Vous êtes sur la page 1sur 91

SŁOWNIK ŁACIŃSKO - POLSKI I POLSKO - ŁACIŃSKI

SUMY TEOLOGICZNEJ
TOMASZA Z AKWINU

Na podstawie św.Tomasz Akwinu "Suma Teologiczna" Tom 35 - "Słownik Terminów"

- opracował Artur Andrzejuk

Warszawa - Londyn 1998

0
SŁOWNIK ŁACIŃSKO - POLSKI

Dla wyróżnienia partii tekstu zastosowano następujące oznaczenia: w [nawiasach kwadratowych]


umieszczono wtrącenia tłumacza, w (nawiasach okrągłych) podano alternatywne wersje przekładu.

demonstrant. Abstrakcja - ma dwa znaczenia:

A tj. Według podwójnej operacji intelektu, tj. Na


sposób komponowania i podziału: tak jak
rozumiemy, że coś nie jest w czymś innym lub
że jest oddzielone od tego; albo też na sposób
• Abolitio - zniesienie (abolicja, amnestia). prostego i bezwzględnego rozważania, tak jak
• Abominatio - actus appetitus refugientis rozumiemy jedno nie rozważając nic innego.
cognitionem alicuius rei. Wstręt - jest aktem Matematyka wyabstrahowuje [swój przedmiot]
władzy pożądania, polegającym na unikaniu z tworzywa (d. Materii) zmysłowo
poznawalnego, nie zaś z tworzywa (d. Materii)
poznania jakiegoś przedmiotu.
poznawalnego intelektualnie, lecz (udowadnia)
• Abortus - grave peccatum et inter maleficia dowodzi [swój przedmiot] na sposób
computantum; est contra naturam. Aborcja - zmysłowy.
grzech ciężki zaliczany do zbrodni; jest
wymierzony przeciwko naturze. • Abstractum et concretum - in divinis sunt
idem reali-ter, et differunt ratione. Concretum
• Absolute dictum - intelligitur de dicto substantiae ponitur in genere primo et per se,
simpliciter, sicut ens de substantia. Absolutne non autem abstractum, sed tantum reductivae.
(bezwzględne) nazywanie czegoś (mówienie) - In accidentibus vero est e converso. Abstrakt i
tak rozumie się mówienie wprost, tak jak konkret - w bogu są realnie tym samym, a
nazywanie substancji bytem. różnią się ujęte rozumowo. Konkret odnosi się
do substancji najpierw w rodzaju i istotowo (d.
• Absolutum - est prius relativo secundum Przez się), abstrakt zaś tylko przez redukcję. W
esse, et est posterius relativo secundum dici. przypadłościach jest natomiast na odwrót.
Absolut - jest najpierw ze względu na
bytowanie, a następnie ze względu na • Abulia - patrz: accidia.
orzekanie.
• Acceptatio - wyrażenie zgody.
• Abstractio - duplex: scilicet secundum
duplicem operationem intellectus, id est per • Acceptio - przyjęcie.
modum composi-tionis et divisionis, sicut cum • Acceptio personarum - wzgląd na osobę
intelligimus aliquid non esse in alio, vel esse (stronniczość).
separatum ab eo, vel per modum simplicis et
absolute considerationis: sicut cum • Accessus - est prior in intentione, et
intelligimus unum nihil considerando de alio. posterior in executione, quam recessus. A. Est
Mathe-matica abstrahunt a materia sensibili, prior recessu ex parte moventis, sed est
non autem a materia intelligibili, sed per eam posterior ex parte mobilis. Postęp (zbliżenie

1
się) - jest wcześniej w zamierzeniu a później w movetur. Sexto quia virtus agentis naturaliter,
wykonaniu; odwrotnie niż regres (cofnięcie in sua actione debilitatur, propter hoc quod
się). P. Jest przed regresem [w ujęciu] od simul patitur. Działanie (czynność) - mówi się
strony poruszającego, lecz późniejszy [w [tak] w dwóch znaczeniach: o działaniu boga i
ujęciu] od strony poruszanego. działaniu stworzeń. Różnic pomiędzy
działaniem boga i działaniem stworzeń jest
• Accidens - non est ens sed entis. Accidentis sześć: [l] ponieważ te [byty] które powstają w
esse, est inesse; id est, dependere, et rzeczach naturalnych są do siebie podobne, ale
compositionem facere cum subiecto. nie zawsze tak samo trwają i dlatego, aby
Przypadłość - nie jest [samym] bytem, lecz zachować się zgodnie z podobieństwem
należy do bytu. Bytowanie przypadłości jest gatunkowym, rodzą podobne do siebie; [2]
zawieraniem się (d. „bytowaniem w"), to ponieważ działanie naturalnego działającego,
znaczy zależy od podmiotu i w nim komponuje które czyni podobne do siebie jest czymś
się ze swoim podmiotem. wychodzącym od działającego ku
odbierającemu działanie, co w bogu nie ma
• Accidentalis - przypadłościowy
miejsca, ponieważ jego działanie jest jego
(przypadkowy).
substancją; [3] ponieważ naturalny działający
• Accidentaliter - advenire, contingit tantum jest jeden, ale powoduje [rzeczy] różne od
duplici-ter: scilicet contactu, vel sicut motor siebie, zgodnie z różnicą czynności, co w bogu
motori. Przypadłościowo - dochodzić do nie zachodzi, ponieważ działa jednym
czegoś [można] dwojako: tj. Przez kontakt lub działaniem; [4] ponieważ wywołane przez
tak jak poruszyciel poruszonego. działającego działanie podobne do niego nie
jest ciągłe i wieczne, tak jak działanie boga. [5]
• Accidia - est taed1um bene operandi, et ponieważ działający naturalny zarazem
tristitia de re spirituali. Acedia - jest odczuwa i porusza; [6] ponieważ sprawność
zniechęceniem do dobrego działania i działającego naturalnego doznaje osłabienia w
smutkiem w odniesieniu do spraw duchowych. swoim działaniu ze względu na to, że
jednocześnie odczuwa.
• Accipere - przyjmować.
• Actio immanens - działanie wewnętrzne.
• Acedia - patrz: accidia.
• Actio transiens - działanie przechodzące [w
• Actio - dicitur aequivoce, de actione dei et
cos innego].
actione creaturae. Differentiae sex inter
actionem dei et actionem creaturae: scilicet • Activus - czynny.
primo ouia ea quae in rebus naturalibus
generant sibi simila, non semper eadem • Actualitas - aktualność.
manent; et ideo ut conservent se, secundum
• Actus - duplex: scilicet primus et secundus.
similitudinem speciei, similia sibi generant.
Actus primo primus est forma, sed secundo
Secundo ouia actio agentis naturalis qua facit
primus est esse; secundus autem est operatio.
sibi simile, est aliouid egrediens ab agente in
Akt - [jest] dwojaki, tj. Pierwszy i drugi. Po
patiens; quod in deo locum non habet, quia
pierwsze, aktem pierwszym jest forma, lecz po
eius actio est eius substantia. Tertio quia agens
drugie aktem pierwszym jest bytowanie
naturale est unum, et tamen facit se in diversis,
(istnienie); Aktem drugim jest działanie.
secundum diversas operationes; quod deo non
convenit, quia agit secundum unam operatio- • Actus completus - akt zupełny.
nem. Quadro quia actio agentis sibi simile,
non est continua et sempiterna, sicut atio dei. • Actus hominis - akt człowieka.
Quinta quia agens naturale simul patitur et

2
• Actus humanus - akt ludzki. • Admonitio - pertinet ad correctionem
fraternam. Upomnienie - należy do
• Actus impertectus - akt niedoskonały. Actus poprawiania braterskiego.
incompletus - akt niepełny.
• Adoptio - ex extraneae personae in filium
• Actus novus - akt nowy. vel nepo tem et deinceps legitima assumptio.
Przysposobienie (adopcja) - obcej osoby na
• Actus perfectss - akt doskonały.
syna lub wnuka i następnie przyjęcie [jej]
• Actus personalis - akt osobowy. zgodnie z prawem.

• Actus primus - akt pierwszy. • Adoratio dei - est actus latriae. Adoracja
Boga - jest aktem kultu należnego samemu
• Actus purus - akt czysty [o Bogu]. Bogu.
• Actus secundus - akt drugi. • Adulterium - cudzołóstwo.
• Adaptatio - dostosowanie. • Aegritudo - non est pura privatio. Sed dicit
humore inordinate dispositos. Aliouis potest
• Addere - aliouid super alterum potest
sanari ad aegri-tudine corporali, licet non
tripliciter: scilicet naturam extraneam,
cognoscat morbum, nęć medicinam desideret,
determinans reale, et aliouid rationis. Dodać -
non autem ab aegritudinem spirituali. Choroba
coś do drugiego można trojako: tj. Naturę
- nie jest czystym brakiem, lecz nazywa się tak
zewnętrzną, realne zdeterminowanie i coś
nieuporządkowane dyspozycje humorów. Ktoś
rozumowego.
może wyzdrowieć z choroby ciała, chociaż nie
• Addiscere - dupliciter contingit: scilicet per wie o swej chorobie i nie pragnie leczenia;
inventionem et per doctrinam. Zdobywanie nigdy nie dotyczy to choroby duchowej. Patrz:
wiedzy - zachodzi dwojako, tj. Przez odkrycie sanitas.
i przez naukę.
• Aequalitas - est proportio habentium unam
• Additio - dodanie. quantitatem. Równość - jest proporcją
mających jedną ilość.
• Adiungere - przyłączyć.
• Aequalitas complexio - równowaga
• Admiratio - duo reouirit: scilicet quod złożenia.
causa sit occulta, et aliquid in re videatur
repugnans. Zachwyt (zdumienie, zdziwienie) - • Aequalitas mixtionis - równowaga
znajdujemy dwojaki, tj. Taki, którego połączenia [elementów].
przyczyna jest ukryta oraz taki, [którego
• Aequitas - est pars iustitiae et continetur
przyczyną] jest to, że wydaje się nam, iż
sub epikia. Słuszność - jest częścią
dostrzegamy coś w rzeczy zaskakującego.
sprawiedliwości i zawiera się w epikei.
• Admixtio extranei - dupliciter potest esse: Epikeia, czyli nadprawość - oznacza to, że
scilicet uno modo ita quod extraneum człowiek pomija literę prawa, lecz czyni to
adiunctum solvat speciem eius cui adiungitur, zgodnie ze sprawiedliwością i dobrem ogółu.
vel trahendo ad speciem suam. Domieszka
• Aequivocatio - dwuznacznaczność,
[czegoś] zewnętrznego - może zachodzić
wieloznaczność.
dwojako, tj. W pierwszy sposób, także coś
zewnętrznego dodane miesza się z gatunkiem • Aestimatio - osąd zmysłowy (mniemanie).
tego, do czego zostało dodane lub na sposób
przyciągania do swego gatunku.

3
• Aestimatiya - vis aestimativa, est potentia • Agrayatio animi - est effectus doloris.
apprehensiva convenientis et novici. Ideo Ociężałość duszy - jest skutkiem [uczucia]
comparatur ad appetitum sensitiwm, sicut bólu.
intellectus practicus ad voluntatem. Władza
osądu jest władzą pojmującą to, co dla niej • Alienatio - wyobcowanie.
odpowiednie i nowe. Dlatego porównuje się ją • Alienatio a sensibus - odejście od zmysłów.
do pożądania zmysłowego, tak jak intelekt
praktyczny do woli. • Auquid - coś.

• Aeternitas - est interminabilis vitae, tota • Aliquis - ktoś.


simul, et perfecta possesio. Wieczność - jest
całkowitym i zarazem doskonałym • Alis - inny.
posiadaniem życia bez końca. Sw. Tomasz
• Alius - inny (obcy).
przytacza dosłownie określenie boecjusza z
jego „de consolatione philosophiae" (o • Allegoria - est tropus seu loquendi modus,
pocieszeniu, jakie daje filozofia). quo aliquid dicitur, et aliud intelligitur.
Alegoria - jest zwrotem (przenośnią), czyli
• Affectio - animi distigui potest sposobem wypowiadania się, w którym coś się
quadrupliciter: Scilicet secundum proficuum et mówi i coś innego się rozumie.
noxium ab extrinseco vel intrinseco, totaliter
vel partialiter, intense vel remisse. Emocja - w • Alteratio - zmiana.
duszy wyróżnić [ją] można w czterech
postaciach: tj, według tego, co korzystne i co • Amans - kochający.
szkodliwe [w odniesieniu] do tego, co
• Amator - miłośnik (kochający).
zewnętrzne lub wewnętrzne, całe lub
częściowe, gwałtowne (silne, intensywne) lub • Ambitio - est peccatum oppositum
łagodne (słabe, spokojne). magnimitati secun-dum excessum, quia est
inordinatus appetitus honoris. Ambicja - jest
• Affirmatio - est negatio eiusdem et bodem,
grzechem sprzeciwiającym się
et non secundum idem, possunt simul
wielkoduszności przez przesadę, ponieważ jest
verificari. Afirmacja. - jest negacją tego
nieuporządkowanym pragnieniem czci.
samego przez to samo - i według tego samego
nie mogą być jednocześnie sprawdzane. • Amicitia - est amor mutuae benevolentiae,
fundator super alioua communicatione.
• Agens - triplex: scilicet uniyocum, analogum
Przyjaźń - jest miłością wzajemnej
et Aequivocum. Działający (podmiot działań) -
życzliwości, budującej się na jakimś
można ująć trojako, tj. Jednoznacznie,
porozumieniu.
analogicznie i równoznacznie.
• Amor - est connaturalitas rei. Miłość -
• Agens natukalis - działający zgodnie z
miłość jest naturalną odpowiedniością bytów.
naturą.
• Analogia - duplex: scilicet duorum ad unum
• Agens yoluntarius liber - działający
tertium et unius ad alterum. In prima oportet
dobrowolny.
esse aliquid prius duobus, non autem in
• Agibilia - dicuntur actiones immanentes et secunda, ouae ouidem est in deo, quo nihil est
perficientes ipsum agens. Rzeczy prius, non autem prima. Analogia - [stosuje
wykonywalne - nazywa się tak działania się] dwojako: mianowicie dwóch do jednego
wewnętrzne i doskonalące samego trzeciego oraz jednego do innego. W pierwszej
działającego. powinno być coś wcześniej niż [tych]dwóch,

4
nie zaś w drugiej, która właśnie jest w bogu, w • Animal inrationale - est quod habet naturam
którym nic nie jest wcześniej; nie dotyczy go sensitiyam, (rationale vero, quod habet
więc pierwszy [rodzaj analogii]. naturam intellectivam). Zwierzę nierozumne -
jest tym, co posiada naturę zmysłową,
• Angelus - anioł. (zwierzęciem rozumnym jest to, co posiada
naturę intelektualną).
• Anima - bst causa efficiens, finalis, et
formalis sui corporis. Dusza - jest przyczyną • Animal silver - zwierzę leśne.
sprawczą, celową i formalną swojego ciała.
• Animal sociale - zwierzę społeczne.
• Anima (substantia, forma) separata - duszo
(substancja, forma) oddzielona [o aniołach]. • Animalitas - zwierzecość.

• Anima coniuncta - dusza złączona [z • Animatum - ożywione.


ciałem].
• Animus - duch. Termin obcy nauce św.
• Anima intellectiva - dusza intelektualna. Tomasza, choć niekiedy używany przezeń w
znaczeniu potocznym i ogólnym.
• Anima rationalis - dusza rozumna.
• Appetitivum - to, czym dusza pożąda.
• Anima secundum se totam - dusza według
całej siebie. • Appetitus - est potentia passiva. Pożądanie -
jest władzą bierną.
• Anima secundum seipsam - dusza według
samej siebie. • Apprehensio - ujęcie.

• Anima sensibilis - dusza zmysłowa (d. • Apprehensiyum - to, czym dusza ujmuje.
Mogąca odczuwać).
• Apprehensum - to, co ujęte.
• Anima sensitiva - dusza zmysłowa.
• Aptitudo - hominis ad virtutes et subiecti ad
• Anima vegetabilis - dusza wegetatywna (d. formam est duplex: scilicet secundum potentia
Mogąca być podstawą życia wegetatywnego). passiva tantum, respectu infusarum, vel
secundum activam et passivam simul respectu
• Anima vegetativa - dusza wegetatywna. acouisitarum. Stosowność (zdolność) -
człowieka do cnót oraz podmiotu do formy jest
• Animal - zwierzę. W języku łacińskim wyraz
dwojaka: mianowicie jedynie według
ten pochodzi od słowa dusza „anima" i jest
możności (władzy) biernej, w przypadku [cnót]
używany dla oznaczenia zarówno ludzi jak i
wlanych lub według aktywnej i biernej
zwierząt. W świetle tego staje się zrozumiała
zarazem, w przypadku [cnót] nabytych.
arystotelesowska definicja człowieka jako
zwierzęcia rozumnego oraz stają się jasne • Apyrokalia - patrz: banausia.
częste wyrażenia św. Tomasza w stylu:
„człowiek i inne zwierzęta...". Polskiemu • Argumentom - argument (dowód).
rozumieniu słowa „zwierzę" bardziej
• Arrogans - est qui sibi tribuit quod non
odpowiada łacińskie „brutum".
habet. Arogant -jest tym, który przypisuje
• Animal domesticum - zwierzę domowe. sobie to, czego nie ma.

• Animal ferox - zwierzę dzikie. • Ars - est virtus intellectualis, in quantum


facit facultatem boni operis. Non autem
simpliciter est virtus, quia non perficit usum,

5
nęć appetitum. Sztuka - jest cnotą • Auditor - diversorum magistrorum,
intelektualną, która uzdalnia do dobrego tenentium con-trarias opiniones, potest seoui
dzielą. Nie jest zaś cnotą wprost, ponieważ nie ouam velit, nisi altera determinetur esse contra
doskonali użycia (zwyczaju, doświadczenia) fidem ab ecclesia. Słuchacz - różnych
ani pożądania. mistrzów, zajmujących przeciwne sobie
stanowiska (d. Trzymających przeciwne
• Artifex - tripliciter potest converti ad opinie), może iść za którymi chce, o ile któreś
speciem quae est in eo: scilicet ut est z nich nie zostało określone przez kościół jako
similitudo rei, ut res in amima, et ut causa rei. przeciwne wierze.
Twórca - trojako może zwracać się do postaci
(pomysłu), który jest w nim: to jest tak jak • Augmentatwa - potentia. Władza
podobieństwo rzeczy, jak rzecz w duszy i jak wzrastania.
przyczyna rzeczy.
• Avaritia - est immoderatus amor habendi.
• Assensus - przekonanie. Chciwość - jest nieumiarkowaną miłością
posiadania.
• Assimilatio - duplex: scilicet in natura, et in
specie intelligibili. Secunda requiritur in • Ayersio et conversio - sunt idem re, sed
cognitione, non autem prima. Przystosowanie - differunt ra-tione, scilicet secundum respectu
[zachodzi] dwojako: to jest w naturze i w ad diversos terminos. Odwrócenie i
intelektualnej postaci poznawczej. Drugie jest nawrócenie - są tą samą rzeczą, lecz różnią się
wymagane w poznaniu; pierwsze zaś nie. powodem, mianowicie przez wzgląd na różne
kresy.
• Associatio - stowarzyszenie (związek,
bractwo, d. Połączenie).

• Attributa - eius ratio est conceptio


intellectus, quam significat nomen. Atrybuty -
ich powodem jest ujęcie intelektu, które
oznacza nazwa.
B
• Auctor - autor. • Banausia - est vitium contrarium
parvificientiae. Et dicitur a furno quia quasi
• Auctor legis - autor prawa. ignis consumit omnia. Rozrzutność - jest wadą
przeciwną do małostkowości. A nazywa się od
• Auctor sanctitatis - autor uświęcenia.
pieca ponieważ tak jak ogień wszystko trawi.
• Auctoritas - autorytet. Tomasz podaje jeszcze grecką nazwę
„apyrokalia" i proponuje łacińską:
• Audacia - includit in se securitatem, sicut „consumptio".
contrarium privationem. Odwaga (zuchwałość)
- zawiera w sobie bezpieczeństwo, jako • Beatitudo - est operatio et ultima perfectio.
przeciwieństwo braku. Odwagę zalicza Szczęście - jest działaniem i najwyższą
Tomasz do uczuć. Stanowi ona przeciwieństwo doskonałością.
bojaźni, jako poddawaniu się złu z powodu
przeświadczenia, że nie jesteśmy w stanie go • Benefacio - omnibus ouilibet tenetur in
pokonać. Odwagę wzbudza przeświadczenie praeparatione animi pro loco et tempore.
przeciwne: jesteśmy w stanie pokonać Dobrodziejstwo - wszystkim bez różnicy dane
zagrażające nam niebezpieczeństwo. jest w przygotowanie duszy dla miejsca i
czasu.

6
• Beneficientia - est facere bonum. Et est actus
amici-tiae, vel charitatis, secundum kationem
communem. Dobroczynność - jest czynieniem
dobra. Stanowi akt przyjaźni albo miłości
(caritas), ze względu na powszechny powód.

• Beneyolentia - proprie est actus voluntatis,


quo alteri yolumus bonum. Życzliwość -
[właściwie rozumiana] jest aktem woli,
C
polegającym na chceniu dobra dla kogoś
• Caecitas mentis - triplex: scilicet privatio
innego.
luminis accidentalis, aversio yoluntaria primo
• Benignitas - est idem cum affectu, scilicet intelligibili, tertia propter occupationem.
habitus benefactibus, et ad loouendum Prima est poena, aliae vero peccatum. Ślepota
dulciter. Łaskawość - jest tym samym, co umysłu - spotyka się trojaką, a więc [pierwsza]
sprawność dobrodziejstwa, lecz połączona z brak przypadłościowego światła, [druga]
nastawieniem emocjonalnym do łagodnego dobrowolne odwrócenie się od pierwszej
mówienia. rzeczy dającej się zrozumieć, trzecia ze
względu na zniewolenie. Pierwsza stanowi
• Blasphemia - est atribuere deo, quod el non karę, pozostałe są grzechem.
conyenit, vel detrahere ab eo, quod el conyenit.
Bluźnierstwo - stanowi przypisywanie bogu • Calor - est prima oualitas elementorum.
tego, co nie odpowiada [jego naturze] lub Ciepło - jest pierwszą jakością elementów. Jest
podważanie tego, co jest zgodne [z jego to nawiązanie do starożytnej fizyki greckiej,
naturą], gdzie wszystkie rzeczy zbudowane były z
czterech podstawowych elementów, zwanych
• Bonitas - dei; acouiritur a creatura rationali, żywiołami lub pierwiastkami. Pierwszą ich
tanouam perfectio eius obiectiva, ab aliis jakością jest ciepło, pozostałymi zaś zimno,
autem, secundum similitudinem tantum. suchość i wilgoć.
Dobroć - [wprost przysługuje] bogu; [od
niego] nabywają jej stworzenia rozumne, jako • Calumnia - est falsa et malitiosa impositio
swoją obiektywną doskonałość; od innych zaś criminis. C. est defensio criminis per fraudes,
[rzeczy dobroć pochodzi] tylko na zasadzie dolos et mendatia. Fałszywe oskarżenie
podobieństwa. (oczernienie) - jest fałszywym i złośliwym
oskarżeniem (doniesieniem o przestępstwie).
• Bonum - est quod omnia appetunt. Dobro - Oczernienie jest [też] bronieniem przestępstwa
jest tym, czego wszyscy pożądają. Jest to przez oszustwo, podstęp i kłamstwo.
określenie dobra pochodzące z greckiej jeszcze
tradycji. Nie sugeruje jednak ono • Campsoria - Lichwa (ale także: bank).
subiektywizmu w określaniu dobra, gdyż
• Capacitas - duplex: scilicet naturalis
pożądanie wynika zawsze z natury
potentiae et oboedientalis. Prima semper
pożądającego. Ostatecznym więc kryterium
impletur, secundum ge-nus singulorum et non
dobra jest natura bytu.
secundum ouodlibet individuum: secunda vero
• Bonum commune - dobro wspólne. neutro modo. Zdolność - [występuje] w
dwojakim znaczeniu: cecha naturalnej władzy i
• Bonum particulare - dobro osobne posłuszeństwa. Pierwsza zawsze spełnia się
(cząstkowe). według rodzaju [rzeczy] pojedynczych, a nie
według jakiejś jednostki, druga zaś w obojętny
• Brutum - patrz: animal inrationale.
sposób.

7
• Capitale vitium - dicitur a capite membro, • Causa materialis - przyczyna materialna.
ouia poena capitis punitur vel ouia est causa
finalis per se multorum peccatorum. Wada • Causa particularis - przyczyna osobna.
główna - nazywana tak od głowy ciała, • Causa per accidens - przyczyna
ponieważ stosuje się za nią karę główną, albo przypadłościowa.
ponieważ jest ona przyczyną celową wielu
grzechów. • Causa per se - przyczyna istotna (d.
Przyczyna przez się).
• Caput naturale - habet tria: respectu
aliorum membrorum: scilicet ordinem, • Causa propria - przyczyna własna
perfectionem et virtutem influendi. Głowa - ma (właściwa).
trzy [znaczenia], ze względu na inne członki, a
więc: przyporządkowania, doskonałości i • Causa remota - przyczyna dalsza.
wlewania cnoty.
• Causa uniyersalis - przyczyna powszechna.
• Caritas - patrz: charitas.
• Causalis - przyczynowy.
• Caro - dicitur tripliciter, scilicet natura,
• Causautas - działanie przyczynowe (przy
vitium et passibilitas. Ciało - ma trzy
czy nowość).
znaczenia, a więc naturalne, [źródło] wad oraz
jako mogące doznawać. • Cautella vel cautio - cuius est vitare
impedimenta bonae operationis, est pars
• Castitas - est virtus specialis circa yenerea,
integralis prudentiae. Przezorność lub
sed large est virtus generalis. Czystość - jest
ostrożność - są integralnymi częściami
osobną cnotą, związaną z ptciowością, lecz
roztropności polegają na unikaniu przeszkód
szeroko [ujęta] stanowi cnotę ogólną.
[na drodze] dobrego działania.
• Casus - est natura, agens praeter
• Cautio - patrz: cautella.
intentionem. C. Est fortuna, sunt tantium in
continentibus et materialibus. Przypadek - jest • Cavere mala - est providentiae sicut et
czymś naturalnym działającym poza proseoui bona; sed cavere impedimenta
zamierzeniem. P. Jest zdarzeniem losowym, extrinseca est cautionis. Wystrzeganie się zła -
mającym miejsce tylko w rzeczach należy do roztropności tak jak i podążanie za
przygodnych i materialnych, patrz: fortuna. dobrem; lecz przezorność przeszkód
zewnętrznych należy do ostrożności.
• Causa - ad quam necessario seouitur
effectus, intel-ligitur tantum de causa per se, • Cerebrum - est maius proporcionabiliter in
completa, et non impedita. Przyczyna - [jest homine, quam in alio animali. Mózg - jest
tym, po czym] koniecznie następuje skutek. proporcjonalnie większy u człowieka, niż u
Odnosi się to tylko do przyczyny isto-towej, innych żyjących. Sw. Tomasz uważa mózg za
całościowo [coś przyczynującej] i nie „siedzibę" wewnętrznych władz zmysłowych.
doznającej przeszkody. Nie godzi się na "umieszczenie" w nim
obydwu intelektów i woli, gdyż te - jak
• Causa agens - przyczyna działająca.
wykazuje - są władzami niematerialnymi.
• Causa efficiens - przyczyna sprawcza.
• Certitudo - est firma adhaesio yirtutis
• Causa finalis - przyczyna celowa. cognitivae ad suum cognoscibile. Pewność -
jest mocnym przylgnięciem władzy poznającej
• Causa formalis - przyczyna formalna. do właściwego sobie przedmiotu
poznawalnego.

8
• Charitas - est subiectum amoris; habet duo • Civitas - est hominum multitudo, alicuius
obiecta, scilicet principale, id est bonitatem societatis vinculo colligata, quae virtute vera
dei, et secundarium, id est, bonum proximi. redditur beata. Państwo - jest zgromadzeniem
„Caritas" - jest podstawą (podmiotem) miłości; ludzi, połączonych jakimiś więzami
ma dwa przedmioty, mianowicie główny, to społecznymi, które doprowadzają do szczęścia
jest dobroć boża oraz wtórny, to jest dobro dzięki prawdziwej cnocie.
bliźniego.
• Clementia - est virtus humana, ideo directe
• Christus - significat naturam divinam et el opponi-tur crudelitas, non autem feritas, vel
humanam, sed iesus significat naturam severitas sub bestialitate, sed virtuti heroicae,
humanam. Chrystus - oznacza naturę boską i vel dono pietatis. Łagodność - jest ludzką
ludzką, lecz jezus oznacza [tylko] naturę cnotą, dlatego przeciwstawia się jej wprost
ludzką. okrucieństwo, nie zaś srogość lub zwierzęca
surowość, gdyż [im przeciwstawia się] cnota
• Cibus - est necessarius dupliciter: scilicet ad heroiczna lub dar pobożności.
restau-rationem deperditi, et ut impediat
totalem consump-tionem caloris naturalis, qui • Coactio - scilicet absoluta, id est, violentia et
est causa vitae. Pokarm - jest konieczny z conditionata, id est, timor seu metus. Gwałt -
dwóch powodów: mianowicie do odnawiania jest absolutny, czyli przymus oraz warunkowy,
strat oraz aby przeszkodzić całkowitemu czyli bojaźń albo strach.
zużyciu naturalnego ciepła, które jest
• Cogitatio - myślenie.
przyczyną życia.
• Cogitativa [vis] - potentia est ratio
• Circuire - debet homo tripliciter civitatem:
particularis, collativa intentionum
scilicet propriae conscientiae, recogitando
peccata, militan-tis ecclesiae, imitando individualium. Władza osądu - nazywana
rozumem szczegółowym, łącząca jednostkowe
iustorum exempla et caelestis patriae,
ujęcia.
cogitando sanctorum praemia. Zabiegać -
człowiek powinien o trzy [rzeczy] (d. • Cognitio - rei duplex: scilicet rei et
Człowiek powinien trzykrotnie okrążyć similitudinis (a re et ad rem). Poznanie -
miasto, [którym jest]): własne sumienie, rzeczy dokonuje się dwojako: a więc [samej]
zastanawiając się nad grzechami, kościół rzeczy i [jej] podobieństwa (od rzeczy i do
walczący, naśladując przykłady rzeczy).
sprawiedliwych i ojczyznę niebieską,
rozmyślając o nagrodzie świętych. • Cognitio confusa - poznanie niewyraźne.

• Circumspectio - attendit circumstantias in • Cognitio determinata - poznanie określone.


negotio morali. Ostrożność (rozwaga) - zwraca
uwagę na okoliczności w postępowaniu • Cognitio distincta - poznanie wyraźne.
moralnym. • Cognitio expeiumentaus - poznanie
• Circumstantia - okoliczność. W doświadczalne.
postępowaniu ma rangę przypadłości. • Cognitio indistincta - poznanie
• Civilis scientia - nauka społeczna nieokreślone.
(polityczna). Jej podstawowym celem jest • Cognitio intellectiva - poznanie
wprowadzanie i zachowywanie pokoju. intelektualne.
• Civis - obywatel. • Cognitio sensitiya - poznanie zmysłowe.

9
• Cognitio sub confusione - poznanie • Comparatio - operis ad opus, in bonitate vel
podlegjące zmieszaniu. malitia, fit tripliciter: scilicet secundum genus,
finem et voluntatem. Porównanie - dzielą do
• Cognoscens - poznający. dzieła - pod względem dobra lub zła
• Cognoscibilis - poznawalny. [moralnego] - dokonuje się trojako: czyli ze
względu na rodzaj, cel oraz wolę.
• Cognoscibilitas - poznawalność.
• Compassio - duplex: scilicet secundum
• Cognoscitivus - poznawczy. passionem et secundum electionem. Secunda
est in deo, angelis et beatis ad viatorem
• Collectivum - significat duo: scilicet tantum, non autem prima. Współczucie -
multitudinem suppositorum et unitatem [spotyka się] dwojakie: mianowicie
ordinis. Społeczność - oznacza dwie rzeczy: powodowane uczuciem oraz wyborem. Drugie
mnogość podmiotów i uporządkowane znajduje się w bogu, aniołach i zbawionych
zjednoczenie. (świętych) tylko [w stosunku] do ludzi na
ziemi; nie ma zaś w nich pierwszego.
• Comedere - est sumere cibum et potentiam
naturalem sumentis, convertibilem in naturam. • Complacentia - patrz: amor.
Odżywianie się -jest braniem (spożywaniem)
pokarmu oraz naturalną władzą (mocą) • Completus - zupełny.
odżywiającego się, przekształcającą [pokarm]
• Complexio - złożenie.
w naturę.
• Complexio corporis - non est forma
• Commensuratio - dostosowanie
substantialis sed accidentalis. „Kompleksja"
(współmierność, proporcja).
ciała - nie jest formą substancjalną, lecz
• Commune - duplex: scilicet rem, et przypadłościową. Jest to cecha organizmu,
secundum kationem. Wspólne - zachodzi wynikająca z połączenia różnych jakości,
dwojako: realnie i według rozumu (myślnie). charakterystycznych dla poszczególnych
elementów ciała. K. Jest skutkiem połączenia
• Communicatio - duplex: scilicet per modum tych elementów pod względem jakościowym i
naturae et per modum amoris. Wzajemne określa dzięki temu cechy właściwe dla danego
udzielanie się sobie -zachodzi dwojako; organizmu, np. Ciepłotę ciała.
mianowicie na sposób natury i na sposób
miłości. • Compositio - ukonstytuowanie. np. z aktu i
możności, z materii i formy.
• Communitas - wspólnota.
• Compositio intellectus - kompozycja tego,
• Commutatio - duplex: scilicet naturalis, id co poznane intelektualnie.
est, rei ad rem, vel ad denarios, pertinens ad
oeconomos vel politicos; alia ptopter lucrum • Compositio rei - ukonstytuowanie rzeczy.
pertines ad negotiatores. Zamiana - zachodzi
• Comprehensio - proprie est attingere rem,
dwojako: to jest w sposób naturalny, a więc
rzeczy na rzecz, albo za pomocą pieniędzy, secundum omnem modum per omnem rationem
qua cognoscibilis est. Pojmowanie - właściwie
należąc [wtedy] do ekonomistów lub
[rozumiane] jest dotknięciem rzeczywistości
polityków; ta druga [gdy dokonywana jest] ze
względu na zysk należy do handlowców (d. Rzeczy) w każdy sposób [i] poprzez
wszystkie powody, dzięki którym jest
(kupców).
poznawalna.

10
• Compunctio - duplex: scilicet de peccatis et • Concupiscibilitas - patrz: concupiscentia.
invidiae. Prima est bona, secunda vero mała. Końcówka „-bilitas" oznacza sytuację
Żal - [spotykamy] dwojaki: a więc za grzechy i możliwościową.
z zawiści. Pierwszy jest dobry, drugi zaś - zły.
• Conditio - warunek (położenie).
• Con - d. współ. przedrostek łaciński używany
dla opisania różnego typu relacji. • Conmtiones indiyiduales - uwarunkowania
jednostkowe.
• Conceptio - concipi est procedere generante,
distin-ctum esse ab eo, et esse clausum intra • Conditiones materiae - uwarunkowanie
terminos eius. Poczucie (powszechny powód). materii.
- począć oznacza pochodzić od rodzącego, być
• Confessio - wyznanie.
różnym od niego i być zarazem zamkniętym w
jego granicach. Terminu tego tomasz używa w • Conformitas - est idem quod similitudo
problematyce rozmnażania się zwierząt i ludzi, ouam causat unitas oualitatis. Zgodność - jest
ale także w dziedzinie poznania. tym samym, co podobieństwo, które
przyczynuje jedność jakości.
• Conceptus - poczęty.
• Confusio - duplex: scilicet bona et mała. Et
• Conclusio - wniosek.
est idem quod erubescentia. Speszenie
• Concordia - est consensus in iis ouae amico (zmieszanie) - może być dwojakie: dobre i złe.
videntur, non tamen in speculativis, ouia in his, Jest tym samym co wstydliwosć.
secundum philo-sophum, potest sine amicitiae,
• Coniunctio - połączenie. Św. Tomasz stosuje
praeiudicio discordari. Zgoda - jest
ten termin na określenie relacji boga z
porozumieniem tych, którzy mienią się
człowiekiem oraz relacji małżeńskiej.
przyjaciółmi, dokonującym się jednak nie we
władzach poznawczych, gdyż to może - • Connaturalis - d. Wspólnuturalny
według filozofa - zachodzić bez przyjaźni, (odpowiedni do tej natury).
uprzedzając niezgodę.
• Connaturalitas - patrz: amor.
• Concretum - patrz: abstractum.
• Conscientia - non est potentia, nęć habitus,
• Concupiscentia - est appetitus delectationis sed est actus, scilicet applicatio scientiae ab ea
sensitivae in appetitu sensitivo. Et est tantum quae agimus. Sumienie - nie jest władzą ani
in concupiscibili. Pożądliwość - jest sprawnością, ale stanowi akt, mianowicie
pożądaniem przyjemności zmysłowej w zastosowanie wiedzy do tego co robimy.
pożądaniu zmysłowym. Znajduje się wyłącznie
we władzy pożądliwej. • Consensus - patrz: concordia.

• Concupiscibilis [vis] - est de bono secundum • Conseryare - patrz: recipere.


sensum absolute, sed irascibilis, ut est arduum.
• Conseryatio in esse - est influentia univoci
Władza pożądliwa - odnosi się do dobra
esse, prius influxi. Zachowywanie w
zmysłowego ujętego absolutnie, władza
bytowaniu - jest wpływem jednoznacznego
gniewliwa [odnosi się do tego dobra] ze
[aktu] istnienia, [już] wcześniej
względu na trud [towarzyszący jego
wprowadzonego [w byt].
osiąganiu].
• Consideratio - est omnis operatio intellectus,
vel processus rationis ex principiis
pertigentibus ad contemplationem veritatis

11
sicut meditatio. Consideratio - importat actus • Contradictio - sprzeczność.
intellectus intrentis verita-tem et pertinet
maxime ad iudicium. Rozważanie - jest • Contrarium - przeciwieństwo.
całością działań intelektu lub ciągiem • Contritio - est actus virtutis, sive
powodów z zasad doprowadzających do poenitentiae. Skrucha - jest aktem cnoty,
kontemplacji prawdy jako rozmyślania mianowicie pokuty.
(medytacji). Rozważanie stanowi akt intelektu
wnikającego w prawdę i należy najbardziej do • Contumelia - est dicere id quod est contra
sądzenia. honorem alicuius in notitiam eius et aliorum,
quod fit princi-paliter per verba, secundo per
• Consigentia - patrz: contingentia. alia. C. Est contra honorem et pałam, sed
• Consilium - est ipsa ouaestio, quae yertitur detractio contra famam et occulte, susurratio
inter consiliantes. Rada - jest tym samym vero contra amicitiam, derisio autem
zagadnieniem (kwestią, problemem, pytaniem) erubescere facit. Zniewaga - jest mówieniem
„obracanym" pomiędzy radzącymi. tego, co narusza czyjś honor za wiedzą jego i
innych, co dokonuje się głównie przez słowa,
• Consonantia - d. Współbrzmienie następnie zaś i w innych formach. Z. Jest
(jednomyślność, zgoda, porozumienie). przeciw czci i [uczyniona] jawnie, a
oszczerstwo jest przeciwko dobremu imieniu i
• Constantia - pertinet ad contingentiam. [czynione] w ukryciu, [nieżyczliwe] podszepty
Stałość - należy do (jest częścią) (szemrania) są przeciwko przyjaźni, szydzenie
powściągliwości. (wyśmiewanie) zaś wywołuje zawstydzenie.
• Consuetudo - habet vim naturae, maxime si • Conyenientia - dupeex: scilicet secundum
sit a puero, et est quasi altera natura. proprieta-tem naturae et secundum
Przyzwyczajenie - ma siłę natury, najbardziej proportionem potentiae ad actum. Secunda est
jeśli stanie się za młodu, jest wtedy jakby corporis ad animam, non autem prima.
drugą naturą. Odpowiedniość - jest dwojaka: a więc według
właściwości natury oraz według
• Contemplatio - est liber animi contuitus in
proporcjonalności możności do aktu. Druga
res. Kontemplacja - jest wolnym wnikaniem
[wymieniona] dotyczy duszy w stosunku do
ducha w rzecz.
ciała, pierwsza zaś nie.
• Contentio - patrz: rlxa.
• Conyersio - patrz: aversio.
• Contingentia - est abstinentia ab omni
• Conyersio in deum - triplex: scilicet per
delectatione venerea; est virtus.
gloriam, meritum, et praeparationem, quae
Powściągliwość - jest powstrzymywaniem się
requirit triplicem gratiam, scilicet
od wszelkich przyjemności seksualnych;
consummatam, habitualem et operationem dei.
stanowi cnotę.
Nawrócenie do boga - [dokonuje się] trojako:
• Continuum - dupliciter definitur scilicet mianowicie przez chwałę, zasługę oraz
formaliter et logico, per unitatem termini ad przygotowanie, które wymaga potrójnej łaski,
quem partes copu-latur, et materialiter a mianowicie dokonanej, habitualnej oraz
phisico, per divisibilitatem in infinitum. działania bożego.
Ciągłość - definiuje się dwojako, mianowicie
• Corporalia - f rzeczy] cielesne.
formalnie i logicznie, [l] przez jedność kresu,
do którego dołączają się części oraz [2] • Corpus - ciało.
materialnie w fizyce, przez dzielenie w
nieskończoność.

12
• Correctio fraterna - est actus charitatis, • Data naturalia - naturalne dane.
coactiva vero est actus iustitiae. Braterskie
upomnienie - jest aktem [miłości] „caritas", • Debitom - importat ordinem exigentiae, vel
nece-ssitatem alicuius ad quod ordinatur.
natomiast przymuszające (karzące) jest aktem
sprawiedliwości. Powinność - wnosi ład wymagań lub
konieczność czegoś, do czego jest
• Corruptibile et incorruptibile - sunt przyporządkowana.
praedicata essentialia. Zniszczalne i
• Defectus - duplex contingit: scilicet error ex
niezniszczalne - są orzecznikami istotowymi.
falsi-tate principiorum, et error electionis, ex
• Coruptio - patrz: generatio. impetu passionis. Błąd - zachodzi dwojako:
mianowicie jako błąd [pochodzący] z
• Creatio - actio dei; primo terminator ad fałszywych zasad (pryncypiów) oraz jako błąd
esse, sed naturam ex conseouenti; actio autem wyboru z powodu wzburzenia uczuć.
creaturae, scilicet generatio, e conyerso.
Stwarzanie - działanie boga; po pierwsze • Defectus - sumitur dupliciter: scilicet private
spełnia się w istnieniu, lecz [stwarzanie] etnegative. Secundus est in omni creatura,
dotyczące natury stanowi jego konsekwencję. primus autem non est in angelis. Brak -
Natomiast działanie stworzenia, czyli rodzenie, przyjmuje się dwojaki: z powodu braku i przez
zachodzi odwrotne. zaprzeczenie. Drugi zachodzi tylko w
stworzeniach, pierwszy zaś nie dotyczy
• Credere - est proprius et interior actus fidei. aniołów.
Wierzyć - jest właściwym i wewnętrznym
aktem wiary. • Deficiens - niedociągający [do jakiejś miary],
(niedomagający, czegoś mu brakuje).
• Crudelitas - patrz: immisericordia.
• Definitio - dicitur terminus, quia rem
• Cupiditas - duplex: scilicet mortalis et totaliter includit, nihil rei est extra cui non
venialis. Prima ponit finem in creatura, non conveniat, nęć aliouid est intra cui conveniat.
autem secunda, sed est cum charitate. Żądza - Definicja - nazywa się tak określenie [po lać.
spotykamy dwojaką: śmiertelną i' powszednią. Synonim wyrazów: kres, granica,
Pierwsza uzyskuje kres w stworzeniach, ale nie ograniczenie] ponieważ zamyka [w sobie]
druga, która towarzyszy miłości „caritas ". rzecz zupełnie; wchodzi w jej zakres wszystko,
co znajduje się wewnątrz rzeczy, a nie wchodzi
• Curiositas - est vitium circa cognitionem
w jej zakres nic, co znajduje się na zewnątrz
intellectus et sensuum ad peccandum, et circa
rzeczy.
inspectionem ludo-rum et mulierum ad
concupiscendum et spectaculorum. Ciekawość • Deitas - dicitur a deo per se et essentialiter,
- jest wadą związaną z poznaniem sed divi-nitas a divino, scilicet participative.
intelektualnym i zmysłowym w celu Bóstwo - pochodzi od boga przez się i
grzeszenia, a wiążącą się z oglądaniem istotowo, lecz boskosć od tego, co boskie -
widowisk i kobiet w celu zaspokajania przez uczestnictwo.
pożądliwości i próżnej ciekawości. Patrz:
verbositas; Studium. • Delectatio - est motus in appetitu animali,
conseouens apprehensionem boni naturalis,
praesentis sensum. Przyjemność - jest
poruszeniem w pożądaniu zwierzęcym

D
(zmysłowym), następującym w wyniku ujęcia
dobra naturalnego, obecnego w zmysłach.

13
• Demonstractio deductionis - dowodzenie • Deyotio - est principalis actus religionis
dedukcyjne. virtutis. Pobożność - jest głównym aktem
cnoty religijności.
• Demonstratio - duplex: scilicet propter quid,
id est, per causam, et signi, id est, per • Dextrum et sinistrum - aliae differentiae
effectum. Dowodzenie - dokonuje się dwojako: situs, sunt in inanimatis quoad nos tantum, in
a więc ze względu na to, co istnieje, czyli animatis vero sunt secundum se. Prawe i lewe -
[przez] przyczynę oraz przez znak, to jest obydwie są różnicami miejsca; w
przez skutek. nieożywionych są tylko względem nas, w
ożywionych zaś są według siebie.
• Demonstratio deductionis - dowodzenie
dedukcyjne. • Dialectica - scientia et tantum una in
speculabilis, de-monstrativae vero sunt plures.
• Denominatio - nazywanie. D. Ut docens est vere scientia demonstrativa,
non autem ut est utens. Similiter et sophistica.
• Dependere - scientia nostra dependet a
Dialektyka - wiedza i tylko ona jedna odnosi
scibili et none converso. Sed in deo est e
się do tego, co podlega rozważaniu, przesłanki
conyerso. Zależeć - nasza wiedza zależy od
rzeczy poznawalnych, nie zaś na odwrót. Lecz zaśsą różne. D. W nauczaniu jest wiedzą
służącą dowodzeniu, nigdy zaś w używaniu,
w bogu jest odwrotnie.
podobnie jak sofistyka.
• Derisio - patrz: contumelia.
• Dicere - propr1e importat principaliter
• Desiderium - est motus appetitus in amabile respectum ad verbum, secundario autem ad
et inchoatio amoris. Pragnienie - jest rem intellectam. D. Importat habitudinem
poruszeniem pożądania w zdolnym do miłości intelligentis ad verbum concep-tum nihil enim
i [stanowi] zapoczątkowanie miłości. est dicere quam proferre verbum. Mówić -
właściwie [rozumiane] wnosi głównie
• Desperatio - non importat solam privationem odniesienie do słowa, wtórnie [zaś] do rzeczy
spei, sed recessum a re desiderata, propter rozumianej. Mowa jest odniesieniem
impossibilitatem aestimativam. Rozpacz - nie poznającego intelektualnie do słowa poczętego
polega jedynie na samym tylko braku nadziei, [w intelekcie możnościowym]. Nie jest niczym
lecz na oddalaniu się od upragnionej rzeczy ze innym, jak wypowiadaniem słowa,
względu na niemożliwość [jej osiągnięcia] w
ocenie władzy osądu. • Dictatura - est dignitas maior potestate et
imperio, consulatu et tempore excellentior.
• Determinatio - rerum creatarum fit Dyktatura - jest godnością większą niż władza
tripliciter: scili-cet per additionem wojskowa i cywilna, znako-mitszą niż urząd
differentiae, vel accidentis, vel per konsula i szacowny wiek. Sw. Tomasz myśli tu
receptionem in alio. Ograniczenie (określenie) o instytucji dyktatora w republikańskim
- rzeczy stworzonej dokonuje się na trzy rzymie.
sposoby: to jest przez dodanie różnicy lub
przypadłości, albo przez przyjęcie w [czymś] • Differens - różniący się (różny).
innym.
• Dlfferentia - est nobilior genere sicut
• Detractio - patrz: contumelia. Deus - est per determinatum indeterminato est proprium
seipsum esse subsistens. Dei non est communi, non autem sicut alia natura. Różnica
demonstratio, nisi per effectum. Bóg - jest - jest szlachetniejsza w rodzaju jako określenie
samym przez się istnieniem samoistnym. Boga nieokreślonego jest własnością tego, co
nie można udowodnić inaczej jak tylko przez powszechne nie [zaś] jako inna natura.
skutek.

14
• Differentia rationis - różnica mysina (d. potencjalna sprawiedliwości związana z
Rozumowa). człowieczeństwem.

• Differentia realis - różnica realna. • Discordia - importat disgregationem ouedam


voluntatum in diyersa. Niezgoda - polega na
• Differentia specifica - różnica gatunkowa. rozdzieleniu jakiś postanowień, na [sobie]
przeciwne.
• Differunt genere - różnią się rodzajowo.
• Discretio - pertinet ad prudentiam et est
• Differunt numero - różnią się liczbowo.
genitrdc, custos et moderatrix virtutum.
• Differunt ratione - różnią się mysinie (d. Dyskrecja (umiejętność rozróżniania, trafnego
Rozumowo). rozeznania) - należy do roztropności i jest
matką, strażniczką oraz przewodniczką cnót.
• Differunt me - różnią się realnie d.
Rzeczowo. • Dispensatio - est communis iuris relaxatio.
Importat commensuratam distributionem, vel
• Differunt specie - różnią się gatunkowo. applicationem alicuius communis ad singula.
Dyspensa (d. Rozdzielanie) - jest
• Dlfficile - est id quod transcedit potentiam,
złagodzeniem wspólnego prawa. Wprowadza
secun-dum naturam, vel propter
proporcjonalny podział lub przyznanie
impedimentum. Trudne - jest tym, co
(oddanie) czegoś wspólnego pojedynczym
przewyższa władzę zgodnie z naturą lub ze -
[podmiotom],
względu na przeszkodą [w stosunku do
władzy], • Disponere - przystosować (rozporządzać,
rozmieścić, uporządkować, zaplanować).
• Difficilium - coś trudnego.
• Dispositio - nihil aliud est, nisi habitus
• Difficultas - trudność.
imperfectus. Dyspozycja - jest niedoskonałą
• Dlffidentia - est motus irascibilis in sprawnością.
aestimatum supe-rare facultatem. Sed in
• Disputatio - est actus sylligisticus unius ad
bonum est desperatio, in malum autem est
alterum, ad propositum ostendendum.
timor. Nieufność [d. Brak nadziei] -jest
Dyskusja - jest aktem sylogistycznym jednego
poruszeniem władzy gniewliwej w mniemaniu
do drugiego, w celu przedstawienia przesłanki.
o przewyższaniu [naszych] możliwości przez
[piętrzące się przed nami trudności]. Lecz [to • Dissimilitudo - niepodobieństwo.
samo] w odniesieniu do dobra jest rozpaczą, a
[w odniesieniu] do zła stanowi bojaźń. • Distinctio - duplex: scilicet formalis, id est,
specifica, et materialis, id est, numeralis.
• Dignitas - significat bonitatem alicuius Podział (wyróżnienie, wydzielenie) -
Procter Seipsum. Godność - oznacza czyjąś [zachodzi] dwojako: a więc formalny, to jest
dobroć posiadaną ze względu na samego gatunkowy oraz materialny, to jest
siebie. numeryczny.
• Dllectio - patrz: amor. • Distinctio secundum kationem - różnica
pomyślana.
• Dimensio - wymierzenie (wymiar).
• Distinctio secundum rem - różnica realna.
• Discipuna - est pars potentialis iustitiae
contenta sub humanitate. Karność – część • Dlversitas - patrz: pluritas

• Divyidere - dzielić.

15
• Dmsibius - podzielny. na poziom duszy. Ból zatem doznawany w
woli można określić jako cierpienie.
• Dlvisio - duplex: scilicet secundum
ouantitatem et secundum formam. Prima est • Dulcedo - proprie est corporalibus: scilicet
posterior uno, secunda vero prior. Ideo definit sapor reficiens, quietans et delectans gustum;
unitatem. Podział - jest dwojaki: a więc według sed meta-forice ut dulcedo animi est etiam in
ilości i według formy. Pierwszy jest późniejszy spiritualibus. Słodycz - właściwa jest w
od jedności, drugi zaś [jest od niej] rzeczach cielesnych: mianowicie przysmak
wcześniejszy. Dlatego definiuje jedność. ożywiający, zaspokajający i sprawiający
zmysłom przyjemność; lecz przenośnie
• Docere - est actus vitae activae, ouoad actum [traktowana jest] jako słodycz duszy i [wobec
exteriorem et interiorem, ut dirigit ad opus; tego] odnosi się także do rzeczy duchowych.
sed est actus contemplativae, secundum actum
interiorem absolute. Docere est actus • Dulia - est honor et seryitus debita creaturae.
charitatis et misericordiae. Nauczać - jest Dulia - cześć i służba należna stworzeniu
działaniem [należącym do] życia czynnego, w [świętym pańskim].
odniesieniu do czynności zewnętrznych i
wewnętrznych, jako że skierowuje do dzieła • Duratio - convenit rei solum in ouantum est
(czynu); stanowi też działanie życia actu, et ouamdiu est actu. Trwanie -
kontemplacyjnego, jako akt bezwglę-dnie przysługuje tylko rzeczy, o ile jest w akcie
wewnętrzny. Nauczanie jest aktem miłości oraz tak długo, jak jest w akcie.
(caritas) i miłosierdzia.

• Docilitas - est aptitudo bene acouirendi


rectam opinionem, ab alio, sicut solertia a
seipso. Pojętność jest zdolnością dobrego
uzyskiwania słusznych zdań od kogoś innego;
zręczność, (przebiegłość, spryt) - od siebie
E
samego. • Ebrietas - dicitur dupliciter: scilicet defectus
rationis ex nimio potu vini et actus excusans
• Dolabrum - non est causa rei artificiatae per eum. Secunda est peccatum, non autem prima.
virtutem propriam, sed per virtutem artificis a Pijaństwo - określane jest dwojako: a więc
quo movetur, et eam ouodammodo participiat. jako uszkodzenie rozumności z [powodu]
Narzędzie - nie jest przyczyną rzeczy wypicia nadmiernej ilości wina oraz akt
tworzonej przez właściwą cnotę (moc, siłę), usprawiedliwiający je. Drugi jest grzechem,
lecz przez cnotę (moc, siłę) budującego, przez pierwszy zaś nie. P. Jest wadą sprzeciwiającą
którego [narzędzie] jest poruszane i w niej w się umiarkowaniu, której materię stanowią
jakiś sposób uczestniczy. Określając istotę napoje alkoholowe
narzędzia tomasz zwraca uwagę na szersze
zagadnienie: mianowicie funkcjonowanie • Ecclesia - dicitur dupliciter: scilicet corpus
wszelkich wytworów, których istotą jest christi misticum tantum, et corpus cum
zawsze pomysł twórcy lub użytkownika. capitale scilicet christo. Prima tantum modo
dicictur sponsa. Ideo christus non dicitur
• Dolor - est passio animae in appetitu membrum sponsae, sed caput, licet dicatur
sensitivae, vel intellectivo. Ból - jest uczuciem membrum ecclesiae secundo modo, sed
duszy w pożądaniu zmysłowym lub improprie. Kościół - określa się [go] dwojako:
intelektualnym. Prof. M. Gogacz proponuje mianowicie jako tylko mistyczne ciało
odróżnienie bólu, który jest zawsze zmysłowy, chrystusa oraz [jako] ciało, którego głową jest
od cierpienia, które jest bólem przeniesionym oczywiście chrystus. Tylko w pierwszym

16
sposobie określania [można nazwać kościół] • Emptto - patrz: venditio.
oblubienicą. Dlatego chrystusa nie nazywa się
członkiem oblubienicy, lecz głową, chociaż • Energia - dicitur interior actio. Energia -
nazywa się [go] członkiem kościoła w drugim nazywa się tak działanie wewnętrzne.
sposobie [określania], lecz nie jest to właściwe. • Ens - dicitur dupliciter: scilict ens
• Educatio - kształcenie. simpliciter, id est, substantia, et ens secundum
quid, id est, accidens. Byt - określa się
• Educi de potentia - est fieri in actu quod dwojako, mianowicie byt wprost, to jest
prius erat in potentia, et dependet a materia, et substancja oraz byt ze względu na coś, to jest
fit per agens naturale. Przechodzenie z przypadłość.
możności - jest stawaniem się w akcie, który
był wcześniej w możności, a zależy od materii, • Enuntiatio - ujawnienie (zeznanie).
i dokonuje się przez naturalnego działającego. • Epikia - patrz: eugnomosyna.
• Effectus - omnis repraesentat aeoualiter • Error - intellectus errat circa prima
causam suam. Skutek - wszelki [skutek] principia, in speculativis et practicis, ut sunt
odpowiednio reprezentuje swoją przyczynę. virtute in con-clusionibus, per malam
• Efficiens - sprawiający (działający). Patrz: ratiocinationem, non autem secundum se. Błąd
causa efficiens. - intelekt popełnia błędy w związku z
pierwszymi zasadami, tak spekulatywnymi jak
• Electio - importat firmam inhaesionem, et i praktycznymi, w taki sposób, że [błędy]
pertinet determinate ad unam potentiam tkwią we wnioskach z powodu złego
scilicet ad yoluntatem culus est actus. Wybór - rozumowania, nie zaś w samych [pierwszych
powoduje mocne przylgnięcie oraz ogranicza zasadach],
się do jednej [tylko] władzy, to znaczy do woli,
której jest aktem. • Erubescentia - est timor de turpi fiendo; sed
vere-cundia est timor de turpi facto.
• Eleemosyna - est opus, in quo datur aliquid Wstydliwość - jest bojaźnią przed przyszłą
indigenti, ex compassione, propter deum; est brzydotą; lecz wstyd jest bojaźnią wobec
propprie actus Misericordiae. Jałmużna - jest brzydoty dokonanej.
działaniem polegającym na daniu czegoś
biednemu z powodu współczucia ze względu • Esse - dicitur tripliciter: scilicet essenta,
na boga; jest właściwym aktem miłosierdzia. actus essentiae, et esse ouod significat
veritatem proposi-tionis, ouod formaliter est in
• Elementa - habent formas determinatas, anima, sed est in refundamentaliter.
ratione quarum sunt de perfectione universi, Bytowanie (istnienie) - orzeka się na trzy
sicut et corpora mixta. Elementy (atomy) - sposoby, a więc jako istota, akt istoty oraz
mają formy określone, których powód bytowanie, które oznacza prawdę przesłanki,
pochodzi z powszechnej doskonałości, tak jak i która formalnie znajduje się w duszy, ale
zmieszane ciała. faktycznie znajduje się w rzeczy. Termin
„esse" oznacza zazwyczaj bytowanie, lecz gdy
• Emanatio - emanacja. Termin
występuje w sąsiedztwie terminów „byt" –
charakterystyczny dla neoplatonizmu;
„ens", „istota" – „essentia"oznacza istnienie.
występuje też w neoplatońskich wątkach
„ipsum esse" - to akt istnienia, będący aktem
filozofii chrześcijańskiej i arabskiej. W
każdego realnego bytu. „ipsum esse
tekstach łacińskich jego synonimem bywa
subsistens" oznacza boga, jako samoistny akt
„processio". Patrz: processio.
istnienia.
• Embryo - embrion.

17
• Esse acceptum - bytowanie poznane. imponitur. Etymologia - odnosi się do tego, od
czego nadaje się nazwę, oznaczanie zaś
• Esse participatum - bytowanie (istnienie) [odnosi się] do tego, do oznaczania czego
partycypujące. nadaje się nazwę.
• Esse receptom - bytowanie (istnienie) • Eubulia - est virtus specialis bene
przyjęte. consiliativa. Zaradność - jest cnotą dobrego
• Essentia - est illud, quod significatur per radzenia.
definitionem. Istota - jest tym, co oznacza się • Eugnomosyna - est idem quod epikia,
przez definicję. Definicję bowiem stanowi scilicet voluntaria iustificatio. Prawość
wskazanie na podobieństwo rodzajowe i (wyrozumiałość, słuszność, praworządność) -
różnicę gatunkową. Podstawą sformułowania jest tym samym, co epikea, a więc
pierwszego z wymienionych pojęć jest w bycie dobrowolnym usprawiedliwieniem kogoś.
materia; podstawą sformułowania drugiego z
nich jest forma. Istotę stanowi więc w bycie • Eupsychia - est virtus specialis, scilicet
forma i materia. Definicja więc obejmuje tylko constantia, et est pars potentialis fortitudinis.
„entia quod", czyli te pryncypia, które Eupsychia - jest osobną cnotą, czyli stałością i
decydują o tym, czym byt jest. Istnienie zatem stanowi część potencjalną męstwa.
nie wchodzi w zakres definicji. Dodać trzeba,
że tomaszowi w tym haśle chodzi o istotę • Eusebia - est idem quod religio. Eusebia -
jest tym samym, co religijność.
„quidditas", a więc istotę w jej elementach
koniecznych z punktu widzenia jej treści. • Eustochia - est pars prudentiae bene
Istotą „pełną", a więc realną jest coniectansomnia, sicut sorteria medium.
„subsystencja". Eustochia - jest częścią roztropności dobrze
wszystko przewidującą, tak jak wybieranie
• Ethica - scientia moralis. Etyka - nauka o
[złotego] środka.
moralności. Należy do filozofii.
• Eutrapelia - est virtus circa ludos, et pars
• Ethos - in graeco scriptum per litteram
modestiae. Eutrapelia - jest cnotą związaną z
longam, significat morem, id est,
zabawami i stanowi część skromności. Ta, z
inclinationem. Sed scriptum per brevem,
kolei, należy do cnoty kardynalnej
significat morem, id est, consuetudinem. Etos -
umiarkowania.
pisany po grecku długą literą oznacza
moralność, to jest skłonność, lecz pisany • Excandescentia - magis pertinere videtur ad
krótką literą, oznacza obyczaj, to jest primam speciem irae, scilicet fel, quae
przyzwyczajenie. Tomasz uzasadnia perficitur secundum velocitatem irae, quam ad
pochodzenie wyrazu „etyka" i uczynienie z tertiam speciem, scilicet furorem. Porywczość
niej filozoficznej nauki o moralności. W (popędliwosć, zapalczywość) - bardziej wydaje
dzisiejszym nazewnictwie polskim sprawa ma się należeć do pierwszej postaci gniewu, czyli
się dokładnie odwrotnie: etyka jest filozoficzną złośliwości, która wzmaga się według
nauką o normach moralnych. „etos" wiąże się z szybkości gniewu, niż do trzeciej postaci, czyli
obyczajami i etologia, nazywana niekiedy szału.
nawet etyką opisową, stanowi zazwyczaj
socjologiczną naukę o ludzkich obyczajach. • Excessus mentis - causatur ex amore boni, et
timore mali eodem modo. Zapał umysłowy -
• Etymologia - attenditur secundum illud a przy czy nów any jest w taki sam sposób
quo impo-nitur nomen, significatio vero, miłością dobra i bojaźnią zła.
secundum illud, ad quod significandum, nomen
• Excogitatio - wymyślanie.

18
• Exemplar - przykład. • Fallere - contingit dupliciter: scilicet
occultando veritatem, dicto, vel facto, vel
• Exercitum - ćwiczenie. significando falsitatem. Oszukać (wprowadzić
w błąd) - można dwojako: a więc ukrywając
• Existentia - d. Znajdować się wśród [rzeczy].
Nie powinno się w tekstach akwinaty oddawać prawdę słowem lub czynem, albo mówiąc
nieprawdę.
tego terminu jako „istnienie", gdyż istnienie
jest tu czymś jasno określonym, mianowicie • Falsitas - consistit in aeoualitate rei et
aktem bytu. Od xvii w. Niektórzy autorzy intellectus. Fałsz - stanowi [go]
rozumieją „egzystencję" jako istnienie, lecz nieodpowiedniość rzeczy i [naszego]
wyraźnie sytuują je w perspektywie rozumienia. Patrz: veritas.
neoplatońskiej, gdzie istnienie oznacza „być
wśród", „znajdować się tu i teraz". • Fama - sława (dobre imię). Patrz:
contumelia.
• Experientia - doświadczenie (próba).
• Fames - est concupiscentia caldi et sicci, id
• Exspectare - dicit protensionem appetitus in est, cibi. Głód - jest pożądliwością ciepłego i
aliouid. Oczekiwanie - wyraża rozciągnięcie suchego, to jest pokarmu.
pożądania w czymś.
• Familiaritas - excedit amicitiam in multis.
• Extasis - est fieri exstra se, secundum Familiarność (zażyłość, poufałość) - d.
cognitionem, vel secundum appetitum. Ekstaza Przekracza przyjaźń w wielu. Jest płytką
- jest stawaniem na zewnątrz siebie, [dokonuje przyjaźnią odniesioną do zbyt wielu osób.
się] na sposób poznania lub na sposób
pożądania. • Fas - proprie est lex divina. Przykazanie -
właściwie [rozumiane] jest prawem bożym.

• Fascinatio - est infectio ab oculis infectis,


propter maliticiam animae, vel ex dei

F permisione, vel cooperante fato occulto vel


daemone. Zaczarowanie (zauroczenie) - są
zarażeniem [pochodzącym] od zarażonych
oczu, ze względu na złość duszy lub z bożego
• Facere - czynić.
dopuszczenia, albo [z powodu] współdziałania
• Facilitas - dicitur dupliciter: scilicet per z zaklęciami okultystycznymi lub demonem.
remotionem impedimenti, et per appositionem
• Fatum - proprie est dispositio siderum, qua
adiutori. Łatwość - określa się dwojako: quis est conceptus, vel natus. Sed improprie est
mianowicie przez usunięcie przeszkody oraz
providentia dei. Fatum (los) - właściwie
przez posiadanie pomocy. [rozumiane] jest przystosowaniem do
• Factibilia - dicuntur, quae procedunt ab konstelacji gwiezdnych, [w chwili] gdy ktoś
agente in exteriorem materiam. Rzeczy jest poczynany lub urodzony. Lecz
uczynione (wytwory) - nazywa się tak te niewłaściwie [rozumiane] jest opatrznością
[przedmioty], które pochodzą od działającego bożą.
w materii zewnętrznej. • Fel - patrz: excadescentia.
• Facultas - est potestas, qua aliquid habetur • Felicitas - contemplativa est actus sapientiae
ad nutum. Zdolność - jest mocą, którą można acoui-sitae. Sed felicitas civilis est actus
czegoś dokonać.
prudentiae. Szczęście - kontemplacyjne jest

19
aktem mądrości nabytej. Lecz szczęście W pierwszy sposób stawać się i być
społeczne jest aktem roztropności. uczynionym [zachodzi] zarazem. Różni się to
tylko rozumowo, lecz według drugiego różnią
• Felicitas civilis - patrz: felicitas. się realnie.
• Felicitas contemplativa - patrz: felicitas. • Figura - dicitur tripliciter: scilicet oualitas
resul-tans ex terminatione ouantitatibus,
• Fervor - yoluntatis non est virtuosus, si non
sit ratione ordinatus. Et ideo si aliouis ex imago et omne signum. Podobieństwo
(symbol) - określane jest trojako:a więc jako
feryore animi praeoccupet deb1tum tempus,
non erit laudandus. Namiętność - woli nie jest [l] jakość wynikająca z uformowania się
[różnych] ilości, [2] podobieństwo i [3] każdy
cnotliwa, jeśli nie jest uporządkowana przez
znak.
rozum. I dlatego jeśli ktoś z namiętności duszy
wyprzedzi właściwy czas - nie będzie • Finis - cuiuslibet rei est bonum; f. Dicitur
pochwalony. Uczucia i emocje, gdy włączają dupliciter: scilicet propter quod aliquid est, et
się w działania intelektu i woli - spełniają terminus rei. Cel - każdej rzeczy jest dobrem;
pozytywną moralnie rolę, gdy natomiast ktoś cel określa się dwojako: mianowicie ze
działa pod wpływem uczuć i emocji, np. względu na to, czym coś jest oraz jako kres
Podejmując jakieś działanie wcześniej niż rzeczy.
należy, wtedy porządek moralny, wyznaczony
przez rozumność natury ludzkiej, zostaje • Firmitas - est virtus faciens permanentiam in
naruszony. operę, sed constantia in propositio. Moc (siła)
- jest cnotą sprawiającą wytrwałość w
• Fidelitas - tria sunt experimenta: scilicet działaniu, a stałość w postanowieniach
novitas, prosperitas, et adversitas. Wierność - (zamiarach).
trzy są [jej] próby: mianowicie nowość,
powodzenie i przeciwność. • Forma - substantialis et accdentalis, sunt
actus, et faciunt aliouid in actu. Forma -
• Fides - importat assensum intellectus ex [zarówno] substancjalna jak i przypadłościowa
electione, ad illud quod creditur, cum sq aktami i czynią coś [czymś] aktualnym.
certitudine. Wiara (ufność) - stanowi [jaj Forma jest aktem decydującym o tym, czym
zgoda intelektu na to, co wybrane (d. Z byt jest.
wyboru), w co wierzymy, gdy uznajemy za
pewne (d. Z pewnością). • Forma accidentalis - forma
przypadłościowa.
• Fiducia - dicitur a fide, et est spes futuri
auxilii, concepta ex dictis aliorum, vel ex his • Forma materialis - forma materialna.
quae sunt in se vel in alio. Ufność - nazwa
pochodzi od wiary (fides) i stanowi ją nadzieja • Forma substantialis - forma substancjalna.
przyszłej pomocy, zrodzona z uczynionej przez • Formaliter - zgodnie z formą (formalnie).
kogoś obietnicy albo [wynikająca] z tych
[własności], które ma się w sobie lub w • Fornicatio - nierząd.
innych.
• Fortitudo - duplex: scilicet corporalis et
• Flem - dicitur dupliciter: scilicet terminatio mentalis. Prima est pars virtutis, secunda vero
motus et ipse motus. Primo modo, fieri et est virtus. Męstwo - [jest] dwojakie: a więc
factum esse sunt simul. Nęć differunt nisi cielesne i umysłowe. Pierwsze jest częścią
secundum rationem, sed secundum modum cnoty, drugie zaś jest cnotą.
differunt realiter. Stawać sif - mówi się
dwojako: a więc ukończenie ruchu i sam ruch.

20
• Fortuna - est causa per accidens, ut in jest cnotą, lecz aktem miłości, następstwem
paucioribus, praeter intentionem. Powodzenie umiłowania [kogoś].
- jest przyczyną przypadłościową [działającą]
czasami poza zamierzeniem. • Generale - triplex: scilicet per
praedicationem, ut genus; per causam, ut
• Fructus - owoc. Termin używany w amor; et quod est a multis causis, ut ira.
odniesieniu do Chrystusa. Główne - [coś jest] trojako: a więc przez
orzekanie, jak rodzaj; przez przyczynę, jak
• Fruitio - pertinere yidetur ad amorem vel miłość; a także przez to, co ma wiele przyczyn,
delectationem. Rozkosz [d. Używanie dobra] - jak gniew.
wydaje się należeć do miłości lub
przyjemności. • Generatio activa - rodzenie czynne
(przypisywane ojcu).
• Furor - est ira accensa, non differens re ab
ira, sed secundum magis et minus. Szał - jest • Generatio et corruptio - duplex: scilicet de
rozpalonym gniewem, realnie nie różni się od contrario in contrarium, et creatio, et
gniewu, lecz według „więcej" i „mniej". annihilatio. Rodzenie i ginięcie - [rozumiane
jest] dwojako: a więc [jako przechodzenie] z
• Furtom - est occulta acceptio rei alienae. czegoś przeciwnego w coś przeciwnego oraz
Kradzież - jest ukrytym przyjęciem rzeczy jako stwarzanie i zniszczenie.
cudzej.
• Generatio passiya - rodzenie bierne
• Futura contingentia - ordinabilia per (przypisywane matce).
hominem ad finem humanae vitae, proprie
pertinent ad pruden-tiam, non autem • Generativa potentia - est activa. Et est in
necessaria, nęć praeterita, nęć praesentia. patre perfecte, in matre vero imperfecte.
Przyszłe [rzeczy] przygodne - dają się Władza rodzenia - jest [władzą] czynną.
porządkować człowiekowi w stosunku do celu Znajduje się doskonale w ojcu a niedoskonale
ludzkiego życia, należąc właściwie do w matce.
roztropności nie są natomiast konieczne,
• Gentiles - possunt cognoscere deum, unum,
przeszłe lub teraźniejsze.
simpliciem, aeternum. Poganie - mogą poznać
• Futurum et praeteritum - non sunt in deo, boga jedynego, prostego i wiecznego.
quia ouid-ouid est in eo, totum est in praesenti
• Genus - respectu singularium, est ut formale,
aeternitatis. Sed significantur in eo per verbum
sed respectu speciei, est ut materiale. Rodzaj -
et per respectum ad nos tantum. [rzeczy]
przyszłe i przeszłe - nie sq w bogu, ponieważ ze względu na jednostkowość, jest jak coś
formalnego, lecz ze względu na gatunek, jest
cokolwiek jest w nim, całe jest w wiecznej
teraźniejszości. Lecz oznacza się [przyszłość i jak coś materialnego.
przeszłość] w nim przez słowa i przez wzgląd • Genus logicum - rodzaj logiczny.
jedynie na nas.
• Genus naturale - rodzaj naturalny.

• Gloria - est clara notitia cum laude. Chwała

G
- jest jasnym poznaniem [połączonym] z
uwielbieniem.

• Gnomę - importat ouamdam perspicacitatem


iudici. Et est virtus bene iudicativa de agendis
• Gaudium - non est virtus, sed est actus secundum ipsam rationem naturalem, in his
charitatis, posterior dilectione. Radość - nie

21
ouibus deficit lex communis. Gnomę • Gula - est inordinatus appetitus cibi et potus;
(rozsądek) - powoduje pewną przenikliwość ideo semper est peccatum. Łakomstwo - jest
(bystrość) sądu. Jest cnotą słusznego sądzenia nieuporządkowanym pożądaniem jedzenia i
(oceniania) działań według samego napoju; dlatego zawsze jest grzechem.
naturalnego rozumu, [w wypadkach, w]
których brakuje prawa powszechnego, patrz: • Gustus - smak.
synesis.

• Gradus - dicitur dupliciter diversificatur,


scilicet in eodem statu vel conditione et in
diversis. Stopień - mówi się, że jest podwójnie
zróżnicowany: mianowicie w tym samym
stanie lub warunkach oraz w różnym.
H
• Habere - licet non sit actio, significatur
• Gratia - est potentia oboedientialis. Łaska - tamen per modum actionis. Mieć - chociaż nie
jest możnością posłuszeństwa [bogu]. jest działaniem, jest oznaczane jednak na
• Gratiarum - actio respicit gratiam dantis. sposób działania.
Podziękowanie - działanie zwrócone do • Habilitas - est medium inter potentiam vel
udzielającego [nam jakiejś] laski. subiectum et actum, seu formam. Stalą
• Gratificatio - id est, gratiarum actio facta [zdolność] - jest [czymś] pomiędzy władzą lub
deo; est actus religionis. Dziękczynienie - to podmiotem i aktem, czyli formą. „habilitas"
jest składanie podziękowań bogu; stanowi akt oznacza zdolność wynikającą z natury bytu,
[cnoty] religijności. tak jak naturalną zdolnością ptaka jest
fruwanie. Nie chodzi tu więc zdolność w
• Gratitudo - est virtus specialis, reddens dziedzinie uczenia się; tę bowiem po łacinie
gratiam benefactori. Wdzięczność - jest nazywa się „capacitas".
osobną cnotą - [jej aktem jest] składanie
podziękowania [naszemu] dobroczyńcy • Habitualis - habitualny (trwale do czegoś
(dobrodziejowi). zdolny).

• Grave vel leve - habent in se principium • Habitus - proprie est oualitas informans
activum et formale sui motus. Ciężkie lub aliouam potentiam, vel principium elig1ens
lekkie - mają w swej istocie czynne actum. Sprawność - właściwie [rozumiana] jest
pryncypium formalne swojego ruchu. Tomasz jakością formującą daną władzę albo
nawiązuje tu do arystotelesowskiej fizyki, w principium wybierającym akt.
której każde ciało zmierza do swego miejsca
• Hierarchia - est ordo, id est, relatio, inter
naturalnego - ciężkie ku środkowi ziemi,
diyersos gradus. Hierarchia - jest porządkiem,
lekkie - ku górze.
czyli relacją pomiędzy różnymi stopniami.
• Gubernare - est rem ab debitom finem
• Homicidum - semper est peccatum, ouia
convenienter perducere. G. Est executio
addit inordinationem actus supra occisionem
proyidentiae. Rządzenie - polega na
hominis. Zabójstwo - zawsze jest grzechem,
odpowiednim doprowadzaniu rzeczy do
ponieważ dodaje nieuporządkowanie do
odpowiedniego celu. R. Jest wykonywaniem
zabicia człowieka.
[cnoty] opatrzności (przewidywania). Patrz:
regere. • Homo - est quod habet intellectum in natura
sensitiva. Interior est pars intellectiva, exterior
est pars sensitiva cum corpore. Człowiek - jest

22
tym, który posiada intelekt w naturze
zmysłowej.
człowieka]
zewnętrznym
Czymś wewnętrznym [dla
jest intelektualność, czymś
- zmysłowość wraz z ciałem. Ze
I
względu na intelektualność człowiek jest
osobą. • Iactantia - est, per quam quis se extollit
supra id quod in se est, secundario autem
• Honestas - idem est quod spiritualis decor et supra id quod de eoalu opinantur. Próżność
pulchritudo. Szlachetność - jest tym samym, co (chełpliwość) - jest tym, przez co ktoś się
duchowa ozdoba i piękność. wynosi wyżej od tego, czym jest w swej
istocie, po wtóre zaś - powyżej tego, co inni o
• Honor - est cuiuslibet virtutis praemium, est nim sądzą.
maxime bonum inter bona exteriora. Honor -
jest nagrodą cnoty dla tego, kto ją posiada; • Idea - est forma exemplaris, qua res fiunt et
stanowi największe dobro wśród dóbr cognoscuntur, que est in mente artificis. Idea -
zewnętrznych [człowieka]. jest formą wzoru, przez którą rzeczy stają się i
są poznawane, a która znajduje się w umyśle
• Humanitas - dicitur dupliciter: scilicet twórcy. Jest to termin wprowadzony do
natura homi-nis, et humanitas virtus, ouae filozofii przez platona i charakterystyczny dla
consistit in exteriori subventione, wyznaczonego przez niego nurtu myślowego -
condescedendo defectibus aliorum. idealizmu.
Czlowieczeństwo - określa się nim dwie
rzeczy: a więc naturę ludzką oraz ludzką cnotę, • Identitas - identyczność (tożsamość).
która polega na zewnętrznym wspieraniu,
zniżając się do niedoskonałości innych [ludzi]. • Idol - bożek.

• Humilitas - est virtus, qua refraenatur • Idololatria - est exibere latriam, id est,
animus, ne immoderate tendat ad alta. Pokora cultum dei creaturae. Bałwochwalstwo - jest
- jest cnotą, która powstrzymuje ducha, aby nie oddawaniem stworzeniu czci, czyli kultu, który
wywyższał się w sposób nieumiarkowany. należny jest bogu.

• Hyperdulia - est potissima species duliae, ex • Ieiunium - duplex:scilicet spirituale id est, a


unione ad deum. Hiperdulia - jest najlepszą peccatis, et corporale, id est, ab escis. Post -
postacią czci należnej świętym [dulia], z rozumie się go na dwa sposoby: mianowicie
powodu [ich] zjednoczenia z bogiem. duchowy, to znaczy [powstrzymywanie się] od
Przysługuje jedynie matce boskiej. grzechów oraz cielesny, który jest
[powstrzymywaniem się] od pokarmów.
• Hypocrisis - est simulatio alienae personae.
Ideo sem-per est peccatum, et est vitium • Iesus - patrz: Christus.
iactantiae. Hipokryzja - jest udawaniem innej • Ignayia - est segnities. Lenistwo (powolność)
osoby. Dlatego zawsze jest grzechem i stanowi - jest gnuśnością.
wadę próżności (chełpliwości).
• Ignominia - hańba.

• Ignorantia - triplex: scilicet simplicis


negationis, priyationis et pravae dispositionis.
Ignorancja (niewiedza) - ma trzy [znaczenia]:
mianowicie proste zaprzeczenie, brak i
wypaczony stan [osobowości].

23
• Ignoscentia - przebaczenie (darowanie win siebie] czynienia dobra, ale okrucieństwo
lub urazów). polega na przesadnym karaniu.

• Illegitimus - nieprawy. • Immobile - dicitur dupliciter: scilicet


immutabilitate rei, ut deus, et necessitate
• Illiberalitas - skąpstwo (nieuprzejmosć). veritatis, ut propositiones necessariae. [rzecz]
nieporuszalna - określana jest dwojako:
• Illuminatio - oświecenie. Termin należący
do augustyńskiej teorii poznania. mianowicie [jako] niezmienność bytu, jak np.
Bóg oraz konieczność prawdy, jak w zdaniach
• Illustratio - objaśnienie. koniecznych.

• Im - zaprzeczenie występujące jedynie jako • Immutatio - niezmienność.


przedrostek zaprzeczanego słowa.
• Immutatio corporis - niezmienność ciała
• Imaginatio - wyobrażenie. (cielesna).

• Imaginatiya - est sive quod phantasia. • Immutatio naturalis - niezmienność


Wyobraźnia - jest tym samym, co fantazja. naturalna.

• Imaginatiya [vis] - habet duo officia: scilicet • Immutatio spiritualis - niezmienność


conserya-re species sensib1les et duchowa.
repraesentare eas intellectui. Wyobraźnia - ma
• Impeccabilis - per naturam non potest fieri
dwa działania: mianowicie zachowywanie
postaci zmysłowej i przedstawianie jej alioua creatura a deo, sed tantum per gratiam.
Bezgrzeszne - przez naturę nie może stać się
intelektowi. Należy zwrócić uwagę, że to, co
żadne boże stworzenie, lecz jedynie przez
potocznie nazywamy wyobrażeniami:
laskę.
zestawienia, połączenia, modyfikacje wrażeń
zmysłowych, według św. Tomasza stanowi • Impedimentum - duplex: scilicet contrarium
dzieło zmysłowej władzy osądu (vis et defectus. Przeszkoda - [zachodzi] dwojako:
cogitativa). mianowicie [jako] przeciwieństwo oraz brak.
• Imago - ouaelibet est similitudo, et non e • Imperare - est actus rationis, praesuposito
conyerso, quia imago addit esse expressim ab actu voluntatis. Rządzenie - jest aktem
alio. Obraz - czegokolwiek jest podobieńtwem, rozumu, zakładającym akt woli.
ale nie na odwrót, ponieważ obraz wyraźnie Charakterystyczne dla św. Tomasza jest
dodaje istnienie [pochodzące] od innego. widzenie w rozkazie aktu rozumu.
• Imitatio - naśladowanie. • Imperfectus - dicitur ouadrupliciter: scilicet
• Immanens - wewnętrzny. non valens implere omnia opera sua, tendens
ad perfec-tionem vel non firmatus in ea, cui
• Immaterialia - rzeczy niematerialne. deficit aliouid de-bitum el, et non potest facere
sibi simile. Niedoskonały- określa się na cztery
• Immaterialitas - niematerialnosć. sposoby: [l] mianowicie niezdatny do
dopełnienia wszystkich swoich dzieł, [2]
• Immensus - niezmierzony (niezmierny).
dążący do doskonałości lub w niej nie
• Immisericordia - est in subtractione utwierdzony [3] komu brakuje czegoś mu
benefici, sedcrudelitas est in excessu puniendi. przysługującego i [4] [ten, kto] nie może
Brak miłosierdzia [którym charakteryzuje się czynić [czegoś] podobnego do siebie.
ktoś niemiłosierny] - jest odsunięciem [od
• Impetus - impet.

24
• Impoenitentia - est speciale peccatum, • Incarnatio - est principium omnium
scilicet peccatum in spiritum sactum. Brak meritorum humanum. Wcielenie - jest
pokuty - jest osobnym grzechem, mianowicie pryncypium wszystkich ludzkich zasług.
grzechem przeciwko duchowi świętemu.
• Inclinatio naturae - est a forma, et a dante
• Importunitas - patrz: verbositas. formam, id est, a generante. Skłonność natury
- pochodzi z formy i od dającego formę, to
• Impossibilitas - duplex: scilicet vera et znaczy od rodzącego.
aestimata. Niemożliwość - jest dwojaka:
mianowicie prawdziwa i [tylko przez nas] • Incommunicabilitas - nieprzekazywalność.
oceniana. Jedna z własności bytu pochodnych wprost od
transcendentaliów, mianowicie jedności i
• Impressio - d. odcisk (oddziaływanie, odrębności.
drukowanie).
• Incommutabilitas - nieodmienność.
• Imprudentia - sumitur tripliciter: scilicet
negative, private et contrarie. Nieroztropność - • Inconstantia - est speciale peccatum
przyjmuje się trojako: mianowicie negatywnie, imprudentiae, deficiens a praecipiendo bonum
jako brak oraz prze-ciwnieństwo. propositum. Niestałość - jest osobnym
grzechem nieroztropności, polegającym na
• Impudicitia - est circa oscula, tactus et alios porzucaniu zamierzonego dobra.
actus circumstantes actum venereum.
Nieczystość - wiąże się z pocałunkami, • Incontinentia - proprie est circa
dotykaniem i innymi czynnościami concupiscentias Tactus. Niewstrzemięźliwość -
związanymi z aktem płciowym. właściwie [ujęta] wiąże się z pożądliwością
[przyjemności] dotyku.
• Impuritas - creaturae rationalis est ex hoc,
ouod temporalibus amorem se subiicit sicut • Incorruptibile - triplex: scilicet naturale ex
puritas eius est in elevando se in deum. parte materiae, id est, carens materia, vel
Nieczystość - stworzenia rozumnego pochodzi habens materiam, in potentia ad unam tantum
z tego, że poddaje się z miłości rzeczom formam, vel gloriae ex forma, vel innocentiae
doczesnym, podczas gdy jego czystość polega ex agente. Niezniszczalne - coś jest trojako:
na wznoszeniu się ku bogu. mianowicie naturalne ze strony materii; to jest
wolne od materii lub mające materię w
• In - w. przyimek. możności do jednej tylko formy, albo chwała
ze strony formy; albo niewinność ze strony
• In - zaprzeczenie występujące jedynie jako
przedrostek zaprzeczanego słowa. działającego.

• Incorruptio - niezniszczalność.
• In actu - w akcie (zaktualizowane, aktualne).
• Increatus - niestworzony.
• Inaeoualitas - rerum est a deo. Nierówność -
rzeczy pochodzi od boga. • Indemonstrabilis - nieudowadnialny.
• Incarnari deum - fuit possibile, et • Indeterminatum - ouodlibet, est malum,
conyeniens; fuit necessarium ad reparandum quia est in potentia. Et omne determinatum est
genus humanum. Wcielenie się boga - było bonum, quia est in actu. Niezdeterminowane -
możliwe i odpowiednie; było konieczne dla cokolwiek jest złem, ponieważ jest w
naprawienia rodzaju ludzkiego. możności. A każde dobro jest zdeterminowane,
ponieważ jest w akcie.

25
• Indifferens - niezróźnicowany. • Infidelitas - sumitur dupliciter: scilicet
negative et contrarie, id est, repugnatio vel
• Indigentia - dupliciter sumitur: scilicet pro contemnendo. Niewierność - przyjmuje się
carentia eius quo indegerunt, et pro ordine dwojako: mianowicie jako zaprzeczenie i
originis ad id a quo est. Potrzeba - przyjmuje przeciwieństwo, to jest zwalczanie i
się dwojako: ze wględu na niedostatek tego, co wzgardzenie.
potrzeba oraz ze względu porządek rodzenia
od którego pochodzi [termin]. • Infinitas - nieskończoność.

• Indignatio - est filia irae. Niechęć - jest • Infirmitas - niemoc.


córką gniewu.
• Informatio - ukształtowanie.
• Indignitas - nikczemnosć.
• Infusio - wlanie.
• Indistinctus - nieodróiniony.
• Ingratitudo - niewdzięczność.
• Inditus - dany.
• Inhumanitas - est idem quod obduratio
• Indiyidualis - jednostkowy. contra misericordiam [...], Est filia avaritiae.
Nie-humanitarność (nie-ludzkość) - jest tym
• Individuum - est id quod indivisum est in se, samym, co wyrzeczenie się miłosierdzia. Jest
et divisum a ouodlibet alio, ultima divisione. córką skąpstwa.
Jednostka - stanowi to, co jest niepodzielne w
swej istocie, a podzielne z jakiegokolwiek • Iniquitas - niegodziwość.
innego, wyższego podziału.
• Initiatio - rozpoczęcie (inicjacja).
• Indivisibile - duplex: scilicet terminus
continui et extra genus eius. Niepodzielne - • Iniustitia - niesprawiedliwość.
określa się dwojako: mianowicie jako kres • Innaturale - nienaturalne.
ciągłości oraz na zewnątrz jego rodzaju.
• Innatus - wrodzony.
• Indivisibilitas - niepodzielność.
• Innocentia - niewinność.
• Inductio - procedit ex singularibus. Indukcja
- prze-chodzenie od rzeczy pojedynczych [do • Innovatio - wprowadzenie czegoś nowego
wniosków ogólnych]. (innowacja).

• Induratio - hominis ex triplici proyenit • Inoboedientia - duplex: scilicet generalis, id


causa: scilicet ex longa consuetudine peccati, est, quicumque recessus a praecepto: et
ex incredulitate iustitiae dei, et ex seductione specialis, id est, contemtus eius.
inimici. Zatwardziałość - w człowieku może Nieposłuszeństwo - ma dwa [znaczenia]:
pochodzić z trojakiej przyczyny: mianowicie: z mianowicie ogólne, to jest jakiekolwiek
długiego przyzwyczajenia do grzechu, z odejście od przykazania oraz szczegółowe, to
niewiary w bożą sprawiedliwość oraz z jest, gdy [się] nim gardzi (gdy [się] je
uwiedzenia przez nieprzyjaciela. lekceważy).

• Inesse - tkwić (być w czymś). • Inordinatio - nieuporządkowanie.

• Infallibilitas - nieomylność. • Inquietudo - patrz: yerbositas.

• Infamia - zniesławienie. • Inouisitio - badanie (rozumowe dociekanie,


poszukiwanie prawdy)

26
• Insania - duplex: scilicet excludens totaliter między działaniem władzy, a skutkiem tego
usum rationis, alia privans affectum humanum. działania.
Prima opponitur prudentiae, secunda vero
masuetudini et clementiae. Szaleństwo - ma • Intellectum in actu - poznanie w akcie
dwa [znaczenia]: mianowicie całkowite (faktyczne).
wykluczenie używania rozumu, a po drugie, • Intellectum in potentia - poznanie w
pozbawienie ludzkich uczuć. Pierwszy [rodzaj możności.
szaleństwa] przeciwstawia się roztropności,
drugi zaś łagodności i łaskawości. • Intellectus - est potentia passiva; eius
obiectum est veritas. Intelekt - jest władzą
• Insensibilitas - est vitium quo bierną; jego przedmiotem jest prawda.
praetermittuntur necessaria vitae contra
rationem. Ideo est peccatum. Nieczułość - jest • Intellectus adeptus - intelekt przystosowany
wadą, która wbrew rozumowi zaniedbuje (do tego, co ma poznawać).
[rzeczy] konieczne do życia. Dlatego stanowi
grzech. • Intellectus agens - intelekt czynny.

• Inseparabilis - nieoddzielalny. • Intellectus in actu - intelekt poznający (d. w


działaniu).
• Insipientia - contrariatur sapientiae; est
idem quod stultitia. Brak mądrości - • Intellectus in habitu - intelekt
przeciwstawia się mądrości; dlatego jest tym przystosowany do poznania.
samym co głupota.
• Intellectus in potentia - intelekt w możności
• Instabilitas loci - patrz: verbositas. (do nabycia nowych form poznawczych).

• Instinctus naturae - est aestimatio. Instynkt • Intellectus passivus - intelekt bierny.


naturalny - jest osądem ([władzą] osądu).
• Intellectus possibilis - intelekt
• Instrumentom - narzędzie. Patrz: dolabrum. moźnościowy.

• Integrum et perfectum - sunt idem realiter • Intellectus practicus - intelekt praktyczny.


et differunt ratione. Całość i doskonałość - są
• Intellectus principiorum - zrozumienie
[realnie] tym samym, a różnią się jedynie
pierwszych zasad [jest sprawnością naturalną].
rozumowo.
• Intellectus speculativus - intelekt
• Intellectio - rozumienie (ujmowanie
spekulatywny (teoretyczny).
pryncypiów przez intelekt).
• Intelligens - rozumiejący.
• Intellectivum - to, co ujęte intelektualnie.
• Intelligentia - proprie significat actus
• Intellectualitas - intelektualnosć.
intellectus, et aliquando significat substantias
• Intellectum - sit in nobis nisi quod actu separatas, scilicet angelos. Inteligencja -
intelli-gibimus, reouirit intellectum in actu suo, właściwie oznacza akt intelektu, a niekiedy
qui est intelligere. To, co zrozumiane - jest w oznacza [też] substancje oddzielone, czyli
nas tylko wtedy, gdy poznajemy intelektualnie aniołów. To drugie znaczenie terminu
w akcie. Wymaga do tego intelektu w jego „inteligencja" jest charakterystyczne dla
akcie tj. W jego działaniu, którym jest neoplatonizmu i filozofii arabskiej.
rozumienie. Jest to podkreślenie różnicy
• Intelligere - ita se habet ad intellectum in
actu, sicut esse ad ens in actu: non enim

27
intelligere significat actionem ab intelligente • Ira - dicitur tripliciter: scilicet habitus vel
exeuntem, sed in intel-ligente manentem. actus vitii oppositi mansuetudini, secundo
Informatio ouedam in intellectio nostro, prout voluntas invictae, tertio passio. Gniew -
intellectus noster fit in actu per for mam rei określany jest trojako: mianowicie jako
intellectae. Rozumienie - tak ma się do sprawność lub działanie wady przeciwnej do
intelektu w akcie [działania intelektu], jak łagodności, po drugie jako niezłomność woli,
bytowanie do bytu w akcie. Nie oznacza po trzecie, jako uczucie.
bowiem działania wychodzącego poza
rozumiejącego, lecz w nim pozostające. Jest • Iracundia - est excessus irae. Ideo est vitium
pewnym ukształtowaniem [dokonującym się] oppositum mansuetudini. Porywczość - jest
w naszym intelekcie, gdy intelekt zostaje przesadnym [wybuchem] gniewu. Dlatego
zaktualizowany przez formę poznawczą rzeczy stanowi wadę sprzeciwiającą się łagodności.
intelektualnie poznawalnej. Patrz: intellectum; • Irasci - patrz: fatue.
verbum cordis.
• Irascibilis - patrz: concupiscibilis.
• Intelligibile - duplex: scilicet excedens
intellectum et proportionatum intelectui. • Irascibilitas - dupliciter sumitur: scilicet
[rzecz] poznawalna intelektualnie - ma dwa proprie, id est, appetitus sensitivus, et
[znaczenia]: mianowicie pochodzące od improprie, id est, voluntas. Gniewliwość -
intelektu i współmierne intelektowi. przyjmuje się dwojako: mianowicie właściwie,
jest nią pożądanie zmysłowe, a niewłaściwie,
• Intemperantia - est maxime vituperabilis. gdy umieszczana jest w woli.
Nieumiarkowanie - jest [wadą] najbardziej
naganną. • Ironia - est vitium, quo quis asserit minora
de se quam credit. Ironia - jest wadą, która
• Intensio - natężenie. [powoduje], że ktoś mówi o sobie rzeczy
• Intentio - est actus appetitus sensitivi et gorsze [niż te], w które [sam] wierzy.
intellectivi. Zamierzenie - jest aktem pożądania • Irrationabile - [rzecz] niepoznawalna
zmysłowego i intelektualnego [czyli woli]. [niezrozumiała, nie dająca się zrozumieć],
• Intuitus - intuicja. Termin teoriopoznawczy • Irregularitas - przeszkoda [np. do
właściwy dla nurtów idealistycznych i oznacza sakramentów św.].
ujęcie czegoś wprost, bez rozumowań, z
pominięciem zmysłowych władz • Irreligiositas - habet manifestam
poznawczych. Św. Tomasz używa niekiedy contrarietatem ad religionem, per contemptum
tego terminu na oznaczenie szybkiego aktu et irreverentiam dei vel rei sacrae. Bezbożność
poznawczego, dokonywanego tak, że nie - stanowi jawną wrogość wobec religii przez
dostrzegamy kolejnych etapów rozumowania. wzgardzenie i znieważenie boga lub rzeczy
Jest to dla akwinaty wynik usprawnienia władz świętej.
poznawczych, a także samo poznanie
pryncypiów bytu w ramach „mowy serca". • Iucunditas - dicitur a spiritualibus signis, vel
effectibus laetitiae, cum intesione gaudii,
• Invenio - odkrywam (przychodzę, znajduję, scilicet in dictis et factis. Wesołość - określana
dochodzę do, zjawiam się). jest z powodu znaków stanu ducha, czyli
[odpowiednich] słów i działań lub skutków
• Invidia - est tristitia de bono alterius. Zawiść zadowolenia w stanie intensywnej radości.
- jest smutkiem z [powodu] cudzego dobra.
• Iudex - patrz: rex. Iuditium - proprie non
nominat potentiam, nęć habitum, sed actum.

28
Sąd - w sposób właściwy nie określa się tak • Laetitia - zadowolenie [takie: radość
ani władzy, ani sprawności, lecz akt. okazywana].

• Iuramentum - est actus religionis seu • Languor - tęsknota.


latriae. Przysięga -jest aktem religijnym, czyli
należącym do czci bożej. • Latria - est honor et servitus debita soli deo.
Latria - jest czcią i służbą przysługującą
• Ius - prorie est obiectum iustitiae, lex autem samemu bogu.
ratio eius scripta. Lus - est lex humana.
Uprawnienie (norma prawna) - właściwie • Legispositiva - est idem quod yirtus
[rozumiane] jest przedmiotem regnativa, id est, principalis species
sprawiedliwości, prawo zaś jest jego spisanym prudentiae ouae conyenit regi.
uzasadnieniem. Uprawnienie jest prawem Prawoznawstwo - jest tym samym, co
ludzkim. umiejętność rządzenia, to jest, główną postacią
roztropności, która przystoi rządzącemu.
• Iustificatio - usprawiedliwienie.
• Lenia - est idem ouod patientia. Łagodność,
• Iustitia - dupliciter: scilicet proprie, id est, (uprzejmosć, przychylność) - jest tym samym,
virtus ouae est rectitudo, actus, et co cierpliwość.
metaphorice, id est, rectitudo ordinis in
partibus hominis. Sprawiedliwość -ma dwa • Leve - patrz: grave.
[znaczenia]: mianowicie właściwe, to jest, • Lex - patrz: lus.
cnota, którą jest słuszność, akt, oraz przenośne,
to jest porządek w częściach człowieka. • Liberalitas - est virtus dispensandi bene
divitias in usus bonos sibi suisque et aliis.
• Iustitia originalis - sprawiedliwość Hojność (szczodrość) -jest cnotą dobrego
pierwotna. Iustitia politica - sprawiedliwość dysponowana bogactwami dla dobra własnego
obywatelska. i innych.

• Libertas - cuiuslibet rei, est dominum et


potestates sui actus ad opposita. Wolność -

L jakiegokolwiek bytu [polega na tym], że jest


on panem i władcą tych swoich działań, które
mogą być wzajemnie sobie przeciwne.

• Labor - manualis ordinatur ad quatuor: • Liberum arbitrium - est tantum una


scilicet ad victum, ad otium yitandum, contra potentia formaliter, sed duae virtualiter.
concupiscentias, et ad eleemosynas. Praca - Wolny sąd (wybór, decyzja) - jest formalnie
ręczna, przyporządkowana jest do czterech tylko jedną władzą, lecz dwiema virtual-nie.
[rzeczy]: mianowicie wyżywienia, unikania Wolny sąd jest właściwie tożsamy z wolą.
próżniactwa, przeciwko pożądliwości oraz dla Działanie woli zakłada jednak uprzednie
jałmużny. intelektualne rozeznanie w dziedzinie, w której
przyszło nam podejmować jakieś decyzje i
• Lacrimae - causantur ex tristitia, et działania.
aliouando ex effectus teneritate, praecipue cum
consideratur delectabile cum tristabili, ut ex • Libido - yoluntatis gravat peccatum,
devotione. Łzy - przyczynowane są przez sensibilis autem leviat. Rozpusta (żądza
smutek oraz niekiedy [stanowią] skutek przyjemności płciowych) - sprawia, że grzech
czułości, głównie gdy rozważa się [rzeczy] staje się cięższy, gdy sytuuje się w woli;
przyjemne ze smutnymi, np. Z pobożności.

29
zmysłowa zaś sprawia, że grzech staje się • Luxuria - principaliter est circa voluptates
lżejszy. venereas, secundario autem dicit excessum in
aliis. Rozpusta (pazerność) - głównie związana
• Licitia sunt, ouae non prohibentur - jest z żądzami cielesnymi; ponadto zaś określa
dozwolone jest to, co nie jest zabronione. się tak przesadę w innych [dziedzinach].
• Llouefactio - duplex: scilicet bona et mała,
id est, amoris et timoris. Rozrzewnienie - jest
dwojakie: mianowicie dobre i złe, to jest, z
miłości i bojaźni.

• Litteralis [sensus] -
(literalny) [np. Pisma św.]
sens dosłowny
M
• Maceratio corporis - est utilis tantum contra
• Litigium - proprie est contrario in verbis. vitia carnis, non autem contra vitia spiritus.
Kłótnia - właściwie [rozumiana] jest Umartwienie ciała - jest użyteczne jedynie
przeciwstawianiem się sobie w słowach. przeciwko wadom cielesnym, nie zaś przeciw
wadom duchowym.
• Logica - non est pars principalis scientiae
specu-lativae, sed reducitur ad eam ut • Magnanimitas - importat extensionem
adminiculum sive ut instrumentum eius. Logika animi, vel ad magna absolute, vel secundum
- nie stanowi głównej części nauki proportionem. Wielkoduszność - stanowi
spekulatywnej, lecz ogranicza się do tego, aby rozszerzenie ducha albo do absolutnie wielkich
być [nauką] pomocniczą, czyli stanowić jej rzeczy, albo według [pewnej] proporcji.
narzędzie.
• Magnificentia - est virtus factiva magnorum.
• Longanimitas - est virtus qua habetur Et est virtus generalis, si sumatur facere
animus ten-dendi in aliquid distans in communiter, scili-cet pro omni operę. Sl vero
longinquum. Długomyślność - jest cnotą proprie, scilicet pro operatione exteriori, est
długotrwałego dążenia do czegoś oddalonego, virtus specialis. Wielmożność - jest cnotą
którą posiada dusza. Św. Tomasz - na co dokonującą wielkich [rzeczy]. Stanowi cnotę
zwraca uwagę o. Woroniecki - wyróżnia ogólną (generalną), jeśli „czynić"
osobną cnotę, polegającą na przyjmowałoby się w znaczeniu powszechnie
dalekowzroczności i sprawności czekania, a przyjętym, to jest [jako odnoszące się] do
związaną z cierpliwością i wytrwałością, lecz
wszelkich działań. Jeśli zaś [„czynić"]
odnoszącą się w szczególności do działań
rozumiane jest w sensie ścisłym, to jest [jako
wychowawczych. Ta cnota to longanimitas –
odnoszące się] do działań zewnętrznych,
„długomyślność" (j. Woroniecki), wówczas [wielmożność] stanowi osobną
„nieskwapliwość" (s. Bełch) – „właściwa cnota [gatunkowo] cnotę.
wychowawcy" (f.w. bednarski).
• Magnitudo - duplex: scilicet magnitudo
• Ludus - est in remedium contra fatigationem molis et magnitudo virtutis. Wielkość (moc,
anima-lem, dans animae quietem, id est, sita) - [określana jest] dwojako: mianowicie
delectationem. Zabawa - jest lekarstwem na [jako] wielkość słabości oraz wielkość cnoty.
zmęczenie duchowe, dającym duszy
wypoczynek, to znaczy przyjemność. • Maledicere - contingit tripliciter: scilicet
enuntia-tive, id est, detrahendo, causaliter, vel
• Lumen - światło. imperative, et optative. Przeklinanie -
dokonuje się na trzy [sposoby]: mianowicie
oznajmująco, to jest uwłaczanie,

30
przyczynująco lub rozkazująco oraz prorocy i kapłani obydwu testamentów oraz
życzeniowo. aniołowie. Nie jest zaś [tym pośrednikiem]
duch święty ani demon. Chrystus, ponieważ
• Maleficium - magia. jest osobą złożoną, jest pośrednikiem z tego
• Malitia - ex oua dicitur aliouis peccare, est powodu, że jest człowiekiem, nie zaś z
powodu tego, że jest bogiem.
triplex: scilicet habitus cuiuscumoue vitii,
electio mali, et peccatum praecedens. • Medicina - duplex: scilicet removens
Złośliwość - z powodu której ktoś grzeszy jest morbum et pro-movens ad perfectionem
trojakiego [rodzaju]: mianowicie posiadanie sanitatem. Sztuka leczenia (medycyna), [takie:
(nawyk) jakiejkolwiek wady, wybór zła oraz lekarstwo] - ma dwa [znaczenia]: mianowicie
poprzedni grzech. lecząca choroby i przyczyniająca do
• Malum - est privatio boni. Zło - jest brakiem polepszenia zdrowia.
dobra. Manifestatio - ujawnienie. • Meditatio - est intuitus occupatus in
inouisitione veritatis. Medytacja (rozmyślanie)
• Mansuetudo - patrz: ira; mitis.
- jest poznaniem [intelektualnym], zajętym
• Materia - est potentia essentiae. Materia - poszukiwaniem (badaniem) prawdy.
jest możnością istoty [bytu].
• Medium - rei triplex: scilicet arithmeticum,
• Materia communis - materia wspólna. geometricum et musicum. Środek - w rzeczach
[określa się] trojako: mianowicie
• Materia indiyidualis - materia jednostkowa. arytmetyczny, geometryczny i muzyczny.
• Materia intelligibilis - materia poznawalna • Melancholia - melancholia.
intelektualnie.
• Memoria - duplex: scilicet conservativa
• Materia quantitate signata - materia specierum tantum, alia cuius obiectus est
oznaczona ilością. praeteritum ut prae-teritum. Prima est potentia
pure cognoscitiva et est in parte intellectiva,
• Materia sensibilis - materia postrzegalna
secunda vero in parte sensitiva tantum. Pamięć
zmysłowo.
- [określa się ją] dwojako: mianowicie
• Materialia - rzeczy materialne. zachowującą jedynie postacie [poznawcze], w
inny [zaś sposób] jest tym, czego przedmiotem
• Materialis - materialny. jest przeszłość jako przeszłość. W pierwszym
[znaczeniu] jest władzą czysto poznawczą i
• Materialitas - materialnosć.
należy do dziedziny poznania intelektualnego,
• Materialiter - materialnie. w drugi zaś mieści się jedynie w dziedzinie
władz zmysłowych. Pamięć w znaczeniu
• Mediator - dei et hominum est solus christus pierwszym jest tożsama z intelektem
prin-cipaliter, instrumentaliter autem sunt możnościowym (intellectus possibilis) zaś w
prophetae et sacerdotes utriusoue testamenti et znaczeniu drugim jest osobną wewnętrzną
angeli. Non autem spiritus sanctus nęć władzą zmysłową.
daemon. Christus secun-dum quod est homo,
est mediator dei et hominum, et secundum • Mendacium - dicitur tripliciter: scilicet
ouod est persona composita. Non autem materialiter, id est, dictum falsum; formaliter,
secundum quod deus. Pośrednikiem - id est, voluntas falsum enuntiandi; et effectiye,
[pomiędzy] bogiem i ludźmi jest zasadniczo id est, voluntas decipiendi. Kłamstwo - określa
sam chrystus; jako narzędzia zaś występują się je trojako: mianowicie materialnie, to jest,
mówienie fałszu; formalnie, to jest, wolę

31
(chęć) głoszenia fałszu; od strony skutku jest • Misericordia - est compassio alienae
to wola (chęć) zwodzenia. miseriae in corde, qua si possumus, subvenire
compellimur. M. Est motus appetitus, regulatus
• Mendicitas - duplex: scilicet contraria ratione, est actus virtutis moralis, et virtus
voluntati et voluntaria. Prima est occasio furti specialis, non autem ut passio tantum.
et periurii, non autem secunda, ideo christus Miłosierdzie - jest serdecznym współczuciem
elegit eam. Żebractwo (ubóstwo) - ma dwa czyjejś biedzie, które - jeśli nas na to stać -
[znaczenia]: mianowicie przeciwne woli oraz pobudza do pomagania. Gdy m. Jest
dobrowolne. Pierwsze jest okazją do kradzieży poruszeniem pożądania, kierowanym przez
i krzywoprzysięstwa, nigdy zaś to drugie, rozum, a nie tylko uczuciem, stanowi akt cnoty
dlatego wybrał je chrystus. [por. 2 kor 8,9]. moralnej i osobną cnotę.
• Mens - umysł. Termin oznaczający wszystkie • Missio -posłannictwo (posłanie).
władze duchowe człowieka, charakterystyczny
dla szkoły św. Augustyna. • Missio aeterna - posłannictwo wieczne.

• Mensura - miara (waga). • Missio inyisibilis - posłannictwo


niewidzialne.
• Metaphisica - tripliciter noninatur: scilicet
metaphi-sica, ut est de ente, scientia divina, ut • Missio temporalis - posłannictwo w czasie.
est de deo, et philosophia prima, ut est de
• Missio visibilis - posłannictwo widzialne.
primas causis. Metafizyka - określa się ją na
trzy [sposoby]: mianowicie jako [nauka], która • Mitis - dicitur qui semper fuit sine ira,
traktuje o bycie, jako wiedza boska, gdy scilicet pius et humilis, sed mansuetus dicitur
dotyczy boga oraz jako filozofia pierwsza, gdy qui de feritate reducitur ad hoc. Łagodny -
zajmuje się pierwszymi przyczynami. określa się tak kogoś, kto nigdy się nie gniewał
(d. Zawsze był bez gniewu), mianowicie
• Metaphora - przenośnia.
pobożnego i pokornego, lecz łaskawym określa
• Militaris - ars quae est propter victoriam, ad się kogoś, kto od surowości (dzikości) został
ouam ordinatur omne officium bellicum, doprowadzony do łagodności.
ordinat artem eouestrem, et navalem et omnia
• Mixno - zmieszanie.
huiusmodi, in suum finem. [sztuka] wojskowa -
sztuka, której celem jest doprowadzenie do • Modestia - est virtus moderativa passionum.
zwycięstwa, [i] która rozporządza każdą służbą Ideo adiungitur temperantiae ut vituti
wojenną: zarządza stanem ryceskim i flotą oraz principali, quia est circa difficillima.
wszystkimi tego rodzaju [rzeczami] dla Skromność - jest cnotą kierującą uczuciami.
osiągnięcia swego celu. Dlatego dołącza się do umiarkowania jako
cnoty głównej, ponieważ dotyczy trudności.
• Miraculum - cud.

• Miseratio - est usus, seu effectus • Mollities - est vitium oppositum


perseverantiae. Et causatur dupliciter: scilicet
misericordiae quae est virtus. Litość - jest
ex consuetudine, et ex naturali dispositione.
użyciem albo skutkiem miłosierdzia, które
stanowi cnotę. Ustępliwość - jest wadą przeciwstawiającą się
wytrwałości; ma dwie przyczyny: mianowicie
• Miseria - est defectus naturae rationalis przyzwyczajenie oraz naturalną skłonność.
opponitur felicitatis. Bieda (niedola, strapienie)
• Moralis philosophia - habet hoc proprium,
- jest brakiem (defektem) natury rozumnej,
który przeciwstawia się szczęściu. scilicet considerare operationes humanas, ut
ordinantur ad invicem, et ad finem. Filozofia

32
moralna (etyka) - ma własne to [czyli appetitus, et a phan-tasmatibus de erroribus
przedmiot], ze rozważa działania ludzkie, aby per donum intellectus, et haec est completiva
były wzajemnie uporządkowane i skierowane visionis dei. Prima autem disponit ad eam.
do celu. Czystość serca - jest osiągana na dwojakiej
drodze: mianowicie od nieuporządkowanych
• Mores - patrz: ethos. emocji dzięki cnotom i pożądaniu zgodnemu z
darami [ducha świętego] oraz od błędnych
• Mors - est duplex: scilicet corporalis et
wyobrażeń dzięki darowi rozumu (d.
spiritualis. Śmierć - jest dwojaka: mianowicie
Rozumienia) i ta jest zupełnym widzeniem
cielesna i duchowa.
boga. Pierwsza zaś przystosowuje do niej.
• Mos - primo significat consuetudinem, id est,
• Mundus - świat.
frequentam eorum quae sunt in potentia
nostra; secundo actum, vel inclinationem • Musica - immutant affectum hominis.
appetitus humani, a natura vel consuetudine Muzyka - przekształca ludzkie emocje.
vel conclusione. Obyczaj - po pierwsze
oznacza przyzwyczajenie, to jest powtarzanie • Mutatio - tripliciter : scilicet naturalis,
tych [działań], które [pochodzą] z naszych miraculosa et annihilatio. Zmiana - zachodzi
władz; po drugie [oznacza] akt lub skłonność trojako: mianowicie [w sposób] naturalny,
pożądania ludzkiego, pochodzący z natury, cudowny oraz [jako] zniszczenie.
przyzwyczajenia lub wnioskowania
[rozumowego].

N
• Motiva - vis sensitiva duplex: scilicet
naturalis et animalis. Zmysłowa władza
poruszania sif -jest dwojaka: mianowicie
naturalna i zwierzęca.

• Motus - non est ens completum, sed est via in • Natura - dicitur a nascendo. Natura - nazwa
ens, quasi existens inter potentiam puram et pochodzi od rodzenia. Natura stanowi istotę
actum purum. Motus impotrat relationem. rzeczy ujętą ze względu na to, że jest
Ruch - nie jest kompletnym bytem, lecz jest przyporządkowana do właściwych bytowi
drogą ku bytowi, jakby istniejąc pomiędzy działań.
czystą możnością i czystym aktem. Ruch • Natura communis - natura wspólna.
wyznacza relację.
• Naturale - est quod convenit rei secundum
• Morus ad exstra - ruch na zewnątrz. substantiam eius, id est, quod, per se inest ei.
• Morus ad intra - ruch wewnątrz. Naturalne -jest tym, co odpowiada rzeczy
zgodnie z jej substancją, to znaczy jest tym, co
• Motus localis - ruch miejscowy. jest w niej istotowo zawarte.

• Multiplicatio - pomnożenie (mnożenie). • Necessarium per aliud - konieczne przez


coś innego.
• Multitudo - est quod est divisibile secundum
poten-tiam in partes non continuas. Wielość - • Necessarium per se - konieczne samo przez
jest tym, co podzielne według możności w się.
nieciągłe części.
• Necesse naturalis et absoluta - konieczność
• Munditia cordis - duplex: scilicet ab naturalna i bezwzględna.
affectionibus inordinatis per virtutes et dona

33
• Necessitas - duplex: scilicet absoluta, id est, • Nihilum - nicość (nic).
ex causa priori, scilicet ex materia vel forma
vel efficiente, et conditionata vel suppositione, • Nitor - animae duplex: scilicet ex refulgentia
id est, ex causa posteriori, scilicet ex fine. Et luminis naturalis rationis, et ex refulgentia dei.
haec dupliciter: scilicet vel simpliciter, vel Blask - w odniesieniu do duszy jest dwojaki: to
ouoad bene esse. Konieczność - [jest] jest z blasku naturalnego światła rozumu i z
dwojaka: [1] to jest absolutna, czyli z blasku boga, [który przebywa w istocie duszy.
pierwszej przyczyny, a więc z materii lub
• Nobilitas - cuiuslibet rei, attenditur
formy, lub [przyczyny] sprawczej i [2]
secundum mo-dum et gradum suae naturae. N.
uwarunkowana albo przez podmiot, czyli przez Rei duplex: scilicet nobilitas simpliciter dicta,
przyczynę wtórną, mianowicie przez cel. I ta
idę est, secundum esse, et nobilitas secundum
zachodzi dwojako: to jest wprost, albo ze
quid. Szlachetność - w każdej rzeczy, dokonuje
względu na dobre bytowanie. się według sposobu i stopnia jej natury. Jest w
• Negatio - duplex: scilicet absoluta, et rzeczach na dwa sposoby: a więc szlachetność
determinati generis. Zaprzeczenie - jest orzekana wprost, to jest według istnienia oraz
dwojakie: to jest absolutne (bezwzględne) i szlachetność [orzekana] według istoty.
określonego rodzaju. • Nocere - aliquid dicitur dupliciter: scilicet
• Negligentia - pertinet ad actum interiorem. effecti-ve, ut culpa; et formaliter, ut poena.
Ideo oritur ex acidia. Sed pigritia et torpor Szkodzić - czemuś można dwojako: to jest
pertinent ad executionem, scilicet prima faktycznie, jak wina i formalnie, jak kara.
tardando, et secunda remittendo. N. Est • Nolo - significat actus voluntatis affirmatum,
generale peccatum. Lekceważenie
sed ipsum volitum negatum. Ideo non est
(zaniedbanie) - należy do aktu wewnętrznego.
contradictorium de volo, sed est eius
Dlatego pochodzi ze zniechęcenia. Lecz contrarium. Nie chcę - oznacza twierdzący akt
lenistwo i gnuśność (odrętwienie) należą do
woli, ale chcenia negatywnego. Dlatego nie
wykonania, to jest pierwsza spowalniając a
jest sprzeczny z chceniem, ale jest mu
druga porzucając. Lekceważenie jest ogólnie
przeciwny.
grzechem. Patrz: studium.
• Nomen - nazwa (imię).
• Nemesis - misericordiam contrariatur
secundum aestimationem: quia secunda dolet • Nomen absolutom - nazwa bezwględna.
aestimans aliquem indigna pati; sed prima
gaudet, aestimans aliquem dig-na pati, dolens • Nomen adiectiyum - nazwa
indignis bene accidere et utrumque est przymiotnikowa.
laudabile. Sprawiedliwość karząca (słuszne
• Nomen collectivum - nazwa zbiorowa.
oburzenie) -przeciwstawia się miłosierdziu w
dziedzinie osądu, ponieważ miłosierdzie boleje • Nomen essentiale - nazwa istotowa.
sądząc, że ktoś cierpi nieza-slużenie, a
„nemesis" raduje się sądząc, że ktoś cierpi • Nomen proprium - nazwa własna.
zasłużenie, i [dlatego] z obydwu powodów jest
• Nomen relaiwum - nazwa relacyjna
godna pochwały.
(względna).
• Nihil - fit ex nihilo naturaliter, id est, per
• Nomen substantiyum - nazwa
motum, sed a deo fit aliouid ex nihilo per
rzeczownikowa.
creationem. Nic nie staje się naturalnie z
niczego, to jest przez ruch, lecz [tylko] dzięki
bogu staje się coś z niczego przez stworzenie.

34
• Nomina - sunt signa intellectualium • Obiectum intellectus proprium - przedmiot
conceptuum. Nazwy - są znakami właściwy intelektu.
intelektualnych ujęć.
• Obiectum sensus commune - przedmiot
• Non ens - est triplex: scilicet nihil, privatio, zmysłu wspólnego (poznania
et Materia. Niebyt -jest trojaki: to jest nic, brak przednaukowego).
i materia.
• Obiectum sensus per accidens -
• Notio - wiedza (znajomość). przypadłościowy przedmiot zmysłów.

• Notitia - dicitur ouadrupliciter: scilicet • Obiectum sensus proprium - przedmiot


natura, potentia, habitus et actus cognoscendi. zmysłu właściwego (właściwy dla zmysłów).
Nauka (wiedza, poznanie) - orzekana jest na
cztery sposoby: to jest jako natura, możność, • Obligari - potest unus pro alio, in iis tantum
sprawność i akt poznania. ad ouae omnes tenentur. Zobowiązanym być -
może jeden na rzecz drugiego tylko w tych
• Notum per se - est cuius praedicatum est de rzeczach, do których wszyscy są obowiązani.
ratione subiecti. Et hoc est dupliciter: scilicet
per nihil aliud notum, ut prima principia, vel • Oboedientia - non est virtus theologica, sed
notum non per accidens. Znane samo przez, się est virtus moralis. Oboedientia est medium
(wprost, oczywiste) stanowi takie orzekanie, duorum vitio-rum, scilicet inter superfluum, et
które wynika z [pojęcia] podmiotu. A to diminutum. Sed superfluum eius non est
zachodzi dwojako: to jest pojmowanie przez secundum ouantum, sed secundum alias
nic innego znanego, jak pierwsze zasady, lub circumstantias, scilicet vel cui non debet
pojmowanie nie przez przypadłość. oboedire, vel in quibus non debet.
Posłuszeństwo - nie jest cnotą teologiczną, ale
• Numerus - liczba. moralną. Stanowi środek pomiędzy dwiema
wadami, to jest między nadmiarem i
• Nutritio - odżywianie. niedomiarem. Lecz jej nadmiar nie jest według
ilości, lecz według innych okoliczności, to jest
• Nutriiwa [potentia] - wladza odżywiania.
albo kogo nie powinno się słuchać, albo w
Należy do władz wegetatywnych.
czym nie powinno [się słuchać].

• Obscuritas intellectus - triplex: scilicet ex


esse, ex nihilo, ex discursu, et ex peccato.

O Prima est in omni intellectu creato. Secunda


est tantum in homine, etiam in statu
innocentiae. Tertia est tantum in homine post
peccatum. Zaciemnienie intelektu - zachodzi
• Obiectum - non est materia ex qua, sed est trojako: to jest z bytowania, z nicości, z
materia circa ouam. Et obiectum habet roztrząsania {rozważania} i z grzechu.
rationem formae, in inouantum dat speciem. Pierwsze jest w każdym intelekcie
Przedmiot - nie jest materią z której [coś stworzonym. Drugie jest tylko w człowieku,
pochodzi], lecz jest materią związaną z czymś. także w stanie niewinności. Trzecie jest tylko
I przedmiot ma powód formy, o ile daje ona w człowieku po grzechu [pierworodnym].
gatunek [jest podstawą sformułowania pojęcia
gatunkowego], • Observantia - przestrzeganie [prawa,
reguły].
• Obiectum adaeouatum proportionatum -
przedmiot dostosowany proporcjonalnie.

35
• Obstinatio - duplex: scilicet secundum quid, [arystotelesa] opinia jest jako ułomna i
et simpli-citer. Prima est in hac vita, secunda pobawiona siły. Wynika z tego, iż opinia jest
vero in damnatis tantum. Upór - jest dwojaki: twierdzeniem o najsłabszym stopniu pewności.
to jest zachodzący ze względu na coś oraz
wprost. Pierwszy jest w tym życiu, drugi zaś • Oppositio - in sui ratione includit
tylko u potępionych. distinctionem. Sprzeciw - w swoim powodzie
zawiera podział.
• Odium - est dissonantia appetitus animalis,
vel appe-titus rationalis, ad apprehensium, ut • Opus - dzieło.
disconveniens, sicut amor est consonantia eius • Oratio - est actus rationis practicae, scilicet
ad conveniens. Nienawiść - jest niezgodnością quia est vel petitio decentium a deo, vel
pożądania zwierzęcego lub pożądania ascensus mentis in deum. Oratio est
rozumnego z tym, co ujęte jako ouodammodo desideri1 nostri inter-pres apud
nieodpowiednie; tak jak miłość jest jego deum. Oratio est actus yirtutis, scilicet latriae,
zgodnością z tym, co odpowiednie. non autem est actus doni intellectus. Modlitwa
• Odór - zapach. - stanowi akt rozumu praktycznego, dlatego, że
jest albo stosowną do boga prośbą, albo
• Olfactus - powonienie (wąchanie). wznoszeniem się (wstępowaniem) umysłu do
boga. Modlitwa jest pewnego rodzaju
• Omissio - importat praetermissionem boni tłumaczką naszego pragnienia przed bogiem.
debiti, in ordine ad legem divinam vel Modlitwa jest aktem cnoty (latria), to jest kultu
humanam, vel in ordine ad proximum. Primo należnego samemu bogu, nie jest zaś aktem
modo opponitur iustitiae legali, secundo vero daru intelektu.
modo, iustitiae speciali. Zaniedbanie -
powoduje opuszczenie powinnego dobra, w • Oratio - mowa (modlitwa, przemówienie,
przyporządkowaniu do prawa bożego lub kazanie). Ordinatio - kierowanie
ludzkiego, albo w odniesieniu do bliźniego. W (porządkowanie).
pierwszy sposób przeciwstawia się
sprawiedliwości prawa, w drugi zaś sposób • Ordo - in ratione sua includit tria: scilicet
sprawiedliwości jako cnocie. rationem prioris et posterioris, distinctionem,
et originem. Porządek - dokonuje się według
• Omnipotentia dei - non excludit trzech powodów: mianowicie według
impossibilitatem, et necessitatem a rebus. wcześniej i później, odróżnienia oraz
Wszechmoc boga - nie wyklucza z rzeczy .pochodzenia.
niemożliwości i konieczności.
• Otiositas - patrz: somnolentia.
• Omnis - non designat totum integrale, sed
totum in ouantitate. Wszelki - nie oznacza
całego w pełni, lecz ze względu na ilość.

• Operatio - działanie.

• Opinio - est actu intellectus, declinantis in


P
unam fartem contradictionis, cum formidine
alterius: unde opinio secundum philosophum, • Pars - partes sunt in quas materialiter
debile ouoddam, et infirmum est. Opinia dividitur totum. Pars triplex: scilicet integralis,
(zdanie) - jest aktem intelektu, skłaniającego subiectiva, et potentialis. Et similiter totum
się w jedną stronę przeciwieństw przy lęku triplex: scilicet inte-grale, universale, et
wobec drugiej, dlatego według filozofa potestativum. Część - częściami [nazywa się
to], na co materialnie jest dzielona całość.

36
Część jest trojakiego rodzaju: integralna jest owocem. Cierpliwość [też] jest cnotą
(całościowa), podmiotowa oraz potencjalna chroniącą (zachowującą, podtrzymującą) dobro
(możnościowa). I podobnie trojaka jest całość: moralne przeciwko smutkowi.
to jest integralna (całościowa), podmiotowa
oraz potencjalna (możnościowa). • Paupertas - duplex: scilicet paupertas ex
coacta necessitate et paupertas ex propria
• Participare - nihil aliud est, quam aliouid ab voluntate. Ubóstwo - jest dwojakie: to znaczy
alio partialiter accipere. Aliouid participat ubóstwo [wynikające] z przymusu
aliquo tripli-citer: scilicet realiter, konieczności oraz z własnej woli.
intentionaliter, et subserviendo. Uczestniczyć -
jest niczym innym, jak coś od innego • Pax - est tranouillitas ordinis, maxime in
częściowo przyjąć. Coś uczestniczy w czymś voluntate: pax ergo in hoc est, quod omnes sua
[innym] trojako: to jest realnie, intencjonalnie loca teneant. Pax non est virtus, sed est
oraz na sposób podwładnego. effectus virtutis, scilicet cha-ritatis. Pax est
finis omnium donorum. Pokój - spokojem
• Particulare - szczegółowe (osobne). porządku, najbardziej w woli: pokój więc na
tym polega, że wszystko zachowuje swoje
• Paryificientia - est wtłum oppositum miejsce. Pokój nie jest cnotą, lecz jest
magnificentiae. Et est circa magnos sumptus. skutkiem cnoty, to jest miłości bliźniego
Ideo est minus vitium quam illiberalitas. („caritas"). Pokój jest celem wszelkich darów
Małostkowość - jest wadą sprzeciwiającą się [ducha świętego],
wielkoduszności. A jest w związana z wielkim
wydatkiem. Dlatego jest mniejszą wadą niż • Peccare - est voluntate averti a deo.
skąpstwo. Grzeszenie - jest odwróceniem woli od boga.

• Paryus - dicitur aliquis tripliciter: scilicet • Peccatum - est actus, devians ab ordine
aetate, humilitate, et sensu. Mały - nazywany debiti finis, contra regulam naturae, rationis,
jest ktoś z trzech względów: to jest wieku, vel legis aeternae. Grzech - jest aktem
uniżenia oraz zmysłów. odwrócenia od przyporządkowania do
właściwego celu, przeciwko zasadzie natury,
• Passibilis - mogący odczuwać (doznawać). rozumu lub prawa wiecznego.
• Passio - est motus appetitivae yirtutis • Pedagogus - wychowawca.
sensibilis in imaginatione boni vel mali.
Uczucie - jest poruszeniem wodzy pożądania • Per - przez. Przyimek.
zmysłowego przez wyobrażenia dobra lub zła.
Definicja ta sytuuje uczucia we władzach • Per accidens - non cadit in divisionem. Ea
zmysłowych i czyni je przejawami wspólnymi quae sunt per accidens, non cadunt sub
ludziom i zwierzętom. consideratione scientiae. Przypadłościowa
[dost: przez przypadłość] - nie podpada pod
• Pati - patrz: recipere. podział. To, co jest przypadłościowe nie
podpada pod rozważanie wiedzy (naukowe).
• Patientia - dicitur dupliciter: scilicet habitus, Tomasz podziela tu pogląd arystotelesa, że
et delectatio in actus eius. Primo modo est nauka dotyczy tylko substancji.
virtus, sed secundo modo est fructus. Patientia
est virtus, con-servans bonum rationis contra • Per prius - najpierw (pierwej).
tristitiam. Cierpliwość - określana jest
dwojako: to jest jako sprawność oraz jako • Per remotionem - przez usunięcie.
doznanie przyjemności w [spełnianiu] jej aktu.
• Per se - istotnie (dzięki sobie, swoją własną
W pierwszy sposób jest cnotą, w drugi sposób
mocą [d. Przez się]).

37
• Per se operans - działający swoją mocą (sam dwojako: to jest, ze strony dobrego, z miłości i
przez się działający, samodzielny). gorliwości, i [prowadzi] do dobra oraz ze
strony złego z nienawiści i [prowadzi] do
• Per se subsistens - sam przez się złego.
subsystujący (subsystujący samodzielnie.
Subsystować - oznacza być czymś realnym, • Perseverantia - est virtus specialis, habens
gdyż subsystencja jest istotą poddaną speciale obiectum, scilicet opus laboriosum, ut
wpływowi aktu istnienia, a więc istotą realną. tristabile diu-turnitatis. Perseverantia dicitur
tripliciter: scilicet habitus mentis quo firmiter
• Perceptio - pojmowanie. statur contra tristitias, habitus de propositio
perseverandi, et continuatio boni usoue ad
• Perfectio - dicitur dupliciter: scilicet proprie,
finem vitae, primo et secundo modo est virtus
ettransumptive, sicut dicitur quandoque
perfectus la-tro, non quidem proprie et infusa, non autem tertio modo. Perseverantia
est pars potentialis, annexa fortitudini.
simpliciter, sed quasi transumptiyae et
Wytrwałość - jest osobną cnotą, mającą
secundum quid. Doskonałość - określana jest
osobny przedmiot, to znaczy dzieło
dwojako: to jest właściwie oraz przenośnie, tak
wymagające [wielkiej] pracy, zasmucające
jak mówi się niekiedy o doskonałym zbóju,
właśnie nie właściwie i wprost, lecz przenośnie [uprzykrzające] długotrwałością. Wytrwałość
orzekana jest trojako: to jest jako sprawność
i w odniesieniu do czegoś innego.
umysłu, [która] umacniając czyni [go] stałym
• Perfectum - patrz: integrum. przeciw smutkom, sprawność wytrwania w
zamiarze (postanowieniu) oraz trwanie w
• Periculum - ex ipso facto nascens, facit illud czynieniu dobra aż do końca życia. W
factum non expedire, non autem periculum pierwszym i drugim wypadku jest cnotą wlaną,
nascens ex defectu nostro. Niebezpieczeństwo ale nie w trzecim. Wytrwałość jest częścią
(ryzyko, próba) - powstaje z samego faktu potencjalną, należącą do męstwa.
(zdarzenia) [i] czyni ów fakt [czymś]
niekorzystnym; nie [jest tak] jednak, gdy • Persona - non est nomen intentionis sed rei.
niebezpieczeństwo pochodzi z naszego błędu Persona significat id quod perfectissimum est
(braku). in tota natura. Persona significat substantiam
particularem, ad dignitatem pertinentem. Ideo
• Periurium - est mendacium, pjramendo est tantum in natura intellectuali. Omne
firmatum. Periurium habet principaliter nomen subsistens in natura intellectuali, vel rationali,
et speciem a fal-sitate, secundario a defectu est persona. Osoba - nie jest nazwą ujęcia, lecz
iustitiae, tertio a defec-tu iudicii. Periurium rzeczy. Osoba oznacza to, co jest
omne, semper est peccatum, etcontrarium najdoskonalsze w całej naturze. Osoba oznacza
religioni. Krzywoprzysięstwo - jest jednostkową substancję, wyróżniającą się
kłamstwem wzmocnionym złożeniem godnością. Dlatego jest tylko w naturze
przysięgi. Krzywoprzysięstwo nabywa głównie intelektualnej. Wszelkie [byty] subsystujące w
nazwy i gatunku od fałszu, wtórnie z naturze intelektualnej lub rozumnej są
odstąpienia od sprawiedliwości, po trzecie, z osobami.
zaćmienia sądu. Każde krzywoprzysięstwo jest
zawsze i grzechem, i przeciwieństwem religii. • Pertinacia - opponitur perseverantiae,
secundum ex-cessum, mollities autem
• Permanens - powstający. secundum defectum. Upór - przeciwstawia się
wytrwałości przez przesadę (d. Nadmiar), zaś
• Persecutio - duplex, scilicet a bonis, ex
uległości przez brak.
amore et zelo et ad bonum, et a malis, ex odio,
et ad malum. Prześladowanie - zachodzi

38
• Perturbatio - est mutatio ordinis et we [władzy] pożądliwej, związany całkowicie
aeoualitatis in ratione ex immoderata passione z czcią; nie nazwana po łacinie.
inferiorum potentiarum. Namiętność - jest
zmianą porządku i równości w rozumie z • Phisica - est de his tantum, ouae sunt in motu
[powodu] uczuciowego nieuporządkowania et materia. Tractare de anima separata, non
władz wewnętrznych. pertinet ad phisicam, sed tantum ad
metaphisicam. Fizyka - jesttylko na temat tych
• Phantasia - est thaesaurus formarum per [przedmiotów], które sq w ruchu i materii.
sensum acceptarum, componens et dividens Traktowanie o duszach oddzielonych [od ciał]
eas. Et est idem quod imaginativa. Phantasia nie należy do fizyki, lecz tylko do metafizyki.
et memoria, sunt passio-nes primi sensitivi,
non ouidem tamouam proprii organi: sed quia • Pletas - est specialis virtus. Pletas
oriuntur ab anima mediante pr1mo sensitivo. principaliter est ad parentes et ad patriam in
Fantazja - jest skarbcem form przyjętych przez ouibus includuntur omnes consanguinei, cives,
zmysły, zestawiającym i dzielącym je. I jest et amici patriae. Pietyzm (patriotyzm,
tym samym co [władza] wyobraźni. Fantazja i przywiązanie, szacunek, naboznosć) - jest
pamięć są doznaniami (uczuciami) pierwszej osobną cnotą. Pietyzm głównie odnosi się do
[władzy] zmysłowej, wprawdzie nie jako rodziców i do ojczyzny, w których wszyscy
właściwe organy, lecz dlatego że pochodzą od zawierają się ze względu na pokrewieństwo,
duszy pośredniej pierwszej [władzy] obywatele i przyjaciele ojczyzny.
zmysłowej.
• Pigritia - patrz: negligentia
• Phantasma - est similitudo individui in • Pluritas - wielość.
organo corporeo. Wyobrażenie - jest
podobieństwem bytu jednostkowego w organie • Poena - duplex: scilicet poena sensus, id est,
cielesnym. affec-tiva, et poena damni, id est, carentia
divinae visionis. Kara - [może być] dwojaka: to
• Philosophia et rhetorica - licent
jest kara zmysłów, czyli emocjonalna oraz kara
praedicatori, et doctori ecclesiastico,
potępienia, czyli brak widzenia boga.
instrumentaliter, non autem principaliter. Sicut
motus vel res mobilis est subiec-tum • Poenitentia - ut est dolor voluntatis, cum
philosophiae naturalis, sic operatio humana electione recta, est virtus, vel actus eius; non
ordi-nata in finem, vel homo voluntarie agens autem ut passio. Poenitentia est virtus
propter finem, est subiectum philosophiae specialis, quia habet materiam generałem, sub
moralis. Philosophia ouidam abutuntur ad ratione speciali: scilicet omnia pec-cata, ut
fidei impugnationem. Filozofia i retoryka - sq emendabilia per actum hominis. Skrucha - gdy
dozwolone dla kaznodziei i nauczyciela jako jest bólem woli ze słusznego (prostego)
narzędzia, nie zaś jako [nauki] główne. Jak wyboru - jest cnotą, albo jej aktem; nie zaś gdy
ruch lub rzecz poruszana jest podmiotem jest uczuciem. Skrucha jest osobną cnotą,
filozofii naturalnej, tak działanie ludzkie ponieważ ma ogólną materię z osobnym
przyporządkowane do celu lub człowiek powodem: to jest wszystkie grzechy, aby
dobrowolnie działający ze względu na cel jest zostały uleczone przez ludzkie czyny (akty).
podmiotem filozofii moralnej. Filozofii Do aktów tej cnoty należy pokuta
niektórzy używajš do atakowania wiary. sakramentalna.

• Philothymia - est virtus, in concupiscibili, • Poetica - utitur metaphoris, propter defectum


circa ho-nores absolute, innominata latinae. rei, de oua est: teologia vero, propter
Filotymia - jest cnotą, [mającą swój przedmiot] excessum. Poetyka - używa metafory, ze
względu na niedostatek rzeczy, o której

39
traktuje; teologia zaś [używa metafory] ze [2] według tego, czego nie posiada, czyli
względu na przekraczanie [rzeczy, o której możliwości przyjęcia.
traktuje],
• Posterior - późniejszy.
• Politia - perfecta est illa, in qua, membra
capiti con-formia, non discordant ab invicem. • Potentia - significat id quod est principium,
Państwo - doskonałe jest to, w którym członki non autem relationem eius. Potentia creaturae
są zgodne z głową [i] nie są ze sobą wzajemnie duplex, scilicet ad esse, et ad agere: prima se
skłócone. tenet ex parte materiae, secunda vero ex parte
formae. Możność - oznacza to, co jest
• Politica - est principalior quam oeconomica, pryncypium, nie zaś jej relacją. Dwojaka [jest]
et haec quam monastica. Legispositiva, est możność w stworzeniu, to jest [odnosząca się]
principalis pars politicae. Politica communicat do bytowania oraz do działania: pierwsza
bonum inferioribus artibus et virtutibus. pochodzi ze strony materii, druga zaś ze strony
Polityka - jest pierwotniejsza (pierwsza, formy.
główniejsza, godniejsza, ważniejsza) niż
ekonomika, a ta niż - monastyka. Ustanawianie • Potentia actwa - możność czynna (władza).
prawa pozytywnego jest główną częścią • Potentia ad generandum - możność (moc
polityki. Polityka udziela dobra niższych sztuk
do rodzenia).
i cnót. Polityka, ekonomika i monastyka sq
częściami etyki, odnoszącymi się kolejno do • Potentia ad spirandum - możność (moc do
społeczności, rodziny i pojedynczej osoby. tchnienia).

• Populus - est multitudo hominum iuris • Potentia augmentatiya - patrz:


consensu, et utilitate communi sociata. Lud augmentativa.
(społeczeństwo) - jest liczną grupą ludzi,
spojonych uzgodnieniami prawnymi oraz • Potentia augmentatiwa - władza wzrastania.
wspólnym pożytkiem.
• Potentia generativa - patrz: generativa.
• Possessio - rerum exteriorum, quoad usum,
• Potentia generativa - władza rodzenia.
est homini naturalis; non autem quoad
naturam. Posiadanie - rzeczy zewnętrznych, • Potentia motiva secundum locum - władza
jest dla człowieka naturalne, co do ich ruchu przestrzennego (lokalnego). Jedna z
używania; nie zaś - co do natury. władz wegetatywnych.

• Possibile - sumitur dupliciter: ut dividitur • Potentia nutritiva - władza odżywiania.


contra necesse, et ut commune ad necesse et Patrz: nutritiva.
contingens. Możliwe - przyjmuje się na dwa
sposoby: jako przeciwstawione konieczności • Potentia passiya - możność bierna.
oraz jako wspólne dla koniecznego i
• Potentiae appetitivae - władze poządawcze.
przygodnego.
• Potentiae intellectivae - władze
• Possibilitas - duplex, in omni creatura:
intelektualne.
scilicet se-cundum illud quod habet, id est,
dependentia ab alio, secundum totum, et • Potentiae sensitiyae - władze zmysłowe.
secundum formam, et secundum illud quod non
habet, id est, receptibilitas. Możliwość - • Potentiae vegetativae - władw wegetatywne.
[zachodzi] dwojako w każdym stworzeniu: [1]
• Potestas - proprie nominat potentiam
to jest według tego, co posiada, czyli zależność
activam, cum alioua praeeminentia. Potestas
od innego, według całości i według formy oraz

40
tripliciter conside-ratur: scilicet secundum se, • Praedestinatio - est ratio transmissionis
quoad modum acouirendi, et quoad usum. creaturae rationalis ad vitam aeterniam, in
Primo modo, est a deo universaliter et semper, mente dei. Praedestinatio pertinet ad scientiam
non autem secundo et tertio modo. Władza - w practicam; est pars Providentiae -
ścisłym sensie oznacza możność aktywną, z Przeznaczenie - jest powodem przeniesienia
powodu pewnej wzniosłości. Władzę rozważa stworzenia rozumnego do życia wiecznego w
się w trzech [aspektach]: to jest według niej umyśle boga. Przeznaczenie należy do wiedzy
samej, w odniesieniu do sposobu nabywania praktycznej; jest częścią opatrzności
oraz w odniesieniu do używania. Pierwszy (przewidywania).
sposób przysługuje bogu zawsze i
powszechnie, drugi i trzeci zaś - nie. • Praedicamenta - orzeczniki.

• Potestas - władza [nad kimś lub czymś]. • Praedicamentum - sufficientia decem


praedicamentorum, et distinctio eorum.
• Potestativum per se - samostanowienie. Orzecznik - wystarczy dziesięć orzeczników i
ich podział. Jest to odwołanie się i
• Potus - patrz: sitis. potwierdzenie arystotelesowskiej nauki o
• Praecepta affirmatiya - przykazania orzecznikach.
twierdzące. • Praedicatio - orzekanie.
• Praecepta caeremonialia - przykazania • Praedicatio accidentalis - orzekanie
obrzędowe. przypadłościowe.
• Praecepta iudicalia - przykazania • Praedicatio identitatis - orzekanie
sądownicze. identyfikujące.
• Praecepta moralia - przykazania moralne. • Praedicatum - orzeczenie.
• Praecepta negativa - przykazania • Praemium - id est quod redditur alicui, in
zakazujące. bonum eius. Praemium duplex: scilicet
• Praeceptum - propie importat kationem essentiale et accidentale. Nagroda - jest tym,
debiti. Praece-pta sunt inaeoualia et disparia, czym płaci się komuś dla jego dobra. Nagroda
propter auctoritatem praecipientis, vel propter [jest] dwojaka: to jest istotowa i
dignitatem vel necessitatem rerum przypadłościowa.
praeceptarum. Przykazanie (nauczanie) - • Praesentia - illud proprie dicitur praesens,
właściwie [rozumiane] wnosi powód cuius essentia praesentatur sensui, vel
powinności. [rzeczy] przykazane są nierówne i intellectui. Obecność - o tym właściwie mówi
różne, ze względu na autorytet się, że jest obecne, czego istota ukazywana jest
przykazującego, albo ze względu na godność zmysłowi lub intelektowi.
lub konieczność nakazanych rzeczy.
• Praestigium - est divinatio per daemones,
• Praecipitatio - est operatio per impetum ingerentes se visui vel auditui hominum, quia
yoluntatis vel passionis, sine prudentia, et praetringit oculos. Wróżbiarstwo - jest
partibus eius. Nierozwaga - jest działaniem natchnieniem przez demony, ingerujące w
pod wpływem impetu woli lub uczucia, bez widzenie lub słuch człowieka, ponieważ
roztropności oraz [z pominięciem] jej części. zaciemnia oczy.
• Praecipitatio - patrz: temeritas. • Praesuppositio - wcześniejsze założenie.

41
• Praetemtum - przeszłość. rządy złe: czyli tyrania, oligarchia i
demokracja.
• Primi motus - dicitur dupliciter: scilicet
primo primi, id est, naturales sine • Principiatum - est constitutum in esse per
imaginatione, et secundo primi, id est, primi principium. Ideo non convenit lineae respectu
motus sensualitas, ex imaginatione. Secundi puncti, nęć motui, respectu termini a quo.
sunt peccata, sed levissima; primi vero nullo Zapoczątkowujące - konstytuuje się w
modo. Pierwsze poruszenia - określa się bytowaniu przez pryncypium. Dlatego nie
dwojako: najpierw jako pierwsze, czyli odpowiada linii ze względu na punkt, ruch i
naturalne bez wyobrażenia, a następnie kres.
pierwsze, czyli pierwsze poruszenia zmysłowe
z powodu wyobrażeń. Drugie [z • Principium - est id a quo aliquid procedit
wymienionych] są grzechami, lecz quocumque modo, et e converso. Causa et
najlżejszymi - pierwsze zaś nie są w żaden principium sunt idem re convertibiliter, et
sposób grzeszne. differunt ratione. Pryncypium - jest tym, od
czego coś pochodzi w jakikolwiek sposób oraz
• Primogenitus - pierworodny. na odwrót. Przyczyna i pryncypium są realnie
zamienne, a różnią się rozumowo.
• Primum - dicitur dupliciter: scilicet primum
simpliciter, et primum in genere. Pierwsze - • Principium indiyiduationis - pryncypium
określa się dwojako: to jest pierwsze wprost i (zasada) jednostkowienia.
pierwsze w rodzaju.
• Principium intellectivum - pryncypium
• Principaliter - dicitur dupliciter: scilicet intelektualne.
primordialiter et completive. Głównie - określa
się dwojako: czyli pierwotnie i dopełniająca • Principium singularitatis - pryncypium
(uzupełniająco), cech wyłącznych (danego bytu).

• Principia indiyiduaua - pryncypia • Prioritas - pierwszeństwo.


jednostkowienia. • Privatio - duplex: scilicet in privari, et in
• Principia individuantia - pryncypia priyatio esse: prima est contraria habitui, non
uszczegółowiające. autem secunda. Brak - [rozumie się go]
dwojako: czyli jako brak czegoś oraz jako
• Principia per se nota - zasady (pryncypia) [dobrowolne] ogołocenie. Pierwszy
znane same przez się. przeciwstawia się posiadaniu [czegoś], drugi
zaś nie.
• Principiatum - duplex: scilicet politicus, id
est, liberorum, et despoticus, scilicet servorum. • Privilegium - przywilej.
Primum oportet esse moderatum. Bonus
principatus triplex: scilicet regalis, • Processio - processionis nomen primo
aristocratia et timocratia. Et triplex convenit motui locali, ex quo transfertur ad
principatus malus: scilicet tyrannis, omnem ordinem ex aliquo, et ad omnem
oligarchia, et democratia. Władza społeczna - emanationem. Pochodzenie (przechodzenie) -
jest dwojaka: czyli polityczna, to jest, [ludzi] nazwa pochodzenia; najpierw przysługuje
wolnych oraz despotyczna, czyli niewolnych. ruchowi lokalnemu, z którego przenosi się do
Pierwsza powinna być kierowaniem. Dobre każdego porządku z czegoś innego oraz
rządy społeczne są trzy: czyli królestwo, [przysługuje] każdej emanacji.
arystokracja i ti-mokracja (republika). I trzy są • Processio intelligibilis - pochodzenie
intelektualne.

42
• Prodigalitas - est circa passiones pecuniae ad infinitum, et creaturae ad creatorem. Omis
sicut deficiens, non autem sicut superabundans causa per se est proportionata effectui.
in eis. Rozrzutmość - jest związana z Proporcja - według pierwszej, nadanej nazwy
uczuciami wobec pieniędzy jako [cierpiąca na] oznacza przystosowanie ilości do ilości,
ich brak, nie zaś jako obfitująca w nie. według określonego wzrostu lub
odpowiedniości; lecz przenoszona jest także do
• Producere - in diyinis et in creaturis, aliouid oznaczania przystosowania czegokolwiek, tak
pro-ducitur dupliciter: scilicet per potentiam jak materii do formy, możności do aktu,
naturalem, in similitudinem naturae eius qui przedmiotu do władzy, skończonego do
producit; et per potentiam rationalem, in nieskończonego i stworzenia do stwórcy.
similitudinem speciei intelligibilis. Wszelka przyczyna działająca sama przez się
Pochodzenie (tworzenie) - w bogu i w jest proporcjonalna do skutków.
stworzeniach cos pochodzi dwojako: a więc
przez możność naturalną, w podobieństwie • Proportio inaeoualitatis - proporcja
natury do tego, który tworzy oraz przez nierówności.
możność rozumną, w podobieństwie do postaci
intelektualnej. • Propositio - sumitur dupliciter: scilicet pro
eo quod praeeligitur, et pro problemate.
• Productio - tworzenie. Założenie - przyjmuje się dwojako, czyli jako
to, co jest wybrane (przedstawione) oraz ze
• Proficio - wzrastanie (czynienie postępów, względu na problem (zagadnienie).
dokonanie, zyskanie czegoś).
• Propositum - non nominat simpliciter actum
• Prohibitio - duplex: scilicet coactionis, et volunta-tis, sed praesupponit actum
praecepti. Zakaz - [może być] dwojaki: a więc cognitionis ostendentis finem, in ouem voluntas
z przymusu oraz z pouczenia (przepisu, tendit. Zamiar - nie oznacza wprost aktu woli,
rozkazu). lecz najpierw zakłada akt poznania określający
cel, do którego wola dąży.
• Promissio - est actus rationis: quia est
enuntiatio et ordinatio aliquius. Przyrzeczenie • Propria operatio - czynność właściwa
- jest aktem rozumu: ponieważ jest (własna).
wyrażeniem i zarządzeniem kogoś.
• Proprietas - ouanto natura alioua nobilius
• Promulgatio legis - necessaria est ad hoc, est in aliouo, tanto proprietas eius perfectius
quod lex habeat vim obligandi. Promulgatio ab eo participatur. Właściwość - o ile natura
legis naturae fit ex hoc quod deus inserit eam czegoś jest szlachetniejsza, o tyle doskonalej
mentibus hominum, naturaliter custodiendam. uczestniczy to w jej właściwości.
Ogłoszenie prawa - konie-czne jest do tego,
aby prawo miało moc obowiązującą. • Proprietas absoluta - właściwość
Ogłoszenie prawa naturalnego stało się przez bezwzględna (absolutna).
to, że bóg zaszczepia je umysłom ludzi, w celu
zgodnego z naturą przestrzegania go. • Proprietas personalis - właściwość
osobowa.
• Proportio - secundum primam nominis
impositionem significat habitudinem • Proprietas relativa - właściwość relacyjna
ouantitatis ad ouantitatem, secundum (względna).
determinatum excessum, vel adaeouatio-nem: • Proprium - est de genere accidentium.
sed transfertur ad significandum habitudinem Własność - należy do rodzaju przypadłości.
quorumcumque; sicut materiae ad formam,
potentiae ad actum, obiecti ad potentiam, finiti

43
• Propter - aliouando denotat causam quasi virtus ab ea distincta, sed sicut
posteriorem in esse scilicet finałem, et exprimens circumstantiam eius: tamen
aliquando causam priorem scilicet materiałem aliquando unum pro alio ponitur. Wstydliwość
vel efficientem. Dla - niekiedy oznacza - nazywana od wstydu. A jest głównie związna
przyczynę późniejszą w bytowaniu, czyli ze znakami płciowości. Czystość zaś wiąże się
celową oraz w pewien sposób przyczynę z płciowością. Wstydliwość przyporządkowuje
wcześniejszą, czyli materialną lub sprawczą. się do czystości nie jako cnota od niej różna,
lecz jako dodatkowa jej okoliczność; jednak
• Protervia - knąbrnosć (bezczelność, niekiedy jedno z drugim jest zamienne.
bezwstyd).
• Pudor - dicitur tripliciter: scilicet
• Providentia - importat respectum ouemdam verecundia, castitas, ex composito exterior.
alicuius distantis, ad quod ea quae in praesenti Wstyd - określa się na trzy sposoby: to jest
occurrunt, ordinanda sunt. Providentia dei se nieśmiałość, czystość oraz jako zewnętrzne
extendit ad neces-saria, non autem providentia ułożenie.
hominis. P. Propie non est speculativis, sed
tantum in practicis. Opatrzność - wnosi pewien • Pulchritudo - requirit tria: scilicet
wzgląd z pozycji jakiegoś dystansu w stosunku integritatem, proportionem debitam, et
do tych [rzeczy], które zdarzają się obecnie i claritatem. Piękność - wymaga trzech
poddają się kierowaniu. Opatrzność boża [elementów]: czyli całości (zupełności),
rozciąga się na [rzeczy] konieczne, ludzka zaś właściwej proporcji i jasności.
nie. O. Właściwie nie należy do władz
teoretycznych, lecz do praktycznych. Św. • Pulchrum - piękno.
Tomasz odróżnia opatrzność bożą i ludzką; tę • Punitio - in ouantum pertinet ad iustitiam
drugą nazywa się też przewidywaniem. publicam, est actus iustitiae commutativae,
• Prudentia - nomen prudentiae sumitur a vindicativae vero in ouantum pertinet ad
providentia; est virtus intellectualis secundum immunitatem personae singularis. Karanie - o
essentiam, sed moralis secundum materiam. P. ile należy do prawa publicznego - jest aktem
Propie non est de fine, sed de his quae sunt ad sprawiedliwości wymiennej; karzącej zaś - o
finem. Roztropność - nazwę roztropności ile należy do ochrony pojedynczej osoby.
przyjmuje się od opatrzności; jest [ona] cnotą • Purgatio - duplex: scilicet per gratiam a
intelektualną według istoty, ale moralną culpa et per lumen doctrinae a nescientia.
według materii. R. Właściwie nie odnosi się do Oczyszczenie - [rozumie się] dwojako: przez
celu [działań ludzkich], lecz do tych [rzeczy] laskę od winy i przez światło nauki od
które są do celu [przyporządkowane, tj. niewiedzy.
Środków].
• Puritas - augetur, per recessum a peccato,
• Publicatio - peccati propter iactantiam, charitas autem et bonitas, per acessum ad
vituperatur, sed propter emendationem, terminum. Puritas conscientiae consistit in
laudatur. Ujawnienie - grzechów ze względu duobus: scilicet in operę bono, et intentione
na zuchwałość (pyszałkowatość) jest ganiona, recta. Czystość - zwiększa się przez odejście
lecz ze względu na poprawę - godna pochwały. od grzechu, miłość zaś i dobroć - przez
Stąd pochodzi określenie jawnogrzesznik (pu- zbliżanie się do ich celu. Czystość sumienia
blicanus). buduje się na dwu [czynnikach]: mianowicie
• Pudicitia - dicitur a pudore. Et est praecipue dobrym dziele oraz słusznym zamierzeniu
circa signa yenerorum: castitas vero circa (prawej intencji).
venerea. Pudi-citia ordinatur a castitatem, non

44
• Pusillanimitas - potest tripliciter • Qualitas corporea - jakość cielesna.
considerari: scilicet secundum se: ex causa
eius scilicet ignoran-tia, timore, pigritia, et • Qualitas elementaris - jakość elementarna.
ira: et effectu eius scilicet subtrahendi se: • Qualitas passibilis - jakość doznawalna
primo modo opponitur directe mag-nanimitati, [zmysłowo],
secundo sollicitudini, tertio similiter.
Małoduszność - można rozważać trojako: czyli • Qualitas remissa - jakość osłabiona.
[l] według [samej] siebie; [2] z [punktu
widzenia jej] przyczyny czyli ignorancji, • Qualitas sensibilis - jakość postrzegalna
bojaźni, lenistwa oraz gniewu; [3] z [punktu zmysłowo.
widzenia] jej skutków, czyli tego, z czego się
• Quantitas - conseouitur substantiam ex parte
wycofuje: w pierwszym wypadku
materiae, ('et qualitas ex parte formae). Ilość -
przeciwstawia się wprost wielkoduszności, w
ma uzasadnienie w substancji [jako
drugim - troskliwości, w trzecim - [podobnie
przypadłość] ze strony materii, (a jakość - ze
jak w pierwszym i drugim].
strony formy).

• Quantitas - ilość.

Q
• Quantitas continua - ilość ciągła.

• Quantitas dimensiva - ilość wymierna.

• Quantitas discreta - ilość ukryta.


• Quaestio - quadruplex: scilicet ań est, ouia
est, ouid est, et propter quid est. Et duae • Quantitas extrinseca - ilość zewnętrzna.
primae reducuntur in eamdem, et aliae duae in
• Quantitas intrinseca - ilość zewnętrzna.
unam aliam. Pytanie (kwestia, zagadnienie) -
[stanowią je] cztery [aspekty]: a więc „czy • Quantitas molis - ilość masy.
jest", „że jest", „czym jest" oraz „dlaczego coś
jest". I dwa pierwsze redukują się do tego • Quantitas virtutis - ilosć sity.
samego, a dwa pozostałe także do jednego.
• Quasi - jakby (niejako).
Czyli pozostają dwa pytania: „że jest" i „czym
jest" wyznaczające tomaszowa metafizykę, • Quidditas - d. Sedno. Istota bytu ujęta w jej
gdyż stanowią pytania o istnienie i istotę bytu. koniecznych elementach, to jest formie i
materii. Dzięki temu ujęcie to jest podstawą
• Qualitas - proprie, importat modum, id est,
tworzenia pojęć powszechnych - rodzajowych
deter-minationem substantiae, vel secundum i gatunkowych. Należy raczej do logiki; w
quod potentia materiae determinatur ad esse metafizyce operuje się ujęciem istoty jako
substantiale, et sic est differentia substantiae;
„subsystencji".
vel ad esse accidentale, et sic est differentia
accidentalis et praedicamentum oualitatis. • Quies - de ratione ouietis est, quod mobile
Jakość - właściwie [rozumiana], wnosi sposób, similiter se habeat nunc et prius. Quies
to jest, określenie substancji albo według tego, naturalis est finis natu-ralis motus, et per se
że możność materii jest zdeterminowana [w intenta a natura. Quies est prior motu via
stosunku] do bytowania substancjalnego i taka intentionis, et posterior via executionis, quia
jest różnica substancji, albo - do bytowania est finis eius. Spoczynek - powodem
przypadłościowego, i taka jest różnica spoczynku jest to, że rzecz poruszająca się
przypadłościowa oraz orzecznik jakości. powinna mieć podobne „teraz" i „wcześniej".
Spoczynek naturalny jest kresem ruchu

45
naturalnego, przez się dokonywanego przez • Ratio - dicitur ouadrupliciter: scilicet virtus
naturę. Spoczynek, ma miejsce przed cognitiva, causa, supputatio, et aliouid
poruszeniem zamierzonym [czyli „wcześniej"] simplex, abstractum a multis: ouae omnia
oraz po jego wykonaniu [czyli „teraz"] , gdyż conveniunt deo. Rozum albo powód -
jest jego kresem. określany na cztery sposoby: czyli władza
rozumowania [rozum], przyczyna [powód],
obliczenie oraz coś prostego,
wyabstrahowanego z licznych; wszystkie one

R
odpowiadają bogu.

• Ratio idealis - powód idealny [oznacza:


absolutny albo wynikający z myślenia].
• Rapacitas - continetur sub violentia, cum sit • Ratio particularis - rozum jednostkowy.
species eius. Quae violentia, est filia ayaritiae.
Rządza rabowania - zawiera się w przemocy, • Ratio practica - rozum praktyczny.
gdy jest jej postacią, w sytuacji gdy przemoc
• Ratio recta - słuszny (właściwy) rozum
jest córką chciwości.
(rozumowe ujęcie).
• Rapina - per se est peccatum: quia est
• Ratio speculatiwa - rozum spekulatywny
auferre per vim alienam iniuste. Rabunek - jest
(teoretyczny).
grzechem sam w sobie, ponieważ jest
niesprawiedliwym wymuszeniem • Ratio superior - rozum wyższy.
(zrabowaniem, złupieniem) za pomocą siły na
drugim [człowieku], • Ratio uniyersalis - rozum powszechny.

• Raptus - ut est species luxuriae, est ouando • Ratiocinatio - rozumowanie.


puella de domo patris violenter abducitur, ut
• Rationale - dicitur dupliciter: scilicet omne
corrupta matrimonio habeatur, sive el, sive
parentibus violen-tia inferatur. Excessus intel-lectuale, et cognoscens cum discursu.
mentis, extasis, et raptus, sumuntur pro eodem. Primum con-venit deo et angelis, non autem
Et hoc dupliciter: scilicet vel secundum secundum, sed est differentia animalis.
intentionem tantum, et sic conveniunt omni Rozumne - określane jest [coś] dwojako: czyli
jako wszelkie intelektualne oraz poznające
amanti deum et contemplativi: vel secundum
actua-lem abstractionem a sensitibus, et sic przez dyskurs. Pierwsze odpowiada bogu i
sunt in communi usu. Porwanie - jest postacią aniołom, drugie zaś nie, lecz stanowi różnicę w
rozpusty, gdy polega na porwaniu silą stosunku do zwierząt.
dziewczyny z domu ojca, w celu zawarcia z • Rationem inducere - przytaczać powody
uwiedzioną małżeństwa, bez względu na to, (zasady).
czy przemoc zastosowano wobec niej, czy
wobec rodziców. [inne znaczenie, to] • Rationes aeternae - powody wieczne.
przekroczenie umysłu, ekstaza oraz porwanie,
oznaczają to samo i to w dwojaki sposób: czyli • Rationes causales - powody (wsady)
albo tylko według zamierzenia, i w taki sposób przyczynowe.
odnosi się to do wszystkich kochających i
• Realis - realny.
kontemplujących boga; albo według aktualnie
dokonywanej abstrakcji od tego, co zmysłowe, • Realitas - realność.
i w taki sposób są [pojęcia porwania]
powszechnie używane.

46
• Recedere - a deo, contingit tripliciter: Reguła actuum humanorum non est ouaelibet
scilicet per infidelitatem, per malos mores, et ratio, sed ratio recta. Reguła (prawidło) -
per apostasiam. Odstępstwo - od boga aktów ludzkich jest dwojakie, czyli ludzki
dokonuje się trojako: a więc przez niewiarę, rozum oraz prawo wieczne, czyli bóg. Regułą
przez zło moralne oraz przez apostazję. aktów ludzkich nie jest jakikolwiek rozum, ale
rozum słuszny (prosty, właściwy).
• Recessus - patrz: acessus.
• Relatio - est ordo unius ad aliam. Omnis
• Recipere - pati, et huiusmodi dicitur relatio est dependentia. Relacja - jest
aequivoce de intellectu et de materia prima. przyporządkowaniem jednego do innej
Recipere, et retinere, vel conservare, in [rzeczy]. Każda relacja jest zależnością
immaterialibus contingit secundum idem, non [swoich kresów].
autem in rebus materialibus. Przyjmować -
doznawać i tego rodzaju, nazywa się tak samo • Relatio opposita - relacja przeciwstawna.
w odniesieniu do intelektu i materii pierwszej.
Przyjmowanie i zatrzymywanie lub • Relatio personalis - relacja osobowa.
zachowywanie, w [rzeczach] niematerialnych • Relatio rationis - relacja myślna.
zachodzi w ten sam sposób; nie dotyczy to zaś
rzeczy materialnych. • Relatio realis - relacja realna.

• Reconciliatio - est amicitiae reparatio. • Relationis extrema - kresy relacji.


Pojednanie -jest naprawieniem przyjaźni.
• Relatwum - duplex: scilicet secundum esse,
• Recreatio - effectus eutrapeliae. Rekreacja et secundum dici. Względne (relatywne) - jest
(wypoczynek) - skutek eutrapelii. Patrz: coś dwojako: albo według bytowania, albo
eutrapelia. według orzekania.

• Recta ratio - właściwy (słuszny) powód. • Religio - importat ordinem ad deum, ad


quem ordinat kominem. Religio est virtus,
• Rectitudo - duplex: scilicet et circa exteriora reddens debitum honorem deo. Religia - wnosi
et ouae dicit debitum ordinem ad finem, et ad przyporządkowanie względem boga, do
legem dei. Prima est pars iustitiae, secuda którego przyporządkowuje ludzi. Religia jest
vero est omnis virtutis. Słuszność - określana cnotą, oddającą powinną cześć bogu.
jest dwojako: a więc w związku z tym, co
zewnętrzne oraz jako ta, która wyraża należne • Remedium - contra malum duplex: scilicet
przyporządkowanie do celu i do prawa bożego. impediens futurum, et removens malum
Pierwsza jest częścią sprawiedliwości, druga praesens. Lekarstwo - przeciwko złu [jest]
zaś jest we wszystkich cnotach. dwojakie: czyli przeszkadzające przyszłemu
[złu] oraz usuwające zło obecne.
• Rectus - prosty (słuszny, właściwy).
• Reminiscentia - est inouisitio eius ouod
• Reflexio - refleksja (namysł, zastanowienie excidit a me-moria, et prior ea: est tantum in
się). parte sensitiva, et tantum in homine. Władza
• Regere et gubernare - est proprie rationis; przypominania sobie - jest wyszukiwaniem
est actus proyidentiae. Kierowanie i rządzenie tego, co uszło z pamięci, a jest wcześniejsze od
- należą w sposób właściwy do rozumu; są niej. Jest ona tylko w części zmysłowej i tylko
aktami opatrzności. w człowieku.

• Reguła - actuum humanorum duplex: scilicet • Remissio - in puniendo, opponitur directe


humana ratio, et lex aeterna, scilicet deus. crudelitati, non autem saevitiae. Nęć est

47
vitium, nisi sit contra iustitiam. Odpuszczanie - • Reyerentia - proprie, est timor initialis et
w karaniu przeciwstawia się wprost castus, tamen capi potest in bono et in mało,
okrucieństwu, nie zaś srogości (surowości). sicut etiam confusio, id est, erubescentia.
Nie jest wadą, o ile nie sprzeciwia się Zawstydzenie (też: poważanie) - właściwie jest
sprawiedliwości. bojaźnią początkową i czystą; obejmować
jednak może dobro i zło, także przez
• Remotio - usuniecie (rugowanie). zmieszanie, czyli wstydliwość.
• Renoyatio - odnowienie. • Rex - dicitur, cui committitur universalis
• Repente - aliouis motus convenit nobis gubernatio, iudex vero cui committitur speciale
iudicium. Król - nazywa się tak tego, komu są
dupliciter: scilicet ex impulsu passionis, vel ex
powierzone rządy powszechne. Sędzią -
inclinatione habitus. Nagle - komuś odpowiada
dwojako: to jest z impulsu uczucia lub nazywa się tego, kto sprawuje tylko sądzenie.
skierowane sprawnością. • Rhetomca - patrz: philosophia.
• Repraesentatio - przedstawianie [kogoś • Rlxa - est contradictio in factis: scilicet
komuś] (przedstawicielstwo, wizerunek, też: mutua percussio, et particulare bellum, sine
płacenie gotówką). auctoritate publica. Sed contentio est in verbis.
Kłótnia - jest sprzecznością w dziedzinie
• Res - rzecz. W tekstach św. Tomasza
zazwyczaj oznacza byt. faktów, czyli wzajemną walką oraz
partykularną wojną poza władzą publiczną.
• Resolutio - per intellectum duplex: scilicet Lecz spór dokonuje się [tylko] w słowach.
formae a materia et universaiis a particulari.
Rozwiązanie - przez intelekt jest dwojakie, a
więc formy od materii oraz powszechnego od
jednostkowego.

• Respectus - wzgląd (stosunek). S


• Restitutio - est actus iustitiae commutativae:
• Sabbatum - sobota.
quia nihil aliud yidetur esse, quam aliquem
statuere in possesionem rei suae. Oddanie • Sacer - święta rzecz,.
(naprawa, przywrócenie dawnego stanu) - jest
aktem sprawiedliwości wymiennej, ponieważ • Sacerdos - kapłan.
niczym innym nie wydaje się być, niż jakimś
usytuowaniem w posiadaniu swojej rzeczy. • Sacramentum - sakrament.

• Retinere - patrz: recipere. • Sacrificium - ofiara.

• Retributio - proportionalis, ex debito legati, • Sacrilegium - świętokradztwo.


si est ex pacto, pertinet ad iustitiam • Salvare - zbawić.
commutativam; si vero ex debito honestatis,
pertinet ad virtutem gratiae, sive ad • Salyari - być zbawionym.
gratitudinem. Odszkodowanie
(odwzajemnienie, wynagrodzenie) - • Sanctificatio - uświęcenie.
proporcjonalne, z należnego prawa, jeśli jest
• Sanctitas - świętość.
ustalone, należy do sprawiedliwości
wymiennej; jeśli zaś z należnego szacunku, • Sanctus - święta osoba.
należy do cnoty łaski, czyli do wdzięczności.

48
• Sanitas - est de prima specie ouantitatis, • Scientia completa - wiedza pełna.
causata ex humoribus adaequatis. Zdrowie -
jest pierwszym gatunkiem ilości, • Scientia gratuita - wiedza darmowa.
przyczynowanym przez pdpowiedniość • Scientia incompleta - wiedza niepełna.
humorów [t. J. Płynów fizjologicznych]. Św.
Tomasz definiuje zdrowie w ramach • Scientia moralis - nauka o sprawach
obowiązującej w xiii w. Medycyny moralnych (etyka).
humoralnej; określenie to jednak daje się łatwo
prze-formułować na bardziej współczesne • Scientia naturalis - wiedza naturalna
wersje tej nauki. (filozofia przyrody).

• Sapientia - iudicat de omnibus, et ordinat, • Scientia speculativa - wiedza spekulatywna.


ouia considerat altissimas causas. Mądrość -
• Scientwicum - to, co w nas rodzi wiedzę.
wydaje sądy o wszystkim oraz porządkuje,
ponieważ rozważa najwyższe przyczyny. • Scire - contingit dupliciter: scilicet
simpliciter, id est, in se, et secundum quid, id
• Satisfactio - est actus virtutis, materialiter et
est, alio, sicut scire partes in toto, accidens in
formaliter, elicitiye quidem iustitiae
subiecto et effectus in causa. Znać - zachodzi
vindicativae, imperative vero est actus
dwojako: a więc wprost, czyli, samo w sobie
charitatis. Zadośćuczynienie - jak wymóg
oraz w stosunku do czegoś, czyli innego, tak
formalny i materialny jest aktem cnoty
jak znać części w całości, przypadłość w
sprawiedliwości karzącej, jako wewnętrzny
podmiocie i skutek w przyczynie.
nakaz zaś, stanowi akt miłości caritas".
• Scurrilitas - procedit ex actu gulae, non
• Scandalum - proprie, est dictum vel factum
autem ex actu luxuriae, sed ex voluntate eius.
minus rectum praebens aliis occasionem
Ideo pertinet ad utramoue. Śmieszność -
ruinae. Sed scandalum large sumitur pro
pochodzi z aktu obżarstwa, nie zaś z aktu
quolibet impedimento, alicui praestito, in via rozpusty, lecz z jej pragnienia. Dlatego należy
alioua quam proseoui intendit. Zgorszenie -
do obydwu.
właściwie [brane] jest mówieniem lub
czynieniem czegoś mniej słusznego, dając • Se - est relativum reciprocum. Ideo magis
innym okazję do upadku. Lecz zgorszenie dicit unita-tem suppositi, quam ille terminus
szeroko przyjmuje się ze względu na idem. W stosunku do siebie (sobie) - jest
jakąkolwiek przeszkodę dla kogoś na drodze, relacją zwrotną (tam i z powrotem). Dlatego
którą zamierzał dalej podążać. bardziej wskazuje się na jedność podmiotu niż
na jego kres. Stanowi zaimek zwrotny.
• Scibile - dicitur secundum potentiam,
scientia vero secundum actum vel habitum. • Secundarium - drugorzędne [coś].
Ideo non sunt simul natura. Poznawalne -
nazywa się według możności, wiedza zaś - • Secundo - po drugie. Przy wyliczaniu: primo,
według aktu lub sprawności. Dlatego nie sq secundo, tertio... .
tym samym z natury.
• Secundum - według (ob. Drugie).
• Scientia - est assimilatio ad rem scitam, per
• Secundum aliquid sui - według czegoś
speciem intelligibilem, quae est similitudo rei
własnego.
intellectae. Wiedza - jest upodobnieniem do
rzeczy poznawanej przez postać intelektualną, • Secundum ordinationem - według
która jest podobieństwem rzeczy rozumianej zarządzenia.
przez intelekt.

49
• Secundum quid - pod jakimś względem. • Sensualitas - proprie nominat potentiam
appetitivam tantum, sensibilitas vero
• Secundum quod - dlatego, że. comprehendit omnes vires sensitiyas: scilicet
apprehensivas et appetitivas. Zmysłowość -
• Secundum quod est - tak jak istnieje.
właściwie nazywa się [tak] tylko władza
• Secundum rem - realnie (rzeczowo) [d. pożądania. Zmysłowość (sensibilitas) obejmuje
Według rzeczy]. wszystkie władze zmysłowe, a wiec
poznawcze i pożądawcze.
• Secundum se - samo w sobie.
• Sensus - est potentia passiva. Sensus est
• Secundum se ipsum - według samego siebie. virtus cor-porea. Ideo est cognoscitivus
• Securitas - perfecta pertinet ad premium corporalium tantum et non spiritualium. Zmysł
- jest władzą bierną. Zmysł jest mocą cielesną.
virtutis: sed securitas secundum
Dlatego poznaje tylko rzeczy cielesne, a nie
participationem, est conditio ali-cuius virtutis.
Securitas non est idem quod fort1tudo, sed est duchowe.
conditio eius, et magnanimitatis, si sit quando • Sensus communis - zmyśl wspólny.
et in ouibus debet. Bezpieczeństwo (pewność)
- doskonałe jest nagrodą cnoty, ale • Sensus exteriores - zmysły zewnętrzne.
bezpieczeństwo według uczestniczenia jest
stanem czyjejś cnoty. Bezpieczeństwo nie jest • Sensus interiores - zmysły wewnętrzne.
tym samym co męstwo, lecz jest warunkiem • Sensus proprius - zmysł właściwy.
jego oraz wielkoduszności, jeśli dotyczy czasu
i obowiązuje we wszystkim. • Sententia - est applicatio iuris ad particulare
factum. Sentencja (orzeczenie sądowe) - jest
• Segnities - est fuga operationis, et ex timore zastosowaniem prawa do jednostkowego faktu.
laboris. Gnuśność (lenistwo) - jest ucieczką od
działania, a jego przyczynę stanowi lęk przed • Sentio - sądzę (wydaje mi się).
pracą (trudem). Patrz; ignavia.
• Separatio - dat utrioue partium totalitatem et
• Sensibile - duplex: scilicet per se et per in continuis, dat esse actu. Separacja - ujęcie
accidens. Sensibile per se duplex; scilicet obu części razem i w związku z tym daje
proprium et commune. Zmysłowe - [coś jest] zwrócenie uwagi na akt. Separacja polega na
dwojako: samo przez się (istotowo) i skupieniu uwagi na jakimś jednym
przypadłościowe). [coś jest] zmysłowe pryncypium bytowym, bez wyłączania innych.
istotowo na dwa sposoby: czyli jako własność i
jako coś wspólnego. • Separatus - patrz: anima (substantia, forma)
separata
• Sensibilia communia - wspólnie
postrzegalne [zmysłowo]. • Sermo - mowa.

• Sensibilia per accidens - postrzegalne • Sermo exterior - mowa zewnętrzna.


[zmysłowo] przez przypadłość.
• Sermo interior - mowa wewnętrzna.
• Sensibilia propria - właściwe przedmioty
• Significatto - proprie dicitur respectu
poznania zmysłowego.
rationis nomi-nis: suppositio vero respectu
• Sensibilitas - patrz: sensualitas. eius cui convenit nomen, si directe continetur
sub eo; copulatio autem si indirecte.
• Sensitivum - to, co zmysłowo ujęte. Oznaczenie - [jest] właściwie określane ze
względu na nazwy [pochodzące z] rozumu;

50
odniesienie do podmiotu zaś - ze względu na czyli bez dodatku oraz całościowo, to jest,
to, czemu nazwa odpowiada, jeśli wprost powszechnie czyli zupełnie.
(bezwarunkowo) się w nim zawiera; złączenie
zaś - jeśli [zawiera się] nie wprost • Singulare - pojedyncze.
(warunkowo). Patrz: etymologia. • Sitis - est concupiscentia humidi et frigidi, id
• Signum - ouantum est in se, importat aliouid est, potus. Pragnienie [picia] - jest
mani-festum quoad nos, quo manuducimur in pożądliwością mokrego i zimnego, czyli
cognitionem alicuius occulti. Znak - o ile jest napoju.
sam w sobie, wnosi coś jawnego w odniesieniu • Situs - vel positio, addit supra ubi, tantum
do nas, co wprowadza nas w poznanie czegoś
ordinem determinatum partium, oui nihil aliud
ukrytego.
est nisi relatio determinata partium ad
• Similitudo - est relatio aeouiparantiae. invicem. Miejsce - lub pozycja, dodaje do
Podobieństwo - jest relacją zrównania. „gdzie" określony porządek części, będący
określoną wzajemną relacją części.
• Similitudo secundum genus - podobieństwo
rodzajowe. • Sobrietas - proprie est circa potum
inebriatiwm. Large vero, est circa omnem
• Similitudo secundum speciem - materiam; quia sobrius dicitur quasi briam, id
podobieństwo gatunkowe. est, mensuram seryans. Trzeźwość - właściwie
[rozumiana] wiąże się z piciem [powodującym
• Slmplex - secundum rem undecuplex; et upijanie siej szerzej zaś jest związana z całą
simplex secundum kationem. Prosty - według materią, albowiem trzeźwego określa się jako
rzeczy skądkolwiek przyłączonej oraz prosty zachowującego miarę. Gra słów nie do oddania
według rozumu. po polsku: porównuje się tu trzeźwego do
• Simplex apprehensio - proste ujęcie. specjalnego naczynia do picia wina (bria),
które jednak zawsze zachowuje swoją
• Simplex intelligentia - proste ujecie określoną miarę.
intelektualne.
• Societas - est adunatio hominum, ad aliouid
• Simplicitas - ad yirtutem yeritatis pertinens, perfi-ciendum. Ideo multiplicatur secundum
dicitur simplicitas ouia non tendit in diversa, illud. Societas hominum est necessaria in
veritas autem dicitur, in ouantum signa civitate, ratione animae et corporis. Wspólnota
concordant signatis: ideo simplicitas et veritas - jest zgromadzeniem ludzi aby czegoś
differunt tantum ratione. Prostota - należąca do dokonać. Dlatego pomnaża się ze względu na
cnoty prawdy, nazywana jest prostotą, ten cel. Wspólnota ludzi jest konieczna w
ponieważ nie dąży do [rzeczy] przeciwnych, państwie z powodu duszy i ciała.
prawdą zaś nazywana jest o ile znak zgadza się
z tym, co oznaczone; dlatego prostota i prawda • Sodomia - id est coitus masculorum, est
różnią się tylko rozumowo. species luxuriae contra naturam. Sodomia -
jest to stosunek [seksualny] mężczyzn,
• Simplicitas - prostota (niezłożoność). stanowiący gatunek rozpusty wymierzony
przeciw naturze.
• Simpliciter - dicitur dupliciter; scilicet
absolute, id est, secundum naturam suam, sive • Solertia - non est virtus, quia se habet ad
sine adiunctio: et totaliter, id est, universaliter hominum et ad malum, et magis dependet ex
sive omnino. Wprost - orzeka się dwojako: a naturali ingenio quam ex assuetudine.
więc absolutnie, to jest według swojej natury, Bystrość (zręczność, przebiegłość) - nie jest
cnotą, ponieważ odnosi się do człowieka i do

51
zła oraz bardziej zależy od naturalnej • Species acquisita - nabyta postać
zdolności, niż od przyzwyczajenia. poznawcza.

• Solitudo - non est essentia perfectionis, sed • Species connaturales - postacie


est instrumentom congruum contemplationi, odpowiadające naturze (wspólnaturalne).
non autem actioni. Samotność - nie jest istotą
doskonałości, lecz stanowi odpowiednie • Species expressa - postać wyrażona.
narzędzie kontemplacji, nie zaś działania. • Species gratuita - postać darmowa.
• Solitudo absoluta - samotność bezwzględna. • Species impressa - postać odciśnięta (w
• Solitudo relativa - samotność względna. intelekcie możnościowym).

• Sollicitudo - patrz: vlgilantia. • Species indita - postać dana przez naturę.

• Solus - removet consortium dupliciter: • Species influxa - postać wlana nagle.


scilicet vel simpliciter, id est, solitarius: • Species infusa - postać wlana.
scilicet qui non est cum alio eiusdem naturae
vel conditionis, vel respectu alicuius. Primo • Species intelligibilis - postać intelektualna
modo stat categorematice, sed secundo modo (umysłowa) [d. Intelektualnie poznawalna],
syncategorematice. Sam - odwraca się od
grupy dwojako: a więc wprost, to jest, • Species naturalis - naturalna postać
pustelnik, albo taki, który nie jest z drugim tej poznawcza.
samej natury lub kondycji, albo ze względu na
• Species sensibilis - postać zmysłowa [d.
coś innego. Pierwszy sposób staje się kate-
Zmysłowo poznawalna].
gorematycznie (bez dodatkowych dookreśleń),
lecz drugi sposób - synkategorematycznie • Spectacula - spektakle.
(wymagający dodatkowych dookreśleń).
• Speculatio - dicitur a speculo. Non autem a
• Somnolentia et otiositas - ut reducuntur ad specula. Et reducitur ad meditationem, quia est
torporem, sunt filiae accidiae. Ospałość i visio causae per effectum. Spekulacja -
próżnowanie - gdy sprowadzają się do pochodzi od lustra nie zaś od. Śledzenia i
gnuśności są córkami acedii. Patrz: Accidia. ogranicza się do rozważania, ponieważ jest
widzeniem przyczyny na podstawie skutków.
• Species - duplex: scilicet natura
communicabilis plu-ribus individuis • Specolum - proprie, est tantum in
immediate, secundum nomen et ratio-nem materialibus, sed metaphorice est in
aeoualiter participatam, ut homo; et intentio spiritualibus, quia repraesentant sicut illud.
ouiescens in anima ut species in anima. Kopia - właściwie, jest tylko w rzeczach
Gatunek - określa się [go] dwojako: czyli materialnych, lecz przenośnie jest w rzeczach
[jako] naturę przekazywalną bezpośrednio duchowych, ponieważ przedstawia jak tamto.
wielu jednostkom, które jednakowo w niej
uczestniczą, według nazwy i treści, jak • Spes - dicitur quintupliciter: scilicet passio,
człowiek oraz [postać poznawcza] - ujęcie virtus, certitudo, eius obiectum, et actus. Spes
spoczywające w duszy jako postać w duszy. absolute, est tantum de bono proprio; sed ut
praesupponit amorem, potest aliquis alteri
• Species - postać. Patrz wyżej. sperare vitam aeternam. Nadzieja - określa się
[ją] na pięć sposobów: jako uczucie, cnotę,
• Species abstracta - postać oderwana
pewność, jej przedmiot i akt. Nadzieja
(wyabstrahowana).
bezwzględnie [brana] jest tylko w odniesieniu

52
do dobra własnego, lecz ponieważ uprzednio roztropności. Wynika z tego, że cnota pilności
zakłada miłość, ktoś może mieć nadzieję, że dotyczy wiedzy praktycznej.
ktoś inny [posiądzie] życie wieczne.
• Studium - importat vehementem
• Spiraculum - [coś] pochodzące z tchnienia. applicationem mentis ad aliquid, et
principaliter ad cognitionem, secun-dario
• Spirans - tchnący. autem ad ea in quibus homo per cognitionem
• Spirare - tchnąć. dirigitur. Studium et appetitus scientiae
secundum rectam kationem, est aliquid
• Spiratio actiya - tchnienie czynne. virtutis: si excedat, est curiositas; si deficiat,
est negligentia. Studium - wnosi mocne
• Spiratio communis - tchnienie wspólne. przyłączenie umysłu do czegoś, a głównie do
poznania; w drugim zaś znaczeniu - do tych
• Spiratio passiya - tchnienie bierne.
[rzeczy, spraw], w których człowiek kieruje się
• Spirator - tchnący. poznaniem. Studiowanie i pożądanie wiedzy
zgodnie z prawym rozumem jest pewną cnotą:
• Spiritualia - [rzeczy] duchowe jeśli jest przesadne - jest ciekawością; jeśli jest
(nadprzyrodzone). zbyt słabe - jest niedbałością (zaniedbaniem).
• Spiritus - nomen spiritus, videtur esse • Stultitia - dicitur a stupore, ouia stultus est,
sumptum a re-spiratione animalium. Spiritus oui propter stuporem non moyetur. Stultitia
dicitur de corporeis et incorporeis, ouia nomen duplex, sicut sapientia duplex: scilicet mundi,
eius est impositum ad signi-ficandum et dei. Prima sapientia decipit, non autem
subtilitatem naturae alicuius. Duch - wydaje secunda. Głupota - nazywana tak od tępoty
się, że ten termin jest przyjęty od oddychania (odrętwiałości, martwicy) [po łacinie],
zwierzęcego. „duch" orzeka się o [bytach] ponieważ martwym jest ten, kto ze względu na
cielesnych i niecielesnych, ponieważ nazwa ta martwicę nie porusza się. Głupota jest
jest ustanowiona dla oznaczenia subtelności dwojaka, podobnie jak mądrość: a więc -
czyjejś natury. świata i boga. Pierwsza mądrość oszukuje,
druga - nie.
• Splendor - d. Blask (splendor).
• Subiectum - est in potentia ad esse
• Status - proprie pertinet ad libertatem vel
accidentale, materia vero ad esse substantiale.
servi-tutem, in temporalibus vel spiritualibus,
Subiectum - duplex: scilicet subiectum naturae,
ouia signi ficat immobilitatem et obligationem
et subiectum locuttonis. Podmiot - jest w
personae hominis. Stan - właściwie należy do
możności do bytowania przypadłościowego,
wolności lub służebności, w odniesieniu do
materia zaś do bytowania substancjalnego.
[rzeczy, spraw] doczesnych lub duchowych,
Podmiot określa się dwojako: jako podmiot
ponieważ oznacza nieporuszalność i
natury oraz podmiot [jako część] mowy.
powinność osoby ludzkiej.
• Subsistens - [coś] subsystującego
• Status innocentiae - stan niewinności.
[bytującego jako sub-systencja, czyli istota
• Status praesentis vitae - stan życia realna].
doczesnego.
• Subsistentia - dicitur, cuius actus est
• Studiositas - nomen derivatur ad omnes subsistere, id est, per se existere. Subsystencja
virtutes, in ouantum cognitio prudentiae ad eas - [tak] określa się tego, czego akt jest
pertinet. Pilność - nazwa pochodzi od „subsystowaniem ", to jest bytuje przez się.
wszytkich cnót, o ile należy do nich poznanie

53
• Substantia - dicitur ouadrupliciter: scilicet a więc [przez] przyjmowanie uciekających,
essentia cuiuscumoue rei, individuum towarzyszenie w kłopotach oraz w pomocy
substantiae, substantia secunda et commune zewnętrznej [dotyczączej dóbr zewnętrznych].
utrique. Substancia subsistentia et essentia,
sumuntur duplicirer: scilicet ut quo et ut ouod. • Succesio - est propria motui, cuius est
Substancja subsistentia et essentia, distingu- medium. Et contingit semper propter
untur secundum triplicem actum: scilicet indispositionem materiae. Następstwo - jest
substare, subsistere et esse; ouorum esse est własnością ruchu, którego jest sposobem. I
commune omni enti, sed substare et subsistere zachodzi zawsze ze względu na
est commune tantum substantiae. Substancja - nieuporządkowanie materii.
orzeka się na cztery sposoby: a więc jako istotę • Sufficiens - per se duplex: scilicet non
każdej rzeczy, jednostkowa substancję, recipiens additionem boni, ut deus, et
substancję drugą, oraz wspólną obydwu. continens omnia necessaria, ut beatitudo.
Substancja, sub-systencja i istota przyjmowane Wystarczający - sam przez się rozumiany jest
są dwojako: a więc to „z czego" i „czym". dwojako: a więc nie przyjmujący uzupełnienia
Substancja, subsystencja i istota odróżniają się [jakimś] dobrem, jak bóg, oraz obejmujący
według trojakiego aktu: a więc istniejącego wszystkie rzeczy konieczne, jak szczęście.
jako substancja, subsystującego i bytującego;
spośród których bytowanie jest wspólne • Sum es est - significat substantiam per
(przysługuje) wszystkim bytom, ale istnienie modum actus. Ideo praedicatur pluraliter de
jako substancja i subsystujące przysługuje (jest tribus personis divinis. Jestem, jesteś, jest -
wspólne) tylko substancji. Tomasz korzysta tu oznacza substancję na sposób aktu. Dlatego
wyraźnie z arystotelesowskiej koncepcji orzekane najczęściej o trzech osobach boskich.
substancji jako bytu samodzielnego (w
odróżnieniu od przypadłości). Różnicuje • Super - significat tria; scilicet directum
jedynie akwinata sposób orzekania substancji. situm, iuxta, et post. Ponad - oznacza trzy
Patrz też: subsistentia; essentia. [stany]: a więc skierowanie do miejsca,
„według" oraz „po".
• Substantia intełlectualis - substancja
intelektualna [osoba]. • Superbia - dicitur dupliciter: scilicet ut
supergre-ditur regulam rationis, et ouilibet
• Substantia prima - substancja pierwsza. excessus. Prima semper est mała; secunda
vero, ouandooue est bona. Pycha - określana
• Substantia secunda - substancja druga. jest dwojako: a więc gdy przekracza się regułę
• Substantia separata - patrz: anima separata. rozumu oraz każde przekroczenie. Pierwsza
jest zła; druga zaś niekiedy jest dobra.
• Subtilitas - dicitur a virtute penetrandi. Et
convenit corpori dupliciter: scilicet ex • Suppositio - duplex: scilicet naturalis et
paryitate profundita-tis et latitudinis et ex accidentalis. Odniesienie do podmiotu -
paucitate materiae. Subtelność (dokładność) - określane jest dwojako: czyli naturalne i
nazywana jest od mocy przenikliwości. A ciału przypadłościowe.
odpowiada dwojako: a więc z małości • Suppositum - duplex: scilicet naturae et
głębokości i przestrzeni oraz małej ilości locutionis. Podmiot - określany jest dwojako:
materii. czyli [podmiot] natury i mowy.
• Subyenire - convenit tripliciter: scilicet • Susurratio - patrz: contumelia.
recipiendo fugientem, assistendo in
tribulatione et exterius auxiliando. Pomaganie
- odpowiednio [dokonuje się] na trzy sposoby:

54
• Suum - dicitur alicuius, ouod ad ipsum • Tantum - tylko.
ordinatur. Swoje - określa coś kogoś, co jest
do niego przyporządkowane. • Temeritas - sive praecipitatio est defectus
consilii et species imprudentiae. Defectus
• Syllogismus - procedit ex universalibus. docilitatis, vel memo-riae, vel rationis, pertinet
Sylogizm - Pochodzi z powszechników. ad temeritatem, seu praecipitationem.
Lekkomyślność - czyli bezmyślność, jest
• Symbolum - importat similitudinem et brakiem rady i postacią nieroztropności.
collectionem ouadruplicem: scilicet Zepsucie pou-czalności lub pamięci, lub
credentium, praedicantium, credendorum, et rozumu należy do lekkomyślności, czyli
beneficiorum. Symbol - wnosi podobieństwo i bezmyślności.
zebranie na cztery sposoby: a więc wierzących,
przepowiadających, tych [rzeczy], w które się • Temperantia - mensuram accipit ex
wierzy oraz dobrodziejstw. conservatione salutis corporalis et multo
magis ex conservatione salutis spiritualis; est
• Synderesis - non est potentia, sed est habitus virtus cardinalis. Umiarkowanie - wprowadza
naturalis primorum principiorum moralium. [właściwą] miarę w dbałość o zdrowie
Prasumienie (syndereza) - nie jest władzą, lecz cielesne, a dużo bardziej w dbałość o zdrowie
jest naturalną sprawnością pierwszych duchowe; jest cnotą kardynalną,
pryncypiów (zasad) moralnych.
• Temporale - dicitur dupliciter: scilicet
• Synesis - est virtus bene iudicativa de subiacens tem-pori vel incipiens in tempore.
agibilibus, secundum legem communem; Primum non convenit processioni dei, vel
gnomi vero, secundum altiora principia: gratiae eius, sed tamen secundum. Czasowe -
scilicet iuris naturalis: ideo est altior. Synesis określane jest dwojako: a więc to, co
- jest cnotą dobrego sądzenia o postępowaniu podlegające czasowi lub zapoczątkowujące się
według prawa powszechnego; „gnomę" zaś w czasie. Pierwsze nie odnosi się do
[jest cnotą dobrego sądzenia] według pochodzenia w bogu [osób trójcy świętej], czy
wyższych zasad, mianowicie prawa jego łaski, lecz tylko drugie.
naturalnego, dlatego jest wyższa.
• Tempus - quoad suum quasi materiale,
• Synonyma - dicuntur nomina significantia fundator in motu: scilicet prius et posterius;
idem secundum eamdem rationem. Synonimy - sed formale eius, completur per actum animae
określa się tak nazwy oznaczające to samo numerantis. Ideo non esset tempus, si non esset
według tego samego powodu. anima. Czas - odnosi się do tego, co
materialne, buduje się na ruchu, czyli na tym,
co wcześniejsze i późniejsze; ale jego powód
formalny dopełnia się dzięki aktowi duszy

T liczącej. Dlatego nie byłoby czasu, gdyby nie


było duszy.

• Tentatio - kuszenie.
• Tabescere - est effectus corruptionis; scilicet
• Teologia - est doctrina necessaria homini,
ex-siccatio. Et est triplex: scilicet corporis,
praeter scientias naturaliter inyentas ab eo. T.
devotionis, et voluptatis. Gnicie - jest skutkiem
Est scientia nobis divinitus revelata. T. Est
zepsucia, czyli wyschnięcia. I dotyczy trzech
scientia, procedens ex principiis per se notis in
rzeczy: a więc ciła, pobożności oraz żądzy.
scientia superiori: scilicet dei et beatorum.
• Tactus - dotyk. Teologia - jest doktryną konieczną
człowiekowi, oprócz nauk wynalezionych

55
przez niego w sposób naturalny. Teologia jest orzeka się właściwie w [porządku] rodzenia
wiedzą o rzeczach objawionych nam przez bytów posiadających duszę.
boga. T. Jest nauką wywodzącą się z zasad
przez się znanych według wiedzy najwyższej: • Trahere - est movere aliquid ad se
to znaczy boga i błogosławionych (świętych). tripliciter: scilicet sicut finis, ut locus locatum,
vel alterando, ut generans, vel motu locali
• Termini numerales - liczebniki. tantum. Pociągać - oznacza wprawianie w ruch
czegoś [w kierunku] do siebie na trzy sposoby:
• Terminus - kres (koniec) [oraz] określenie a więc jako cel, miejsce ustawienia lub coś
(wyraz, termin). zamienne, jak rodzący lub tylko [jak] ruch
lokalny.
• Terminus communis - wyraz wspólny.

• Terminus essentialis - wyraz istotowy. • Transcendentia - sunt sex: scilicet ens, res,
unum, aliquid, bonum, et verum: quae sunt
• Terminus personalis - wyraz osobowy. idem re, et differunt ratione. Własności
istnieniowe - jest ich sześć: byt, realność,
• Terminus singularis - wyraz pojedynczy. jedność, odrębność, dobro i prawda. Są realnie
tym samym, a różnią się [ujęte] rozumowo.
• Timiditas - bojaźliwość.
Używa się też nazwy: własności
• Tlmor - inter caeteros animae motus, post transcendentalne lub transcendentalia.
tristitiam, magis obtinet kationem passionis, et
• Transmutatio - organi sensus duplex:
est specialis passio. Obiectum timoris est
scilicet inten-tionalis seu spiritualis, et
malum futurum, difficile, cui resisti non potest.
naturalis. Prima requi-ritur per se actum
Bojazń - pomiędzy pozostałymi poruszeniami
potentiae sensitivae apprehensivae, secunda
duszy, po smutku, najbardziej posiada powód
yero per accidens. Sed reouiritur per se ad
uczucia i jest uczuciem osobnym.
actum appetitus sensitivi. Przemiana - organów
Przedmiotem bo-jaźni jest zło przyszłe, trudne
zmysłowych [dokonuje się] dwojako: a więc
[do uniknięcia], któremu nie można się
intencjonalnie czyli duchowo oraz naturalnie.
przeciwstawić.
Pierwsza wymaga wprost aktu zmysłowych
• Torpor - patrz: negligentia władz poznawczych, druga zaś przez
przypadłości. Ale także jest wymagana dla
• Totum - triplex: scilicet quantitativum, aktu pożądania zmysłowego.
rationis vel essentiae, et totum potentiale vel
virtutis. Całość - jest trojaka: a więc ilościowa, • Tremor - est effectus timoris, propter
rozumowa lub istotowa oraz całość debilitatem virtutis ex defectu caloris. Drżenie
możnościowa lub mocy. Patrz: pars. - jest skutkiem bojaźni, ze względu na
niedomaganie mocy, z braku ciepła.
• Totum integrale - calość integralna, będąca
zespołem części. • Trepidatio - vel dubitatio, est idem quod
agonia quae est timor infortunii, et causatur ex
• Totum potentiale - całość w możności. certitudine, sicut stupor ex inassuetudine et
admiratio ex magnitudine rei. Trwoga
• Totum uniyersale - całość powszechna.
(bezradność) - lub wątpliwość jest tym samym,
• Traductio - dicit duo: scilicet originem, et co niepokój, który stanowi strach przed
divisionem. Et dicitur proprie in generatione nieszczęściem oraz jest przyczynowany przez
animatorum. Pochodzenie (wyprowadzanie, pewność, tak jak upór z nieprzyzwyczajenia, a
przekazywanie) - mówi się [o nim] dwojako: a zachwyt z wielkości rzeczy.
więc [w porządku] rodzenia i podziału. I

56
• Tribulatio - duplex: scilicet propria, id est, • Unitas essentiae - jedność istoty.
in cor-pore; et remota, id est, in rebus
exterioribus. Prześladowanie - [dokonuje się] • Unitas ordinis - jedność ładu (porządku).
dwojako: a więc właściwie, to jest, w ciele • Universale - triplex: scilicet universale in re,
oraz przenośnie, to jest, w rzeczach id est, natura in particularibus, universale post
zewnętrznych. rem, id est, abstarctum ab eis, et universale
• Tristitia - est passio animalis, media inter ante rem, id est formae universales rerum in
duas passiones irascibilis, quia sequitur mentibus angelorum. Powszechnik - ma trzy
timorem et prior est ira, ouam etiam causat. znaczenia: a więc powszechnik w rzeczy, to
Smutek - jest uczuciem mieszczącym się jest natura w [bytach] szczegółowych,
pomiędzy dwoma uczuciami gniewli-wymi, powszechnik po rzeczy, to jest, abstrakt
ponieważ następuje po bojami, a poprzedza [sformułowany] z nich oraz powszechnik
gniew, który zresztą przyczynuje. przed rzeczą, to jest, powszechne formy rzeczy
w umysłach aniołów.

• Universum - potest capi dupliciter: scilicet


ratione partis, et ratione totius. Primo modo

U potest assumi a deo, non autem secundo modo.


Świat - można [go] ująć dwojako: a więc z
powodu części i z powodu całości, pierwszym
sposobem może być przyjęty od boga, nie zaś
• Ubi - denominatur ab extrinseco: scilicet a drugim.
loco, et ouando denominatur a tempore. –
„gdzie" - jest określane ze wzglądu na to, co z • Univocum - omne uniyocum est unum de
zewnątrz, to znaczy miejsce; Niekiedy [zaś] ouinoue praedicatibus. - synonim
określa się je ze względu na czas. (jednobrzmiące, jednogłośne, jednoimienne,
jednoznaczne, równorzędne) - wszystko, co
• Ultimum - rei duplex: scilicet in re et extra synonimiczne jest jednym o pięciu
rem. - najwyższy stopień (koniec, ostatnia orzeczeniach.
granica) - rzeczy [jest] dwojaka: to znaczy w
rzeczy i poza rzeczą. • Unum accidentaliter - jedno przez
przypadłość.
• Unicus - jedyny.
• Unum substantialiter - substancjalnie jedno.
• Unio - triplex: scilicet vel aliquo uno
secundum numerum, speciem, genus seu • Unum -jeden.
analogiam, vel inter se, ex quibus resultat
unum neutraliter. Zjednoczenie -[określa się] • Usia - potest dici omne est in genere, sive
universale, sive particulare. Substancja [termin
trojako: a więc albo jako coś jednego
numerycznie, gatunkowo, rodzajowo, czy grecki] - może określać wszystko, co jest tego
analogicznie, albo też pomiędzy sobą, z samego rodzaju; albo powszechne, albo
których rezulat jest neutralnie jednym. szczegółowe.

• Unitas - cuiuslibet rei est essentia eius, • Usura - procent (lichwa, odsetki).
secundum quod est indiyisa in se et divisa a • Usus - zwyczaj.
ouolibet alio. Jedność - w [odniesieniu] do
każdej rzeczy jest jej istotą, według tego, że • Uti - est actus voluntatis. Uti dicitur
jest niepodzielna w sobie, a oddzielona od tripliciter: scilicet ouaelibet operatio,
czegokolwiek innego. freouentia eius, et ut est eorum tantum quae

57
sunt ad finem. Ideo tripliciter definitur. umysłu (ducha); dlatego wyprowadzane są z
Używanie - jest aktem woli. Używanie określa przypadłości.
się na trzy sposoby, a więc jakiekolwiek
działanie, jego powtarzanie oraz w odniesieniu • Verbum - vox autem quae non est
do tych, które zmierzają do celu. Dlatego też significata, verbum dici non potest. Słowo - nie
jest trojako definiowane. może być nim nazwany dźwięk, który nie
oznacza żadnego rozumienia.
• Utilitas - użyteczność.
• Verbum activum - słowo czynne.

• Verbum cordis - sine voce prolatum, id quod


per intel-lectum concipitur, ad quod

V significandum verbum exte rius profertur.


Słowo serca - wypowiadane bez głosu. Jest
tym, co zostało poczęte przez intelekt [w
wyniku oddziałania bytu za pośrednictwem
• Venditio et emptio - non solum consistit in formy poznawczej], dla oznaczenia którego
datione et acceptione pecuniae, sed omnium zostaje wypowiedziane słowo zewnętrzne. Jest
ouorum pretium potest numismate mensurari. to pierwszy skutek poznawczego wpływu bytu
Sprzedaż i kupno - nie opierają się tylko na na ludzki intelekt; wyznacza cały zespół
dawaniu i braniu pieniędzy, lecz wszelkich działań nazywanych „mową serca". Patrz:
dóbr, które mogą mieć wartość pieniędzy. contemplatio; dicere.
• Venerea - seks. • Verbum exterius - verbum vocis, est
• Venia - debitae poenae remissio est; debetur sensibile, significat id quod intellectum est.
alicui dupliciter: scilicet vel el quod Słowo zewnętrzne - jest nazywane także
indulgetur, id est, peccatum tantum, vel el est słowem głosowym. Jest zmysłowo poznawalne
quod est indulgenti ratio, ut infirmas et i oznacza to, co zostało zrozumiane. Patrz:
huiusmodi: non autem peccatum. Przebaczenie intellectum; verbum cordis.
- stanowi odpuszczenie należnej kary; odnosi
• Verbum intelligibile - słowo intelektualne
się do czegoś dwojako: bądź do tego, co jest [d. Intelektualnie poznawalne].
odpuszczane, czyli dotyczy tylko grzechu,
bądź do tego, co jest powodem dla • Verbum interius - quod habet imaginem
przebaczającego, jak słabość lub coś w tym vocis, exemplar exteriorie verbi. Słowo
rodzaju, wtedy nie dotyczy grzechu. wewnętrzne - jest wyobrażeniem głosu,
wzorem słowa zewnętrznego.
• Verberare kominem - nulli licet nisi habenti
potes-tatem supra rem, ut pater supra filium, et • Verbum passivum - sfowo bierne.
dominus supra servum. Chłostać człowieka -
nie wolno nikomu innemu, jak tylko temu, kto • Verbum vocis - słowo wypowiedziane.
posiada władzę nad nim, jak ojciec nad synem,
• Verecundia - non est virtus proprie, sed
a pan nad niewolnikiem (sługą). Yerbositas,
large, in quantum est passio laudabilis.
curiositas, importunitas, inquietudo, et
Wstydliwość - nie jest cnotą właściwie, lecz
instabilitas loci vel propositi - pertinent ad
[tylko] w szerokim [ujęciu], o ile jest uczuciem
evagatio-nem mentis; ideo oriuntur ex
godnym pochwały.
accidentia. Gadatliwość, ciekawość,
dokuczliwość, brak spokoju i niestałość • Verecundia - patrz: erubescentia.
miejsca lub zamiarów - pochodzą z błądzenia
• Veritas - prawdziwość (prawda poznawcza).

58
• Verum - dicitur dupliciter: scilicet verum nienaruszoności umysłu i ciała na wieczną
veritate essentiae, et verum veritate służbę [bogu].
proprietatum. Ens est de ratione veri, non
autem e converso: ideo verum non potest • Virtus - nominat ouamdam potentiae
intelligi, non intellecto ente, sed bene e perfectionem. Potentia dicitur esse perfecta,
converso: non autem vero non existente. secundum quod deter- minatur ad suum actum.
Prawda - określa się dwojako: a więc Cnota - nazywa się tak pewną doskonałość
prawdziwa prawda istoty i prawdziwa prawda władzy. Władzę zaś nazywa się doskonałą, ze
właściwości. Powodem prawdy jest byt, nie względu na to, że jest przyporządkowana do
zaś na odwrót; dlatego prawda nie może być swego aktu (podmiotów'anej przez siebie
rozumiana bez rozumienia bytu, lecz równie czynności).
dobrze może być odwrotnie, ale nigdy to nie • Vis - d. Siła (władza [podmiotująca działania
zachodzi [w odniesieniu] do [czegoś] bytu]).
nieistniejącego.
• Vis aestimatiya - władza osądu. Patrz:
• Vlgilantia - est idem quod sollicitudo, et aestimatiya.
pertinet ad prudentiam. Opieka (czujność) -
jest tym samym, co troska, i należy do • Vis augmentativa - władza wzrostu. Patrz:
roztropności. augmentativa.

• Vindicatio - est virtus specialis: ouia ad hoc • Vis coactiva - władza wymuszająca prawa.
natura inclinat. Vindicatio consistit in medio
duorum vitio-rum: scilicet crudelitas et • Vis cogitativa - patrz: cogitativa.
saevitiae secundum exces-sum, et remissionis
• Vis concupiscibili - patrz: concupiscibilis.
secundum defectum. Umiejętność karania - jest
osobną gatunkowo cnotą; ponieważ skłania do • Vis concupiscibilis - władza pożądliwa.
tego natura. Sytuuje się pomiędzy dwiema
wadami: a więc okrucieństwem i surowością • Vis imaginativa - władza wyobraźni.
[które przekraczają ją] przez nadmiar, a
• Vis irascibilis - władza gniewliwa. Patrz:
pobłażliwością [która sprzeciwia się jej] przez
concupiscibilis.
niedomiar.
• Vis mowa - patrz: motivum.
• Violentia - est a principio extrinseco, quoad
finem et modum. Przymus - pochodzi z • Vis reminiscitiva - władza przypominania.
pryncypium zewnętrznego w odniesieniu do
celu i sposobu. • Vis sortis - dar wieszczy.

• Vires - d. Moce (władze [podmiotujące • Visibile - continet duo: scilicet colorem, et ea


działania bytu]). quae yidentur in tenebris. Rzecz widzialna -
zawiera się w dwóch porządkach, czyli w
• Vires potentiae cognoscitivae - władze kolorze i tym, co widzi się w ciemności.
poznawcze.
• Visio - est actio videntis immanens. Wizja -
• Virginitas - est specialis virtus, secundum jest wewnętrznym działaniem widzącego.
quod impor-tat propositum voto firmatum
integritatis mentis et corporis perpetuo • Visus - non est forma oculi, sed anima,
servandae. Dziewictwo - jest cnotą osobną secundum quod ab ea fluit visus. Wzrok - nie
gatunkowo, według tego, że zawiera jest formą oczu, lecz dusza i z niej wypływa
potwierdzony ślubem zamiar zachowania widzenie.

59
• Vita - hoc nomen prius convenit • Voluntas - est appetitus intellectivus. Wola -
operationibus, a quibus translatum est ad esse. jest pożądaniem intelektualnym.
Życie - nazwa ta najpierw przysługuje
działaniom, z których zostało przeniesione na • Vox - głos (dźwięk, słowo).
bytowanie.

• Vita animalis - życie zwierzęce.

• Vita domestica - życie domowe.

• Vita socialis - życie społeczne.


Z
• Vita spiritualis - życie duchowe. • Zelotypia - oritur ex amore, non patiente
consortium in re amata. Zazdrość - powstaje z
• Vitium - est habitus aut affecti animi, in tota miłości, niecierpiącej dzielenia się rzeczą
vita inconstans et a seipsa dissentiens. Vltium kochaną.
in tantum est contra naturam hominis, in
ouantum est contra ordinem rationis. Wada - • Zelus - est amor intensus, non patiens
jest sprawnością albo skłonnością duszy w consortium in re amata. Zelus triplex: scilicet
całym życiu niestała i niezgodna z samą sobą conjugis, invidiae et ambitiae. Gorliwość
[za cyceronem]. Wada o tyle występuje (zazdrość, współzawodnictwo) - jest
przeciw naturze człowieka, o ile sprzeciwia się intensywną miłością, nie znoszącą dzielenia się
porządkowi rozumu. rzeczą kochaną. Gorliwość jest trojaka: a więc
małżeńska, [pochodząca z] zawiści i ambicji.
• Voluntamum - dicitur quod est secundum „zelus" nie ma wydźwięku zdecydowanie
inclina-tionem voluntatis. Et hoc dupliciter: pejoratywnego, jak zazdrość; nie jest też
scilicet ad agendum, et patiendum. zawsze tak pozytywna, jak gorliwość.
Dobrowolne - nazywa się tak to, co jest zgodne Niektórzy proponują więc tłumaczyć „zelus"
ze skłonnością woli i to dwojako: do działania jako „zazdrość gorliwości", a „invidia" jako
i do doznawania (przyjmowania). „zazdrość zawiści".

60
SŁOWNIK POLSKO-ŁACIŃSKI

W nawiasie podajemy numer tomu Sumy Teologicznej w którym dany termin został omówiony.

A B
Abstrahuję (6,7) - abstraho Badam (6,7) - inquiro

Abstrakcja (6,7) - abstractio Bałwochwalcy (13) - idolatrae

Afekty (6,7) - affectiones Bałwochwalstwo (13) - idolatria

Afekty (6,7) - affectus Banicja (13) - exilium

Afekt (3) - affectus Barwa (6,7) - color

Akt (3) - actus Barwy (13) - colores

Aktualizacja (6,7) - actualitas Bez różnicy (niezróżnicowany) (3) -


indifferens
Aktualizacja (6,7) - actus
Bez wyodrębnień (6,7) - indistincte
Aktywny (6,7) - activus
Bez wyodrębnienia (3) - indistinctus
Analogicznie (3) - analogice
Bez wyszczególnień (6,7) - indistincte
Arcykapłan (13) - pontifex
Bezbierność (3) - impassibilitas
Argument (6,7) - ratio
Bezbłędność (6,7) - infallibilitas
Argumentacja (6,7) - argumentatio
Bezwględny (6,7) - absolutus
Argumentowanie (6,7) - argumentatio
Bezwzględnie (3,6,7) - absolute
Artysta (3,6,7) - artifex
Bezwzględnik (3) - absolutum
Artyzm (6,7) - ars
Białość (3) - albedo
Autor (3) - auctor
Biczowanie (13) - flagellatio
Autorstwo (3) - auctoritas
Bieg czasu (6,7) - cursus

Bieg myśli (6,7) - discursus

Bieg zdarzeń (6,7) - cursus

Biegły w prawie (13) - iurisconsultus

61
Biegły w prawie (13) - iurisperitus Być (3,6,7) - esse

Biel (3) - album Być biernym (6,7) - pati

Bierny (6,7) - passivus Być odpowiednim (6,7) - convenio

Biorę nazwę (6,7) - denomino Być pierwej myślowo (3) - praeintelligere

Bisior (len) kręcony (13) - byssus retortus Być podmiotem (6,7) - subici

Błąd (6,7) - falsitas Być poruszanym (6,7) - moveri

Blask (3) - ciaritas Być przedmiotem (6,7) - cadere sub

Blask (3) - splendor Być przyporządkowanym (6,7) - ordinari

Bliskość (6,7) - propinquitas Być skierowanym (6,7) - ordinari

Bliżej określać (13) - determinare Być uczestnikiem (3) - partipem esse

Bliższe określenia prawa (13) - Być ukierunkowanym (6,7) - ordinari


determinationes legis
Być w czymś (6,7) - inesse
Błędne koło w rozumowaniu (3) - circulatio
in ratione Byt (3) - esse

Błędność (6,7) - falsitas Byt (6,7) - ens

Błędny (6,7) - falsus Byt konieczny (6,7) - necessarium

Bodzący (13) - cornupeta Byt, któremu udzielono istnienia,


doskonałości (6,7) - ens per participationem
Bogactwo (3) - perfectio
Byt niepodzielny (6,7) - indivisibile
Bożek (13) - idolum
Byt nieskończony (6,7) - infinitum
Bóg (3) - Deus
Byt odnośny (3) - relativum
Bóstwo (3) - divinitas
Byt otrzymany (3) - esse receptum
Brać w znaczeniu (3) - supponere
Byt pobrany (3) - esse acceptum
Brak (3,6,7) - privatio
Byt podzielny (6,7) - divisibile
Brak (6,7) - defectus
Byt pozapodmiotowy (6,7) - intentio
Brak różnicy (3) - indifferentia
Byt przygodny (6,7) - contingens
Branie w znaczeniu (3) - suppositio
Byt przyjęty (3) - esse receptum
Branka (13) - captiva
Byt stosunkowy (3) - relativum
Brany niezależnie od czegokolwiek (6,7) -
absolutus Byt względny (3) - relativum

Bunt (13) - rebellio Byt złożony (6,7) - compositum

62
Bytować samoistnie (3) - subsistere Chętny (3) - volens

Bytowanie (3) - esse Chleby pokładne (13) - panes propositionis

Bytowość (6,7) - entitas Chleby przaśne (13) - panes azymi

Bytujący samoistnie (6,7) - subsistens Chłosta (13) - flagellatio

Byty przygodne (6,7) - contingentia Chwila (3) - instans

Byty ulegające rozkładowi (6,7) - Chwytam myślą (6,7) - apprehendo


corruptibilia
Chyba (3) - videtur

Ciało (6,7) - corpus

C Ciało duchowe (6,7) - corpus spirituale

Ciało naturalne (6,7) - corpus animale

Ciało połączone z duszą (6,7) - corpus


Całe (6,7) - totum
coniunctum
Całkowicie (6,7) - totaliter
Ciało powstałe na skutek krzyżowania się
Całkowitość (3) - integritas (6,7) - mixtum

Całkowity (6,7) - integralis Ciało powstałe z zespolenia się elementów


(6,7) - mixtum
Całopalenie (13) - holocaustum
Ciało psychiczne (6,7) - corpus animale
Całość (6,7) - totum
Ciąg (3,6,7) - continuum
Całość integralna będąca zespołem części
(6,7) - totum integrale Ciągły (3) - continuus

Całość jaką jest powszechnik (6,7) - totum Ciążenie (3) - ordo


universale Ciążenie (6,7) - inclinatio
Całość swych sił (6,7) - totum potentiale Ciąży (6,7) - inclinatur
Całość swych władz (6,7) - totum potentiale Cielesność (6,7) - corporeitas
Całościowość (6,7) - totalitas
Cielesny (6,7) - corporalis
Całościowy (6,7) - totalis Cielesny (6,7) - corporeus
Cały (6,7) - totus Cierpienie (6,7) - passio
Cecha (6,7) - conditio Cnota (3,6,7) - virtus
Cechy jednostkowe (6,7) - conditiones
Co innego (3) - aliud
individuales
Co może powstawać (6,7) - generabile
Chaos (3) - confusio

63
Co może poznawać umysłowo (6,7) - Czynnik stanowiący o rozdrobnieniu na
intellectivus poszczególne jednostki (6,7) - principium
singularitatis
Co nie idzie po zwykłej linii natury (6,7) -
praeter naturam Czynniki ujednostkowienia (3) - principia
individuantia
Co w nas budzi mniemanie (6,7) -
opinativum Czynność (3,6,7,13) - actio

Co zdarza się zwykle, ale nie zawsze (6,7) - Czynność (6,7) - actus
ut in pluribus
Czynność (6,7) - operatio
Coś niecoś (6,7) - aliqualiter
Czynność przechodnia (3) - actio transiens
Cudzołożnica (13) - adultera
Czynność przechodnia (6,7) - transiens actio
Cudzołóstwo (13) - adulterium
Czynność właściwa (6,7) - operatio propria
Cudzoziemcy (13) - extranei
Czynność właściwa (6,7) - propria operatio
Cudzoziemiec (13) - alienigena
Czynność wsobna (3) - actio immanens
Czas (3,6,7) - tempus
Czynność znamionująca (3) - actus notionalis
Czasownik strony biernej (3) - verbum
passivum Czynny (6,7) - activus

Czasownik strony czynnej (3) - verbum Czysta rzeczywistość (6,7) - actus purus
activum Ćwiczenie się (6,7) – exercitium
Czciciel (13) - colens

Cześć (13) - reverentia

Członek (6,7) - membrum

Człowieczeństwo (3,6,7) - humanitas


D
Człowiek (3,6,7) - homo Dane (3) - datio

Czuję (6,7) - percipio Dany przez naturę (6,7) - inditus

Czuję (6,7) - sentio Dar (3) - datum

Czynnik (3) - principium Dar (3) - donum

Czynnik aktywny (6,7) - activum Dar wieszczy (6,7) - vis sortis

Czynnik poruszający (6,7) - motivum Darmowa forma (6,7) - species gratuita

Czynnik stanowiący o jednostkowieniu (6,7) Darmowy (3,6,7) - gratuitus


- principium individuationis
Darowanie (13) - donatio
Czynnik stanowiący o rozdrobnieniu na
jednostki (6,7) - principium individuationis Darowizna (3) - donatio gratuita

64
Dawca (3) - dans Doradca (3) - consilians

Dech (6,7) - spiritus Doskonalę coś (6,7) - perficio

Deski ścienne namiotu (13) - tabula Doskonałość (3) - forma

Determinacja (6,7) - determinatio Doskonałość (3) - perfectio

Dlatego, że (6,7) - secundum quod Doskonałość (6,7) - perfectio

Dług (13) - debitum Doskonały (6,7) - perfectus

Dłużnik (13) - debitor Dosłowny (13) - literalis

Dobro (3,6,7) - bonum Dostojeństwo (3) - dignitas

Dobro partykularne (6,7) - bonum particulare Doświadczenie (6,7) - experientia

Dobro wspólne (6,7) - bonum commune Dotrzeć do (13) - applicare

Dobroć (3,6,7) - bonitas Dotyk (6,7) - tactus

Dobrowolny (3,6,7) - voluntarius Dowód (3) - ratio

Dobry (6,7) - bonus Dowód (6,7) - demonstratio

Dobyć (3) - producere Dowodzenie (3) - demonstratio

Dobyć rzeczywistość z możności (6,7) - Dowodzenie dedukcyjne (6,7) - demonstratio


extrahere actum de potentia deductionis

Dobyć słowo (3) - proferre verbum Doznawać (6,7) - pati

Dobyć z możności materii (6,7) - educere de Doznawanie (3,6,7) - passio


potentia materiae
Drogą odłączania (6,7) - dividendo
Dobycie (3) - prolatio
Druga rzeczywistość (6,7) - actus secundus
Dochodzenie do prawdy czy wiedzy drogą
samodzielnego poszukiwania (6,7) - via Drugorzędnie (6,7) - secundario
inquisitionis Drugorzędny (3) - secundarius
Dochodzenie do prawdy i wiedzy drogą Drugorzędowo (6,7) - secundario
osobistego odkrywania (6,7) - invenio
Duch (3,6,7) - spiritus
Dociekam (6,7) - inquiro
Duch (6,7) - mens
Dociekanie (3) - inquisitio
Duchowość (6,7) - intellectualitas
Dociekanie (6,7) - investigatio
Duchowy (3) - mentalis
Dodanie (6,7) - additio
Duchowy (6,7) - intellectualis
Dokonywać refleksji (6,7) - reflecto
Dusza (6,7) - anima
Dom (13) - domus

65
Dusza (6,7) - mens Działanie przyczynowe (3) - causalitas

Dusza (substancja, forma) odłączona (6,7) - Działy bytu (3) - genera


anima (substantia, forma) separata
Działy bytu (3,6,7) - praedicamenda
Dusza ciąży do połączenia z ciałem (6,7) -
unibilis corporis Dziecko nieślubne (13) - spurius

Dusza myśląca (6,7) - anima intellectiva Dziedzina pożądania (6,7) - appetitivum

Dusza odłączona od ciała (6,7) - anima Dziedziniec świątyni (13) - atrium


separata Dzielę (6,7) - divido
Dusza połączona z ciałem (6,7) - anima Dzielę coś wspólnie (6,7) - communico
coniuncta
Dzielić (3) - dividere
Dusza rozumna (6,7) - anima rationalis
Dzieła artyzmu (6,7) - artificalia
Dusza sama w sobie: w swej istocie (6,7) -
anima secundum seipsam Dzieła sztuki (6,7) - artificalia

Dusza umysłowa (6,7) - anima intellectiva Dzieło (3) - artificiatum

Dusza w całym swym jestestwie (6,7) - anima Dzieło (3) - factum


secundum se totam
Dzieło oddzielania (6,7) - opus distinctionis
Dusza wegetatywna (6,7) - anima vegetabilis
Dzieło stwarzania (6,7) - opus creationis
Dusza wegetatywna (6,7) - anima vegetativa
Dzieło wystroju (6,7) - opus ornatus
Dusza zmysłowa (6,7) - anima sensibilis
Dzierżawa (13) - locatio
Dusza zmysłowa (6,7) - anima sensitiva
Dzierźyciel (3) - continens
Dygnitarz (3) - persona
Dzięki (6,7) - per
Dyspensować (13) - dispensare

Działać na (6,7) - afficio

Działać na zmysł i wywoływać w nim


zmianę (6,7) - immutari

Działacz (3) - agens


E
Edykty senatu (13) - senatus consulta Efod
Działacz (3) - faciens (13) - supehumerale
Działacz dobrowolny (3) - agens voluntarius
liber

Działacz naturalny (3) - agens naturalis

Działanie (3) - actio

Działanie (6,7) - operatio

66
Forma wrodzona (6,7) - species connaturalis

F Forma wszczepiona przez naturę (6,7) -


species indita

Faktycznie (6,7) - secundum rem Forma wyrażająca (6,7) - species expressa

Fałsz (6,7) - falsitas Forma zmysłowa (6,7) - species sensibilis

Fałszywe świadectwo (13) - testimonium Formalnie (6,7) - formaliter


falsum Formy poznawcze wrodzone (6,7) - species
Fałszywy (6,7) - falsus connaturales

Fantazja (6,7) - phantasia

G
Figura (6,7) - figura

Filozofia przyrody (6,7) - philosophia


naturalis

Filozofia przyrody (6,7) - scientia naturalis Gatunek (3,6,7) - species

Filozofowie przyrody (6,7) - naturales Gatunkować (3) - specificare

Filozofowie przyrody (6,7) - philosophi Głos (3,6,7) - vox


naturales Forma (3) - forma
Głos rozumu (13) - dictamen rationis
Forma materialna (6,7) - forma materialis
Głowa (13) - princeps
Forma myślowa (3,6,7) - species intelligibilis
Gmatwanina prawna (13) - confusio legum
Forma oderwana (6,7) - species abstracta
Godność (3) - dignitas
Forma podstawowa (6,7) - forma substantialis
Golenie włosów (13) - rasio pilorum
Forma poznawcza (3) - species intelligibilis
Gotowe oceny (6,7) - existimationes naturales
Forma poznawcza (6,7) - species
Gotowość (6,7) - promptitudo
Forma przypadłościowa (6,7) - forma
accidentalis Granica (6,7) - terminus

Forma substancjalna (6,7) - forma Groźba (13) - comminatio


substantialis Gwałt (6,7) - coactio
Forma uzupełniająca (6,7) - forma Gwałt (6,7) - violentum
accidentalis

Forma wlana (6,7) - species influxa

Forma wlana (6,7) - species infusa

Forma wrażona (6,7) - species impressa

67
Informuję (6,7) - informo

H Inny (3) - alius

Instynkt (6,7) - instinctus


Hańba (13) - ignominia Integralny (6,7) - integralis
Harmonizowanie (3) - concomitantia Inteligencja (6,7) - inteligentia
Hispostaza (3) - hypostasis
Intencja (13) - intentio
Historyczny (13) - literalis Interpretacja (13) - interpretatio

Intuicja (3) - intuitus

I
Intuicja pierwszych zasad (6,7) - intellectus
principiorum

Intuicyjne pojęcie sedna (6,7) - simplex


intelligentia
Idea (6,7) - idea
Intuicyjne uchwycenie myślą rzeczy (6,7) -
Idea (6,7) - ratio
simplex apprehensio
Idea oddzielona (6,7) - idea separata
Istnieć (3,6,7) - esse
Idea odłączona (6,7) - idea separata Istnieć (6,7) - existere
Idzie za (6,7) - consequitur
Istnienie (6,7) - esse
Ilość (6,7) - quantitas
Istnienie (6,7) - existentia
Ilość ciągła (3) - quantitas continua Istnienie udzielone (6,7) - esse participatum
Ilość ciągła wewnętrzna (3) - quantitas Istota (3) - usia
intrinseca
Istota (3,6,7) - essentia
Ilość ciągła zewnętrzna (3) - quantitas
extrinseca Istota (13) - ratio

Ilość liczebna (3) - quantitas discreta Istota społeczna (6,7) - animal sociale

Ilość siły wartości (3) - quantitas virtutis Istota złożona z duszy i ciała (6,7) -
coniunctum
Ilość wymierna (3) - quantitas dimensiva
Istota złożona z formy i materii (6,7) -
Imię (3) - nomen
coniunctum
Imię własne (3) - nomem proprium Istotnie (3) - simpliciter
Imitacja (6,7) - imitatio
Istotnie (6,7) - essentialiter
Indywidualny (6,7) - indmdualis
Istotnie (6,7) - per se
Indywidualny (6,7) - indmduus
Istotnie (6,7) - simpliciter

68
Istotny (3,6,7) - essentialis Jedno przez przypadłość (6,7) - unum
accidentaliter
Istotowo (6,7) - essentialiter
Jednoczyć (6,7) - unire
Istotowy (3,6,7) - essentialis
Jednomyślność (3) - consonantia
Istoty żyjące (6,7) – viventia
Jednorodzony (3) - unigenitus

Jednostkowy (6,7) - individualis

J Jednostka (6,7) - individuum

Jednostka nieokreślona (3) - individuum


vagum
Jak jednostka (6,7) - individualiter
Jednostkowienie (6,7) - individuatio
Jak widać (3) - videtur
Jednostkowo (6,7) - individualiter
Jakąś częścią swojego jestestwa (6,7) -
secundum aliquid sui Jednostkowość (6,7) - individuari

Jakby (3) - quasi Jednostkowy (3) - idividualis

Jakiś (6,7) - aliquis Jednostkowy (3,6,7) - individuus

Jako pierwsze (6,7) - primo Jedność (3,6,7) - unitas

Jako przysposobienie (6,7) - habitualiter Jedność (6,7) - communicatio

Jako sprawność (6,7) - habitualiter Jedność istoty (3) - unitas essentiae

Jakość (3) - qualitas Jedność ładu (3) - unitas ordinis

Jakość cielesna (6,7) - qualitas corporea Jednoznaczność (3) - univocatio

Jakość elementarna (6,7) - qualitas Jedyny (3) - unicus


elementaris Jest gotów (6,7) - natus est
Jakość osłabiona (6,7) - qualitas remissa
Jest konieczne (6,7) - necesse est
Jakość postrzegalna (6,7) - qualitas sensibilis Jest odległy (6,7) - distat
Jakość skarlała (6,7) - qualitas remissa Jest poruszane (6,7) - movetur
Jakość wywołująca wrażenia w zmysłach Jest przypadłością (6,7) - accidit
(6,7) - qualitas passibilis
Jest w błędzie (6,7) - est falsus
Jakowyś (6,7) - aliquis
Jest w sprzeczności (6,7) - repugnat
Jałowica (13) - vitula
Jestem przekonany (6,7) - assentio
Jeden (3) - unus
Jestem świadom (6,7) - percipio
Jedno (3,6,7) - unum

69
Jestestwo (6,7) - substantia Konieczne samo przez się (3) - necessarium
per se
Jestestwo drugie (3) - substantia secunda
Koniecznik (6,7) - necessarium
Jestestwo duchowe (3) - substantia
intellectualis Konieczność (6,7) - necessitas

Jestestwo pierwsze (3) - hypostasis Konieczność naturalna i bezwzględna (6,7) -


necesse naturalis et absoluta
Jestestwo pierwsze (3) - substantia prima
Konieczność z celu (6,7) - necesse finis
Jestestwo poza materialne (3) - substantia
separata Konieczność z przymusu (6,7) - necesse
coactionis

Konieczny (6,7) - necessarius

K Konkret (3) - concretum

Konsekracja (13) - consecratio

Kaleczenie się (13) - incisura Korzeń (3) - radix

Kapuję (6,7) - apprehendo Kozioł (13) - hircus

Karność (13) - disciplina Kres (3,6,7) - terminus

Kadź z brązu (13) - labrum Krętackie myślenie (3) - sophisma

Kazirodztwo (13) - incestum Krnąbrność (13) - contumacia

Każdy (3) - omnis Krnąbrność (13) - protervia

Kierować (13) - ordinare Krnąbrny (13) - contumax

Kierunek (3) - ordo Królestwo (13) - regnum

Kilka (3) - plures Krwawa ofiara (13) - hostia

Kobieta (6,7) - mulier Krzyżowanie się (6,7) - mixtio

Kolejność (3) - ordo Kształt (3,6,7) - figura

Kolejność (3) - prius-posterius Kształtować (3) - conformare

Kolejność (6,7) - vicissitudo Kształtowanie (3) - conformatio

Kołowanie (3) - circumlocutio Kształtuję (6,7) - formo

Kompleksja (6,7) - complexio Kto może cierpieć (6,7) - passibilis

Konieczne przez coś innego (3) - necessarium Kto może doznawać (6,7) - passibilis
per aliud Kto może odbierać (6,7) - passibilis

Kupno (13) - emptio

70
Kuszenie (6,7) - tentatio Łącznik (6,7) - medium

Kwintesencja (6,7) - quinta essentia Łączność (6,7) - convenientia

Łączyć (6,7) - convenio

Łopatka (13) - armus

L Łopatka (13) – opatula

Laska (13) - virga

Lichwa (13) - usura

Liczba (3) - quantitas discreta


M
Liczba (6,7) - numerus Ma to do siebie (6,7) - natus est

Liczba bezwględna (3) - numerus absolutus Mający poznanie (6,7) - cognoscitivus

Liczba niezłoźona (3) - numerus simplex Majątek (13) - possesio

Liczba oderwana (3) - numerus abstractus Mały światek (6,7) - minor mundus

Liczebniki (3) - termini numerales Mam udział (6,7) - participio

List rozwodowy (13) - libellus repudii Mam udzielone (6,7) - participio

Logicy (3) - sophistae Masa (3) - mole

Lubować (3) - frui Masa (3) - quantitas molis

Lubowanie (3) - fruitio Masa (6,7) - quantitas

Ludzki (6,7) - humanus Maska (3) - prosopa

Materia (6,7) - materia

Ł Materia ilościowo oznaczona (6,7) - materia


quantitate signata

Materia ilościowo oznaczona (6,7) - materia


Łaska (6,7) - gratia signate quantitate
Łaska darmo dana (3) - gratia gratis data Materia jednostkowa (6,7) - materia
Łaska uświęcająca (3) - gratia gratis data individualis

Łaskawość (3) - benignitas Materia myślowa (6,7) - materia intelligibilis

Materia ogólnie brana (6,7) - materia


Łącząc (6,7) - componendo
communis
Łączenie (6,7) - compositio
Materia oznaczona przez ilość (6,7) - materia
Łączę (6,7) - compono signata quantitate

71
Materia postrzegalna (6,7) - materia Mierzący (13) - mensurans
sensibilis
Mierzony (13) - mensuratus
Materia tylko myślą uchwytna (6,7) -
materia intelligibilis Mieszanie się elementów (6,7) - mixtio

Materia w ogóle (6,7) - materia communis Mikrokosmos (6,7) - minor mundus

Materia wspólna (6,7) - materia communis Miłość (3) - amor

Materialnie (6,7) - materialiter Miłość (3) - caritas

Materialny (6,7) - materialis Miłośnik (3) - amans

Mądrość (3,6,7) - sapientia Miłowanie (3) - diiectio

Mądruję (6,7) - sapio Miłujący (3) - amans

Mąż (6,7) - mas Mniemanie (6,7) - opinio

Medium (6,7) - medium Mnożenie (6,7) - multiplicatio

Metodą rugowania (6,7) - per remotionem Moc (3) - potentia activa

Metodą rugowania (6,7) - remotio Moc (6,7) - virtus

Mężczyzna (6,7) - vir Moc do rodzenia (3) - potentia ad


generandum
Mgliście (6,7) - confusio
Moc do tchnienia (3) - potentia ad spirandum
Mgliście (6,7) - sub confusione
Moc rodzenia (3) - potentia generandi
Miano (3) - nomen
Moc tchnienia (3) - potentia spirandi
Miara (3,13) - mensura
Model (3,6,7) - exemplar
Miasta ucieczki (13) - urbes refugii
Moment (3) - instans
Mieć (6,7) - habere
Monarchia (13) - regnum
Mieć moc prawa (13) - habere vim legis
Morderstwo (13) - homicidium
Mieć się (6,7) - se habere ad
Mostek (13) - pectusculum
Mieć udziałowe (13) - participare
Motor (6,7) - motor
Mieć w udziale (13) - participare
Mowa (6,7) - locutio
Miejsce (3) - locus
Mowa (6,7) - oratio
Miejsce Najświętsze (13) - sancta sanctorum
Mowa wewnętrzna (6,7) - interior locutio
Miejsce Święte (13) - sancta
Mowa zewnętrzna (6,7) - exterior locutio
Mienie (13) - possesio
Możliwe (3) - possibile

72
Możliwość (6,7) - possibilitas Myśl w możności (do nabycia nowych form
poznawczych) (6,7) - intellectus in potentia
Można wnioskować (6,7) - haberi potest
Myśl w rzeczywistości (6,7) - intellectus in
Możność (3) - potentia actu
Możność (6,7) - facultas Myśl zaktualizowana (6,7) - intellectus in
Możność (6,7) - potentia actu

Myślą poznawać (3) - intelligere


Możność bierna (3,6,7) - potentia passiva
Myślą poznawalny (6,7) - intelligibilis
Możność czynna (3,6,7) - potentia activa
Myślący (3,6,7) - intelligens
Możnościowy (6,7) - possibilis

Móc (3) - posse Myślący (3,6,7) - intellectualis

Myśleć (3) - intelligere


Mózg (6,7) - cerebrum
Myślenie (3,6,7) - intelligentia
Mroczność (6,7) - obscuritas

Mroki (6,7) - obscuritas Myślenie (6,7) - cogitatio

Myślenie proste (6,7) - simplex intelligentia


Myli się (6,7) - est falsus
Myślę (6,7) - intelligo
Myśl (3) - intellectum
Myśliciel (3,6,7) - intelligens
Myśl (3,6,7) - intellectus

Myśl (6,7) - mens Myślowy (6,7) - intellectualis

Myślowy (6,7) – intelligibilis


Myśl bierna (6,7) - intellectus passmis

Myśl czynna (6,7) - intellectus agens

N
Myśl możnościowa (6,7) - intellectus
possibilis

Myśl pracująca (6,7) - intellectus adeptus

Myśl praktyczna (6,7) - intellectus practicus Na dalszym planie (3) - in obliquo

Myśl przechodzi z możności w rzeczywistość Na drugim planie (6,7) - secundario


(6,7) - intellectus procedit de potentia in actum
Na pierwszym miejscu (6,7) - primo
Myśl spekulatywna (6,7) - intellectus
Na pierwszym planie (3) - in recto
speculativus
Na pierwszym planie (6,7) - primo
Myśl urzeczywistniona (6,7) - intellectus
adeptus Na raz (6,7) - simul
Myśl urzeczywistniona (6,7) - intellectus in Na równi (6,7) - aequaliter
actu
Na sposób przystosowania (6,7) - dispositive
Myśl usprawniona (6,7) - intellectus in habitu

73
Nabyć mocy prawa (13) - obtinere vim legis Narzędzie (3,6,7) - instrumentum

Nabyta forma poznawcza (6,7) - species Nasienie (6,7) - semen


acquisita
Następowanie (6,7) - vicissitudo
Nacinanie (13) - incisura
Następstwo (3) - succesio
Naczelnik (13) - princeps
Naśladowanie (6,7) - imitatio
Naczynia świątyni (13) - vasa
Naśladownictwo (6,7) - imitatio
Nadaję formę (6,7) - informo
Natężenie łaski (3) - intensio gratiae
Naddatek (6,7) - superadditio
Natura (6,7) - patrz Porządek
Najemnicy (13) - mercenarii
Natura wspólna (3) - natura communis
Najpierw-potem (3,6,7) - prius-posterius
Naturalna forma poznawcza (6,7) - species
Nakaz (6,7) - imperium naturalis

Nakazuję ruch (6,7) - impero motum Naturalna samoocena (6,7) - iudicatorum


naturale
Należę z kimś do czegoś jednego (6,7) -
communico Naturalna zdolność, sprawność pojmowania
pierwszych zasad (6,7) - intellectus
Należny (13) - debitus principiorum
Należycie myślący (13) - rectus Naturalne dane (6,7) - data naturalia
Należycie postępujący (13) - rectus Naturalne oceny (6,7) - existimationes
naturales
Należycie sądzący (13) - rectus
Naturalny trybunał (6,7) - iudicatorium
Należycie ustawiony (6,7,13) - rectus
naturale
Należyte ustawienie (6,7) - rectitudo
Nauczanie (6,7) - instructio
Namiot spotkania (13) - tabernaculum
Nauka o sprawach moralnych (6,7) - scientia
Namysł (13) - consilium moralis

Napawać (6,7) - afficio Nauki przyrodnicze (6,7) - scientiae naturales

Napomykać (3) - connotare Nawyk (13) - assuetudo

Narodzenie (3) - nativitas Nazwa (3,6,7) - nomen

Narodzony (3) - natus Nazwa bezwględna (3) - absolutum

Naród (13) - gens Nazwa bezwględna (3) - nomen absolutum

Narząd (6,7) - organum Nazwa istotowa (3) - nomem essentiale

Narzędny (3) - instrumentalis Nazwa nieodnośna (3) - absolutum

74
Nazwa nieodnośna (3) - nomen absolutum Niedoszły (6,7) - accasionatus

Nazwa odnośna (3) - nomen relativum Niedoszły (6,7) - deficiens

Nazwa przymiotnikowa (3) - nomen Niegodziwy (13) - iniquus


adiectivum
Nieistotnie (6,7) - accidentaliter
Nazwa rzeczownikowa (3) - nomem
substantivum Nieistotny (6,7) - accidentalis

Nazwa stosunkowa (3) - nomen relativum Niejako (3) - quasi

Nazwa względna (3) - nomen relativum Niematerialność (3,6,7) - immaterialitas

Nazwa zbiorowa (3) - nomen collectivum Niematerialny (6,7) - immaterialis

Nazwy odnośne (3) - relativa Nienarodzoność (3) - innascibilitas

Nazwy stosunkowe (3) - relativa Nieoddzielny (6,7) - inseparabilis

Nazwy względne (3) - relativa Nieodnośnie (3) - absolute

Nazywam (6,7) - denomino Nieokreślony (3) - indeterminatus

Nic (6,7) - nihii Nieomal (3) - quasi

Nic nie przeszkadza (6,7) - nihii prohibet Nieomylność (6,7) - infallibilitas

Nic nie stoi na przeszkodzie (6,7) - nihii Niepochodny (3) - improcessibilis


prohibet Niepodobieństwo (3) - dissimilitudo
Nic nie wadzi (6,7) - nihii prohibet Niepodobny (3) - anomoios
Nicość (6,7) - nihilum Niepodzielne (6,7) - indivisibile
Nie zakładając niczego wpierw istniejącego Niepodzielność (6,7) - indivisibilitas
(6,7) - praesupposito nullo
Niepodzielny (3) - indivisibilis
Niecierpiętliwość (6,7) - impassibilitas
Niepodzielony (3) - indistinctus
Niecierpiętliwy (6,7) - impassibilis
Niepodzielony (3,6,7) - indivisus
Niedociągający (6,7) - deficiens
Nieprawidłowość (13) - irregularitas
Niedociągnięcie (6,7) - defectus
Nieprzekazywalny (3) - incommunicabilis
Niedokładnie (6,7) - confusio
Nieprzytomni (6,7) - lethargici
Niedokładnie (6,7) - sub confusione
Nierozumny (6,7) - irrationalis
Niedola potępionych (13) - miseria
Nierówność (3) - disparitas
Niedomagający (6,7) - deficiens
Nierządnica (13) - meretrix
Niedomoga (6,7) - defectus
Nieskazitelność (6,7) - integritas

75
Nieskażoność (6,7) - integritas Niezłożony (3) - simplex

Nieskończone (6,7) - infinitum Niezłożony (6,7) - simplex

Nieskończoność (6,7) - infinitas Niezmierzony (3) - immensus

Nieskończony (6,7) - infinitus Nieznajomość (6,7,13) - ignorantia

Niesłuszny (13) - iniquus Niezniszczalność (6,7) - incorruptibilitas

Niesprawiedliwy (13) - iniquus Niezniszczalny (6,7) - incorruptibilis

Niestworzony (3) - increatus Niezniszczoność (6,7) - incorruptio

Nieśmiertelność (6,7) - immortalitas Niezrodzony (3) - ingenitus Nikt (3) - nemo

Nieśmiertelny (6,7) - immortalis Niszczeję (6,7) - corrumpo

Nieudowadnialny (6,7) - indemonstrabilis Nitka karmazynu (13) - filum coccineum

Niewiedza (6,7) - nescientia Norma (13) - reguła

Niewłaściwe (6,7) - improprie Nowatorstwo (3) - noyitas

Niewola (13) - servitus Nowe stwarzanie (6,7) - recreatio

Niewolnica (13) - ancilla Nowość (3) - novitas

Niewolnik (13) - servus Nowy czyn (3) - actus novus

Niewprost (6,7) - indirecte Nowy zakon (3) - lex nova

Niewydarzony (6,7) - accasionatus

Niewyodrębniony (3) - indistinctus

Niezależnie od czegokolwiek (6,7) - absolute

Niezawodność (6,7) - infallibilitas


O
Obarczenia jednostkowe (6,7) - conditiones
Niezdolność do cierpienia (6,7) -
individuales
impassibilitas
Obarczenie (6,7) - conditio
Niezdolność do odbierania (6,7) -
impassibilitas Obarczenie jednostkowe (6,7) - conditiones
individuales
Niezdolność doznawania (6,7) - impassibilitas
Obarczenie materii (6,7) - conditiones
Niezdolny do doznawania (6,7) - impassibilis
materiae
Niezdolny do odbierania (6,7) - impassibilis
Obciążenia jednostkowe (6,7) - conditiones
Niezłożenie (6,7) - simpliciter individuales

Niezłożoność (3,6,7) - simplicitas Obciążenie (6,7) - conditio

76
Obciążenie jednostkowe (6,7) - conditiones Odcisk (6,7) - impressio
individuales
Odczucie (3) - affectio
Obciążenie materii (6,7) - conditiones
materiae Odczucie (6,7) - passio

Obcokrajowiec (13) - alienigena Odczuwać (6,7) - afficio

Obcowanie (13) - conversatio Odczuwam (6,7) - percipio

Obcy (13) - extranei Oddziaływanie (6,7) - impressio

Obcy (3) - alienus Oddzielać (3) - separare

Obejmuję (6,7) - comprehendo Oddzielanie (6,7) - divisio

Obiaty (13) - oblationes Oddzielenie (3) - separatio

Obietnica (13) - promissio Oddzielić się dający (3) - separatus

Objęcie (6,7) - comprehensio Oddzielony (3,6,7) - separatus

Obłąkani (6,7) - phrenetici Odejście od zmysłów (6,7) - alienatio a


sensibus
Obowiązywanie prawa (13) - obligatio
Oderwalnik (3) - abstractum
Obraz (13) - figura
Oderwanie (3) - abstrarctio
Obraz (3,6,7) - imago
Oderwany (6,7) - abstractus
Obraz (6,7) - idolum
Odkrywanie prawdy drogą osobistego
Obrazowo (3,13) - figurative dochodzenia (6,7) - inwenio

Obrzędowość (13) - caeremonialia Odkrywanie prawdy drogą osobistego


dochodzenia (6,7) - inveniendo
Obrzędy (13) - caeremoniae
Odkrywanie prawdy drogą osobistego
Obrzędy religijne (13) - ritus dochodzenia (6,7) - inventio
Obsługa świątyni (13) - ministri Odkrywanie prawdy drogą osobistego
dochodzenia (6,7) - via inventionis
Oburzenie (13) - scandalum

Obyczaj (13) - mos Odległość (6,7) - distantia

Odległość co do czasu (6,7) - distantia


Obywatel (13) - civis
temporalis
Oczyszczenia (13) - purificationes
Odległość co do miejsca (6,7) - distantia
Odchody (13) - egestiones localis

Odchodzi od cielesnych zmysłów (6,7) - Odłączać (3) - separare


retrahitura corporeis sensibus
Odłączam (6,7) - divido
Odcisk (3,6,7) - impressio

77
Odłączanie (6,7) - divisio Odsetki (13) - usura

Odłączenie (3) - separatio Odwet (13) - talio

Odłączony (6,7) - separatus Odwzajemnienie (3) - retributio

Odmienność (3) - dissimilitudo Odwzorowany (6,7) - expressus

Odmienny (3) - alienus Odżywianie (6,7) - nutritio

Odnoga świecznika (13) - calamus candelabri Ofiara (13) - sacrificium

Odnośność (3) - respectus Ofiara biesiadna (13) - hostia pacifica

Odnowa (6,7) - renovatio Ofiara krwawa (13) - hostia

Odnowa przez łaskę (3) - innovatio per Ofiara pojednania (13) - hostia
gratiam reconciliationis

Odosobnienie (3) - solitudo Ofiara za grzech (13) - hostia pro peccato

Odosobniony (3) - solitarius Ofiarnik (13) - offerens

Odpowiadać (3) - convenire Ofiarować (13) - sacrificare

Odpowiadający (6,7) - conveniens Ofiarujący (13) - offerens

Odpowiadam (6,7) - convenio Ogarniam (6,7) - comprehendo

Odpowiedni (6,7) - conveniens Ogląd (3) - intuitus

Odpowiednik (3) - correlativum Ogłoszenie prawa (13) - promulgatio

Odpowiednio do (6,7) - secundum Ogniwo pośrednie (6,7) - medium

Odpowiedniość (6,7) - convenienta Ogólnie (6,7) - in communi

Odrębność (3,6,7) - distinctio Ogólność (6,7) - universalitas

Odrębność myślowa (pojęciowa) (3) - Ograniczenie (6,7) - determinatio


distinctio secundum rationem
Ograniczony (6,7) - determinatus
Odrębność rzeczowa (3) - distinctio
secundum rem Ojciec (3) - pater

Odrębny (3) - distinctus Ojcostwo (3) - paternalitas

Odrodzenie duchowe (3) - regeneratio Okaleczenie (13) - multiiatio


spiritualis Określam (6,7) - definio
Odrywam (6,7) - abstraho Określam (6,7) - denomino
Odrywanie (6,7) - abstarctio Określenie (3,6,7,13) - definitio
Odrzucenie żony (13) - repudium Określenie (3) - decursus

78
Określenie (6,7) - determinatio Osoba (3,6,7) - persona

Określony (3,6,7) - determinatus Osobistość (3) - persona

Okrycie z koziej sierści (13) - pełłeś ciiicina Osobnik (3) - suppositum

Ołtarz całopalenia (13) - altare Osobno (3) - singulariter


holocaustorum
Osobność (3) - singularitas
Ołtarz kadzenia (13) - altare thymiamatis
Osobowość (3) - personalitas
Omyłka (6,7) - falsitas
Oświecać (6,7) - ilumino
Opatrzność (13) - providentia
Oświecenie (3,6,7) - illuminatio
Opinia (6,7) - opinio
Otrzymać (3) - recipere
Opisywanie (3) - circumlocutio
Owoc myśli (3) - intellectum
Orzeczenia nadrzędne (6,7) - transcendentia
Oznaczać (3) - significare
Orzeczenia sędziów (13) - sententialia
Oznaczam (6,7) - significo
Orzeczenia znawców prawa (13) - responsa
prudentum Oznaki najwyższej czci (3) - adoratio latriae

Orzeczenie (3) - praedicatum Oznaki najwyższej czci (3) - latria

Orzecznik logiczny (3) - intentio Ożywione (6,7) – animatum

Orzecznik! nadrzędne (3) - transcendentalia

P
Orzekam (6,7) - praedico

Orzekanie (6,7) - praedicatio

Orzekanie przypadłościowe (3) - praedicatio


accidentalis Pamięć (6,7) - memoria

Orzekanie tożsamościowe (3) - praedicatio Panowanie (3,6,7) - dominium


identitatis
Państwo (13) - civitas
Osadnik (13) - colonus
Parcie (6,7) - inclinatio
Osąd (6,7) - aestimativa
Partykularne uwarunkowania (6,7) -
Osąd rozumowy (6,7) - cogitativa particulares conditiones

Osiągnięcia umysłu w poznawaniu rzeczy Pasować do (6,7) - convenio


materialnych (6,7) - intellecta speculata
Pektorał (13) - rationale
Osiągnięcia umysłu w poznawaniu rzeczy
materialnych (6,7) - intelligibilia speculata Pełny kres (3) - complementum

Osnowa w tkaninie (13) - stamen Per excessum (6,7) - metodą uznania


nadwyźszości i przewodnictwa

79
Pewniki (13) - dignitates Pierwsze uchwycenie przez myśl rzeczy (6,7)
- simplex intelligentia
Pewność (6,7) - certitudo
Pierwsze uchwycenie rzeczy (6,7) -
Pewny (6,7) - certus apprehensio
Pięcioistny (3) - quinus Pierwsze zetknięcie się umysłu z rzeczą (6,7)
Pięć orzeczeń (6,7) - quinque universalia - apprehensio

Pierwsze-wtóre (6,7) - prior-posterior


Pięćdziesiątnica (13) - pentecostes
Pierwsze-wtóre (3) - prius-posterius
Piękno (3) - species
Pierwszeństwo (3,6,7) - prioritas
Pierwej (3) - per prius

Pierwiastek (3) - principium Pierwszorzędny (3) - primarius

Pierwszy w zamierzeniu (6,7) - prior


Pierwiastek będący pierwszym wsobnym
początkiem życia (6,7) - primum principium intentione
vitae Plebiscyt (13) - plebiscita
Pierwiastek umysłowy (6,7) - intellectivum Płodność (3) - fecunditas
Pierwiastek umysłowy (6,7) - intellectuale Płody rolne (13) - noscentia de terra
Pierwiastek umysłowy (6,7) - principium Płyta (13) - tabula
intellectivum
Po linii czego (6,7) - secundum
Pierwiastek wewnętrzny (6,7) - principium
Po prostu (3) - simpliciter
Pierwiastek zmysłowy (6,7) - sensitivum
Pobicie (13) - percussura
Pierwiastki jednostkowe (6,7) - principia
individualia Pobrać (3) - accipere

Pierwiastki ujednostkowienia (3) - principia Pochodzę (6,7) - procedo


individuantia
Pochodzenie (3,6,7) - processio
Pierworodny (3,6,7) - primogenitus
Pochodzenie myślowe (3) - processio
Pierwotnie (3) - per prius intelligibilis

Pierwsza rzeczywistość (6,7) - actus primus Pochód (6,7) - processus

Pierwsze ożywione (6,7) - primum animatum Pochybny (6,7) - deficiens

Pierwsze pojęcia myśli (6,7) - prima Początek (3,6,7,13) - principium


intelligibilia
Początkobiorca (3,6,7) - principatum
Pierwsze poznawcze zetknięcie się myśli z
rzeczą (6,7) - simplex intelligentia Początkodawca (3) - auctor

Pierwsze uchwycenie myślą rzeczy (6,7) - Początkodawca (3,6,7) - principium


simplex apprehensio Początkodawstwo (3) - auctoritas

80
Poczęcie (3) - conceptio Podpadający pod myśl (6,7) - intelligibilis

Poczęcie (3) - conceptus Podstawa (6,7) - ratio

Pod jakimś względem (6,7) - secundum quid Podział (3,6,7) - divisio

Pod względem (6,7) - secundum Podzielne (6,7) - divisibile

Podarunek (3) - munus Podzielny (3,6,7) - divisibilis

Podatność (6,7,13) - aptitudo Podzielony (3,6,7) - divisus

Podejrzenie żony o cudzołóstwo (13) - Poganie (13) - gentes


zelotypia
Poganie (13) - gentiies
Podleganie (6,7) - subiectio
Pojedyncza substancjalna jednostka (6,7) -
Podleganie domowe lub obywatelskie (6,7) - singulare
subiectio oeconomica vel civilis
Pojedyńczość (3) - singularitas
Podleganie niewolnicze (6,7) - subiectio
servuis Pojedynczy (3) - singularis

Podległość (3) - subiectio Pojemność (6,7) - capacitas

Podłoże (3,6,7) - suppositum Pojemny (6,7) - capax

Podmiot (6,7) - subiectum Pojęcia (6,7) - contraria

Podmiot chcący (3) - volens Pojęcie (3) - conceptio

Podmuch (3) - flatus Pojęcie (3) - conceptus

Podmuch (3) - spiritus Pojęcie (3) - ratio

Podobieństwo (6,7) - similitudo Pojęcie (6,7) - apprehensio

Podobieństwo gatunkowe (3) - similitudo Pojęcie (6,7) - apprehensium


secundum speciem Pojęcie (6,7) - comprehensio
Podobieństwo rodzajowe (3) - similitudo Pojęcie (6,7) - conceptio
secundum genus
Pojętność (6,7) - intellectus principiorum
Podobizna (6,7) - idolum
Pojmowanie (6,7) - acceptio
Podobizna (6,7) - similitudo
Pojmowanie (6,7) - intellectus principiorum
Podobne (6,7) - simile
Pojmuję (6,7) - accipi
Podobny (3) - homoios
Pojmuję (6,7) - apprehendo
Podobny (3) - homoiusios
Pojmuję (6,7) - comprehendo
Podobny (6,7) - similis
Pojmuję (6,7) - intelligo
Podpadać pod (6,7) - cadere sub

81
Pokrewieństwo (6,7) - propinquitas Porządek (3,6,7) - ordo

Pokrycie z koziej sierści (13) - saga ciiicina Porządek natury (6,7) - ordo naturae

Pole działania (6,7) - operabile Porządek natury według kolejności


powstawania i następowania w czasie (6,7) -
Polecenia (13) - directiones ordo naturae secundum viam generationis et
Polecenia (13) - mandata temporis

Porządek rzeczy we wszechświecie (6,7) -


Polowanie na zwierzynę (6,7) - venatio
ordo rerum
sylvestrium

Połączenie (6,7) - compositio Porządek ustalony przez naturę (3) - ordo


naturae
Połączenie (6,7) - unio
Porządek ustalony przez rozum (3) - ordo
Połączenie istniejące w rzeczach (6,7) - rationis
compositio rei
Porządek ustalony przez wywód (3) - ordo
Połączenie jakiego dokonuje myśl (6,7) - originis
compositio intellectus
Porządek według doskonałości czyli
Położenie (3) - situs zamierzenia natury (6,7) - ordo naturae
secundum viam perfectionis sive intentionis
Położenie (6,7) - conditio naturae
Pomnożenie (6,7) - multiplicatio Porządkować (3) - ordinare
Pomysł (6,7) - conceptio Porządkuję (6,7) - ordinor
Pomysł (6,7,13) - ratio Posiadłość (13) - possesio
Pomysł w umyśle (3) - ratio idealis Posłanie (3) - missio
Pomysły wieczne (6,7) - rationes aeternae Posłaniec (3) - missus
Poniekąd (3) - quasi Posłannictwo (3) - missio
Poniekąd (6,7) - quodammodo Posłannictwo niewidzialne (3) - missio
invisibilis
Poprawność (13) - rectitudo
Posłannictwo w czasie (3) - missio temporalis
Poprawny (13) - rectus
Posłannictwo widzialne (3) - missio visibilis
Poprzez (6,7) - per
Posłannictwo wieczne (3) - missio aeterna
Porównanie (3,6,7) - comparatio
Posłany (3) - missus
Porusza się (6,7) - movetur
Posługa (6,7) - ministerium
Poruszam (6,7) - moveo
Posługa aniołów (3) - ministerium angelorum
Poruszenie (6,7) - motio
Posługiwać się (6,7) - utor
Poruszyciel (6,7) - motor

82
Posługiwać się czymś (3) - uti Pouczenie (3) - instructio

Posługiwanie się (6,7) - conversio Powaga naukowa (3) - auctoritas

Postać (3) - forma Powielać (3) - multiplicare

Postać (3) - species Powielanie (6,7) - multiplicatio

Postać poznawcza (3) - intentio Powiew (3) - flatus

Postać poznawcza rzeczy (6,7) - intentio Powinność (13) - debitum

Postęp (6,7) - profectus Powinny (13) - debitus

Postępowanie (13) - actio Powinowactwo (6,7) - convenienta

Postępowanie (6,7) - operatio Powołać do bytu (3) - producere

Postępowanie ludzkie (13) - actus humanus Powołać do bytu (6,7) - producere in esse

Postępuję w czymś (6,7) - proficie Powód (3,6,7,13) - ratio

Postrzegalne przez przypadłość (6,7) - Powstawać (6,7) - generari


sensibilia per accidens
Powstawanie (3,6,7) - generatio
Postrzegalny (6,7) - sensibilis
Powszechnie (6,7) - communiter
Postrzegam (6,7) - sentio
Powszechnik (3,6,7) - universale
Posyłacz (3) - mitens
Powszechność (6,7) - communitas
Posyłający (3) - mitens
Powszechność (6,7) - universalitas
Poszczególnik (3) - particulare
Powzięcie (6,7) - intentio
Poszczególnik (3) - singulare
Pozanaturalne (6,7) - praeternaturalia
Poszczególny (3) - singularis
Pozbawienie (3) - privatio
Poszczegół (3,6,7) - particulare
Poznający (6,7) - cognoscens
Poszczegół (6,7) - singulare
Poznaje (3) - est cognoscitivum
Poszczegółowość (6,7) - singularitas
Poznaję (6,7) - cognosco
Poszukiwanie (3) - inquisitio
Poznaję myślowo (6,7) - intelligo
Poszukuję (6,7) - inquiro
Poznaję umysłowo (6,7) - intelligo
Pośledni (3) - posterior
Poznanie (3,6,7) - cognitio
Pośrednictwo (6,7) - medium
Poznanie (3) - notitia
Potęga (3) - potentia activa
Poznanie bez wyodrębnień (6,7) - cognitio
Potrójny (3) - triplex indistincta

83
Poznanie bez wyszczególnień (6,7) - cognitio Poznanie zamglone (6,7) - cognitio confusa
indistincta
Poznanie zamglone (6,7) - cognitio sub
Poznanie dokładne (6,7) - cognitio confusione
determinata
Poznanie zmysłowe (6,7) - cognitio sensitiva
Poznanie doświadczalne (6,7) - cognitio
experimentalis Poznawać (6,7) - considero

Poznanie eksperymentalne (6,7) - cognitio Poznawalność (6,7) - cognoscibilitas


experimentalis Poznawalność umysłowa rzeczy (6,7) -
Poznanie niesprecyzowane (6,7) - cognitio intelligibilitas
indistincta Poznawalny (6,7) - cognoscibilis
Poznanie ogólnikowe (6,7) - cognitio confusa Poznawanie (6,7) - cognitio
Poznanie ogólnikowe (6,7) - cognitio sub Poznawca (6,7) - cognoscens
confusione
Poznawczy (6,7) - cognoscitivus
Poznanie określone (6,7) - cognitio
determinata Pozostawanie (3) - permanentia

Poznanie umysłowe (6,7) - cognitio Pożądający (6,7) - appetens


intellectiva
Pożądalny (6,7) - appetibilis
Poznanie we mgle (6,7) - cognitio confusa
Pożądam (6,7) - appeto
Poznanie we mgle (6,7) - cognitio sub
confusione Pożądam (6,7) - concupisco

Poznanie wyodrębniające (6,7) - cognitio Pożądanie (6,7) - appetitivum


distincta
Pożądanie (6,7) - appetitus
Poznanie wyraźne (6,7) - cognitio determinata
Pożądanie gniewliwe (6,7) - appetitus
Poznanie wyszczególniające (6,7) - cognitio irascibilis
distincta
Pożądanie idące za formą naturalną (6,7) -
Poznanie z doświadczenia (3) - cognitio appetitus naturalis
experimentalis
Pożądanie idące za poznaniem (6,7) -
Poznanie z przeżyciem (3) - perceptio appetitus animalis

Poznanie zacierające różnice (6,7) - cognitio Pożądanie naturalne (6,7) - appetitus


confusa naturalis

Poznanie zacierające różnice (6,7) - cognitio Pożądanie pożądliwe (6,7) - appetitus


sub confusione concupiscibilis

Poznanie zamazane (6,7) - cognitio confusa Pożądanie umysłowe (6,7) - appetitus


intellectivus
Poznanie zamazane (6,7) - cognitio sub
confusione

84
Pożądanie zmysłowe (6,7) - appetitus Prostość (13) - rectitudo
sensitivus
Prosty (6,7) - simplex
Pożądanie zmysłowe (6,7) - appetitus
sensualis Prosty wzrost (6,7) - statura recta

Pożądanie zmysłowe (6,7) - appetitus Prowadzenie do celu (13) - ordo ad finem


sensualitas Prze (6,7) - inclinatur
Pożądawca (6,7) - appetens Przebieg (6,7) - processus
Pożądawczy (6,7) - appetitivus Przebłagalnia (13) - propitiatorium
Pożądliwość (6,7) - concupiscentia Przebłaganie (13) - expiatio
Pożyczka (13) - mutuum Przebywanie (3) - inhabitatio
Późniejszy (3) - posterior Przechodzień (13) - peregrinus
Pragnę (6,7) - desidero Przechowanie (6,7) - conservatio
Praktyka (13) - ars Przecistawność względna (3) - oppositio
Prasumienie (6,7,13) - synderesis relativa

Prawda (6,7) - veritas Przeciwieństwo (6,7) - contrarietas

Prawdziwe (6,7) - verum Przeciwny (6,7) - contrarius

Prawdziwość (6,7) - veritas Przeciwstawniki (3) - opposita

Prawidło (13) - reguła Przeciwstawność (3,6,7) - oppositio

Prawo (13) - ius Przeciwstawność odnośna (3) - oppositio


relativa
Prawo (13) - lex
Przeciwstawność stosunkowa (3) - oppositio
Prawo narodów (13) - ius gentium relativa

Prawo obywatelskie (13) - ius civile Przeciwstawny (6,7) - oppositus

Prawo oparte na edykcie senatu (13) - Przeczenie (3) - negatio


honorarium
Przede wszystkim (3) - per prius
Prawo pretorskie (13) - ius praetorium
Przedistnieć (6,7) - praepraeexistere
Prawodawca (13) - legislator
Przedmiot (6,7) - obiectum
Prawość (6,7) - rectitudo
Przedmiot chcenia (3) - volitum
Prawy (6,7) - rectus
Przedmiot dostosowany (6,7) - obiectum
Prawzór (6,7,13) – exemplar adaequatum proportionatum

Proporcja nierówności (3) - proportio Przedmiot miłowany (3) - amatum


inaequalitatis

85
Przedmiot myśli (6,7) - intelligibile Przemieniając (6,7) - transmutando

Przedmiot proporcjonalny (6,7) - obiectum Przemyślenie (6,7) - excogitatio


adaequatum proportionatum Przedmiot
przypadłościowy (6,7) - obiectum sensus per Przeniesienie (3) - decursus
accidens Przenoszę dziedzicznie (6,7) - traduco
Przedmiot przyzwolony (3) - appropriatum Przenośnie (3) - metaforice
Przedmiot uboczny (6,7) - obiectum sensus Przepaść dzieląca (6,7) - distantia
per accidens
Przepisy obrzędowe (13) - caeremonialia
Przedmiot wiedzy (6,7) - scibile
Przepisy obrzędowe i sądownicze starego
Przedmiot właściwy (6,7) - obiectum prawa (13) - legalia
intellectus proprium
Przepisy porządkowe (13) - iudicialia
Przedmiot właściwy (6,7) - obiectum sensus
proprium Przepisy sądownicze (13) - iudicialia

Przedmiot wspólny (6,7) - obiectum sensus Przepisy starego prawa (13) - legalia
commune
Przepisy ustrojowe (13) - iudicialia
Przedstawiać (3) - repraesentare
Przesłanka (13) - enunciatio
Przedstawiam (6,7) - repraesento
Przesłanka (6,7,13) - propositio
Przedstawienie (6,7) - repraesentatio
Przestrzeganie określonych praktyk (13) -
Przejście (3) - mutatio observantiae

Przejście (3) - transitus Przestrzeganie określonych praktyk (13) -


observationes
Przejście z możności do rzeczywistości (3) -
exitus de potentia od actum Przestrzeganie prawa (13) - observantia

Przekabacenie (13) - seductio Przestrzeganie przykazań (13) - observantia

Przekaz (3) - communicatio Przeświadczenie (6,7) - assensus

Przekazuję (6,7) - communico Przetwarzając (6,7) - transmutando

Przekazuję dziedzicznie (6,7) - traduco Przewód (3) - processus

Przekazywać (3) - communicare Przez (6,7) - per

Przekazywalny (3) - communicabilis Przez przypadłość (6,7) - accidentaliter

Przekazywanie (3) - communicatio Przeznaczenie (3) - terminus

Przekonanie (6,7) - assensus Przy tych samych okolicznościach (13) -


ceteris paribus
Przekupny głos (13) - venale suffragium
Przybranie (3,13) - adoptio
Przemiana (3,6,7) - transmutatio

86
Przybrany za syna (3) - adoptivus Przygodność (6,7) - contingentia

Przybysz (13) - advena Przyjąć (3) - recipere

Przybytek (13) - tabernaculum Przyjęcie poznawcze (6,7) - acceptio

Przyczepiony (3) - affixus Przyjęty poznawczo (6,7) - acceptus

Przyczyna (3,6,7) - causa Przyjmuję (6,7) - recipio

Przyczyna celowa (6,7) - causa finalis Przyjmuję poznawczo (6,7) - accipi

Przyczyna dalsza (6,7) - causa remota Przykazać (13) - praecipere

Przyczyna działająca (6,7) - causa agens Przykazania moralne (13) - praecceptia


moralia
Przyczyna formalna (6,7) - causa formalis
Przykazania nakazujące (13) - praecceptia
Przyczyna istotna (6,7) - causa per se affirmativa
Przyczyna materialna (6,7) - causa materialis Przykazania obrzędowe (13) - praeceptia
Przyczyna nieistotna (6,7) - causa per caeremonialia
accidens Przykazania porządkowe (13) - praeceptia
iudicalia
Przyczyna partykularna (6,7) - causa
particularis Przykazania przeczące (13) - praeceptia
negativa
Przyczyna powszechna (6,7) - causa
universalis Przykazania sądownicze (13) - praeceptia
iudicalia
Przyczyna przypadłościowa(6,7) - causa per
accidens Przykazania twierdzące (13) - praeceptia
affirmativa
Przyczyna sprawcza (6,7) - causa efficiens
Przykazania ustrojowe (13) - praeceptia
Przyczyna sprawcza (6,7) - efficiens
iudicalia
Przyczyna uboczna (6,7) - causa per accidens
Przykazania zakazujące (13) - praeceptia
Przyczyna właściwa (6,7) - causa propria negativa

Przyczyna własna (6,7) - causa propria Przykazanie (13) - praeceptum

Przyczyna zasadnicza (6,7) - causa per se Przykładać (13) - applicare

Przyczynowość (3,6,7) - causalitas Przykucie do jednego (6,7) - determinatio

Przyczynowy (6,7) - causalis Przykuty do jednego (6,7) - determinatus

Przydany z natury (6,7) - inditus Przyłączyć (3) - adiungere

Przydarza się (6,7) - accidit Przymiot istotowy (3) - atributum essentiale

Przygodnik (6,7) - contingens Przymiotować (3) - atributere

87
Przymus (6,7) - coactio Przystosować (3) - disponere

Przynależność (6,7) - conditio Przystosowalność (6,7) - aptitudo

Przynależność jednostkowa (6,7) - Przystosowania (13) - dispositiones


conditiones individuales
Przystosowanie (3,6,7) - dispositio
Przynależność materii (6,7) - conditiones
materiae Przystosowany (6,7) - dispositus

Przynależności jednostkowe (6,7) - Przystosowuję (6,7) - dispono


conditiones individuales Przyszłe fakty (6,7) - futura
Przypadam (6,7) - convenio Przytaczać dowody (3) - rationem inducere
Przypadkowy (6,7) - accidentalis Przywiązania uczuciowe (6,7) - affectiones
Przypadłościowy (3) - accidentalis Przywiązania uczuciowe (6,7) - affectus
Przypadłość (3,6,7) - accidens Przywilej (13) - priyilegium
Przypisać (3) - atributere Przyznać (3) - atributere
Przypominanie (6,7) - reminiscentia Przyzwalać (3) - appropriare
Przyporządkować (13) - ordinare Przyzwolenie (3) - appropriatio
Przyporządkowanie celowi (13) - ordo ad Przyzwyczajenie (13) - assuetudo
finem
Psuję się (6,7) - corrumpo
Przyporządkowuję (6,7) - ordinor
Ptaki (13) - aves
Przypuszczenie (6,7) - coniectura
Publiczne obwieszczenie (13) - promulgatio
Przyrównanie (6,7) - comparatio
Pyszałkowate zaufanie w sobie (6,7) -
Przysługiwać (3) - competere praesumptio superba
Przysługiwać (3) - convenire

Przysługujący z natury (6,7) - connaturalis

Przysługuje (6,7) - compedit

Przysługuję (6,7) - convenio


R
Przysposobić (3) - disponere Raj (6,7) - paradisus

Przysposobić (6,7) - reddere habilia Ramię (13) - armus

Przysposobienie (6,7) - habitus Referendum (13) - plebiscita

Przystawać (3) - convenire Refleksja (6,7) - reflexio

Przystoi (6,7) - convenio Represje (13) - scandalum

88
Robocizna (3) - factum Rozdrobnienie na jednostki (6,7) -
indmduatio
Robota (3) - factio
Rozkaz (6,7) - imperium
Robotnicy (13) - mercenarii
Rozkazywać (13) - imperare
Rodzaj (6,7) - genus
Rozkład (3,6,7) - corruptio
Rodzaj logiczny (6,7) - genus logicum
Rozkładać się (3) - corrumpre
Rodzaj naturalny (6,7) - genus naturale
Rozkładam (6,7) - corrumpo
Rodzaje (3) - genera
Rozkoszować (3) - frui
Rodzaje (3) - praedicamenda
Rozkoszowanie (3) - fruitio
Rodzenie (3,6,7) - generatio
Rozkoszowanie się Bogiem (6,7) - fruitio Dei
Rodzenie bierne (3) - generatio passiva
Rozpatrywać (6,7) - considero
Rodzenie czynne (3) - generatio activa
Rozporządzenia (13) - dispositiones
Rodzenie się (3) - nativitas
Rozrost (6,7) - augmentum
Rodzę (6,7) - genero
Rozrzedzanie (6,7) - rarefactio
Rodziciel (3) - generans
Rozrzutność (21) - banausia
Rodzić (3) - generare
Rozrzutność (21) - consumptio
Rodzić (3) - genitor
Rozrzutność (21) - apyrokalia
Rodzić (3) - gignere
Rozsądzam (6,7) - iudico
Rodzić się (6,7) - generari
Rozum (3,6,7,13) - rado
Rodzieniec (3) - genitus
Rozum należycie ustawiony (13) - recta ratio
Rodzony (3) - genitus
Rozum niższy (6,7) - ratio inferior
Rodzony (3) - natus
Rozum partykularny (6,7) - ratio particularis
Rok darowania i wypuszczania (13) - annus
remissionis Rozum powszechny (6,7) - ratio universalis

Rosnąć lub maleć (6,7) - recipere magnis et Rozum praktyczny (13) - ratio practica
minus
Rozum praktyczny (6,7) - ratio particularis
Rośliny (6,7) - plantae
Rozum spekulatywny (13) - ratio speculativa
Rozbieżne (3) - disparatae
Rozum wyższy (6,7) - ratio superior
Rozbieżny (3) - discrepans
Rozumienie rzeczy (6,7) - simplex
Rozdrabniać na jednostki (6,7) - individuari apprehensio

89
Rozumny (6,7) - rationalis Różnica pojęciowa (6,7) - differentia rationis

Rozumować (6,7) - ratiocinari Różnica rzeczowa (6,7) - differentia realis

Rozumowanie (3) - cogitatio Różnicować (3) - diversificare

Rozumowanie (6,7) - ratiocinatio Różnicować (6,7) - diversivicor

Rozważenie (6,7) - consideratio Różnić się (3) - differe

Rozważyć (6,7) - considero Różnię (6,7) - differo

Równie (6,7) - aequaliter Różnię się (6,7) - differo

Równo (6,7) - aequaliter Różnorodność (3) - diversitas

Równoczesny (3) - coaevus Różnorodny (3) - diversus

Równość (3,6,7) - aequalitas Różność (3,6,7) - diversitas

Równowaga (6,7) - aequalitas Różnoznacznie (6,7) - aequivoce

Równowaga kompleksji (6,7) - aequalitas Różny (3,6,7) - diversus


complexio
Ruch (3,6,7) - motus
Równowaga krzyżowania się elementów
(6,7) - aequalitas mixtionis Równowaga Ruch miejscowy (3) - motus localis
psychofizyczna (6,7) - aequalitas complexio Ruch na zewnątrz (3) - motus ad exstra
Równoznaczność (3) - aequivocatio Ruch wewnątrz (3) - motus ad intra
Różne ośrodki funkcji psychicznych (6,7) - Ruchadło (3,6,7) - mobile
diversa principia operationum
Rugować (3) - removere
Różnią się co do gatunku (6,7) - differunt
specie genere Rysy rozpoznawcze (6,7) - notio

Różnią się co do rodzaju (6,7) - differunt Rząd (3) - ordo


specie genere
Rządy (13) - gubernatio
Różnią się liczbowo (6,7) - differunt numero
Rządy anielskie (6,7) - ordines
Różnią się myślnie (6,7) - differunt ratione
Rządzący (13) - princeps
Różnią się pojęciowo (6,7) - differunt ratione
Rządzenie (6,7,13) - gubernatio
Różnią się rzeczowo (6,7) - differunt re
Rzecz (6,7) - res
Różniący (6,7) - differens
Rzecz doskonalona (6,7) - perfectibile
Różnica (3,6,7) - differentia
Rzecz natury (3) - res naturae
Różnica gatunkowa (3) - differentia specifica
Rzecz odwzorowana (6,7) - exemplatum
Różnica myślna (6,7) - differentia rationis
Rzecz określana (6,7) – definitum

90