θεσσαλονίκη 1987. 169 . und Sp. Fontes Minores III.. Denielou J. T h .. 9. Δεπούντη. Δαμασκηνού Στουδίτου. 164-176. Basileae 1584. 4.. ανατ. Τό Βιβλικόν Έβραϊκόν Πάσχα. Δυοβουνιώτου Κ. έκδ. Classification et nature des préceptes du Decalogue. Δεληδήμου Ειρηναίου. Turcograecia. Έγχειρίδιον ελέγχον τήν καλβινικήν φρενοβλάβειαν. Ίάσιον 1698. «Μελέτιος Συρίγος». Βενετία 1880. 'Αθήναι 1915.. παρ.τ. — Εισαγωγή στην Π.Θ. του ΙΣΤ' τόμου. Διδασκαλία Χριστιανική ήτοι 'Ιερά Κατήχησις.. Δημαρά Κ. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Κατήχησις. «Εισαγωγή» στό Θεολογικόν Ευγενίου του Βουλγάρεως. Θεσσαλονίκη 1985.) 1972. 'Ιστορία τής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Βουκουρέστι 1690. 93-125 Θεσ­ σαλονίκη 1971. Paris 1957. — Τόμος Καταλλαγής. Θησαυρός. σ.Θ.Σ. Μνήμη 1821. Ίεροϋ Συνδέ­ σμου. — « Ό Άγαθάγγελος ώς προφητικόν άποκαλυπτικόν έργον καί τό μήνυμα του». (α. Ε. Troîanos «Nomos Mysaîkos» Forschungen zur Byzantinichen Rechtsgechichte. σ. Δαμοδοο Βικέντιου. Θεσσαλονί­ κη 1969.1. Frankfurt 1979. άπότίς πρώτες ρίζες ώς τήν εποχή μας.. C . — Τόμος Χαράς. 'Αθήναι 1940.Ν. Τ. Theologie du Judéochristianisme.Θ. D . τόμ.Burgman L. Ίάσιον 1705. Crusius M. Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. — Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοΰ. Δοσιθέου Πατριάρχου "Ιεροσολύμων. 4. — Τόμος 'Αγάπης. Ζή­ ση . Δόικου Δαμιανού.Δ. Ίάσιον 1694. Δενδρινου Προκοπίου. Διαθήκη.. — Καλλίνικος Γ' πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Dublanchy Ε. Δαμαλα Δ.

«Νομοκανονικαί Μελέται» Π. Συλλογή των εγκυκλίων της Ίερας Συνό­ δου τής 'Εκκλησίας τής 'Ελλάδος. 'Αθή­ ναι 1936. Γεωργιάδου Ν.. 'Αθήναι 1901.. Α-Β. Florovsky G. Γρατσέα Γ.. Γρηγόριος Παλαμάς ΝΔ' . Γιούλτση Β. Γουσίδου Άλ. Γεδεών Μανουήλ.. 'Αθήναι 1860. 'Αθήναι 1917.NE'. Θεσσαλονίκη 1970. — Έκ των Νομοκανονικών χειρογράφων της βιβλιο­ θήκης τοΰ ημέτερου Πανεπιστημίου. Θεσσαλονίκη 1986.. Σταθμοί της Ρωσικής Θεολογίας. Χριστιανική κατ' έκτασιν κατήχησις της 'Ορ­ θοδόξου Καθολικής καί 'Ανατολικής 'Εκκλησίας. 'Αθήναι 1871. Κωνσταντινούπολις 1910. Τό Σάββατον εν Κουμράν καί τη Κ. μετάφρ. Θεσσαλονίκη 1972. Σύνοψις Ίερας Κατηχήσεως.. 'Αθή­ ναι. 1971. Ό Βίος τής Κοινότητος Βλάτσης επί Τουρκο170 . Γιούλτση. Ή ελευθερία τοΰ ήθους. — 'Επίσημα γράμματα Τουρκικά αναφερόμενα εις τα εκκλησιαστικά ημών δίκαια. Ή 'Ομιλητική εν 'Ελλάδι κατά τόν 19ον αιώνα. Θεσσαλονίκη 1974. Κων/πολις 1851. 'Αθήναι 1920. Φώτιον. Εύαγγελίδη Τρ. — Βραχεία σημείωσις περί των εκκλησιαστικών ημών δικαίων. — « Ό Νικηφόρος Θεοτόκης ώς φυσικός επιστήμων και εκκλησιαστικός ρήτωρ». 'Αθήναι 1958. Γεωργιάδου Β. 'Αθήνα 2 1979. Ή παιδεία επί τουρκοκρατίας. Καλινδέρη Μιχ. Κωνσταντινούπολις 1988-89. Εύθυβούλου Κ. Γιανναρά Χρ. Ό όρκιστής Φαρμακίδης. Β. Σχέσεις Καθολικών καί 'Ορθοδόξων. Εύτυχ.— Τό διαζύγιον κατά τους κώδικας 1471 καί 1472 τοΰ ημετέρου Πανεπιστημίου... Θεολογία καίδιαπροσωπικαίσχέσεις κατά τόν Μ.. τόμ.. Διαθήκη. Κανονικαί διατάξεις. εν Κωνσταντινουπόλει 1909.. Γρηγορίου Π.. Γιαννόπουλου Σπ.

Graz -Austria 2 1968. Theophanis Eleavoulcos professeur et prédicateur grec.Ν. 'Αθήναι 1937. (ανάτυπο). Ή περί τοΰ 'Ισλάμ καί της πτώσεως αύτοΰ «ελληνική χρησμολογική γραμματεία». — "Ανθρωπος καί φυσικό περιβάλλον. Καλλινίκου Κ. 171 . Kermelis E. 16. Καρμίρη 'Ιωάννου. Κανισίου Πέτρου. cum interpretatione Graeca et Hebraica. (XVIes). Θεσσαλονίκη 1982. Ε.. Kathechismus Catholicus.Σ. 'Αθήναι 1935. Γρηγόριος Παλαμάς. Sa personnalité et sonœuvre letteraire. 'Ιεροσόλυμα 1949. — Τά Δ ογματικά καί Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδό­ ξου Καθολικής 'Εκκλησίας. 'Αθήναι 1982.Θ. 20 (1949). τόμ. Α-Β. Καψάνη Γεωργίου Άρχιμ. Ή αμαρτία κατά τόν Άπόστολον Παΰλον. (ανάτυ­ πο) 'Αθήναι 1949. 'Εκκλησία. Georgii Mayr. 'Αθήναι 1938. Ή ποιμαντική διακονία κατά τους ιερούς κανόνας. — Έτερόδοξοι επιδράσεις επί τάς ομολογίας τοΰ ΙΖ' αιώνος. 16 (1932). £κδ. Strasbourg 1980. Κεσελόπουλου 'Ανέστη. 'Αθήναι 1955.. Καραβιδόπουλου "Ιωάννου. Πειραιεύς 1976.. Θεολογία. τόμ. Καριώτογλου Άλ. Ό Παχώμιος Ρουσάνος καί τά ανέκδοτα δογματικά καί άλλα έργα αύτοϋ.κρατίας. τόμ. Π. — «Περί των εξωτερικών επιδράσεων επί τής 'Ορθο­ δόξου Θεολογίας». 1621. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοΰ α­ γίου Γρηγορίου Παλαμά.. — 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. — «Διορθώσεις καί προσθαφαιρέσεις του Μελετίου Συρίγου εν τή Όρθοδόξω Όμολογία του Πέτρου Μογίλα». « Ό Δεκάλογος».Ε. Θεσσαλονίκη 1968. — « Ή ομολογία πίστεως τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύ­ μων Δοσιθέου».Α. Θεσσαλονίκη 1987. Θεσσαλονίκη 1982.

Paris 1918-28. Μελετίου Μητροπολίτου 'Αθηνών. 23. Bibliographie Hellénique du dix septième siècle. Παλαμικά. Τωμαδάκη. 'Αθήναι 1972 1973. 'Αθή­ ναι 141974. Κούκου Ελένη. 'Ορθόδοξος 'Ιερά Κατήχησις.. Θεσσαλονίκη 1973. — 'Ορθόδοξη Πνευματική ζωή. Γ'. 'Αθήνα (β' έκδοση). — Περί της αθανασίας της ψυχής καί περί των ιερών μνημοσυνών. «L' oeuvre Canonique du Consil in Trullo (691 . 'Εκκλησιαστική 'Ιστορία. Μαντζαρίδη Γ. στή σει­ ρά. — Μέθεξις Θεοΰ.692).huitième siècle. Centre Ortho­ doxe. Paris 1894-1903. τόμ. Legrand E. Θεσμοί καί προνόμια του ελληνισμού μετά την άλωση. Βιέννη 1784. 'Αθήναι 1861. — Χριστιανική Ηθική. τόμ. Ό Προτεσταντισμός. Revue de Etudes Byzantines.. τόμ. περ. τόμ. Chambésy . Θεσσαλονίκη 1979. τόμ.96 κ. Χριστιανική Κατήχησις. Les études théologiques de Chambésy. τιμητική προσφο­ ρά τω καθηγητή N. — Δογματική καί Συμβολική Θεολογία. τόμ. — 'Ελληνορθόδοξη παράδοση καί δυτικός πολιτισμός. — Bibliographie Hellénique du dix . 1-5. Κριαρά Ε.. Ό προορισμός του ανθρώπου. Θεσσαλονίκη 1985. Μαμούκα A. 'Αθήναι 1899. Α-Β. Μενούνου 'Ιωάννου. «L' Ancien Testament dans Γ Eglise».B. 8. «Ζούρα καί παράγωγα σημασιολογικά καί ετυμο­ λογικά». 'Αθήνα . Θεσσαλονίκη 1986. Laurent V. 1-2.. Κοσμά Αιτωλού Διδαχές καί Βιογραφία. Ματσούκα Νίκου. Βιέννη 1795.έ.Κομοτηνή 1984.Genève 1988. Θεσσαλονίκη 31983. έκδ. 'Αθηνά τόμ. Α'. source primaire du droit de Γ église orientale».Z. 172 . 1965. σ. 73-74. Θεσσαλονίκη 1985. 'Αθήναι 1901. συλλογικός τόμ. Θεσσαλονίκη 1978. Ματθόπουλου Εύσεβίου.Κεφάλα Νεκταρίου Μητροπολίτου Πενταπόλεως.

....Ν.Ε. Μεταλληνοΰ Γ. Παράδοση καί αλλοτρίωση. Μοσχάκη Ι.Σ. Μπόμπου . Δ. Έ ν Βενετία 4 1842. Μοσχόπουλου Άντων. 3. — «'Εκκλησία καί Δίκαιον είς τήν χερσόνησον του Αϊμου επί Τουρκοκρατίας». Παραδόσεις αρχαιολογίας τής Παλαιστίνης καί βιβλικής θεσμοθεσίας. 'Αθήναι 1947.. Θεσσαλονίκη 1960-63. Έξομολογητάριον. 'Αθήναι 1958. — Ό Δεκάλογος ήτοι όμιλίαι εις τάς δέκα έντολάς. 685-775. 173 .Ε. 'Αθήναι 1886. Νέλλα Π. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου. Θεσσαλονίκη 1974. Ε.Ο. Βιβλίον ψυχοφελέστατον περί τής συνε­ χούς μεταλήψεως των αχράντων μυστηρίων. Α'-Β'.. Μομφεράτου 'Αντωνίου..Σταμάτη Βασιλικής. 'Αθήναι 1888.. Σ. σ. Οικονόμου 'Ηλία.T. (α' έκδοση Βενετία 1873). Μοσχοβάκη N. Νικόδημου Άγιορείτου. 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. τόμ.Ε. 'Αθήνα 1984.Δ. — Χρηστοήθεια των Χριστιανών. Βιο­ γραφία . σ.εργογραφία. Επιτομή τής Δογματικής καί 'Ηθικής Θεολογίας.Ε. Πανταζόπουλου Νικ. Ή περίδικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου τοϋΚαβάσιλα. ως. 129-218. 'Απολογία Κυρίλλου Λουκάρε. Κεφαλληνία 1851.E. 'Α­ θήναι 1900. εν 'Α­ θήναις 1889.Μεσολωρά I. Τά Σωζόμενα 'Εκκλη­ σιαστικά Συγγράμματα. Οικονόμου Κωνσταντίνου πρεσβυτέρου. έκδ.Ε. τόμ. Η'. 'Αθήνα 1982.. Πειραιεύς 1975. Νοταρά Μακαρίου. 'Αθήναι 1892. — Ελλήνων συσσωματώσεις κατά τήν Τουρκοκρατίαν. τόμ. Άθήνησι 1962. Τό εν 'Ελλάδι δημόσιον δίκαιον επί Τουρκοκρατίας. Χριστιανική Κατήχησις. 'Αθήνα 1986. 'Από τής «λογίας» παραδόσεως εις τόν «Άστικόν Κώδικα». Οικονόμου.Ι. 'Αθήναι 1882. έν Ίεροσολύμοις 1905. «Εύρετήριον καί πρόλογοι τής 'Βα­ κτηρίας των 'Αρχιερέων'». Ό Βικέντιος Δαμοδός.

Studia Moralia. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία ή­ τοι Σύνοψις της Χριστιανικής Θεολογίας. Pargoire J. 17 (1967). έπιμ. Γρηγορίου Παπαμιχαήλ.— «Έξωτερικαί επιδράσεις επί της 'Ορθοδόξου Θεο­ λογίας κατά τόν ΙΣΤ' καί ΙΖ' αιώνα». Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. Φαράντου Μέγα. 17-27. 236-342. 12 (1909). εν 'Αθήναις 1849. 'Αθήναι 174 . Έξομολογητάριον. — Ή 'Ορθόδοξος 'Ανατολική 'Εκκλησία. Unitas. 281-286.Μ. Ε. Τουρκοκρατία. 264-280" τόμ. «Ι Buoni costumi cristiani secondo Nicodemo Agio­ rita»... Παπαθεμελή Στέλιου.Χ. τόμ. 'Αθήναι 1940. Θεσσαλονίκη 1986.. «Meletios Syrigos. σ. 11 (1908). 1 (1987) Roma. Ή Θεολογία Γενναδίου τοΰ Σχολαρίου. Θεσσαλονίκη 1981. Τό ζήτημα τοΰ ορκου. Παπαρούνη Π. σ. Θεσσαλονίκη 1983. Echos d' Orient.Ε. Pinkaers Servais. 'Αθή­ ναι 2 1970. 'Αθήναι 1954. Petra Basilio. Ή επί τοΰ "Ορους 'Ομιλία.Α. 167-175. Βασίλειο. Παπακώστα Σεραφείμ. sa vie et ses oeuvres». 1985. Ε. — 'Ιστορία της 'Εκκλησίας των 'Ιεροσολύμων. 'Ενότητα καί διάσπαση της κοινωνίας των πι­ στών κατά τόν Μ. 'Αθή­ ναι 1969. FribourgParis 1985. Πατρινέλη Γ. Επιτομή εϊτε συλλογή των θείων της πίστεως δογμάτων. Παρίου 'Αθανασίου.Θ. 1936-1937. 'Αθήνα (χ. Les sources de la morale chrétienne. 187-209. Ένετία 1673.Α.. — «Il Monte Athos e la vita religiosa greca della seconda metà del 700».ε\). Πασχαλέως Νικηφόρου. Οικονόμος ό εξ οικονόμων ή περί όρ­ κου. Πέτρου 'Ιωάννη. σ.Σ. Λειψία 1806. Φαρμακίδου Θεοκλήτου. «Έπιστολαί Ελλήνων προς τόν πάπαν Γρηγόριον ΙΓ' (1572-1585) καί τόν Καρδινάλιον Σίρλετον (1585)».. — Κοινωνική δικαιοσύνη.

— Νομικόν. Ράλλη-Ποτλή.Ε.. 'Αθήνα 1979. Ρωμαίοι ή ΡώμηοίΠατέρες της 'Εκκλησίας.Ο. 'Αθήναι 1896. Ή μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία.. Θεοφίλου Καμπάνιας. Ρωμανίδη Ι. Χριστός καίΝόμος. Στογιάννου Β. Δ.3 1830. μετάφρ. Σάθα Κ. Θεσσαλονίκη 2 1979.Ε. 175 . Θεοκλήτου Διονυσιάτου. Στεφανίδου Β. Θεσ­ σαλονίκη 1984. τόμ.1-6. 1-7. Σύνταγμα θείων και Ιερών κανόνων. 'Αθήναι 1948. Νομολογία τοΰ Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολις 1897.. 'Ορθόδοξος Κατήχησις. Νεοελληνική Φιλολογία. Θεσσαλονίκη 1976. Toth Thiamer. Προβληματισμοί 2.Σ. Παναγιωτίδου. 'Αθήναι 1868. Θεσσαλονίκη 1964.Ν. Θέμις. — Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη... τόμ. Άθήνησι 1869. «Νομοκάνων Μανουήλ Μαλαξοϋ».. Εκκλησιαστική 'Ιστορία. Ό Δεκάλογος. Θεοκλήτου 'Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας καί Σπάρτης. Α'-Β".. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. Βενετία-Παρίσιοι 1872-1894. Γκίνη παράρτημα Ε. Θεσσαλονίκη 1960. τόμ. — «Τέσσερες βασικές εντολές». Podskalsky G. Θεοτοκά Μ. Ό Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1724) καί ή άσκητικοφιλολογική σχολή του. Άθήνησιν 1855. περ. Ταχιάου Άντωνίου-Αίμιλίου. ('Αθήναι 1870) Θεσσαλονίκη 1979. "Αγιος Νικόδημος ό 'Αγιορείτης. 'Αθήναι 1856. Griechische Theologie in der Zeit der Türkenherrschaft (1453-1821). Σγούτα Α. 6κδ.. 'Αθήναι 1959. 7. München 1988. — Βιογραφικόν σχεδίασμα περί τοΰ πατριάρχου 'Ιερε­ μίου Β . Θεσσαλονίκη 7 1960. 'Αθήναι 1964. τόμ. Ί . — Τουρκοκρατούμενη Ελλάς. Ράνσιμαν Στήβεν.

A study of the Greek Church under Turkish ruelle. 144-75. Ζέπου Π. Τσιρπανλή Ζ. Ζερλέντη Π. Παραδόσεις εκκλησιαστικού δικαίου. — Ή πνευματική κίνηση τοΰ IH' αιώνα στον ελληνικό χώρο μέσα από τή χειρόγραφη παράδοση.'Αθήναι 1972. Ζαχαρόπουλου Ν. A. τόμ... Θεσσαλονίκη 1969. Θεσσαλονίκη 1971. . «La reconciliation des hérétiques dans Γ Eglise russe.A. Τζώγα Χ. Α.. Ware Timothy.. — Ή παιδεία στην Τουρκοκρατία.. 'Αθήναι 1957. — Τό 'Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης καί οί μαθητές του (1576-1700). — Γρηγόριος Ε' σαφής έκφρασις της εκκλησιαστικής πολιτικής επί Τουρκοκρατίας. Οί Μακεδόνες σπουδαστές τοΰ ελληνικού κολλεγίου Ρώμης καί ή δράση τους στην 'Ελλάδα καί στην 'Ιταλία. Θεσσαλονίκη 1984. Revue des Etudes Buzantines.Κ...Α. Ζαβίρα Γ. 'Ιστορικά σημειώματα εκ τοΰ βιβλίου των εν Νά­ ζια Καπουκίνων 1649 . 'Αθήναι 1979.. σ. Paris 1954. Θεσσαλονίκη 1980. 12. Ζακυθηνοϋ Δίον. Eustratios Argenti. έπιμ. Τά μετά την "Αλωσιν. ΠΡΑΓ. Oxford 1964. Le Trebnik de Pierre Mogila». Ή Τουρκοκρατία. Γριτσοπούλου. 'Αθήναι 1936. Δ-2. 'Αθήνα 1959. Wenger Α. Ή θεολογία της εικόνας καί ή ανθρωπολογική •• σημασία της.. Τρωϊάνου Σπ.Ι.. Συνταγμάτων Νομικόν.Τρεμπέλα Π. Κωνσταντινούπολις 1870. Υπόμνημα εις τό κατά Ματθαίον Εύαγγέλιον. Θεσσαλονίκη 1969. Τσελεγγίδη ά. Θεσσαλονίκη 1974.. 17 (1954 .1753. τόμ. 'Αθήναι 1979. Π. Έρμούπολις 1922. Δωρόθεος Βουλησμας. 176 . Θεσσαλο­ νίκη 1984.Ι. Θεσσαλονίκη 1983.. τομ. Νέα 'Ελλάς ή Έλληνικόν Θέατρον. — Πρόχειρόν Νόμων Μιχαήλ Φωτεινόπουλου. Ά .Σ.1959).. Ή περί μνημοσυνών έρις εν Άγίφ "Ορει κατά τόν IH' αιώνα. Ύψηλάντου Α. 'Αλεξάνδρου 'Ιωάννου Ύ­ ψηλάντου Βοεβόδα ήγεμόνος πάσης Ουγγροβλαχίας 1780.

«Le Mystère de Γ Eglise dans la tradition orthodoxe». Γεννάδιος Β'Σχολάριος. Irenikon 1987. métropolite de Pergame. Βίος-ΣυγγράμματαΔιδασκαλία. Θεσσαλονίκη 1980.Ζήση Θ. . Zizioulas Jean..

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ
Α γ ά π η 60, 76-77, 131 κ.έ. - προς τό
Θεό καί τόν πλησίον 82, 85, 132.
'Αγία Γραφή 88, 104.
άγγελοι 76.
άγιοι 93 κ.έ.
αδικία 133 - κοινωνική 78.
αίρεση 159
ακρίβεια εκκλησιαστική 21.
αμαρτήματα θανάσιμα 54.
αμαρτία 14, 54, 78, 89 αμαρτίας κλη­
ρονομιά 115 - νομική θεώρηση 32,
81 αμαρτιών κατάλογοι 14, 31, 81,
151.
αμαρτωλών κατάλογοι 81, 82.
άμβλωση 145 κ.έ.
άντινομιστές 59.
αρχιερείς - δικαστές 26 κ.έ.
Βάπτισμα 76.
βούληση 90.
Γονείς 134 κ.έ. γονέων ευχές 137 - κα­
τάρες 137.
γυναίκα 145, 149.
Δεκάλογος 13 κ.έ., 31, 59, 60, 62, 68
κ.έ. - ηθικός 13 λατρευτικός 13.
διάβολος 90, 159.
διαζύγιο 21.
διαλεκτική 67.
διάλογοι ορθοδόξων και προτεστα­
ντών 45 κ.έ.
Διαφωτισμός 15 - Γερμανικός 66.
δίκαιο 17, 27 - εθιμικό 18, 77, 78,
131 - φυσικό 15, 77, 78, 124.

δικαιοσύνη 78, 110 - θεία 31 κ.έ.
- κοινωνική 78-79, 155
δικαιοσύνης απονομή 20.
δικαίωση ανθρώπου 32.
δικαστήρια 157 κ.έ. - εκκλησιαστικά
17 κ.έ.
δόγμα 40, 52, 89 - καί ήθος 42, 54,
64 κ.έ., 73, 76.
Δογματική καί 'Ηθική 68.
Εβραίοι 96, 125.
εγκαίνια ναοϋ 76.
έθιμα 35, 75.
ειδωλολατρία 99.
εικόνα 102 κ.έ., εικόνων προσκύνηση
99 κ.έ., - σκιαγραφίες 104 - στολι­
σμός 88, 103 κ.έ., 107.
εικονογραφία καί λογογραφία
106-107.
είκονομάχοι 100.
ειρήνη 32, 147.
Εκκλησία 50, 131 - 'Ανατολική καί
Δυτική 43,47 - καί Πολιτεία 17 κ.έ.
Ρωσική 51 Ε κ κ λ η σ ί α ς δικαστική
εξουσία 19 - έθναρχική θέση 18 κ.έ.
- εντάλματα 74-75 - παραδόσεις
75.
"Ελληνες 73, 94, 98.
ελπίδα 60.
έμβρυο 145 - 46.
ενανθρώπηση 61.
εντολές 57, 63, 64, 69, 91 - Δεκάλογου
70-71 κ.έ., 81-82 - 'Εκκλησίας 75 καί δόγματα 84 - νόμος 81, 162
εντολών τήρηση 113.

179

εξισλαμισμός 93.
εξομολόγηση 14, 26, 54, 80, 81, 150,
153.
Έξομολογητάρια 25 κ.έ., 29 κ.έ, 80.
εξουσία πολιτική 138 κ.έ.
Εορτές 119.
επιθυμία 154, 160 κ.έ. - μοχθηρή 148,
151.
έπιορκία 69, 109, 157 κ.έ.
επισκοπικά δικαστήρια 26 κ.έ.
επίσκοπος δικαστής 22.
έπιτίμια 31, 33, 35.
εργάτης 78.
εργοδότης 78.
Ευαγγέλιο 69, 84 - ιερό 104 - νόμος 61.
εύσεβισμός 32.
Ευχαριστία θεία 76, 119, 121 κ.έ.,
153.
«Ζούρα» 155.
ζωή έν Χριστώ 84.
Η θ ι κ ή 76, 77 - εύσεβιστική 14, 16.
- διδασκαλία 37, 77 - και Δογματι­
κή 68.
ήθος 35, 52, 53, 159 - καί δόγμα 16,
52, 54, 64, 73, 76, 89.
θάνατος 152-53.
θεϊστές 97.
Θεολογία 14, 17, 37, 67, 84 - καί
νομική 17 - δυτική 45, 51 - κατα­
φατική 105 - σχολαστική 67-68.
Θεός 76, 94, 98 Θεού γνώση 90 - λα­
τρεία 85, 90, 98, 123 - Πατρός είκογράφηση 105 - ουσία 96.
Θεοφάνειες 84, 105.
θέωση 62.
θρησκευτικές οργανώσεις 35.
θυμός 69, 141.
'Ιησουίτες 37 κ.έ.
ικανοποίηση θείας δικαιοσύνης 31
κ.έ.
Καινή Διαθήκη
κη 92.
κανόνες ιεροί
- εντολές της
Κατηχήσεις 54,

180

62 - καί Π. Διαθή­
21, 23, 29, 35, 68
εκκλησίας 75.
55, 62, 51.

Καπουτσίνοι 37, 40, 41.
κληρικοί 23,' 24, 27 - συμβολαιογρά­
φοι 19 κ.έ. - κληρικών μισθός 161.
κλοπή 72, 153 κ.έ., 160.
κοινωνική δικαιοσύνη 79, 155.
κόλαση 93.
Κολλυβάδες 65, 122.
Κοράνιο 18, 92.
κριτής 20, 26, 158.
κτισματολατρία 98.
Κυριακή 75, 118 κ.έ. Κυριακής κοι­
νωνικός χαρακτήρας 128-129.
Κύριος 89 - σαρκωμένος 92.
Λατρεία 98 - Θεοϋ 90, 123 - λογική 9899 λατρείας Θεού είδη 123-24.
μαντεία 90 κ.έ.
μισσιονάριοι 33, 38, 46, 47, 48, 60. .
μνημόσυνα 124.
μοιχεία 22, 69, 148 κ.έ., 160 - πνευ­
ματική 150 - μοιχείας θεραπεία
152-53.
μοναχικά τάγματα 41.
μυστήρια 75, 84.
Νομικό πνεϋμα 22, 36, 88.
Νομοκάνονες 25 κ.έ., 36, 62.
νομοκανόνων χαρακτήρας 31.
νομοκανονικές συλλογές 28, 35, 36
νόμοι Λυκούργου 70 - Σόλωνα 70.
νόμος γραπτός 61 - εκκλησιαστικός
23, 29, 62 - ευαγγελικός 85 ηθικός 82 - θείος 81.
- καί χάρη 76, 57 κ.έ., - μωσαϊκός
58 κ.έ., 69 - νέος 57 κ.έ., - παλαιός
57 κ.έ., 62 - πνευματικός 22,
85 - πολιτικός 22-23, 29, 35, 62,
78, 131 - φυσικός 58-59, 85 - χά­
ριτος 58 κ.έ., 61 νόμου παιδαγω­
γική αξία 58 νόμων καί εντολών
διαφορά 162.
νους 90.
«'Ογδόη ήμερα» 118, 125.
οικολογική κρίση 79.
οικονομία εκκλησιαστική 21, 32
θεία 92 - καί ακρίβεια 21.
οράσεις προφητικές 105, 106.
όρκος 69, 108 κ.έ., 157 κ.έ.

έ. Ψευδομαρτυρία 157 κ. 132. τελετές ιερές 84. 80 . . 161-162.έ.έ. 'Υψηλή Πύλη 43. σωτηρία 60. 91.έ.Ούνία 39. 68 . Πολιτεία καί Ε κ κ λ η σ ί α 17 κ. 107. Φιλαυτία 152.έ. μέρη 181 . 92. προφήτες 105. 78. τάμα 91.. 87-88. 85.έ. 106. 62 σταυρική θυσία 73. φόβος 132.εκούσιος 144 . Παλαιά Διαθήκη 62. σχολαστικισμός 73. φόροι 18. παράχρηση 152. φιλοσοφικός στοχασμός 78.θεολογία 15 . σιμωνία 97.καί πολιτική εξουσία 139. 69. φως θείον 76. 76. 47. πόλεμος 147. πλησίον 88. φιλοσοφία 37. Χριστού ένανθρώπιση 59. Τούρκοι καί δυτική χριστιανοσύνη 43 κ. 157. σάρκωση 92. πορνεία 21. 35. 80 . 20. 67. 93 . πειρασμοί 115.πατέρας 30 κ. 135 κ. ουσία κοί ενέργεια 53.έ. 132 κ. 48. ποιμαντική 40 .έ.φόνοι πολέμων 147 .του φόβου 36. Σάββατο 117 κ. σχολαστική μέθοδος 67 .νόμος Θεοί) 57. Ρωσική θεολογία 64. 155. περιβάλλον φυσικό 79.έ.πολιτι­ κής εξουσίας 144-145. Χριστιανοί 13. πτωχοί 88. 96.νομικί­ στικη 76. 106. 80. 107. ταπείνωση 140. παράδοση 53. 105. 157. τοκιστής 79. τόκος 154-155 κ. 139. Παιδιά καί γονείς 134 κ. χαρίσματα 62.«κριτής» 31. 89. filioque 51. σώμα καί ψυχή 146.έ. πατριάρχες Π. ψευδορκία 157 κ. πνευματική ζωή 40. πλούτος 154.έ.φόνος 142. Διαθήκης 105. Χριστός 69. 50.παράδο­ ση 90. 147-148.έ. φωτισμός 106. 73. 148 κ. φόνος 69.έ. 61.. πλούσιοι 78. τελείωση 131. προνόμια 18 κ.έ.έ. ψυχή καί σώμα 146 ψυχής 162 . Προτεστάντες 45 κ. 159 .δυτική 31 . Ρωμαιοκαθολικοί 37 κ. 107. 140 κ. ψεύδος 159. Χάρη 57. συλλογισμός 67. πνευματικός 30.

.

(Μετά­ φραση . 424. Λόγος καί μϋθος.ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 1. Νίκου Α. 254. Μαρτζέλου. Νίκου Α. Ματσούκα). Ματσούκα. Μέ σύντομη Εισαγωγή στή Φιλοσοφία. Χάρη καί Ελευθερία κατά τήν πατερική παράδοση τοϋ ΙΔ' αιώνος. Δημ. 260. 756). 8. Καλλιακμάνη. Σελ. Ματσούκα. Δογματική καί Συμβολική Θεο­ λογία Β. Νίκου Α. Ματσούκα. 3. Κατά Μανιχαίων διάλογος και Προς τους διαβάλλοντας τάς αγίας εικόνας. 5. Γεωργίου Δ. Δοκί­ μιο πατερικής θεολογίας. ηθική και ποιμαντική διερεύνηση. Ματσούκα. Τσελεγγίδη. Νίκου Α. Νίκου Α. 10. Ματσούκα. Ματσούκα. Blaise Pascal. 7. 'Ιστορία της Φιλοσοφίας. Έκθεση της ορθόδοξης πίστης. Επιστήμη φιλοσοφία και Θεο­ λογία στην έξαήμερον του Μεγάλου Βασιλείου. (Προλεγόμενα-Μετάφραση Σχόλια-Ύποσημειώσεις Νίκου Α. Εισαγωγή στή θεολογική γνωσιολογία. 4.υποσημειώσεις Νίκου Α. μέ βάση τήν αρχαία Ελληνική φιλοσοφία·. 12. Γένεση πηγές του Ό ρ ο υ της Χαλκηδόνας.θεολογία). Σελ. Σελ. Στοχασμοί. Ματσούκα. (Συμβολή στην ίστορικοδογματική διε­ ρεύνηση του Ό ρ ο υ της Δ' Οικουμενικής Συνόδου). Νίκου Α. Νίκου Α. Σελ. 2. (Ιστορία . 'Ιωάννου Δαμασκηνού. Βασιλ. Τό πρόβλημα του κάκου. Ή χρήση του δεκάλογου στην Τουρκοκρατία. Δογματική καί Συμβολική Θεολο­ γία Α. 9. 6. Οικουμενική κίνηση. ("Εκδοση δεύτερη). . Σελ. 11. Ματσούκα. 574.

ΧΑΛΚΗΔΟΝΟΣ 2. ΘΕΣΣΑ­ ΛΟΝΙΚΗ . ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ .ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟ­ ΚΡΑΤΙΑ .ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ» ΤΟΥ Β.ΚΑΣΤΡΙΤΣΙΟΥ 12. ΔΕΔΟΥΣΗ . ΤΗΛ. Ι. 544 54 ΘΕΣ­ ΣΑΛΟΝΙΚΗ. ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ Γ. 270.ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ Π. 519.ΑΝΔΡΕΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ 28. ΠΟΥΡΝΑΡΑ .941 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ . ΤΗΛ.091.