Vous êtes sur la page 1sur 184

ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

ΑΡΙΘ. 11

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΙΩ. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π. ΠΟΥΡΝΑΡΑ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΙΩ. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ
.

.

Λ0,
(ν·/;

H ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΑ
ΥΠΟΒΛΗΘΕΙΣΑ ΣΤΟ ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ
ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ Π. ΠΟΥΡΝΑΡΑ
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1988

(Ν. .ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΑΝ. 2). 202. παρ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΕΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΠΟΥΛΤΣΗΣ ΓΟΥΣΙΔΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΑΝ. αρθρ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΝΙΚΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΑΝΕΣΤΗΣ ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ ΠΟΥΛΤΣΗΣ ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΓΟΥΣΙΔΗΣ ΚΕΣΕΛΟΠΟΥΛΟΣ « Ή εγκρισις διδακτορικής διατριβής υπό του Τμήματος Θεο­ λογίας του 'Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δέν ύποδηλοΐ τήν άποδοχήν των γνωμών του συγγραφέως». 5343/1932.

Στη μνήμη τοϋ πατέρα μου .

.

Ίεροδ. 'Από τή θέση αυτή επιθυμώ νά εκφράσω τή βαθιά μου ευ­ γνωμοσύνη προς τό σύμβουλο καθηγητή κ. Β.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τό ενδιαφέρον τής επιστημονικής Ερευνάς στρέφεται ολο καί περισσότερο τά τελευταία χρόνια στην Τουρκοκρατία. Γεώργιο Μαντζαρίδη γιά τή βοήθεια στην επιλογή τοϋ θέματος καί τήν παρακολού­ θηση τής διατριβής σέ όλα τά στάδια τής συγγραφής της. διαπιστώνει κανείς την πολυμορφία των απόψεων καί των εξωτερικών επιδράσεων στην ορθόδοξη θεολογία. Καλλιακμάνης . Ή παρούσα εργασία προσανατολίζεται προς τήν κατεύθυνση αυτή. όπως καί γιά τήν έγκριση τής διατριβής αυ­ τής. Θά ήθελα επίσης νά ευχαριστήσω τάμέλη τής συμβουλευτι­ κής καί τής εξεταστικής επιτροπής γιά τίς πολύτιμες συμβουλές καί υποδείξεις τους. 'Αρ­ χίζει παράλληλα νά γίνεται αποδεκτή ή άποψη ότι στην εποχή αύτη πρέπει νά αναζητηθούν οί ρίζες διαφόρων ρευμάτων τής νε­ οελληνικής θεολογίας. μέ σκοπό τη διερεύνηση των θεολογικών τάσεων τής πολυτάραχης εκεί­ νης εποχής. Μέσα από τίς ερμηνείες πού δόθηκαν στίς επιμέρους εντολές του. Ό Δεκάλογος ώς σύντομο καί περιεκτι­ κό κείμενο χρησιμοποιείται ευρύτατα κατά την Τουρκοκρατία.

.

Παλαιός καί Νέος Νόμος 2. Προτεστάντες Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία του Πέτρου Μογίλα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 17 25 37 37 45 48 ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΜΟΡΦΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2. Ό Δεκάλογος 57 64 68 9 . ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ Ή νέα πολιτική σκηνή καί τά εκκλησιαστικά δικαστήρια Νομοκανονικές Συλλογές .Έξομολογητάρια Δυτική θεολογία α. 3. 7 9 13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. 4. Αυτονόμηση του ήθους άπό τό δόγμα 3. Ρωμαιοκαθολικοί β.

. «Ούκ επιθυμήσεις. «Μνήσθητιτηνήμέραντων σαββάτωνάγιάζειν αυτήν. «Ου λήψει τό ονομα Κυρίου τοϋ Θεοϋ σου επί ματαίω» 108 4. «Ού μοιχεύσεις» 4.. «Ου κλέψεις» 5.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ 87 1.» 117 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ 1. «Τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου. «Ού ψευδομαρτυρήσεις κατά του πλησίον σου μαρτυρίαν ψευδή» 6... «Ου ποιήσεις σεαυτφ εϊδωλον» 99 3. «Ου φονεύσεις» 3.» 2. « Έ γ ώ είμί Κύριος ό Θεός σου» 89 2. όσα τω πλησίον σού εστί» 157 160 ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 165 167 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ 179 10 131 134 140 148 153 ..

Biblisch . Προβλήματα Θεολογίας.P. 'Επιστημονική Έπετηρίς Θεολογικής Σχολής Πανεπιστημίου 'Αθηνών. J. Dictionnaire de Theologie Catholique. 'Επιστημονική Έπετηρίς Τμήματος Νομικής τής Σχολής Νομικών καί Οικονομικών Επιστημών. Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. . Εκκλησιαστική 'Αλήθεια.ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΙΑ. Patrologiae Latina. RB. ΕΕΣΝΟΕ. Πραγματείαι 'Ακαδημίας 'Αθηνών.1950 EA.P. Συλλογή των 'Εγκυκλίων τής 'Ιεράς Συνόδου τής Ε κ κ λ η σ ί α ς τής 'Ελλάδος. ΠΡΑΓΑΑ. J. FBR. ΕΕΘΣΠΑ. ΣΕΙΣΕΕ. Paris 1878 .Historisches Handwörterbuch. ΔΣΜ.Migne. Revue Biblique. Δελτίον 'Ιστορικής καί Εθνολογικής Εταιρίας τής Ελλάδος. Forschungen zur Byzantinischen Rechtsgeschichte.Migne. Paris 1909 . Πηδάλιον.1890. Επιστημονική Έπετηρίς Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης. PG. ΕΕΘΣΘ. ΠΡΘ. Πηδάλιον τής νοητής νηός τής μιας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής των 'Ορθοδόξων Ε κ κ λ η ­ σίας. DThC. ΔΙΕΕΕ. ΒΗΗ. PL. Paris 1857-1886. Άρχεΐον 'Ιδιωτικού Δικαίου. Patrologiae Graecae.

.

"Εξοδ. Διακονία. 484-510. 16. Βλ. 13 . 13. 331. Βλάχου. Σ. M.4. πού έδωσε ό Θεός στό Μωϋσή στό Σινά. Ό Δεκάλογος καί ή επί του "Ορους Όμιλία. col. Δευτ. PG 9. Ή επιλογή δέν είναι τυχαία. « Ό 'Ισραήλ καί τά δθνη . 1962.σ. Paris 1952. 5. 6. στό Catholicisme hier aujourd'hui demain.J. Στογιάννου. Μερικά άπό τά θέματα αυτά είναι: Ή σύγκριση του Δεκάλογου μέ έξωβιβλικά κείμενα1. Βλ.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πολλά θέματα σχετικά μέ τό Δεκάλογο μπορούν ν' αποτε­ λέσουν αντικείμενο ειδικής έρευνας. 357C-361B. Ή παρούσα Ερευνά επικε­ ντρώνεται στους χρόνους τής Τουρκοκρατίας. Ό Λατρευτικός καί ό Ηθι­ κός Δεκάλογος 2 . όπως θά φανεί στή συνέχεια.έ. Ό ορός Δεκάλογος χρησιμοποιείται γιά πρώτη φορά άπό τόν άγ. Stamm. 19 κ. 79. 4. Κ. Τό κείμενο τοΰ Δεκάλογου στην Παλαιά Διαθήκη καί τους Πατέρες τής Εκκλησίας. 34. 28' Δευτ. σ. 3. 10. Έκεΐ αναφέρονται τά «δέκα ρήματα»5 ή οί «δέκα λόγοι»6. Cazelles. Ειρηναίο3 καί τόν Κλήμη τόν Άλεξανδρέα 4 . 4. τόμ. col. «Dekalog». Στρωματεϊς 6.Historisches Handwörterbuch. στό Biblisch . 501. Βλ. «Decalogue». αφιέρωμα στή μνήμη Β. 2. Ή κατα­ γωγή του όμως ανάγεται στην Π. Έξαλλου σ' αυτά αναφέρεται διεξοδικά ή ξέ­ νη κυρίως επιστημονική έρευνα. Θεσσαλονίκη 1988. Στά πλαίσια τής εργασίας αυτής δέν θά ασχοληθούμε μέ τά πα­ ραπάνω θέματα. Paris 1972. στό Revue Biblique τόμ. Η. I. Lestienn. σ.ό Γκαίτε καί ό Δεκάλογος». J. ενδεικτικά. Διαθήκη. 1. 3. «Les 'dix paroles' et le décalogue».

θέσαμε ορισμένα ερωτήματα. 14 . "Ε­ τσι μέ αφορμή κάθε μιά εντολή του Δεκάλογου συντάσσονται μακροσκελείς κατάλογοι αμαρτιών καί αμαρτωλών. Οί παραβάτες του Νό­ μου του Θεοϋ οφείλουν νά δεχθούν τήν «πνευματική ποινή». σέ συνεργα­ σία μέ τόν καθηγητή κ. Ερμηνεύεται ό Δεκάλογος μέ βάση τήν Και­ νή Διαθήκη. τό έπιτίμιο. Συνεχίζουν οί εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας τή δυναμική ορθόδοξη παράδοση των προη­ γουμένων χρόνων. Σέ ό­ λες τίς ορθόδοξες κατηχήσεις πού συντάχθηκαν σύμφωνα μέ δυτικά σχολαστικά πρότυπα ερμηνεύεται διεξοδικά ό Δεκάλο­ γος. Καλλιερ­ γείται ενα είδος εύσεβιστικής ηθικής. Μογίλα στην καλλιέρ­ γεια καί διάδοση του σχολαστικισμού στην 'Ανατολή. 'Αποτέλεσε ακόμη ό Δεκάλογος τή βάση γιά τήν κατήχη­ ση καί ειδικότερα τήν ηθική διδασκαλία της Εκκλησίας. άφοΰ αφορούσαν τό ήθος καί όχι τό δόγμα. Ό πνευματικός πατέρας με βάση τό Δεκάλογο εξέταζε τή συνεί­ δηση του μετανοοϋντος. Μήπως ή έθναρχική θέση της Εκκλησίας συνέβαλε στή διαμόρφωση νομικού πνεύματος στό χώρο της Θεολογίας. χρη­ σιμοποιήθηκε ευρύτατα κατά την Τουρκοκρατία. Διαθήκης. Ή σχέση του ανθρώπου μέ τό Θεό θεωρείται δικανικά. 'Υπήρ­ χαν σημαντικές επιδράσεις από τό χώρο της Δυτικής Θεολο­ γίας ή όχι. ή σημειώνεται μιά παλινδρόμηση στό πνεύμα τοΰ Νόμου της Π. Γεώργιο Μαντζαρίδη. Μήπως οί μισσιονάριοι της Δύσης φρόντιζαν οί επι­ δράσεις αυτές νά είναι «αθέατες».Ό Δεκάλογος. Ό Δεκάλογος αντιμετωπίζεται ώς κώδικας ηθικής ζωής πού ρυθ­ μίζει τή νομική σχέση ανάμεσα στό Θεό καί τόν άνθρωπο. Μιά τέτοια όμως εξέταση των αμαρ­ τιών συνδέεται κατά τήν εποχή αυτή καί με τή νομική θεώρηση της αμαρτίας. ώς σύντομο καί περιεκτικό κείμενο. Καταρχήν κατείχε κεντρική θέση στό μυστήριο της έξομολογήσεως. Ώ ς αμαρτία ορίζεται ή «παράβαση του νόμου» καί νόμος είναι κυρίως οί δέκα εντολές. Τί ρόλο διαδραμάτισε ή ρωσική Θεολογία καί ειδι­ κότερα ή 'Ορθόδοξη 'Ομολογία του Π. πού θά γνωρίσει άνθηση κατά τους νεότερους χρόνους. Στην αρχή της ερευνητικής μας προσπάθειας.

χωρίς νά εξαντλεί ολα τά επί μέρους θέμα­ τα. 'Επίσης τό ήθικοκρατικό καί λογοκρατικό στοιχείο του Δια­ φωτισμού. Ή χρήση νομικής ορολο­ γίας. 'Αλεξάνδρου Γουσίδου.46. πού επηρέασε τό κήρυγμα9 κατά τήν εποχή αυτή. 1457 καί 1458». όπως ή Τουρκοκρατία. Θεσσαλονίκη 1970. Τά δύο αυτά χειρόγραφα διασώζουν δύο παράλληλους τύπους παραδόσεως. 9. οπού αυ­ τό κρίνεται αναγκαίο. αλλά καί τοϋ νομικού πνεύματος πού καλλιεργήθηκε στην 'Ανατολή. 'Ακολουθείται ή αναλυτική κυρίως μέθο­ δος ώς πιό ασφαλής. εί­ ναι ευδιάκριτο καί στό έργο τοϋ Δαμοδοΰ. 'Αντιμετωπίσθηκαν αρκετές δυσκολίες. ή εξάρτηση άπό τό φυσικό δίκαιο. Ό Βικέ­ ντιος Δαμοδός καταγράφει τήν καθημερινή πράξη της εκκλη­ σιαστικής κοινότητας. χωρίς όμως νά λείπει ή σύνθεση. άπό τόν Πανηγυρικό τόμο επί τη έβδομηκονταετηρίδι της Ριζαρειου 'Εκκλησιαστικής Σχολής. 5. Τά έκδεδομένα κείμενα της περιόδου αυτής είναι δυσεύρετα.έ. ενώ τά ανέκδοτα πολλές φορές απρόσιτα. Ή 'Ομιλητική έν Ελλάδι κατά τόν 19ον αιώνα. σ. ανατ. Χφ EBE 2309. Ή έρευνα. 8.7 κ.Στόχος της παρούσας εργασίας είναι νά απαντήσει στά ε­ ρωτήματα αυτά μέσα άπό τίς ερμηνείες πού δόθηκαν στό Δε­ κάλογο. Βλ. γιατί ή περίοδος είναι μεγάλη. Τό πρώτο χειρόγραφο είναι του Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου καί επιγράφεται Περί της Δεκάλογου1. Τό έργο φανερώνει έντονη επίδραση του δυτικού σχολαστικισμού. 15 . Κ. Γιά τή γνησιότητα τοϋ έργου βλ. χρειάζεται άφθονο πηγαίο υλι­ κό. άλλα καί οί συχνές πα­ ραπομπές στην Π. Διαθήκη επιβεβαιώνουν τήν άποψη αυτή. φφ 11-213. Δυοβουνιώτου. « Έ κ των νομοκανονικών χειρογράφων της βιβλιοθήκης του ημετέρου πανεπιστημίου τά ΰπ' α­ ριθμ. 'Αθήναι 1920. σ. Ωστόσο μέ τή βοήθεια δύο ανεκδότων χειρογράφων πού αναφέρονται στό Δεκάλογο καί μέ τό έκδεδομένο υλικό πού υπάρχει στη διάθεση μας ολοκληρώθηκε ή έρευνα. 'Αντίθετα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης εκφράζει τό όρθό7. κινείται καί αναφέρεται στό χώρο της 'Ηθικής καί της Ποι­ μαντικής θεολογίας. Περί των δέκα τοΰ Θε­ ού εντολών ή Περί τοϋ Δεκάλογου8. Γιά νά ερευνηθεί μιά εποχή τόσο πολυτάραχη καί ανεξε­ ρεύνητη. Τό άλλο είναι του Βικέντιου Δαμοδοΰ καί φέρει τόν τίτλο.

Ένώ ή χρήση τοΰ κειμένου του Δεκάλογου στίς Κατηχήσεις μας αποκαλύπτει τήν αυτονόμη­ ση τοΰ ήθους άπό τό δόγμα πού παρατηρήθηκε κατά τήν εποχή αυτή. πού εκδηλώθη­ κε κατά τόν IH' αιώνα καί είναι γνωστή ώς Κίνημα των Κολλυβάδων. Στό τρίτο καί τέταρτο κεφάλαιο αναπτύσσονται καί συγ­ κρίνονται οί ερμηνείες των επί μέρους εντολών τοϋ Δεκάλο­ γου. Έξαλλου ό ίδιος ανήκε στους ηγέ­ τες τής πολύμορφης θεολογικής αναγέννησης. Τά πλαίσια αυτά διαμορφώνουν τό κλίμα στό όποιο ερμηνεύθηκε ό Δεκάλογος. Έδώ γίνονται εμφανέστεροι οί δύο παράλληλοι τύποι πα­ ραδόσεως: ή εμμονή στην ορθόδοξη πατερική παράδοση άπό τή μιά μεριά καί ή καλλιέργεια τής εύσεβιστικής ηθικής καί τοϋ δικανικού πνεύματος άπό τήν άλλη. οί 'Ομολογίες Πίστεως. Προτάσ­ σεται ένα εισαγωγικό κεφάλαιο. Ή εργασία αποτελείται άπό τέσσερα κεφάλαια. Έδώ αναλύονται οί έννοιες του Παλαιού καί τοϋ Νέου νόμου σέ σχέση μέ τόν πολιτικό νόμο. τά Έξομολογητάρια. Έκτος άπό τά δύο χειρόγραφα ώς πηγές χρησιμο­ ποιούνται ακόμη. πού τονίζεται στίς πηγές.δοξο φρόνημα. όπου εξετάζονται ακροθιγώς τά πλαίσια μέσα στά όποια αναπτύχθηκε ή ηθική διδασκαλία τής Εκκλησίας κατά τήν Τουρκοκρατία. Ή ταύτιση του Δεκάλογου μέ τό Νόμο τοϋ Θεού. στους οποίους συχνά παραπέμπει. πού καλλιεργήθηκε κυρίως στά μοναστήρια. Στηρίζεται στην εμπειρία των Πατέρων της 'Ανατολής. μας οδήγησε στή σύνταξη τοϋ δευτέρου κεφαλαίου. 16 . oi Κατηχήσεις καί άλλα κείμενα στά όποια αναπτύσσεται διε­ ξοδικά ό Δεκάλογος.

'Αθήναι 1882. έπιμ. πού είχαν 1. σ. Γιά τόν Τούρκο κατακτητή 'Εκκλησία καί Πολιτεία ήταν ένας ενιαίος θεσμός. Νικολάου Γ. ό όποιος. σ. 2. Μοσχοβάκη. Ή νέα πολιτική σκηνή καί τά εκκλησιαστικά δικαστήρια Ή άλωση της Κωνσταντινουπόλεως άπό τους Τούρκους σήμανε την κατάλυση της μεγάλης αυτοκρατορίας των 'Ορθο­ δόξων αυτοκρατόρων. Τό èv 'Ελλάδι δημόσιον δίκαιον έπίΤουρκοκρα­ τίας. Ή σύγχυση δέ αυ­ τή πού τή συναντά κανείς σ' ολόκληρη τήν Τουρκική «θεσμοθεσία» είχε συνέπειες γιά τό ρόλο καί τή θέση της 'Εκκλησίας. όπως είπαμε.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ 1. Ή 'Ορθόδοξος 'Ανατολική 'Εκκλησία. Παπαμιχαήλ. αλλά διαμόρφωσαν τό πολίτευμα σέ θεοκρατική μο­ ναρχία. άλλα καί θρη­ σκευτικός αρχηγός 1 .137. Αυτό απορρέει άπό τή θέση τοϋ ίδιου τοϋ Σουλ­ τάνου. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου. Οί νόμοι του κράτους. ήταν ό ανώτατος ιερεύς καί ô α­ νώτατος πολιτικός άρχοντας. Ό Σουλτάνος δέν ήταν μόνο πολιτικός. Γρηγ. Οί Τούρκοι κατακτητές δέν άλλαξαν τους βασικούς τύπους διοικήσεως του Βυζαντινού κράτους. Στά ερείπια της αναπτύχθηκε μιά άλλη μεγάλη Αυτοκρατορία. 17 . 'Αθήναι 1954. ή 'Οθωμανική. "Ετσι τό δίκαιο συγχέεται μέ τή θρησκεία καί ή επιστήμη τοϋ δικαίου μέ τή θεολογία2.12.

Ζαχαρόπουλου. επί των δημοσίου δικαίου έννομων σχέσεων. Πρ.Ν. Θεσσαλονίκη 1984. ί­ σχυε παράλληλα γιά τους χριστιανούς καί τό Τουρκικό Δίκαιο 4 . Άκανθοπούλου. καί αξιώνουν άπό τους Χριστιανούς νά υπακούουν καί νά σέβονται τους νόμους του κράτους.Θ. Βέβαια ή 'Εκκλησία διατήρησε στό θεσμικό επίπεδο ση­ μαντική εξουσία. Οΐ πρώτοι εξέδιδαν νόμους-νεαρές μέ γνώμονα κυρίως τό Ευαγγέλιο καί τίς παραδόσεις της Εκκλη­ σίας. 28. Θεσσαλονί­ κη 1960-63. τηρώντας τό Κοράνιο πού ανε­ χόταν τους Χριστιανούς καί τους 'Ιουδαίους στό μουσουλμανι­ κό κράτος μέ αντάλλαγμα τήν πληρωμή φόρων. 'Αθήναι 1947. Ε. 685 κ. τόμ.40. σ.Σ. πού οί Χρι­ στιανοί αναγκάζονται νά διαλέξουν τόν εξισλαμισμό. αλλά καί νά εφαρμόζουν τό μέν.Ο. είτε τους νόμους τών Βυζαντινών αυτοκρατόρων». 4. Θεσσαλονίκη 1984. Ή κατάσταση αυτή προβληματίζει τους Χριστιανούς.87. ώς δίκαιον έξαναγκαστικόν.Ε. «Οί υπόδουλοι χριστιανοί ύποχρεοϋντο οχι μόνον νά εκτελούν τά κελεύ­ σματα των Τούρκων δυναστών καί των κοινοτικών αρχόντων. όπου καί σχετική βιβλιογρα­ φία. ot όποιοι καλούνται νά υπακούσουν στους νόμους τοΰ Σουλτά­ νου. "Ετσι. Ε. πράξεων καί γεγονότων.Θ.Ε.. Πανταζόπουλου. σ. Άπό της «λογίας» Παραδόσεως εις τόν « Άστικόν Κώ­ δικα». Νικολάου Ι. τόμ. τό μαρ­ τύριο ή νά ζήσουν ώς κρυπτοχριστιανοί. έπί των ιδιωτικού δικαίου εννόμων σχέσεων. άρ. Εκκλησία καί Δίκαιον ε'ις τήν χερσόνησον του Αίμου έπί Τουρκοκρατίας. σ. Ν. Ή ιστορία τών ενοριών τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου κατά τήν Τουρκοκρα­ τία. πράξεων καί γεγονότων. Με τόν τρόπο αυτό μεταβαίνουμε άπό τήν εποχή των 'Ορ­ θοδόξων Χριστιανών αυτοκρατόρων στην περίοδο της κυριαρ­ χίας των 'Οθωμανών. τό δέ.37. Ό Πορθητής. παρ. έδωσε στους υπόδουλους ορισμένα προνόμια5. 6γιναν υποχρεωτικοί καί γιά τους Χριστιανούς3. Ή πνευματική κίνηση τοϋ IH' αιώνα στον ελληνικό χώρο μέσα άπό τή χει­ ρόγραφη παράδοση. 5. Η'. δτε δέν προσέκρουε τούτο εις τάς θρησκευτικός των πεποιθήσεις. ΟΙ δεύτεροι νομοθετούν στηριζόμενοι στό Κοράνιο. Ή αντίθεση αυτή γίνεται συχνά τόσο έντονη. ενώ οιϊδιοι προτιμούν νά ακολουθούν τήν ορθόδοξη παρά­ δοση. σ. Τά προνόμια όμως αυτά δέν 3. τους μουσουλμανικούς νόμους.Σ. 47.έ.ώς κύρια πηγή τό Κοράνιο καί τίς παραδόσεις του προφήτη. Επίσης Ν. Ειδικότερα γιά τά προνόμια βλ. 18 .Ε. Πανταζόπουλου. εκτός α­ πό τό επίσημο «βυζαντινορωμαϊκό» καί τό εθιμικό δίκαιο.

π. αλλά καί οι κατά τόπους Τούρκοι διοικητές των επαρχιών της απέραντης 'Οθωμανικής Αυτο­ κρατορίας. κληρονομιών. σ. 7. Συλλογή των εγκυκλίων τής 'Ιεράς Συνόδου τής 'Εκκλησίας τής 'Ελλάδος. Νομικόν Θεοφίλου τοΰ εξ 'Ιωαννίνων.π. Ή δευτεροβάθμια κρίση μπορούσε νά γίνει μό­ νο στό πατριαρχικό δικαστήριο τής Κωνσταντινουπόλεως.715. Ό Πατριάρχης μπορούσε νά δικάζει υποθέσεις οι­ κογενειακού δικαίου.709 κ. 8. σύμφωνα με τά προνόμια πού πα­ ραχωρήθηκαν. Φαίνεται όμως ότι δέν είχε τά αναμενόμενα αποτελέσματα. Κι αυτό συνέβαινε. Γκίνη.' Ό Ν. γάμου. 'Αθήναι 1901. Γι' αυτό δέν τά καταπατούσε μόνο ό άαπαίδευτος τουρκικός όχλος. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου. βοηθούμενοι άπό τους δημογέροντες7. άλλα συχνά καί οικονομικές διαφορές ή καί γενικότερα ζητήματα α­ στικού δικαίου..λγ.Σ.π. σ. Παρόμοια δικαστήρια συγκροτούσαν επίσης καί οί αρχιερείς των επαρχιών. ο. ήταν παράλληλα καί εθνάρχης. Συνέτασσαν συμβόλαια. γιά νά ενημερώσουν τους κληρικούς τής επαρχίας τους. δια­ θήκες καί διάφορα άλλα συμβολαιογραφικά έγγραφα. Ή συνήθεια είχε ριζώσει στή συνείδηση τοΰ λαοΰ καί τοΰ κλήρου 6. γιατί στό χώρο τής κοινότητας τοΰ χωριού ή τής πό­ λης. Στεφάνου Γιαννόπουλου. Ν. σ. 19 . οί κληρικοί ήταν οί πιό αξιόπιστοι. "Ο.1 είχαν καθολική ισχύ. Θεσσαλο­ νίκη 1974. πού ήταν αρμόδιο καί γιά τά σοβαρότερα θέματα. Γρηγόριος Ε' σα­ φής έκφρασις τής εκκλησιαστικής πολιτικής επί Τουρκοκρατίας. Με τήν ίδρυση τοΰ νεοελληνικού κρατιδίου ή 'Ιερά Σύνοδος τής Εκκλησίας τής Ελλάδος με εγκύκλιο της απα­ γόρευσε στους πρεσβυτέρους.662. Με τήν πάροδο τοΰ χρόνου οί κατά τόπους ίερεϊς εκτελού­ σαν καί χρέη συμβολαιογράφου. ιερομόναχους καί μοναχούς νά άσχολοΰνται μέ τά συμβολαιογραφικά έργα 8 .. διαζυγίου. σ. Ζαχαρόπουλου. Δ. Τό σπουδαιότε­ ρο ομως γιά τό θέμα πού εξετάζουμε είναι ότι ήταν καί δικαστής 6 . αλλά καί οί πιό μορ­ φωμένοι..89-91. Ν. ο.139-40. διακόνους. Ό Πατριάρχης.έ. σ. Πανταζόπουλου. Ή εγκύκλιος αυτή εκδόθηκε καί στάλθηκε τό 1835 σ' όλους τους μητροπολίτες καί τους επισκόπους τής ελληνικής επικρά­ τειας. σ. Θεσ­ σαλονίκη 1960. Πανταζόπουλος υποστηρίζει οτι ή Εκκλησία δύο αιώνες πρίν τήν αλοίση είχε αρχίσει νά υποκαθιστά τήν Πολιτεία στην άσκηση τής δικαστικής εξουσίας.

καί αποτελούσε καθημερινή πρακτική. Ή Σύνοδος της Εκ­
κλησίας της Ελλάδος μέ νέα εγκύκλιο μετά άπό είκοσι χρό­
νια, δηλ. τό 1855, επανέρχεται στό ίδιο θέμα υπενθυμίζοντας
τίς κυρώσεις καί τίς τιμωρίες της προηγουμένης εγκυκλίου.
Σχεδόν αμέσως μετά την άλωση της Πόλης ό Γεννάδιος
Σχολάριος απευθυνόμενος προς τους Χριστιανούς τους συμ­
βουλεύει νά μή καταφεύγουν στους «έξω» γιά θέματα πού αφο­
ρούν την απονομή της δικαιοσύνης. Καί γιά τά θέματα αυτά υ­
πάρχει ό θεσμός της Εκκλησίας πού έχει από τόν Κύριο τήν ε­
ξουσία «ου μόνον εν τοις άπορρητοτέροις τε καί ύψηλοτέροις
άλλα δή καί εν τοις προς τά ήθη άνήκουσιν»9. Γι' αυτό παρακι­
νεί τους πιστούς νά λύνουν εκεί τίς διαφορές τους. Στή συνέ­
χεια τονίζει οτι οί Χριστιανοί πρέπει ν' αποστρέφονται εκείνους
πού παρακούουν τήν εκκλησία, ώς εθνικούς καί τελώνες. Βέ­
βαια στην περίπτωση αυτή ô Γεννάδιος Σχολάριος δέν 'έχει ύπ'
οψη του τά εκκλησιαστικά δικαστήρια έτσι όπως διαμορφώ­
νονται αργότερα, αλλά τή σχετική διδασκαλία του Κυρίου, κα­
τά τήν οποία οί διαφορές των Χριστιανών πρέπει νά λύνονται
μέ πνεύμα αγάπης στό χώρο της Εκκλησίας 1 0 . "Ηδη όμως
προσπαθεί νά μεταφέρει τή διδασκαλία αυτή στά νέα κοινωνι­
κά δεδομένα.
'Αλλά καί ό άγιος Νικόδημος 'Αγιορείτης (τέλη ΙΖ' αρχές
IH' αίώνα) συνιστά στους Χριστιανούς, νά αποφεύγουν τους
«εξωτερικούς κριτάς». Καταρχήν βέβαια τους προτρέπει νά
μήν δχουν καθόλου διαφορές καί νά μήν αδικεί ό ένας τόν άλ­
λον. 'Αλλά αν τύχει κάποιος άπό τους πιστούς νά 'έχει μιά δια­
φορά μέ τό συνάνθρωπο·του, πρέπει νά απευθύνεται στους ε­
σωτερικούς καί εκκλησιαστικούς κριτές Π . Διότι οί άλλοι, οί
εξωτερικοί, δέν είναι μόνο άδικοι, άλλα καί αλλόθρησκοι.
Ό νέος θεσμός τών εκκλησιαστικών δικαστηρίων προσέ­
λαβε κύρος, γιατί καί ό κατακτητής αναγνώριζε τίς αποφάσεις
9. Περί της πρώτης τοϋ Θεοΰ λατρείας, ή νόμος ευαγγελικός εν επίτομη, εκδ.
L. Petit - Χ. Α. Siderides - M. Jugie, Oeuvres Complètes de Gennade Scholarios, τόμ. 4, σ. 238.
10. Ματθ. 18, 17' πρβλ. A ' Κορ. 6, 1-8.
11. Χρηστοήθεια τών Χριστιανών, Θεσσαλονίκη 1974, σ.368.

20

της Εκκλησίας 1 2 . 'Αξίζει μάλιστα νά σημειωθεί οτι οχι σπάνια
κατέφευγαν στά δικαστήρια αυτά καί Τούρκοι13.
Ή Εκκλησία δεν περιοριζόταν νά συμβουλεύει τό λαό νά
μήν προσφεύγει στά Τουρκικά δικαστήρια, αλλά προχωρούσε
σε πολλές περιπτώσεις καί στην έκδοση αποφάσεων, μέ βάση
τήν εκκλησιαστική «οικονομία». Οι αποφάσεις αυτές δέν ήταν
βέβαια σύμφωνες μέ τό γράμμα των εκκλησιαστικών κανό­
νων. "Οπως είναι γνωστό, ή οικονομία δέν παρουσιάζεται στην
εκκλησιαστική παράδοση ώς αρνητικό φαινόμενο, αλλά ώς υ­
πέρβαση τών νόμων καί των κανόνων άπό τό «νόμο» της αγά­
πης. "Ετσι ή οικονομία εκφράζει τό έκχείλισμα της αγάπης καί
της φιλανθρωπίας της εκκλησίας προς τόν αμαρτωλό άνθρω­
πο. "Οταν όμως ή οικονομία επιβάλλεται καί άπό εξωτερικές
πιέσεις γιά τήν εξυπηρέτηση άλλων σκοπών, χάνει τό πραγμα­
τικό νόημα της 1 4 .
Πολλοί Χριστιανοί πού δέν έμεναν ευχαριστημένοι άπό τίς
αποφάσεις τών εκκλησιαστικών δικαστηρίων προσέφευγαν
στά τουρκικά δικαστήρια. Αυτό δέν μπορούσε ν' αφήσει αδιά­
φορη τήν εκκλησιαστική ηγεσία. 'Αντίθετα τήν ανάγκαζε νά
γίνεται ιδιαίτερα επιεικής 15 . Ή επιείκεια αυτή υλοποιήθηκε σε
συγκεκριμένα μέτρα πού λάμβανε γιά προβλήματα της ζωής
τών πιστών'. Βρίσκουμε λ.χ. οκτώ λόγους λύσεως του γάμου,
δηλαδή οκτώ λόγους διαζυγίου16, ενώ είναι γνωστή ή διδασκα­
λία του Κυρίου πού συγχωρεί £να μόνο λόγο διαζυγίου, τήν
πορνεία 17 . Βέβαια ή θέση αυτή δέν παραμερίζει εντελώς τήν εκ­
κλησιαστική ακρίβεια. "Ετσι τήν ϊδια εποχή ό χαρισματικός
δάσκαλος, ό άγιος Κοσμάς ό Αιτωλός λέει ότι, έστω κι αν άπο12. Ν. Πανταζοπούλου, Άπό της «λογίας»..., σ.90-91.
13.Χ. Παπαδοπούλου, ο.π., σ.140. Ν. Πανταζοπούλου, 'Εκκλησία καί δί­
καιον..., σ.716.
14. Βλ. Γ. Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, Θεσσαλονίκη 21983,σ.95, 179. Χ.
Γιανναρά, Ή ελευθερία τοϋ ήθους, 'Αθήνα 21979, σ.236.
15. Πρβλ. Μ. Γεδεών, «Πράξεις παλαιών πατριαρχικών δικαστηρίων», 'Εκ­
κλησιαστική 'Αλήθεια 36 (1916), σ.140 κ.έ.
16. Ί . Κ. Δυοβουνιώτου, Τό διαζύγιον κατά τους κώδικας 1471 καί 1472 τοϋ η­
μετέρου Πανεπιστημίου, «Νομοκανονικαί Μελέται», II, 'Αθήναι 1917, σ.69
κ.έ.
17. Ματθ. 5, 32.

21

δειχθεί οτι ή γυναίκα έπεσε στη μοιχεία καί ό άνδρας της την
συγχωρήσει, δχι μόνο δεν υφίσταται λόγος διαζυγίου, άλλα καί
μισθό πολύ απ' τό Θεό έχει ό φιλάνθρωπος εκείνος άνδρας 1 8 .
Με τήν πάροδο του χρόνου όμως οί φιλάνθρωπες καί «περιπτωτικές» αποφάσεις των εκκλησιαστικών δικαστηρίων θε­
σμοθετούνται καί παίρνουν κύρος επίσημης διδασκαλίας της
Εκκλησίας. Καί αυτό γίνεται, γιατί ήταν δύσκολο νά ξεχωρι­
στεί ό πολιτικός νόμος άπό τόν πνευματικό νόμο του Ευαγγε­
λίου στην εφαρμογή του, τή στιγμή πού καί οί δύο «νόμοι» εκ­
φράζονταν συχνά από τό ίδιο πρόσωπο: τόν επίσκοπο πνευμα­
τικό πάτερα καί παράλληλα τόν επίσκοπο δικαστή 1 9 . Είναι εμ­
φανής ό κίνδυνος πού ελλόχευε στην προκειμένη περίπτωση,
νά επηρεάζει δηλαδή τό νομικό πνεύμα τήν ηθική διδασκαλία
της "Εκκλησίας.
Τόν κίνδυνο αυτόν επισημαίνει ό Θεόφιλος επίσκοπος
Καμπάνιας (1715-1795). Ό Θεόφιλος στό Νομικόν του γράφει
οτι, κατά τους χρόνους τοΰ χριστιανικού βασιλείου, δηλαδή
στην βυζαντινή αυτοκρατορία, έστέλνοντο κριτές των πολιτι­
κών πραγμάτων στίς επαρχίες καί οί αρχιερείς «μόνον τό ίερατεΐον έδιοικοϋσαν καί τά εκκλησιαστικά καί είς τά πολιτικά
δέν έμβαιναν» 20 . Είχαν όμως τήν εποπτεία καί μπορούσαν νά
επιβλέπουν διάφορες δίκες, γιά νά μή γίνονται αδικίες καί αρ­
γοπορούν οί αποφάσεις, οταν έδιδε εντολή ό βασιλεύς. Τήν έλ­
λειψη των Χριστιανών έπαρχων καί κριτών καλούνται νά ανα­
πληρώσουν, κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας, οί κατά τό­
πους αρχιερείς. Αυτοί «εξ ανάγκης πρέπει νά είναι έμπειροι, ö18. «Καί αν τύχη καί ξεπέση ή γυναίκα μέ άλλον άνδρα ή ό άντρας μέ άλλην
γυναίκα, έχουν χρέος νά πηγαίνουν είς τόν αρχιερέα νά τους χωρίζη. Μά
πάλιν εκείνος οπού άδικηθή άπό τήν γυναίκα του, άν δέν τήν χωρίση, έχει
μισθόν είς τήν ψυχήν του». 'Ιωάννου Μενούνου, Κοσμά τοΰ Αίτωλοΰ Διδα­
χές, 2Αθήνα, σ.198.
19. «Πολλές αντιρρήσεις, αντίθετα, διατυπώθηκαν - κυρίως άπό εκκλησιαστι­
κής πλευράς - γιά τήν Ιδιότητα του Πνευματικού ως δικαστή. Τελικά έχει ε­
πικρατήσει ή άποψη πού δέχεται αυτήν τήν ιδιότητα, μιά καί ό χαρακτή­
ρας του αφορισμού ώς ποινής στίς κανονικές πηγές βρίσκεται πέρα άπό
κάθε αμφιβολία». Σπ. Τρωιάνου, Παραδόσεις εκκλησιαστικού δικαίου, 'Α­
θήνα - Κομοτινή 21984, σ.419.
20. Κεφ. ΛΓ, 1, 2, έκδ. Δ. Γκίνη, ο.π., σ.237.

22

οί μέν ιερείς τους εκκλησιαστικούς νόμους. Δυοβουνιώτου. αρχιεπίσκοπος Καμπάνιας.. ενώ σέ πολλά σημεία τών Διδαχών του τοποθετεί τους κληρικούς σέ πολύ υψηλό επίπεδο καί τους θέλει ανώτερους κι άπ' τους βα­ σιλείς άλλα καί τους αγγέλους.] γίνονται καί καταγέλαστοι [. ή δέ γνώσις αποκτάται διά της μαθήσεως. αναφέρει δύο περιπτώσεις πα­ τριαρχών πού κατηγορήθηκαν ώς αγράμματοι καί έξώσθησαν βίαια άπό τό θρόνο της Κωνσταντινουπόλεως22. άλλα πολλές φορές καί σέ πρόσωπα πού καταλάμβα­ ναν ανώτερες θέσεις στον εκκλησιαστικό οργανισμό.π. Λοιπόν δέν είναι αισχύνη είς αρχιερείς. Οί νόμοι όμως καί οί εκκλησια­ στικοί κανόνες δεν ήταν μόνο δυσπρόσιτοι.. Δ. 88. ιερείς καί λαϊκούς. Ή γλώσσα των πρωτότυπων βυζαντινών νομικών πηγών αποτελούσε μεγάλο εμπόδιο γιά τήν κατανόηση καί σωστή ερ­ μηνεία των νόμων καί τών κανόνων.» Νομικόν.. άλλα καί δύσχρη­ στοι. δνδρες τε καί γυναίκες παιδιόθεν έσυνήθιζον καί έμάνθανον τά τέκνα τους τόν νόμον του Θεού.] καί πρόξενοι άνευλαβείας»21. "Ο. στην Συνοπτικήν διήγησιν τών μετά τήν άλωσιν πατριαρχευσάντων.4. νά μήν ήξεύρουν.] αλλά καί του πολιτι­ κού διά νά μήν κρίνουν παρανόμως καί αποφασίζουν παραλόγως καί. 22. σ.χι μόνον τοΰ εκκλησιαστικού νόμου [. αναφέρεται διακριτικά στό φαινόμενο αυτό καί τονίζει τήν ανάγκη μορφώσεως κλή­ ρου καί λαού 2 3 . σ. Κ. Επίσης ό Θε­ όφιλος. εκδ. Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. οπού. 6. 16. Ό Πα­ τριάρχης Καλλίνικος Γ'. νά «διαβάσει τόν Νόμον νά καταλάβη τό χρέος του».79. σιμά είς τήν άμαρτίαν [. Τέλος ό "Αγιος Κοσμάς ô Αιτωλός. «Βεβαιούμεθα από τών θείων πατέρων της αγίας ημών 'Εκκλησίας δτι οί Εβραίοι. άλλα καί τους πολιτικούς νόμους. Οΐ κατά τόπους λοιπόν αρχιερείς οφείλουν νά γνωρίζουν. 23 . Γκίνη. Παράλληλα υπήρχε αμάθεια καί άγραμματοσύνη όχι μόνο στό λαό.. Προλεγόμενα. 'Αθή­ ναι 1915. 23. Άλλοίμονον καί τί αμάθεια είναι αύτη είς τό όρθόδοξον γένος μας.. δέν παραλείπει νά συνιστά στον παπα αν θέλει τό καλό του. όχι μόνο τό Ευαγγέλιο καί τους κανόνες της Εκκλησίας. Έξαλλου απευθυνόμενος προς τόν ύ21.. οί δέ λαϊκοί τους πο­ λιτικούς.. π. έδωκε τω ΜωύσεΓ διατί ή φρόνησις είναι φυσικόν χάρισμα είς τόν άνθρωπον.

αλλ' ουδέ κάν τόν αριθμόν τών άρθρων τοΰ αγίου Συμβόλου. 25. ούτω πέπαυται. Λειψία 1806. οίον τι ξένον καί άλλόκοτον έργον ποιών κρίνεται. τήν αμάθεια. Ό Ίώσηπος Μοισιόδαξ. σ. πνευματικοί καί διδάσκαλοι» 25 . Ί . μερικός ποιμήν έστι καί επίσκοπος. αρχιερείς. 279. είτε Συλλογή τών θείων τής πίστεως δογμάτων. σ. νυν δέ.. εϊτε ύπό της άκρας αμάθειας. οχι Γραφάς. 27.»28 24. ώστε καί ει τις εύρεθείη άπό βίβλου τοϋτο ποιών. ιε! 24 . ή ποίον πνευμα­ τικόν καλόν ημπορεί νά πράξη ένας ιερωμένος. νά μάθης γράμματα ελληνικά νά ήξεύρης νά εξηγάς τό Ευαγγέλιο καί τήν Άγίαν Γραφήν»24. Καί σέ άλλο σημείο τονί­ ζει: «Διότι πώς δύναται νά διατηρηθεί άβλαβες τό έθνος μας κατά τε τήν θρησκείαν καί έλευθερίαν. δτι τήν εποχή αυτή δέν υπήρχε μόνο αμάθεια. Κοσμά τοΰ Αιτωλού Διδαχές.π.377. όχι ρητά.ποψήφιο γιά τήν ίερωσύνη παρατηρεί: «Καί δι' εσένα παιδί μου δπου μέλλεις νά γένης παπάς. άπό τά λατινικά. Διδαχές. καί χλευα­ σμούς ακούει. Παρόλον ό­ μως τό σεβασμό.» 26 Ό 'Αθανάσιος Πάριος παρατηρεί εξάλλου. Μενούνου. επιμελώς καί άόκνως τόν Λαόν του Θεού διδάσκοντες. 26. σ. βλέποντας ό άγιος Κοσμάς τίς διάφορες ατασθα­ λίες καί τήν άπαιδευσία του κλήρου σημειώνει με πόνο: «Είναι δύσκολον τήν σήμερον νά σωθοϋν πατριάρχαι. αναφέρει ώς ένα άπό τά πρώτα αίτια τής δουλείας. εϊτε ύπό τής συνοίκου αμελείας. τη συμπάθεια καί τήν αγάπη του γιά τους κληρικούς. σ. προκαλού­ σε το γέλιο καί τους χλευασμούς «ως δήθεν άγιασαι θέλων»27. Ένετία 1761. καί σκώμματα. ήτις έστι τό φώς καί ή στερέωσις τής πίστεως. «Καί γάρ καί τών ιερέων εϊτε πρεσβυτέρων έκαστος της λαχούσης εκκλη­ σίας. καί λοιδορίας. "Αν δέ κάποιος κληρικός τολμούσε νά διδά­ ξει τό λαό. 'Υπερβάλλοντας βέβαια καταλήγει: «καί αρά γε ποίαν έκκλησιαστικήν διοίκησιν.301. Διδαχές. σ. Ηθική Φιλοσοφία.π.281.. τό κατά πάσαν ανάγκην όφειλόμενον τουτί έργον. δ. άλλα καί αμέλεια γιά τό έργο τής διδασκαλίας. 'Επιτομή. δ. ώς δήθεν άγιάσαι θέλων». μερικής ποίμνης. λάτρης τών αρχαίων Ελλήνων καί τών Ευρωπαίων. όχι Μυστήρια. πρέπει πρώτα νά είσαι καθαρός ωσάν τόν αγγελον. έστω διαβάζοντας κάτι άπό ένα βιβλίο. οταν αυτός δέν γινώσκει. "Ο δη καί έποίουν πάλαι οί οντως ποιμένες. ιε­ ρείς. μετάφρ. οπόταν ό ίερός κλήρος αγνοεί κατά δυστυχίαν τών αγίων Γραφών τήν έξήγησιν. 28.

Νικηφόρου Θεοτόκη. Πολλά κεφάλαια των ιερών καί θείων νόμων δέν ίσχυαν εκείνη τήν εποχή 3 2 . 'Αθήναι 1916. οπως του Γενναδίου Σχολαρίου τέκνου πνευματικού τοΰ μεγάλου πατρός τής 'Εκκλησίας Μάρκου τού Ευγενικού. Ήταν συμβολαιογράφος-νοτάριος «δεινός περί τά νομικά». πού θά μας βοηθήσει στην παραπέρα διε­ ρεύνηση του θέματος μας. Επειδή δμως είχε γραφεί σέ «λογία» γλώσσα εκδόθηκε σέ μετάφραση τό 1744 άπό τόν 'Αλέξιο Σπανό. 30. (Basilea 1584. πού δημοσίευσε ό Κ. 32. "Ετσι εκλέγονται άπό τίς παλαιότερες νομοκανο29. 2. Κοσμά τοΰ Αιτωλού. Έδώ θά μπορούσαμε νά αναφέρουμε πολλούς αξιόλογους άνδρες αλλά πε­ ριοριζόμαστε ενδεικτικά σέ κάποια ονόματα. 107184).19. Ευγενίου Βούλγαρη. Ό Μανουήλ Μαλαξός. ιερομόνα­ χοι καί λαϊκοί. σ. σ. χρησιμοποιούνταν ή Έξάβιβλος τοΰ Κωνσταντίνου 'Αρ­ μενοπούλου πού συντάχθηκε τό 1345. Παχωμίου Ρουσάνου. Λόγοι ιστορι­ κής αναγκαιότητας επέβαλαν τήν έκδοση του Νομοκάνονα. Αυτό δμως δεν πρέπει νά μας εμποδίσει νά επισημά­ νουμε τό πρόβλημα. Παράλληλα συντάχθηκαν πιό εύχρηστες νομο­ κανονικές συλλογές. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτη. Βικέντιου Δαμοδοΰ. Ή πρώτη γνωστή συλλογή της εποχής πού εξετάζουμε εί­ ναι ό Νομοκάνων του Μανουήλ Μαλαξοϋ 30 πού συντάχθηκε τό 1561-2. Μαξίμου του Γραικού. 'Ηλία Μηνιάτη. πού κυκλοφόρησαν σέ πολλά χειρόγρα­ φα.Βέβαια υπήρξαν καί πολλοί λόγιοι πατριάρχες. Τό 6ργο αυτό δημοσίευσε ό Μαρτίνος Κρούσιος στην Tourcograecia. π. 31. πού μας άφησαν αξιόλογα έργα τήν εποχή αυτή 2 9 . Ό . Δυοβουνιώτης31 βρίσκουμε τους λόγους πού οδήγησαν τό συγγραφέα στή σύνταξη του. Στον πρόλογο τής πρώτης εκδόσεως τοΰ Νομοκάνονα. Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοϋ. Δαμασκηνού Στουδίτη. γεννήθηκε στό Ναύπλιο τής Πελοποννήσου στίς αρχές τοΰ 16ρυ αιώνα. Σπουδαιότε­ ρο άπ' αυτά είναι ή «'Ιστορία των Πατριαρχών τής Κωνσταντινουπόλεως άπό τής αλώσεως τής Κωνσταντινουπόλεως μέχρι τού 1581». 'Αθανασίου Παρίου. 25 . Κωνσταντίνου Οικονόμου καί άλλων. Νομοκανονικές Συλλογές . Μακαρίου Νοτα­ ρά. "Εγραψε εκτός από τό Νομοκάνονα καί άλλα έργα.Έξομολογητάρια Γιά νά καλυφθούν οί ανάγκες των επισκοπικών δικαστη­ ρίων. Νικόδημου Άγιορείτου. Πέθανε περί τό 1581.

Εύρετήριον καί πρόλογοι της Βα­ κτηρίας των 'Αρχιερέων. κεφ. καί καταδικάζης τους αθώους. άμνησίκακον. 65. Ε.110. ΘΕΜΙΣ. τόμ. Λεωνίδα Σγούτα.νικές συλλογές «τά χρειώδη καί αναγκαία καί συχνώς ζητού­ μενα [. ενισχύει καί ό τί­ τλος μιας άλλης νομοκανονικής συλλογής.Ε.. ότι οί αρχιερείς συγκροτούσαν επισκοπι­ κά δικαστήρια καί ήσαν κριτές καί δικαστές. νά μιμείται τόν δίκαιον κριτήν καί μέγαν άρχιερέαν τόν Κύριον ημών Ίησοϋν Χριστόν καί νά εναι προς απαντάς συμπαθήν. Δ.Ν.» 35 Τήν άποψη αυτή. 'Αλλά καί τό πρώτο κεφάλαιο του Νομοκάνονα. Βλ. «Νομοκάνων Μανουήλ ΜαλαξοΟ».Ο. μεταγενέστερης τοΰ Νομοκάνονα του Μαλαξοϋ. περισσότερα 'Αντωνίου Μομφεράτου. παναγιώτατε ή πανιερώτατε Δέσποτα. Βενετία 51842. έκδ. Ή συλλογή αυτή μέ τόν τίτλο Βακτηρία των 'Αρχιερέων^. άόργητον. συντάχθηκε άπό τόν επίτροπο ιε­ ρομόναχο καί 'Αρχιμανδρίτη 'Ιάκωβο 'Ιωαννίνων μέ εντολή τοΰ πατριάρχη Παρθενίου.Ν. πού ήσαν καί δικαστές.Ε.Ι. τόμ. παίρνεις άσπρα καί χειροτονής τους αναξίους καί άφορίζης τους αναί­ τιους. 34. Γκίνη . Ύΐά τό ήθος τοΰ κριτή. ΜΔ' 16.Σ. κατά τήν εξομολόγηση του επισκόπου. τό σκοπό της συγγραφής καί αναφέρει τους αποδέκτες. άπροσωπόληπτον. αρχίζει ώς έξης: «πρέπει τόν κριτήν. σ. Πανταζόπουλου. άδωροδόκητον. περ. 35. Ό συγγραφέας τοΰ έργου μας ανα­ λύει στον πρόλογο. επίσης Θεοφίλου Καμπάνιας. Δημητρίου Σ. «Γράφω εν ακριβή επιστήμη καί συντάξει αρίστη 33. τουτέστιν τόν 'Αρχιερέα. Ό "Αγιος Νικόδημος 'Αγιορείτης συνιστά στον πνευματι­ κό.Ε. 129-218.. σ. σ. 36.Ε. δίκαιον καί μή ευκόλως μηδέ άνεξετάστως διαβολαΐς καί συκοφαντίαις νά πιστεύη»34. καί απλώς διά φιλοπροσωπίαν. νά ρωτά καί τά έ­ ξης: «μήπως. Ό . οπού γίνεται λόγος. έν 'Αθήναις 1889. ή άλλην αίτίαν παραβαίνης τους θείους καί ιερούς κα­ νόνας. Στό σημείο αυτό γίνεται φανερό δτι ό Νομοκάνων απευθύνεται κυρίως προς τους αρχιερείς. π. σ.] οσα έχουσι την σήμερον ίσχύν εις την άγίαν του Χρί­ στου Έκκλησίαν καί εις τους πανιερωτάτους αρχιερείς» 33 .Ε. Νομικόν.. 3. 7. 'Αθήναι 1856. Βλ. Νομοκάνων Μανουήλ Νοταρίου τοΰ Μαλαξοϋ τοΰ εκ Ναυπλίου της Πελο­ ποννήσου. επίσης. 26 . Βλ.Ν. τόμος 1 (1982). 165.

τάς υποθέσεις πάσας εις τό έφευρίσκειν δκαστος των αρχιερέ­
ων τοϋ εύθύνειν τους ύπ' αύτοΰ κρινόμενους καλότατα» 37 . 'Α­
ναλύει επίσης τόν τίτλον ως έξης: «Ή παρούσα βίβλος έπωνομάσθη... Βακτηρία αρχιερέων [...] ναί οντως καθάπερ βακτη­
ρία κατέχεται καί ύποφέρεται υπό τοϋ άρχιερέως, καί υποστη­
ρίζεται ύπ' αυτής ό τοιούτος, καί δι' αυτής ποιμαίνει οία τις
ποιμήν τά λογικά πρόβατα» 38 .
Οι κληρικοί την εποχή αυτή δέν περιορίζονται στην εφαρ­
μογή τοΰ επίσημου βυζαντινορωμαϊκοϋ δικαίου. Δηλαδή δε συ­
νεχίζουν μόνο την προγενέστερη βυζαντινή δικαιική παράδο­
ση. Οί νέες κοινωνικές καί πολιτικές συνθήκες επιβάλλουν τήν
καλλιέργεια τοΰ δικαίου άπό τους κληρικούς. "Εχουμε πολλά
παραδείγματα ιερωμένων πού ασχολήθηκαν μέ νομικά θέματα
καί μας άφησαν δείγματα τής προσπάθειας αυτής.
Ό Ιεροδιάκονος καί Μέγας Χαρτοφύλαξ του οικουμενι­
κού θρόνου Μανουήλ Ξανθινός, εκδίδει μέ ορισμό τοΰ πα­
τριάρχη 'Ιερεμία τή «Συνοπτική συλλογή περί των τής συγγε­
νείας βαθμών [...] απλουστέρα καί συντομωτέρα»39, (Βενετία
1564) προς χρήση δχι βέβαια των επισκόπων δικαστών, αλλά
τών επισκόπων πνευματικών.
Μετάφραση τοϋ Νομοκάνονα τοΰ Μαλαξοΰ αποτελεί καί
ή Κανονική Συλλογή τοΰ Ευστρατίου (1632). Ή συλλογή 'ίσχυε
στή Μολδαυΐα τήν εποχή αυτή 4 0 , ενώ στην περιοχή τής Βλα­
χίας χρησιμοποιήθηκε τό Πρόχειρον Νόμων τοΰ Μιχαήλ Φωτεινόπουλου (1765)41.
Στην ϊδια περιοχή εκτός άπό τόν Πρόχειρο Νόμων τοΰ
Φωτεινόπουλου ε'ίχαμε τό Νομοκάνονα τοΰ Γεωργίου Τραπεζουντίου (1730), τό Συνταγμάτων Νομικόν42 τοΰ 'Αλεξάνδρου
37.
ι 38.
39.
40.

-0.il., σ.191.
"Ο.π., σ.195.
Νομικόν Θεοφίλου Καμπάνιας, ο.π., σ.275. Κ. Δυοβουνιώτου, ο.π., σ.70.
Κ. Δυοβουνιώτου, Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοΰ, εν 'Αθήναις
1916, σ.63.
41. Π. Ζέπου, «Μιχαήλ Φωτεινόπουλου, Πρόχειρον Νόμων», στό Άρχεϊον 'Ι­
διωτικού Δικαίου, τόμ. ΙΖ' (1954-1959), 'Αθήναι 1959.
42. Βλ. Π. Ι. Ζέπου, Συνταγμάτων Νομικόν, 'Αλεξάνδρου 'Ιωάννου 'Υψηλάντη
Βοεβόδα ήγεμόνος πάσης Ούγγροβλαχίας 1780, Πραγματεϊαι
'Ακαδημίας
'Αθηνών, τόμ. Δ-2 'Αθήνα 1936, όπου καί εκτενής βιβλιογραφία.

27

'Υψηλάντη (1780), τη Νομοθεσία του Γεωργίου Καραντζδ
(1818) καί τή Δικανική Τέχνη τοΰ Δ. Καταρτζή (1793).
Στά 1788 βλέπει το φως της δημοσιότητας ένα άλλο ση­
μαντικό νομοκανονικό έργο, τό Νομικόν τοΰ Θεοφίλου επισκό­
που Καμπάνιας άπό τά 'Ιωάννινα. Αυτό αποτέλεσε επίσημη
νομική πηγή, στην οποία παρέπεμπαν κυρίως οί δικαστικές
αποφάσεις 43 κατά τόν IH' αιώνα.
Μέ τή συλλογή καί σύνταξη νομοκανόνων έχουν συνδεθεί
τήν εποχή αυτή καί τά ονόματα δύο αξιόλογων ακόμη κληρι­
κών, του Δοσιθέου πατριάρχου 'Ιεροσολύμων (1641-1707) καί
τοΰ Δωροθέου Βουλησμά (μέσα IH' αρχές ΙΘ' αιώνα). Ό Δοσίθεος εκτός άπ' τά άλλα μεγάλα θεολογικά έργα πού φέρουν τή
σφραγίδα της λαμπρής του προσωπικότητας, συνέταξε καί
Νομική Συναγωγή44. Ό Δωρόθεος Βουλησμάς, πού ήταν ό υ­
πεύθυνος γιά τή διόρθωση καί έγκριση τοΰ Πηδαλίου, προσπά­
θησε νά εκδώσει δύο φορές «νομοκανονική βίβλο» άλλα
ατύχησε 45 . Ή πρώτη ήταν δική του συλλογή καί στάλθηκε στό
Ναούμ Μόσχας γιά έγκριση, ή οποία τελικά μάλλον δέ δόθη­
κε. Ή δεύτερη ήταν ή «Επιτομή των ιερών κανόνων» τοΰ Νεο­
φύτου Καυσοκαλυβίτου, τήν οποία διόρθωσε, άλλα δέν κατόρ­
θωσε νά τυπώσει46.
Στά 1800 εκδόθηκε τό Κανονικόν τοΰ Χριστόφορου καί ή
γνωστή νομοκανονική συλλογή του αγίου Νικόδημου Άγιορείτου καί τοΰ 'Αγαπίου 'Ιερομόναχου, τό Πηδάλιον, τό όποιο
ισχύει στην 'Εκκλησία μέχρι τίς μέρες μας. Έκτος άπ' αυτές
είχαν δει τό φως της δημοσιότητας καί πολλές άλλες χειρόγρα­
φες συλλογές.
Κατά τήν εποχή αυτή υπήρχε μεγάλη ακαταστασία καί α­
νομοιομορφία στίς διάφορες νομοκανονικές συλλογές, πού κυ­
κλοφορούσαν χειρόγραφες. Οί ιεροί κανόνες πού περιείχαν οί
συλλογές αυτές, όπως μας πληροφορεί ό άγιος Νικόδημος, ή43. Δ. Γκίνη, Εισαγωγή στό Νομικόν, δ.π., σ.λδ:
44. Ί . Καρμίρη, Ή ομολογία πίστεως τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύμων Δοσιθέου,
ανατ. Θεολογία, τόμ. 20 (1949), 'Αθήναι 1949, σ.19.
45. Ν. Ζαχαρόπουλου, Δωρόθεος Βουλησμας, Θεσσαλονίκη 1969, σ.91 κ.έ.
46. Κ. Δυοβουνιώτου, Έκ των Νομοκανικών χειρογράφων της βιβλιοθήκης τοϋ
ημετέρου Πανεπιστημίου, 'Αθήνα 1920, σ.14-17.

28

ταν συνήθως νοθευμένοι, ψευδεπίγραφοι καί κατακερματισμέ­
νοι. Οι ανώνυμοι ερμηνευτές των κανόνων διέστρεφαν τό
πραγματικό τους νόημα καί δίδασκαν «αλλόκοτα τίνα καί ε­
σφαλμένα». 'Αλλά άς δοϋμε τί γράφει ακριβώς ό άγιος Νικό­
δημος. «Δέν ύπεφέραμεν, νά βλέπωμεν εις πολλά πολλών
πνευματικών χυδαιονομοκάνονα χειρόγραφα, κατακερματι­
σμένους τους θείους καί ιερούς κανόνας, νενοθευμένους, ψευ­
δεπίγραφους, άλλους άντ' άλλων καί τάς ερμηνείας τών εξηγη­
τών αντί τών κυρίως κανόνων έκλαμβανομένας, καί τό χειρότερον, δτι καί τάς ερμηνείας ταύτας περιέχοντα, διεφθαρμέ­
νας, παρεξηγημένος και αλλόκοτα τινά, καί εσφαλμένα διδά­
σκουσας» 47 . Οί χειρόγραφες αυτές συλλογές οχι μόνο δέν ωφε­
λούσαν, άλλα προξενούσαν βλάβη καί ό καρπός απέβαινε «θα­
νατηφόρος καί άπωλείας παραίτιος ψυχικής» 48 . 'Υπήρχε ακό­
μη δυσκολία, όπως αναφέραμε, στην κατανόηση τών κανόνων
καί τών νόμων. Γι' αυτόν ακριβώς τό λόγο ό άγιος Νικόδημος
καί ό 'Αγάπιος ιερομόναχος στό Πηδάλιον, δίπλα στους κανό­
νες καί τίς ερμηνείες τους στό «έλληνικόν κείμενον» γιά τους
«σοφούς καί έλλόγιμους», παρέθεσαν νεοελληνική παράφρα­
ση καί εξήγηση γιά τους «άπλοϊκότερους καί άσοφους»49.
Οί νομοκάνονες περιέχουν δύο κυρίως μέρη. Τό ένα ονο­
μάζεται συνήθως «εκκλησιαστικός νόμος» καί τό άλλο «νό­
μος πολιτικός». Τά δύο μέρη δέν είναι τελείως ανεξάρτητα καί
συχνά βρίσκουμε πολλές επαναλήψεις. Χαρακτηριστικό είναι
οτι ή «ηθική διδασκαλία», καί ειδικότερα oi κανόνες της 'Εκ­
κλησίας, ονομάζονται νόμος καί τοποθετούνται δίπλα στον
πολιτικό νόμο. Παράλληλα απαιτείται άπό τους πιστούς νά
τόν τηρούν μέ τήν απειλή τών ποινών (κανόνων). "Αν σκεφθού­
με μάλιστα, πόσες αυθαίρετες ερμηνείες τών κανόνων γίνο­
νταν λόγω της αμάθειας, ώστε νά αναγκάζεται ό άγιος Νικόδη­
μος νά ονομάζει τίς χειρόγραφες νομοκανονικές συλλογές
47. 'Αγαπίου ιερομόναχου καί Νικόδημου Άγιορείτου, Πηδάλιον της νοητής
νηός της μιας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής τών 'Ορθοδόξων 'Εκ­
κλησίας, 'Αθήναι 1970, σ.ιβ!
48. Πηδάλιον, σ.ιβ.
49. Πηδάλιον, σ.ια!

29

54. Αυτά εκδίδονται γιά τίς ανάγκες των πνευματι­ κών έξομολόγων με κάποια καθυστέρηση.π. Ψ ΙΔ'. 52. π. σ. του Καλλινίκου Γ.. Μητροπολίτου Φιλαδέλφειας. ή ιερεύς επί τήν κεφαλήν του μέλλοντος μεταλαβεΐν»51. Νομοκάνων.92. Ή πρώτη φέρει τήν επιγραφή: «Ευχή. 53. Θεσσαλονίκη 1982. σ. πού είναι ενα μέρος άπό τό εκτενέστερο σύγγραμμα του «Περί τών αγίων Μυστηρίων»56. τό Πνευματικός διδασκόμενος55 καί άλλα.Σ. Ή δεύτερη ευχή είναι συγχωρητική είς πνευματικόν τέκνον 52 .461. Κ. σ. σημ. Ε. Ό . τόμος 1. σ. Legrand.57. του Νικηφόρου Πασχαλέως. ή πνευματικός. 30 .461. Συνταγμάτων περί τοϋ αγίου καί ίεροϋ της μετανοίας μυστηρίου. Ψ ΙΕ'. Τό κείμενο δημοσίευσε ό Angelo Amato. Έξομολογητάριον. εύκολα μπορούμε νά συμπεράνουμε οτι πράγματι υπήρχε κίνδυνος απόκλισης άπό τήν πατερική παρά­ δοση καί τήν αυθεντική διδασκαλία της Εκκλησίας. (1982) Θεσσαλονίκη 1985. Μ. 160. Δυοβουνιώτου. Είναι χαρακτηριστικό οτι στό Έξομολογητάριον του αγίου 50. κεφ. "Ενα πρώτο είδος έξομολογηταρίου φαίνεται οτι αποτελούσε ό Νομοκάνονας του Μαλαξοϋ 50 . κεφ. του Χρύσανθου 5 4 . 51.Ε. κεφ.. πού περιείχε καί κακοδοξίες. τοϋ αγίου Νικόδημου. Paris 1918. Γράφεται άπό τόν πνευματικό σέ χαρτί καί τοποθετείται στό χέρι του «τεθνηκότος διά τόν φόβον των τελωνίων του αέ­ ρος καί του σκότους του αιώνος τούτου»53. Γνωστά Έξομολογητάρια αναφέρονται του Νεοφύτου Ρό­ δινου. σ.Ν.Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. Εντύπωση όμως προξενεί ή τρίτη ευχή. Ε. Μέχρι τότε οι πνευ­ ματικοί συμβουλεύονταν διάφορες νομοκανονικές συλλογές. Στενή σχέση με τους νομοκάνονες παρουσιάζουν τά Έξομολογητάρια.«χυδαιονομοκάνονα». 55. σ. 'Ό. Τήν άποψη αυτή ενισχύει καί τό γεγονός οτι στον εν λόγω Νομοκάνονα περιέχονται τρεις συγχωρητικές ευχές. Ψ ΙΓ'. Νικόδημου Άγιορείτου.462.109-131. Bibliographie Hellénique du dix-huitième siècle. στό ΝΟΜΟΣ. Έξομολογητάριον.Ν. 56. Νικόδημου Άγιορείτου. σ. ήν λέ­ γει ό άρχιερεύς. έν 'Αθήναις 1916. Ό Νομοκάνων τοϋ Μανουήλ Μαλαξοϋ. Νά αναφέρουμε εδώ καί τό δργο τοϋ Γαβριήλ Σεβήρου. Μαλαξοϋ. σ.// Sacramento della Penitenza nella Teologia Greco-Ortodossa.Π.Ε.Ο.196.

Καί κατεξοχήν αμαρ­ τωλός χαρακτηριζόταν ό παραβάτης των δέκα εντολών 58 . σ. οί κατάλο­ γοι τών . Σύμφωνα μέ τή θεωρία αυτή ή αμαρτία τοΰ άνθρωπου προσβάλλει τή θεία 57. ό υπερβολικός τονισμός της άμαρτωλότητας του άνθρωπου. Χ. 58. ό τρόπος «ανακρίσεως» τοϋ μετανοοΰντος. σ. 59. Γιανναρά. Ή θεωρία αυτή πού εμφανίσθηκε πολύ νωρίς στή Δυτική παράδοση μέ τόν Τερτυλλιανό. περί ικανοποιήσεως της θείας Δικαιοσύνης διά τοΰ σταυρικού θανάτου τοΰ Χρίστου. "Ο.4. διατυπώθηκε άπό τόν "Ανσελμο επίσκοπο Καντέρμπουρυ (1033-1109) καί αναπτύχθηκε περισσότερο άπό τό Θωμά τόν Άκινάτη. ^ 60.έ.Νικόδημου. Ε­ πίσης ή διάταξη του υλικού τοϋ εν λόγω βιβλίου59. 31 . τά έπιτίμια πού είναι ειδικά γιά κάθε αμαρτία. ή ύπαρξη ορισμένων κανόνων γιά κάθε α­ μαρτία. προς τάς πνευματικός ώδε κρίνοντα δίκας».7. Κυπριανό καί τόν ίερό Αυγου­ στίνο. Νικηφόρου Πασχαλέως. κάνουν φανερή τήν επί­ δραση του νομικού πνεύματος τών νομοκανόνων στά Έξομολογητάρια. 'Αθήνα 21979. άπό τό άλλο διακρί­ νεται ô νομικός καί σχολαστικός χαρακτήρας των νομοκανόνων. ενώ άπό τό ëva μέρος γίνεται προσπάθεια νά κα­ ταρτισθούν οί πνευματικοί γιά νά εξομολογούν σύμφωνα με τήν παράδοση της ορθόδοξης εκκλησίας. Χαρακτηριστικό είναι καί τό δύστιχο επίγραμμα στην αρχή τοϋ βιβλίου: «Μύθος έτιν ραδάμανθις οτε Πλούτων. Έξομολογητάριον. καί ό Μίνως. 'Αποτελούσε τό κείμενο του Δεκάλογου έναν κώδικα σύντομων ερωτήσεων γιά τήν «ανάκριση» τοΰ μετανοοϋντος.60. κρίνον­ τες τόν χριστώνυμον λαόν του Κυρίου». διά νά ευρίσκουν τήν άλήθειαν καί τό δίκαιον.π.. Στην εν Τριδέντω σύνοδο καθιερώθηκε ώς επίσημη διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας 6 0 . 196 κ. Εκείνο όμως πού προξενεί μεγαλύτερη εντύπωση. Ή ελευθερία τοϋ ήθους. "Ετσι παρουσιάζονται οί πνευματικοί ώς «κριταί.αμαρτιών. αυτό βρίσκεται καί ή διδασκαλία της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. σ. Έξομολογητάριον. Σημα­ ντικό ρόλο στην κρίση αυτήν έπαιζε ό Δεκάλογος. διά νά μην τύχη καί κάμουν αδικον κρίσιν» 57 . Καί προτρέπονται «νά εξετάζουν μέ πολλήν περιέργειαν. Ένετία 1673. όπου είναι κεκρυμμένα εις τάς τοιαύτας κρίσεις. σ. είναι ό­ τι στό έξομολογητάριο.

"Ο. Ή διδασκαλία της ορθοδόξου Εκκλησίας περί της δι­ καιοσύνης τοΰ Θεοϋ καί της δικαιώσεως του άνθρωπου είναι διαφορετική. ικανοποιήσεως ή Ιατρείας. γιά νά μπορέσει μέ τήν «όλίγην παιδείαν» νά «ημερώσει τήν μεγάλην όργήν οπού έχει ό Θεός κατ' επάνω του» 68 . κατά τόν Καβάσιλα περιλαμβάνει την αγάπη. Ή περί δικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου τοΰ Καβάσιλα.224. σ. Έξομολογητάριον.223. 32' . σ. Χρηστοήθεια των Χριστιανών. τή μακαριότητα καί γενικά ολόκληρη τήν οικονομία 61 . Ό αμαρτωλός πρέπει νά δεχθεί τόν «κανό­ να». 67. τήν αλήθεια. τιμωρείται ό Χριστός με σταυρικό θάνατο. πού είναι παρά­ βαση Νόμου 63 . Π. Νέλλα. ώστε τί­ ποτε δεν μπορεί νά τήν εξαλείψει. 64. 65. Ή έννοια «δικαιοσύνη του Θεοϋ». α. μέ τόσα πάθη καί τόσον έπονείδιστον θάνατον. σ. τήν αγαθότητα. "Ετσι δεν 'έχει καμιά ανάγκη αποκαταστάσεως. τόσο μεγάλη. Έξομολογητάριον. προξενεί «άπειρον ϋβριν εις τόν Θεόν» 64 καί καθιστά «τόν άμαρτωλόν μισητόν εις Αυτόν»65. πρέπει νά σκεφθεί τήν «άπειρον πληρωμήν» πού έδωσε γι' αυτή ό Υίός τοϋ Θεοϋ. οση είναι καί ή άξια Αύτοϋ πού προσβάλλεται. Ή αμαρτία είναι.73. τή σοφία. 66. Γιά νά ε­ ξιλεωθεί λοιπόν ή ανθρωπότητα καί νά ικανοποιηθεί ή θεία Δι­ καιοσύνη.. σ. Μόνο ό σταυρι­ κός θάνατος καί τά πάθη τοϋ Χρίστου μπόρεσαν νά «ίσοζυγιάσουν μέ τό βάρος της αμαρτίας» 66 . Τό βάρος της αμαρτίας είναι αδύνατο νά σηκωθεί άπό τά ανθρώπινα έργα.200.63-64.229. Έξομολογητάριον. Ή νομική όμως θεώρηση της αμαρτίας καί ή παρουσίαση τοϋ Θεοϋ ώς φοβερού κριτή έχει τίς ανάλογες προεκτάσεις στή ζωή των πιστών 67 . Έξομολογητάριον. την ειρήνη. Νικόδημου Άγιορείτου. Έπει61.17. Ή δικαιοσύνη τοϋ Θεοϋ πού είναι απαθής δεν τραυματίζεται οΰτε αλλοιώνεται.40.Δικαιοσύνη καί τό μεγαλείο του Θεοϋ. 68. σ. 63. Βλ. Γιά τόν άγιο Νικόδημο λοιπόν ή αμαρτία. Ό αμαρτω­ λός. σ. 62 . Ή ενοχή είναι τόσο με­ γάλη. Πειραιεύς 1975. γιά νά καταλάβει τό μέγεθος της ΰβρεως πού προξενεί ή α­ μαρτία στό Θεό. Θεσσαλονίκη 4 1974. σ. Έξομολογητάριον. 62.π.

Ό άγιος Νικόδημος συ­ νοψίζει τήν προγενέστερη παράδοση. Καί συνεχίζει «Ή ά69. Άδ. Κοραής. Βλ. άν καί σχετικοί κανόνες βρίσκονται στή δική του Συλλογή τό Πηδάλιον καί ερμηνεύονται άπ' αυτόν. ΡάλληΠοτλή. Ενδεικτικό παράδειγμα ή 'Ορθόδοξος Διδασκαλία του Πλάτωνος. άλλα καί άπό τά έργα Ρώσων ορθοδόξων πού μεταφράζονται στά ελληνικά. οΐ όποιοι είχαν επηρεασθεί άπό τή Δυτική Θεολογία. άλλα ή θεραπεία του πάσχοντος 70 . Έξομολογητάριον. Γράφει λοιπόν ό Κοραής ότι ό Χριστός σταυρώνεται γιά νά γίνει «μέσον καταλλαγής μέ τόν δικαίως ώργισμένον ούράνιον ημών Πατέρα» 71 . πάρεξ τό σώμα οπού ήμαρτεν. εκθέτει συνοπτικά τή διδασκαλία αυτή. κατά άλλον τρόπον δεν ευχαριστείται. Παρόλο πού γνωρίζει καλά τήν ορθόδοξη παράδοση επηρεάζεται 'ίσως από τό γενι­ κότερο κλίμα της εποχής καί προσπαθεί νά συνδυάσει τίς διά­ φορες τάσεις. εκείνο τό ί­ διον νά παιδευθή»69. Βαλέτα. καί αποτέλεσε τή βάση γιά τή σύνταξη τών μεταγενέστερων Κατηχήσεων στον ορθό­ δοξο χώρο. τόμ. τόμ. Κοραής. σ.20.ΑΙ. σ. τό Γεώργιο Κορρέσιο καί Σεβήρο επίσκοπο Φιλαδέλφειας. 'Αρχιεπισκόπου Μό­ σχας πού μετέφρασε ό Ά δ .δή «ή αδέκαστος δικαιοσύνη τοΰ Θεοϋ. Στην 'Ανατολή. Γ. 71. 33 .2. στην Προδιοίκησιν τής 'Ορθοδό­ ξου Διδασκαλίας του Πλάτωνος Μόσχας. ενδεικτικά τόν 102 κανόνα τής ΣΤ' Οικουμενικής Συνόδου.201. Κοραή. "Ας σημειωθεί εδώ δτι τά έπιτίμια στην ορθόδοξη παράδο­ ση £χουν καθαρά θεραπευτικό καί παιδαγωγικό χαρακτήρα. 70. σ. Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων. Ό Άδ. Εκθέτοντας έτσι τή διδασκαλία του γιά τό χα­ ρακτήρα της αμαρτίας καί τών έπιτιμίων παραπέμπει στον ιε­ ρό Αυγουστίνο καί στους «Θεολόγους» τής εποχής. "Απαντα τά πρωτότυπα έργα. ή διδασκαλία περί ικανοποιήσεως τής θείας Δικαιοσύνης τήν εποχή αυτή διαδίδεται άπό τους δυτι­ κούς μισσιονάριους. ίκδ.549. αλλά συγχρόνως κατα­ γράφει καί τό πνεύμα της εποχής του. Σκοπός τοΰ «κανόνος» δεν είναι ή τιμωρία τών αμαρτωλών. 'Αθήνα 1852. Έδώ φαίνεται παράξενο πώς ό άγιος Νικόδημος δέν τονί­ ζει τό θεραπευτικό χαρακτήρα τών έπιτιμίων καί τών κανόνων.

Κοραή α' έκδοση 1782). σ. 'Απλώς εγκωμιάζει τό «σοφό» Κοραή πού μετέ­ φρασε τό κείμενο καί τό πλούτισε μέ «σημειώσεις σοφές». Στίς απόψεις ομως αυτές δέν υ­ πήρξε. τόμ. 73. 'Ορθόδοξος Διδασκα­ λία ήτοι σύνοψη τής Χριστιανικής Θεολογίας. ενδεικτικά Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. μητροπολίτου Μόσχας 7 5 . Αυτά τά τάγματα των αγίων αγγέλων. Είναι άνακριι 72.. 74. διότι εγινεν εις τον άπειρον Θεόν" επομέ­ νως έπρεπε νά ήναι άπειρος καί ό μεσίτης. Τά σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κων­ σταντίνου Οικονόμου. Τό πρώτο ήταν ή τριττή ανάδυση καί κατάδυση κατά τό βάπτισμα καί τό δεύτερο ό μή κολασμός τών άβαπτίστων νηπίων. Σοφοκλέους Κ.100. καί έσταυροϋντο υ­ πέρ ημών. 101. ανάμεσα στό Οικουμενικό Πατριαρχείο καί τόν Κων­ σταντίνο Οικονόμο δίδονται διευκρινίσεις γιά τίς αμφισβητούμενες θέσεις τής Κατήχησης. σ. 'Αθήναι 34 . Σο­ φοκλέους Κ.π. ήτον αδύνατον νά έξαλείψωσι τό καθ' ημών χειρόγραφον» 72 . "Εγιναν μάλι­ στα καί καταγγελίες εναντίον κάποιων απόψεων τοϋ έργου. Διότι έθε­ σε. άλλα άπηχοϋνται ευρύτερα στό έργο του Πλάτω­ νος πού εκείνος μετέφρασε73. Στην αλληλογραφία πού ακολούθησε. Α'. Άδ. καμιά επίσημη αντίρρηση ή διαφωνία. 113 κ. Συνοδική επιστολή. παραλείπει βέβαια τήν Προδιοίκηση. Γιά τήν έκδοση τής Κατήχησης του Πλάτωνος Μόσχας άπό τόν Ά . Ό άγιος Νικόδημος περιλαμβάνει τή διδασκαλία αυτή στό Έξομολογητάριό του χρησιμοποιώντας μάλιστα τήν ίδια ορολογία. πού επανεκδίδει τήν Κατήχηση τοΰ Πλάτωνος Μόσχας άπό τή μετάφραση του Κοραή. ο. άλλα δέν αναφέ­ ρει τίποτε άπ' όπου νά φαίνεται ότι διαφωνεί μέ τήν εν λόγω διδασκαλία 74 .έ.20. Άθήνησι 1862. σ.14.μαρτία ήταν άπειρος. Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κωνσταντίνου πρεσβυτέρου καί Οικονόμου τοϋ εξ Οικονόμων. άπό δσο βέβαια γνωρίζουμε. ως κρηπΐδα τών ευεργεσιών του προς τό γένος. οί όποιες συζη­ τήθηκαν στή σύνοδο του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Προδιοίκησις Κατηχήσεως. εκδ. Οί άλλοι λόγοι στους οποίους στηρίχθηκαν οί αντιδράσεις καί οί καταγγε­ λίες χαρακτηρίζονται ώς «ματαιολογίαι». 'Αθήναι 31836 (μετάφρ. Ci απόψεις ομως αυτές δέν ανήκουν αποκλειστικά στον Κοραή. Οικονόμου. Συ­ νιστά μάλιστα στους Σμυρναίους νά καυχώνται γιά τόν Κοραή καί νά τόν «οίκοιοποιοϋνται» ώς συμπολίτην τους. 105. Ένώ ό Κων/νος Οικονόμος. 75. Κοραή καί τόν Κωνσταντίνο Οικονόμο εκδηλώθηκαν αντιδράσεις. Βλ. άν έσαρκοϋντο όλα. τήν Κατή­ χηση του Πλάτωνος. οστις έμελλε νά ικα­ νοποίηση τήν άπειρον τοϋ Θεοϋ δικαιοσύνην. Δύο ομως ήταν τά σημεία στά όποια διαφοροποιήθηκε τό Οικουμενικό Πατριαρχείο. Οικονόμου. Βλ.

έ. Laurent. 'Ανάλογη είναι καί ή χρήση τους άπό τους πιό πολλούς πνευματικούς καί επισκόπους. 78. Α'. Φαίνεται λοιπόν δτι μέ τίς νομοκανονικές συλλογές καί τά Έξομολογητάρια γίνεται μιά πρώτη συστηματοποίηση των εκ­ κλησιαστικών ηθών καί εθίμων. τους τελευταίους χρόνους. Γι' αυτό ό άγιος Νικόδημος ο­ νομάζει «χυδαιονομοκάνονα» τά χειρόγραφα νομικά πού κυ­ κλοφορούσαν καί άπό τά όποια πολλές φορές όχι μόνο δέ χρη1862. Συνήθως οί κανόνες 78 τήν εποχή αυτή χάνουν τό πραγμα­ τικό τους νόημα καί δέν ασφαλίζουν ούτε περιχαρακώνουν τήν πνευματική ζωή τών πιστών. Θεσσαλονίκη 1970. 76. Αυτές δέν παρήγαν καινούργια διδασκαλία.βής ή εντύπωση πού δίδεται 76 οτι ή διδασκαλία περί ικανοποιή­ σεως της Θείας Δικαιοσύνης εισάγεται στην Ελλάδα άπό τους νεότερους θεολόγους στίς αρχές καί τά μέσα του αιώνα μας. Θεσ­ σαλονίκη 2 1983. Περί της αθανασίας της ψυχής καί τών ιερών μνημοσυνών. οπως καί πολλές άλλες.. τόμ. σ. Γιανναρά.29. V. Revue des Etudes Byzantines. σ.225 κ. έτσι καί γιά κάθε αμάρτημα υπάρχει καί ό ανάλογος κανόνας-έπιτίμιο. 215. 77. επίσης Νεκταρίου Κεφάλα. Γ. Γιανναρά. υπήρχαν καί παλαιότερα 77 . σ. Βαρθολομαίου Άρχοντώνη. σ. Χ. σ. 35 . Χριστιανική 'Ηθική.έ. Ή συστηματοποίηση αυτή έ­ χει κάποιο νομικό χαρακτήρα. Ή διδασκαλία αύτη. αλλά συνέχι­ σαν μιά διαμορφωμένη παράδοση. χωρίς νά αφήνονται τά περιθώρια της εν Χρι­ στώ ελευθερίας στους Χριστιανούς. Στά κείμενα αυτά διαπιστώνει κανείς μέ σχετική ευ­ κολία οτι γίνεται προσπάθεια νά κατευθύνεται τό ήθος τών πι­ στών άπό έξω.π. Γιά τό νόημα τών κανόνων βλ. Αυτό είναι εύλογο. "Οπως γιά κάθε αδικία πού είναι αντίθετη μέ τόν πολιτικό νόμο υπάρχει ανάλογη ποι­ νή. γιατί προο­ ρίζονται γιά τους επισκόπους δικαστές καί τους πνευματικούς «κριτές». σ. Έ κ τ ο ς άπό τά κείμενα πού αναφέραμε βλ. Περί τήν κωδικοποίησιν τών ιερών κανόνων καί τών Διατάξεων εν τη Όρθοδόξω 'Εκκλησία.8. 'Αθήνα 21979. Source primaire du droit de l'église orientale». κυρίως άπό τίς θρησκευτικές οργανώ­ σεις. Μαντζαρίδη.207. ο. Χ. 218.έ. «L'oeuvre Canonique du Concil in Trullo (691-692). Ή ελευθερία τοΰ ήθους.198 κ. Εκδηλώθηκαν ομως καί εκφράσθηκαν.19 κ. άλλα παίρνουν θέση δίπλα στον πολιτικό νόμο καί γίνονται ενα είδος ποινών. 23/1965.

ενώ έχουμε αρκετές ιδιωτικές νομοκα­ νονικές συλλογές. 79. ένας πέπλος μυστηρίου κάλυπτε τους κανόνες καί τους πολιτικούς νόμους. Π. Επίσης αξίζει νά σημειωθεί οτι οί νομοκανονικές συλλο­ γές δεν «εκδίδονται τύποις». Βέβαια τελικά ή άποψη αυτή δεν επικράτησε μετά τήν παρέμβαση του Πατριάρχη Νεοφύτου Ζ'. σ. δέν υπάρχει ούτε μία επίσημη. έκτος ελαχίστων εξαιρέσεων. Άποστολόπουλος 81 . πού εντόπισε ή επιστημονική έρευνα μας είναι άγνωστο εκτός άπό ένα πολύ μικρό μέρος πού δημοσίευσε ό Δ. 'Αθήνα 1978. σ. Γεωργίου Ί . (Διδακτορική διατριβή). SI. έπιμ. Συμβολή στην έρευνα τοΰ μεταβυζαντινού δημοσίου δι­ καίου. σημειώνει ό Ζαβίρας γιά τό Θεόφιλο. Πολλές φορές λόγω της άπαιδευσίας. όταν αναφέρεται στά συγ­ γράμματα του Θεοφίλου Καμπάνιας καί ειδικότερα στό Νομι­ κό του. με αποτέλεσμα νά βρίσκει πρόσφορο έδαφος ή ποιμαντική του φόβου καί τό νομικό πνεύμα. σ.35 κ. άλλα οί ερμηνείες των «εξηγητών» τους. ϊνα μή τά των ιερών κανόνων γνώριμα γίνονται τω χύ­ δην λαώ» 79 . άλλα νομίζουμε οτι είναι ενδεικτική της στάσεως πού τηρούσε ενα μέρος τοΰ σώματος τών επισκόπων απέναντι σέ κάθε εκδοτική προσπά­ θεια νομοκανόνων. 36 . έστω καί με τήν νομική τους μορ­ φή. άλ­ λα καί της γενικότερης πολιτικής κατάστασης. Γριτσοπούλου.σιμοποιοϋνταν oî κανόνες. Τό Μέγα Νόμιμον της Μεγάλης 'Εκκλησίας. Τό Μέγα Νόμιμον. "Εχει γράψει.Γ. εκτός βέβαια άπό τό Πηδάλιον (1800) πού είχε τήν έγκριση τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. Αθήναι 1972. Είναι εξάλλου αξιοσημείωτο τό γεγονός οτι κατά τήν επο­ χή της Τουρκοκρατίας.311. Επίσης είναι χαρακτηριστική ή άποψη πού διατυπώνει ό Γεώργιος Ζαβίρας. Ζαβίρα. Νέα Ελλάς ή Έλληνικόν θέατρον.έ. καί τό «Νομικόν όπερ σώζεται έτι άνέκδοτον εμποδίσθη γάρ ύπό της εκκλησίας έπείπερ απλώς συνεγράφη»80. Πηδάλιον.θ! 80. Στή συζήτηση της Συνόδου τοϋ Πατριαρχείου της Κωνσταντι­ νουπόλεως γιά τήν έγκριση του Πηδαλίου υποστηρίχθηκε ή α ποψη δτι «ού δει τά κανονικά της εκκλησίας πεζή φράσει έκδίδοσθαι.

σ. Αυτές ε­ πέδρασαν σημαντικά στή διαμόρφωση της ηθικής διδασκα­ λίας καί στην 'Ανατολή. Βιέννη 1784. 'Εκκλησιαστική 'Ιστο­ ρία. 1ος.25. "Ηδη άπό τήν επικράτηση τοΰ Λουθηρανισμού καί τοΰ Καλβινισμοΰ σέ μεγάλο μέρος της Ευρώπης οί διαμαρτυρόμενοι άρ­ χισαν αμέσως διάλογο μέ τήν 'Ορθόδοξη 'Εκκλησία.233 κ. Ρωμανίδη. σ. Ενδεικτικά είναι εξάλλου τά συμβάντα στή Σύνοδο Φερράρας . καί τόμ. Μελετίου Μητροπολίτου 'Αθηνών. Δυτική Θεολογία Στή Δύση αυτή την εποχή έχουμε κάποιες ανακατατάξεις στό χώρο της Θεολογίας. τους σκοπούς καί τή δράση τών μοναχικών ταγμάτων της Δύσεως καί μάλιστα τών Ίησουϊτών καί τών Καππουκίνων κατά τό ΙΣΤ' αιώνα βλ. Ρωμαίοι ή Ρωμηοί Πατέρες της 'Εκκλησίας. Τό μεγάλο σχίσμα στή δυτική χριστιανοσύνη στή διάρκεια τοΰ 16ου αιώνα δέν άφησε εντελώς ανέπαφη καί τήν 'Ανατολή. 83. Ί .3. α. Δ'. Βιέννη 1795. τόμ. αλλά πολύ νωρίτερα άπό αυτήν. Γιά τή δημιουργία. 37 . όπως έχει υποστηριχθεί82. 1) Στέλνονται φανατικοί 'Ιησουίτες83 οί όποιοι άναπτύσ82. Μέ τό διάλογο αυτόν επεδίωκαν νά κάνουν γνωστές καί νά διαδώ­ σουν τίς νέες θεολογικές ιδέες στην 'Ανατολή μέ σκοπό νά ε­ νωθούν μέ τους ορθοδόξους καί νά συγκροτήσουν κοινό μέτω­ πο εναντίον τών ρωμαιοκαθολικών. Ρωμαιοκαθολικοί Ή προσηλυτιστική στρατηγική τών Ρωμαιοκαθολικών συνεχίζεται καί κατά τους χρόνους της Τουρκοκρατίας μέ πολλούς καί δ ^ ο ρ ο υ ς τρόπους. Γ'. Αυτό συνέβη οχι μόνο μετά τήν επα­ νάσταση τοΰ 1821 καί τήν ίδρυση του ελεύθερου ελληνικού κρατιδίου.έ. Θεσ­ σαλονίκη 1984. άλλα καί της Φιλοσοφίας.Φλωρεντίας (1438-1439) στίς αποφά­ σεις της οποίας αντέδρασε τό ορθόδοξο πλήρωμα.380-385. σ. τόμ. "Ηδη πρίν τήν άλωση της Κωνσταντινούπολης οί Ρωμαιο­ καθολικοί θέλησαν νά επωφεληθούν καί νά εκμεταλλευθούν τίς δύσκολες στιγμές πού περνούσε ή μεγάλη Βυζαντινή αυτο­ κρατορία καί νά υπαγάγουν τό Οικουμενικό Πατριαρχείο στην κυριαρχία της Ρώμης.

άλλα καί σ' αυτήν ακόμη την καρδιά της 'Ορθόδοξης 'Ανατολής. τήν υπογραφή της υποταγής της 'Ανατολικής 'Εκ­ κλησίας στον πάπα τής Ρώμης.279. 2ος Κωνσταντινούπολις 1850. Ί . 'Ιεροσόλυμα 1905. μέ τάς κοσμικάς βοηθείας. Παπαδοπούλου. 'Αγωνίζονται ή μέ επιχειρήματα τάχα καί μέ αποδείξεις νά καταπείσουν.. μέ τήν έλευθερίαν. Χρ. Ό Ευγένιος Βούλγαρης αποκαλύπτει καί σκιαγραφεί τή δραστηριότητα τών «αποστόλων τής Ρώ­ μης». τήν Κωνσταντινούπολη.π. 86. σ. Παπιστικών 'Ελέγχων.. 'Αναφέρει ότι χρησιμοποιούν πολλούς τρόπους γιά νά αρπάξουν τά γνήσια τέκνα τής 'Ορθοδοξίας καί τους συνοψίζει σε τρεις. σ. ή μέ τά θέλγητρα τών υποσχέσεων. σ. μέ τήν ανεσιν καί τρυφήν. άπό τόν οικουμενικό πατριάρχη Κύριλλο Κονταρή. σ. μέ τήν άδειαν. Τό 1617 κατόρθωσαν νά κλείσουν τό ελληνικό τυπογραφείο85 πού ιδρύθηκε από τόν Κύριλλο Λούκαρη. Ή 'Ομολογία τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύμων Δοσιθέου.11. μέ τάς υπο­ σχέσεις. Μέ τή βοήθεια μάλιστα καί των Ρωμαιοκαθολικών πρεσβευτών Γαλλίας. 85. "Ο. μέ τάς χάριτας. Αυστρίας καί Ένετίας προσπαθούν νά προσηλυτίσουν τόν ορθόδοξο λαό. Στή συνέχεια στην ίδια επιστολή ό Βούλγαρης αναφέρεται στά αποτελέ­ σματα της πολιτικής τών Ρωμαιοκαθολικών ώς έξης: «Πιστεύσατέ μοι ότι περισσοτέρους 'Ανατολικούς έπλάνησαν καί έφεραν οί Λατίνοι προς εαυ­ τούς μέ τήν δόσιν.π. 38 . Γράφει λοιπόν: «έρχονται αυτοί είς τόν αγώνα αυτόν ή μέ τήν δύναμιν τοΰ λόγου. ή μέ φοβερισμούς καί μέ άπειλάς νά αναγ­ κάσουν» 87 . ή μέ τήν βίαν τών απειλών.23. 84.15. Στίς 30 'Απριλίου 1639 ό πά­ πας Ούρβανός Η' μέ επίσημο παπικό θέσπισμα δέχθηκε τήν παραπάνω υποταγή 86 . ο. πάρεξ μέ τήν διάλεξιν' περισσοτέρους μέ τά χρήματα. 'Εκμεταλλεύονται ιδιαίτερα τή Λουκάρειο Όμολογία καί τήν ταραχή καί σύγχυση πού προκλήθηκε από αυτήν 84 . τόμ. πάρεξ μέ τά επιχειρήματα' περισσοτέρους μέ τάς κολακείας. μέ τάς ευεργεσίας.σουν δραστηριότητα οχι μόνο στά Επτάνησα καί τά νησιά του Αιγαίου. Χαρακτηριστικό γιά τήν επιρροή πού ασκούσαν οί 'Ιη­ σουίτες στον ορθόδοξο χώρο είναι καί τό εξής γεγονός. Ευγενίου Βουλγάρεως. μέ τάς ελπίδας. ενώ μετά τό θάνατο τοϋ Λουκάρεως πέτυχαν. ή μέ χαρίσματα καί μέ ευ­ εργεσίας νά σύρουν. 87. Τανταλίδου. 'Απολογία Κυρίλλου Λουκάρεως. Καρμίρη. Κατά Λατίνων στηλιτευτική 'Επιστολή έν Ή .

2) Οί Ρωμαιοκαθολικοί δέν περιορίζονται μόνο στην «κά* ποια» ανάμειξη στά εσωτερικά τοϋ θρόνου της Κων/λεως. Με
τη νέα προσηλυτιστική προσπάθεια, την Ούνία, γίνονται άπό
τά τέλη του ΙΣΤ' αιώνα περισσότερο επικίνδυνοι γιά τους ορθο­
δόξους. 'Αποτέλεσμα της προσπάθειας αυτής ήταν νά προ­
σχωρήσουν στον Ούνιτισμό88 πλήθη ορθοδόξων στην Πολωνία
καί .ειδικότερα στή Ρωσία. Τό ίδιο γίνεται στή Συρία,
Παλαιστίνη 89 , Μεσοποταμία, Αίγυπτο καί σέ μικρότερο βέ­
βαια βαθμό στον ελλαδικό χώρο. Ή αρχή τών Ουνιτών ήταν:
«Unité dans la foi varieté dans les rites», ενότητα στην πίστη,
ποικιλία στους τύπους, στά τυπικά. Μέ τή διδασκαλία στά
σχολεία, τά συγγράμματα, τά κηρύγματα, κατόρθωναν νά δια­
δίδουν τίς ιδέες τους στην 'Ανατολή.
3) Τό 1577 ιδρύθηκε στή Ρώμη τό Κολλέγιο τοϋ "Αγίου 'Α­
θανασίου. Σκοπός τών ιδρυτών του Κολλεγίου δέν ήταν μόνο ή
γραμματική ανύψωση της παιδείας αλλά καί ή θεολογική. Τό'ί­
δρυμα θά αποτελούσε τό «Δούρειο "Ιππο» γιά τους μαθητές
του, κατά τήν έκφραση τοϋ ιησουίτη Giovanni Domenico
Traiani90. Διδάσκαλοι, εφημέριοι, πνευματικοί, ιεροκήρυκες,
ιερείς ή αρχιερείς θά μπολιάζονταν μέ τό δυτικό τρόπο σκέψης
καί θά δρούσαν στή συνέχεια στον ορθόδοξο χώρο της 'Ανατο­
λής. Οί μαθητές δεσμεύονταν νά υπογράψουν 'Ομολογία ορθο­
δόξου πίστεως π,ού περιείχε βέβαια δυτικές κακοδοξίες. Νά
δώσουν όρκο ότι θά τελειώσουν τίς σπουδές στό Κολλέγιο, νά
μή σπουδάσουν Νομικά ή 'Ιατρική καί νά γίνουν κληρικοί καπαρά μέ τους λόγους καί μέ τάς κατηχήσεις. Μάρτυρες εις τοϋτο ή 'Αντιό­
χεια, ή 'Αλεξάνδρεια, πολλά μέρη της Συρίας, πολλοί Νήσοι τοϋ Αιγαίου
πελάγους, όπου μέ δαπάνην πολλών χρημάτων ηϋξησεν ή Ρώμη τόν παπισμόν, συναθροίζουσα παπιστάς, ωσάν στράτευμα μισθοφόρων». "Ο.π.
σ.284.
88. Ί . Καρμίρη, ο.π.
89. Γιά τό ζήτημα τών προσκυνημάτων τών 'Αγίων Τόπων καί τίς διαμάχες με­
ταξύ Λατίνων καί 'Ορθοδόξων βλ. Χρ. Παπαδοπούλου, 'Ιστορία της 'Εκ­
κλησίας 'Ιεροσολύμων, 'Αθήνα 21970, σ.513 κ.έ.
90. Ζαχαρία Ν. Τσιρπανλή, Τό 'Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης καί οί μαθητές
του (1576-1700), Θεσσαλονίκη 1980, σ.30-31. Βλ. επίσης γιά τό Κολλέγιο,
Ν. Ζαχαρόπουλου, Ή παιδεία στην Τουρκοκρατία, Θεσσαλονίκη 21983,
σ.57-66 κ.έ. καί Σ. Λάμπρου, Νέος Έλληνομνήμων, τόμ. Ι, σ.3-7.

39

τά τό ελληνικό τυπικό 91 . "Ετσι σπούδασαν πολλοί ορθόδοξοι
καί επέστρεψαν στην Ελλάδα φέρνοντας μαζί τους τό πνεύμα
καί τίς ιδέες της Δυτικής Θεολογίας. Ό Κ. Σάθας γράφει χα­
ρακτηριστικά: «επειδή τό δίκτυον ήτον χρυσόπλεκτον, καί τά
άγκυστρα έπεκαλύπτοντο διά λαμπρού δελέατος, εξήχθη
πλούσια άγρα, ουχί ομως καί βεβαία διά τό ολισθηρόν των άγρευθέντων»92.
Μερικοί άπό τους αποφοίτους τής Σχολής του 'Αγίου Α­
θανασίου είναι ό Πέτρος Άρκούδιος, πού χαρακτηρίσθηκε ώς
πρώτος «δραπετίδης», ό Λέων Άλλάτιος, ό 'Ανδρέας Ρέντιος,
Νικόλαος Άλεμάνος, οι αδελφοί Ίλαρίων καί 'Ιερώνυμος Κιγάλας, ό 'Ιωάννης Καρυόφυλλος, ό Νικόλαος Παπαδόπουλος,
ό Κομνηνός, Νεόφυτος Ρόδινος, Φραγκίσκος Κόκκινος, Θεό­
φιλος Κορυδαλεύς, Δημήτριος Φαληρεύς, 'Ανδρέας Σταυρΐνος, 'Ιγνάτιος Μεντώνης, Ν. Κούρσουλας καί άλλοι 93 .
Βέβαια ή προσπάθεια αυτή τών Ρωμαιοκαθολικών ήταν
δύσκολο νά ευδοκιμήσει καί νά καρποφορήσει στον καθαρά
'ελληνικό χώρο, γιατί υπήρχε έντονη αντίδραση άπό τήν ορθό­
δοξη πλευρά. Ή πλούσια εξάλλου αντιρρητική παραγωγή, πού
παρουσιάστηκε κατά τήν εποχή αυτή, πείθει γιά τόν παραπάνω
ισχυρισμό.
Παρά τήν εμμονή ομως τών ορθοδόξων στην ακρίβεια τών
δογμάτων, πολλοί ήσαν εκείνοι πού πίστευαν ότι ανεξάρτητα
άπό τίς δογματικές διαφορές ή πνευματική ζωή καί ή ποιμαντι­
κή τής 'Εκκλησίας μπορούσε νά είναι κοινή. Υπάρχουν ακό­
μη αρκετά παραδείγματα 94 ορθοδόξων επισκόπων, τών νη­
σιών κυρίως τοϋ Αιγαίου, πού έδιναν τήν άδεια αχούς φραγκολατίνους μοναχούς «Καπουκκίνους» νά εξομολογούν καί νά
κηρύττουν στίς ορθόδοξες Εκκλησίες. Σέ έγγραφο του Μη­
τροπολίτη Σεβάστειας καί Προέδρου Ναξίας καί Πάρου Ίω91. "Ο.π., σ. 102-105.
92. Νεοελληνική
Φιλολογία, 'Αθήναι 1868, σ.261.
93. Σπυρίδωνος Λάμπρου, Τό έν Ρώμη Έλληνικόν Γυμνάσιον (Collegio Greco)
καί ο! έν τφ Άρχείω αύτοϋ 'Ελληνικοί Κώδικες, «Ν. Έλληνομνήμων»,
τόμ. 10 (1913), σ.4. '
94. Βλ. Ware Timothy, Eustratios Argenti, A study of the Greek Church under
Turkish Rulle, Oxford 1964, σ.16 κ.έ.

40

σήφ (1671), πού απευθύνεται προς ολους τους ορθόδοξους Χρι­
στιανούς, τους ιερείς, τους καθηγουμένους, τους μοναχούς καί
τους άρχοντες διαβάζουμε τά έξης αξιοπρόσεκτα: «[...] ή ημε­
τέρα ταπεινότης άνατίθησι τό μυστήριον (της έξομολογήσεως)
τοϋτο καί άναγκαϊον έργον των πανοσιωτάτων καί λογιότατων
ίερών ανδρών Καπουτζίνων, των εν τω αστει της περίφημου
ταύτης πόλεως Ναξίας οίκούντων, του άναδέχεσθαι καί διακρίνειν τους λογισμούς καί τά ποικίλα πάθη πάντων των εις έξομολόγησιν αύτόϊς προσερχόμενων καί οίκονομεΐν την σωτηρίαν καί μετάνοιαν αυτών [···] Προς τούτοις δέ έχειν αδειαν
καί έλευθερίαν διδάσκειν μετά παρρησίας τόν λόγον του Κυ­
ρίου»95.
'Ανάλογο ενταλτήριο γράμμα έδωσε ό Μητροπολίτης Παροναξίας 'Ιερεμίας (1630), απόφοιτος της Σχολής τοϋ 'Αγίου
'Αθανασίου της Ρώμης, στον ιησουίτη μοναχό Mathien
Hardy96, ενώ ό Μητροπολίτης Μελέτιος της ίδιας επαρχίας με
επιστολή του (1672) προς τό γενικό ηγούμενο του τάγματος
τών νησουϊτών παρακαλούσε νά έρθουν στην Πάρο ιησουίτες
μοναχοί, γιά νά συστήσουν καθολικό μοναστήρι. Τήν επιστολή
υπογράφουν πολλοί ιερείς (20), ιερομόναχοι (3), ιεροδιάκονοι
(1) καί αρκετοί λαϊκοί 97 . Συστατικές επιστολές επίσης είχαν
δοθεί άπό πολλούς ανώτερους ορθοδόξους κληρικούς γιά τή
διευκόλυνση του έργου τών φραγκολατίνων μοναχών 98 .
'Από τά ενδεικτικά αυτά παραδείγματα φαίνεται πόση ε­
ντύπωση αλλά καί επίδραση προξενούσαν στους ορθοδόξους
οί προσηλυτιστικές προσπάθειες τών μοναχικών ταγμάτων
της Δύσεως καί μάλιστα τών Καπουτσίνων καί τών Ίησουϊτών. Τά μέλη τών ταγμάτων αυτών γιά νά πετύχουν καλλίτερα
τό σκοπό τους άρχισαν νά γράφουν ή νά μεταφράζουν βιβλία
στά ελληνικά. Τά βιβλία αυτά απηχούσαν γνώμες τής Δυτικής
Θεολογίας καί ήταν συνήθως δχι δογματικού, άλλα κυρίως
95. Π. Γρηγορίου, Σχέσεις Καθολικών καί 'Ορθοδόξων, 'Αθήνα 1958, σ.11.
96. "Ο.π., σ.71.
97. "Ο.π., σ. 59-60.
98. Ό 'Ιάκωβος Μητροπολίτης Σμύρνης μέ επιστολή του (1627) εκθειάζει τό
έργο τών Ίησουϊτών. Π. Γρηγορίου, ο.π., σ. 182-191.

41

απόφοιτος της Σχολής του Αγίου 'Αθανασίου. Ι Στό σημείο αυτό θά ήταν νομίζουμε σκόπιμο νά αναφέρου­ με κάποια χαρακτηριστικά έργα πού φωτίζουν περισσότερο τήν παραπάνω άποψη. "Εχουμε δηλαδή μιά προσπάθεια διεισδύ­ σεως στό δόγμα μέσω τής πράξεως-ήθους. σ. Νεοελληνική Φιλολογία.Θ. Νεοελληνικής Φιλολογίας Παράρτημα. Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου. (Περί α­ ναβάσεως τοΰ νοϋ εις τόν Θεόν διά μέσου της κλίμακος των κτισμάτων) τοΰ ίησουΐτου Ρομπέρτου Βελλαρμίνου. κι αυτό συνέβαινε γιά ευνόη­ τους λόγους φυσικά. Έξωτερικαίεπιδράσεις έπίτής 'Ορθοδόξου Θεολογίας κατά τόν 1ΣΤ καίΙΖ' αιώνα. Μελέτη Θανάτου (Romae 1641) καί αρκετές μεταφράσεις έργων του ιερού Αυγουστίνου καί τής Μίμησης τοΰ Χρίστου τοΰ Θωμά Κεμπησίου. 100. Ε. γιά τήν οποία θά γίνει εκτενέστερος λόγος στίς επόμενες 99. β) Docu­ menti spirituali100 (Νουθετήματα πνευματικά) τοΰ 'Ιωάννη "Αβιλα. Ό Γεώργιος Βουστρώνιος (1586-1661). Π.Α.. κυκλοφοροΰσε ήδη από τό 1621 στά λατινικά.π. 101. Ή Μικρά Κατήχησις τοΰ ιησουίτη Πέτρου Κανισίου. ο.. ο. πού ασχολείται μέ τά μυστήρια τής Εκ­ κλησίας. Κ. Κ. Ό Νεόφυτος Ρόδινος συνέγραψε αρκετά έργα 1 0 1 πού απη­ χούν τίς Ιδέες τής Δυτικής Θεολογίας.Φλωρεντίας καί τής εν Τριδέντω 102 . μετέφρασε τά έργα: α) De as­ censione mentis in Deum per scalas rerum creaturum".π.21. σ. ενώ τό 1630 έχουμε ένα άλλο έργο τό Περί εξομολογήσεως.267-268.Σ. σ. Σάθα. σ. 1936-1937.Ε. Τό 1628 δημοσιεύεται στή Ρώμη τό έργο του. "Αλλα έργα του είναι ή Πανοπλία Πνευματική fRomae 1630).239-40.πρακτικοηθικοϋ περιεχομένου. Γρηγορίου. Σάθα. 102.. "Ασκησις πνευματική. Ή εν λόγω κατήχηση χρησιμοποιήθηκε ώς πρότυπο κατά τή σύνταξη τής κατήχησης τοΰ Πέτρου Μογίλα. Έξαλλου μέ διαταγή τοΰ πάπα Γρηγορίου ΙΓ' συνετάχθη 'Ομολογία Πίστεως καί Κατήχηση στά ελληνικά καί μεταφρά­ σθηκαν τά πρακτικά των Συνόδων Φεράρρας . πού είναι άγιος τής Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας. "Αθήναι 1868.58. 42 . ελληνικά καί εβραϊκά σέ τρεις παράλληλες στήλες.

Γι' αυτό τό βιβλίο έλαβε «ορισμό» ό Πατριάρχης Παρθένιος Μογιλάλος άπό τήν Υψηλή Πύλη νά τό καταδικάσει. 105. Καί έγένετο τοις Παπισταϊς αισχύνη μεγάλη» 104 . 104. Τό 1658 εμφανίζε­ ται ένα άλλο πολύκροτο έργο. 'Α­ θήνα 1915. 43 . Κωνσταντινούπολη 1910. «Άνέκδοτον φιρμάνιον άφορων τήν άπαγόρευσιν τοϋ προσηλυτισμού ορθοδόξων κυρίως εις τό καθολικόν δόγμα» (Ούνΐται) Γρηγόριος Παλαμάς 29 (1947).59-60.42.μέ θέμα «υπέρ τοΰ δόγματος τών 'Ορθοδό­ ξων» καί «κατά τών προσηλυτευτών καθολικών». σ. σ. Καρμίρη. 'Ιωάννη Βασδραβέλλη.παραγράφους. Συνοπτική διήγησις τών μετά τήν αλωσιν τής Κωνσταντινουπόλεως Πατριαρχευσάντων.233. Μ. Τό παραπά­ νω έγγραφο απευθύνεται στους ραγιάδες. οί όποιοι άφοϋ τό αγόρασαν «κατέκαυσαν εν τοις φόροις. "Αλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα πού επιβεβαιώνει τήν παραπάνω στάση αποτελεί Τουρκικό Φιρμάνιο τοΰ 1702. τήν Πτολεμαΐδα καί τήν Τρίπολη τόΰ Λιβάνου. Γι' αυτό δίδεται εντολή στους ίεροδίκες καί τους δικαστές νά έπαγρυπνοΰν καί νά συλλαμβάνουν τους «τοιούτους πονηρούς Ιερείς» καί νά τους φυλακίζουν 105 . 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. Ί . Γεδεών. Πράγματι έδωσε γραπτή εντολή στους ορθο­ δόξους. τή Σιδώνα. σ. «Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως». Στό έργο αυτό ή 'Ανατολική Εκκλησία παρουσιάζεται νά έχει δήθεν α­ φομοιωθεί άπό τή Δυτική 1 0 3 . Εκδόθηκε έπί Σουλτάνου 'Αχ­ μέτ τοΰ Β' (1691-1703) καί είχε ώς στόχο τους «προπαγανδιστάς» πού εξαρτώνται άπό τόν πάπα. Δυοβουνιώτου.βιβλίο τοΰ Φραγκίσκου Σαλεσίου Introduction à la vie devote (Εισαγωγή στην ευσεβή ζωή . Έδώ j μπορεί κανείς νά δει καλλίτερα τή στάση πού κρατούσαν οί ! Τούρκοι σέ κάθε προσπάθεια επαφής της ορθόδοξης 'Ανατο­ λής μέ τή χριστιανωσύνη τής Δύσεως. 'Από αυτό πληρο­ φορούμαστε ότι πολλοί κάτοικοι τών περιοχών αυτών «άκο103. σ.89.Βερώνη 1782). 106. 'Αθήναι 1937. 'Ανάλογο Χάτι-Σερίφ106 είχε έκδόσει ό σουλτά­ νος Μαχμούτ Α. Ό ιησουίτης Βενέδικτος Credo μετέφρασε τό ^. Ί . χωρικούς καί παπά­ δες πόύ κατοικοΰσαν τή Δαμασκό. 'Επίσημα Γράμματα Τουρκικά αναφερόμενα εις τά εκκλησια­ στικά ημών δίκαια. Ί . τήν Βέροια. Κ. Είναι άξιο προσοχής δτι γιά τό κείμενο αυτό δίδεται «ορι­ σμός» άπό τήν τουρκική κυβέρνηση νά άντικρουσθεΐ. ή Ιησουίτικη Τάργα. Καλλινίκου Γ' Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως.

108.58. 17 (1967). 'Ακόμη κι αυτή ή αλληλογραφία ανάμεσα σε επισκόπους καί πατριάρχες της 'Ανατολής μέ τόν πάπα απαγορευόταν άπό τους Τούρκους. ο. "Ενα άλλο ακόμη αξιόλογο έργο ήταν ή Κατήχηση τοΰ Ρομπέρτου Βελλαρμίνου πού μεταφράσθηκε άπό τό Λεονάρδο Φιλαρά καί είχε τόν έξης χαρακτηριστικό τίτλο: «Χριστιανική διδασκαλία της 'Αγίας τοΰ Θεού Ρωμαϊκής καί Καθολικής Εκκλησίας ερμηνευμένης εις τήν κοινήν γλώσσαν τών ρω­ μαίων εις μερικούς τόπους εξηγημένη προς τήν τάσιν καί συνήθειαν της 'Ανατολικής Εκκλησίας» (Ρώμη 1616)108. 44 .. τή Ρωσία καί άλλου. μεταφέροντας φυσικά τή νοο107. Πατρινέλλη. Συμπερασματικά λοιπόν θά μπορούσαμε νά πούμε: πρώ­ τον. σ. Έπετηρίς τοΰ Μεσαιωνι­ κού 'Αρχείου. οί όποιοι δρούσαν όχι μόνο ανεξέλεγ­ κτα άλλα καί μέ τήν ανοχή ή καί τή βοήθεια τών κατά τόπους ορθοδόξων επισκόπων' δεύτερον οί απόφοιτοι έλληνες της Σχολής τοΰ Αγίου 'Αθανασίου τής Ρώμης πολλοί άπό τους ο­ ποίους έγιναν διδάσκαλοι στην Τουρκία.Γ.283.λούθησαν την πίστη τών Φράγκων». Σέ επιστολή του πατριάρχη 'Ιεροσολύμων Γερ­ μανού πού στάλθηκε τό 1572 προς τόν πάπα Γρηγόριο ΙΓ' ανα­ φέρεται μεταξύ τών άλλων ότι ό λόγος πού δέ γράφει συχνά στον πάπα είναι ό φόβος γιά τόν κίνδυνο της ζωής του. Χ. Διατάσσει τους βεριτάδες νά «γυρί­ σουν τους ραγιάδες εις την άρχαίαν θρησκείαν».π. Επίσης απα­ γορεύει στους ορθοδόξους υπηκόους νά πηγαίνουν τά παιδιά τους στά σπίτια τών «Φραγκοπατέρων». Π. «Έπιστολαί ελλήνων προς τόν Πάπαν Γρηγόριον ΙΓ' (1572-1585) καί τόν Καρδινάλιον Σίρλετον (1585). στίς Παραδουνάβιες περιοχές. «Καί γάρ άν μάθωσιν (οί Τούρκοι) πώς γράφωμεν στέκεται ή ζωή η­ μών εις κίνδυνον» 107 . Κι ακόμη απαγορεύει στους Φράγκους κυρίως μοναχούς διαφόρων ταγμάτων νά δι­ δάσκουν τά παιδιά τών ορθοδόξων. σ. "Ετσι ό Μαχμούτ Α' ανα­ νεώνει παλαιότερες «διαταγές» καί «προσταγές» τών διαφό­ ρων σουλτάνων πού απαγόρευαν στους «ραγιάδες» καί «ρω­ μαίους» νά φραγκεύουν. Γρηγορίου. οί διάφορες προσηλυτιστικές προσπάθειες τών Ρωμαιοκα­ θολικών μισσιοναρίων.

τά δόγματα. Πατριάρχη Κων­ σταντινουπόλεως. Μετά εξάμηνο επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη (1559) μέ μετάφραση τής Αύγουσταίας Όμολογίας τήν οποία συνόδευε επιστολή τοϋ Φιλίππου Μελάγχθονος. β.23.. 'Α­ θήναι 1937. τίς παραδόσεις 109. πού ϊσως υπερ­ βάλλει θέλοντας ακριβώς νά επισημάνει τήν πραγματική κα­ τάσταση πού επικρατούσε: «'Ατυχώς όμως ουχί μόνον επεβλή­ θη ή ούνία εν Ρωσία. επηρέασε όλη τήν μετέπει­ τα θεολογική κίνηση στον ευρύτερο ελληνικό χώρο. Προτεστάντες Πρώτες επαφές 'Ορθοδόξων καί Προτεσταντών 110 δχουμε επί πατριάρχου Ίωάσαφ Β'. Γιά περισσότερα ανάμεσα στίς σχέσεις προτεσταντών καί ορθοδόξων κα­ τά τήν εποχή αυτή βλ.τροπία καί τίς ιδέες της Δυτικής Θεολογίας' καί τρίτον ή χρη­ σιμοποίηση άπό τους ορθοδόξους θεολόγους Ετοίμων επιχειρη­ μάτων τά όποια δανείζονταν άπό ρωμαιοκαθολικά εγχειρίδια κατά του νεοεμφανισθέντος Προτεσταντισμού διαμόρφωσαν δνα διαφορετικό θεολογικό κλίμα άπό τά τέλη μάλιστα τοϋ ΙΣΤ' αιώνα. Ό Μυσός πράγματι παρακο­ λούθησε τίς συνάξεις τους καί «τής διδασκαλίας ακροατής έγένετο» 111 . όπως ήταν φυσικό.559.. ό οποίος πληροφορήθηκε τή με­ ταρρύθμιση τοΰ Λουθήρου καί έστειλε στή Δύση τό διάκονο τοΰ Πατριαρχείου Δημήτριο Μυσό μέ εντολή νά σπουδάσει τά δόγματα τών διαμαρτυρομένων. εντεύθεν δε καθίστατο αναπόφευκτος ή έπίδρασις της λατινικής Θεολογίας αφού ήδη έκινδύνευε ν' άλλοιωθή γενικώς αυτός ό χαρακτήρ τής ορθοδόξου Εκκλη­ σίας» 1 0 9 . Καρμίρη. Γράφει χα­ ρακτηριστικά ό Χρυσόστομος Παπαδόπουλος. Ί . σ. σ. Ό Μελάγχθων ήθελε νά ενημερώσει τόν πατριάρχη σχετικά μέ τήν πίστη τών διαμαρτυρομένων. Έξωτερικαίεπιδράσεις. αλλά καί έν αύτη τη Κπόλει έφαίνετο εν τέλει του ΙΣΤ. 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. Επιστολή Φιλίππου Μελάγχθονος προς τόν Ίωάσαφ. 45 . 'Αναφέρει μεταξύ άλλων ότι οί μεταρρυθμι­ στές σέβονται τήν 'Αγία Γραφή. 111. Turcograecia. τό όποιο.αιώνος επικρατήσασα ή λατινική Εκκλησία διά τών Ίησουϊτών. 110.

σ. ο.έ. Ί .ιη! 113. Ή επιρροή όμως τών προτεσταντών στην 'Ανατολή 115 κορυφώνεται μέ τή 112.καί τή διδασκαλία των Ελλήνων Πατέρων.π. Ό μισσιονα- 46 . Κατά τή διάρκεια του διαλόγου οί ορθόδοξοι άντέκρουσαν τίς απόψεις των Βυρτεμβεργείων Θεολόγων μέ βάση τήν πατερική παράδοση καί έστειλαν ώς απάντηση τίς περίφημες 'Αποκρί­ σεις του Ιερεμίου Β' πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως. 'Αλλά έπί 'Ιερεμίου του Β' οί σχέσεις της 'Ορθόδοξης Εκ­ κλησίας μέ τους προτεστάντες δέν περιορίσθηκαν στό επίπεδο της ανταλλαγής τών επιστολών καί τήν αναίρεση τής Αύγουσταίας 'Ομολογίας άπό τή μεριά τών ορθοδόξων. τίς μεθοδεύσεις καί τίς ιδέες τών προτεσταντών μισσιοναρίων στή Σμύρνη βλ. Κυριάκου Λαμπρύλου Χατζηνικολάου. Βιογραφικόν σχεδίασμα περί τοϋ Πατριάρχου 'Ιερεμίου Β'. Θεσσαλονίκη 1979. άπό της στιγμής εκείνης έκτεθεΐσαν εις τήν λυσώδη καί άδιάκοπον του παπισμού έκδίκησιν» 112 . γράφει τήν περίφημη 'Ορθόδοξη Όμολογία (1625). Στίς εν λόγω 'Αποκρίσεις εκφράζεται ή ορθόδοξη παράδο­ ση καί συνεχίζεται ή πατερική Θεολογία. Εκθέτει βέβαια σωστά τήν ορθόδοξη διδασκαλία ελπί­ ζοντας όμως στην ένωση μέ τους προτεστάντες 114 . δ. Λίγα χρόνια αργότερα ό Μητροφάνης Κριτόπουλος. Παπαδοπούλου.π.136 κ. Κ. μετέπειτα πατριάρχης 'Αλεξανδρείας.21-23. 114. αν καί ήταν σφοδρός αντίπαλος τών Δυτικών είχε δανεισθεί κα­ θαρά σχολαστικούς όρους στην περί μυστηρίων εργασία του 1 1 3 . Έν τούτοις υπάρχουν κάποιες επιρροές άπό τή Σχολαστική Θεολογία της Δύσεως' κι αυτό γιατί ό Γαβριήλ Σεβήρος (1616) 'Αρχιεπίσκοπος Φιλαδέλ­ φειας πού συμμετείχε στίς εργασίες γιά τή σύνταξη τους. σ. Ό πατριάρχης αρ­ κέστηκε φαίνεται στίς πληροφορίες τοϋ διακόνου του καί δέν έστειλε καμιά απάντηση στό Μελάγχθονα.. Χρ. Καρμίρη. Έπί 'Ιερεμίου τοϋ Β' οί διαμαρτυρόμενοι προέβαλαν επί­ σημα τό ζήτημα περί ενώσεως των εκκλησιών «όπερ δυστυχώς οΰ μόνον ούδένα απέφερε καρπόν άλλα ζημίαν μάλλον έπροξένησεν εις τήν ορθοδοξίαν.. Σάθα. Επίσης μετά τίς πρώτες αυτές επαφές άρχισαν οί ορθό­ δοξοι νά ασχολούνται μέ θέματα άγνωστα μέχρι εκείνη τήν ε­ ποχή στην 'Ανατολή. 115. f Αθή­ ναι 1870). σ. Γιά τή δράση.

Φαίνεται οτι αυτός έχει σχέση με τή σύνταξη της 'Ομολογίας στό όνομα του αξιόλογου καί δραστή­ ριου κατά τά άλλα Πατριάρχη 1 1 6 .1-64. Εκείνη βέβαια τήν εποχή πρέπει νά αναφέρουμε ότι δ Κύριλλος Λούκαρης είχε νά αντι­ μετωπίσει καί τους ρωμαιοκαθολικούς μισσιονάριους πού δρούσαν ακόμη καί σ' αυτήν τήν Κωνσταντινούπολη. Παπαδοπούλου. Οί ρωμαιοκαθολικοί μισσιονάριοι Ισχυρίζονταν οτι ό ορ­ θόδοξος πατριάρχης «έκαλβίνησε» καί τήν αλήθεια τήν έχει τώρα μόνον ή Παπική Εκκλησία. σ. ρισμός καί Προτεσταντισμός εις τάς 'Ανατολάς. τήν Παλαιστίνη καί άλλου. ΤΗταν φυσικό λοιπόν γιά τόν πατριάρχη νά θέ­ λει τή βοήθεια των προτεσταντών σέ μιά εποχή τόσο κρίσιμη καί επικίνδυνη γιά τήν ορθοδοξία. Τά αποτελέσματα όμως ή­ ταν ακριβώς τά αντίθετα άπό αυτά πού περίμενε ό Κύριλλος Λούκαρης καί ή ζημιά αρκετά μεγάλη. αρκετές φορές από τό θρόνο καί είχαν σχεδιάσει μάλιστα νά τόν απαγάγουν 117 . Ό Ναθαναήλ Κωνώπιος..Χρ. εν Ίεροσολύμοις 1905.6 κ.π.7. "Ο. (α' έκδοση Σμύρνη 1836. Καί επει­ δή ήταν ακριβώς αντίθετος μέ τά σχέδια τους κατόρθωσαν νά τόν έξώσουν μέ τή βοήθεια της 'Υψηλής Πύλης. Παράλ­ ληλα οί προτεστάντες μισσιονάριοι προέβαλαν τόν Ισχυρισμό οτι ή πίστη τους ταυτίζεται μέ εκείνη τών ορθοδόξων καί μετά­ φρασαν τό κείμενο της 'Ομολογίας σέ πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες. τή Ρωσία.έ. Ή «Λουκάρειος 'Ομο­ λογία» προκάλεσε μεγάλο σάλο καί σύγχυση στό ορθόδοξο πλήρωμα. πού-έγινε ϋστερα αρχιεπίσκοπος Σμύρνης.χάλκευση 'Ομολογίας στό ονομα του πατριάρχη Κύριλλου Αούκαρη καί τή σιωπηρή αποδοχή της απ' αυτόν. σ. β' έκδοση Άθηναι 1837) κυρίως σ. 'Απολογία Κυρίλλου τον Λουκάρεως Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. 117. θαύμαζε τους προτεστάντες καί αποκαλούσε τους "Ελληνες «βαρβάρους». 47 . "Ετσι τό αποτέλεσμα ήταν νά προσέλθουν στό Ρωμαιοκαθολικισμό πλήθη ορθοδόξων στην Πολωνία. 116. γιά νά στηρίξουν τή νεοσύστατη 'Ομολογία τους.

Τό μεγαλύτερο κίνδυνο διέτρεχαν οί Ρώσοι ορθόδοξοι. Επειδή ή κρίση καί ή ένταση ήταν πιό μεγάλη στην περιοχή τής Ρωσίας. "Αν όμως σκεφθούμε τό πλήθος τών ορθοδόξων πού ακολούθησαν τό ρωμαιοκαθολικισμό καί τήν Ούνία στην Πολωνία.235. Ί . 48 . Παλαιστίνη. ό μητροπολίτης Κιέβου Πέτρος Μογίλας (1596-1647) συντάσσει 118. μέ σκοπό νά αντιμετωπίσει τή νέα κατά­ σταση. Ρωσία. Οί πρόξενοι τών χωρών της δυτικής Ευρώπης στην Κων­ σταντινούπολη πίεζαν τό Πατριαρχείο νά δεχθεί τίς ξένες προ­ παγάνδες. Παράλληλα ό τουρκικός ζυγός δέν άφηνε μεγάλα περιθώρια ελεύθερης δραστηριοποίησης καί δράσης τοϋ Οι­ κουμενικού Πατριαρχείου. 'Αθήναι 1937. 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός. νησιά Αιγαίου καί 'Ιονίου πελάγους' κι ακόμη τήν ιδιάζουσα κατά­ σταση στην οποία βρισκόταν ή 'Ανατολική Εκκλησία λόγω τής «αιχμαλωσίας». Καρμίρη. γιά νά μήν είναι ευά­ λωτος στίς προσηλυτιστικές προσπάθειες τών δυτικών 'Ομο­ λογιών. γιατί εκεί οί ρωμαιοκαθολικοί μισσιονάριοι μέ τή Λουκάρειο 'Ομολογία στά χέρια παρέσυραν πολλούς ορθοδόξους στην Ούνία. Υπάρχει ε­ πιτακτική ανάγκη νά διαφωτισθεΐ ό λαός. Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία τοϋ Πέτρου Μογίλα Ή θέση στην οποία είχε περιέλθει ή 'Ανατολική Εκκλη­ σία ήταν Ιδιαίτερα δυσχερής. θά καταλήγαμε στό συμπέρασμα ότι ή βλάβη ήταν μάλλον μεγαλύτερη άπό τήν ωφέλεια. Βέβαια έχει υποστηριχθεί ή γνώμη 1 1 8 ότι ή 'Ομολογία του Κυρίλλου Λουκάρεως ωφέλησε τήν 'Ορθόδοξη 'Εκκλησία γιατί τήν υποχρέωσε νά επιστρατεύσει όλες τίς θεολογικές δυ­ νάμεις πού διέθετε.4. σ. Ή δράση των ρωμαιοκαθολικών καί προτεσταντών μισσιοναρίων συνεχιζόταν μέ αμείωτη έντα­ ση. Ή άποψη αυτή θά μπορούσε νά γίνει αποδεκτή διότι εκφράζει ώς ένα σημείο τήν αλήθεια. Σ' αυτή λοιπόν τήν κρίσιμη στιγμή αναγκάζεται ή 'Ορθόδοξη 'Ανατολική Εκκλησία νά αντιδρά­ σει. Γιά καθαρά ποιμαντικούς λόγους υποχρεώνεται νά εκθέ­ σει τό πιστεύω της καί νά τό άντιδιαστείλλει μέ εκείνο της Ρω­ μαιοκαθολικής καί Προτεσταντικής 'Εκκλησίας.

11 (1908). Στή σύνοδο αυτή έ­ λαβαν μέρος εκτός από τόν οικουμενικό πατριάρχη Παρθένιο (1639-1644) οί τρεις ηγέτες των πρεσβυγενών πατριαρχείων της 'Ανατολής. ό 'Αναστάσιος Γόρδιος.. Διορθώσεις καί προσθαφαιρέσεις τοΰ Μελετίου Συρίγου tv ifj Όρθοδόξφ Όμολογία τοΰ Πέτρου Μογίλα. Οί ομολογίες πίστεως ήταν κατά τήν εποχή αυτή συνηθισμένο φαινόμενο. ό "Αγ. δηλαδή ό 'Ιεροσολύμων Παΐσιος. 17-27.Σ. χωρίς βέβαια νά εξαντλούμε τό θέμα. 264-280' τόμ. 49 . Ί . 120. 281-286. Περισσότερα γιά τή ζωή καί τό συγγραφικό έργο του Μελετίου Συρίγου βλ. Pargoire. ό Ευγένιος Βούλγαρης. Ό "Ελληνας θεολόγος Μελέτιος Συρίγος 121 μεταφράζει τό κείμενο στην απλή ελληνική καί μετά άπό πολλές τροποποιή­ σεις καί διορθώσεις υποβάλλει τήν Όμολογία στή σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως γιά τελική έγκριση. Ε. τόμ.Π. "Ετσι υποβάλλεται γιά έγκριση στό Οικουμενικό Πατριαρχείο καί στην Τοπική Σύνοδο του 'Ιασίου (1642). 336-342. Στή διαφωτιστική εγκύκλιο του Νεκταρίου πατριάρ- 119. σ. Καρμίρη.σ. Meletios Syrigos. Πολλοί άπό τους εκκλησιαστικούς άνδρες έχουν γράψει τέτοιου είδους κείμενα. 12 (1909). 'Αναφέρουμε τά κυριώτερα ονόματα πού μαρτυροϋνται στίς πη­ γές. ό Δοσίθεος 'Ιεροσο­ λύμων. ό 'Αθανάσιος Πάριος. 167-175. J. πού αργότερα εκδόθηκε ώς 'Ορθόδοξος Όμολογία σέ πολλές εκδόσεις καί μεταφράσθηκε σέ πολλές γλώσσες. συμπλήρωσε. ό Μεθόδιος 'Ανθρακίτης. sa vie et ses oeuvres. ECHOS D'ORIENT. Νικόδημος ό 'Αγιορείτης. σ. Πράγματι ή σύνοδος. Ή σύνοδος ενέκρινε τό κείμενο καί επικύρωσε τήν ελληνική μετάφραση. 121. Έ κ τ ο ς άπό τόν Πέτρο Μογίλα.Ε. Α. Στή σύνοδο αυτή συμμετείχαν ώς εκπρόσωποι του οι­ κουμενικού θρόνου ô Παρθένιος Νικαίας. Τίς εργασίες τής συνό­ δου παρακολούθησαν άπό κοντά πολλοί επίσκοποι καί άλλοι κληρικοί.σ.τό 1638 Όμολογία Πίστεως 1 1 9 καί συγκαλείται παράλληλα το­ πική σύνοδος στό Κίεβο (1640) γιά νά επικυρώσει τό περιεχόμε­ νο της. Υπήρξαν όμως αντιδράσεις καί αμφισβητήσεις γιά τό άν πράγματι ή Κατήχηση αυτή εξέφραζε τήν ορθόδοξη διδασκαλία. ό Μελέτιος Συρίγος καί άλλοι «αρχιερείς καί κληρικοί» 120 . (ανάτυπο).©. ομολογίες έχουν γράψει: ό Θεοφάνης Κριτόπουλος. 'Α­ θήναι 1955. ό 'Αλεξανδρείας Ίωαννίκιος καί Αντιοχείας" Μακάριος. διόρθωσε καί ενέ­ κρινε τό κείμενο ώς «Κατήχησιν ή έκθεσιν πίστεως της εν τη Ρωσία τη μικρά Εκκλησίας». σ.8.

Δοσιθέου 'Ιεροσολύμων.22. Εύι . τόμ. . Ό Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1794) κα%φ^κητικοφιλολογική σχολή του. 127. Graz 21968. 2." 123.118. 124. Ενδεικτικά αναφέρουμε τή γνώμη τοϋ άγ. 143./*'•'·'χίας Β.23. 163. σ..590.22.χη Ιεροσολύμων πού ήταν καί πρόλογος της πρώτης εκδόσε­ ως της 'Ομολογίας. «έκινδύνευσε τό κοινόν των ορθο­ δόξων ϊνα ύστερηθή τοιούτου αναγκαιοτάτου καλού» 1 2 3 . Καρμίρη.. "Ετσι ό Δοσίθεος 'Ιεροσολύμων προβαίνει στή δεύτερη έκδοση του κειμένου.π.Αιμιλίου Ν. Εύτυ27. Ί . . Τά Δογματικά και Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδόξου Καθο­ λικής 'Εκκλησίας. Γε^ρνίου\Φλορόφσκυ. llel^m^sßäov . . σ. Τά αντίτυπα της πρώτης αυτής εκδόσεως μοιράσθηκαν στό λαό καί γι' αυτό σε μικρό χρονικό διάστημα εξαντλήθη­ καν. 'Αθήναι 1972. δ. Ό Πέτρος Μογίλας είχε δεχθεί «σφοδρές επιδράσεις από τή ρωμαιοκαθολική θεολογία» 126 . Ι ί ^ ^ Ρ ^ π . επισκόπου Πενταπόλεως.ΐ'ϊ'φύλτση.. . Ί . Ώ ς προς τόν πρώτο συντάκτη Πέτρο Μογίλα καί τό περιε­ χόμενο τής Όμολογίας θά μπορούσαμε νά κάνουμε τίς παρα­ κάτω γενικές παρατηρήσεις. Ταχιάου. πού γράφει δτι ή «'Ορθόδοξος Όμολογία του Πέτρου Μογίλα θεωρείται ομολογία τής ορθο­ δόξου 'Ανατολικής Εκκλησίας» 1 2 4 . Τό κείμενο γιά τό όποιο κάνουμε λόγο δέν είναι πλέον ή 'Ομολογία Πίστεως τοΰ Πέτρου Μογίλα αλλά πήρε τόν τίτλο 'Ορθόδοξος 'Ομολογία Πίστεως της 'Ανατολικής Εκκλησίας.585-86. g. σ. Θεσσαλονίκη 1986. Καρμίρη. σ. διότι δέν έβλεπε ανυπέρβλητες διαφορές στό 122. σ. υπάρχουν οί λόγοι πού οδήγησαν τήν Εκ­ κλησία στή σύνταξη της 1 2 2 . Πρόλογος στή β' ίκδοση τής 'Ορθοδόξου Όμο­ λογίας. μετάφρ. Νεκτα­ ρίου. διότι. Ό Μογίλας μέ τόν κρυπτολατινισμό του ήταν πιό επικίνδυνος κι άπό τήν Ούνία. Σέ βαθμό μάλιστα πού νά μή βλέπει καμιά πραγματική διαφο­ ρά ανάμεσα στην 'Ανατολική καί τή Δυτική 'Εκκλησία 1 2 7 .. Σταθμοί τής Ρωσικής Θεολογίας. "Ετσι συχνά παραπέμπει σ' αυτήν καί επικαλείται τίς απόψεις της 1 2 5 . άφοϋ σ' αυτή παρέπεμπαν συχνά οί μεταγενέστεροι θεολόγοι συγγραφείς. Γε^%ίςυ\Φλορόφσκυ. Περίτής αθανασίας τής ψυχής καί περί ιερών μνημοσυνών. Θεσσαλονίκη 1964. Μέ αυτή τήν έννοια διεδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στή διαμόρφωση της κα­ τοπινής θεολογικής κίνησης στον ορθόδοξο θεολογικό χώρο.

.587.. καί τίς Συνόδους τοϋ 'Ια­ σίου καί Κωνσταντινουπόλεως. μάλλον δέν έ- 128. σ. Τό πρώτο κείμενο τής 'Ομολογίας πού συντάχθηκε άπό τόν Πέτρο Μογίλα είχε ώς πρότυπο τίς δυτικές Κατηχήσεις καί μάλιστα τοϋ 'Ιησουίτη Πέτρου Κανισίου. 'Αποδέχθηκε τόν έκλατινι­ σμό αυτό καί άπό μιά άποψη τόν προώθησε. Διορθώσεις. 'Εξωτερικά! επιδράσεις. Ειδικότερα γιά τό περιεχόμενο τής 'Ομολογίας μπορούμε νά παρατηρήσουμε τά έξης: Σ' αυτή καθρεπτίζεται τρόπον τινά ή θεολογία τής 'Ανατο­ λικής 'Ορθοδόξου Εκκλησίας. Οί διορθώσεις πού έγιναν άπό τό μεγάλο θεολόγο τής Κων­ σταντινουπόλεως Μελέτιο Συρίγο. Κατά τόν Μογίλα τό «filioque» καί τό «per filium» διέφερε μόνο στη φρασεολογία.„δόγμα μεταξύ 'Ανατολής . γι' αυτό καί ή αξία του είναι μεγάλη. 129.30.π. "Ο. Καρμίρη. οί τέσσερις πατριάρχες τής 'Ανατολής. έκτος άπό τόν πρώτο της συντάκτη Πέτρο Μογίλα αρχιεπίσκοπο Κιέβου.Δύσης. άφοϋ συμμετείχαν στίς εργα­ σίες τής έγκρισης καί επικύρωσης της. σ.11. περιορίσθηκαν σέ θέματα «κα­ θαρά» δογματικά καί αναφέρονται κυρίως στό πρώτο μέρος. σ. Ί . Στό δεύτερο καί τρίτο μέρος τής 'Ομολογίας πού ιδιαίτερα μας ενδιαφέρει στά πλαίσια τής παρούσης εργασίας.. πολλοί επίσκοποι καί άλλοι θεολό­ γοι.118-119. καί όχι ουσιαστικές. Είναι προφανές ότι ή ομολογία ήταν ενα πανορθόδοξο κεί­ μενο πού έτυχε γενικής αποδοχής. 'Από τόν εσωτερικό έκλατινισμό στη Ρωσική Εκκλησία καί θεολογία δέ διέβλεπε καμιά απειλή. 51 ... Παπαδοπούλου.. 130.π. Χρ. Επίσης ή ταξινόμηση τοϋ υλικού καί ή παράθεση μοιάζει μέ τίς άντιπροτεσταντικές εκθέσεις πού εμφανίσθηκαν την εποχή αυτή στην Ευρώπη στή διάρκεια τής Άντιμεταρρυθμίσεως. σ. "Εχουν μάλιστα επισημανθεί άπό παλαιότερους ερευνητές129. γιά χάρη τής εξα­ σφάλισης τής εξωτερικής ανεξαρτησίας τής 'Εκκλησίας 1 2 8 . Αυτοί öμως τονίζουν συνήθως οτι οί επιδράσεις αυτές είναι εντελώς εξωτερικές 130 . 'Ιδίου. ο. Οί επιδράσεις άπό τίς δυτικές Κατηχήσεις καί γενικό­ τερα άπό τή δυτική θεολογία είναι αναμφισβήτητες.

Καί κάθε δόγμα έχει τίς ανθρω­ πολογικές του προεκτάσεις. "Αν δεχθούμε τή δεύτερη άποψη. περιλαμβάνει γε­ νικά γιά τήν προσευχή καί ερμηνεύονται ή Κυριακή προσευχή καί οι Μακαρισμοί. "Εχει υποστηρι­ χθεί ή γνώμη οτι δέν έγιναν διορθώσεις στό δεύτερο καί τρίτο μέρος «δι' έλλειψιν χρόνου άφ' ενός καί πραγματικών διαφο­ ρών μεταξύ ορθοδόξων καί Λατίνων επί τών ήθικοπρακτικών καί ασκητικών ζητημάτων. εξασφαλίζοντας τή δυνατότητα τής σωτηρίας στους πιστούς.. άν είχαν κοινή τήν εμπειρία της εκκλησια­ στικής ζωής.13.θανάσιμα καί μή -προ­ πατορικό. άλλα έκφραση τής εμπειρίας τής Εκκλησίας. Γιατί δέ διορθώθηκε τό δεύτερο καί τρίτο μέρος της Όμολογίας.τι. οτι δηλαδή δέν υπήρ­ χαν διαφορές σέ θέματα ηθικής διδασκαλίας ανάμεσα στην 'Ορθόδοξη Εκκλησία καί τίς Δυτικές χριστιανικές 'Ομολο­ γίες. Διότι. σ. 132. Γί­ νεται λόγος γιά τά αμαρτήματα . σ. άν είχε ουσιαστικές αντιρρήσεις όσον άφορα τήν «ορθοδοξία» τοϋ κει­ μένου. εφ' όσον εί­ ναι γνωστό οτι τά δόγματα της Εκκλησίας δέν είναι λογικά κατασκευάσματα καί αφηρημένες λογικές κατηγορίες. Καί τέλος ερμηνεύονται οί δέκα εντολές.γιναν καθόλου διορθώσεις ή κι άν έγιναν ήταν ελάχιστες 131 . Καί εδώ ακριβώς βρίσκεται ό βα­ σικός λόγος πού όλοι οί μεγάλοι Πατέρες επέμεναν στην ακρί­ βεια τής διατυπώσεως τών δογμάτων. άλλα περιπλέκεται πε­ ρισσότερο. Βέβαια είναι αλήθεια οτι ό χρόνος πού είχε στή διάθεση του ό Μελέτιος Συρίγος ήταν ελάχιστος. 52 . ο. 'Αναπτύσσονται οί «αναγκαίες» γενικές αρετές.. έπρεπε νά συμφωνούν καί στό δόγμα. τό πρόβλημα όχι μόνο δέ λύνεται. Ί . αφ' έτερου» 132 . πού ασχολείται μέ θέματα πρακτικοηθικοΰ περιεχομένου..π. Καρμίρη. Νομίζουμε όμως οτι δέν θά άφηνε κανένα μέρος του κειμένου αδιόρθωτο. Οί δογματικές διαφορές ανάμεσα στην 'Ανατολή καί τή 131. Νά σημειώσουμε σ' αυτό τό σημείο δτι τό δεύτερο μέρος της 'Ομολογίας πού επιγράφεται «Περί ελπίδος».. "Ο. Τό τρίτο μέρος φέρει τόν τίτλο «Περί Α­ γάπης».13. έκφραση τής ζωής της εκκλησιαστικής κοινότητας. είναι ένα μεγάλο πρόβλημα πού πρέπει νά διερευνηθεί.

τόμ. τόμ. αλλά καί τών άλλων πα­ τριαρχών καί επισκόπων τής 'Ανατολής. γιά νά αντικρούσει τίς θέ­ σεις του Προτεσταντισμού. πόσος λό132α. Μελετίου. Σάθα.Δύση ήταν κάτι τό φυσικό καί τό δεδομένο. Άλλου λοιπόν πρέπει νά αναζητήσουμε τους λό­ γους γιά τους όποιους ό Μελέτιος Συρίγος δέ διόρθωσε τό δεύ­ τερο καί τρίτο μέρος.451. Παράλληλα ήταν ζηλωτής της ορ­ θοδόξου πίστεως. Βέβαια μ' όσα έ­ χουμε πει δέν εξαντλούμε έδώ τό θέμα. Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη. Αυτό γίνεται πιό φανερό κι άπ' όσα αναφέραμε γιά τή στάση πολλών επισκό­ πων απέναντι στους Δυτικούς μισσιονάριους. Μπορεί τό ορθόδοξο αισθητήριο νά είχε αμβλυνθεί δχι μόνον στό πρόσωπο του Συρίγου πού χαρακτηρίζεται ώς φορέ­ ας του πνεύματος του Βελαρμίνου. Γ'. Πρώτον ό Μελέτιος Συρίγος είχε σπουδάσει στή Δύση καί χρησιμοποίησε τά συγγράμματα τών Λατίνων διδασκάλων του. 'Εκκλησιαστική 'Ιστορία. Κατά δεύτερο λόγο μπορεί νά μήν υπήρχαν θεολογικές προϋποθέσεις διακρίσεως τών λεπτών άλλα θεμελιακών δια­ φορών μεταξύ Δυτικής καί 'Ανατολικής 'Ορθοδόξου 'Εκκλη­ σίας. Βενετία 1872. έστω κι άν υπήρχαν ορισμένες επιρρο­ ές. Γ'.Κ. σ. "Ετσι επωφελήθηκε άπό αυτά. Παράλληλα ό Συρίγος έχει χαρακτηρισθεί ως «εις τών σοφωτέρων ανδρών του ΙΖ' αιώνος» 133 . 133. Είναι βέβαια γνωστό. Γράφει χαρακτηριστικά ό Δημήτριος Προ­ κοπίου «καίτοι γε δοκεΐ πνέειν τόν Βελαρμΐνον (στά συγγράμ­ ματα του) ούχ ήττον μέντοι ζηλωτής ήν διάπυρος τών δογμά­ των της 'Ανατολικής Εκκλησίας καί τής 'Ορθοδόξου πίστεως τέκνον γνήσιον άλλ' ουκ άνδράποδον τής Ρωμαϊκής αύλής» 1 3 2 α . 53 . Στό κείμενο τής 'Ορθοδόξου Όμολογίας δέν υπάρχει ή θε­ μελιακή γιά τήν ορθόδοξη 'Ανατολή διάκριση ουσίας καί ενέρ­ γειας στην Τριαδική Θεότητα. Δεν μπορεί λοιπόν ~~tó ήθος νά ήταν κοινό. ('Αθήναι 1972) σ. Πράγματι μιά μερίδα τής εκκλησιαστικής ηγεσίας είχε τήν εντύπωση ότι τό ήθος α­ νάμεσα σε 'Ανατολή καί Δύση συμπίπτουν. οί όποιες βέβαια δέν μπόρεσαν νά αλλοιώσουν τήν ορθόδο­ ξη παράδοση. αλλά ίσως χρειαστεί νά επανέλθουμε.484-485. Βιέννη 1784.

"Ας σημειωθεί ότι οί εν 134. Κωνσταντίνου Οικονόμου. . άλλα καί πόσες σύνοδοι συγκροτήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη κατά τό 14ο αιώνα. Καρμίρη.1-132. Έδώ ή επίδραση άπό τή δυτική θεολογία είναι πιό φανερή άφοϋ ανάλογες διδασκαλίες βρίσκουμε στίς δυτικές Κατηχήσεις. Τά σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά συγγράμματα. «όπου εναντιώνε­ ται στή θέληση του Θεού» 134 . ή τέσσερες ή πιό πολλές όταν πρόκειται γιά πνευματικά προοδευμένους χριστιανούς. (με­ τάφρ. καί ή παράβαση αυτή είναι κυρίως μιά έναντίωση. ή 'Ορθόδοξος 'Ομολογία αποτέλεσε τό πρότυπο γιά τή σύνταξη όλων των μεταγενέστερων ορθόδοξων Κατηχήσε­ ων στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο 1 3 6 . σ. σ. Ά . σ. 'Αθήνα 1862. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. τόμ.668. (επανέκδοση της 'Ορθοδόξου Διδασκαλίας του Πλάτωνος Μόσχας). Α'. 135. π . Τό δόγμα διασπάται άπό τό ήθος καί ή ηθική διδασκαλία εκτίθεται μέ σχολαστικό τρόπο καί λαμβάνει μάλιστα μιά νο­ μική μορφή. Ί . 136 'Αναφέρουμε έδώ τίς πιό γνωστές Κατηχήσεις κατά τό ΙΘ' αιώνα στίς ό­ ποιες γίνεται σύντομη ερμηνεία τών εντολών του Δεκάλογου. άφοϋ γίνεται λόγος γιά τά τέσσερα συστατικά του μυστηρίου135. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. Κοραή α' έκδοση 1782). Ακόμη συνιστάται στους πιστούς νά συμμετέ­ χουν στό μυστήριο μιά φορά τό χρόνο τουλάχιστον. 54 .σ.γος έγινε καί πόσα συγγράμματα γράφτηκαν.642. Τέλος. Ό . πού αποδέχθηκαν καί επικύρωσαν πανηγυρικά τή διδα­ σκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά. Στό κείμενο ακόμη της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας γίνεται λόγος καί γιά τίς «εντολές της Εκκλησίας» τίς όποιες πρέπει νά τηρούν οί πιστοί. 'Αθήνα 31836. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. Υπάρχει ακόμη ή διαίρεση των αμαρτιών σέ θανάσιμα καί μή θανάσιμα αμαρτήματα καί ή öλη διδασκαλία περί αρετών καί κακιων γίνεται μέ σχολαστικό τρόπο. Β'. Κατήχησις ή 'Ορθόδοξος Διδασκαλία της χριστιανικής πίστεως. Ή αμαρτία ορίζεται ώς παράβαση νόμου του Θεοϋ. Ή διδασκαλία επίσης γιά τό μυστήριο της έξομολογήσεως φέρει έντονη τήν επίδραση της Δυτικής Θεολογίας καί πρακτι­ κής.

Ί . Χριστιανική Κατήχησις. 'Ορθόδοξος Κατήχησις. 'Αθήνα 1861. Κορομηλά. Ι. Γεωργιάδου. Κατήχησις ή 'Ορθόδοξος διδασκαλία. Δ. 'Αθήνα 1871. Θεοκλήτου 'Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας καί Σπάρτης. Μεσολωρά.Δ. Νεκταρίου Κεφάλα Μητροπολίτου Πενταπόλεως. 'Ιερά Κατήχησις. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Κατήχησις. Ά . Βαφει'δου. Κωνσταντινούπολις 21872. 55 . Διδασκαλία Χριστιανική ήτοι ιερά Κατήχησις.λόγω Κατηχήσεις εκδόθηκαν ΰστερα άπό τήν ε*γκριση της Ίε"ράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος ή της Συνόδου τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. Βερναρδάκη. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. 'Αθήνα 1888. Β. Χριστιανική κατ' έκτασιν Κατήχησις της 'Ορ­ θοδόξου Καθολικής καί 'Ανατολικής 'Εκκλησίας. Κωνσταν­ τινούπολις 1883. Μοσχάκη. 'Αθήνα 1841. Α. Άρχιμ. έκδ. Ν. Ζ. 'Ορθόδοξος 'Ιερά Κατήχησις. Προκοπίου Δενδρινοϋ. Ε. Κ. Χριστιανική Κατήχησις. Δαμαλά. 'Αθήνα 1836. 'Αθήνα 1860. Σύνοψις 'Ιεράς Κατηχήσεως. 'Αθήνα 1899. 'Αθήνα 1892. Νεοφύτου Γεωργιάδου. Μαμούκα. 'Αθήνα 1896. 'Αθήνα 1878. Κ.

.

497Β. π. Νόμος είναι ή νομοθετική ενέργεια του Θεοϋ καί κατ' επέκτα­ 1 ση τό σύνολο των εντολών του . Ό Νόμος του Θεοϋ βρίσκει τό πλήρωμα του στό πρόσωπο του Λόγου πού είναι ό Χριστός. 3.χ. Αίωνιός τε ήμΐν νόμος καί τελευταίος ό Χριστός εδόθη καί ή διαθήκη πιστή. 3.Βλ. Théologie du Judéo-christianisme. Hermas. R. Ποιμήν. μεθ' ήν ού νόμος.2 PG 6. 11. σ. ή" ώς καινός Νόμος. σ. Βλ. γιά νά δώσει τή θέ­ ση της στην έννοια της χάριτος 3 πού φανερώνει ό Λόγος τοϋ Ι. Le Pasteur.216. Joly. 'Αναλυτικά γιά τό πρόβλημα των σχέσεων Νόμου καί χάριτος βλ. Διάλογος προς Τρύφωνα. τόμ. Paris 1957. Βέ­ βαια στην πατερική παράδοση ό Χριστός χαρακτηρίζεται μερι­ 2 κές φορές καί ώς Νόμος του Θεού . Στο- 57 . «"Ακουε φησί τό δένδρον τού­ το τό μέγα τό σκεπάζον πεδία καί ορη καί πασαν τήν γήν νόμος Θεοϋ ε­ στίν ό δοθείς εις ολον τόν κόσμον' ό δέ νόμος ούτος ό υιός του Θεοϋ έστιν ό κηρυχθείς εις τά πέρατα της γης». ού πρόσταγμα ούκ εντολή». Παραβολή 8. J. 2. «Sources Chrétienes». Β.266. Παλαιός καί Νέος Νομός Ή έννοια τοϋ Νόμου κυριαρχεί στην Παλαιά Διαθήκη. Daniélou. Έρμα. 53. Γενι­ κότερα όμως ή έννοια τοϋ νόμου υποχωρεί. Ό μάρτυς Ίουστίνος επίσης γρά­ φει σχετικά: « Ό γάρ έν Χωρήβ παλαιός ήδη νόμος καί υμών μόνων: ό δέ πάντων απλώς' Νόμος δέ κατά νόμου τεθείς τόν πρό αύτοϋ έπαυσε' καί διαθήκη μετέπειτα γενομένη των προτέρων ομοίως έστησεν. 2. Paris 1958.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΜΟΡΦΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ 1.

'Εσπερι­ νού του Σαββάτου β' ήχου. Paris 1966.. ιδίας. τόμ. Méliton des Sardes. Πρόσκαιρος δ τύπος.12. σσ.. Καί γάρ ό νόμος λόγος έγένετο [. 7. Επιγραμματικό είναι τό κείμενο του Μελίτωνος Σάρδε­ ων: «Παλαιός μεν ό νόμος. Θεσσαλονίκη 1976. Γιά τή γνη­ σιότητα του 6ργου βλ. τό «μωσαϊκό» νόμο καί τό νόμο τής «χάριτος»6. 301. Othmar Perler. καινός δε ό λόγος. Καί ή χάρη υπερβάλλει τό νόμο. Περί Πάσχα 4. «Sources Chrétiennes». 'Ερμηνεία εις τους Ψαλμούς 18.. Ή διάνοια του κάθε ανθρώπου είναι προικισμένη από τό Θεό μέ τό φυσικό νόμο...62. Θεοτοκίον. Στό σχέδιο τής θείας οικονομίας γιά τή σωτηρία καί τε­ λείωση τοϋ άνθρωπου διαδραματίζει βασικό παράγοντα δ νό­ μος πού εκλαμβάνεται κατά τήν τριμερή διάκριση πού σημειώ­ σαμε. «Των θείων νόμων εϊδη τρία παρά του μακαρίου διδασκόμεθα Παύλου. Ό νόμος υποχωρεί μπροστά στή χάρη 5 .Θεοΰ. τό καλό άπό τό αισχρό.. 7. Ό νόμος δέν παύει νά διατηρεί την παιδαγωγική του αξία καί στην Εκκλησία. 'Οποιοσδήπο­ τε όμως περιορισμός της χάριτος σε νομικά πλαίσια αποτελεί παλινδρόμηση στον 'Ιουδαϊσμό. Τή διά­ κριση αυτή συχνά συναντούμε καί στους συγγραφείς τής Τουρ­ κοκρατίας. Μέ γιάννου. Με τή βοήθεια τοϋ φυσικού νόμου διακρίνει τό αγαθό άπό τό πονηρό.. Τόν μεν γάρ δίχα γραμμάτων έφη διά τής κτίσεως καί τής φύσεως τοις άνθρώποις δεδόσθαι. άΐδιος δε ή χάρις. Βικέντιου Δαμοδοϋ. καί τρίτον μετά τούτους τεθέντα. 123. 'Υπάρχουν τρία είδη νόμου. Βασιλικής Μπόμπου-Σταμάτη.. 1. χφ EBE 2309 φ.] καί ή εντολή χάρις» 4 .101. Περί τοϋ Δεκάλογου. Θεοδωρήτου. PG 80. Τόμος Άφιέ- 58 . 64. σ. Ό Βικέντιος Δαμοδός Βιογραφία-Έργογραφία 1700-1752. «Παρήλθεν ή σκιά του νόμου τής χάριτος έλθούσης». τόν δε διά Μωϋσέως έν γράμμασι παρεσχήσθαι. 5.. Ό Κώδικας τής EBE 2309 καί τό περιεχόμενο του. τό δίκαιο άπό τό άδικο 7 . Χριστός καί Νόμος. Ή ιδιαίτερη ένασμένιση στην έννοια τοϋ νόμου καί γενικότερα σε νομική ορολογία φανερώ­ νει πάντοτε κάποια υποχώρηση του χαρισματικού πνεύματος. "Ετσι έχουμε τό «φυσικό» νόμο. 'Αρχικά έχουμε τό φυσικό νόμο πού αποκαλείται καί έμφυτος νόμος. τόν τής χάριτος». 'Επίσης βλ. Τί σημαίνει όμως ό δρος Νόμος Θεοΰ καί ποιο εί­ ναι τό εννοιολογικό περιεχόμενο του στά κυριότερα κείμενα τής εποχής πού εξετάζουμε. 989C. Στην προοπτική της παιδαγωγικής αποστολής του νόμου παρατηρούμε μιά τριμερή διάκριση. sur la Pâque. 'Αθήνα 1982. 6. 4.

ο. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Πολίτη. είναι μία καινοποίησις. Οι δέκα εντολές όμως. "Αν λοιπόν τηρούν τίς εντολές του μω­ σαϊκού νόμου τό κάνουν οχι γιατί δόθηκαν στό Μωυσή.. Αυτός έχει αιώνιο κύρος. όχι όμως τό «εύάρεστον» καί «τέλειον»10. Προφανώς είχαν νά αντιμετω­ πίσουν κάποιους «άντινομιστές» πού αμφισβητούσαν τήν τήρωμα στον καθηγητή Λ. γιά νά διαφωτίσει τους ιερείς καί τους πνευματικούς πού διδάσκουν τό λαό.π.12. Περί τοΰ Δεκάλογου. άλλα γιατί είναι ένδιάθετοι καί έμφυτοι στή διάνοια τους.53-60. καί ύστερον έφανερώθησαν. καί έμφυτοι εις τάς διανοίας μας. Ό νόμος όμως πού δόθηκε στό Μωυσή δέν είναι νέος.385. δτι δέν πρέπει νά τηροΰμεν τάς έντολάς. 11. φ. οχι μόνο δέν καταργήθηκαν. Θεσσαλονίκη 1978. Ό Βικέντιος Δαμοδός καί ό 'Αθανάσιος Πάριος τονίζουν τή σχέση τοΰ Δεκάλο­ γου μέ τόν έμφυτο φυσικό νόμο. καί έβεβαιώθησαν διά του Κυρίου ημών Ίησοϋ Χρίστου». 9. θυσίες. Τά «και­ ρικά εντάλματα» καί τά «δικαιώματα τοΰ μωσαϊκοΰ νόμου». Γι' αυτό ό Θεός εκλέγει τόν περιούσιο λαό του καί αποκαλύπτει σ' αυτόν τό μωσαϊκό νόμο. πού ήσαν θεμελιω­ μένες στό φυσικό νόμο. δέν ισχύει γιά τό Δεκάλογο. σσ. κατέπαυσαν μέ τήν ενανθρώ­ πηση τοΰ Χρίστου. περιτομή). καί καλλώπισμα του φυσικού νόμου». όπου έδώθη του Μωϋσέως. Λειψία 1806. καί οχι τί πράγμα νέον' διά νά μην ή­ θελε νομίση ό λαός άκούοντας κάποιαν άναίρεσιν του' μωσαϊκού νόμου.τήν πάροδο του χρόνου ό άνθρωπος απομακρύνεται άπό τό φυ'Θΐκό νόμο. 'Επιτομή είτε συλλογή των θείων της πίστεως δογμά­ των. Ό νόμος αυτός γίνεται «αμυδρός καί σκιώδης δια τά διεφθαρμένα ήθη των ανθρώπων»8. αλλά διατί είναι ένδιάθετοι. "Αν όμως αυτό Ισχύει ευρύτερα γιά τίς νομικές διατάξεις τοΰ μωσαϊκού νόμου (π. 10. σ. αλλά καί συμπληρώθηκαν άπό τόν 'Ιησού Χριστό 11 . Έξαλλου βεβαιώθηκαν άπό τόν Κύριο ημών 'Ιησού Χριστό9. χφ EBE 2309. Επειδή είναι αφελέστατον. Αύτη τή διευκρίνηση θεωρεί αναγκαία ό Βικέντιος Δαμοδός. 59 .109. καί καλλώπισμα του φυσικού νόμου. « Ό γραπτός νόμος. 8. Συγχωρήθηκε άπό τό Θεό «διά τήν άσθένειαν αυτών». «Είναι μία καινοποίησις. σημειώνει ό 'Αθανάσιος Πάριος. διότι έδώθησαν διά του Μω­ ϋσέως. 'Ό. Ό μωσαϊκός νόμος είναι τό θέλημα τοΰ Θεού. σ.π.χ. ό­ τι δέν είναι υποκείμενος εις τούτους τους νόμους. 'Αθανασίου Παρίου.

υποστηρίζοντας δτι τά έργα τοΰ νόμου δέν εί­ ναι αναγκαία γιά τή σωτηρία 13 . φ. "Αλλα προηγούνται της πίστεως καί άλλα ακολουθούν τήν πίστη. γιά νά προφυλάξει τους 'Ισραηλί­ τες άπό τήν πολυθεΐα τών εθνικών. Οί προτεστάντες δίδασκαν δτι ό άνθρωπος σώζεται μόνο μέ τήν πίστη διά της χάριτος τοΰ Θεοΰ. ή μετάνοια. Ρωμ. Ή πί­ στη είναι ή αρχή της σωτηρίας. «ό θείος νόμος ή" εϋκολος άς είναι. ή δύσκολος δέν είναι δμως αναγκαίος διά την σωτηρίαν»12. 15. Διδάσκουν λοιπόν αυ­ τοί ότι. Στην προκειμένη περίπτωση ό Δαμοδός άπαντα μάλλον στους μισσιονάριους των προτεσταντών πού δρούσαν στον ευ­ ρύτερο ελλαδικό χώρο. Δέ δίδεται γιά τά έργα πού πράττει ô άνθρωπος. EBE 2309.8.42. "Ετσι ή «περιτομή ουδέν έστι. Περί τοϋ Δεκάλογου. 13. 16. "Εργα της πίστε­ ως είναι ή αγάπη. αλλά τους χαρακτηρί­ ζει «ασεβείς» καί «παράνομους». ό θείος φόβος. Ό Προτεσταντισμός. . Τό «δυσεβές» καί «ανίε­ ρο» δόγμα τους προσπαθούν νά τό στηρίξουν στην αυθεντία του Άπ. σ.π. δέν είναι μισθός άλλα είναι χάρισμα καί δώρο Θεοΰ 15 . Ματσούκα. 2.28" Έφεσ. Ό Δεκάλογος δίδασκε τήν πίστη στον ένα καί μοναδικό Θεό. 'Αποκαλύπτει μάλιστα τη δι­ δασκαλία τους καί τις προθέσεις τους. Ν. αλλά τήρησις εντολών Θεοΰ»14. U. καί ή άκροβυστία ουδέν έστιν. 7. πρίν δηλαδή τήν ενανθρώπηση τοΰ Θεοΰ Λόγου.ρήση τοΰ μωσαϊκού Δεκάλογου άπό τους Χριστιανούς. Παύλου. 60 Θεσσαλονίκη 1978. ο. Γιά τους ορθοδόξους ή τήρηση τοΰ Δε­ κάλογου είναι αναγκαία. χφ. φ. Ό Δαμοδός δέν τους κατονομάζει. παρατηρεί ό Δαμοδός. Βλ.AKop. Στά έργα πού είναι δείγ­ ματα της πίστεως ό άνθρωπος δέ συμβάλλει σέ τίποτα μέ τίς φυσικές του δυνάμεις 16 . Τά έργα δμως είναι «διττά».. δέν είναι αναγκαία γιά τους Χριστιανούς. Περί τοϋ Δεκάλογου. Συνιστά λοιπόν στους ιερείς καί τους πνευματικούς νά διδάσκουν τους Χριστιανούς δτι ολοι οφεί­ λουν νά υπακούουν στον νόμο καί εννοεί προφανώς τό Δεκά­ λογο. 3. Περιείχε δμως «σκιωδώς» 12.19. ή ελπίδα.13ν.14ν. Τά έργα πού ζητήθηκαν πρίν τήν ένσαρκο οικονομία.

Jugie τόμ. σ. ύποσ. 21. Ό Χριστός «λαλήσας μεν γλώττη πληρώσας δέ έργω καί ύποδείγματι» φρόντισε καί επι­ μελήθηκε τή σωτηρία των ανθρώπων 21 .π. Άλλα ή δύναμη του εξαρτιόταν άπό τήν υπα­ κοή πού έδειχναν σ' αυτόν οί 'Ισραηλίτες.. «ϊνα τοις μέν Ίουδαίοις άντίθεος μή δόξη τοις δ' 17. Γ. Σχολαρίου. Ό νόμος . καί νόμος της χάριτος» 19 . σ.59.237. Άθ. Κυρίως όμως ό ευαγγελικός νόμος είναι ανώτερος λόγω της ενανθρωπήσεως του Χριστού. ο. 19. «Νόμος Ευαγγελικός» στή σειρά Oeuvres Complètes de Gennade Scholarios. Βρίσκει τελικά ό άν­ θρωπος τό δρόμο της σωτηρίας μέ τήν ενανθρώπηση. 61 .109. Δαμοδοΰ. δ. Γ. Γ. Παρίου. Χρησιμοποιεί­ ται δηλαδή ό όρος «Νόμος» καί γιά τό Ευαγγέλιο. Ό γραπτός νόμος πού δό­ θηκε στό Μωυσή στίς λίθινες πλάκες δέν είχε τή δύναμη νά σώ­ σει τόν άνθρωπο. A.τό μυστήριον της Αγίας Τριάδος 17 . L. 'Ακόμη ή νομοθεσία πού "ρύθμιζε τίς σχέσεις των ανθρώπων στηριζόταν στην αρχή «ο σύ ι μισείς έτέρω μή ποιήσεις». Σχολαρίου. 1. Ό Παλαιός νόμος προσπαθούσε έμμεσα με αισθητά καί σωματικά μέσα νά οδηγήσει τόν άνθρωπο στό Θεό. ώς προς τή φύση του άλλα καί ώς προς τή δύναμη πού δίδει ό Θεός σ' αυτούς πού τόν τη­ ρούν. Ό Χριστός πού γεννήθηκε άπό τήν άειπάρθενο Θεοτόκο. Β. εκδ. 'Αθήνα 1940. 'Επιτομή.π. Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. σ.236. IV. 20. σ. Ή σύγκριση ανάμεσα στό Νόμο τοϋ Μωυσέως καί τό Νό­ μο του Χριστού συναντάται συχνά στά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας. Ό τέλειος δμως νόμος είναι εκείνος πού αποκαλύπτεται άπό τόν 'ίδιο τό Χριστό στην επί του "Ορους Όμιλία. 18. Σχολαρίου. υπακούει στον παλαιό νόμο. Θεός καί άνθρωπος. Ό πνευμα­ τικός νόμος «τόν άνθρώπινον νουν καί τήν θέλησιν αμέσως προσάγει καί ύποτάττει τω Θεώ» 20 . Petit-X. Ό νόμος αυτός λέγεται ευαγγελικός καί πνευματικός 18 . Βρίσκει τό δρόμο πού πολύ νωρίτερα προετοίμαζε ό φυσικός καί ό γρα­ πτός νόμος της Π. «Του Χρί­ στου ό νόμος είναι ή Νέα Διαθήκη καί καλείται νόμος ευαγγε­ λικός.τοϋ Κυρίου όμως είναι εντελώς διαφορετικός. Νόμος Ευαγγελικός. Sideridis . Διαθήκης. Νόμος Ευαγγελικός.M.

Π. Ρουσάνος καί τά 'Ανέκδοτα Δογματικά καί άλλα έργα αύτοϋ». τόν διά Μωϋσέως δοθέντα' καί ώσπερ υπερέβης αυτόν έν τω μηδέ όμνύναι ολως' οϋτω καί τό μισήσαι μοιχείαν καί τά της ακολασίας. ύπέρβηθι τόν παιδαγωγικόν νόμον. «Π. ό ίδιος ô Χριστός άνοιξε τό δρόμο. οφείλεται στην οκνηρία τους καί οχι στό Νομοδότη. Ό πλήρης τίτλος τοΰ λόγου εί­ ναι: «Περί των μετά τήν παράβασιν. "Αν δέν μπορούν όλοι οί άνθρωποι νά τηρήσουν τό νόμο του θεού.252. σ. Οί Χριστιανοί καλούνται νά υ­ περβούν τόν παιδαγωγικό νόμο καί νά αλλάξουν εντελώς τή ζωή τους 2 4 . Ό Χριστός έγινε μέτοχος «της αληθούς άνθρωπότητος» καί θέωσε τήν ανθρώπινη φύση. Ρουσάνου. Γι' αυτό α­ φήνεται νά τηρούν τά έθιμα του οι ατελέστεροι καί οί «δουλεύοντες έν σκιά». Καί αυτό είναι πιό εύκολο. Σχολαρίου. 25. άνάβηθι έπί τό μηδέ έπιθυμήσαι ολως. δ. «Έν πάσιν απλώς. 23.. πού ήταν «αναγωγικός επί τό τέλειον καί οίον τι παιδαγωγός προς καιρόν» 23 . 'Αθήναι 1935. Γ. Π. σ. άλλα ανάλογος μέ τή δύναμη πού διαθέτουν οί άν­ θρωποι. Περί της των 'Ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως.άπίστοις δείξη δτι καί ό παλαιός νόμος άγιος καί καλός εν και­ ρώ αύτοϋ τελούμενος»22. Καρμίρη. Οί Χριστιανοί έχουν τήν αλήθεια πλήρη πού α­ ποκαλύφθηκε με τήν ενανθρώπηση του Χριστού. Ό τέλειος νόμος πού αποκάλυψε ό Χριστός δεν είναι ακα­ τόρθωτος. μηδέ περιέργως ίδεΐν. νυν 22.π. Λόγος Δογματικός Τρίτος..249. τού­ το γάρ επιθυμίας τίκτει». Νόμος Ευαγγελικός. «'Αλλ' ό Χριστός πιστεύομεν ότι κατά τήν ήμετέραν ίσχύν καί δύναμιν έχορήγησεν τόν νόμον αυτού' καί τούτο δήλον οτι πολλοί τούτον έπλήρωσαν. Γι' αυτόν α­ κριβώς τό λόγο δεν είναι ανάγκη νά τηρούν τους τύπους του παλαιού Νόμου. 24. αϊσχη πάντα' καί άποστραφήναι τω έργω.264-265. Ίω. σ. δ. σ. ο. Περί της των 'Ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως. Χορηγός τοΰ νόμου στην Παλαιά καί τήν Καινή Διαθήκη είναι τό ϊδιο πρόσωπο.119.. Ρουσάνου.π. 62 . Παχωμίου Ρουσάνου.π. Είναι ό Λόγος τοΰ Θεού πού αποκάλυψε τό μωσαϊκό νόμο «έν γνόφω καί πυρί. εξόχως δέ περί του Κάϊν καί των όνομασθέντων υιών Θεού παρά τή Γραφή καί περί περιτομής καί νόμου ταυτό­ τητος καί διαφοράς». άνθρωποι οντες ώσπερ καί ημείς οϊτινες καί χαρισμάτων παρά Θεού ήξιώθησαν διά τήν εύγνωμοσύνην αυτών» 25 . Ό παλαιός νόμος είχε εισαγωγικό χαρακτήρα.

Ό. Ί . Πλάτωνος Μόσχας. 27. αλλά καί φρονίμων ανθρώπων θεολογία29. σ. Δ. έκδ. Μ. Μαλαξοϋ. Γκίνη καί Ν. Οικονόμου. Τό πρώτο μέρος τοΰ Δεκάλογου ή ή πρώτη πλάκα αντι­ προσωπεύει τό θείο νόμο καί αποβλέπει στή «θεραπεία του Θε­ ού» 28 . Υπάρχει ομως καί άλλη θεώρηση του νόμου τοΰ Θεοΰ. σ. 'Από τό άλλο μέρος ό θείος νόμος πού αποτελεί ένα μέρος τοΰ εκκλησιαστι­ κού νόμου βρίσκεται σέ στενή σχέση μέ τόν πολιτικό νόμο.2. Κάθε νομοθεσία περικλείεται στίς εντολές τοΰ Δεκάλογου 31 .δέ ήμΐν μετά σαρκός τόν αυτόν τελειότερόν τε καί καθαρώτεpqy»26. Πέτρου. Κ. Είναι όμως «διαταγή» πού δόθηκε άπό τόν ίδιο τό Θεό 30 . 29. Περί τοΰ Δεκάλογου. σ. 28. 63 . Δ.π. ο. σ.π. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Καί όταν σχετίζονται μέ επί μέρους διατάξεις τοΰ πολι­ τικού νόμου. 'Απο­ βλέπει στή σωτηρία των Χριστιανών καί τήν ευταξία της Εκ­ κλησίας.161. Πανταζόπουλου. Κατήχησις.π. Θεσσαλονίκη 1986. Νομικόν. Θεοφίλου Καμπάνιας. Είναι δείκτες 26. Ό πολιτικός νόμος δεν είναι μόνο «τέχνη του καλού ëpγου». Ό εκκλησιαστικός νόμος συνδέεται συνήθως με τόν πολιτικό 27 . 30. Ό Δεκάλογος είναι τό σύνταγμα καί ή επιτομή όλων των νόμων. Γκίνη.. δέν έχουν κατασταλτικό σκοπό. π. σ. Ό εκκλησιαστικός νόμος δέν περιορίζεται στό Δεκάλογο.. 'Ιωάννου Σ. 31. έκδ. ο. Ή σύνδεση αύτη είναι προφανής στους Νομοκάνονες.80. Ή δεύτερη πλάκα συνδέεται μέ τόν πολιτικό νόμο καί αποσκοπεί στή δικαιοσύνη μεταξύ των ανθρώπων. Ή χρήση σχολαστικής καί νομικής ορολογίας πού παρα­ τηρούμε περιθωριοποιεί τήν έννοια της εν Χριστώ ελευθερίας καί της χάριτος πού έπαγγέλεται τό Ευαγγέλιο. 11. Νομοκάνων. αλλά καί στίς Κατηχήσεις πού γράφηκαν σύμφωνα με δυτικά σχολα­ στικά πρότυπα. ο. Κοινωνική Δικαιοσύνη..68.122129. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Οί εντολές στό χώρο της 'Εκκλησίας δέν μπορεί νά εκλαμβάνονται ώς «δια­ ταγές». φ. τό πρόβλημα της κοινωνικής δικαιοσύνης στην παράδοση της 'Ορθοδοξίας.

στά Έξομολογητάρια καί στά Κυριακοδρόμια. χωρίς νά λείπει τό ιστορικό καί τό δογματικό μέρος. κυ­ ριαρχεί τό στοιχείο τής ηθικής 33 . 64 . Στίς ομιλίες μάλιστα τοϋ Νικηφόρου Θεοτό­ κη. Χριστιανική 'Ηθική. Ό διαχωρισμός γίνεται εμφανέστερος στίς 'Ομολογίες πίστεως. Στην πατερική όμως παράδοση ή δογματική καί ή ηθική διδα­ σκαλία συνδέονται οργανικά. 33. «Ή ηθική διδασκαλία πλημμυρίζει τό κήρυγμα του Θεοτόκη. Αυτονόμηση τοΰ ήθους άπό το δόγμα Ή ερμηνεία καί εξήγηση τοϋ Δεκάλογου γίνεται μέσα στά θεολογικά πλαίσια πού περιγράψαμε στό πρώτο κεφάλαιο. Θεοφάνη Κριτόπουλου καί Πέτρου Μογίλα) στίς 'Ορθόδοξες Κατηχήσεις. 1971/72).. Γ. Θεσσαλονίκη 21983. Κα­ τά τους πρώτους χρόνους τής δουλείας κυριαρχεί ή πατερική παράδοση καί τό ήθος παρουσιάζεται ενωμένο μέ τό δόγμα. 'Αντιπροσωπευτικοί εκφραστές του πνεύματος αυτού είναι ό πρώτος πατριάρχης μετά τήν άλωση Γεννάδιος Σχολάριος καί ό μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος (ΙΣΤ" αιώνας). 'Αλλά οί επιστολές δέν είναι έργα συστηματικά άλλα περιστασιακά. 'Από τό ΙΖ' όμως αιώνα μέ τίς επιδράσεις τής ρωσικής θε­ ολογίας καί τίς διάφορες δυτικές Κατηχήσεις σημειώνεται κά­ ποια αλλαγή. Κάθε λόγος απολήγει εις ηθικόν συμπέρασμα καί κάθε ερμηνευτική ομιλία συμπληρουται δι' ηθικής τοιαύτης». Ή ηθική διδασκαλία διαχωρίζεται άπό τή δογματική καί αρχίζει νά κωδικοποιείται αυτοτελώς. Γουσίδου. (άνάτυπ. πού είναι συνήθως ανεξάρτητο άπό τό δογματικό.. «Γρηγόριος Παλαμάς» ΝΔ7ΝΕ'. 2. (Δοσιθέου πατριάρ­ χου 'Ιεροσολύμων. όπου ή προγενέστερη ηθική διδασκαλία «βαπτίζεται» στην καινή έν Χριστώ ζωή. Βέβαια ό διαχωρισμός τής ηθικής άπό τή δογματική διδα­ σκαλία δέν παρουσιάζεται εδώ γιά πρώτη φορά.80-81. Παύλου. 'Αλεξάνδρου Χρ. Θεσσαλονίκη 1972. Ό Νικηφόρος Θεοτό­ κης ώς φυσικός επιστήμων καί εκκλησιαστικός ρήτωρ. σ. Μαντζαρίδη.16. πού μέ τήν πάροδο του χρόνου γίνεται εντονότε­ ρη. Αυτό βεβαίως δέν εμπόδιζε μιά 32. Καί σ' αυ­ τές διακρίνουμε ενα πρακτικο-ηθικό μέρος.της νέας εν Χριστώ ζωής καί ελευθερίας32. σ. 'Ανάλογο φαι­ νόμενο υπάρχει καί στίς επιστολές του άπ.

£κδ. τό σε­ βασμό του καί τήν αγάπη του προς τήν πατρώα ευσέβεια35. Νικόδημος 'Αγιορείτης. Δέχθηκε τόν ευρωπαϊκό διαφωτισμό. απέκτη­ σε πλήθος μαθητών στά 'Ιωάννινα. 65 . σ. 'Αθανάσιος Πάριος. 36. 'Αλλά καί ό 'Αθανάσιος Πάριος πού ήταν αντίθετος μέ κάθε τι τό δυτικό καί ξενόφερτο δέν παρέμεινε ανεπηρέαστος. Πρβλ. Βλ. Jaeger. Τό Θεολογικό του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Προλεγόμενα στό «Θεολογικόν» Ευγενίου Βουλγάρεως. Άρχιμ. Ό επηρεασμός του όμως ήταν έμμεσος. τόμ. Ειρηναίου Δεληδήμου. Γλωσσομαθής. Μέθεξις Θεοϋ. σ.Γρηγορίου Νύσσης. χωρίς όμως αυ­ τό νά βλάψει στό ελάχιστο τή βαθειά του πίστη στό Θεό. 'Ακόμη διαβάστηκε. 35.88. Γι' αυτό καί ό σχετικός χωρισμός εξακολουθεί νά υπάρχει καί στά θεολογικά εγχειρίδια της εποχής αυτής. Εις τόν βίον τοΰ Μωϋσέως 2. 7. Εισαγωγή στό «Θεολογικόν» τοΰ Ευγε­ νίου Βουλγάρεως. Ό Ευγένιος Βούλγαρης (1716-1806) είχε σπουδάσει στή Δύση καί εισήγαγε νέες μεθόδους έρευνας καί διδασκαλίας στον ελλαδικό χώρο.17.19. είχε θετικές επιπτώσεις στην ανασύνδεση ηθικής καί δογματικής διδασκαλίας. Τό ίδιο ι­ σχύει καί γιά τόν 'Αντώνιο Μοσχόπουλο πού χρησιμοποίησε τό κείμενο του Βούλγαρη γιά τή σύνταξη τής δικής του δογματι34. Αυτό γιά έναν αΐώνα αποτέλεσε τή βάση γιά κάθε θεολογική πραγματεία.1. Άγαθαγγέλου Λοντοπούλου.μεθοδολογική διάκριση τών δύο αυτών παραγόντων πού συνι­ στούν τή χριστιανική ευσέβεια34.με'. μέ ευρύτητα γνώσεων στίς φυσικές επιστήμες τή φιλοσοφία καί τή θεολογία. Θεσσαλονίκη 21987. Gregorii Nysseni Opera. Μαντζαρίδη. Γ. Βενετία 1872. σ. στην Άθωνιάδα καί στην Κοζάνη. W. Χρησιμοποιεί ώς βάση τό Θεολογικό του Βούλγαρη στή σύνταξη του δικού του έργου 'Επιτομή ήτοι Συλλογή τών τής Πίστεως δογμάτων. Θεσσαλονίκη 1979. Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης) δέν έμειναν εντε­ λώς ανεπηρέαστοι άπό τό γενικότερο θεολογικό κλίμα πού είχε δημιουργηθεί. Leiden 1964. Μακά­ ριος Νοταράς. άντιγράφηκε καί διαμόρφωσε τήν ορθόδοξη ελλη­ νική θεολογία τής εποχής εκείνης 36 . Ή πολύμορφη θεολογική αναγέννηση πού σημειώθηκε κα­ τά τό IH' αιώνα μέ τους Κολλυβάδες ή σωστότερα μέ τους Φιλοκαλικούς. 'Αλλά καί οι φιλοκαλικοί πατέ­ ρες (άγ. σ.

π. 'Αθήνα 1982. 38. άν καί μορφολογικά 'έχει έντονη ε­ πίδραση από τή σχολαστική σκέψη. 'Αθανασίου Παρίου.κής καί ηθικής πραγματείας πού την επιγράφει 'Επιτομή τής δογματικής καί ηθικής διδασκαλίας. 39. σ. Τέλος υπήρξε μαθητής τοΰ περιώνυμου Βικέ­ ντιου Δαμοδοϋ καί είχε επηρεασθεί άπό τό θεολογικό σύστημα εκείνου. όπου σπούδασε ελληνική καί λατινική φιλοσοφία. Ό Β.. "Εχει μάλιστα χαρακτηρισθεί ώς βοήθημα «καταλληλότατον τοις πρωτοπείροις»39. Τό πόνημα του Μοσχόπουλου αποτελεί απλοποίηση καί συμπλήρωση του Θεολογικού του Βούλγαρη. άλ­ λα καί ουσιαστικά. σ. σ. Στηρίχθηκε κυρίως στους πα­ τέρες της 'Ανατολής καί μάλιστα στό Διονύσιο 'Αρεοπαγίτη. Ήταν εξάλλου ευ­ νόητο νά δεχθεί τίς δυτικές σχολαστικές επιδράσεις ό Μοσχό­ πουλος.π. Άγαθ. Άγαθ.1752) ήταν ό κύριος εισηγητής τής νεότερης δυτικής φιλοσοφίας στην Ελλάδα. 'Επιτομή είτε συλλογή των θείων τής πίστεως δογμά­ των. "Οπως μάλιστα παρατηρήθηκε εί­ ναι «μάλλον άρμόδιον εις τους προκεχωρηκότας εν τή μελέτη της περί Θεοΰ καί των θείων επιστήμης» 38 . Λειψία 1806.52. Δέ γνωρίζουμε 37. Ό Βικέντιος Δαμοδός Βιογραφίαέργογραφία. α­ κολούθησε διαφορετικό δρόμο. Λοντοπούλου. Μεταγλώττισε αργότερα ολόκληρο τό έργο του Christian Wolff (1679-1754) πού θεωρείται κύριος εκπρόσωπος τοϋ Γερμανικού Διαφωτισμού40. αποτελεί ουσιαστικά αυ­ θεντικό ορθόδοξο κείμενο. "Ετσι τό σύγγραμμα του Παρίου.μζ'. ΰ. οπως ομολογεί καί ό ϊδιος στον πρόλογο 37 . 40. Βασιλική Μπόμπου-Σταμάτη. Πρώτον είχε διαμείνει γιά αρκετό χρονικό διάστημα στή Βενετία. Ό Αθανάσιος Πάριος δανείσθηκε μόνο τή μέθοδο καί τόν τρόπο έκθεσης πού είχε χρησιμοποιήσει ό Βούλγαρης. Δαμοδός (1700 . Ό 'Αθανάσιος Πάριος καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος έχουν κοινή πηγή τό Θεολογικό τοϋ Βούλγαρη. τόν 'Ιωάννη Δαμασκηνό καί τόν άγ. Στό πε­ ριεχόμενο όμως. διαφέρουν ομως ριζικά μεταξύ τους ώς προς τή δια­ πραγμάτευση των θεμάτων τους. ο. Λοντοπούλου. Αυτό βρίσκεται πιό κοντά στή σχολαστική σκέψη όχι μόνο μεθοδολογικά. Γρηγόριο Παλαμά. 66 .ΧΙ.

π.π.20. Γ. έξ οΰ προΐασι τήν ούσίαν. Μπόμπου-Σταμάτη. Μεταλληνοϋ. άλλα καί θεολογικό σύστημα.π. 67 . Ί . Σέ μιά επιστολή του δμως προς τόν Εύγένειο . Β. τό συλλογισμό καί τήν απόδειξη. 45. σ. Βασιλική ΜπόμπουΣταμάτη. πόσο επέδρασε ό Δαμοδός στη διαμόρφωση της νεότε­ ρης θεολογικής σκέψης. σ. σ. Βιογραφία-Έργογραφία 1700-1752. 'Αθήνα 1986. άνάτυπ. 'Υποστήρι­ ξε. Προοίμιον Δογματικής Θεολογίας. 'Αθήναι 1938. Καρμίρη. Γρηγορίου Παλαμά «περί διακρίσεως ουσίας καί ενεργείας» καί διδάσκει ότι ή θεία ουσία είναι άμέθεκτος. «Αϊ ένέργειαι έγγύτατον έχουσιν αίτιον. Διατυπώθηκε μάλιστα ή άποψη δτι ό Δαμοδός χρησιμοποίησε καί ακολούθησε στή θεολογία τή λα­ τινική σχολαστική μέθοδο 42 . Δ. 'Αναφέρουμε ένα παράδειγμα. Κατηγορεί τους σχολαστικούς θεολόγους γιατί διδάσκουν ένα «μίγμα υψηλοτάτων ζητημά­ των καί λίαν περιέργων διαλέξεων»44. ο. αλλά και εισήγαγε τη χρήση τής διαλεκτικής καί της φιλο­ σοφίας στή θεολογία41. Περί των εξωτερικών επιδράσεων έπί τής ορθοδόξου θεολο­ γίας. τόμ.. Στην επεξεργασία όμως των θε­ ολογικών καί φιλοσοφικών θεμάτων χρησιμοποιεί τήν υπόθε­ ση. Μπόμπου-Σταμάτη. Ή εξάρτηση αυτή άπό τόν «επιστημονικό» τρόπο έρευνας τόν οδηγεί συχνά σέ άστο­ χες εκφράσεις καί αμφίβολες θεολογικές διατυπώσεις45. Ό Βικέντιος Δαμοδός. Β. (ίσως τόν Βούλγαρη) στηριζόμενος σέ δύο φιλοσοφικά αξιώματα: α) «έκαστον ώς εστίν οϋτω καί ενεργεί» καί β) «έκ τής ενεργείας εις κατάληψιν έρχόμεθα τής ουσίας» οδηγείται στό παρακάτω συμπέρασμα.351. 'Εκκλησία. 'Αλλά διά του αιτιατού έρχόμεθα εις κατάληψιν ήτοι γνώσιν του αιτίου άρα διά των ενεργειών έρχόμεθα είς κατάληψιν τής ουσίας». σ. "Ολα αυτά μπορεί νά ο­ ξύνουν τό νου είναι όμως ανώφελα γιά τήν εκκλησία καί τή θε­ ολογία καταλήγει ό Δαμοδός. 43. άπό τό περ.356.294. "Ο. 16. σ. Παράδοση καί 'Αλλοτρίωση.βέβαια. Ή θέση όμως αυτή ενισχύει καί στηρίζει τήν άποψη μας γιά τή σκιαγράφηση τής πολυτάραχης εκείνης εποχής. Γνωρίζει καλά τή θεολογία του άγ. 46. Ό ίδιος δμως φαίνεται νά αντι­ κρούει τους σχολαστικούς θεολόγους αποκαλώντας τους «σο­ φιστικούς» καί «εριστικούς»43. 41. Στηρίχθηκε κυρίως στή Λογι­ κή σύμφωνα με τίς 'Αριστοτελικές αρχές καί παρουσίασε ένα πλήρες φιλοσοφικό.. 44. 42. Παρατηρήθηκε ότι οί αστοχίες του Δαμοδου δέ βαρύνουν τόν ίδιο άλλα τήν εποχή του 4 6 . ώς δήλον. ο. "Αλλωστε τό κυριότερο θεολογικό του έργο μένει ακόμη ανέκδοτο. 'Αθή­ να 1982.70.

Ενδεικτικός είναι ό τίτλος του έργου του. 'Επιτομή τής Δογματικής καί 'Ηθικής Θεολογίας. ή διευθύνουσα τά τών πιστών ήθη συμφώνως τοις κανόσι τών θείων Νόμων». Κα­ θώς επίσης καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος πού γράφει: «Πρακτική δε.6.6. σ. Διαθήκη καί τή σχέση τοΰ Λόγου του Θεοΰ μέ τήν Εκκλησία στην Κ. εϊτουν 'Ηθική λέγεται. Εί­ ναι αυτός πού γνώρισαν οί 'Ισραηλίτες δταν τους ελευθέρωσε 47.13. "Οπου ευκρινέστερα διακρίνε­ ται ή αυτονόμηση της ηθικής άπό τή δογματική διδασκαλία της Εκκλη­ σίας καί ή εξάρτηση της άπό τή φιλοσοφία τοϋ 'Αριστοτέλη. Ό Ώριγένης μέ αφορμή τό Δεκάλογο συγκρίνει τή σχέση τοΰ Θεού μέ τους 'Ισραηλίτες στην Π. Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. σ. 48. Δεπούντη. Ζήση—Λ. Βενετία 1872. Ή πρώτη φράση τοΰ Δεκάλογου αποκαλύπτει τό Νομοδότη. "Ετσι ή Δογματική ασχολείται μέ τά δόγματα της πίστεως. Τ. Αυτό ισχύει βέβαια κυ­ ρίως γιά τή δογματική διδασκαλία. Ό Δεκάλογος Γιά νά έχουμε μιά πληρέστερη εικόνα της χρήσης καί τών ερμηνειών τοΰ Δεκάλογου στους χρόνους της Τουρκοκρατίας θεωρούμε απαραίτητη μιά σύντομη αναφορά στην εκκλησια­ στική γραμματεία. Θεολογικόν. Στό χώρο της ηθικής διδα­ σκαλίας οί επιδράσεις ήσαν πιό έντονες. οπως θά δούμε στή συνέχεια. προς εόκοσμίαν καί τήν τών ηθών διευθέτησιν. 'Αθήναι 1940. Πάριος πού τήν Εχει δανεισθεί άπό τό Βούλγαρη: «Ή δε Ηθική. Οΐ μεταγενέστεροι συγγραφείς οριοθετούν μέ συγκε­ κριμένους ορισμούς τό περιεχόμενο τοϋ κάθε χώρου.Ευγενίου Βουλγάρεως.. Ή μεγάλη όμως προσήλωση τών συγ­ γραφέων αυτών στην ελληνορθόδοξη παράδοση καί ή ενσυνεί­ δητη αντίθεση τους προς τή σχολαστική θεολογία περιόρισαν τίς δυτικές επιδράσεις στην επιφάνεια.Τό βέβαιο είναι δτι ό Δαμοδός με τό «θεολογικό σύστημα» του συνέβαλε στην αποσύνδεση της Δογματικής άπό την 'Ηθική 4 7 . 'Επιτομή. 68 . Κεφαλληνία 1851.. σ. ενώ ή 'Ηθι­ κή μέ τή διευθέτηση τών ηθών λαμβάνοντας υπόψη τους κανό­ νες της Εκκλησίας 4 8 . 3. έκδ. Τήν ίδια γνώμη εκφράζει ό Άθ. καταγίνεται». Διαθήκη. περί τους εκκλησιαστικούς κανόνας καί θείους νόμους.

ρουσαλήμ. P. 648ΑΒ. Προβάλλει τήν πληρότητα. Γρηγορίου Θεολόγου. Homélies sur l'Exode. ού' φονεύσεις. Ούκ έπιορκήσεις. σ.άπό τήν κατάσταση της δουλείας καί τους οδήγησε στην Ίε. 69 . Παραπέμποντας στό λόγιο τοϋ Κυρίου «εάν μή περισσεύση ή δικαιοσύνη υμών πλέον τών Γραμματέων καί Φαρισαίων» γράφει: Γιά τους Χριστιανούς δέν επαρκεί ô Μωσαϊκός νόμος. Ό Χρι­ στός πού με τη σάρκωση του ελευθέρωσε τό ανθρώπινο γένος άπό τή δουλεία της αμαρτίας καί τους ενέταξε στην Εκκλησία 4 9 . Fortier-H. εκείνος' σύ δέ. 16. PG 76. Ό νό­ μος. Δεν αρκείται στην 'Ιουδαϊκή κατά γράμμα ερμη­ νεία των εντολών. Καί έρωτα «ποίον ήν τό περισσόν. PG 36. Αυτός πού δέ θά αφήσει τόν εαυτό του νά όργισθέΐ καί θά βάλει χαλινάρι στό θυμό του δέν μπορεί νά φθάσει στό φόνο. «σύ δέ ουδέ επιθυμήσεις. εμποδίζει τή διάπραξη των αμαρτημάτων. ενώ oi Χριστιανοί «καί τάς αιτίας ώς πράξεις σχεδόν έγκαλούμεθα» 5 0 . Είναι αυτός πού γνώρισαν οί Χριστιανοί. 51.186. ο. Τό μή όργισθήναι. ού μικρόν. γιατί ρίζα τοϋ φόνου είναι ό θυμός καί αυτός πού έχει αποκόψει τή ρίζα εύκολα αφαιρεί καί τά κλαδιά. ουδέ άντιπλήξεις. 'Ιωάννου Χρυσοστόμου. 'Υπέρ της τών Χριστιανών εύαγοΰς θρησκείας. «Έΐς τό κατά Ματθαίον». ουδέ όμή τήν αρχήν. Ό νόμος του Μωυσή απαγορεύει τή μοιχεία. PG 57. Όμιλία Κ'. Λόγος ΜΕ'. «Sources Chrétiennes». άλλα καί σεαυτόν έμπαρέξεις τω παίοντι. Γρηγορίου Θεολόγου. 243. 52. 733 κ. εκ περιέργου θέας καί φιλόπονου φλέγων τό πά­ θος. ού μείζον. Ό Κύριλλος 'Αλεξανδρείας απαντώντας στίς κατηγορίες τοϋ 'Ιουλιανού τοϋ Παραβάτη συγκρίνει «τή δεκάλογο» 53 μέ 49. De Lubac. ώς τοϋ όρκου τήν έπιορκίαν τίκτοντος» 51 . Ό άγιος Γρηγόριος ό Θεολόγος συνδέει τό νόμο του Μωυσή καί ειδικότερα τό Δεκάλογο μέ τήν επί του "Ορους Όμιλία τοϋ Κυρίου. 50. Λόγος E'. εις τό "Αγιον Πάσχα 17. τό μηδέ έμβλέψαι^είς γυναίκα άκολάστως» 52 . 53. άλλα καί τήν τε­ λειότητα του Ευαγγελίου σέ σχέση μέ τό μωσαϊκό νόμο. άλλα χρειάζεται τό «περισσόν». 8. παρατηρεί. 'Ανάλογη είναι καί ή διδασκαλία τοϋ αγίου 'Ιωάννου Χρυ­ σοστόμου. η. τόμ. εκείνος' σύ δέ.έ.

στό παρακάτω κείμε­ νο: «Τους δέ νόμους έχάραξε Θεός δέκα ëv ποτέ πλαξί Λαϊνέαις' σύ δέ μοι έγγραφε τή κραδίη. PG 76. 1. 4. Πλήρη καί ακριβή χωρισμό τών εντολών τοϋ Δεκάλογου μας δίδει ό άγιος Γρηγόριος Θεολόγος. Πρώτη εντολή είναι τό δεύτερο μέρος της πρώτης προτάσεως «ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην εμού». PG 150. Οϋ ποτέ μαψιδίως μνήση μεγάλοιο Θεοΐο. Th. C . Καί δεύτερη «ουκ έσονται σοι θεοί έτεροι πλην έμου. 3. Στην 'Ανατολή ακολουθείται κυρίως ή ταξινόμηση τών ε­ ντολών όπως τή συναντούμε στην εβραϊκή πράξη καί στό Φίλωνα 55 . Homilia VIII. 'Υπέρ της τών Χριστιανών εύαγοΰς θρησκείας. όπου πίστη καί ζωή παρουσιάζο­ νται ώς ενα αρμονικό σύνολο. 'Αλλά ολόκληρη σχεδόν τήν πατερική παράδοση γιά τό Δεκά­ λογο συνοψίζει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς στό Δεκάλογο της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας^. Ε. 'Ακόμη προβαίνει σέ παραλλη­ λισμούς με τους νόμους τοϋ Σόλωνα καί του Λυκούργου. Dublanchy. De initio Decalogi. καί απνοον είκώ. Σχετικά μέ τόν αριθμό των εντολών τοΰ Δεκάλογου ή εκ­ κλησιαστική παράδοση είναι σύμφωνη καί δέχεται τόν αριθμό δέκα. Λόγος Ε'. 1089-1101. Paris 1924. 57.164. 70 . 56. 733ΑΒ. επεί σέβας οίον ενός γε. Αυτό βέβαια τό κάνει γιά νά δείξει στον 'Ιουλιανό ότι τό κείμενο τοΰ Δεκάλογου του Μωυσή καί πιό αρχαίο είναι καί πιό τέλειο. σ. D. 'Αλλά ό Κύριλλος 'Αλεξανδρείας δέχεται οτι ή πρόταση «εγώ είμι Κύριος ό Θεός σου όστις άνήγαγόν σε εκ γης Αιγύπτου» εί­ ναι ή πρώτη εντολή. 351B. Ού γνώση Θεόν άλλον. 2. Σάββατα πάντα φύλασσε μετάρσια καί σκιόεντα. 55.τίς εντολές άλλων θρησκειών. Ού στήσεις 'ίνδαλμα κενόν. Καί δεύ­ τερη «ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον ουδέ παντός ομοίωμα» 56 . PG 12. Ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον»57. 'Υπάρχει ποικιλία απόψεων γιά τό πώς προκύπτει ό α­ ριθμός αυτός. Classification et Nature des Préceptes du Decalogue. 54. Γιά τόν Ώριγένη ή πρώτη φράση τοΰ Δεκάλογου δέν είναι εντολή.

20. άν καί γνώριζε τήν παράδοση τής 'Ανατολής. Στή Δύση ή ταξινόμηση τών εντολών του Δεκάλογου γινό­ ταν διαφορετικά. αλλά μέ τό καινούργιο χριστιανικό νόημα πού προσλαμβάνουν. 8. μαρτυρίαν τε ψευδή. 51. 71 . Τόν ίδιο χωρισμό συναντούμε καί στό Μέγα 'Αθανάσιο 59 . 5. χρησιμοποίησε τή μέθοδο αυτή. 6-21). 'Αθανάσιος δέν παρα­ θέτουν ολόκληρο τό κείμενο τοϋ Δεκάλογου τής Παλαιάς Δια­ θήκης. κεκρυμμένος. 6. V. ψευδή τε μακράν άπόθου μαρτυρίαν Μηδ] αγαπήσεις εϊ τι τω πέλας φίλον». Σύνοψις επίτομος τής θείας Γραφής 2. άλλοτρίης τε Εύνής. 'Έπη Θεολογικά. Τόν Αυγουστίνο ά58. 'Αλ­ λά καί ό Γρηγόριος ό Θεολόγος καί ό Μ. Γρηγόριο Παλαμά.6. 59. Κύριος εϊς έστιν 'Ισραήλ Θεός μόνος. Τούτοις δ' υπήρχεν ή γραφή πλακών νόμου. 60. Σύνοψις τής θείας Γραφής. Ούδ' αύ φονεύσεις έκ θυμοΰ σου τόν πέλας. 16. PG 147. 476-477. PG 28. . σπινθήρα μόροιο»58. Ταϋτα μία πλάξ' ή δέ θατέρα πάλιν' "Ηκιστα. 10. Σύν πατέρα τίμα δέ καί τήν μητέρα.5. Γενι­ κά Ομως οί Πατέρες δέν ασχολούνται σχολαστικά μέ τόν αριθ­ μό καί τήν ταξινόμηση των εντολών. 61 Quaestiones in Exodum. μοιχίδιον έργάση γάμον' 'Αλλ' ουδέ κλέψεις εμφανώς. και διαιρείται ή τελευταία. 620-621. Πρώ­ τος ό ιερός Αυγουστίνος61. (Εξοδ. κλεπτοσύνην τε κακόφρονα. "Ολβιος.610 AB. ήν έπέοικε. αλλότριων τε πόθον. Εϊδωλον ουδέν έργάση τό παράπαν οϋκουν δε λήψη του θεοϋ κλήσιν μάτην Μνείαν δε ποίει τών Σαββάτων ημέρας. PG 37. 9. γιά νά διατηρηθεί ό αριθμός δέκα. 2-17' Δεντ. 7. 297 D. «Περί νόμου. ήν τοκέεσσι φέρης χάριν. PL 34. Φεύγειν άνδροφόνον παλάμης άγος. Ό χωρισμός αυτός καθιερώνεται καί επικρατεί στην 'Α­ νατολή. 'Αναφέρουν περιληπτι­ κά τό νόημα κάθε εντολής. 2. Κατά τό ΙΔ' αιώνα τόν συναντούμε στό Νικηφόρο Κάλλιστο Ξανθόπουλο60 καί τόν άγ. Οί δύο πρώτες εντολές ενώνονται σέ μία.

στό Μαργαρίται Ί. Theophanis Eleavóulcos professeur et prédicateur grec. στην 'Ομολογία του Θεοφάνη Κριτόπουλου καί στό Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας του Θεοφίλου Καμπάνιας. 'Ακόμη στό Έξομολογητάριον τοϋ Νικηφόρου Πασχαλέως καί στά ëpγα Περί τοϋ Δεκάλογου τοϋ Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου καί του Βικέντιου Δαμοδοϋ. "Ετσι τή συναντούμε στό Δαμασκη­ νό Στουδίτη.284 κ. Στό κείμενο τοΰ ΙΣΤ" αιώνα πού επιγράφεται «Αόγος δέ­ κατος πρώτος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον του Μωυσέως»" καί αποδίδεται 62 στον Δαμασκηνό Στουδίτη γίνεται ελεύθερη απόδοση τοΰ Δεκάλογου. Kermelis. "Ας δούμε ομως εγγύτερα τά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας πού αναφέρονται στό Δεκάλ'ογο καί τίς ερμη­ νείες πού έδωσαν οί συγγραφείς τους. Σουρλή. Π. Έλεαβούλκου καί εκδόθηκε από τόν Ε. «Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως». 62α. Οί δύο πρώτες εντολές παρουσιάζο­ νται ενωμένες σε μία. Strasbourg 1980. Ή τελευταία εντολή' πού απαγορεύει τή «μοχθηρή επιθυμία» διαιρείται σε δύο. Κατά τήν εποχή πού εξετάζουμε ή παράδοση αυτή εμφανί­ ζεται κάί στην 'Ανατολή. Στην ερμηνεία ομως πού γίνεται στή συνέχεια περιλαμβάνεται καί ή διδασκα­ λία της πρώτης εντολής. Τό 6ργο είναι τοΰ Θ. σ.κολούθησαν ολοι οί δυτικοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς.έ. Θεσσαλονίκη. Ένώ άλλοτε ερμηνεύεται αυτόνομα μέ αναφορές στίς δύο προηγούμενες σχετικές εντολές. 72 . 62. γιά νά διατηρηθεί ό αριθμός δέκα. (XVIes) Sa personnalité et son œuvre littéraire. Χρυσοστόμου. "Η καλύτερα δέν αναφέρεται καθόλου ή πρώτη εντολή καί ώς πρώτη παρουσιάζεται ή δεύτερη: «ή πα­ ραγγελία τοϋ Θεοΰ νά μή προσκύνησης άλλον Θεόν. Ή δέκατη εντολή χωρίζεται σέ δύο. Έδώ χρησιμοποιείται τό ήδη γνωστό κείμενο πού αποδίδεται στον Δ. Στά παραπάνω κείμενα ή διδασκαλία της πρώτης καί της δεύτερης εντολής γίνεται άπό κοινού καί ώς δεύτερη εντολή παρατίθεται ή τρίτη «ου λήψει τό δνομα Κυρίου τοϋ Θεοο σου ε­ πί ματαίω». παρά τόν Θεόν δπου δκαμε τόν ούρανόν καί τήν γήν» 6 2 α . Στουδίτη. εκδ. "Ετσι άλλοτε ερμηνεύεται άπό κοι­ νού μέ τίς δύο εντολές πού απαγορεύουν τήν κλοπή καί τή μοι­ χεία.

Ενωμένες σέ μία. Θεολογία καί ζωή παρουσιάζονται άρρη­ κτα ενωμένα. Επίσης μετα"'. π. τά ελληνικά καί τά ε­ βραϊκά σέ τρεις· παράλληλες στήλες. Ή σχέση τοΰ άνθρωπου μέ τό Θεό θεωρείται δικανικά καί ό Δεκάλογος αποτελεί έναν κώδικα ηθικής ζωής καί ρυθμίζει αυτή τή νομική σχέση. ήγουν ό Θεός. άλλα καί γιατί άπό αυτό κυρίως επηρεάσθηκαν. Δόγμα καί ήθος συμπλέκονται καί τά νοήματα είναι σαφή.. Με ιδιαίτερη χάρη καί κομψότητα παρουσιάζεται ή διδασκαλία των δέκα εντολών. 73 . σ.] καί όχι δτι έσταυρώθη ή θεότης. Ό συγγρα­ φέας τοΰ εν λόγω κειμένου αποφεύγει νά κατατάξει τους αμαρ­ τωλούς σέ κατηγορίες καί δέ χρησιμοποιεί τόν όρο «Νόμος». "Ετσι οί Ι­ δέες των Ελλήνων καί τά πιστεύω τους αντιδιαστέλλονται από εκείνα των Χριστιανών. "Αν εξετάζουμε εδώ τόν Κατηχισμό τοΰ Πέτρου Κανισίου..Γλώσσα του κειμένου είναι ή ομιλούμενη. γιά νά γίνεται κατα­ νοητό άπό τόν ακροατή. Ό Κανίσιος δέ λέει τί διδά­ σκει ή κάθε μιά εντολή τοΰ Δεκάλογου. Τό δόγμα διδάσκεται άπλα. του εθνικού. Ό Κανίσιος ερμηνεύει τό Δεκάλογο κατά τή μέθοδο καί τό πνεύμα τοΰ σχολαστικισμού. Πολλά είναι τά παραδείγματα από τήν καθημερινή ζωή πού καθιστούν τό κείμενο ζωντανό. Ό . Σέ όλη τή συνάφεια του κειμένου χρησιμοποιείται ό δρος "Ελ­ ληνες μέ τήν έννοια τοΰ ειδωλολάτρη. άλλα κυρίως τί άπαγο63.. ήγουν τό σώμα δπου έφόρει ό Χριστός εκείνο έσταυρώθη καί απέθανε» 63 . Αυτό αποτελεί εξαίρεση σέ σύγκριση μέ τά άλλα κείμενα πού θά δούμε στή συνέχεια.φράζονται στην άπλοελληνική γλώσσα τά χωρία της 'Αγίας Γραφής. Τό κείμενο αυτό εκδόθηκε τό 1621 στά λατινικά. αλλά ή άνθρωπότης.285. οί δύο πρώτες εντολές παρουσιάζονται καί στον Κατηχισμό του ιησουίτη Πέτρου Κανισίου. δέν τό κάνουμε μόνο γιατί τό έργο κυκλοφόρησε καί στά ελληνικά. «"Υστε­ ρον έσταυρώθη καί απέθανε [. οί περισσότερες Κατηχή­ σεις καί Όμολογίες στον ορθόδοξο ανατολικό χώρο. άν οχι δλες. Παραθέτουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα άπό τήν ερμηνεία της α' εντολής πόύ αναφέρεται στή θεότητα του Χριστού καί τή σταυρική θυσία του.

"Α­ ξιο προσοχής είναι δτι εκτός άπό τίς δέκα εντολές στην 'Ορθό­ δοξο 'Ομολογία περιλαμβάνονται καί οί εντολές τής Εκκλη­ σίας. πού 'έχει ήδη επισημάνει ό π. Θεσ­ σαλονίκη 1986. σ. Καρμίρη. Στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία ό Δεκάλογος περιλαμβάνεται στό τρίτο καί τελευ­ ταίο μέρος μέ τό γενικό τίτλο «Περί αγάπης». Τήν άγίαν λειτουργίαν ταϊς έορτασίμοις ήμέραις εύλαβώς άκουε. Γιούλτση. δηλ. Ό Π. Catechismus. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδόξου Καθο­ λικής 'Εκκλησίας. Ή διδασκαλία γιά τίς εντολές τής εκ­ κλησίας ήταν διαδεδομένη στή Δύση. 74 . μετάφρ.117. Τάς νηστείας εν διορισμέναις ήμέραις παραγγελθείσας. ε. σ. Ρ. Ί . καί τήν των βρωμάτων τινών άποχήν συντηρεί. Τάς αμαρτίας σου ίδίφ ΐερεΐ. Ή ίδια μέθοδος ακολουθείται στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία (1642) του Πέτρου Μογίλα. «Τάς τής εκκλησίας έορτάς τεταγμένας άγε. τους επισκόπους. Georgii Mayr. δ. ή άλλω σύν εξουσία αυτού κατ 5 ένιαυτόν έξομολογοΰ. Graz-Austria 21968. 67. ή προσευχή γιά όλους τους ανθρώ­ πους. 6κδ. Αυτές είναι εννέα καί ή τήρηση τους είναι υποχρεωτική γιά τους Χριστιανούς.632-634. Ό κρυπτολατινισμός τοϋ Μογίλα. Κανίσιος66 στην Κατήχηση του περιλαμβάνει τά πέντε εντάλματα τής εκκλη­ σίας. Τήν πανάγιον εύχαριστίαν τουλάχιστον άπαξ εν έτει πε­ ρί γε τήν τοΰ πάσχα έορτήν δέχου». Canisii. 64. τη γερουσία καί τό στρατό. τομ. πού τά συνοψίζει: α. σ. Ευτυχίας Β. 1621. σ. 66.64. τό βασι­ λέα. Catechismus Catholicus.ρεύει καί τί «προσταχτεί»64. 'Ακόμη λέγεται νά μή γίνονται γάμοι σέ καιρούς νηστείας καί νά μή συμμετέχουν οί ορθόδο­ ξοι Χριστιανοί σέ άπηγορευμένα παιγνίδια καί θέατρα. Έδώ γίνεται α­ κόμη λόγος γιά τίς χριστιανικές αρετές καί τά καλά έργα. 2. Στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία61 αναφέρονται ακόμη ή τιμή προς τους πνευματικούς. γ.cum interpretatione Graeea et Hebraica. β. γιά τους μητροπολίτες. Σταθμοί τής Ρωσικής Θεολογίας Α'. 65.79-80. Γεώργιος Φλορόφσκυ65 είναι έν­ τονος καί στή διδασκαλία των δέκα εντολών.

«τό εν τρισίν καταδύσεσι βαπτίζειν».. Έδώ ò Άθ. 'Επιτομή. άλλα θεσπίσματα καί ψηφίσματα τοΰ Αγίου Πνεύματος. Τά κείμενα αυτά είναι α) τό Περί της Δεκάλογου του Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου70. άλλα ακολουθεί τους μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας.398. ή Εκκλησία κρατεί μυστικά καί σιωπηρά καί άλλες άγραφες παραδόσεις 69 . Δυοβουνιώτου. Πά­ ριος δεν καινοτομεί. καί μάλιστα τό Μ. τέ­ ταρτον. καί β) τό Περί τοΰ Δεκάλογου του Βικε68. άλλα διαφέρουν ριζικά οί απόψεις του άπό αυτές του Πέτρου Κανισίου καί της 'Ορθοδόξου 'Ομο­ λογίας γιά τό θέμα τών εντολών της Εκκλησίας. Κ. 69. Αυτές είναι οί θείοι καί ιεροί κανόνες τών αγίων Αποστόλων. Πάριος. « Έ κ τών Νομοκα- 75 . «τό κατασημαίνεσθαι τους ευσεβείς τω τύπω του σταυρού». πρώτον. τρίτον. Γι' αυτό είναι απαραίτητο νά φυλάσσονται άπό τους Χριστιανούς. δεύτερον. Οί ίεροί κανόνες δέν είναι δια­ ταγές ανθρώπων. Αυτά είναι. σ. PG 32. Έκτος άπό τίς Δεσποτικές εντολές. πέμπτον. Εντολές λοιπόν της 'Εκκλησίας γιά τόν Άθ. Συμφωνεί βέβαια ό Άθ. Πάριος'μέ τους Πατέρες. τών αγίων Οι­ κουμενικών Συνόδων. «τό προς ανατολάς ορώντας προσεύχεσθαι». Βασίλειο. μέ βάση τό Δεκάλογο γίνεται ε­ πιτομή της ηθικής διδασκαλίας της 'Εκκλησίας. τών Τοπικών Συνόδων καί τών θεοφόρων Πατέρων της 'Εκκλησίας. «τό μη κλίνειν γόνυ εν Κυριακή». 70. Ό Βασίλειος γράφει οτι παράλληλα μέ τή γραπτή διδασκαλία. Πάριο είναι οί ίεροί κανόνες της. Καί αναφέρει όλα τά άγραφα «Εθη» πού έχουν ϊση αξία μέ τή γραπτή διδασκαλία της Εκκλησίας. πού διασώζονται χειρόγραφα. Ί . ή Εκκλησία 'έ­ χει καί τίς δικές της εντολές.. Περί τοΰ Άγιου Πνεύματος προς Άμφιλόχιον έπίσκοπον 'Ικονίου 27. λέει ό Άθ. 185C-193D. Σέ δύο βασικά κείμενα της εποχής της Τουρκοκρατίας. πού είναι ό Δεκάλογος μέ τό πνεύμα πού τόν ερμηνεύει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς.Ό 'Αθανάσιος Πάριος βλέποντας άπό διαφορετική όπτι'κή γωνία τό θέμα των «ενταλμάτων» της Εκκλησίας αναφέρει μερικά άγραφα «δθη» πού είναι υποχρεωτικά γιά τους Χριστια­ νούς. Γιά τή γνησιότητα του Εργου βλ. «τό διά θείων επικλήσεων τελειοΰν τά μυστήρια»68.

7 κ. οί Θεοφάνειες. Περί λατρείας τελεστικής. σ. αλλά πάντοτε κάτω από τό πρίσμα τής απόλυτης ευαγγελικής ηθικής. Δέν αγνοεί επίσης τά θεολογικά έργα τής εποχής του. Ό Νε­ όφυτος δέν περιορίζει τήν εν Χριστώ ζωή στην εξωτερική έκνονικων χειρογράφων τής Βιβλιοθήκης του ημετέρου Πανεπιστημίου τά ύπ' αριθμ. 76 . 'Αθήνα 1920. τό θείον φώς. τά Έξομολογητάρια καί τίς Κατηχήσεις της επο­ χής τής Τουρκοκρατίας. Ό Νεόφυτος αναλύει καί ερμηνεύει «την Δεκάλογο» σύμφωνα μέ τήν αγιογραφική καί άγιοπατερική παράδοση. Γράφει ακόμη: Περί δικαιο­ σύνης. 'Από τά σαράντα δύο χειρόγραφα φύλλα του έργου. από τόν Πανηγυρικό τόμο έπίτή έβδομηκονταετηρίδι της Ριζαρείου 'Εκκλησιαστικής Σχολής». τά 'Εγκαίνια τοΰ Ναοϋ.ντίου Δαμοδοο. άνάτ. "Ετσι αναφέρει τόν Γ. Περί πίστεως καί αγάπης. Περί αναίμακτου θυσίας. Τό κείμενο τοΰ Καυσοκαλυβίτη δεν έχει καμιά σχέση μέ τή σχολαστική καί νομικίστικη παράδοση πού κυριαρχούσε στίς 'Ομολογίες. Νόμος καί χάρη.έ. Κορέσσιο καί τό Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας τοΰ Θεοφίλου Καμπάνιας. Δόγμα καί ή­ θος διδάσκονται αδιάσπαστα. γιά νά κατοχυρώσει τίς θέσεις του. 1457 καί 1458». ή 'Αποκάλυψη τοΰ Λόγου του Θεοΰ στην Παλαιά καί τήν Καινή Διαθήκη. Περί αγγέλων. Συχνά καταφεύγει στην Άγ. τά τριάντα τέσσερα αφιερώνονται στην ανάλυση των δύο πρώτων εντολών. Γραφή. "Ετσι ερμηνεύοντας τήν πρώτη εντολή αναπτύσσει συγχρόνως καί τήν εκκλησιαστική διδα­ σκαλία γιά τά δύο θεμελιώδη μυστήρια. Περί τών ειδών τής απιστίας καί Περί τής τών εντολών εργα­ σίας. ή προσκύνηση των εικόνων. Μεγάλη βαρύτητα αποδίδει ό Νεόφυτος στην ερμηνεία τής πρώτης καί τής δεύτερης εντολής πού παρουσιάζονται ενωμέ­ νες. Προσεγγίζει περισσότερο Ολα σχεδόν τά επί μέρους θέματα μέ θεολογική ενάργεια καί πληρότητα. Οί υπόλοι­ πες εντολές ερμηνεύονται μέ σχετική συντομία. Περί τών γενικών αρετών.5. Θέματα πού διαπραγματεύεται μέ αφορμή τίς δύο πρώτες εντολές είναι: Ό Τριαδικός Θεός. ηθικής καί λογικής. τό Βάπτισμα καί τή θεία Ευχαριστία. ή τιμή των άγιων. Παραθέτει ακόμη αποφάσεις Οι­ κουμενικών Συνόδων καί γνώμες μεγάλων Πατέρων τής 'Εκ­ κλησίας.

χ. τους «ιερούς κήρυκες». τους πνευματικούς. 74. καί ελεήμονες»75. Τό προστακτικό μέρος διασαφηνίζει.Γ. 72.. 'Από τό άλλο μέρος «προστάζει νά εϊμεσθεν εΰσπλαχνοι. Κάθε εντολή περιλαμβάνει δύο μέρη.11.πλήρωση ηθικών επιταγών. Χφ EBE 2309. Τό «κωλυτικόν» καί τό «προσταΚτικόν». κάί απλώς τήν τών ευαγ­ γελικών εντολών τήρησιν.π. 76.π. έ­ τσι οπως παρουσιάζονται τά κείμενα αυτά τήν εποχή της Τουρ­ κοκρατίας.12 ν. Ό. άλλα καί προς κάθε Χριστιανό73. όπου έχομεν». Εϊγε ό αγαπών με τάς έντολάς μου φησι τηρή­ σει». Τό θέμα αυτό μπορεί ν' αποτελέσει αντικείμενο ειδι­ κής μελέτης. Άποστολόπουλου. 41 καί άλλου. Δ. 'Αθήνα 1980. «κωλύει νά άρπάζη τινάς. Με διαφορετικό πνεύμα ερμηνεύει τό Δεκάλογο ô Βικέ­ ντιος Δαμοδός. φ. Ή εντολή «ου κλέψεις» λ. τους ποιμένες. 'Απευθύνεται προς τους ιερείς. 14. Ό Δεκάλογος περιέχει «όλα οσα προσέταξεν ό Θεός» 74 καί είναι επιτομή όλων τών εντολών καί όλων τών νό­ μων. καί συμπαθητικοί. της ελπίδας καί της αγάπης προς τό Θεό 71 . 18.. Γιά τήν εμφάνιση της Σχολής τοΰ Φυσικού Δικαίου στην Τουρκοκρατία βλ. φ. 77. "Ο. τάς τέσσερας γενικάς άρετάς. φφ 11. Περί της Δεκάλογου. Μέ αφορμή τό Δεκάλογο ό Δαμοδός παρουσιάζει ενα ευ­ ρύτατο φάσμα ηθικής διδασκαλίας 76 . ενώ τό κωλυτικό αναφέρει κυρίως τί εμποδίζει. Τό έργο του Περί τοϋ Δεκάλογου72 αποτελεί συνδυασμό χριστιανικής Κατήχησης καί Έξομολογηταρίου.π. Είναι αδύνατο στά πλαίσια της εργασίας αυτής νά εξετασθεί ή ηθική διδα­ σκαλία τοϋ Δαμοδοϋ. φ. 75. ή νά βλάπτη τούτα τά επίγεια υπάρχοντα. Νά σημειώ­ σουμε δτι ή Σχολή του Φυσικοΰ Δικαίου εμφανίστηκε στην Ευρώπη τόν 77 . Ή τήρηση τών ευαγγελικών αρε­ τών είναι καρπός της πίστης. Περιλαμβάνει τήν ηθική τών θεσμών της πο­ λιτείας και στηρίζεται στό εθιμικό καί τό φυσικό δίκαιο 7 7 . Δέν είναι μόνον Έξομολογητάριο ή μόνο Κατήχη­ ση. Ό. Ό Δαμοδός είναι καταφατικός σέ ότι στηρίζεται στό φυσικό νό71.106. «Ή δ' αύ αγάπη. Τό φάσμα αυτό εκτείνε­ ται άπό τή διαμορφωμένη κοινωνική ηθική μέχρι τήν απόλυτη ευαγγελική ηθική. τί προστάζει ή κάθε εντολή. Ή εμφάνιση της Σχολής τοϋ φυσικοΰ δικαίου στην «τουρκοκρατούμενη» ελληνική κοινωνία. φφ 11-213. χφ EBE 1457..1793. 73.

Λογ. Thomas Hobbes καί άλλους. καί τοΰ πλησίον' καί τινές κατά τής δικαιοσύνης. 112 καί 117.90. άλλα ζη­ τεί καί νά αποκατασταθεί ή δικαιοσύνη. παραπέμπο­ ντας κυρίως στην Παλαιά Διαθήκη. 309. Στό έργο του κυ­ ριαρχεί ό φιλοσοφικός στοχασμός καί τό νομικό πνεύμα. Τους πολιτικούς νόμους καί τό εθιμικό δίκαιο τά αποδίδει μέτόν öpo «δικαιοσύνη». ΙΖ' αιώνα με κυριότερους εκπροσώπους τόν Hugo Grotius. "Αν μάλιστα δέν μπορούν πλέον νά εργάζονται ή πεθάνουν. Περί τοΰ Δεκάλογου. 'Ανώνυμα παραπέμπει στό εθιμικό δίκαιο καί τους «θεολόγους» τής εποχής του. Δέ διστάζει νά χαρακτηρίσει «άρπαγες» όσους δεν πληρώνουν τους εργάτες καί τους στε­ ρούν τους μισθούς τους. Ό Δαμοδός δέν αποκλείεται νά είχε πλη­ ροφορηθεί τίς ιδέες τους. Ή παράβαση μιας εντολής μπορεί νά είναι αμαρτία κατά της δικαιοσύνης ή καί αμαρτία κατά της αγάπης 7 8 . άφου εκείνη τήν εποχή στό Πανεπιστήμιο τής Πάδοβας. 79. άμαρτάνει κατά τής δικαιοσύνης». μν. Επίσης βλ. άμαρτάνει κατά τής αγάπης' καί οποίος πά­ λιν δέν δώση εκείνο όπου χρεωστεΐ. «διασώζουν». φ. ενώ πολλές φορές επικαλείται τόν ιερό Αυ­ γουστίνο. 109. φ. «κοινή γνώμη» καί άλλες παρόμοιες.χ. τραυματι­ σθούν οι εργάτες. Β. φ. Βλ. Περί τοΰ Δεκάλογου. Δέν καυτηριάζει μόνο τήν αδικία. χωρίς ό 'ίδιος νά παίρνει θέση. 113V. 78 . οπού σπούδαζε. γίνονταν συζητήσεις καί μελέτες γιά τό φυσικό δίκαιο. "Αν λ. Μπόμπου-Σταμάτη. παίρνο­ ντας επιχειρήματα κυρίως από τό Δευτερονόμιο καί τους Ψαλ­ μούς τοΰ Δαβίδ 8 0 . Συ­ χνά παρουσιάζει αντικρουόμενες απόψεις. «είναι δωσμένον». SO. Ταλανίζει τους πλουσίους πού αδικούν τους αδυνάτους καί δέν τους χορηγούν τά αναγκαία. χάρ. Περί τοΰ Δεκάλογου. Baruch Spino­ za. Γιά τό εθιμικό δίκαιο χρησιμο­ ποιεί τίς εκφράσεις «λέγουσιν». 78.. σ. Σκιαγραφεί τήν καθημερινή πράξη τής εκκλησιαστικής κοινότητας. οφείλει ό εργοδότης νά τους αποζημιώσει. τήν οποία υποστηρίζει καί υιοθετεί. φ. Σπάνια αναφέρεται στους "Ελληνες Πατέρες.μο. άνίσως καί τινός δέν δώση έλεημοσύνην εις τόν πλησίον όπου ευρί­ σκεται εις μεγάλην ανάγκην. «εκείνο δηλαδή όπου αληθώς φαίνεται πιθανώτερον»79. Εντυπωσιακή είναι ή έντονη κριτική πού ασκεί γιά τήν κοινωνική αδικία τής εποχής του. «Ai άμαρτίαι θεωρούνται μέ διττήν διαφοράν' τινές είναι κατά μόνης τής αγάπης του Θεού.265. Καλεί τόν αναγνώστη νά διαλέξει «τό κρεΐττον».έ.

108 V. ωσάν αί λίμναι. καί ή άγρα προξενεί όστέρησιν' τότε ήθελ' ήτον αμαρτία ή άγρα. ήτοι άλίευσις». Συ­ νιστά μάλιστα στον πνευματικό νά στερεί τή θεία κοινωνία α­ πό τόν τοκιστή. φ. ή «λήψις των όρνέων». δέν ήθελ' ήτον δε­ σμός προς άποκατάστασιν. « Ό πνευματικός τόν φανερόν τοκιστήν.. δέν £ξεστιν ή άγρα χωρίς άμαρτίαν δεσμεύουσαν προς άποκα­ τάστασιν: μ' ολον όπου ώντας διαβαίνοντα τά νερά. Οί θέσεις του. "Αρ­ παγες χαρακτηρίζονται από τό Δαμοδό καί oi τοκιστές 82 . αλλ' εις τήν ποινήν μετά τήν καταδίκην. Προτείνει μάλιστα καί ποινές γι' αυτούς πού κό­ πτουν άσκοπα τά δένδρα. Πρόσεχε ομως. φ. Ό. 82. ήτοι άλίευσιν' διότι άνίσως καί τά ποτάμια είναι κοινά εις τήν χώραν. 84β. ή «άγρα. Άνίσως πάλιν καί τά νερά είναι μερικά τινός. φανερώνουν τό ιδιαίτερο ενδιαφέρον της ορθόδοξης εκκλησιαστικής παράδο­ σης γιά τήν Κοινωνική Δικαιοσύνη84^. 79 . ότι δταν εις τάς χώρας κωλύ­ ονται αί άγραι διά τό κοινόν συμφέρον. Δέν ενδιαφέρεται όμως μόνο γιά τίς σωστές σχέσεις μετα­ ξύ των ανθρώπων.πρέπει νά αποζημιώνονται οί 'ίδιοι ή οί οικογένειες τους 8 1 . "Ετσι θέματα πού τόν απασχολούν είναι «ή έκκοπή των ξύλων εις τά δάση». Ή σύγχρονη οικολογική κρίση κάνει προφανή τή σπου­ δαιότητα τών θέσεων αυτών του Δαμοδοϋ. 84α. Πέτρου. Κοινωνική Δικαιοσύνη. Δαμοδοϋ. 84. πού θεωρούνται γιά την εποχή του πρωτοποριακές. Περί τοϋ Δεκάλογου. Περίτοΰ Δεκάλογου.«Μετά ταΰτα ήμποροϋμεν νά άποκριθοϋμεν καί διά τήν άγραν. 137. φ. αν δέν αποκαταστήσει πρώτα την αδικία 8 3 . «διά νά μή ερημώνωνται ταχέως τά δάση καί καταχαλώνται» 84 . Γιά τό κοινό συμφέρον πρέπει νά περιστέλεται τό κυνήγι των ζώων. τότε κατά τόν αυτόν τρόπον ό άγρεύων δέν χρεωστεί άποκατάστασιν. δέν πρέπει νά τόν άπολύση άπό τάς αμαρτίας. ή «άγρευσις των θηρίων».π. άλλα καί ή «άγρα τών ίχθύων» 8 4 α . Θεσσαλο­ νίκη 1986.Περισσότερα γιά τό πρόβλημα της Κοινωνικής Δικαιοσύνης στην ορθόδο­ ξη παράδοση βλ. 114 V. μ' ολον όπου νά άλιεύση. 'Ιωάννου Σ.. αλλά καί τό φυσικό &\. "Ο. 83. 115 V. Δείχνει ζωηρό ενδιαφέρον γιά τή σωστή σχέση του άνθρωπου μέ τό φυσικό περιβάλλον. 115ν. όπου νά είναι εμμένοντα. Περίτοΰ Δεκάλο­ γου. άνίσως καί πιασθή.π. άγκαλά δέν ήθελ' ήτον δεσμός αποκαταστάσεως». οΰτε νά του δώση τήν άγίαν κοινωνίαν έως ότου αποκατα­ στήσει τους τόκους». διότι τά όψάρια θάλπουσι τά ώά. φ. Β. φ.

σ. Έξομολογητάριον. Πρωτεύουσα θέση κατέχει ô Δεκάλογος καί στά Έξομολογητάρια της εποχής πού εξετάζουμε. γιά νά εξομολογείται πιό σωστά.π. διά τόν πνευματικόν καί διά τόν μετανοοϋντα»86. εί μέν ήμαρτεν πε­ ρί τάς δέκα έντολάς» 85α . Κάθε Ιερεύς τό λοιπόν καί πνευματικός. Ό ά­ γιος Νικόδημος "Αγιορείτης εξηγώντας τους λόγους γιά τους ο­ ποίους περιέλαβε τό κείμενο τοϋ Δεκάλογου στό Έξομολογητάριό του γράφει: «Διά δύω αιτίας βάλλομεν εδώ εκείνους. Στίς δέκα εντολές περιέχεται «πάσα ΰλη όπου ό καθείς μπορεί νά άμαρτέψει θανασίμως» 88 . Καί αυτός πού μετανοεί θά εξετάζει τή συνείδηση του μέ βάση τίς δέκα εντολές. καί τά αγαθά άπό τά κα­ κά. Ένετίησιν 1673. 80 .61. Καταρχήν οφείλει ό πνευματικός νά ρωτά τόν μετανοοϋντα. σ. καί προσφέρει τήν άπόφασιν κατά τήν άναλογίαν του γένους. γιά νά δει ποϋ αμάρτησε. "Ετσι γράφει ότι αυτός πού πρόκειται νά εξομολογηθεί πρέπει νά εξετάζει τή συνείδηση του σύμφωνα μέ τίς δέκα εντολές. Σπουδή στον δγ. Έξομολογητάριον. άν αμάρτησε στίς δέκα εντολές. Περί τοϋ Δεκάλογου.Angelo Amato. γίνεται κριτής τής έξομολογήσεως αυτών. όταν θά παρουσιάσουμε τίς ερ­ μηνείες των επιμέρους εντολών. Γι' αυτό καί ό Δεκάλογος χαρακτηρίζεται ώς «κανών ασφαλέστατος» 87 . δταν παρρησιάζονται εις αυ­ τόν οι μετανοοϋντες αμαρτωλοί διά νά έξομολογηθώσι τάς αμαρτίας των.περιβάλλον85. διά μέσου τοϋ οποίου διακρίνονται από τά αισχρά πράγματα τά καλά. 88. αν έσφαλε σ' αυτές.11. // Sacramento della Penitenza nella Teologia Grecoortodossa. Βικέντιου Δαμοδοϋ. 86. ό­ που σφάλλουν είς τάς δέκα έντολάς. Βενετία 51842. σ. Εκτενέστερη ανάλυση των ιδεών τοϋ Δαμοδοϋ θά γίνει στά επόμενα κεφάλαια. Ό πνευματικός θά θυμάται τίς δέκα εντολές καί θά ρωτά τόν έξομολογούμενο. ο. 'Ανέστη Κεσελόπουλου. Συμεών τό Νέο Θεολόγο. « Ό Δεκάλογος πάλιν είναι κανών ασφαλέστατος. αναφέρει τό Δεκάλογο ώς μέσο γιά τήν εξέταση τοΰ μετανοοϋντος. 87. τοϋ είδους.. "Ανθρωπος καί Φυσικό περιβάλλον.22. φ. 85α. 125-127. Βλ. Θεσσαλονίκη 1987. καί τοϋ τρόπου των πράξεων». «Καί πρώτον μέν δή έπερωτάν. Ό Γαβριήλ Σεβήρος Μητροπολίτης Φιλαδέλφειας (1451-1616) γράφοντας γιά τό μυ­ στήριο τής μετανοίας στό Συνταγμάτων περί των Ιερών μυστη­ ρίων. Τόν 'ίδιο λόγο αναφέρει καί ό Νικηφόρος Πασχαλεύς (ΙΖαιώνας) στό Έξομολογητάριό του. Θεσσαλονίκη 1982. Ή χρησιμοποίηση όμως των δέ85.

Ί .π. 91.π. νά δεχθούν τήν πνευματική ποινή 90 . ή οποία αποτελεί τή βάση γιά τή σύνταξη του έργου του Πλάτωνος Μόσχας. Κι ό «θείος νόμος είναι γεγραμμένος εις τήν καρδίαν εκάστου καί περιέχεται εις τάς έπομένας δέκα έντολάς τάς οποίας εδωκεν ό Θεός είς τόν Μωυσήν»92. ο. ται. 81 . Στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία τοΰ Μογίλα. 90.. σ.. Πρβλ. σ. Γαβριήλ Σεβήρου Μητροπολίτου Φιλαδέλφειας.162.. σ.παράβαση νόμου . ήτοι σύνοψις της χριστιανικής Θεολογίας. έκδ. σ. Angelo Amato. αλλά καί γιά τόν άγιο Νι­ κόδημο είναι ή «παράβαση του νόμου» 89 . μετά τήν εξομολόγηση.εξετάζεται στά Έξομολογητάρια ποιοί σφάλλουν σέ κάθε εντολή καί ποιοί παραβαίνουν τό Νόμο του Θεού. καταρχήν τουλάχιστον.. τό τρίτο μέρος επιγράφεται «Περί αγάπης». Τό ϊδιο πνεύμα κυριαρχεί καί στίς Κατηχήσεις της εποχής. εδώ έχουμε ενα λιγό­ τερο φιλάνθρωπο τίτλο «περί θείου Νόμου». Είναι φανερό λοιπόν οτι στά Έξομολογητάρια είναι διάχυ­ το τό νομικό πνεύμα καί ή σχολαστική σκέψη. Αμαρτωλός είναι αυτός πού πα­ ραβαίνει. Νικόδημου Άγιορείτου. τίς δέκα εντολές 91 . μέ κριτήριο τήν παράβαση κάθε εντολής. Έζομολογητάριον. 'Ορθόδοξος διδασκαλία.π.κα εντολών γιά τήν ανίχνευση των αμαρτιών συνδέεται κατά τ % εποχή αυτή καί μέ τή νομική θεώρηση της αμαρτίας. τό ο­ ποίο περιλαμβάνει ακόμη τήν εξήγηση της Κυριακής προσευ­ χής. σ. 'Α­ μαρτία γιά τό Νικηφόρο Πασχαλέα. Νικηφόρου Πασχαλέως. Καί αυτοί πού παραβαίνουν τό Νόμο του Θεοϋ έπιβάλλε.17' 'Ορθόδοξος 'Ομολογία.115.π. 'Αθήναι 1836. Άφοϋ όμως ή αμαρτία έχει δνα καθαρά νομικό περιεχόμε­ νο . Καί νόμος δεν είναι άλλος άπό τίς εντολές του Θεοϋ. 92. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. ο. Δέν αναπτύσσεται δηλαδή ή διδασκαλία κάθε μιας ε­ ντολής μέ τήν προοπτική πού δίδει ό Κύριος στην έπί του "Ο­ ρους Όμιλία. Νικηφόρου Πασχαλέως. ο. αλλά συντάσσονται λεπτομερείς κατάλογοι α­ μαρτιών καί πάμπολλες κατηγορίες αμαρτωλών. έκδ. Στην 'Ορθόδοξο Διδασκαλία τοΰ Μητροπολίτη της Μό­ σχας Πλάτωνα ό Δεκάλογος αναπτύσσεται καί ερμηνεύεται στό τρίτο μέρος πού επιγράφεται Περί του θείου Νόμου.168. Καρμίρη. ο. σ. Πρέπει νά πούμε οτι στην ταξινόμηση ô Πλάτων 89.60.60. Συνταγμάτιον περί των α­ γίων Μυστηρίων.

Ό Κωνσταντίνος Οικονόμος ό εξ Οικονόμων παρέλα­ βε τό κείμενο καί τό εξέδωσε ώς Κατήχηση ή ορθόδοξο διδα­ σκαλία τής χριστιανικής πίστεως. Οικονόμος συνεχίζει τήν παράδοση του Κανισίου του Μογίλα καί του Πλάτωνος Μόσχας. σ.π. ιδιαί93. Οικονόμου ό ηθικός νόμος περιέχει τά καθήκοντα του άνθρωπου «προς τόν Θεόν». «προς εαυτόν» καί προς «τόν πλησίον»95. "Ο. Προορισμός του 'Ανθρώπου.. Κοραής καί τυπώθηκε γιά πρώτη φορά τό 1782. Στην αγάπη προς τό Θεό. στον όποιο αναφέρονται οι έξι υπόλοιπες εντο­ λές. Α'. τόμ.167..83.π.. 82 . Ώ ς προς τό περιεχόμενο όμως ακολουθεί τόν Πέτρο Μογίλα καί τόν Κανίσιο. παραθέτει εκτε­ νείς καταλόγους αμαρτωλών πού σφάλλουν σέ κάθε εντολή. καί στην αγάπη προς τόν πλησίον. Στή συνέχεια. Ό Κ. πού άπό τό 1913 μέχρι τό 1974 γνώρισε τουλά­ χιστον δέκα τέσσερις εκδόσεις. "Ο. 95. Στήνϊδια κατεύθυνση βρίσκεται ή Κατήχησις του Βερναρδάκη. Στον αίώνα μας ή παράδοση αυτή συστηματοποιείται καί διδά­ σκεται μέ τό δργο του Εύσέβιου Ματθόπουλου. 94. Τήν 'Ορθόδοξο Διδασκαλία του Πλάτωνος Μόσχας μετέφρα­ σε στά ελληνικά ό Άδ. δτι μεταξύ τούτων των δύο μεγάλων καθηκόντων.Μόσχας ακολουθεί τους "Ελληνες Πατέρες καί κατηγορεί τους Παπιστές καί τους Λουθηρανούς διότι «τάς δύο πρώτας έντολάς ένούσιν εις μίαν» καί «διαιρουσι τήν έννάτην εις δύο» 93 . στον όποιο ανα­ φέρονται oi τέσσερες πρώτες εντολές. άν καί συστήνει στον αναγνώστη νά μή νοεί τό Δεκάλογο «απλώς καί κατά γράμμα». πού είχε καί τήν έγκριση τής Συνόδου τοϋ Οικουμενικού Πατριαρχείου. ήγουν τής προς τόν Θεόν καί της προς τόν πλησίον αγάπης. «Πρέπει προς τούτοις νά σημειώσωμεν. Ό Δεκάλογος μπορεί νά συνοψισθεί σέ δύο «καθήκοντα». σ. ενίοτε θεωρείται έναντιότης [. Ήταν αυτή πού καλλιεργούνταν στά μοναστήρια. Παράλληλα όμως μέ αυτή τήν παράδοση πού βρισκόταν ύπό τήν επίδραση τών Δυτικών καί των Ρώσων υπήρχε καί μιά άλλη. Γιά τόν Κ. Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα.]»94.

Δηλαδή υ­ πήρχαν κι άλλες εκδόσεις τοϋ Δεκάλογου του Παλαμά. Ιεράρχες καί μοναχούς. Τό τίμιο λείψανο του καί τά θαύματα του ήταν μιά ζωντανή μαρτυρία γιά τό ορθόδοξο πλή­ ρωμα. Τούτου δέ τη δευτέρα έβδομάδι τής τεσσαρακονθημέρου νηστείας έορταζόμενον. Δεύτερον. εκδόθηκε άπό τόν Άθ. πάντα λίθον κεκινήκασιν ώστε έξαλεΐψαι τής βίβλου οί επί ^çinquisitionis τών εκδιδο­ μένων βιβλίων τεταγμένοι φράκτορες' άλλ' ουδέν ήνυσαν. KB'ομιλίες 'Αθήνησι 1861. καί συνεχί­ ζει: «καί εκ τούτων ύπό τοϋ άοιδίμου πατρός ημών ιδίως εν Ά98 θήνησι. Παρίου. Δαμασκηνό Στουδίτη.τερα τοϋ 'Αγίου "Ορους. ύποσ. Παχώμιο Ρουσάνο. Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη καί άλλους. Επιτομή . Τό έργο του Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. τόγε έπ' αύτοΐς. τήν άκολουθίαν εν τω Τριωδίω περιεχομένην. Νικόδημο 'Αγιορείτη. Κοσμά Αιτωλό. τόν Θεσσα­ λονίκης τόν Παλαμάν. Ά. δ'. Πάριο στό τέλος τής Δογματικής του.αίώνα καί υστέ­ ρα. ότι τούτα) ύμεΐς ώς άντιδίκω αντίδικοι φέρεσθε' άλλ' ει Θεφ κατ' άκρον εύηρέστησε. Περί τών μετά τό σχίσμα 'Αγίων τής 'Ορθοδόξου 'Ανατολικής 'Εκ­ κλησίας καί τών γινομένων εν αύτη θαυμάτων. Μακάριο Νοταρά. σ. Γρηγόριος Παλαμάς καί ή διδασκαλία του δεν είχαν εντελώς λησμονηθεί. 'Αθή­ ναι 1844. Άπό τόν Πάριο πληρο­ φορούμαστε δτι «καί άλλαχοϋ ταύτα ετέθησαν»97. Άγ. καί εκπροσωπήθηκε από πολλούς πα­ τριάρχες.ιδ'. «Έώ νυν λέγειν Γρηγόριον τόν καί σοφώτατον καί άγιώτατον. τοϋ Άθ. Ή μνήμη του έμεινε άνεξάληπτη παρά τίς προσπάθειες της δυτικής προπαγάνδας νά εξαλείψει ακόμη καί τήν ακολου­ θία του από τό Τριώδιο κατά τή Β' Κυριακή τών Νηστειών96. Κορομηλα. Έ96. Έξαλλου ό άγ. 'Επιστολή προς Πέτρον τόν Κλαίρκιον. Ευγενίου Βουλγάρεως. Γρηγορίου Παλαμά. Ευγένιο Βούλγαρη. τών 'Ενετών άείποτε. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Γεννάδιο Σχολάριρ.23. Άλλα ό Πάριος είχε ήδη πεθάνει τό 1851. 97. 98. πού μας ενδιαφέρει περισσότερο στά πλαίσια της παρούσης εργασίας. Τίς πληροφορίες επιβεβαιώνει ό Σοφοκλής Οικονόμος πού αναφέ­ ρει τήν έκδοση τής Φιλοκαλίας.385. Πρό­ κειται γιά τήν Εκδοση του πρεσβυτέρου Οικονόμου Κωνσταντίνου του έξ 83 . σ. έκδ. 1851» . σ. μαρτυρεί καί τό λείψανον καί τά θαύ­ ματα. Καί πρώτα-πρώτα είχε περιληφθεί στή σειρά τής Φιλοκαλίας άπό τόν άγιο Νικόδημο. είχε εκδοθεί πάνω άπό τρεις φορές άπό τόν IH. ακίνητα ήμϊν τά τής πίστεως τετηρηκότων καί α­ νεπηρέαστα». 'Αθανάσιο Πάριο.

πού χάρισε ό Χριστός στους ανθρώ­ πους γιά νά κληρονομήσουν τήν αιώνια ζωή. 'Αξιοσημείωτο είναι ότι ό Άθ. οταν γράφει ότι «και άλλαχοϋ ταΰτα ετέθησαν». Διότι υ­ πάρχουν καί άλλα μυστήρια της 'Εκκλησίας όπως τό μυστήριο της θείας Οικονομίας. Γιά τόν Πάριο οί ηθικές εντολές καί οί ίερές τελετές είναι τά θεοπαράδοτα μέσα. Γιά τόν Άθ. Μεταξύ των άλλων γράφει καί τά έξης γιά τό Δεκάλογο της κατά Χριστόν Νομοθεσίας: «"Εστί γάρ άτεχνώς τούτο τό βραχύ πυκτίον ή πινάκων ακραιφνής καί γνησία καί περιληπτικωτάτη διδασκαλία. 'Επιτομή. έκδ. καί πολλώ ενταύθα. 'Αθήνα 1862. Μάλιστα ό συγγραφέ­ ας υποστηρίζει ότι άν καί αυτά έχουν περιληφθεί καί σέ άλλες εκδόσεις «άλλα κανταϋθα. Σοφοκλέους Κ. Κων­ σταντίνου Οικονόμου τοΰ πρεσβυτέρου. καί δη καί καταρκτική καί τελεστική της άχραντου θεολογίας μυσταγωγία. τό μυ­ στήριο της Θεοφανείας πού δέν μπορούν νά χαρακτηρισθούν ώς τελετές. γιά τήν οποία κάνουμε λόγο καί πού βρίσκεται πιό κοντά στην πατερική σκέψη. Παρίου.πομένως. δέν εξετά­ ζουν στά κείμενα τους τίς εντολές τοΰ Δεκάλογου σχολαστιΟίκονόμων πού προέταξε μάλιστα καί εγκωμιαστικό πρόλογο γιά τόν αγ. Ώ ς ίερές τελετές χαρακτηρίζονται τά επτά μυστήρια της 'Εκκλησίας. εν­ νοεί κάποιες άλλες εκδόσεις. οίκειότατός ε­ στίν αυτών ό τόπος» 99 . σ. ούρανίω φωτί καταλάμπουσα καί καθοδηγούσα εις τήν όδόν των εντολών του Κυρίου πάντας τους έθέλοντας φρονεϊν καί πολιτεύεσθαι κατά τό Εύαγγέλιον της τοΰ ©εου βασιλείας καί σωτηρίας ημών». περιέ­ χεται καί τό Κεφάλαιο «Περί εντολών».573. Τά Σωζόμενα 'Εκκλησιαστικά Συγγράμματα. λαμπάς τις άγλαόφωτος. καί καθόλου. Πάριο οί εντολές έχουν την ϊδια αξία μέ τά δόγματα της εκκλησίας γι' αυτό καί ό τό­ πος όπου περιλαμβάνονται χαρακτηρίζεται «οίκειότατος».385. πάσαν περί ταύτης ξενικήν μακρολογίαν έξελέγχουσα. σ. Βέβαια εδώ δέν θά ασχοληθούμε αναλυτικά μέ τό Δεκάλο­ γο του Παλαμά αλλά μέ τίς επεξηγήσεις καί τίς υποσημειώσεις σ' αυτόν του Άθ. Σε ένα έργο οπού έχουν συγκεντρωθεί δλα τά δόγματα της ορθοδόξου πίστεως. Πάριος περιέλαβε στη Δογ­ ματική του τό Δεκάλογο του Παλαμά. τόμ. 84 . Οί φορείς της παραδόσεως. Α'. Γρηγόριο Παλαμά καί τό έργο του. Οικονόμου.της εν Χριστφ ζωής καί κατά Χριστόν ηθικής. τό μυστήριο της Αγίας Τριάδος. 99.

Καί αγάπη προς τόν πλη­ σίον είναι: «τό μή λυπεΐν αυτόν ëv τίνι. σ. διατί χωρίς αυτές τές δύο αγά­ πες είναι αδύνατον νά σωθοϋμεν»100. Διδαχές. 102. Κοσμά Αιτωλού. Ί. "Αν αγαπάς τό Θεό. παντοδύναμος. προνοητής καί κριτής. αδελφοί μου.. κι­ νείται στην αγάπη του Θεοϋ. 'Αγάπη προς τό Θεό είναι ή «βεβαίωσις της πίστεως». σ.. σ. Π. ο.π.Νόμος Ευαγγελικός. 101. γιατί είναι ανώτε­ ρος άπό τό φυσικό νόμο κι άπό τό γραπτό νόμο τοϋ Μωυσή. 85 .κά. λέει ό Γεννάδιος Σχολάριος. καί αντιστρόφως αυτός πού τηρεί τίς εντολές. 100. α­ γαπά τό Θεό. Δεύτερη λατρεία είναι οί ευχές. Ρουσάνου. Συνοψίζουν κυρίως ολη τή διδασκαλία τοϋ Δεκάλογου "•στις δύο αγάπες. χρειαζόμασθε αυτές τές δύο αγάπες. Ή τήρηση των εντολών τοϋ Θεού μέ φόβο καί αγάπη απο­ τελεί τήν πρώτη λατρεία τοϋ Θεοϋ. καί νόμος πνευματικός.254. «τάς έντολάς αύτοϋ τήρει καί φύλαττε επι­ μελώς» 102 . Ή πρώτη λατρεία είναι πιό σημαντική καί στηρίζεται στή διδασκαλία της επί τοϋ "Ορους Όμιλίας. Μετά τό Θεό οφείλεις νά αγαπάς τόν εαυτό σου καί υστέρα τόν πλησίον σου όπως τόν εαυτό σου. έτσι καί εμείς.121. «Καί καθώς ενα χελιδόνι χρειάζεται δύο πτέρυγες διά νά άπετά είς τόν αέρα. Ίωάν. 241. τηρεί τίς εντολές του. "Οποιος αγαπά τό Θεό. ο. οία αυτός φιλεΐ περί έαυτου» 101 . Καρ­ μίρη. Καί όταν ό πιστός έχει τή βεβαιότη­ τα ότι ό Θεός είναι δημιουργός.236.π. έκδ. πού αποδίδει στον καθένα σύμφωνα μέ τά έργα του. φιλεΐν ταύτα πάσχειν. ο.. Λέγεται ακόμη νόμος ευαγγελικός. τήν αγάπη προς τό Θεό καί τήν αγάπη προς τόν πλησίον.π. Περί της των ορθοδόξων καί Σαρακηνών πίστεως. οί ψαλμωδίες καί τά πα­ ρόμοια. Μενούνου.

.

13. άς δυσί στήλαις ένεχάραξε. Ό Δεκάλογος. 87 . Στογιάννου. ή δ' έτερα δευτερείων ήξιοϋτο»1. Ό Φίλων διαιρεί τίς δέκα εντολές σέ δύο πε­ ντάδες.H. σ. 4. London 1968. 610ΑΒ. Ένώ ή δεύτε­ ρη μέ τίς υπόλοιπες επτά εντολές στά επτά χαρίσματα τοϋ Άγ. δηλ. 320. τόμ.30. Ή πρώτη πλάκα περιέχει τίς πρώτες πέντε εντολές. Περί των Δέκα λόγων. Ή δεύτερη πλάκα αρχίζει μέ τό «ου φονεύσεις» καί περιλαμβάνει τίς υπό­ λοιπες πέντε. PG 147. Οί τρεις πρώτες εντολές αποτελούν τό πρώτο μέρος τοϋ Δεκάλογου. 3. «Δέκα τοίνυν όν­ τα διένειμεν εις δύο πεντάδας. σ. Κ. "Ετσι θά μπορούσε ή πρώτη πλάκα νά τιτλοφο­ ρείται ώς «ευσέβεια». Ι. Τη διαίρεση αύτη ακολουθεί ό Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος2 άλλα καί νεότεροι ερευνητές3. «The Loeb classical Li­ brary». καί ή μέν πρότερα πεντάς τά πρωτεία έλαχεν. Καλλινίκου. Στή Δύση ô ιερός Αυγουστίνος εισήγαγε άλλο τρόπο διαί­ ρεσης. Βλ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ Ένώ ολοι διαιρούν τό Δεκάλογο σε δύο μέρη. Colson. Philo 7.Σύνοψις της θείας Γραφής. Τέσσερες βασικές εντολές. \.Ν. F. «Γρηγόριος Παλαμάς» 16 (1932). Θεσ­ σαλονίκη 21979. σ. "Ετσι ή πρώτη πλάκα μέ τίς τρεις εντολές συμβο­ λίζει καί αναφέρεται στό τριαδικό της θεότητας. Β. έκδ.56. μέχρι καί τό «τίμα τόν πατέρα σου καί την μητέρα σου». ένώ ή δεύτερη ώς «δικαιοσύνη»4. δεν υπάρχει ταυτότητα απόψεων γιά τόν καθορισμό του πρώτου καί τοΰ δευτέρου μέρους. «Προβληματισμοί» 2. Κάθε πλάκα περιέχει πέντε εντολές.

Τόν ιερό Αυγουστίνο ακολουθούν οί περισσότεροι συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. οί όποίαις λέγονται της πρώτης πλακός. ένώ στην 'Ανατολή τέσσερες. οί όποίαις λέγονται της δευτέρας πλακός» 6 . πού αποτελεί συν­ δυασμό της δυτικής καί τής ανατολικής παράδοσης. 6. εκπρόσωπος τής σχολαστικής παράδοσης. καί φ. όπως είδαμε.63. Στή Δύ­ ση. Τή διαίρεση αυτή θά ακολουθήσουμε κατά τήν επεξεργασία των επί μέρους εντολών του Δεκάλογου. καί τοιαύταις είναι οί πρώταις τρεϊς. Τινές πάλιν αναφέρονται εις τήν ώφέλειαν του πλησίον καί τοιαύταις είναι οί άλλαις επτά. σ. EBE 2309. άλ­ λα παραμελούν τους πτωχούς καί καταδυναστεύουν τους αθώ­ ους. φ. Επιχειρώντας μία γενικότερη εκτίμηση τών απόψεων τών συγγραφέων πού εκτίθενται στή συνέχεια παρατηρούμε τά έ­ ξης. 'Υπάρχει ακόμη καί μιά τρίτη διαίρεση. Σύμφωνα λοιπόν μέ τήν τρίτη άποψη στό πρώτο μέρος περιέχονται οί τέσσερες πρώτες εντολές. Γράφει χαρακτηριστικά ό Βι­ κέντιος Δαμοδός: «Τούταις οί δέκα έντολαΐς διαιρούνται εις δύο μέρη.Πνεύματος5. Ό Πλάτων Μόσχας. Είναι άλλω­ στε φυσικό νά συμβαίνει αυτό γιά συγγραφείς πού δρούσαν σέ ορθόδοξο χώρο. Έξαλλου οί πηγές 'Ανατολής καί Δύσης ήταν καί είναι κοινές. Τινές αναφέρονται αμέσως εις τήν δόξαν του θεού. υπάρχει καί κάτι πού πρέπει νά επισημανθεί. 7. Jean Zizioulas métropolite de Pergame. Le Mystère de l'Eglise dans la tradition orthodoxe. ένώ στό δεύτερο οί υπόλοιπες έξι. Συχνά οί συγγραφείς αυτοί προβαίνουν σέ έντονη κριτική τής καθημερινής ζωής μέ βάση τήν αρχαία εκκλησιαστική παράδοση καί πράξη. Περί τοϋ Δεκάλογου χφ. PL 38. 6. Τήν ίδια θέση βρίσκουμε καί στό φιλοκαλικό (Κολυβά) 5. Παρόλο τό νομικό πνεύμα καί τή σχολαστική θεώρηση πού χαρακτηρίζει τήν εποχή αυτή τής Τουρκοκρατίας.80.18' πρβλ. 88 . «lrénikon» 1987. Είναι ή Γραφή καί οί Πατέρες τής Εκκλη­ σίας. Βλ. Sermo IX. Τό πρόβλημα βρίσκεται στή διαφορετική θεώρηση καί ερμηνεία τών πηγών αυτών7. ενώνεται ή πρώτη εντολή μέ τή δεύτερη. μέμφεται εκείνους πού στολίζουν τίς εικόνες. "Ε­ τσι οί εντολές πού αναφέρονται στό Θεό είναι τρεις.323. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τό θέμα του στολισμού τών εικόνων.

Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη. πού λυτρώθηκε άπό τή σκλαβιά τών Αιγυπτίων. Γιά νά υπάρχει παράβαση.» Μέ τό προοίμιο της πρώτης εντολής «έγώ ε'ιμι Κύριος ό Θεός σου» αποκαλύπτεται ό Νομοθέτης. υπάρχει πρόβλημα ορθής πίστεως. «Έγώ ειμί Κύριος ô Θεός σου. Ό Πλάτων ασχολείται με τίς κατηγορίες των Χριστια­ νών πού παραβαίνουν τήν εντολή τοϋ Δεκάλογου. Περίτοϋ Δεκάλογου. πιστός. όσιος καί άναμάρτητος9. 'Αντιστρέ­ φει τή μέθοδο. "Οταν οί Χριστιανοί γνωρίσουν . 10. φ... 'Αναφέρεται καί στους Χριστιανούς πού λυτρώθη­ καν άπό τήν αμαρτία 10 . πού διά μέσου τοΰ Υίοϋ «έσύναξεν εις εν τά διασκορπισμένα τέκνα του».. Τό δεύτερο μέρος τοϋ προοιμίου. 'ό έξαγαγών σε έκ γης Αιγύπτου εξ οίκου δου­ λείας'. Ό Νεόφυτος ομως ταλανίζει κυριολεκτικά εκείνους πού δίνουν Ιδιαίτερη βαρύτητα στό στολισμό των εικόνων καί αδια­ φορούν γιά τους πτωχούς. Δέν περιορίζεται νά πει δτι εκείνοι οί Χριστιανοί άμαρτάνουν στή συγκεκριμένη εντολή. «Τά ακόλουθα πάλιν λόγια. 9. Άνίσως ομως καί θεω- 89 . άγκαλά φαίνονται νά άρμόζουσι μόνον εις τους 'Ιουδαίους. ο. 1. 'Αναγκάζεται έτσι νά διαφωτίσει μέ θεολογικά επιχειρήματα τους πιστούς γιά τό νόημα της εικόνας.τό «πώς» καί «γιατί» τιμούν τίς εικόνες. αύτονομεΐ επι­ κίνδυνα τήν πίστη καί τήν αποξενώνει άπό τή ζωή της Εκκλη­ σίας. «ό έξαγαγών σε εκ γης Αιγύπτου εξ οίκου δουλείας». όπου έλευθερώθησαν άπό τήν δυναστείαν τών Αιγυπτίων. φ.. 'Υπάρχει άγνοια του δόγματος. δίκαιος. "Ετσι μέσα άπό τή νομικίστικη θεώρηση περιορίζεται στή διαπίστωση της επιφάνειας. Είναι Θεός α­ ναλλοίωτος.19. 'Υπάρχει ομως μιά ουσιαστική διαίφορά. δέν αναφέρεται μόνο στον 'Ισραηλιτικό λαό.19Γ-20.π. γράφει ό Βικέντιος Δαμοδός 8 . Ή διάσπαση λοιπόν ήθους καί δόγματος. θά φροντίσουν νά μήν ε­ παναλάβουν τήν «αμαρτία». 'Ό. απαράλλακτος. 8. πού αναφέραμε σέ άλλη συνάφεια.π. ό «συ­ μπαθέστατος καί ελεήμων Πατήρ». Είναι ό Θεός καί δημιουργός τοΰ παντός.

της «μαγίας» καί της μαντείας. ή θέλησις δέν ημπορεί νά θέλη τό πράγμα. "Ο. ακολουθώντας τή σχολαστική παράδοση. όπου έλυτρώθησαν όχι άπό τήν σκλαβίαν των Αιγυπτίων. οί μάγοι καί ορήσωμεν τόν έσωτερικόν λόγον της κοινής σωτηρίας. άμή από τήν άμαρτίαν. Περί τοΰ Δεκάλογου. 25. τους μετέστησε εις τήν βασιλείαν τοϋ Υίου του».. δηλαδή ή πράξη. τή θέληση καί τήν πράξη. φ.20ν. "Ετσι καταδικάζει τή νεκρομαντεία. τήν άερομαντεία. ο. Επειδή καθώς ό νους παρασταίνει τά πράγματα εις τήν θέλησιν. Ό. φ. "Ετσι ασχολείται διε­ ξοδικά μέ τά θέματα της βλασφημίας καί της ασέβειας. Κάθε είδος μαντείας είναι θανάσι­ μη αμαρτία. Με τό νοϋ γνωρίζουν τήν υπεροχή καί τό μεγαλείο του Θεοΰ. 13. Περί τοΰ Δεκάλογου. 11. ή οποία εκδηλώνεται μέ τήν «εξωτερική πράξη». κυριαρχεί στό νοΰ ή πλάνη.π.23ν. άνίσως καί δέν γνωρίζη τήν ύπεροχήν καί μεγαλεΐον εκείνου εις τό όποιον υποτάσσεται. καί ώς «αρχήν του παντός». υποτάσσεται σ' αυτόν καί ή θέληση 11 . άνίσως καί πρώτον δέν τό γνωρίζη». "Ετσι έχουμε τήν ε­ σωτερική διάθεση καί υποταγή στό Θεό.Οι Χριστιανοί με τρεις τρόπους προσκυνούν καί λατρεύ­ ουν τό Θεό. ως τόν «βασιλέα ουρανού καί γης». ει. τήν πυρομαντεία καί τήν οίονοσκοπία.π. Καί έστωντας νά τους έλευθέρωσεν ό Θεός άπό τήν έξουσίαν του σκότους. Ό Δαμοδός υποστηρίζει ότι ή διανοητική γνώση τοΰ Θεού. «Διότι ή θέλησις δέν υποτάσσεται. αύτη ή τά φεύγει. 12. μέσω του νου είναι αίτημα της πίστεως. οι μάντεις. Γνωρίζουν τό Θεό ώς τό «άκρον αγαθόν». «"Οθεν ό πρώτος τρόπος είναι δόγμα πίστεως καί εις αυτόν δέν αναφέρε­ ται ή εντολή. μή πρότερον προεγνωσμένον'». τήν ύδρομαντεία. τή γεωμαντεία. πολύ περισσότερον άρμόζουσιν εις τρύς Χριστιανούς. γιατί γίνεται μέ τή σιωπηρή επίκληση τοΰ διαβόλου 13 . Με τό νοϋ. φ. 19. καί ποιες είναι οι έπί μέρους παραβάσεις της. "Αν όμως ό άνθρωπος δέν κρίνει σωστά. συντελείται κυρίως μέ τη θεία μυσταγω­ γία. ή· οποία τόν οδηγεί στην ειδωλολατρία. Ό τρίτος τρόπος λατρείας του Θε­ οΰ. επειδή καθώς εϊδομεν εις τό πρώτον κεφάλαιον ή γνώσις του Θεοΰ είναι έμφυτος καί καθώς τώρα έδογματίσαμεν. φ. άλλ° όμως υποτίθεται. Ή πρώτη εντολή δέν αναφέρεται σ' αυτόν τόν τρόπο γνώσης του Θεοΰ άλλα τόν προϋποθέτει12. Βικέντιου Δαμοδοΰ. Οί χρησμολόγοι. Στή συνέχεια ό Δαμοδός. Πιστεύει ό νους καί ή βούληση υποτάσσεται. εξετάζει ποιοί παραβαίνουν τήν πρώτη εντολή. 90 .π.. 24. Όύδέν γάρ θελητόν. "Οταν ό νους γνωρίσει τό Θεό.20ν-21. ή τά ακολου­ θεί μέ μίαν κίνησιν όπου έξ έαυτοϋ δέν ελάμβανε.

'Αποτελεί απειλή καί ταυτόχρονα ποινή γιά τους παραβάτες των εντολών. Ό 14. Τέλος αναφερόμενος ό Δαμοδός στό δεύτερο μέρος της πρώτης εντολής παρατηρεί. 3-4. Θεσσαλονίκη. Ή ίδια όμως φράση είναι γιά τους «τελείους» «χαροποιός μη­ νυτής» και φανερό σημείο τής ευδοκίας τοΰ Θεού. Τό τάμα αποτελεί έκφραση αγάπης προς τό Θεό καί τό συνάνθρω­ πο. Ό Χριστός είναι ό ποιητής του ουρανού καί τής γης. επί τρίτην καί τετάρτην γενεάν τοις μισοοσί με.σοι τους συμβουλεύονται πρέπει νά αφορίζονται. Λόγος πεζή φράσει είς τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. Γιά τους «σαρκικούς» τό νόημα του δευτέρου μέρους της πρώτης εντολής είναι βαρύ καί σκληρό. "Οταν ό σκοπός του τάματος είναι «πονηρός». τό τάμα είναι θανάσιμη αμαρτία. 20. Χρυσοστόμου».284-291. άλλα καί μέ α­ γαθή προαίρεση. "Εξοδ. "Ετσι ή φράση «εγώ γάρ είμι Κύριος ό Θεός σου. Θεός ζηλω­ τής. έκδ. "Ετσι ή υπόσχεση κάποιου ότι θά γί­ νει μοναχός είναι δεσμευτική. Ό Χριστιανός δέν πρέπει νά πιστεύει σε κα­ νέναν άλλο Θεό εκτός άπό τό Χριστό πού είναι Θεός αληθινός. καί τοις φυλάσσουσι τά προστάγματα μου» 14 δέν αναφέρεται μόνο στην πρώτη. 15. καί ποιών έλεος είς χιλιάδας τοις άγαπώσι με. Παρθενίου Σκουρλή. άποδιδούς αμαρτίας πατέρων επί τέκνα. τήν όποια συναντούμε καί σε πολλούς άλλους συγγραφείς της περιόδου της Τουρκοκρατίας φανερώνει σημαντική διάδοση της μαγείας στό λαό. σ. στό «Μαργαρίται Ί . 91 . άλλα σ' όλες τίς εντολές του Δεκάλογου. "Ωρισε καί έγιναν οί "Αγγελοι καί έπλασε τό γένος των ανθρώπων. Γι' αυτό πρέπει νά πραγματο­ ποιείται μέ Ιδιαίτερη προσοχή καί περίσκεψη. 'Αλλά καί ό σκοπός του τάματος πρέπει νά είναι καλός. Ή λεπτομε­ ρής αναφορά του Δαμοδοΰ στίς διάφορες μορφές μαντείας. Μεγάλη βαρύτητα αποδίδει ό Δαμοδός καί στό θέμα των υποσχέσεων προς τό Θεό. Κάθε «νόμος» παρακινεί μέ τό μι­ σθό ή τήν τιμωρία τους ανθρώπους νά φυλάξουν τίς εντολές. 'Ανάλογες συστάσεις κάνει ό Δαμοδός καί προς εκείνους πού κάνουν τάματα στό Θεό καί τους άγιους. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης 15 ερμηνεύει τήν πρώτη εντολή χριστοκεντρικά.

Γιά τίς αμαρτίες του κόσμου κατέβηκε άπό τους ουρα­ νούς καί σαρκώθηκε. άλλα ή ανθρωπότητα. 92 . Εντύπωση προξενεί ή προβολή τοΰ Χριστού ώς ποιητοΰ του ουρανού καί τής γής. «"Οποιος δέν πιστεύει. Στην αμάθεια. Σκοπός του είναι νά 16. εκείνος δέν εί­ ναι Χριστιανός. οχι βέβαια ή θεότητα. τήν άγραμματοσύνη. «'Έπειτα πάλιν άνέβη είς τους ουρανούς με τό σώμα δπου είχεν είς την γήν. 'Αλλά υπάρχει καί ένας πρό­ σθετος λόγος γιά νά τονίζεται ή θεότητα καί τό μεγαλείο τοΰ Θεοΰ-Λόγου. σ.285. Σταυρώθηκε άπό τους Εβραίους καί πέ­ θανε. μήτε άπό τήν γήν. Πώς εξηγείται ό τονισμός αυ­ τός. διότι ως Θεός οπού ήτον ό Χριστός. Σε τρεις ήμερες τό σώμα αναστήθηκε καί φανερώθηκε στους • αγίους 'Αποστόλους. Ό ί . των αγγέλων καί τών ανθρώπων. Κέντρο τής αναφοράς του είναι ό σαρκωμένος Κύριος. Τό φθαρτό σώμα πού φορούσε ό Χριστός εκείνο έπαθε καί σταυρώθηκε.π. προσπαθεί νά αντικρούσει τή διδασκαλία τοΰ Κορανίου πού ήθελε τό Χριστό έναν απλό προφήτη. Δρα στην Π. τήν καταπίεση καί πολλές φο­ ρές τό βίαιο εξισλαμισμό πού επικρατούσε κυρίως τό ΙΣΤ' αιώ­ να ό Δαμασκηνός. Διαθήκη άσάρκως καί αποκαλύπτεται στην Κ. καί άλλος Θεός άπ' αυτόν δέν είναι. "Ο. ι Ό ίερός συγγραφέας τονίζει κυρίως τό έργο τής θείας οι­ κονομίας πού επιτελείται άπό τό πρόσωπο τοΰ Χριστού.285. άλλα είναι ωσάν τά έθνη όπου λέγουν οτι είναι προφήτης» 17 .Χριστός είναι αυτός πού συντηρεί καί διατηρεί όλον τόν κό­ σμο.π. αντιτάσσει τήν ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία. Διαθήκη «εν σαρκί». 17. μήτε άπό τήν θάλασσαν μήτε άπό όλον τόν κόσμον αλλά ώς άνθρωπος δπου ήτον.. σ. "Ο. σ. οτι ό Χριστός είναι αληθι­ νός Θεός. Στό­ χος του είναι νά εξάρει τή θεότητα του γιά ποιμαντικούς λό­ γους. μόνον εις τήν γήν ήτον» 16 . Ή Εκκλησία διδάσκει οτι ό Θεός-Πατήρ είναι ό «ποιητής ορα­ τών τε πάντων καί αοράτων». δέν έλειψε μήτε άπό τόν ούρανόν. Ή ενότητα αυτή Παλαιάς καί Καινής Διαθήκης πού ήταν κοινός τόπος όλων τών Πατέρων υπάρχει καί στό συγγραφέα τοΰ κειμένου.. έστω καί κάπως επιφυλακτικά.

Κα­ ταρχήν επισημαίνει οτι δποιος πιστεύει σ' αυτά διατρέχει τόν κίνδυνο του έξωεκκλησιασμοϋ. 21. Ενδιαφέρει λοιπόν τόν Ιερό συγγραφέα νά αποτρέψει τό λαό άπό αυτά καί νά τόν κατευθύ­ νει στή σωστή πίστη. τίς μαντείες. άλλα καί τό περιε­ χόμενο πού δίδουν στίς δέκα εντολές ό Πέτρος Κανίσιος καί αυτοί πού επηρεάζονται άπό τή διδασκαλία του. Ό Χριστιανός πού προσέχει νά εναρμονίζει τό θέλημα του με τό θείο θέλημα γίνεται υιός καί φίλος του Θεοϋ. Γι' αυτό χρησιμοποιεί διπλή μέθοδο. Catechismus Catolicus. «διότι αυτά είναι δαιμονικά πράγματα» 18 . Ή πρώτη ε­ ντολή κατά τόν Κανίσιο απαγορεύει τήν ειδωλολατρία. τίς δεισιδαιμονίες καί κάθε ασεβή παρατήρηση. 20. σ. Οί Χριστιανοί όμως πιστεύουν σ' ένα Θεό αγαθό πού θέλει δλους τους ανθρώπους αγίους. διδάσκει δτι σεβόμαστε τους αγίους ώς «θεοφιλέστατους» καί ώς «συνηγόρους» καί «μεσίτας» με­ ταξύ Θεού καί ανθρώπων 21 .προφυλάξει τό λαό από τόν εξισλαμισμό. 'Εντελώς διαφορετική είναι ή ερμηνεία. "Αν μερικοί γίνονται κακοί καί άτυχοι. "Ολοι «εί­ ναι πλάσματα τοΰ ενός Θεού».π.62. "Ο. τίς δεισιδαιμονίες. Σχετικά μέ τό αν είναι παράβαση της πρώτης εντο­ λής ή τιμή στους αγίους. τά άποδέματα. τά μάγια. Ή ανα­ φορά βέβαια σ' αυτήν έχει εδώ παιδαγωγικό χαρακτήρα. τίς «γοητείες». "Ο. Μοναχός του ό άνθρωπος είναι πταίστης» 19 .π. σ. σ. τά φυλακτά καί τά όνείρατα. 'Ακόμη τόν περιμένει ή αιώνια κόλαση. "Ο. 19.. "Οσοι φοβούνται καί δίδουν Ιδιαίτερη βαρύτητα σέ προλήψεις καί δει­ σιδαιμονίες σωφρονίζονται με τήν απειλή της κολάσεως. τή μα­ γική.286. Ό Θεός άφησε τόν άνθρωπο στην προαίρεση του καί «εις τό θέλημα του κάν τό καλόν άγαπήση κάν τό κακόν. £κδ. αλλά οί ίδιοι.285.. έτρεφε μεγάλο μέρος τοΰ λαοΰ. 18. 93 .. σ.π. Κανείς δέν έχει «κακό ριζικό». Georgii Mayr. Οί προλήψεις χαρακτήριζαν τους "Ελληνες πού είχαν κα­ λούς καί κακούς Θεούς.60. δέν ευθύνεται ό Θεός. 'Αντίθε­ τα «προστάσσει» τήν επίκληση σ' ενα Θεό βέλτιστο καί μέγιστο20. Ή πίστη στίς προλήψεις. 'Αλλά δέν υπήρχε μόνο ό κίνδυνος του εξισλαμισμού.

'Ακό­ μη αυτοί πού παραδίδουν τους εαυτούς τους στό διάβολο. Δεν τιμούν οί Χριστιανοί τίς εικόνες. άν είναι επιτρεπτή ή επίκληση τών αγίων. Καρμίρη. αθάνατος. "Ετσι ασχολείται ακόμη με τό θέμα της χρήσεως τών εικόνων τοϋ Χριστού καί των ά­ γιων.170. 'Ορθόδοξος διδασκαλία. παροξύνουν τή θεία μεγαλειότητα23. Κι ακόμη νά δεχόμαστε τίς θείες ιδιότητες πού είναι «τελειότητες άπειροι.677. 94 ..679. "Ο. 24. Β'.. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. ό­ πως οί μάγοι.33. άλλα μέ τό ϊδιο πνεύμα. 23.π. σ. ΔΣΜ. 'Επικαλού­ μαστε τους αγίους όχι ώς θεούς. Νά δεχόμαστε δτι ό Θεός είναι άναρχος. ακολουθώντας τή δυτική παράδοση. Μέ τήν πρώτη εντολή ό Θε­ ός δίδει τή δυνατότητα στον άνθρωπο νά τόν γνωρίσει.Ό Κανίσιος. έτσι καί εδώ εξε­ τάζεται. Σ' αύτη τήν εντολή περισσότερο χρεωφειλέτες είναι οί Χριστιανοί παρά οί 'Ιουδαίοι22. σ. Οί άγιοι μεσιτεύουν στό Θεό γιά τους Χριστιανούς. 'Αθήναι 1836. 'Αναλυτικότερα. οπως τά έθνη τά εί­ δωλα τους. σ. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. ασώματος. άλλα ώς φίλους τοϋ Θεού. Ό Πλάτων μητροπολίτης Μόσχας ακολουθεί στην Κατή­ χηση του τήν παράδοση τοϋ Κανισίου καί τοϋ Μογίλα. έκδ. αιώνιος. ερμηνεύεται ή α' εντολή στην 'Ορθόδοξο 'Ομολογία. Γιά τό σκοπό αυτόν εξάλλου τόν έπλασε λογικό. Παραβαίνουν τήν εντολή όσοι δεν πιστεύουν κανέ­ να Θεό καί όσοι έχουν πολλούς θεούς όπως οί "Ελληνες. αλλά αποδίδουν την τιμή στό «Χριστόν καί στους έμφαινομένους αγίους». 25. "Ο. παραθέ­ τει τίς δύο πρώτες εντολές ενωμένες. κι εκείνοι πού πιστεύουν στίς δεισιδαιμονίες καί τά «ψιθυρίσματα τών γραϊδίων» καί προσέχουν τους οιωνούς.π. "Αν καταφρο­ νήσουν οί Χριστιανοί τή μεσιτεία τών αγίων. 'Επίσης άμαρτάνουν αυτοί πού δέν πιστεύουν όρθοδόξως στην 'Αγία Τριάδα καί εκείνοι πού ελπίζουν στίς δυνάμεις τους ή τους φίλους τους καί αμφιβάλλουν γιά τήν πρόνοια· του Θεού. εκ τών οποίων συνίσταται ή μεγαλειότης καί ή δόξα του» 25 . ήτοι σύνοψις της χριστιανικής Θεολογίας. σ. παντο22. Ή πρώ­ τη εντολή διδάσκει νά πιστεύουμε εκ καρδίας καί νά ομολο­ γούμε «ότι είναι εις μόνος Θεός» 24 . Ί . "Οπως καί στην Κατήχηση του Κανισίου. τόμ.

άπειρος.170. Είναι οί άθεοι πού κατά τήν «άναπολόγητον καί πεπλανημένην αυτών δόξαν τολμώσι νά λέγωσι. Οί μάγοι καί χειρομάντεις πού μέ διάφορα σατανικά εφευρήματα πλα­ νούν τους απλούστερους ανθρώπους. Επίσης οσοι δέ δέχονται τήν 'Αγία Γραφή ή τή δέχονται. "Οσοι ελπί­ ζουν στον πλούτο τους ή στους ανθρώπους καί όχι στό Θεό. καί τά θέματα πού εξετάζονται είναι κοινά καί στά τρία κείμενα. 27. σ. "Ολοι αυτοί «σμικρύνουσι τρόπον τινά καί άτιμάζουσι τήν θείαν Μεγαλειότητα»27. 28. 95 .173. Επικαλούνται οί Χριστιανοί τους αγίους ώς δούλους του Παντοδυνάμου Θεού καί ενώνουν τίς προσευ­ χές τους μέττίς προσευχές αυτών.174. Ή επίκληση των αγίων διαφέρει από τήν ε­ πίκληση τοϋ Θεοΰ. σ. Ή επίκληση των αγίων δέν έναντιοϋται στην πρώτη εντο­ λή. Λίγα χρόνια αργότερα ό Δ. "O. Μέ τήν επίκληση των αγίων «δέν αποβάλλεται ή κραταιοτάτη τοϋ Ίησοϋ Χριστού μεσιτεία' διότι αυτή είναι ό εδραίος καί αναγκαίος θεμέλιος καί της ημε­ τέρας προσευχής καί της πρεσβείας των αγίων» 28 . δίκαιος καί αγιος.δύναμος. ποιοι άμαρτάνουν στην εντολή αυτή. Οί πολύθεοι πού πιστεύουν. αλλά αρ­ νούνται τη θεία πρόνοια καί δέχονται τήν ειμαρμένη. αναφέρει τά «καθήκοντα» πού προκύπτουν άπό κάθε εντολή. παντογνώστης. τέλειος. "Ο. άλλα τήν κρίνουν. 'Ακόμη άμαρτάνουν οί αιρετικοί καί κακόδοξοι.η. Στή συνέχεια ό Πλάτων Μόσχας αναλύει διεξοδικά... Είναι ιδιαίτερα εμφανής ή επίδραση της σχολαστικής σκέ­ ψης τοϋ Κανισίου καί στην 'Ορθόδοξη Όμολογία τοϋ Μογίλα. αλλά καί στην Κατήχηση τοϋ Πλάτωνος Μόσχας. χωρίς νά αναφέρει συγκεκριμένα κα­ τηγορίες αιρετικών καί κακοδόξων. σ. πού είχε τήν έγκριση τοϋ Οίκουμενικοΰ Πα­ τριαρχείου. ελεύθερος. Βερναρδάκης στή δι­ κή του Κατήχηση. αγαθός. "Ετσι «πληροϋμεν τήν πρώτην έντολήν»26. λέει ό Πλάτων. "Ο. ουκ έστι Θεός».π.. πάνσοφος. Ό τρόπος ερμηνείας. Άπό τήν πρώτη εντολή πηγάζει τό καθήκον νά άναγνωρί26.K.

ό όποιος δέν ήταν καν θεολόγος. . σ. Νικηφόρου Ποσχαλέως. σ.23. Ποια εί­ ναι ή «τρισυπόστατος ουσία του Θεοο καί οί Ιδιότητες αύτοϋ δι­ δάσκει ό Θεός διά τοϋ λόγου του πού περιέχεται είς τήν Άγίαν Γραφήν» 30 . Εξετάζεται ή συνείδηση «τριγύρω εις κάθε έντολήν» 31 . Επίσης παραβαίνει τήν εντολή αυτή εκείνος πού έχει ιδιαί­ τερες σχέσεις μέ αιρετικούς καί συναναστρέφεται μέ Ε­ βραίους. Στηρίζεται στό φιλοσοφικό στο­ χασμό καί υποστηρίζει οτι μπορούμε νά φθάσουμε μέ αυτόν στό φόβο καί τήν αγάπη τοϋ Θεοϋ. άλλα τό πνεϋμα της ε­ ποχής του τό όποιο καταγράφει. νά τρώγης καί νά πίνης μέ τόν Διάβο- .61. 'Ό. Ό . Ό άγιος Νικόδη29. Είναι εντελώς ανυποψίαστος γιά τήν ορθόδοξη διδασκαλία περί διακρίσεως ουσίας καί ενέργειας στό Θεό. 33. σ. Ό άγιος Κοσμάς Αιτωλός έχει τή γνώμη οτι «τό αυτό είναι νά συνανα­ στρέφεσαι καί νά πραγματεύεσαι. Κωνσταντινούπολις 21872. π . Έξομολογητάριον. Καθώς επίσης καί ή Ιατρεία άπό αυτούς καί ή συμμετοχή σέ κοινά γεύματα 34 .210. Στά Έξομολογητάρια ακολουθείται ή ϊδια σχολαστική. 'Από τό άλλο μέρος άμαρτάνει στην εντολή αυτή όποιος λατρεύει τά κτίσματα καί όποιος έχει λογισμούς απιστίας καί μέ «λόγια ή σημεία εξωτερικά έδωσε καμίαν φανέρωσιν απιστίας» 33 .π. όπως θά φανεί στή συνέχεια. 34. 'Ιερά Κατήχησις.σουμε τήν ΰπαρξη τοϋ ενός καί μόνου αληθινού Θεοϋ καί νά «διδαχθώμεν τήν ούσίαν καί τάς Ιδιότητας αύτοϋ» 29 . Βέβαια εδώ υπάρχει καί κά­ ποιος πρακτικός λόγος πού δικαιολογεί αυτόν τόν τρόπο ερμη­ νείας.211. 'ζνετίησι 1673. "Ο.π. Νά σημειώσουμε τέλος οτι γιά τήν άγνοια του αυτή δέν ευθύνεται ό ίδιος. Έξομολογητάριον.. νομική ερμηνεία των εντολών. Ό Βερναρδάκης ακολουθώντας τή δυτική παρά­ δοση φιλοδοξεί νά γνωρίσει τήν ουσία τοϋ Θεοϋ. 30. Δεν είναι βέβαια ό μόνος πού αγνοεί τήν ορθόδοξη διδασκαλία οτι ή θεία ουσία είναι άμέθεκτος. 31. σ. 'Υπάρχουν καί άλλοι συγγραφείς πού ερμηνεύουν μέ τό ίδιο πνεϋμα τίς εντολές. 32. 96 Δ. Ή συναναστροφή καί ή «ξεχωριστή φιλία» μέ Ε­ βραίους ήταν απαγορευμένη.6Γ Νικόδημου Άγιορείτου. σ. Βερναρδάκη. "Ετσι τό θετικό νόημα της πρώτης εντολής περιορίζεται στό «νά τιμάται ό Θεός απάνω είς ολα τά πράγματα» 32 .

Ή σιμωνία κατά τό Δίκαιον τής 'Ορ­ θοδόξου 'Ανατολικής καί τής Δυτικής 'Εκκλησίας. 'Απαγορεύει επίσης ή πρώτη εντολή νά πωλείται καί νά αγοράζεται ή χάρη του Θεού 35 . EBE 2309.124 κ. πού δέν πιστεύουν Θεόν άληθινόν. 97 . Έξομολογητάριον. Γενι­ κά γιά τό θέμα βλ. Βικέντιου ΔαμοδοΟ. Ί . Επιτομή. Μαλαξοϋ.έ. Πατριαρχική 'Ιστορία στή «Tourcograecia» σ. σ.23.έ. Πιστεύουν ενα μοναδικό δν καί μιά ύψιστη ουσία. Σχεδίασμα περί 'Ιερεμίου Β'. 'Αθήναι 1915. σ. Μ. Περισσότε­ ρα βλ. καί νά μεταλαμβάνουν οί πιστοί «ώντας είς θανάσιμον άμαρτίαν» 36 . 203-210. Μέ αφορμή τήν πρώτη εντολή καταφέρεται «κατά των καλουμένων Θεϊστών. "Οταν ανα­ πτύσσει τήν ορθόδοξη διδασκαλία γιά τήν απλότητα του Θεού καί τήν ουσία του. Καλλίνικος Γ' Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Καί άλλου κάνει λόγο ό Πάριος γιά τους Δυτικούς φιλοσόφους της εποχής του. τό αυτό είναι καί μέ τόν Έβραΐον».μος τονίζει οτι σφάλλουν στην πρώτη εντολή οί αιρετικοί καί •„. σ. λον.. 'Από τους αρχαίους "Ελληνες τόν δέχονταν ό 'Αναξα­ γόρας. αλλά υιοθετεί τή διδασκαλία του αγίου Γρηγορίου Παλα­ μά.73 κ. Σάθα. σ. Συχνά τέθηκε θέμα καί μάλιστα γιά τήν ανάρρηση στον θρόνο του Πατριαρχείου. ελέγχει τόν πανθεϊστή Σπινόζα 38 . 'Επιτομή. Παναγόπουλου. 35. ό Σωκράτης. 'Εδώ πρέπει νά πούμε οτι ό δρος «Θεϊσμός» χρη­ σιμοποιήθηκε κατά τό IH' αιώνα άπό τό Ρουσσώ καί τό Βολταΐρο. Μενούνου. φ. "Ετσι δέν επιμένει στή σχολαστική ερμηνεία τους. Δυοβουνιώτου. όπως οί αρχαίοι εθνικοί καί οί "Ελληνες. Κ.10.φ. Ί .γενικά οσοι δεν πιστεύουν στον εν Τριάδι Θεόν. 'Αθήναι 1946. Τής εξαγοράς δηλαδή τών εκκλησιαστικών αξιωμάτων μέ χρήματα. Μέ υπο­ σημειώσεις διευκρινίζει κάποια θέματα πού συνδέονταν μέ τό Δεκάλογο. σ. Περί τοΰ Δεκάλογου χφ. 36. έκδ. σ. 'Ακόμη άμαρτάνουν στην εντολή εκείνοι πού πειράζουν τό Θεό «ζητώντας του θαύματα» καί τόν βλασφημούν καί τόν α­ ναθεματίζουν. διότι αθετούν τό τρισσόν των υποστάσεων»37. Διδαχές.61. ό Πλάτων καί ό 'Αριστοτέλης. 16' Κ. Νικόδημου Άγιορείτου. Ό 'Αθανάσιος Πάριος δεν «ύπομνηματίζει» τίς δέκα εντο­ λές.386.241.Τήν εποχή αυτή ήταν Εντονο τό πρόβλημα της σιμωνίας. 38. 37.. Ό Πάριος φαίνεται οτι γνώριζε τίς ιδέες του Ρουσσώ καί τοΰ Βολταίρου ή εξ ακοής άπό "Ελληνες πού είχαν σπουδάσει στή Δύση ή άπό μεταφράσεις τών 'έργων τους.

της σελήνης. Ό Θεός στον ό­ ποιο καλούνται νά πιστεύουν οί Χριστιανοί είναι ένας καί συγ­ χρόνως Τριαδικός 40 . Οί Χριστιανοί καλούνται νά εξοβελίσουν άπό τή ζωή τους τήν άθεη καί πολύθεη κτισματολατρία 41 . ώς τρόπος ζωής. άφοϋ περιέχονται δλες μαζί σ' αυτή 3 9 . EBE 1457. 'Υπερέχει ασύγκριτα ή ιε­ ρά μυσταγωγία. αποτε­ λούν μορφές λατρείας τοΰ Θεού. Δογματική καί Συμβολική Θεολογία Α' . ή «μετ' εγκρά­ τειας δουλαγωγία» του καί ή νέκρωση της αμαρτίας. 41. Γρηγορίου Παλαμά. 39. Ώς ή μεν πρώτη τήν των ελλήνων πολύθεον. πού έχει διάφορες μορφές. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. σ. Κτισματολατρία είναι καταρχήν ή λατρεία των κτι­ σμάτων. γιατί καθαρίζει τους Χριστιανούς άπό τά πά­ θη. «Ών άπασών διαφερόντως εϊτ' οΰν άσυγκρίτως υπέρκειται ή λογική της 98 . 1089Α. Εισαγωγή στή θεολογική γνωσιολογία. 1770. "Ετσι ή φιληδονία.Ή πρώτη εντολή του Δεκάλογου είναι ή πιό σημαντική. Θεσσαλονίκη 1985. Βέβαια ανώτερη θέση κατέχει ή «της αναίμακτου θυσίας λατρεία». πού βρίσκεται πιό κοντά στην πατερική παράδοση. τους δικαιώνει καί τους καθιστά μέλη τοΰ σώ­ ματος του Χριστού42. 42.25. οί υπόλοιπες είναι περιττές. αλλά καί των ανθρώπινων ξοάνων καί γλυπτών. Οί Χριστιανοί πού είναι ενταγμένοι στην Εκκλησία μέ τό βάπτισμα λατρεύουν τό Θεό μέ διάφορους τρόπους. χφ. Περί της Δεκάλο­ γου. του ουρανού. ού τό λόγω οί ουρανοί έστερεώθησαν καί τω πνεύματι του στόματος αύτοϋ πάσα ή δύναμις αυτών». «Αίχμαλωτίζειν δει καί τά της δεκάλογου εις τήν ύπακουήν τοΰ Χρίστου. αλλά καί ή πιό δύσκολη. των αστέρων. φ. Νίκου Ματσούκα. 40. τους αγιάζει. Πρβλ. "Οταν πραγματώνεται ή πρώτη. Ή προσκόλληση στην βλη απομακρύνει τόν άνθρωπο άπό τόν άκτιστο Θεό καί τόν ο­ δηγεί στή λατρεία της κτίσεως. Γιά τή σωτηρία του κόσμου προσέλαβε ορατή μορφή καί συναναστράφηκε μέ τους ανθρώπους. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. μάλλον δε αθεον κτισματολατρίαν υποβάλλουσα έναν εισάγει τόν επί πάντων καί διά πάντων Θεόν. PG 150. ή γαστριμαργία αποτελούν εϊδη έμμεσης κτισματολατρίας. ή φιλαργυ­ ρία. Γι' αυτό εξάλλου ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. "Ετσι ό «μετ' ασκήσεως ύποποιασμός τοΰ σώματος». Σχετίζεται μέ τή ζωή καί τήν ιστορία του λαού του. προσ­ δίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάλυση της.

Έδώ θά ακολουθήσουμε τή δεύτερη διαίρεση. Καυσοκαλυβίτου. "Εχουμε ήδη επισημάνει οτι δέν υ­ πάρχει ενιαίος χωρισμός των εντολών του Δεκάλογου στίς πη­ γές. αναίμακτου θυσίας λατρεία. καί εξετάζεται άν ή προσκύ­ νηση τών εικόνων αντιβαίνει στην εντολή.π. άλλα στά πρόσωπα τών αγίων πού εικονίζο­ νται. ώς υπέρ πασαν δλλην λατρείαν τους λατρεύ­ οντας καί καθαιρούσα. έκδ. 45. Οί Χριστιανοί οφείλουν νά φροντίζουν. Ν... τόμ. γιά «νά πληρώνε­ ται εύκολώτερον ή γνώμη τοϋ προσευχομένου»44. Μογίλα. Περί της Δεκάλογου. αλ­ λά τους αγίους πού εικονίζουν. παρακαλοϋντες νά μεσιτεύουσιν υπέρ αυτών προς τόν Κύριον»45. άλλα «τους αγίους ώς φί­ λους τοΰ Θεού.π. Β'. Φέρνουν στό νοΰ τους τό Χριστό «κρεμάμενον εν τω σταυρώ διά τήν σωτηρίαν τους» 43 . "Ο. Καρμίρη. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. σ. αλλά καί αύτω τω τών α­ πάντων δεσπότη ένοϋσα». Στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία ή ανάπτυξη της δεύτερης εντο­ λής γίνεται μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο καί διευκρινίζε­ ται.681. φ. "Οταν οί Χριστιανοί προσκυνούν τίς εικόνες. "Ο. 44.681. Τό 'ίδιο συμβαίνει καί όταν προ­ σκυνούν τόν εσταυρωμένο. 1798. υπάρ­ χουν κι έδώ κατάλογοι αμαρτιών. Ούτε προσφέρεται στή ζω­ γραφική τέχνη. σ. "Οπως στην πρώτη εντολή. γιατί είναι συνη­ θέστερη στην ορθόδοξη παράδοση. «Ού ποιήσεις σεαυτώ εϊδωλον. σ. καί ού μόνον τοις εν άνθρώπω εχθρούς οντάς αποκαταλλάττουσα. "Ετσι ώς δεύτερη εντολή άλλου παρουσιάζεται ή απαγό­ ρευση της χρήσεως τοϋ ονόματος τοϋ Θεού χωρίς σοβαρή αιτία καί άλλου ή αποφυγή της ειδωλολατρίας με ολες τίς μορφές.. 43. Δέν τιμούν οί Χριστιανοί τίς εικόνες καθεαυτές.2. ώστε κάθε εικόνα νά έχει τήν επιγραφή τοϋ αγίου πού εικονίζει.682. δέν τιμούν τά χρώματα ή τά ξύλα. θεωρούμε αναγκαία μιά διευκρίνηση. ποιοί τήν παραβαίνουν. καί άγιάζουσα καί δικαιοΰσα. Ή προσκύνηση τών εικόνων τών αγίων δέν είναι ή ίδια μέ εκείνη πού προσφέρεται στό θεό. Π. καί θά κλείσουμε τήν πα­ ράγραφο μέ τό ζήτημα της προσκύνησης τών ιερών εικόνων. ΔΣΜ. Ί .» Πρίν δοΰμε πώς ερμηνεύεται ή δεύτερη εντολή. 99 ..

Μογίλα. άλλα καί ή νο­ μική ορολογία του συγγραφέα. . άλ­ λα καταδυναστεύουν τους αθώους πού είναι «ναός Θεοϋ ζών­ τος» καί εγκαταλείπουν αβοήθητους αυτούς πού βρίσκονται σε ανάγκες. ενώ ζουν ασεβώς. σ. σ.216. 47. 'Επίσης παραβαίνουν τήν εντολή οσοι φροντίζουν γιά τήν ευπρέπεια τών ιερών ναών. "Ο. Επιτομή είτε συλλογή τών της πίστεως δογμάτων. Ό Δ. Βερναρδάκης τονίζει οτι ή β' εντολή «απαγορεύει πασαν παντός είδους είδωλολατρίαν»47. σ. Κατακλείει τήν ερ­ μηνεία της εντολής μέ τό θέμα της προσκύνησης τών εικόνων. Είναι προφανές καί τό νομικό πνεύμα. Κωνσταντινούπολις 21872.217. οί κοιλιόδουλοι καί οί υπερήφανοι. "Ο.Στην 'Ορθόδοξο Δ ιδασκαλία46 του Πλάτωνος Μόσχας επι­ σημαίνεται οτι παραβαίνουν τή δεύτερη εντολή οί κάθε είδους ειδωλολάτρες καί οσοι λατρεύουν εξωτερικά τό Θεό. 49. Συχνά συναντάμε καί τό ϊδιο λεξιλόγιο. Γιά τήν προσκύνηση τών εικόνων προβάλλονται κι ε­ δώ οί απόψεις πού υπάρχουν στην 'Ορθόδοξο Όμολογία του Π. Στή συνέχεια αναφέ­ ρει τά «καθήκοντα» καί τίς «αμαρτίες» σέ σχέση μέ τήν εντο­ λή αυτή. σ. οί 'Οθωμανοί καί οί αιρετικοί Χρι46. 50. Ή εξάρτηση δέν είναι μόνο μεθοδολογική. Οί είκονομάχοι ό­ μως εξακολουθούν νά υπάρχουν «άπό τριών θρησκειών ορμώ­ μενοι»50. «ύλικώς» καί «καθ' ύπόκρισιν τόν Θεόν»48. 48.390. Διαφορετική είναι ή ανάλυση της β' εντολής άπό τους συγ­ γραφείς πού δέν ανήκουν στή σχολαστική παράδοση. οί «καθ' όπόκρισιν νηστευταί καί οί δεισιδαίμονές». τονίζοντας οτι αυτές βοηθούν νά μεταφέρεται ό νους καί ή καρ­ διά άπό τά αισθητά καί ορατά άπεικονίσματα στά. Μέ αφορμή τή δεύτερη εντολή ό 'Αθανάσιος Πάριος γρά­ φει οτι οί φρικτοί πόλεμοι καί διωγμοί πού είχαν συμβεί παλιό­ τερα κατά τών αγίων εικόνων έχουν παύσει. 'Επίσης τήν παραβαίνουν'οΐ ύπερφίλαυτοι. πρωτότυπα 49 .. 'Ιερά Κατήχησις. 100 'Αθήναι 1836. Παραθέτει κατάλογο αμαρτιών καί αμαρτωλών επαναλαμβάνοντας οτι παραβαίνουν τή δεύτε­ ρη εντολή δσοι λατρεύουν «μηχανικώς»..π. Είναι οί 'Ιουδαίοι. Οί «καθ' ύπόκρισιν προσκυνηταί». σ.220-21. 176-178.π.

'Επιτομή.390. 101 . Οί ορθόδοξοι λοιπόν καλούνται ν' αντιμετωπίζουν καί νά άποστομώνουν τους ανθρώπους αυτούς μέ ανάλογο τρόπο 5 2 . "Ενας βασικός στόχος ήταν νά τους εμποδίσει νά προσκυνούν τις εικόνες. 52. Οί δύο πρώτες θρησκείες είναι προφανείς. σ. Οί μισσιονάριοι τών προτεσταντών αποκαλούσαν τους ορθοδόξους ειδωλολά­ τρες. Πάριος. οτι ή τιμή τής εικόνος έπί τό πρωτότυπον διαβαίνει». Στους Λουθηροκαλβινιστές τέλος οί ορθόδοξοι οφείλουν νά θυμίζουν αυτό πού γίνεται γενικότερα αποδεκτό. ή τήν μελάνην τιμώντες. σέβονται καί εκτιμούν τους βα­ σιλικούς τύπους καί τά φιρμάνια. Καί όμως οί 'Ιουδαίοι δέν ήταν ειδωλολάτρες. σ. έκ τοΰ παρά πδσιν όμολογουμένου. ήν εις τους βασιλικούς τύπους άποδίδουσιν. Όμισσιοναρισμός και Προτεσταντισμός εις τάς 'Ανατολάς. Έδώ πρέπει νά σημειωθεί ό σπουδαίος ρόλος πού διεδραμάτισε ή προτεσταντική προπα­ γάνδα μεταξύ τών ορθοδόξων. Οί 'Οθωμανοί φοβούνται. Κυριάκου Λ. άλλα γιά τή σφραγίδα τοϋ βασιλιά. Τους δέ Χριστιανούς. γιατί δέ λάτρευαν τά ομοιώματα αυτά ώς Θεούς. ού τόν χάρτην. Νά σημειώσουμε οτι οί Μουσουλμάνοι της Κρήτης ονόμαζαν τους Χρι­ στιανούς «ταυλοπίστους ή σανιδοπίστους». "Ε­ τσι ή πραγματική τιμή αναφέρεται στό πρόσωπο τοΰ βασιλιά καί όχι στους «τύπους». κάποια υπολογίσι­ μη μερίδα «αιρετικών Χριστιανών». ων ό ναός τό πάλαι. τους οποίους καί έχει υπό­ ψη του έδώ ό Άθ. πλήρης ήν ομοιωμάτων. Ή ϊδια μομφή απευθύνονταν καί ά' πό τήν πλευρά τών μουσουλμάνων51. αλλά τήν εν αύτοΐς του βασιλέως σφραγίδα σεβόμενοι. ήτοι τους Λουθηροκαλβινιστάς. Ποιοί ομως "είναι οί «αιρετικοί Χριστιανοί» καί πώς εμφανίστηκαν αυτοί στους κόλπους της 'Ορθοδοξίας. Στό ναό του Σολομώντα υπήρχαν πολλά ομοιώματα. «Τους μεν 'Ιουδαίους έκ τών Μωσαϊκών έπιστομίζειν. όπως φαίνεται. Τους δέ Οθωμανούς.15-16. Βέβαια αυτά δέ γίνονται γιά τό χαρτί καί τή μελάνη. έκ του δέους καί τής τιμής. 'Ανάλογα λοιπόν καί οί Χριστιανοί τι­ μούν τό εικονιζόμενο πρόσωπο καί οχι τό ξύλο ή τό χαρτί της εικόνας. Έτσι δημιουργήθηκε. Ή τιμή 51. οίς ουκ έλάτρευον. ώς θεοΐς. Χατζηνικολάου.στιανοί. Στους 'Ιουδαίους χρειάζεται νά θυμίζουν ότι καί ή ιουδαϊκή θρησκεία δέν είναι ξένη προς τίς εικόνες. 'Αθήναι 21837.

55. Κάθε εικόνα είναι «τύ­ πος» καί «όμοίωσις» του πρωτοτύπου.της εικόνας «διαβαίνει επί τό πρωτότυπον» 53 . Ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης ασχολείται διεξοδικά μέ τό 53. σ. Μέ τή γνώμη αυτή τοΰ Παρίου συμφωνούν ό άγ. 'Επιτομή. Κάθε εικό­ να είναι «καθ' έαυτήν σεπτή καί σεβάσμια καί αξία προσκυνήσεως» 54 . σ. Ό 'Αθανάσιος Πάριος είναι κατηγορηματικός. είναι εφεύρημα «παπικόν μάλλον δέ σατανικόν» 55 . Προσκυ­ νούν αυτήν «διά τε τό όνομα τού αγίου. Ή διάταξη πού πε­ ριέχει τό Ευχολόγιο. χω­ ρίς νά εξετάζουν αν είναι ευλογημένη ή μυρωμένη. ό Θεόφιλος Καμπάνιας καί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης.390. Θεσσαλονίκη 1984. σ.έ. σ. Νικόδη­ μος 'Αγιορείτης. λέγει ό Πάριος. 56. Νικόδη­ μο διευκρινίζει ότι τό «μέγα Μύρο χριόμενον άλλα χαρίσματα χαρίζει διά Πνεύματος 'Αγίου εις εκείνους τους οποίους χρεία είναι νά τά έχουν» 57 . σ. Πηδάλιον. Νικόδημος σημειώνει ότι δέν είναι ανάγκη οί άγιες εικόνες νά μυρώνονται μέ άγιο Μύρο ή νά αγιάζονται μέ ευχές άπό τόν αρχιερέα. στην ορθόδοξη πατερική παράδοση βλ.319.515.513.126. διά τήν ομοιότητα όπου έχει εις τό άρχέτυπον»56. Τό μύρωμα καί ή ευλογία των εικό­ νων είναι ξένα προς τήν πράξη της 'Ανατολικής 'Εκκλησίας. Δε χρειάζεται λοιπόν νά χρίονται οί άγιες εικόνες με μύρο ή νά ευλογούνται. Κάποιο πρόβλημα υπήρχε την εποχή αύτη. Οί Χριστιανοί προσκυνούν τήν εικόνα. αν πρέπει νά ίερολογοϋνται καί νά χρίονται με Μϋρο οί εικόνες ή δχι. Ή σύγ­ χυση δημιουργήθηκε άπό τή Διάταξη 'Ιερολογίας των εικόνων. 'Επιτομή. 5Ί. 102 . Καί ό λόγος είναι προφανής. Δημητρίου Ί . πού περιλήφθηκε σε Ευχολόγια των εκδόσεων Βενετίας. γιά νά προσκυνούνται ύστερα άπό τους πιστούς.ΤαμεΤον 'Ορθοδοξίας. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας πού συμφωνεί μέ τόν άγ. Είναι αυτονόητο δτι δέν υπάρχει λόγος νά χορηγούνται στον τύπο τού Σταυρού καί τίς εικόνες τά χαρί­ σματα πού δίδονται μέ τό άγιο Μύρο στό βαπτιζόμενο.37 κ. 'Επιτομή. Ή Θε­ ολογία της εικόνας καί ή ανθρωπολογική σημασία της. σ. Ό άγ. Περισσότερα γιά τή σχέση εικόνας καί πρωτοτύπου. Τσελεγγίδη. 54.

59. λίθους βαρύτιμους. <ρ. 1779. EBE 1457. Ό Θεός δέν έχει ανάγκη άπό τά αγαθά μας. μαργαρίτες.π. Τά αναθήματα καί τά πολύτιμα εξαρτήματα τών εικόνων δέν εύπρεπίζουν τό ναό ούτε χρησιμοποιούνται πουθενά.1788. Ή ευχή λοιπόν γιά τή χρίση των εικόνων πού περιέχεται στό «νεοτύποτο» Ευχολόγιο δέ συμβι­ βάζεται μέ τήν ορθόδοξη διδασκαλία. 'Αντίθετα «παροργίζουν» τό Θεό οί αφιερώσεις αυτές. άλλα καί πολλούς κληρικούς. Ή χρισμένη εικόνα τιμάται «διά τό έν αύτη χρίσμα». ένώτια κλπ. των πρό του χρίσματος μη τιμώντων άλλ' άτιμαζόντων αύτάς αναντιρ­ ρήτως τυγχάνει» 58 . Οί κληρικοί οφείλουν νά είναι καλοί οικονόμοι τών δωρεών 58. "Οσοι δέν τιμούν τίς εικόνες πρίν εύχολογηθοΰν ή χρισθοϋν. δέν τι­ μούν τό πρωτότυπο. Ή θέση αύτη δέν είναι συμπτωματική. Ό Νεόφυ­ τος ελέγχει τή συνήθεια αυτή καί αποκαλεί τίς γυναίκες πού τήν έχουν «νηπιόφρονες». τιμάται τό χρίσμα καί όχι τό εικονιζόμενο πρόσωπο. είναι περιττά. φ. λέγει ό Νεόφυτος. Είναι εφεύρημα ή των εΐκονομάχων. "Οταν τιμάται ή εικόνα τοΰ Χρίστου πού έχει χρισθεΐ..θέμα καί παρατηρεί: «Ai σεπταί εικόνες δίχα ευχής άγιαστικής πάγιαι αύτόθεν είσι. Ή προσφορά αυτή δέν είναι ευπρόσ­ δεκτη άπό τό Θεό. οί άγιοι. Περί της Δεκάλογου. "Οταν δέν πωλούνται άπό τήν 'Εκκλησία γιά τίς ανάγκες τών πενήτων. Πολύ περισσότερο δέν έχουν ανάγκη άπό αυτά οί πιστοί του θεράποντες. Έξαλλου υπήρχε. ή κάποιου «άφρονος σπορέως ζιζανίων» καί οχι της 'Ορθόδοξης Καθολικής 'Εκκλησίας 59 . τών βαρβάρων καί τών ιερόσυ­ λων.1787. φ. ιδιαίτερα μεταξύ των γυναικών. "Ο. Γίνον­ ται μόνο στόχος τών ληστών. Χφ. ή συνή­ θεια νά εξαρτούν άπό τίς εικόνες πολυτελή κειμήλια. Περί της Δεκάλογου. Τό άρα χρίειν αύτάς έν ευχολόγια. 60. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό οτι ώς ιερόσυλους δέ θεω­ ρεί μόνο δσους κλέπτουν Ιερά. άλλα έχει βαθύτερο θεολογικό νόημα. δακτυλίδια. «οϊτινες έν τω μετά σώματος βίω σκύβαλα πάντα τά τήδε ήγήσαντο» 60 . γιατί αδικούν τους πένητες πού θά μπορούσαν νά ευεργετήσουν. γιατί καί ή τιμή καί ή ατιμία διαβαίνει στό πρόσωπο πού έξεικονίζεται. 103 .

π. PG 150. Καί αυτό γίνεται άπό συγκατάβαση προς τήν ανθρώπινη αδυναμία. της Θεοτόκου καί τών αγίων 62 . Ή τιμή αυτή δέν έρχεται σέ αντίθεση μέ τή διδα­ σκαλία της Άγ. "Οχι μόνον δέν κωλύεται από τούτην τήν έντολήν νά ζωγραφίζονται. τύπους καί εικόνες τών αοράτων καί ασωμάτων καί αυτού ακόμη του Θεού. άλλα σκια­ γραφείται τό πρωτότυπο. «Προς άμυδράν κατανόησιν 61.. καί τήν ύπερβάλλουσαν τιμήν αναφε­ ρομένου διά τών εικόνων έπ' αυτούς τοϋ νοΰ». δ. 1092C. Δεκάλογος της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας.. φ.χ. "Ετσι π. 104 . 62. εϊχον τό άνθρώπινον είδος. Πρώτο γιατί τά γλυπτά απαγορεύονται στην 'Ορθόδοξη Εκκλησία. Τέλος. Ό. αλλά διά τήν εις εκείνους σχέσιν καί διάθεσιν. καί ολοι οί επίλοιποι άγιοι ένδεδυμένοι τήν άνθρωπίνην φύσιν. επίσης τή διδασκαλία του α­ γίου Γρηγορίου Παλαμά.37. Ή τιμή τών σκιαγρα­ φιών τών εικόνων δέν επιτρέπεται γιά δύο λόγους.των πιστών. Πρβλ. άλ­ λα περιπλέον τούτο πάντοτε ένομίσθη ένα σημεΐον καί υπόδειγμα άγιώτατον όντως αξιοπρεπούς ευχαριστίας». «Επειδή πάλιν ό Κύριος ημών Ίησοϋς Χριστός. Πρβλ. καί ή καθαρωτάτη καί ά­ χραντος μήτηρ του Θεοϋ. Ό Νεόφυτος καταφέρεται ενάντια στή συνήθεια αυτή. φ. δέν προτίθεται γιά ασπα­ σμό στους πιστούς «ή γλυφουργεικονική διακόσμησις του ευαγγελίου καθ' έαυτήν»61. «'Ωσαύτως καί τών αγίων τους τύπους καί ποιή­ σεις καί προσκυνήσεις.π. Μετά τό θάνατο των δωρητών δεν πρέπει νά καταχρώνται τά αφιερώματα. καί τιμώνται αϊ εικόνες αυτών. Περίτοϋ Δεκάλογου.1778. του Χριστού. καί δεύτερο γιατί μέ τίς σκιαγραφίες δέν εικονίζεται. άλλα τό ϊδιο τό ιερό Ευαγγέλιο. Ή 'Αγία Γραφή «άναπλάττει» μορ­ φές. Γραφής. Οί Χριστιανοί όμως τιμούν καί σέβονται τίς εικόνες καί μάλιστα τίς χρωματόγραφες. σχήματα. Βικέντιου Δαμοδοϋ. "Εχουν χρέος νά τά πωλοΰν καί νά τά διαμοιράζουν στους πτωχούς. ούχ ώς θεούς (τούτο γάρ άπηγόρευται). Ή αξία έγκειται στό περιεχόμενο καί οχι στίς σκιαγραφικές έξεικονίσεις. Τά χρυσήλατα ή άργυρήλατα γλυφουργήματα είναι σκιές εικόνος ή «σκιάς άποσκίασμα» καί δέν πρέπει νά τιμούνται καθεαυτά άπό τους Χριστιανούς. Παράδοση της 'Εκκλησίας είναι νά τιμούνται οί «χρωματογράφοι εικόνες» καί οχι οί σκιές τών ε'ικόνων. υπήρχε καί ή συνήθεια νά τιμούνται οι σκιαγραφίες τών εικόνων πού υπάρχουν σέ διάφορα σκεύη.

προσφέρομεν. PG 3. 981 Α. 'Αναφέρει μάλιστα καί δύο παραδείγμα­ τα. "Ετσι οί προφήτες καί οί πατριάρχες τής Π. Οί προφήτες τής Παλαιάς Διαθήκης είδαν τό Θεό «εν είκόνι». υπο­ στηρίζει ό Νεόφυτος. α) Ό Νεόφυτος προσπαθεί νά δικαιολογήσει τήν εικονογράφηση του Θεοΰ Πατρός πού είχε επικρατήσει στην ε­ ποχή του. PG 94. στίς όποιες υποστηρίζει ότι φανερώθηκε ό ΘεόςΠατήρ. τό Μωυσή. «Προς δέ τούτοις τοϋ αοράτου καί ασωμάτου καί απερίγραπτου καί ασχη­ μάτιστου Θεοϋ τίς δύναται ποιήσασθαι μίμημα. «Εΐ τοίνυν κατά τόν Δαμασκηνόν πάντα τά όραθέντα ταΐς προφήταις σχήματα καί είκονιστέον ώς ώράθη καί προσκυνητέον. Περί τής Δεκάλογου. Παραφροσύνης τοίνυν ά­ κρας καί ασεβείας τό σχηματίζειν τό θείον». αλλά πόθω τοϋ έννοεϊν τί καί λέγειν περί τής άρρητου φύσεως εκείνης. 64. 65. Ό Νεόφυτος γνωρίζει τή διδασκαλία του αγίου 'Ιωάννου Δαμασκηνού. ώς ώφθη τω Δανιήλ καί είκονιστέον καί προσκυνητέον»65. Διονυσίου 'Αρεο­ παγίτου. αλλά ό Υιός. 1772. Με τά θεία ονόματα εκφράζεται ό πόθος του άνθρωπου νά πει κάτι γιά τό Θεό καί νά κατανοήσει τό μεγαλείο του 6 4 . Στίς δύο αυτές θεοφάνειες στηρίζει τήν άποψη του γιά τήν εικονογράφη­ ση του Θεού Πατρός. 'Ιωάννου Δαμασκηνού. τόν 'Ιακώβ. 16. φ. β) "Υπεραμύνεται τής εικονογράφησης των προφητι­ κών οράσεων. Στην προκειμένη περίπτωση δύο πράγματα ενδέχεται νά συμβαίνουν. καί τόν πατέρα άρα. Ή πρώτη υπόθεση στηρίζεται καί άπό τήν άποψη τοϋ 63. Διαθήκης πού είδαν τό Θεό ώς άνθρωπο. σύμφωνα μέ τήν οποία ή εικονογράφηση του Θεού Πατρός είναι μεγάλη ασέβεια 66 .1773. Τους τρεις άνδρες πού φιλοξένησε ό 'Αβραάμ καί τό όραμα τοϋ Δανιήλ ό όποιος είδε τόν «παλαιόν των ήμερων». Περί τής Δεκάλογου. εί­ δαν τήν εικόνα αύτοΰ πού επρόκειτο νά σαρκωθεΐ. 105 . Διαθήκης δέ φανερώθηκε μόνο ό Υιός. 66. Ό Θεός πού φανερώθηκε ώς άνθρωπος στον 'Αδάμ. 1169C-1172A. Τό ϊδιο άλλωστε ισχύει καί για τή χρή'•ση των ορών της καταφατικής Θεολογίας. Στίς Θεοφάνειες όμως τής Π. τόν Αβραάμ.Θεού τε καί αγγέλων»63. φ. τόν Ησαΐα καί τό Δανιήλ δεν ήταν ό Θεός Πατήρ. «Καί ουδέ αυτό τό της άγαθότητος. τό των ονομάτων σεπτότατον αύτη πρώτως άφιεροΰμεν». Περί Θείων 'Ονομάτων 12. "Εκδοσις ακριβής ορθοδόξου πίστεως 4. ώς έφαρμόζοντες αυτή. 3.

Βλέπουμε λοιπόν ότι ή διδασκαλία τών συγγραφέων αυτών γιά τήν εικονογράφηση του Θεοΰ Πατρός είναι κοινή. νά καταγρά­ ψει καί νά δικαιώσει τήν καθημερινή πράξη της εκκλησιαστι­ κής κοινότητας. σ. Περί τοϋ Δεκάλογου. περισσότερο. Ό Δαμοδός παρατηρεί δτι ή εικονογρά­ φηση της Άγ. Περί τής Δεκάλογου. της Θεο­ τόκου καί τών αγίων 70 . 68. φ. φ. Νικηφόρου. Νικόδημου Άγιορείτου.1774. Νικόδημος έχοντας υπόψη τή διδασκαλία της Εκκλησίας γιά τήν εικονογράφηση τών προ­ φητικών οράσεων συμπεραίνει: «ό άναρχος Πατήρ πρέπει νά ζωγραφίζεται καθώς έφάνη εις τόν προφήτην Δανιήλ ώς πα­ λαιός τών ήμερων»68. Γι' αυτό εξάλλου δέν εμβαθύνει κι ούτε επιμέ­ νει περισσότερο. Πρβλ. έχουν ήδη καταργήσει καί τήν ακρόαση καί τήν ανά­ γνωση τους επισημαίνει ό Νεόφυτος. ούτω τοι καί ή λο­ γογραφία φθεγγομένη τις εικονογραφία πρόκειται τή ακοή» 71 . Πηδάλιον. 70. Ό λόγος καί ή διδασκαλία της 'Αγίας Γραφής δέν έρχο­ νται σέ αντίθεση μέ τήν εικονογράφηση τοΰ Χριστού. Περί τής Δεκάλογου. «"Ωσπερ ή εικονογραφία σιωπώσα τις λογογραφία πρόκειται τή όψει. PG 100. Τριάδος δέν είναι ασέβεια. 748BC. Ό άγ. Τή δεύτερη υπόθεση ενισχύει ή άποψη του άγ. 71. Γιά τους Χριστιανούς ομως οί εικόνες. και ένέργειαι. φ.320. 'Απολογητικός 62. Ό Δαμοδός ενδιαφέρεται. Μέ τό φωτισμό τής καρδιάς άπό τή χάρη του Αγίου Πνεύ­ ματος οί προφήτες καί οί πατριάρχες είδαν ώς παρόντα τά 67. 69.Βικέντιου Δαμοδου. 106 . είναι απαραίτητες. παρατηρεί ό Νεόφυτος. όπου νά πιστεύη δτι διατυπώνεται αλη­ θώς εις τήν εικόνα ή θεότης" άλλα φανερώνονται μόνο εις αυ­ τήν τινές Ιδιότητες. 1774. όπου αποδίδονται του Θεοΰ»67. Ή λογογραφία δέ διαφέρει άπό τή χρω­ ματουργία. Διότι «δεν είναι μηδένας τόσον άμαθης. Βέβαια δέν είχαν χρωματουργηθεΐ οί περί Θεοΰ προφητικές οράσεις «τοις εν τω νόμω. 'ί­ να μή ό περί τά εϊδωλα έπτοημένος βαρυκάρδιος 'Ισραήλ λατρεύση τοις τύποις» 69 .37. "Οσοι δέ δέχονται τήν εικονογράφηση τών προφητικών ο­ ράσεων.

ή δύναμις διό την οποίαν πρέπει νά λατρεύονται' f\ διότι πρέπει απ' αύτάς νά ζητή τι. 1777. του δόγματος καί του ήθους τής Εκκλησίας. σ.λόγω». Περί τής Δεκάλογου.36. Ή Θεολογία τής εικόνας καί ή ανθρωπολογική σημασία της. καί τολμηρώς νά τό. μάλλον βεβήλωση είναι παρά τιμή. «Κατά δύο τρόπους μάλιστα ημπορεί τινάς άσεβήση κατά τοϋ Θεοϋ. 73.έ. Ό σκοπός τής εικονογραφίας είναι λοιπόν αναγωγικός. δτι είναι εις αΰτάς κάποια θεότης. τής Θεοτόκου καί των αγίων τής Εκκλησίας. Βικέντιου Δαμοδοΰ. άφοο αυτά μπορεί νά οδηγή­ σουν τους πιστούς στην παθητική ειδωλολατρία73. έτσι καί οί ιερές εικόνες δέν υπάρχει λόγος νά είναι «άργυρένδυτοι». Παράλληλα όμως ή εικόνα εκφράζει θεμελιώ­ δεις αλήθειες τής πίστεως. Καί ακόμη μπορούν νά βλέπουν οσα πρόκειται νά φανερωθούν στό μέλλον.128 κ. φ. ή διότι πρέπει νά έχη όλον του τό θάρρος εις τάς εικόνας. Πρβλ. καθώς δκαναν ενα και­ ρόν τά έθνη. τίς εικόνες καί τά σκεύη δέν μπορεί νά δχει ουσιαστική 72. Εύπρεπίζουμε κάτι απρεπές καί στολίζουμε κάτι πού δέν είναι κόσμιο. Δ. δ ι δ α κ τ ι κ ό ς καί έντονα παιδαγωγικός 72 . άλλα οί σε­ πτές εικόνες τοϋ Χριστού. μάλ­ λον απρεπεστέρα άργυρενδυθεΐσα καθίσταται» 74 . Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Ή εικόνα «καθ' έαυτήν ευπρεπέστατη ούσα. Οί Χριστιανοί μπορούν νά βλέπουν μέ τά αισθητά μάτια «εν είκόνι» οσα άποκαλύφθησαν στους προφήτες. καί νά τόν ύβρίση.ν άτιμάση. Ή πολυτέλεια πού άφορα τό ναό. Ή «όραση» αύτη βοηθά στην κατα­ νόηση της διδασκαλίας των Γράφων καί συνηγορεί στην «α­ κρόαση» του λόγου του Θεοϋ. τους πατριάρχες καί τους απο­ στόλους. 107 . Οι αισθήσεις λοιπόν της οράσεως καί της ακοής βοη­ θούν στην κατανόηση των μυστηρίων του Θεού. 'Αναλυτικά γιά την παιδαγωγική άξια των εικόνων στην ορθόδοξη παρά­ δοση βλ. Πρώτον άνίσως καί οί εικόνες λατρεύονται ώς Θεός. τά όποια είχον τήν ελπίδα τους εις τά είδωλα». Περίτοϋ Δεκάλογου. Καί όπως ό ναός δέ χρειάζεται πολυτελή αναθή­ ματα. ή νομίζει τινάς.μέλλοντα καί άκουσαν οσα επρόκειτο νά αποκαλυφθούν «εν -. 74. Γι' αυτό λοιπόν ευπρέπεια του οϊκου τοϋ Θεού δέν είναι τά χρυσά καί αργυρά αναθήματα. Τσελεγγίδη. Οί σεπτές εικόνες όμως είναι «αύτοπρεπεΐς» καί δέ χρειάζονται έπείσακτη ευπρέπεια. Θεσσαλονίκη 1984. Κάθε προσπάθεια γιά διακόσμηση τους μέ χρυσάφι ή άργυρο. σημειώνει ό Νεόφυτος. φ.

Σταμάτη Σκληρή. όπως ό Πέτρος Κανίσιος καί ό Πέτρος Μογίλας. ανάγοντας τήν κρίση τοΰ κριτή στον 'ίδιο τό Θεό. Παιχνίδι τόν ονομάζει ό Θεόφιλος Καμπάνιας. Γιά τό ορθόδοξο εικονογραφικό κριτήριο Εναντι τών μονοφυσιτικών ή άρειανικών παρεκκλίσεων βλ. τεϋχ. έκδ. 24. αποδέχονται έμμεσα τόν όρκο καί καταφέρονται κατά της ψευδομαρτυρίας καί της έπιορκίας 78 . 77. καί αναφέρει οτι δέν ορκίζονταν μόνο οί λαϊκοί. Σημειώνουμε έδώ δτι. ό Νικηφόρος Πασχαλεύς. Catechismus Catholicus. γιατί μπορούν νά οδηγήσουν στην παραχάραξη της πίστεως 75 .15 κ. Θεολογική προσέγγιση τοϋ θέματος βλ. Στην ομάδα αυτή ανήκουν. Ή πρόταση τελικά απορρίφθηκε. σ. σ. 108 . Ί .62-64. ό Βικέντιος Δαμοδός. Καρμίρη. Μιά άλλη ομάδα συγγραφέων δέχεται τό θεσμο­ ποιημένο όρκο στό δικαστήριο καί μάλιστα τόν θεωρεί υπο­ χρεωτικό. ΔΣΜ. Ί . «Ου λήψει τό δνομα Κυρίου του Θεοΰ σου επί ματαίω» Γιά τόν όρκο 7 6 οί γνώμες τών Ιερών συγγραφέων διίστα­ νται. Π. σ. Μαντζαρίδη. τόμ. δι­ καιώνεται ή διδασκαλία των πάσης φύσεως είκονομάχων. Τό ζήτημα τοΰ ορκου. Θεσσαλονίκη 1981. άλλα καί οί κληρικοί 77 . 3. Σύναξη. ό Πλάτων Μόσχας. ό Δημήτριος Βερναρδάκης καί άλλοι. Στέλιου Παπαθεμελή. Τις κυριότερες απόψεις πού διατυπώθηκαν κατά τή συζήτηση στή Βουλή. Όρισμένοι συγγραφείς.74. 76.Μογίλα. Εμβαθύνει στό περιεχόμενο της θίγοντας θέματα πρακτικά.682. Χριστιανική Ηθική. βλ. τέλος. Άπό μαρτυρίες πού έχουμε φαίνεται οτι ό όρκος τήν επο­ χή πού διερευνούμε είχε γίνει συνήθεια. Γίνεται λοιπόν φανερό οτι ό Νεόφυτος δέν ερμηνεύει εξω­ τερικά τήν β' εντολή.σχέση με τήν ευπρέπεια γιά τήν οποία γίνεται λόγος στην όπισθάμβωνο ευχή. 1987. 78. "Οταν ή εικόνα τιμάται γιά τό χρυσάφι καί τό ασήμι της. όπως ό Δαμασκηνός Στουδίτης. Γ. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας.313-320. σ. Νικόδημος 'Αγιορείτης δέ δέ75.έ. 'Ορθόδοξος 'Ο­ μολογία. «Άπό τήν Προσωπογρα­ φία στην Εικόνα». ό Νεόφυ­ τος Καυσοκαλυβίτης καί ό άγ. "Αλλοι. 2. τά όποια όμως έχουν μεγάλη σπουδαιότητα. σ. τό 1980 είχε γίνει στη Βουλή τών Ελλήνων πρόταση νόμου γιά τήν κατάργηση του δι­ κονομικού καί κάθε άλλου όρκου. Θεσσαλονίκη 21983. Petri Canisii.

ΔΣΜ. Οί Χριστιανοί οφείλουν νά τιμούν τό όνομα τοΰ Θεοϋ. Μέ τους τελευταίους συγγραφείς συμφωνεί καί ô Θεόφιλος Καμπάνιας. Ί . Μογίλα. σ. Πολύ περισσότερο δέν μποροϋν νά έπιορκοϋν καί νά δίδουν αφορμή καί σέ. Τρίτον νά μή δίδωμεν τινός άφορμήν. γιά νά μήν ορκίζονται. Διαθήκη καί τους αρχαίους "Ελληνες συγγραφείς. Κι αυτό γιατί «αρνούνται εκείνο ό­ που (μέ όρκον) έτάξασι τοϋ Θεοϋ»82.682. Catechismus Catholicus. Ό Πέτρος Κανίσιος δέ δίνει ιδιαίτερη έκτα­ ση στην ερμηνεία της εντολής πού απαγορεύει τήν «επί μα­ ταία»» χρήση του ονόματος του Θεοϋ. Ό όρκος επιτρέπεται. 81. τόμ. 'Αναλυτικότερα οί γνώμες τών ιερών συγγραφέων παρου­ σιάζονται ώς έξης. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Π. μήτε νά τόν παρακινοϋμεν νά κάμτι ψεύτικον ορκον». όταν υπάρχει «δίκαιη πρόφαση». 2. 82.74. Δέν μποροϋν νά παίζουν μέ αυτό καί νά τό αναφέρουν σε κάθε υπόθεση.. τήν περιουσία τους ή τή ζωή τους ακόμη αρνούνται τό Χριστό. 80. Canisii. 79. μή παίρνοντας το εις παίγνιον ή εις παραμικρήν καί αδικον ύπόθεσιν. Μογίλα. αλλά στηρίζει τήν άποψη του στην Π. νά αναφέρωμεν τό όνομα τοϋ Θεοϋ καί νά έπιορκοϋμεν. « Ή εντολή διδάσκει πρώτον νά εχωμεν εις τιμήν ακραν καί μεγάλην τό ό­ νομα Κυρίου τοϋ Θεοϋ.άλλους γιά ψεύτικους όρκους 81 . Δεύτερον. σ. Παρα­ βαίνουν επίσης τήν εντολή αυτή οί άρνησίχρηστοι. Δέν εμποδίζει δηλαδή τόν δρκο. P. Αθήναι 1953. Τεκμηριώνουν τίς θέσεις ν-τους παραπέμποντας στην 'Αγία Γραφή καί τους Πατέρες της Εκκλησίας.π.682. Τονίζει δτι είναι ένοχοι οί επίορκοι πού «άνευ δικαίας προφάσεως. σ.χονται σε καμιά περίπτωση τόν όρκο. "Εμμεση αποδοχή τοϋ όρκου έχουμε καί στην 'Ορθόδοξο 'Ο­ μολογία. Τό βάπτι­ σμα είναι ëva είδος όρκου προς τήν Εκκλησία καί τήν ορθόδο­ ξη πίστη. Οί Χριστιανοί πού άπό φόβο μήπως χάσουν τήν τιμή τους. ψευδώς και άτίμως ο­ μνύουν»80. Επικαλείται έτσι τό δρέπανο του προφήτη Ζαχαρία. γίνονται έξομότες. Ταμείον 'Ορθοδοξίας. νά μήν τύχη καί θέλοντες νά 3εβαιώσωμεν τά ψεύματά μας.64. Καρμίρη. σ. αλλά τήν έπιορκία. ο. 109 . Στό Έξομολογητάριο. τίς συνέπειες των όρκων του βασιλέα Σεδεκία. καί ακόμη δσα διηγείται ό Πλούταρχος γιά κάποιον ιερέα τοϋ Διός πού ορκίσθηκε 79 . 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Π. Στόχος του όμως είναι νά εμβάλλει τό φόβο στίς συνειδήσεις των ΧριστιαΓ νών.

'Ό. 84. Νικόδημου Άγιορείτου. Νικόδημος γράφει οτι σφάλλουν σ' αυτή τήν εντολή δσοι παραβαίνουν τους όρκους 83 . Νά μήν ομνύει μέ κατάρες. ώστε νά διαφυλάξουν άπό τό θάνατο κάποιον υπόδικο. σ. Έξομολογητάριον.π. 85.80. Είναι όμως ένοχος καί άμαρτάνει θανάσιμα. «άνίσωξ καί κατ' έμπροσθεν της δικαιοσύνης ώμοσε ψεύματα. Ό Νικηφόρος καταφέρε­ ται καί κατά τών «αγραμμάτων πνευματικών» πού ϊσως γιά λόγους οικονομίας συνιστούσαν σέ κάποιες περιπτώσεις τήν ψευδομαρτυρία. Κι αυτό γιατί ό άγ. Νικηφόρου Πασχαλέως. αλλά προ­ χωρούν στην αποδοχή του θεσμοποιημένου ορκου. ή δέν ώμοσε κατά τήν δικαίαν έρώτησιν του κριτοΰ καθώς έπρεπεν νά άποκριθή εις τόν σκοπόν τοΰ κριτοϋ. ό άγ.79. Γι' αυτό «είναι κρατημένος ό καθείς έμπρο­ σθεν πάσης δικαιοσύνης νά όμώση τήν άλήθειαν καί νά μήν κρύψη τίποτες άπό τήν άλήθειαν»85.του άγ. Δέν είναι ό κριτής δ άνθρωπος της δικαιοσύνης πού κρί­ νει. 'Αναγκάζεται απλώς νά αντιμετωπίσει συγκεκριμένες κατα­ στάσεις καί «παραβάσεις» της εντολής. καί συγγραφείς πού δέν περιορίζονται στην έμμεση αποδοχή του ορκου. δπως αναφέραμε. «δσοι χωρίς ανάγκης έχουσιν εις τό στόμα τό δνομα του Θεού». ή νά έσυμβούλευσεν άλλους νά κάμουν τό δμοιον καί νά έψευδομαρτύρησεν»84. oi ψευδοπροφήτες καί δσοι δέν πληρούν τίς υποσχέσεις 83. Νικόδημος είναι σαφέστατος καί δεν αφήνει περιθώρια γιά κανένα είδος όρκου.24. Δέν πρόκειται λοιπόν γιά έμμεση αποδοχή του όρκου άπό τό Νικόδημο στό Έξομολογητάριο. Ή δικαιοσύνη καί ή κρίση ανά­ γονται στό Θεό. άναθεματισμούς καί άρές. οί επίορκοι. Σέ άλλα όμως κείμενα του. 102. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς λέγει ότι ό Χριστιανός οφείλει νά μήν ομνύει ψέματα. Ό Πλάτων Μητροπολίτης Μόσχας παρατηρεί οτι παρα­ βαίνουν τήν εντολή του Δεκάλογου οί βλάσφημοι. σ. σ.. φαίνεται νά έχουμε έμμεση α­ ποδοχή του ορκου. 110 . δπως θά δοΰμε στή συνέχεια. αλλά αυτός δ ίδιος ό Θεός. 'Υπάρχουν όμως. Έξομολογητάριον.

. σ. άλλα καί άσεβης καί παράνομος. Ή ορκωμοσία στηρίζεται στην πίστη τοΰ άνθρωπου στό Θεό. Περί τοΰ Δεκάλογου. άλλα καί αυτός ό ίδιος ό Θεός 93 . «'Ήγουν όρκος διαβεβαιωτικός.43 κ. σ.184. 12. Σημειώνεται εξάλλου ότι ό 'ίδιος ό Θεός μεταχειρίσθηκε τόν όρκο γιά νά βε­ βαιώσει τίς επαγγελίες του.π. "Οσον άφορα τήν απαγόρευση του όρκου στην Κ. Γράφει λοιπόν ότι τόν όρκο χρησιμοποίησαν οί θεοφόροι απόστολοι. γιατί στο­ χεύει στην αποκατάσταση της δικαιοσύνης καί τήν απόδειξη της αθωότητας τοΰ ανθρώπου. 6. Διαθήκη 89 . Περί τοϋ Δεκάλογου. Είναι δέ παράνο­ μος ό όρκος. οί άγγελοι.184. "Ο. 87. αναφέρεται ότι ό «σκοπός του Χρι­ στού δέν ήταν νά απαγόρευση τήν χρήσιν των νομίμων καί α­ ναγκαίων όρκων. "Ο. Τίς 'ίδιες απόψεις καί θέσεις υποστηρίζει καί ό Βικέντιος Δαμοδός. 7. φ. σ. οταν „«μεταχειρίζονται τό όνομα του Θεού είς τό κριτήριον». 88. 62. έπαγγελτικός ήτοι υποσχετικός. 22. 91.184. Ό όρκος μπορεί νά είναι δίκαιος καί νόμιμος.185.42. καί ό­ ταν κάποια νόμιμη εξουσία ζητάει άπό αυτούς τόν δρκο 8 6 . 92. 'Αθήνα 1836.43. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Συγχωρούνται δμως οι Χριστιανοί. 5. 111 . απειλητι­ κός καί καταρατικός» 95 . "Ο. 89. 34-37' Ίακ. 93.1Τ Δευτ. άλλα νά εμπόδιση τους ματαίους καί χωρίς ανάγκης γιγνομένους όρκους» 90 . 1.π.31' Β' Κορ.π. 5. 94..έ. 15. φ. 95.12' Α' Κορ. 90. Τά είδη τοΰ όρκου είναι τέσσερα.16. Ό «νόμιμος όρκος δέν πρέπει νά γίνεται είς κανένα κτίσμα άλλ' εις μόνον τόν πανταχού παρόντα Θεόν» 87 .23. σ. Μέ επιχειρήματα άπό τήν 'Αγία Γραφή 91 προσπαθεί νά δικαιολογήσει τό θεσμοποιημένο όρκο 9 2 . όταν ό άνθρωπος επικαλείται όχι τόν αληθινό 86. φ. Είναι δέ νόμιμος. "Ο. Ματθ.13' Ψαλμ. "Ορκος κατά τό Δαμοδό είναι «ή έπίκλησις της θείας μαρτυρίας είς βεβαίωσιν τινός λόγου» 94 .Ρωμ..π.Γεν. Σέ υποσημείωση τοΰ Κοραή πού μετέφρασε τό κείμενο κα­ ταβάλλεται προσπάθεια νά δικαιολογηθεί ό θεσμοποιημένος όρκος καί λέγεται ότι είναι «διαταγή του Θεοΰ»88..τους προς τό Θεό.

β) Προς δε τήν δικαιοσύνην. μετά αληθείας. είναι αληθές ö ομνύει. Φησί γάρ ό 'Ιερεμίας. καί εν κρίσει καί έν δικαιοσύνη' (4. περί πράγματος νομίμου γίνεσθαι τόν ορκον. αναφέρει κατηγορίες βλάσφημων καί καταλήγει στό επίμαχο θέμα. Τή συνήθεια αυτή σκόπευε νά καταργήσει ό Χριστός μέ τό «μή όμόσαι όλως». σ. τρία πράγ­ ματα άναγκαίως χρειάζονται. πρέπει νά γίνεται επίκληση του αληθινού Θε­ ού. δπως εϊη ό ορκος νό­ μιμος. ή κρίσις καί ή δικαιοσύνη»96. τοΰ Βικέ­ ντιου Δαμοδοΰ καί τοΰ Πλάτωνος Μόσχας. Οί 'Ιουδαίοι συνήθιζαν νά απέχουν άπό τό ψεύδος. πού αφορούν τήν αποδοχή καί αιτιολόγηση τοΰ θεσμοποιημένου όρκου. Ό σ. φ.Θεό. Περί τοΰ Δεκάλογου. Διαδόθηκαν καί έτυ­ χαν ευρείας αποδοχής στους μεταγενέστερους χρόνους. φ. 99. Ό Χριστός δέν είχε στόχο τήν κατάρ­ γηση τοΰ όρκου 98 . όταν δηλαδή «άπαιτήται ορκωμοσία ύπό της δικαστι96. Οί ιδέες αυτές. όταν υπάρχει μεγάλη α­ νάγκη. αν επιτρέπεται δηλαδή ό όρκος στά δικαστήρια.2). δέν περιορίσθηκαν μόνο σέ κά­ ποιους συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. φ. Δαμοδοΰ.44. Κεφαλληνία 1851. 5.44.45. άλ­ λα μετ' ευλάβειας καί έν μόνη τη περιστάσει της ανάγκης». ήγουν ή αλήθεια. γ) Τελευταΐον προς τήν κρίσιν. υποστηρί­ ζει ô Δαμοδός 99 . 98. Βερναρδάκη συναντούμε τίς ίδιες περί­ που απόψεις μέ εκείνες τοΰ Νικηφόρου Πασχαλέως. "Ηθελε νά ελέγξει τους 'Ιουδαίους πού ορκί­ ζονταν συχνότατα. «Τρία τινά επιζητούνται. αλλά τους ψεύτικους θεούς καί τό διάβολο. Ηθική καί Δογματική Θεολογία. επισημαίνει μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο. «"Οθεν δέν πρέπει νά είπούμεν ότι μέ τό προειρημένον ρητόν κοινώς κατα­ κρίνεται καί καθ' όλου εμποδίζεται ή ορκωμοσία» Περί τοΰ Δεκάλογου. μή λαμβάνεσθαι έπί ματαίω τό αγιον τοΰ Θεού όνομα. παρατηρεί ό Δαμοδός. ποιοί άμαρτάνουν στην γ' εν­ τολή τοΰ Δεκάλογου. Ή απαγόρευση τοΰ όρκου από τόν ίδιο τό Χριστό 97 δεν έρχεται σέ αντίθεση με τά άλλα ρητά της Γραφής. 'Ακόμη γιά νά είναι «ορθός καί άγιος ό όρκος. Ό Βερναρδάκης υποστηρίζει ότι. 112 . 'Καί όμόση. 97. Ματθ. αλλά όχι κι άπό τόν όρκο. Β. "Ετσι στην Κατήχηση τοΰ Δ. "Οθεν α) Προς μέν τήν αλήθειαν επιζητεί­ ται τόν ομνύοντα συνετώς κρίνειν. Περί τοΰ Δεκάλογου.391.34. Γιά νά είναι νόμιμος ό όρκος. Παρόμοιες θέσεις υποστηρίζει καί ό 'Αντώνιος Μοσχόπουλος. ζή Κύριος.

. Με τόν ορκο φανερώνεται ή αλήθεια ε­ νώπιον του Θεοϋ καί των ανθρώπων καί διασώζεται έτσι ή αθω­ ότητα καί ή δικαιοσύνη. ό δρκος επιτρέπεται» 100 . Μπορεί ομως νά παρατηρηθεί δτι ό λόγος είναι μάλλον αφελής. Κάθε άλλη χρήση τοΰ θείου ονόματος αποτελεί μεγάλη α­ μαρτία. Δέν μπορεί κανείς νά αρνη­ θεί τόν ορκο χάριν ευλάβειας. αιτιολογεί τή -θέση του αυτή ώς έξης. αλλά βλασφημείται καί τό όνομα του Θεού.. αλλά είναι υποχρεωμένος νά ορκισθεί 102 .256. Άφορα •δηλαδή τήν κατάχρηση τοϋ όρκου.260. κακώς εννοούμενης». Οί Χριστιανοί οφείλουν νά προφέρουν τό όνομα του Θεού μόνο κατά τή διάρκεια τών ίερών ακολουθιών καί στίς προσευχές τους. Ό Κύριος «ού κατέκρινε τήν νόμιμον του δρκου χρήσιν» 101 . Ή τρίτη ομάδα συγγραφέων απορρίπτει οχι μόνο τό θε­ σμοποιημένο ορκο. Ό σ. 113 . "Ετσι επιτρέπεται ό δρκος. ή αλήθεια καί ή δι­ καιοσύνη. Νικόδημος 'Αγιορείτης. 'Ιερά Κατήχησις. 'Αθήναι 1847. δικα­ στικές καί εκκλησιαστικές αρχές. του Μ.π. Καί είναι πολύ εύκολο νά επικαλε­ σθεί κανείς ανάλογες δικαιολογίες. γιά νά αιτιολογήσει τήν πα­ ράβαση καί τών άλλων εντολών του Δεκάλογου. "Ο. σ. ενώ στό Έξομολογητάριό του αντιμετωπίζει τήν περίπτωση του δρκου ώς γνωστή παρά­ βαση τών πιστών.κής εξουσίας.224. Της κατά Χριστόν ηθικής Πραγματεία. 102. δταν «νόμιμα» καί «δίκαια» ζητείται άπό τίς πολιτικές. στό Πηδάλιον δέ δικαιολογεί σέ καμιά περί­ πτωση τόν ορκο. άλλα καί κάθε άλλη μορφή ορκωμοσίας. 101. 'Ιωάννου Χρυσοστόμου. Ό Μισαήλ 'Αποστολίδης επίσης υποστηρίζει δτι τό «μή όμόσαι ό­ λως» άφορα τους αλλόκοτους όρκους των 'Ιουδαίων. Βασι100. γιατί σέ περίπτωση ψευδομαρτυ­ ρίας όχι μόνο δέ διασώζεται ή αθωότητα. «Τόν δικαίως τε καί νομίμως παρά τε τών πολιτικών καί τών δικαστικών καί εκκλησιαστικών άρχων άπαιτούμενον δρκον μή παραιτεΐσθαι μηδέ φεύγειν εξ ευλάβειας τυχόν.. Γιά νά κατοχυρώσει τήν'αποψή του καταφεύ­ γει σέ κείμενα του άγ. Οί παραπάνω συγγραφείς πού δέχονται τό θεσμοποιημένο ορκο είναι τελείως ανυποψίαστοι γιά τόν απόλυτο χαρακτήρα της τήρησης των εντολών. σ. Ό άγ. σ.

104. «Έπεί δέ εκ τοΰ διορίζεσθαι τους κανόνας κολάζεσθαι τους επίορκους.» Εις τό Πάθος τοΰ Κυρίου καί εις τόν Σταυρόν (άμφιβ.302.168. "Ο. 167-168. Γράφει χαρακτηριστικά: «Τούτο μεν γάρ έστι των άγαν τελείων' εκείνο δέ δεύτερον καί ούκ άπόβλητον.». οτι οί ορκοι επιτρέπονται όταν ό όρκιζόμενος εύορκεΐ. σ. . πολλούς αιώνες πρίν τήν εποχή πού εξετάζουμε. τόμ. «Εΐ γάρ ολως άξιος τυγχάνει τις όνομάσαι τόν Θεόν.). αυθαί­ ρετα βέβαια. λέγον­ τες ότι είναι νόμιμον πράγμα τό νά γίνωνται δρκοι καλοί καί α­ ληθείς» 105 . 4. Επειδή ό κανόνας τιμωρεί μόνο τους επίορκους. σ. Πώς γάρ ολως τούτω μαρτυρήσει ό Θεός όμνύοντι μή έχοντι πίστιν εις ήν ό Κύριος επιβλέπει.. ούκ έστιν άρα άξιος ουδέ όνομάσαι τό ονομα Κυρίου. αξιόπιστος εστί καί χωρίς δρκου πιστευθήναι' ό γάρ προς τό μείζον ικανός γενόμενος πολλώ πλέον προς τό έλαττον γένοιτ' αν ικανός. Ό Βάλσαμων ερμηνεύει νομικίστικα καί σχολαστικά τόν 29 κανόνα του Μ. ό Βάλσαμων συμπεραίνει. των οποίων αποσπάσματα παραθέτει αυτούσια. Ό Δαμασκηνός ό Στουδίτης επισημαίνει ότι ô Χριστιανός 103. Ράλλη-Ποτλή. PG 28. γι' αυτό καί οδηγείται στην παραπάνω άποψη. Τί τοίνυν τόν Θεόν καλοΰσι μάρτυρα οί μή πίστιν κατά άλήθειαν έχοντες. 105.η. Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων.. Ό Βάλσαμων δέχεται τόν «έννομο όρκο» στά δικαστήρια. υ­ ποστήριζε ότι ό ορκος είναι «νόμιμον πράγμα» 1 0 4 . 114 σ. Άπό τήν άλλη πλευρά οί φωτισμένοι καί χαρισματοΰχοι διδάσκαλοι δε δέχονται κανένα είδος όρκου. αναφαί­ νεται μή τιμωρεϊσθαι τους μή παραβαίνοντας αυτούς. Πηδάλιον. ούκ έστι πιστός έν λόγω. Νικόδημος: «"Ας έντραποϋν καί άς έπιστομισθοϋν τόσον ό Βάλσαμων καί οί ακόλουθοι. Δέν διστάζουν μάλιστα νά έλθουν σέ αντίθεση καί νά διαφωνήσουν μέ τήν κακώς διαμορφωθείσα παράδοση. 'Αθανασίου 103 . Ό Βάλσαμων. Κατά τήν ε­ ποχή της Τουρκοκρατίας βρίσκονται ορισμένοι συγγραφείς πού συνεχίζουν τήν παράδοση αυτή.. 189-192. Γράφει χαρακτηριστικά ό αγ. άλλα μεταγλωττισμένα σέ απλούστερη γλώσσα. ώς έννομον' οίον έστι καί τό πώλησαν σου τά υπάρχοντα καί δός πτωχοΐς καί ακολουθεί μοΓ ει γάρ πάντες αναγκάζονται τούτο ποιήσαι. κάντεΰθεν συναναδείκνυται καί τό έπιτρέπεσθαι τήν τών έννομων όρκων τελεσιουργίαν». Ει δε μή έστιν αξιόπιστος χωρίς δρκου πιστευθήναι.λείου καί του Μ. ποίος αγοράσει αυτά. Καταλήγει δέ στην παράδοξη άποψη ότι ή τήρηση τής ευαγγελικής εντολής είναι ΰπο• χρεωτική γιά τους τελείους Χριστιανούς. Ή αποδοχή του θεσμοποιημένου όρκου δέν ήταν πρόβλη­ μα μόνο της Τουρκοκρατίας. Βασιλείου. αλλά είχε βαθύτερες ρίζες.

. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας επίσης δέ δέχεται τόν όρκο.. ευλογημένοι άρχοντες. Διά τοϋτο παρακαλώ σας.74-75. αλλά εξετάζει τό θέμα μάλλον νομικίστικα.π.. Έπιορκία καί εύορκία είναι εξίσου κολάσιμες καί άπορρι106. μεγάλον κρίμα έ­ χεις εις τήν ψυχήν σου» 106 . σημειώνει ό Δαμασκηνός.286. 108. Ή φτώχεια. σ. σ.Λόγος πεζή τη φράσειείς τόνΔεκάλογον τοϋΜωϋσέως. Λόγος πεζή τή~ φράσει. λέγει σέ νά όμόσης ποτέ σου ψεύματα. καί μήτε εσείς ομνύετε. ή άλήθειάν. Στους πειρασμούς καί στίς αδικίες ό Χριστιανός μένει σταθερός. ότι μέγαν κανόνα καί βάρος της ψυχής τους εχουσιν οι τοιούτοι». καί ομνύεις. έσύ πώς τό κρατείς μέ τά χέρια σου καί ομνύεις. ΙΟΊ. «Διότι άν καί εις τήν άλήθειάν σου όμνύης. Βέβαια στην αρχή γρά­ φει ότι είναι κάκιστη συνήθεια ό όρκος. Τέλος ô Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτη ς επιχειρεί μιά βαθύτε­ ρη θεολογική προσέγγιση καί ανάλυση της τρίτης εντολής το­ νίζοντας ότι είναι απαράδεκτη ή χρήση τοϋ θείου ονόματος στίς συναλλαγές των Χριστιανών. αλλά του Χριστού. οχι μόνο στό ονομα τοϋ Θεοϋ. καί όπου τόν όμόση' καί έάν ό Χριστός δέν λέγει εις τό άγιον Εύαγγέλιον νά όμόσης. Θησαυρός. μήτε άλ­ λον βάνετε νά όμόση. 505-506. σ.. Τό «όρκίζεσθαι καί έπιορκίζεσθαι» είναι παράβαση της εντολής καί αμαρτία μεγά­ λη. σ.δεν ορκίζεται. μηδέ ψεύματα» 1 0 7 . οχι δέν λέγει πούποτες' αλλά μάλιστα λέγει.. νά ίδής τί λέγει ό Χριστός. «Γιά άνοιξε αυτό τό χαρτί όπου βαστάς. παρά νά «όμόσης μηδέ άλήθειάν. ακούσατε τους λόγους μου.. 115 . Ό Θεός γνωρίζει τό συμφέρον κάθε πιστοϋ καί ανάλογα τόν παιδεύει. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. "Ο. άλλα καί τά τέκνα του προκοπήν τινά δέν απολαμβάνουν διά τό μίσος του Θεοϋ είναι πολύ καθ' όλου του οίκου του».. ότι κόλασιν της ψυχής του έχει εκείνος όπου ομνύει. άλλα όσα κι άν πάθει πάντοτε δοξάζει τό Θεό. ό θάνατος προσφιλών προσώπων αποτελούν αιτίες νά δοξολογείται τό θείο ονομα καί οχι νά βλασφημείται. Νά προτιμήσεις νά μπεις καί στη φυλακή ακόμη. καί ο­ χι τους εδικούς μου. Δαμασκηνού Στουδίτου. άλλα καί στό ιερό Ευαγγέλιο καί στην Εκκλησία καί σε κάθε άλλο ιερό πράγμα. 108 . « Ό καρπός ταύτης της αμαρτίας δέν δίδεται μόνο εις τήν δυστυχή ζωήν καί τήν ψυχήν του ομνύον­ τος.286. Θεσσαλονίκη 1971. Δέ γογγύζει κατά τοϋ Θεοϋ. ή ασθένεια. Τελειώνει όμως μέ τήν παλαιοδιαθηκική αντίληψη της κλη­ ρονομιάς της αμαρτίας.

Κοσμάς ό Αιτωλός. φ. εννοεί τίς επαγγελίες προς τό Θεό. φ. PG 60. 111. καί τό τους όρ­ κους άθετεϊν. Δικαιολογεί βέβαια τόν δρκο στους 'Ισραηλίτες. «Τοις μέν Ίσραηλίταις &τε άτελέσιν ούκ άπείρηται τό όμνύειν έπί τόν Θε­ όν τόν ζώντα. 2 'Αθήνα.219. τό τε ψευδώς όμνύειν. εϊτε καί εύόρκως» 109 .π. «'Αποδοτέοι δρκοι» είναι οί ευχές καί oi επαγγε­ λίες των Χριστιανών προς τό Θεό. Περί τής Δεκάλογου. οπού θέ νά κάμης ορκον του άδελφοϋ σου. έπί ψεύδει λέγων ομνύων. αδελφέ μου. Κ'αυσοκαλυβίτου. «έν ταΐς προσηκούσαις διδασκαλίαις' ή έν ταΐς προς Θεόν υπέρ της αύτοϋ εντολής εύχαΐς. Δεν είναι οί συναλλαγματι­ κές εύορκίες καί οί προϋποθέσεις τους 1 1 0 . μίσευσε»111.πτέες. 112. εϊτ' ούν έπαγγελίαις». Πρβλ. ων εις καί ό παρών θείος Γρηγόριος. 113. Περί τής Δεκάλογου. Ί . Ν. καί έπαινεθήσεται. Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. ό όποιος σημειώνει επιγραμματικά: «Εκεί. Χρυσοστόμου. Ε­ κεί. «επί ματαίω τό τοϋ Θεοϋ δνομα εϊληφεν.1805. "Οταν ό Μωσαϊκός νόμος λέγει «ουκ έπιορκήσεις απο­ δώσεις δέ τω κυρίω τους όρκους σου». Τοιγαροΰν λαμβά­ νει τις τό δνομα τοϋ Θεοϋ έπί ματαίω ή τά είδωλα θεοποιών ή έν τοις συναλλάγμασιν οπωσδήποτε όμνείν (. ο. Γρηγορίου Παλαμά 1 1 2 . δπου έ­ χεις νά/είπής 'μά τόν Θεόν'. σ. Τή γραμμή αυτή ακολουθεί καί ό αγ. Μενούνου. έγώ δέ λέγω ίιμϊν μή όμόσαιδλως». "Εντονη αντίθεση γιά τήν αποδοχή ή δχι τοϋ θεσμοποιημέ­ νου δρκου είχε δημιουργηθεί ανάμεσα στό Θεόκλητο Φαρμακί109. ϊνα μή προς ελληνικούς ορκους άποκλίνωσιν. Τοϊς μεν ούν άτελέσιν έκείνοις. Παρίου. Τοις δέ τήν τελείαν γνώσιν δεξαμένους τής πίστεως. δέν λέγεις 'μά τήν άλήθειαν'. 116 . Ίω. Άθ. τράβα τόν δρόμον σου. 1093BC. πές του 'έπ' αληθείας' καί.390.1805. Καυσοκαλυβίτου. άν δέν σοΰ πιστεύση. 110. PG 150. όθεν.. αδελφέ μου. πάς ό ομνύων έπ' αυτόν' άπείρηται δέ μόνον τό έπιορκεΐν. καί τό ολως όμνύειν άπηγόρευσεν ό Κύριος λέγων. οοτω. πού δέχθηκαν τήν τέ­ λεια αποκάλυψη τής πίστεως 113 . 5-6. οπερ καί διττόν έστι. Ό 'Αθανάσιος Πάριος επίσης προ­ βάλλει καί υιοθετεί τίς θέσεις τοϋ άγ. σ.π. 'Επιτομή. 'Ο­ μιλία εις τάς Πράξεις των 'Αποστόλων 9. Τό γοϋν έπί ματαίω έπί ψεύδει τινές λέγουσιν. Ή χρήση τοϋ θείου ονόματος επιτρέ­ πεται κατά τήν ομολογία της πίστεως.. Κοσμά τοϋ Αίτωλοΰ Διδαχές καί βιογραφία. Ό Χριστιανός καί οταν εύορκεί γιά πρόσκαιρα πράγμα­ τα. Ν.) εϊτε έπιόρκως λέ­ γω. ο. ήμΐν. αλλά τόν θε­ ωρεί απαράδεκτο γιά τους Χριστιανούς. κατά τή διάρκεια της προσευχής. 81-86. φησίν ό Δαβίδ.

Τά σωζόμενα εκκλη­ σιαστικά συγγράμματα. Σοφοκλέους Κ. Νικηφόρο Πασχαλέα. Οικονόμου. Φαρμακίδης βλέπει τό θέμα νομικίστικα καί αντιπροσω­ πεύει τή σχολαστική παράδοση..έ. τόμ. Π.12. Βλ.δη καί τόν Κωνσταντίνο Οικονόμο τόν εξ Οικονόμων. Βικέντιο Δαμοδό. Φαρμακίδη γιά τό θέμα του όρκου. Τό βιβλίο αυτό εκδόθη­ κε ανώνυμα. Γενικότερα γιά τήν έννοια του Σαββάτου βλ. Ό άνθρωπος μιμείται τό Δημιουργό. 118. αλλά καί τίς θεολο­ γικές του προϋποθέσεις. 4. Ό Κωνσταντίνος Οικονόμος προσπαθεί νά βρίσκεται πιό κοντά στην ορθόδοξη πατερική παράδοση. 'Αθήνα 1984. "Ετσι ακολουθεί τους Π.12 κ. τήν έβδομη αναπαύθηκε. σ. Ό Θ. του έξ Οικονόμων. 20. 'Ηλία Β. 23. πού δημιούργησε τόν κόσμο σέ εξι ήμερες. Κανίσιο. Μογίλα καί Πλάτωνα Μόσχας 1 1 4 . αλλά ό Κ. Έξοδ. Διαθήκη. Κων­ σταντίνος ΟΙκονόμος ή Περί όρκου. 5. μας πληροφορεί ότι είναι έργο τοϋ Φαρμακίδη. Τήν ήμερα αυτή ό Θεός αγιάζει τό λαό του 1 1 8 . Ό όρκιστής Φαρ­ μακίδης. Κατήχησις. αλλά καί κοινωνικό καί ευρύτερα ανθρωπι­ στικό χαρακτήρα 1 1 7 .έ. περισσότερα Κ. 'Αθήναι 1971. Τό Σάββα­ τον ώς έκφρασις των ανθρωπιστικών κατευθύνσεων της Π.έ. Βλάχου. σ. 114. σ.12' Δευτ. Γνωρίζει βέβαια τίς θέσεις καί τίς απόψεις πού επικρατούσαν γιά τή «νομιμότητα» τοΰ όρκου στά δικαστήρια. Διαθήκης. Παραδό­ σεις 'Αρχαιολογίας της Παλαιστίνης καί Βιβλικής θεσμοθεσίας. «Μνήσθητι τήν ήμέραν των σαββάτων άγιάζειν αυτήν. ώστε τό Ναί των πιστεύεται ώς ναί. 117 . Γρατσέα.96. 1. 115. Τίς απόψεις τοΰ Θ. Εργάζεται εξι ήμερες καί τήν έβδομη απέχει άπό κάθε έργο.» Στην Παλαιά Διαθήκη ή αργία τοΰ Σαββάτου 116 .384 κ.. μπορεί κανείς νά διαπιστώσει στό έργο. Γι' αυτόν ακριβώς τό λόγο μακαρί­ ζει τους Χριστιανούς πού «ζώσι τόσον είλικρινώς καί δικαίως. έκδ. Τό Σάββατον έν Κουμράν καί τή Κ.. Άθήνησι 1862.ε' κ. 'Αθήναι 1849. 117. 116. Κωνσταντινούπολις 1851. δέν έχει μόνο θεολογικό. Έξοδ. Οί δύο άνδρες συνοψίζουν αντίστοιχα τίς προγενέστερες παραδόσεις. Ό Θεός. 'Αθήνα 1981. Σπ. (Δι­ δακτορική Διατριβή). καί τό Oö των ώς ou άληθινόν χωρίς άλλης βεβαιώσεως»115. Εύθύβουλος στό σύγγραμμα του. Γ.

ο.σ. πλάνης δεσμών». Κατά τήν εποχή πού εξετάζουμε διαπιστώνουμε δύο βασι­ κές αντιλήψεις γιά τήν αργία της Κυριακής. 121. 'Από τό ένα μέρος μεταφέρεται ή 'Ιουδαϊκή αντίληψη τοΰ Σαββάτου στην Κυρια­ κή. Τσάμη. τήν τυπολατρία των Φαρισαίων. Πέτρος Μογίλας ('Ορθόδοξος 'Ομολογία). Συγγραφείς πού αντιπροσωπεύουν τήν άποψη αυτή εί­ ναι οί: Πέτρος Κανίσιος. τήν άναστάσιμον. άλλα έχει τό αντίστοιχο νόημα τοϋ 'Ιουδαϊκού Σαβ­ βάτου. Νικηφόρος Πασχαλεύς. τήν βασιλίδα. φ. «Καί μετά τό σαββατίσαι. εΰχαριστοϋντες τω Θεώ καί έξομολογούμενοι εφ' οίς εΰηργέτησεν ημάς ό Θεός δια Χρίστου ρυσάμενος αγνοίας. Βερναρδάκης. 119. καί καθολική.55.π. Ώ ς κύριος του σαββάτου κατακρίνει. καί τοϋ θανάτου γέγονε νίκη έν Χριστώ». Δημητρίου Γ. τόμ. Τήν Κυριακή οί Χριστιανοί τε­ λούν τήν ευχαριστιακή σύναξη καί συνάμα γιορτάζουν τήν α­ νάσταση τοϋ Χρίστου 119 .Σ. όχι όμως τήν έβδόμην ήμέ­ ραν κατά τους 'Ιουδαίους. Δ. τήν ΰπατον πασών τών ήμερων' ήν περιμένων ό προφήτης ελεγεν' «εις τό τέλος. 'Ιγνατίου ©εοφόρου.Θ. καί αποστολική εκκλησία φυλάττει καί μετά τόν θάνατον του Χρίστου τό σάββατον. Ήμερα αργίας έγινε γιά τήν Εκκλησία ή Κυριακή. τήν Κυριακήν φαμεν συνέρχεσθαι αδιαλείπτως. 30. «Τήν άναστάσιμον τοϋ Κυρίου ήμέραν. «Ή όγδοη ήμερα». αναλυτικά. "Ετσι τό 'Ιουδαϊκό Σάββατο προσέλαβε στην Εκκλησία μιά τυπολο­ γική καί συμβολική σημασία. ή οποία λέγεται Κυριακή». Ήμερα «λατρείας του Θεού» γιά τους Χριστιανούς είναι ή Κυριακή.Ό Χριστός μέ τήν παρουσία του στον κόσμο δεν καταργεί τό νόμο του Σαββάτου. Κωνσταντί­ νος Οικονόμος καί άλλοι.Θ. Ή ήμερα της μελλοντικής παρουσίας καί δόξας τοϋ Χριστού στον κό­ σμο. άλλα τόν υπερβαίνει. Προς Μαγνησιείς 9. Ε. Αιαταγαί 'Αποστόλων Ζ'. Περί τοϋ Δεκάλογου. 120. υπέρ της ογδόης» εν ή καί ή ζωή ημών α­ νέτειλε. μέ ιδιαίτερη μάλιστα αυστηρότητα. έορταζέτω πάς φιλόχριστος τήν Κυριακήν. Γιά τήν «ογδόη ήμερα» βλ. Βικέντιου Δαμοδοϋ. 17 (1972). «Ή αγία λοιπόν. αλλά τήν πρώτην καί ογδόην.. 'Από τήν πρώιμη πατερική σκέψη ή Κυριακή χαρακτηρί­ ζεται ώς «βασιλίς καί ύπατος πασών τών ήμερων» 121 . σ. άλλα καί ή «ογδόη ήμερα» 120 . Δέν είναι μόνο ή πρώτη ήμερα της ε­ βδομάδος ή Κυριακή.Ε. 118 . Τονίζει τήν υπεροχή της αγάπης απέναντι στην τήρηση της αργίας του Σαββάτου.. 275-321.

οπως καί τίς μνήμες των αγίων. Γι' αυτό ε­ ξάλλου απαριθμεί δλες τίς Δεσποτικές καί τίς Θεομητορικές ε­ ορτές. Δίνει έμφαση όχι τόσο στην αργία.'Από τό άλλο ομως μέρος υπάρχουν αρκετοί συγγραφείς πού δίνουν τό ορθόδοξο πατερικό νόημα στην Κυριακή αργία. τρίτη εντολή». Ό πρώτος ά­ ξονας είναι. άσκηση της φι­ λανθρωπίας καί της αγάπης. Ή δεύτερη ομάδα συγγραφέων δέν περιορίζεται στην εξω­ τερική τήρηση της Κυριακής αργίας. 119 . 'Επιμένει στην τακτική προσέλευση στή θ. Προχωρεί σέ ουσιαστικό­ τερα θέματα της ορθόδοξης πνευματικής ζωής. Πά­ ριος. σ. Ειδικότερα ό άγ. Τονίζει ομως ότι οί Χριστιανοί οφείλουν νά πανηγυρί­ ζουν καί νά εορτάζουν πνευματικά. σέ αντίθεση με τους "Ελλη­ νες πού γιόρταζαν σωματικά καί τους 'Ιουδαίους πού γιόρτα- 122. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας διευρύνει τό περιεχόμενο τής εντολής γιά τήν Κυριακή αργία ώς εξής: «Νά έορτάζης τάς έορτάς σου. 'Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν οί: Κοσμάς ό Αιτωλός. Άθ.25. Ό δεύτερος άξονας αποχή άπό κάθε δργο καί κυρίως «μηχανικό»' δικαίωμα των δούλων νά μήν εργάζονται. Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. Ευχαριστία κατά τήν Κυριακή καί τονίζει τόν αναστάσιμο καί χαρμόσυνο χαρακτήρα της. Έξομολογητάριον. άγ. Ή διδασκαλία των συγγραφέων πού αντιπροσωπεύουν τήν 'Ιουδαϊκή παράδοση κινείται σέ δύο άξονες. Γιά τό Θεόφιλο όλες οί γιορτές πε­ ριέχουν τό χαρμόσυνο χαρακτήρα τής Κυριακής. Δαμασκηνός Στοιίδίτης. "Ετσι μπορούν εύκολα «νά ακροάζονται τά θεία λό­ για» 1 2 2 . 'Αγιασμό όλων των εορτών τοΰ χρόνου καί όχι μόνο της Κυριακής απαιτεί άπό τους Χριστιανούς ό Δαμασκηνός Στουδίτης. Νικόδημος 'Αγιο­ ρείτης προτρέπει τους πιστούς νά τιμούν τήν Κυριακή γιά τήν ανάσταση καί τήν ανακαίνιση του κόσμου. Τό 'ίδιο τονίζουν όλοι σχεδόν οί ιεροί συγγραφείς της ε­ ποχής τής Τουρκοκρατίας. ακρόαση της θείας Λειτουργίας. άλλα στην αποχή άπό τά έργα της ανομίας καί άπό κάθε βιωτική μέριμνα. Νικόδημος 'Αγιορείτης καί άλλοι. άλλα καί όλες τίς Δεσποτικές καί Θεομητορικές εορτές.

75-76. τίς ακολουθίες του εσπερινού καί τοΰ όρθρου 126 . Αυτό επιτυγχάνεται μέ τήν ακρόαση καί παρακολούθηση των ιερών ακολουθιών" του εσπερινού. εσωτερική αφύπνιση καί μετάνοια κατά τίς Κυριακές καί τίς αργίες λέγει ό Δαμασκη­ νός. Επικαλούμενος τίς Διαταγές τών αγίων 'Αποστόλων125 παρατηρεί ότι ό πιστός οφείλει νά παρακολου­ θεί δυό φορές τήν ήμερα. καί χάνεις τόν νουν σου καί τόν λογισμόν εις άτυχαις υπόθε­ σες. σ. "Αλλα μέσα πού οφείλει νά χρη­ σιμοποιεί ô Χριστιανός γιά τήν καλή χρήση της Κυριακής αρ­ γίας είναι ή μνήμη τοΰ θανάτου. "Οταν δέ γίνεται καλή χρήση της αργίας της Κυριακής.288. "Ετσι ή χάρη του Θεοϋ εγκαταλείπει τόν άνθρωπο. Ό αγιασμός ομως της Κυριακής καί τών εορτών δέν επι­ τυγχάνεται μόνο με τήν αποχή άπό κάθε εργασία καί συναλλα­ γή. καί γίνεσαι όλος διόλου του διαβό­ λου κατοικητήριον» 124 . καί τό πιοτόν ποτέ καλόν δεν εγεινε.103. σ. 120 του Μωϋ- . 34. σ. Γιατί «άπό τό φαγί τό περισσόν. α­ νακαινίζονται τά πάθη καί διασπάται ό λογισμός των Χριστια­ νών. 126. Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον σέως. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς γράφει ότι ό Χριστιανός οφείλει νά «σχολάζει άπό πάσα έργον μηχανικόν» 127 κατά τίς Κυρια­ κές καί τίς γιορτές.8. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. Πρέπει μάλιστα νά σημειωθεί ότι ό αγ.. τοΰ όρθρου καί της θ. 124. 127. Έξομολογητάριον. Δαμάσκηνου Στουδίτου. Τονίζει κυρίως τήν αναγκαιότητα της ά- 123.ζαν τυπικά 1 2 3 . 125. της κόλασης καί τοΰ παραδεί­ σου. καί άστοχας τόν Θεόν. «ταχύ» καί βράδυ. σ. μόνον καί τά άσπρα σου έξοδιάζεις. Ή αργία χάνει τό νόημα της.93. καί τήν ψυχήν σου ζημιώνεις καί τά πάθη του σώματος α­ νακατώνεις καί κακαΐς ορεξες μαζώνεις εις τήν ψυχήν σου. Γι' αυ­ τό χρειάζεται ιδιαίτερη εγρήγορση. Έξομολογητάριον. όταν συνοδεύεται άπό πολυποσία καί πολυφαγία. Νικόδη­ μος δέ συνιστά μόνο τήν ακρόαση τών ακολουθιών της Κυρια­ κής καί τών εορτών. Λειτουργίας..

121 . ο. 131. χάριτος. μετέχοντας καί άκροώμενοι τή θεία Λειτουργία. Βερναρδάκης 128 . Γιά τή μετοχή στή θ. Catechismus Catholicus. χωρίς νά είναι απαραίτητο νά «κοινωνεί». Μόνο όταν υπήρχε κώλυμα κανονικό. παρατηρεί ό Δ. Δίδεται έμφαση κυρίως στην ακρόαση τής θ. Θεσσαλονίκη 1986. Κανίσιος γράφει: «Ή εντολή 'κελεύει' τήν Κυριακή ή τήν γιορτή 'εν τή εκκλησία εύσεβώς άγεσθαι!-. όπως είναι γνωστό. Ευχαριστία. φ. «Εκείνο λοιπόν όπου πρέπει νά κάνωμεν είναι νά συντρέχωμεν είς τήν έκκλησίαν. σ. Κατά τήν περίοδο τής Τουρκοκρατίας παρατηρούμε μιά αποσύνδεση τής συμμετοχής στή θ.π. 'Ορθόδοξη πνευματική ζωή. Μπορεί κανείς νά συμμετέχει στή θ.56. 129. Ό εκκλησιασμός της Κυριακής είναι αναγκαίος «διά νά γείνωμεν κοινωνοί τής θείας χάριτος άκροώμενοι μετ' ευλά­ βειας καί κατανύξεως τήν ίεράν λειτουργίαν». τω έπιφοιτάν δηλονότι τω ίερώ καί τής λειτουργίας άκούειν» 131 . σ.έ.. Τό θέμα αυτό είχε.226. Λειτουργία ση­ μαίνει καί συμμετοχή στή θεία Ευχαριστία. 'Ιερά Κατήχησις. 'Απλώς περιορίζεται στή διαπίστωση δτι κατά τήν Κυ­ ριακή τοΰ Πάσχα μετελάμβαναν δλοι σχεδόν οί Χριστιανοί. Ευχαριστία άπό τή συμμε­ τοχή στή θ. Ευχαρι­ στία δεν κάνει καθόλου λόγο. Λειτουργία. Ευχαριστία. Στην πατερική παράδοση ή συμμετοχή στή θ. Περί τοϋ Δεκάλογου. Λειτουργία. Βλ. Ί . 'Αλλά δέν αναφέρει τίποτε γιά τή συχνή μετοχή σ' αυτό. Λειτουργίας συνδέεται άμεσα με τή συμμετοχή στή θεία Ευχαριστία 129 . Λειτουργίας όχι όμως καί τή συμμετοχή στή θ. καί νά άκούωμεν τήν ίεράν λειτουργίαν»130. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς επιμένει στό «πώς» πρέπει νά προσέρχονται οί Χριστιανοί στό μυστήριο. 128. 'Αναφέρει στην αρχή καταλόγους αμαρτιών καί κατηγορίες αμαρτωλών.64.κρόασης της θ. 130. δέν προσέρχονταν οί Χριστιανοί στό μυ­ στήριο. Γ. κεντρική θέση στην πνευματική ζωή τών πιστών. 'Αλλά ή ακρόαση τής θ. Λειτουργίας καί όχι στή συμμετοχή στή θ. Μαντζαρίδη. σ. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Στην ϊδια γραμμή ό Π. Καί καταλήγει στην άποψη δτι οι Χριστιανοί θά γίνουν κοινωνοί τής θ.59 κ.

άπαξ μεν εν τή σωτηρίφ του Χριστού καί Θε­ ού ημών Άναστάσει. Σημειώνουμε έδώ οτι δέν έχουμε στόχο τή διερεύνηση τοϋ τεράστιου αΰτοΟ θέματος.Ράλλη-Ποτλή.87. αν καί ερμηνεύει σχολαστικά τήν εντολή. Ευχαριστία κατά την Κυριακή. Στηρίζουν κυρίως τίς θέσεις τους στην 'Ορθόδοξη 'Ομολογία τοϋ Μογίλα καί στην μέχρι τότε διαμορφωθείσα ήθικιστική πρακτική. 122 . συνιστά στους πνευμα­ τικούς καί τους ποιμένες νά προτρέπουν τους Χριστιανούς «είς τήν μετάληψιν των άχραντων μυστηρίων. Νικηφόρου Πασχαλέως. Ε'. Δεύτερον δέ εν τή κοιμήσει τής άχραντου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου. σ. 'Εδώ έχουμε μιά επικίνδυνη γενίκευση καί ίσως σκόπιμη παρερμηνεία. Προσπαθώντας μάλιστα νά στηριχθούν στην παράδοση. Έξομολογητάριον. Ό Βικέντιος Δαμοδός. Περί τοΰ Δεκάλογου. φ. τόμ. 134. Ό κανόνας είναι ά­ πό τόν Τόμον τής 'Ενώσεως 135 τών βασιλέων Κωνσταντίνου καί Ρωμανού. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης καί ό Θεόφιλος Καμπά­ νιας επίσης δέν αναφέρουν καθόλου τό θέμα της μετοχής στή θ. Ό εκδότης τοΰ 'Ωρολογίου παρέλειψε τό πρώτο μέρος τοΰ κανόνα. όπου είναι ή πηγή τής χάριτος καί τής ευλογίας» 133 . Άθήνησιν 1855.8.58. σ. διά τό καί έν ταύταις προηγεΐσθαι νηστείαν. παρερμηνεύουν ή γενικεύουν καί τους ιερούς κανόνες. άλλα απλώς τό θίγουμε στή συνάφεια της ερμηνείας τών εντο­ λών τοϋ Δεκάλογου. Κατά τό IH' αιώνα τό θέμα τής συχνής θείας Κοινωνίας παίρνει άλλες διαστάσεις καί καθίσταται μιά άπό τίς αφορμές γιά τήν έριδα μεταξύ των «Κολλυβάδων» (Φιλοκαλικών) καί των αντιπάλων τους 1 3 4 . Σέ Ώρολόγιον.«'Υπήρχε κοινότης των μεταδιδομένων των άχραντων μυστη­ ρίων» 132 . άλλα έτσι αποσιωπείται ό σκοπός του. Γι' αυτό εξάλλου δέν είναι σε θέση νά δε­ χθούν τίς απόψεις των Κολλυβάδων. 135. εκδόσεως Βενετίας (1789) γράφονται καί τά έξης: «Τρίς τοϋ ένιαυτοΰ μόνον άξιωθήσεται τής Μεταλήψεως των Μυστηρίων. Ό 132. 133. καί τρίτον εν τή Γενεθλίω ήμερα Χριστού τοΰ Θεού ημών. Σύνταγμα θείων καί Ιερών κανόνων. Είναι όμως ενδεικτικό οτι οί αντίπαλοι των Κολλυβάδων εκπροσωπούν τήν προγενέστερη νομικίστικη παράδοση. καί τό εκ ταύτης όφελος».

γράφει ό Νεόφυτος. είναι ανωτέρα ή λογική τής αναίμακτου θυ­ σίας λατρεία. 140. Με τόν Πάριο συμφωνεί ό σ. Ό Άθ. Ή τήρηση καί ή «εργασία» των εντολών είναι ένα είδος λατρείας προς τό Θεό. 1799. Ευχα­ ριστίας. σ. Άθ. Περί συνεχούς μεταλήψεως. 'Αθήναι 1959.Πάριος μας πληροφορεί οτι αυτό πού προβάλλεται ώς κανόνας άπό τους πολεμίους της συχνής θείας Μεταλήψεως αναφέρεται μόνο στους τρνγάμους136.. φ.1798. Κολιτσάρας δέχονται οτι ό ίίγ. Θεοδωρήτου Μονάχου Άγιορείτου. Petit.103 κ. 141. έκδ. Περί τής Δεκάλογου. L. αλλά καί εν τή των εντολών εργασία» 139 . Διότι καθαρίζει άπό τά πάθη τόν άνθρωπο. Γρηγόριο Παλαμά. φ. «εν πνεύματι. 136. σ. είτε τελεστικαί. 139. τόν δικαιώνει καί τόν ενώνει μέ τό Δεσπότη τών απάντων 1 4 1 . "Αγιος Νικόδημος ό 'Αγιορείτης. Διονυσιάτου. έτσι ακριβώς καί οί Χριστιανοί πού βρίσκο­ νται στό χώρο τής χάριτος προσφέρουν λατρεία στό Θεό θυ­ σιάζοντας τά άλογα πάθη τής ψυχής «τή μαχαίρα τής εγκρά­ τειας» 1 4 0 . τόν αγιάζει. ελέγχει τους «πεπλανημένους» καί «παράφρονες» πού εμποδί­ ζουν τους πιστούς νά προσέρχονται στό μυστήριο τής Θ. Τή συχνή μετοχή στή θεία Ευχαριστία υποστηρίζει καί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης στό έργο του Περί τής Δεκάλογου καί μάλιστα στην ερμηνεία τής α' εντολής.392. «ΤΗΝΟΣ». Μεταγλωτίσθηκε άπό τόν άγιο Νικόδημο Αγιορείτη καί εκδόθηκε άφοϋ εμπλουτίσθηκε μέ διάφορα πατερικά κείμενα καί χωρία. Περί τής Δεκάλογου. Οί V. Περί τής συνεχούς μεταλήψεως. 'Αθήναι 1806. Grumel. ε'ίτε ήθικαί. τίς τελεστικές καί τίς ηθικές. Κι όπως οί 'Ισραηλίτες πού βρίσκονταν στή σκιά τοΰ νόμου θύοντες τά άλογα ζώα προσέφεραν λατρευτική λει­ τουργία στό Θεό. 137.110. Λατρεύουμε τό Θεό. Φαίνεται όμως οτι πρόκειται γιά δυό παράλληλα κείμενα. Νεοφύτου Καυσοκα­ λυβίτου. σ. βλ. τοΰ ëpγου Περί συνεχούς μεταλήψεως137 καί αναλύει διεξοδικά την ι­ στορία γενέσεως τοΰ κανόνα 1 3 8 . ου μήν εν μόνω. Τό έργο φέρεται ώς πόνημα τοΰ Μακαρίου Νοταρά. Πάριος καί Ί . Είσαγωγή-Κείμενο-Σχόλια. m. τό εαυτών 123 . «Αί ημών προς τόν Θεόν λατρείαι. Μακάριος είναι συγγραφεύς του έργου. 'Αλλά άπό όλες τίς μορφές τής λατρείας.. επισκόπου Κορίνθου. Πάριος στηριζόμενος στον άγ. δηλ.έ. Επιτομή. Θ. Μέ ολους αυτούς διαφωνεί ό Θεόκλητος Διονυσιάτης καί υποστηρίζει οτι είναι έργο τοΰ Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. 'Αθήναι.

Χωρίς νά επεκταθούμε περισσότερο. 'Αλλ' ή εντολή τής λατρείας του Σαββάτου. φυλάττονται από τους Χριστιανούς. 'Από τό άλλο μέρος είναι «φυσική». όχι διότι τά προσέταξεν ό Μωϋσής. «Διαφέρει λοιπόν άπό τάς άλλας έντολάς. ουχί τω άνενδεή καί ύπερπλήρει δε­ σπότη. τους αϋτω μετ' αυτής λατρεύοντας». καί βεβαία. "Οθεν έσυνέβη. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. φ. καί οΰτε αναφέρεται εις τά ήθη. όπως οί άλ­ λες εντολές 143 . καί έτσι έφαρμόζουσιν εις τήν φύσιν. ή οποία αναγκάζει τους ανθρώπους εις τό τηρεΐν καί φυλάττειν αυτά. εί τοίνυν των τω Θεώ λατρευόντων εστί τό εκ τής είρημένης μάλιστα μετέχειν τραπέζης' οϊ άρα μή μετέχοντες δήλοι είσιν ουδέ τάς άλλας ήθικάς λατρείας φημί δή τάς. γιατί τότε έλαβαν άόνήσιμον καί επικερδές αποτέλεσμα. Περί τής Δεκάλογου. Οί Κολλυβάδες δέ δέχονταν νά γίνονται τά μνημόσυνα την Κυριακή. αλλά διότι είναι Εμφυτα καί ένδιάθετα. καί παντοτιναί. Γι' αυτόν ή εν­ τολή τής αργίας του Σαββάτου δέν είναι «φυσική». οτι άγκαλά καί ό μωσαϊκός νόμος νά άνηρέθη. ολα δμως τά προστάγματα. Περί του Δεκάλογου. άλλ' εύμετάβολος. διότι αύταί είναι καί λέγονται φυσικαί. δικαιουσα άλλα καί τω τών απάντων δεσπότη ένοϋσα s. είναι αυτονόητο οτι είναι αμέτοχοι καί της «ηθικής λατρείας».1802. ώς εϊρηται έ­ νεκα του. Καί σέ άλλο σημείο τονίσθηκε οτι ό Δαμοδός στηρίζει τίς εντολές του Δεκάλογου καί στό φυσικό δίκαιο. ο.52ν-53. γιατί αναφέρεται στά ήθη πού αφο­ ρούν τήν έμφυτη λατρεία. Περί τής Δεκάλογου. αγιάζουσα. καί κατ' οΰδένα τρόπον ημπορούν νά λάβουν μεταβολήν. τω δεσπότη προσφέροντες» 142 . 142. φ. Δέν είναι βέ­ βαια «φυσική» ώς προς τόν καθορισμό τής ημέρας. Βικέντιου Δαμοδοϋ. αλλά εις τάς τελετάς καί οΰτε είναι φυσική. στή μυστική δηλ. διότι δέν έδιδάχθημεν άπό τήν φύσιν νά άποδίδωμεν έξωτερικήν λατρείαν εις τόν Θεόν μάλιστα τήν μία ήμέραν πα­ ρά τήν άλλην». σημειώνουμε εδώ &τι καί ή άλλη αφορμή τής έριδας τών Κολλυβάδων αφορούσε τόν τρόπο αγιασμού τής Κυριακής. τράπεζα. άλλα ευμετάβλητος καί τρεπτή. φ. Καί τοϋτο γίνεται. δέν είναι κατά πάντα στερεά. άνίσως καί θεωρήσωμεν τόν διορισμένον καιρόν."Οσοι δμως δε μετέχουν στό ανώτερο είδος λατρείας. ου μόνον καθαιρού­ σα.π. 1799.. Γράφει χαρακτηριστικά ô Νεόφυτος: «Τά δέ επί της μυστικής τραπέζης. ή οποία εκδηλώνεται καί εξωτερικά. Οί Ιουδαίοι τιμούσαν τήν έβδομη ήμερα. ων ώς εϊρηται διαφερόντως ύπέρκειται ή τής αναίμακτου θυσίας λατρεία. αληθώς έστι βρώσις καί πόσις. 143. 124 . όπου περιέχονται εις ταΐς δύο πλάκαις. διότι έθιγαν τό χαρμόσυ­ νο καί αναστάσιμο χαρακτήρα της. αλλ' ήμΐν τοις ένδεέσι δούλοις μνηστεύονται.

. Τήν ίδια εποχή (IH' αιώνας) ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης διαφοροποιείται κά­ πως μιλώντας συμβολικά γιά τό Σάββατο. ζημιώθηκαν. Κυριακή έγινε ή γέννησις καί ή Άνάστασις τοΰ Χριστού». Δέ σημαίνει 144. Δαμοδοϋ. Κοσμάς δέν ενδιαφερόταν μόνο γιά τήν εξωτερική τήρηση της Κυριακής αργίας. Ή Κυριακή είναι ή ήμερα τοΰ Κυρίου. Τοποθετούσε τήν Κυριακή στην έσχατολογική προοπτική τής Εκκλησίας καί τήν έβλεπε ώς ή­ μερα πρόγευσης των μελλόντων αγαθών.π. τά γήινα καί τήν Κυριακή νά σχολάζωμεν» 145 . Ό άγ.. 125 . Ή η­ συχία τής Κυριακής είναι απαραίτητη γιά νά «στοχαζώμεθα τόν θάνατον. φ.πό τό Θεό τήν ευεργεσία της δημιουργίας. Οί Χριστιανοί δμως τιμούν τήν Κυριακή. Καί καταλήγει: «Κυριακήν ήμέραν μέλλει νά άναστήση ό Κύριος όλον τόν κόσμον» 147 . γιατί δεν μπορούσαν νά εργάζονται τό Σάββατο. Μενούνου. γι' αυτό εξάλλου χα­ ρακτηρίζεται ή Κυριακή καί ώς «ογδόη ήμερα». σ. ήνοιξεν εις ημάς τήν στράταν της αιωνίου ζωής» 1 4 4 . ο. ο. 146.π. Αυτό τόν έφερε αντιμέτωπο μέ τους Ε­ βραίους καί τελικά του στοίχισε τή ζωή.Διδαχές.129. φ.Διδαχές. τόν Παράδεισον» 146 . Ό αγ. τήν Κόλασιν. Οί Εβραίοι. «Τό Σάββατον τε­ λευταία τής εβδομάδος υπάρχον κατασημαίνειν άν οίμαί που τόν τής τοΰ Σωτήρος ημών επιδημίας καιρόν» 148 . 148.55. σ.Διδαχές. "Εξι ήμε­ ρες μας χάρισε ό Θεός νά εργαζόμαστε «διά τούτα τά ψεύτικα. Ί . Ό Χριστός με τήν ανάσταση του τήν ήμε­ ρα της Κυριακής «έτελείωσεν δλον τό έργον της άπολυτρώσεως. 1806.π. Κατόρ­ θωσε μάλιστα νά μεταφέρει τό «παζάρι» πού γινόταν τήν Κυ­ ριακή στό Σάββατο. 147. Β.160. Κοσμάς ό Αιτωλός με τή διδασκαλία καί τά κηρύγ­ ματα του επέμενε στην τήρηση της Κυριακής αργίας.. δίδασκε. Περί τής Δεκάλογου. ο. πού είχαν τό εμπόριο στά χέρια τους. τά μάταια. Τήν άποψη οτι Κυριακή θά γίνει ή δευτέρα παρουσία συναντού­ με συχνά στην έκκλησιατική παράδοση.. Θέλοντας νά εξάρει ιδιαίτερα τή σπουδαιότητα τής ημέρας αυτής διδάσκει: «Κυριακή ήμερα έγινε ό Ευαγγελισμός. σ. Διέθεσαν χρήματα καί συνέβαλαν στή σύλληψη καί θανάτωση του. Περί τοϋ Δεκάλογου.237. 145..

'Αλλά όπως καί ή κατά σάρκα περιτομή.» 149 . Ό. φ. άλλα καί ώς ήμερα του μέλλοντος. άλλ' ώσπερ ή κατά σάρκα περιτομή οοτω τοι καί ό τοιούτος σαββατισμός . 1. Πρβλ. Αναφέρει ακόμη ό άγ. έτσι καί ό σαββατισμός τους αυτός δέ γίνεται δεκτός άπό τό Θεό 1 5 2 . 150. "Ετσι ό αγ. σ. 152.129.1808.π. εις δέ τήν έβδόμην ήμέραν.π. Κυριακή αξιώθηκε ό 'Ιωάννης ό Θεολόγος νά δει «τήν φρικτήν Άποκάλυψιν» 1 5 1 .160. Νικόδημος 'Αγιορείτης παραπέμποντας αόρι­ στα στους διδασκάλους τής Εκκλησίας.. Περί τής Δεκάλογου. ο. Εντύπωση προκαλεί ή άποψη οτι Κυριακή έγινε ό Ευαγγε­ λισμός καί ή Γέννηση τοΰ Χρίστου. Σέ άλλο ομως σημείο. ήσύχασεν δίδοντας καί εις ημάς παράδειγμα» 150 . 'Απέχουν άπό κάθε αμαρτία καί σαρκική επιθυμία.. 'Επιτελούν 149.10.. λέει: «Επάνω εις εξι ήμερες τά έκαμεν ό Θεός όλα. Μενούνου. Επεξηγεί βέβαια τίς διαφορετικές του απόψεις ώς έξης: «Έπρόσταξεν ό Πανάγαθος Θεός καί έγιναν επτά ήμέραι καί πρώτην ήμέραν τήν Κυριακήν έκαμεν ό Θεός καί τήν έκράτησε διά λόγου του. ήγουν τήν Κυριακήν. απόβλητος ην παρά Θεώ». Ί . «Σαββατίζουσιν γάρ οί 'Ιουδαίοι κατά τόν νόμον τήν σάρκα τηροϋντες Ε­ ξω πόνου παντός καί άργίαν έπιτηδεύοντες τήν ώς έν Εργοις σωματικοΐς.. . άλλα και ως έβδομη καί ογδόη ήμερα. Τίς ίδιες απόψεις υποστη­ ρίζει καί ό άγ. Πηδάλιον. Άποκ. σ. σ. Κάθε τοποθέτηση βέβαια έχει καί τήν ανάλογη επεξήγηση. Προσπαθούν νά αποδώσουν τό πραγματικό νόημα καί βλέπουν τήν Κυριακή οχι μόνο ώς πρώτη. Κυριακή διέβησαν οί 'Ισραηλίτες τήν Ερυθρά θάλασσα. άφοϋ βλέπει τήν Κυριακή καί ώς πρώτη ήμερα καί ώς έβδομη. 151. 126. Οί Χριστιανοί πού επιθυμούν τόν πνευματικό σαββατισμό απέχουν άπό κάθε πράξη πού αντίκειται στό θείο θέλημα. όταν αναπτύσσει τή διδαχή του γιά τή δημιουργία.ομως οτι υπάρχει κάποια διαφωνία μεταξύ των εκκλησιαστι­ κών διδασκάλων. Διδαχές. ώς ογδόη ήμερα. Τηρούν τήν αργία του Σαββάτου οί 'Ιουδαίοι φροντίζοντας ή σάρκα νά είναι εξω άπό κάθε κόπο καί πόνο. Ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης διαστέλλει τήν αργία των Χριστιανών άπό έκείνην των 'Ιουδαίων. Κοσμάς φαίνεται νά αντι­ φάσκει.647. Νικόδημος οτι Κυριακή έγινε τό θαϋμα τοϋ πολλαπλασια­ σμού των πέντε άρτων.

Όδηγοϋνται έ­ τσι προς τήν πνευματική θεωρία. Γιατί με αυτόν τόν τρό­ πο θά επέτρεπε νά λατρεύεται ή κτίση καί νά παραμελείται ό κτίστης καί δημιουργός. «Ούκ άροϋσιν έπ' έργων τόν πόδα. Ό επίγειος βίος τών αγίων είναι πλήρης άπό άγα153. 1808.την «όνησιφόρο» αργία. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. καί τήν εορτή τής Πεντηκοστής. 'Αργίας τοις έξ αμαρτιών καί σαρκικών επιθυμιών τύπον έπλήρου τής κατά Σάββατον αρ­ γίας ή δύναμις». Οί Χριστιανοί τιμούν τίς ήμερες των εορτών. δηλώνει τήν α­ νάπαυση καί τήν τρυφή τών αγίων. Περί-τής Δεκάλογου. φ. «έβδομη σημαίνει τής του πατρός ημών επιδημίας τόν χρόνον καθ' öv έν άγιασμώ σαββατίζομεν. 157. Γιά τό Νεόφυτο ό ίδιος ό Θεός είναι «Σάββατον. ούτος σαββατίζει πνευματικώς. φ. Καί όπως ή κατά σάρκα περιτομή γίνεται στό χώρο τής 'Εκκλησίας πνευματική. απέχοντας άπό κάθε τι πού αντίκειται στο θέλημα του Θεοΰ 153 . 1808. Περί τής Δεκάλογου. έπιτελοΰσι δέ μάλλον τήν ευαγή καί όνησιφόρον άργίαν. τών έν σώματι μόχθων. τό χρήναι κρατεΐν έπιδούς τοις ίεροΐς θεσπίσμασιν. "Ο. 1809. τών τής αμαρτίας έργων άποπαυόμενοι 155 . έπί γε φημί τοις αίσχίστοις καί βδελυροϊς καί άπηχθημένοις Θεώ πράγμασι... τής πρώτης κάθε μηνός. καί άγίαν αληθώς ήμέραν επιτελεί». παρατηρεί ό Νεόφυτος. ό Χριστιανός καλείται νά έκκόψει τό θέλημα του αρ­ χίζοντας άπό τήν αγία ήμερα τής Κυριακής. Ή Κυριακή αργία.π. Περί τής Δεκάλογου. 156.1807.. της ψυχής άνάπαυσις καί τών κατά δικαιοσύνην πόνων κατάπαυσις» 154 . «Ει τις παύσαιτο τών ιδίων έργων. 'Αλλά καί ή συμμετοχή σέ έργα πού ωφελούν τήν ανθρώπινη ψυχή. τοϋτ' εστί ού βαδίζουσιν πρακτικώς. 127 . 155. Μέ τόν ίδιο συμβολικό τρόπο σχο­ λιάζει τήν εορτή τής «νεομηνίας». Ό Θεός δέ θέλει νά τιμούν οι Χριστιανοί τίς ήμερες των αργιών καί των νεομηνιών καθεαυτές. Διά μέ­ σου της τιμής τών ήμερων αυτών τιμάται ό Θεός. φ. Περί τής Δεκάλογου. 'Αληθινός σαββατισμός δέν είναι μόνο ή αποχή άπό τά έρ­ γα τής φαυλότητας καί τής αμαρτίας. «τήν έπί τέλει τών αιώνων» 157 . τών Κυριακών καί των νεομηνιών συμβολικά. φ. ήτοι τών έαυτοϋ θελημάτων. Οί Χριστιανοί υπερ­ βαίνουν καί αδρανοποιούν τή σκιά τοΰ νόμου. Τέλος γιά τήν Κυριακή σημειώνει. Επειδή οί επιθυμίες έχουν σάν σκοπό τή φι­ ληδονία. έτσι καί ό σαββατισμός 156 . 154. φ.1809. δη­ λαδή.

Ό άγ.287. Έκεΐ θά ζουν οί άγιοι μακριά άπό κάθε μέριμνα καί φροντίδα. Στή σύναξη τής Κυριακής δίδεται ή ευκαιρία νά προσφέ­ ρεις γιά τήν αγορά τών αναγκαίων σκευών τής Εκκλησίας. άλλα καί έντονα κοινωνικός. προτρέπει ό Δαμασκηνός Στουδίτης. ή Κυριακή δηλαδή. Στό τραπέζι πού θά παραθέσεις στή γιορτή ενός αγίου.θοεργίες. Λόγος περί αργίας τής κατά τό Σάββατον. γιά τους ασθενείς καί γέροντες. 161. 160. Παύλος 1 6 2 καί συνιστά τήν ά158. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Θά ζουν την «έν αναπαύσει καί άγιασμφ ζωήν» 158 . 159. 680Α. σ. Ό χαρακτήρας της Κυριακής αργίας δέν είναι μόνο πνευ­ ματικός. καμάτους. νά σέ συγχωρήσουν «καί τότε νά σου δώση ό Θεός εσένα περισσότερα καλά» 1 6 0 . Κυρίλλου 'Αλεξανδρείας. 162. στον όποιο συχνά παραπέμπει 159 . άλλα ακολουθεί τήν προγενέστερη πατερική παράδοση καί μά­ λιστα τόν άγ. PG 73. 16. κα­ ταλήγει ό Πλάτων Μόσχας. Α • Κορ.192. τήν οικοδομή νοσοκομείων. Περί τής Δεκάλογου. Πλάτωνος Μόσχας. Πρβλ. Στό σημείο αυτό ό Νεόφυτος δέν πρωτοτυπεί. Ή διάκριση αυτή είναι μάλλον μεθοδολογική παρά ουσιαστική. Νικόδημος 'Αγιορείτης θυμίζει στους Χριστιανούς τή «λογία» πού «διορίζει» ό άπ. Οί περισσότεροι εκ­ κλησιαστικοί συγγραφείς δέν παραλείπουν νά τονίσουν τήν κοινωνική διάσταση της Κυριακής αργίας καί των εορτών. δώσε στους φτωχούς νά φάνε. 128 .1809. ίδρωτες. καί προγεύεται ό πιστός τήν αιώνια α­ νάπαυση καί σαββατισμό στην αιωνιότητα. Λόγος πεζή φράσει εις τόν Αεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. Κύριλλο Αλεξανδρείας. φ. τήν υποδοχή τών ξένων καί τήν εξα­ 161 γορά τών αιχμαλώτων . "Ετσι αγιάζεται τό Σάββατο του Κυ­ ρίου. σ. Καί άν έχεις «περισσά φαγητά». κάλεσε τους φτωχούς «οπού δέν δύ­ νανται νά σοϋ τά ανταμείψουν». γιά τή σύσταση σχολείων. οπως κατέπαυσεν ό Θεός άπό τά έργα του την έβδομη ήμερα. Στή βασιλεία τοϋ ©εοΰ αυτά θά καταπαύσουν. 1-2. καί όχι τους πλούσιους καί τους άρχοντες. 'Αντίθετα οί Χρι­ στιανοί πού δέ συνεισφέρουν γιά τίς ανάγκες πού προαναφέρ­ θηκαν άμαρτάνουν καί βεβηλώνουν τήν ημέρα του Κυρίου. πόνους.

επισημαίνει ô άγ. "Εμφαση στά κοινωφελή έργα κατά τήν Κυριακή δίδει καί ό Δ. νά φροντίζωμεν έλεουντες τους πτωχούς καί λόγοις καί έργοις ότι καλόν δυνηθώμεν νά πράξωμεν» 166 . Κοσμάς ô Αιτωλός 164 . 165.238. νά παρηγορώμεν καί νά εύγάζωμεν φυ­ λακισμένους. Μέ χαρισματική απλότητα.ναγκαιότητα της προσφοράς γιά τους φτωχούς. άλλα νά δίδεται ελεημοσύνη. «Τό κέρδος της Κυριακής μή τό σμίγεις εις τήν σακκούλα σου. Ί . σ. Τό κέρδος της Κυριακής «είναι άφωρισμένο καί κατηραμένο».76. σχολεία. 166. ο.. χωρίς βέβαια νά παραθεωρεϊ τόν πνευματικό χαρακτήρα τής Κυριακής. Διδαχές. ο. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας συνοψίζει τήν κοινωνική προσφο­ ρά ως έξης: τήν Κυριακή ως Χριστιανοί έχουμε χρέος «νά τρέχωμεν εις αγαθοεργίας. Ή προσφορά αυτή γίνεται βέβαια «εις τήν συναγομένην εν ταΐς έορταΐς έλεημοσύνην των πτωχών» 163 . Κο­ σμάς διδάσκει τή σπουδαιότητα τής κοινωνικής προσφοράς. 129 .237. 163. Βερναρδάκης. διά νά ευλόγηση ό Θεός τά πράγματα σου». δρόμοι. σ. νοσοκομεία. αλλά καί σαφήνεια ό άγ.. μόνον δώσε το έλεημοσύνην. τό κέρδος δέν πρέπει νά κρατείται άπό αυτόν πού που­ λά. διότι τήν μαγαρίζεις. Μενούνου. Ταμείον 'Ορθοδοξίας. Επειδή ομως τήν εποχή πού εξετάζουμε υπήρχε μεγάλη ανάγκη σχολείων καταλήγει: «Κατά τό παρόν σέ συμ­ βουλεύω νά τό δώσης εις τό σχολεϊον. 'Εκκλησίες. Έξομολογητάριον. διά νά ευλόγηση ό Θεός τά πρόβατα σου» 165 . 103-4. Διδαχές. βρύσες κατασκευάζονταν τήν Κυριακή μέ τήν προσφορά «προ­ σωπικής εργασίας» του κάθε Χριστιανού.π. άλλα αντίθετα τήν ενε­ θάρρυνε τόσο στους χρόνους τής δουλείας όσο καί αργότερα. 164. 'Απευθυνόμενος επίσης προς τους κτηνοτρόφους συνι­ στά τό «γάλα τής Κυριακής» νά δίδεται στους πτωχούς ή τήν Εκκλησία. "Ετσι απευθυ­ νόμενος προς τους εμπόρους τους λέγει: Σέ περίπτωση ανά­ γκης νά πουληθούν διάφορα «φαγώσιμα» πράγματα τήν Κυ­ ριακή. σ. ο. Τή συνήθεια αυτή ό­ χι μόνο δέν απαγόρευε ή 'Εκκλησία.π.

.

'Ορθόδοξος Διδασκαλία. σ. Στην Εκκλησία ομως τό δεύτερο μέρος του'Δεκάλογου πρέπει νά εκλαμβάνεται ώς περιοχή φανερώσεως τής αγάπης. Θεσσαλονίκη 1974. σ. 131 . Γιά τή χριστιανική θεώρηση των σχέσεων αυτών βλ. τόμ. Καί ό περιορισμός τής αγάπης σέ νομικά πλαίσια εμποδίζει τους πιστούς νά φθάσουν στην τελείωση. Ό Πλάτων Μόσχας γράφει: «Αί προειρημέναι τέσσαρες έντολαί διδάσκουσι περί Θεοϋ καί της οφειλομένης εις τόν Θεόν λατρείας' αί έπόμεναι δξ άποβλέπουσι τόν πλησίον' καί έχουσι τέλος γενικώς τήν είρηνικήν καί εύδαίμονα ζωήν της πολιτικής κοινωνίας»2.ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ Τό δεύτερο μέρος του Δεκάλογου αναφέρεται στίς διαπρο­ σωπικές σχέσεις1 των ανθρώπων. Κατήχησις. Θεολο­ γία καί διαπροσωπικαί σχέσεις κατά τόν Μ.196' Κων/νου Οικονόμου. ο. Φώτιον. Δε διαφέρει καθόλου άπό τό εθιμικό δίκαιο καί τους πολιτικούς νόμους πού αφορούν τίς σχέσεις των πολιτών. "Ετσι ομως χάνει τή θεολο­ γική του δυναμική καί τό πραγματικό του νόημα.103. άλλα τό ζητούμενο γιά τους Χρι­ στιανούς. Ή τέλεια αγάπη δέν είναι πάντοτε τό δεδομένο. Πλάτωνος Μόσχας. Γιούλτση. Παρουσιάζεται δμως συχνά καί Ιδιαίτερα κατά την Τουρ­ κοκρατία ώς κώδικας κοινωνικής συμπεριφοράς πού ρυθμίζει τίς σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Β.έ. 2. Α'. Στην πορεία ομως γιά τήν τελείωση είναι αναγκαία 1.π. σ. 87 κ..

Πλάτωνος Μόσχας. 5. σ. ο. Γιά τόν άγ. Συνοψίζουν δηλαδή τά δύο μέρη τοΰ Δεκάλογου στίς δύο αγάπες προσδίδοντας σ' αυτές τήν ëvvoia τού καθήκοντος 3 . Νικηφόρου Πασχαλέως. Οικονόμου τοϋ έξ Οικονόμων. "Ετσι λ. ό ορθόδοξος άπό τόν έτερόδοξον. ακόμη καί τους αλλόθρησκους.. Μέ τήν επίδραση τοϋ σχολαστικισμού. "Ετσι πολλοί συγγραφείς αναφέρονται στά «καθήκοντα προς τό Θεό» καί τά «καθήκοντα προς τόν πλησίον». ή αγάπη καί ή φρον­ τίδα γιά τους εχθρούς έχει μεγαλύτερη αξία άπό τήν αγάπη πού απευθύνεται προς τους οικείους.καί άλλα μέσα.χ. καταδικάζεται ή «ξεχωριστή φιλία» μέ Εβραίους. Κοσμά τόν Αιτωλό όμως. "Αλλοτε διευρύνεται καί καλύ­ πτει όλους τους ανθρώπους. ό ευεργέτης καί ό φίλος άπό τόν έχθρόν καί άντίπαλον»5. Ή έννοια του «πλησίον» παρουσιάζει σημαντικές διαφο­ ρές κατά τήν Τουρκοκρατία. Έξομολογητάριον. «Μεταξύ των δύο μεγάλων καθηκόντων ήγουν της προς τόν Θεόν καί της προς τόν πλησίον αγάπης. 132 . Γιά τόν ϊδιο λόγο συνιστάται ή αποφυγή των συναναστροφών μέ αιρετικούς Χριστιανούς. ό συμπατριώτης άπό τόν ξένον. 'Ορθόδοξος διδασκαλία. στον όποιο καταφεύγουν συχνά οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας.167-168. Βέβαια υπάρχουν καί συγγρα­ φείς πού βλέπουν τήν αγάπη ώς καθήκον. ή Ιατρεία άπό αυτούς καί ή συμμετοχή σέ κοινά γεύ­ ματα καί λουτρά4. 4. «ό φόβος». Κατήχησις.64. Πλάτωνος Μόσχας.π. Στους συγγραφείς πού επηρεάζονται άπό τό σχολαστικό πνεύμα παρατηρείται μιά διαβάθμιση της έννοιας τοΰ «πλη­ σίον». ενίοτε θεωρείται έναντιότης.168-169' Κ. σ. ε­ νώ άλλοτε περιορίζεται μόνο στους ομόδοξους. τά όποια χαρακτηρίζονται άπό τη «σκιά» τοϋ Νόμου. οσάκις είναι αδύ­ νατον νά φυλάξη τις τήν προς εαυτόν καί τόν πλησίον άγάπην χωρίς νά α­ θέτηση τήν προς τόν Θεόν». Γιά τους Χριστιανούς κάθε «ανθρώπινη» αξιολόγηση γιά τό χαρακτηρισμό τοΰ πλησίον 3. "Οταν υπάρχει κίνδυνος της πίστεως. σ. σ. « Ό πατήρ ή ό συγγενής μου είναι πλησιέστερος είς έμέ. οί δύο αγάπες πήραν τήν έννοια του «καθήκοντος».86. έχει σχέση με τήν πνευματι­ κή κατάσταση των Χριστιανών στους οποίους απευθύνονται. άλλα καί τοΰ εύσεβισμοΰ πού καλλιεργήθηκε καί στό χώρο της 'Ανατολής. άπό τόν ξένον ή τόν άγνώριστον.

225-26. Διδαχές. Κοσμά είναι ό κάθε άνθρωπος. κι όσα πάρης δώσε τα εις εκείνον οπού αδίκησες. αδελ­ φοί μου. Τούρκος. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. γιά τόν άγ.κόλασιν πηγαίνουν»6. Γίνονται φίλοι τοΰ Θεού μόνον όταν αγα­ πούν τους εχθρούς τους 9 . διατί είναι κατηραμένο»7. Καί καταλήγει στην παράδοξη γιά τήν κοσμική σκέψη άποψη: "Αν δέν δχεις αρκετά γιά νά αποκαταστήσεις τήν αδικία πού διέπραξες. Γιά νά γίνουν οί Χριστιανοί «υίοί του Θεού». όσοι αδικήσατε ή Χριστιανούς ή Τούρκους ή Ε­ βραίους ή Φράγκους νά δώσετε τό άδικον οπίσω. παρά νά είσαι εδώ ελεύθερος καί αύριο νά πηγαίνεις είς τήν Κόλασιν»8. 6. γιά νά τους συγχωρέσει καί νά δεχθεί τή μετάνοια γιά τίς αμαρτίες τους. 7. ΔαμοδοΟ.δεν μπορεί νά έχει ουσιαστική σημασία. σ.π. νά τους ποτίζουν καί νά λένε «καλό διά λόγου τους». οφεί­ λουν νά ευεργετούν καί νά αγαπούν αυτούς πού τους μισούν καί τους βλάπτουν. «Διά τούτο. μιμούμενοι τό Χριστό. ο. Μενούνου. φ. «πήγαινε καί εσύ. εις τήν . Οί Χριστιανοί καλού­ νται νά άγαποϋν τους εχθρούς τους. συνιστά ό σοφός διδάσκαλος. Χριστιανός. Φράγκος. Καλύτερα αδελφέ μου. Περί τοΰ Δεκάλογου. 9. Ί. νά τους συγχωρούν. «Πλησίον». σ. Οί Χριστιανοί δέν περιορίζονται στην αγάπη προς τους α­ δελφούς.160. Διδαχές. «χίλιες χιλιάδες καλά νά κάμουν. "Αν δέν άγαποϋν. καί τό αίμα τους νά χύσουν διά τήν άγάπην του Χριστού. πουλήσου σκλάβος.227' πρβλ.161.π. 'Ανάλογες θέσεις συναντούμε καί στό Θεόφιλο Καμπά­ νιας. νά τους τρέφουν.π. 133 . σ.. Διδαχές. 8. δέ φροντίζουν καί δε συγχω­ ρούν τους εχθρούς τους. Καλούνται ακόμη νά παρακαλούν τό Θεό γιά τήν ψυχή τους.. Β. νά είσαι σκλάβος εδώ είς τό σώμα πέντε δέκα χρόνους καί νά πηγαίνεις εις τόν Παράδεισον. Εβραίος. "Ετσι μόνο αποκτούν παρρησία νά απευθύνονται προς τό Θεό. ο. 'Αγαπούν καί τους εχθρούς τους ακόμη. ο.

Διαθήκη επίσης χρησιμοποιούνται συχνά οί έννοιες της πατρότητας. Ί .8. Παύλος απευθυνόμενος προς τους Έφεσίους συνιστά στά παιδιά νά υπακούουν καί νά τι­ μούν τους γονείς θυμίζοντας τή σχετική εντολή του Δεκάλογου 11 . 13. 12. 5. Θεσσαλονίκη 21983. Ί. Εύ­ στοχα παρατηρήθηκε δτι ή αγάπη των γονέων προς τά παιδιά καί αντίστροφα ή αγάπη των παιδιών προς τους γονείς είναι φυσική καί αυτονόητη. Α ' Τιμ. Ό άπ. Μαντζαρίδη. 'Ορθόδοξη πνευματική ζωή. 'Υπάρχει ομως μιά λεπτή καί ουσιαστι­ κή διαφορά. γιά νά δηλωθούν οί σχέσεις τών ανθρώπων μέ τό Θεό καί μετα­ ξύ τους. Διαθήκης όσοι αδιαφο­ ρούν γιά τους οικείους ταυτίζονται μέ τους άρνητές της πίστεως 12 . Ό Θεός είναι κοινός Πατέρας όλων τών ανθρώπων. ενώ ή αγάπη τών παιδιών είναι καταρχήν του­ λάχιστον ιδιοτελής. «Καί πρε- 134 . Στην άγιοπατερική παράδοση ή αγάπη προς τους φυσι­ κούς γονείς συνδέεται μέ τήν αγάπη προς τό Θεό. 1096ΑΒ. εκτός άπό τήν πέμπτη εντολή. «Ei δέ τις τών ιδίων καί μάλιστα τών οικείων ού προνοεί τήν πίστιν ήρνηται καί £στιν απίστου χείρων». Ή αγάπη τών γονέων καί ιδιαίτερα της μητέρας έ­ χει άνιδιοτέλεια.1. Στην 'Αγία Γραφή. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. 11. Πρβλ. Βικέντιου Δαμοδοϋ.62. 14. σ. Θεσσαλονίκη 1986. Στην Κ. "Ετσι τά 10.64. Οί άνθρωποι ώς παιδιά τοΰ ίδιου Πατέρα είναι καί αδελφοί. γιατί συνδέεται μέ τή βιολογική τους επιβίωση 10 . «Τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου. Ό Χριστός μέ τήν ένανθρώπισή του αποκαλύπτει στους ανθρώ­ πους τό Θεό Πατέρα.. Μέ τή διδασκαλία καί κυρίως μέ τήν πα­ ρουσία του στον κόσμο φανερώνει τή σωστή σχέση τοΰ άνθρω­ που μέ τό Θεό Πατέρα 13 . 1-4. 6.» Ή πέμπτη εντολή τοΰ Δεκάλογου αναφέρεται στην τιμή των παιδιών προς τους γονείς καί τή φροντίδα γι' αυτούς.141. της υίότητας καί της αδελφότητας. PG 150. Οί γονείς εί­ ναι «μετά Θεόν αίτιοι τοΰ είναι» 14 τών παιδιών τους.Μαντζαρίδη. σ. Έφεσ. Περί τοΰ Δεκάλογου. βρί­ σκουμε καί άλλα κείμενα πού αναφέρονται στό θέμα τών σχέ­ σεων γονέων καί παιδιών. φ. Χριστιανική 'Ηθική. Γ. Γρηγορίου Παλαμά. Γ.. Σέ άλλο σημείο της Κ.

16.π. άμή ακόμη διότι έκ της αγάπης των γονέων φανερώνεται μάλιστα τό σημεϊον της αγάπης τοϋ Θεοΰ.. προτείνεται ή φυγή ή καί τό μίσος ακόμη. μετά Θεόν. «Ή δέ τετάρτη τήν προς τους τεκόντας άφοσιοϋται τιμήν. PG 150. "Αν οί γο­ νείς εμποδίζουν τά παιδιά στην πίστη προς τό Θεό ή στην τήρη­ ση της 'Ορθοδοξίας. ου μόνον φεύξη. "Οθεν άνίσως καί δέν τιμώμεν. 1811. Περί της Δεκάλογου. Γρηγόριο Παλαμά. ποίαν τιμήν καί λατρείαν θέλει δώσωμεν εις τόν Θεόν τόν άριστον. οχι μόνον διότι ό εγγύτερος πλησίον είναι οί γονείς. Τιμούνται μέ τέσσερις τρόπους. Στό δίπτυχο αυτό περιστρέφεται ό υπομνηματι­ σμός της πέμπτης εντολής άπό τόν αγ. αυτούς καί τιμήσεις. καί άκρον πατέρα. PG 150. υπακοή καί ευχαριστία. 1096ΑΒ. έτερόδοξοί τίνες οντες. Οί κατά πνεύμα πατέρες είναι χειραγωγοί και μύστες στην κατά Χριστόν ζωή. τους οποίους πρέπει νά άγαπώμεν διά τήν άγάπην του Θεοΰ. καί αγαπή­ σεις' ει καί προς τήν του Θεοΰ άγάπην ή προς εκείνους συνερ­ γεί" ει δέ μή συνεργεί. αιδώ. «Ούκοϋν καί σύ. αλλά καί μισή­ σεις» 15 . Οί πνευματικοί προσφέρουν σ' αυτόν τό «εύ είναι». έτσι τι­ μούν καί τους πνευματικούς πατέρες.» 15. 1096C. Ή αγάπη αυτή δεν πρέπει νά συγκρούεται μέ την αγάπη προς τό Θεό.παιδιά τιμούν καί αγαπούν τους γονείς. οϋτε σεβόμεθα τους γονείς μας. Τιμή λοιπόν καί αγάπη τών παιδιών προς τους φυ­ σικούς γονείς. Μέ αγάπη. φ. Οί σαρκικοί γονείς χορηγούν στον άνθρωπο τό «είναι». καί μάλιστα προς τήν αληθή καί σωτήριον πίστιν. ο. οί μέν τό απλώς είναι' οί δέ τό εύ είναι παράσχοντες' ö έστι σαρκι• κοί τε και πνευματικοί». Ό Νεόφυτος επισημαίνει οτι οί γονείς τών Χριστιανών εί­ ναι σαρκικοί καί πνευματικοί. "Οπως τιμούν οί Χριστιανοί τους φυσικούς γονείς. 17. Οί σαρκικοί γονείς οφείλουν νά φρο­ ντίζουν γιά τίς ανάγκες διαβίωσης καί εκπαίδευσης τών τέ- πόντως είναι ή πρώτη άπό τάς αλλάς. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Κα­ τά τήν εποχή της Τουρκοκρατίας τή διδασκαλία αυτή διασώζει ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης17. ούτοι δέ εΐσιν διττοί. φεύξη άπ' αυτών αμέσως' άν δε σοι καί έμπόδιον ώσι. Μεταδί­ δουν τό φωτισμό της γνώσεως καί διδάσκουν τή φανέρωση της αλήθειας 16 . άλλα καί ανάλογη αγάπη προς τους πνευματι­ κούς πατέρες. 135 .

où μόνον Θεοϋ έντολήν παραβαίνει. 1 (1982).288.381. ΝΟΜΟΣ.. νά τιμώμεν. 'Αλλά στό νομοκάνονα τοϋ Μαλαξοΰ υπάρχει μιά σημαντική διαφοροποίη­ ση. δηλονότι θέλει δόσει κακόν θάνα­ τον» 21 . Καί καταλήγει επαναφέροντας τή νομική παλαιοδιαθηκική αντίλη­ ψη: « Ό κακολογών πατέρα ή μητέρα θανάτω τελευτάτω ό Θε­ ός προστάττει» 20 . ή μητέρα. Ό Δαμασκηνός συνιστά ακόμη ή τιμή καί ή αγάπη νά επεκτεί­ νεται προς δλους τους οικείους καί μάλιστα τους μεγαλύτε­ ρους στην ηλικία. Είναι αλήθεια οτι έχουμε κάποια διείσδυση του νομικού πνεύματος των Νομοκανόνων στό χώρο της Θεολο­ γίας. κεφ. καί αυτό νά τό ύπομείνης" διότι ό πατέρας είναι δεύτερος άπό τόν Θεόν είς τό παιδί εις τούτον τόν κόσμον» 18 .κνων.77-78' πρβλ. θανάτω τελευ­ τάτω' ό Θεός προστάττει'». «Νομοκάνων». ή εντολή τοϋ Θεοΰ αλλά καί ό πολιτικός νόμος «προστάζουν νά τιμώμεν καί νά θερα'πεύωμεν μέ καλήν γηροκομίαν τους γονείς μας» 1 9 . σ.π. Μάλιστα ή μεταφορά αυτή γίνεται πιό ευδιάκριτη στό δεύτερο μέρος τοϋ Δεκάλογου πού εξετάζουμε. Έξοδ. Βέβαια τήν ερμηνεία αυτή δέν πρέπει νά τήν εκλάβουμε κατά γράμμα. 21. ' Ό κακολογών πατέρα. Θεσ­ σαλονίκη 1985. ο. Οί φυσικοί γονείς είναι εκείνοι.Ε. Τά παιδιά £χουν χρέος νά υπομένουν γι' αυτούς τά πάντα. σ. καί νά θεραπεύωμεν μέ καλήν γηροκο­ μίαν τους γονείς μας' καί οποίος ούτω δέν κόμη.Ε. σ. τους οποίους οί Χριστιανοί δέν πρέπει νά αφήσουν νά «πεινάσουν νά διψάσουν καί νά κακοπαθήσουν». θανάτω τελευτήσει.77-78.Ο. Τό «θανάτω τελευτάτω ό Θεός προστάττει» αποδίδεται IS. 15-16.Ν. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. ΦΟΓ (573) στην Ε. Οί πνευματικοί πατέρες δχουν χρέος νά χορηγούν πνευ­ ματική τροφή καί παράδειγμα ζωής. άλλα καί έκ του νόμου βαρέως παιδεύεται' καί άν τους γονείς του άτιμάστι φονεύεται. Γράφει λοιπόν ό Μαλαξός: « Ό κακολογών πατέρα ή μη­ τέρα. 21. «Καί εάν μέλλη καί εις τήν φυλακήν νά σέ βάλουν διά τό χρέος του πατρός σου. καί ό νόμος ό πολιτικός μας προστάζουσι νά σεβώμεθα. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. «Καί ή φύσις.. 20. καί ή εντολή του Θεοΰ. σ.Λόγος πεζή φράσει είς τόν Αεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. 19. 136 . Ό Θεόφιλος Καμπάνιας σημειώνει: Ή φύση. Ό Δαμασκηνός Στουδίτης ύπομνηματίζοντας τήν πέμπτη εντολή δέν αναφέρει τους πνευματικούς πατέρες.

φ.από τό Μαλαξό «θανάτω τελευτήσει» δηλ.10' 30. σ. Περί τοϋ Δεκάλογου. βλά­ πτουν ή υβρίζουν τους γονείς τους 2 6 . Διαθήκη 25 . 20. Ή φροντίδα λοιπόν καί ή τιμή προς αυτούς κατά τό κείμενο τής 'Ορθόδοξης 'Ομολογίας είναι πρωτίστως υποχρέω­ ση καί καθήκον. φ. Ποτέ δεν μπορούμε νά ανταποδώσουμε στους γο­ νείς μας εκείνα τά όποια μας πρόσφεραν. «'Αλλ' ώς καθώς προβάλλει ό Θεός πολύν τόν μισθόν εις εκείνους όπου τιμώσι τους γονείς. 'Αποδίδεται σ' αυτές μεγάλη σημασία μέ σχετικές αναφορές στην Π.93' Ν. Ένώ αντίθετα απειλούνται μέ τιμωρίες. διά τήν άγάπην τοΰ Θεού όπου τά δδωσεν. Μέ τό μισθό καί τήν τιμωρία συνδέονται οί ευχές καί οί κατάρες των γονέων. σ. αλλά καί στή μέλλουσα ζωή 2 3 . Περί τοϋ Δεκάλογου. άμή βλασφημοϋσαι καί 22. 23. θά απο­ λαύσουν μισθό άπό τό Θεό καί στην παρούσα.18. 'Ανάλογες είναι καί οί θέσεις του Βικέντιου Δαμοδοΰ. «επειδή εΐμεσθεν χρεωφειλέται εις αυτούς διά τάς ευεργεσίας όπου μας έκάμασι» 22 . αξιώνονται οντως νά άπολαύουσι μακροχρόνων τόν μισθόν εις τήν ζωήν ταύτην.104. 66. Οί Χριστιανοί πού τιμούν τους γονείς τους. καί εύλογημένην. σ. ζωήν δηλαδή εύτυχισμένην. όσοι είναι αχάριστοι προς αυτούς 24 . Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. «Διότι όσοι τιμώντας τους γονείς τους φυλάττουσι τήν ένθύμησιν τοϋ Θε­ ού. 24.1V Δευτ. Άγιορείτου. 137 . μή ύποφέρουσαι πάσα κόπον καί πόνον εν υπομονή. τόμος Β'. 67. νά έχει κακό τέλος -τής ζωής του.16' Παροιμ. καί αίώνιον τήν δωρεάν. 21. Δικανικά εξετάζεται τό θέμα καί στό κείμενο της 'Ορθό­ δοξης 'Ομολογίας. 'Αγαπούμε καί τιμούμε τους γονείς. Πασχαλέως. Επίσης άμαρτάνουν οί γονείς πού δέ φροντίζουν νά αναθρέψουν τά παιδιά τους σύμ­ φωνα μέ τό θέλημα τοΰ Θεού. 26. Έξοδ. καί εύεργεσίαν εις τήν άτελεύτητον καί μακαρίαν ζωήν». 6τσι ακόμη προβάλλει εις πολλούς τόπους τής γραφής βαρυτάτην τήν τιμωρίαν είς τους ασεβείς καί αχάριστους υιούς». Σύμφωνα μέ τή διδασκαλία των Έξομολογηταρίων άμαρτάνουν στην πέμπτη εντολή τά τέκνα πού καταφρονούν. Οί γονείς καί μάλιστα οί μητέρες πού «βαρυγογκόντας έγανάκτησαν κατά πάνω των βρεφών αυ­ τών. Καρμίρη. 25.684. Ν. 21. άφοΰ δέν μπορούμε νά τους «άντιγεννήσουμε». Είμαστε πάντα υπό­ χρεοι απέναντι τους. Ί .

Ή πολιτική εξουσία ανάγεται στό Θεό. οί η­ γούμενοι των μοναστηριών γιά τους μοναχούς. Σημείωσαι λοιπόν. Πασχαλέως. δηλαδή οί επίσκοποι. αναπτύσσει αναλυτικά τίς υποχρεώσεις τών επι­ σκόπων καί τών εφημερίων. προς τό ποίμνιο τους. 28. θέλει νά είπή. «Διότι ό γεννήτωρ (τών εκπροσώπων της) είναι ό Θεός. ε­ κτός άπό τό Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη. Έξομολογητάριον. σ.63. γράφει ό Βικέν­ τιος Δαμοδός 30 . φ. Κάτω άπό τή φράση «τίμα τόν πατέρα σου καί τήν μητέρα σου» περικλείονται τέσσερα γένη ανθρώπων. 'Ανάλογες εύθϋνες έχουν καί οί πνευματικοί πατέρες 28 γιά τά πνευματικά τους τέκνα. οί εφημέριοι γιά τους ενορίτες. Catechismus Catholicus. Δεύτερον οί προεστώτες της πνευματικής εξουσίας.66. Διότι άλλα γίνονται πρό τοΰ έγκρατείν της επισκοπής' άλλα εις αυτό τό έγκρατεΐν' άλλα πρό τής χειροτονίας. 72ν. οί επίτροποι καί οί επόπτες. πρέπει νά νοήσουμε καί τους κάθε είδους ηγεμόνες καί γενικά τους εκ­ προσώπους της κοσμικής εξουσίας. εξουσιαστές καί αυθέντες. σ. καί νά επιμελείται εις τήν σωτηρίαν τους. λένε οί περισσότεροι εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. Τρίτον. Ν. καί θεωρεί.95. φ. άρχοντες. Ή πέμπτη εντολή λοιπόν κρύβει καί άλλο νόημα. καί ό Θεός ηθέλησε νά εΐ27. Περί τοΰ Δεκάλογου. Πρώτον οί σαρκικοί γονείς. Τή γνώμη αυτή υποστηρί­ ζει πρώτος δ 'Ιησουίτης Πέτρος Κανίσιος καί τόν ακολουθούν δλοι Οσοι σχολιάζουν κατά τήν εποχή αυτή τό Δεκάλογο. ιερείς καί ποιμένες.άδημονοΰσαι άμαρτάνοντας χάνουσι τόν μισθόν τους» 27 . βασιλείς. 30. οί αρχιερείς γιά τό ποίμνιο της επαρχίας τους. Τέταρτον τέλος οί δάσκαλοι. οί παιδαγωγοί. Γράφει χαρακτηριστι­ κά ό Κανίσιος «είτα τους εν άρχαΐς πολιτικαΐς ή έκκλησιαστικαΐς όντας εκ γονέων καί προγόνων μέρει τιθέναι" τοις αυτών έπιτάγμασιν ασμένως πείθεσθαι' καί τήν έξουσίαν καί αύθεντίαν αίσχύνεσθαι»29. Περί του Δεκάλογου. εφη­ μέριοι. καί μετά τό γενέσθαι εγκρατή' καί άλλα τέλος πάντων μετά τήν χειροτονίαν». οτι είναι πολλά εκείνα τά πράγματα. Ό Βικέντιος Δαμοδός. Πίσω άπό τους γονείς. εις τά όποια συμβαίνει νά άμαρτήση τινάς άναφορικώς προς τήν έπισκοπήν' καί τούτα διά σαφεστέραν κατάληψιν τά διαιροϋμεν εις τέσσερα μέρη. «'Επίσκοπος λοιπόν ά­ πό του έπισκοπέω. οσοι δχουν κοσμική εξου­ σία. εις όσους δηλαδή είναι ύποκάτω εις τήν έξουσίαν του. δτι βλέπει. 29. 138 . καί επισκέπτεται' διότι τό χρέος του είναι νά προσεχή εις τήν ποίμνην του.

οταν προσκρούει στό θέλημα τοΰ Θεού.ναι αυτοί προεστώτες καί έξουσιασταί εις τους άλλους. σημείωσαι ότι ημείς δέν σεβόμεθα. καί έξουσιασταί. οί ηγεμό­ νες. Β. 'Ακόμη έ­ χουν χρέος νά πληρώνουν «έθελουσίως τους διατασσόμενους φόρους καί νά άναδέχονται τά βάρη της πολιτείας» 33 . καί όπόσοι άλλοι άπό ε­ κείνους. καί διαστροφήν διανοίας. Κατήχησις. «Τά σωζόμενα. καί άδικον. 'Αλλά σημείωσαι πάλιν. όπου ανωτέρω εϊπομεν. όπου ευρίσκεται εις αυτούς.. 139 . άλλα μέ τήν καλλιέργεια της αγάπης. Β'. καί πονηρίαν αυ­ τών. Περί τοϋ Δεκάλογου. Οί Χριστιανοί ώς πολίτες υπο­ χρεούνται νά τηρούν καί νά υποτάσσονται στους νόμους.» τόμ. "Οταν ό­ μως παρεμβαίνει στην περιοχή τής πίστεως. καί παράνομον. οδηγεί τόν πιστό στή μοναδική επιλογή: «πειθαρχεΐν δει Θεώ μάλλον ή άνθρώποις» 35 . Ή ηθική τελείωση τοΰ ανθρώπου δέν επιδιώκεται μέ τήν αυτονόμηση του άπό τίς κοινωνικές ομάδες στίς όποιες ανή­ κει. φ.29. της υπακοής καί της αύταπαρνήσεως μέσα σ' αυτές. Περί τοϋ Δεκάλογου. Καρμίρη. "Οσο αυτή περιορίζεται στή διασφάλιση της τάξεως. οταν αυτοί δέν δρχονται σέ αντίθεση μέ τό νόμο τοϋ Θεού. σ. Α'. 31. 5. Οικονόμου. 35. Ή πολιτική εξουσία θεωρείται αναγκαία γιά τήν επιβολή της τάξεως στον κόσμο. Δαμοδοϋ. ΟΙ αύθέντες. Κ. Βικέντιου Δαμοδοϋ. Ί. «Άνίσως πάλιν καί οί βασιλείς. αλλά τήν θείαν έξουσίαν. οϋτε εύλαβούμεθα τήν φαυλότητα. σ. οί βασιλείς.62ν. όπου δέν είναι εϋλογον νά γίνεται». όπου νά προέρχεται οχι άπό τήν έ­ ξουσίαν τους. "Εσχατος στόχος αναφοράς εί­ ναι πάντοτε ό Θεός. Γι' αυτό καί ή απείθεια προς τήν αυθεντία οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας οχι μόνο επιτρέπεται. είναι εκφραστές της εξουσίας στην οποία οφείλει κάθε άνθρωπος νά υποτάσσεται καί νά υπακούει32.105. Πράξ. δέν πρέπει εις κανένα τρόπον νά τους δίδη τινάς ύπακοήν διότι τότε προστάζεται πράγ­ μα.684. άμή άπό άδικίαν. τόμ. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Στην προοπτική αυτή θεωρείται καί ή σχέση μέ τήν πολιτική εξου­ σία. διά νά κυβερνά δηλαδή. αλλά καί επιβάλλεται. καί φυλάττη με τό μέσον τους καί τους άλ­ λους ανθρώπους» 31 . 32. 33. οτι άνίσως καί αυτοί προστάζουν τί πράγμα φαΰλον. «οί εν άξιώματι καί οί τούτοις ομοιοι». Πλάτωνος Μόσχας. είναι φαύλοι καί πονηροί.198. ΔΣΜ. σ. δέ δημιουργεί προβλήματα συνειδήσεως στον πιστό 34 .. φ. 34.76.

«ού φονεύσεις».. Ή αρνητική διατύπωση προσδίδει σ' αυ­ τές νομικό καί απαγορευτικό χαρακτήρα. γιατί εμπεριέχουν κάθε άλλη αρετή 37 . 733Α. "Ετσι παρουσιάσθη­ καν στην Παλαιά Διαθήκη 36 καί ίσχυσαν γιά τόν 'Ισραηλιτικό λαό. πέφτει πολύ εύκολα καί στίς μεγάλες 41 . 40. πρέπει νά μέμφεται τόν εαυτό του καί νά μετανοεί απέναντι τοΰ Θεού. Περί τών εντολών τοϋ Κυρίου ημών Ίησοϋ 13. 41. Φιλόθεου Κόκκινου. "Οποιος μετανοεί στίς πρώτες εκδηλώσεις της αμαρτίας. άλλα προχωρεί βαθύτερα. δέ φτάνει στή διάπραξη της. 38. 37.2. αποτελεί την αρχή μιας σειράς πέντε εντολών πού ρυθμίζουν τίς διαπροσωπικές σχέ­ σεις των ανθρώπων. PG 145. Ό Χριστια­ νός πού τήν έχει. "Οπως αίτία τών κακών πρά­ ξεων είναι οί κακοί λογισμοί. Προϋπόθεση της άοργησίας είναι ή πραότητα. 740CD. Περί τών εντολών. άς δοξάζει τό Θεό. Φιλόθεου Κόκκινου. δέν εκδηλώνονται. "Αν ό Χριστιανός αφήσει τόν εαυτό του νά κυριαρ36. 39. "Ο­ ταν οί λογισμοί νικηθούν καί κοπούν. 733Α. Οί δύο αυτές αρετές χαρακτηρίζονται ώς «τελειωτικώτατες». «Ού φονεύσεις» Ή έκτη εντολή. 20. Περί τών εντολών. Ό Χριστός στην έπί του "Ορους Όμιλία δέν περιορίζεται στίς νομικές απαγορεύσεις. PG 154. PG 145. 15" Δευτ.. Φιλόθεου Κόκκινου. π. ξεριζώνει «τους θυμικούς κατά τοϋ αδελφού λογισμούς»38. 140 Χρίστου . "Ετσι τη­ ρεί τήν εντολή τοΰ Χριστού' «ή ρίζα γάρ κάτωθεν έτμήθη» 39 . PG 150. 'Απο­ καλύπτει τή νοσογόνο αίτία τών πράξεων καί τήν προϋπόθεση της τήρησης τών θείων εντολών. "Εξοδ. 5... Ό . 17. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομοθεσίας. "Αν ομως συνηθίζει νά οργίζεται. "Ο­ ποιος δέν απευθύνει λόγια ταπεινωτικά καί υβριστικά στό συ­ νάνθρωπο του. "Οποιος ομως αντιμετωπίζει μέ α­ ναλγησία τίς μικρές αμαρτίες. έτσι προϋπόθεση της τήρησης τών εντολών είναι ή καθαρότητα της καρδιάς καί ή ταπείνωση.. » Ό πιστός πού με τή δύναμη του Χριστού καθαρίζει τήν καρδιά του από τους λογισμούς καί τά δαιμονιώδη νοήματα. 1100Β. δέν πρόκειται νά οργιστεί χωρίς λόγο. σημειώνει ό άγιος Γρηγόριος Παλαμάς 4 0 ..

Ί ω . πολλώ μάλλον τάς χείρας καθέξει παρ' έαυτώ. Καταφέρεται καί ενα­ ντίον της οργής. 246.. ακόμα καί προς τους εχθρούς. μηδέ άλλον τινά' άλλα μηδέ νά έχης έχθραν καί μνησικακίαν μέ τίνα Χριστιανόν» γράφει ό Δαμασκηνός Στουδίτης 44 . ο. τοΰ «έχθους». Πρβλ.. μηδέ έθνικόν. Στό ί­ διο πνεύμα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης παρατηρεί. Μογίλα. Ρίζα γάρ του φόνου.χηθεΐ άπό τό θυμό καί την οργή. συνιστούν τήν απο­ φυγή των αίτιων πού οδηγούν στό φόνο. Νικόδημος.1811. Παράλληλα ομως υπεισέρχονται καί άλλα στοι­ χεία. Βικέντιου Δαμοδοϋ.202. καί αντίκειται σέ οτιδήποτε έχει σχέση μέ αυτά 4 5 . πού σχολιάζει τήν έκτη εντολή.. καί εκείνοι όπου φονεύουν τινά ψυχικώς» 46 . 'Αναλυτικότερα παρατηρούμε τά έξης: "Οσοι εμμένουν στην προγενέστερη ορθόδοξη παράδοση.π. ότι ή ε­ ντολή αυτή δεν εμποδίζει μόνο τό φόνο. σ.26. 'Ομιλία 16. φ. Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν δσοι φονεύουν μέ οποιοδήποτε μέσο τό συνάνθρωπο τους.π. Έξομολογητάριον. φ.. πότε μπορεί κάποιος νά φονεύσει.π. σ. ο. θυμός. πολλώ μάλλον φόνου άφέξεται' καί ό θυμόν χαλινών. Βλ. 5. Εις τό Κατά Ματθαίον. Πλά­ τωνος Μόσχας. εϋκολα μπορεί νά φθάσει στό φόνο 42 . "Ετσι εξετάζεται σχολαστικά.84ν-86.Λόγος πεζή φράσει. πολλώ μάλλον άναιρήσει τους κλάδους' μάλλον δε ουδέ φϋναι τήν αρχήν εάσει». 43. ο. κυρίως άπό τους πολιτικούς νόμους καί τό εθιμικό δί­ καιο. 46. Χρυσοστό­ μου. 141 . Στή δεύτερη κατηγορία ανήκουν όσοι θανατώνουν τήν ψυχή. Στην εντολή «ου φονεύσεις» σφάλλουν «εκείνοι οπού φονεύουν τινά σωματικώς.288-289. ΠερίτοϋΔεκάλογου. Θεωρούνται μάλιστα «μεγαλύτεροι φο42.. χωρίς ομως νά διαπράξει θανάσιμη αμαρτία 43 . Περί της Δεκάλογου... 44. « Ό γάρ προς οργήν ουκ εκφερόμενος. Τό κείμενο τοΰ άγ. 'Αποκλείουν τήν έ­ χθρα καί τό μίσος. της ύβρεως. «Νά μή φονεύσης ποτέ σου ανθρωπον μηδέ Χριστιανόν. Κι ακόμη οί ριψοκίν­ δυνοι καί οί αύτόχειρες. παρουσιάζει στενή εξάρτηση άπό τό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας τοΰ Π. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. Κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας διασώζεται γενικά ή προγενέστερη εκκλησιαστική διδασκαλία σέ σχέση με τήν έ­ κτη εντολή. 45. λέγει ό άγ. Ό τοίνυν τήν ρίζαν έκκόπτων. Νικόδημου Άγιορείτου. σ. PG 57..

σ. Ή 'Ορθόδοξος 'Ομολο­ γία γράφηκε. οι ψευδοδιδάσκαλοι καί οί Χρι­ στιανοί πού προξενούν σκάνδαλα. καί εν τή Παλαιά Διαθήκη ούτω προστάζει ό Θεός. «Δέν είναι κανένα έθνος τό όποιον νά μη φονεύη τους φόνεϊς. τόμ. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Ί . Β'. 'Εκτός άπό τήν 'Ορθόδοξο 'Ομολογία καί τόν αγ. Συντάχθηκε. Ίω.52. 'Υπόμνημα εις τό Κατά Ματθαίον Εύαγγέλιον.νεΐς» 47 . καί εν τω εύαγγελίφ ό Χριστός τό αυτό προστάττει' 'ό σύρων μάχαιραν. Δέν είναι τυχαίος ό τονισμός τοΰ πνευ­ ματικού θανάτου καί ή επισήμανση τοΰ κινδύνου άπό τους αίρετικούς καί τους ψευδοδιδασκάλους. 26.11. 50. ένα είδος πνευματικού θανάτου. Καρμίρη. ΔΣΜ. 'Αθήναι 3 1979. "Ετσι εξηγείται τό ότι προσδίδει μεγαλύτερη έμφαση στον πνευματικό φόνο . 51. Ή χρήση της μάχαιρας δέ συμβιβάζεται με τό γενικότερο πνεΰμα τοΰ ευαγγελίου49. Είναι δε οί αιρετικοί. Ένώ οί δεύτεροι στερούν άπό τήν ψυχή τήν αιώνια ζωή. σ. Π. Παραθέτουμε αυτούσιο τό κείμενο. Τρεμπέλα. σ. έν μαχαίρα άποθανεΐται'» 48 .θάνατο παρά στό σωματικό.79. Νικόδημο κανείς σχεδόν άλλος συγγραφέας δέν αναφέρεται στό φόνο της ψυχής. 142 . Τά λόγια τοΰ Χρίστου50 προφητεύουν τή συμπε­ ριφορά καί τή διαφθορά τών 'Ιουδαίων κατά τήν επικείμενη σύλληψη του 5 1 . 48. 18. 'Εδώ όμως τό πνεΰμα αυτό είναι πιό ευδιάκριτο. Νικό­ δημο καί τό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας.684.471. Στίς αλληλοεξαρτώμενες Κατηχήσεις ή έκτη εντολή άνα47. Mate. γιά νά αντιμετωπίσει συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες. Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. γιά νά αναχαιτίσει τή δυτική προπαγάν­ δα πού είχε αναπτυχθεί στό χώρο της 'Ορθόδοξης 'Ανατολής. κατά τόν αγ. 49. Ό Θεόφιλος Καμπάνιας ερμηνεύει τήν έκτη εντολή με νο­ μικό πνεύμα. Οί πρώτοι πού φονεύουν τό σώμα στερούν άπό τόν άνθρωπο τήν πρόσκαιρη ζωή. Τό ευαγγελικό νόημα είναι τελείως διαφορετικό. Ή παρερμηνεία πού γίνεται στην περίπτωση αυτή είναι προφα­ νής. Τό σκάνδαλο καί ή αίρεση προξενούν. 'Επισημάνθηκε βέβαια καί σέ άλλο σημείο ή με­ ταφορά τοΰ νομικού πνεύματος τών νομοκανόνων στή διδα­ σκαλία του.

"Ετζη σωματικά. 106-107. 53. Οί αύτόχειρες.π. σ. Ό Βικέντιος Δαμοδός συγκεντρώνει καί παρουσιάζει ολες τίς διδασκαλίες «των θεολόγων» τής εποχής του.99. τόν τρόπο. Σ. οί συμβουλεύοντες ή συνεργοϋντες σε φόνο. Έτσι οί φονεΐς. 'Υπάρχουν κατά­ λογοι αμαρτωλών πού παραβαίνουν αυτή την εντολή.99-108. Έξομολογητάριον. έτζη εις τό κορ­ μί. Ό Νικηφόρος Πασχαλεύς 53 αναφέρεται σέ σαρά­ ντα περίπου περιπτώσεις πού μπορεί κανείς νά παραβεί τήν έ­ κτη εντολή. ή άλλο κακόν βαρύ καί ζημίαν. Παραθέτουμε ένα μικρό δείγμα τής περιπτωσιολο­ γίας στό παρακάτω κείμενο τοϋ Πασχαλέως. Ή ε­ ντολή «ού φονεύσεις» έχει μεγάλη σπουδαιότητα.60. είναι παραβάτες της εντολής. ο. πού γιά διαφόρους λόγους καταδικάζουν τους αθώους. γιατί είναι ή 52. 'Ανάλογα μάλιστα μέ τά περιστατικά. Τό ίδιο σχολαστικό πνεύμα ακολουθείται καί στά Έξομολογητάρια. Άμαρτάνει κά­ ποιος στην εντολή «ου φονεύσεις». «οί βιάζοντες τόν πλησίον εις οίνοποσίαν». 143 . σ. ώς άν καί εις τήν φήμην. 'Ανάλογες ερωτήσεις συναντούμε καί στό Έξομολογητάριο του άγ. "Ο. σ. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία.201-202' Κ. Τήν α­ ποκορύφωση όμως τοΰ νομικού καί σχολαστικού πνεύματος βρίσκουμε στό κείμενο τοΰ Δαμοδοΰ πού ερμηνεύει αυτή τήν εντολή. ή εις τά καλά του (υπάρ­ χοντα του). τό εθιμικό δί­ καιο καί τους πολιτικούς νόμους γιά τό θέμα τοΰ φόνου. καί τιμήν. οί ριψοκίνδυνοι καί οί καταχρώμενοι τίς σαρκικές ηδονές 52 . τόν τόπο καί τόν καιρό αυξάνει ή λι­ γοστεύει τό βάρος τοΰ αμαρτήματος καί τοΰ έπιτιμίου56. σ.π. σ.πτύσσεται μέ τό γνωστό σχολαστικό τρόπο. Έξομολογητάριον.107-108. Κατήχησις. Οί άδικοι κριτές. οπως καί τίς απόψεις πού κυριαρχούσαν στην κοινή γνώμη. Νικόδημου Άγιορείτου. Οικονόμου. θεωρούνται φονεΐς... 54. ώς άν καί πνευματικά» 54 . Μέ λεπτομερείς ερωτήσεις «ανακρίνεται» ό έξομολογούμενος55. Πλάτωνος Μόσχας. 'Ακόμη οί «βαρείς δεσπόται» πού φέρονται τυραννικά στους δούλους καί στους υπηκόους τους. 56. 55. «άνίσως καί έπεθύμησε τόν θάνατον τινός.

<ρ. Ή «άφθεντική εξουσία» 'έχει τό δικαίωμα νά τιμωρεί τους φταίχτες καί νά διασώζει τους αθώ­ ους. χωρίς νά άμαρτάνει θανά­ σιμα. 62. «Οί άνθρωποκτόνοι είναι φονευτές τοΰ ανθρωπίνου γένους. φ. παρατηρεί ό Δαμοδός 58 . ό όποιος προστάζει όχι μό­ νον νά είναι καθαρά τά χέρια. ή συμβουλή καί ή βοή­ θεια σέ φόνο θεωρούνται εξίσου κολάσιμες γιά τους Χριστια­ νούς. 59. γιά νά άντιδιαστείλει τή χριστια­ νική πίστη άπό τήν Ιουδαϊκή. 5. 60. τό πρόσταγμα.81. Παράλληλα προσβάλλουν τή δι­ καιοσύνη της πολιτείας καί της κοινότητας όπου ζουν καί είναι μέλη.80. άλλ' έτι καθαρά καί ανυπόκρι­ τος αυτή ή διάνοια» 60 . Οί 'Ιουδαίοι νόμιζαν «οτι έτήρουν τήν έντολήν ταύτην. Με τήν πράξη. άλλα καί τους πολιτικούς νόμους.80ν. Κανείς δέν μπορεί νά φονεύει.81. Επικαλείται ακόμη τό φυσικό δίκαιο. άλλα υπακοή στην εντολή τοΰ Θεού 62 .πρώτη πού επικυρώθηκε καί συμπληρώθηκε άπό τόν Ίησοΰ Χριστό 57 . τους βα­ σιλείς καί τους αριστοκράτες. Περί τοΰ Δεκάλογου. Περί τοΰ Δεκάλογου. Με πέντε τρόπους μπορεί κανείς νά είναι άνθρωποκτόνος. φ. δμαθον οτι τούτος ό νόμος είναι πνευματικός. Ή συμμετοχή. φ. τή συγχώρηση καί τή βοήθεια. πού όταν γίνεται με άμαρτίαν λέγεται φόνος εκούσιος» 59 . όντας ερμηνευτής αυτός ό Χριστός. καί επο­ μένως εχθροί της φύσεως»61. Τή διευκρίνηση αυτή θεωρεί αναγκαία ό Δαμοδός. Αυτό συμβαίνει. Ό Δαμοδός δέ στηρίζεται μόνο στό ευαγγέλιο γιά νά υπο­ στηρίξει τίς θέσεις του.Περίτοΰ Δεκάλογου. Τίς απόψεις αυτές διευρύνει αργότερα ό 57. άνίσως καί δέν έμεταχειρίζοντο μόνον προς τόν φόνον τήν ένέργειαν των χειρών τους. Φόνος γι' αυτόν Είναι «ή ά­ δικος του άνθρωπου άναίρεσις. Εις τους Χρι­ στιανούς όμως. 58. όταν γίνεται γιά τήν αποκατάσταση της δικαιοσύνης άπό τους ηγεμόνες. τή συμβουλή. 21. τό εθιμικό δίκαιο. Υπάρχουν όμως περιπτώσεις κατά τίς όποιες ό φόνος δέν είναι θανάσιμη αμαρτία. Ματθ. Περί τοΰ Δεκάλογου. «"Οθεν άνίσως καί οί έξουσιασταί δικαίως μεταχειρίζονται τό χρέος τοϋτο 144 . Τότε ό φόνος δέ συνιστά παράβαση. 61.

Έξομολογητάριον. 65. φ. οτι ημπορεί ό ιατρός νά δώση τό φάρμακον εις τήν γυναί­ κα. ή διά νά μη κάμνη ολότελα παι­ δία. Γιά τό θέμα αυτό υπήρχαν δύο κυρίως απόψεις. Τό φονεύειν λοιπόν έκ δικαιοσύνης δέν είναι αμαρτία.83. «τόν όποιον δεν ημπορούν κατ' άλλον τρόπον οί χωραΐται νά διώξουν. άνίσως καί τοϋτο είναι άναγκαΐον διά νά τήν διαφύλαξη άπό τόν κίνδυνον του θανάτου' καί όχι μετά τήν έμψύχωσιν τής γονής». άμή μάλιστα ύπακούουσιν εις τούτον τόν θείον νόμον μέ τόν όποιον κωλύεται ό φόνος. καί νά αφανίσουν παρά μέ τόν φόνον» 64 .π.π. Ή κοσμική εξουσία μπορεί λοιπόν νά χρησι­ μοποιεί τό φόνο. σ. πού γίνεται προκειμένου νά σωθεί ή ζωή της γυναίκας. Μόνο σέ μιά περίπτωση μπορεί ό οποιοσδήποτε πολίτης νά φονεύσει γιά τήν κοινή ωφέλεια' όταν ή πολιτεία διοικείται άπό κάποιον τύ­ ραννο. 145 . 'Υποστηρίζει οτι ή πολιτική έξου.»65 Ό Βικέντιος Δαμοδός θεωρεί ώς φόνο τήν εκούσια άμβλωση. νά της δώση τό φάρμακον προς της έμψυχώσεως της γονής διά νά κάμη άμβλωτρίδιον. "Ετσι ό άγ.π. «Τάς φθειρούσας τά Εμβρυα κατ' έπιτήδευσιν. καί νά δοκιμάζη τόν κίνδυνον του θανάτου. Περί τοΰ Δεκάλογου.. ή καί τριών ετών. Περί τοΰ Δεκάλογου. γιά τήν ευταξία καί τό κοινό καλό. Καί τόν κανόνα του 'Ιωάννου τοΰ Νηστευτοΰ. άμή μάλιστα είναι π'ράξις δι­ καιοσύνης καί μισθού».. 106-107. καί τάς δίδουσας καί τάς λαμβάνουσας φάρμακα. ώστε άμβλωθρίσαι. όπου νά είναι έγγυος. 'Ιερά Κατήχησις.. 'Ασχολείται όμως μέ τήν άμβλωση. Αυτό θεω­ ρείται αναγκαίο. τό πλεϊον οίκονομεΐσθαι. ο.133.89. Πρβλ. νά τιμωρού­ νται οί κακούργοι καί νά προστατεύεται ή κοινωνία άπό τους έξωθεν εχθρούς. Μέ τό φόνο συνδέεται καί ή άμβλωση. φ. ή μήπως έβαλες άλλον. 64. ήμεϊς μέν μέχρι τών πέντε. 63. Νικόδη­ μος 'Αγιορείτης μέ αφορμή τήν έκτη εντολή έρωτα τόν έξομολογούμενο: «Μήπως έδωκες βότανα εις γυναίκα έγγαστρωμένην.σία έχει λάβει τό δικαίωμα άπό τό Θεό νά φονεύει.Δημήτριος Βερναρδάκης 63 . διά νά άποβάλλη τό παιδί.. ταύτας όριζόμεθα». "Ο. Τύ­ ραννος βέβαια είναι εκείνος πού τυραννικώς συλλαμβάνει τήν άριστοκρατίαν καί εκείνος πού «τυραννικώς πολιτεύεται κατά τών υποταγμένων». καί άκρα τά βρέφη έκπεσεΐν. 66. σ. δ. σ. Βικέντιου Δαμοδοΰ. φ. 83ν. καί τά έδωσεν. Κατά τήν πρώτη άποψη ή άμβλωση μπορεί νά γίνει μόνο πρίν άπό τήν εμψύχωση του εμβρύου66. γιά νά αποδίδεται ή δικαιοσύνη. ημ­ πορεί λέγω. «Τινές λέγουσιν. ήτοι άπόδαρμα. Διαφωνία όμως υπήρχε καί οχι μόνον δεν γίνονται πταίσται αναιρέσεως.231.

Τινές λέγουσιν οτι συμβαίνει τούτο ταχύτερον.608. οταν τελείως έσχηματίσθη καί έμορφώθη. Ό Δαμοδός επηρεάζεται όχι μόνο άπό τήν 'Ορθόδοξη 'Ο­ μολογία. 272D-273A. 4. PG 94. Τινές πάλιν λέγουσι. Έ­ ξαλλου ή διάκριση μεταξύ «έξεικονισμένου» καί «μή έξεικονισμένου» εμβρύου δέν έγινε αποδεκτή άπό τους Πατέρες τής Εκκλησίας 6 9 . Δαμάσκηνου. Άμφιλοχίφ περί κανόνων 2. PG 32. 2. φ. Μ. τοϋ χαρίζεται ή νοητική ψυχή εις τό διάστημα τεσσαράκοντα ήμερων. καί ή ψυχή πέπλασται' ου τό μέν πρότερον. 'Επιστολή 188. PG 80. «Είναι τέλος κοινή γνώμη. οτι δέν φαίνεται τόσον ό λόγος τής διαφοράς μεταξύ αρσενικού. Καρμί­ ρη. Ί ω . Μογίλα 72 . Τινές τελευταΐον γράφουσιν. 68.ώς προς τό θέμα της «εμψυχώσεως» του εμβρύου. 71. ή ψυχροτέραν φύσιν τής μητρός. 22-25. «Τί έστιν έξεικονισμένον. "Ας σημειωθεί έδώ δτι στην ορθόδοξη παράδοση επικρα­ τεί ή θέση γιά τήν εξαρχής ΰπαρξη ψυχής καί σώματος 68 . Graz-Austria 21968. άλλα καί άπό τήν 'Αριστοτελική φιλοσοφία 72α πού ά­ παντα καί στή δυτική θεολογική σκέψη. Κατά τήν Τουρκοκρατία ή άποψη αυτή διασώζεται στην 'Ορθόδοξη 'Ο­ μολογία τοΰ Π. του δίδεται εις τό διάστημα τών όγδοήκοντα ήμε­ ρων. 2. ώς αν τό πυρ εις τό άναμμένον σίδερον. 72. δτι τελειώνεται ή μόρφωσις του αρσενικού διά τριάκοντα ημέρας. £κδ. 'Ιστορία τών ζώων. Δ. Καί γάρ του 'Αδάμ τό σώμα πρό­ τερον ό ποιητής διαπλάσας τότε ένεφύσησε τήν ψυχήν». 89ν-90. 72α. καί τοϋ θηλυ­ κού. καί νομίζουσι οτι αμφοτέρων ή γονή έμψυχοΰται. 48. Εις τήν "Εξοδον. δτι άνίσως καί τό γέννημα είναι άρσενικόν. Ό Δαμοδός επικαλούμενος παλαιότερες παραδόσεις σημειώνει οτι τά αρ­ σενικά βρέφη δέχονται τη «νοητική ψυχή» στό διάστημα των σαράντα ήμερων της συλλήψεως. μ« μέ πλέον έξαίρετον λόγον ευρίσκεται εις τήν κεφαλήν καί εις τήν καρδίαν». σ. Παραθέτει τίς κυριό67. Έξοδ. «"Αμα δέ τό σώμα. 69. ή βραδύτερον κατά τήν θερμοτέραν. κατά τά Ώριγένους ληρήματα». καί διά τεσσαράκοντα του θηλυκού». καί άνί­ σως 'καί είναι θηλυκόν. Ί ω . Τή διάκριση αυτή πού στηρίζεται στην Π. Τά Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. άφ' ου" όργανισθή τό κορμί καί γένη έπιτήδειον εις τήν οποδοχήν της' καί δταν δίδοται εις αυτό χύνεται εις ολον τό κορμί. 672Α. Περί τοΰ Δεκάλογου. 221Α. Διαθήκη 70 συναντούμε στό Θεοδώρητο Κύρου71. τότε έμψυχοϋσθαι τό Εμβρυον.'Αριστοτέλους. τόμ. 12. «Καί δίδεται άπό τόν Θεόν ή ψυχή. 146 . Έκδοσις ακριβής τής ορθοδόξου πίστεως. ενώ τά θηλυκά στό διάστημα τών ογδόντα ήμερων67. Φασί του σώματος έν τή μήτρα τελείου διαπλασθέντος.'Βασιλείου. 21. τό δε ύστερον. 70.

94. 'Υπάρχει όμως καί τό «προστακτικόν» μέρος. Ή έκτη εντολή δέν απαγορεύει μόνο τό φόνο.600. Κοινωνία τους πολεμιστές γράφει: «Ει δε καί ό Ζω­ ναράς λέγοι. Αυτό υπα­ γορεύει. ή μνήμη τοΰ θανάτου. Ή τέλεια αγάπη αγκαλιάζει καί τους εχθρούς. φ. της κόλασης καί τοΰ παραδείσου 74 . μέ τό νά μη δύνανται πώποτε νά καταπαύσουν τρεις χρόνους καί ακολούθως νά μεταλάβουν. γ) Τήν καταστολή τοΰ θυμοΰ καί τοΰ μίσους. "Αλλωστε είναι δύσκολο νά προσδιορι­ στεί αντικειμενικά. άφοΰ ό Θεός «μαστυγεί τά τέ­ κνα του κατά τρεις όμοΰ τρόπους' καί ώς κριτής. μάλλον δέ ό κανών. βαρεία φαίνεται καί φορτική. "Ετσι εξαντλεί τή διαπραγμάτευ­ ση τοΰ «κωλυτικοΰ μέρους» της έκτης εντολής. άλλα καί απαιτεί την άσκηση της ει­ ρήνης καί της αγάπης προς όλους. 147 . Δέν επέτρεπε ομως τή μετοχή στό μυστήριο τής θείας Ευχαριστίας στους στρατιώτες πού βρίσκονταν συνεχώς σέ πόλεμο. ό θυμός. πού αποκλείει τρία χρόνια από τή θ. ποιος πράγματι είναι ό ένοχος. εν δσφ οί στρατιώται πολεμούν. 75. καί ώς πα­ τήρ. οτι ή συμβουλή αύτη τοϋ 'Αγίου. οί εις συνεχείς καί αλλεπάλλη­ λους πολέμους ευρισκόμενοι στρατιώται Χριστιανοί.τερες απόψεις γιά τό χρόνο έμψυχώσεως τοϋ εμβρύου. β) Τήν υπομονή κατά τό παράδειγμα τοΰ Ίώβ. Ή οργή. μεταλαβεϊν ού δύ­ νανται. της κρίσης. Νικόδημος ό 'Α­ γιορείτης σχολιάζοντας τόν 13ο κανόνα του Μ. τό μίσος. Βασιλείου. ή έχθρα καί καθετί πού διαταράσσει τίς δια­ προσωπικές σχέσεις. Ό αγ. τό παράδειγμα τοΰ Κυρίου. φ. άλλα νά επισημάνει τή σχέ­ ση της άμβλωσης μέ τό φόνο. τί πρέπει νά πράττει ό Χριστιανός. ΊΑ. σ. Ειδικότερα ό Δαμοδός προτείνει: α) Τήν αποδοχή των θλίψεων της ζωής. Σ' αυτό βοηθοΰν. τούτο καί ήμεΐς συνομολογοϋμεν' ώστε. καί ώς Ιατρός» 73 . Συχνά ή 73. άλλα καί οί αιτίες πού τόν προκάλοΰν. Σ' αυτήν όμως φτάνει ό πιστός μέ μεγάλη ά­ σκηση καί υπομονή. Περίτοϋ Δεκάλογου. 92ν. Ή άποψη ότι ή κοσμική εξουσία μπορεί νά φονεύει γιά λόγους ευταξίας καί δικαιοσύνης δέ μπορεί νά γίνει άκριτα αποδεκτή άπό τους Χριστιανούς. Περί τοϋ Δεκάλογου. Πηδάλιον. άλλα μετά τήν τριετή τού πολέμου κατάπαυσιν». χωρίς νά διατυπώνει δική του θέση. Ωστόσο ή Εκκλησία τήρησε ανεκτική στάση απέναντι στους φόνους πού γίνονται στους πολέμους 75 . Στόχος του εξάλλου δεν είναι νά λύσει τό δύσκολο αυτό πρόβλημα. 'Από μέρους λοιπόν της Εκκλησίας καταδικάζονται δχι μόνο ό φόνος.

τή μοχθηρή επιθυμία76. 80. «Καί συνεθίσης μή περιέργως τω κάλλει των προσώπων ένοραν. " Ο γάρ έμβλέψας γυναικί. Δεκάλογος της κατά Χριστόν Νομο­ θεσίας. «Ου μοιχεϋσεις». 228C. Ό Γρηγόριος Νύσσης μας πληροφο­ ρεί ότι. άλλα προχωρεί περισσότερο. Έξαλλου ή εντολή τοΰ Δεκάλογου. άλλα καί ευρύτερα στην πατερική γραμματεία ώς συ­ νώνυμες. προς τό έπιθυμήσαι αυτήν. 148 . καί 19.Πολιτεία ή γενικότερα ή κοινωνία δέν είναι αμέτοχη της ευθύ­ νης πού καταλογίζει στον ένοχο θανάτου.32" πρβλ. Κατα­ δικάζει τή ρίζα του κακού. γι' αυτούς πού εξετάζουν τους βαθύτερους λογισμούς του άνθρωπου. 'Υπήρχε δμως καί κάποια διαφοροποίηση των ό­ ρων μοιχεία καί πορνεία. Ματθ.9. Ή μοιχεία δηλαδή συνοδεύεται καί άπό τό αμάρτημα της αδικίας σέ βάρος τοΰ ενός εκ των συζύγων. Ματθ. 5. Ενδεικτικά σημειώνουμε τίς έξης περιπτώσεις: Ό Χριστός επιτρέπει τό χωρισμό του ζεύγους σέ περίπτωση «πορ­ νείας» 78 . 76. «ού μοιχεύσεις». τήν χω­ ρίς αδικίας έτερου γινομένην τισί της επιθυμίας έκπλήρωσιν' μοιχείαν δέ. 1097Α. 28. 77. 1097D' πρβλ. 78. Διαθήκη. Οι Πατέρες της Εκκλησίας εξαίρουν τήν καθαρότητα τοΰ νου άπό τους πονηρούς λογισμούς.28. 3. τήν επιβουλήν τε καί άδικίαν του αλλότριου»80. Ή έβδομη εντολή του Δεκάλογου καταδικάζει τή μοιχεία. 5. 79. Εκεί βρίσκεται ή ρίζα της μοιχείας 77 . ήδη έμοίχευσεν αυτήν έν τή καρδία αύτοϋ'». 'Επιστολή Κανονική προς Λητόϊον Έπίσκοπον Μελιτινής. Γρηγορίου Νύσσης. Ό Χριστός επαναλαμβάνοντας τήν εντολή αυτή δέν εμμένει στην πράξη της μοιχείας. Οι έννοιες μοιχεία καί πορνεία παρουσιάζονται στην Κ. PG 45. 5. Γρηγορίου Παλαμά. Τό ίδιο πνεύμα κατευθύνει καί τήν πατερική παράδοση. Οί Πατέρες όμως δέχονται κάποια διάκριση γιά τους ασθενέστε­ ρους Χριστιανούς: «Πορνείαν μέν είναι καί λέγεσθαι. PG 150. Ματθ. Δεκάλογος της Κατά Χριστόν Νομοθεσίας. Γρηγόριο Παλαμά μέ τόν όρο «ού πορνεύσεις»79. οί έννοιες πορνεία καί μοιχεία δέ διαφέρουν. αποδίδεται άπό τόν αγ. PG 150.

4. σ. 213-215. Ένώ ή γυναίκα θεωρούνταν μοιχαλίδα σε κάθε περίπτωση πού παρέβαινε τή συζυγική πίστη.Ε.Ν. PG 36. Θεσσαλονίκη 1985. Δ. Λόγος 37. Γρηγορίου Θεολόγου. «Καί γυνή μεν κακώς βουλευσαμένη περί κοίτην ανδρός μοιχάται.59. ου­ δόλως περί της συνεύνου επιβουλεύεται' γυνή δέ μοιχευθεΐσα. μοιχευομένην' ότι ό άνήρ μοιχευσας. οί όποιοι βοήθησαν στή δημιουρ­ γία καί καλλιέργεια νομικού πνεύματος στό χώρο της Εκκλη­ σίας. Κατά τό ρωμαϊκό δίκαιο.Σ. πού ίσχυε καί τήν εποχή των μεγάλων Πατέρων της Εκκλη­ σίας. καί πι­ κρά εντεύθεν τά τών νόμων έπιτίμια' άνήρ δέ καταπορνεύων γυναικός. 1(1982) Ε.Ε.Ο. διά τούτο κατά γυναικών ή νομοθεσία». Παραθέ­ τει μάλιστα καί τά κείμενα τους μεταγλωττισμένα. πού προέβλεπε γιά τή μοιχεία τό ρωμαϊκό δίκαιο.62. ό άνδρας χαρακτηριζόταν μοιχός. έκδ. α­ νεύθυνος. Νικόδημος καταδικάζει έντονα αυτή τή συνήθεια καί γράφει: «"Οθεν κά­ κιστα ποιοΰσιν οί θανατώνοντες ή τάς γυναίκας αυτών. Ό άγιος Νικόδημος ό Αγιορείτης γράφει δτι επικρατεί συνήθεια της Εκκλησίας. προσδέχεται. «Γυνή. 149 . σ.Ν. PG 51. ΦΖ'. "Ανδρες ήσαν οί νομοθετούντες.334. ή θυγατέρας καί συγγενίδας. 'Αλλά οί Πατέρες της Εκκλησίας απέκρουσαν τή διάκριση αυτή ώς άδικη 8 1 . Ό άγ. Οί εσφαλμένες ομως θέσεις πού κατέκριναν καί κατεδίκασαν οί Πατέρες της Εκκλησίας εμφανίζονται σέ Νομοκάνονες κατά τήν περίοδο της Τουρκοκρατίας 82 . όταν μοιχεύεται. Μ. Στην πράξη δμως συνέβαινε ακριβώς τό αντίθετο. ή τήν κόρη του σέ περίπτωση πού κά­ ποια από αυτές έπεφτε στην αμαρτία της πορνείας ή της μοιχείας. ένώ αντίθετα ή γυναίκα νά μή χωρίζει τόν άνδρα της 8 3 .Ν. τόν ίδιον άνδρα μοιχείας έγκλήματι. "Εχει υπό­ ψη Ομως τους νομοκάνονες. μόνο όταν είχε σχέση με έγγαμη γυναίκα. Νομοκάνων κεφ. Ού δέχομαι ταύτην τήν νομοθεσίαν. 83. Πανταζόπουλου. ή τάς άδελφάς. Ά ν ή ρ δέ τήν ε­ αυτού γυναίκα οΰ παραδέξεται. 6. ό άνδρας νά χωρίζει τή γυναίκα. 82. Εις τό «διά δέ τάς πορνείας».Ή διαφοροποίηση της μοιχείας άπό τήν πορνεία είχε ιδιαί­ τερη σπουδαιότητα γιά τίς νομικές κυρώσεις. 289ΑΒ' πρβλ. Νικόδημος δέν αγνοεί τή διδασκαλία τών Πατέρων της Εκκλησίας..Πηδάλιον. στό «Νόμος». 81. Ό άγ. σ. Χρυσοστό­ μου. Ί ω . Ό άνδρας σκό­ τωνε τή σύζυγο του. Γκίνη . Πηδάλιον. ουκ επαινώ τήν συνήθειαν. τήν αδελφή του. έτοιμος υ­ πάρχει τόν όμόζυγον αυτής παραδοΰναι εις θάνατον' ö μύριαι γυναίκες είργάσαντο». επειδή έπορνεύθησαν καί έμοιχεύθησαν». Μαλαξού.

3. Ή διδασκαλία τής εντολής «ου μοιχεύσεις» γίνεται κυρίως στην εξομολόγηση. Πνευματική μοιχεία είναι ή άρ­ νηση της ορθόδοξης πίστης καί ή προσχώρηση σέ διάφορες αι­ ρέσεις. 8. 12. λέει ό Δαμοδός 87 .38. σ. 5. παρά στό κήρυγμα. γιά νά εκφράσει τήν απιστία του λάου καί τήν απομάκρυνση του άπό τό θέλημα του Θεοϋ 85 . Ώσ.27. όπου πίπτουν εις πνευματικήν μοιχείαν. διά νά γίνεται καθώς πρέπει ή κρίσις εις τό βήμα τής έξομολογήσεως». Νά προφυ­ λάξει τό ορθόδοξο πλήρωμα άπό τίς δυτικές Ιεραποστολές των Ρωμαιοκαθολικών καί τών Προτεσταντών. στην ευαισθητοποίηση τών Χριστιανών γιά τήν αντιμετώπι­ ση τών αιρέσεων. Ό Βικέντιος Δαμοδός ύπομνηματίζει τήν εντολή σέ δύο μέρη.4' Μάρκ. Χρειάζεται σύνεση. 85. μετριότητα καί «κρύφια λόγια». ήτοι εις αϊρεσιν καί κακοδοξίαν» 86 . Διαθήκη ή άρνηση του Θεού καί ή προσχώ­ ρηση στά είδωλα χαρακτηρίζεται ώς μοιχεία καί στιγματίζεται έντονα από τους προφήτες 84 . Καί στην Π. δέν έχει θέση εδώ. γίνεται διάκριση ανάμεσα στην πνευ­ ματική καί τή σαρκική μοιχεία. ενώ στό δεύ­ τερο τί προστάζει. Ή 'Ορθόδο­ ξος 'Ομολογία γράφηκε. 86. Γιά τό Β. έτσι καί ή πνευματική μοιχεία. Στό «κωλυτικόν» καί τό «προστακτικόν» μέρος. Στό κείμενο της 'Ορθοδόξου 'Ομολογίας. «Διότι ό σκοπός τής εντολής. καί τής ημετέρας διηγήσεως είναι. 88. «'Απλή πορνεία λοιπόν είναι ή συνουσία ελευθέρου ανδρός μετά έλευθέ- 150 . Σφάλλουν στην έβδομη εντολή. φ. Έξομολογητάριον. «εκείνοι. Νικόδημος 'Αγιορείτης. Ή εύγλωττία πού είναι απαραίτητη γιά τή διδασκαλία τών άλ­ λων εντολών τοΰ Δεκάλογου. γιά νά αν­ τιμετωπίσει συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες. 'Ανάλογη άποψη διατυπώνει καί ό άγ. Ό Χριστός προβάλλει τήν εικό­ να τής μοιχαλίδας. αναλυτικά. καί τών αμαρτιών ή διαφορά. "Οπως ή σαρκική μοιχεία θεωρείται μεγάλο αμάρτημα. πώς ερμηνεύουν την έβδομη εντολή οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας. Στό πρώτο αναπτύσσεται μέ κάθε λεπτομέρεια τί απαγορεύει ή έβδομη εντολή. Στόχευε λοιπόν ό ί. Περί τοΰ Δεκαλόγον.39' 16.7' 13. νά φανερωθή μόνον δια ώφέλειαν πάντων.10' Ίερ. 87. Ματθ."Ας δούμε ομως. 2. 57.27' Ήσ. Δαμοδό «απλή πορνεία» είναι ή συνουσία ελεύθερου άνδρα καί ε­ λεύθερης γυναίκας 88 . οπως καί άλλου τονίσθηκε. καί μάλιστα τών πνευματικών τό βαρύ τής αμαρτίας. Τό ρήμα «πορνεύειν» εκφράζει κυρίως τή 84.7' 4. σ.98.

Είναι δ­ ρας γυναικός. οϋτε καλόγηρος. φ. οοτε έχει εύχήν. "Οπως κάθε εντολή. άλλα προχωρεί στή γενε­ σιουργό αιτία της. καί άνάπαλιν». σ..π. σ. τή «μοχθηρή επιθυμία τής σαρκός». έχει γιά τό Δαμοδό τήν έννοια του νόμου. ούτε είναι μονάστρια. Πα­ ρουσιάζεται δηλαδή ένας κατάλογος πολλών επί μέρους αμαρ­ τιών. ή οποία οϋτε έχει σύζευξιν μέ άνδρα. 'Υπάρχουν βέβαια καί εξαιρέσεις πού προέρχονται άπό τή μοναχική κυρίως παράδοση. ούτε έχει εύχήν παρθενίας.έ. καί όπου ήδη έχασε τήν παρθενίαν». 92. 94. γιά νά απολαύσουν εγκόσμια καί ουράνια αγα­ θά. τή διαπραγ­ μάτευση της εντολής. "Ετσι ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης δέν προβαίνει σέ εκτενή ανάλυση της εντολής «ου μοιχεύσεις». "Ο.93ν.93. Στά πλαίσια αυτά ό Πλάτων Μόσχας εξετάζει τί απαγορεύει ή έ­ βδομη εντολή 94 . Οί πιστοί καλούνται νά υπακού­ σουν σ' αυτόν. /7ερί τοΰ Δεκάλογου.. Ένώ τό «μοιχεύειν» σημαί­ νει «τή διαστροφή της πιστότητας του συνοικεσίου»90 καί τήν «ΰβριν της νομίμου κοίτης» 91 . 96. ό Δαμοδός εξετάζει μέ σχολαστικότητα τά εϊδη της μοιχείας καί κάθε ασέλγειας. φ.102. ήγουν ελευ­ θέρα λέγεται εκείνη.97. στό όποιο αναφέρει «τί προστάσσει ό νό­ μος» 93 . 91. τίς όποιες πρέπει νά αποφεύγουν οί Χριστιανοί. μέ τό δεύτερο μέρος. Τό νομικό αυ­ τό πνεύμα διαπότισε τή διδασκαλία όχι μόνο τοΰ Δαμοδοΰ. Β.π. Τόν Πλά­ τωνα ακολουθούν οί περισσότεροι συγγραφείς τών Χριστιανι­ κών Κατηχήσεων κατά τους μεταγενέστερους χρόνους. 89.204 κ. ο.' πρβλ. "Ο. Κατήχησις. φ. 93. απειλούνται μέ τιμωρίες.π. τό «κωλυτικόν». Περί τοΰ Δεκάλογου. "Ο. αλλ' είναι απλούς άνθρωπος. αλ­ λά καί πολλών άλλων συγγραφέων της Τουρκοκρατίας. Κατακλείει. 151 . φ.. Περί τοΰ Δεκάλογου. "Αν τόν παραβούν. Κων/νου Οικο­ νόμου. Στό πρώτο λοιπόν μέρος. Τό αυτό πάλιν νόησον καί διά τήν γυναίκα. 110-111. 90. Ελεύθερον άνδρα νόησον τόν απλούν ανθρωπον. φ. ό όποιος δηλαδή οϋτε έχει σύζευξιν μέ γυναίκα.. « Ή πρώτη είναι του συζευχθέντος μέ άπολελυμένην' ή δευτέρα τής συζευχθείσης μέ άπολελυμένον' ή τρίτη τής συζευχθείσης μέ συζευχθέντα. έτσι καί ή έβδομη. Ή μοιχεία παρουσιάζεται μέ τρεις μορφές 92 .συνουσία πού γίνεται μέ πόρνες 89 .97. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία. φ. οϋτε είναι κληρικός. Δαμοδοΰ. αλλά καί ποιοί είναι οί παραβάτες της. ήτοι τάσσιμον σωφροσύνης καί παρθενίας. ούτε αναφέρεται στή μοιχεία.π. 'Αθήναι 3 1836.

δόξης κενής' καί απλώς τής κατ' αΐσθησιν ηδονής» 95 . 98.220. Γιά τό Δ. κτημάτων. σαρκός. 96. Άπό τους τρεις όμως αυ­ τούς λογισμούς έκπηγάζουν οί λογισμοί τής πορνείας. Θεσσαλονίκη 1972. 'Ορθό­ δοξη πνευματική ζωή. 'Ανάμεσα τους υπάρ­ χει μιά αιτιώδης σχέση. Μάξιμος ό Όμολογητής αναφέρει οτι άπό τή φιλαυτία γεννιούνται οί λογισμοί τής γαστριμαργίας. συγγραφέας στηριζόμενος στή διδασκαλία του ευαγγελίου επισημαίνει ότι. Βλ. 1201 AB. φ. ό στοχασμός τής απώλειας τής βασιλείας του 95. Βλ.34 κ. τής πλεονεξίας καί τής υπερηφάνειας αντίστοιχα. Στά πρώτα περιλαμβάνονται: Ή μνήμη του θανάτου 98 . Ό Νεόφυτος ώς αγιορείτης μοναχός. σ. Θεσσαλονίκη 1986.μως αξιοπρόσεκτο οτι συνδέει την επιθυμία της σαρκός μέ την επιθυμία των χρημάτων. σ. Περί διαφόρων πονηρών λογισμών 1. περισσότερα Γ. Ό αγ. 'Ανάλογη είναι καί ή διδασκαλία των Πατέ­ ρων της Εκκλησίας. "Ετσι ή Εβδόμη εντολή δεν αναφέρε­ ται μόνο στή μοιχεία. ένθυμήσου τήν κόλασιν' 152 . Τά πάθη δέν είναι ανεξάρτητα. 97. «Ή περί θεώσεως τοΰ ανθρώπου διδασκα­ λία Γρηγορίου τοΰ Παλαμά». Κεσελόπουλου. Στουδίτη ή έβδο­ μη εντολή δέν αναφέρεται στην πράξη. Στην ϊδια γραμμή υπάρχουν καί άλλα κείμενα πού προέρ­ χονται άπό τή μοναχική παράδοση. Μαντζαρίδη. Ό ί.289. σ.104 κ. 'Ανέστη Γ.' πρβλ. ακολουθεί τήν ορθόδοξη νηπτική παράδοση. Θεσσαλονίκη 1982. Ί . Ό μετεωρισμός του νοΰ καί ή παράχρηση των αι­ σθήσεων οδηγούν στην πονηρή επιθυμία πού είναι ή ρίζα τής μοιχείας. PG 79. τής φιλαργυρίας καί τής κενοδοξίας. σ. Γ.έ. άλλα σέ κάθε μοχθηρή επιθυμία. είναι καί πόρνος καί μοιχός» 97 .Λόγος πεζή φράσει εις τόν Δεκάλογον τοΰ Μωϋσέως. πού πη­ γάζει άπό τή φιλαυτία96. «"Οταν σου βάλη ό διάβολος τοιούτον λογισμόν.. Παλαμικά.έ. άλλα στην επιθυμία τής μοιχείας. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοΰ αγίου Γρηγορίου Παλαμά. των κτημάτων καί της κοσμικής δό­ ξας. ή οποία ανάγει τά πάθη αυτά στή φιλαυτία. Ό Νεόφυτος συνδέει τήν έβδομη εντο­ λή μέ τή δέκατη πού αναφέρεται σέ κάθε είδος αθέμιτης επιθυ­ μίας. Μαντζαρίδη. ο. χρημάτων. Περίτής Δεκάλογου. «Ή δε έκτη (ακολουθεί στό χωρισμό τη δυτική παράδο­ ση) φέρεται κατά της μοχθηράς επιθυμίας" έστι δέ τετραπλή. Ί . εκείνος πού επιθυμεί κάθε άλλη γυ­ ναίκα εκτός άπό «τήν ίδικήν του. 1811.π. Γιά τήν αποφυγή τής μοιχείας καί κάθε είδους ασέλ­ γειας χρειάζονται ποικίλα φάρμακα πού είναι δύο ειδών: εκεί­ να πού αναφέρονται στό «στοχασμό» καί εκείνα πού αναφέ­ ρονται στην «πράξη».

Α Κορ. οϋτως έξ εγκρά­ τειας καί συνεσταλμένης διαίτης.' ΓΒασιλ. άμή καί μέ άγροιπνίαις. 5. Β. 104ν.9' Γαλ. Περί τοϋ Δεκάλογου. 19-21. τήν κραιπάλη καί τή μέθη.. Λόγος πεζή φράσει. Δαμοδοϋ. Διαθήκης. 4. ΙΟΟ. τό παράδειγμα της πτώσεως των μεγάλων ανδρών της fi. καί σωματικής άνέσεως». 99. καί μέ πόνους. Καί ακόμη ή δουλαγωγία τοϋ σώματος καί ή νηστεία 101 . «Ου κλέψεις» Ώ ς κλοπή ορίζεται «ή άδικος άφαίρεσις τοϋ αλλότριου ένθυμήσου τήν φοβεράν ώραν τοϋ θανάτου.Θεοϋ". Περί τοϋ Δεκάλογου. φησίν. Προς Ξενην περί παθών καί κακιών. 102' πρβλ. 'Α­ ντίθετα οί υπερβολικές ανέσεις καί ή τρυφηλή ζωή όδηγοΰν στή σκληρότητα. καί τρυφής. Καί γάρ άνευ συντριμμοϋ καρδίας αδύνατον. τίκτεσθαι πεφύκασιν. καί μή νικηθής υπό της αμαρ­ τίας». Τά δραστικότερα ομως φάρμακα πού καταβάλλουν τίς επιθυμίες τών αισθήσεων είναι ή συχνή ε­ ξομολόγηση καί ή μετοχή στή θεία Ευχαριστία. 11. καί πώρωσις. 102. PG 150. «Τό σώμα πάλιν πρέπει νά τό γυμνάζωμεν οχι μόνο μέ νηστείας. 1076BC. καί έξομολόγησαις.έ. «Καθάπερ γάρ αναλγησία. Οί σωματικοί κόποι καί οί αγώνες αποσκοπούν στή συντριβή της καρδιάς καί τήν απομάκρυνση της κακίας. καί προσευχαϊς. 153 . Δαβίδ καί Σολομώντα 100 . πού ανα­ φέρονται στην «πράξη».1 κ. φ. "Ετσι ό άνθρωπος γίνεται δεκτικός της χάριτος τοϋ Θεοϋ. Γρηγορίου Παλαμά. άπαλλαγηναι κακίας' συντρί­ βει δέ καρδίαν ή τριμερής εγκράτεια' ϋπνου καί τροφής. τήν πώρωση καί τήν αναλγησία 102 . Β. 101. Δαμοδοϋ. πι­ κρίας πάσης αποτρεπτική. καί σκληρότης καρδίας. καί μέ θλίψεις. είναι: Ή αποχή άπό τήν άπραγμοσύνη. καί μέ θεάρεσταις άποδημίαις.έ. καί νά καταβάλλωμεν παντε­ λώς τάς επιθυμίας τών αισθήσεων». φ.β Βασιλ.. 6. ή «φυλακή τών αισθήσεων» καί ειδικότερα τών οφθαλμών. καί γλυκείας ϊλαρότητος παρεκτική. σ. συντριβή καρδίας καί κατάνυξις.289. Τά φάρμακα θεραπείας του πάθους της μοιχείας. "Ας σημειωθεί εδώ οτι ό ύποποιασμός καί ή δουλαγωγία τοϋ σώματος στην ορθόδοξη παράδοση δέν έχουν τήν έννοια της τιμωρίας. 11. ô στοχασμός της αισχύνης καί της αισχρότητας της πράξεως. έξ άνέσεως.. καί ευπάθειας. Δαμασκηνού Στουδίτου.1 κ.

άκοντος τοΰ κυρίου» 103 . 111. 21. Περί της Δεκάλογου. κατά της κλοπής αμέσως.31. Στην Κ. 3-5. Έξοδ. 232-233' Γρηγορίου Παλαμά. 109. φ. Οί Πατέρες της Εκκλησίας δέν ενδιαφέρονται τόσο γιά τά αντικείμενα τοΰ πλούτου. καί τήν άλλην άρπαγήν. εμμέσως δέ ή έκτη. 105. 5. "Αν ό κλέφτης δχανε τή ζωή του κατά την ώρα της κλοπής. όσο γιά τήν αποφυγή της δια­ ταραχής των διαπροσωπικών σχέσεων μεταξύ τών Χριστια­ νών. 107. 1.9. ΟΙ κλέφτες. PG 45. Διαθήκη ή κλο­ πή θεωρούνταν βαρύτατο αμάρτημα 1 0 4 . φ. 19. ό θάνατος του δέ χαρακτηριζόταν ώς φόνος 1 0 7 . Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. Στην Π. Προς Ξενην περί παθών καίάρετών. Ό Άπ. Παϋλος 1 0 8 καί οί Πα­ τέρες της Εκκλησίας διαβλέπουν μιά αλληλουχία καί αλληλε­ ξάρτηση ανάμεσα σ' αυτά τά πάθη 1 0 9 . υ­ ποδοχή των ληστών εν οίκω καί τά σύζυγα μεθ' ών καί ό τό­ κος» 1 1 0 . Ό κλέφτης. οφείλε νά τό ανταποδώσει στό διπλάσιο. PG 150. « Ή δέ έβδομη. οί πλεονέκτες καί δσοι αδικούν μέ οποιοδήποτε τρόπο τό συνάνθρωπο τους δέν δχουν θέση στή βασιλεία του Θεοϋ111 γιατί υστερούν στην αγάπη. στό πενταπλάσιο 105 ή στό έπταπλάσιο 1 0 6 .Λευ. διά της επιθυμίας δηλαδή. Παροιμ. Δαμοδοϋ. Έφεσ. Μέ τό ίδιο πνεϋμα ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης συνδέει τό «οϋ κλέψεις» μέ τίς άλλες εντολές καί ειδικότερα μέ τήν εντο­ λή πού καταδικάζει τήν επιθυμία γιά τά υπάρχοντα τοΰ πλη­ σίον. Γρηγορίου Νύσσης. ή κλοπή συνδέεται μέ τήν πλεονεξία καί τή φιλαργυρία. Διαθή­ κη. αλλά καί στην πατερική παράδοση.19. 1811. Β. ανάλογα με τό κλεμμένο είδος. Περί τοΰ Δεκάλογου. 104. "Οταν ή καρδιά του άνθρωπου είναι προσκολλημένη στά 103.-2. ταύτη δέ καί συνέχεται φιλαρ­ γυρία' συμβουλή προς τήν κλοπήν.πράγματος. 22.χ. 5. 154 .106ν. Έξοδ. Ή ακόρεστη επιθυμία.12' Δευτ. Βλ. στό τετραπλάσιο.1. π. 1061ABC. ή φιλαργυρία καί ή πλεονεξία απο­ τελούν τή γενεσιουργό αιτία της κλοπής καί όδηγοΰν τόν άν­ θρωπο στή λατρεία των κτισμάτων. 106. 110. 6. 108. 6.Α'Κορ. 'Επιστολή κανονική προς Λητόϊον έπίσκοπον Μελιτινής.

είναι φυσικό ό άνθρωπος νά οδηγείται στην κλο• πή μέ άμεσο ή έμμεσο τρόπο.υλικά αγαθά. 'Αλλά καί γιά τους λαϊκούς ή διδα­ σκαλία των Πατέρων τής Εκκλησίας ήταν σαφής. περισσότερα Ίω. Πολλά από αυτά έχουν έν μέρει διερευνηθεί. τόμ. Βλ. σ. τιμητική προσφορά τω καθηγητή Ν. π. 265Β.έ.έ. 732D-733A. Λειμωνάριον. Διακονία. Κριαρά.324 κ. Έ . 115. ιδιαίτερη σπουδαιότητα είχε ό τόκος ή «ζούρα» 113 όπως τόν αποκαλούσαν.' 127 κ. Ό Βικέντιος Δαμοδός όντας μέσα στην ελληνορθόδοξη παράδοση ασκεί δριμύτατη κριτική σ' ολους εκείνους πού δανείζουν μέ τόκο. σ. Κατά τήν περίοδο δμως της Τουρκοκρα­ τίας. περ. «Ζούρα καί παράγωγα σημασιολογικά καί ετυμολογικά».χ. PG 150.έ. 'Αθηνά. m. Γιά τήν ετυμολογία καίτή σημασία τής λέξης. «διότι αυτοί 112. PG 46. «Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες τοϋ δανεισμού μέ τόκο». Ό τόκος ώς είδος έμμεσης κλοπής δέν μπορεί νά έχει θέση στίς συναλ­ λαγές των Χριστιανών. Μέ την εντολή λοιπόν αυτή συνδέονται πολλά θέματα της καθημερινής ζωής 1 1 2 . Δέ διστάζει νά ονομάζει τους τοκιστές άρπαγες. Καβάσιλας επίσης καταφέρεται κατά τών τοκιστών καί ιούς αποκαλεί «λωποδύτας» καί «άποστερητάς» 117 . Κοινωνι­ κή Δικαιοσύνη. βλ. λόγω των ειδικών κοινωνικών καί πολιτικών συνθηκών πού επικρατούσαν. 'Αθήναι 1972-1973. 116. Ένώ ό Μ. 73-74. Τωμαδάκη. Ό τοκιστής μέ τό πρόσχημα τής φι­ λανθρωπίας γίνεται «ιατρός άνθροφόνος» παρατηρεί ό Γρηγόριος Νύσσης 115 .89 κ. γιατί οδηγεί τό φτωχό σέ πιό οδυνηρή θέση α­ πό αυτή πού βρίσκεται. 'Ομιλία 2 εις τόν ΙΔ ' Ψαλμόν καί κατά τοκιζόντων. 'Αναστασίου. σ. βλ. Στογιάννου. Ή Εκ­ κλησία βέβαια εμπόδιζε εξαρχής τό δανεισμό μέ τόκο.Κατά τοκιζόντων. Ό Ν. 437Α.96 κ. Βασίλειος αναφέρει ότι είναι απάνθρωπο ό τοκιστής νά εκμεταλλεύεται τήν ανέχεια καί τίς συμφορές του φτωχού γιά νά αυξήσει τό κεφάλαιο του 1 1 6 . Κατά τοκιζόντων. Οί Ιεροί κανόνες μάλιστα προέβλεπαν βαριά έπιτίμια γιά τους κληρι­ κούς πού έπαιρναν τόκο 1 1 4 . Τό ϊδιο δμως πρόβλημα είχε απασχολήσει τους Χριστιανούς καί στό παρελθόν. "Ετσι κλέφτης δεν είναι μόνο ε­ κείνος πού κλέβει φανερά ή κρυφά.έ. 113. άλλα καί εκείνος πού εκμε­ ταλλεύεται καί αδικεί τό συνάνθρωπο του. αφιέρωμα στή μνήμη Β. Θεσσαλονίκη 1988. Πέτρου. Β. PG 29. 155 . Θεσσαλονίκη 1986. 114. Ί .

ή μή ήμπορώντας νά δώση ίκανήν προφυλακήν. "Οριζαν μάλιστα καί τό ποσοστό τοϋ νόμιμου τόκου 1 2 1 . όπου δεν είναι» 118 .452. άρπαγήν αυτόν λέγων είναι καί κλοπήν. σ. "Ας σημειωθεί εδώ δτι καί στό Βυζάντιο. διά άσφαλισμάτων. παρά τήν αντίθετη διδα­ σκαλία των Πατέρων. άπό έξι μέχρι δώδεκα τοις εκατό 1 2 3 . 123. ζημιουν άνδρα δίκαιον. Συνιστά μάλιστα στους πνευματικούς νά στερούν τή θεία Κοι­ νωνία άπό αυτούς. «Σημείωσαι ώς άξύμφωνος έστιν αυτός αύτώ ό Κορέσσης' δν γάρ ένταϋθα καλώς αιτιάται τόκον. 'Αναστασίου. φ. Περί τοΰ Δεκάλο­ γου. "Ετσι ό Γεώργιος Κορέσσιος παρουσιάζεται ώς «άξύμφωνος αυτός αύτώ».πωλοΰσι δύο φοραΐς. Ίω. οΰτε νά τοΰ δώση τήν άγίαν κοινωνίαν. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. άλλαχου έννομον αυτόν είναι τίθησιν.109ν. συγκροτεϊν δήθεν τοϋτον πειρώμενος εκ τοΰ φάσκοντος ρητοϋ. ού καλόν' όπως άντιρητικόν ε­ στί μάλλον. υποστηρίζει ό­ τι ό δανεισμός μέ τόκο δικαιολογείται στους λαϊκούς 1 2 0 . οί πολιτικοί νόμοι επέτρεπαν τό δανει­ σμό μέ τόκο στους λαϊκούς. 120. ή πωλοΰσιν εκείνο. 121. Ωστόσο άπό τό άλλο μέρος υπήρχε ανοχή τοϋ «νόμιμου» τόκου στίς συναλλαγές των κοσμικών. ή διά εγγυητών». μέχρι νά επιστρέψουν τους τόκους καί νά α­ ποκαταστήσουν την αδικία 1 1 9 . «'Ιδού λοιπόν τί πρέπει νά κάνη μέ τον φανερόν τοκιστήν' δέν πρέπει νά τόν άπολύση από τάς αμαρτίας. Ή ίδια τακτική ακολουθείται καί κατά τήν Τουρκοκρατία.1811. φ. Σύνταγμα θείων καί ιερών κανόνων. τόμ.451 . Περί τοΰ Δεκάλογου. Δέν έλειπαν βέβαια οί περιπτώσεις κα­ τά τίς όποιες ό ϊδιος συγγραφέας εμφανιζόταν ώς υποστηρι­ κτής των δύο διαφορετικών απόψεων. 137. 119. 122. γιατί ε­ νώ άπό τή μιά μεριά χαρακτηρίζει τόν τόκο ώς αρπαγή καί κλοπή. Περί της Δεκάλογου. Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες τοΰ δανεισμού μέ τό- 156 . σ. ΤαμεΤον 'Ορθοδοξίας. Δ'. Ό 'Αγάπιος Λάνδος καί ό Θεόφιλος Καμπάνιας μας πληροφο­ ρούν ότι τό ποσοστό του νόμιμου τόκου. έ­ ως όπου νά αποκαταστήση τους τόκους. Οί τοκι118. άπό τήν άλλη τόν δικαιολογεί καί τόν αποδέχεται 122 . οριζόταν κατά τήν Τουρκοκρατία. Ράλλη-Ποτλή. ού συστατικόν του τόκου». "Ετσι ό Θεόφιλος Καμ­ πάνιας επικαλούμενος τους πολιτικούς νόμους.97. φ. Άπό τό ëva μέρος πολλοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς καταδικάζουν έντονα τό δανεισμό μέ τόκο. 'Αθήναι 1859. ενώ ά­ πό τό άλλο ορισμένοι δικαιολογούν τό νόμιμο τόκο στίς συ­ ναλλαγές των λαϊκών.

όπως ό Βικέντιος Δαμοδός.έ. "προτιμούσαν οι συμφωνίες τών δανείων τους νά είναι κρυφές.91.στές δμως. ό «σαφής εξωτερικός τόκος» καί ό «ασαφής εξωτερικός» τόκος 1 2 4 .330' Ταμεϊον 'Ορθοδοξίας. 'Α­ θήναι 1957. 157 . Β. 127. τών συ­ ναλλαγών. Βικέντιου Δαμοδοϋ. 'Αθήναι 1882.140ν κ.127ν. Ή έμμεση κλοπή μέσω τών φόρων 1 2 5 γινόταν συχνά δυσβάστακτη..έ. 5. φ. Ό «νοερός τόκος». 124. «Ού ψευδομαρτυρήσεις κατά του πλησίον σου μαρτυρίαν ψευ­ δή». τών «κήνσων» καί γενικότερα οτι αφορούσε τήν οι­ κονομική ζωή τών Χριστιανών 127 . σ.' Δ. σ. "Ετσι ό όρκος. Περί τοΰ Δεκάλογου. Τό έν 'Ελλάδι Δημόσιον Δίκαιον έπί Τουρκο­ κρατίας.8-10. Πολλά άπό τά θέματα πού θίγονται μέ αφορμή τό «ού ψευδομαρτυρήσεις» έχουν ήδη αναλυθεί στην τρίτη εντολή. ασχολούνται αναλυτικά μέ δλα τά επιμέρους θέμα­ τα της εντολής αυτής. 125.Γενικά οί φόροι διακρίνονταν σέ τακτικούς ή νόμιμους καί Εκτάκτους ή αυθαίρετους. "Αλλα θέματα πού θίγονται μέ αφορμή τήν εντολή «ου κλέψεις» είναι οί διάφορες συμφωνίες τών εταιρειών. τόμ. σ. Ή Τουρκοκρατία. Ί . ή εύορκία καί ή ψευδορκία μας έχουν απασχολήσει πιό πάνω. 126. Ζακυθηνοΰ. δ. Γι' αυτό καί οί εκκλη­ σιαστικοί συγγραφείς αποδέχονται μέν καί συνιστούν τήν πλη­ ρωμή των φόρων.18 κ. Περί τοΰ Δεκάλογου.π. γιά νά μπορούν νά υπερβαίνουν τά ποσοστά αυτά. Μοσχοβάκη. φ. "Ετσι προέκυψαν διάφορα είδη τόκου. Καρμίρη. Βλ. Δέν ήταν όμως μόνο ή τοκογλυφία πού απασχολούσε τους Χριστιανούς τήν εποχή εκείνη. 'Ωστόσο ορισμένοι συγγραφείς. σ. ο. ή έπιορκία. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Γ. Οί κοινωνικές προεκτάσεις της παράβασης τής εντολής κο. κατά τήν Τουρκοκρατία. αλλά καταδικάζουν τή συγκέντρωση φόρων «έξω άπό τό δίκαιον» 126 .685. Ν. ενδεικτικά γιά τό φορολογικό σύστημα στην Τουρκο­ κρατία. Β'. Δαμοδοϋ. Α. ΔΣΜ. έκδ. Οί εκκλησιαστικοί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας δέν προβαίνουν σε Ιδιαίτερη ερμηνεία της εντολής αυτής. Κυρίως όμως εκθέτουν τήν κατάσταση πού επικρατούσε στά δικαστήρια.

Βλ. Θεσ­ σαλονίκη 1960-63. καί πτωχούς. καί αρχιερείς. τήν Ιδιοκτησία καί τή ζωή ακόμη τοϋ κατηγορουμένου128. ό Δαμοδός καθώς καί άλλοι εκκλησιαστικοί συγγραφείς.Ε. καί άνδρας. στηρίζουν τήν πρακτική των ενόρκων μαρτύρων στην Κ. Ν. Περί τοϋ Δεκάλογου. 130. Κάτι ανάλογο συνέβαινε καί στους χρόνους της Π. άνίσως καί δεν άποκλείωνται μέ νο­ μίμους εξαιρέσεις. ΔαμοδοΟ.Ν. Die zehn Gebote. ή άνίσως καί δέν είναι φανερά ή φαυλότης καί διαστροφή αυτών. Γιά τήν ανεύρεση λοιπόν της αλήθειας γινόταν αποδεκτή μόνο ή ένορκη κατάθεση τοϋ μάρτυρα. Η'. καί πλούσιους. "Ενας ψευδομάρτυρας πού δεν ήταν δυνατό νά άντικρουσθεΐ.αυτής ήταν σημαντικές. σ.Σ. Τήν ένορκη κατάθεση ήταν δύσκολο νά τήν απορρίψει ό «κριτής». μπο­ ρούσε νά προσβάλει τήν τιμή. Τά εκκλησιαστικά δικαστήρια εκδίκαζαν υποθέσεις οικογενειακού δικαίου. Ή κατάθεση τοϋ μάρτυρα στίς δικα­ στικές ανακρίσεις είχε μεγάλη σημασία. επισημαίνει ό Β. οτι επί στόματος δύο μαρτύρων καί επί στόματος τριών μαρτύρων σταθήσεται 128. καί λαϊκούς. μετάφραση Ί . Δαλεξίου μέ τίτλο. "Οπως κι άλ­ λου σημειώθηκε. καί ιερείς. Μιά ηθική γιά τό σύγχρονο άνθρωπο. Διαθήκης. α­ ναζητούσε τήν αλήθεια στίς καταθέσεις των μαρτύρων. 18. περισσότερα. Διαθήκη 1 3 0 . κληρονομιών.Ε. οΰτε αυτός ό κριτής ημπορεί νά τους α­ πόρριψη δντας μάλιστα ή επιταγή τοϋ νόμου. άλλα καί άλλα αδικήματα αστι­ κού δικαίου 1 3 1 . τόμ. Βλ. Στην Τουρκοκρατία γιά τήν απονομή της δικαιοσύνης ήταν υπεύθυνη ή Εκκλησία. διαζυγίου. Ή παρούσα εντολή εμποδίζει τήν ψευδομαρτυρία στό «κριτήριον» άπό «ένορκον άνθρωπον». έλλην. Τό δικαστήριο πού γινόταν στην πύλη της πόλης άπό τους πρεσβυτέρους ή τό βασιλιά. Β. «Διατί τους ενόρκους μάρτυρας. 8. Ή «αμαρτία» λοιπόν πού συνιστά ή παράβαση της εντο­ λής αυτής άφορα όλη τήν κοινότητα. «Εκκλησία καί Δίκαιον εις τήν χερσόνησον τοϋ Αϊμου επί Τουρκοκρατίας». καί γυναίκας.Ο.119.159.έ. γά­ μου. γιατί τό δίκαιο καί ή αλήθεια στηρίζονταν σ' αυτή.17. 131. Otto Herman Pesch. Γι' αυτό καί ή εντολή αυ­ τή αναφέρεται «εις όλους τους ανθρώπους. Δαμοδός. 158 . 'Αθήνα 1982. φ. 16' Ίωάν. 709 κ. Πανταζόπουλου. σ. καί εις αυτούς τους άσκητάς» 1 2 9 . 129. Ε. Ματθ:.

U1. Ή αίρεση θεωρούνταν «έγκλημα» πού έβλαπτε τήν κοινότητα. Ματθ. ήταν ό «κατήγο­ ρος». απομακρύνεται άπό τήν «αύτοαλήθεια» πού είναι ό Χριστός καί συντάσσεται μέ τόν πατέρα τοϋ ψεύδους. Ή τήρηση της είναι αυτονόητη γι' αυτόν πού πιστεύει μ' δλη τήν καρδιά του στην αγάπη καί τή δικαιοσύνη του Θεού. 8. Ίωαν. Ό Δαμοδός αναλύει διεξοδικά τά «καθήκοντα» τοϋ καθενός άπ' αυτούς προβάλ­ λοντας συγχρόνως τίς απόλυτες αρχές τής ευαγγελικής ηθι­ κής. ώς ή ψευδορρημοσύνη. Πουλή. ό «συνήγορος». 5. τής πράξης 159 .16. Γ. τό δέ κατά τόν βίον καί τά ήθη. Ό εκπρόσωπος τής ήσυχαστικής παράδοσης Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης δέν ασχολείται ιδιαίτερα μέ τήν εντολή αυτή. 37. "Ο.πάν ρήμα» 1 3 2 . Θεσσαλονίκη 1984. Περί τής Δεκάλογου. ή πλάνη. Βλ.π. 133. Γι' αυτό καί στίς σχέσεις των Χριστιανών δέν έχουν θέση τό ψεύδος. ή δέ κατά λόγον.. Ό δόλος καί ή πλάνη γιά τόν άδικο χαρακτήρα στό εκκλησιαστικό ποινικό δίκαιο. ή υποκρισία κι αυτός ακόμη ό όρκος 1 3 7 . Ό Χριστιανός πού ψεύδεται. 5. Δε γινόταν πιστευτός ομως ό μάρτυρας αν ήταν απιστος. Τό μέν κατά διάνοιαν ώς ή κακή υπόνοια κατά του αδελφού. 136. 159ν. ό «γραμμα­ τεύς» καί ό «επίτροπος» ή «επιμελητής». ό «πταίστης». κατά του ψεύδους καί τής καταλαλιάς. 34-37. στά δικαστήρια τής Τουρκοκρατίας εκδικαζόταν καί ή αίρεση. 18. ώς ή ύπόκρισις» 1 3 4 . 44-46. 132. «ό μάρτυς». Περί τοϋ Δεκάλογου. 134. : Ό Βικέντιος Δαμοδός αφιερώνει πενήντα χειρόγραφες σε­ λίδες καί αναφέρεται λεπτομερέστατα στή δομή των δικαστη­ ρίων τής Τουρκοκρατίας. Ματθ. 1812. Γι' αυ­ τό καί συνοπτικά γράφει: « Ή δέ ογδόη. ό δόλος 1 3 6 . ή άπατη. "Ετσι τά πρόσωπα πού συγκροτού­ σαν τό δικαστήριο εκτός άπό τόν «κριτή». αφορισμένος ή «άτιμος» 133 .167. Τά λόγια τοϋ Χριστού είναι ξεκάθαρα: «έστω δέ ό λόγος υμών ναί ναί. φ. τριττόν δέ τό ψεύδος. Ματθ. ou οΰ" τό δέ περισσόν εκ τοϋ πονηρού έστιν» 138 . τό διάβολο 1 3 5 . γι' αυτό καί προβλέπονταν αυστηρές ποινές. 135. φ. Β. φ. "Ας σημειωθεί εδώ οτι έκτος άπό τά αδικήματα πού ανα­ φέρθηκαν. Δαμοδοο. 138.

'Αναφέρεται έτσι στή γενε­ σιουργό αιτία της μοιχείας καί της κλοπής. Περί της Δ εκαλόγου. χφ. άπό κοινού τό νόημα των δύο τελευταίων εντολών 143 . Ί . Β. 146.. αποδίδει καί «σαφηνίζει». Νίκωνος Μονάχου. «Ούκ επιθυμήσεις. Β. Catechismus Catholicus. 143. Τήν ίδια έξαλλου πρακτική ακολουθεί καί ό Πέ­ τρος Κανίσιος 144 . οΰτε μέ τινά άλλον τρόπον». τόμ.έ. παρόλο πού ακολουθεί στό χωρισμό τή δυτική παράδοση. ούτε μέ λόγια. Ή δέκατη εντολή έχει μεγάλη σπουδαιότητα γιά τους Χρι­ στιανούς. σ. πού είναι ή «μοχθη­ ρή επιθυμία της σαρκός». Ό Βικέντιος Δαμοδός. Δαμοδοϋ. Γιάγκου καί πρόκειται νά δημοσιευθεί. Νικηφόρος Πασχαλεύς 141 καί Νεόφυ­ τος Καυσοκαλυβίτης142.6. 145. οπως σημειώθηκε άλλου. φ. Άπό ορισμένους εκκλησιαστικούς συγγραφείς. ο. Λαύρας 228(Β 108). γιατί τό 139. 'Ομολογία Πίστεως (1625). 1813. "Ας σημειωθεί έδώ δτι οπως μας πληροφο­ ρεί ό Θ. Θεόφιλος Καμπάνιας 140 . φ. φ. Δογματικά καί Συμβολικά Μνημεία. σ. 'Ιδιαίτερα όμως συνδέεται μέ τό «ου μοιχεύσεις» καί τό «ου κλέψεις». Περί τοϋ Δεκάλο­ γου. Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. Έξομολογητάριον.186-186ν. καί δέν θέλει βλάψει τινά οϋτε εις τό πράγμα. Βλ. των χρημάτων καί τών κτημάτων 146 . ό Νίκων Μοναχός του Μαύρου "Ορους 'Αντιοχείας (ΙΑ' αι. 1811.) συντάσσει ëva νέο Δεκάλογο μέ βάση τήν επί του "Ορους Όμιλία. Πε­ ρισσότερα γιά τό θέμα αυτό βλ. οσα τώ πλησίον σού έστι» Ή τελευταία εντολή τοΰ Δεκάλογου. 160 . ή τελευταία εντολή τοΰ Δεκάλογου δέ σχολιάζεται. καί χαράν καί ώφέλειαν. έκδ. δέν θέλει επιθυμήσει τό άλλότριον.90-92. καί εις τά συμφέροντα τών άλλων.. 'Ερμηνεία τών εντο­ λών τοϋ Κυρίου. παντοτινήν δηλαδή θέλει απολαύσει τήν άνάπαυσιν. Τόν ίδιο χωρισμό ακολουθούν οί συγγραφείς της Τουρκοκρατίας' Θεοφάνης Κριτόπουλος 139 . 142. θέλει αναφέρει εις αυτόν τήν προσήκουσαν εύχαριστίαν. Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου. θέλει εορτάσει τό Σάββατον. θέλει έχει εύχαρίστησιν. Καρμίρη. Γιάγκου. 140. θέλει έχει σέ­ βας εις τους προεστώτας. 144.186 κ.72. 108. διαιρείται άπό τόν ίερό Αυγουστίνο καί τή δυτική παρά­ δοση σέ δύο επί μέρους εντολές. θέλει δοξάσει τόν Θεόν. γιατί φανερώνει τόν τρόπο μέ τόν όποιο φυλάσσο­ νται οί προηγούμενες145. «Επειδή όποιος δεν επιθυμεί όντας ευχαριστημένος εις τό ίδικόν του. φ. 141. Περί της Δεκάλογου. σ. ΠερίτοϋΔεκάλογου.526. καθώς επίσης καί στή διατριβή τοΰ Θ.116.

τής εξαγοράς δηλαδή των εκκλησιαστικών αξιωμάτων με χρήμα­ τα. ή τήρηση των άλλων είναι αυτονόητη. 'Αναφέρεται έτσι διεξοδικά σέ καθετί πού έχει σχέση με τήν κακή επιθυμία. "Ας διευκρινισθεί στό σημείο αυτό ότι ό μισθός πού λάμβαναν οί κληρικοί ήταν δύο ειδών. φ. Περί τής Δεκάλογου. 'Αποτε­ λεί καρπό τής πίστης. Ό Δαμοδός. Γι' αυτό καί ό Νεόφυτος δέν επιμένει στην ερμηνεία καί τό σχολια­ σμό των εντολών τοϋ δευτέρου μέρους τού Δεκάλογου. Τό πρόβλημα τής σιμωνίας ήταν έντονο κατά τήν εποχή τής Τουρκοκρατίας. Καί δεύτερον τά χρήματα πού εκείνοι απαιτούσαν λόγω φιλαργυ­ ρίας ή γιά νά εξοφλήσουν τά χρέη πού δημιούργησαν προκειμέ­ νου νά λάβουν τήν «εκκλησιαστική εξουσία». 'Από τήν άλλη μεριά. Αν βιωθεί σωστά ή πρώτη εντολή. Μεγάλο μέρος τής ανάλυσης του αφιερώνει στό πρόβλημα τής σιμωνίας. 73ν. Στή δεύτερη πε­ ρίπτωση ή πράξη χαρακτηρίζεται ώς σιμωνία 149 . τής ελπίδας καί τής αγάπης στό Θεό. Χαρακτηριστι­ κό παράδειγμα της τάσης αυτής αποτελεί ό Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης. Περί τοϋ Δεκάλογου. «Ποίος λοιπόν δύναται τώρα νά είπή. γι' αυτό καί θίγεται άπό πολλούς εκκλη­ σιαστικούς συγγραφείς. καί τί πρέπει νά είποϋμεν διά εκείνους 161 . οτι εις τους καιρούς τούτους μάλιστα εις τινάς τόπους παντελώς ελλείπει ό αληθινός καί ορθός τρόπος τοϋ όρέγεσθαι επισκοπής. «'Αλλ' ίσως θέλει ερωτήσεις πάλιν.νόημα της αποδόθηκε στίς έπί μέρους εντολές. ό Βικέντιος Δαμοδός προβαίνει σέ ε­ κτενή ανάλυση τής εντολής αυτής. οτι άνίσως καί ορέγεται επισκοπής καλώς επιθυμεί. Ό Νεόφυτος εξαντλεί τό νόημα της εντολής ώς έ­ ξης: «Ή δέ έννάτη καί δεκάτη συνωδά τη έκτη κατά τής μοχθηράς επιθυμίας» 147 . Ό Νεόφυτος άφιε )ώνει τό μεγαλύτερο μέρος τοϋ έργου του στην ανάλυση καί. υπο­ στηρίζει δτι καί τό νά επιθυμεί κανείς νά γίνει επίσκοπος είναι «δεσμός αμαρτίας» 1 4 8 . Χρήματα δ147. εις τρόπον όπου όποιος τήν επιθυμεί άμαρτάνει». 148. γνωρίζοντας τίς διάφορες ατα­ σθαλίες πού γίνονταν κατά τήν εκλογή τών επισκόπων.1813. πού προέρχονταν άπό τίς προσφορές τών Χρι­ στιανών γιά τη συντήρηση τών ιερέων καί τών αρχιερέων. Πρώτον τά «κανονικά». "Οθεν &ς συμπεράνωμεν. 149. ρμηνεία τής πρώτης εντολής τήν οποία θεωρεί βασικότερη. φ. Είναι χαρακτηριστική ή άποψη του Βι­ κέντιου Δαμοδοϋ.

π. είναι σιμωνία» 150 .'πρβλ. έκδ. 152. ότι καί τοΰτο είναι σι­ μωνία». Σ' αυτό εξάλλου συνίσταται ή διαφορά των θείων εντολών άπό τους ανθρώπινους νόμους. Β. ΔΣΜ. Περί τοϋ Δεκάλογου. 686. ανυπόκριτη αγάπη καί σώφρο­ να διάνοια 151 . ή λαμβάνειν χρήματα δι' αυτήν τήν εϊσοδον είς τήν μοναδικήν πολιτείαν.265ν. Γιά τόν άγιο Νικόδημο πού βρίσκεται πιό κοντά στή νηπτική παράδοση. επειδή είναι συνήθεια νά δίδονται χρήματα εις τό μοναστήριον. αλλά καί γιά τήν εϊσοδο στά μοναστήρια. 2. φ. Ή δέκατη εντολή δεν αναφέρεται στά εξωτερικά έργα του ανθρώπου. καί διά πλερωμήν της οφειλής. 'Ορθόδοξος 'Ομολογία. Οί ανθρώπινοι νόμοι ενδιαφέρονται καί εμποδίζουν τίς εξωτερικές πράξεις. ή δέκατη εντολή αναφέρεται στους αισχρούς καί πονηρούς λογισμούς. ή θε­ τούς επισκόπους. Ή αποδοχή όμως τών πονηρών λογισμών άπό μέρους τοϋ νοϋ συνιστά αμαρτία 1 5 4 . Βλ. "Ο. Στην άγιοπατερική επίσης παράδοση επισημαίνεται οτι όταν νοσεί τό έπιθυμητικό μέρος της ψυχής επηρεάζεται τό θυμικό καί ιδιαίτερα τό λογιστικό. 154. 151. 990Β. επειδή τήν έχουν άπό τά κανονικά.. Δαμοδό ώς σιμωνία. Περί τοϋ Δεκάλογου. Νικόδημου Άγιορείτου. Δαμοδοϋ. Γι' αυτό κι όταν νοσεί ή ψυχή. φ. τόμ. 162 . 187ν. αλλά καί στά «έργα» του νου καί της καρδιάς. καί άλλα ομοια.π. "Ο. σ. Μάρκου Έρημίτου. σ. Γι' αυτό καί ή εντολή αύτη χαρακτηρίζεται ώς «τελειότατη»152. διατί όσα έ­ χουν άπό τήν έκκλήσίαν δέν τους είναι αρκετά καί διά σύστασιν.μως δε δίδονταν μόνο γιά τήν εξαγορά των εκκλησιαστικών α­ ξιωμάτων καί τήν απόκτηση των «ευεργεσιών». Ένώ οί «θείοι νόμοι» απαιτούν καθαρότητα καρδιάς. Τό διδόναι. 266ν. «"Ας έλθωμεν τώρα τέλος πάντων εις τό πνευματικόν γένος της εισόδου είς τήν μοναδικήν πολιτείαν. Έξομολογητάριον. Καρμίρη. 150. φ. 153.30. Ή δοσοληψία αυτή χαρακτηρίζε­ ται άπό τό Β.. Ό Χριστιανός πού τηρεί τή δέκατη εντολή «πληρώνει τό δίκαιον όπου χρεωστεί προς τόν πλησίον του» 153 . όπου λαμβάνουν χρήματα εις τάς χειροτονίας οχι δια τρόπον συστάσεως. Ή προσβολή βέβαια τών εμπαθών λογισμών δέν είναι σημείο αμαρτίας. Ί .. PG 65. Φαίνεται άληθινόν τό λέγειν. αλλά διά νά αναπληρώσουν τά χρέη όπου έχουν διά τήν έξοδίαν όπου έκα­ μαν είς τους άφθέντας διά νά λάβουν τήν άρχιερατικήν άξίαν. Περί τοϋ θείου Βαπτίσματος.

ραπεία πρέπει νά αρχίζει άπό τό έπιθυμητικό 155 .έ. Βλ. «Πορευόμενος προσευχή όπλίζου' καταλαβών τάς χείρας διαπέτασον. περισσότερα 'Ανέστη Κεσελόπουλου. σ. 163 . 156. Κατά τη διδα­ σκαλία των αγίων Πατέρων της Εκκλησίας. 'Ιωάννου Σιναΐτου. 11Γ πρβλ. Υιέ τοϋ Θεού. Κεφάλαια περί αγάπης II. Καί ταύτης άποτελεσθείσης. φέρουσιν αυτόν λοιπόν αίχμάλωτον εις τήν πράξιν». 157. "Ετσι προσβάλλεται πρώτα ό νους άπό τους εμπαθείς λο­ γισμούς. 945C. εκβιάζονται αυτόν εις συγκατάθεσιν έλθεΐν της αμαρ­ τίας. 155. ό άνθρ. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοϋ αγίου Γρηγορίου Παλαμά. σ. Κλϊμαξ. PG 90. Γι' αυτό ô Χριστιανός πού επιθυμεί τήν ηθική καθαρότητα. καί πότε μέ τόν νουν καί τήν καρδίαν σου. οφείλει νά «φυγαδεύει» καί νά πολεμά τους κα­ κούς λογισμούς μέ τό άγιο όνομα τοΰ Χριστού.64 κ.ωπος μέ­ χρι νά φτάσει στην αμαρτωλή πράξη. άγουσιν εις τήν κατά διάνοιαν άμαρτίαν. Είτα διά τούτων πολεμοϋντες τόν νουν. διέρχεται ορισμένα στά­ δια. νά λέγης πότε μέ τό στόμα. Μαξίμου Όμολογητοϋ. «Διά τούτο συνείθιζε τέκνον μου. Έξομολογητάριον. 993BC. Λόγος ΚΑ'. Νικόδημου Άγιορείτου. Θεσσαλονίκη 1982. 31. τά λόγια ταύτα' 'Κύριε 'Ιησού Χρι­ στέ. Ήττηθέντος δε αύτοΰ. έλέησόν με'» 1 5 7 . συγκατατίθεται υστέρα ή διάνοια καί τέλος οδηγείται στην πράξη 1 5 6 . Ίησοϋ ονόματι μάστιζε τους πολε­ μίους' ού γάρ έστιν έν τω ουρανω καί έπί γης ίσχυρότερον οπλον». PG 88. «Έκ των υποκειμένων έν τη ψυχή παθών λαμβάνουσιν οί δαίμονες τάς άφορμάς του κινεΐν έν ήμΐν τους εμπαθείς λογισμούς.

.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ Ό Δεκάλογος κατά τήν εποχή της Τουρκοκρατίας δεν α­ ντιμετωπίσθηκε ώς καθαρά θεολογικό ή θρησκευτικό κείμενο. τό δημόσιο. άλλα καί τών ποιμαντικών αναγκών. Σ' αυτό συνετέλεσε καί ή ά­ σκηση τής δικαστικής εξουσίας άπό μέρους της. άλλα καί τό εθιμικό δίκαιο περιλήφθηκαν στό Δεκάλογο καί εκφράστηκαν κυρίως άπό τό δεύτερο μέρος του. Ή έθναρχική θέση τής Εκκλησίας καί ή υποχρέωση της νά απονέμει τή Δι­ καιοσύνη. τό ιδιωτικό. Μέ τήν επίδραση μάλιστα τής δυτικής προπαγάνδας καί τής ρωσικής θεολογίας διαμορφώνεται ένα είδος εύσεβιστικής ηθικής. Ό διαχωρισμός τής ηθικής άπό τή δογμα165 . δημιούργησαν ένα νομικό πνεύμα στό χώρο τής θεολογίας της. άλλα καί κάθε τι πού συ­ γκροτεί τήν Πολιτεία. αλλά καί της ευρύ­ τερης κοινωνικής ζωής των Χριστιανών. Κατά τήν Τουρκο­ κρατία με τίς εντολές του Δεκάλογου δέν αναπτύσσονται μόνο οί βασικές χριστιανικές αλήθειες. Προσέλαβε ευρύτερο περιεχόμενο καί έγινε ρυθμιστικός κώδι­ κας οχι μόνο της ηθικής καί θρησκευτικής. "Ετσι οί νόμοι. Καί αυτό δι­ καιολογείται κατά τήν εποχή αυτή λόγω τών ειδικών πολιτι­ κών συνθηκών. Σ' αυτό βέβαια υποβοήθησε καί ή αυτονόμηση τοϋ ή­ θους άπό τό δόγμα. φανερώνει τήν υποχώρηση τοϋ χαρισματι­ κού πνεύματος τής Εκκλησίας. Ή ιδιαι­ τερότητα ομως τών ποιμαντικών αναγκών. επηρέασαν αρνητικά τή διδασκαλία της. άλλα καί ή ανάγκη στήριξης τής ομαλής συμβίωσης τών Χριστιανών άπό μέρους τής Εκκλησίας. Ή χρήση έξαλλου νομικής ορολογίας κατά τήν Τουρκοκρατία.

Παρατηρείται δηλαδή. εκδόθηκε αρκετές φορές κατά τήν Τουρκοκρα­ τία. Μέ βάση τό Δεκάλογο εκφράστηκε ή δογματική καί η­ θική διδασκαλία τής 'Εκκλησίας. Γρηγορίου Παλαμά δέν είχε λησμονηθεί. Τό τίμιο λείψανο του καί τά θαύματα του διατήρησαν τή μνήμη του άνεξάλειπτη. ιδιαίτερα τοϋ 'Αγίου "Ορους. ιεράρχες καί μοναχούς. 166 . Είναι ενδεικτικό εξάλλου ότι οί δυτι­ κοί μισσιονάριοι μετέφραζαν καί διέδιδαν δργα πρακτικοηθικου περιεχομένου. καί εκπροσωπήθηκε άπό πολλούς πατριάρχες. Παράλληλα λοιπόν μέ τήν παράδοση πού αναπτύχθηκε μέ τήν επίδραση τής ρωσικής θεο­ λογίας καί του δυτικού . υπήρχε καί μιά άλλη. Δεκάλογος τής κατά Χριστόν Νομοθεσίας. 'Από τήν άλλη πλευρά ô Δεκάλογος αποτέλεσε τήν αφετη­ ρία γιά μιά βαθύτερη προσέγγιση του μυστηρίου τής ορθόδοξης πίστης. 'Ή­ ταν εκείνη πού καλλιεργήθηκε στά μοναστήρια. τό ή­ θος καί τό δόγμα της.τική διδασκαλία πού παρατηρήθηκε κατά το ΙΖ' αιώνα συνεχί­ σθηκε καί στους μεταγενέστερους χρόνους. Οί δέκα εντολές λοιπόν δέν αποτέλεσαν μόνο ρυθμιστικό κώδικα τής ηθικής καί τής κοινωνικής ζωής τών Χριστιανών. 'Εξάλλου τό έργο του. Ή διδασκαλία εξάλλου του άγ. παρά τίς προσπάθειες τής δυτικής προπαγάνδας νά εξαλείψει τήν α­ κολουθία του άπό τό Τριώδιο κατά τή Β' Κυριακή των Νη­ στειών. Μέσα άπό αυτές εκφράσθηκε ή εμπειρία τής Εκκλησίας. 'Απέφευγαν νά θίξουν δογματικά θέματα. τόσο στό κήρυγμα οσο καί στίς Κατηχήσεις. Δόθηκε μάλιστα ι­ διαίτερη βαρύτητα στην ηθική διδασκαλία. Ή μετα­ φορά αυτή γινόταν έμμεσα μέσω της ηθικής διδασκαλίας. μιά μεταφο­ ρά της σχολαστικής θεολογίας στον ορθόδοξο χώρο. μέ τή δυτική προπαγάνδα. γιατί θεωρούσαν αυτονόητη τήν αντίδραση των ορθοδόξων.εύσεβισμοϋ.

. καί Οικουμενι­ κών Συνόδων άμα δέ καί τοπικών. 77 Sacramento della Penitenza nella teologia Greco-Ortodossa. Πηδάλιον της νοητής νηός της Μίας 'Αγίας Καθολικής καί 'Αποστολικής των 'Ορθοδόξων 'Εκκλησίας. πού χρη­ σιμοποιήθηκαν γιά τή σύνταξη της παρούσας μελέτης. Θεσσαλονίκη 1982. Amato Angelo. Σχέσεις Ελλήνων καί Τούρκων από του ενδεκάτου αιώνος μέχρι τοϋ 1821. Δ. 'Αγαπίου Ιερομόναχου καί Νικόδημου Άγιορείτου. 'Αθήναι 1976. 'Αθήναι 1847. Άκανθόπουλου Πρ. Άποστολίδου Μισαήλ. . Αθήναι 1955. Τό Μέγα Νόμιμον. Ά μ ά ν τ ο υ Κων/νου. Άποστολόπουλου. Κρυπτοχριστιανικά κείμενα. Θεσσα­ λονίκη 1984. Θεσσαλονίκη 1974. Ή ιστορία τών ενοριών του Οικουμενι­ κού Πατριαρχείου κατά τήν Τουρκοκρατία. Της κατά Χριστόν ηθικής πραγματεία. Τά έργα αυτά αναφέ­ ρονται στις σχετικές παραπομπές.. Ένετίησι 1787. 'Ανδριώτη Νικ. — Τά γράμματα εις τήν Χίον κατά τήν Τουρκοκρατίαν. 'Αθή­ ναι 1970..ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ* 'Αγαπίου 'Ιερομόναχου. Συλλογή πάντων των ιερών καί θείων κανόνων των τε αγίων 'Αποστόλων. συμβολή στην έρευ- * Έδώ δέν περιλαμβάνονται τά 6ργα τών Πατέρων της Εκκλησίας.

Θεσσαλονίκη 1970.να τοΰ μεταβυζαντινού δημοσίου δικαίου.έ. « Ό Θεός τοΰ Δεκάλογου». — Ή εμφάνιση της Σχολής τοΰ φυσικού δικαίου στην «Τουρκοκρατούμενη» ελληνική κοινωνία. σ. περί των με­ τά τό σχίσμα 'Αγίων τής 'Ορθοδόξου 'Ανατολικής Εκκλησίας καί των γινομένων εν αύτη θαυμάτων. Προβλήματα Θεο­ λογίας. — Θεολογικόν. σ.. 'Ιστορία τοΰ Νέου 'Ελληνισμού. 1973. αφιέρωμα στή μνήμη Β. τεΰχ. Άδολεσχία Φιλόθεος. 'Αθήνα 1981. Θεσσαλονίκη 1982. Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις. Άρχοντώνη. Βερναρδάκη Δ. Beauchamp Paul. Enpuête Patristique sur Γ interpretation chrétienne du Décalogue de c. τόμ. έν Βενετία 1872.1821).. 220. Βλάχου Κ. Διακονία. Βουλγάρεως Ευγενίου. 60 à c. 'Αθήνα 1980. 1964. Διαθήκης. Πιτσάκη. Θεσσαλονίκη 1988. Decalogue er morale chrétienne. Στογιάννου.. Πρόχειρον Νόμων ή Έξάβιβλος. Κωνσταντινούπολις 1883.. 324 κ. 'Αρμενόπουλου Κ. Βακαλόπουλου Α.. έν Βιέννη 1801. 1968. Θεσσαλονίκη 1961. Κ. Γ. 'Ιερά Κατήχησις. 'Αναστασίου Ίω. έπιμ. Les exégèses greques de Γ Apokalypse à Γ époque Turque (1453 . Τό Σάββατον ώς έκφρασις των ανθρωπιστικών κα­ τευθύνσεων της Π. Argyriou Asterios. ήτοι εκ της ανα­ γνώσεως της ιεράς Μωσαϊκής Πεντατεύχου βίβλου επιστάσεις ψυχωφελείς τε καί σωτηριώδεις. — 'Επιστολή προς Πετρον τόν Κλαίρκιον. Βαφείδου Κ.. 5-17.. 168 . Βαρθολ. 'Αθήνα 1971. 9.. Paris. 'Αθήνα 1978. Περί τήν κωδικοποίησιν των ιερών κα­ νόνων καί των διατάξεων έν τή Όρθοδόξω 'Εκκλη­ σία. Δίτο­ μος. 1972. Tournai 1971. Κωνσταντινούπολις 21872. Bourgeault G. «Ή απαγόρευση άπό τους κανόνες του δα­ νεισμού με τόκο». Άθήνησιν 1844. 1-4.

Theologie du Judéochristianisme. Θεσσαλονίκη 1987.. Ίάσιον 1694. — Τόμος 'Αγάπης. Θεσσαλονί­ κη 1969. und Sp. έκδ. παρ. Δοσιθέου Πατριάρχου "Ιεροσολύμων.Θ. άπότίς πρώτες ρίζες ώς τήν εποχή μας.Θ. — « Ό Άγαθάγγελος ώς προφητικόν άποκαλυπτικόν έργον καί τό μήνυμα του». Fontes Minores III. C . Στοιχειώδης 'Ορθόδοξος Κατήχησις. ανατ. Δυοβουνιώτου Κ.. D .Ε.. Δόικου Δαμιανού. Δεληδήμου Ειρηναίου. Θησαυρός. Βενετία 1880. Denielou J. «Μελέτιος Συρίγος».Δ. σ. T h . Σύνοψις 'Ηθικής Φιλοσοφίας. τόμ. Δαμοδοο Βικέντιου. Θεσσαλονίκη 1985. Turcograecia. 'Αθήναι 1878. Troîanos «Nomos Mysaîkos» Forschungen zur Byzantinichen Rechtsgechichte. 'Αθήναι 1841. Frankfurt 1979. σ. — Ό Νομοκάνων τοΰ Μανουήλ Μαλαξοΰ. (α.Σ. Τό Βιβλικόν Έβραϊκόν Πάσχα. 169 . Ζή­ ση .τ. Έγχειρίδιον ελέγχον τήν καλβινικήν φρενοβλάβειαν. Δαμαλα Δ. «Εισαγωγή» στό Θεολογικόν Ευγενίου του Βουλγάρεως.Burgman L.Ν. Ίάσιον 1705. Δαμασκηνού Στουδίτου. — Εισαγωγή στην Π. Paris 1957. 4. 'Αθήναι 1940.1. Δεπούντη.. Βουκουρέστι 1690. Ίεροϋ Συνδέ­ σμου. 'Ιστορία τής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Μνήμη 1821. — Τόμος Χαράς. 4. 9. — Τόμος Καταλλαγής. Δημαρά Κ. — Καλλίνικος Γ' πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. 93-125 Θεσ­ σαλονίκη 1971. Ε..) 1972.. Δενδρινου Προκοπίου. 'Αθήναι 1915. 164-176. Διδασκαλία Χριστιανική ήτοι 'Ιερά Κατήχησις. Crusius M.. Classification et nature des préceptes du Decalogue. Τ. 'Αθήναι 1916. Basileae 1584. Ίάσιον 1698.Θ. εν 'Αθήναις 1914. Διαθήκη. του ΙΣΤ' τόμου. Dublanchy Ε.

Ή ελευθερία τοΰ ήθους. Γρατσέα Γ. Ό όρκιστής Φαρμακίδης.. Γεδεών Μανουήλ.. Σύνοψις Ίερας Κατηχήσεως.. Τό Σάββατον εν Κουμράν καί τη Κ. Γιούλτση. 'Αθή­ ναι 1936. — 'Επίσημα γράμματα Τουρκικά αναφερόμενα εις τα εκκλησιαστικά ημών δίκαια. Γρηγορίου Π. Ή παιδεία επί τουρκοκρατίας. Εύτυχ.. Γιαννόπουλου Σπ. Γεωργιάδου Ν. — Βραχεία σημείωσις περί των εκκλησιαστικών ημών δικαίων. Εύθυβούλου Κ. Κωνσταντινούπολις 1988-89. Θεσσαλονίκη 1970. 'Αθήναι 1958. 'Αθήναι 1920.. Γιανναρά Χρ.. Θεσσαλονίκη 1986. Θεσσαλονίκη 1972. εν Κωνσταντινουπόλει 1909.. Γιούλτση Β. Σταθμοί της Ρωσικής Θεολογίας.. Ό Βίος τής Κοινότητος Βλάτσης επί Τουρκο170 . Β.. Κανονικαί διατάξεις. — Έκ των Νομοκανονικών χειρογράφων της βιβλιο­ θήκης τοΰ ημέτερου Πανεπιστημίου. Γεωργιάδου Β. — « Ό Νικηφόρος Θεοτόκης ώς φυσικός επιστήμων και εκκλησιαστικός ρήτωρ». Ή 'Ομιλητική εν 'Ελλάδι κατά τόν 19ον αιώνα.. 'Αθήναι 1917.— Τό διαζύγιον κατά τους κώδικας 1471 καί 1472 τοΰ ημετέρου Πανεπιστημίου. «Νομοκανονικαί Μελέται» Π. Εύαγγελίδη Τρ. τόμ.. Διαθήκη. μετάφρ. Καλινδέρη Μιχ. 'Αθήναι 1901. Σχέσεις Καθολικών καί 'Ορθοδόξων. 'Αθήνα 2 1979. Θεολογία καίδιαπροσωπικαίσχέσεις κατά τόν Μ. 'Αθήναι 1860. Florovsky G.. Φώτιον. Κωνσταντινούπολις 1910. Συλλογή των εγκυκλίων της Ίερας Συνό­ δου τής 'Εκκλησίας τής 'Ελλάδος. Γρηγόριος Παλαμάς ΝΔ' . 'Αθή­ ναι. 1971. 'Αθήναι 1871. Α-Β. Κων/πολις 1851.NE'. Θεσσαλονίκη 1974. Γουσίδου Άλ. Χριστιανική κατ' έκτασιν κατήχησις της 'Ορ­ θοδόξου Καθολικής καί 'Ανατολικής 'Εκκλησίας.

Ή ποιμαντική διακονία κατά τους ιερούς κανόνας.Σ. — Έτερόδοξοι επιδράσεις επί τάς ομολογίας τοΰ ΙΖ' αιώνος. τόμ.Ν. τόμ. 20 (1949). 'Αθήναι 1935. Καραβιδόπουλου "Ιωάννου. Kathechismus Catholicus. Καλλινίκου Κ. £κδ. 171 .. — « Ή ομολογία πίστεως τοϋ Πατριάρχου 'Ιεροσολύ­ μων Δοσιθέου». 'Ιεροσόλυμα 1949. Θεσσαλονίκη 1982. — «Περί των εξωτερικών επιδράσεων επί τής 'Ορθο­ δόξου Θεολογίας». (ανάτυπο)..Ε. Graz -Austria 2 1968. 'Εκκλησία. Ή περί τοΰ 'Ισλάμ καί της πτώσεως αύτοΰ «ελληνική χρησμολογική γραμματεία». — «Διορθώσεις καί προσθαφαιρέσεις του Μελετίου Συρίγου εν τή Όρθοδόξω Όμολογία του Πέτρου Μογίλα». Α-Β. 16. Georgii Mayr. « Ό Δεκάλογος». Κεσελόπουλου 'Ανέστη. (ανάτυ­ πο) 'Αθήναι 1949. 'Αθήναι 1937. Kermelis E.Θ. Theophanis Eleavoulcos professeur et prédicateur grec.. cum interpretatione Graeca et Hebraica. Πάθη καί αρετές στή διδασκαλία τοΰ α­ γίου Γρηγορίου Παλαμά. 'Αθήναι 1955. 16 (1932). Πειραιεύς 1976. Ε. Π. Καριώτογλου Άλ. Ή αμαρτία κατά τόν Άπόστολον Παΰλον. Strasbourg 1980. Καρμίρη 'Ιωάννου. (XVIes).κρατίας. 'Αθήναι 1938. Θεολογία. Θεσσαλονίκη 1968. Sa personnalité et sonœuvre letteraire. — 'Ορθοδοξία καί Προτεσταντισμός.. 1621. Ό Παχώμιος Ρουσάνος καί τά ανέκδοτα δογματικά καί άλλα έργα αύτοϋ. Κανισίου Πέτρου. Καψάνη Γεωργίου Άρχιμ. Θεσσαλονίκη 1987. — "Ανθρωπος καί φυσικό περιβάλλον. τόμ. Θεσσαλονίκη 1982. 'Αθήναι 1982. Γρηγόριος Παλαμάς.Α. — Τά Δ ογματικά καί Συμβολικά Μνημεία τής 'Ορθοδό­ ξου Καθολικής 'Εκκλησίας.

Παλαμικά. Μενούνου 'Ιωάννου. τόμ. Θεσσαλονίκη 31983. 'Αθή­ ναι 141974. Θεσσαλονίκη 1979. συλλογικός τόμ. 'Ορθόδοξος 'Ιερά Κατήχησις. source primaire du droit de Γ église orientale».. Legrand E. Paris 1918-28.692). 1965. σ. 'Αθηνά τόμ. «L' oeuvre Canonique du Consil in Trullo (691 . 73-74. Χριστιανική Κατήχησις. Ό προορισμός του ανθρώπου. Ό Προτεσταντισμός. Μαντζαρίδη Γ. Laurent V.96 κ.Κομοτηνή 1984. τόμ. Θεσσαλονίκη 1985. 1-5. 172 . Μελετίου Μητροπολίτου 'Αθηνών. 'Εκκλησιαστική 'Ιστορία. Chambésy . 1-2. 'Αθήνα (β' έκδοση). Τωμαδάκη.. τόμ. — Bibliographie Hellénique du dix . — Δογματική καί Συμβολική Θεολογία. Κοσμά Αιτωλού Διδαχές καί Βιογραφία. 'Αθήναι 1861. 8. — 'Ορθόδοξη Πνευματική ζωή. τόμ. Κούκου Ελένη. — Περί της αθανασίας της ψυχής καί περί των ιερών μνημοσυνών.έ.B. «Ζούρα καί παράγωγα σημασιολογικά καί ετυμο­ λογικά». στή σει­ ρά. Θεσσαλονίκη 1978. Α-Β. 'Αθήναι 1901. Βιέννη 1795. — Χριστιανική Ηθική. «L' Ancien Testament dans Γ Eglise». Βιέννη 1784. Centre Ortho­ doxe. Α'. Les études théologiques de Chambésy.. Ματθόπουλου Εύσεβίου. 'Αθήνα . 23.Z. Μαμούκα A. Paris 1894-1903. Bibliographie Hellénique du dix septième siècle. τόμ. — Μέθεξις Θεοΰ. Θεσσαλονίκη 1985.huitième siècle.Κεφάλα Νεκταρίου Μητροπολίτου Πενταπόλεως. Θεσσαλονίκη 1986. Γ'. τιμητική προσφο­ ρά τω καθηγητή N. Ματσούκα Νίκου. περ. — 'Ελληνορθόδοξη παράδοση καί δυτικός πολιτισμός. Κριαρά Ε. 'Αθήναι 1972 1973. Revue de Etudes Byzantines..Genève 1988. 'Αθήναι 1899. έκδ. Θεσσαλονίκη 1973. Θεσμοί καί προνόμια του ελληνισμού μετά την άλωση. τόμ.

E.. 'Αθήναι 1892. Α'-Β'. Νοταρά Μακαρίου..Ε. Η'. Δ. Ό Βικέντιος Δαμοδός.Μεσολωρά I. Παπαδοπούλου Χρυσοστόμου. 'Αθήναι 1958. 'Αθήνα 1982. 'Από τής «λογίας» παραδόσεως εις τόν «Άστικόν Κώδικα». — Χρηστοήθεια των Χριστιανών. «Εύρετήριον καί πρόλογοι τής 'Βα­ κτηρίας των 'Αρχιερέων'». Χριστιανική Κατήχησις. Μοσχοβάκη N. Ή περίδικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου τοϋΚαβάσιλα. Παραδόσεις αρχαιολογίας τής Παλαιστίνης καί βιβλικής θεσμοθεσίας. 129-218. Βιο­ γραφία . Οικονόμου 'Ηλία. Θεσσαλονίκη 1974. Άθήνησι 1962. Τό εν 'Ελλάδι δημόσιον δίκαιον επί Τουρκοκρατίας. 'Α­ θήναι 1900. — Ελλήνων συσσωματώσεις κατά τήν Τουρκοκρατίαν.Ε.. (α' έκδοση Βενετία 1873). Οικονόμου Κωνσταντίνου πρεσβυτέρου. τόμ. 'Αθήνα 1984. Τά Σωζόμενα 'Εκκλη­ σιαστικά Συγγράμματα. Ε. 'Ορθόδοξος Χριστιανική Κατήχησις.T. Σ. Βιβλίον ψυχοφελέστατον περί τής συνε­ χούς μεταλήψεως των αχράντων μυστηρίων. 'Απολογία Κυρίλλου Λουκάρε. 'Αθήναι 1947.Ε. — «'Εκκλησία καί Δίκαιον είς τήν χερσόνησον του Αϊμου επί Τουρκοκρατίας». τόμ.εργογραφία. 'Αθήνα 1986. Μεταλληνοΰ Γ.Ι. σ. έν Ίεροσολύμοις 1905. 'Αθήναι 1882.Ε.. εν 'Α­ θήναις 1889. Έξομολογητάριον. Πειραιεύς 1975. 685-775. 173 . Νέλλα Π.Σ..Ο.Δ.. 'Αθήναι 1886. έκδ. Θεσσαλονίκη 1960-63. Πανταζόπουλου Νικ. 3. Μομφεράτου 'Αντωνίου.. Οικονόμου. — Ό Δεκάλογος ήτοι όμιλίαι εις τάς δέκα έντολάς. Παράδοση καί αλλοτρίωση. Μπόμπου . τόμ. ως.. Έ ν Βενετία 4 1842.Ν.Ε. σ. Μοσχάκη Ι. Μοσχόπουλου Άντων. Επιτομή τής Δογματικής καί 'Ηθικής Θεολογίας. Νικόδημου Άγιορείτου. 'Αθήναι 1888.Σταμάτη Βασιλικής. Κεφαλληνία 1851..

«Meletios Syrigos. — «Il Monte Athos e la vita religiosa greca della seconda metà del 700».Ε. Γρηγορίου Παπαμιχαήλ. σ. 1936-1937. 236-342..Α. Ε. sa vie et ses oeuvres».. σ. 17 (1967). Οικονόμος ό εξ οικονόμων ή περί όρ­ κου..— «Έξωτερικαί επιδράσεις επί της 'Ορθοδόξου Θεο­ λογίας κατά τόν ΙΣΤ' καί ΙΖ' αιώνα».Μ. Pinkaers Servais. τόμ. FribourgParis 1985. 11 (1908). Πέτρου 'Ιωάννη. Ένετία 1673. 1985. Echos d' Orient. Τουρκοκρατία. 12 (1909). Πατρινέλη Γ. 'Αθήναι 174 . 264-280" τόμ. 1 (1987) Roma.Σ. Unitas.. 281-286.ε\). Βασίλειο. Les sources de la morale chrétienne. 'Αθήναι 1940. Έξομολογητάριον. «Ι Buoni costumi cristiani secondo Nicodemo Agio­ rita». Ή επί τοΰ "Ορους 'Ομιλία. Pargoire J. Θεσσαλονίκη 1981. — 'Ιστορία της 'Εκκλησίας των 'Ιεροσολύμων. Παπακώστα Σεραφείμ. έπιμ. Παπαθεμελή Στέλιου. Πασχαλέως Νικηφόρου.Χ. Παπαρούνη Π.Θ. Πλάτωνος Μητροπολίτου Μόσχας. Παρίου 'Αθανασίου. Θεσσαλονίκη 1983. Λειψία 1806. 'Αθή­ ναι 2 1970. Επιτομή εϊτε συλλογή των θείων της πίστεως δογμάτων. Petra Basilio.Α. Φαρμακίδου Θεοκλήτου. Φαράντου Μέγα. 'Αθήνα (χ. — Ή 'Ορθόδοξος 'Ανατολική 'Εκκλησία. 'Αθή­ ναι 1969. σ. 187-209. 17-27. «Έπιστολαί Ελλήνων προς τόν πάπαν Γρηγόριον ΙΓ' (1572-1585) καί τόν Καρδινάλιον Σίρλετον (1585)». 167-175. Θεσσαλονίκη 1986. 'Ορθόδοξος Διδασκαλία ή­ τοι Σύνοψις της Χριστιανικής Θεολογίας. Τό ζήτημα τοΰ ορκου. 'Αθήναι 1954. 'Ενότητα καί διάσπαση της κοινωνίας των πι­ στών κατά τόν Μ. Ή Θεολογία Γενναδίου τοΰ Σχολαρίου.. Ε. Studia Moralia. — Κοινωνική δικαιοσύνη. εν 'Αθήναις 1849.

Podskalsky G. Toth Thiamer. περ.. ('Αθήναι 1870) Θεσσαλονίκη 1979. Θεσ­ σαλονίκη 1984.. μετάφρ. — Τουρκοκρατούμενη Ελλάς. Ή μεγάλη Εκκλησία εν αιχμαλωσία. Δ. Griechische Theologie in der Zeit der Türkenherrschaft (1453-1821). Ταμεΐον 'Ορθοδοξίας. — Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη. Σγούτα Α. Θεσσαλονίκη 2 1979. "Αγιος Νικόδημος ό 'Αγιορείτης.. 'Αθήναι 1964.Ε. München 1988. Ί . 'Ορθόδοξος Κατήχησις. Νομολογία τοΰ Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινούπολις 1897. Θεοτοκά Μ. Θεσσαλονίκη 1960.. Σύνταγμα θείων και Ιερών κανόνων.Ε.1-6. «Νομοκάνων Μανουήλ Μαλαξοϋ». Ταχιάου Άντωνίου-Αίμιλίου.Ο. 175 . Σάθα Κ. Θεοκλήτου 'Αρχιεπισκόπου Μονεμβασίας καί Σπάρτης. 'Αθήναι 1959.. Α'-Β". 'Αθήναι 1948. Βενετία-Παρίσιοι 1872-1894..3 1830.Ν. Ράνσιμαν Στήβεν. Ράλλη-Ποτλή. 'Αθήναι 1856. 1-7. Άθήνησι 1869.. τόμ. 7.. Θεσσαλονίκη 1964. 'Αθήναι 1896. Στογιάννου Β. — Νομικόν. Θεσσαλονίκη 7 1960. Ό Δεκάλογος. Θεοκλήτου Διονυσιάτου. Προβληματισμοί 2. — «Τέσσερες βασικές εντολές». 6κδ. Θεοφίλου Καμπάνιας. Χριστός καίΝόμος. τόμ. — Βιογραφικόν σχεδίασμα περί τοΰ πατριάρχου 'Ιερε­ μίου Β . 'Αθήναι 1868. τόμ.Σ. Εκκλησιαστική 'Ιστορία. Θέμις. Παναγιωτίδου. Γκίνη παράρτημα Ε. Θεσσαλονίκη 1976. Ρωμαίοι ή ΡώμηοίΠατέρες της 'Εκκλησίας. Άθήνησιν 1855. Ρωμανίδη Ι. τόμ. Στεφανίδου Β. 'Αθήνα 1979. Ό Παΐσιος Βελιτσκόφσκι (1722-1724) καί ή άσκητικοφιλολογική σχολή του. Νεοελληνική Φιλολογία.

Τζώγα Χ. Τρωϊάνου Σπ. Θεσσαλονίκη 1984. Revue des Etudes Buzantines. Α. A study of the Greek Church under Turkish ruelle. Ή Τουρκοκρατία.1959). Γριτσοπούλου. Eustratios Argenti. Υπόμνημα εις τό κατά Ματθαίον Εύαγγέλιον.1753. Θεσσαλονίκη 1969. 'Αλεξάνδρου 'Ιωάννου Ύ­ ψηλάντου Βοεβόδα ήγεμόνος πάσης Ουγγροβλαχίας 1780. — Πρόχειρόν Νόμων Μιχαήλ Φωτεινόπουλου.. Π. Δ-2. 17 (1954 .. 12. Ζερλέντη Π. Νέα 'Ελλάς ή Έλληνικόν Θέατρον.Ι. 'Αθήναι 1979. 'Ιστορικά σημειώματα εκ τοΰ βιβλίου των εν Νά­ ζια Καπουκίνων 1649 . — Ή πνευματική κίνηση τοΰ IH' αιώνα στον ελληνικό χώρο μέσα από τή χειρόγραφη παράδοση. 'Αθήναι 1979. Θεσσαλονίκη 1971..Τρεμπέλα Π. Ά . Κωνσταντινούπολις 1870. . Wenger Α. Θεσσαλονίκη 1983. Paris 1954. τομ.. — Ή παιδεία στην Τουρκοκρατία. Θεσσαλονίκη 1974. «La reconciliation des hérétiques dans Γ Eglise russe. Θεσσαλονίκη 1980. 'Αθήναι 1936.. ΠΡΑΓ. Θεσσαλονίκη 1969. Ware Timothy. — Γρηγόριος Ε' σαφής έκφρασις της εκκλησιαστικής πολιτικής επί Τουρκοκρατίας. Ζαβίρα Γ.Ι. Le Trebnik de Pierre Mogila»... σ..A. Συνταγμάτων Νομικόν. Τσελεγγίδη ά. έπιμ. Ή θεολογία της εικόνας καί ή ανθρωπολογική •• σημασία της... Τά μετά την "Αλωσιν. Παραδόσεις εκκλησιαστικού δικαίου. Ύψηλάντου Α.. Τσιρπανλή Ζ. 176 . Oxford 1964.. Έρμούπολις 1922.. Θεσσαλο­ νίκη 1984.'Αθήναι 1972. Οί Μακεδόνες σπουδαστές τοΰ ελληνικού κολλεγίου Ρώμης καί ή δράση τους στην 'Ελλάδα καί στην 'Ιταλία.Κ. 'Αθήνα 1959. Ζαχαρόπουλου Ν. — Τό 'Ελληνικό Κολλέγιο της Ρώμης καί οί μαθητές του (1576-1700). 'Αθήναι 1957. Ή περί μνημοσυνών έρις εν Άγίφ "Ορει κατά τόν IH' αιώνα. 144-75. τόμ. A. τόμ. Ζέπου Π. Δωρόθεος Βουλησμας.Σ. Ζακυθηνοϋ Δίον.Α.

Zizioulas Jean.. Irenikon 1987. métropolite de Pergame.Ζήση Θ. Γεννάδιος Β'Σχολάριος. Θεσσαλονίκη 1980. «Le Mystère de Γ Eglise dans la tradition orthodoxe». . Βίος-ΣυγγράμματαΔιδασκαλία.

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ
Α γ ά π η 60, 76-77, 131 κ.έ. - προς τό
Θεό καί τόν πλησίον 82, 85, 132.
'Αγία Γραφή 88, 104.
άγγελοι 76.
άγιοι 93 κ.έ.
αδικία 133 - κοινωνική 78.
αίρεση 159
ακρίβεια εκκλησιαστική 21.
αμαρτήματα θανάσιμα 54.
αμαρτία 14, 54, 78, 89 αμαρτίας κλη­
ρονομιά 115 - νομική θεώρηση 32,
81 αμαρτιών κατάλογοι 14, 31, 81,
151.
αμαρτωλών κατάλογοι 81, 82.
άμβλωση 145 κ.έ.
άντινομιστές 59.
αρχιερείς - δικαστές 26 κ.έ.
Βάπτισμα 76.
βούληση 90.
Γονείς 134 κ.έ. γονέων ευχές 137 - κα­
τάρες 137.
γυναίκα 145, 149.
Δεκάλογος 13 κ.έ., 31, 59, 60, 62, 68
κ.έ. - ηθικός 13 λατρευτικός 13.
διάβολος 90, 159.
διαζύγιο 21.
διαλεκτική 67.
διάλογοι ορθοδόξων και προτεστα­
ντών 45 κ.έ.
Διαφωτισμός 15 - Γερμανικός 66.
δίκαιο 17, 27 - εθιμικό 18, 77, 78,
131 - φυσικό 15, 77, 78, 124.

δικαιοσύνη 78, 110 - θεία 31 κ.έ.
- κοινωνική 78-79, 155
δικαιοσύνης απονομή 20.
δικαίωση ανθρώπου 32.
δικαστήρια 157 κ.έ. - εκκλησιαστικά
17 κ.έ.
δόγμα 40, 52, 89 - καί ήθος 42, 54,
64 κ.έ., 73, 76.
Δογματική καί 'Ηθική 68.
Εβραίοι 96, 125.
εγκαίνια ναοϋ 76.
έθιμα 35, 75.
ειδωλολατρία 99.
εικόνα 102 κ.έ., εικόνων προσκύνηση
99 κ.έ., - σκιαγραφίες 104 - στολι­
σμός 88, 103 κ.έ., 107.
εικονογραφία καί λογογραφία
106-107.
είκονομάχοι 100.
ειρήνη 32, 147.
Εκκλησία 50, 131 - 'Ανατολική καί
Δυτική 43,47 - καί Πολιτεία 17 κ.έ.
Ρωσική 51 Ε κ κ λ η σ ί α ς δικαστική
εξουσία 19 - έθναρχική θέση 18 κ.έ.
- εντάλματα 74-75 - παραδόσεις
75.
"Ελληνες 73, 94, 98.
ελπίδα 60.
έμβρυο 145 - 46.
ενανθρώπηση 61.
εντολές 57, 63, 64, 69, 91 - Δεκάλογου
70-71 κ.έ., 81-82 - 'Εκκλησίας 75 καί δόγματα 84 - νόμος 81, 162
εντολών τήρηση 113.

179

εξισλαμισμός 93.
εξομολόγηση 14, 26, 54, 80, 81, 150,
153.
Έξομολογητάρια 25 κ.έ., 29 κ.έ, 80.
εξουσία πολιτική 138 κ.έ.
Εορτές 119.
επιθυμία 154, 160 κ.έ. - μοχθηρή 148,
151.
έπιορκία 69, 109, 157 κ.έ.
επισκοπικά δικαστήρια 26 κ.έ.
επίσκοπος δικαστής 22.
έπιτίμια 31, 33, 35.
εργάτης 78.
εργοδότης 78.
Ευαγγέλιο 69, 84 - ιερό 104 - νόμος 61.
εύσεβισμός 32.
Ευχαριστία θεία 76, 119, 121 κ.έ.,
153.
«Ζούρα» 155.
ζωή έν Χριστώ 84.
Η θ ι κ ή 76, 77 - εύσεβιστική 14, 16.
- διδασκαλία 37, 77 - και Δογματι­
κή 68.
ήθος 35, 52, 53, 159 - καί δόγμα 16,
52, 54, 64, 73, 76, 89.
θάνατος 152-53.
θεϊστές 97.
Θεολογία 14, 17, 37, 67, 84 - καί
νομική 17 - δυτική 45, 51 - κατα­
φατική 105 - σχολαστική 67-68.
Θεός 76, 94, 98 Θεού γνώση 90 - λα­
τρεία 85, 90, 98, 123 - Πατρός είκογράφηση 105 - ουσία 96.
Θεοφάνειες 84, 105.
θέωση 62.
θρησκευτικές οργανώσεις 35.
θυμός 69, 141.
'Ιησουίτες 37 κ.έ.
ικανοποίηση θείας δικαιοσύνης 31
κ.έ.
Καινή Διαθήκη
κη 92.
κανόνες ιεροί
- εντολές της
Κατηχήσεις 54,

180

62 - καί Π. Διαθή­
21, 23, 29, 35, 68
εκκλησίας 75.
55, 62, 51.

Καπουτσίνοι 37, 40, 41.
κληρικοί 23,' 24, 27 - συμβολαιογρά­
φοι 19 κ.έ. - κληρικών μισθός 161.
κλοπή 72, 153 κ.έ., 160.
κοινωνική δικαιοσύνη 79, 155.
κόλαση 93.
Κολλυβάδες 65, 122.
Κοράνιο 18, 92.
κριτής 20, 26, 158.
κτισματολατρία 98.
Κυριακή 75, 118 κ.έ. Κυριακής κοι­
νωνικός χαρακτήρας 128-129.
Κύριος 89 - σαρκωμένος 92.
Λατρεία 98 - Θεοϋ 90, 123 - λογική 9899 λατρείας Θεού είδη 123-24.
μαντεία 90 κ.έ.
μισσιονάριοι 33, 38, 46, 47, 48, 60. .
μνημόσυνα 124.
μοιχεία 22, 69, 148 κ.έ., 160 - πνευ­
ματική 150 - μοιχείας θεραπεία
152-53.
μοναχικά τάγματα 41.
μυστήρια 75, 84.
Νομικό πνεϋμα 22, 36, 88.
Νομοκάνονες 25 κ.έ., 36, 62.
νομοκανόνων χαρακτήρας 31.
νομοκανονικές συλλογές 28, 35, 36
νόμοι Λυκούργου 70 - Σόλωνα 70.
νόμος γραπτός 61 - εκκλησιαστικός
23, 29, 62 - ευαγγελικός 85 ηθικός 82 - θείος 81.
- καί χάρη 76, 57 κ.έ., - μωσαϊκός
58 κ.έ., 69 - νέος 57 κ.έ., - παλαιός
57 κ.έ., 62 - πνευματικός 22,
85 - πολιτικός 22-23, 29, 35, 62,
78, 131 - φυσικός 58-59, 85 - χά­
ριτος 58 κ.έ., 61 νόμου παιδαγω­
γική αξία 58 νόμων καί εντολών
διαφορά 162.
νους 90.
«'Ογδόη ήμερα» 118, 125.
οικολογική κρίση 79.
οικονομία εκκλησιαστική 21, 32
θεία 92 - καί ακρίβεια 21.
οράσεις προφητικές 105, 106.
όρκος 69, 108 κ.έ., 157 κ.έ.

140 κ.έ. χαρίσματα 62. πόλεμος 147. Σάββατο 117 κ. πνευματικός 30. σώμα καί ψυχή 146.καί πολιτική εξουσία 139.έ. ψευδορκία 157 κ. πλησίον 88.του φόβου 36.έ. 80 . 61. Χριστός 69. Φιλαυτία 152. 161-162. σχολαστική μέθοδος 67 . 139. filioque 51. φωτισμός 106. ποιμαντική 40 .έ.έ.θεολογία 15 . φιλοσοφικός στοχασμός 78.έ. φόροι 18. 48.έ. πλούσιοι 78.έ. 80. παράχρηση 152. 78. ταπείνωση 140. 106. ουσία κοί ενέργεια 53. 69.έ.έ. προνόμια 18 κ.Ούνία 39. Ρωμαιοκαθολικοί 37 κ.«κριτής» 31. Χριστιανοί 13. τελείωση 131. 132 κ. ψεύδος 159. φόνος 69. πειρασμοί 115. ψυχή καί σώμα 146 ψυχής 162 . Χριστού ένανθρώπιση 59.φόνος 142. προφήτες 105. 'Υψηλή Πύλη 43. Διαθήκης 105. τόκος 154-155 κ.πατέρας 30 κ. Ρωσική θεολογία 64. 157. 76. 135 κ. παράδοση 53. σάρκωση 92. 80 . 147-148.έ. 89. 93 . σχολαστικισμός 73. 107.δυτική 31 . Πολιτεία καί Ε κ κ λ η σ ί α 17 κ. σωτηρία 60.. Τούρκοι καί δυτική χριστιανοσύνη 43 κ. σιμωνία 97. 67. 47. 106. φόβος 132.έ. πτωχοί 88. 91. 159 .παράδο­ ση 90. 85. Παιδιά καί γονείς 134 κ. 148 κ. φιλοσοφία 37. . 105. συλλογισμός 67.νομικί­ στικη 76. 62 σταυρική θυσία 73. 107. 96. 50. φως θείον 76. πλούτος 154. 157. περιβάλλον φυσικό 79. Χάρη 57. 155. 92. πατριάρχες Π..πολιτι­ κής εξουσίας 144-145.έ. Ψευδομαρτυρία 157 κ. Προτεστάντες 45 κ.έ. 35. 73.εκούσιος 144 . πορνεία 21. 132. μέρη 181 . Παλαιά Διαθήκη 62.φόνοι πολέμων 147 . τελετές ιερές 84. 68 . 107. πνευματική ζωή 40. 87-88. τοκιστής 79.έ. 20. τάμα 91.νόμος Θεοί) 57.

.

Δογματική καί Συμβολική Θεολο­ γία Α. Ματσούκα. Γένεση πηγές του Ό ρ ο υ της Χαλκηδόνας. Σελ.θεολογία). Λόγος καί μϋθος. Δοκί­ μιο πατερικής θεολογίας. 'Ιστορία της Φιλοσοφίας. Καλλιακμάνη. Ματσούκα.υποσημειώσεις Νίκου Α. Νίκου Α. Νίκου Α. Στοχασμοί. Σελ. Blaise Pascal. ("Εκδοση δεύτερη). Μέ σύντομη Εισαγωγή στή Φιλοσοφία. Σελ. (Μετά­ φραση . ηθική και ποιμαντική διερεύνηση. Χάρη καί Ελευθερία κατά τήν πατερική παράδοση τοϋ ΙΔ' αιώνος. Νίκου Α. Ματσούκα. Βασιλ. (Προλεγόμενα-Μετάφραση Σχόλια-Ύποσημειώσεις Νίκου Α. 6. Νίκου Α. Δογματική καί Συμβολική Θεο­ λογία Β. Μαρτζέλου. Σελ. (Συμβολή στην ίστορικοδογματική διε­ ρεύνηση του Ό ρ ο υ της Δ' Οικουμενικής Συνόδου). Οικουμενική κίνηση. Γεωργίου Δ. Ματσούκα. Ματσούκα). 3. Έκθεση της ορθόδοξης πίστης. 5. Δημ. 10. Ματσούκα. 4. . Ματσούκα. 254. Νίκου Α.ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ 1. Κατά Μανιχαίων διάλογος και Προς τους διαβάλλοντας τάς αγίας εικόνας. Εισαγωγή στή θεολογική γνωσιολογία. 8. Ή χρήση του δεκάλογου στην Τουρκοκρατία. Ματσούκα. Σελ. 574. 756). 12. Τσελεγγίδη. 260. 2. 7. Νίκου Α. 424. Επιστήμη φιλοσοφία και Θεο­ λογία στην έξαήμερον του Μεγάλου Βασιλείου. (Ιστορία . 11. Ματσούκα. Τό πρόβλημα του κάκου. 'Ιωάννου Δαμασκηνού. μέ βάση τήν αρχαία Ελληνική φιλοσοφία·. Νίκου Α. 9.

ΤΗΛ. ΠΟΥΡΝΑΡΑ . ΤΗΛ. 544 54 ΘΕΣ­ ΣΑΛΟΝΙΚΗ.ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ» ΤΟΥ Β. ΘΕΣΣΑ­ ΛΟΝΙΚΗ .ΑΝΔΡΕΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ 28. ΤΥΠΩΘΗΚΕ ΣΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ Γ.ΧΑΛΚΗΔΟΝΟΣ 2.ΚΑΣΤΡΙΤΣΙΟΥ 12.941 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ . Ι.ΓΙΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ Π. 270.091. 519.ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΕΚΑΛΟΓΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟ­ ΚΡΑΤΙΑ . ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗ . ΔΕΔΟΥΣΗ .