Vous êtes sur la page 1sur 159

Zygmunt BAUMAN Globalizacja

BIBLIOTEKA MYLI WSPCZESNEJ

Zygmunt B A U M A N Globalizacja
I co z tego dla ludzi wynika

Przeoya Ewa Klekot

P a s t w o w y

I n s t y t u t

W y d a w n i c z y

Tytu oryginau GLOBALIZATION THE HUMAN CONSEQUENCES Okadk projektowa MACIEJ URBANIEC

Copyright Zygmunt Bauman 1998 First published in 1998 by Polity Press in association with Blackwell Publishers Ltd. Reprinted in 1999 Copyright for the Polish edition by Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2000

Biblioteka DSWE we Wrocawiu 316

300-017124-00-0

ISBN 83-06-02827-9

WSTP Globalizacja" jest na ustach wszystkich. Sowo na czasie, ktre szybko zamienia si w slogan, w magiczn formu, w haso otwierajce bramy wszystkich tajemnic teraniejszoci i przyszoci. Podczas gdy jedni globalizacja" nazywaj praktyki, ktrym si oddajemy, poniewa chcemy by szczliwi, dla innych stanowi ona przyczyn naszego nieszczcia. Wszyscy jednak uwaaj globalizacj" za nieunikniony los wiata, a take za nieodwracalny proces, ktry dotyczy kadego z nas w takim samym stopniu i w ten sam sposb. Jestemy globalizowani", a bycie globalizowanym" znaczy niemal to samo dla wszystkich, ktrych ten proces dotyka. Los modnych sw jest bardzo zbliony: im wicej dowiadcze zyskuje dziki nim przejrzyste wyjanienie, tym bardziej same staj si mtne i niejasne. W miar jak ronie liczba dogmatycznych prawd, wypartych i wyrugowanych przez modne sowa, one same coraz szybciej staj si zasadami, o ktrych si nie dyskutuje. Aspekty ludzkiego postpowania, tworzce pierwotny zakres pojcia, umykaj z pola widzenia - staje si ono niezbitym faktem", cech otaczajcego nas wiata ujmowanego wprost", do ktrego nas odsya, postulujc wasn nietykalno. Globalizacja" nie stanowi tutaj wyjtku. Niniejsza ksika stara si pokaza, e globalizacja jest zjawiskiem pojemniejszym, ni si zdaje. Odsaniajc spo-

eczne korzenie oraz konsekwencje procesu globalizacji, prbuje rozproszy nieco mg spowijajc termin, ktry pretenduje do miana pojcia wyjaniajcego wspczesn kondycj czowieka. W okreleniu kurczcy si czas i przestrze" mieszcz si zachodzce obecnie wielowymiarowe przeksztacenia, ktrym podlegaj wszystkie aspekty ludzkiej kondycji. Kiedy jednak przyjrze si od rodka spoecznym przyczynom i skutkom tego zjawiska, staje si oczywiste, e skutki procesw globalizacyjnych nie wykazuj powszechnie zakadanej jednorodnoci. Stosunek do czasu i przestrzeni jest bardzo zrnicowany i rnicujcy zarazem. Globalizacja w rwnym stopniu dzieli i jednoczy, a przyczyny podziau wiata s takie same jak czynniki pobudzajce do jego uniformizacji. Kiedy biznes, finanse i handel nabieraj wymiaru planetarnego, a przepyw informacji odbywa si na skal oglnowiatow, zaczyna dziaa proces lokalizacji", ktry zmierza do precyzyjnego zdefiniowania przestrzeni i osadzenia jej w miejscu. Pomidzy tymi dwoma blisko ze sob powizanymi procesami dochodzi do zdecydowanego zrnicowania warunkw ycia caych populacji oraz rnych segmentw w obrbie kadej z nich. To, co jednym jawi si jako globalizacja, dla innych oznacza lokalizacj; co niektrym ludziom zwiastuje now swobod, na wielu innych spada jak bezlitosny wyrok przeznaczenia. Mobilno okazuje si najwyej cenion i podan wartoci, a swoboda poruszania si - ten nierwno dzielony towar, ktrego stale brak - szybko staje si gwnym czynnikiem ksztatujcym spoeczne podziay w dobie pnej nowoczesnoci czy te w czasach ponowoczesnych. Chcc nie chcc, wszyscy jestemy w ruchu, z inicjatywy wasnej lub cudzej. Poruszamy si, nawet jeeli fizycznie stoimy w miejscu: w wiecie bezustannych zmian bezruch jest nierealny. Skutki, jakie pociga za sob ten nowy stan

rzeczy, bywaj diametralnie rne. Niektrzy z nas staj si ludmi w peni globalnymi", podczas gdy inni tkwi w swej lokalnoci", co w wiecie, w ktrym ludzie globalni" nadaj ton i ustalaj reguy gry, nie jest pooeniem przyjemnym ani nawet znonym. W zglobalizowanym wiecie lokalno jest oznak spoecznego upoledzenia i degradacji. Niedogodnoci -egzystencji w warunkach lokalnych wynikaj przede wszystkim i tego, e przestrze publiczna, w ktrej tworzy si i negocjuje znaczenia, znajduje si poza zasigiem lokalnej egzystencji, a w zwizku z tym lokalno coraz bardziej zdaje si na sensotwrcze i interpretacyjne dziaania, nad ktrymi nie ma kontroli. Tyle jeli chodzi o krzepice sny o wsplnocie i marzenia intelektualistw, ktrzy ulegli ju globalizacji. Immanentn czci procesu globalizacji jest postpujca segregacja przestrzenna, separacja oraz wykluczenie. Tworzenie wsplnot neoplemiennych oraz tendencje fundamentalistyczne, stanowice odbicie i wyraz dowiadczenia globalizacji, s tak samo jego pokosiem jak okrzyczana hybrydyzacja" kultury na jej zglobalizowanym wierzchoku. Powodw do niepokoju dostarczaj przede wszystkim narastajce trudnoci w porozumiewaniu si elit, ktre w wyniku globalizacji coraz mniej zwizane s z konkretnym terytorium, z lokaln" reszt wiata. Centra wytwarzania znacze i wartoci s dzisiaj eksterytorialne i wyzwolone z wizw, ktre narzuca lokalno - nie dotyczy to jednak ludzkiej kondycji, ktrej owe znaczenia i wartoci maj nadawa sens. Swoboda poruszania stanowi centrum dzisiejszej polaryzacji spoecznej, ktra ma wiele wymiarw. Z perspektywy nowego centrum dawne, szacowne rozrnienia na bogatych i biednych, nomadw i ludzi osiadych, normalnych" i nienormalnych, praworzdnych lub naruszajcych prawo zyskuj now interpretacj. W jaki sposb te rne wymiary biegunowych podziaw przeplataj si i wpywaj na sie7

r
bie nawzajem - to kolejne, zoone zagadnienie, ktre ta ksika prbuje nawietli. Pierwszy rozdzia rozwaa zwizek midzy historycznie zmienn natur czasu i przestrzeni a wzorem i skal organizacji spoecznej. Ukazuje wpyw, jaki wspczesne dowiadczenie kurczenia si czasu i przestrzeni ma na struktur spoecznoci i wsplnot o charakterze oglnowiatowym oraz terytorialnym. Jednym z poddanych analizie wynikw tego wpywu jest nowa wersja zjawiska nieobecnych dziedzicw" - stosunkowo wieej daty niezaleno globalnych elit od ograniczonych terytorialnie jednostek wadzy politycznej i kulturalnej, niezaleno, ktra w konsekwencji prowadzi do osabienia wpywu tych ostatnich. ladem podziau na dwa systemy, stanowice gr" i d" nowej hierarchii, dochodzimy do zmian w organizacji przestrzeni oraz przeksztace, ktrym we wspczesnych metropoliach ulega osiedle. Tematem drugiego rozdziau s kolejne etapy wspczesnych wojen o prawo do tego, by okrela i potwierdza znaczenia przestrzeni, ktr dzielimy z innymi ludmi. W ich wietle rozpatruje on zarwno pobudzajce wyobrani przedsiwzicia projektowania caych miast, ktre podejmowano w przeszoci, jak i wspczesne denia do rozbicia projektu na odrbne fragmenty owocujce wznoszeniem budowli wyczonych z otoczenia, w ktrym si znajduj. Trzeci rozdzia dotyczy perspektyw na przyszo, jakie w warunkach globalnej gospodarki, finansw i obiegu informacji ma wadza polityczna, przede wszystkim w zakresie samostanowienia i autonomii rzdw poszczeglnych wsplnot narodowych czy, oglniej rzecz biorc, terytorialnych. Interesujca jest coraz wiksza skala rozbienoci pomidzy zinstytucjonalizowan sfer decyzyjn a wiatem, w ktrym tworzy si i rozwija, rodki potrzebne do podejmowania oraz wcielania w ycie decyzji, a take okre-

la przeznaczenie tych rodkw. Najwicej uwagi powica ono skutkom gobalizacji, ktre wpywaj paraliujco na sprawno decyzyjn rzdw narodowych - przez wiksz cz dziejw nowoytnych najwaniejszych - i cigle niezastpionych - orodkw skutecznego zarzdzania spoeczestwami. Rozdzia czwarty ocenia kulturowe konsekwencje powyszych przeksztace. Stawia on tez, e na skal oglnoludzk zaowocoway one rozdzieleniem i polaryzacj dowiadczenia, skutkiem czego pojawiaj si dwie diametralnie rne interpretacje tego samego zjawiska kulturowego. By w ruchu" ma zupenie inny, przeciwstawny sens dla tych, ktrzy znajduj si na szczycie i na dole nowej hierarchii, podczas gdy przewaajca wikszo natomiast - nowa klasa rednia" oscylujca midzy gr" i doem" - bierze na siebie cay ciar napi pomidzy ekstremami opozycji i w rezultacie cierpi na ostry stan egzystencjalnej niepewnoci, padajc ofiar niepokojw i lkw. Potrzeba wyciszenia tego rodzaju lkw oraz osabienia zawartego w nich potencjau niezadowolenia stanowi z kolei potny czynnik wzmagajcy polaryzacj dwch znacze zjawiska okrelanego jako moliwo poruszania si" czy mobilno". Ostatni rozdzia analizuje sytuacje, w ktrych wspomniana polaryzacja wyraa si w sposb ekstremalny: wspczenie obserwowan skonno do uznawania za przestpstwo wszystkiego, co odbiega od wyidealizowanej normy. Omawia te rol, jak kryminalizacja odgrywa w rekomendowaniu niedogodnoci ycia w ruchu", odtwarzajc w rzeczywistoci wizerunek odmiennego sposobu ycia - ycia w bezruchu - nienawistny i odraajcy, jak nigdy dotd. Zoony problem egzystencjalnego braku poczucia bezpieczestwa i pewnoci, ktre wywouje proces gobalizacji, bywa czsto sprowadzany do pozornie prostego zagadnienia prawa i porzdku". Jednak w wikszoci wypad-

kw troska o bezpieczestwo" nie ogranicza si jedynie do niepokoju o bezpieczestwo fizyczne osoby i jej mienia; przeciwnie - bywa przeadowana" innymi znaczeniami i obarczona niepokojami, ktrych rde szuka trzeba w kluczowych wymiarach egzystencji wspczesnego czowieka, jakimi s brak poczucia bezpieczestwa i niepewno. Tezy tej ksiki nie skadaj si jednak na deklaracj natury politycznej. W zamierzeniu autora ma by ona gosem w dyskusji. Postawiono w niej o wiele wicej pyta, ni dano odpowiedzi. Nie sformuowano te spjnej prognozy przyszych skutkw tendencji, ktre obserwujemy dzi. Jak powiedzia Cornelius Castoriadis, problem naszej wspczesnej cywilizacji polega na tym, e przestaa zadawa pytania sobie samej. Niepostawienie pewnych pyta pociga za sob bardziej niebezpieczne skutki ni nieumiejtno dania odpowiedzi na te, ktre objto ju oficjalnym programem. Natomiast zadanie le sformuowanego pytania zbyt czsto pomaga odwrci uwag od zagadnie naprawd istotnych. Cen milczenia paci si w twardej walucie ludzkich cierpie. W kocu to wanie stawiajc dobre pytania, sprawiamy, e los rni si od przeznaczenia, a dryfowanie od eglugi. Kwestionowanie niepodwaalnych przesanek, na ktrych opiera si konstrukcja naszego sposobu ycia, jest zadaniem, ktre powinnimy podj zarwno ze wzgldu na naszych wsptowarzyszy w czowieczestwie, jak i na nas samych. Niniejsza ksika jest wic przede wszystkim rodzajem wiczenia w stawianiu pyta; ma pobudzi do ich zadawania. Nie roci sobie pretensji do tego, e wszystkie postawione tu pytania s dobre ani e w ogle stawia dobre pytania; ani te e zawiera wszystkie pytania, ktre dotd zostay zadane.

Rozdzia 1 CZAS I KLASA Firma naley do ludzi, ktrzy w ni inwestuj, a nie do jej pracownikw, dostawcw czy miejscowoci, w ktrej si mieci." 1 Tak oto Albert J. Dunlap, synny modernizator" nowoczesnego przedsibiorstwa (depeceur - rozcinacz", wiartowacz", kawakowacz" -wedug dosadnego, lecz dobrze oddajcego sedno sprawy okrelenia Denisa Duclos2, socjologa z CNRS*), tryskajc samozadowoleniem, streci swoje credo w zawierajcej opis jego dokona ksice, opublikowanej przez wydawnictwo Times Books ku owieceniu i zbudowaniu wszystkich, ktrzy d do gospodarczego postpu. Dunlapowi, kiedy pisa o tym, e firma naley", nie chodzio oczywicie o to, by po prostu opisa innymi sowami czysto prawne zagadnienie wasnoci, ktre trudno zreszt jest kwestionowa i chyba niespecjalnie trzeba deklarowa na nowo, nie mwic ju o deklaracji tak dobitnej. Chodzio mu przede wszystkim o to, co wynikao z drugiej czci zdania: pracownicy, dostawcy i rzecznicy wsplnoty terytorialnej nie maj nic do powiedzenia, jeli chodzi o decyzje podejmowane przez ludzi, ktrzy inwestuj"; prawdziwym decydentom natomiast, czyli inwestorom, przysuguje prawo, by kady zgoszony przez tych ludzi postulat
Centre Nationale de Recherches Scientifiues - franc. Narodowe Centrum Bada Naukowych (przyp. tum.).

11

w sprawie prowadzenia firmy oddali, uzna za niewany lub nie majcy nic do rzeczy. Zwrmy uwag, e Dunlap nie postuluje, lecz stwierdza fakt. Uznaje za pewnik, e zasada, ktr jego stwierdzenie wyraa, przesza pozytywnie prby natury gospodarczej, politycznej, spoecznej, a take wszystkie inne sprawdziany, na ktre wystawi j moga zoona rzeczywisto naszych czasw. Obecnie wesza ona do rodziny prawd oczywistych, ktre su wyjanianiu wiata, same wyjanie nie wymagajc, oraz pomagaj dowodzi twierdzenia, podczas gdy ich samych dowodzi nie trzeba, nie mwic o kwestionowaniu. By czas (mona by rzec, e nie tak dawno temu", gdyby nie to, e szybko kurczca si przestrze publicznej uwagi sprawia, i nawet tydzie staje si dugim okresem nie tylko w polityce, ale rwnie w ludzkiej pamici), kiedy deklaracji Dunlapa wcale nie uznano by za oczywisto, lecz za haso do boju albo raport z pola walki. W pocztkach wojny, ktr Margaret Thatcher wydaa samorzdom lokalnym, przedsibiorcy pchani wewntrzn potrzeb jeden po drugim wspinali si na mwnic podczas dorocznego zjazdu torysw, by raz po raz recytowa przesanie, ktrego powtarzanie uwaali niewtpliwie za nieodzowne, dlatego e brzmiao tajemniczo i dziwacznie dla nienawykych jeszcze uszu. Przesanie to gosio, e firmy z radoci bd paci na rzecz wadz lokalnych podatki przeznaczone na budow drg czy wymagany remont kanalizacji; nie widz jednak powodu, by wspiera swymi pienidzmi miejscowych bezrobotnych, niepenosprawnych oraz inny bezwartociowy element, za ktrego los nie ponosz adnej odpowiedzialnoci. By to jednak dopiero pocztek wojny, ktra przeszo dwie dekady pniej, w czasach gdy Dunlap dyktowa swoje credo, bya niemal zakoczona wygran. Nie ma specjalnie sensu dyskusja nad tym, czy wojna zostaa w tajemnicy i z premedytacj ukartowana w nie12

skaonych tytoniowym dymem salach konferencyjnych wielkich firm, czy te na niczego nie podejrzewajcych, pokojowo nastawionych potentatw przemysowych konieczno podjcia dziaa wojennych spada jak grom z jasnego nieba wraz ze zmianami, do ktrych doszo na skutek poczenia tajemniczych si nowej technologii z nowym, wiatowym wymiarem konkurencji. Nie warto te roztrzsa problemu, czy bya to wojna planowana i wypowiedziana o czasie; wojna, ktrej cele byy jasno okrelone - czy te raczej seria rozproszonych i czsto nieprzewidzianych wczeniej dziaa, za kadym razem majcych inne przyczyny. Jakkolwiek by byo (istniej argumenty przemawiajce za kad z moliwoci, ale by moe dwa scenariusze jedynie na pozr konkuruj ze sob), cakiem prawdopodobne wydaje si, e ostatnie wierwiecze biecego stulecia przejdzie do historii jako Wielka Wojna o Niezaleno Przestrzenn. W toku tej wojny centra decyzyjne i strategie brano pod uwag, naginano konsekwentnie i nieubaganie tak, by proces podejmowania decyzji oswobodzi z wizw terytorialnych - wizw, ktre nakada lokalno. Przyjrzyjmy si bliej zasadzie Dunlapa. Pracownicy firmy s miejscowi i, ze wzgldu na skrpowanie obowizkami rodzinnymi, posiadanie domu itp., trudno by im byo przenie si w inne miejsce, gdy firma zdecyduje si na taki krok. Dostawcy musz dowie surowiec, zatem niskie koszty transportu przemawiaj na korzy dostawcw lokalnych, ktrzy trac swoje zalety, gdy firma si przeprowadzi. Jeli za chodzi o sam miejscowo, to oczywicie trudno sobie wyobrazi, by zmienia ona miejsce pobytu w zwizku z przeprowadzk firmy. Wrd wszystkich wymienionych kandydatw do zabierania gosu w kwestiach dotyczcych prowadzenia firmy jedynie ludzie, ktrzy inwestuj" - waciciele akcji - nie s w aden sposb powizani z okrelonym miejscem w przestrzeni. Mog kupi kad akcj na kadej giedzie, za porednictwem wybranego ma13

kiera, a pooenie geograficzne firmy bdzie najprawdopodobniej ostatni rzecz, ktr wezm pod uwag, podejmujc decyzj p kupnie lub sprzeday akcji. Zasadniczo rozproszenie akcjonariuszy nie jest okrelone przestrzennie w aden sposb. Stanowi oni jedyny czynnik zupenie nie ograniczony przestrzeni. I to wanie do nich, i tylko do nich, naley firma. Zatem tylko od nich zaley przeniesienie firmy w miejsce, w ktrym poczuj szans wyszych zyskw; ograniczonej lokalnymi wizami reszcie pozostawiaj lizanie ran, naprawianie szkd i likwidacj odpadw. Firma moe porusza si swobodnie, lecz konsekwencje jej dziaania, zwizane z miejscem, w ktrym si znajdowaa, pozostaj. Kady, kto moe swobodnie skd odej, moe te uciec od konsekwencji. Oto najwaniejsze zdobycze zwyciskiej wojny z przestrzeni.

NIEOBECNI DZIEDZICE - DRUGA GENERACJA

Po zakoczeniu wojny z przestrzeni mobilno staa si najsilniejszym czynnikiem stratyfikacji spoecznej i przedmiotem powszechnej zazdroci; rzecz, na ktrej codziennie wznosi si cigle i przebudowuje gmachy nowych hierarchii spoecznych, politycznych, gospodarczych i kulturalnych o coraz bardziej wiatowym zasigu. Znajdujcym si na ich szczycie swoboda poruszania przynosi korzyci sigajce daleko poza krg ludzi wymienionych przez Dunlapa. Jego recepta bierze pod uwag jedynie konkurentw, ktrych sycha - tych, ktrzy mog i bd gono wypowiada swoje skargi, przekuwajc ale w dania - odpowiednio promujc ich lub degradujc. Istniej jednak inni, take uwikani w lokalne zwizki, ktrzy odpadaj po drodze i pozostaj z tyu; o nich jednak Dunlap milczy, poniewa ich gosu najprawdopodobniej nikt nie usyszy. 14

Mobilno - zdobycz ludzi, ktrzy inwestuj", czyli wacicieli kapitau, posiadaczy pienidzy, ktrych wymaga inwestycja - oznacza nowe zjawisko oddzielenia wadzy od zwizanych z ni obowizkw na skal do tej pory nie spotykan; obowizkw wobec pracownikw, ale take powinnoci wobec modszych i sabszych, wobec pokole, ktre dopiero si narodz, zada zwizanych z ich rol w procesie samoodtwarzania podstaw powszechnej egzystencji; krtko mwic, oznacza zwolnienie z obowizku uczestniczenia w yciu codziennym oraz tworzenia i przekazywania wizw tworzcych wsplnot spoeczn. Pojawia si nowa asymetria pomidzy eksterytorialn natur wadzy a terytorialnoci ycia i jego przejaww". Pozbawiona lokalnego zakotwiczenia wadza moe bez uprzedzenia przenie si w inne miejsce, bez problemu wykorzysta i porzuci lokaln rzeczywisto, nie dbajc o konsekwencje dokonanej przez siebie eksploatacji. Pozbycie si odpowiedzialnoci za konsekwencje dziaa stanowi najbardziej podan i houbion zdobycz, ktr swobodnie przepywajcy, wolny od lokalnych wizw kapita zawdzicza nowej formie mobilnoci. Kosztw agodzenia konsekwencji podjtej inwestycji nie trzeba ju wlicza w kalkulacje jej efektywnoci". Nowa swoboda, jak zyska kapita, przypomina sytuacj tak zwanych nieobecnych dziedzicw, ktrzy synli niegdy z tego, e stale przebywajc poza granicami swych posiadoci, skandalicznie zaniedbywali potrzeby spoecznoci lokalnych, na ktrych koszt yli. Jeli chodzi o dobra stanowice ich wasno, to nieobecni dziedzice" interesowali si jedynie nadwyk produkcji", ktr mona byo przeje. Niewtpliwie istnieje tu pewne podobiestwo; jednak porwnanie to nie oddaje caej beztroski i braku poczucia odpowiedzialnoci, na ktre moe sobie pozwoli pod koniec XX wieku przepywajcy swobodnie kapita, lecz ktrych nigdy nie osignli nieobecni dziedzice". 15

Ci ostatni nie mogli bowiem wymieni jednej posiadoci na drug i w ten sposb pozostawali zwizani z okolic, ktra ich ywia, cho wizy byy sabe. Sytuacja ta w praktyce ograniczaa moliwoci wyzysku, teoretycznie nie ograniczone przez prawo, poniewa z czasem dochody z posiadoci zmniejszyy si lub wrcz zmalay do zera. W rzeczywistoci dopuszczalny stopie eksploatacji by o wiele niszy, ni wwczas sdzono, nie mwic ju 0 praktyce, bardziej liberalnej od ocen. Sprawiao to, e w dobrach nieobecnych dziedzicw" wyjtkowo szybko 1 czsto dochodzio do trwaego zuboenia gleby i oglnego spadku przydatnoci rolniczej terenu. Stwarzao to powane zagroenie dla stanu majtkowego, powodujc spadek wartoci posiadoci z pokolenia na pokolenie. Poza tym pewne granice przypominay o sobie z tym wiksz bezwzgldnoci, e zwykle ich nie dostrzegano i nie przestrzegano. Granica jest, wedug Alberto Melucciego, ograniczeniem, rozdzieleniem, separacj; znaczy zatem take uznanie tego, co inne, odmienne, nie dajce si sprowadzi do znanych kategorii. Spotkanie z innoci jest dowiadczeniem, ktre wystawia nas na prb, poniewa rodzi pokus, by na si inno ograniczy, a rwnoczenie stanowic wyzwanie, by si porozumie podczas 3 usilnie ponawianych prb." W przeciwiestwie do nieobecnych dziedzicw" z pocztkw epoki nowoczesnej, kapitalici i porednicy w handlu gruntami z okresu pnej nowoczesnoci dziki swobodzie ruchu, jak zyskay ich pynne teraz rodki, nie staj wobec ogranicze trwaych na tyle, by skaniay do ustpstw. Jedyne odczuwalne ograniczenia, ktre si respektuje, to administracyjne regulacje dotyczce swobodnego przepywu kapitau i pienidzy. Jednak tego rodzaju utrudnie jest niewiele, a garstka, ktra si ostaa, pozostaje pod cig presj utraty wanoci lub likwidacji. Gdyby zabrako utrudnie, niewiele byoby okazji do spotkania 16

z innoci", o ktrym pisa Melucci. Jeli bowiem doszoby do spotkania wymuszonego przez drug stron - kiedy inno" prbowaaby zademonstrowa si swoich muskuw, zwinicie namiotw nie sprawioby kapitaowi specjalnego kopotu, podobnie jak znalezienie bardziej gocinnej okolicy, ktra mikko i ustpliwie poddaaby si jego ingerencji. Byoby zatem o wiele mniej okazji zarwno do podejmowania prb zmniejszenia rnicy si", jak i do wyraenia chci stawienia czoa wyzwaniu, by si porozumie". Obie te sytuacje wymagayby przyjcia faktu, e innoci" nie da si sprowadzi do znanych kategorii; by jednak uznano nieredukowalno innoci", musiaaby sta si ona spjn, nieelastyczn caoci i stawi opr. Tymczasem jej szans na to kurcz si szybko. Aby opr sta si konstytutywn si tworzc spjn cao, potrzebny jest wytrway i skuteczny napastnik. Natomiast skutki nowej mobilnoci polegaj na tym, e kapita i finanse generalnie wcale nie musz zgina tego, co sztywne, spycha przeszkd z toru czy pokonywa, wzgldnie zaegnywa oporu; jeli pojawia si taka potrzeba, najczciej ustpuje ona jakiej agodniejszej opcji. Jeli kontakt z innoci" wymaga kosztownego uycia siy lub nucych negocjacji, kapita moe zawsze przenie si w spokojniejsze miejsce. Nie ma potrzeby si angaowa, jeeli wystarczy zrobi unik.

SWOBODA RUCHU A KONSTYTUOWANIE SI SPOECZESTW

Patrzc wstecz na histori, mona zada sobie pytanie, do jakiego stopnia czynniki geofizyczne, a take naturalne i sztuczne granice jednostek terytorialnych, rna tosamo spoeczestw nalecych do odmiennych krgw kulturowych oraz rozrnienie na pooone w obrbie" i poza granicami" - wszystko to, co tradycyjnie stanowi przed17

miot bada geografii - byo w istocie konceptualnym pokosiem lub materialnym osadem stanowicym pochodn ograniczenia prdkoci", czyli sytuacji, gdy czas i koszty przymusowo ograniczay swobod ruchu. Cakiem niedawno Paul Virilio postawi tez, e, cho wszystko wskazuje na to, i Francis Fukuyama o wiele za wczenie zadeklarowa koniec historii", to z coraz wiksz pewnoci mona mwi dzisiaj o kocu geografii".4 Odlegoci nie maj ju wikszego znaczenia, a koncepcj granicy geofizycznej w realnych warunkach" coraz trudniej utrzyma. Nagle staje si jasne, e podziay w obrbie kontynentw i caego globu wynikay z odlegoci, ktre niegdy wydaway si obezwadniajco rzeczywiste z powodu prymitywnych rodkw transportu i niedogodnoci zwizanych z podr. W istocie to, co nazywamy odlegoci, wcale nie jest obiektywn, bezosobow dan natury fizycznej, lecz konstruktem spoecznym; jej dugo zmienia si w zalenoci od prdkoci, z jak mona j pokona (a w gospodarce pieninej w zalenoci od kosztw, ktre osignicie tej prdkoci pociga za sob). Wszystkie pozostae czynniki, dziki ktrym zbiorowe tosamoci tworz si, zyskuj odrbno i j zachowuj, takie jak granice pastwowe czy bariery kulturowe, wydaj si z perspektywy czasu wtrnymi konsekwencjami tej prdkoci. Warto wic zwrci uwag, e by moe wanie z tego powodu wiat granic" by z zasady przez wiksz cz swego istnienia zjawiskiem o strukturze klasowej: w przeszoci, tak jak i dzi/zamone elity wadzy zawsze przejawiay bardziej kosmopolityczne skonnoci ni reszta okolicznej ludnoci; przez cay czas staray si one tworzy wasn kultur, ktra niewiele robia sobie z granic, stanowicych przeszkod dla posplstwa; miay one wicej wsplnego z elitami yjcymi poza granicami ich wasnego kraju ni z reszt ludnoci zamieszkujcej w jego granicach. 18

Wanie dlatego, jak si wydaje, Bili Clinton, rzecznik najpotniejszej elity wspczesnego wiata, mg niedawno stwierdzi po raz pierwszy, e midzy polityk wewntrzn a zagraniczn nie ma ju rnicy. Istotnie, dzisiaj w dowiadczeniu elity niewiele jest faktw, ktre skaniayby do rozrnie na tu" i tam", w" i poza", tu obok" i daleko". Kiedy komunikacja wymaga coraz mniej czasu, ktry niemale traci wymiar, kurczc si do jednej chwili, przestrze i jej wyznaczniki przestaj si liczy, przynajmniej dla tych, ktrzy swe posunicia potrafi realizowa z szybkoci przepywu informacji przez elektroniczne cza. Opozycje takie jak w" i poza", tutaj" i tam", blisko" i daleko" okrelay stopie oswojenia, udomowienia i znajomoci rnych fragmentw otaczajcej rzeczywistoci, nalecych zarwno do wiata ludzi, jak i do wiata rzeczy. Blisko, pod rk, znajduje si przede wszystkim to, co zwyczajne, swojskie i tak dobrze znane, e oczywiste; co lub kto widywany i spotykany codziennie, wpisany w porzdek zwykego dnia i powszednie zajcia. Poblie" to przestrze, wewntrz ktrej mona si czu u siebie, w domu; przestrze, w ktrej czowiek gubi si rzadko albo zgoa nigdy; gdzie nie dochodzi do sytuacji, w ktrych brak mu sw lub nie wie, jak si zachowa. Z drugiej strony daleko" jest przestrzeni, w ktr wkracza si jedynie od czasu do czasu albo wcale; gdzie zdarzaj si rzeczy nieprzewidywalne i niezrozumiae, na ktre nie wiadomo, jak reagowa; to przestrze pena rzeczy sabo znanych, po ktrych czowiek nie spodziewa si wiele i o ktre nie musi si troszczy. Znalezienie si daleko" oniemiela; wybra si na dalek" wypraw to przekroczy granice wasnego poznania, znale si nie na miejscu, poza swoim ywioem, narazi si na kopoty i dre w strachu przed nieszczciem. 19

Ze wzgldu na te cechy opozycja blisko-daleko" ma jeszcze jeden, bardzo istotny wymiar, zawierajcy si pomidzy pewnoci a niepewnoci, zdecydowaniem a wahaniem. By daleko" znaczy znale si w tarapatach, a to wymaga rozwagi lub przebiegoci, sprytu albo odwagi; trzeba pozna obce reguy gry, bez ktrych wszdzie indziej mona si obej, i drog ryzykownych prb oraz bdw, ktre sono kosztuj, nauczy si dziaa z nimi w zgodzie. Z drugiej strony, idea tego, co bliskie", jest rwnowana z brakiem problemw: nabyte bezstresowo nawyki wystarczaj i jak kady nawyk wydaj si nie obcia czowieka i nie wymaga adnego wysiku; dziki temu nie ma okazji do waha, budzcych niepokoje. Czymkolwiek byaby spoeczno lokalna", opozycja midzy tu" i tam", blisko" i daleko" powouje j do ycia. Historia nowoczesna naznaczona jest przez cigy postp w dziedzinie rozwoju rodkw transportu. Przewz towarw i podrowanie stanowi dziedzin, w ktrej doszo do zmian szczeglnie radykalnych i szybkich; jak ju dawno zauway Schumpeter,; postp nie by rezultatem zwikszenia liczby dyliansw, lecz wynikiem wynalezienia i masowej produkcji zupenie nowych rodkw transportu: kolei, samochodw i samolotw. To przede wszystkim dostpno rodkw umoliwiajcych szybkie podrowanie rozpocza charakterystyczny dla nowoczesnoci proces erozji wszystkich okopanych w swej lokalnoci caoci" spoecznych i kulturowych oraz ich kwestionowanie; proces, ktry jako pierwszy uchwyci Tonnies w swym sawnym ujciu nowoczesnoci jako przejcia od Gemeinschaft do Gesellschaft. Wrd wszystkich czynnikw technicznych stymulujcych mobilno szczeglnie wan rol odegrao przesyanie informacji - sposb komunikacji, ktry nie wymaga fizycznego poruszania si przedmiotw lub ludzi albo potrzebuje go jedynie wtrnie i marginalnie. rodki technicz20

ne, rozwijane konsekwentnie i bez przerwy, pozwoliy na przekazywanie informacji niezalenie od jej materialnych nonikw, a take uwolniy j od przedmiotw, ktrych sama dotyczya; dziki nim znaczce" wyzwolio si od znaczonego". Oddzielenie wdrwki samej informacji od ruchu jej nonikw i przedmiotw pozwolio z kolei zrnicowa ich prdko. Informacja nabieraa prdkoci o wiele wikszej ni jej fizyczny nonik i podrowaa szybciej, ni ulegaa zmianie sytuacja, o ktrej informowaa. W kocu obsugiwana komputerowo sie www pooya kres samemu pojciu podry informacji" (a take odlegoci, na jak ona wdruje), dostarczajc danych, ktre teoretycznie i praktycznie dostpne s w tej samej chwili na caej planecie. Skutki rozwoju, ktry si wanie dokona, s bardzo silnie odczuwane. Szeroko zauwaa si oraz szczegowo opisuje jego wpyw na wzajemne relacje spoecznych zwizkw i podziaw. Podobnie jak istot motka" dostrzega si dopiero wtedy, gdy si go zepsuo, tak obecnie widzimy janiej ni kiedykolwiek dotd sposb, w jaki czas i przestrze obarczone zostay udziaem w tworzeniu oraz rozpadzie caoci spoeczno-kulturowych i politycznych, a take rol, jak odgryway w zachowaniu stabilnoci i utrzymaniu elastycznoci tych jednostek. Widzimy teraz, e istniejce niegdy tak zwane spoecznoci silnie powizane wewntrznie powstaway i trway dziki przepaci pomidzy byskawicznie odbywajc si komunikacj wewntrz niewielkiej grupy (ktrej wielko ograniczona bya przez wrodzone waciwoci materiau", czyli zasig ludzkiego wzroku, suchu oraz pojemno pamici) a ogromem czasu i rodkw potrzebnych do przekazania informacji pomidzy poszczeglnymi wsplnotami lokalnymi. Z drugiej strony, sabo i krtkie ycie tworzonych wspczenie wsplnot wydaj si wynika ze zmniejszania si lub wrcz niwelacji tej przepaci: komunikacja wewntrzgrupowa nie posiada adnej przewagi nad procesem wymiany informacji
21

pomidzy wsplnotami, jeli oba te procesy odbywaj si w okamgnieniu. Michael Benedikt reasumuje zatem nasze odkrycie dokonane z perspektywy dziejw oraz streszcza nowy sposb rozumienia powiza czcych szybko podrowania ze spjnoci struktury spoecznej: Jedno, ktra moliwa bya w niewielkich wsplnotach dziki prawie natychmiastowej komunikacji za pomoc gosu (ktrej koszt by niemal rwny zeru), afiszw i ulotek, na wiksz skal ponosi fiasko. Spjno struktury spoecznej, niezalenie od skali, jest pochodn spoecznej zgody i wiedzy wsplnej dla wszystkich. Zatem bez cigego jej uaktualniania i bez spoecznych interakcji spjno struktury zaley w sposb ywotny od wczenie przeprowadzonej i cile okrelonej edukacji w zakresie kultury oraz od pamici teje. Elastyczno struktury spoecznej uwarunkowana jest natomiast niepamici oraz dostpem do taniej komunikacji.5 Dodajmy, e oraz" w ostatnim z zacytowanych zda jest zbyteczne: atwo zapominania oraz tania (a take bardzo szybka) komunikacja nie s niczym innym ni dwoma aspektami tego samego zjawiska i trudno byoby analizowa je oddzielnie. Tania komunikacja, czyli bezustanny napyw wiadomoci, oznacza, e zdobyta wczeniej informacja jest szybko tumiona, wypierana lub zalewana przez potok nowych doniesie. Natomiast moliwoci materiau ywego" pozostaj w zasadzie niezmienne co najmniej od paleolitu - tania komunikacja zalewa wic raczej pami i j tamsi, anieli karmi i utrwala. Spord niedawnych dokona najbardziej brzemienne w skutki wydaje si zniesienie rnicy kosztw przekazu informacji na skal lokaln i globaln (niezalenie od tego, dokd si wysya wiadomo przez Internet, zawsze paci si jak za poczenie miejscowe, co wane jest zarwno z kulturowego, jak i z ekonomicznego punktu widzenia); to z kolei oznacza, e 22

(informacja, ktra do nas dociera i domaga si naszej uwagi, dopuszczenia do pamici i zachowania w niej (choby krtkotrwaego), pochodzi zwykle z bardzo zrnicowanych i niezalenych od siebie miejsc, a w zwizku z tym zawiera komunikaty sprzeczne ze sob lub wykluczajce si nawzajem. Zupenie inaczej dzieje si z komunikatami przepywajcymi wewntrz wsplnot, ktre nie dysponuj oprogramowaniem ani sprztem komputerowym i polegaj wycznie na materiale ludzkim"; komunikaty te zwyke powtarzaj si wielokrotnie i wzajemnie wzmacniaj, pomagajc w procesie zapamitywania, nawet jeli jest ono wybircze. Mwic sowami Timothy'ego W. Luke'a, porzdek przestrzenny spoecznoci tradycyjnych zorganizowany jest wok przyrodzonych moliwoci ludzkiego ciaa, w wikszoci bezporednio zaangaowanego w dziaanie": Tradycyjne wyobraenia czynnoci i dziaa czsto uciekaj si do metafor zwizanych z ludzkim ciaem: podczas konfliktu stajemy twarz w twarz"; walczymy pier w pier"; idziemy rka w rk"; solidarno wyraamy, stajc rami w rami"; rozmowa moe si odby w cztery oczy"; sprawiedliwo natomiast bywaa oko za oko" i zb za zb", podczas gdy zmiany dokonyway si krok po kroku". Sytuacja zmienia si nie do poznania wraz z rozwojem rodkw, dziki ktrym konflikty, przymierza, boje i dyskusje zyskay o wiele szerszy wymiar, a sprawiedliwo zacza siga o wiele dalej ni wzrok i rami czowieka. Przestrze zaczto przetwarza, zerodkowywa, organizowa, normalizowa", a co najwaniejsze, przestaa by ona uzaleniona od ogranicze narzucanych przez ludzkie ciao. Odtd moliwoci, jakie stwarzaa technika, szybko jej dziaania i koszt zastosowania stay si organizatorami przestrzeni": Przestrze przez pryzmat techniki jest zupe23

nie inna; to przestrze konstruowana, a nie dana przez Boga; sztuczna, a nie naturalna; przestrze okrelana za pomoc sprztu mechanicznego, a nie bezporednio przez waciwoci ywego materiau"; rozumiana w kategoriach mylenia racjonalnego, a nie potocznego; narodowa, a nie lokalna." 6 Nowoczesna, konstruowana przestrze miaa by twarda, stabilna, trwaa i nie podlegajca negocjacji. Tkank mia by beton i stal, a sie torw kolejowych i autostrad - systemem krwiononym. Autorzy nowoczesnych utopii nie odrniali porzdku spoecznego od architektonicznego, jednostek i podziaw spoecznych od terytorialnych; dla nich, podobnie jak dla ich wspczesnych, ktrzy ponosili odpowiedzialno za porzdek spoeczny, klucza do uporzdkowanego spoeczestwa naleao szuka w organizacji przestrzeni. Cao spoeczna miaa by hierarchicznym ukadem coraz wikszych i bardziej pojemnych wsplnot lokalnych, ze stojc na szczycie ponadlokaln wadz pastwow, ktra nadzorowaa cao, sama pozostajc niedostpna i nie dajca si inwigilowa. Na t przestrze, ktra zostaa sztucznie skonstruowana pod wzgldem terytorialnym, urbanistycznym i architektonicznym, naoya si przestrze trzeciego rodzaju: z pojawieniem si globalnej sieci informatycznej nasta czas cyberprzestrzeni. Jak twierdzi Paulo Virilio, jej elementy pozbawione s wymiaru przestrzennego, lecz wpisane w specyficzny rodzaj czasowoci zwizanej z procesem byskawicznego rozpowszechniania. Od tej chwili ludzi nie dziel ju przeszkody natury fizycznej ani dystans czasowy. Wsppracujce ze sob terminale komputerowe i monitory wideo sprawiaj, e podzia na tu i t a m nic ju nie 7 znaczy" . Jak wikszo twierdze na temat ludzkiej kondycji jako takiej - jednej i tej samej dla wszystkich ludzi - take powysze zdanie nie jest w peni prawdziwe. Moliwo
24

wsppracy terminali komputerowych" ma zrnicowany wpyw na sytuacj ludzi w zalenoci od ich pooenia. Cz z nich, dosy zreszt spora, nadal staje wobec przeszkd natury fizycznej i dystansu czasowego" jako przyczyn bezwgldnych podziaw, ktrych skutki psychologiczne sigaj znacznie gbiej ni kiedykolwiek przedtem.

NOWA SZYBKO, NOWA POLARYZACJA

A oto sedno sprawy: z n i w e l o w a n i e o d l e g o c i czasowych i przestrzennych dziki technice nie tyle u j e d n o l i c i o 1udzk kondyc j , i l e j s p o l a r y z o w a o . Wyzwala ono bowiem niektre jednostki z wizw terytorialnych i pewnym czynnikom konstytuujcym wsplnot nadaje sens eksterytorialny; rwnoczenie jednak samo odarte ze znaczenia terytorium, w ktrego granicach inni nadal pdz ycie, pozbawione zostaje potencjau okrelania ludzkiej tosamoci. S ludzie, ktrzy widz w tym zapowied nie spotykanej dotd wolnoci od fizycznych ogranicze oraz niesychanych moliwoci poruszania si i dziaania na odlego. Dla innych jednak wie si to z niemonoci wzicia w posiadanie lokalnej rzeczywistoci, od ktrej maj mae szans si odci, przenoszc w inne miejsce. Kiedy odlegoci nic ju nie znacz", take miejsca, ktre te odlegoci oddzielay, trac znaczenie. Cho jednym wry to swobod tworzenia znacze, innym zapowiada zepchnicie w bezznaczeniowo". Niektrzy mog teraz, niezalenie od miejsca, wyprowadzi si, kiedy zechc, podczas gdy pozostali widz tylko, jak lokalna rzeczywisto, ktr dotd zamieszkali, usuwa im si spod ng. Dzisiejszy przepyw informacji jest niezaleny od jej nonikw; przemieszczanie si cia i zmiana ich usytuowania w przestrzeni fizycznej jest znacznie mniej potrzebna 25

ni dotd, by porzdkowa na nowo znaczenia i zwizki. Dla niektrych - dla mobilnej elity, elity mobilnoci - oznacza to dosownie odfizycznienie", now niewako wadzy. Elity podruj w przestrzeni, i to szybciej ni kiedykolwiek, jednak rozpito sieci wadzy, ktr tworz, i jej gsto nie zale od tych podry. Dziki nowej bezcielesnoci wadzy, ktra ma gwnie posta finansow, jej posiadacze stali si prawdziwie wyzuci z terytorialnej przynalenoci, nawet jeli fizycznie zdarza im si by na miejscu". Ich wadza jest zaiste i w peni nie z tego wiata" - nie naley do wiata fizycznego, w ktrym wznosz swe pilnie strzeone domy i biura: eksterytorialne, chronione przed nieproszonymi wizytami ssiadw, odcite od wszystkiego, co mona by nazwa wsplnot l o k a l n , niedostpne dla kadego, kto, w przeciwiestwie do nich, jest do niej przypisany. Dowiadczeniem nowej elity jest wanie ta pozaziemsko" wadzy: niesamowite i budzce groz poczenie eterycznoci z wszechpotg, bezfizycznoci i mocy ksztatowania rzeczywistoci; utrwala si ono w potocznej pochwale nowej wolnoci", ktrej wcieleniem jest elektroniczna cyberprzestrze. Godna szczeglnej uwagi jest analogia midzy cyberprzestrzeni a chrzecijask koncepcj Nieba" autorstwa Margaret Wertheim: Tak jak pierwsi chrzecijanie wyobraali sobie Niebo jako idealne krlestwo lece poza chaosem i upadkiem wiata materialnego, ktrego rozpad by dla nich a za bardzo namacalny, bo wok walio si w gruzy cesarstwo - tak i dzi, w czasach spoecznej dezintegracji i destrukcji rodowiska naturalnego, prozelici cyberprzestrzeni obwouj swoj domen miejscem idealnym, lecym ponad" materialnym wiatem i poza" jego problemami. Podczas gdy pierwsi chrzecijanie gosili, e Niebo jest krlestwem, w ktrym ludzka dusza wolna bdzie od saboci i upadkw ciaa, dzisiejsi mistrzowie cyberprzestrzeni twierdz, e jest ona miejscem, gdzie ja" moe by 8 wolne od ogranicze fizycznoci. 26

W cyberprzestrzeni ciaa nie maj znaczenia, cho ona sama ma dla ywych cia znaczenie nieodwracalne i decydujce. Od wyrokw, ktre zapady w niebie cyberprzestrzeni, nie ma odwoania i ich mocy nie moe podway nic, co dzieje si na ziemi. Ciaa tych, ktrzy dysponuj moc bezpiecznego ferowania wyrokw w cyberprzestrzeni, nie musz by ciaami mocnymi ani te uzbrojonymi w ciki or; co wicej, w przeciwiestwie do Anteusza, nie potrzebna im nawet czno z ziemi, by posi moc, utrwali j i zamanifestowa. Potrzebuj za to odizolowania od lokalnej rzeczywistoci, odartej teraz ze znaczenia spoecznego na rzecz cyberprzestrzeni i zredukowanej do czysto fizycznych wymiarw terenu". Za niezbdne uwaaj z a b e z p i e c z e n i e t e j i z o 1 a c j i dziki brakowi ssiadw, niewraliwoci na utrudnienia natury lokalnej oraz niezawodnej i niezniszczalnej barierze, ktr tumaczy si jako bezpieczestwo" osb, ich domw i miejsc rozrywki. Pozbawienie wadzy jej aspektu terytorialnego idzie wic w parze ze znacznie sztywniejsz struktur wewntrzn terytorium. W opracowaniu pod wiele mwicym tytuem Building Paranoia Steven Flusty pisze o zapierajcym dech w piersiach wybuchu bezkrytycznego entuzjazmu i szaleczym boomie w sferze zupenie nowej dla wielkomiejskiego budownictwa, jak s przestrzenie o ograniczonej dostpnoci", projektowane tak, by odgradzay od potencjalnych uytkownikw, odpieray ich lub odsieway". Flusty wykazuje si niepospolitym talentem w wykuwaniu precyzyjnych i sugestywnych, a zarazem zjadliwych okrele rnych rodzajw takich przestrzeni, ktre uzupeniajc si nawzajem, tworz nowy, wielkomiejski odpowiednik fos i wie obronnych, strzegcych niegdy dostpu do redniowiecznych zamkw. Wrd nich jest przestrze, ktra si wymyka", gdzie nie mona si dosta, bo wiodca tam droga jest zbyt krta i duga albo w ogle j ej nie ma"; przestrze, ktra si jey", gdzie nie sposb wygodnie
27

zamieszka, gdy strzeg jej na przykad wystajce ze ciany polewaczki, uruchamiane, by oczyci plac z wczgw; albo stopnie nachylone tak, by nie mona byo na nich siedzie"; lub przestrze, ktra si irytuje" - nie mona jej uytkowa niepostrzeenie dla nadzorujcych patroli lub/i urzdze do zdalnego monitoringu". Owe przestrzenie zakazane" nie su niczemu innemu, jak tylko nadaniu materialnej postaci eksterytorialnoci nowej, ponadlokalnej elity, przeoeniu jej na fizyczn izolacj od lokalnoci. Przypiecztowuj te rozpad zakorzenionych w lokalnej rzeczywistoci form bycia razem i ycia wsplnotowego. Niezaleno elit od terytorium, na ktrym si osiedlaj, gwarantowana jest za pomoc rodkw jak najbardziej materialnych: ich czonkowie s fizycznie niedostpni dla tych, ktrzy nie posiadaj przepustki. Rwnoczenie przestrzenie miejskie, gdzie mieszkacy rnych dzielnic i osiedli mogli si spotyka osobicie i nawizywa przypadkowe kontakty, zagadywa do siebie i wzajemnie si prowokowa, rozmawia, sprzecza si, zgadza albo spiera, nadawa swym prywatnym problemom wag pastwow, a sprawami publicznymi przejmowa si zupenie prywatnie - owe publiczne, a zarazem prywatne agory, o ktrych pisze Cornelius Castoriadis, szybko kurcz si i zanikaj. Nieliczne, ktre jeszcze pozostay, coraz czciej dostpne jedynie dla wybranych, przyczyniaj si raczej do pogbienia szkd powstaych pod naciskiem si dezintegrujcych wsplnot, ni je naprawiaj. Jak pisze Steven Flusty: obszary, ktre tradycyjnie byy przestrzeniami publicznymi, coraz czciej zmieniaj si w prywatnie (cho czsto z publicznych dotacji) konstruowane, administrowane i posiadane przestrzenie przeznaczone do publicznego gromadzenia si ludzi, czyli przestrzenie konsumpcji [...] O dostpie decyduj moliwoci patnicze [...] Obowizujce tu reguy wycznoci zapewniaj wysoki poziom kontroli, niezbdny, 28

by, ograniczajc nieskuteczno dziaa i redukujc to, co nieprzewidywalne, zapobiec nieprawidowociom mogcym zakci uporzdkowany przepyw towarw, usug i pienidzy.9 Elity w y b r a y izolacj i s g o t o w e paci za ni sono. Reszta spoeczestwa natomiast stwierdza, e jest odcita i musi ponosi wysokie koszta ich nowej izolacji; koszta psychologiczne, kulturalne i polityczne. Sytuacja ludzi, dla ktrych ycie w separacji od spoecznoci lokalnej nie jest kwesti wyboru i ktrych nie sta na opacenie bezpiecznej izolacji, przypomina pooenie tych, ktrzy padli ofiar grodzenia gruntw u progu nowoczesnoci: zwyczajnie i po prostu, nie pytajc ich o zdanie, odgrodzono ich od miejsc, ktre jeszcze wczoraj byy wsplne"; zabroniono im wstpu i odegnano, niepokornym groc wizieniem; skazano na szok bkania si po terenach lecych poza granicami prywatnej wasnoci, oznakowanej za pomoc ostrzegawczych tablic lub nie zwerbalizowanych, lecz nie mniej stanowczych zakazw wstpu" w postaci rozmaitych znakw, ktrych nie umieli czyta ani dostrzec. Teren miasta staje si polem nieustannej wojny o przestrze, ktra czasami zmienia si w publiczny spektakl w postaci zamieszek w rdmieciu, rytualnych potyczek z policj, bijatyk kibicw pikarskich; na co dzie jednak walka toczy si tu pod powierzchni publicznej (dopuszczonej do publicznej wiadomoci) wersji porzdku spraw dnia powszedniego w miecie. Pozbawieni wadzy i zaniedbani mieszkacy terenw odgrodzonych", obszarw zepchnitych na margines i nieubaganie naruszanych, sami odpowiadaj agresj i na granicach swoich zamienionych w getta osiedli prbuj umieszcza wasne znaki zakazu wstpu. Zgodnie z odwiecznym rytuaem bricoleurs uywaj do tego wszystkiego, co im wpadnie w rk: wprowadzaj rytuay, nosz dziwne stroje, ich dziwaczne zachowa29

nie rzuca si w oczy; ami zakazy, tuk butelki i szyby, rozbijaj gowy, posuguj si retoryk prowokacji wobec obowizujcego prawa" 10 . Niezalenie od skutecznoci tych dziaa podstawowy problem polega na tym, e s niedozwolone, a w zwizku z tym oficjalnie klasyfikuje si je zwykle jako naruszanie porzdku i prawa, a nie, czym s w istocie, jako prby zwrcenia uwagi na terytorialne roszczenia oraz ch wczenia si w now gr o przestrze, w ktr wszyscy z upodobaniem graj. Warowne umocnienia wznoszone przez elit oraz samoobrona przez agresj, ktr uprawiaj ci, co pozostali na zewntrz, wzajemnie podsycaj si tak, jak przewidzia Gregory Bateson w swej teorii acuchw schizmogennych". Wedug modelu teoretycznego Batesona, prawdopodobiestwo pojawienia si i pogbienia rozamu w stopniu uniemoliwiajcym powrt do poprzedniego stanu ronie, gdy dochodzi co sytuacji, w ktrej: zachowanie X, Y, Z jest standardow odpowiedzi na X, Y, Z [...] Jeeli wzorce X, Y, Z obejmuj przechwaki, to z duym prawdopodobiestwem, jeli przechwaki s odpowiedzi na przechwaki, grupy bd si wzajemnie prowokowa do przerysowania wzorca i proces ten, jeli si go nie powstrzyma, doprowadzi jedynie do rywalizacji przybierajcej coraz ostrzejsze formy i ostatecznie zakoczonej wrogoci i zaamaniem si caego systemu. Opisana zostaa tu dyferencjacja symetryczna". Czy jest jaka inna moliwo? Co stanie si, jeeli grupa B na wyzwanie typu X, Y, Z ze strony grupy A nie odpowie zachowaniem typu X, Y, Z? acuch nie ulega wwczas przeciciu; dochodzi jednak do dyferencjacji komplementarnej, a nie symetrycznej. Jeli na przykad zachowanie asertywne nie wywouje asertywnej odpowiedzi, lecz natrafia na gotowo podporzdkowania si, to ulego wywoa kolejne zachowania asertywne, ktre z kolei sprowo30

kuj do dalszej ulegoci", a skutkiem bdzie tak samo zaamanie si systemu". 11 Generalnie fakt wyboru jednego czy drugiego wzoru ma minimalne znaczenie, jednak dla stron uwikanych w acuch schizmogenny" oznacza on rnic midzy godnoci i upokorzeniem, czowieczestwem i jego utrat. Mona z duym prawdopodobiestwem przewidywa, e strategia dyferencjacji symetrycznej" bdzie zawsze wybierana chtniej ni strategia dyferencjacji komplementarnej". Ta druga jest strategi pokonanych lub tych, ktrzy pogodzili si z nieuchronnoci klski. Jednak niezalenie od wybranej strategii istniej wygrani: nowy podzia przestrzeni miejskiej, kurczenie si i zanik przestrzeni publicznej, rozpad wsplnoty tworzonej przez mieszkacw miasta, podziay i segregacja, a nade wszystko eksterytorialno nowej elity i wymuszona przynaleno terytorialna reszty. Jeli nowa eksterytorialno elity daje poczucie upajajcej wolnoci, to terytorialne przywizanie reszty odczuwa si coraz mniej jako zamieszkiwanie w domu, a coraz bardziej jako uwizienie - dodatkowo upokarzajce wobec kujcej w oczy swobody poruszania si tych innych". Pozostawanie w miejscu, niemono zmiany okolicy wedle swego upodobania i pozbawienie dostpu do bardziej zielonych pastwisk nie tylko ma gorzki smak poraki, oznacza niepene czowieczestwo i prowadzi do tego, e jest si oszukiwanym przy podziale bogactw i urokw, jakie niesie ycie. Upoledzenie siga gbiej: lokalno" w nowym wiecie wielkich szybkoci nie jest tym samym, czym bya w czasach, gdy informacja poruszaa si jedynie razem ze swym materialnym nonikiem: miejscowo i ludno miejscowa niewiele maj wsplnego ze spoecznoci lokaln". Przestrzenie publiczne - rozmaite agory i fora, miejsca, w ktrych ustala si programy dziaania, prywatnym sprawom nadaje wymiar publiczny, ksztatuje opinie, zbiera sdy i feruje wyroki - ladem elit odciy si od lokalnych 31

powiza; w pierwszej kolejnoci odrywaj si od konkretnego terytorium i sytuuj daleko poza zasigiem komunikacyjnej wydolnoci jakiejkolwiek lokalnej wsplnoty i jej mieszkacw, ktra ograniczona jest przez moliwoci materiau ludzkiego". Ludno miejscowa, jak najdalsza od tworzenia wsplnoty, bardziej przypomina pk sznura o luno zwisajcych, nie powizanych ze sob kocach. Paul Lazarfeld pisa o lokalnych autorytetach", ktre na uytek innych mieszkacw danej okolicy przesiewaj, wartociuj i przetwarzaj wiadomoci docierajce z zewntrz" za porednictwem mediw; jednak by mogo tak si dzia, mieszkacy musz najpierw usysze lokalny autorytet" - potrzebuj zatem agory, na ktr mogliby przychodzi i sucha. To wanie lokalna agora umoliwiaa miejscowym autorytetom wspzawodniczenie z gosami docierajcymi z dala i zyskiwanie poparcia stanowicego przeciwwag dla o wiele bardziej pomysowej wadzy, ktrej wpyw osabiaa jednak odlego. Wtpi, czy Lazarfeld doszedby do takich samych wnioskw, gdyby przyszo mu powtrzy badania dzisiaj, zaledwie p wieku pniej. Niedawno Nils Christie podj prb ujcia logiki tego 12 procesu i jego nastpstw w formie alegorii. Jako e tekst ten nie jest jeszcze dostpny dla szerszej publicznoci, pozwol sobie przytoczy obszerne fragmenty:
Mojesz zszed z gr. Pod pach nis przykazania, wykute w granicie, podyktowane mu przez tego, ktry jest ponad grami. Mojesz by tylko posacem, lud -populus - odbiorc [...] Duo pniej Jezus i Mahomet dziaali wedug tych samych regu. S to klasyczne przypadki s p r a w i e d l i w o c i p i r a m i d a l n e j . Inny obraz: kobiety gromadzce si przy studni albo nad rzek [...] Przychodz po wod, pior, wymieniaj informacje i oceny. Pretekstem do rozmowy czsto jest konkretne wydarzenie lub sytuacja.

32

O p i s u j e s i j e i p o r w n u j e d o podobnych wypadkw, ktre zaszy w przeszoci lub zdarzyy si gdzie indziej; a potem o c e n i a jako dobre lub ze, adne lub brzydkie, mocne lub sabe. Powoli, cho oczywicie nie zawsze, rodzi si potoczne rozumienie zdarze. To wanie jest proces t w o r z e n i a norm. Jest to klasyczny przypadek s p r a w i e d l i w o c i e g a l i t a r n e j " [...] [...] nie ma ju studni. W nowoczesnym wiecie mielimy przez jaki czas mae publiczne pralnie z pralkami na monet, dokd przychodzio si z brudn bielizn, a wychodzio z czyst; w trakcie prania mona byo porozmawia. Teraz nie ma ju publicznych pralni. [...] Due centra handlowe stwarzaj pewne moliwoci, by si spotka, lecz w wikszoci s one za due, by wytworzyy si poziome struktury sprawiedliwoci. Zbyt ogromne, by mona byo spotka dawnych znajomych, za bardzo ruchliwe i za gone do prowadzenia dugich pogawdek potrzebnych, by ustali standardy zachowa.

Dodam jeszcze, e centra handlowe buduje si tak, by ludzie byli cigle w ruchu, stale si rozgldali; dostarcza si im bez koca - ale nigdy zbyt dugo - rozrywki w postaci nie koczcego si pasma atrakcji; w centrum handlowym nic nie zachca do tego, by si zatrzyma, spojrze jeden na drugiego, porozmawia, zastanowi si czy podyskutowa o czym innym ni wystawione towary; by spdza czas w sposb pozbawiony wartoci handlowej... Dodatkow zalet alegorycznej opowieci Christiego jest to, e odsania ona konsekwencje natury etycznej wynikajce z obnienia rangi przestrzeni publicznej. Miejsca spotka byy przestrzeni, w ktrej k o n s t y t u o w a y s i n o r m y , dziki czemu sprawiedliwo rozkadaa si p o z i o m o, i tak te bya wymierzana, umacniajc w s p l n o t tworzon przez tych, ktrzy o niej dyskutowali; w s p l n o t odrbn od innych, spajan wewntrznie przez wsplne kryteria oceny. Terytorium odarte z przestrzeni publicznej stwarza mao moliwoci do podjcia dyskusji nad normami, do konfrontacji, cierania si wartoci oraz do ich negocjowania. O tym, co jest dobre i ze,
33

pikne i brzydkie, odpowiednie i nieodpowiednie, uyteczne i pozbawione uytecznoci, wyrokuje si tylko na grze, tam, gdzie siga jedynie najbardziej przenikliwy wzrok. _ _ , Wyroki pochodzce z gry s niepodwaalne, poniewa adnych sensownych wtpliwoci nie mona wysun wobec sdziw, ktrzy nie pozostawili adnego adresu - nawet adresu poczty elektronicznej - gdzie mona by owe wtpliwoci skierowa; poza tym nikt tak naprawd nie wie, gdzie ci sdziowie urzduj. Nie ma ju miejsca na opini lokalnych autorytetw"; w ogle nie ma ju miejsca na opini miejscowej ludnoci". Wyroki mog wic by ferowane bez adnego zwizku z lokalnym biegiem spraw; nie maj one wszak wcale znale potwierdzenia w postpowaniu ludzi, ktrych dotycz. Zrodzone z dowiadcze, ktre w najlepszym wypadku lokalnym odbiorcom wiadomoci s znane z pogosek, mog sta si przyczyn dodatkowych cierpie, nawet jeli w zamierzeniu miay przynie rado. Sdy ferowane w pozaterytorialnej rzeczywistoci wkraczaj w ycie skrpowane lokalnymi wizami jako wasna karykatura, przybierajc posta potwornych mutantw. Po drodze pozbawiaj miejscow ludno wadzy w zakresie moralnoci, odbierajc jej w ten sposb wszystkie rodki, ktre mogyby ograniczy szkody.

Rozdzia 2 WOJNY O PRZESTRZE - SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU DZIAA Czsto mwi si, a jeszcze czciej przyjmuje za oczywiste, e idea przestrzeni spoecznej" narodzia si (gdzieby, jeli nie w gowach socjologw, rzecz jasna) z metaforycznego przestawienia poj stworzonych podczas dowiadczania obiektywnej" przestrzeni fizycznej. Jest jednak na odwrt: odlego, ktr zwyklimy dzi okrela mianem obiektywnej", mierzymy, odnoszc j raczej do dugoci rwnika ni czci ciaa ludzkiego albo jego moliwoci. Nie odwoujemy si take do sympatii czy niechci ludzi zamieszkujcych ow przestrze. Tymczasem dystans mierzono za pomoc ciaa ludzkiego i midzyludzkich zwizkw, na dugo zanim w Sevres umieszczony zosta metalowy prt zwany metrem - wcielenie bezcielesnoci i bezosobowoci, ktre kady mia respektowa i posusznie stosowa. Wielki historyk Witold Kula bardziej wnikliwie od innych uczonych ukaza, e od niepamitnych czasw ludzkie ciao byo miar wszechrzeczy" nie tylko w wysublimowanym, filozoficznym znaczeniu rodem z Protagorasa, ale take w sensie cakiem materialnym, dosownym i absolutnie nie majcym nic wsplnego z filozofi. Przez cae swe dzieje, a do stosunkowo niedawnych pocztkw nowoczesnoci, ludzie mierzyli wiat za pomoc swego ciaa: na stopy, garcie czy okcie; bd uywali do tego celu swych wytworw: koszy i garncw, albo przy pomiarze odwoy35

wali si do ludzkich zaj, na przykad dzielc pole na Morgen" [polskie morgi"], czyli kawaki, ktre moe zaora czowiek pracujcy od witu do zmierzchu. Jednak ani gar garci, ani kosz koszowi nierwne - miary antropomorficzne" i prakseomorficzne" w sposb nieunikniony byy tak zrnicowane i przypadkowe, jak ludzkie ciao i dziaania, do ktrych si odwoyway. Sprawiao to trudno, kiedy wadcy chcieli jedn norm obj wiksz liczb poddanych, domagajc si od nich takich samych" podatkw i wiadcze. Trzeba wic byo znale sposb, by obej rnorodno i przypadkowo, by je zneutralizowa. Sposobem tym okazao si narzucenie standardowych, powszechnie obowizujcych miar odlegoci, powierzchni i objtoci, przy jednoczesnym wprowadzeniu zakazu posugiwania si innymi, lokalnymi, grupowymi czy indywidualnymi systemami miar. Jednak problemu nie stanowi jedynie obiektywny" pomiar przestrzeni. Zanim przystpi si do mierzenia, trzeba najpierw jasno okreli, co ma si zamiar zmierzy. Jeeli pomiar dotyczy ma przestrzeni (ktr trzeba sobie wyobrazi jako co, co mona zmierzy), musi najpierw pojawi si pojcie odlegoci", a ono pierwotnie uzalenione byo od rozrnienia na rzeczy czy ludzi znajdujcych si blisko" i daleko" oraz od dowiadczenia wikszej bliskoci pewnych rzeczy i ludzi ni innych. Edmund Leach, zainspirowany teori Emile'a Durkheima i Marcela Maussa o spoecznym pochodzeniu klasyfikacji, zebra materia wskazujcy na istnienie zadziwiajcych analogii midzy potocznym systemem kategoryzacji przestrzeni, klasyfikacj pokrewiestwa oraz zrnicowanym traktowaniem zwierzt domowych, hodowlanych i dzikich.1 Okazuje si, e takie kategorie, jak dom", zagroda", pole" oraz daleko", na potocznej mapie wiata wyodrbnia si na bardzo podobnej, a waciwie takiej samej zasadzie, jak kategorie zwierzt domowych, hodowlanych, zwierzyny o36

wnej i dzikich zwierzt" z jednej strony i kategorie brat/siostra", kuzyn", ssiad" i obcy" lub cudzoziemiec" z drugiej. Claude Levi-Strauss doszed do wniosku, e zakaz kazirodztwa, pocigajcy za sob narzucenie sztucznie stworzonych, konceptualnych rozrnie midzy jednostkami, ktre w sposb naturalny" fizycznie i psychicznie si od siebie nie rni, by pierwszym - konstytutywnym - dziaaniem kultury; odtd zawsze ju miaa ona polega na wprowadzaniu do wiata natury" podziaw, rozrnie i klasyfikacji, odzwierciedlajcych zrnicowanie ludzkich zwyczajw oraz zwizanych z nimi poj i nie bdcych cechami samej natury", lecz ludzkich dziaa i myli. Dlatego zadanie, ktre wobec potrzeby ujednolicenia przestrzeni poddanej teraz jego bezporednim rzdom, postawio sobie nowoczesne pastwo, nie byo wyjtkiem; chodzio o to, by wyplta kategorie i rozrnienia przestrzenne z powiza z ludzkimi zwyczajami, ktre nie podlegaj kontroli pastwa. Zadanie polegao na administracyjnym wprowadzeniu zwyczajw pastwowych, w postaci jedynego i powszechnie obowizujcego punktu odniesienia dla wszystkich pomiarw i podziaw przestrzeni, w miejsce niespjnych i zrnicowanych lokalnie praktyk.

BITWA NA MAPY

To, co dla jednych jest atwe do odczytania i przejrzyste, innym moe wydawa si niejasne i nieostre. Tam, gdzie niektrzy poruszaj si bez najmniejszego trudu, inni czuj si zagubieni i trac orientacj. Dopki miary byy antropomorficzne i rniy si od siebie, a lokalne praktyki byy odmienne ze wzgldu na rozmaite punkty odniesienia, suyy one wsplnotom ludzkim jako tarcza, za ktr mona si byo schroni przed ciekawskim wzrokiem i zymi 37

zamiarami intruzw, a przede wszystkim przed nieproszonymi gomi posiadajcymi wadz i usiujcymi j wsplnocie narzuci. W epoce przednowoczesnej lokalna rzeczywisto poddanych, dla nich cakowicie przejrzysta, nie bya w peni czytelna dla wadzy - std przy ciganiu podatkw czy poborze rekrutw wadza musiaa postpowa jak obca, wroga sia, uciekajc si do zbrojnych najazdw lub ekspedycji karnych. W istocie ciganie podatkw niewiele si rnio od rabunku i wypraw upieczych, a pobr do wojska od brania jecw. Uzbrojeni najemnicy na odzie ksit i baronw, uywajc nahajki i szabli w charakterze argumentu, przekonywali miejscowych" do rozstania si z podami rolnymi czy synami. Udawao im si wycisn" tyle, ile si dao za pomoc brutalnej siy. Ernest Gellner nazwa przednowoczesny system rzdw pastwem dentystycznym", w ktrym, jak pisa, wadcy specjalizowali si w ekstrakcji z zastosowaniem tortur". Zbite z tropu i zakopotane zapierajc dech rnorodnoci lokalnych miar i systemw liczenia, wadze podatkowe i ich przedstawiciele z zasady wolay mie do czynienia z rnego rodzaju zbiorowociami ni z pojedynczym poddanym; raczej z wioskow czy parafialn starszyzn ni z kadym gospodarzem czy dzierawc. Nawet w wypadku podatkw tak zindywidualizowanych, jak podymne czy podatek od liczby okien, wadze pastwowe wolay obciy ca wie na czn kwot wiadcze, pozostawiajc mieszkacom problem podziau obcie midzy siebie. Mona te przypuszcza, e przedkadanie wiadcze wypacanych w pienidzu nad wiadczenia w naturze wynikao z faktu, e warto monety bitej w pastwowej mennicy nie zaleaa od lokalnych zwyczajw. Przy braku obiektywnych" miar pozwalajcych okreli wielko gospodarstwa, zapisa j w ksigach czy te sporzdzi spis ywego inwentarza, pastwo przednowoczesne (majce, jak trafnie zauway 38

Charles Linblom, dwie lewe rce) wolao opiera swoje dochody na podatkach porednich, pobieranych od dziaalnoci, ktrej zatajenie byo trudne lub zgoa niemoliwe wobec niezliczonych interakcji; ich sens by oczywisty dla ludnoci miejscowej, lecz nieprzenikniony lub zwodniczy dla przypadkowych goci (np. podatki od sprzeday soli czy tytoniu, myta drogowe i mostowe, opaty za urzdy i tytuy). Nie ma wtpliwoci co do tego, e czytelno przestrzeni i jej przejrzysto stay si jedn z gwnych stawek w walce nowoczesnego pastwa o suwerenno wadzy. Aby zdoby kontrol prawodawcz, regulujc wzorce interakcji spoecznych oraz zyska lojalno, pastwo musiao nadzorowa przezroczysto ukadu, w ktrym przyszo dziaa wchodzcym w interakcj czynnikom. Nowoczesne stosunki spoeczne, wprowadzane dziki praktykom nowoczesnej wadzy, zmierzay do ustalenia i utrwalenia tak rozumianej kontroli. Zatem jednym z decydujcych aspektw procesu unowoczeniania bya dugotrwaa wojna toczona w imi reorganizacji przestrzeni. Stawk najwaniejszej bitwy w czasie tej wojny byo prawo do sprawowania kontroli nad urzdem kartograficznym. Celem wojny o przestrze, ktry raz po raz wymyka si toczcym j siom nowoczesnoci, byo podporzdkowanie przestrzeni spoecznej jednej, i tylko jednej, oficjalnie zatwierdzonej, stworzonej pod patronatem pastwa mapie. Wysikom tym towarzyszyo uniewanienie wszystkich innych, konkurencyjnych map lub odmiennych interpretacji przestrzeni oraz likwidacja wszystkich instytucji zajmujcych si kartografi, ktre nie zostay powoane do ycia przez pastwo, nie s finansowane z jego rodkw lub nie posiadaj pastwowego zezwolenia na dziaalno. Struktura przestrzeni, ktra wyoniaby si w wyniku wojny, miaa by doskonale czytelna dla wadz pastwowych i ich przedstawicieli, pozostajc rwnoczenie doskonale odporna na przeksztacenia semantyczne, dokonywane przez jej 39

uytkownikw, czy te ofiary - wytrzymaa na wszystkie oddolne inicjatywy interpretacyjne, ktre mog wszak fragmenty przestrzeni przepoi znaczeniami nieczytelnymi dla wadzy i sprawi, e wymkn si one spod kontroli. Wynalazek malarskiej perspektywy, ktrego w XV wieku dokonali wsplnymi siami Alberti i Brunelleschi, stanowi decydujcy krok, a zarazem punkt zwrotny, jeli chodzi o nowoczesne pojmowanie i wykorzystywanie przestrzeni. Koncepcja perspektywy ley w p drogi midzy wizj przestrzeni silnie zakorzenion w zbiorowej i indywidualnej rzeczywistoci a jej pniejszym, nowoczesnym wykorzenieniem. Przyjmowaa ona za pewnik decydujc rol ludzkiej percepcji w porzdkowaniu przestrzeni: oko widza byo punktem wyjciowym dla konstrukcji perspektywy i okrelao wielko obiektw oraz ich wzajemne odlegoci, pozostajc jedynym punktem odniesienia, jeli chodzi o rozmieszczenie obiektw w przestrzeni. Nowo jednak stanowi fakt, e oko widza byo teraz ludzkim okiem, takim jakie ono jest", zupenie nowym, bezosobowym" okiem. Teraz nie miao ju znaczenia, kim byli widzowie; wane byo jedynie to, by patrzyli z danego punktu. Uznano wic, przyjmujc rzecz za pewnik, e k a d y w i d z , ktry znajdzie si w tym konkretnym miejscu, zobaczy relacje przestrzenne midzy obiektami w dokadnie taki sam sposb. Odtd o przestrzennym rozmieszczeniu rzeczy decydoway ju nie cechy widza, ale dajce si wyliczy pooenie punktu obserwacji, umieszczonego w abstrakcyjnej i pustej przestrzeni, w ktrej nie ma ludzi; bezosobowej przestrzeni neutralnej spoecznie i kulturowo. Koncepcja perspektywy dokonaa podwjnej sztuki, wprzgajc prakseomorficzn natur odlegoci w sub nowej jednorodnoci propagowanej przez nowoczesne pastwo. Uznajc subiektywn wzgldno map, rwnoczenie j zneutralizowaa: konsekwencje, jakie pociga za sob subiektywizm lecy u rde percepcji, zostay odpersonalizowane niemal tak rady40

kalnie, jak husserlowskie znaczenie zrodzone z transcendentalnej" subiektywnoci. W konsekwencji punkt cikoci, wok ktrego budowano porzdek przestrzeni, przesun si z pytania: kto?" na pytanie: z jakiego punktu w przestrzeni?" Skoro tylko pytanie zostao postawione w ten sposb, natychmiast stao si oczywiste, e poniewa ludzie bynajmniej nie zajmuj tego samego miejsca, a w zwizku z tym nie przygldaj si wiatu z jednej perspektywy, to nie wszystkie spojrzenia maj t sam warto. Musi wic, lub przynajmniej powinien, istnie pewien punkt uprzywilejowany, z ktrego widok jest najlepszy. Teraz atwo ju byo dostrzec, e najlepszy" oznacza obiektywny", co z kolei oznaczao bezosobowy lub ponadosobowy. Najlepszy" punkt by do tego stopnia jedynym odniesieniem, e dokonywa cudu, wznoszc si ponad wasn lokalno i relatywno, przekraczajc j. Przednowoczesn rnorodno map, chaotyczn i oszaamiajc, miao wic zastpi nie tyle jedno, powszechnie podzielane wyobraenie wiata, ile jego wiele cile zhierarchizowanych wizerunkw. Teoretycznie obiektywny" oznaczao po pierwsze i przede wszystkim nadrzdny"; w praktyce jednak dla nowoczesnej wadzy jej nadrzdno" bya cigle idealnym stanem, do ktrego naleao dy; raz osignita staa si jednym z podstawowych rde jej potgi. Tereny w peni oswojone, doskonale znane i czytelne dla wieniakw czy parafian pogronych w codziennych zajciach, dla wadz w stolicy pozostaway niepokojco obce, zawie, niedostpne i nieoswojone; odwrcenie tego zwizku stanowio jeden z gwnych wymiarw procesu unowoczeniania" oraz jego wskanik. Czytelno i przezroczysto przestrzeni, ktre nowoczesno ogosia wyrnikami porzdku racjonalnego, nie byy jednak jej wynalazkami. W kadym czasie i miejscu stanowiy one warunek istnienia ludzkich wsplnot, dajc 41

odrobin stabilnoci i pewnoci siebie, bez ktrych ycie codzienne byoby zupenie niemoliwe. Jedyna nowo, jak wprowadzia nowoczesno, polegaa na tym, e przejrzysto i czytelno uznano za cel, do ktrego naley systematycznie dy, za z a d a n i e , za stan, ktry po uprzednim zaprojektowaniu, staraniem ekspertw i specjalistw, trzeba opornej rzeczywistoci stale narzuca si. Unowoczenienie oznaczao midzy innymi przystosowanie zamieszkanego wiata na yczliwe przyjcie ponadlokalnej wadzy pastwa, a to wymagao z kolei, by wiat ten sta si przejrzysty i czytelny dla administracji pastwowej. W swym brzemiennym w skutki studium fenomenu biurokracji" Michel Crozier ukaza bliski zwizek midzy skal niepewnoci a hierarchi wadzy. Od Croziera wiemy, e w kadej zorganizowanej strukturze wadza naley do jednostek potraficych zaciemni swoj pozycj i sprawi, e ich dziaania s nieprzeniknione dla tych, ktrzy pozostaj na zewntrz, podczas gdy dla tworzcych je ludzi pozostaj absolutnie jasne, nie budz cienia wtpliwoci i s zabezpieczone od wszelkich niespodzianek. W caym wiecie nowoczesnej biurokracji strategia kadego sektora, ktry ocali niezaleno lub pnie si ku grze, polega nieodmiennie na systematycznie podejmowanych prbach rozwizania sobie rk, przy rwnoczesnym usiowaniu narzucenia sztywnych zasad postpowania wszystkim pozostaym czonom struktury. Sektor taki zdobywa coraz wiksze wpywy, w miar jak wasne postpowanie udaje mu si zmieni w niewiadom w rwnaniach, na ktrych inne sektory bazuj przy dokonywaniu wyborw, podczas gdy dla niego zachowanie pozostaych elementw struktury jest stae, przewidywalne i usystematyzowane. Innymi sowy najwiksz wadz maj takie jednostki, ktre potrafi sta si rdem niepewnoci innych jednostek. Manipulowanie niepewnoci stanowi kwintesencj zmaga o wadz i ich gwn stawk; wpywa od wewntrz na kad struktur 42

totaln, a nade wszystko na jej najbardziej konsekwentn posta, jak jest nowoczesna biurokracja, szczeglnie za biurokracja nowoczesnego pastwa. Panoptyczny model nowoczesnej wadzy Michela Foucaulta opiera si na bardzo podobnym zaoeniu. O wadzy, ktr nadzorcy ukryci w centralnej wiey Panopticonu maj nad winiami przetrzymywanymi w skrzydach wzniesionej na planie gwiazdy budowli, decyduje poczenie dwch faktw: winiowie s w peni i zawsze widzialni, podczas gdy nadzorcw absolutnie nigdy nie mona zobaczy. Nie majc pewnoci, czy s wanie obserwowani, czy te moe stranicy pi, s zajci czym innym, odpoczywaj albo ich uwag pochania to, co dzieje si w innych skrzydach, winiowie musz cay czas zachowywa si t a k, j a k b y w danej chwili znajdowali si pod bezporednim nadzorem. Nadzorcy i nadzorowani (pensjonariusze zakadw karnych, robotnicy, onierze, uczniowie, pacjenci...) przebywaj w tej samej" przestrzeni, lecz sytuacja ich jest diametralnie odmienna. Nic nie zaburza perspektywy widzenia pierwszej grupy, podczas gdy druga musi porusza si we mgle. Panopticon by p r z e s t r z e n i s z t u c z n - wzniesiony w konkretnym celu, zakadajcy asymetri widzenia. Chodzio o wiadome manipulowanie przestrzeni i celowe przeksztacenie jej przejrzystoci odpowiednio do stosunkw spoecznych, w tym wypadku: stosunkw wadzy. Sztucznie stworzona przestrze-dla-porzdku bya luksusem niedostpnym dla wadz manipulujcych przestrzeni na skal pastwow. Zamiast budowa now, bez zarzutu funkcjonujc przestrze od podstaw, wadze nowoczesnego pastwa, realizujc cele panoptyzmu", musiay przyj nieco gorsze rozwizanie. Pierwszym zadaniem bojowym w czasie wojny o przestrze stao si przedstawienie przestrzeni na mapie w sposb czytelny dla administracji pastwowej, lecz sprzeczny z lokalnymi praktykami, negujcy miejscowe metody orientacji i mylcy dla lokalnej ludnoci.
43

Nie znaczy to, e koncepcja panoptyzmu" zostaa porzucona; po prostu odoono j na lepsze czasy, w oczekiwaniu na lepsze rodki techniczne. Uwieczony sukcesem pierwszy etap otwiera drog kolejnym, jeszcze ambitniejszym zadaniom procesu unowoczeniania. Teraz nie chodzio ju o w y k r e l e n i e wytwornych map, jednolitych dla caego pastwa i ujednolicajcych jego terytorium, lecz o f i z y c z n e p r z e k s z t a c e n i e p r z e s t r z e n i zgodne z wymaganiami elegancji, ktr dotd osignito jedynie na mapach przechowywanych w urzdzie kartografii; celem nie byo ju doskonae odwzorowanie cigle niedoskonaego obszaru, ale doprowadzenie samego terenu do perfekcji, ktr dotd widziano jedynie na deskach krelarzy. Przedtem mapa przedstawiaa i odwzorowywaa formy terenu. Teraz przysza pora, by teren zacz odwzorowywac map, osigajc taki poziom przestrzennej przejrzystoci, o jaki walczyli kartografowie. Teraz sama przestrze miaa by przeksztacana lub formowana od podstaw na podobiestwo mapy i zgodnie z decyzjami kartografw.

OD MAPOWANIA PRZESTRZENI DO UPRZESTRZENNIENIA MAP

Jak si wydaje, prosta, geometryczna struktura przestrzenna zbudowana z jednolitych klockw tego samego rozmiaru najlepiej odpowiada zapotrzebowaniu, o ktrym przed chwil bya mowa. Nie ma wic wtpliwoci, dlaczego we wszystkich nowoczesnych utopiach miasta doskonaego" zasady architektury i urbanistyki, do ktrych autorzy podchodzili bardzo konsekwentnie i z niezmordowan uwag, obracay si wok tych samych podstawowych zaoe: po pierwsze - dokadne, szczegowe i wyczerpujce, uprzednie rozplanowanie przestrzeni miasta, wznoszonego na surowym korzeniu, w miejscu pustym lub oczyszczonym pod
44

budow, wedug projektw wykonanych przed jej rozpoczciem; po drugie - regularno, jednorodno, jednolito, powtarzalno elementw przestrzeni otaczajcych budynki administracji usytuowane w centrum, a jeszcze lepiej: na szczycie wzgrza, z ktrego mona ogarn wzrokiem ca przestrze miasta. Fundamentalne i wite prawa" zestawione przez Morelly'ego w Code de la Natur, ou le veritable esprit de ses lois de tout temps neglige ou meconnu, wydanym w 1755 roku, s reprezentatywnym przykadem nowoczesnej idei doskonaej strukturyzacji przestrzeni miejskiej.
Wok duego placu o r e g u l a r n y c h p r o p o r c j a c h [podkrelenie moje - Z.B.] wzniesione zostan magazyny pastwowe, w ktrych przechowywa si bdzie niezbdne zapasy oraz mieci si bdzie sala zebra publicznych - wszystkie o wygldzie jednolitym i przyjemnym dla oka. Na zewntrz tego krgu zostan r e g u l a r n i e rozmieszczone dzielnice miasta: r w n e j wielkoci, p o d o b n e g o ksztatu, podzielone ulicami o r e g u l a r n y m przebiegu [...] Wszystkie budynki bd i d e n t y c z n e [...] Dzielnice zostan zaprojektowane tak, e w razie potrzeby mona j e bdzie powiksza, n i e z a b u r z a j c i c h r e g u l a r n e g o u k a d u [...]

Zasad regularnoci i jednorodnoci, a co za tym idzie, wymiennoci elementw miasta w myli Morelly'ego oraz innych wizjonerw i praktykw planowania nowoczesnych miast i zarzdzania nimi, uzupenia postulat funkcjonalnego podporzdkowania wszystkich rozwiza natury architektonicznej i demograficznej potrzebom miasta jako caoci" (jak uj to sam Morelly, liczba i wielko wszystkich budynkw podyktowana bdzie potrzebami danego miasta") oraz wymogowi przestrzennego oddzielenia od siebie czci miasta majcych rne funkcje lub zamiesz45

kiwanych przez inne kategorie ludnoci. Zatem kada grupa zajmowa bdzie inn dzielnic, a kada rodzina oddzielne mieszkanie". (Jakkolwiek budynki, co pieszy podkreli Morelly, byyby takie same dla wszystkich rodzin; mona si domyla, e wymg ten mg by zwizany z pragnieniem, by zneutralizowa potencjalnie szkodliwy wpyw nawykw kadej grupy na ogln przejrzysto przestrzeni miasta.) Mieszkacy, ktrzy z jakiego powodu nie speniaj wymogw normalnoci (obywatele chorzy", obywatele niepenosprawni i w podeszym wieku", a take ci, ktrzy zasuyli na czasow izolacj od reszty"), zostan zepchnici na obszary lece poza wszystkimi krgami, w pewnej odlegoci". Natomiast ci, ktrzy zasu na c y w i l n mier, czyli doywotnie wykluczenie ze spoeczestwa", zostan zamknici w przypominajcych jaskinie celach o bardzo mocnych cianach i kratach", wzniesionych nieopodal miejsca przeznaczonego dla b i o l o g i c z n i e martwych, w obrbie otoczonego murem cmentarza". Miasto doskonae, wyrysowane przez autorw utopii, w niczym nie przypominao rzeczywistych miast, gdzie ci krelarze fantazji yli i snuli swe marzenia. Niemniej, jak niewiele pniej mia zauway z aprobat Karol Marks, chodzio im nie o to, jak przedstawi lub wytumaczy wiat, ale jak go zmieni; albo raczej mieli za ze ograniczenia, ktre narzucao otoczenie utrudniajce realizacj idealnych projektw, i marzyli o zastpieniu go now rzeczywistoci, woln od patologicznych zmian pozostawionych przez wydarzenia historyczne, zbudowan od podstaw w subie porzdku. Pozostawienie maego ladu", jakim by kady projekt miasta, ktre miao powsta ab nihilo, pocigao za sob zniszczenie miasta ju istniejcego. W samym sercu teraniejszoci - jej nieadu, fetoru, chaosu, baaganu, ktre zasugiway na kar mierci - utopijna myl bya przyczkiem przyszego porzdku doskonaego i uporzdkowanej doskonaoci. 46

Jednak fantazja nieczsto bywa czystym nierbstwem", a jeszcze rzadziej jest naprawd niewinna. Pokryte rysunkami kalki byy oknem na przyszo nie tylko w rozgorczkowanej wyobrani krelarzy. Nie brakowao armii i generaw, ktrzy pragnli uy przyczkw utopii, by przypuci z nich powszechny atak na siy chaosu i udzieli wsparcia przyszoci podbijajcej teraniejszo. Bronisaw Baczko w swym wiele wyjaniajcym studium nowoczesnych utopii mwi o podwjnym ruchu: utopijnej wyobrani dcej do podboju przestrzeni miasta oraz marze o rozplanowaniu i architekturze miasta poszukujcych spoecznych ram, w ktrych mogyby si zmaterializowa".2 Myliciele i ludzie czynu byli w rwnym stopniu owadnici ide centrum", wok ktrego miaa zosta logicznie zorganizowana przestrze przyszych miast, realizujc w ten sposb postulat przejrzystoci postawiony przez bezosobowy rozum. Obsesja na punkcie wszystkich tych powizanych ze sob aspektw zostaa po mistrzowsku zanalizowana przez Baczk przy okazji projektu Miasta zwanego Wolnoci", opublikowanego przez mierniczego i geometr F.-L. Aubry'ego 12 floreala V roku Republiki i w zaoeniu pomylanego jako szkic projektu przyszej stolicy rewolucyjnej Francji. Zarwno dla teoretykw, jak i dla praktykw przysze miasto stanowio przestrzenne wcielenie, symbol i pomnik wolnoci wywalczonej przez Rozum w dugotrwaej wojnie na mier i ycie, toczonej przeciwko irracjonalnym i wymykajcym si wszelkiej dyscyplinie wypadkom historii. Tak jak obiecana przez rewolucj wolno miaa oczyci czas historii, przestrze wyniona przez autorw utopii miaa by miejscem nigdy nie zanieczyszczonym przez histori". Ten surowy warunek eliminowa z konkurencji wszystkie istniejce miasta, skazujc je na zagad. To prawda, e Baczko skupia si tylko na jednym z licznych miejsc spotkania marzycieli z ludmi czynu, czyli na
47

Rewolucji Francuskiej; byo to jednak miejsce czsto odwiedzane przez poszukujcych inspiracji podrnikw z bliska i z daleka, bo doszo tutaj do spotkania o wiele bardziej ni gdzie indziej zayego i radosnego dla obu stron. Marzenia o doskonale przejrzystej przestrzeni miasta suyy politycznym przywdcom rewolucji za rdo, z ktrego obficie czerpali inspiracje i odwag, podczas gdy dla marzycieli rewolucja miaa sta si pierwszym, a zarazem najmielszym, najbardziej zdeterminowanym i dysponujcym najwikszymi rodkami przedsibiorstwem projektowo-budowlanym, gotowym wznosi w miastach doskonaych utopijne formy poczte podczas dugich bezsennych nocy spdzonych nad desk krelarsk. Oto jeden z wielu przykadw zanalizowanych przez Baczk: historia idealnej krainy Sevarambes i jej jeszcze bardziej doskonaej stolicy Sevariade3: Sevariade to najpikniejsze miasto wiata", ktrego cech jest zachowanie porzdku i prawa". Stolica stworzona zostaa wedug racjonalnego, jasnego i prostego planu, ktrego trzymano si skrupulatnie i dziki ktremu jest ona najbardziej regularnym miastem na wiecie". Przejrzysty ukad przestrzenny miasto zawdzicza przede wszystkim decyzji, by podzieli je na 260 identycznych jednostek - osmasies, majcych form kwadratowych budynkw o fasadzie dugoci 50 stp, duym dziedzicu wewntrznym i czterech bramach, zamieszkanym przez tysic mieszkacw dysponujcych wszelkimi wygodami". Gocia uderza doskonaa regularno" miasta. Ulice s szerokie i tak proste, e ma si wraenie, i wytyczano je z linijk"; wszystkie otwieraj si na przestronne place, porodku ktrych wzniesiono fontanny i budynki publiczne", ktre take maj identyczn form i wielko. Architektura domw jest niemal jednorodna", cho rezydencje wanych osobistoci odznaczaj si pewnym przepychem. W miastach tych nie ma nic chaotycznego: wszdzie rzdzi uderzajco doskonay porzdek" (chorzy, upoledzeni umysowo i przestpcy zostali wyeksmitowani poza granice miasta). Wszystko ma tutaj swoj funkcj, a zatem wszystko jest 48

pikne, jako e pikno oznacza jasno okrelone przeznaczenie i prostot formy. Niemal wszystkie elementy miasta mona sob nawzajem zastpi; tak samo jak mona jedno miasto zastpi innym. Ktokolwiek odwiedzi Sevariade, zna wszystkie miasta Sevarambes." Nie wiemy, jak zauwaa Baczko, czy autorzy planw miast doskonaych znali wzajemnie swoje projekty; jednak ich czytelnicy nie mog oprze si odczuciu, e przez cae stulecie wymylaj oni cigle na nowo jedno i to samo miasto". Wraenie to bierze si std, e wszyscy twrcy utopii wyznawali podobne wartoci i hodowali ideaom szczliwej racjonalnoci lub, jak kto woli, racjonalnej szczliwoci", planujc ycie prowadzone w doskonale uporzdkowanej przestrzeni, oczyszczonej z wszelkiej przygodnoci, wolnej od tego, co nieprzewidywalne, przypadkowe i dwuznaczne. Wszystkie miasta opisane w literaturze utopijnej s wedug trafnego okrelenia Baczki miastami l i t e r a c k i m i " , nie tylko w zupenie oczywistym sensie bycia wytworem wyobrani literackiej, ale take w innym, gbszym znaczeniu: mona je o p o w i e d z i e na pimie w najdrobniejszych szczegach, bo nie ma w nich nic nie wypowiedzianego, nieczytelnego, uniemoliwiajcego jasne przedstawienie. W duej mierze jest tak jak u Juergena Habermasa w koncepcji obiektywnego uprawomocnienia twierdze i zasad, ktre mogc by jedynie uniwersalne, wymagaj zatarcia przestrzeni i czasu" 4 . W zwizku z tym wizja miasta doskonaego pociga za sob cakowite odrzucenie historii i starcie z powierzchni ziemi wszystkich jej materialnych pozostaoci. Ten postulat dematerializacji" przestrzeni i czasu rozpuszczony w idei racjonalnego szczcia" zamienia si w stanowcze, bezwarunkowe przykazanie w momencie, gdy tylko zaczyna si patrze na ludzi z okien biur administracji 49

pastwowej. Dopiero z tych okien rnorodno przestrzeni, a nade wszystko niedookrelenie jej celu i przeznaczenia oraz otwarto na wiele interpretacji, wydaje si zaprzecza moliwoci racjonalnego dziaania. Z perspektywy administracji trudno jest sobie wyobrazi model racjonalnoci innej ni jej wasna oraz model szczcia rnego od zamieszkiwania w naznaczonym wiecie. Sytuacje pozwalajce definiowa si na wiele rnych sposobw, ktre mona rozszyfrowywa za pomoc rozmaitych kluczy, nie tylko przeszkadzaj osign przejrzysto w polu wasnych dziaa, ale zapowiadaj istnienie nieprzezroczystoci jako takiej". Dla administracji nie s one znakiem wieloci wspistniejcych porzdkw, lecz symptomem chaosu. Nie widzi si w nich zwykej przeszkody w zastosowaniu wasnego modelu dziaania racjonalnego, ale stan, ktry jest nie do pogodzenia z rozumem jako takim". Z punktu widzenia administrowania przestrzeni unowoczenienie oznacza monopolizacj kartografii. Niemniej monopol jest nie do utrzymania w miecie przypominajcym palimpsest, gdzie kolejne poziomy wydarze historycznych nakadaj si na siebie; miecie, ktre wyonio si i cigle si wyania na drodze wybirczej asymilacji rozmaitych tradycji i rwnie wybirczej absorpcji kulturowych innowacji. W obu wypadkach wybr podlega zmiennym i rzadko otwarcie formuowanym reguom, o ktrych niemal nie myli si w chwili dziaania i ktre podlegaj quasi-logicznej kodyfikacji jedynie po fakcie. O wiele atwiej jest osign monopol, jeeli mapa poprzedza przedstawiony na niej obszar; jeli miasto jest od pocztku po prostu projekcj mapy na rzeczywist przestrze i jeli dzieje si tak przez cae jego dzieje; jeeli zamiast podejmowa rozpaczliwe prby, by nieuporzdkowan rnorodno miasta pochwyci i zamkn w bezosobowej elegancji siatki kartograficznej, czyni si z mapy ram, na ktrej tka si wtek przyszego miasta, gdzie znaczenia i funkcje s pochodn 50

miejsca przypisanego im w obrbie siatki. Jedynie wwczas funkcje i znaczenia mog by jednoznaczne, a ich Eindeutigkeit bdzie z gry zagwarantowany przez pozbawienie wadzy lub eksmisj innych instytucji ustalajcych interpretacje rzeczywistoci. O takiej sytuacji, idealnej dla monopolu kartografii, marzyli najbardziej radykalni spord nowoczesnych architektw i urbanistw naszej epoki, cznie z przesawnym Le Corbusierem. Prbujc pokaza, e proces unowoczeniania przestrzeni stoi ponad podziaami na stronnictwa i obozy, a jego zaoenia nie maj adnego zwizku z ideologi polityczn, Corbusier z rwn arliwoci i brakiem skrupuw pracowa dla wadcw komunistycznej Rosji oraz dla faszyzujcego rzdu Francji Vichy. I jakby potwierdzajc nierealno wpisan w ambicje wyznawcw nowoczesnoci, porni si z jednymi i z drugimi: niezamierzony, lecz nieubagany pragmatyzm rzdzcych musia podci skrzyda radykalizmowi wyobrani. W ksice La ville radieuse5, wydanej w 1933 roku i stanowicej w zamierzeniu bibli nowoczesnoci w urbanistyce, Corbusier wyda wyrok mierci na istniejce miasta - gnijce siedliska nieszczsnej, bezmylnej i niezdyscyplinowanej historii, bezsensownej z urbanistycznego punktu widzenia. Oskara istniejce miasta o niefunkcjonalno (niektre funkcje, niezbdne z logicznego punktu widzenia, nie byy speniane w sposb zadowalajcy, podczas gdy inne zachodziy na siebie, dezorientujc mieszkacw), niezdrowe warunki ycia i obraz poczucia estetyki (na skutek chaotycznego biegu ulic i zamtu stylw architektonicznych). Niedostatkw istniejcych miast byo zbyt wiele, by je naprawia jeden po drugim i by przedsiwzicie byo warte woonego wysiku i niezbdnych rodkw. Znacznie rozsdniej byoby zastosowa kuracj caociow i uleczy wszystkie bolczki za jednym zamachem: zrwnawszy z ziemi istniejce miasta, przygotowa miejsce pod budo51

w nowych, zaprojektowanych wczeniej co do najmniejszego szczegu; lub te pozostawiajc dzisiejsze Parye ich choremu losowi, przenie mieszkacw w nowe miejsca, wznoszone od pocztku zgodnie z reguami. Zasady przedstawione w La ville radieuse miay by przewodnikiem przy wznoszeniu miast przyszoci, koncentrujc si na Paryu (nie skruszonym pomimo chepliwych deklaracji barona Haussmanna*), Buenos Aires i Rio de Janeiro; wszystkie projekty zaczynay od zera i rzdziy si wycznie zasadami harmonii estetycznej i bezosobowej logiki podziaw funkcjonalnych. We wszystkich trzech stolicach wyobraonych" funkcja dominuje nad przestrzeni, a funkcjonalna jednoznaczno kadego fragmentu miasta jest tyle wymaganiem logiki, co estetyki. W przestrzeni miejskiej, podobnie jak w yciu, trzeba rozrnia i oddziela od siebie prac, dom, zakupy, rozrywk, kult religijny, administracj. Kada z tych funkcji wymaga wasnego miejsca, a kade miejsce ma spenia tylko jedn funkcj. Architektura jest wedug Corbusiera, podobnie jak logika i pikno, urodzonym wrogiem wszelkiego zamieszania, spontanicznoci, chaosu, nieadu; jest nauk pokrewn geometrii, sztuk platoskiej sublimacji, matematycznym adem, harmoni; jej ideaem jest linia prosta, rwnolego i kty proste; zasady jej strategii to standaryzacja i prefabrykacja. Zatem w Ville Radieuse przyszoci podstawow zasad architektury wiadomej swego powoania bdzie m i e r u l i c y , takiej jak znamy: niezbornego i przypadkowego produktu ubocznego historii, ktra sama powstaje w wyniku niezgranych ze sob i niezsynchronizowa* Baron Georges Eugene Hausmann (1809-1891) by w latach 1853-1870 prefektem departamentu Sekwany i autorem wielkiej przebudowy Parya, ktry otrzyma wwczas szerokie bulwary i aleje, nowe parki oraz system kanalizacyjny (przyp. tum.).

52

nych procesw; ulicy jako pola walki sprzecznych sposobw jej uytkowania, domeny przypadku i wieloznacznoci. Arterie Ville Radieuse, tak jak gmachy, bd spenia wycznie okrelone zadanie: przeznaczone bd jedynie dla ruchu ulicznego, umoliwiajcego komunikacj i przewz towarw z jednego zaprojektowanego funkcjonalnie miejsca do drugiego. Spenianiu tej funkcji nie bd ju stay na przeszkodzie dzisiejsze utrudnienia w postaci wczcych si bez celu spacerowiczw, obibokw, prniakw czy przypadkowych przechodniw. Corbusier marzy o miecie, w ktrym le Plan dictateur" (zawsze pisa on sowo plan" du liter) sprawowa bdzie nad mieszkacami rzdy absolutne i niekwestionowane. Wadza Planu, zasadzajca si na obiektywnych prawach logiki i estetyki, nie uznaje odstpstw ani sprzeciww, nie przyjmuje argumentw odwoujcych si do systemw wartoci innych ni zasady logiki i estetyki. Zatem dzieo projektanta z natury nie podlega niepokojom wywoanym gorczk wyborcz i pozostaje guche na skargi rzeczywistych czy wyobraonych ofiar projektu. Plan (ktry jest wytworem bezosobowego rozumu, a nie wymysem jednostkowej wyobrani, jakkolwiek by ona bya byskotliwa czy gboka) stanowi jedyny warunek - niezbdny i wystarczajcy - ludzkiego szczcia, ktre opiera si moe wycznie na doskonaym dopasowaniu naukowo okrelonych potrzeb ludzkich i pozbawionym wieloznacznoci, przejrzystym i czytelnym rozplanowaniu przestrzeni yciowej czowieka. Miasto Corbusiera pozostao jedynie na papierze. Jednak co najmniej jeden architekt-urbanista - Oskar Niemeyer - podj prb wcielenia w ycie sw wielkiego Francuza. Szans t stworzyo powoanie komisji, ktra miaa na pustynnym pustkowiu nie skaonym histori zaoy na surowym korzeniu now stolic, ktra odpowiadaaby bezmiernym obszarom i niezmierzonym bogactwom natural53

nym Brazylii, jej potdze i nieokiezanym ambicjom. Stolica ta - Brazylia - okazaa si rajem dla architekta-modernisty: w kocu moliwe stao si odrzucenie wszelkich krpujcych ogranicze, tak materialnych, jak i emocjonalnych, i puszczenie wodzy fantazji. Na nie zamieszkanym paskowyu centralnej Brazylii mona byo dowolnie zaprojektowa mieszkacw przyszego miasta, biorc pod uwag jedynie wierno zasadom logiki i estetyki; nie trzeba byo i na adne kompromisy, nie mwic ju o powicaniu czystoci zasad na rzecz nie majcych nic wsplnego z projektem, a uciliwych ogranicze czasu i miejsca. Mona byo precyzyjnie wyliczy niedookrelone i cigle nierozwinite potrzeby kalkulowania w jednostkach zapotrzebowania"; tworzy w sposb nieskrpowany nie istniejcych, a zatem milczcych i pozbawionych politycznej siy mieszkacw przyszego miasta, widzc w kadym z nich sum okrelonego naukowo i starannie zmierzonego zapotrzebowania na tlen oraz jednostki ciepa i wiata. Eksperymentatorzy bardziej zainteresowani dobrze wykonan prac ni wpywem, jaki jej wyniki mie bd na tych, ktrzy ich dowiadcz, traktowali Brazyli niczym wielkie, wspaniale wyposaone laboratorium, w ktrym mona byo miesza w rnych proporcjach rozmaite skadniki logiczne i estetyczne oraz obserwowa niezmcony przebieg reakcji, wybierajc najbardziej zadowalajc posta otrzymanego zwizku. Zgodnie z zaoeniami architektonicznego modernizmu w stylu Corbusiera, w Brazylii mona byo zaprojektowa przestrze na miar czowieka (a dokadniej mwic na miar tego, co w czowieku daje si zmierzy), a take przestrze, z ktrej wyeliminowane zostay przypadek i niespodzianka. Jednak dla mieszkacw miasto Brazylia okazao si koszmarem. Nieszczsne ofiary miasta szybko ukuy termin brasilitis", okrelajc nim nowy syndrom patologiczny, ktrego Brazylia staa si 54

prototypem, do dzi pozostajc jego najbardziej znanym ogniskiem. W powszechnym odczuciu najbardziej widoczne objawy brasilitis to brak tumu i toku, puste rogi ulic, anonimowo miejsc i ludzkie postaci pozbawione twarzy oraz odrtwiaa monotonia otoczenia, ktre nie kryje adnych zagadek, pozbawione jest wszystkiego, co mogoby podnieca lub zdumiewa. Mistrzowskie rozplanowanie Brasilii redukowao do zera szans spotkania drugiego czowieka poza miejscami przeznaczonymi do zebra. Kpiono powszechnie, e randka na jedynym forum", jakie przewidzieli projektanci - ogromnym Placu Trzech Si - przypominaa do zudzenia spotkanie na pustyni Gobi. By moe miasto Brazylia stanowio przestrze doskonale zorganizowan i przystosowan do zamieszkania przez homunculusy, urodzone i wykarmione w probwkach, przez stworzenia ulepione z funkcji administracyjnych i prawniczych definicji. Z pewnoci bya to (przynajmniej w zaoeniu) przestrze doskonale przezroczysta dla tych, ktrym powierzono zadania administracyjne, oraz tych, ktrzy z mozoem starali si te zadania odczyta. Oczywicie miejsce to nadawaoby si te doskonale dla wyobraonych mieszkacw idealnych, ktrzy utosamiaj szczcie z bezproblemowym yciem: jego struktura wykluczaa bowiem dwuznaczne sytuacje, eliminowaa konieczno dokonywania wyboru i ryzyko oraz szans jakiejkolwiek przygody. Jednak, jak si okazao, dla caej reszty przestrze ta odarta zostaa ze wszystkiego, co naprawd ludzkie; wszystkiego, co wypenia ycie znaczeniem i nadaje mu warto. Niewielu urbanistom ogarnitym pasj unowoczeniania dane byo pole do dziaania rwnie wielkie jak to, ktre powierzono Niemeyerowi. Wikszo musiaa ograniczy porywy fantazji (cho nie ambicje) do eksperymentw z miejsk przestrzeni, zakrojonych na mniejsz skal, tu porzdkujc, tam ogradzajc beztroski, zadowolony z siebie 55

chaos miejskiego ycia; poprawiajc jeden czy drugi bd albo brak historii, wykrawajc w istniejcym uniwersum przypadku ma, dobrze strzeon nisz porzdku. Zawsze jednak konsekwencje ich dziaania miay ograniczony zasig i byy w duej mierze nieprzewidywalne.

AGORAFOBIA I RENESANS WARTOCI LOKALNYCH

Richard Sennett jako pierwszy spord badaczy wspczesnego miasta podnis alarm z powodu zagraajcego nam upadku czowieka publicznego". Wiele lat temu zauway on powolne, lecz nieubagane uszczuplanie miejskiej przestrzeni publicznej i podobnie niepowstrzymany odpyw mieszkacw miasta z miejsc bdcych ju jedynie bladym cieniem ocalaej od zniszczenia agory, ktra ulegaa dalszej dewastacji. W napisanej pniej byskotliwej pracy na temat uytkowania nieporzdku"6 Richard Sennett odwouje si do odkry Charlesa Abramsa, Jane Jacobs, Marca Frieda czy Herberta Gansa - badaczy o rnym temperamencie, lecz podobnej wraliwoci na dowiadczenie ycia w miecie i zblionych intuicjach badawczych, po czym sam maluje przeraajcy obraz spustoszenia, jakiego dokonano w yciu realnie istniejcych ludzi w imi wcielania w ycie jakich abstrakcyjnych planw rozwoju czy odnowy". Gdziekolwiek dochodzio do realizacji takich planw, wysiki, by ujednolici" przestrze miasta, sprawi, by staa si logiczna", funkcjonalna" czy czytelna", mciy si rozpadem ochronnych sieci utkanych z ludzkich wizw, psychicznie wyniszczajcym dowiadczeniem opuszczenia i samotnoci, poczonym z poczuciem wewntrznej pustki, przeraeniem z powodu wyzwa, ktre moe przynie ycie, oraz udawanego analfabetyzmu w sytuacji wymagajcej dokonania samodzielnych i odpowiedzialnych wyborw. 56

Denie do osignicia przejrzystoci miao straszn cen. W sztucznie stworzonym rodowisku, wyliczonym tak, by zapewni anonimowo oraz funkcjonaln specjalizacj przestrzeni, mieszkacy miasta stanli wobec niemal nierozwizywalnego problemu tosamoci. Monotonia pozbawiona twarzy oraz kliniczna czysto sztucznie stworzonej przestrzeni pozbawia ich moliwoci negocjowania znacze, a przez to wiedzy potrzebnej, by stawi czoo temu problemowi i go rozwiza. Nauka, ktr projektanci miast mogli wycign z dugiej kroniki wzniosych marze i przeraajcych katastrof ksztatujcych histori nowoczesnej architektury, jest taka, i podstawowy sekret dobrego miasta" polega na tym, e raczej daje ono ludziom szans, by mogli by odpowiedzialni za swoje dziaania w historycznie nieprzewidywalnym spoeczestwie", ni stwarza wyimaginowany wiat harmonii i ustalonego z gry porzdku". Jeli ktokolwiek miaby ch bra si do wymylania przestrzeni miejskich jedynie w odniesieniu do przykazania harmonii estetycznej i rozumu, powinien najpierw zastanowi si przez chwil nad tym, e ludzie nigdy nie staj si dobrzy tylko dlatego, e realizuj czyje dobre rozkazy lub dobre plany". Dodajmy, e doskonale zaprojektowana przestrze nowoczesnej utopii jest dla rozwoju odpowiedzialnoci - tego podstawowego i koniecznego warunku etycznego postpowania w relacjach midzyludzkich, ziemi jaow, jeeli nie wrcz zatrut. Odpowiedzialno nie zakiekuje i nie wyronie w higienicznie czystej przestrzeni bez niespodzianek, dwuznacznoci i konfliktw. Stawi czoo wasnej odpowiedzialnoci potrafi jedynie ci, ktrzy doskonalili si w trudnej sztuce dziaania w niepewnych warunkach i wieloznacznych sytuacjach, rodzcych si tam, gdzie krluje rnorodno i zrnicowanie. Osoby moralnie dojrzae to ludzie, ktrzy wzrastaj, potrzebujc nieznanego, i czuj 57

si niepeni bez pewnej dozy anarchii w yciu", ktrzy ucz si kocha obco pord siebie". Zanalizowane przez Sennetta dowiadczenia z amerykaskich miast wskazuj na istnienie nieomal uniwersalnej zasady: podejrzliwo w stosunku do obcych, brak tolerancji wobec innoci, niech do cudzoziemcw, dania, by ich odizolowa i wypdzi, podobnie jak histeryczne przywizanie do porzdku i prawa", oraz obsesja na jego punkcie, wykazuj najwysze natenie w najbardziej jednorodnych spoecznociach lokalnych, gdzie starannie przestrzega si podziaw rasowych, etnicznych i klasowych. Nic dziwnego: w spoecznociach takich odczucie nas" jako wsplnoty opiera si czsto na zudzeniu rwnoci, umocnionym monotoni podobiestwa wszystkich ludzi w zasigu wzroku. Poczucie bezpieczestwa ulega zmceniu przy braku ssiadw, ktrzy myl, postpuj i wygldaj inaczej. Jednorodno rodzi konformizm, a konformizm i nietolerancja to dwie strony tej samej monety. W miejscowoci, ktrej mieszkacy tworz homogeniczn wsplnot, bardzo trudno wyksztaci cechy charakteru i umiejtnoci niezbdne, by radzi sobie z ludzk odmiennoci i stawia czoo niepewnoci, a przy braku takiego przygotowania bardzo atwo mona zacz si lka obcego jedynie dlatego, e jest kim innym - by moe dziwacznym i odmiennym, lecz przede wszystkim nieznanym; kim, kogo nieatwo zrozumie, kto nie daje si w peni poj, kto jest nieprzewidywalny. Miasto, ktre pierwotnie wznoszono, by zapewni jego mieszkacom bezpieczestwo pod ochron murw bronicych przed zakusami najedcw z zewntrz, kojarzy si w naszych czasach bardziej z zagroeniem ni bezpieczestwem" - mwi Nan Elin. W naszych czasach ponowoczesnych czynnik lku z pewnoci wzrs, na co wskazuj coraz liczniejsze samochody wyposaone w alarm, drzwi zamykane na skomplikowane zasuwy, systemy ochrony 58

oraz popularno, jak wrd grup rnicych si pod wzgldem wieku i poziomu dochodw ciesz si rozmaite strzeone, bezpieczne osiedla i rosncy nadzr sub porzdkowych nad przestrzeni publiczn, nie wspominajc o nie koczcych si doniesieniach o zagroeniu, rozpowszechnianych przez rodki masowego przekazu" 7 . Wspczesne lki, typowe lki miejskie", w odrnieniu od strachu, ktry niegdy prowadzi do budowy miast, koncentruj si na wrogu wewntrznym". Ten rodzaj lku powoduje, e mniej uwagi powica si nienaruszalnoci 1 pomylnoci miasta j a k o c a o c i - zbiorowej wasnoci i zbiorowej gwarancji jednostkowego bezpieczestwa - ni odizolowaniu i umocnieniu wasnego domostwa w e w n t r z miasta. Mury, wnoszone niegdy wok miasta, dzisiaj przecinaj miasto na wszystkie strony. Strzeone osiedla, cile nadzorowane przestrzenie publiczne o ograniczonej dostpnoci, uzbrojeni po zby stranicy przy bramie i elektronicznie sterowane drzwi - wszystko to dzisiaj skierowane jest bardziej przeciwko nieproszonym wspobywatelom miasta ni obcym armiom, rozbjnikom, pozbawionym zajcia najemnikom czy innym, bliej nie znanym zagroeniom, czyhajcym za bramami miasta. Nie bycie razem, ale wzajemne unikanie si i separacja stay si najwaniejszymi strategiami przetrwania we wspczesnej megalopolis. Problem mioci i nienawici bliniego ju nie istnieje. Wystarczy trzyma bliniego na odlego ramienia, a decyzja przestaje by konieczna. Oddalaj si sytuacje, w ktrych trzeba wybiera midzy mioci a nienawici.

CZY PO EPOCE PANOPTICONU JEST JAKIE YCIE?

Mao jest w naukach spoecznych alegorii rwnie przekonujcych jak wizerunek Panopticonu. Michel Foucault po59

suy si poronionym pomysem Jeremy Benthama z bardzo dobrym skutkiem, uywajc go jako metafory przeksztace, jakich dokonaa nowoczesno, reorganizujc system kontroli i rozdzielajc na nowo wadz. Bentham, znacznie bardziej przenikliwie ni wikszo jego wspczesnych, pod pstrym opakowaniem dostrzeg najwaniejsze, wsplne zadanie organw sprawujcych kontrol. Polegao ono na utrzymywaniu dyscypliny dziki rzeczywistej i stale namacalnej grobie kary oraz dziki wieloci nazw nadawanych sposobom, za pomoc ktrych wadza realizowaa swoj podstawow, kluczow strategi: rzdzeni musieli uwierzy, e przed wszechobecnym okiem zwierzchnikw nie ukryj si ani na chwil, a w zwizku z tym adne wykroczenie, nawet popenione w wielkiej tajemnicy, nie ujdzie kary. Panopticon w wersji idealnej nie dopuszcza istnienia przestrzeni prywatnej, a przynajmniej prywatnoci n i e p r z e z r o c z y s t e j ; przestrzeni prywatnej nie objtej nadzorem, albo, co gorsza, nie dajcej si nadzorowa. W miecie opisanym przez Jewgienija Zamiatina w My kady mia prywatny dom, lecz ciany budynkw byy zrobione ze szka. Natomiast u George'a Orwella w Roku 1984 kady mia prywatny telewizor, ktrego nie wolno byo wyczy, i nie wiadomo byo, kiedy emitujcy audycje uywali go take jako kamery... Jak podkreli Foucault, techniki panoptyzmu gray zasadnicz rol w przejciu od opartych na wizach lokalnych, samonadzorujcych i samoregulujcych si mechanizmw integracji skrojonej na miar przyrodzonych zdolnoci ludzkich oczu i uszu do ponadlokalnej, pastwowej integracji obszarw o wiele rozleglejszych, ni czowiek ogarn moe za pomoc danych mu przez natur moliwoci. Ta druga sytuacja wymagaa wprowadzenia asymetrii nadzoru, zatrudnienia zawodowych stranikw oraz reorganizacji przestrzeni, ktra umoliwiaby nadzorujcym penienie ich 60

funkcji, a nadzorowanym uwiadomia, e byli obserwowani i mog znale si pod obserwacj w kadej chwili. Wszystkie te wymagania zostay niemal cakowicie spenione w najwaniejszych wiczcych w dyscyplinie instytucjach klasycznego etapu" nowoczesnoci: w fabrykach i armiach tworzonych za pomoc masowego poboru; obydwie te instytucje posiaday niemal uniwersalny zasig dziaania. Jednak wyobraenie Panopticonu, jako niemal doskonaa metafora najwaniejszych rysw unowoczenienia wadzy i kontroli, za bardzo zadomowio si w wyobrani socjologw, utrudniajc raczej, ni uatwiajc postrzeganie natury obecnych zmian. Ze szkod dla naszych analiz, w sposb naturalny we wspczesnych ukadach wadzy doszukujemy si starych i w zasadzie nie zmienionych technik panoptycznych w nowej, usprawnionej wersji. Czsto umyka naszej uwagi fakt, e wikszo populacji ani nie musi, ani nie ma okazji, by zazna dawnych urokw placu musztry. Zdarza nam si te zapomina o specyficznych wyzwaniach, jakie pociga za sob proces unowoczeniania; wyzwaniach, wobec ktrych strategie panoptyzmu mona byo zastosowa z duym powodzeniem. Dzisiaj stoj przed nami inne wyzwania i stosowanie z nie sabncym entuzjazmem ortodoksyjnie panoptycznych strategii okazaoby si niewtpliwie pomysem chybionym, przynoszcym skutki wrcz przeciwne do zamierzonych. W byskotliwym artykule na temat elektronicznej bazy danych jako unowoczenionej wersji Panopticonu w cyberprzestrzeni Mark Poster twierdzi, e nasze ciaa zawieszone s midzy sieciami, informacyjnymi magistralami i bazami danych". Wszystkie te miejsca przechowywania informacji, do ktrych nasze ciaa s informatycznie uwizane", nie stanowi ju schronienia, w ktrym mona si ukry przed obserwacj, ani fortecy, wok ktrej wytycza si lini oporu". Przechowywanie ogromnej iloci danych,
61

przyrastajcej z kadym uyciem karty kredytowej, a waciwie za kadym razem, gdy co kupujemy, doprowadza wedug Postera do powstania superpanopticonu". Ten Panopticon jest jednak odmienny: nadzorowani, dostarczajc danych do przechowywania, stanowi podstawowy - i d o b r o w o l n y - czynnik w procesie nadzorowania. Prawda, e ilo informacji zgromadzonej na ich temat niepokoi ludzi. Zgodnie z tym, co stwierdzio czasopismo Time" w 1991 roku, dla 70-80 procent jego czytelnikw powd do powanych lub pewnych obaw" stanowia informacja zebrana na ich temat przez administracj oraz towarzystwa ubezpieczeniowe i kredytowe, a w nieco mniejszym stopniu dane bdce w posiadaniu pracodawcw, bankw i firm marketingowych. W tej sytuacji Poster zastanawia si, dlaczego niepokj, jaki budz bazy danych, nie przeksztaci si dotd w problem polityczny wagi pastwowej" 8 . Zastanowienie budzi jednak to, dlaczego powinnimy si nad tym zastanawia... Po bliszym przyjrzeniu si wikszo pozornych podobiestw midzy Panopticonem Foucaulta a wspczesnymi bazami danych okazuje si powierzchowna. Panopticon stworzono przede wszystkim w celu wpojenia dyscypliny i narzucenia jego winiom jednolitego sposobu zachowania. Bya to bro skierowana przeciwko rnicy, wyborowi i rnorodnoci. Baza danych nie stawia podobnych celw ani sobie, ani swym potencjalnym zastosowaniom. Raczej odwrotnie: towarzystwom kredytowym i firmom marketingowym, ktre s gwnym motorem i uytkownikiem baz, chodzi o to, by ich zawarto potwierdzia uczciwo" ludzi, ktrych dane zostay umieszczone w bazie, ich wiarygodno jako klientw, ktrzy dokonuj w y b o r u ; o to, by zanim dojdzie do strat lub marnotrawstwa rodkw, odsia tych, ktrzy nie s w stanie w y b i e r a . B y w c z o n y m do bazy danych to podstawowy warunek, by otrzyma status kogo wartego kredytowania", a co za tym idzie, zyska dostp do najfaj62 e.. '
1

niejszej hecy w miecie". Panopticon zmienia swych mieszkacw w wytwrcw lub onierzy, od ktrych oczekiwano i wymagano rutynowego wykonywania monotonnych czynnoci. Baza danych zawiera dane o uczciwych i godnych zaufania konsumentach, odsiewajc ca reszt tych, ktrym nie naley ufa przy powierzaniu rodkw do gry w konsumpcj", jedynie z tego powodu, e o ich yciu niczego nie zapisano w bazie danych. Gwna funkcja Panopticonu polegaa na tym, e dawa on pewno, i nikt nie w y m k n i e s i poza obrb przestrzeni pod cisym nadzorem, podczas gdy baza danych ma przede wszystkim uniemoliwia w t a r g n i c i e do niej pod faszywymi pozorami nie uprawnionego intruza z zewntrz. Im wicej danych o tobie baza zawiera, tym swobodniej moesz si po niej porusza. Baza danych stanowi narzdzie selekcji, podziau i wyczenia. Na jej sicie pozostaj mieszkacy rzeczywistoci globalnej, podczas gdy odsiewa si tych, ktrzy zamieszkuj wiaty lokalne. Niektrzy dopuszczani s do pozaterytorialnej cyberprzestrzeni, dziki ktrej wszdzie czuj si jak w domu i wszdzie s mile witani, innym odbiera si paszporty i odmawia wiz tranzytowych, uniemoliwiajc wdrwk przez miejsca zastrzeone dla mieszkacw cyberprzestrzeni, przy czym to drugie jest uzupenieniem pierwszego. W odrnieniu od Panopticonu, baza danych jest narzdziem ruchu, a nie wizami, ktre trzymaj ludzi w jednym miejscu. Mona si te zastanawia nad dziejami Panopticonu z innej perspektywy. Wedug pamitnego stwierdzenia Thomasa Mathiesena, wprowadzenie wadzy panoptycznej byo odzwierciedleniem fundamentalnego przeksztacenia s y tuacji, w ktrej wielu obserwuje nieliczn y c h , w s y t u a c j , gdy n i e l i c z n i o b s e r w u 9 j w i e 1 u. W sprawowaniu wadzy nadzr zastpi widowisko. W czasach przednowoczesnych wadza wywieraa 63

wraenie na ludzie (populus), pozwalajc posplstwu przepenionemu lkiem, groz i podziwem oglda swj przepych, bogactwo i splendor. Wspczesna wadza woli pozostawa w cieniu, obserwujc swych poddanych, sama nie bdc przez nich ogldana. Mathiesen gani Foucaulta za to, e nie powici naleytej uwagi innemu waciwemu nowoczesnoci procesowi, ktry toczy si rwnolegle: rozwojowi nowych technik wadzy polegajcych na tym, e wielu - tak wielu jak nigdy dotd - oglda nielicznych. Oczywicie chodzi mu o bezustanny rozwj rodkw masowego przekazu, przede wszystkim telewizji, prowadzcy do tego, e obok Panopticonu pojawia si drugi mechanizm wadzy, dla ktrego ukuwa zrcznie nazw S y n o p t i c o n u . Rozwamy wic tak sytuacj: technika Panopticonu, nawet kiedy stosowano j powszechnie, a instytucje oparte na jej zaoeniach obejmoway swym oddziaywaniem przewaajc wikszo spoeczestwa, z natury dostpna bya jednie lokalnemu establishmentowi: zarwno warunki, w jakich funkcjonoway instytucje panoptyzmu, jak i skutki ich dziaa polegay na u n i e r u c h o m i e n i u rzdzonych, poniewa nadzr suy temu, by uniemoliwi im ucieczk albo w najlepszym wypadku zapobiec ich samodzielnym, przypadkowym ruchom. Synopticon za ma natur globaln, poniewa czynno ogldania odrywa patrzcych od lokalnej rzeczywistoci, przenoszc ich, przynajmniej duchowo, w cyberprzestrze, gdzie odlego przestaje mie znaczenie, nawet jeeli ciao pozostaje nadal w tym samym miejscu. Nie jest ju wane, czy ci, ktrymi Synopticon rzdzi, przeksztaceni jego moc z obserwowanych w obserwatorw, zmieniaj miejsce pobytu czy nie. Gdziekolwiek by byli i dokdkolwiek by mieli si uda, mog podczy si do pozaterytorialnej sieci, dziki ktrej wielu oglda nielicznych - i oczywicie tak robi. Panopticon s i narzuca ludziom sytuacj, w ktrej mogli by obserwowani. Synopticon nie wymaga stosowania przymu64

su - on k u s i ludzi, by ogldali. Natomiast nieliczni, ktrych si oglda, podlegaj starannej selekcji. Mwic sowami Mathiesena:
wiemy, komu z zewntrz wolno w mediach wyraa swe opinie. Liczne badania prowadzone w Norwegii, a take o zasigu midzynarodowym, wykazay, e ludzie ci konsekwentnie nale do e l i t i n s t y t u c j o n a l n y c h . Ci, ktrzy mog znale si w mediach, to mczyni - nie kobiety - z najwyszych warstw spoeczestwa, czonkowie elit politycznych sprawujcych wadz, wielcy przemysowcy, urzdnicy administracji pastwowej.

Szeroko wychwalana interakcyjno" nowych mediw jest wielk przesad i raczej powinno si mwi o medium interaktywnym jednokierunkowo". W przeciwiestwie do tego, w co zwykle wierz uczeni, ktrzy sami s czonkami nowej elity o wymiarze globalnym, Internet i Sie wcale nie s dla kadego i nieprawdopodobne wydaje si, by kiedykolwiek ich uytkowanie stao si prawdziwie powszechne. Nawet ci, ktrzy maj dostp do sieci, mog wybiera jedynie w takim zakresie, na jaki pozwalaj im dostawcy, zachcajcy do spdzenia czasu i wydawania pienidzy, dokonujc wyboru midzy proponowanymi pakietami usug i w ich obrbie". Reszta, pozostawiona na ask i nieask sieci satelitarnej lub telewizji kablowej, ktre nawet nie pretenduj do zachowania symetrii midzy rzeczywistoci po dwch stronach ekranu, skazana jest na ogldanie w formie czystej i nieskaonej. Ogldanie czego? Wielu oglda nielicznych. Nieliczni, ktrych si oglda, to sawy. Mog nalee do wiata polityki, sportu, nauki czy rozrywki, albo by po prostu synnymi specjalistami od informacji. Niezalenie jednak od tego, kim byyby ogldane sawy, tym, co wystawiaj do ogldania, jest wiat saw; wiat, ktry wanie na tym polega, e jest ogldany - przez wielu i we wszystkich zaktkach wiata; ktry staje si 65

globalny dziki moliwoci ogldania. Kada wypowied saw staje si komunikatem o tym wiecie i yciu. I c h yciu i i c h wiecie. Jeli postawimy pytanie o wpyw, jaki moe to mie na ogldajcych, to raczej tak, jakbymy pytali nie tyle o lki i nadzieje, jakie budzi w nas chrzecijastwo, ile o skutki, jakie wywiera ono na nasz wiatopogld, albo - jak zapytaby Chiczyk - o konsekwencje konfucjanizmu dla moralnoci publicznej" 10 . W Panopticonie nieliczni wybrani spord lokalnej wsplnoty obserwowali pozostaych jej czonkw, a przed pojawieniem si Panopticonu zwykli szarzy czonkowie spoecznoci lokalnej ogldali wybranych spord siebie. W Synopticonie yjcy na skal lokaln ogldaj tych, ktrych ycie ma wymiar globalny. Wadza tych drugich zasadza si na ich oddaleniu: ludzie globalni" s dosownie nie z tego wiata". Jednak na co dzie unosz si oni nad lokalnymi wiatami zwykych ludzi w sposb o wiele bardziej widoczny i narzucajcy si ni anioy, ktre niegdy polatyway nad wiatem chrzecijan: w zasigu wzroku, a jednoczenie niedostpni, wznioli, lecz nalecy do tego wiata, stojc nieskoczenie wysoko, stanowi wietlany przykad, za ktrym ci gorsi mog poda lub przynajmniej marzy, e go naladuj. Podziwia si ich, a zarazem zazdroci; krlowie, ktrzy zamiast rzdzi, wytyczaj drog. yjc na ziemi osobno i z dala od siebie, ludzie lokalni" spotykaj wiatowe sawy dziki regularnym telewizyjnym sprawozdaniom z nieba. Echa spotkania rozbrzmiewaj globalnie i tumic wszystkie inne dwiki, odbijaj si od lokalnych cian, objawiajc i potwierdzajc ich nieprzenikalna trwao, ktra przywodzi na myl mury wizienia.

Rozdzia 3 CO BDZIE PO PASTWIE NARODOWYM? Pokolenie wczeniej polityka spoeczna opieraa si na przekonaniu, e pastwa narodowe i miasta w ich obrbie potrafi kontrolowa swj los; obecnie dochodzi do rozdziau midzy pastwem a gospodark" - zauwaa Richard Sennett.1 Wraz z powszechnym wzrostem prdkoci, kiedy pdzimy coraz szybciej, a czas i przestrze, jak zauwaa David Harvey, ulegaj ciniciu", pewne rzeczy poruszaj si szybciej od innych. Gospodarka, czyli kapita, oznaczajcy pienidze i rodki potrzebne do robienia wikszej iloci pienidzy oraz innych rzeczy, porusza si wystarczajco szybko, by zawsze wyprzedza o krok ustrj polityczny (zarwno terytorialny, jak i kady inny), ktry czasami podejmuje prby ogarnicia tych wdrwek kapitau i zmiany ich kierunku. W tym wypadku ograniczenie czasu podry do zera wprowadza now jako, jak jest cakowity zanik ogranicze natury przestrzennej, albo raczej cakowite przezwycienie siy cikoci". Wszystko, co porusza si z prdkoci sygnau na elektronicznych czach, praktycznie przestaje podlega ograniczeniom miejsc, w ktrych powstao, ku ktrym zmierza i ktre mija po drodze. Martin Woollacott niedawno skomentowa to w sposb, ktry dobrze ujmuje nastpstwa tego uniezalenienia:
Szwedzko-szwajcarska grupa Asea Brown Boveri oznajmia, e w Europie Zachodniej zmniejszy liczb miejsc pracy o 57 000, tworzc

67

nowe w Azji. Nastpnie Electrolux poinformowa, e zredukuje zatrudnienie o 11 procent w skali globalnej, wprowadzajc najwiksze cicia w Europie i Ameryce Pnocnej. Zwolnienia zapowiedzia take Pilkington Glass. W cigu dziesiciu dni trzy europejskie firmy dokonay redukcji zatrudnienia na skal, ktr mona porwnywa z nowymi rzdowymi projektami tworzenia nowych miejsc pracy we Francji i Wielkiej Brytanii [...] Niemcy straciy w cigu piciu lat milion miejsc pracy, podczas gdy firmy niemieckie wznosz fabryki w Europie Wschodniej, Azji i Ameryce aciskiej. Jeli cay zachodnioeuropejski przemys przenosi si masowo poza granice Europy Zachodniej, to trzeba uzna, e wszystkie dyskusje na temat jak najlepszego podejcia rzdw do problemu bezrobocia znajd do ograniczone zastosowanie w praktyce.2 Zrwnowaony bilans Nationaloekonomie [gospodarki narodowej], ktry wydawa si niegdy niezbdnym warunkiem caego mylenia ekonomicznego, dzi staje si coraz bardziej aktuarialn fikcj. Jak wskazuje Vincent Cable w swym niedawno opublikowanym pamflecie wydanym przez Demos, ju nie wiadomo, co znaczy to, e Bank Midland czy ICL nazywa si brytyjskimi firmami (ani dlaczego British Petroleum, British Airways, British Gas czy British Telecom nosz swe nazwy) [...] W wiecie, gdzie kapita nie ma staej siedziby, a przepyw finansw pozostaje w duej mierze poza kontrol rzdw poszczeglnych pastw, wiele mechanizmw polityki gospodarczej przestaje dziaa." 3 Alberto Melucci sdzi za, e na skutek szybko rosncych wpyww ponadpastwowych - wiatowych" - organizacji przyspieszeniu ulego zarwno wykluczanie obszarw sabych [gospodarczo], jak i otwieranie nowych kanaw przydziau rodkw, ktre, przynajmniej czciowo, zostay wyjte spod kontroli rnych pastw 4 narodowych" . I Mwic sowami G.H. von Wrigtha, wydaje si, e pastwo narodowe ulega erozji czy te obumiera. Siy po68

wodujce rozpad maj charakter p o z a n a r o d o w y". Poniewa jednak pastwa narodowe pozostaj jedyn ram zachowania rwnowagi midzy blokami politycznymi i jedynym rdem skutecznych inicjatyw politycznych, pozanarodowo" powodujcych rozpad si umieszcza je poza zasigiem przemylanego, celowego i potencjalnie racjonalnego dziaania. Jak wszystko, co si takiemu dziaaniu wymyka, siy te, ich forma i sposoby funkcjonowania, pogrone s we mgle tajemnicy, stanowic raczej przedmiot domysw ni budzcych zaufanie analiz. Von Wright ujmuje to nastpujco: Siy o pozanarodowym charakterze s w duej mierze anonimowe, a przez to trudne do okrelenia. Nie tworz jednolitego systemu czy porzdku. S raczej zlepkiem systemw, ktrymi poruszaj niewidzialni" aktorzy. [...] siy, o ktrych mowa, nie dziaaj razem ani nie wsppracuj ze sob celowo [...] ,,[R]ynek" jest nie tyle opart na konkurencji interakcj rywalizujcych ze sob si, ile dziaaniem przeciwstawnie ukierunkowanych bodcw, pyncych z manipulowania popytem, sztucznie tworzonych potrzeb i pragnienia szybkiego zysku.5 Wszystko to tworzy wok obumierajcych" pastw narodowych atmosfer klski ywioowej. Jej przyczyny s nie do koca zrozumiae; choby jednak przyczyny byy znane, nie daoby si jej do koca przewidzie; a gdyby mona j byo przewidzie, z pewnoci nie udaoby si jej zapobiec. Poczucie niepewnoci, ktre jest zupenie zrozumia reakcj na sytuacj pozbawion jasnych mechanizmw kontroli, znalazo wyraz w sardonicznym tytule ksiki Kennetha Jowitta The New World Disorder [Nowy nieporzdek wiata]. Przez ca epok nowoczesn zdylimy przywykn do koncepcji, e porzdek jest rwnoznaczny z tym, i co jest pod kontrol". To wanie tej kontroli, czy to wspartej na solidnych podstawach, 69

czy bdcej zwykym zudzeniem, brakuje nam najbardziej. Nawet jeli zamieszanie wywoane gwatownym kocem Wielkiego Podziau i nagym zaamaniem porzdku politycznego opartego na istnieniu dwch blokw spowodowao bicie na alarm przeciwko nowemu nieporzdkowi", to wydarze tych, stanowicych zreszt zupenie oczywisty powd ludzkiego zagubienia i skonsternowania, nie mona uzna za jedyne wytumaczenie wspczesnego nowego nieporzdku wiata". J Wizerunek globalnego bezadu odzwierciedla raczej now wiadomo; jej narodzinom mogo sprzyja zaamanie si polityki opartej na podziale na bloki, cho wcale nie musiao stanowi jej przyczyny; wiadomo, e rzeczy, ktre dotd wydaway si pod kontrol lub przynajmniej w zasigu jej moliwoci technicznych", maj z natury charakter ywioowy i przypadkowy. Przed upadkiem bloku komunistycznego przypadkowa, kapryna i nieobliczalna natura wiata nie tyle nie istniaa, ile usunito j z zasigu wzroku za pomoc pochaniajcych ca energi i myl zabiegw sucych codziennemu odtwarzaniu rwnowagi midzy wiatowymi potgami. Dziki podziaowi wiata wadza polityczna stworzya jego wizerunek jako caoci. Nasz wiat stanowi cao dziki znaczeniu, jakim byy obdarzone kady jego zaktek i kada dziura w odniesieniu do wiatowego porzdku", czyli w stosunku do konfliktu dwch obozw i starannie zachowywanej, cho zawsze niepewnej, rwnowagi midzy nimi. wiat stanowi cao dopty, dopki nie byo rzeczy pozbawionych tego znaczenia i dopki nic nie byo obojtne z punktu widzenia zachowania rwnowagi pomidzy dwiema potgami, ktre przywaszczyy sobie jego znaczn cz, na reszt rzucajc cie tego podziau. Wszystko na wiecie miao znaczenie, bdce pochodn podziau oraz jednego centrum; pochodn istnienia dwch ogromnych 70

blokw zwartych w nierozerwalnym ucisku walki na mier i ycie. Od kiedy Wielki Podzia przesta istnie, wiat nie wydaje si ju caoci; wyglda raczej jak pole dziaania rozproszonych i nieskoordynowanych ze sob si, zamierajcych w miejscach trudnych do przewidzenia lub nabierajcych rozpdu, ktry nie wiadomo, jak powstrzyma. Sedno sprawy ley w tym, e, j a k s i z d a j e, n i k t d z i s i a j n i e j e s t p o d k o n t r o l . Co gorsza, nie wiadomo specjalnie, jak w dzisiejszej sytuacji miaoby wyglda bycie pod kontrol". Jak dawniej, wszystkie inicjatywy zmierzajce do wprowadzenia jakiego porzdku maj charakter lokalny i konkretny cel na widoku; nie istniej ju jednak wsplnoty lokalne, ktre czuyby si uprawnione, by zabiera gos w imieniu caej ludzkoci albo ktrych ludzko suchaaby czy byaby gotowa im si podporzdkowa. Nie ma te jednego celu, na ktry nakierowane byyby zgodnie dziaania caego wiata.

UNIWERSALIZUJCY CZY GLOBALIZOWANI?

Wanie owo nowe i nieprzyjemne poczucie rzeczy wymykajcych si z rk" wyraone zostao (z niewielkim poytkiem, jeli chodzi o wyjanienie kwestii) w modnym obecnie pojciu g l o b a l i z a c j i . W swym najgbszym znaczeniu pojcie globalizacji przekazuje nieokrelony, kapryny i autonomiczny charakter wiata i jego spraw, brak centrum, brak pulpitu operatora, zespou dyrektorw, biura zarzdu. Globalizacja jest inn nazw nowego nieporzdku wiata" Jowitta. Ten rys pojcia globalizacji, nierozerwalnie z nim zwizany, zdecydowanie odrnia je od kategorii, pozornie dajcej si stosowa wymiennie: chodzi o pojcie uniwersalizacji", na ktrym niegdy opiera si cay dyskurs nowo71

czesnoci dotyczcy sytuacji na wiecie. Dzi wyszo ono z uycia i rzadko si je syszy, zapomniane przez wszystkich z wyjtkiem filozofw. Podobnie jak pojcia cywilizacji", rozwoju", konwergencji", jednomylnoci" oraz wiele innych terminw kluczowych dla wczesnej i klasycznej fazy rozwoju myli nowoczesnej, kategoria uniwersalizacji" zawieraa w sobie nadziej, celowo i zdecydowane denie do wprowadzenia porzdku; ponadto, oprcz konotacji, ktre sugeroway terminy pokrewne, oznaczaa ona u n i w e r s a l n y porzdek, wprowadzanie porzdku na skal uniwersaln, prawdziwie globaln. Podobnie jak inne pojcia, kategori uniwersalizacji ukuto na wzbierajcej fali nowoczesnoci i jej ambicji intelektualnych. Caa rodzina poj jednym gosem deklarowaa wol zmiany wiata i uczynienia go lepszym, ni by, a take rozszerzenia przemian i ulepsze na skal wiatow oraz objcie nimi caego gatunku ludzkiego. Podobnie ogoszono zamiar stworzenia wszystkim ludziom na wiecie takich samych warunkw ycia; to samo dotyczyo szans yciowych, ktre miay zosta wyrwnane. Pojcie globalizacji w takiej formie, w jakiej uksztatowa je wspczesny dyskurs, nie przechowao adnego z tych znacze. Nowego terminu uywa si przede wszystkim do mwienia o globalnych skutkach, cigle niezamierzonych i nieprzewidzianych, a nie o globalnych inicjatywach i przedsiwziciach. Tak - mwi on - nasze dziaania mog mie, i czsto maj, skutek globalny, ale nie musimy planowa ani przeprowadza akcji na skal globaln; nie wiemy nawet dobrze, jak to zrobi i skd wzi rodki. Globalizacja" nie jest tym, co wszyscy, a przynajmniej najbardziej zasobni w rodki i przedsibiorczy, chcieliby przeprowadza czy te czym maj nadziej si zaj. Globalizacja to to, c o s i d z i e j e z n a m i w s z y s t k i m i . Pojcie globalizacji odnosi si bezporednio do anonimowych si" von Wrighta; si dziaajcych w pustce, na mglistej, grzskiej, nie 72

dajcej si oswoi ani przeby ziemi niczyjej", rozcigajcej si poza zasigiem moliwoci konkretnego planowania i dziaania kogokolwiek. Jak doszo do tego, e ten rozlegy obszar pustkowia stworzonego ludzk rk" (mowa nie o naturalnych" pustkowiach, ktre nowoczesno wytyczya po to, by je zdobywa i oswaja, ale o dungli w y t w o r z o n e j " , jak mona sparafrazowa trafne sformuowanie Anthony Giddensa; pustkowie wyaniajce si p o procesie udomowienia, powstajce p o podboju i jako jego skutek) pojawi si w polu widzenia? I dlaczego jawi nam si z intensywn i uporczyw moc, ktra od czasw Durkheima uwaana jest za wyznacznik twardej rzeczywistoci'? Wytumaczeniem moliwym do przyjcia wydaje si poczucie saboci, a waciwie niemocy, coraz czciej dowiadczane w obliczu powszednich dziaa porzdkujcych, ktre uznajemy za oczywiste. Przez ca epok nowoczesn jedynie pastwo szczycio si tym, e zajmowao miejsce w przestrzeni. (Pastwo terytorialne, rzec by si chciao, lecz pojcia pastwa i suwerennoci terytorialnej" stay si w epoce nowoczesnej synonimami, zarwno w praktyce, jak i w teorii, w zwizku z czym sformuowanie pastwo terytorialne" jest pleonazmem.) Termin pastwo" oznacza podmiot roszczcy sobie suszne prawo do tego, by ustala, a take narzuca zasady i normy nadajce spjno biegowi spraw na okrelonym terytorium oraz szczyccy si posiadaniem rodkw wystarczajcych na ten cel; normy i zasady te z zaoenia maj zmienia przypadek w cile zdeterminowan kolej rzeczy, wieloznaczno w Eindeutigkeit, przygodno w rozkad regularny... - krtko mwic, przeksztaci dziewicz puszcz w starannie przystrzyony ogrd i zmieni chaos w porzdek. Uporzdkowa pewien fragment wiata oznaczao ustanowi niezawise pastwo, ktre mogo zaprowadzi ad 73

dziki posiadanej wadzy. Znaczyo take ambicj, by narzuci pewien model porzdku kosztem innych, konkurencyjnych modeli. Dokona tego mona byo jedynie przez zdobycie nowego pastwa lub przejcie wadzy w pastwie istniejcym. Max Weber definiowa pastwo jako podmiot roszczcy sobie prawa do monopolu na stosowanie przymusu na terenie suwerennego terytorium oraz do posiadania sucych do tego celu rodkw. Cornelius Castoriadis ostrzega przed szeroko rozpowszechnionym nawykiem mylowym mylenia pastwa z wadz spoeczn jako tak. [Termin] pastwo" - twierdzi on - odnosi si do specyficznego sposobu podziau wadzy spoecznej i jej koncentracji, w ktrym chodzi wanie o zwikszenie potencjau porzdkowania". Pastwo - mwi Castoriadis - jest jednostk w y o d r b n i o n ze zbiorowoci i ustanowion tak, by utwierdzi to wyodrbnianie." Nazw pastwo" naley zachowa wic dla takich wypadkw, gdy przyjmuje ono posta a p a r a tu p a s t w o w e g o , co pociga za sob oddzielne, choby bardzo elementarne, struktury biurokracji cywilnej, kocielnej czy wojskowej; mwic innymi sowy, powoduje powstanie hierarchicznej organizacji o okrelonym zakresie 6 kompetencji" . Podkrelmy jednak, e takie wydzielenie wadzy spoecznej ze zbiorowoci" nie byo w adnym razie kwesti przypadku, jednym z wybrykw historii. Zadanie zaprowadzenia porzdku wymaga wielkich, ustawicznych wysikw przy konsolidacji wadzy spoecznej, jej przegrupowywaniu i wzmacnianiu; ta za domaga si znacznych rodkw, ktre moe zgromadzi jedynie pastwo w postaci zhierarchizowanego aparatu wadzy. Z koniecznoci niezawiso ustawodawcza i wykonawcza nowoczesnego pastwa wspieraa si na trzech filarach: suwerennoci w sferze wojskowej, gospodarczej i kulturalnej; innymi sowy, na zdominowaniu przez pastwo obszarw dziaania, niegdy podlegajcych 74

rozproszonej wadzy wielu orodkw, a obecnie niezbdnych dla podtrzymania instytucji pastwa i utrzymania porzdku. Zaprowadzanie adu byo nie do pomylenia bez moliwoci skutecznej obrony terytorium przed wpywami innych modeli porzdku, zagraajcych pastwu od zewntrz i od wewntrz. Byoby ono niemoliwe take bez zrwnowaenia bilansu Nationaloekonomie [gospodarki narodowej] oraz moliwoci zgromadzenia rodkw kulturalnych wystarczajcych do zachowania tosamoci pastwa i jego odrbnoci poprzez odrbn tosamo jego obywateli. Tylko nieliczne zbiorowoci ludzkie dce do stworzenia wasnego, niezawisego pastwa okazay si wystarczajco due i zamone, by po przejciu tak trudnego testu mc powanie myle o osigniciu suwerennej pastwowoci. W czasach gdy stanowieniem porzdku zajmoway si gwnie, jeli nie wycznie, niepodlege organizmy pastwowe, istniao stosunkowo niewiele pastw, a i one niechtnie dzieliy si t wadz. Powstanie nowego pastwa wymagao z zasady stumienia pastwotwrczych ambicji wielu mniejszych zbiorowoci. Pozbawiono je wic samowystarczalnoci gospodarczej, negowano kad, choby najmniejsz odrbno kulturaln, i odbierano w caoci potencja wojskowy. W tych warunkach na scenie globalnej" rozgrywa si teatr polityki wewntrznej pastwa, ktre w drodze konfliktw zbrojnych, ukadw, albo i tak, i tak, zmierzao przede wszystkimi do wyznaczenia i utrzymania (za pomoc gwarancji midzynarodowych") granic, ktre wydzielay jego obszar, zamykajc w swym obrbie ustawodawcz i wykonawcz niezawiso wadzy. Polityka globalna" w takim zakresie, w jakim moemy mwi o globalnych horyzontach w polityce zagranicznej niepodlegych pastw, sprowadzaa si gwnie do utrzymywania zasady penej i bezspornej suwerennoci terytorialnej kadego kraju oraz denia 75

do wymazania z mapy wiata kilku biaych plam", a take walki z zagroeniem, jakie stanowiy niejednoznaczne sytuacje, w ktrych terytoria niezawisych pastw nakaday si na siebie lub kiedy ktre z nich wystpowao z zalegymi roszczeniami terytorialnymi. Dobitnym, cho do osobliwym wyrazem uznania dla tej koncepcji miaa sta si podjta podczas posiedzenia zaoycielskiego Organizacji Jednoci Afrykaskiej [Organisation of African Unity] proklamacja nienaruszalnoci i witoci nowych granic pastwowych, co do ktrych wszyscy zgadzali si, i stanowi cakowicie sztuczny wytwr, owoc kolonialnego dziedzictwa. Wizerunek globalnego porzdku" sprowadza si, krtko mwic, do sumy pewnej liczby porzdkw lokalnych, z ktrych kady by skutecznie utrzymywany i regulowany przez jedno i tylko jedno pastwo terytorialne. Wszystkie kraje oczekiway od siebie nawzajem wystpowania w obronie praw politycznych kadego z nich. Podzielonemu na niepodlege kraje wiatu narzucony zosta trwajcy niemal p wieku i jeszcze do niedawna ywy podzia na dwa bloki. Kady z nich popiera wzrost koordynacji dziaa i wsppracy midzy porzdkami pastwowymi w granicach jego metawadzy, opartej na zaoeniu, e pojedyncze pastwa nie s samowystarczalne w dziedzinie militarnej, gospodarczej i kulturalnej. Stopniowo, lecz nieprzerwanie propagowano now zasad integracji ponadpastwowej, ktra szybciej zrealizowaa si w praktyce politycznej ni w teorii. Na scenie globalnej" coraz czciej rozgrywa si teatr, w ktrym aktorami byy wspistniejce i wspzawodniczce ze sob grupy pastw, a nie pojedyncze kraje. Wysunita w Bandungu inicjatywa powoania absurdalnego bloku pastw nie nalecych do adnego bloku" i pniejsze wysiki przystpienia do ktrego z blokw, podejmowane przez kraje nie zrzeszone, stanowiy porednie potwierdzenie tej nowej zasady. Inicjatywy byy jednak 76

skutecznie i zgodnie podkopywane przez dwa superbloki, ktre zgadzay si przynajmniej w jednej kwestii: oba traktoway reszt wiata jako dwudziestowieczny odpowiednik biaych plam z czasw dziewitnastowiecznego wycigu w budowaniu i terytorialnym zamykaniu pastw. Niezrzeszenie, odmowa przystpienia do jednego z dwch superblokw, uparte przywizanie do dawnej, coraz bardziej przestarzaej zasady goszcej, e najwysza wadza sprawowana jest przez pastwo, postrzegano tak, jak niegdy dwuznaczno ziemi niczyjej", z ktr nowoczesne pastwa w okresie formacji zmagay si zaciekle, rywalizujc w tej walce rami przy ramieniu. Polityczna struktura epoki Wielkiego Podziau przesonia gbsze i - jak teraz si okazao - bardziej brzemienne w skutki i dugotrwae odchylenia w mechanizmie wprowadzania porzdku. Zmiana dotyczya przede wszystkim roli pastwa. Wszystkie trzy filary, na ktrych wspieraa si suwerenno wadzy pastwowej, skruszay do imentu. Samowystarczalno militarna, gospodarcza i kulturalna pastwa - kadego pastwa - przestaa by w perspektywie moliwa. Aby zachowa wadz utrzymania porzdku i prawa, pastwa musiay szuka sprzymierzecw i dobrowolnie rezygnoway z coraz wikszych obszarw niezawisoci. Kiedy wic w kocu kurtyna ulega rozdarciu, po nowej, nieznanej scenie kryy dziwaczne postaci. Byy kraje, ktre - absolutnie nie zmuszane do zrzeczenia si swej suwerennoci - szukay aktywnie i z zaangaowaniem moliwoci podporzdkowania si, proszc o odebranie im niezawisoci i wczenie w organizm ponadpastwowy. Byy te lokalne mniejszoci etniczne i narodowe: te zapomniane, ktre dugo pozostaway martwe, a teraz odrodziy si na nowo, albo takie, o ktrych nikt nigdy nie sysza, w por wymylone. Czsto zbyt mae, pozbawione pienidzy, niezdolne, by z pozytywnym wynikiem przej tradycyjne sprawdziany suwerennoci - a jednak domagay 77

si teraz wasnych pastw, w peni wyposaonych w oznaki politycznej niezawisoci oraz prawo do wprowadzania wasnego ustawodawstwa i porzdku na terytorium kraju. Stare i nowe narody uwalniay si z federacyjnych wizw, ktrymi wbrew ich woli skrpowao je nie istniejce ju komunistyczne supermocarstwo; jednak stare wizy zrzucay po to, by skorzysta ze wieo odzyskanej swobody podejmowania decyzji i doprowadzi do rozpuszczenia si wasnej niezalenoci politycznej, gospodarczej i militarnej w europejskim rynku i sojuszu NATO.7 Nowa szansa, zasadzajca si na lekcewaeniu surowych i wymagajcych warunkw uzyskania wasnej pastwowoci, zyskaa uznanie dziesitek nowych narodw" pospiesznie otwierajcych swe biura w i tak zatoczonym gmachu ONZ, ktry pierwotnie nie by przystosowany, by pomieci tak wielk liczb rwnych". Paradoksalnie, do tak wielkiego wzrostu popularnoci idei pastwowoci przyczynio si zjawisko, ktre oznacza mier suwerennoci pastwa, a nie jej triumf. Wedug nie pozbawionych ironii prognoz Erica Hobsbawma, kiedy Seszele otrzymaj w ONZ gos rwny gosowi Japonii, to szybko dojdzie do tego, e wikszo czonkw ONZ bdzie si skada z dwudziestowiecznych republikaskich odpowiednikw organizmw pastwowych w rodzaju Saxe-Coburg-Gotha czy Schwarzburg-Sonderhausen. " 8

NOWE WYDZIEDZICZENIE: WYDZIEDZICZONE PASTWO

Od nowych pastw, podobnie jak od tych istniejcych duej, nie oczekuje si faktycznie w obecnych warunkach, e spenia bd wikszo funkcji, ktre niegdy stanowiy raison d'etre administracji pastwa narodowego. Najbardziej rzuca si w oczy rezygnacja pastwa (dobrowolna lub 78

nie) z utrzymania dynamicznej rwnowagi", ktr Castoriadis opisuje jako w przyblieniu rwny rytm wzrostu konsumpcji i przyrostu produktywnoci"; jest to zadanie, ktre powodowao, e niepodlege pastwa w rnych okresach swego istnienia wprowadzay embarga wwozowe lub wywozowe, bariery celne lub zgodnie z zaoeniami ekonomii Keynesa stymulowany przez pastwo popyt wewntrzny.9 Kontrolowanie wspomnianej dynamicznej rwnowagi" obecnie przekracza moliwoci, a take ambicje przewaajcej wikszoci suwerennych pod kadym innym wzgldem (w sensie politycznego porzdku i kontroli) pastw. Rozrnienie na rynek wewntrzny i globalny, czy bardziej generalnie, na to, co znajduje si wewntrz" i na zewntrz" pastwa, jest pod kadym wzgldem coraz trudniejsze do utrzymania, z wyjtkiem najwszego znaczenia, jakim jest okrelona polityka wzgldem terytorium i mieszkacw". Wszystkie trzy filary suwerennoci legy w gruzach. O to, czy pogruchotanie filaru gospodarczego" miao najwicej nastpstw, mona si spiera. Pastwa narodowe, kierujce si politycznymi interesami ludnoci zamieszkujcej teren podlegajcy ich suwerennej wadzy, nie mogc zrwnoway bilansu, staway si coraz czciej penomocnikami si, na ktrych polityczn kontrol nie mogy liczy, oraz wykonawcami ich woli. Wedug zjadliwej opinii radykalnego latynoskiego eksperta od polityki, dziki nowemu zjawisku porowatoci" rzekomo narodowych" gospodarek oraz w zwizku z efemerycznoci, nieuchwytnoci i pozaterytorialnoci przestrzeni dziaania wiatowych rynkw finansowych, narzucaj [one] wiatu swoje prawa i nakazy. Globalizacja jest w istocie jedynie totalitarnym rozszerzeniem ich logiki dziaania na wszystkie aspekty ycia." Pastwa nie posiadaj wystarczajcych rodkw lub swobody manewru, by mogy wytrzyma t presj, z tego prostego powodu, e do upadku przedsibiorstw i caych pastw wystarczy kilka minut": 79

W kabarecie, jakim jest globalizacja, pastwo robi strip-tease; pod koniec wystpu pozostaje mu jedynie to, co najniezbdniejsze: wadza dajca moliwo stosowania represji. Materialna podstawa jego bytu ulega zniszczeniu, suwerenno i niezaleno przestay istnie, klasa polityczna zostaa starta w proch - narodowe pastwo sprowadza si jedynie do sub wywiadowczych dziaajcych dla wielkich molochw gospodarczych [...] Nowi panowie wiata nie musz rzdzi bezporednio. Zadanie sprawowania wadzy w ich imieniu powierzono rzdom narodowym.10 Z powodu nieograniczonego i niepowstrzymanego rozprzestrzeniania si zasad wolnego rynku, a nade wszystko dziki swobodzie przepywu kapitau i rodkw finansowych, ekonomia coraz bardziej wymyka si spod kontroli politycznej; zreszt pierwotny sens sowa ekonomia" to obszar nie bdcy polityk". To, co zostao z polityki, jest, jak za dawnych dobrych czasw, nadal w gestii pastwa; nie ma ono jednak prawa wtrca si w sprawy zwizane z jego wasn ekonomi: kade usiowanie czy prba spotkayby si z natychmiastow reakcj ze strony rynkw wiatowych i podjciem dziaa represyjnych. Ku zgrozie aktualnie rzdzcej ekipy gospodarcza niemoc pastwa uwidoczniaby si po raz kolejny. Wedug oblicze Ren Passata,11 oparte na czystej spekulacji transakcje walutowe sigaj 1300 miliardw dolarw dziennie -jest to pidziesit razy wicej, ni wynosi warto wymiany handlowej, i niemal tyle, ile suma rezerw wszystkich bankw narodowych" wiata razem wzitych, zamykajcych si w kwocie 1500 miliardw dolarw. adne pastwo" - konkluduje Passat - nie moe zatem duej ni kilka dni opiera si naciskom rynkw". Jedynym zadaniem z dziedziny ekonomii, do ktrego pastwo zostao dopuszczone i ktrego wypenienia oczekuje si od niego, jest zapewnienie zrwnowaonego bu80

detu" dziki nadzorowaniu i kontroli naciskw lokalnych umoliwiajcych sprawniejsz interwencj pastwa w prowadzenie przedsibiorstw oraz ochron ludnoci przed najdotkliwszymi skutkami anarchii rynku. Jean-Paul Fitoussi niedawno zauway: Programu takiego dopty nie mona wprowadzi, dopki ekonomia w taki czy inny sposb nie usunie si z pola polityki. Ministerstwo Finansw jest z pewnoci zem koniecznym, lecz w sytuacji idealnej naleaoby pozby si Ministerstwa Spraw Gospodarczych (rzdzcego ekonomi). Innymi sowy, rzdowi powinno si odebra odpowiedzialno za polityk w sferze makroekonomii.12 Wbrew czsto powtarzanym opiniom (ktre wcale nie staj si przez to bardziej prawdziwe), nie ma adnej sprzecznoci natury logicznej czy pragmatycznej midzy nowym zjawiskiem eksterytorialnoci kapitau (absolutnej w sferze finansw, niemal zupenej, jeli chodzi o handel, i zaawansowanej w sektorze produkcji przemysowej) a mnoeniem si liczby sabych i bezsilnych, suwerennych pastw. Pd ku wykrawaniu cigle nowych i za kadym razem sabszych, dysponujcych coraz uboszymi rodkami, lecz politycznie niezalenych" jednostek terytorialnych nie stoi w sprzecznoci z tendencjami ekonomii dcej ku globalizacji. Rozdrobnienie polityczne nie jest przysowiowym kijem wetknitym w szprychy koa" rodzcego si spoeczestwa wiatowego", poczonego wizami informacji krcej w swobodnym obiegu. Odwrotnie: jak si wydaje, globalizacja" ekonomii we wszystkich jej aspektach oraz sia, z jak ponownie kadzie si nacisk na zasad terytorialnoci", s ze sob bardzo blisko zwizane, warunkuj si wzajemnie i umacniaj. wiatowe finanse, handel i przemys informacyjny ze wzgldu na swobod ruchu i nieskrpowan wolno w deniu do osignicia wasnych celw s uzalenione od 81

politycznego rozdrobnienia, rozparcelowania" wiatowej sceny politycznej. Mona powiedzie, e wszystkie one zainteresowane s istnieniem sabych pastw, innymi sowy chodzi im o organizmy s a b e , ktre jednak p o z o s t a j p a s t w a m i . Z rozmysem lub niewiadomie, midzypastwowe, ponadlokalne instytucje, powoane do ycia i dziaajce za przyzwoleniem globalnego kapitau, poddaj wszystkich swych czonkw oraz niezalene pastwa zsynchronizowanym naciskom, ktre maj na celu systematyczne unicestwianie wszystkiego, co mogoby powstrzyma lub spowolni swobodny przepyw kapitau i ograniczy wolno rynku. Otwarcie bram na ocie i poegnanie si z myl o niezalenej polityce gospodarczej jest podstawowym i potulnie spenianym warunkiem niezbdnym do otrzymania pomocy finansowej wiatowych bankw i funduszy monetarnych. Sabe pastwa to wanie dokadnie to, czego Nowy Porzdek wiata, ktry podejrzanie czsto wyglda na jego nowy n i e p o r z d e k , potrzebuje, by zapewni sobie trwanie i reprodukcj. Sabe niby-pastwa atwo daj si sprowadzi do poytecznej funkcji okrgw policyjnych, zapewniajcych odrobin porzdku potrzebnego do prowadzenia interesw; nie trzeba si natomiast obawia, e mogyby skutecznie ograniczy swobod firm i przedsibiorstw. Oddzielenie ekonomii od polityki i pozbawienie tej drugiej moliwoci interweniowania w pierwsz, w wyniku czego polityce w duej mierze odebrano moc skutecznego dziaania, zwiastuje co wicej ni tylko przemieszczenie w rozkadzie wadzy spoecznej. Claus Offe zwraca uwag, e problematyczne stay si dziaania polityczne jako takie, czyli zdolno do dokonywania zbiorowo wicych wyborw i wywizywania si z nich. [...] Zamiast pyta, co jest do zrobienia, korzystniej byoby zorientowa si, czy nie ma kogo, kto potrafiby zaj si wszystkim, co zrobi trzeba." Poniewa granice zaczy by przenikalne" (co 82

prawda, do selektywnie), suwerenno staa si nominalna, wadza anonimowa, a jej miejsce puste". Do miejsca przeznaczenia mamy jednak jeszcze daleko, lecz proces trwa i wszystko wskazuje na to, e nic nie jest go w stanie zatrzyma. Dominujcy wzorzec moemy nazwa popuszczaniem hamulcw: destabilizacja, liberalizacja, elastyczno, rosnca pynno, uatwienie transakcji na rynkach finansowych, nieruchomoci, pracy dziki zmniejszeniu obcie podatkowych etc." 1 3 Im bardziej wiadomie stosuje si ten wzorzec, tym mniej wadzy pozostaje w rkach instytucji, ktra go popiera; natomiast pozbawionej rodkw instytucji coraz trudniej wycofa si ze stosowania go, gdyby miaa tak ch lub bya do tego skaniana. Jedn z najbardziej brzemiennych w skutki konsekwencji swobody poruszania si po wiecie jest to, e problemy spoeczne coraz trudniej jest wyrazi w postaci skutecznych dziaa zbiorowych.

WIATOWA HIERARCHIA MOBILNOCI

Przypomnijmy raz jeszcze to, na co wiele lat temu Michel Crozier zwrci uwag w byskotliwej pracy The Bureaucratic Phenomenon [O fenomenie biurokracji"]: kada dominacja opiera si na podobnej strategii, ktra zmierza do tego, by pozostawi jak najwicej wolnoci i swobody manewru dominujcemu oraz surowo ograniczy swobod podejmowania decyzji przez tego, kto dominacji podlega. Strategi t stosoway niegdy z powodzeniem rzdy pastwowe, ktre obecnie znajduj si jednak po przeciwnej stronie ukadu. Zachowanie rynkw", a przede wszystkim wiatowych finansw, stanowi dzi gwne rdo zaskoczenia i niepewnoci. Nietrudno wic dostrzec, e zastpienie sabych pastw terytorialnych przez jaki rodzaj wadzy ustawodawczej i politycznej o zasigu wiatowym byoby 83

szkodliwe dla interesw rynkw wiatowych. Mona wic podejrzewa, e polityczne rozdrobnienie i globalizacja ekonomiczna nie s ze sob sprzeczne, ani tym bardziej nie prowadz ze sob wojny, lecz pozostaj bliskimi sprzymierzecami i wspkonspiratorami. Integracja i rozdrobnienie, globalizacja i podzia terytorialny s p r o c e s a m i " k o m p l e m e n t a r n y m i, a dokadniej rzecz ujmujc, stanowi dwie strony tego samego procesu: nowego podziau wadzy, suwerennoci i wolnoci dziaania, zapocztkowanego (cho nie rozstrzygnitego ostatecznie) przez zdecydowany skok moliwoci technicznych. To, e procesy syntezy i rozproszenia, integracji i rozpadu wspzachodz i przeplataj si wzajemnie, nie jest przypadkiem; nie daj si one take odwrci. Wanie dlatego e wywoane przez now swobod ruchu dwie z pozoru przeciwstawne tendencje przeplataj si ze sob i wspzachodz, pojawiaj si nowe podziay. Tak zwane procesy globalizacji pocigaj za sob przywileje ponownie przyznawane lub odbierane, nowe podziay na dobrobyt i ndz, dostp do bogactw i wadz albo niemoc, swobod albo jej ograniczenia. Dzisiaj jestemy wiadkami obejmujcego cay wiat procesu r e s t r a t y f i k a c j i s p o e c z n e j , w ktrego toku ustanawiana jest nowa hierarchia spoeczno-kulturalna na skal wiatow. Quasi-pastwa, podziay terytorialne i segregacja tosamoci, ktrym sprzyja i do ktrych zmusza globalizacja rynkw i informacji, nie odzwierciedlaj bynajmniej rnorodnoci rwnych sobie partnerw. To, co dla jednych jest wolnym wyborem, na innych spada na mocy bezlitosnych wyrokw losu. A jako e tych innych" przybywa wci wicej i wicej, i pograj si one coraz gbiej w desperacji zrodzonej z wizji ycia pozbawionego perspektyw na przyszo, mona z powodzeniem mwi o g 1 o k a 1 iz a c j i - bardzo trafny termin Rolanda Robertsona, od84

dajcy nierozdzielno naciskw globalizacyjnych" i tego, co lokalne" - nie ma tu miejsca na globalizacj jednowymiarow". Mona by j zdefiniowa jako proces koncentracji kapitau i innych skutecznych rodkw finansowych; take, a moe przede wszystkim, jako proces k o n c e n t r a c j i s w o b o d y poruszania si i dziaania (dwa rodzaje swobody, ktre z uzasadnionych powodw praktycznych stay si synonimami). Komentujc ostatni oenzetowski Raport o rozwoju ludzkoci, z ktrego wynika, e majtek najbogatszych 358 miliarderw wiata wynosi tyle, ile czne dochody 2,3 miliarda najbiedniejszych (45 procent ludnoci wiata), Victor Keegan14 nazwa wspczesne przetasowania wiatowych bogactw now form rozboju drogowego". Faktycznie tylko 22 procent wiatowego majtku naley do tak zwanych krajw rozwijajcych si, w ktrych mieszka 80 procent ludnoci wiata. To jednak jeszcze w aden sposb nie wyznacza granic, ku ktrym zmierza wspczesna polaryzacja wiata: cz wiatowego dochodu przypadajca obecnie biednym cigle maleje: w 1991 roku 85 procent ludnoci wiata yo z 15 procent wiatowych dochodw. Nic dziwnego, e nieskoczenie mizerne 2,3 procenta wiatowych bogactw, bdce w posiadaniu 20 procent najbiedniejszych krajw wiata trzydzieci lat temu, spado dzi do 1,4 procenta. Take wiatowa sie komunikacyjna, ogoszona bram do nowej, dotychczas nie znanej wolnoci, a przede wszystkim uznana za techniczn podstaw zbliajcej si wielkimi krokami rwnoci, uytkowana jest bardzo selektywnie i przypomina raczej wsk szczelin w grubym murze ni bram. Tylko nieliczni (ktrych jest coraz mniej) zdobywaj prawo wstpu. Komputery w Trzecim wiecie su dzi jedynie do bardziej wydajnego spisywania kroniki jego upadku" - mwi Keegan. I konkludujc, stwierdza: Gdyby (jak zauway pewien amerykaski publicysta) 358 osb 85

postanowio zatrzyma po jakie 5 milionw dolarw na ycie, a reszt by rozdao, podwoiliby oni roczne dochody niemal poowy ludnoci Ziemi. A zwierzta przemwiyby ludzkim gosem." John Kavanagh z waszyngtoskiego Instytutu Bada Politycznych pisze tak: Globalizacja stworzya bardzo bogatym wicej moliwoci jeszcze szybszego robienia pienidzy. Ludzie ci wykorzystuj najnowsze technologie, by operowa wielkimi sumami pienidzy na caym wiecie, przenoszc je niesychanie szybko z miejsca na miejsce i spekulujc z jeszcze wikszym zyskiem. Niestety technika nie ma wpywu na ycie najbiedniejszych mieszkacw wiata. Globalizacja jest w rzeczywistoci paradoksem: przynoszc wielkie korzyci nielicznym, wyklucza lub marginalizuje dwie trzecie ludnoci wiata.15, Potoczna wiedza nowego pokolenia klas owieconych", ktra rodzi si w nowym, walecznym i materialistycznym wiecie nomadycznego kapitau, zakada, e dziki otwarciu luz i podminowaniu wszystkich pastwowych tam wiat staby si wolnym miejscem, dostpnym dla kadego. Zgodnie ze stanowicymi cz tego folkloru wierzeniami, wolno (przede wszystkim handlu i przepywu kapitau) stwarza cieplarniane warunki, w ktrych dobrobyt ronie szybciej ni kiedykolwiek, a pomnoenie bogactw oznacza, e bdzie wszystkiego wicej dla wszystkich. Biedni wiata - ubodzy od pokole lub zepchnici w ndz niedawno: ci, ktrych ubstwo jest dziedziczne, i ci, ktrzy stali si biedni za spraw komputerw - nieatwo rozpoznaliby si w tych opowieciach. Media s przekazem i to media, ktre utrwalaj porzdek wiatowego rynku, nie starajc si uatwi spywania bogactwa w d, lecz przeciwnie, uniemoliwiaj je. W rzeczywistoci wirtualnej nowe fortuny rodz si, pczkuj i kwitn, szczelnie oddzielo86

ne od starowieckich, nieskomplikowanych rzeczywistoci biedakw. Tworzenie bogactw jest na dobrej drodze, by w kocu uniezaleni si od odwiecznych - krpujcych i dokuczliwych - zwizkw z wytwarzaniem rzeczy, przerabianiem surowcw, tworzeniem miejsc pracy i zarzdzaniem ludmi. Dawni bogacze potrzebowali biednych, by ci czynili ich bogatymi. Zaleno ta zawsze agodzia konflikt interesw i skaniaa do wysikw na rzecz biednych, jakkolwiek by byy one nieprzekonywajce. Nowi bogacze nie potrzebuj ju biednych. Po dugim oczekiwaniu zbliaj si rozkosze wolnoci ostatecznej. Dobrze ukrywa si to, e obietnice wolnego handlu s oszustwem; zwizek rosncej ndzy i rozpaczy rzesz, ktre utkny na mielinie, z nowym wymiarem wolnoci nielicznych, ktrzy maj swobod ruchu, trudno jest wyledzi w raportach pochodzcych z terenw zajmowanych w procesie glokalizacji" przez t sabsz stron. Przeciwnie, wydaje si, jakby zjawiska te naleay do dwch zupenie rnych wiatw, a ich przyczyny byy zupenie odmienne. Na podstawie raportw nie daoby si nigdy odgadn, e szybkie bogacenie si i uboenie wyrastaj z tego samego korzenia; e w wypadku biednych ldowanie na mielinie" jest pochodn naciskw glokalizacji" tak samo, jak jest ni niebotyczna wolno tych, ktrym si udao. (Z socjologicznych analiz holocaustu i innych zbrodni ludobjstwa nigdy nie udaoby si odgadn, e w nowoczesnym spoeczestwie s one tak samo u siebie", jak postp ekonomiczny, technologiczny, naukowy czy poprawa warunkw bytowych.) Ryszard Kapuciski, jeden z najdoskonalszych kronikarzy wspczesnoci, niedawno napisa, e skuteczno oszustwa osiga si dziki trzem powizanym ze sob wybiegom, ktre s wiadomie stosowane w mediach, wiodcych prym w aranowaniu sporadycznych, przypominajcych 87

karnawa wybuchw publicznego zainteresowania pooeniem biednych tego wiata." 16 Po pierwsze - wiadomoci o godzie: ostatni, cho dyskusyjny powd, by przerywa codzienn obojtno; z zasady pojawiaj si wraz z patetycznym przypomnieniem, e te same dalekie kraje, gdzie ludzie, jak widzielimy w telewizji", umieraj z godu, s ojczyzn Azjatyckich Tygrysw", wietlanych przykadw, jak wycign korzyci z nowych, pomysowych i odwanych strategii. Nie ma znaczenia, e wszystkie tygrysy" razem wzite stanowi zaledwie 1 procent ludnoci Azji. Ilustruj to, co naleao dowie, a mianowicie, e godne opakania pooenie godnych leni jest ich wasnym wyborem: rozwizania alternatywne istniej, i to w zasigu rki, ale nie korzysta si z nich z powodu braku przemysu lub odpowiednich rozwiza. Przesanie, ktre stoi za t informacj, mwi, e biedni s sami winni swemu losowi i sami ponosz odpowiedzialno za swoje pooenie; mogli przecie, tak jak tygrysy", wybra atwy up, ktry nie ma nic wsplnego z tygrysim apetytem. Po drugie, wiadomoci maj taki scenariusz i s tak zredagowane, by problem biedy i pozbawienia praw zredukowa do problemu samego godu. Dziki takiej strategii osiga si dwa cele za pomoc jednego ruchu: zmniejsza si rzeczywist skal ndzy (800 milionw ludzi jest stale niedoywionych, podczas gdy okoo 4 miliardw - dwie trzecie populacji naszego globu - yje w biedzie), a zadanie sprowadza si do tego, by znale jedzenie dla godujcych. Ale, zwraca uwag Kapuciski, takie przedstawienie problemu biedy (jako przykad moe suy artyku analizujcy problem wiatowej biedy, ktry niedawno zosta opublikowany w The Economist" pod tytuem How to feed the world [Jak nakarmi wiat?]) niesychanie ponia ludzi, ktrym rzekomo chcemy pomc,, i w rzeczywistoci odmawia im penego czowieczestwa". Rwnanie bieda =

gd" ukrywa wiele innych, bardzo zoonych aspektw ndzy: przeraliwe warunki mieszkaniowe, choroby, analfabetyzm, agresj, rozpad rodzin, osabienie wizw spoecznych, brak przyszoci i bezproduktywno" - bolczki, ktrych nie ulecz wzbogacane w proteiny herbatniki i mleko w proszku. Kapuciski wspomina, jak wdrujc przez afrykaskie miasteczka i wsie, spotyka dzieci, ktre ebray nie o chleb, wod, czekolad czy zabawki, lecz o dugopis: chodziy do szkoy, lecz nie miay czym pisa na lekcjach". Dodajmy, e w budzcych groz wizerunkach godu przedstawianych w mediach unika si skrztnie wszystkiego, co mogoby doprowadzi do ich skojarzenia z odbieraniem ludziom moliwoci zarobkowania i likwidacj miejsc pracy, czyli z globalnymi przyczynami lokalnej biedy. Pokazuje si cierpicych gd ludzi, jednak jakkolwiek by widz wyta wzrok, nie zobaczy ani jednego narzdzia, kawaka ziemi ornej czy sztuki byda i nie usyszy nic na ich temat. Jak gdyby nie istnia aden zwizek midzy rutyn pustych poucze rusz si i zrb co", skierowanych do biednych w wiecie nie potrzebujcym wicej pracy, z pewnoci za nie tam, gdzie goduj patrzcy z ekranu ludzie, a pooeniem tych, ktrych stumionym impulsom moralnym proponuje si karnawa kiermaszu na cele dobroczynne". Bogaci s globalni", ndza - lokalna; midzy nimi nie istnieje jednak zwizek, przynajmniej nie w spektaklu o karmieniu godnych. Enjorlas, jeden z bohaterw dziea Victora Hugo, na chwil przed mierci na jednej z XIX-wiecznych barykad woa z nostalgi w gosie: Wiek dwudziesty bdzie wiekiem szczliwym". Kiedy jednak w wiek nadszed, ta sama technologia, ktra podtrzymywaa t obietnic, rwnoczenie uniemoliwia jej spenienie" - mwi Ren Passet. Zwaszcza w poczeniu z zagorza polityk wiatowej liberalizacji wymiany i przepywu kapitau". Wirtualne technologie, ktre skutecznie radz sobie z czasem i przestrzeni, potrzebuj niewiele czasu, by obnay i wyjaowi 89

przestrze. Dziki nim kapita staje si prawdziwie globalny. Sprawiaj one take, e ci, ktrzy nie potrafi naladowa nowego, nomadycznego sposobu funkcjonowania kapitau ani te go powstrzyma, zastanawiajc si, skd nadesza klska, bezradnie obserwuj, jak ich sposoby utrzymania i zarobkowania dematerializuj si i znikaj z oczu. By moe przemieszczanie rodkw finansowych na skal wiatow jest rwnie niematerialne jak sie, za ktrej pomoc odbywaj si te podre. Jednak lady, jakie pozostawiaj one w lokalnej rzeczywistoci rnych miejsc na ziemi, s dotkliwie namacalne i prawdziwe: jakociowa depopulacja", zniszczenie gospodarki lokalnej, zdolnej niegdy do zapewnienia utrzymania miejscowej ludnoci, wykluczenie milionw ludzi, ktrych ekonomia globalna nie jest w stanie wchon, i Po trzecie - widowisko, w ktre media przeobraaj katastrofy, oprcz tego, e rozadowuje nagromadzone sentymenty moralne, wzmaga te i wzmacnia zwyk, codzienn moraln obojtno. Dugofalowe skutki takiego dziaania powoduj, e rozwinita cz wiata otacza si sanitarnym kordonem niezaangaowania, buduje Mur Berliski na skal globaln; wszystkie informacje stamtd, spoza muru, to obrazy wojny, grabiey, zbrodni, chorb zakanych, godu, narkomanii i uchodcw, czyli tego, co stanowi dla nas zagroenie". Z rzadka tylko, w tonie nieodmiennie uspokajajcym i bez zwizku ze scenami z wojen cywilnych i masakr, wspomina si o morderczej broni, ktrej si przy tym uywa. Jeszcze rzadziej (jeeli w ogle) przypomina si nam o tym, o czym dobrze wiemy, lecz wolimy nie sysze: e caa bro, dziki ktrej odlege ojczyzny innych zmieniaj si w pola mierci, pochodzi z naszych fabryk, zazdronie strzegcych swych zamwie oraz dumnych z wysokiej wydajnoci i konkurencyjnoci na rynkach wiatowych - yciowej podstawy naszego wasnego dobrobytu. W wiadomoci publicznej osadza si spjny wizerunek I 90

wewntrznej brutalnoci i agresji - ze ulice" i zakazane dzielnice", kraina gangw - przerysowany obraz obcego, nieludzkiego wiata poza moralnoci i moliwoci zbawienia. Prby ratowania tego wiata przed najgorszymi konsekwencjami jego wasnej brutalnoci przynosz jedynie chwilowy efekt i na dusz met skazane s na fiasko - z liny ratowniczej nietrudno zrobi stryczek. Skojarzenie mieszkacw miejsc, ktre s daleko" ze zbrodni, zarazami i grabie odgrywa jeszcze inn wan rol: wziwszy pod uwag to, jak s potworni, mona tylko dzikowa Bogu za to, e uczyni ich mieszkacami o d l e g y c h m i e j s c " , i modli si, by takimi pozostali. Pragnienie godnych, by by tam, gdzie jedzenia jest pod dostatkiem, skonni bylibymy uwaa za naturalne dla rozumnych jednostek ludzkich; nasze sumienie uznaoby za dobre i moralne pozwoli im, by dziaali zgodnie ze swym pragnieniem. Wanie z powodu swej niezaprzeczalnej racjonalnoci i moralnej poprawnoci racjonalny i moralnie wiadomy wiat jest tak stropiony perspektyw masowych migracji biednych i godnych. Trudno jest bez poczucia winy odmwi biednym i godnym prawa, by udali si tam, gdzie jest wicej jedzenia, i nie sposb przedstawi przekonujce argumenty, ktre by dowiody, e migracja byaby z ich strony decyzj nieracjonaln. Ta prba si doprawdy budzi groz: trzeba innym odmwi tego samego prawa swobodnego poruszania si, ktre wychwalamy jako najwysze z osigni globalizacji wiata i uznajemy za gwarancj rosncego dobrobytu... W zwizku z tym obrazy barbarzystwa panujcego w krajach, gdzie yj potencjalni imigranci, s bardzo porczne. Podbudowuj decyzj, na ktrej poparcie brak argumentw natury racjonalnej i moralnej. Pomagaj utrzyma ludno lokaln" w ryzach lokalnoci, pozwalajc ludziom globalnym" podrowa z czystym sumieniem.

Rozdzia 4 TURYCI I WCZDZY Dzisiaj wszyscy jestemy w ruchu. Wielu z nas zmienia miejsce pobytu, przeprowadzajc si lub podrujc tam i z powrotem do miejsc, ktre nie s naszym domem. Inni, by uda si w podr, nie musz nawet wychodzi z domu: moemy mkn przez Sie, owic na ekranie komputera wiadomoci z drugiego koca wiata i mieszajc je ze sob. Wikszo z nas jest w ruchu nawet wtedy, gdy fizycznie stoimy w miejscu; kiedy wpasowani w krzeso z pilotem w doni przeskakujemy z kanau na kana telewizji kablowej czy satelitarnej, przenoszc si z jednego obcego miejsca w drugie z szybkoci o wiele wiksz ni ponaddwikowe odrzutowce i rakiety kosmiczne, nigdzie jednak nie pozostajc na duej, zawsze jako gocie, nigdy nie czujemy si u s i e b i e . W wiecie, ktry zamieszkujemy, wydaje si, e odlego nie ma duego znaczenia. Czasami wyglda na to, e istnieje jedynie po to, by mona j byo zlikwidowa; jakby przestrze cigle zapraszaa do tego, by j zlekceway, obali, zanegowa. Przestrze przestaa by przeszkod - potrzeba tylko uamka sekundy, by j zdoby. Nie ma ju naturalnych granic" ani te miejsc w sposb oczywisty nadajcych si do zamieszkania. Niezalenie od tego, gdzie w danej chwili si znajdujemy, zawsze wiemy, e moglibymy by w jakimkolwiek innym miejscu. Coraz mniej mamy wic powodw, by przebywa w jakim okre92

lonym miejscu, a w zwizku z tym czsto odczuwamy palc potrzeb, by taki powd znale - lub stworzy. Dowcipne powiedzenie Pascala stao si proroctwem, i to proroctwem spenionym: faktycznie yjemy w dziwacznym krgu, ktrego rodek jest wszdzie, a obwd nigdzie (albo moe na odwrt, kto wie?). Take w sensie duchowym jestemy wszyscy podrnikami. Jak ujmuje to Michael Benedikt, zaczyna si kwestionowa w ogle znaczenie pooenia geograficznego, niezalenie od skali. Stajemy si nomadami, ktrzy s stale w kontakcie." 1 Jestemy w ruchu take w innym, gbszym znaczeniu, niezalenie od tego, czy wyruszamy w drog albo przeskakujemy z kanau na kana i czy to lubimy, czy wrcz przeciwnie - robimy z niechci. Pojcie stanu spoczynku", bezruchu ma sens jedynie w wiecie, ktry stoi w miejscu lub przynajmniej tak wyglda; tam, gdzie s solidne mury, wytyczone drogi i znaki, ktre maj czas zardzewie w jednym miejscu. Nie mona trwa w bezruchu na ruchomych piaskach. Podobnie nie da si sta nieruchomo" w naszym pno-, czy te ponowoczesnym wiecie, gdzie punkty odniesienia - jak umieszczone na wzkach ruchome tablice reklamowe - maj irytujcy zwyczaj: znikaj z pola widzenia, zanim zdymy do koca przeczyta umieszczon na nich instrukcj, nie mwic ju o przyswojeniu jej sobie i zastosowaniu. Nie tak dawno profesor Ricardo Petrella z Katolickiego Uniwersytetu w Louvain dobrze podsumowa t sytuacj, piszc: Globalizacja, poprzez masowe i powszechne ograniczenie dugoci ycia produktw i usug, popycha gospodarki ku produkcji tego, co efemeryczne i ulotne, a take niepewne i nietrwae: czasowe zatrudnienie, praca na p etatu czy na godziny."2,okciami torujc sobie drog w gstym, ciemnym, wybujaym, nie strzyonym" gszczu wiatowej konkurencji, aby znale si w krgu wiata jupiterw publicznej uwagi, 93

towary, usugi i informacje musz wzbudza podanie, a zatem powinny skusi potencjalnych konsumentw, jednoczenie odwracajc ich uwag od konkurencji. Jednak skoro tylko uda im si to osign, szybko musz ustpowa miejsca innym przedmiotom podania - inaczej globalny pd za zyskiem i jeszcze wikszym zyskiem (nazywany wzrostem gospodarczym) stanie w miejscu. Napdem wspczesnego przemysu w coraz wikszym stopniu staje si produkcja atrakcji i pokus. Natur atrakcji jest za to, e prbuj kusi jedynie tak dugo, jak dugo uda im si wabi z dystansu, ktry nazywamy przyszoci - kiedy ulegnie si pokusie, jej ywot jest ju krtki: zaspokojone podanie przestaje istnie. Pogo za nowymi pragnieniami, bardziej ni za ich zaspokojeniem, nie ma jasno okrelonego koca. Dla kadego pojcia granicy" niezbdny jest wymiar czasoprzestrzenny. Jeeli pozbawimy pragnienie oczekiwania", to oczekiwanie pozbawione-zostanie pragnie. Kiedy kade opnienie mona skrci do jednej chwili, a ycie ludzkie moe obj nieskoczenie wiele wydarze-w-czasie; kiedy kady dystans zdaje si ulega zredukowaniu do wspobecnoci i w zasadzie adna skala odlegoci nie wydaje si zbyt dua dla poszukiwacza nowych dozna -jakie znaczenie mogoby nie pojcie granicy"? Bez sensu, bez sensownego znaczenia, magiczne koo pokus i pragnie nie moe przesta si krci. Bardzo powane nastpstwa tego stanu rzeczy dotycz zarwno tych, ktrzy stoj wysoko w hierarchii spoecznej, jak znajdujcych si na jej dole. Trafnie uj to Jeremy Seabrook: Biedy nie mona wyleczy", poniewa nie jest ona objawem choroby kapitalizmu. Raczej odwrotnie: stanowi dowd jego wietnego zdrowia, impuls do jeszcze wikszej akumulacji i wysikw [...] Nawet najbogatsi na wiecie skar si, e musz sobie pewnych rzeczy odmawia [...] Nawet najbardziej uprzywilejowani musz walczy z wewntrzn potrzeb kupowania.3 i 94

BYC KONSUMENTEM W SPOECZESTWIE KONSUMPCYJNYM

Nasze spoeczestwo jest spoeczestwem konsumpcyjnym, ( Kiedy mwimy o spoeczestwie konsumpcyjnym, chodzi nam o co wicej ni tylko o trywialne stwierdzenie, e wszyscy jego czonkowie konsumuj; wszyscy ludzie, wicej, wszystkie istoty ywe konsumuj" od niepamitnych czasw. Chodzi nam o to, e nasze spoeczestwo jest konsumpcyjne" w podobnie gbokim i podstawowym znaczeniu, jak spoeczestwo naszych przodkw - nowoczesne spoeczestwo w fazie tworzenia swych podstaw, na przemysowym etapie rozwoju - byo spoeczestwem produkcyjnym". Owo nowoczesne spoeczestwo starszego typu zatrudniao swych czonkw przede wszystkim jako wytwrcw i onierzy, a sposb, w jaki ich ksztatowao, i zasady", ktre im stawiao przed oczami, miay pobudza obywateli do podjcia obowizkw wynikajcych z odgrywania wspomnianych rl spoecznych. Norm, ktrej realizacji spoeczestwo to wymagao od swoich czonkw, bya ch odegrania tych dwch rl i umiejtnoci potrzebne do tego celu. Jednak na obecnym - pnonowoczesnym, jak nazywa go Giddens, w fazie drugiej nowoczesnoci (Beck), surmodern (Balandier) czy te ponowoczesnym - etapie rozwoju spoeczestwo nowoczesne nie potrzebuje specjalnie ani masowej przemysowej siy roboczej, ani pochodzcej z poboru armii. Potrzebuje natomiast swych czonkw jako konsumentw. Sposb, w jaki ksztatowani s przez wspczesne spoeczestwo jego obywatele, podporzdkowany jest przede wszystkim roli konsumenta, jak maj do odegrania. Norm, ktrej realizacji nasze spoeczestwo wymaga od swoich czonkw, jest ch odegrania tej roli oraz umiejtnoci potrzebne do tego celu. Oczywicie, rnica midzy yciem w naszym spoeczestwie a funkcjonowaniem w spoeczestwie naszych 95

poprzednikw nie polega po prostu na porzuceniu jednej roli i podjciu drugiej. Ani na jednym, ani na drugim etapie swego rozwoju spoeczestwo nowoczesne nie mogo obej si bez tych, ktrzy produkuj przeznaczone do konsumpcji rzeczy; oczywicie czonkowie obu tych spoeczestw te konsumuj. Rnica midzy dwoma fazami nowoczesnoci polega jedynie" na tym, co jest priorytetem i na co kadzie si najwikszy nacisk. Jednak to przesunicie nacisku spowodowao ogromne rnice w kadej praktycznie dziedzinie ycia spoecznego, kulturalnego i ycia jednostki. j Rnice s tak gbokie i wielopostaciowe, e mamy pene prawo traktowa nasze spoeczestwo jako formacj innego rodzaju - spoeczestwo konsumpcyjne. Konsument yjcy w spoeczestwie konsumpcyjnym zdecydowanie rni si od konsumentw ze wszystkich istniejcych dotd spoeczestw. Jeeli filozofowie, poeci i kaznodzieje naszych przodkw rozwaali, czy pracuje si, eby y, czy te yje po to, by pracowa, to wspczenie najczciej roztrzsanym dylematem jest to, czy musimy konsumowa, eby y, czy te yjemy, a wic moemy konsumowa; czy cigle jeszcze potrafimy oddzieli ycie od konsumpcji i czy czujemy tak potrzeb. W sytuacji idealnej wszystkie nabyte nawyki powinny tworzy rodzaj paszcza, ktry okrywa konsumenta nowego rodzaju tak, jak protestanckiego witego spowija miay inspirowana moralnie pasja zawodowa i pragnienie zysku (wedug powtarzajcego za Baxterem Maksa Webera): niczym lekka peleryna, ktr w kadej chwili mona odoy na bok" 4 . Nawyki rzeczywicie zmieniaj si cigle, codziennie i przy pierwszej nadarzajcej si okazji; nigdy nie maj szansy zmieni si w elazne prty klatki (z wyjtkiem metanawyku, jakim jest nawyk zmiany nawykw"). W sytuacji idealnej konsument nie powinien z niczego korzysta z wielkim przekonaniem, nic nie powinno nakazywa zobo96

wiza dopki mier nas nie rozczy", adnych potrzeb nie powinno si uwaa za zaspokojone w peni, adnych pragnie za ostateczne. Zastrzeenie do nastpnego razu" powinno towarzyszy kademu lubowi wiernoci i kademu zobowizaniu. Tym, co si liczy, jest ulotno, immanentna czasowo wszystkich zobowiza, waniejsza od nich samych; zreszt zobowizania nie mog trwa duej ni czas potrzebny na skonsumowanie przedmiotu podania czy te raczej czas konieczny, by wypalio si samo podanie. Fakt, e konsumpcja wymaga czasu, jest w rzeczywistoci utrapieniem spoeczestwa konsumpcyjnego i najwikszym zmartwieniem tych, ktrzy dobrami konsumpcyjnymi handluj. Spektakularna kariera teraz", wywoana rozwojem technologii ciskania czasu", wyranie wspbrzmi z logik gospodarki nastawionej na konsumenta: konsument powinien by zadowolony w j e d n e j c h w i l i , i to w podwjnym znaczeniu tego sowa. Oczywicie dobra konsumpcyjne powinny przynosi satysfakcj natychmiast, nie wymagajc specjalnych umiejtnoci ani dugich przygotowa; jednak zadowolenie powinno si take skoczy w bez-czasie", to znaczy w chwili, gdy koczy si czas potrzebny do ich skonsumowania, ktry zreszt powinien zosta ograniczony do minimum. Niezbdn redukcj czasu osiga si z najwikszym powodzeniem, jeeli konsumenci nie potrafi skoncentrowa uwagi lub skupi podania na jednym przedmiocie przez duszy czas; jeli s niecierpliwi, impulsywni, niespokojni, a nade wszystko atwo popadaj w eufori i rwnie atwo trac zainteresowanie. W kulturze spoeczestwa konsumpcyjnego chodzi przede wszystkim o to, by zapomina, a nie by si uczy nowych rzeczy. Nie da si ukry, e jeeli pozbawimy pragnienie oczekiwania, a oczekiwanie pragnienia, zdolnoci konsumpcyjne konsumentw mona rozcign daleko poza ograniczenia wynikajce z zaspokoje97

nia naturalnych czy nabytych potrzeb; take fizyczna trwao przedmiotw podania nie jest ju duej konieczna. Tradycyjny zwizek midzy potrzeb a jej zaspokojeniem ulega odwrceniu: obietnica i nadzieja zaspokojenia potrzeby pojawiaj si wczeniej ni ona sama - zawsze bardziej intensywna i zniewalajca ni inne. Waciwie obietnica jest tym bardziej atrakcyjna, im o mniej oczywist i znan potrzeb chodzi; dowiadczenia, 'o ktrych istnieniu si nie wiedziao, sprawiaj mnstwo frajdy, a dobry konsument uwielbia przygody i przyjemnoci. Dla dobrego konsumenta rzecz jest pokus nie dlatego, e stanowi nadziej na zaspokojenie potrzeb, ktre nim targaj, lecz poniewa obiecuje burze poda nigdy dotd nie przeczuwanych i nie przeywanych Gatunek konsumenta, ktry pocz si i narodzi w spoeczestwie konsumpcyjnym, najbardziej sarkastycznie opisany zosta przez Johna Carolla, ktry wykorzysta zjadliw, lecz prorocz karykatur ostatniego czowieka" Nietzschego (patrz bdca w druku ksika Carolla Ego and Soul: A Sociology of Modern West in the Search of Meaning [Ego i dusza. Socjologia wspczesnego Zachodu w poszukiwaniu znaczenia"]: Etos tego spoeczestwa gosi: jeli czujesz si le - jedz! [...] Konsument jest peen melancholii, a biorc pod uwag, e dolegliwo bierze si z poczucia pustki, zimna, paskoci, odczuwa on potrzeb wypenienia swego wntrza czym ciepym, smacznym, dajcym energi. Oczywicie nie musi to by jedzenie: Beatlesi czuli si szczliwi w rodku" [happy inside] dziki konsumpcji troch innego rodzaju. Pochanianie jest drog do zbawienia: konsumuj i bd zadowolony! [...] Rwnoczenie - niepokj, mania bezustannych zmian, ruchu, pogo za rnorodnoci: usi bez ruchu znaczy umrze. [...] Konsumeryzm jest wic spoeczn analogi choroby psychicznej zwanej depresj, ktrej objawami s rwnoczenie osabienie i bezsenno. 98

Dla konsumentw w spoeczestwie konsumpcyjnym bycie w ruchu - pogo, poszukiwanie, nieznalezienie, a waciwie nieznalezienie jeszcze" - to nie dolegliwoci, lecz obietnica rozkoszy, a moe wrcz sama rozkosz. Dla nich przybycie do celu podry staje si przeklestwem. (Maurice Blanchot napisa kiedy, e pytanie ma zawsze pecha, ktrym jest odpowied; mona by rzec, e podanie ma pecha, ktrym jest zaspokojenie.) Gra, w ktrej bierze udzia konsument, to nie dza kupowania i posiadania, nie gromadzenie dbr w materialnym, namacalnym sensie tego sowa; tutaj chodzi o wzbudzenie nowych, nie znanych dotd wrae. Konsumenci s przede wszystkim zbieraczami w r a e ; kolekcjonuj r z e c z y jedynie wtrnie, jako pochodne dozna. Mark C. Tylor i Esa Saarinen trafili w samo sedno sprawy: podanie nie poda zaspokojenia. Wrcz przeciwnie, podanie poda podania." 5 W kadym razie podanie konsumenta idealnego. Perspektywa podania, ktre blaknie i rozmywa si; moliwo, e w zasigu wzroku nie bdzie niczego, co potrafioby je rozbudzi na nowo; wizja, e bdzie si wydanym wiatu, gdzie nie ma nic, czego by mona byo poda - musi by dla idealnego konsumenta ponurym horrorem (i oczywicie koszmarem straszcym po nocach sprzedawcw dbr konsumpcyjnych). eby moliwoci konsumpcyjne konsumentw wzrastay, nie wolno im pozwoli na odpoczynek. Trzeba utrzymywa ich zawsze w pogotowiu, czujnych, stale wystawionych na nowe pokusy, i pielgnowa w nich bez przerwy stan nigdy nie sabncego podniecenia, a take stan cigej podejrzliwoci i permanentnego zniechcenia. Atrakcje, ktre przycigaj ich uwag, powinny potwierdza wtpliwoci, obiecujc zarazem moliwo przeamania znudzenia: Mylisz, e wszystko ju widziae? Nic nie widziae, stary!' 99

Czsto mwi si, e rynek dbr konsumpcyjnych uwodzi swych klientw. Jednak eby byo to moliwe, musz istnie konsumenci, ktrzy c h c by uwiedzeni - tak jak dyrektor fabryki, ktry eby rzdzi robotnikami, potrzebuje zaogi wdroonej do przestrzegania dyscypliny i wykonywania polece). W prawidowo dziaajcym spoeczestwie konsumpcyjnym konsumenci aktywnie szukaj sytuacji, w ktrej mona by ich uwie. ycie ich dziadkw-producentw mierzone byo identycznymi obrotami tamy produkcyjnej. Oni za dla odmiany yj od jednej atrakcji do drugiej, od pokusy do pokusy; zaledwie wywsz jeden smakoyk, ju zaczynaj szuka kolejnego; tylko pokn jedn przynt, ju si rozgldaj w poszukiwaniu innej - a kada atrakcja, pokusa, smakoyk i przynta jest nowa, odmienna od znanych do tej pory i bardziej przycigajca uwag. Dla dojrzaych konsumentw z prawdziwego zdarzenia takie zachowanie stanowi przymus, konieczno. Niemniej im samym ten mus", zinternalizowany nacisk, niemono ycia w inny sposb, jawi si jako wolna wola. Rynek prawdopodobnie wybra ich ju na konsumentw i odebra wolno wyboru: nie potrafi lekceway jego umizgw. Jednak podczas kadej kolejnej wizyty w centrum handlowym czy usugowym konsumenci maj wszelkie powody, by sdzi, e to oni, moe nawet wycznie oni, tutaj rzdz. To oni wydaj sdy, krytykuj, dokonuj wyboru. W kocu przecie mog zrezygnowa z wyboru kadej moliwoci - a jest ich nieskoczenie wiele. Z jednym wyjtkiem: nie mog zrezygnowa z wyboru moliwoci samego dokonania wyboru; ten wybr jednak nie wydaje si wyborem. To wanie konsumenci, cigle dni nowych wrae i szybko nudzcy si kad atrakcj, oraz wiat, ktry, z punktu widzenia gospodarczego, politycznego, oraz indywidualnie dla kadego czowieka, uleg pod dyktando rynku dbr konsumpcyjnych wielostronnym przeksztac 100

niom i, jak rynek, jest gotw uzalenia od siebie ludzi i zmienia atrakcje ze stale rosnc prdkoci, przyczyniaj si wsplnie do tego, e z prywatnych map wiata oraz planw yciowej drogi znikaj wszystkie na stae ustawione znaki: czy to ze stali, betonu, czy te ustanowione przez wadze. W rzeczywistoci podrowanie jest dla konsumenta o wiele przyjemniejsze ni dotarcie do celu; to ostatnie ma stch wo koca drogi oraz gorzki smak monotonii i stagnacji, ktre unicestwiyby wszystko, w czym konsument - konsument idealny - widzi sens ycia i dla czego yje. Uywa wiata, cieszc si tym, co ma do zaoferowania, mona na wiele sposobw: nie wolno jedynie zakrzykn za Faustem Goethego: Trwaj, chwilo! Jeste pikna!" Konsument jest czowiekiem w ruchu i takim musi pozosta.

ROZDWOJENI, ALE W CIGYM RUCHU


i

Nawet najbardziej wytrawni i spostrzegawczy mistrzowie sztuki dokonywania wyborw nie mog i nie potrafi wybra spoeczestwa, w ktrym przychodz na wiat - w ten sposb wszyscy jestemy w podry, czy nam si to podoba, czy nie. Nikt nas zreszt nie pyta o zdanie. Jestemy rzuceni na rodek morza bez map i kompasu; boje zatony albo ich nie wida - mamy tylko dwie moliwoci: cieszy si z zapierajcych dech wizji nowych odkry przed nami albo dre ze strachu przed zatoniciem. Natomiast szukanie azylu w bezpiecznym porcie jest pozbawione realnych podstaw; mona pj o zakad, e to, co dzisiaj wyglda na spokojn przysta, szybko zostanie unowoczenione, park atrakcji, deptak spacerowy lub zatoczony bulwar i molo zastpi senne hangary i szopy na odzie. Poniewa trzecia moliwo jest nie do zrealizowania, eglarzowi pozostaje jedna z dwch pozostaych, wybrana 101

przez niego lub podyktowana zrzdzeniem losu; niebagateln rol odgrywaj tutaj, rzecz jasna, jego umiejtnoci oraz stan odzi. Im statek mocniejszy, tym mniej powodw, by lka si sztormu i wysokiej fali. Jednak nie wszystkie dki nadaj si do wypynicia w morze. Im wicej zatem moliwoci swobodnej eglugi, tym czciej losy eglarzy zmierzaj ku polaryzacji, a przepa midzy jej biegunami staje si coraz wiksza. Rejs, ktry dla dobrze wyposaonego jachtu jest przyjemn przygod, dla sfatygowanej szalupy moe okaza si niebezpieczn puapk. W ostatecznym rozrachunku rnica midzy nimi oznacza ycie lub mier. Kadego mona o b s a d z i w roli konsumenta, kady moe c h c i e zosta konsumentem i odda si korzystaniu z moliwoci, jakie oferuje ten rodzaj ycia. Jednak nie kady m o e by konsumentem. Podanie nie wystarcza; by podanie stao si podane, dostarczajc wynikajcej z podania przyjemnoci, musimy mie nadziej, e uda nam si do przedmiotu podania zbliy. Nadzieja ta, ktr niektrzy ywi cakiem susznie, dla wielu innych pozostaje ponna. Wszyscy jestemy skazani na ycie wrd wyborw, jednak nie wszyscy dysponuj rodkami, by ich dokonywa. Podobnie jak wszystkie znane spoeczestwa, konsumpcyjne spoeczestwo ponowoczesne jest zhierarchizowane. Rne rodzaje spoeczestw mona okreli na podstawie tego, jak dziel one swoich czonkw na warstwy. W spoeczestwie konsumentw ludzi dzieli si na stojcych wyej" i niej" wedug s t o p n i a m o b i l n o c i , czyli swobody wyboru miejsca, w ktrym si znajduj. Jedna z rnic midzy stojcymi wyej" i stojcymi niej" polega na tym, e ci pierwsi mog pozostawi gdzie tych drugich, ale nie na odwrt. We wspczesnych miastach wystpuje apartheid a rebours": jedni mog sobie pozwoli na opuszczenie brudnych i smrodliwych rejonw, gdzie pozostaj ci, ktrych nie sta na przeprowadzk. Stao si tak ju w Waszyngtonie; podobnie dzieje si w Chicago, 102

Cleveland i Baltimore. W Waszyngtonie na rynku mieszkaniowym nie ma adnej dyskryminacji. A jednak wzdu 16 Ulicy (od zachodu) i Potomaku (na pnocnym zachodzie) przebiega niewidzialna granica, ktrej mieszkajcy poza ni staraj si nigdy nie przekracza. Wikszo nastolatkw mieszkajcych za niewidzialn, lecz doskonale namacaln granic, nigdy nie widziaa rdmiecia Waszyngtonu, jego przepychu, wystawnej elegancji i wyszukanych uciech. W ich yciu rdmiecie nie istnieje. Przez granic nie prowadzi si rozmw. Dowiadczenia yciowe s tak diametralnie rne, e nie bardzo wiadomo, o czym mieliby ludzie mieszkajcy po dwch stronach tej granicy rozmawia, gdyby przypadkiem spotkali si, by wymieni par zda. Jak powiedzia Ludwig Wittgenstein: Jeli lwy umiayby mwi, nie zrozumielibymy ich". Inna rnica: stojcy wyej" s zadowoleni z tego, e podruj wedug wasnego widzimisi, wybierajc cel podry w zalenoci od oferowanych atrakcji. Natomiast stojcym niej" od czasu do czasu zdarza si, e s wyrzucani z miejsc, w ktrych woleliby pozosta. (W 1975 roku pod opiek Wysokiej Komisji do spraw Uchodcw powoanej przy ONZ znalazy si 2 miliony przymusowych emigrantw. W 1995 roku byo ich 27 milionw.) Nawet jeli si nie przenosz, czsto ziemia, na ktrej yj, usuwa im si spod stp i tak czy inaczej s jakby w ruchu. Jeeli ruszaj w drog, to najczciej kto inny okrela ich miejsce przeznaczenia; rzadko bywa ono przyjemne i nie wybiera si go ze wzgldu na atrakcje, jakich mogoby dostarczy. Zamieszkuj miejsca nieprzyjemne i niegocinne, ktre chtnie by porzucili, ale nie maj dokd pj, bo nigdzie indziej ich nie przyjm i nie pozwol rozbi namiotu. Stopniowo cay wiat wycofuje wizy wjazdowe; nie odchodzi jednak od kontroli paszportowej. Jest ona cigle potrzebna, by moe nawet bardziej ni kiedykolwiek dotd, by uporzdkowa baagan, ktry mgby powsta z po103

wodu zniesienia wiz: pomaga oddzieli tych, dla ktrych wygody i atwiejszego podrowania wizy zostay zlikwidowane, od tych, ktrzy powinni byli siedzie w domu, a nie myle o podry. Dzisiaj zniesienie wiz wjazdowych w poczeniu ze wzmocnieniem kontroli imigracyjnej ma gbokie znaczenie symboliczne. Mona je potraktowa jako metafor nowej, tworzcej si stratyfikacji spoecznej. Wida jasno, e dostp do moliwoci poruszania si po wiecie sta si wspczenie najwyszej wagi czynnikiem klasyfikacji spoecznej. Odsania on jasno take globalny wymiar wszystkich przywilejw i ogranicze, choby wystpoway one na poziomie lokalnym. Niektrzy z nas ciesz si now swobod poruszania si sans papiers, podczas gdy inni z tych samych powodw nie mog trwa bez ruchu. Teraz wszyscy mog by wczgami, faktycznie lub potencjalnie; jednak midzy dowiadczeniami pojawi si przepa nie do przekroczenia, w zalenoci od tego, czy czowiek znajdowa si bdzie u szczytu, czy u dou skali swobody poruszania si. Modne okrelenie nomadzi", stosowane bez rnicy w odniesieniu do wszystkich yjcych w epoce ponowoczesnej, jest wysoce mylce, poniewa przemilcza gbokie rnice, ktre dziel od siebie dwa rodzaje dowiadcze, oddajc zarazem czce je podobiestwo w sposb bardzo powierzchowny.,. W rzeczywistoci zjawiska zachodzce na dwch biegunach wyznaczajcych gr i d tworzcej si hierarchii moliwoci poruszania si bardzo si rni; staj si one take coraz bardziej odizolowane od siebie nawzajem. Dla pierwszego wiata", wiata totalnej mobilnoci, przestrze przestaa by ograniczeniem i atwo si j przekracza zarwno w rzeczywistoci", jak i wirtualnie". Natomiast w drugim wiecie, wiecie tych, ktrzy skrpowani wizami lokalnymi", nie majc moliwoci poruszania si, musz biernie godzi si z kad zmian, jaka dotyka miejsca,/ 104

z ktrym s zwizani - rzeczywista przestrze szybko si zamyka. Ograniczenie to staje si jeszcze bardziej bolesne ze wzgldu na natrtno, z jak media ukazuj podbj przestrzeni i wirtualn moliwo" przekroczenia odlegoci, ktre cigle s nie do pokonania w rzeczywistoci niewirtualnej. Kurczenie si przestrzeni niweluje upyw czasu. Mieszkacy pierwszego wiata pogreni s w cigej teraniejszoci, a ich ycie jest cigiem epizodw higienicznie oddzielonych od przeszoci i przyszoci. Ludzie ci s stale zajci i cigle brakuje im czasu, poniewa adna chwila nie trwa - takie samo dowiadczenie jak poczucie, e czas jest wypeniony po brzegi. Natomiast ludzie porzuceni jak rozbitkowie na obszarze drugiego wiata s przygnieceni bezuytecznym ciarem nadmiaru czasu, ktrego nie maj czym wypeni. W ich czasie nic si nigdy nie zdarza". Nie kontroluj" oni czasu, ale te czas nie sprawuje nad nimi kontroli, tak jak sprawowa nad ich - podporzdkowanymi bezdusznemu rytmowi pracy przy tamie - przodkami, ktrym zegar wybija pocztek i koniec zmiany. Mog oni jedynie zabija czas, tak jak on ich powoli zabija. Mieszkacy pierwszego wiata yj w c z a s i e ; przestrze nie ma dla nich znaczenia, poniewa kad odlego pokonuje si w mgnieniu oka. Jean Baudrillard zawar to dowiadczenie w swej wizji hiperrzeczywistoci", gdzie tego, co wirtualne, nie da si ju oddzieli od tego, co rzeczywiste, poniewa jedno i drugie w tym samym stopniu posiada lub jest pozbawione obiektywnoci", zewntrznoci" i mocy wymierzania kar", ktre Emile Durkheim wymienia jako cechy kadej rzeczywistoci. W drugim wiecie natomiast ludzie zamieszkuj p r z e s t r z e : ocia, rozcigliw, nienaruszaln; przestrze, ktra wie czas i odbiera im moliwo sprawowania nad nim kontroli. Ich czas jest prny; w ich czasie nic si nigdy nie zdarza". Jedynie wirtualny czas telewizji ma struktur, rozkad - reszta to czas upywajcy w monotonnym tykaniu zegara: 105

przychodzi i odchodzi, nie stawiajc adnych wymaga i nie pozostawiajc adnego wyranego ladu. Jego osad pojawia si nagle, niechciany, bez zapowiedzi. Niematerialny, lekki i efemeryczny, pozbawiony czegokolwiek, co mogoby go wypeni sensem i nada mu ciar, czas nie ma wadzy nad zbyt realn przestrzeni, ktra ogranicza mieszkacw drugiego wiata. Dla tych, ktrzy zamieszkuj wiat pierwszy - coraz bardziej kosmopolityczny, eksterytorialny wiat ludzi globalnego biznesu, menederw globalnej kultury czy pracownikw wyszych uczelni i akademii naukowych - granice pastwowe rwna si z ziemi, podobnie jak znikaj one dla towarw o zasigu globalnym, kapitau i rodkw finansowych. Dla mieszkaca drugiego ze wiatw pitrz si coraz wyej mury kontroli imigracyjnej, prawa staego pobytu, polityki czystych ulic" i zerowej tolerancji". Fosy oddzielajce ich od upragnionych miejsc i wynionego zbawienia staj si coraz gbsze, a wszystkie mosty ju przy pierwszej prbie ich przekroczenia okazuj si zwodzone. Pierwsi podruj, bo maj na to ochot; podr sprawia im przyjemno i dostarcza rozrywki (zwaszcza jeli lec pierwsz klas albo prywatnym samolotem); namawia si ich do wojay, przekupuje i wita z umiechem i otwartymi ramionami, jeli tylko si na podr zdecyduj. Drudzy podruj ukradkiem, czsto nielegalnie, nierzadko pacc za miejsce w zatoczonej trzeciej klasie niezdatnego do eglugi, cuchncego statku wicej, ni ci pierwsi za pozacane luksusy business class". Po przyjedzie s le widziani, a jeli maj pecha, aresztuje si ich i deportuje niezwocznie.

PORUSZAMY SI W WIECIE WIAT PRZECHODZI OBOK NAS

Psychologiczne i kulturalne nastpstwa polaryzacji s ogromne. Larry Elliott w dzienniku The Guardian" z 10 listopada 106

1997 roku cytuje Dian Coyle, autork The Weightless World [Niewaki wiat"], ktra rozwodzi si nad rozkoszami, jakich jej dostarcza nowy, wspaniay, skomputeryzowany, elektroniczny i elastyczny wiat wielkich prdkoci i ruchu: Ludziom takim jak ja, wyksztaconym i dobrze zarabiajcym ekonomistom i dziennikarzom, obdarzonym pewn doz przedsibiorczoci, nowa elastyczno brytyjskiego rynku pracy dostarczya wspaniaych moliwoci." [Jednak kilka akapitw dalej ta sama autorka przyznaje, e dla ludzi, ktrzy nie posiadaj wystarczajcych kwalifikacji, nie dysponuj odpowiednim wsparciem rodzinnym czy oszczdnociami, coraz wiksza elastyczno sprowadza si do tego, e pracodawcy coraz bardziej ich wyzyskuj [...]".. Wszystkich, ktrzy pawi si w socu nowej elastycznoci brytyjskiego rynku pracy, Coyle prosi, by nie lekcewayli sw Lestera Thurowa i Roberta Reicha ostrzegajcych niedawno przed narastajcym niebezpieczestwem pogbiania si w USA spoecznej przepaci midzy bogat elit zaszywajc si w strzeonych rezydencjach" a bezrobotn, zuboa wikszoci". Agnes Heller wspomina. jak podczas jednego z dalekich lotw spotkaa kobiet w rednim wieku, pracujc w midzynarodowej firmie handlowej, ktra mwia w piciu jzykach i bya wacicielk trzech mieszka w rnych czciach wiata:
Cigle wdruje, odwiedza miejsca, zawsze tam i z powrotem. Sama, nie jako czonek wsplnoty, cho wielu ludzi postpuje tak samo jak ona [...] Kultura, do ktrej naley, nie jest kultur zwizan z pewnym miejscem; to kultura czasu. To kultura a b s o l u t n e j t e r a n i e j szoci. Sprbujmy jej towarzyszy w cigych podrach pomidzy Singapurem, Hongkongiem, Londynem, Sztokholmem, New Hampshire, Tokio, Prag... Zatrzymuje si w tym samym hotelu Hilton, je na drugie niadanie t sam kanapk z tuczykiem, albo, jeli ma ochot, 107

je chiskie jedzenie w Paryu, a francuskie w Hongkongu. Uywa takich samych faksw, telefonw i komputerw, oglda te same filmy i rozmawia o podobnych problemach z tym samym typem ludzi. Agnes Heller, ktra jak wielu z nas jest naukowcem-globtroterem, atwo si wczuwa w dowiadczenie anonimowej towarzyszki podry. Dodaje take co ze swojego ogrdka: Nawet zagraniczne uniwersytety nie s obce. Po wykadzie w Singapurze, Tokio, Paryu czy Manchesterze mona spodziewa si tych samych pyta. Nie s one obce, ale nie s te domem." Znajoma Agnes Heller nie ma domu, ale nie czuje si bezdomna. Gdziekolwiek si znajduje, czuje si swobodnie. Orientuje si na przykad, gdzie jest kontakt; z gry wie, co bdzie w menu; umie odczyta znaczenie gestw i aluzji; rozumie innych bez dodatkowych wyjanie."6 Jeremy Seabrook wspomina inn kobiet, Michelle, z komunalnej kamienicy w ssiedztwie: Kiedy miaa pitnacie lat, jej wosy jednego dnia byy rude, nastpnego blond, potem kruczoczarne; pniej miaa afro, jeszcze pniej wosy pozwijane w spiralne loki, a nastpnie warkocze, ktre z kolei obcia, strzygc si niemal na zero. [...] Jej wargi byy krwistoczerwone, potem fioletowe, a jeszcze pniej czarne. Twarz trupioblada, nastpnie brzoskwiniowa, a potem brunatna, jak odlana z brzu. W pogoni za marzeniami o ucieczce opucia dom w wieku szesnastu lat, by zamieszka ze swym chopakiem, ktry mia lat dwadziecia sze. [...] Majc osiemnacie lat, wrcia do matki z dwjk dzieci. [...] Usiada w swoim pokoju, z ktrego ucieka trzy lata wczeniej: ze cian patrzyy na ni cigle wyblake zdjcia wczorajszych gwiazd. Powiedziaa, e czuje si, jakby miaa sto lat. Sprbowaa wszystkiego, czego w yciu mona zakosztowa. Nie pozostao nic.7 Wsptowarzyszka podry Heller mieszka w wyimaginowanym domu, ktrego de facto nie potrzebuje, w zwizku 108

z czym jego nierzeczywisto nie przeszkadza jej wcale. Znajoma Seabrooka, posuszna nakazom wyobrani, ucieka z domu, ktremu ma za ze jego przytaczajc realno. Obydwie wykorzystuj wirtualno przestrzeni, ktra jednak kadej z nich oferuje inne moliwoci. Znajomej Heller pomaga zlikwidowa ograniczenia, ktre narzuca rzeczywisty dom: odebra przestrzeni materialno bez naraania si na niewygod i niepokoje, jakie pociga za sob bezdomno. Natomiast w wypadku ssiadki Seabrooka wirtualno przestrzeni osabia straszn i nienawistn wadz domu zamienionego w wizienie: powoduje rozpad czasu. Pierwsze dowiadczenie odbierane jest jako ponowoczesna wolno. Drugie wyglda raczej na ponowoczesna wersj niewolnictwa. Pierwsze dowiadczenie okrelone jest przez paradygmat t u r y s t y (nie ma znaczenia, czy podruje si dla przyjemnoci, czy w interesach)., Turyci, przedkadajc sodko-gorzkie sny o tsknocie za domem nad wygody domu, staj si wdrowcami - bo tak chc albo poniewa w tych warunkach" uwaaj to za najrozsdniejsz strategi yciow, czy te dlatego, e skusiy ich prawdziwe lub wyobraone przyjemnoci ycia owcy wrae". Jednak nie wszyscy wdrowcy s w drodze dlatego, e wol by w ruchu ni sta w miejscu albo chc zmierza wanie tam, gdzie id. Prawdopodobnie wielu z nich wolaoby pj gdzie indziej albo w ogle nie podjliby trudw wdrownego ycia, jeeli kto zapytaby ich o zdanie - nikt jednak tego nie zrobi. S w drodze, poniewa w wiecie skrojonym na miar turystw pozostanie w domu" wyglda na upokorzenie i niewdziczn harwk, a na dusz met i tak wydaje si niewykonalne. S w ruchu, poniewa popchnito ich do tego. Najpierw, si lub pod wpywem tajemniczego impulsu, ulegajc pokusie zbyt silnej, by si jej oprze, zostali duchowo wykorzenieni z miejsca, z ktrym przestali czy jakiekolwiek nadzieje. Za swj obo109

wizek yciowy uwaaj jedynie goszenie swobody. S w c z g a m i - ciemn stron ksiyca, ktry odbija wiato jasnego soca turystw i spokojnie poda za obrotami planet. To mutanci ponowoczesnej ewolucji, monstrualne odpady nowego wspaniaego gatunku; mietnisko wiata, ktry powici si usugom turystycznym. Turyci poruszaj si lub nie - w zalenoci od wasnego widzimisi. Odchodz, jeli gdzie indziej skusz ich nowe, nieznane moliwoci. Wczdzy wiedz, e niezalenie od wasnych chci nigdzie nie pozostan duej, bo gdziekolwiek by si zatrzymali, nigdzie nie s mile widzianymi gomi. Turyci s w ruchu, poniewa atrakcje dostpnego (globalnie) wiata s dla nich pokus nie do odparcia. Wczdzy s w ruchu, bo niegocinno dostpnego im (lokalnie) wiata staje si nie do zniesienia. Turyci podruj, bo chc podrowa; wczdzy - bo nie maj innego sensownego wyboru. Mona powiedzie, e wczdzy s turystami wbrew woli, ale okrelenie turysta wbrew woli" zawiera wewntrzn sprzeczno. Cho strategia turysty jest w duym stopniu koniecznoci w wiecie, w ktrym mury si przesuwaj, a drogi zmieniaj swj bieg, wolno wyboru stanowi esencj jego bytu. Jeli jej zabraknie, ycie turysty utraci ca sw atrakcyjno i poezj, stanie si nie do zniesienia. To, co dzi okrzyknito globalizacj", jest napdzane marzeniami i pragnieniami turystw, a jej drugim skutkiem - skutkiem ubocznym, lecz nieuniknionym -jest przemiana wielu ludzi we wczgw. Wczdzy to wdrowcy, ktrym odmwiono prawa bycia turystami. Nie pozwolono im arii tkwi w bezruchu (nie ma miejsca, ktre zapewnioby im stabilno, koniec podry, w ktr wyruszyli wbrew woli), ani te szuka sobie lepszego miejsca. (Wyzwolony spod wadzy przestrzeni, kapita nie potrzebuje ju wdrownych robotnikw, a jego najbardziej uniezaleniona od przestrzennych ogranicze, wysoko zaawansowana technologicznie awangarda w zasadzie w ogle nie 110

potrzebuje adnej najemnej siy roboczej, czy to wdrownej, czy zatrudnionej na stae. W ten sposb naciski, by ostatecznie znie cigle istniejce jeszcze bariery, ktre ograniczaj swobodny przepyw pienidzy i przysparzajcych pienidzy towarw oraz informacji, id rka w rk z presj, by kopa nowe fosy i wznosi nowe mury (zwane prawem imigracyjnym lub ustawami o narodowoci), zagradzajce drog tym, ktrzy w midzyczasie zostali wykorzenieni duchowo i fizycznie.8 Z i e l o n e w i a t o d l a t u r y s t w , c z e r w o n e d l a w c z g w . Przymusowe przywizanie do miejsca prowadzi do naturalnej selekcji, jeli chodzi o nastpstwa globalizacji. Szeroko zauwaalna i coraz bardziej niepokojca polaryzacja wiata i jego mieszkacw nie jest czynnikiem zewntrznym, czym obcym, co globalizacji przeszkadza, kod rzucan jej pod nogi; polaryzacja jest wynikiem globalizacji. Nie ma turystw bez wczgw. Turyci nie mog korzysta z wolnoci, jeli nie przywie si wczgw do miejsca.

ZCZENI NA DOBRE I ZE

Wczga to alter ego turysty. Jest te jego najbardziej zagorzaym wielbicielem - tym bardziej e nawet nie wyobraa sobie niewygd prawdziwego ycia turysty, o ktrych rzadko si wspomina. Jeli zapyta wczgi, jak chciaby y, gdyby mia nieograniczon moliwo wyboru - w odpowiedzi otrzymamy dokadny opis szczliwego jak w telewizji" ycia turysty. Wczga nie wyobraa sobie, e mona dobrze y inaczej ni turysta: nie ma innej utopii, nie ma wasnego programu politycznego ani wasnych celw. Jedyna rzecz, ktrej pragnie, to mc by turyst -jak my wszyscy... W wiecie, ktry nie zna spoczynku, by turyst oznacza jedyny moliwy do przyjcia i ludzki sposb bycia w cigym ruchu. 111

Zarwno turysta, jak i wczga s konsumentami, a pnonowoczesny i ponowoczesny konsument jest kolekcjonerem przey i zbieraczem wrae; ze wiatem cz go przede wszystkim zwizki natury e s t e t y c z n e j : odbiera wiat jako poywk dla wasnej wraliwoci, matryc do dowiadcze (w znaczeniu Erlebnisse, stanu przeywania, a nie Erfahrungen, czyli zdarze, ktre czowieka spotykaj), wedug ktrych tworzy on map wiata. I jeden, i drugi jest poruszony obietnic wrae, ktre pocigaj lub napeniaj odraz. Obaj smakuj wiat, jak wytrawni bywalcy muzew smakuj spotkanie w cztery oczy" z dzieem sztuki. Wsplna postawa wobec wiata sprawia, e staj si podobni do siebie, dziki czemu wczga, wczuwajc si w sytuacj turysty, a w kadym razie w wizerunek turysty, ktry sobie stworzy, moe zapragn y tak samo; natomiast turysta stara si o tym podobiestwie zapomnie za wszelk cen, chocia ku swemu przeraeniu nie moe go w peni ukry. Jak przypomina swym czytelnikom Jeremy Seabrook,9 tajemnica dzisiejszego spoeczestwa ley w rozwoju sztucznie wytworzonego i subiektywnego poczucia braku", poniewa nic nie moe zagraa bardziej" jego fundamentalnym zasadom ni fakt, e ludzie mogliby by w peni zadowoleni z produktw, ktre maj". Zatem to, co jest ju w ich posiadaniu - ulega deprecjacji i pomniejszeniu w porwnaniu z natrtnie rzucajc si w oczy parad szalonych przygd ludzi zamonych: Bogaci stali si przedmiotem powszechnego podziwu." Bogaci, postawieni obecnie na wieczniku jako bohaterowie, ktrych naley powszechnie podziwia oraz traktowa jako wzory do naladowania, byli kiedy self-made men. Ich ycie uosabiao dobroczynne skutki etyki pracy i rozsdku, ktre byy nierozcznie ze sob zwizane. To ju jednak przeszo. Dzisiaj przedmiotem podziwu jest bogactwo samo w sobie - bogactwo, ktre gwarantuje ycie spdzone 112

na zaspokajaniu wasnych, jak najdziwniejszych kaprysw, na rozrywce i marnotrawstwie. Wane jest to, co m o n a z r o b i , a nie to, co ma b y z r o b i o n e czy te co z r o b i n a l e y . Tym, co budzi w bogaczach powszechny podziw, jest cudowna moliwo wyboru wasnego ycia: tego, gdzie je spdzaj (teraz i potem), w jaki sposb i z kim; e bez wikszego wysiku mog wszystko zmienia wedug wasnego widzimisi, jakby nie istniay dla nich sytuacje, z ktrych nie ma ju odwrotu, i jakby nie wida byo koca ich kolejnych wciele; przyszo wydaje im si cigle bogatsza i bardziej podniecajca ni przeszo; a take - co rwnie wane - jedyn rzecz, jaka ma w ich wypadku znaczenie, jest zakres moliwoci, ktre dziki bogactwu stoj przed nimi otworem. Rzeczywicie wyglda na to, jakby ludzie ci kierowali si w swym postpowaniu estetyk konsumpcji; to nie posuszestwo etyce pracy, suche, powcigliwe nakazy rozumu czy znawstwo, nawet nie sukces finansowy le u podstaw ich uznanej wielkoci i prawa do powszechnego podziwu, lecz niecodzienne, a nawet frywolne gusty, ktrym ostentacyjnie hoduj. Jak podkrela Seabrook, biedni nie nale do innej kultury ni bogaci [...] musz y w wiecie, ktry zosta wymylony na uytek tych, co maj pienidze. Wzrost gospodarczy pogbia ich bied tak samo jak recesja i zastj." Rzeczywicie recesja oznacza wiksz bied i mniejsze moliwoci; jednak wzrost nakrca coraz bardziej szalecz parad konsumpcyjnych cudw, zwiastujc pogbianie si przepaci midzy pragnieniami a rzeczywistoci. Zarwno turystw, jak i wczgw przerobiono na konsumentw, ale wczga jest konsumentem w y b r a k o w a n y m. W rzeczywistoci nie moe on sobie pozwoli na dokonywanie wyrafinowanych wyborw, w czym konsumenci powinni celowa; ich moliwoci konsumpcyjne s tak ograniczone, jak rodki, ktrymi dysponuj. Ta wada sprawia, e pozycja wczgw w spoeczestwie jest nie113

pewna. Naruszaj normy i podkopuj istniejcy porzdek. Sama ich obecno wystarcza, by popsu frajd; nie napdzaj w aden sposb trybw spoeczestwa konsumpcyjnego ani nie przyczyniaj si do wikszego rozkwitu gospodarki zamienionej w przemys turystyczny. S bezuyteczni" w znaczeniu, w jakim sowo uytek" mona rozumie w spoeczestwie konsumentw czy turystw. A poniewa nie ma z nich adnego poytku, s take niechciani, co z kolei sprawia, e, napitnowani niechci, w sposb naturalny staj si wietnymi kandydatami na kozy ofiarne. Ich jedyn zbrodni jest to, e chc by tacy jak turyci, ale brakuje im rodkw, by mogli t ch zrealizowa. Turystom wczdzy wydaj si ordynarni, podejrzani i odpychajcy, i nie chc dobrowolnie przestawa w ich towarzystwie; ma to jednak o wiele gbsze przyczyny ni tylko szeroko naganiana sprawa publicznych kosztw" utrzymania wczgw. Turyci boj si wczgw z tych samych powodw, dla ktrych wczdzy widz w turystach swoich idoli i guru: w spoeczestwie wdrowcw, ktre jest stale w podry, turystyka i wczgostwo s dwiema stronami tej samej monety. Wczga, powtrzmy to raz jeszcze, jest alter ego turysty. Linia midzy nimi jest cienka i nie zawsze jasno wykrelona. atwo mona j niepostrzeenie przekroczy... Zawsze istnieje gdzie to odraajce podobiestwo, ktre sprawia, e tak trudno jest okreli, kiedy portret zaczyna by karykatur, a zdrowy okaz gatunku staje si mutantem i potworem. Wrd turystw znajduje si troch zwykych podrnych", zawsze udajcych si dokd, zawsze przekonanych, e obrali suszny kierunek podry i e podrowanie jest rzecz suszn; ci szczliwi turyci rzadko kiedy kopocz si tym, e ich wyprawy mogyby przeksztaci si we wczg. Podobnie wrd wczgw s tacy, ktrzy ju dawno dali za wygran i porzucili nadziej, e kiedykolwiek awansuj do rangi turystw. Niemniej pomidzy tymi dwo114

ma kracowymi wypadkami istnieje znaczna cz, by moe przewaajca wikszo spoeczestwa konsumentw-wdrowcw, ktrej czonkowie nie s do koca pewni swego aktualnego pooenia, a jeszcze mniejsz pewno maj co do tego, czy ich obecna sytuacja potrwa do jutra. Na drodze ley tyle skrek od bananw, na ktrych si mona polizgn, a krawniki s strome i atwo si potkn. Przecie kada praca jest zajciem okresowym, akcje mog rwnie dobrze pj w gr, jak spa, cena kwalifikacji, ktre ju posiedlimy, spada, bo pojawiaj si nowe umiejtnoci, ktre s bardziej w cenie; cenne nabytki, otaczane trosk, z ktrych dzisiaj jest si dumnym, trac na wartoci w mgnieniu oka, urocze osiedla staj si tandetne i pospolite, zwizki zawiera si do odwoania", wartoci, do ktrych warto dy, i cele, na ktre opaca si stawia, pojawiaj si i znikaj. Tak jak adna polisa nie zabezpiecza przed mierci, tak te adne z ubezpiecze, za ktrych pomoc turysta chroni swj styl ycia, nie zabezpiecza przed popadniciem we wczgostwo. Wczga jest zatem koszmarnym snem turysty, siedzcym w nim demonem, nad ktrym trzeba codziennie odprawia egzorcyzmy. Spojrzenie wczgi przyprawia turyst o dreszcze - nie z powodu tego, c z y m j e s t w c z g a , ale tego, c z y m m o e s t a s i t u r y s t a . Turysta usiuje wic zatuszowa obecno wczgi: przepdza ebrakw i bezdomnych z ulic miasta, spychajc ich daleko, do miejsc, w ktre si nie chodzi, do getta; domaga si ich wygnania lub zamknicia w wizieniu. W ten sposb desperacko, cho w ostatecznym rozrachunku na prno, usiuje pozby si swych lkw. W wiecie bez wczgw Gregor Samsa nigdy nie przeszedby przemiany w owada, a turyci nigdy nie obudziliby wczgw. w i a t b e z w c z g w jest u t o p i s p o e c z e s t w a tur y st w. Znaczna cz dziaa politycznych w spoeczestwie turystw -jak obsesja porzdku i prawa", kryminali115

zacja ubstwa, powtarzajce si ataki na darmozjadw itp. - daje si wytumaczy jako cige, uparte wysiki podniesienia rzeczywistoci spoecznej do poziomu utopii. Jednak kruczek polega na tym, e ycie turystw ani w poowie nie byoby tak przyjemne, gdyby wok nie istnieli wczdzy, uwiadamiajcy im, jaki jest alternatywny model ycia turysty; jedyny, jaki spoeczestwo wdrowcw dopuszcza. ycie turysty nie jest usane rami, a jeeli s w nim jakie re, to zwykle maj kolce. Trzeba cierpie wiele niedogodnoci, by mc korzysta ze swobd, jakie oferuje ycie turysty: nie mona zwolni biegu; niepewny jest wynik kadego wyboru; ryzyko, jakie pociga za sob kada decyzja - to najwiksze z nich, ale nie jedyne. Poza tym rado wyboru traci wiele ze swego powabu, kiedy m u s i si wybiera, a przygoda zostaje w duej mierze wyzuta z atrakcyjnoci, kiedy ycie staje si nieprzerwanym pasmem przygd. Jest wic kilka rzeczy, na ktre turysta mgby si uskara. Pokusa, by szuka innej, nieturystycznej" drogi do szczcia, jest cakiem realna. Nie mona jej nigdy wypleni do koca -jedynie oddali, a i to nie na dugo. Tym, co sprawia, e turysta yje dalej swoim yciem, co zmienia jego trudy w irytujce niedogodnoci o drugorzdnym znaczeniu i powoduje, e pokusa zmiany idzie w odstawk, jest wanie spojrzenie wczgi, na ktrego widok turyst przechodz dreszcze. Paradoksalnie wic ycie turysty staje si znoniejsze, a nawet przyjemniejsze wanie dlatego, e pojawia si w nim koszmarny alternatywny model egzystencji wczgi. Podobnym paradoksem jest fakt, e w interesie turystw ley ukazanie tej alternatywnej moliwoci w jak najczarniejszych barwach. Im mniej pontny jest los wczgi, tym lepiej smakuj turystom ich wdrwki. Im gorsza dola wczgw, tym lepiej by turyst. Gdyby nie byo wczgw, turyci musieliby ich wymyli... wiat wdrowcw potrzebuje jednych i drugich, zwizanych ze sob wzem 116

gordyjskim, ktrego nikt nie potrafi rozwiza. Jak si zdaje, nie ma te miecza, eby go przeci, ale te nikt go specjalnie nie szuka. Tak wic dalej pozostajemy w ruchu - turyci i wczdzy, a moe raczej w wikszoci na poy wczdzy, na poy turyci, w spoeczestwie konsumentw-wdrowcw. Nasze losy splecione s ze sob znacznie cilej, ni turyci s skonni przyzna. Losy oraz dowiadczenia yciowe zarwno turystw, jak i wczgw, prowadz do tego, e odbieraj oni wiat zupenie odmiennie. Inaczej te postrzegaj jego choroby oraz sposoby, ktrymi mona je uleczy - inaczej, lecz ponoszc podobne klski i podobnie przemilczajc wzajemne uzalenienie, w ktre uwikane s obydwie strony opozycji. Z jednej strony, w wypowiedziach rzecznikw globalizacji, wrd ktrych Jonathan Friedman wymienia intelektualistw majcych bliskie kontakty z mediami, sam inteligencj zatrudnion w mediach, a w pewnym sensie wszystkich, ktrzy mog sobie pozwoli na posiadanie kosmopolitycznej tosamoci" 10 , rysuje si pewna ideologia, albo raczej pojawiaj si milczco przyjmowane zaoenia, ktre uwiarygodniaj t ideologi przez prost odmow jej zakwestionowania: ten rodzaj zaoe, ktre Pierre Bourdieu opisa nie tak dawno jako doxa - dowd nie dyskutowany i nie przeznaczony do dys11 kusji" . Z drugiej strony sytuuj si dziaania ludnoci miejscowej i tych, ktrzy si zostali osadzeni w kontekcie lokalnym, a cilej, ktrzy prbuj z coraz wikszym powodzeniem zbija swj polityczny kapita na gniewie wzbierajcym tam, gdzie mieszkaj p r z y p i s a n i do z i e m i . Zderzenie, do ktrego dochodzi, nie tylko nie agodzi rozamu, ale go jeszcze pogbia, odwracajc polityczn wyobrani od prawdziwej przyczyny sytuacji, w ktrej obie 117

strony znalazy si z na pozr przeciwstawnych sobie powodw. Friedman podkpiwa sobie z kosmopolitycznego bekotu - ze wszystkich modnych terminw w rodzaju in-betweenness" [pomidzo"], dis-juncture" [roz-poczno"], trans-cendence" [przekroczalno"] itp., ktre nie tylko wyraaj dowiadczenie tych, co ju poodcinali kotwice, ju wyzwolonych", ale maj odnosi si take do jeszcze-nie-wyzwolonych", gdyby nie brzydka i odraajca skonno tych ostatnich do boundedness" [wiliwoci"] i essentialization" [esencjalizacji"]. Jest to jzyk uprzywilejowanych, ktry uzupeniaj wyraenia charakterystycznie nieostre, jak wsplna natura ludzka" czy przyszo nas wszystkich". Friedman stawia jednak pytanie o to, dla kogo ta kulturalna wdrwka jest rzeczywistoci? W dzieach ludzi przekraczajcych granice epoki postkolonialnej to zawsze poeta, artysta czy intelektualista dowiadczaj przemieszczenia i obiektywizuj je w postaci drukowanego sowa. Ale kto czyta poezje? i jakie identyfikacje s moliwe na niszych poziomach rzeczywistoci spoecznej? [...] Krtko mwic, hybrydy i teoretycy hybrydyzacji s produktem grupy, ktra identyfikuje si sama i/lub okrela wiat w tych wanie kategoriach, nie w wyniku etnograficznego zrozumienia, ale w akcie samookrelenia [...] Globaln sfer elitarn, hybrydyczn pod wzgldem kultury, zamieszkuj jednostki o bardzo zrnicowanym dowiadczeniu wiata, zwizane z polityk midzynarodow, nauk i wyszymi uczelniami, mediami oraz sztuk. Kulturalna hybrydyzacja wiata ludzi globalnych" moe by dowiadczeniem wyzwalajcym i twrczym, ale kulturalne ubezwasnowolnienie ludzi yjcych w rzeczywistoci lokalnej bywa nim bardzo rzadko. Zrozumiaa, cho niefortunna skonno tych pierwszych polega na tym, e myl ze sob te dwie rzeczy i przedstawiaj swj wasny 118

wariant faszywej wiadomoci" jako dowd mentalnego niedopasowania drugich. Jednak dla nich - ludzi zwizanych z lokaln rzeczywistoci raczej z wyroku losu ni z wyboru - rozlunienie i rozpad wizi czcych wsplnot oraz wymuszone zindywidualizowanie losw jest zapowiedzi zupenie innej sytuacji i podpowiada zgoa odmienne strategie postpowania. Jeszcze raz zacytujmy Friedmana: Logika postpowania rodzca si w osiedlach zamieszkanych przez underclass bdzie inna od tej, ktra ksztatuje si wrd wysoko wyksztaconych i podrujcych po wiecie przedstawicieli przemysu kulturalnego [...] Biedne, etnicznie mieszane getto wielkiego miasta nie od razu staje si aren, na ktrej powstaj zupenie nowe tosamoci. W okresach stabilizacji i/lub ekspansji problemy zwizane z przetrwaniem s cilej zwizane z okrelonym terytorium i z tworzeniem bezpiecznej przestrzeni yciowej. Tosamo klasowa, lokalna tosamo mieszkacw getta, jest waniejsza [...] Dwa wiaty, dwa sposoby odbierania wiata, dwie strategie. Paradoks polega na tym, e p o n o w o c z e s n a rzeczywisto nieuporzdkowanego, zindywidualizowanego wiata konsumpcjonizmu, wiata podziaw na to, co globalne, i to, co lokalne, znajduje tylko blade, jednostronne i bardzo znieksztacone odbicie w p o n o w o c z e s n e j narracji. Hybrydyzacja i zwycistwo nad esencjalizmem proklamowane w ponowoczesnej pochwale globalizujcego si wiata absolutnie nic nie mwi o zoonoci i ostrych przeciwiestwach, ktre rozdzieraj ten wiat. Postmodernizm -jeden z wielu sposobw wyjaniania rzeczywistoci ponowoczesnej - jest wyrazem dowiadczenia, ktrego zasig ogranicza si do kasty ludzi globalnych": gonej, dobrze syszalnej i wpywowej, cho wzgldnie wskiej kategorii 119

globtroterw. Nie mwi on nic o innych dowiadczeniach, ktre s take integraln czci sceny ponowoczesnej. Wojciech J. Burszta, znakomity polski antropolog, tak pisze o skutkach tego potencjalnie katastrofalnego zaamania si komunikacji: Dawniejsze peryferie najwyraniej podaj wasn drog, niewiele przejmujc si tym, co o nich sdz postmodernici. I oni te s raczej bezradni, gdy przychodzi im zetkn si z realiami wojujcego islamu, brzydot lepianek miasta Meksyk, czy nawet z Murzynem koczujcym w wypalonym townhouse South Bronx. S to ogromne marginesy, z ktrymi nie bardzo wiadomo, co pocz. [...] Jednake pod cienk warstewk globalnych symboli, nalepek i utensyliw wrze kocio z nieznanym, ktrym niewiele si interesujemy i tak naprawd niewiele mamy do powiedzenia.12 W powyszym cytacie peryferie" najlepiej rozumie jako okrelenie rodzaju przestrzeni: wszystkie to niezliczone obszary, na ktrych globalne symbole, nalepki i utensylia" odcisny co prawda gboki lad, ale bynajmniej nie w taki sposb, jak przewidywali piewcy globalizacji. Tak rozumiane peryferie" rozcigaj si wszdzie wok maych enklaw globalnej" elity, duchowo niezalenej od miejsca, w ktrym przebywa, cho jej siedziby s porzdnie umocnione. Wspomniany przed chwil paradoks prowadzi do kolejnej niekonsekwencji: wiek kurczenia si czasu i przestrzeni, niczym nie hamowanego przepywu informacji oraz byskawicznej komunikacji jest zarazem stuleciem, w ktrym niemal kompletnie zaamao si porozumienie midzy wyksztaconymi elitami a populus. Pierwsi (jak nazywa ich Friedman, nowoczeni bez nowoczesnoci", czyli pozbawieni uniwersalizujcej koncepcji) nie maj tym drugim nic do powiedzenia; nic, co zabrzmiaoby dla nich znajomym echem wasnych dowiadcze i widokw na przyszo.

Rozdzia 5 GLOBALNE PRAWA, LOKALNE PORZDKI W Stanach Zjednoczonych - mwi Pierre Bourdieu, odwoujc si do pracy francuskiego socjologa Loica Wacquanta, Pastwo Miosierne", wzniesione na koncepcji biedy, majcej wyrane zabarwienie moralne, wykazuje tendencj do rozdwojenia: z jednej strony stoi Pastwo Spoeczne, ktre stwarza klasom rednim minimalne gwarancje bezpieczestwa, z drugiej pastwo coraz bardziej represyjne, ktre jest odpowiedzi na przemoc, wynikajc z coraz wikszej tymczasowoci pooenia, w jakim yj wielkie 1 masy spoeczestwa, zwaszcza rasy czarnej. Jest to tylko jeden z przykadw (cho trzeba przyzna, e wyjtkowo wyrazisty i dobitny, jak zreszt wszystkie amerykaskie wersje zjawisk o szerszym zasigu, take globalnych) bardziej oglnej tendencji, zmierzajcej do tego, by resztki inicjatywy politycznej pozostae w szybko sabncych rkach pastwa narodowego ograniczy do zachowania porzdku i prawa; zadanie, ktre w sposb nieunikniony w praktyce oznacza dla jednych bezpieczn egzystencj, a dla drugich budzc groz moc prawa. Bourdieu napisa cytowany artyku, wygoszony w formie wykadu we Fryburgu w padzierniku 1996 roku, jako rodzaj riposty z gbi trzewi" na stwierdzenie, ktre przeczyta w trakcie podry samolotem. Stwierdzenie to zo121

stao sformuowane przez Hansa Tietmeyera, prezesa Niemieckiego Banku Federalnego, niemal od niechcenia; w sposb, w jaki mwi si o prawdach banalnych i oczywistych, na ktrych dwik ani suchacz, ani czytelnik nie unosz brwi. Zadaniem na dzi - stwierdzi Tietmeyer -jest stworzenie warunkw podnoszcych zaufanie inwestorw". Nastpnie Tietmeyer, znowu pokrtce i bez przytaczania argumentw na poparcie swoich stwierdze, jakby byy one same przez si zrozumiae dla kadego, okreli, co skadaoby si na te warunki. Aby podnie zaufanie inwestorw, da im impuls do inwestowania - powiedzia - koniecznie trzeba zaostrzy kontrol wydatkw z funduszy publicznych, obniy podatki, zreformowa system spoecznej ochrony obywateli i znie sztywne ograniczenia krpujce rynek pracy". Rynek pracy jest zbyt sztywny i powinien sta si bardziej elastyczny. To znaczy: bardziej gitki i plastyczny, atwo dajcy si formowa i reformowa, wakowa, dzieli i przeksztaca - sowem, nie stawiajcy oporu. Zatem praca jest elastyczna" wtedy, gdy staje si w ekonomii rodzajem zmiennej, ktrej inwestorzy mog nie uwzgldnia w swoich kalkulacjach, majc pewno, e to ich akcje, i tylko one, bd okrelay jej przebieg. Po zastanowieniu jednak okazuje si, e koncepcja pracy elastycznej" zaprzeczy w praktyce temu, czego si w teorii domaga. Czy te raczej, aby zrealizowa to, co postuluje, musiaaby pozbawi obiekt owej gitkoci i uniwersalnoci, do ktrych osignicia nawouje. Podobnie jak wikszo wartoci priorytetowych", idea elastycznoci ukrywa sw natur spoecznej relacji, czyli fakt, e w istocie postuluje redystrybucj wadzy, prowadzc do odebrania moliwoci stawiania oporu tym, ktrych sztywno" naley przezwyciy. Praca bowiem nie byaby sztywna" jedynie wwczas, gdyby przestaa stanowi niewiadom w kalkulacjach inwestorw; jeeli w rze122

czywistoci straciaby moc bycia prawdziwie elastyczn - moc odmowy podporzdkowania si ustalonym wzorom, zaskakiwania i, nade wszystko, ograniczania swobody manewru inwestorw. Elastyczno" jedynie pretenduje do bycia jedn z uniwersalnych zasad zdrowej ekonomii, ktra w rwnym stopniu stosuje si do popytu i poday na rynku pracy. W istocie termin ten nabiera diametralnie rnego znaczenia po kadej ze stron tego rwnania. Elastyczno po stronie popytu oznacza swobod wdrwki w poszukiwaniu bardziej zielonych pastwisk, pozostawianie odpadkw i mieci wok opuszczonego obozowiska, bo miejscowi i tak musz posprzta; przede wszystkim jednak oznacza lekcewaenie wszystkiego, co nie stanowi wartoci z ekonomicznego punktu widzenia. Jednak to, co po stronie popytu wyglda na elastyczno, staje si twardym, okrutnym i bezwzgldnym losem tych, ktrzy znaleli si po stronie poday. Praca pojawia si i znika rwnie szybko, jak si pojawia; jest poszatkowana na mae kawaeczki i bez uprzedzenia mona by jej pozbawionym, kiedy zasady gry w zatrudnienia i zwolnienia" bez ostrzeenia ulegaj zmianom, a zatrudnieni i ci, co szukaj pracy, niewiele mog zrobi, by zatrzyma t hutawk. Zatem dostawcy pracy", eby sprosta standardom elastycznoci" ustalonym przez tych, ktrzy tworz zasady gry i je zmieniaj, czyli aby zasuy na miano elastycznych w oczach inwestorw, musz znale si w sytuacji jak najbardziej sztywnej i nieelastycznej, stanowicej w rzeczywistoci zaprzeczenie wszelkiej elastycznoci. Swoboda wyboru, przyjcia czego lub odrzucenia, czy choby moliwo wprowadzenia wasnych regu gry, musz zosta zduszone w zarodku. y ( Niesymetryczne pooenie obu stron znajduje wyraz take w rnym stopniu przewidywalnoci w ich yciu. Strona, ktra ma wiksze moliwoci wyboru zachowa, wprowadza element niepewnoci do ycia drugiej ze stron, czego 123

z kolei ona, dysponujc o wiele bardziej ograniczon moliwoci wyboru lub nie majc jej w ogle, nie jest w stanie odwzajemni. G l o b a l n y wymiar wyborw dokonywanych przez inwestorw, w zestawieniu ze cile l o k a l n y m i ograniczeniami wyborw, ktre s udziaem dostawcy pracy", powoduje asymetri, ktra ley u podstaw dominacji tych pierwszych nad tymi drugimi. Swoboda przemieszczania si lub jej brak okrelaj now, pnonowoczesn czy te ponowoczesn polaryzacj warunkw spoecznych. Wierzchoek nowej hierarchii nie jest zwizany z adnym konkretnym miejscem; im niszy szczebel drabiny, tym silniejsze staj si przestrzenne ograniczenia, a stojcy najniej s praktycznie przypisani do ziemi".

FABRYKI BEZRUCHU

Bourdieu zwraca uwag, e Kalifornia, sawiona przez niektrych Europejczykw jako prawdziwy raj wolnoci, przeznacza na pokrycie kosztw budowy oraz utrzymania wizie budet o wiele przewyszajcy fundusze stanowe kierowane do wszystkich wyszych uczelni. Uwizienie jest ostatecznym i najbardziej radykalnym ograniczeniem dostpnej przestrzeni. Wydaje si te, e wobec wspczesnego kurczenia si czasu i przestrzeni skupia ono na sobie uwag rzdzcych elit politycznych. Ograniczenie przestrzenne, zamknicie w wizieniach o rnym rygorze i stopniu izolacji, byo zawsze podstawowym sposobem radzenia sobie z grupami spoecznymi, ktre miay trudnoci z asymilacj, nie daway si kontrolowa i sprawiay innego rodzaju kopoty. Niewolnicy mogli zamieszkiwa jedynie dzielnice niewolnikw; podobnie trdowaci, szalecy, ludzie o innej religii czy pochodzeniu etnicznym. Jeeli wolno im byo wychodzi poza obszar dla nich wyznaczony, musieli nosi oznaki swej przestrzen124

nej przynalenoci, by kady wiedzia, e s skdind. Oddzielenie przestrzenne, prowadzce do przymusowego zamknicia, stanowio przez wieki instynktown, niemal naturaln form reakcji na kad rnic, zwaszcza rnic, ktra nie moga, lub nie chciaa, zmieci si w sieci zwyczajowo przyjtych wzajemnych stosunkw. Przestrzenne oddzielenie wizao si take z zakazem porozumiewania si lub zawieszeniem komunikacji, co utwierdzao i utrwalao obco. J Obco jest podstawow zasad przestrzennego oddzielenia: zmniejsza, spaszcza i ogranicza widok obcego. Cechy indywidualne, ktre zwykle ujawniaj si wyranie dziki dowiadczeniom nagromadzonym w codziennym wspyciu, rzadko dochodz do gosu, jeli stosunki ulegy ograniczeniu lub w ogle ich zakazano. Wwczas typizacja zajmuje miejsce osobistej znajomoci, a kategorie prawne, ktrych zadaniem jest ograniczenie rnorodnoci i uznanie jej za nieistotn, pozbawiaj znaczenia niepowtarzalno osb i wydarze. Nils Christie2 zwrci uwag, e jeeli w yciu codziennym przewaaj kontakty oparte na osobistej znajomoci, nacisk na wynagrodzenie krzywdy jest wikszy ni pragnienie zemsty i danie kary dla winowajcy. Niezalenie od gniewu, jaki odczuwamy, nie bdziemy odwoywa si do kategorii prawa karnego ani nawet myle o danej sytuacji za pomoc bezosobowych terminw przestpstwa i kary, do ktrych stosuj si odpowiednie paragrafy, poniewa wiemy zbyt wiele [...] Wobec caoci naszej wiedzy kategorie prawne s o wiele za ciasne." Teraz jednak yjemy wrd ludzi, ktrych nie znamy i ktrych w wikszoci nie poznamy nigdy. To, e nie odwoywalimy si do sztywnej litery prawa, kiedy krzywdzcy nas czyn jawi nam si taki, jaki jest, a nie jako jeden z czynw tej samej kategorii", byo naturalne. Ale niekoniecznie musi tak by w wypadku obcego dzieciaka, ktry wanie wprowadzi si do domu 125

naprzeciwko." Tak wic - mwi Christie - nie cakiem zaskakuje (cho te i nie zawsze jest nieuniknione) to, e wspczesne spoeczestwo wyranie dy do nazwania przestpstwem [,..] coraz wikszej liczby czynw, ktre s niepodane albo budz wtpliwoci", oraz fakt, e coraz wicej tych przestpstw jest karanych wizieniem". Mona by powiedzie, e tendencja do ograniczania rnorodnoci za pomoc kategorii zdefiniowanych przez prawo oraz wynikajce z niej przestrzenne oddzielenie tego, co odmienne, stanie si prawdopodobnie obowizujcym wymogiem i zyska na popularnoci, kiedy wraz z nadejciem nowoczesnoci fizyczne zagszczenie ludnoci przewyszyo znacznie jej zwarto moraln, przekraczajc tym samym ludzk zdolno do nawizywania bliskich kontaktw oraz zasig struktur opartych na relacjach osobistych. Mona jednak spojrze na t spraw od drugiej strony i stwierdzi, e separacja przestrzenna, ktra wzmaga redukcj, sama jest rodkiem sucym utrwalaniu i przeduaniu wzajemnej obcoci. W tym kontekcie redukcja, take podyktowana zasadami prawa karnego, staje si koniecznoci. Inny zostaje przymusowo poddany separacji stwarzajcej poczucie obcoci, potwierdzanej przez obecno cile nadzorowanych granic przestrzennych; robi si wszystko, aby utrzyma go na bezpieczn odlego; czasowo lub stale pozbawiony jest moliwoci komunikowania si z reszt spoeczestwa. W zwizku z tym, zachowujc sw pozycj obcego, czyli wyzbytego z indywidualnoci i niepowtarzalnoci, traci to, co mogoby zapobiec stereo typizacji i zrwnoway lub przynajmniej ograniczy redukcjonistyczne dziaanie prawa, take prawa karnego. Odlegy, jak dotd, idea cakowitej izolacji sprowadziby innego do czystej personifikacji karzcej mocy prawa. Do ideau tego zbliaj si kalifornijskie wizienia stanowe, takie jak na przykad Pelican Bay. Stan, ktry, jak pisze Nils Christie3, nade wszystko przedkada wzrost i ywotno", 126

przewiduje, e na przeomie wieku na kady tysic jego mieszkacw omiu siedzie bdzie w wizieniu. Wizienie Pelican Bay, zgodnie z entuzjastycznym artykuem zamieszczonym w Los Angeles Times" z maja 1990 roku, jest cakowicie zautomatyzowane i zaprojektowane tak, e winiowie nie maj osobistego kontaktu ze stranikami ani ze sob nawzajem. Wikszo czasu spdzaj w pozbawionych okien celach wzniesionych z solidnych blokw betonu i nierdzewnej stali [...] Nie pracuj w zakadach znajdujcych si na terenie wizienia, s pozbawieni zaj rekreacyjnych, nie widuj si z innymi winiami." Nawet stranicy s zamknici w szklanych kabinach nadzoru i porozumiewaj si z winiami przez system gonikw", w zwizku z czym winiowie widz ich bardzo rzadko lub wcale. Jedynym zadaniem stranikw jest sprawdzanie, czy winiowie s zamknici w celach - izolowani, nikogo nie widz i sami nie s widziani. Gdyby nie to, e winiowie cigle jedz i wydalaj, mona by ich cele uzna za trumny, , Na pierwszy rzut oka projekt wizienia Pelican Bay wyglda na unowoczenion, wzorcow i stojc na najwyszym poziomie technologicznym wersj Panopticonu. Wydaje si ostatnim wcieleniem marze Benthama o absolutnej kontroli dziki cakowitemu nadzorowi. Jednak uwaniejsze spojrzenie odkrywa powierzchowno pierwszego wraenia. Kontrola panoptyczna miaa do spenienia bardzo powan funkcj: instytucje panoptyczne wymylono przede wszystkim jako d o m y p o p r a w c z e . Poprawa miaa rzekomo zawrci winiw z drogi moralnej zatraty, na ktrej znaleli si z wasnej woli lub w sposb bezporednio przez siebie nie zawiniony; miaa wyrobi w nich nawyki, dziki ktrym mogliby powrci do normalnego spoeczestwa"; powstrzyma moralny rozkad"; pokona lenistwo i nierbstwo, zwalczy brak szacunku lub obojtno dla norm 127

spoecznych - wszystkie te schorzenia ducha, ktre sprawiay, e winiowie byli niezdolni do normalnego ycia". W owych czasach obowizywaa etyka pracy; cik i bezustann prac traktowano jako recept na dobre, poyteczne ycie i jednoczenie jako podstawow zasad porzdku spoecznego. Byy to take czasy, gdy bezustannie rosy rzesze drobnych posiadaczy i rzemielnikw nie mogcych zwiza koca z kocem, podczas gdy maszyny, ktre pozbawiay ich rodkw utrzymania, na prno czekay na zdolne je obsuy rce. W ten sposb w praktyce idea poprawy skazacw ograniczaa si do wprowadzenia w wizieniach pracy taniej i dochodowej. Wizja Panoptikonu Benthama stanowi uoglnienie dowiadczenia opartego na powszechnie podejmowanych wysikach, by rozwiza podstawowe, uciliwe i niepokojce problemy, ktre stany przed pionierami zakadajcymi nowoczesne fabryki z ca ich rutyn, monotoni i mechanicznym rytmem pracy. W czasach gdy szkicowano projekt Panoptikonu, brak chtnej do pracy siy roboczej by powszechnie uwaany za podstawow przeszkod na drodze do poprawy warunkw spoecznych. Pierwsi przedsibiorcy lamentowali nad tym, e potencjalni robotnicy nie chcieli podporzdkowa si rytmowi pracy w fabryce. W tych warunkach poprawa" oznaczaa pokonanie tego oporu i uwiarygodnienie kapitulacji. Podsumowujc, trzeba przyzna, e niezalenie od innych funkcji, jakie miay spenia, domy odosobnienia wznoszone w duchu panoptyzmu byy przede wszystkim fabrykami o surowej dyscyplinie pracy. Czsto dostarczay take natychmiastowego rozwizania podstawowego problemu, jakim byo zmuszenie winiw do pracy od razu, zwaszcza do takiej pracy, ktrej wolni robotnicy nie chcieli wykonywa i ktrej sami winiowie nigdy by nie podjli z wasnej woli, niezalenie od ewen128

tualnego wynagrodzenia. Niezalenie od tego jak okrelano ich cele, wikszo instytucji panoptycznych speniao funkcj d o m w p r a c y . * Pomysodawcy i zaoyciele domu poprawczego stworzonego w Amsterdamie na pocztku XVII wieku widzieli w nim miejsce, ktre produkowa miao ludzi o zdrowych odkach i umiarkowanym apetycie, przyzwyczajonych do pracy, pragncych posiada dobre zajcie, zdolnych stan na wasnych nogach i bogobojnych". Sporzdzili te dugi spis prac, ktrymi przyszli pensjonariusze mieli si zajmowa, by rozwija w sobie wspomniane zalety charakteru. Wrd nich znalazy si: szewstwo, wyrb portfeli, rkawiczek i toreb, obszy do konierzy i paszczy, wyrabianie barchanu, tkanin ze zgrzebnej weny i dzianin, tkanie ptna lnianego i gobelinw, snycerka, stolarstwo, dmuchanie szka, koszykarstwo itp. W praktyce jednak dziaalno produkcyjna przytuku po kilku podejmowanych bez przekonania prbach, by sprosta pierwotnym zaoeniom, bardzo szybko ograniczya si do obrbki brazylijskiego kampeszynu* - wyjtkowo cikiego i wyczerpujcego zajcia, przewidywanego wczeniej jedynie jako kara, do ktrego wykonywania trudno byoby znale chtnych, gdyby pod przymusem nie zajli si tym pensjonariusze domu poprawczego.4 Od pocztku istnienia domw poprawczych zaarcie dyskutowano, czy speniy one kiedykolwiek cel, dla ktrego, jak goszono, zostay stworzone, i doprowadziy do resocjalizacji" i poprawy moralnej" pensjonariuszy, przywracajc im umiejtno ycia w spoeczestwie". Do dzisiaj pozostaje to zreszt kwesti sporn. Wrd badaczy
W oryg. workhouses, co dosownie oznacza dom pracy", ale tumaczy si na polski jako przytuek lub poprawczak (przyp. tum.). Haematoxylon campechianum; tego rodzaju drewna uywa si do wyrobu luksusowych mebli (przyp. tum.).

129

przewaa opinia, e wbrew dobrym intencjom twrcw warunki panujce w cile nadzorowanych domach odosobnienia nie sprzyjay resocjalizacji" pensjonariuszy. Wartoci etyki pracy nie daj si pogodzi z panujcym w wizieniach przymusem, niezalenie od tego, jak je nazwiemy. Thomas Mathiesen, wybitny norweski socjolog prawa, podpierajc swoje pogldy badaniami i solidnie je argumentujc, stwierdza, e na przestrzeni swych dziejw wizienie w rzeczywistoci nigdy nie resocjalizowao ludzi. Nigdy nie pozwalao im uzyska na nowo kompetencji spoecznej". 5 Zamiast tego zdoano pensjonariuszy u w i z i e n n i (okrelenie Donalda Clemmera)6 - to znaczy skoni ich lub zmusi do przyswojenia sobie i przyjcia zwyczajw oraz zachowa waciwych warunkom penitencjarnym, i im jedynie; radykalnie rnych od wzorcw zachowa dyktowanych przez normy kulturowe obowizujce w wiecie za murem. Uwiziennienie" byo absolutn opozycj resocjalizacji" i stanowio najwiksz przeszkod na drodze do odzyskiwania kompetencji spoecznej". Chodzi jednak o to, e w przeciwiestwie do czasw, gdy dom poprawczy w Amsterdamie otwierano przy aplauzie wyksztaconych warstw spoeczestwa, problem resocjalizacji" jest dzisiaj o wiele mniej wany nie tyle ze wzgldu na spory, jakie budzi, ile z powodu jego rosncej nieadekwatnoci. Wielu kryminologw bdzie pewnie jeszcze kontynuowa uwicony przez czas, cho nigdy nie rozstrzygnity, spr ideologiczny - jednak, jak si wydaje, o wiele bardziej owocnym punktem wyjcia do wspczesnej refleksji byaby dla praktykw wiziennictwa raczej rezygnacja z naiwnego lub obudnego deklarowania zamiaru resocjalizacji". Wysiki, by wdroy winiw ponownie do pracy, mog by bardziej lub mniej skuteczne, pod warunkiem jednak, e pracy jest pod dostatkiem; to wanie praca czekajca, by j wykona, nadaje im sens. Trudno byoby dzisiaj speni 130

pierwszy warunek, o spenieniu drugiego nie ma co marzy. Kapita, niegdy gorliwie wchaniajcy cigle rosnc .si robocz, dzisiaj reaguje nerwowo na wie o spadajcym bezrobociu. Przez swoich penomocnikw na giedzie wynagradza firmy, ktre zwalniaj pracownikw i redukuj zatrudnienie. W tych warunkach odosobnienie nie jest ani szko przygotowujc do pracy, ani nawet sposobem przymusowego powikszania szeregw siy roboczej i sprowadzenia na orbit wielkiego przemysu wyjtkowo opornych i niechtnych ludzi bezpaskich", w ktrych wypadku zwyke i dobrowolne" metody nie skutkuj. Obecnie wizienie stanowi raczej r o z wizanie alternatywne wobec zatrudnien i a; sposb pozwalajcy manewrowa cakiem licznym segmentem spoeczestwa lub go neutralizowa; czonkowie tego segmentu nie s potrzebni jako wytwrcy i nie ma dla nich pracy do wzicia". Dzisiaj nacisk kadzie si na w y k o r z e n i e n i e nawyku regularnej, cigej i nieustannej pracy. C innego miaoby oznacza haso elastyczna sia robocza"? Obecna strategia polega na tym, by pracownicy z a p o m n i e l i , co to jest etyka pracy, a nie u c z y 1 i s i jej, niezalenie od tego, co miaaby im ona do zaproponowania w okresie bogiego spokoju", jaki panuje w dzisiejszym przemyle. Sia robocza moe sta si prawdziwie elastyczna jedynie wtedy, gdy wspczeni i przyszli pracownicy pozbd si wyuczonego nawyku codziennej pracy czy pracy na zmiany, przyzwyczajenia do staego miejsca pracy i tych samych wsppracownikw. Tylko pod warunkiem, e nie przywykn do adnej pracy, e nie bd podchodzi do adnego zajcia jako do swego powoania (lub im si to uniemoliwi) oraz jeeli porzuc patologiczne skonnoci do snucia fantazji na temat prawa wasnoci pracy i odpowiedzialnoci. Na ostatnim dorocznym spotkaniu, ktre odbyo si w Hongkongu we wrzeniu 1997 roku, dyrektorzy Midzy131

narodowego Funduszu Walutowego i Banku wiatowego skrytykowali metody zwikszania zatrudnienia stosowane przez rzdy Francji i Niemiec. Uznali ich wysiki za godzce w naturalne podstawy elastycznoci rynku pracy". Ta ostatnia -jak stwierdzili - wymaga rewizji zbyt przychylnego" prawodawstwa o ochronie pracy i zarobkw, a take usunicia wszelkich wypacze" stojcych na drodze do wolnej konkurencji oraz zamania oporu siy roboczej wobec odbierania jej posiadanych przywilejw"7, czyli wszystkiego, co wie si ze stabilnoci zatrudnienia oraz ochron pracy i dochodw. Innymi sowy, naley stworzy nowe warunki, ktre promowayby diametralnie rne przyzwyczajenia i zachowania w porwnaniu z tym, co gosia etyka pracy, a wspierajce j instytucje panoptyczne miay wciela w ycie. Sia robocza musi oduczy si wpojonego oddania sprawom pracy i emocjonalnego przywizania do jej miejsca oraz osobistego zaangaowania w jego pomylno. i W tym kontekcie wizienie Pelican Bay widziane jako kontynuacja idei domw poprawczych z pocztkowych etapw rozwoju przemysu, ktrych dowiadczenia, ambicje i nie rozwizane problemy odzwierciedla Panoptikon, staje si o wiele mniej przekonywajce. Wewntrz betonowych murw wizienia Pelican Bay nie wykonuje si adnej uytecznej pracy. Nie prbuje si take nikogo do pracy szkoli: projekt wizienia w ogle nie przewiduje miejsca dla tego rodzaju dziaalnoci. Dla winiw Pelican Bay nie jest adn szko - nawet jeeli chodzi o czysto formaln dyscyplin. W Panoptikonie najwaniejszym celem staego nadzoru byo uzyskanie pewnoci, e pensjonariusz wykonuje pewne ruchy, przestrzega wymaganego porzdku dziaania, robi okrelone rzeczy. To, co odizolowani winiowie Pelican Bay r o b i w swoich celach, n i e ma z n a c z e n i a . Znaczenie ma to, e tam s. Wizienia Pelican Bay nie zaprojektowano jako fabryki do wytwarzania dyscypliny lub produkowania zdyscyplinowanej siy roboczej. Pomy132

lano je jako f a b r y k , w ktrej produkuje si w y k l u cz e n i e i ludzi oswojonych ze statusem w y k l u c z o n e go. Pitnem wykluczonego w epoce kurczenia si czasu i przestrzeni jest b e z r u c h . W Pelican Bay niemal do perfekcji doprowadzona zostaa technika u n i e r u c h a miania. Jeeli obozy koncentracyjne suyy za laboratoria spoeczestwa totalitarnego, w ktrych badano, do jakiego stopnia czowiek jest w stanie podporzdkowa si i da zniewoli, a budowane w duchu Panoptikonu domy poprawcze byy laboratoriami spoeczestwa przemysowego, gdzie prbowano wyznaczy granice, w jakich dziaanie czowieka moe si zmieni w rutyn, to wizienie Pelican Bay jest laboratorium spoeczestwa zglobalizowanego" (czy te planetarnego", uywajc okrelenia Alberto Melucciego), gdzie testuje si techniki przestrzennego ograniczenia oraz unieruchomienia odpadw i mieci procesu globalizacji.

WIZIENIA W EPOCE PO-POPRAWCZEJ

Oprcz funkcji resocjalizacyjnych Thomas Mathiesen w swej ksice Prison on Trial [Wizienie przed sdem"] poddaje skrupulatnej analizie inne, szeroko rozpowszechnione przekonania, ktre maj usprawiedliwia wizienie jako sposb rozwizywania ostrych i szkodliwych problemw spoecznych: teorie o zapobiegawczej funkcji wizie (zarwno w wymiarze uniwersalnym, jak indywidualnym); o wizieniu jako rodku odbierajcym przestpcy moliwo amania prawa; o wizieniu jako karze... Wszystkie one bez wyjtku okazuj si logicznie niespjne i nie sposb ich empirycznie udowodni. Nie udao si znale adnego dowodu na poparcie tezy, e wizienia w istocie peni funkcje przypisywane im przez te teorie, nie mwic ju o dowiedzeniu tego faktu; ani te by ich dziaa133

nie byo uwieczone powodzeniem w wypadku, gdy podejmuj prb spenienia teoretycznych zaoe. Natomiast pod wzgldem sprawiedliwoci wikszo rodkw stosowanych lub proponowanych przez te teorie nie daje si obroni z punktu widzenia etyki. (Na przykad: jakie moralne podstawy ma fakt ukarania kogo, i to ciko, po to, by zapobiec popenianiu podobnych czynw przez zupenie innych ludzi?" Problem jest jeszcze bardziej niepokojcy z etycznego punktu widzenia, poniewa ci, ktrych karzemy, s w duej mierze ludmi naznaczonymi przez bied i los, potrzebujcymi raczej pomocy ni kary".) 8 Liczba ludzi przebywajcych w wizieniach lub oczekujcych na wyrok, prawdopodobnie skazujcy ich na pobyt w wizieniu, ronie szybko niemal we wszystkich krajach. Prawie wszdzie wizienia przeywaj boom budowlany. Na caym wiecie rosn wydatki z budetu poszczeglnych pastw, przeznaczone na siy porzdku i prawa", co w praktyce oznacza policj i suby wizienne. Co waniejsze, w spoeczestwie grupa osb pozostajcych w bezporednim konflikcie z prawem i uwizionych proporcjonalnie wzrasta, i to w tempie sygnalizujcym co wicej ni tylko czysto ilociow zmian. Prowadzi to do wniosku, e w polityce wobec przestpczoci znaczenie rozwiza instytucjonalnych znacznie wzroso" i wskazuje ponadto, e istnieje przyjmowane przez rzdy i cieszce si szerokim poparciem opinii publicznej zaoenie, i mamy do czynienia z rosnc potrzeb objcia dyscyplin znacznych segmentw spoeczestwa i grup ludnoci" 9 . Innymi sowy, szybki rozwj praktyki karania wizieniem sugeruje, e pojawiy si due grupy ludnoci, wobec ktrych z tego czy innego powodu jest ona stosowana, poniewa stanowi one zagroenie dla porzdku spoecznego. Usunicie ich si z pola stosunkw spoecznych (przez zamknicie w wizieniu) traktuje si jako skuteczny 134

sposb neutralizacji zagroenia; suy ma rwnie uciszaniu spoecznych niepokojw, ktre ono budzi. Procent ludnoci odbywajcej kar wizienia jest rny w rozmaitych krajach, odzwierciedlajc zrnicowanie tradycji kulturowych i odmienne historie praktyki i teorii kary. Jednak szybki wzrost liczebny wydaje si zjawiskiem uniwersalnym dla caego najbardziej rozwinitego" wierzchoka wiata. Wedug najwieszych danych, starannie zestawionych przez Nilsa Christie, USA wyranie przoduje i znacznie wyprzedza reszt (cho Ameryk szybko dogania nowa Federacja Rosyjska): w sumie przeszo 2 procent caej populacji Stanw Zjednoczonych znajdowao si pod kontrol instytucji karnych. Najwiksze wraenie robi prdko wzrostu: w 1979 roku na 100000 mieszkacw przypadao 230 winiw; 1 stycznia 1997 r. byo ich ju 649. (Na niektrych obszarach przyrost jest oczywicie o wiele wyszy: w dystrykcie Anacostia, gdzie skupia si wikszo najbiedniejszej ludnoci Waszyngtonu, poowa mieszkacw pci mskiej midzy 16 a 35 rokiem ycia albo oczekuje na wyrok, albo jest w wizieniu, albo ma kar w zawieszeniu.10) Jak dotd Stany Zjednoczone s niedocignione, ale wzrost tempa widoczny jest niemal wszdzie. Nawet w Norwegii, syncej z tego, e wyjtkowo niechtnie wydaje si tam wyroki skazujce na wizienie, proporcja winiw na 100 000 mieszkacw wzrosa od mniej ni czterdziestu na pocztku lat szedziesitych do szedziesiciu czterech obecnie. W Holandii w tym samym okresie liczba winiw na 100 000 mieszkacw wzrosa z trzydziestu do osiemdziesiciu szeciu; w Anglii i Walii obecnie na 100000 mieszkacw przypada stu czternastu winiw, a kraj potrzebuje co tydzie nowego wizienia, by sprosta napywowi, ktry wydaje si nie mie koca" 11 . Skoro wzrost liczby winiw nie ogranicza si do wybranej grupy krajw, lecz jest zjawiskiem w duym stopniu uniwersalnym, poszukiwanie wyjanienia tego stanu rzeczy 135

w polityce poszczeglnych pastw, albo w ideologii lub praktyce takiej czy innej partii, prawdopodobnie wprowadzaoby w bd i zwyczajnie okazao si bezpodne (cho podobnym bdem byoby nie uzna wpywu, jaki polityka na szczeblu krajowym moe mie na przyspieszenie lub spowolnienie tego wzrostu). Ponadto nic nie wskazuje na to, e zaufanie pokadane w instytucji wizienia i uznawanie jej za podstawowe narzdzie do rozwizywania tego, co okrelone zostao jako dokuczliwe i budzce niepokj problemy, uroso gdziekolwiek do rangi karty przetargowej w walce wyborczej. Konkurenci, choby stali na zupenie odmiennych stanowiskach, jeeli chodzi o rozwizanie innych palcych problemw, zwykle w tym jednym punkcie wykazuj absolutna zgodno, a jedyn publicznie okazywan przez kadego trosk jest przekonanie wyborcw, e to wanie on, nie kto inny, bdzie wizi przestpcw z wiksz determinacj i bardziej bezlitonie ni jego polityczni rywale. Kusi zatem, by stwierdzi, e przyczyny tego wzrostu maj ponadpartyjn i ponadpastwow natur, a charakter raczej globalny ni zwizany z konkretnym miejscem (zarwno w znaczeniu terytorialnym, jak i kulturalnym). Wedug wszelkiego prawdopodobiestwa, przyczyny te cz si w sposb nieprzypadkowy z przeksztaceniami ujmowanymi pod zbiorcz nazw globalizacji. Oczywist przyczyn wzrostu liczby winiw jest wyrany wzrost publicznego znaczenia zachowania porzdku i prawa"; a zwaszcza wyraz, jaki znaczenie to znajduje w formuowaniu naukowych i autorytatywnych interpretacji chorb spoecznych oraz w programach politycznych, ktre obiecuj skuteczn z nimi walk. W Postmodernity and its Discontents (Polity Press 1997) [Ponowoczesno i jej zawody] twierdziem, e niezalenie od tego, czy Zygmunt Freud mia racj, utrzymujc, e zamiana znacznej czci osobistej wolnoci jednostki na rodki zbiorowo gwaran136

towanego bezpieczestwa bya gwn przyczyn psychicznych dolegliwoci i cierpie w klasycznym" okresie cywilizacji nowoczesnej, to dzi, w okresie pnej nowoczesnoci lub ponowoczesnoci, tendencja jest odwrotna: obserwujemy wyran skonno do tego, by rezygnowa z bezpieczestwa w zamian za moliwo pozbycia si coraz wikszej iloci wizw krpujcych swobod wyboru, co stwarza bardzo powszechne uczucia niepewnoci i lku. Wanie te uczucia szukaj ujcia w niepokoju o zachowanie porzdku i prawa, albo te troska ta jest dla nich wyzwaniem. Pene zrozumienie tego znaczcego przeniesienia niepokoju" staje si zrozumiae, jeli poczy to, co jzyk - w swej czasem przesadnej gorliwoci do rozrniania i wytyczania granic - podzieli. Mwicemu po angielsku trudno jest wykry jedno emocji i czynw, ktre stoj za rzekomo rnymi - bo jzykowo oddzielonymi od siebie - dowiadczeniami solidnoci, bezpieczestwa i pewnoci [security, safety, certainty]; znacznie atwiej moe j jednak uchwyci mwicy po niemiecku, dziki oszczdnoci tego jzyka, czasem wrcz niezwykej: niemieckie sowo Sicherheit obejmuje wszystkie trzy dowiadczenia (pewnoci, poczucia bezpieczestwa i solidnoci) i nie uwzgldnia ich autonomii, ktr ludzie mwicy po angielsku uwaaj za oczywist. U progu nowoczesnoci Freiheit stao si sowem naduywanym przez poszukiwaczy pewnoci, poczucia bezpieczestwa i solidnoci; Sicherheit natomiast stanowi pierwsz ofiar wolnoci jednostki, ktra zrobia karier w czasach pnej nowoczesnoci. I jako e trudno nam byoby oddzieli od siebie trzy rodzaje niepokoju, gdyby nie trzy sowa, ktre sugeruj istnienie trzech przedmiotw semantycznych, nie ma specjalnie wtpliwoci co do tego, e gd pozbawionych ryzyka, czyli n i e z a w o d n y c h wyborw oraz rosnca niejasno regu gry, ktra sprawia, e niemal 137

kady ruch staje si n i e p e w n y, zaczynaj by odbierane powszechnie jako zagroenie b e z p i e c z e s t w a - n a j pierw wasnego ciaa, a potem wasnoci, czyli przestrzennego przeduenia ciaa. W wiecie coraz bardziej niestabilnym i niepewnym wycofanie si do bezpiecznego azylu, ktrym byoby miejsce okrelone terytorialnie, stanowi nie lada pokus; podobnie obrona tego miejsca - bezpiecznego domu" - staje si hasem otwierajcym wszystkie drzwi, ktre, jak czujemy, musz pozostawa zamknite, bymy mogli odeprze potrjne zagroenie duchowego i materialnego komfortu. Poszukiwanie bezpieczestwa wywouje wiele napi, a tam, gdzie rodz si napicia, sprytni inwestorzy i trzewo mylcy maklerzy szybko dostrzegaj szans zbicia politycznego kapitau. Odwoywanie si do lkw zwizanych z zagroeniem bezpieczestwa ma prawdziwie ponadklasowy i midzypartyjny charakter, podobnie jak sam lk. By moe jest to sprzyjajcy zbieg okolicznoci dla politycznych spekulantw, ywicych nadziej, e podstawowy problem braku poczucia stabilnoci i pewnoci zogniskowa si w oglnym niepokoju o stan bezpieczestwa. Od politykw oczekuje si, by zaradzili w dwch pierwszych kwestiach, poniewa wida ich, jak krzycz i debatuj na temat trzeciej. To naprawd szczliwy zbieg okolicznoci, jako e na pierwsze dwa rodzaje niepokoju w rzeczywistoci nie ma lekarstwa. Rzdy nie mog obieca nic innego, jak wiksz elastyczno siy roboczej", co w ostatecznym rozrachunku oznacza jeszcze wiksz niestabilno i to niestabilno bardziej obezwadniajc i bolesn ni dotd. Powany rzd nie moe te obieca poczucia pewnoci, poniewa - co niemal powszechnie uwaa si za bezdyskusyjne, musi zapewni swobod wybitnie kaprynym i nieprzewidywalnym siom rynku", ktre wywalczywszy sobie prawo do eksterytorialnoci, znajduj si daleko poza zasigiem dziaa138

nia bezradnych rzdw lokalnych. Niemniej walka z przestpczoci zagraajc osobistemu bezpieczestwu (lub dziaania, ktre tak wygldaj), jest wariantem moliwym do realizacji i, co wicej, posiadajcym ogromny potencja wyborczy. W jej wyniku Sicherheit zyska niewiele, ale elektorat ronie jak na drodach.

BEZPIECZESTWO: REALNY RODEK DO NIEUCHWYTNEGO CELU

Ograniczenie zoonego zagadnienia Sicherheit do osobistego bezpieczestwa ma z politycznego punktu widzenia jeszcze inne zalety. Wszystkie akcje zwizane z bezpieczestwem s o wiele bardziej spektakularne, lepiej nadaj si do ogldania i pokazywania w telewizji ni jakiekolwiek dziaanie wymierzone w gbsze, a z tego wanie powodu mniej namacalne i bardziej abstrakcyjne pokady choroby spoecznej. Walka z przestpczoci, podobnie jak sama przestpczo, a zwaszcza przestpstwa naruszajce ludzk cielesno i wasno, s wspaniaym, podniecajcym i wcigajcym widowiskiem. Producenci i scenarzyci pracujcy dla mass mediw maj tego pen wiadomo. Jeliby ocenia stan spoeczestwa wedug jego wasnych udramatyzowanych reprezentacji (jak czyni zreszt wikszo z nas, niezalenie od tego, czy przed sob i innymi przyznajemy si, e tak jest), to nie tylko procent przestpcw w stosunku do zwykych ludzi" byby znacznie wyszy ni procent osb przebywajcych ju w wizieniu, a wiat wydawaby si generalnie podzielony na przestpcw i stranikw porzdku, ale cae ycie ludzkie przypominaoby eglug przez wski przesmyk pomidzy grob napadu a walk z potencjalnymi bandytami. Efektem jest samonapdzajcy si strach. Troska o osobiste bezpieczestwo, przewyszajca inne wyraone lki, rzuca jeszcze gbszy cie na wszystkie powody do obaw. 139

Dodatkowo jest przeciona znaczeniami nadawanymi jej przez tych, ktrzy poddaj si egzystencjalnej niepewnoci i ktrym brakuje poczucia psychicznej stabilnoci. Rzdy mog odetchn: nikt, albo prawie nikt, nie bdzie ich naciska, by zrobiy co w kwestiach, ktrych nie s w stanie obj ani unie na swych barkach. Nikt jednak, kto oglda codzienne reportae, filmy dokumentalne, fabularyzowane dokumenty oraz starannie stylizowane na dokument fabuy, opowiadajce o nowych rodzajach broni oddanej do dyspozycji policji, skomputeryzowanych zamkach w wizieniach, alarmach antywamaniowych oraz o walecznych oficerach sub specjalnych i detektywach ryzykujcych ycie, bymy mogli spokojnie spa, nie oskary rzdw o bezczynno i obojtno wobec niepokojw trapicych spoeczestwo. Budowanie nowych wizie, uchwalanie nowych praw, ktre zwikszaj liczb wykrocze karanych wizieniem i wyduaj czas kary - wszystko to sprawia, e popularno rzdu wzrasta; wykazuje dobitnie, e rzd jest twardy, gotowy na wszystko i dysponuje odpowiednimi rodkami, a przede wszystkim, e co robi", i to nie tylko bezporednio w zwizku z osobistym bezpieczestwem obywateli, ale na zasadzie implikacji, take jeeli chodzi o ich poczucie stabilnoci i pewnoci. I do tego robi to w sposb bardzo teatralny, namacalny i widzialny, i wysoce przekonywajcy. Spektakularny charakter kary - jej uniwersalno, surowo i szybko - ma wiksze znaczenie ni skuteczno, ktra, zwaywszy obojtno publicznoci i jej krtk pami, rzadko bywa poddawana weryfikacji. Jest on waniejszy nawet od liczby wykrytych i odnotowanych przestpstw, cho, oczywicie, dobrze jest od czasu do czasu zwrci publiczn uwag na nowy rodzaj przestpstwa i doprowadzi do tego, by zostao ono uznane za wyjtkowo obrzydliwe i odraajce, a take wszechobecne; wwczas, gdy zorganizuje si now kampani zmierzajc do jego 140

wykrywania i karania, jako e dziki dziaaniom tego rodzaju opinia publiczna skupia si na niebezpieczestwie, ktrego korzenie tkwi w przestpczoci i przestpcach, natomiast nie zastanawia si nad tym, dlaczego, pomimo wszystkich tych dziaa majcych przywrci utskniony Sicherheit, ludzie cigle czuj si niepewni, zagubieni i wystraszeni jak dawniej. Co wicej ni szczliwy zbieg okolicznoci wie skonno do cznego traktowania niepokojw typowych dla ponowoczesnej czy te pnonowoczesnej egzystencji z now rzeczywistoci polityczn pastw narodowych. czenie poczucia niepewnoci oraz braku obezwadniajcej wrcz troski o osobiste bezpieczestwo z ograniczeniem niezalenoci pastwowej, charakterystycznym dla epoki globalizacji, jest nieprzypadkowe. ( Tworzenie bezpiecznego rodowiska" w wymiarze lokalnym oraz to, co dziaanie takie przypuszczalnie i realnie pociga za sob - tego siy rynku", dzi globalne i eksterytorialne, oczekuj od rzdw pastw narodowych (w rzeczywistoci uniemoliwiajc im robienie czegokolwiek innego). W wiecie finansw globalnych rola rzdw pastwowych sprowadza si nieledwie do penienia funkcji nieco bardziej rozbudowanego komisariatu policji. Liczba policjantw na rewir i jako ich przeszkolenia; oczyszczanie ulic z ebrakw, natrtw i zodziejaszkw; grubo wiziennych murw - to czynniki, ktre maj duy wpyw na zaufanie inwestorw" i licz si przy decyzji o podjciu inwestycji lub wycofaniu si z niej. Udoskonalenie pracy posterunkowego jest najlepsz (a moe jedyn) rzecz, ktr rzd jakiego pastwa moe zrobi, by nakoni wdrowny kapita do zainwestowania w dobrobyt jego obywateli. W ten sposb najkrtsza droga do wzrostu gospodarczego kraju, a co za tym idzie, do dobrego samopoczucia wyborcw wiedzie przez publiczn demonstracj policyjnego potencjau pastwa.

141

Dbao o ad i porzdek w pastwie", ktra niegdy bya skomplikowanym zadaniem, odzwierciedlajcym wielorakie ambicje oraz szeroki zakres wielowymiarowej wadzy pastwa, dzi zawa si do walki z przestpczoci. W tej dziedzinie wszelako coraz bardziej uprzywilejowan, waciwie wiodc rol przyznaje si polityce w zakresie wiziennictwa. Centralna rola walki z przestpczoci nie do koca tumaczy przyczyny wiziennego boomu: s w kocu inne sposoby zwalczania rzeczywistych czy rzekomych zagroe osobistego bezpieczestwa obywateli. Poza tym jak dotd nic nie wskazuje na to, e zamykanie w wizieniach coraz wikszej liczby ludzi na coraz duszy czas to najskuteczniejszy z tych sposobw. Mona wic si domyla, e jakie inne czynniki powoduj, i wybiera si zamknicie w wizieniu jako najlepszy dowd na to, e co zostao zrobione", e sowa przybieraj posta z krwi i koci. Uznanie wizienia za kluczow strategi w walce o bezpieczestwo obywateli oznacza ujcie problemu w idiomie wspczesnoci: jzyku natychmiast zrozumiaym, odwoujcym si do wsplnego, bliskiego wszystkim dowiadczenia. Wspczesna egzystencja rozpita jest na drabinie hierarchii wznoszcej si od lokalnoci ku temu, co globalne. Swoboda poruszania si po wiecie oznacza awans spoeczny i sukces, podczas gdy bezruch wydziela odstrczajcy odr klski i przegranego ycia, oznaczajcego pozostanie w tyle. Coraz bardziej globalno i lokalno zyskuj charakter wartoci przeciwstawnych (i fundamentalnych zarazem); wartoci najgorcej podanej lub budzcej niech; wartoci, wok ktrych koncentruj si yciowe marzenia, koszmary, zmagania. Coraz czciej wyrazem yciowych ambicji jest denie do swobody poruszania si i wyboru miejsca pobytu, moliwoci podrowania po wiecie; z drugiej strony, yciowe lki koncentruj si wok zamknicia, braku zmiany, usunicia z miejsc, po ktrych inni 142

poruszaj si i korzystaj bez przeszkd. Dobrze y" oznacza y w ruchu, a dokadniej mie komfortowe poczucie, e zawsze moemy z atwoci wyruszy w podr, gdyby pozostawanie w miejscu przestao nam odpowiada. Wolno zacza oznacza przede wszystkim wolno wyboru, a wybr zyska wyranie wymiar przestrzenny. W epoce kurczenia si czasu i przestrzeni tak wiele cudownych i nieznanych wrae wabi z oddali, e dom", cho cigle atrakcyjny, najczciej dostarcza sodko-gorzkiej przyjemnoci uczucia tsknoty za domem. Solidne, ceglane ciao domu" rodzi niech i bunt. Jeeli jest on zamknity od zewntrz, a wyjcie majaczy w dalekiej perspektywie lub w ogle nie wida na nie szansy, dom zmienia si w wizienie. Przymusowy bezruch; sytuacja przywizania do miejsca, z ktrego nie wolno si nigdzie ruszy, wydaje si najbardziej obrzydliwym, okrutnym i odraajcym stanem. To raczej zakaz poruszania si ni frustracja faktycznie odczuwanego pragnienia ruchu sprawia, e sytuacja ta jest wyjtkowo przykra. Obowizujcy kogo zakaz poruszania si jest najbardziej wymownym symbolem niemocy, bezradnoci i blu.Nie budzi wic wtpliwoci fakt, e wizienie, ktre rwnoczenie jawi si jako najskuteczniejszy sposb obezwadniania potencjalnie szkodliwych ludzi oraz najbardziej bolesna kara za ze czyny, stosunkowo atwo wydaje si sensowna, zgodna z wymogami rozsdku. Unieruchomienie jest losem, jakiego ludzie ogarnici lkiem przed brakiem moliwoci ruchu naturalnie yczyliby tym, o ktrych sdz, i zasuyli na surow, cik kar losu, jakiego by si dla nich domagali. Inne formy kar i rodkw zapobiegawczych wydaj si wyrozumiae, nieodpowiednie i nieskuteczne - bezbolesne w porwnaniu z wizieniem. Jednak wizienie nie oznacza jedynie unieruchomienia, ale take eksmisj. Ta ostatnia wzmaga dodatkowo popularno wizienia w potocznym odbiorze jako rodka, ktry 143

godzi w niebezpieczestwo u jego korzeni". Uwizienie oznacza wyczenie - pod stra, by moe na stae (a kara mierci dostarcza idealnego wzorca, wedug ktrego mierzy si wszystkie inne wyroki). Ten aspekt take porusza bardzo wraliw strun. Haso brzmi: nasze ulice - znowu bezpieczne", a c lepiej zapowiada jego spenienie ni usunicie nosicieli niebezpieczestwa i zamknicie ich w przestrzeni lecej poza zasigiem wzroku i dotyku; przestrzeni, z ktrej nie mog uciec? Niepewno panujca wok nas skupia si na lku o osobiste bezpieczestwo, ktry z kolei nabiera ostroci w zetkniciu z dwuznaczn, nieprzewidywaln osob obcego. Obcego na ulicy; obcego, ktry krci si koo domu... Alarmy antywamaniowe, patrolowane przez ochroniarzy osiedla, strzeone bramy do prywatnych rezydencji - wszystko to ma jeden cel: trzyma obcych na odlego. Wizienie jest jedynie najbardziej radykalnym z wielu rodkw i rni si od reszty nie rodzajem dziaania, lecz poziomem skutecznoci. Ludzie wychowani w kulturze alarmw antywamaniowych i urzdze zabezpieczajcych przed zodziejami s w sposb zupenie naturalny zwolennikami skazujcych na wizienie wyrokw. Wszystko skada si w jedn spjn cao, a ogarnita chaosem egzystencja odzyskuje logik.

SYSTEM NIE DZIAA

Wiemy dzisiaj - pisze Thomas Mathiesen - e system karny uderza przede wszystkim w d drabiny spoecznej, a nie w jej wierzchoek." 12 Socjologowie prawa i praktyk karnych dostarczyli obszernych wyjanie, dlaczego tak by musi, a kilka konkretnych przykadw stao si przedmiotem nie koczcej si dyskusji. Pierwsze miejsce wrd nich zajmuje podejcie prawodawcw, ktrzy traktujc rzeczywisto do wybirczo, 144

staraj si utwierdza bardzo okrelony rodzaj porzdku. Czyny popeniane najczciej przez ludzi, dla ktrych brakuje miejsca w ustalonym porzdku, przez spoecznie upoledzonych i uciskanych, maj najwiksz szans na pojawienie si w kodeksie karnym. Okradanie caych narodw z ich bogactw nazywa si promowaniem wolnego rynku"; okradanie caych rodzin i wsplnot lokalnych ze rodkw do ycia nazywa si redukcj zatrudnienia" lub po prostu modernizacj". aden z tych czynw nigdy nie zosta nazwany przestpstwem i nigdy nie podlega karze. Poza tym, jak szybko przekona si kada jednostka policji zajmujca si walk z powanymi przestpstwami, sprzeczne z prawem czyny popeniane na grze" niezmiernie trudno jest rozwika, bo wplecione s w gst sie codziennych zwykych" spraw firmy. Jeli chodzi o dziaania zmierzajce w sposb jawny do osignicia korzyci kosztem innych, granica midzy posuniciami dozwolonymi i niedozwolonymi jest sabo okrelona i zawsze pozostaje dyskusyjna - nie ma porwnania z kojc jednoznacznoci naruszenia cudzego bezpieczestwa przez wywaenie zamka w drzwiach. Nic wic dziwnego, e, jak stwierdza Mathiesen, wizienia s wypenione na og ludmi nalecymi do dolnych warstw klasy robotniczej, ktrzy popenili kradzie albo inne tradycyjne przestpstwo". Przestpstwa popeniane na grze" s nie tylko kiepsko zdefiniowane, ale te niezmiernie trudne do wykrycia. Popeniane s w zamknitym krgu ludzi, ktrych czy poczucie wsplnictwa, lojalno wobec instytucji oraz esprit de corps; ludzi, ktrzy zwykle skutecznie potrafi wykry i uciszy lub wyeliminowa potencjalne rda przeciekw". Popenienie tych przestpstw wymaga finansowej i prawnej kompetencji na poziomie, ktry ludziom z zewntrz praktycznie uniemoliwia ich przeniknicie, zwaszcza pozbawionym odpowiedniego wyksztacenia laikom. 145

Nie posiadaj te ciaa", fizycznej formy: istniej w wiecznej, wyobraonej przestrzeni czystej abstrakcji: s w sensie dosownym n i e w i d z i a l n e i potrzeba wyobrani na miar autorw przestpstwa, by wyledzi jego materi w tak ulotnej postaci. Wiedziona intuicj i zdrowym rozsdkiem publiczno moe podejrzewa, e zodziejstwo odegrao jak rol w historii wielkich fortun, jednak wskazanie palcem, kiedy i gdzie, pozostaje nadal zadaniem budzcym obawy. Jedynie w rzadkich i kracowych wypadkach przestpstwa korporacyjne" trafiaj do sdu i wychodz na widok publiczny. Malwersatorzy i oszuci podatkowi maj nieskoczenie wiksz moliwo uniknicia sdu ni kieszonkowcy i rabusie. Stranicy lokalnego porzdku dobrze zdaj sobie spraw z wyszoci si globalnych i wykrycie przestpstw tego rodzaju zawsze uwaaj za sukces. Poza tym, jeeli chodzi o przestpstwa popeniane na grze", to nadzr opinii publicznej jest w najlepszym wypadku sporadyczny i powierzchowny, a w najgorszym nie ma go wcale. Potrzeba wyjtkowo spektakularnego oszustwa, oszustwa o ludzkim wymiarze", z ofiarami, ktrymi s emeryci lub drobni ciuacze i ktre mona nazwa po imieniu (cho nawet wtedy potrzebna jest dodatkowo maa armia dziennikarzy), by wzbudzi zainteresowanie opinii publicznej i utrzyma je duej ni dzie-dwa. To, co dzieje si podczas procesw o malwersacje dokonywane na wysokim szczeblu, przerasta moliwoci intelektualne zwykego czytelnika gazet; poza tym brakuje w tym dramatyzmu, dziki ktremu procesy zwykych zodziei i mordercw s tak fascynujcym spektaklem. Przestpstwo dokonane na grze" (zwykle na eksterytorialnym wierzchoku drabiny spoecznej) moe by w ostatecznym rozrachunku jedn z przyczyn egzystencjalnej niepewnoci, czasami najwaniejsz, i mie przez to bezpore146

dni zwizek z dokuczliwym niepokojem, ktry jest rdem ich lku o wasne bezpieczestwo, natrtnie nawiedzajcym mieszkacw pnonowoczesnego wiata. Wyobrani przerasta jednak powizanie popenionego na grze" wykroczenia z utrat bezpieczestwa. Zagroenie odczuwane w zwizku z tym przestpstwem naley do zupenie innego porzdku. Niesychanie trudno wykaza, jak doprowadzenie winnych przed wymiar sprawiedliwoci mogoby uly w codziennych, o wiele bardziej namacalnych cierpieniach czajcych si w zych dzielnicach i na zakazanych uliczkach miasta. Niewiele kapitau politycznego da si wic wycisn z tego, e widz nas, jak robimy co z przestpstwami popenianymi na grze". Niewielkie s wic naciski na prawodawcw i stranikw porzdku, by wytali umys i napinali muskuy do skuteczniejszej walki z tego rodzaju przestpstwami. Nie ma porwnania z larum podnoszonym przeciwko zodziejom samochodw, rabusiom i gwacicielom, a take przeciw tym, ktrzy w opinii publicznej ponosz odpowiedzialno za praworzdno i porzdek, a wykazuj zbytni pobaliwo lub opieszao w wysyaniu przestpcw do wizienia, gdzie jest ich miejsce, f Na koniec trzeba jeszcze pamita, e nowa globalna elita ma niesychan przewag nad stranikami porzdku: porzdek jest lokalny, podczas gdy elita i wolny rynek, ktrego praw przestrzega, s pozalokalne. Jeli stre lokalnego porzdku stwarzaj zbyt wiele trudnoci i staj si za bardzo natrtni, mona odwoa si do praw globalnych i zmieni lokalne rozumienie porzdku i miejscowe reguy gry. Oczywicie zawsze istnieje moliwo, by si przenie gdzie indziej, jeli na miejscu sytuacja staje si za bardzo napita i niewygodna. Globalno nowych elit oznacza moliwo poruszania si, ktra z kolei oznacza moliwo ucieczki i stosowania unikw. Jeeli dojdzie do konfliktu, zawsze znajd si miejsca, gdzie lokalni 147

stranicy porzdku chtnie spojrz na spraw z innej perspektywy. Powysze czynniki razem wzite prowadz do identyfikacji przestpstwa z (zawsze lokaln) underclass; albo - co w zasadzie na jedno wychodzi - do kryminalizacji ubstwa. Najbardziej popularne w opinii publicznej typy przestpcw niemal bez wyjtku pochodz z nizin spoecznych. Getta wielkich miast i zakazane dzielnice uwaa si za kolebk zbrodni i przestpstwa. I odwrotnie - rda przestpczoci (przestpczoci, ktra naprawd si liczy - uwaanej za zagroenie dla osobistego bezpieczestwa) wydaj si mie charakter wycznie miejscowy, lokalny. Donald Clemmer uku w 1940 roku termin uwiziennienie" [prisonization] opisujcy rzeczywiste skutki pozbawienia wolnoci, zdecydowanie rne od reedukujcego" i resocjalizujcego" wpywu przypisywanego zamkniciu w wizieniu przez jego teoretykw i propagatorw. Jak stwierdzi Clemmer, winiowie przyswajali sobie bardzo swoist kultur wizienn", sprawiajc, e jeszcze gorzej nadawali si do ycia poza murami wizienia i w jeszcze mniejszym stopniu byli w stanie przestrzega zasad zwykego ycia". Jak wszystkie kultury, kultura wizienna posiada zdolno samoreprodukcji. Wedug Clemmera wizienie byo szko przestpstwa. Czternacie lat pniej Lloyd W. McCorkle i Richard R. Korn opublikowali wyniki kolejnych bada13, wyranie ujawniajcych mechanizm, dziki ktremu wizienia staway si szkoami przestpczoci. Cay proces policyjny i sdowy, ktrego uwieczeniem jest kara wizienia, stanowi w pewnym sensie dugi i starannie ustrukturowany rytua symbolicznego odrzucenia i fizycznego wyczenia. Odrzucenie i wyczenie s upokarzajce, i takie maj by. Maj przyczyni si do tego, by osoba odrzucona i wyczona uznaa sw spoeczn niedoskonao i fakt, e jest gorsza. Nic dziwnego wic, e ofiary staraj si broni. Zamiast 148

pokornie zaakceptowa sytuacj i zamieni odrzucenie spoeczne w samoodrzucenie, wol odrzuci tych, ktrzy ich odrzucili. Osoby wykluczone uciekaj si wic do rodkw, jakie im pozostay, a one wszystkie wymagaj uycia przemocy. Odrzuceni uciekaj si do metod, dziki ktrym ronie ich wadza dokuczania" - jedyna wadza, ktr mog przeciwstawi przewaajcej potdze tych, ktrzy ich odrzucili i wykluczyli. Strategia odrzucenia odrzucajcych" szybko przenika do stereotypu odrzuconego, dodajc do wizerunku przestpcy przekonanie o jego wrodzonej skonnoci do recydywy. W ten sposb wizienie jawi si jako podstawowe narzdzie speniajcego si proroctwa. Oczywicie nie znaczy to, e nie istniej inne przyczyny przestpstwa i zwyczajni przestpcy; oznacza to jednak, e odrzucenie i wykluczenie, ktrego praktykowaniu suy system wizienny, s integraln czci spoecznego procesu tworzenia przestpstwa oraz e ich wpywu nie mona w sposb jednoznaczny oddzieli od statystyk dotyczcych przestpczoci. Znaczy to take, i ustaliwszy, e wizienia s w wikszoci zaludnione przez klasy nisze lub underclass, oczywicie oczekiwa bdziemy efektw samopotwierdzenia i samoodtwarzania, a co za tym idzie, przestpczoci najbardziej widocznej u dou drabiny spoecznej. Clemmer oraz McCorkle i Korn prowadzili badania wrd winiw przebywajcych w zakadach karnych i to, co tu zastali, uznali za skutek pozbawienia wolnoci. Mona jednak przypuszcza, e przedmiotem ich poszukiwa i odkry byy nie tyle skutki oddziaywania wizienia jako takiego, ile szersze zjawiska z a m k n i c i a , o d r z u c e n i a i w y c z e n i a . Innymi sowy, wizienia suyy za laboratoria, gdzie tendencje obecne w normalnym" yciu (cho w bardziej rozmytej postaci) mona obserwowa w skondensowanej i czystej formie (potwierdza to praca Dicka Hebdidge'a Hiding in the Light [Ukrywajc w wie149

tle"]). Jeli byaby to prawda, to tajemnicz logik wspczesnej obsesji prawa i porzdku mona by prbowa zrozumie, odwoujc si do skutkw uwiziennienia" i powszechnego wyboru strategii odrzucenia odrzucajcych", z waciw jej si samonapdzania. Mona by te w tym wietle wytumaczy widoczny sukces strategii polegajcej na zastpieniu t obsesj wszystkich innych sposobw stawienia czoa egzystencjalnej niepewnoci. atwiej bdzie te moe zrozumie, dlaczego pozbawienie globalnych swobd wzmacnia lokalne odrbnoci. Odrzucenie tego, co miejscowe, z jednej strony wywouje denie do tego, by lokaln rzeczywisto obwarowa na wzr obozw koncentracyjnych, a z drugiej skania do przeksztacenia jej w twierdz. Dziaania te potguj nawzajem swoje skutki, dodajc jednoczenie gwarancj, e podziaom i obcoci na dole" zawsze towarzyszy bdzie ich brat-bliniak: globalizacja zachodzca na grze".

PRZYPISY
ROZDZIA 1 Albert J. Dunlap (i Bob Andelman), How I saved Bad Companies and Made Good Companies Great, Time Books, New York 1996, s. 199-200. 2 Denis Duclos, La cosmocratie, nouvelle classe planetaire, Le monde diplomatique", sierpie 1997, s. 14. 3 Alberto Melucci, The Playing Self: Person and Meaning in the Planetary Society, Cambridge University Press, Cambridge 1966, s. 129. 4 Paul Virilio, Un monde surexpose: fin de l'histoire, ou fin de la geographie?, Le monde diplomatique", sierpie 1997, s. 17. O ile wiem, idea koca geografii" po raz pierwszy pojawia si u Richarda O'Briena (por. jego Global Financial Integration: The End of Geography, Chatham House/Pinter, London 1992). 5 On Cyberspace and Virtual Reality, w: Man and Information Technology (wykady z midzynarodowego sympozjum zorganizowanego w 1994 r. przez Committee on Man, Technology and Society w szwedzkiej Krlewskiej Akademii Nauk Inynieryjnych /IVA/), Stockholm 1995, s. 41. 6 Timothy W. Luk, Identity, Meaning and Globalization: Detraditionalization in Postmodern Space-Time Compression, w: Paul Heelas, Scott Lash i Paul Morris, Detraditionalization (red.), Blackwell, Oksford 1996, s. 123, 125. 7 Paul Virilio, The Lost Dimension, Nowy Jork, Semiotext(e), 1991, s. 13. 8 Margaret Wertheim, The Pearly Gates of Cyberspace, w: Nan Elin, Architecture of Fear, (red.), Princeton Architectural Press, New York 1997, s. 296. 9 Steven Flusty, Building Paranoiai, w: Nan Elin (red.), Architecture of Fear, s. 489, 51-52. 10 Dick Hebdige, Hiding in the Light, Routledge, London 1988, s. 18. 11 Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, Paladin, Frogmore 1973, s. 41-42. 12 Nils Christie, Civility and State, rkopis nie publikowany.
1

151

ROZDZIA 2 Edmund Leach, Anthropological aspects of language: animal categories and verbal abuse, w: Eric H. Lenneberg (red.), New Directions in the Study of Language, University of Chicago Press, Chicago 1964. 2 Bronisaw Baczko, Utopian Lights: The Evolution of the Idea of Social Progress, prze. Judith L. Greenberg, Paragon House, New York 1989, s. 219-235. 3 Napisana przez D. Veirasse'a Histoire de Sevarambes bya wedug Baczki lektur tak popularn w wieku Owiecenia, e na przykad Rousseau i Leibnitz cytowali j bez wskazania rda, wyranie odwoujc si do wiedzy powszechnej wrd ich czytelnikw. 4 Jiirgen Habermass, The Philosophical Discourse ofModemity, MIT Press, Cambridge Mass., 1987, s. 323. 5 Zawarto La ville radieuse poddana zostaa bezwzgldnej i bardzo odkrywczej analizie przez socjologa polityki z Yale, Jima Scotta; mj komentarz wiele zawdzicza jego inspirujcym spostrzeeniom. 6 Richard Sennett, Uses of Disorder: Personal Identity and City Life, London, Faber&Faber, 1996, zw. s. 39-43, 101-109, 1994-1995. 7 Nan Elin, Shelter from the Storm, or Form Follows Fear and Vice Versa, w: Nan Elin (red.), Architecture of Fear, Princeton Architectural Press, New York 1997, s. 13, 26. Zbir szkicw Architecture of Fear zosta zainspirowany dowiadczeniem Nan Elin podczas bada terenowych prowadzonych w starannie zaprojektowanym francuskim nowym miecie" Jouy-le-Moutier. Elin bya poruszona odkryciem, e przedmiot wzbudzajcy lk [1'insecuritie] pojawi si, mimo e wspczynnik przestpczoci na tym obszarze by ladowy" (s. 7). 8 Mark Poster, Database as discourse, or electronic interpellations w: Paul Heelas, Scott Lash, Paul Morris (red.), Detraditionalization, Blackwell, Oxford 1996, s. 291, 284. 9 Por. Thomas Mathiesen, The viewer society: Michel Foucault 's Panopticon" revisited, Theoretical Criminology" 1997, s. 215-234. 10 George Gerbner i Larry Gross, Living with television: the violence profile, Journal of Communication" 26, 1976, s. 173-198, cyt. za Mathiesenem.
1

ROZDZIA 3 Richard Sennett, Something in the city: the spectre of uselessness and the search for a place in the world, Times Literary Supplement", 22 wrzenia 1995, s. 13. 2 Martin Woollacott, Bosses must learn to behave better again, The Guardian", 14 czerwca 1997.
1

152

Vincent Cable, The World's New Fissures: Identities in Crisis, Demos, London 1996, s. 20, 22. 4 Alberto Melucci, Challenging Codes: Collective Action in the Information Age, Cambridge University Press, 1966, s. 150. 3 Georg Henrik von Wright, The crisis of social science and the withering away of the nation state, Associations" 1, 1997, s. 49-52. 6 Cornelius Castoriadis, Pouvoir, politique, autonomie, w: Le monde morcele, Seuil, Paris 1990, s. 124. 7 Jak mona si spodziewa, to wanie mniejszoci etniczne" i oglnie mae i sabe grupy etniczne, niezdolne do prowadzenia niezalenego pastwa, ktrego standardy mieciyby si w normach obowizujcych w epoce wiata pastw", z reguy wyraaj najwikszy entuzjazm wobec potgi organizacji ponadpastwowych. Std niestosowno aspiracji do posiadania pastwowoci wyraanych w kontekcie przynalenoci do organizacji, ktrych misj, jak mona podejrzewa, lub jak deklaruj same, jest ograniczenie niezalenoci pastwowej, a pniej jej cakowite zniesienie. 8 Eric Hobsbawm, Some reflections on the break-up of Britain", New Left Review" 105 (1977). Prosz zwrci uwag na dat publikacji: od 1977 roku proces przewidywany przez Hobsbawma nabra rozpdu i jego sowa szybko staj si ciaem. 9 Por. Cornelius Castoriadis, La crise des societes occidentales, w: La montee de 1'insignifiance, Seuil, Paris 1996, s. 14-15. 10 Por. Sept pieces du puzzle neoliberal: la quatrieme guerre mondiale a commence, Le monde diplomatique", sierpie 1997, s. 45. Artyku podpisany jest Sous-Commandant Marcos" i pochodzi z terenu objtego buntem chopskim w meksykaskiej prowincji Chiapas. 11 Rene Passet, Ces promesses des technologies de 1'immateriel, Le monde diplomatique", lipiec 1997, s. 26. 12 Jean-Paul Fitoussi, Europe: le commencement d'une aventure, Le monde", 29 sierpnia 1997. 13 Claus Offe, Modernity and the State: East, West, Polity Press, Cambridge 1996, s. 7, 9, 37. 14 Victor Keegan, Highway robbery by the super-rich, The Guardian", 22 lipca 1996. 15 Cyt. za: Graham Balls i Milly Jenkins, Too much for them, not enough for us, Independent on Sunday", 21 lipca 1996. 16 Ryszard Kapuciski, Lapidarium III, Warszawa 1996. ROZDZIA 4 Michael Benedikt, On cyberspace and virtual reality, w: Man and Information Technology, Stockholm, IVA 1995, s. 42.
1

153

Ricardo Petrella, Une machin infernale, Le monde diplomatiue", lipiec 1997, s. 17. 3 Jeremy Seabrook, The Race for Riches: The Human Cost of Wealth, Marshall Pickering, Basingstoke 1988, s. 15, 19. 4 Max Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu, Test, Lublin 1994. 5 Mark C. Taylor i Esa Saarinen, Imagologies: Media Philosophy, London, Routledge, b.d., Telerotics 11. 6 Agnes Heller, Where are we at home?, Thesis Eleven" 41 (1995). 7 Jeremy Seabrook, Landscapes of Poverty, Blackwell, Oxford 1985, s. 59. 8 Przypomnijmy, e ratowanie zamonej czci Europy przed zalewem uchodcw wojennych stanowio, jak przyznaa wczesna Sekretarz Stanu, decydujcy argument za przystpieniem USA do wojny w Boni. 9 Por. Seabrook, The Race for Riches, s. 163, 164, 168-169. 10 Ten cytat z Jonathana Friedmana i nastpne pochodz z Global crises, the struggle for cultural identity and intellectual porkbarrelling: cosmopolitans versus locals, ethnics and nationals in an era of de-hegemonisation, w: Pnina Weber i Tariq Modod (red.), Debating Cultural Hybridity, Zed Books, London 1997, s. 79-80. 11 Pierre Bourdieu, L'Architecte de l'euro passe aux aveux, Le monde diplomatiue", wrzesie 1997, s. 19. 12 Wojciech J. Burszta, Czytanie kultury, d 1996, s. 74-75.

ROZDZIA 5
1 Pierre Bourdieu, L 'architecture de l'euro pass aux aveux, Le monde diplomatiue", wrzesie 1997, s. 19. 2 Nils Christie, Civility and State, rkopis nie publikowany. 3 Nils Christie, Crime Control.and Industry: towards Gulag, Western Style?, Routledge, London 1993, s. 8687. W wydaniu drugim znak zapytania po drugiej czci tytuu zosta pominity. 4 Thorsten Sellin, Pioneering in Penology: the Amsterdam Houses of Correction in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, University of Philadelphia Press, 1944, s. 27-29, 58-59. 5 Thomas Mathiesen, Prison on Trial: a Critical Assesment, Sage, London 1990, s. 40. 6 Donald Clemmer, The Prison Community, Holt, Reinhart&Winston, New York 1940. 7 Por. raport Serge'a Marti ze spotkania w Hongkongu, Le FMI critique les methodes anti-chomage de Bonn et Paris, Le monde", 19 wrzenia 1997. 8 Mathiesen, Prison on Trial, s. 70. 9 Mathiesen, Prison on Trial, s. 13.

154

Laurent Zucchini, Segregation ordinaire a Washington, Le monde", 25 wrzenia 1997. 11 Nils Christie, Penal Geography, nie publikowany rkopis. 12 Zob. Mathiesen, Prison on Trial, s. 70-72. 13 Lloyd W. McCorkle i Richard R. Korn, Resocialization within walk, Annals of American Academy of Political and Social Science", 1954, s. 88-98.

10

L _

SPIS RZECZY

Wstp Rozdzia 1 Czas i klasa Nieobecni dziedzice - druga generacja Swoboda ruchu a konstytuowanie si spoeczestw N o w a szybko, nowa polaryzacja Rozdzia 2 Wojny o przestrze - sprawozdanie z przebiegu dziaa Bitwa na mapy O d mapowania przestrzeni d o uprzestrzennienia map Agorafobia i renesans wartoci lokalnych Czy po epoce Panopticonu jest jakie ycie? Rozdzia 3 Co bdzie po pastwie narodowym? Uniwersalizujcy czy globalizowani? N o w e wydziedziczenie: wydziedziczone pastwo wiatowa hierarchia mobilnoci Rozdzia 4 Turyci i wczdzy By konsumentem w spoeczestwie konsumpcyjnym Rozdwojeni, ale w cigym ruchu Poruszamy si w wiecie / wiat przechodzi obok nas Zczeni na dobre i ze Rozdzia 5 Globalne prawa, lokalne porzdki Fabryki bezruchu

11 14 17 25

. . .

. .

35 37 44 56 59

67 71 78 83

. .

. .

92 95 101 106 111

121 124

157

Wizienia w epoce po-poprawczej Bezpieczestwo: realny rodek do nieuchwytnego celu System nie dziaa Przypisy

133 139 144 151

PRINTED IN POLAND
Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2002 r. Wydanie pierwsze - dodruk Skad i amanie ANTER, Warszawa, ul. Tamka 4 Druk i oprawa: Drukarnia WN ALFA-WERO p. z o.o.