Vous êtes sur la page 1sur 97

Po l s k a O by wate l s k a

Po d s t aw y progra m u polit yc zne go


P l at for my Oby wate ls k ie j R P
Platforma Obywatelska, czyli dobra zmiana –
Donald Tusk przewodniczący PO RP

Przyjmujemy dzisiaj program, który zapo- nich tarczą i mieczem. Dzisiaj to marzenie

wiada dobrą zmianę. Jest to program na się spełnia. Platforma – nie tylko w mojej

miarę stojących przed nami wyzwań. Na- ocenie – jest powodem do dumy dla wielu

szym zadaniem jest przełamanie dotychcza- ludzi i sympatyków naszego ugrupowania.

sowej praktyki, według której albo rządzić Po raz pierwszy w historii demokratycznej

muszą postkomuniści ze wszystkimi swoimi Rzeczypospolitej powstało silne ugrupowa-

wadami, z polityką opartą na demoralizacji, nie polityczne, które mówi otwarcie o swoim

korupcji, albo rządzić muszą odwetowcy przywiązaniu do konserwatywno-liberal-

i radykałowie, opętani jakąś rewolucyjną nych wartości oraz ładu liberalno-demo-


2
misją, którzy – gdy im się bliżej przyjrzeć kratycznego. Dzięki temu Platforma stała

– okazują się tak samo podatni na wszyst- się szansą. Szansą na to, że polskie wahadło

kie groźne pokusy w polityce, jak „układ”, polityczne nie będzie wychylało się tak głę-

z którym rzekomo walczą. W tym sensie boko, jak dotychczas; że polska polityka nie

odrzucamy alternatywę – albo restauracja, musi być poddana dyktatowi skrajności.

albo rewolucja. Myśląc o demokracji, można oczekiwać od

Kiedy powstawała Platforma Obywatelska, rządzących podwójnego uprawomocnienia

mówiłem o swoim marzeniu. Było nim wiel- władzy. Pierwsze pochodzi z wyborów. Dru-

kie stronnictwo polityczne, które uzbroi Po- gie, o czym zapomniały trzy ostatnie koali-

laków – przywiązanych do elementarnych cje rządzące, z jakości sprawowania rządów.

cnót, takich jak umiar, zdrowy rozsądek czy Nie może być tak, że jakaś partia urasta

dobry obyczaj – i obroni ich przed politycz- do roli dyktatora tylko dlatego, że zdobyła

nymi chuliganami i cwaniakami. Będzie dla większość w parlamencie, narzuca swoją


wolę innym i bezwzględnie chroni swoje celem naszej aktywności politycznej. Po to

partyjne interesy. Władza, bez względu na powstaliśmy, aby Polacy czuli się wolni i bez-

to, kto ją sprawuje, wymaga samoograni- pieczni. Po to powstaliśmy, aby polski rząd

czenia i etycznej oraz prawnej samokontroli był równocześnie ideowy i sprawny. Po to

(dlatego, że zwykle psuje dusze tych, którzy powstaliśmy, aby polska polityka nie balan-

ją dzierżą). sowała wyłącznie między postkomunistycz-

Jak pamiętamy, stworzyliśmy Platformę nym konformizmem a nieodpowiedzialnym,

Obywatelską w imię wspólnej wiary w sens chaotycznym radykalizmem. W tym sensie

i możliwość urzeczywistnienia dobrej polity- zakorzenieni w chrześcijańskich, konserwa-


3
ki. Chcieliśmy przywrócić blask tradycyjnym tywnych i liberalnych wartościach, stano-

ideałom republikańskim. Ideałowi państwa wić powinniśmy opokę umiaru, zdrowego

jako dobra wspólnego i skutecznego straż- rozsądku, przewidywalności. W tym sensie

nika wolności, bezpieczeństwa i sprawied- Platforma Obywatelska musi być gwaran-

liwości. Ideałowi obywatela – jako osoby cją przywrócenia poczucia ładu, harmonii

wolnej i odpowiedzialnej za los swój i swojej i równowagi w życiu publicznym.

rodziny. Platforma Obywatelska pozostaje

nadal wierna temu wezwaniu.

Dzisiaj na nowo musimy dać Polakom wiarę

w dobrą zmianę. Wiarę, że synteza tradycji,

synteza cnót wyrastających z Dekalogu

z wolnością i odpowiedzialnością jednost-

ki jest nie tylko możliwa, ale jest jedynym


Bronisław Komorowski – wiceprzewodniczący PO,
koordynator prac programowych
Konferencji Programowej PO RP

Szanowni Państwo, Mam nadzieję, że w prezentowanym dzi-

Koleżanki i Koledzy siaj materiale znajdą Państwo odpowiedzi

z Platformy Obywatelskiej, na nurtujące każde środowisko polityczne

pytania: ile zmiany, ile kontynuacji? Od-

przedstawiamy Państwu dorobek dotych- powiedź w zasadzie jest prosta – tyle, ile

czasowej debaty programowej. W ostatnich trzeba, tyle, ile można! Nie odstawiamy do

tygodniach byliśmy wszyscy uczestnikami lamusa dotychczasowych sztandarów, lecz

największego zbiorowego przedsięwzięcia ustawiamy je w szyku lepszym do stoczenia


4 programowego w demokratycznej Polsce. programowej walki o przyszłość Polski

Zorganizowaliśmy, dzięki wielkiej pracy w zgodzie z dotychczasowymi doświadcze-

Państwa, wybitnych osobistości świata na- niami, w zgodzie z nowymi wyzwaniami

uki, ekspertów o światowym dorobku i okolicznościami. Nadal chcemy sprawniej-

i polityków, 13 debat na tematy istotne dla szego państwa i tej sprawności upatrujemy

kształtu naszego programu politycznego. w jego decentralizacji. Nadal chcemy

Własną konferencję programową zorgani- państwa taniego, nie kosztem zmniejszenia

zowała również lubelska Rada Regionalna. jego skuteczności, ale poprzez ograniczenia

Istotnym punktem odniesienia dla toczących w rozroście administracji i poprzez reformę

się obecnie prac programowych był materiał finansów publicznych. Nadal chcemy dbało-

i przemyślenia zespołów eksperckich pracują- ści o rozwój gospodarczy i obniżenia podat-

cych przed wyborami parlamentarnymi, jak ków. Nadal jesteśmy także przekonani, że

i zasoby tak zwanego gabinetu cieni. można i trzeba łączyć to z dbałością


o najsłabszych. Chcemy także odzyskać rolę Naszą ambicją jest tym razem, aby Platfor-

politycznego lidera sprzyjającego pogłę- ma Obywatelska poszła do wyborów wypo-

bianiu integracji europejskiej. Zaznaczamy sażona zarówno w program polityczny, jak

swoją elastyczność w kwestii Europejskie- i pogram wyborczy oraz w plan rządzenia.

go Traktatu Konstytucyjnego i zadajemy Te wszystkie dokumenty muszą być spójne

pytania o przygotowanie Polski do wejścia i zgodne ze sobą, muszą z siebie wynikać

do strefy euro. Chcemy potwierdzić naszą i siebie uzupełniać. Naszą ambicją jest sku-

pozycję na polskiej mapie politycznej jako pienie wokół programu nie tylko członków

partii umiarkowanej, nowoczesnej prawicy. i sympatyków PO, ale i wielu, wielu Polaków, 5

Stąd nasze przywiązanie do wolnego rynku którzy szukają źródła nadziei na lepszą,

i własności, ale również do tradycyjnego nowocześniejszą, ale i spokojniejszą Polskę

systemu wartości i kultury narodowej. Pro- – szukają nadziei na Polskę ładu.

gram ten będzie programem żywym. Dzisiaj

poddajemy go debacie publicznej i debacie Bronisław Komorowski

w ramach organizacji regionalnych Platfor-

my Obywatelskiej. Od jesieni jako pierwsi

w Polsce podejmiemy trud regionalizacji

programu. Ogólnopolskie ramy progra-

mowe uzupełnimy o akcenty regionalne.

Bo inne problemy stanowią priorytet dla

Śląska, a inne dla Podlasia.


1
rozdział

Deklaracja ideowa
Deklaracja ideowa

DEKLARACJA IDEOWA PLATFORMY OBYWATELSKIEJ


Przyjęta przez Klub Poselski Platforma Obywatelska w dniu 21 grudnia 2001 r.

Tworzymy Platformę Obywatelską w imię wspólnej wiary w sens i możliwości dobrej polityki
we współczesnym świecie. Na progu trzeciego tysiąclecia pragniemy uwolnić energię Polaków,
by czerpać dumę z godnego miejsca Rzeczypospolitej w jednoczącej się Europie.

Polityka w służbie człowieka wiali w ten sposób godności i praw innych


albo deprawowali tych, którzy nie dojrzeli
jeszcze do pełnej odpowiedzialności za swoje
Platforma Obywatelska zrodziła się z protestu życie. Dlatego zadaniem Państwa jest roztrop-
przeciwko złej polityce. Dobra polityka pozo- ne wspieranie rodziny i tradycyjnych norm
staje w służbie człowieka, nie zaś jakiejkolwiek obyczajowych, służących jej trwałości i roz-
doktryny lub interesu. Polityka łączy się z mo- wojowi. Dlatego prawo winno ochraniać życie
ralnością tylko tam, gdzie pielęgnowane są ludzkie, tak jak czyni to obowiązujące dziś
cnoty obywatelskie. Gdzie patriotyzm stawia- w Polsce ustawodawstwo, zakazując również
8 ny jest ponad walkę o partyjne interesy. Gdzie eutanazji i ograniczając badania genetycz-
autorytet państwa wymusza bezwzględne ne. Zadaniem polityki jest ciągłe wytyczanie
przestrzeganie prawa, także przez rządzących. granic, których przekroczenie przez człowieka
Gdzie roztropność nakazuje powściągać gru- lub grupę ludzi wystawia całą wspólnotę na
powe spory. Zaś honor ceniony jest bardziej niebezpieczeństwo. Ale także granic władzy
niż spryt. publicznej, których przekroczenie narusza
Platforma Obywatelska chce przywrócić blask autonomię jednostki. Dobra polityka potrafi
tradycyjnym ideałom republikańskim. Ideało- obronić obywateli przed anarchią i prywatą.
wi Państwa jako dobra wspólnego i skutecz-
nego strażnika sprawiedliwości oraz bezpie- Platforma – ruch otwarty
czeństwa. Ideałowi obywatela – jako osoby
wolnej i odpowiedzialnej za los swój i swojej
rodziny. Tworzymy partię polityczną, by móc wspólnie
uczestniczyć w demokratycznych wyborach
Fundament wartości do parlamentu i samorządu terytorialnego.
Demokracja potrzebuje partii politycznych.
Ale wiemy zarazem, że partyjniactwo uczyniło
Fundamentem cywilizacji Zachodu jest wiele zła we współczesnej Polsce. Partie wy-
Dekalog. Wierzymy wspólnie w trwałą war- pełniają zaledwie niewielką część aktywności
tość norm w nim zawartych. Nie chcemy, by publicznej Polaków.
Państwo przypisywało sobie rolę strażnika Dlatego Platforma Obywatelska chce być
Dekalogu. Ale Państwo nie może pozwalać, by miejscem spotkania i wspólnej aktywności
jedni – łamiąc zawarte w nim zasady – pozba- dla uczestników zaprzyjaźnionych stowarzy-
szeń i organizacji, dla ludzi podzielających sy związków zawodowych. Nie ma innej drogi
nasze ideały, lecz poświęcających się nie do szybkiego rozwoju i dobrobytu jak powrót
działalności politycznej, ale pracy w swoim do idei wolności. Nie ma innej skutecznej
zawodzie lub środowisku. Nie chcemy i nie polityki gospodarczej – jak polityka konkuren-
będziemy budować zamykającej się organi- cji, ochrony własności prywatnej i twardego
zacji własnego aparatu. Dlatego chcemy, by rozprawienia się przez państwo z przyczynami
władze Platformy były w rękach tych, których paraliżu przedsiębiorczości.
Polacy obdarzyli zaufaniem i mandatem
wyborczym. Być Polakiem
Uwolnić energię Polaków w zjednoczonej Europie

Platformę Obywatelską zrodziło także nasze


„Zdolność człowieka do inicjatywy i przedsię- wspólne marzenie o zjednoczonej Europie.
biorczości stanowi źródło bogactwa spo- Obecność Polski w procesie budowania Unii
łecznego, zaś wolny rynek jest najbardziej Europejskiej traktujemy jako postulat wyni-
skutecznym narzędziem wykorzystywania za- kający z dogłębnego zrozumienia polskiego
sobów i zaspokajania potrzeb”. Te słowa Jana interesu narodowego we współczesnym świe-
Pawła II, pochodzące z encykliki Centesimus cie i racji stanu naszego Państwa. Obecność ta 9
Annus (IV, 32, 34), dobrze wyrażają nasze prze- otworzy przed nami nowe możliwości uno-
konanie o wartości twórczego i aktywnego wocześnienia Państwa, poprawy jakości życia
wysiłku człowieka w procesie gospodarczym. ludzi, a także pogłębienia narodowej tożsa-
Nie na darmo Platforma postawiła sobie za cel mości i współodpowiedzialności za losy Eu-
uwolnić energię Polaków. ropy. Stąd miłość i poświęcenie dla Ojczyzny,
Niestety, po 12 latach niepodległości, Pol- znajomość polskiej historii i kultury, wreszcie
ska znowu przestała doganiać uciekający świadome przenoszenie narodowej i rodzin-
w szybkim rozwoju świat. Polskę ogarnia fala nej tradycji – to szczególnie doniosłe zadania
stagnacji i niewiary w przyszłość. Główną dla naszego pokolenia. Pokolenia, które jako
przyczyną jest paraliżowanie rozwijającej się pierwsze stanęło przed szansą wprowadzenia
przedsiębiorczości i obywatelskiej inicjatywy Polski na równych prawach do tworzącej się
przez biurokrację, złe prawo i grupowe intere- unii narodów europejskich.
2
rozdział

Us trój
Pańs t wo. Oby watel. Samor z ąd
Ustrój: Państwo – Obywatel – Samorząd

Polsce potrzebna jest dziś nowoczesna wizja państwa zdolnego do sprostania wyzwaniom rozwojowym
XXI wieku. Potrzebna jest nowa koncepcja suwerenności państwowej w warunkach przynależności do Unii
Europejskiej. Niezbędny jest wiarygodny program i sposób komunikacji społecznej, zdolność do wzięcia
odpowiedzialności za Państwo – a to wymaga myślenia i działania w duchu idei społeczeństwa obywatel-
skiego, z odwołaniem się do kategorii interesu narodowego, a także wzmocnienia poczucia tożsamości
lokalnej i regionalnej, dla uruchomienia energii społecznej oraz indywidualnych szans każdego z nas.

Stan obecny. Rządy w ostatnich latach nie wypracowały


nowoczesnej doktryny państwowej i admi-
Słabość państwa nistracyjnej. Konsekwencją jest postępujące
osłabienie efektywności systemu instytucji
Po prawie 20 latach od odzyskania suwe- publicznych, i to akurat w chwili, gdy koniecz-
renności, mimo wielu osiągnięć i stworzenia na jest najwyższa koncentracja uwagi oraz
podstaw demokratycznego państwa i wol- wzrost skuteczności państwa i jego aparatu
norynkowej gospodarki, widać wyraźnie, że administracyjnego.
wyczerpany został potencjał energii spo- Polska stoi dziś w obliczu kryzysu państwa,
łecznej, który przez dłuższy czas umożliwiał który zagraża utratą szans rozwojowych, m.in.
dynamiczny proces modernizacji naszego związanych z członkostwem w UE. Nie chodzi
12 kraju. Reformy administracyjne o charakterze tylko o zdolność do racjonalnego wykorzy-
ustrojowym, prowadzone z sukcesem w la- stania unijnych dotacji, lecz o fakt, że polski
tach 90. XX wieku, nie doczekały się konty- wpływ na decyzje Unii Europejskiej jest nie-
nuacji, a raczej odwrotnie – były hamowane współmiernie mały – nie tylko w stosunku do
lub wręcz wycofywano się z nich. W rezultacie naszych aspiracji, ale także w stosunku do na-
zaprzepaszczono wielki potencjał tkwiący szych możliwości. Do głównych przyczyn tego
w nowoczesnym, zdecentralizowanym ustroju stanu rzeczy należy słabość instytucjonalnej,
państwowym, w którym rozwój gospodarczy merytorycznej obsługi misji programowej
i cywilizacyjny jest pochodną współpracy wie- rządu (a przez to – słabość programowa rządu
lu czynników sprawczych: instytucji państwa, w różnych obszarach polityki wewnętrznej,
gospodarki i społeczeństwa obywatelskiego. zagranicznej i europejskiej) oraz słabość in-
Odwrotnie – w ciągu ostatnich lat postępo- stytucji zajmujących się zarządzaniem zaso-
wała i nadal postępuje wtórna recentraliza- bami instytucjonalnymi polskiej administracji
cja zarządzania publicznego, a najsilniejszą publicznej.
gwarancję centralizmu państwowego stanowi W ciągu ostatnich dwóch dekad w Europie
dziś system finansów publicznych. Rządzenie nastąpiły bardzo zasadnicze zmiany, gdy
w Polsce nadal opiera się na dogmacie omni- chodzi o uwarunkowania sprawowania wła-
potencji rządu – zamiast na mechanizmach dzy publicznej. W ujęciu uproszczonym: w XIX
współpracy: sieciowego współdziałania rządu wieku główną postacią nowoczesnej admini-
z samorządami terytorialnymi, z biznesem, stracji był urzędnik, w wieku XX pojawiła się
z instytucjami nauki i innowacji, ze światem nowoczesna klasa polityczna, która – w wielo-
organizacji pozarządowych i licznych środo- poziomowym mechanizmie władzy publicznej
wisk społecznych. – nadaje kierunek zmianom. Obecnie to już nie
wystarcza – urzędnicy i politycy są coraz częś- Skrajnemu upartyjnieniu demokracji to-
ciej bezradni, gdy przy kształtowaniu progra- warzyszy deprofesjonalizacja zarządzania
mów i podejmowaniu decyzji nie wspiera ich publicznego i administracji rządowej, poprzez
ekspert. Wykonawstwo zaś tych rozstrzygnięć rozległe upartyjnienie kadr państwowych,
jest procesem coraz bardziej złożonym i coraz co – wraz z osłabieniem znaczenia w tym
częściej musi spoczywać w rękach postaci nie- zakresie kryteriów fachowości – prowadzi do
mal u nas nieobecnej – managera publicznego, przejmowania kontroli nad wieloma ważnymi
a nie upolitycznionego biurokraty. dziedzinami i instytucjami życia publicznego
W powyższym kontekście szczególnie ne- przez ludzi związanych z aktualnie rządzącym
gatywne znaczenie mają te działania i za- układem politycznym i permanentnej wymia-
niechania o charakterze instytucjonalnym, ny kadr administracyjnych państwa. Prymat
które prowadzą do zahamowania aktywności ma wymóg lojalności, ale nie wobec Państwa
obywatelskiej w sferze publicznej. Chodzi tu Polskiego, lecz wobec rządzących polityków.
przede wszystkim o zaniechanie kontynuacji A od takiej lojalności już krok tylko do serwi-
reformy decentralizacyjnej oraz o głębokie lizmu, który stanowi zaprzeczenie ideałów
upartyjnienie procedur wyborczych, zarówno nowoczesnej administracji publicznej, pod-
samorządowych, jak i parlamentarnych. Istota porządkowanej zobiektywizowanym rygorom
problemu polega na tym, że trzeba coraz wy- państwa prawa.
raźniej odróżniać upartyjnienie procedur wy- Widać wyraźnie nie tylko traktowanie insty- 13
borczych od zawodowego uprawiania polity- tucji publicznych jako łupu tej części klasy
ki. Chcemy głosować na żywych ludzi, a nie na politycznej, która jest u władzy, ale także sta-
szyldy partyjne (choć ludzie ci będą zazwyczaj wiane bywają bez ogródek koncepcje, które
korzystać z zaplecza merytorycznego i orga- pod pozorem ograniczenia biurokracji zmie-
nizacyjnego partii politycznych), chcemy też rzają wprost do osłabienia państwa. Słuszne
potem oceniać ich pracę i mieć poczucie więzi hasło szukania oszczędności w administracji
z wybraną osobą i z jej programem. Rzecz publicznej (bo administracja działa za pie-
w tym, aby polityka nie stanowiła domeny niądze podatników) nie może prowadzić do
aktywistów partyjnych i aparatu partyjnego, osłabienia zdolności organizacyjnej Państwa
zupełnie oderwanych od tzw. bazy, ale za to Polskiego, co od kilku lat postępuje poprzez
zaprawionych w marketingu politycznym m.in. likwidację fachowych urzędów central-
i w pozyskiwaniu głosów wyborczych, lecz nych administracji rządowej oraz dewastację
żeby była czynnikiem spajającym elity obywa- regionalnych i lokalnych systemów zarządza-
telskie, dającym im poczucie udziału w życiu nia publicznego.
publicznym i wpływu na sprawy publiczne. Różne przejawy słabości państwa z ostatnich
Oprócz New public management potrzebu- lat, jak np. aparat skarbowy – niesprawny
jemy też koniecznie New public leadership, i nieskuteczny w zakresie ściągalności podat-
a więc przywództwa nowego typu w sferze ków, a jednocześnie opresyjny i wrogi obywa-
publicznej, zarówno w skali ogólnokrajowej, telom i gospodarce, upolitycznienie woje-
jak i regionalnej. wodów i sprawowanego przez nich nadzoru
Tymczasem w naszej rzeczywistości pań- nad samorządem, administracja publiczna
stwowej zachodzą procesy zgoła odwrotne. niewykonująca sprawnie swych praktycznych
Ustrój: Państwo – Obywatel – Samorząd

zadań, często przy tym pozostawiona bez wieku zniewoleniu komunistycznym.


nadzoru i odpowiedzialności, a jednocześnie Przynależność kraju do Unii Europejskiej
uwikłana w gąszczu przeregulowanego, nie- i NATO nie oznacza, że klasyczne atrybuty
spójnego systemu prawnego – są też czynni- suwerenności: własna wola polityczna wyra-
kami potęgującymi społeczne zniechęcenie żana m.in. uprawnieniami ustawodawczymi,
i frustrację, stanowiąc jednocześnie grunt dla jak emisja własnego pieniądza, samodzielna
antydemokratycznego populizmu. polityka zagraniczna, własna narodowa armia,
Na to wszystko nakłada się drastyczne obniże- pełna kontrola swoich granic państwowych
nie jakości prawa stanowionego przez Parla- itd. przestają być potrzebne. Jednak nie-
ment, przez co w wielu dziedzinach nastąpiło zbędne okazuje się wyjście poza nie, poza
istotne pogorszenie warunków zarządzania ich tradycyjne rozumienie, dla uzyskania
publicznego przy jednoczesnym osłabieniu skutecznej możliwości obrony i realizacji
gwarancji ochrony praw i wolności obywatela interesów narodowych w wymiarze europej-
i przedsiębiorcy. W rezultacie państwo traci skim i globalnym. Nie można dziś zamknąć
nie tylko sterowność programową, lecz także granic kordonem wojskowym, policyjnym,
coraz gorzej wypełnia swoje obowiązki wobec monetarnym, naukowo-technicznym lub in-
obywateli. nym i w odosobnieniu skutecznie realizować
interesy narodowe. Skoro tak – potrzebna jest
14 Polska doktryna państwowa nowa wizja mechanizmów dbałości o interes
narodowy.
i administracyjna Po pierwsze – chodzi o istotne jakościowe
wzmocnienie potencjału instytucjonalnego
Polska stoi wobec konieczności wypracowa- Państwa Polskiego. Konieczne jest w szcze-
nia własnej doktryny państwowej i admini- gólności wzmocnienie merytorycznej obsługi
stracyjnej. Najlepiej byłoby, gdyby to była misji programowej rządu (a przez to – sku-
jedna doktryna, wspólna dla większości czo- teczności rządu w różnych obszarach polityki
łowych środowisk politycznych, tak aby mo- wewnętrznej, zagranicznej i europejskiej) oraz
gła być następnie wzbogacana i realizowana stworzenie mechanizmów pozwalających na
przez kolejne rządy, w dłuższym okresie. racjonalne zarządzanie zasobami administra-
Doktryna suwerenności państwowej i model cji publicznej oraz kierowanie jej rozwojem
funkcjonowania państwa pozwolą zdefinio- instytucjonalnym (a przez to – prowadzących
wać i realizować skutecznie polskie interesy do skokowej poprawy jakości pracy admini-
narodowe w nowych, obiektywnie istnieją- stracji publicznej).
cych warunkach wyznaczanych dziś przez Po wtóre – chodzi o wzmacnianie sił orga-
procesy globalizacji rozwoju technicznego nicznych (wewnętrznych) w każdej sferze
i cywilizacji informacyjnej, z uwzględnieniem życia gospodarczego i społecznego, w sferze
różnych aspektów przynależności do Unii kulturowo-edukacyjnej. Konieczne jest wspie-
Europejskiej. Warunki są rzeczywiście nowe ranie i wyzwalanie energii wspólnot lokalnych
i stanowią wielkie wyzwanie, szczególnie i regionalnych oraz indywidualnej wolności
w kraju, który zaledwie kilkanaście lat temu i przedsiębiorczości, a także czynników inno-
odzyskał niepodległość po trwającym pół wacyjnych kreujących rozwój.
Takie ujęcie kierunków działania zakłada, że terytorialnego. Po okresie przywoływania
nowa doktryna państwowa i administracyjna do porządku korporacji zawodowych, wśród
skupi się na lepszej organizacji zarządzania których nie wszystkie umiały sprostać wymo-
publicznego – w tym sensie doktryna ta gom, jakie Konstytucja stawia samorządowi
jest skierowana do elit politycznych, które zawodowemu, należy i w tym zakresie podjąć
odpowiadają za jej wdrożenie. Natomiast próbę oddania tym korporacjom uprawnień
beneficjentem mają być obywatele – obecne do zarządzania własnymi sprawami, w tym
i przyszłe pokolenia Polaków. Chodzi o to, – sprawowania pieczy nad właściwym wyko-
by Państwo Polskie było lepiej zorganizowa- nywaniem zawodów zaufania publicznego.
ne – dla obywateli właśnie. Aby stali się oni Wreszcie trzeba podkreślić wagę nowych wy-
wreszcie rzeczywistymi gospodarzami na- miarów zasady pomocniczości, co także może
szego kraju, z poczuciem wpływu na sprawy wzmóc aktywność obywatelską i potencjał
publiczne. Administracja musi być przyjazna rozwojowy Polski. Chodzi bowiem nie tylko
dla obywateli (inwestorów, przedsiębiorców) o decentralizację władzy publicznej, ale także
i pomocna w załatwianiu spraw, z którymi o rozległą prywatyzację wykonywania za-
przychodzą. Oczywiście takie ujęcie relacji dań publicznych, za które odpowiedzialność
między administracją a obywatelem w żaden ponosi samorząd terytorialny, przy zachowa-
sposób nie może osłabiać ducha praworząd- niu przez niego funkcji regulacyjnej i nadzor-
ności – szacunku wobec prawa i braku tole- czej, jak również i o to, by władze szanowały 15
rancji dla patologii w administracji i polityce. i wspomagały (także finansowo) oddolne
inicjatywy obywateli i organizacji pozarządo-
Nowa umowa społeczna wych, mające walor pożytku publicznego.

rządu z samorządem Władza ustawodawcza


Rozległy program decentralizacyjny, który
i legislacja
w związku z powyższym jest potrzebny i który
opisujemy na kolejnych stronach, wymaga za- Konieczne jest usprawnienie organizacji wła-
warcia nowej umowy społecznej między rzą- dzy ustawodawczej i procesu legislacyjnego.
dem a samorządem terytorialnym – samorząd W szczególności nie ma wielu argumentów
nie może być jak dotąd jedynie przedmiotem za utrzymaniem Senatu w obecnym kształcie.
manipulacji ze strony centrum. Program taki, Natomiast mógłby on pełnić istotną rolę sta-
zaakceptowany przez społeczności i władze bilizującą i korygującą, gdyby zmienić charak-
lokalne oraz regionalne, powinien dać impuls ter tej Izby oraz – w związku z tym – zasady
do skokowego wzrostu aktywności obywatel- obsadzania mandatów. W tym celu trzeba
skiej i wykorzystania ogromnego potencjału rozważyć powrót do idei Senatu jako izby
rozwojowego, jaki tkwi w samorządzie lokal- korporacyjnej, w której zasiadaliby przedsta-
nym i regionalnym. wiciele różnych głównych środowisk w kraju,
Trzeba dodać, że decentralizacja (samorząd) delegowani przez organizacje uprawnione do
musi być użyty dla uruchomienia aktywno- tego ustawą. W szczególności byłoby w takim
ści społecznej także poza sferą zarządzania Senacie miejsce dla przedstawicieli samorzą-
Ustrój: Państwo – Obywatel – Samorząd

du lokalnego i regionalnego, samorządów pozycji Prezesa Rady Ministrów jako kierowni-


zawodowych, świata gospodarczego, praco- ka Rady Ministrów i zwierzchnika administra-
dawców i pracobiorców, świata nauki i kultu- cji rządowej. Wciąż jednak szwankują me-
ry, przedstawicieli Kościołów. chanizmy koordynacji poziomej pracy rządu
Skoro chcemy dążyć do wzmocnienia stabil- i administracji rządowej. Dlatego w sferze
ności podstawowych warunków zarządzania zarządzania politycznego należy sprecyzo-
publicznego i rozwiązań demokratycznych, wać rolę gabinetów politycznych ministrów
warto byłoby wyodrębnić w polskim usta- i wzmocnić ich współpracę z gabinetem
wodawstwie kategorię tzw. ustaw organicz- premiera. Podobnie – w sferze zarządzania
nych – a więc takich, których uchwalenie lub administracyjnego dyrektorzy generalni mini-
zmiana wymaga szerszej zgody politycznej sterstw winni bliżej współpracować z szefem
(wyższej większości parlamentarnej). Dotyczy Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
to podstawowych konstrukcji ustrojowych Ponadto należy wyodrębnić służby (korpusy)
Państwa Polskiego. we wszystkich dziedzinach obsługi rządu
Potrzebne jest też dokonanie przeglądu i ministerstw, a także urzędów centralnych
systemu prawnego i zasadnicze ograniczenie i urzędów wojewódzkich (służba legislacyjna
zakresu rządowych aktów wykonawczych do rządu, służba prawna, służba zamówień pub-
ustaw, z czym winien wiązać się wzrost roli licznych, służba audytu wewnętrznego, służba
16 prawa miejscowego, stanowionego przez kadr i szkolenia itd.). Do ich zadań należałaby,
sejmiki województw i samorząd lokalny – jako tak jak obecnie, obsługa poszczególnych urzę-
konsekwencja przyjęcia rozwiązań decentrali- dów. Szefowie tych służb, podlegli głównie
stycznych. Prezesowi Rady Ministrów (np. Prezes Urzędu
Trzeba na nowo przeanalizować praktykę Zamówień Publicznych byłby także szefem
legislacyjną w kwestii implementacji w Polsce służby zamówień publicznych rządu), będą
przepisów prawa europejskiego, w kierun- mogli lepiej kształtować gotowość personelu
ku radykalnego wyeliminowania regulacji do wykonywania zadań, dbać o podnoszenie
dublujących przepisy europejskie bezpośred- kwalifikacji i ustalać standardy, rozstrzygać
nio obowiązujące, co niekiedy prowadzi do ew. kwestie sporne, a także wyznaczać per-
stanowienia rozwiązań sprzecznych z prawem sonel do obsługi poszczególnych działów
europejskim. administracji rządowej w przypadku nowe-
Ponadto konieczne jest wzmocnienie i pod- go rozdziału zakresów działania ministrów
niesienie jakości działania aparatu legisla- i w związku z tym – nowego ukształtowania
cyjnego rządu i Parlamentu. Działania te ministerstw do ich obsługi. Oczywiście na
powinny prowadzić do uproszczenia systemu bieżąco personel taki podlegałby dyrektorowi
prawnego oraz poprawy jego wewnętrznej generalnemu danego urzędu.
spójności i przejrzystości. Konieczne jest też wreszcie stworzenie mecha-
nizmów analizy i zarządzania zasobami admini-
Rząd stracji rządowej: kadrowymi, organizacyjnymi,
finansowymi, majątkowymi. Bez tego nie spo-
W ostatnim dziesięcioleciu zostały poczynio- sób podejmować działań na rzecz racjonalizacji
ne daleko idące kroki na rzecz wzmocnienia administracji ani dostosowywać jej kształtu
do wyzwań współczesności. Polska jest bodaj i wprowadzenia środków finansowych po-
jedynym dużym krajem europejskim, w którym zostających w dyspozycji tych funduszy do
nie ma agendy rządowej odpowiedzialnej za budżetów władz publicznych różnych szczeb-
zarządzanie zasobami administracji publicznej li. Należy zaznaczyć, że takie rozwiązanie
i jej rozwój instytucjonalny. nie musi prowadzić do likwidacji funduszy
Warto też organizacyjnie rozdzielić obsługę sfe- celowych jako wyodrębnionych rachunków
ry rządzenia (decyzji programowych – kancela- bankowych.
ria premiera i ministerstwa) i sfery administracji
wykonawczej (urzędy centralne administracji Decentralizacja, samorząd,
rządowej). Kierownicy urzędów centralnych
winni być powoływani w drodze konkursu na
społeczeństwo
długie kadencje, niezwiązane z kadencjami obywatelskie
rządu (partii rządzącej). Kierownicy urzędów
centralnych nie mogą być w związku z tym se- Decentralizacja nie jest jedynie aktem dobrej
kretarzami i podsekretarzami stanu w minister- woli władzy centralnej, lecz staje się koniecz-
stwach (w Kancelarii Rady Ministrów). nym warunkiem cywilizacyjnym właściwego
Wszystkie powyższe kroki są niezbędne także zarządzania sprawami publicznymi i sku-
dla umocnienia pozycji Polski w Unii Europej- tecznej dbałości o polski interes narodowy.
skiej i organizacjach międzynarodowych oraz Idea państwa pomocniczego oznacza w tym 17
we współpracy bilateralnej państw. W znacz- wypadku umocnienie zdolności wspólnot
nym stopniu skuteczność ochrony polskiego lokalnych i regionalnych do administrowania
interesu narodowego zależy od zdolności swoimi sprawami.
programowania celów państwowych o cha- Chodzi o decentralizację rozumianą jako
rakterze strategicznym i wytycznych do ich gwarancja rozwoju lokalnego i regionalnego,
realizacji. co oznacza wzmacnianie źródeł rozwoju kraju
Konieczne jest ograniczenie uprawnień wo- w ogólności, oraz jako instrument zarządza-
jewody. Do zadań wojewody – oprócz repre- nia sprawami publicznymi. Decentralizacja
zentowania rządu w województwie (a w tym wzmacnia też moc decyzyjną władzy central-
zakresie – także uprawnienia koordynacyjne nej. Dopiero w takich warunkach ustrojowych
wobec niezespolonych organów administracji rząd jest w stanie zajmować się programowa-
rządowej) – powinno należeć sprawowanie niem polityki państwowej i jej skuteczną reali-
nadzoru nad samorządem terytorialnym, zacją, skupiając się na sprawach i problemach
sprawy porządku publicznego i bezpieczeń- rzeczywiście istotnych z punktu widzenia
stwa zbiorowego. Obecnie w województwie interesu narodowego.
wojewoda jest konkurentem samorządu Powrót do realizacji programu decentra-
województwa, zarówno politycznym, jak i ad- lizacji i jego intensyfikacja jest konieczna,
ministracyjnym, co rodzi zarzuty dublowania aby uruchomić wielki potencjał społeczny
zadań administracji rządowej i samorządowej i przedsiębiorczość Polaków. Wymaga to po
w województwie. pierwsze znacznej decentralizacji dyspozycji
Należy podtrzymać postulat likwidacji nie- środkami publicznymi na rzecz samorządów,
których agencji oraz funduszy celowych m.in. poprzez radykalne zwiększenie udziału
Ustrój: Państwo – Obywatel – Samorząd

samorządów w podatkach centralnych, także rzony zostanie krajowy samorządowy fundusz


pośrednich. Z drugiej strony niezbędne jest wyrównawczy.
podjęcie pilnych prac państwowych nad W płaszczyźnie ustrojowej niezbędna jest sta-
standardami wykonywania zadań publicznych bilizacja podziału administracyjnego państwa,
prowadzonych przez samorząd. Po trzecie bez czego nie jest możliwe zaangażowanie
– potrzebne są rozwiązania ustrojowe wspo- lokalnych społeczności w realizację przedsię-
magające zdolność samorządów do ponosze- wzięć rozwojowych, skoro wciąż nie jest jasne,
nia coraz większej odpowiedzialności za stan czy dana gmina albo powiat nie zostanie
spraw publicznych. zlikwidowana lub przyłączona do sąsiedniej
Obecnie samorząd otrzymuje coraz więcej za- jednostki terytorialnej. Struktura terytorial-
dań, ale bez wystarczających pieniędzy na ich na Polski jest prawidłowa – w samorządzie
realizację. Ten stan jest nie do utrzymania, np. lokalnym została oparta na naturalnych,
w Polsce lokalnej trwa kryzys w sferze oświaty, tradycyjnych strukturach funkcjonalno-prze-
pomocy społecznej, ochrony zdrowia, dro- strzennych z miastami różnej wielkości jako
gownictwa itp. Kryzys finansowy szczególnie centrami lokalnymi; ich siatka ukształtowała
dotyka powiaty ziemskie, które odpowiadają się już w końcu XIX w. Dzisiejsza wielkość
za realizację licznych i drogich usług publicz- powiatu ziemskiego (przeciętnie ok. 80 tys.
nych, a przecież powinny także podejmować mieszkańców) gwarantuje możliwość do-
18 działania na rzecz rozwoju lokalnego w skali brej organizacji lokalnego życia zbiorowego,
ponadgminnej. Niezdolność powiatów do a jednocześnie mapa powiatowa nie generuje
współfinansowania zadań tego rodzaju unie- konfliktów społecznych, co samo w sobie jest
możliwia im korzystanie ze środków UE, co wartością nie do przecenienia. Struktury tej
prowadzi już obecnie do znaczącego upośle- nie należy podważać; być może jedynie trzeba
dzenia pod tym względem Polaków żyjących stwarzać zachęty dla konsolidacji mniejszych
poza głównymi miastami. Dotyczy to ponad miast na prawach powiatu z okalającymi
50 procent obywateli naszego kraju. powiatami ziemskimi, jednakże nie poprzez
Wprowadzenie standardów wykonywania wchłonięcie takiego miasta przez powiat, lecz
zadań publicznych wzmocni i urealni pozycję w ramach konstrukcji wspólnych władz dla
obywatela jako odbiorcy świadczeń admini- miasta na prawach powiatu i powiatu ziem-
stracyjnych i usług publicznych oraz pozwoli skiego (konstrukcja podobna do tej, która
na ograniczenie zadań zleconych i dotacji dobrze sprawdza się na poziomie gminnym).
celowych i przekształcenie większości z nich Wszystkie miasta „prezydenckie” (powyżej 50
w zadania własne. Wprowadzenie standardów tys. mieszkańców) powinny uzyskać status
umożliwi kontrolę samorządu na gruncie miast na prawach powiatu, wszakże z jedno-
kryterium legalności, po wtóre zaś nastąpi zbi- czesną konsolidacją na tym poziomie władz
lansowanie zadań i środków przyznawanych miasta i powiatu. Rozwiązanie to bardzo
na ich realizację. Dyskusji wymaga, czy wtedy zwiększy zdolność rozwojową skonsolido-
samorząd, zwłaszcza na uboższych terenach, wanych jednostek, a przy tym nie naruszy
dofinansowany zostanie właściwie obliczaną samodzielności gmin z terenu powiatu.
subwencją ogólną (bez ograniczeń w kształto- Większym aglomeracjom miejskim należy
waniu struktury wydatków), czy też np. utwo- zaproponować rozwiązania metropolital-
ne, umożliwiające programowanie rozwoju administracji samorządu terytorialnego.
w skali całej aglomeracji miejskiej, wszakże Niezbędny jest wyraźny rozdział sfery poli-
bez naruszania kompetencji „regularnych” tycznej i sfery administracji oraz partnerstwo
władz samorządowych (miast, gmin wiejskich tych dwóch segmentów służby publicznej
i powiatów) z terenu aglomeracji. w zarządzaniu. Oznacza to m.in. oddanie
Trzeba wprowadzić bezpośrednie wybory kierownictwa urzędami administracyjnymi
starostów i rozważyć bezpośredni wybór w ręce służby cywilnej i odpowiedzialność
marszałków województw. Nie ma powodu, by tych kierowników przed rządzącymi polityka-
mieszkańcom mniejszych ośrodków odma- mi za profesjonalizm urzędników i ich wysoki
wiać takiej samej formuły dla poziomu powia- poziom etyczny oraz gotowość urzędów do
tu. Widać także, że należy zwiększyć wpływ wykonywania zadań publicznych. Należy dą-
gmin na pracę powiatu. Dlatego wydaje się żyć do zbudowania profesjonalnego korpusu
korzystne, aby – oprócz radnych – w skład wojewodów.
rady powiatu z mocy prawa wchodzili także Przy wyposażaniu służby cywilnej w atrybuty
wójtowie i burmistrzowie z danego terenu. stabilizacji zawodowej, jednocześnie niezbęd-
Powiat powinien być określony nie tylko jako ne jest wprowadzenie odpowiedzialności
wspólnota mieszkańców, ale także jako zwią- – dyscyplinarnej i finansowej, ale także karnej,
zek gmin z terenu powiatu. za skutki bezprawnych decyzji lub zaniechań.
Nie ma też powodów, aby zwlekać z wpro- Zero pobłażania dla korupcji w administracji 19
wadzeniem do wszystkich ciał stanowiących i polityce.
w samorządzie ordynacji wyborczej większoś-
ciowej, opartej zasadniczo na jednomandato- Kodeks wyborczy
wych okręgach wyborczych.
Jeśli chcemy uruchomić aktywność obywa-
Służba cywilna telską, potrzebne są głębokie i komplekso-
we zmiany w prawie wyborczym. Przede
Jednym z najbardziej rażących błędów wszystkim chodzi o zwiększenie – w różnych
ustrojowych ostatniego okresu jest złamanie aspektach – dostępności wyborów, takie jak
zasady, że najwyższe stanowiska admini- dwudniowe głosowanie, możliwość głoso-
stracyjne należą do służby cywilnej. Dotyczy wania pocztowego, głosowanie za granicą
to np. dyrektorów generalnych urzędów. itp. Po wtóre trzeba wskazać dylematy zwią-
Ciągłe zmiany na najwyższych, a obecnie zane z postulatem większościowej ordynacji
także średnich stanowiskach służbowych wyborczej i jednomandatowych okręgów
w administracji, wpisujące się w rytm poli- wyborczych. Rozwiązania powinny być
tycznych przypływów i odpływów, marno- wprowadzone niezwłocznie w samorządzie,
trawią zdobywaną przez urzędników wiedzę natomiast w wyborach do Sejmu należałoby
i pogłębiają dysfunkcjonalność całego apara- – być może – zastosować ordynację mieszaną,
tu państwowego. częściowo w okręgach jednomandatowych
Konieczna jest zatem odbudowa i rozsze- („poseł z każdego powiatu”), dla pozostałej
rzenie zakresu działania apolitycznej służby zaś, niewielkiej części miejsc mandatowych
cywilnej, z objęciem tymi zasadami także – można utrzymać ordynację proporcjonalną
Ustrój: Państwo – Obywatel – Samorząd

(partyjną). Gdyby przyjęta została ordynacja prawniczych, z przewagą, ale nie dominacją,
wyborcza większościowa, zasadniczo z okrę- sędziów. Nominacja prezydencka jako kon-
gami jednomandatowymi, należy ponownie wencjonalny akt końcowy powinna pozostać.
rozważyć postulat zmniejszenia składu osobo- Anachroniczny jest aktualny model usytuo-
wego Sejmu. Gdyby przyjąć inną konstrukcję wania prokuratury. Patologię tworzy nie tyle
Senatu, wybory odbywałyby się tu na zasa- połączenie urzędu Prokuratora Generalne-
dzie delegowania, a więc problem senackiej go z pozycją Ministra Sprawiedliwości, ile
ordynacji wyborczej rozwiązałby się sam. przekazanie prokuraturze (jeszcze w latach
Likwidacja immunitetu parlamentarnego nie 50.) funkcji nadzorczych nad dochodzenia-
może prowadzić do eliminacji zasady niety- mi i śledztwami. Te funkcje powinien pełnić
kalności osobistej posłów i senatorów. sędzia śledczy; rzeczą prokuratury winno być
sporządzanie i popieranie aktów oskarże-
Trzecia władza nia przed sądami. Organem nadzorującym
i stosującym areszt tymczasowy w ramach
Do najpoważniejszych zlekceważonych samodzielnie prowadzonego śledztwa może
problemów ustrojowych naszej transformacji być w polskich warunkach tylko niezawisły
należy, obok kwestii służby cywilnej, sfera sędzia. Rozłączenie funkcji Ministra Sprawied-
sądownictwa powszechnego, i to w dwóch liwości i Prokuratora Generalnego bez tej
20 aspektach: kariery sędziowskiej i statusu sę- zasadniczej zmiany nie wprowadzi koniecznej
dziego oraz statusu prokuratury. nowej jakości.
Stanowisko sędziego powinno być ukorono- Konieczne jest odrębne przeanalizowanie
waniem kariery prawniczej. Należy urucho- kalendarza zmian. Wdrożenie niektórych po-
mić dostęp do zawodu sędziowskiego dla stulatów (np. dot. ustroju samorządu teryto-
doświadczonych prawników różnych profesji rialnego) powinno nastąpić szybko, tak, aby
(adwokaci, radcowie prawni, prokuratorzy). kolejne wybory samorządowe (2010 r.) od-
Wyłaniani być powinni przez specjalne komi- bywały się według nowych zasad i w ramach
sje, zdolne ocenić predyspozycje i co naj- nowych rozwiązań instytucjonalnych. Część
ważniejsze – charakter kandydatów. Komisje proponowanych zmian wymaga nowelizacji
powinny reprezentować przekrój zawodów Konstytucji RP.
3
rozdział

S i l n a i b ez p i e c z n a Po l s k a
w Unii Eu ropejskiej
Silna i bezpieczna Polska w Unii Europejskiej

Silną pozycję Polski w Europie i świecie może zagwarantować przede wszystkim przemyślana i skutecznie
uprawiana polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, której celem będzie umocnienie pozycji Polski
w strukturach Zachodu – Sojuszu Północnoatlantyckim i Unii Europejskiej. Punktem ciężkości polityki
zagranicznej Rzeczypospolitej powinna być Europa, a w szczególności Unia Europejska.

Polska racja stanu szego potencjału, nie wykorzystuje możliwości,


jakie daje nam członkostwo w UE, operuje fał-
szywą wizją świata, jest prowadzona niekom-
Zmienione położenie geopolityczne Polski, petentnie, nie spełnia uzasadnionych aspiracji
w tym zwłaszcza obecność w NATO i UE, daje Polaków, pogarsza pozycję i wizerunek nasze-
naszemu krajowi najlepsze od kilkuset lat go kraju w Europie i świecie. Przyczyną tego
możliwości realizacji interesów stanowiących stanu rzeczy jest z jednej strony kompromitu-
treść polskiej racji stanu. Do niezmiennych ce- jący nasz kraj skład koalicji rządzącej wraz z jej
lów polskiej polityki zagranicznej, bez wzglę- specyficzną, a niespotykaną w Europie obycza-
du na sytuację międzynarodową, należy: jowością polityczną, a z drugiej, traktowanie
Š strzeżenie suwerenności Rzeczypospolitej, polityki zagranicznej jako elementu w walce
Š zapewnienie jej bezpieczeństwa, o utrzymanie lub umocnienie władzy. Na tym
Š zapewnienie korzystnych warunków roz- tle doszło do nierozumnego i szkodliwego dla
22 woju gospodarczego i cywilizacyjnego, Polski zakwestionowania dobrej tradycji poli-
Š umacnianie jej pozycji międzynarodowej. tyki zagranicznej suwerennej Rzeczypospolitej
Tylko w ten sposób możemy utrwalać naszą Polskiej (od 1989) i podważenia jej oczywistych
narodową tożsamość, dawać Polakom pod- osiągnięć. Polska utraciła wizerunek lidera
stawy do dumy z Rzeczypospolitej, pragnienie przemian w naszej części Europy i w szybkim
identyfikacji z polską historią i kulturą oraz wolę tempie staje się w oczach świata anachronicz-
umacniania naszego narodowego dziedzictwa. nym zaściankiem.
Tylko w ten sposób możemy skutecznie
tworzyć wizerunek Polski nowoczesnej, Członkostwo w Unii Europejskiej.
pewnej swego miejsca w rodzinie narodów Szybko dogonić europejski peleton
europejskich i wnoszącej wartościowy wkład Główne wyzwanie, przed którym stoi Polska,
do cywilizacji europejskiej XXI wieku. Polski streszcza się w pytaniu: Jak dzięki przynależ-
potrafiącej skutecznie łączyć realizację inte- ności do Unii dogonić peleton krajów „starej
resu narodowego z troską o interes całej Unii Unii”, na przykład Portugalię, która jeszcze
Europejskiej. Polski na miarę naszych marzeń. niedawno, bo zaledwie kilkadziesiąt lat temu,
pod względem rozwoju gospodarczego była
Zła polityka zagraniczna znaczniej słabiej rozwinięta od międzywojen-
koalicji PiS, LPR, nej Polski?
Należy tego dokonać poprzez maksymalne
Samoobrona wykorzystanie wszystkich możliwości, jakie
daje członkostwo w Unii, i jak najszybsze prze-
Obecna polityka zagraniczna źle służy naszym prowadzenie zasadniczych reform. Reform,
narodowym interesom, nie wykorzystuje na- które pozwoliłyby na istotne zwiększenie
zagranicznych inwestycji w naszym kraju, Solidarna Europa, europejska
a przez to na zmniejszenie bezrobocia, obni- tożsamość kulturowa i cywilizacyjna
żenie podatków, a zwłaszcza kosztów pracy Chcemy, by zasada solidarności pozosta-
i dostosowanie naszego systemu edukacyjne- ła podstawą wewnętrznej spoistości Unii.
go do znacznie nowocześniejszych standar- Prawdziwa wspólnota nie może istnieć bez
dów światowych. solidarności. Solidarność europejska jest fun-
Skuteczne wykorzystanie funduszy euro- damentem integracji. Zmniejszanie unijnego
pejskich pozwoliłoby milionom Polaków budżetu tuż po poszerzeniu było błędem. Nie
podnieść znacząco jakość życia. Pomogłoby można mieć więcej Unii za mniej pieniędzy.
także zmodernizować administrację, poprawić Poszerzona Unia potrzebuje solidarności
poziom usług, wzmocnić pozycję kultury na- zarówno ekonomicznej, jak i politycznej.
rodowej i zwiększyć atrakcyjność Polski jako Wsparcie udzielane biedniejszym regionom
miejsca do inwestowania i turystyki. i państwom Wspólnoty stanowi niezbywal-
Polska powinna nie tylko odzyskać utracony ny warunek kontraktu integracyjnego, a nie
wizerunek lidera przemian w naszej części Eu- przejaw dobroczynności. Unia Europejska
ropy; powinna pójść znacznie dalej: poprzez powinna podtrzymać i rozwinąć mechanizmy
swoją aktywność w procesie integracji stać się wsparcia najbiedniejszych regionów i państw,
jednym z liderów Unii. które dokonały transformacji ustrojowej i we-
szły do Unii, oraz solidarnie udzielać poparcia 23
Unia gotowa na nowe wyzwania ich żywotnym interesom politycznym w za-
Fiasko traktatu konstytucyjnego stawia przed kresie polityki wschodniej.
Polską i innymi krajami członkowskimi pilne Celem integracji europejskiej nie może być
zadanie opracowania nowego fundamentu uniformizacja wartości, tradycji czy oby-
instytucjonalnego Unii Europejskiej. Jest to czajów, ale jedność w różnorodności. Unia
możliwe w terminie określonym w deklaracji Europejska powinna chronić różnorodność
przyjętej z okazji 50-lecia Traktatów Rzym- tworzących ją kultur i narodów. Polacy w spo-
skich. Nowy traktat podstawowy powinien sób szczególny cenią sobie swoje tradycje,
zapewnić konsolidację instytucjonalną Unii przywiązanie do wartości chrześcijańskich
Europejskiej, która zagwarantuje właściwą oraz unikatowość swojej kultury, dlatego też
równowagę pomiędzy kompetencjami orga- sprzeciwiać się należy tendencjom zmierza-
nów międzyrządowych odpowiedzialnych za jącym do ich ujednolicania. Odwołanie do
strategiczny kierunek jej rozwoju i organów dziedzictwa chrześcijaństwa, które byłoby
wspólnotowych odpowiedzialnych za spraw- potwierdzeniem niezaprzeczalnej historycz-
ne funkcjonowanie Unii, jej spójność oraz nej prawdy, powinno być obecne w refleksji
urzeczywistnianie zasady solidarności. Tylko na temat europejskiej tożsamości. Nowy
silna i sprawna UE może sprostać wyzwaniom, traktat powinien potwierdzić tożsamość cy-
którym w pojedynkę żaden z krajów człon- wilizacyjną i międzynarodową UE. Tożsamość
kowskich nie będzie w stanie stawić czoła: zasadzającą się na europejskich wartościach,
Š zagrożeniom terrorystycznym, których rdzeniem jest chrześcijaństwo, oraz
Š presji migracyjnej, dziedzictwo kolejnych epok kształtujących
Š zmianom klimatycznym. niepowtarzalną koncepcję osoby ludzkiej, jej
Silna i bezpieczna Polska w Unii Europejskiej

godności, praw i wolności oraz zasad leżą- w strategicznych i partnerskich stosunkach ze


cych u podstaw europejskiej organizacji życia Stanami Zjednoczonymi. To właśnie UE i So-
społecznego, ekonomicznego i politycznego: jusz Północnoatlantycki ponoszą odpowie-
praworządności, pluralizmu, demokracji, dzialność za globalny pokój, bezpieczeństwo
otwartej gospodarki rynkowej oraz obywatel- i stabilność porządku międzynarodowego.
skiej odpowiedzialności.
Nowoczesna gospodarka, nowe miejsca
Solidarność energetyczna pracy na rynku europejskim
W debacie na temat przyszłości Europy Polska W interesie Polski leży sukces Strategii Wzro-
powinna stać się liderem w kreowaniu no- stu i Zatrudnienia (tzw. agendy lizbońskiej)
wych pomysłów i inicjatyw służących dalsze- UE. Od jej powodzenia zależy trwałe utrzy-
mu pogłębianiu integracji europejskiej. Przy- manie się Europy w czołówce światowego
kładem takiej aktywności jest zgłoszona przez wzrostu gospodarczego, postępu technolo-
Platformę Obywatelską propozycja rozszerze- gicznego oraz konkurencyjności na rynkach
nia traktatowej klauzuli solidarności europej- międzynarodowych. Jej sukces jest warun-
skiej na bezpieczeństwo energetyczne, która kiem zapewnienia witalności i atrakcyjności
znalazła szerokie wsparcie w Europie. europejskiego modelu społeczno-gospo-
darczego, który musi polegać na łączeniu
24 Wspólna polityka zagraniczna Unii wolności, sprawiedliwości i solidarności.
Europejskiej Szczególnie popieramy te zapisy Strategii,
Chcemy, by Unia Europejska przejęła większą które służą otwieraniu rynków, deregulacji
odpowiedzialność za bezpieczeństwo Europy oraz wsparciu małej i średniej przedsiębior-
i świata. Unia powinna uzyskać zdolność koor- czości. Polacy powinni jak najszybciej mieć
dynowania zadań polityki zagranicznej i bez- zagwarantowany nieskrępowany dostęp do
pieczeństwa oraz ich realizacji. Jeżeli chcemy, unijnego rynku pracy i usług. Niepokoi nas
by głos UE liczył się w świecie, Europejczycy zapóźnienie Polski w realizacji zadań Strate-
muszą się starać mówić możliwie jednym gło- gii. Jest to szczególnie niezrozumiałe, biorąc
sem. Duże znaczenie przywiązujemy do roli pod uwagę wysoki poziom bezrobocia w Pol-
Parlamentu Europejskiego oraz jego konse- sce i emigrację Polaków w poszukiwaniu
kwentnej i solidarnej polityki zbliżania UE z jej pracy za granicą.
wschodnimi sąsiadami.
Popieramy pogłębianie integracji w zakresie Wspólna waluta europejska – euro
polityki zagranicznej i bezpieczeństwa – pro- Niepokojące jest lekceważenie przez obecny
jekt ustanowienia funkcji unijnego ministra rząd faktu rosnącej roli euro na światowym
spraw zagranicznych, z jasnym określeniem rynku finansowym oraz pożytków mogą-
jego kompetencji głównego koordynatora cych płynąć z włączenia polskiej gospodarki
polityki unijnej w zakresie budowy sił szyb- do strefy euro. Konieczne jest niezwłoczne
kiego reagowania, wspólnego planowania określenie harmonogramu i planu działań
europejskich sił zbrojnych oraz tworzenia zmierzających do przyjęcia przez Polskę euro-
wspólnej polityki zbrojeniowej i zaopatrzenia. pejskiej waluty na warunkach korzystnych dla
Silna Unia Europejska powinna pozostawać polskiej gospodarki.
Strategiczne partnerstwo Rosja
ze Stanami Zjednoczonymi Polityka wobec Rosji wymaga oparcia na
Równie ważnym zadaniem jak aktywne dzia- chłodnej kalkulacji, wyzbycia się zbędnych
łanie na rzecz wzmacniania polskiej pozycji emocji i pustych gestów. Nie mogą one szko-
w UE jest utrzymywanie możliwie bliskich dzić skuteczności naszej polityki. Dostrzegając
i sojuszniczych związków ze Stanami Zjed- w rosyjskiej polityce wobec Polski nieprzy-
noczonymi. Wymaga to z naszej strony trzeź- jazne akcenty oraz nieprzezwyciężone kom-
wego podejścia i dbałości o realne korzyści. pleksy, musimy się starać prowadzić cierpliwy
W naszym żywotnym interesie powinno dialog polityczny z Moskwą, wyjaśniać roz-
leżeć utrzymanie amerykańskiej obecności bieżności i eliminować napięcia. W interesie
w Europie i pielęgnowanie strategicznego naszych obu narodów, ciężko doświadczo-
partnerstwa polsko-amerykańskiego. nych przez historię, leżą stosunki dobrosą-
Oprócz powiązań w sferze bezpieczeństwa, siedzkie oraz szerokie kontakty gospodarcze,
potrzebny jest rozwój kontaktów i współpra- społeczne i samorządowe. Odrzucamy fata-
cy w innych dziedzinach, zwłaszcza w sferze lizm historii i wierzymy, że zbudowanie takich
gospodarczej. Szczególnie pożądany byłby stosunków jest możliwe. W stosunku do Rosji
wzrost inwestycji amerykańskich w Polsce. Polska powinna z myślą o poprawie wzajem-
nych relacji przyjąć strategię długiego marszu.
Partnerstwo z sąsiadami, 25
Trójkąt Weimarski Ukraina
W żywotnym interesie naszego kraju leży Wielkim i ważnym partnerem Polski w tej
rozwój i umacnianie dobrych stosunków części Europy pozostaje Ukraina. Będziemy
z państwami UE, zwłaszcza z naszymi unijny- konsekwentnie wspierać przemiany de-
mi sąsiadami: Niemcami, Czechami, Słowaka- mokratyczne w tym kraju i jego dążenia do
mi oraz Litwą. integracji z Zachodem ze świadomością, iż to
Strategiczne więzi i dobry klimat stosunków przede wszystkim polityczna wola i społeczna
z naszym zachodnim sąsiadem – Niemcami mobilizacja samych Ukraińców jest miarą tych
mają znaczenie nie tylko dla naszych obu aspiracji i warunkiem ich powodzenia.
narodów. Są one ważne w kontekście trans- Polska powinna niezmiennie pozostawać so-
atlantyckim oraz odnośnie do stosunków UE jusznikiem Ukrainy w jej zbliżaniu się do NATO
z Ukrainą i Rosją. Będziemy dążyć do tego, aby i UE, nawet jeśli ten proces zajmie więcej
Niemcy były naszym kluczowym partnerem czasu, niż początkowo sądziliśmy.
w sprawach europejskich i atlantyckich.
Zbliżone znaczenie należy przypisywać Białoruś
stosunkom polsko-francuskim. Ze wzglę- Chcemy aktywnie wspierać naród białoruski
dów historycznych i geopolitycznych, polska w walce o demokrację i poszanowanie wol-
dyplomacja powinna zabiegać o kontynua- ności obywatelskich. Wierzymy, że Białorusini
cję dialogu i współpracy w ramach Trójkąta podążą pewnego dnia europejską drogą.
Weimarskiego. Współpraca weimarska może Proeuropejskie i prodemokratyczne siły na
i powinna pozostać ważnym instrumentem Białorusi mogą na nas liczyć; zobowiązuje
polityki zagranicznej RP. nas do tego dziedzictwo „Solidarności” oraz
Silna i bezpieczna Polska w Unii Europejskiej

bliskość kulturowa i doświadczenie I Rzeczy- przez obecną koalicję duszny klimat życia pub-
pospolitej, w której Polacy i Białorusini byli licznego i systematyczne przekształcanie Polski
sobie bardzo bliscy. Demokratyczna Białoruś w zacofany i skłócony z otoczeniem zaścianek.
to także szansa na lepsze jutro dla licznych
Polaków – obywateli Białorusi. Polacy na Wschodzie
Na szczególną troskę zasługują nasi rodacy na
Rola Polski w świecie Wschodzie. Naszym obowiązkiem pozostaje
Członkostwo Polski w UE i w NATO oraz nasz pomoc we wspieraniu ich polskości, za którą
narodowy potencjał i aspiracje stanowią dobrą przychodziło im w przeszłości płacić bardzo
podstawę dla aktywności naszego kraju poza wysoką cenę. Jeżeli zechcą, powinni mieć
Europą i na forum ważnych organizacji mię- możliwość osiedlania się w Polsce.
dzynarodowych, zwłaszcza w ramach systemu
ONZ. W ten sposób nasz kraj może wnosić Skuteczna polityka zagraniczna
wkład w kształtowanie pokojowego i spra- Realizacja polskich interesów na scenie
wiedliwego porządku międzynarodowego, międzynarodowej wymaga skutecznej,
dbać o swoje interesy gospodarcze i pozycję profesjonalnej i kreatywnej polityki zagra-
w świecie. nicznej. Powodzenie tego zadania zależy od
umiejętności mobilizacji i koordynacji wysił-
26 Polacy poza granicami kraju ków podejmowanych przez wiele instytucji,
Państwo polskie musi dbać o utrzymywa- organizacji, środowisk gospodarczych i grup
nie bliskich więzi między Polakami żyjącymi zawodowych. Polityka zagraniczna RP musi
w granicach Rzeczypospolitej a Polonią. Celem być oparta na czytelnej podstawie instytucjo-
naszej polityki w tej sferze powinna być pomoc nalnej, określonej w Konstytucji i właściwych
w zachowywaniu tożsamości kulturowej i na- ustawach, które czynią z tej części polityki
rodowej osób polskiego pochodzenia zamiesz- państwa prerogatywę rządu.
kujących za granicą. Nowoczesna i dobrze
zorganizowana Polonia może być cennym Dialog z Polakami warunkiem
składnikiem wpływów i pozycji międzynaro- poparcia społecznego
dowej Polski. Rzeczpospolita musi szczególną Fundamentem skutecznej i odpowiadającej
opieką otaczać polską emigrację zarobkową narodowym interesom polityki zagranicznej
ostatnich lat. Polakom zmuszonym ze względu jest poparcie społeczne, które musi być pozy-
na brak pracy lub trudne warunki życiowe i ni- skiwane w ciągłym dialogu z opinią publicz-
kłe perspektywy ich poprawy należy zapewnić ną, w tym z opozycją, we wsłuchiwaniu się
stały kontakt z krajem, jego językiem i kultu- w rzeczywiste potrzeby i odczucia społeczne,
rą. Równocześnie, konieczne jest tworzenie odpowiadaniu na aspiracje milionów Polaków
w kraju warunków do ich szybkiego powrotu do życia w nowoczesnym państwie, otwar-
i znajdowania korzystnych szans życiowych tym na Europę i świat, państwie, które będzie
i zawodowych nad Wisłą. Ich wykształcenie, przedmiotem dumy, a nie wstydu, którego
energia i pracowitość powinny znaleźć ujście źródłem jest sposób sprawowania władzy
w pracy na rzecz Polski. Do decyzji o powrocie i kompromitujące nasz kraj obyczaje politycz-
do Ojczyzny nie może ich zniechęcać tworzony ne obecnej koalicji rządzącej.
Wizja oparta na wiedzy dla nich wsparcie i sojuszników. Taka polityka
Polityka zagraniczna powinna być oparta na nie może być polityką narodowego egoizmu
pogłębionej myśli politycznej, na trafnym i ograniczać się wyłącznie do forsowania
odczytywaniu procesów przebiegających własnych interesów.
w środowisku międzynarodowym i interesów
innych państw, a zwłaszcza mocarstw, oraz Odpowiedzialna polityka
na przemyślanych koncepcjach działania. bez kompleksów
Potrzebne jest szerokie korzystanie z eksper- Wymaga otwartości i należytego rozumie-
tów, ośrodków badawczych oraz analiz, także nia Europy i świata. Polska odpowiedzialna,
wtedy, gdy prezentują odmienny od rządzą- przyjazna i życzliwa wobec swego otoczenia,
cych punkt widzenia. budząca szacunek swym wkładem w budo-
wanie lepszej Europy i świata, będzie Polską
Potrzeba debaty lepszą dla swych obywateli, dumnych z jej
Rząd powinien tworzyć warunki dla po- przeszłych dokonań i pełnych wiary w jej
ważnej debaty o najważniejszych sprawach przyszłe możliwości.
zagranicznych, warunki, w których jest
miejsce na dialog i konsultacje z opozycją Polityka bezpieczeństwa.
polityczną, bez epitetów i oskarżeń o zdra-
Nowe zagrożenia dla Polski
dę stanu. Trzeba porzucić przypominającą 27
czasy komunistyczne retorykę, która nie
służy naszym narodowym interesom ani W ostatnich latach radykalnie zmienił się
w kraju, ani na płaszczyźnie międzynaro- sposób postrzegania bezpieczeństwa.
dowej. Ułatwi to znajdowanie ponadpar- Nabrała tempa rewolucja informacyjna,
tyjnego porozumienia w najważniejszych proces globalizacji uległ nagłemu przyspie-
dla Polski sprawach. Platforma wielokrotnie szeniu. W istotny sposób wzrosło znaczenie
dawała dowody gotowości do tworzenia zagrożeń asymetrycznych. Polski system
takiego konsensusu. bezpieczeństwa nie jest na to przygotowa-
ny. W związku z łatwością, z jaką zagrożenia
Aktywna i skuteczna dyplomacja mogą przekraczać granice państw i konty-
Szanse realizacji celów i założeń polityki nentów, granica między bezpieczeństwem
zależą od sposobu i stylu jej uprawiania. zewnętrznym i wewnętrznym zaciera się na
Pewność i obliczalność w grze międzynaro- naszych oczach.
dowej są atutami, które lekceważy obecna Choć terroryzm swoje źródła ma daleko od
koalicja. Jej kompleksy i fobie prowadzą do granic naszego kraju, jego finansowanie, re-
marginalizacji Polski, z którą inni liczą się krutacja i przygotowanie aktów terrorystycz-
tylko ze względu na jej obecną skłonność nych mogą mieć miejsce bądź to na naszym
do negacji i wetowania. Skuteczna polityka terytorium, bądź też u naszych sąsiadów. Pol-
zagraniczna jest polityką aktywną, przedsta- ska w każdej chwili może stać się państwem
wiającą inicjatywy, uczestniczącą w dialogu tranzytowym dla terrorystów. Nie sposób też
międzynarodowym, zabiegającą o rozumie- wykluczyć aktów i zamachów terrorystycz-
nie naszych intencji i interesów, zdobywającą nych w Warszawie, Gdańsku czy Krakowie.
Silna i bezpieczna Polska w Unii Europejskiej

Możliwość proliferacji broni masowego Š Po pierwsze – realistyczna i całościowa.


rażenia rodzi uzasadnione obawy przed Oznacza to, że miarą naszych aspiracji
terroryzmem o masowym zasięgu. Państwa winny być rzeczywiste możliwości naszego
upadłe i zbójeckie potęgują te obawy – dając państwa i gospodarki.
schronienie lub sponsorując organizacje Š Po drugie – nowoczesna i profesjonalna,
terrorystyczne. czyli uwzględniająca najnowsze światowe
tendencje w teorii oraz praktyce bezpie-
Zintegrowane podejście czeństwa i realizowana przez profesjo-
do bezpieczeństwa nalistów, a nie przez zdyscyplinowanych
Aby skutecznie radzić sobie we współczes- funkcjonariuszy partyjnych.
nym środowisku bezpieczeństwa, niezbęd- Š Po trzecie – długofalowa i kreatywna, czyli
na jest ścisła współpraca międzynarodowa wyprzedzająca, opierająca się na strategii,
– sojusznicza i bilateralna. Żadne z państw, a nie doraźnym reagowaniu na bieżące po-
nawet o najpotężniejszym potencjale, nie jest trzeby. Winna być ona nowatorska i twór-
w stanie w pojedynkę stawić czoło nowym cza, a nie naśladowcza i recenzencka.
wyzwaniom. Stąd konieczność coraz dalej Š Po czwarte – sojusznicza i partnerska, czyli
idącej współpracy. skorelowana z polityką bezpieczeństwa
Obecne scenariusze zagrożeń wymagają NATO i UE oraz zakładająca umacnianie
28 nowego spojrzenia i zintegrowanego podej- dwustronnych relacji z sąsiadami i innymi
ścia cywilno-wojskowego. Dlaczego? Współ- istotnymi dla naszego bezpieczeństwa
czesne zagrożenia mają właśnie cywilno- państwami, w tym w szczególności z USA.
-militarny charakter. Nie sposób sobie zatem W pojedynkę nie będzie w stanie się obro-
wyobrazić skutecznej obrony, opierającej się nić.
na wąskim, jednowymiarowym podejściu.
Nadchodzi era bezpieczeństwa zintegro- Sojusz Północnoatlantycki jako ważny
wanego. gwarant bezpieczeństwa Polski
To właśnie dlatego opowiadamy się za zin- Szczególne miejsce w naszej polityce bezpie-
tegrowanym systemem bezpieczeństwa czeństwa zajmuje NATO. Powinniśmy aktyw-
narodowego, opartym na współdziałaniu sił nie zabiegać o umacnianie roli i zdolności
zbrojnych ze służbami cywilnymi. Sojuszu Północnoatlantyckiego jako platfor-
Na takie postrzeganie bezpieczeństwa kładą my strategiczno-politycznej jedności świata
ogromny nacisk nasi sojusznicy: w NATO, zachodniego, instytucji umacniającej związki
a zwłaszcza UE, dla której współpraca cywil- transatlantyckie, organizacji będącej instru-
no-wojskowa jest stałym elementem operacji mentem obrony transatlantyckich interesów
pokojowych. na płaszczyźnie globalnej.
Nasza obecność w NATO stanowi gwaran-
Wymagania wobec polskiej cję polskiego bezpieczeństwa. Powinniśmy
polityki bezpieczeństwa aktywnie zabiegać o to, by Sojusz pozostał
Nowa rzeczywistość stawia nowe wymagania sprawnym i skutecznym instrumentem za-
wobec naszej polityki bezpieczeństwa. Nasza pewniającym bezpieczeństwo w przestrzeni
polityka bezpieczeństwa powinna być: transatlantyckiej.
Zaangażowanie NATO w sprawy bezpie- wych. Nasza rola nie może ograniczać się li
czeństwa globalnego musi być prowadzone tylko do wysyłania żołnierzy do zapalnych
roztropnie i selektywnie, aby nie narażać punktów świata. Udział Polski w przywra-
wiarygodności Sojuszu, nie dopuścić do caniu stabilności i pokoju nie powinien
osłabienia jego spoistości lub nadwerężania przekraczać naszych realnych możliwości,
jego zdolności do działania. Należy unikać powinien być za to powiązany z naszymi
różnicowania standardów bezpieczeństwa interesami politycznymi i gospodarczymi.
wewnątrz Sojuszu. Dlatego koncepcja obrony Decyzje o naszym militarnym zaangażo-
antyrakietowej powinna być realizowana na waniu powinny być podejmowane pod
NATO-wskiej podstawie. warunkiem realnego wpływu na operacje
stabilizacyjne i procesy pokojowe. Polska
Transformacja sił zbrojnych powinna wyzbyć się nadgorliwości w sza-
Podstawowym elementem systemu bezpie- fowaniu naszym zaangażowaniem wojsko-
czeństwa narodowego są Siły Zbrojne RP. wym poza granicami kraju. Należy zapew-
Konieczna jest ich racjonalna transformacja, nić realny udział parlamentu w realizacji tej
dostosowująca je do nowych warunków środo- strategii poprzez ustalanie kilkuletniego
wiska bezpieczeństwa. Strategia transformacyj- budżetu operacyjnego ma misje między-
na winna uwzględniać przede wszystkim: narodowe i rzeczywiste kontrolowanie
Š Pełną profesjonalizację sił zbrojnych, z za- jego realizacji. 29
wieszeniem obowiązku służby wojskowej Š Przekształcenie służb wywiadu i kontrwy-
(poboru) i z zapewnieniem obywatelom wiadu wojskowego w struktury wchodzą-
możliwości ochotniczego spełniania po- ce w skład resortu obrony i wprowadze-
wszechnego obowiązku obrony w innych nie ustawowego zakazu podejmowania
formach. się przez żołnierzy funkcji tajnych współ-
Š Przeprowadzenie kompleksowej refor- pracowników służb specjalnych oraz
my systemu kierowania i dowodzenia, zakazu werbowania tajnych współpra-
zakładającej oparcie go na strukturach cowników wśród żołnierzy przez służby
połączonych oraz skonsolidowanie wokół specjalne.
trzech podstawowych funkcji: planowania Š Wypracowanie czytelnych zasad funkcjo-
strategicznego, dowodzenia bazowego nowania wojskowego zaplecza nauko-
i dowodzenia operacyjnego. wo-badawczego wspólnie z przemysłem
Š Doprowadzenie do spłaszczenia struktury obronnym oraz zreformowanie i skonsoli-
dowodzenia. dowanie szkolnictwa wojskowego, w tym
Š Opracowanie racjonalnej strategii udziału utworzenie ponadresortowej Akademii
w misjach i operacjach międzynarodo- Bezpieczeństwa Narodowego.
4
rozdział

Zdrowe finanse, niskie


podatki, nowoczesna
gospodarka
Zdrowe finanse, niskie podatki

Proponujemy program awansu cywilizacyjnego. Jego realizacja umożliwi szybki wzrost jakości życia
i zarobków. Wiemy, jak zdecydowanie przyspieszyć proces skracania dystansu cywilizacyjnego, który
cały czas dzieli Polskę od krajów zachodnich Unii Europejskiej. Realizacja naszych propozycji to szansa
na awans dla wszystkich, a w szczególności dla tych, którzy go najbardziej dzisiaj potrzebują.

Stan gospodarki państwa: na by ten cel osiągnąć w ciągu nawet 15 lat.


Platforma Obywatelska proponuje Polakom
marnotrawienie wzrostu pakiet działań prowzrostowych, daleko po-
suniętych reform, które mają szansę zwięk-
Dzisiejszy obraz polskiej gospodarki jest tylko szyć potencjał gospodarczy Polski. Jedyna
pozornie dobry. To prawda, iż nadzwyczajnie prawdziwa polityka solidarna to polityka
szybkiemu wzrostowi gospodarczemu to- utrwalenia wysokiego tempa wzrostu go-
warzyszy spadek bezrobocia, coraz szybszy spodarczego. Dlatego propozycja Platformy
wzrost zarobków oraz jak dotychczas – niska Obywatelskiej jest skierowana przede wszyst-
inflacja. Nie jest to jednak zasługa polity- kim do tych, którzy w największym stopniu
ki rządu, ale oddolnych reform w polskich potrzebują awansu ekonomicznego i społecz-
przedsiębiorstwach, połączonych z efektami nego.
przystąpienia Polski do Unii Europejskiej Polityka odblokowywania potencjału gospo-
32 oraz z wpływem bardzo dobrej koniunktury darczego to również najlepiej pojęta polityka
w gospodarce globalnej. Z powodu zaniecha- prorodzinna. Jedynie szybki wzrost zarobków
nia reform utrzymanie tak dobrego bilansu zagwarantuje ludziom młodym odpowiedni
wskaźników makroekonomicznych jest poziom bezpieczeństwa ekonomicznego,
jednak w dłuższym okresie mało prawdopo- niezbędny do podjęcia odpowiedzialnej
dobne. Polskiej gospodarce grozi przegrzanie decyzji o założeniu rodziny i posiadaniu
– wzrost inflacji oraz spowolnienie wzrostu dzieci. Polityka utrwalenia tempa wzrostu
gospodarczego, czego skutki będą najdotkli- gospodarczego na wysokim poziomie, a tym
wiej odczuwane przez osoby znajdujące się samym utrzymania wysokiego tempa wzrostu
w najgorszym położeniu materialnym. wynagrodzeń, jest również odpowiedzią na
Aby utrzymanie korzystnej sytuacji było narastający problem emigracji. Jej przyczyną
możliwe w dłuższym okresie, należy odbloko- w chwili obecnej jest nie tyle brak miejsc pra-
wać potencjał polskiej gospodarki, który jest cy, ile niskie zarobki w kraju.
dławiony wysokimi podatkami i pozapłaco-
wymi obciążeniami pracy, wysokim długiem Uzdrowienie finansów
publicznym, złymi i skomplikowanymi regu-
lacjami, złym stanem infrastruktury, w końcu
publicznych
– zatrzymaniem prywatyzacji. Przy kontynu-
acji obecnej polityki w poziomie dochodu na Polskie finanse publiczne są chore i potrzebu-
osobę dogonimy średni poziom w krajach ją gruntownej reformy. Zmiany powinny być
zachodnich Unii Europejskiej (EU 15) za około przeprowadzone w obszarach:
40 lat. Przy prowadzeniu odpowiedzialnej Š struktury i stanu dochodów publicznych
i dalekowzrocznej polityki gospodarczej moż- Š struktury i stanu wydatków publicznych
Š struktury i stanu długu publicznego (we- z tym, co osiągnęli jako rezultat działań;
wnętrznego i zewnętrznego) w oparciu o wskaźniki wykonawcze, które
Š organizacji sektora finansów publicznych będzie monitorował określony departament
oraz zarządzania finansami publicznymi. w Kancelarii Premiera.
Prawdziwa reforma finansów publicznych
jest ważnym filarem polityki prowzrostowej. Budżet zadaniowy
Reforma ta umożliwi nie tylko zmniejszenie Wprowadzeniu zarządzania przez rezultaty
obciążeń podatkowych, ale również spadek powinna towarzyszyć zmiana metodologii
rynkowych stóp procentowych oraz zwięk- określania budżetu resortów. Ministrowie nie
szenie aktywizacji zawodowej. Z tego punktu powinni dostawać środków na funkcjono-
widzenia jest ona najważniejszym elementem wanie ich urzędów, lecz na realizację kon-
proinwestycyjnej i prozatrudnieniowej polity- kretnych zadań czy programów, służących
ki makroekonomicznej. osiągnięciu zaplanowanych rezultatów. Co
więcej, powinni umieć udowodnić, że danego
Zmiana organizacji zadania nie da się zrealizować w inny, tańszy
sposób. Po zakończeniu roku powinni być
zarządzania finansami rozliczani z tego, czy wykonali całe zadanie,
publicznymi czy koszty nie przerosły kosztów zakładanych
pierwotnie i czy udało im się wygospodaro- 33
Coraz powszechniej stosowaną w świecie wać oszczędności.
metodą zarządzania publicznego jest zarzą-
dzanie zorientowane na osiąganie zaplano- Zasada n+2
wanych rezultatów (zarządzanie poprzez cele Aby uniknąć wydawania za wszelką cenę
i rezultaty). Metoda ta wykorzystuje, na tyle, środków pod koniec roku przez jednost-
na ile to możliwe, praktyki zarządzania sto- ki administracji publicznej oraz po to, aby
sowane w sektorze prywatnym. Koniecznym ułatwić realizację programów i zadań, należy
dopełnieniem metody zarządzania poprzez wprowadzić zasadę, że wydatki przyznane na
rezultaty jest odpowiednia metodologia przy- realizację konkretnego programu, w oparciu
gotowywania i rozliczania budżetu, a przede o budżet danego roku, mogą być realizowane
wszystkim: przyznawanie środków budżeto- jeszcze w kolejnych dwóch latach. Taka zasada
wych na zadania (budżet zadaniowy), możli- w programach unijnych określana jest jako
wość przesuwania środków budżetowych na n+2. W dającej się przewidzieć perspektywie
kolejne lata (zasada n+2) oraz wprowadzenie możliwe jest rozwinięcie w n+3.
budżetów wieloletnich.
Budżety wieloletnie
Zarządzanie przez cele i rezultaty Rząd powinien przedstawiać parlamentowi
Dla każdego działu administracji rządowej ramowy plan finansowy na kolejnych pięć lat.
powinny zostać określone odpowiednio zhie- Plan ten ustalałby kwoty wydatków w kolej-
rarchizowane cele działania. Ministrowie i sze- nych latach przeznaczanych na finansowanie
fowie agend rządowych będą rozliczani przez państwa w podziale na działy administracji
premiera z porównania tego, co zamierzali, oraz strategiczne programy rządowe.
Zdrowe finanse, niskie podatki

Konsolidacja finansów publicznych Niskie i proste podatki


Postulujemy istotną konsolidację finansów
publicznych. Oprócz likwidacji zakładów
budżetowych i gospodarstw pomocniczych, W Polsce obciążenia fiskalne są bardzo wy-
z uwagi na wielkość środków, którymi dyspo- sokie w relacji do PKB i powinny być obniża-
nują, jak i z powodu problemów systemowych ne, po to, aby kraj mógł się szybko rozwijać
z nimi związanych, należy podjąć kroki w zakre- i aby nastąpiło dalsze, trwałe przyspieszenie
sie likwidacji działających w obszarze finansów wzrostu zatrudnienia. Polski system podatków
publicznych agencji i funduszy celowych. i świadczeń społecznych jest przy tym nie-
potrzebnie skomplikowany. Różne elementy
Pozostałe zmiany systemu powodują wzajemnie sprzeczne
w zarządzaniu finansami publicznymi efekty dla sytuacji dochodowej podatników
Pozostałe zmiany w zarządzaniu finansów i w efekcie złożoność systemu nie służy reali-
publicznych powinny polegać na: zacji klarownych celów.
Š poprawieniu dotychczasowej organizacji Szczególnie jaskrawym obszarem skompliko-
sektora finansów publicznych wania i sprzeczności jest obciążenie fiskalne
Š wprowadzeniu stałego systemu prognozo- związane z umową o pracę, w którym pro-
wania, programowania i planowania finan- gresywny podatek od dochodów osobistych
34 sowego w skali makro– i mikroekonomicz- PIT występuje jednocześnie z degresywny-
nej, a zwłaszcza planowania finansowego mi składkami na ubezpieczenia społeczne.
na horyzoncie czasowym stosowanym Progresja w PIT wywołana jest, po pierwsze
w planowaniu finansowym UE – istnieniem kwoty wolnej, a po drugie
Š wprowadzeniu powiązań finansowych i ko- – wzrastaniem stawki podatku (aż do 40%)
ordynacji rozliczeń finansowych wewnątrz wraz z przekraczaniem przez podatnika ko-
sektora finansów publicznych pomiędzy lejnych progów dochodu. Degresja obciążeń
jednostkami składkami na ubezpieczenia społeczne wy-
Š równoważeniu finansów publicznych wołana jest tym, że z jednej strony nie ma tu
w skali sektora finansów publicznych kwoty wolnej (tzn. płaci się składki wg pełnej
Š podniesieniu efektywności i sprawności stawki procentowej nawet od najmniejszego
systemu kontroli finansowej (wewnętrznej zarobku), a z drugiej strony od kwoty wyna-
i zewnętrznej) grodzenia powyżej określonego pułapu nie
Š podniesieniu sprawności administracji płaci się już składki na ubezpieczenia emery-
finansowej. talne i rentowe.
Dla zapewnienia skuteczności wieloletniego Efekt jest taki, że chociaż istnieje duża rozpię-
planowania budżetowego pożądane jest tość w efektywnych stopach obciążeń po-
wprowadzenie odpowiednich zapisów do datkowych od 0 do blisko 40%, to rozpiętość
Konstytucji. Należy jednak przyjąć, że także efektywnych stóp wszystkich obciążeń po-
przed dokonaniem takich zmian możliwe jest datkowych i parapodatkowych jest znacznie
w drodze konsensusu politycznego uznanie mniejsza. Ponadto po przekroczeniu pewne-
mocy obowiązującej ogłaszanych wieloletnich go poziomu dochodów całkowite obciążenie
planów budżetowych. staje się degresywne, tzn. efektywna stopa
obciążenia fiskalnego obniża się wraz ze wzro- opodatkowania na osoby, które ze zwolnień
stem dochodu. nie korzystają.
Trzeba też zwrócić uwagę, że podstawa opo-
datkowania dla celów PIT jest zdefiniowana Prostota
i skalkulowana nieco inaczej niż podstawa Podatek liniowy jest najprostszym z możli-
do wyliczenia należnych składek na ubezpie- wych podatków dochodowych: decyduje
czenia społeczne. Ta niczym nieuzasadniona o tym nie tylko jednolita stawka podatku,
różnica dodatkowo zmniejsza przejrzystość ale także wiele innych elementów koncep-
systemu i prowadzi do niepotrzebnego zwięk- cji. Podatek liniowy umożliwia uproszczenie
szenia kosztów obsługi finansowo-płacowej systemu jako całości poprzez między innymi
firm. uproszczenie deklaracji podatkowych oraz
uproszczenie przepisów dotyczących opodat-
Punkt wyjścia kowania dochodów osobistych oraz opodat-
dla nowej strategii podatkowej kowania dochodów z działalności gospodar-
Uważamy, że system podatkowy powinien czej.
zapewnić zebranie przez Państwo niezbędnej
kwoty podatków, powodując możliwie jak Promocja przedsiębiorczości,
najmniejsze perturbacje w działalności gospo- efektywności, pracowitości
darczej i życiu obywateli. Natomiast potrzeby Proste i jednolite zasady powszechnego 35
społeczne powinny być rozwiązywane po- podatku liniowego pomogą skoncentrować
przez odpowiednie kształtowanie wydatków ekonomiczne wysiłki Polaków na pracy oraz
budżetu. Należy maksymalnie uprościć po- przedsiębiorczości. W znacznym bowiem
datki i zwiększyć jednoznaczność przepisów stopniu zniknie zjawisko podejmowania decy-
podatkowych, po to by zmniejszyć koszty dla zji gospodarczych pod wpływem przesłanek
przedsiębiorców, związane z analizą przepi- wynikających z cech systemu fiskalnego.
sów podatkowych i dostosowaniem się do
nich oraz zasadniczo obniżyć ryzyko podatko- Aktywność zawodowa kobiet
we działalności gospodarczej. (małżonków)
Wysokie krańcowe stopy podatkowe mają cha-
Wprowadzenie rakter demotywujący. W obecnym stanie praw-
nym, przy progresywnych stawkach podatko-
podatku liniowego wych, zjawisko to dotyczy szczególnie mocno
kobiet, które mają dobrze zarabiających mę-
Sprawiedliwość żów i nie pracują zarobkowo. W takiej sytuacji,
Koncepcja podatku liniowego zapewnia małżonkowie rozliczają się na ogół wspólnie,
jednolite zasady opodatkowania docho- co nie przeszkadza im wpadać w wysokie progi
dów ze wszystkich źródeł. Ponadto zakłada podatkowe (30% lub 40%). W efekcie, rozpo-
uchylenie wszelkich zwolnień skutkujących częcie pracy zarobkowej przez kobietę oznacza
nieuzasadnionymi przywilejami dla niektó- natychmiastowe i bezwarunkowe opodatko-
rych grup podatników. Tego rodzaju zwol- wanie stopą krańcową 30% lub 40%. Powyższe
nienia prowadzą do przerzucania ciężaru uwarunkowania mogą zniechęcać wiele kobiet
Zdrowe finanse, niskie podatki

do podjęcia pracy zarobkowej. Wprowadzenie Š Likwidacja tych elementów systemu


jednolitej, niskiej stawki podatkowej zmieni ten podatkowego, które stoją w sprzeczności
stan rzeczy w sposób radykalny. z zasadą wyrażoną w poprzednim punkcie;
rezultatem będzie m.in. likwidacja opodat-
Promocja działalności inwestycyjnej kowania dywidend oraz całkowita likwida-
W koncepcji podatku liniowego są elementy cja opodatkowania spadków (dotychczaso-
konstrukcyjne (oprócz stawki), które decydują wym podatkiem od spadków i darowizn).
o jego inwestycyjnym charakterze. Proponu-
jemy, aby przedsiębiorca mógł jednorazowo Założenia podatku
odliczyć od dochodu pełną kwotę wydatków od dochodów osobistych
inwestycyjnych (na ziemię, środki trwałe oraz Š Opodatkowanie dochodów osobistych
wartości niematerialne i prawne). Takie rozwią- stawką 15%.
zanie byłoby szczególnie pomocne dla przed- Š Wprowadzenie kwoty wolnej od opodat-
siębiorców rozpoczynających działalność. kowania dla podatnika i każdego dziecka
(ulga prorodzinna).
Ogólne założenia Š Usunięcie opodatkowania odsetek (w na-
stępstwie zasady jednokrotnego opo-
nowego systemu datkowania dochodu oraz preferencji dla
36 podatków dochodowych oszczędzania).

Š Usunięcie dotychczasowego podziału na Założenia podatku dochodowego


podatek dochodowy od osób fizycznych od przedsiębiorstw
(PIT) oraz podatek dochodowy od osób Š Wprowadzenie jednolitych zasad opodat-
prawnych (CIT). kowania dla właścicieli wszystkich przed-
Š Wprowadzenie w miejsce PIT i CIT dwóch siębiorstw: jednoosobowej działalności
podatków: podatku od dochodów osobi- gospodarczej, spółek osobowych (w tym
stych (wynagrodzeń) oraz podatku docho- cywilnych) oraz spółek kapitałowych.
dowego od działalności gospodarczej, bez Š Opodatkowanie wszystkich przedsię-
względu na formę jej prowadzenia. biorstw (niezależnie od formy prawnej)
Š Wprowadzenie jednolitej stawki procen- według jednolitej stawki podatkowej 15%.
towej (np. 15%) dla wszystkich dochodów Š Wprowadzenie zasady, wedle której
podlegających opodatkowaniu: zarówno podatek byłby nakładany tylko na etapie
dochodów osobistych, jak też dochodów osiągnięcia zysku przez przedsiębiorstwo;
z działalności gospodarczej. dystrybucja zysku (np. w formie wypłaty
Š Usunięcie obowiązujących zwolnień dywidendy) nie byłaby opodatkowana.
podatkowych oraz wprowadzenie zasady Š Wprowadzenie zasady, wedle której
powszechności opodatkowania na jednoli- wszystkie racjonalne wydatki służące
tych zasadach. działalności gospodarczej stanowiłyby
Š Wprowadzenie zasady, że dochód opo- koszt uzyskania przychodu (pomniejsza-
datkowany jest tylko raz – w momencie łyby podstawę opodatkowania) z chwilą
wytworzenia. faktycznego poniesienia wydatku.
Š Wprowadzenie możliwości „przeniesie- łu PIT oraz wybranych składek na ubezpiecze-
nia” straty podatkowej na następne lata, nia społeczne, fundusze celowe itp.
bez żadnych ograniczeń czasowych ani Polski system podatkowy jest skomplikowany,
kwotowych (strata poniesiona w roku pełen opłat i podatków często o małym zna-
podatkowym mogłaby zostać odliczona czeniu dla budżetu, a równocześnie utrudnia-
w roku/latach przyszłych bez żadnych ram jących życie obywatelom oraz prowadzenie
czasowych, aż do wyczerpania straty). działalności gospodarczej przedsiębiorcom.
Opowiadamy się za likwidacją wielu opłat
Podatek VAT i parapodatków.
Platforma Obywatelska napisała nową ustawę
o VAT. Wykorzystaliśmy możliwości stwarza- Obniżenie pozapłacowych
ne właśnie przez dyrektywę UE 2006/112
i wiemy, że będzie to system nowoczesny,
kosztów pracy
zachęcający do inwestowania, skłaniający do
rozwoju wielu branż i usług. Ustawa zakłada Jednym z najważniejszych zadań rządu
między innymi eliminację wielu uciążliwych powinno być istotne obniżanie „klina podat-
dla przedsiębiorców obowiązków administra- kowego”. Obciążenia parapodatkowe, które
cyjnych. rozkładają się nierównomiernie, najmocniej
W wyniku toczonych dyskusji i publicz- uderzają w osoby najmniej zarabiające, naj- 37
nych debat, wiemy, że zróżnicowanie sta- mniej produktywne i najgorzej wykształcone.
wek podatku VAT nie jest największą wadą Docelowo „klin podatkowy” powinien być
istniejącego systemu. Wzięliśmy pod uwagę płaski i na tyle niski, aby nie wywoływał znie-
ważną społeczną przesłankę – pozosta- kształceń na rynku pracy. Biorąc jednak pod
wienie stawki zredukowanej na część towa- uwagę wyzwania związane z sytuacją na pol-
rów (żywność, leki). Ważne jest tu maksy- skim rynku pracy w chwili obecnej, w pierw-
malne uproszczenie procedur. Ważna jest szej kolejności należy go obniżyć przede
eliminacja biurokracji i obowiązków admini- wszystkim dla pracowników osiągających
stracyjnych. najniższe dochody. Warto zwrócić uwagę na
to, że skala tych obniżek powinna być uzależ-
Kierunki dalszych niona od możliwości ograniczania wydatków
zmian podatkowych państwa, w tym uszczelniania systemu trans-
Wprowadzenie przejrzystego i prostego ferów socjalnych. W praktyce więc istotne
systemu fiskalnego nie może ograniczać się obniżenie „klina podatkowego” jest uzależnio-
tylko do uproszczenia systemu podatkowego, ne od przeprowadzenia prawdziwej reformy
lecz powinno obejmować również składki na finansów publicznych, której postulat jest
ubezpieczenia społeczne. Postulat godny roz- zwarty w naszym Programie. Dzięki istotne-
ważenia to przeprowadzenie kompleksowego mu obniżeniu „klina podatkowego” możliwy
uporządkowania obciążeń fiskalnych, zwią- będzie nie tylko dalszy spadek bezrobocia, ale
zanych z umową o pracę, wprowadzającego również zwiększenie aktywizacji zawodowej,
liniowe obciążenie przychodów jedną stawką, co doprowadziłoby do zwiększenia potencjału
zawierającą w sobie obecne obciążenia z tytu- polskiej gospodarki.
Zdrowe finanse, niskie podatki

Niższa składka rentowa tencjału polskiej gospodarki. Proponujemy


dla wszystkich pracowników między innymi wprowadzenie wieloletniego
Proponujemy obniżenie o 50% zarówno planu prywatyzacyjnego – tak, aby był on
składki płaconej przez pracodawcę, jak niezależny od bieżącej konstrukcji budżetu.
i przez pracownika oraz likwidację składki Szerzej piszemy o tym w następnej części
chorobowej. W dłuższym okresie należy Programu.
rozważyć pomysł częściowej prywatyzacji sy-
stemu ubezpieczeń społecznych na zasadzie Przyjęcie euro
wprowadzenia możliwości dodatkowego
ubezpieczenia w sektorze prywatnym, przy Platforma Obywatelska stoi na stanowisku, iż
jednoczesnym obniżeniu składek w ramach przyjęcie euro będzie korzystne dla polskiej
systemu państwowego. Dotyczy to w szcze- gospodarki. Polska cały czas nie spełnia jed-
gólności ubezpieczenia rentowego. nak części kryteriów z Maastricht. Na chwilę
obecną Polska spełnia trzy z pięciu kryteriów.
Niższa składka rentowa dla osób Głównym wyzwaniem jest obniżenie deficy-
wchodzących na rynek pracy tu budżetowego, należy jednak podkreślić,
po raz pierwszy iż z biegiem czasu zagrożone może być
W związku z tym, że poziom bezrobocia jest również spełnienie kryterium inflacyjnego.
38 najwyższy wśród osób młodych, proponuje- Proponowana przez nas polityka makroe-
my radykalne obniżenie kosztów pracy dla konomiczna istotnie ułatwiłaby przyjęcie
tej grupy osób, poprzez zniesienie składki wspólnej waluty.
rentowej lub ewentualnie ustalenie jej na
niskim poziomie (np. 3%) dla osób po raz Innowacyjna gospodarka
pierwszy podejmujących pracę.
W Polsce powinniśmy stworzyć regiony
Dokończenie wiedzy i innowacji. Mamy fundusze struk-
turalne, dzięki którym dwa lata temu roz-
prywatyzacji poczęto wprowadzanie polityki spójności
jako jednego z podstawowych elementów
Własność państwowa, jak pokazuje prakty- Strategii Lizbońskiej. Samorząd jest najlep-
ka, skazuje gospodarkę i przedsiębiorstwa szym miejscem realizacji strategii szybkiego
na zacofanie i stanowi źródło patologii. wzrostu, ponieważ dysponuje funduszami.
Jej konsekwencją jest wolniejszy rozwój Kluczem do stworzenia regionów wiedzy
gospodarczy, a więc niższy poziom życia i innowacji będzie właściwa synergia pomię-
społeczeństwa. Zatrzymanie prywatyza- dzy funduszami strukturalnymi, które może-
cji nie może być argumentem za ochroną my już wydawać na innowacje, a funduszem
interesów strategicznych państwa – zapew- nowych technologii i badań. Podstawą musi
nienie tego celu nie jest domeną nadzoru być tworzenie porozumień trzech instytucji:
właścicielskiego. Lekarstwem jest prywaty- samorząd, nauka, firmy. Partnerstwo pub-
zacja. Jej dokończenie jest bardzo ważnym liczno-prywatne jest na drodze do tego celu
elementem polityki odblokowywania po- absolutnie konieczne i wymagane.
pracy sądów – szczególnie gospodarczych
Usuwanie barier rozwoju i pracy – np. przez wprowadzenie instytucji
przedprocesowej oceny pozwu i odrzucanie
przedsiębiorstw pozwów bezpodstawnych. Należy zwiększyć
uprawnienia pracowników sądowych niema-
Polityka państwa musi sprzyjać małym i śred- jących statusu sędziów poprzez umożliwienie
nim przedsiębiorstwom. Ważnym celem jest orzekania, co najmniej w postępowaniach
odbiurokratyzowanie gospodarki. Należy nakazowych i upominawczych, przez referen-
obniżyć opłaty związane z rozpoczęciem dzia- darzy sądowych. Należy doprowadzić także
łalności oraz uzyskaniem stosownych koncesji do zmian w prawie dotyczących egzekucji na-
i zezwoleń, których liczbę należy zmniejszyć. leżności, w tym tych przepisów, które dotyczą
Ponadto należy przyspieszyć i usprawnić egzekucji komorniczej. Jesteśmy zwolenni-
procedury zakładania firm, zmniejszyć zakres kami całkowitej informatyzacji ksiąg wieczy-
i dokuczliwość kontroli, zmniejszyć i uspraw- stych, wraz ze zdefiniowanym elektronicznym
nić obowiązki w zakresie sprawozdawczości, dostępem zewnętrznym do tych akt.
zwiększyć prawa przedsiębiorców. Temu Proponujemy wprowadzenie kodeksu dzia-
celowi służyłoby m.in. ustanowienie funkcji łalności gospodarczej, który systemowo i ko-
rzecznika praw przedsiębiorców, instytucji rzystnie ureguluje zakładanie oraz prowadze-
niezależnej od administracji rządowej, współ- nie działalności gospodarczej w Polsce. Chcąc 39
działającej z organizacjami pracodawców przeciwdziałać złym praktykom w tworzeniu
i przedsiębiorców w imię ochrony ich praw. prawa proponujemy wprowadzenie systemu
Oprócz ciągle rozwijającego się sektora ban- badania kosztów obowiązków administra-
kowego w Polsce, potrzebne jest także finan- cyjnych (KOA). Każdy przepis prawa, każda
sowo przyjazne otoczenie małego biznesu. norma będą wyceniane pod kątem kosztów
Będziemy wspierać działalność istniejących jej realizacji przez adresata normy. Żaden
już oraz nowych regionalnych i lokalnych fun- projekt przepisów prawa, tak na poziomie
duszy pożyczkowych i gwarancyjnych, a także ustawowym, jak i wykonawczym, nie będzie
promować korzystanie przez małe i średnie mógł być poddany procedurze legislacyjnej,
firmy z innych ofert rynków finansowych, jak jeśli nie będzie w uzasadnieniu prezentował
np. venture capital, seed capital, business obliczeń kosztów wprowadzenia jego w życie
angels czy pozagiełdowy regulowany rynek i propozycji zmniejszania tych kosztów w po-
papierów wartościowych. równaniu ze stanem obowiązującym w danej
Oprócz promocji sądów polubownych materii.
i arbitraży, należy wzmocnić wydziały go- Podstawą walki z korupcją będzie zwalcza-
spodarcze sądów powszechnych i uprościć nie jej przyczyn, przede wszystkim poprzez
stosowane procedury, np. poprzez wprowa- likwidację barier utrudniających wymianę
dzenie procedury ustnej, zmniejszenie liczby handlową, ograniczanie administracyjnej
powiadomień, uproszczenie wymogu wyda- reglamentacji działalności gospodarczej,
wania uzasadnienia prawnego, złagodzenie wprowadzanie transparentnych przepisów
wymogów przy przedstawianiu dowodów. dotyczących wydawania koncesji, prywaty-
Należy też wprowadzić zmiany w trybie zację przedsiębiorstw państwowych i spółek
Zdrowe finanse, niskie podatki

skarbu państwa, wprowadzanie przejrzystych odbywać się szybko i sprawnie, a wszelkie


zasad działania systemu podatkowego oraz procesy winny być połączone z prywatyzacją
transparentny proces uzyskiwania decyzji przedsiębiorstw. Konsolidacja firm natomiast
administracyjnych. Będziemy również popie- winna mieć charakter rynkowy, a nie admi-
rać wprowadzanie szczegółowych procedur nistracyjny. Zadanie to będzie przedmiotem
stosowanych według znanych i czytelnych prac nie tylko ministra ds. skarbu państwa,
standardów, a wdrażanych dobrowolnie przez ale też ministra ds. gospodarki (resorty te
same przedsiębiorstwa. winny być w przyszłości połączone w jeden),
we współpracy z ministrem ds. ochrony
Polityka sektorowa zdrowia.

Sektor energetyczny Sektor przemysłu stalowego


Proponowane działania w sektorze ener- W perspektywie najbliższych lat najważniej-
getycznym będą prowadziły do szybkiego szym zadaniem administracji rządowej będzie
wzrostu konkurencji dla przedsiębiorstw rozliczenie pomocy publicznej udzielonej
kompleksu paliwowo-energetycznego, sty- zakładom hutniczym oraz kontrola i egzeku-
mulacji rozwoju rynku i tym samym stworze- cja wykonania planowanych zadań inwesty-
nia warunków dla racjonalizowania kosztów cyjnych w sprywatyzowanych przedsiębior-
40 i cen. W rezultacie uzyskamy szybki wzrost stwach. Równie istotne będzie wspieranie
konkurencyjności całej gospodarki narodowej projektów inwestycyjnych o dużej wartości
umożliwiający zrównoważony rozwój Polski. rozwoju technologicznego. W umowach pry-
Celami naszych działań w tej dziedzinie będą: watyzacyjnych istnieją zapisy zobowiązujące
wzrost roli efektywności energetycznej oraz inwestorów do licznych inwestycji moderniza-
wzrost roli rynku i konkurencji. cyjnych i rozwojowych. Należy bezwzględnie
starać się te zobowiązania wyegzekwować,
Sektor przemysłu farmaceutycznego ale także wychodzić naprzeciw nowym
Platforma Obywatelska podejmie w przy- planom w tej dziedzinie. W zakresie wspie-
szłości m.in. takie działania, jak liberalizacja rania nowych projektów technologicznych
polityki cenowej i poczynania zwiększające należy w szczególności mieć na uwadze słabo
konkurencję leków generycznych, regularna w Polsce technologicznie rozwinięty obszar
nowelizacja wykazów leków o nowe pre- produkcji wyrobów płaskich.
paraty odtwórcze, umieszczanie na listach
refundacyjnych leków oryginalnych faktycznie Sektor przemysłu stoczniowego
innowacyjnych czy wprowadzenie zasady, że Przy uwzględnieniu powyższych czynników
pierwszy preparat generyczny powinien być będziemy dążyć do m.in. prywatyzacji sektora
tańszy od oryginalnego odpowiednika. Ko- stoczniowego, najlepiej szukając partnerów
nieczne będzie także wprowadzenie monito- dysponujących odpowiednimi gwarancjami
ringu ordynacji leków. Nie mniej ważne będą kapitałowymi i technologicznymi oraz po-
działania wobec samych przedsiębiorstw far- siadających strategie globalne gwarantujące
maceutycznych będących we władaniu pań- możliwość przetrwania polskich przedsię-
stwa. Wprowadzanie zmian w sektorze winno biorstw nawet w warunkach światowej bessy.
Sektor przemysłu zbrojeniowego zwiększenie konkurencji. Jest to możliwe
Przeszkodą w rozwoju przemysłu zbrojenio- poprzez zwiększenie dywersyfikacji źródeł
wego jest często podległość sektora różnym energii z wykorzystaniem potencjału krajowe-
resortom, dlatego aby dokończyć proces re- go. Postulujemy między innymi odwrócenie
strukturyzacji należy utworzyć jeden ośrodek procesu realizowanego przez rząd, polega-
decyzyjny dotyczący całości tego programu, jącego na korporatyzowaniu (utrwalaniu
zarówno odnośnie do odpowiedzialności za sektorowości) kompleksu paliwowo-energe-
koncepcję i realizację, jak również i wszystkie tycznego, zwłaszcza poprzez konsolidację
sprawy właścicielskie oraz własnościowe. elektroenergetyki i brak liberalizacji gazow-
Należy również połączyć zmiany strukturalne nictwa. Proponujemy odejście od strategii
ze zmianami właścicielskimi i powiązaniem kontynuacji technologicznej realizowanej
kapitałowym z zachodnimi korporacjami, przez rząd, zwłaszcza w elektroenergetyce
preferując przy tym projekty ukierunkowane i gazownictwie. Proponujemy wejście w bie-
na nowe rozwiązania technologiczne. żącym dziesięcioleciu w proces ewolucyjnego
przeorientowania energetyki (kompleksu
Pomoc publiczna paliwowo-energetycznego) na coraz bardziej
uniwersalizujące się (innowacyjne) technolo-
– wsparcie dla rozwoju gie energetyczne (obejmujące rozproszoną
energetykę odnawialną i w szczególności 41
Oprócz szczególnych wyjątków, dotyczących aeroenergetykę, kogenerację gazową, infra-
wspierania zakończenia procesów transfor- strukturę dla samochodów hybrydowych,
macji niektórych sektorów gospodarki oraz infrastrukturę transportu lądowego LNG
ewentualnego wspierania przedsiębiorstw i CNG), czyli technologie o dużej zdolności
narażonych nieuczciwą grę rynkową, pomoc do szybkiej odpowiedzi na sygnały rynkowe
publiczna powinna być kierowana głównie (zmiany cen, kryzysy bilansowe), na black
na wspieranie rozwoju, a więc na innowacyj- outy oraz na potrzeby ochrony środowiska
ność, badania naukowo-techniczne i wdraża- (na ograniczenia w użytkowaniu środowiska),
nie ich w życie oraz na wspieranie ekspansji dające możliwość efektywnego zarządzania
polskiej gospodarki za granicę. Pomoc pub- bezpieczeństwem energetycznym za pomocą
liczna dla przedsiębiorców winna być kiero- mechanizmów rynkowych.
wana przede wszystkim do najlepszych, do
tych, którzy budują rozwój i ciągną za sobą Skuteczny i ograniczony
całą gospodarkę.
nadzór regulacyjny
Bezpieczeństwo
Opowiadamy się za istotnym ograniczeniem
energetyczne reglamentacji oraz umocnieniem wolności
gospodarczej. Państwo powinno zapewnić
Platforma Obywatelska proponuje zwiększe- stabilne ramy funkcjonowania wolnego ryn-
nie bezpieczeństwa energetycznego poprzez ku. Na jego straży powinien stać skuteczny
odwołanie się do własnych zasobów oraz i jednocześnie ograniczony nadzór regula-
Zdrowe finanse, niskie podatki

cyjny. Jego rolą jest ochrona wolnego rynku, ności przez przedsiębiorców i konsumentów,
a nie jego ograniczanie. Niezależność tego a tam, gdzie utrzymanie reglamentacji jest
nadzoru jest z tego punktu widzenia kluczo- niezbędne, za doprowadzeniem do oddzie-
wa. Proponujemy reformę organów regu- lenia organów regulacyjnych od bieżącej
lacyjnych zorientowaną na zwiększenie ich polityki. Realizacji tych celów powinno służyć
skuteczności i niezależności. Opowiadamy wzmocnienie Urzędu Ochrony Konkurencji
się za ograniczaniem reglamentacji w gospo- i Konsumentów, który powinien przejąć kom-
darce i jednocześnie doprowadzeniem do petencje niektórych pozostałych urzędów
możliwie najdalej idącego odzyskania wol- regulacyjnych.

42
5
rozdział

Własnoś ć
Własność

Istotnym elementem wolności obywatela jest wolność gospodarcza oparta na własności prywatnej.
Instytucja państwa powstała dlatego, że ludzie uznali ją za najlepszego gwaranta ich wolności. Prawo
do własności jest obok prawa do życia i wolności jednym z podstawowych praw człowieka i stanowi
podstawę ładu prawnego, ekonomicznego i społecznego.

Własność warunkiem Indonezja. Lepiej zostały ocenione także inne


państwa naszego regionu. Niska ocena Polski
wolności obywatelskiej wynika przede wszystkim z bardzo niskiego
poziomu ochrony praw majątkowych.
Program przebudowy ustroju społecznego
i gospodarczego odwołujący się do obywa- Upowszechnienie własności
teli winien być nastawiony na ich pozyskanie
i praktyczne potwierdzenie ich praw. Pięć- Konieczne jest umocnienie w Polsce nowo-
dziesięcioletnia indoktrynacja społeczeństwa, czesnego modelu gospodarki wolnorynkowej,
pieczołowicie kształtowana przez kolejne opartej na własności prywatnej, która jest
komunistyczne rządzące ekipy, sprawiła, że jej podstawą. Dokonać tego można poprzez
do dziś pokutują fałszywe mity, zakorzenione zmianę stosunków własnościowych w taki
w świadomości społecznej wielu Polaków. sposób, aby możliwie jak największa liczba
44 Starano się uczynić wiele, aby społeczeństwo obywateli stała się właścicielami. Posiadanie
utożsamiało własność prywatną i wolny rynek własności czyni obywatela wolnym, niezależ-
z zacofaniem, wyzyskiem, krzywdą. Dlatego nym, a jednocześnie pozwala mu na efektyw-
niezbędna jest zmiana stosunków własnoś- ne włączenie się do procesów gospodarczych.
ciowych lub formuł zarządzania w obszarach, To daje szansę na stworzenie w naszym kraju
które dotychczas najwolniej dostosowywały licznej i silnej klasy średniej, która w rozwi-
się do nowej rzeczywistości, takich jak spół- niętych krajach wolnorynkowych stanowi
dzielczość mieszkaniowa, zarządzanie mająt- fundament stabilnej gospodarki nastawionej
kiem Skarbu Państwa i majątkiem komunal- na zwiększanie dobrobytu.
nym.
Poziom ochrony praw własności w Polsce Likwidacja użytkowania wieczystego
jest najniższy spośród wszystkich państw Konieczne jest wykorzystanie istniejących
Unii Europejskiej. W 2007 roku Forum Roz- ścieżek prawnych w kwestii likwidacji istnie-
woju Edukacji Ekonomicznej (FREE) wspólnie jącej w Polsce formy użytkowania wieczyste-
z amerykańską organizacją Property Rights go. Użytkowanie wieczyste wprowadzono
Alliance przedstawiło raport, poświęcony w Polsce w okresie, gdy ze względów doktry-
poszanowaniu praw własności na świecie. Wy- nalnych nie była możliwa sprzedaż gruntów
niki tego raportu świadczą, iż poziom posza- państwowych. Wykorzystywano je, o czym
nowania własności w Polsce jest wyjątkowo przypomniał Trybunał Konstytucyjny, jako
niski. W grupie 70 państw objętych badaniem, jedną z form przywilejów dla osób zasłużo-
nasz kraj zajął odległe miejsce, uzyskując za- nych dla ówczesnego reżimu. W nowej rzeczy-
ledwie 4,0 punkty. Wyżej w rankingu sklasyfi- wistości rozwiązanie to przejęte z poprzedniej
kowane zostały m.in. Salwador, Kolumbia czy formacji ustrojowej jest często kontestowane
przez obywateli, których sytuacja ta dotyczy. systemu w tej sferze życia publicznego. Ele-
W zbiorowej świadomości tkwi przekonanie, mentem tego procesu winno być stworzenie
że prawo to nie daje tej pewności, co włas- zachęcających warunków dla odchodzenia od
ność. Użytkownik wieczysty wszak korzysta dotychczasowego modelu wielkich, niewydol-
z cudzego gruntu. Ta forma wiąże się również nych, oddalonych od mieszkańców spółdziel-
z obowiązkiem ponoszenia opłat. W praktyce ni mieszkaniowych. Alternatywą są wspólnoty
uprawnienia z tytułu własności gruntu przy- mieszkaniowe i małe spółdzielnie. Zarówno
sługującej państwu lub gminie często sprowa- spółdzielcze własnościowe, jak i spółdzielcze
dzają się do możliwości pobierania tych opłat. lokatorskie prawo do lokalu należy przekształ-
Wielu użytkowników wieczystych, zwłasz- cić w prawo własności przysługujące człon-
cza ludzi starszych, obawia się, że nie będą kom spółdzielni i innym osobom uprawnio-
w stanie udźwignąć ciężaru rosnących wraz ze nym do wkładów mieszkaniowych. Budynki
wzrostem wartości gruntu opłat rocznych z ty- spółdzielcze, wchodzące w skład wielkich
tułu użytkowania wieczystego. Polityka władz spółdzielni, mogłyby łatwiej ulegać prze-
samorządowych powinna iść w kierunku kształceniu w małe spółdzielnie lub jednobu-
odchodzenia od tej formy własności, wykorzy- dynkowe wspólnoty mieszkaniowe poddane
stując istniejące prawo. Przejrzysta instytucja, rygorom ustawy o własności lokali.
jaką jest prawo własności, stwarza szansę
na sprawniejsze prowadzenie obrotu nieru- Zbycie mieszkań komunalnych 45
chomościami gruntowymi i prawami z nimi i zakładowych
związanymi. Konieczne jest prawne umocnie- Również mieszkania komunalne powinny być
nie dziedziczenia przez właścicieli gruntów zbywane na rzecz najemców na ich wniosek
leżących na terenach odzyskanych po drugiej ze zniżką w stosunku do wartości rynkowej
wojnie światowej. Bardzo często na tych te- w określonym procencie. Bonifikatę trzeba
renach rolnicy nie podnoszą wartości posia- uzależnić od długości trwania najmu. Miesz-
danego majątku poprzez jego modernizację kania komunalne po spełnieniu warunków
(remonty, nowe inwestycje itd.), ponieważ przewidzianych w przepisach (wymagany
nie mają pewności ciągłości swojego prawa. okres najmu lokalu, nabycie tylko jednego
Dla zapewnienia pewności posiadanych praw mieszkania na preferencyjnych zasadach)
należy ten stan zmienić. powinny być sprzedawane najemcom na ich
wniosek stosunkowo szybko po wykonaniu
Przekształcenie praw spółdzielczych stosownej wyceny.
w prawa własności Podobnie mieszkania zakładowe powinny być
Ważnym czynnikiem w egzystencji obywateli zbywane najemcom i ich następcom praw-
spełnia mieszkalnictwo, które do dziś wyka- nym na analogicznych zasadach jak mieszka-
zuje wiele cech wywodzących się z poprzed- nia komunalne, z tym że oprócz okresu najmu
niego systemu, kiedy to mieszkania stanowiły przy ustalaniu zniżki powinien być brany pod
istotny element omnipotencji państwa wobec uwagę staż pracy w zakładzie pracy (i za-
obywatela. Należy więc te pozostałości zlikwi- kładzie powstałym po jego przekształceniu
dować w przeświadczeniu, iż własność lokali w spółkę), który mieszkanie wybudował.
stanowi podstawę do stworzenia nowego Przychód podatnika będący różnicą pomiędzy
Własność

wartością rynkową a odpłatnością poniesioną gdzie konieczne jest częste stosowanie


przez podatnika przy nabyciu w powyższym instytucji wywłaszczenia. Niestety, ochrona
trybie mieszkań powinien być zwolniony od właścicieli odbiega u nas od standardów euro-
podatku. pejskich. Przyjęte pojęcie słusznego odszko-
dowania nie zostało dokładnie zdefiniowane,
Upowszechnienie własności zaś procesy odszkodowawcze ciągną się
na poziomie gminy latami, na ogół ze szkodą dla wywłaszczone-
Istotnym elementem upowszechnienia go. Dlatego warto przyjąć standardy obowią-
własności są spółki komunalne. Gmina jako zujące w krajach UE i określić, iż odszkodo-
jednostka administracyjna oraz społeczność wanie obejmuje również utracone korzyści.
lokalna stanowią obszar, gdzie realizuje się Godziwa i szybka zapłata za wywłaszczone
gospodarka rynkowa. Na poziomie gminy na- mienie pozwoli przyspieszyć konieczne pro-
leży upowszechnić własność poprzez współ- cesy inwestycyjne, a jednocześnie sprawi, iż
uczestnictwo mieszkańców gminy w lokalnym wywłaszczeni obywatele nie będą nagminnie
rynku kapitałowym, czyli w gospodarowaniu odwoływać się od decyzji organów. Równo-
gminnym kapitałem akcyjnym. Pierwszym cześnie będą mieli w tym zakresie większe
krokiem do tego była komunalizacja. Drugim zaufanie do państwa, które zobowiązało się
krokiem winno być upowszechnienie własno- w Konstytucji chronić ich własność. Koniecz-
46 ści wśród mieszkańców gminy. ne więc są zmiany legislacyjne, szczególnie
w obowiązującej dziś ustawie o gospodarce
Uproszczenia w scalaniu gruntów nieruchomościami.
Umocnieniu prawa własności na wsi służyć
mogą oczekiwane uproszczenia w kwestii Prywatyzacja
scalania gruntów. Obecnie przeciętne gospo- Oprócz pozytywnych skutków gospodar-
darstwo rolne to około 7 hektarów. Jednak czych, dokończenie prywatyzacji jest również
struktura gospodarstwa jest bardzo rozczłon- konieczne z punktu widzenia poszerzenia sfe-
kowana. Istotą scalenia byłoby podniesienie ry własności Polaków. Poprzez nieefektywny
konkurencyjności oraz obniżenie kosztów nadzór właścicielski wartość przedsiębiorstw
gospodarowania. Problem komasacji dotyczy nie jest odpowiednio chroniona i dlatego na-
prawie 80% gospodarstw rolnych w Polsce. leży ją zastąpić własnością prywatną. Obecnie
Obowiązujące przepisy dotyczące scalania ponad 20% PKB pochodzi od podmiotów
w Polsce gruntów są niewystarczające. Doty- z udziałem Skarbu Państwa. Udział ten musi
czą przypadków, gdy co najmniej 50 procent spaść radykalnie.
powierzchni gruntów danej wsi jest rozczłon-
kowanych, a decyzję w tej sprawie podejmuje Reprywatyzacja
starosta.
Państwo polskie ma nie tylko moralny obo-
Godziwa i szybka zapłata wiązek wynagrodzenia krzywd wyrządzonych
za wywłaszczane mienie dawnym właścicielom. Ostateczne rozwiąza-
Polska po wejściu do UE prowadzi wzmożo- nie problemu reprywatyzacji jest niezbędne
ne inwestycje, np. budowa dróg i autostrad, dla zapewnienia poczucia stabilności u obec-
nych właścicieli, a także dla oddalenia niebez- w Unii Europejskiej. Generalnym założeniem
pieczeństwa nieustających procesów przed reprywatyzacji powinna być zasada, iż tam,
polskim i międzynarodowym wymiarem gdzie jest to jeszcze możliwe, należy zwrócić
sprawiedliwości. Celem reprywatyzacji winno mienie w naturze, a gdzie tego uczynić już nie
być uporządkowanie stosunków własnościo- można należy przyznać bony, za które upraw-
wych, a więc usprawnienie procesów gospo- niony mógłby nabyć mienie zamienne lub
darczych, naprawienie krzywd wyrządzonych uczestnictwo w specjalnym funduszu. War-
obywatelom przez państwo, ochrona budżetu tość przejętego mienia ustalać należy według
przed skutkami finansowymi dotychczasowe- stanu faktycznego i prawnego z dnia przejęcia
go trybu dochodzenia roszczeń reprywatyza- tego mienia przez Państwo.
cyjnych, stworzenie klasy średniej i oderwanie Wysokość świadczenia należy określić zaś
się w sferze gospodarczej od powiązań PRL- w sposób ryczałtowy, ustalając w ten sposób
owskich. wartość różnych rodzajów mienia. Taka metoda
Zasada równości obywateli względem prawa może przyspieszyć i ułatwić przeprowadzenie
wymaga, aby proces reprywatyzacji objął procesu. Przedstawione założenia są zgodne
wszystkie przypadki naruszeń prawa: z zasadami państwa prawa i ogólnie przyjętą
Š dotknięcia wadą niespójności aktów wy- formułą poszanowania praw obywatela.
właszczeniowych z ówcześnie obowiązu- Jednym z podstawowych problemów jest
jącym porządkiem prawnym, np. z konsty- określenie wysokości świadczenia przysłu- 47
tucją, gującego osobie uprawnionej, obliczonego
Š niewykonania zobowiązań ustawowych w stosunku do wartości przejętego mienia.
państwa wobec obywateli w zakresie ich Z założenia musi to być wartość realna i nie-
rekompensowania, przez co zostali oni odejmująca własności jej cech konstytucyj-
pozbawieni przysługujących im odszkodo- nych. Zastosowane rozwiązania nie mogą też
wań, pogarszać dotychczasowej sytuacji prawnej
Š niewłaściwego, wręcz dowolnego stoso- poszkodowanych obywateli.
wania przepisów, w tym stosowania prawa Aby móc przeprowadzić reprywatyzację, nale-
wstecz. ży przeanalizować stosunek państwo – oby-
Reprywatyzacją należy objąć osoby fizycz- watel w demokratycznym państwie praw-
ne i ich spadkobierców, w przypadku gdy nym, a zatem – czym są podstawowe prawa
wywłaszczeni byli właścicielami mienia i wolności obywatelskie. Próby przeprowa-
w dniu jego przejęcia przez państwo. Należy dzenia reprywatyzacji widzianej jedynie przez
uwzględnić zobowiązania międzynarodowe pryzmat obrony państwa przed dawnymi
Polski, zasady niedyskryminacji ze względu na właścicielami upominającymi się o swe prawa
obywatelstwo, szczególnie istotne na grun- kończyły się i będą nadal kończyć fiaskiem.
cie Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Spojrzenie na reprywatyzację z punktu widze-
Człowieka i Podstawowych Wolności (art. nia praw człowieka i obywatela daje szansę na
14) w warunkach członkostwa naszego kraju przeprowadzenie tego procesu.
6
rozdział

S p ó j n o ś ć i w z ro s t
celami polskiej polit yki
regiona l n e j
Spójność i wzrost celami polityki regionalnej

Dobrze wykorzystane fundusze europejskie wymagają naszego dobrego przygotowania pod względem
programowym i organizacyjnym oraz stałego doskonalenia się. Braki w przygotowaniu będą powodo-
wały konieczność stosowania rozwiązań „doraźnych”, które pozostaną w długotrwałym użyciu i będą
utrudniały usprawnienia zarządzania sprawami publicznymi przez wiele lat. Polski nie stać na rozwiąza-
nia tymczasowe.

Polityka regionalna UE stworzy Polsce Š Nie przedstawiono założeń polityki


w najbliższych latach niepowtarzalną szansę regionalnej w sposób stanowiący czytel-
zdynamizowania procesów rozwojowych. ną i zrozumiałą podstawę do podziału
Platforma Obywatelska dołoży wszelkich sta- środków unijnych.
rań, żeby środki europejskie zostały wykorzy- Š Koncentracja środków na realizację
stane w sposób efektywny. zadań w województwach wschodnich
Jesteśmy przeciwni rozpraszaniu środków nie została poparta przedstawieniem
i podporządkowywaniu ich dystrybucji inte- czytelnych założeń strategicznych, co
resom politycznym czy grupowym. wywołało zrozumiałe protesty w wielu
Rok 2007 to okres, w którym rząd polski polskich województwach. Rząd później
prowadzi negocjacje z Komisją Europejską przyznał się do błędu, przydzielając
na temat systemu programowania i wdraża- dodatkowe środki mające „zrekompen-
50 nia europejskiej polityki spójności w Polsce. sować” straty poszkodowanym woje-
Polskie propozycje zostały formalnie przed- wództwom.
łożone i dlatego, dbając o polski interes, nie Š Zabrakło odwagi politycznej do zapre-
powinniśmy ingerować w proces negocjacyj- zentowania i obrony zróżnicowanego
ny. Pozostaje nam jedynie monitorować jego podejścia do poszczególnych regionów
przebieg, aby w przypadku kontrowersji pro- i obok quasi-obiektywnego podziału
ponować dobre rozwiązania i żądać przepro- środków na programy regionalne poja-
wadzenia debaty publicznej w tym zakresie. wiły się nieuzasadnione dysproporcje
Znaczna część systemu zarządzania polską w programach sektorowych.
częścią europejskiej polityki spójności zosta- Š Przyjęta ustawa o wspieraniu rozwoju
ła opracowana w ramach zespołu ekspertów regionalnego z punktu widzenia efek-
Platformy Obywatelskiej i później włączona tywności zarządzania jest nie tylko nie-
w program rządu koalicji PiS, LPR i Samo- potrzebna, ale wręcz utrudniać będzie
obrona. działania rządu i samorządu.
Sposób prowadzenia przygotowań do wy- Š Realizując cele polityczne, doprowadzo-
korzystania funduszy UE odbiega jednak od no do częściowego demontażu własne-
zamierzeń Platformy Obywatelskiej: go pomysłu przedstawionego Komisji
Š Nie zrealizowano wcześniejszych założeń Europejskiej. Poprzez wprowadzenie do
i zmniejszono ilość środków przekazanych systemu wdrażania instrumentów praw-
do dyspozycji władzom regionalnym, nych, których wcześniej nie uwzględnio-
przesuwając główny ciężar na programy no (weto wojewody), stworzono realne
sektorowe realizowane bezpośrednio zagrożenie opóźnienia rozpoczęcia
przez ministerstwa. wdrażania środków europejskich.
Š Nie przygotowano i nie wdrożono re- Dla nowych krajów członkowskich ważne jest,
formy finansów publicznych, a kierunek aby fundusze europejskie w znacznej części
prowadzonych prac nie rokuje przyjęcia przeznaczane były na wspieranie działań
rozwiązań ułatwiających wykorzystanie prorozwojowych, prokonkurencyjnych i pro-
funduszy europejskich. innowacyjnych. Będzie to zgodne z przekona-
Š Pracom przygotowawczym nie towarzy- niem, że osiąganie celów Strategii Lizbońskiej
szą niezbędne zmiany ustrojowe posze- powinno odbywać się równolegle na terenie
rzające zakres uprawnień samorządu całej Unii, a nie najpierw w regionach silniej-
terytorialnego i podział kompetencji szych, lepiej rozwiniętych.
pomiędzy samorządem województwa Celem Platformy Obywatelskiej jest działanie
a zdekoncentrowaną administracją rzą- na rzecz takiego prowadzenia polityki regio-
dową. Przeciwnie, wprowadzane roz- nalnej, które wzmocni i utrwali rozwój gospo-
wiązanie decentralizujące jest sprzeczne darczy regionów lepiej rozwiniętych i wywoła
ze słusznie przyjętym i przedłożonym mechanizmy dynamizujące rozwój gospodar-
Komisji Europejskiej modelem częściowe- czy i społeczny w regionach słabiej rozwinię-
go zdecentralizowania systemu wdrażania tych. Przeciwstawiamy się dotychczasowej
polityki spójności. sztucznie „sprawiedliwej” dystrybucji środków
Š Narodowy Program Reform – dokument europejskich.
przedłożony przez Polskę, będący odpo- Chcemy doprowadzić docelowo do stanu, 51
wiedzią na zreformowane założenia Stra- w którym wszystkie ważne podmioty życia
tegii Lizbońskiej, odbiegał znacznie pod publicznego – władze publiczne wszystkich
względem jakości od oczekiwań instytucji szczebli, pracodawcy, pracobiorcy i uczestnicy
europejskiej. Potwierdza to brak jedno- społeczeństwa obywatelskiego – wypracowują
znacznych rozstrzygnięć strategicznych wspólnie główne priorytety rozwojowe i uzgad-
w pracach rządu. niają mechanizmy podejmowania decyzji.
PO uważa, że Polska musi wziąć aktywny Chcemy być tą siłą polityczną w Polsce, która
i skuteczny udział w dwóch przebiegających odważnie będzie wprowadzała w Polsce zasa-
równolegle procesach. dę partnerstwa!
Po pierwsze – Polska musi wykorzystać szansę
nadrobienia strat związanych z brakiem właś- Cele doraźne:
ciwej infrastruktury technicznej i społecznej. Š Walka o usunięcie wszelkich przeszkód
Po drugie – Polska musi wziąć aktywny udział ustawowych i organizacyjnych utrudniają-
w „wyścigu o nowoczesność, innowacyjność”. cych wykorzystanie funduszy europejskich
Byłoby strategicznym błędem założenie, że oraz całościowe funkcjonowanie polityki
najpierw wypełniamy luki w infrastrukturze, spójności w Polsce.
a później podejmujemy działania moderni- Š Doprowadzenie do pełnej transparentno-
zujące gospodarkę. ści procedur wyłaniania projektów, w celu
Nie możemy dopuścić do powstania UE przeciwdziałania wykorzystywania ich dla
dwóch prędkości – krajów nadrabiających celów politycznych.
zaległości i krajów realizujących prorozwojo- Š Działanie na rzecz wykorzystania mecha-
wą Strategię Lizbońską. nizmu partnerstwa władz publicznych
Spójność i wzrost celami polityki regionalnej

oraz partnerów społecznych przy wyborze dzialność właściciela za utrzymanie czystości


projektów i monitorowaniu ich realizacji. na nieruchomości.
Š Sprawdzanie, czy planowane inwestycje na Š Wspierać działania na rzecz innowacyjności
szczeblu krajowym, regionalnym i lokalnym gospodarki, w szczególności poprzez inwe-
tworzą spójny system, są komplementarne. stycje niezbędne do prowadzenia badań
naukowych.
Pożądane kierunki Š Stwarzać mechanizmy współpracy między
władzami publicznymi, uczelniami, ośrodka-
interwencji strukturalnych mi badawczo-rozwojowymi oraz podmiota-
przy wsparciu funduszy mi gospodarczymi – tworzyć regiony wiedzy
i innowacji.
europejskich Š Wspierać inwestycje w infrastrukturę, tak
aby umożliwić każdemu obywatelowi, bez
Należy względu na miejsce zamieszkania, dostęp
Š Inwestować w infrastrukturę techniczną, do szerokopasmowego internetu i usług
w szczególności infrastrukturę komunika- publicznych świadczonych drogą interneto-
cyjną, ułatwiającą dostępność całego kraju wą. Realizacja tego zadania umożliwi
i poszczególnych regionów, włączającą Pol- zwiększenie spójności terytorialnej kraju, co
52 skę w europejską sieć transportową i łączące jest jednym z głównych priorytetów Unii
polskie miasta jako ośrodki rozwojowe. Europejskiej.
Š Rozbudować lotniska regionalne i tworzyć Š Uznając miasta za ośrodki rozwoju, a rów-
system bezpośrednich połączeń międzyre- nocześnie za tereny występowania prob-
gionalnych. lemów społecznych w dużym natężeniu,
Š Promować przyjazne środowisku systemy koncentrować działania władz publicznych
transportu, szczególnie komunikacji szyno- i interwencje za pomocą funduszy euro-
wej, na terenie wielkich aglomeracji miej- pejskich na rzecz zintegrowanych działań
skich. związanych z rewitalizacją miast, jak i z ich
Š Wspierać modernizację i rozwój transportu rozwojem.
kolejowego zarówno osób, jak i towarów. Š Skutecznie wykorzystać możliwość wspiera-
Podejmować budowę węzłów przesiad- nia budownictwa mieszkaniowego z fundu-
kowych, będących istotnym elementem szy europejskich.
działania na rzecz rozwoju miast i obszarów Š Doprowadzić do koordynacji polityki regio-
metropolitalnych. nalnej z polityką rozwoju terenów wiejskich,
Š Przeprowadzić racjonalizację zarządzania dbając o wzajemne oddziaływania miast
gospodarką wodną, zapewniając pełne i wsi.
wdrożenie ramowej dyrektywy wodnej UE. Š Wykorzystać szansę płynącą z dostępnych
Š Wdrażać najnowsze metody utylizacji odpa- środków na podniesienie jakości kształcenia,
dów i ograniczać ich powstawanie. na skuteczne zreformowanie systemu eduka-
Š Położyć nacisk na przestrzeganie norm cji, na poszerzenie możliwości dokształcania
prawnych w zakresie ochrony środowiska, i przekwalifikowania się. Wzmocnić w ten
a przede wszystkim wprowadzić odpowie- sposób mobilność sily roboczej.
Działania, które powinna podjąć PO Š Przygotowanie i wdrożenie rozwiązań
Š Pilne zainicjowanie i zorganizowanie debaty prawnych i organizacyjnych ułatwiających
publicznej na temat podstawowych wy- realizację projektów w systemie partner-
zwań rozwojowych stających przed Polską stwa publiczno-prywatnego.
w perspektywie do 2020 r., ze szczególnym Š Wprowadzenie zmian w systemie finansów
uwzględnieniem okresu 2007–2013. publicznych umożliwiających wieloletnie
Š Stworzenie systemu wzajemnych powiązań planowanie finansowe i ułatwiających sy-
planowania strategicznego, przestrzennego stem rozliczeń z Unią Europejską.
i sposobu agregacji danych statystycznych Š Stworzenie nowej ustawy o planowaniu
(NUTS). przestrzennym wprowadzającej jako kanon
Š Przystąpienie do takich zmian ustrojowych, zasadę powszechności planowania i stabil-
które ułatwią zarządzanie w sferze pub- ności.
licznej: pogłębienie decentralizacji, w tym Š Doprowadzenie do uruchomienia właściwe-
wzmocnienie ustrojowej roli powiatu. go procesu planistycznego poprzez opra-
Š Podjęcie starań nad przekazaniem powia- cowanie założeń strategicznych i poddanie
tom możliwości zarządzania częścią Euro- ich debacie publicznej, a w końcu podjęcie
pejskiego Funduszu Społecznego, biorąc politycznych decyzji kierunkowych przez
pod uwagę rolę, jaką odgrywają powiatowe Parlament.
urzędy pracy na lokalnych rynkach pracy. Na bazie przyjętych przez Parlament kierun- 53
Š Wyjaśnienie relacji pomiędzy samorządem ków rozwoju kraju rząd powinien opracować
województwa a zdekoncentrowaną admini- średniookresowe plany wykonawcze i sko-
stracją rządową (wojewodą). ordynować je z zamierzeniami na poziomie
Š Ponowne określenie zadań ministra ds. roz- regionalnym i lokalnym. Planowanie polityki
woju regionalnego poprzez wzmocnienie regionalnej powinno zakładać zróżnicowane
jego pozycji w rządzie i nadanie mu charak- podejście do rozwoju regionów pod względem
teru organu koordynującego i odpowiada- stosowanych instrumentów i skali interwencji.
jącego za działania planistyczne. Zróżnicowanie to wymaga szerokich konsul-
Š Wykorzystanie mechanizmu partnerstwa tacji ze wszystkimi partnerami i uzyskania ich
w publicznym uzgadnianiu niezbędnych akceptacji dla planowanych działań.
dla organizacji Euro 2012 działań i inwe- Polityka regionalna państwa wymaga, aby
stycji, tak aby organizacja tej imprezy była zarówno programy regionalne, jak i programy
impulsem wzmacniającym rozwój gospo- sektorowe były realizowane w taki sposób, by
darczy Polski. wykorzystywać zróżnicowane warunki roz-
wojowe i przełamywać bariery występujące
Potrzebne zmiany legislacyjne w skali regionalnej.
Efektywne prowadzenie polityki spójności i wy- Dlatego też wszystkie polityki rządu, które
korzystanie w tym celu funduszy europejskich oddziałują na rozwój społeczny, powinny być
wymaga dokonania wielu zmian ustawowych, skoordynowane z możliwościami płynącymi
z których za najważniejsze można uznać: z polityki spójności UE.
7
rozdział

R o d z i n a – p ra c a
– solidarne s p oł e cze ń s t wo
Rodzina – praca – solidarne społeczeństwo

Polityka społeczna stanowi podstawę i tworzy ramy dla bezpieczeństwa oraz jakości życia poszczególnych
osób oraz ich rodzin. O bezpieczeństwie i jakości życia osób i rodzin w zasadniczym stopniu decyduje
zakres samodzielności rodziny, opartej na pracy (własnej aktywności i odpowiedzialności) i solidarności
społecznej (wrażliwości na kłopoty innych i umiejętnym udzielaniu wsparcia).

Obywatelska wynagrodzeń, brak dostępu do edukacji na


poziomie średnim i wyższym eliminuje pewne
polityka społeczna grupy z rynku pracy, na którym jakość kwalifi-
kacji liczy się coraz bardziej.
Polityka społeczna w Polsce wymaga zasad- Dlatego potrzebna jest zasadnicza reorienta-
niczych zmian. Są one potrzebne nie dlatego, cja: przejście od modelu welfare state (trady-
by ograniczać system wsparcia, czy na nim cyjnego państwa opiekuńczego) do modelu
„zaoszczędzić”, lecz po to, by: workfare state (państwa nastawionego na
Š rozwijać aktywność i samodzielność oraz zatrudnienie i pracę).
odpowiedzialność za siebie i wspólnoty, do Proces zmian w polityce społecznej wymaga
których się przynależy (od rodziny przez oparcia na pięciu filarach, tworzących spójny,
organizacje pozarządowe i gminy do pań- komplementarny i całościowy system aktywi-
stwa), a także zaangażowanie w sprawy zacji i wsparcia.
56 wspólne, a przez to służyła budowie społe-
czeństwa obywatelskiego, Nowoczesny rynek pracy
Š nakierowywać na realizację kluczowych ce-
lów: wyrównywanie szans i zmianę sytuacji Wyzwania demograficzne i rozwojowe
tych, którzy naprawdę tego potrzebują, wymagają, by w Polsce wzrosła liczba aktyw-
Š stanowiła rezultat działań partnerskich nych zawodowo i zatrudnionych. Podstawo-
różnych podmiotów (od państwa przez sa- wym warunkiem jest sprawność rynku pracy.
morządy, organizacje pozarządowe, innych Istotne jest, by dopasowywaniu popytu
partnerów społecznych – związki zawodo- i podaży w sposób zintegrowany służyły
we i organizacje biznesu), dzielących się czynniki: aktywizacyjny, edukacyjny, koszto-
odpowiedzialnością za realizację zadań wy i modernizacyjny powiązany ze wzrostem
zgodnie z zasadą pomocniczości. elastyczności rynku pracy oraz unowocześ-
Zrozumienia wymaga, iż różne obszary polity- nieniem struktury gospodarki, rozwojem
ki społecznej (model emerytalno-rentowy, po- usług oraz podstaw gospodarki opartej na
lityka rynku pracy, pomoc społeczna, eduka- wiedzy. Aby osiągnąć ambitny cel podwyż-
cja i dostęp do różnych ścieżek edukacyjnych, szenia wskaźnika zatrudnienia z dzisiejszych
czy jakość usług zdrowotnych) tworzą system 54% do 62% w 2013 roku i 70% w 2025 roku
naczyń połączonych. (obecny cel Strategii Lizbońskiej), należy
Łatwy dostęp do świadczeń finansowych w szczególności:
(zasiłki) utrudnia aktywizację i mobilność na „ kontynuować proces uelastyczniania
rynku pracy. Kwotowe waloryzacje emerytur prawa pracy i rynku pracy poprzez:
i rent niszczą sens oszczędzania na emeryturę Š decentralizację prawa pracy, by zamiast
i łączenia jej ze stażem pracy oraz wysokością regulacji ustawowych o niektórych
sprawach decydowała umowa między Š opracować zasady porządkowania i ra-
stronami na poziomie branży czy przed- cjonalizowania wydatków socjalnych, tak
siębiorstwa, by można było w dłuższym czasie doko-
Š wprowadzenie zapisów pozwalających nać zmian w ich strukturze, z większym
na skuteczne wypowiadanie układów nastawieniem na aktywizację i integrację
zbiorowych, społeczną oraz inwestycje w kapitał ludz-
Š wydłużenie do 12 miesięcy okresu ki, oraz odejściem od prymatu transferów
rozliczania czasu pracy, co zwiększyłoby pieniężnych,
wrażliwość systemu prawno-organizacyj- Š wprowadzić rozwiązania zmniejszające
nego na sezonowość i zmienność potrzeb skalę „klina podatkowego” dla osób nisko
pracodawców (można byłoby wprowa- wykwalifikowanych i nisko płatnych, co
dzić indywidualne konta czasu pracy), oznacza zwiększenie kwoty wolnej od
Š lepsze warunki dla stosowania i upo- podatku dla tych grup,
wszechniania nietypowych form za- Š przygotować koncepcję zmiany filozofii
trudnienia, pozwalających na telepracę, i modelu rent dla osób młodych, wchodzą-
zatrudnianie pracowników czasowych na cych na rynek pracy i z czasem – następ-
większą skalę, a przede wszystkim na re- nych generacji, tak, by zamiast dzisiejszego
orientację roli zatrudnienia w niepełnym obciążenia składką rentową w wysokości
wymiarze czasu pracy 13% uzyskać warunki dla płacenia skła- 57
Š wypracować polski model flexicurity, czyli dek w wysokości 3% (co będzie w okresie
zapewniania rozwoju elastyczności wraz 20-30 letnim wymagało dopłat do FUS, by
z pomniejszaniem zagrożeń i spadku po- zrekompensować ubytki składki kolejnych
czucia bezpieczeństwa u pracowników. roczników wchodzących na rynek pracy
„ eliminować decyzje polityczne, których oraz musiało wiązać się z rozwojem rynku
efektem pośrednim może być dalszy dodatkowych ubezpieczeń rentowych,
wzrost kosztów pracy w Polsce (obciąże- opłacanych np. przez pracodawców),
nia pozapłacowe), wpływający na wzrost „ stworzyć nowoczesne warunki dla uczenia
klina podatkowego, jak na przykład: się przez całe życie, co oznacza:
Š zmiana waloryzacji świadczeń niepowią- Š gwarancje powszechnego dostępu do
zana z całością systemu, gęstej sieci usług edukacyjnych wysokiej
Š podwyższanie kwot zasiłków bez doko- jakości dla dorosłych, szczególnie dla
nywania przeglądu rozwiązań i oceny ich osób w średnim wieku oraz starzejących
efektywności, się, osób z niższymi kwalifikacjami oraz
Š zwiększanie podmiotowego dostępu do mieszkańców obszarów wiejskich (bo na
świadczeń bez analizy kosztów w dłuż- tych obszarach są największe deficyty
szym czasie; kwalifikacji), co powinno doprowadzić do
„ przedstawić realną drogę do pomniejsza- poprawy wskaźnika uczestnictwa w edu-
nia kosztów pracy: kacji dorosłych z obecnych 6% do 12,5%
Š rozważyć należy skrócenie z dzisiejszych w 2013 roku i 25% w 2025,
33 dni do 23, za jakie w przypadku choro- Š promocję wydatków na szkolenia i edu-
by pracownika płacić musi pracodawca, kację dorosłych na poziomie przedsię-
Rodzina – praca – solidarne społeczeństwo

biorstw oraz upowszechnienie traktowa- Š zwiększenie skali doradztwa zawodowe-


nia ich nie jako kosztów, ale inwestycji go i pośrednictwa pracy w programach
w kapitał ludzki, na rzecz bezrobotnych, co wiąże się
Š upowszechnienie korzystania z porad- z potrzebą prywatyzacji usług zatrud-
nictwa zawodowego i informacji zawo- nieniowych oraz otwartością instytucji
dowej w ciągu całej kariery zawodowej, publicznych na ich zewnętrzne kontrak-
tak by w efekcie umiejętnie bilansując towanie, także w organizacjach pozarzą-
własne kwalifikacje pracownicy oraz dowych (przy transparentnym systemie
bezrobotni dokonywali reorientacji przetargów),
zawodowej, Š integrację systemu zatrudnienia i pomo-
Š jasne określenie warunków finansowania cy społecznej na poziomie województwa
edukacji dorosłych w montażu środków i powiatu (przepływy informacji, kom-
publicznych (w tym europejskich), firmo- pleksowa pomoc w integracji społecznej
wych oraz indywidualnych. poprzez zatrudnienie, kontrakty socjalne
„ Należy też poprawić skuteczność i efek- i pomoc finansowa uwarunkowana pod-
tywność Aktywnej Polityki Rynku Pracy jęciem aktywizacji);
(wzrost nakładów z poziomu 0,25% PKB Š rozwój ekonomii społecznej, co jest
do ok. 0,8% PKB, objęcie większych grup formą subsydiowania zatrudnienia m.in.
58 bezrobotnych działaniami aktywizującymi w postaci spółdzielni socjalnych, ale
– z 20% do ok. 40%) i uzyskiwanie efek- funkcjonujących na zdrowych zasadach
tywności zatrudnieniowej na poziomie i stale monitorowanych.
nie 40%, lecz 50–55%, ale pod warunkiem
zmiany zarządzania rynkiem pracy i poli- Przeciw wykluczeniu
tykami rynku pracy, co oznacza:
Š eliminację z rejestru bezrobotnych osób
niepełnosprawnych
nieposzukujących pracy, rejestrujących
się ze względu na dostęp do systemu W Polsce na drugi plan spycha się prawie
ochrony zdrowia, 5,5 mln osób niepełnosprawnych. Sytuacja
Š zmianę algorytmu przydziału środków niepełnosprawnych odzwierciedla problemy
dla województw i powiatów, by mocniej rynku pracy (poziom aktywności zawodowej
premiowane były efekty działań na rzecz niepełnosprawnych wynosi 16%, a wskaźnik
zmniejszenie bezrobocia, zatrudnienia – 13%), jak i edukacji (niepeł-
Š lepsze adresowanie działań poprzez nosprawni stanowią tylko 0,5% wśród osób
dopasowywanie narzędzi do grup ryzyka uczących się na poziomie wyższym) oraz
(głównie: starzejący się, młodzi, kobiety, zagrożenia ubóstwem.
niepełnosprawni, długotrwale bezrobot- Dlatego priorytetem będzie osiągnięcie dla tej
ni, mieszkańcy obszarów wiejskich) oraz grupy społecznej wskaźnika zatrudnienia po-
indywidualizację programów działania wyżej 25%, wzrostu udziału niepełnospraw-
(IPD i orientacja na użytkowników) nych w edukacji (w tym na poziomie wyższym
i stosowanie bogatej sekwencji instru- do 2%), większej integracji ze społeczeń-
mentów, stwem poprzez zapewnienie udziału w życiu
publicznym. Dla realizacji tego celu niezbędna na poziomie 2,1) – czyli zwiększeniem liczby
jest nowa polityka wobec niepełnosprawnych. urodzin do dwóch i więcej dzieci.
Nowe, efektywne rozwiązania, wypracowane Realizacja tego celu wymaga:
wraz ze środowiskiem osób niepełnospraw- y przeglądu narzędzi polityki na rzecz ro-
nych oraz spójne z innymi elementami polityki dziny (w tym świadczeń rodzinnych) pod
społecznej, powinny być wprowadzane krok kątem ich efektywności, dopasowania do
po kroku, by w ich efekcie nastąpiła poprawa potrzeb, kosztów i skuteczności oraz opra-
sytuacji niepełnosprawnych, mierzona większą cowania koncepcji spójnej, długotermino-
integracją społeczną, lepszym wykształceniem, wej polityki prorodzinnej;
większą aktywnością zawodową. y zapewnienia prymatu w stosowaniu
narzędzi wspierania rodziny – działań na
Samodzielna rzecz aktywizacji zawodowej oraz promocji
samodzielności,
i odpowiedzialna rodzina y promocji indywidualnego wysiłku rodzin
poprzez stworzenie zachęt w systemie
Nierówności społeczne w Polsce widoczne są podatkowym, wspierających wzrost dziet-
najwyraźniej w zróżnicowanej sytuacji rodzin. ności, a także obniżanie wieku urodzin dru-
Tymczasem rodzina stanowi najsprawniejszą giego i kolejnych dzieci (dodatkowy bonus
organizację socjalną, z najpełniejszą i naj- podatkowy dla kobiet rodzących drugie 59
efektywniej świadczoną opieką i wsparciem dziecko przed ukończeniem 30. roku życia);
zarówno w stosunku do dziecka, jak i człowie- y stworzenia warunków dla powszechnego
ka starego czy osoby niepełnosprawnej lub i taniego dostępu do opieki nad dziećmi
bezrobotnej. Jeżeli rodzina traci zdolność wy- (warunki do rozwoju sieci prywatnych
pełniania tej funkcji – pojawiają się problemy, przedszkoli rodzinnych, małych osiedlo-
wymagające zaangażowania władzy publicz- wych i sąsiedzkich placówek żłobkowo-
nej, zaangażowania gorszej jakości i pochła- przedszkolnych, a także przy zakładach
niającego znaczne środki publiczne (domy pracy);
dziecka, domy opieki dla osób starych i nie- y upowszechnienia elastycznych form
pełnosprawnych, zagrożenia uzależnieniami zatrudnienia oraz organizacji pracy i czasu
itp.). Dlatego trzeba tworzyć warunki, by pracy w celu łączenia pracy zawodowej
rodzina mogła być samodzielna ekonomicz- z funkcjami rodzinnymi;
nie w jak największej skali – przede wszystkim y nadania nowej – obok dotychczasowej
przez dostęp do edukacji i pracy, a nie tylko – roli urlopowi wychowawczemu (m.in.
proste świadczenia finansowe. Równocześnie przez partnerstwo kobiet i mężczyzn w wy-
w najbliższych latach polityka na rzecz rodzi- korzystaniu urlopu, dzielenie go na fazy,
ny musi być nastawiona na poprawę sytuacji wzrost podstawy składki emerytalnej do
demograficznej Polski, aby przełamać kryzys poziomu płacy minimalnej, ochrona za-
demograficzny i doprowadzić do stopniowej trudnienia przy pracy w niepełnym wymia-
poprawy wskaźnika dzietności z poziomu rze, udział osoby urlopowanej w szkole-
1,2 do poziomu 1,8 w roku 2013 i 2,0 w roku niach, wprowadzenie instytucji „kontraktu
2025 (przy stopie zastąpienia pokoleniowego opiekuńczego”);
Rodzina – praca – solidarne społeczeństwo

y specjalnych programów powrotu kobiet na demograficznymi: powojennym, obecnie


rynek pracy, po okresie opieki nad dziećmi; schodzącym z rynku pracy, oraz drugim, z lat
y poprawy warunków startu zawodowego 80., właśnie startującym życiowo i zawodo-
młodych poprzez m.in. obniżanie kosztów wo. Dla spójności społecznej i efektywnego
pracy na starcie w formie subsydiowania modelu polityki społecznej zorientowanej na
zatrudnienia (składka ubezpieczeniowa pracę i zatrudnienie oraz konieczności zbilan-
refinansowana przez państwo w okresie sowania systemu socjalnego w jego wymiarze
pierwszych 12 miesięcy pracy – dla wszyst- finansowym – ważna jest równowaga pomię-
kich podejmujących pracę po raz pierwszy, dzy generacjami.
uwarunkowana utrzymaniem w zatrudnie- Oba pokolenia mają swoje miejsce na rynku
niu na dłuższy okres); pracy, chociaż średni wiek wyjścia z rynku
y pełnego dostępu każdego dziecka do pracy w Polsce (58 lat) jest najniższy w Euro-
oświaty i nauki oraz różnych ścieżek edu- pie, a bezrobocie wśród młodych, wynoszące
kacyjnych (by rodzice mieli pewność, że przeszło 25%, jest najwyższe w krajach UE.
otrzymają wsparcie publiczne w inwesto- Dlatego niedobrze jest, jeśli konfliktuje się
waniu w dzieci) poprzez demokratyczny generacje, budując roszczenia, w których de
system stypendialny, którego istnienie facto podważa się bezpieczeństwo przyszłych
pozwoli m.in. na odpłatność za studia bez pokoleń. Dotyczy to w głównej mierze syste-
60 ograniczania dostępu do nich; mu emerytalnego i presji części środowisk
y upowszechnienia rodzinnych form opieki zawodowych na utrzymanie własnych przy-
zastępczej nad dziećmi, zwłaszcza zawodo- wilejów dotyczących systemu emerytalnego
wych rodzin zastępczych; (w tym głównie wcześniejszych emerytur)
y konkurencji na rynku finansowanych przez – kosztem innych. Tylko 17% kobiet oraz 33%
państwo usług opiekuńczych (system bez- mężczyzn przechodzi na emerytury w wieku
pośredniej zapłaty z zagwarantowaniem określonym ustawowo, pozostali – wcześniej.
równego dostępu świadczeniodawców); Dzisiejsze dotacje z budżetu państwa do sy-
y pełnego wdrożenia i egzekwowania stemu ubezpieczeniowego wynoszą przeszło
rozwiązań obecnego systemu alimenta- 2,5% PKB do wypłat świadczeń oraz przeszło
cyjnego oraz stałe monitorowanie go, by 1% PKB jako uzupełnienie środków dla OFE.
zwiększać skuteczność zapewnienia dzie- Natomiast wydatki na Aktywną Politykę Ryn-
ciom należnych im świadczeń (środków ku Pracy – 0,22% PKB, wydatki na działania
życiowych). na rzecz niepełnosprawnych – powyżej 0,5%
PKB, a wydatki na innowacje w gospodarce
Bezpieczna emerytura (B+R) – 0,6% PKB.
Niektóre grupy z pokolenia dziadków i ro-
– solidarność między dziców nie powinny – w imię partykularnych
pokoleniami interesów – zadłużać własnych dzieci. Po-
trzebna jest prawdziwa solidarność między
Stojąc przed wyzwaniami demograficznymi, pokoleniami.
musimy pamiętać o szczególnym zjawisku, Jednym z najważniejszych celów jest więc
jakim jest relacja pomiędzy dwoma wyżami zrównoważenie obecności na rynku pracy
osób najmłodszych i najstarszych, co wymaga czasowe) bez nadmiernego obciążania
wsparcia startu zawodowego młodej genera- pracodawców kosztami, zarazem na trwałe
cji oraz utrzymania w zatrudnieniu starzejącej usunąć z systemu jakiekolwiek rekompen-
się części społeczeństwa (powyżej 45. roku saty z tytułu gorszych warunków pracy
życia). Niezbędne jest radykalne ogranicze- – tworząc podstawy dla dodatkowych
nie wczesnej dezaktywizacji zawodowej, ale ubezpieczeń oraz system wspierania zmia-
i szybkie dokończenie reformy emerytalnej. ny zawodu i co najmniej dwudzielności
W tym celu należy: kariery zawodowej;
y radykalnie ograniczyć możliwości przecho- y poszerzając ofertę rehabilitacji zdrowotnej
dzenia na wcześniejsze emerytury, wzmac- i zawodowej, wprowadzić dla osób uzy-
niać działania rehabilitacyjne wobec skujących świadczenie przed 25-letnim sta-
rencistów, znieść możliwość uzyskiwania żem pracy – rentę typu flat rate (jednolitą,
świadczenia przedemerytalnego i zacząć na minimalnym poziomie) oraz dokonać
proces podwyższania średniej wyjścia przeglądu rent przyznanych przed 1998
z rynku pracy dla kobiet z 54 lat do 58, rokiem (dla młodszych grup wiekowych)
a mężczyzn z 62 do 64 lat (średnio 61 lat) w celu aktywizacji osób, które mogłyby
w okresie do 2015 roku; pracować;
y wprowadzić możliwość fakultatywnego y doprowadzić w systemie emerytalnym
wydłużania wieku emerytalnego kobiet, (także rentowym) do ujednolicenia sto- 61
tak by docelowo mógł być zrównany z wie- sowanych zasad i powszechności dla
kiem emerytalnym mężczyzn w okresie wszystkich grup zawodowych (prokuratu-
do 2015/2020 roku, a wydłużenie wieku ra, sędziowie, wojskowi i policja), bo jest
uzyskiwania uprawnień do emerytury do to gwarancja równości i sprawiedliwości
67 lat nastąpiło do 2025 roku; (koszt emerytur górników, policji, wojska
y promować wśród pracodawców utrzy- i służb więziennych to 17% wydatków
mywanie w zatrudnieniu osób 45+/50+, całego systemu, skierowanych do 5%
wspierając zarazem doradztwo zawodowe świadczeniobiorców) oraz uzależniania wy-
dla osób starszych oraz system przekwali- sokości przyszłej emerytury od stażu pracy
fikowań i uzupełniania kompetencji (bon i wysokości zarobków, jak również jakości
edukacyjny dla każdego w wieku 45–50 inwestowania środków w części kapitało-
lat), by wzmocnić ich przydatność zawo- wej systemu;
dową (programy finansowane z środków y dokończyć tworzenie instytucji niezbęd-
UE w najbliższych latach, by nie obciążać nych dla sprawnego i długofalowego
pracodawców), co przyczynić się powinno funkcjonowania systemu emerytalnego,
do podwyższenia średniej wieku wyjścia odpornego na zagrożenia ekonomiczne
z rynku pracy; i demograficzne oraz presję polityczną
y wprowadzić w życie emerytury pomo- (szczególnie w kwestii waloryzacji) – co
stowe dla pracowników, którzy pracowali wymaga powołania urzędu aktuariusza
i pracują na stanowiskach i w warunkach krajowego, wzmocnienia roli i rozwoju
szczególnych oraz określić źródła finan- Funduszu Rezerwy Demograficznej, dosto-
sowania tych emerytur (jako rozwiązanie sowania wymiaru rent do wymiaru emery-
Rodzina – praca – solidarne społeczeństwo

tur z nowego systemu, określenia rynko- instytucji. Wyrażając interesy wielu różnych
wego modelu funkcjonowania zakładów grup, organizacje pozarządowe dążą do
emerytalnych, stabilizacji instytucjonalnej rozwiązywania problemów, a nie tylko wystę-
i finansowej ZUS (samodzielność jednostki, pują z roszczeniami wobec władzy publicznej.
a nie zakład budżetowy); Zarazem stają się partnerem i kontrahentem
y dokonać reformy KRUS jako instytucji wielu przedsięwzięć, wykorzystując specyfikę
oraz zmiany modelu funkcjonowania swoich kompetencji
rent i emerytur rolniczych, co wymaga Słabością i znaczącym problemem w stworze-
uporządkowania podstaw podatkowo- niu modelu efektywnej polityki społecznej są
-ubezpieczeniowych i określenia dwóch różnorodne bariery w rozwoju kluczowego
systemów: dla prowadzących działalność podmiotu, jakim jest trzeci sektor.
rolniczą i zdolnych do płacenia składek W Polsce mamy stosunkowo niewielką liczbę
i podatków oraz dla drugiej grupy, z niski- organizacji pozarządowych. Mają one olbrzy-
mi dochodami (przy czym dopłata budże- mie trudności w finansowaniu swojej działal-
towa winna być kierowana do składki, a nie ności, nie ma jeszcze organizacji o funkcjach
do świadczenia, by poprawić efektywność monitorujących (typu watch dog), ważnych
finansową systemu); dla kontroli mechanizmów demokratycz-
y racjonalizując system świadczeń – roz- nych w wielu państwach. Udział darowizn
62 począć proces zmniejszania obciążeń społeczeństwa na rzecz instytucji pożytku
składkowych pracodawców, czyli dążyć publicznego jest bardzo mały (w porówna-
do zmniejszania kosztów pracy, co będzie niu ze średnimi kwotami w krajach UE jest to
miało istotne znaczenie dla tworzenia rząd wielkości 70 razy mniejszy, a stosunku
miejsc pracy, lepszego startu zawodowego do Stanów Zjednoczonych przeszło 120 razy
młodych oraz utrzymywania w zatrudnie- mniejszy.
niu osób starszych (50+); Bardzo ważnym celem jest więc stworze-
y promować postawy i skłonności do indy- nie odpowiednich warunków dla pełnego
widualnej zapobiegliwości i oszczędzania rozwoju i wzrostu znaczenia społeczeństwa
różnymi sposobami na starość (wraz ze obywatelskiego, co wymaga zmian w modelu
wsparciem racjonalnie dokonywanych ich finansowania, zaufania co do efektywności
wyborów własnej formuły i planu emery- kontraktowanych w organizacjach pozarzą-
talnego – także dodatkowych ubezpieczeń dowych szeroko pojętych publicznych usług
emerytalnych). socjalnych, większej otwartości administracji
na partnerstwo z tego typu organizacjami
Rozwój społeczeństwa i instytucjami (oprócz dobrej woli wymaga to
także warunków legislacyjnych). Dlatego też
obywatelskiego należy:
y tworzyć warunki dla spójności między
Jednym z najważniejszych elementów stabil- ustawą o pożytku publicznym a innymi
ności demokracji oraz poczucia uczestnictwa ustawami, by wyeliminować dowolność
obywateli w życiu publicznym jest rozwój interpretacji dotyczących relacji między
społeczeństwa obywatelskiego oraz jego administracją a organizacjami pozarządo-
wymi, jeśli chodzi o dostęp organizacji do kazywanie żywności, leków, sprzętu)
wykonywania usług publicznych; – zwłaszcza wobec organizacji posiadają-
y upowszechniać dobre zwyczaje i wzo- cych status pożytku publicznego;
ry w relacjach pomiędzy samorządami y stworzyć infrastrukturę wsparcia rozwoju
a organizacjami pozarządowymi, tak by organizacji pozarządowych, co spowodu-
władze lokalne traktowały organizacje III je, iż zaczną one funkcjonować bardziej
sektora jako potrzebnego i poważnego intensywnie w regionach zapóźnienia
partnera; cywilizacyjnego i niskiego potencjału
y tworzyć warunki dla partnerstw społecz- rozwojowego,
nych (organizacje pozarządowe, instytucje y promować i rozwijać zasadę wolontariatu
publiczne, biznes itp.), dzięki których dzia- – jako modelu życia, sposobu aktywizacji
łaniom można prowadzić politykę bardziej zawodowej i społecznej, jako formy
efektywną i skuteczną, pierwszego zatrudnienia, powrotu na
y wypracować jasne reguły co do skali moż- rynek pracy i utrzymywania w zatrudnieniu
liwego finansowania działań organizacji osób 50+;
pozarządowych ze środków publicznych y nie naruszać stworzonych już warunków
(w Polsce tylko 30% działań organizacji po- dla autonomii III sektora poprzez możli-
zarządowych jest finansowanych z takich wość ingerencji nadzorującego ministra
środków, podczas gdy w innych krajach UE w uchwały zarządów fundacji itp. czy 63
stanowią one ok. 60% w przychodach tych ograniczenie zjawiska filantropii indywidu-
organizacji); alnej i firm – poprzez likwidację możliwości
y upowszechniać zasadę przekazywania 1% odpisu od podatku przeznaczanych na cele
podatku na organizacje pożytku publicz- społeczne darowizn.
nego, w tym i dla samozatrudnionych;
y zwolnić świadczenia organizacji pozarzą- Przedstawione filary polityki społecznej nasta-
dowych (takie jak finansowanie leczenia wionej na spójność społeczną, wyrównywanie
czy rehabilitacji, zakup leków lub sprzętu szans rozwojowych oraz wzrost zatrudnienia
pomocniczego) z obciążeń podatkowych; mają charakter kompleksowy. Dopiero pełna
podobnie zwolnić z podatków pomoc realizacja wszystkich kierunków i celów może
udzielaną takim organizacjom (jak prze- przynieść oczekiwane efekty.
8
rozdział

Narodow y Prog ra m
O chrony Zd row ia
Narodowy Program Ochrony Zdrowia

Proponujemy poważną reformą systemu ochrony zdrowia, dzięki której jakość i dostępność usług
medycznych zwiększy się, spadną ceny podstawowych leków, istotnie wzrosną zarobki personelu
medycznego, a cały system będzie efektywniejszy. Nasz program jest adresowany jednocześnie
do pacjentów, lekarzy i pielęgniarek. Jest najlepszym rozwiązaniem na bardzo złą sytuację w służbie
zdrowia obecnie i panaceum na całkowitą indolencję rządu w tym zakresie.

Diagnoza: pracy krajów zachodnich Unii Europejskiej


doprowadziło do sytuacji, w której Polsce
rząd bez kompetencji. grozi masowy odpływ personelu medyczne-
Pacjenci, lekarze i personel go. Sytuacja ta jest o tyle groźna, iż w Polsce
liczba pielęgniarek i lekarzy nie jest wysoka
medyczny – zdesperowani w przeliczeniu na liczbę mieszkańców – jest
znacznie niższa niż na przykład w pozo-
Jednym z sukcesów polskiej transformacji stałych krajach naszego regionu. Już teraz
jest istotna poprawa kondycji zdrowotnej bardzo często szpitale mają kłopot z pozy-
społeczeństwa. Dokonaliśmy olbrzymiego skaniem lekarzy niektórych specjalizacji.
skoku cywilizacyjnego, cały czas dzieli nas Rośnie liczba studentów medycy, myślących
66 jednak spory dystans od krajów wysoko roz- o wyjeździe za granicę po studiach. Często
winiętych. Zaledwie co druga osoba ocenia motywacją jest konieczność odbycia stażu,
swoje zdrowie jako dobre lub bardzo dobre, co w Polsce okazuje się bardzo trudne ze
gdy tymczasem w państwach takich jak Ho- względu na małą liczbę miejsc. Polscy leka-
landia, Wielka Brytania czy Szwecja odpowie- rze i polskie pielęgniarki są bardzo chętnie
dzi takiej udziela więcej niż 75 proc. ankie- zatrudniani w krajach zachodnich Unii Euro-
towanych. Śmiertelność wśród niemowląt pejskiej ze względu na wysokie kwalifikacje.
wciąż jest wyższa niż w państwach zachod- Należy również podkreślić wysokie zaanga-
nich UE, gdzie na 1000 urodzeń umiera od 3 żowanie polskiego personelu medycznego
do 4 niemowląt, w Polsce – 6,4. i jego wysoki poziom moralny. Międzynaro-
Należy podkreślić, iż wydatki w Polsce dowi eksperci, analizujący systemy ochro-
na ochronę zdrowia są istotnie niższe niż ny, wskazują na Polskę jako kraj, w którym
w krajach wysoko rozwiniętych w relacji do osiągnięto bardzo wysoką wydajność le-
PKB. System ochrony zdrowia jest w Polsce czenia. Nie mogą nadziwić się, jak przy tak
w dużym stopniu dotowany przez personel niskich nakładach na służbę zdrowia można
medyczny – lekarzy i pielęgniarki, których za- osiągnąć takie efekty. To efekt poświęcenia
robki są bardzo niskie zarówno na tle docho- i ciężkiej pracy polskich lekarzy i pielęgnia-
dów niektórych innych grup zawodowych rek, którzy swoją pracę traktują jako wy-
w Polsce, jak i w porównaniu z relatywnymi pełnianie misji, której podjęli się, składając
(odniesionymi do innych grup zawodowych) przysięgę Hipokratesa. Najwyższy sprzeciw
zarobkami lekarzy i pielęgniarek w krajach budzi szkalowanie opinii polskich lekarzy.
wysoko rozwiniętych. Zatrzymanie reformy Jest to nikczemność, której dopuszczają
służby zdrowia w obliczu otwarcia rynków się populiści, a przecież przez zaniechanie
reform ponoszą oni współodpowiedzialność na odpowiednim poziomie wszystkim tym,
za sytuację w służbie zdrowia. którzy ich potrzebują. Po drugie system
Brak reformy powoduje utratę korzyści. ubezpieczeń zdrowotnych musi być po-
Polska, dysponując świetnie wyszkolonym wszechny i obligatoryjny. Jest to konieczne,
personelem medycznym, mogłaby stać się ponieważ większość z nas, gdy jesteśmy
centrum usług medycznych na skalę regio- młodzi, nie ma świadomości potrzeb, które
nalną czy nawet europejską – dzięki wyko- pojawią się w przyszłości. Z wiekiem nato-
rzystaniu konkurencji cenowej. Takie możli- miast zapotrzebowanie na usługi medycz-
wości wynikają z przystąpienia Polski do Unii ne rośnie. Po trzecie system ten powinien
Europejskiej. Niestety, na przykładzie służby zawierać element solidarności społecznej.
zdrowia można pokazać mechanizm marno- Między innymi jakość usług nie powinna
wania szansy, którą wywalczyliśmy. istotnie różnić się ze względu na osiągane
Program Platformy Obywatelskiej w zakresie dochody.
ochrony służby zdrowia jest adresowany do
wszystkich – pacjentów, lekarzy i pielęgnia- Zdrowa konkurencja
rek. Proponujemy jedyne dobre rozwiązanie
– gruntowną reformę całego systemu, która
na rynku ubezpieczeń
umożliwi trwałą, istotną poprawę jakości
usług medycznych oraz wyraźny wzrost wy- Jądrem naszego programu jest wprowa- 67
nagrodzeń personelu medycznego. Jedynie dzenie konkurencji na rynku ubezpieczeń
takie podejście może przynieść wymierne zdrowotnych. Nowy systemem przypomi-
efekty. Sprzeciwiamy się natomiast zwiększa- nałby konstrukcyjnie system ubezpieczeń
niu wydatków publicznych na ochronę służ- emerytalnych, którego zreformowanie jest
by zdrowia, co zaowocowałoby albo zwięk- dużym sukcesem. Proponujemy wprowa-
szeniem podatków, albo szkodliwym dla dzenie systemu opartego na trzech filarach.
gospodarki zwiększeniem deficytu budżeto- Pierwszym filarem byłoby obowiązkowe
wego. Proponujemy rozwiązanie systemowe, ubezpieczenie państwowe. Drugim – obo-
oparte na wprowadzeniu do sektora usług wiązkowe ubezpieczenie prywatne. A trze-
medycznych wolnego rynku. Wychodzimy cim – dobrowolne ubezpieczenie, również
naprzeciw oczekiwaniom pacjentów, lekarzy prywatne.
i pielęgniarek. Dzięki zwiększonej konkuren- Nie ma powodu, aby na rynku ubezpie-
cji, usługi medyczne w Polsce będą tańsze czeń zdrowotnych monopolistą była jedna,
i lepsze, a wynagrodzenia wyższe. państwowa instytucja. Proponujemy podział
Narodowego Funduszu Zdrowia na trzy
Sprawiedliwy, sprawny niezależne instytucje, z czego dwie byłyby
sprywatyzowane. Instytucja państwowa, po-
i dostępny system została po NFZ, obsługiwałaby pierwszy filar.
ochrony zdrowia Ubezpieczenia zdrowotne w ramach drugie-
go i trzeciego filaru oferowałyby prywatne
Po pierwsze system ochrony zdrowia powi- firmy ubezpieczeniowe. Doprowadziłoby to
nien zapewnić dostęp do usług medycznych do spadku kosztów ubezpieczeń. Co więcej,
Narodowy Program Ochrony Zdrowia

po odprowadzeniu ubezpieczenia obowiąz- Minimalna cena za wysokiej


kowego, pacjent mógłby zdecydować się na
ubezpieczenie dodatkowe, dostosowane do jakości usługi medyczne.
jego potrzeb. Współfinansowanie
Prywatne ubezpieczenia zdrowotne mogą
jednak funkcjonować – podobnie jak ubez- przez państwo
pieczenia emerytalne – tylko przy odpo-
wiedniej regulacji i nadzorze. Z tego powo- Jesteśmy zwolennikami wprowadzenia
du integralnym elementem reformy będzie zasady minimalnego współpłacenia za usługi
stworzenie ram instytucjonalnych, w tym medyczne. Jak pokazują doświadczenia
powołanie instytucji nadzorczej, stającej innych krajów, wprowadzenie na przykład
na straży efektywności rynku. Odpowied- bardzo niewielkiej opłaty za wizytę u lekarza
ni nadzór i regulacje powinny zapewnić nie powoduje ograniczenia dostępu do usług
między innymi to, aby nikt nie był dyskry- dla tych, którzy ich potrzebują. Sprzyja nato-
minowany na rynku ubezpieczeń, to znaczy, miast racjonalizacji korzystania z nich. Dzięki
aby stawki z reguły nie były uzależnione temu ci, którzy naprawdę potrzebują pomo-
od profilu ryzyka (np. wieku), ale aby były cy medycznej, będą mieli ułatwiony do-
uśrednione. Czasami jednak uzależnienie stęp do lekarzy. Rozwiązanie to pozwoli na
68 wysokości składki od profilu ryzyka może przykład rozładować kolejki w państwowych
być uzasadnione. Ktoś, kto z pełną świado- przychodniach. Osoby o niższych dochodach
mością, celowo niszczy swoje zdrowie, nie nie będą miały obowiązku płacenia.
powinien ponosić takich samych kosztów
jak ktoś, kto o nie dba. Dotyczy to na przy- Efektywne zarządzanie
kład palaczy papierosów.
– prywatne i publiczne
Godny koszyk
Szpitale rządzą się takimi samymi zasadami
usług medycznych rachunku ekonomicznego jak inne pod-
mioty gospodarcze. Efektywne zarządzanie
Dopełnieniem koncepcji wprowadzenia na poziomie szpitala jest niezwykle istotne
konkurencji na rynku ubezpieczeń jest wpro- zarówno z punktu widzenia pacjentów, jak
wadzenie koszyka usług medycznych. Zaleta i personelu medycznego. Niestety, podobnie
tego rozwiązania polega na standaryzacji. jak w przypadku na przykład przedsiębiorstw
Koszyk powinien zawierać listę procedur me- państwowych, nadzór właścicielski sprawo-
dycznych, które miałyby być stosowane. Co wany przez podmioty państwowe nie sprzyja
więcej, do każdej procedury należy przypisać efektywnemu zarządzaniu w służbie zdrowia.
warunki, jakie powinien spełniać ten, który Prywatyzacja będzie służyła poprawie efek-
chce daną procedurę wykonywać – kwalifika- tywności, a więc podniesieniu jakości usług
cje oraz doświadczenie personelu i wyposa- oraz obniżeniu ich kosztu. Nie ma powodów,
żenie techniczne. aby szpitale nie były normalnymi przedsię-
biorstwami, nadzorowanymi przez właścicieli Kategorycznie sprzeciwiamy się wszelkim
za pośrednictwem rad nadzorczych, które obserwowanym dziś działaniom, mającym
– w trosce o zapewnienie wysokiej rentow- na celu ograniczenie konkurencji, np. powo-
ności – zatrudniałyby najlepszych, dostęp- ływaniu sieci szpitali.
nych menedżerów. Dzięki prywatyzacji
w Polsce powstałaby grupa wysokiej jakoś- Profilaktyka
ci menedżerów służby zdrowia, którzy są
bardzo potrzebni z punktu widzenia obsługi Zdecydowanie opowiadamy się za zwiększe-
całego systemu. niem profilaktyki. Profilaktyka jest w Polsce
zaniedbana. Lepiej unikać chorób niż je
Zdrowa konkurencja leczyć. Promocja zdrowego trybu życia oraz
odpowiednia edukacja to inwestycja, która
na rynku usług medycznych zwraca się z nawiązką w postaci niższych
nakładów na ochronę zdrowia. Elementem
Konkurencja ma znaczenie fundamentalne promocji zdrowego trybu życia jest propa-
dla funkcjonowania każdego rynku, w tym gowanie sportu. W Polsce zdecydowanie za
medycznego. Ważnym krokiem na drodze mały nacisk kładzie się na rozwój kultury fi-
do jej zwiększenia jest prywatyzacja służby zycznej w szkołach. Tworzenie odpowiednich
zdrowia. Dzięki niej zwiększy się również warunków do uprawiania sportu oraz zachę- 69
konkurencja na rynku usług medycznych canie do tego poprzez odpowiednie kampa-
– prywatne podmioty będą agresywniej nie oraz rozwijanie sportu zawodowego jest
walczyć o pacjenta. Będą starały się oferować bardzo ważnym elementem długookresowej
jak najlepsze usługi po jak najniższej cenie. polityki prozdrowotnej.
9
rozdział

PO – peł n a
odpowie d zia l n oś ć
za polską wieś
PO – pełna odpowiedzialność za polską wieś

Pełna odpowiedzialność za polską wieś, to bardzo konkretne propozycje skutecznego zabiegania przez
Platformę Obywatelską o sprawy wsi i rolnictwa w Unii Europejskiej. To polski pomysł na zmiany we
Wspólnej Polityce Rolnej, która w większym stopniu zadba o interesy polskich rolników i mieszkańców
polskiej wsi. Chcemy, aby nasza wieś dogoniła cywilizacyjnie nasze miasta. Aby to uczynić, przekażemy
znaczną część pieniędzy i kompetencji na poziom samorządów regionalnych i lokalnych. Program Rozwo-
ju Obszarów Wiejskich będzie miał charakter regionalny, tak aby rozwiązywał najważniejsze problemy
w regionach i aby tam w jak największym stopniu decydowano, na co wydatkować środki.

Rozwój wsi i rolnictwa. wsi wymagającego wsparcia. Wieś nie żyje


samym rolnictwem. Dzisiaj skoku cywilizacyj-
Stan obecny i perspektywy nego na wsi można dokonać tylko poprzez
mądrą politykę rozwoju obszarów wiejskich.
Dystans cywilizacyjny pomiędzy wsią W konsekwencji podstawowym celem pro-
a miastem w Polsce jest kolosalny. Jedynie gramowanym w dziedzinie polityki rozwoju
4,3% mieszkańców wsi ma wyższe wykształ- obszarów wiejskich jest poprawa jakości życia
cenie, w miastach 13,7%; do sieci gazowej mieszkańców wsi i małych miast, tj. zmniejsze-
podłączonych jest 15,9% gospodarstw nie dystansu cywilizacyjnego pomiędzy wsią
domowych, na terenach miejskich 76,7%; a miastem, modernizacja rolnictwa
72
centralne ogrzewanie ma jedynie połowa ro- i ochrona środowiska naturalnego.
dzin, w miastach około 80%. Sytuację obsza- Kolejnymi elementami kompleksowej polityki
rów wiejskich pogarsza wysokie bezrobocie rolnej jest zapewnienie bezpieczeństwa żyw-
strukturalne oraz brak pozarolniczych miejsc nościowego, rozwój rybołówstwa morskie-
pracy. Niekompetencja rządzących i zanie- go i rybactwa śródlądowego, zmniejszenie
chania, choćby w dziedzinie przygotowań do kosztów instytucji rządowych zajmujących się
negocjacji w zakresie zmian Wspólnej Polityki polityką w dziedzinie rolnictwa oraz ograni-
Rolnej Unii Europejskiej, powodują, że nie czenie zadań i kompetencji państwa na rzecz
wykorzystujemy szansy, jaką dla polskiej wsi zwiększenia kompetencji samorządów teryto-
stała się integracja europejska. rialnych, samorządów rolniczych, organizacji
Powoduje to, że konieczna jest wielowymia- rolniczych, organizacji pozarządowych.
rowa polityka rozwoju obszarów wiejskich,
której celem będzie zmniejszenie dystansu Działania, priorytety.
cywilizacyjnego pomiędzy wsią a miastem. Kierunki zmian Wspólnej
Dzięki objęciu polskiego rolnictwa mechani-
zmami Wspólnej Polityki Rolnej, a także sze- Polityki Rolnej
regiem innych działań finansowanych przez
Unię Europejską (np. programy strukturalne), Na przełomie 2008 i 2009 roku w Unii Europej-
polska wieś zostanie zmodernizowana. skiej odbędzie się debata nad dalszymi zmia-
Program pełnej odpowiedzialności za polską nami we Wspólnej Polityce Rolnej po 2013
wieś w wielopłaszczyznowy sposób odnosi się roku. Uważamy, że Polska musi mieć własne
do każdego aspektu funkcjonowania polskiej propozycje zmian tej polityki. Nie może być
tylko recenzentem propozycji innych, lecz Pol- do polityki oświatowej, kulturalnej, społecznej
ska jako silna swoim rolnictwem musi umieć czy regionalnej. Na obszary wiejskie w sposób
kreować zmiany WPR. Dajemy takie gwaran- spójny muszą być kierowane środki z Euro-
cje. Już dzisiaj możemy jasno stwierdzić, że pejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu
odrzucamy tzw. model angielski reformy WPR Spójności czy Funduszu Regionalnego. Środki
tj. jej liberalizacji. Polska wieś będzie niepeł- przeznaczone w PROW 2007-2013 na rozwój
nym beneficjentem Wspólnej Polityki Rolnej, obszarów wiejskich muszą służyć trwałemu
bo bez równego poziomu płatności, z niezmo- rozwojowi, a nie jedynie szybkiej absorpcji
dernizowanym rolnictwem, bez ustabilizowa- funduszy. Działania PROW powinny być zróż-
nych rynków rolnych, można dzisiaj powie- nicowane wg województw. Oczywiste jest, że
dzieć – nie będzie Wspólnej Polityki Rolnej. innych narzędzi wsparcia potrzebuje rolni-
Uczynimy wszystko, aby okres wyrównywania ctwo w woj. zachodniopomorskim, a zupełnie
dopłat bezpośrednich do poziomu płatności innych w podkarpackim. Do PROW 2007-2013
w starych krajach członkowskich został mak- wprowadzona zostanie większa możliwość
symalnie skrócony. Wysiłek ministra rolnictwa wspierania mikroprzedsiębiorstw oraz rozwi-
musi być skierowany na datę 1 stycznia 2009 jania w gospodarstwach rolnych działalności
r., kiedy ma zacząć obowiązywać nowy system pozarolniczej. Środki strukturalne zostaną
płatności bezpośrednich i nowe warunki tzw. również wydatkowane na zwiększenie oferty
zasady współzależności (cross compliance). edukacyjnej dla młodzieży i dorosłych 73
Wspólna Polityka Rolna musi się dostoso- z obszarów wiejskich, na finansowanie szkół
wać do nowych warunków, a szczególnie do rolniczych i innych form edukacyjnych.
ewentualnych uzgodnień na forum Światowej
Organizacji Handlu. Dzięki silnej pozycji Plat- System ubezpieczeń
formy Obywatelskiej w gremiach decyzyjnych,
Polska stanie się ważnym graczem
społecznych rolników i Kasa
w gremiach wspólnotowych. Rolniczego Ubezpieczenia
Program Rozwoju Społecznego
Obszarów Wiejskich (PROW) Odrębny od pracowniczego system ubez-
narzędziem trwałego pieczenia społecznego rolników musi być
utrzymany. Nowy model systemu ubezpieczeń
rozwoju polskiego rolnictwa społecznych rolników powinien odpowiadać
aktualnym uwarunkowaniom gospodarczym
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich musi i społecznym. Istnieje potrzeba urealnienia
mieć charakter regionalny i w zdecydowanym wysokości składek dla przedsiębiorców rolnych
zakresie powinna być planowana i realizowa- posiadających duże i dochodowe gospodar-
na na poziomie województw. Ponadto sku- stwa rolne. Zapewniony musi być właściwy
teczna polityka skierowana na obszary wiej- nadzór nad środkami pochodzącymi ze składek
skie musi stanowić część długofalowej polityki rolniczych gromadzonych w Funduszu Skład-
państwa i być realizowana komplementarnie kowym Ubezpieczenia Społecznego Rolników.
PO – pełna odpowiedzialność za polską wieś

Instrumenty pomocy Nieruchomości Rolnych. Usprawnienie zarzą-


dzania majątkiem dokonane zostanie poprzez
krajowej wsparcia dla zmianę struktury organizacyjnej na poziomie
rolnictwa województw. Wprowadzone zmiany będą
miały na celu zmniejszenie kosztów funkcjo-
nowania agencji rolniczych oraz uproszczenie
Jako priorytetowe zadanie należy uznać za- procedur, co jest szczególnie istotne dla dzier-
pewnienie wystarczającego wsparcia krajo- żawców nieruchomości rolnych będących
wego dla rolnictwa w taki sposób, aby Polska własnością skarbu państwa.
mogła w całości przyjąć środki europejskie.
Niezbędne jest utrzymanie w znacznym wy- Reforma systemu
miarze krajowego środka wsparcia w postaci
preferencyjnych kredytów inwestycyjnych doradztwa rolniczego
na modernizację gospodarstw, z uwagi na
konieczność ich dostosowania do standardów W ciągu najbliższych lat musi nastąpić zmiana
wspólnotowych. Konieczne jest zwiększenie systemu i zwiększenie znaczenia doradztwa
środków krajowych przeznaczonych na po- rolniczego. Należy wykorzystać środki, jakie
stęp biologiczny w rolnictwie. będą przeznaczone na rozwój doradztwa
74 rolniczego w nadchodzącym czasie. Propo-
Zmniejszenie kosztów nujemy zmianę istniejącego systemu, jako że
funkcjonowania agencji nie odpowiada on zapotrzebowaniu rolni-
ków na kompleksową i sprawną pomoc przy
rolnych uzyskiwaniu pomocy finansowej ze środków
wspólnotowych. Konieczne jest wprowadze-
Dla realizacji zadań wynikających ze Wspólnej nie, obok doradztwa publicznego, doradztwa
Polityki Rolnej powinna zostać utworzona niepublicznego, prowadzącego działalność
Agencja Rozwoju Obszarów Wiejskich (AROW) w określonych ramach prawnych i mery-
jako jedyna agencja płatnicza, powstała torycznych, gwarantując profesjonalność
z przekształcenia Agencji Restrukturyzacji działania oraz możliwość współfinansowania
i Modernizacji Rolnictwa oraz poszerzenie jej ze środków publicznych i nadzór ze strony
działalności o dotychczasowe zadania Agencji instytucji publicznych. Przy tej okazji należy
Rynku Rolnego. Przekazując kompetencje do wykorzystać potencjał instytucji od lat pracu-
samorządów wojewódzkich z zakresu PROW, jących dla rolnictwa, szczególnie izb rolni-
wydzielimy część ARiMR i wraz ze środkami czych. Samorząd rolniczy musi uzyskać więcej
na ich utrzymanie przekażemy do instytucji kompetencji, środków finansowych
pozarządowych. W celu zmniejszenia kosz- oraz odpowiadać za rolnictwo i wieś. Wdraża-
tów funkcjonowania administracji publicznej jąc reformę zmierzającą do zmian w systemie
wprowadzimy stały monitoring i ocenę kosz- doradztwa rolniczego, nie można zapomnieć
tów ponoszonych na rozbudowę systemów o rolnikach uzyskujących najmniejsze docho-
informatycznych agencji płatniczej. Zwięk- dy i zapewnieniu im bezpłatnego, finansowa-
szony zostanie nadzór właścicielski w Agencji nego ze środków budżetowych, dostępu
do usług doradczych. Publiczne doradztwo towarowych poprzez doprowadzenie do
będzie m.in. odpowiedzialne za szkolenie zmiany struktury własności na rzecz dotych-
i przygotowanie kadr dla doradztwa nie- czasowych akcjonariuszy prywatnych, przede
publicznego oraz zamawiać będzie na rynku wszystkim producentów i operatorów rynków
pozostałe doradcze usługi finansowe w formie hurtowych, z ewentualnym udziałem samo-
grantów, jak i współfinansowane ze środków rządów terytorialnych, które wesprą działania
budżetowych, unijnych i środków prywatnych. rynków w kierunku ujednolicenia handlu
hurtowego.
Narodowy program
tworzenia grup Energia odnawialna
producenckich. Budowa na terenach wiejskich.
giełd rolnych oraz reforma Biopaliwa
rynków hurtowych W Polsce istnieją ogromne możliwości rozwoju
energetyki odnawialnej, ale brak odpowied-
Tworzenie i funkcjonowanie grup produ-
nich podstaw prawnych i zachęt do ich roz-
centów rolnych jest żywotnym interesem
woju. Odnawialne źródła energii, które sprzy-
polskiego rolnictwa. Konieczne jest stworze- 75
jają ochronie środowiska, ochronie klimatu
nie narodowego programu tworzenia grup
i krajobrazu, muszą mieć swoje miejsce na
producentów rolnych, zakładającego likwida-
terenach wiejskich. W Polsce istnieją ogromne
cję barier formalno-prawnych w ich tworzeniu.
możliwości rozwoju agroenergetyki, ale brak
Elementem niezbędnym do funkcjonowania
odpowiednich podstaw prawnych i zachęt do
grup producentów rolnych jest dokończenie
ich rozwoju. Będziemy wspierać i popularyzo-
programu budowy lokalnych i regionalnych
wać korzystanie z odnawialnych źródeł ener-
rynków hurtowych. Konieczne jest udzielenie
gii, które mogą mieć istotny udział w bilansie
wszechstronnej pomocy przez resort rolnictwa
energetycznym poszczególnych województw,
oraz agencje rządowe spółkom w zakończeniu
powiatów czy gmin. Rozszerzona zostanie
procesów restrukturyzacyjnych oraz zwiększe-
lista wspieranych upraw na cele energetyczne.
nie nadzoru nad wykorzystywaniem przez ryn-
Wsparcie będzie kierowane do tych rolników,
ki hurtowe i giełdy towarowe wydatkowania
którzy sami przetwarzają uprawiane w gospo-
środków publicznych. Istotną rolę w reformie
darstwie rośliny energetyczne.
funkcjonowania rynków hurtowych powinny
odegrać izby rolnicze oraz samorządy. Elemen-
tem niezbędnym do funkcjonowania rynków
Bezpieczeństwo żywności
hurtowych jest likwidacja występujących dys- i funkcjonowanie inspekcji
proporcji pomiędzy rolno-spożywczymi rynka-
mi hurtowymi oraz promocja tworzenia silnych
rolnych
i niezależnych giełd towarowych (przykładem
jest giełda na Broniszach). Nastąpi egzekucja Produkowana i sprzedawana żywność musi
zobowiązań skarbu państwa w giełdach spełniać odpowiednie standardy i wymogi
PO – pełna odpowiedzialność za polską wieś

wspólnotowe. Konieczny więc jest spójny Centrum Szkolenia Zawodowego kształcące-


i sprawny nadzór i kontrola nad bezpieczeń- go młodych rybaków na średnim poziomie
stwem żywności. Dlatego nastąpić musi zawodowym.
zmiana w organizacji służb i inspekcji kon-
trolnych. Utworzona zostanie skonsolidowa- LEADER jako sposób
na Inspekcja Weterynaryjna i Bezpieczeństwa
Żywności.
na budowę społeczeństwa
obywatelskiego na terenach
Gospodarka rybacka wiejskich
w Ministerstwie
Rolnictwa Polska wieś ma ogromny potencjał uśpio-
ny w lokalnych społecznościach. LEADER
Sektor gospodarki rybnej stanowi integralną – unijny program finansowania inicjatyw
część kompleksu gospodarki żywnościo- lokalnych – powinien być traktowany jako
wej, za którą powinien być odpowiedzialny, mechanizm stymulowania działań inno-
podobnie jak w zdecydowanej większości wacyjnych na obszarach wiejskich poprzez
krajów europejskich, minister rolnictwa. angażowanie lokalnego potencjału dzięki
76 Należy wypracować spójną politykę rządu współpracy instytucji sektora publicznego,
w zakresie kutrowego rybactwa bałtyckie- prywatnego i społecznego. Środki LEADER
go, rybołówstwa zalewowego, rzecznego zostaną skierowane m.in. na: zwiększenie
oraz przetwórstwa rybnego. Konieczne jest skuteczności doradztwa rolnego oraz innych
przeprowadzenie ogólnokrajowej kampa- form pomocy informacyjnej, stworzenie
nii promocyjnej finansowanej z budżetu lokalnych organizacji stymulujących proces
państwa na rzecz zwiększenia spożycia ryb powstawania i wspomagających działanie
morskich oraz słodkowodnych. Za podstawo- grup producentów rolnych oraz wsparcie
we zadanie w zakresie gospodarki rybackiej dla lokalnych inicjatyw społecznych, takich
należy uznać aktywne uczestnictwo polskiej jak hospicja, domy samotnej matki, ośrodki
administracji rybackiej w procesie realizacji terapeutyczne i rehabilitacyjne, świetlice
obecnej Wspólnej Polityki Rybackiej oraz środowiskowe, poradnie i kluby sportowe.
przygotowywanej jej nowelizacji. Dla właści- Inicjatywa LEADER wzmocni i przyspieszy
wej kodyfikacji warunków i trybu uzyskania proces budowania społeczeństwa obywa-
uprawnień oraz szczególnych przywilejów telskiego, poprzez włączenie w strukturę
dla rybaków morskich i śródlądowych, lokalnych grup działania rolników, kobiet
uważamy za konieczne opracowanie Karty wiejskich i młodzieży. LEADER ma wzmocnić
Rybaka. Miałaby ona określać sprawy osłon również rolę samorządu jako ważnego ak-
socjalnych, zasiłków, rent inwalidzkich, rent tora lokalnej sceny oraz partnera dla innych
wdowich i sierocych. Konieczne jest również organizacji i instytucji działających lokalnie
utworzenie jednego Inspektoratu Rybołów- w kreowaniu lokalnej polityki rozwoju, dając
stwa Morskiego, zmiana zasad pracy inspekto- samorządowi możliwość korzystania z do-
rów oraz utworzenie resortowego Rybackiego datkowych środków.
Handel artykułami rolnymi Wdrożenie programu na terenach wiejskich,
szczególnie oddalonych od metropolii, wpły-
i spożywczymi. nie także na rozwój turystyki na tych terenach.
Handel ze Wschodem Niedopuszczalne jest pozbawienie polskich
rolników części funduszy, na skutek niewdro-
żenia na czas wyżej wymienionego programu.
Rosyjskie embargo na polską żywność spra- Należy położyć większy nacisk na szkolenia
wia, że producenci tracą nie tylko dochody, dla rolników i przekonanie ich, że ogranicze-
ale także reputację solidnych dostawców. nia w procesie produkcji na swoich gospodar-
Konieczne jest zatem, w ścisłej współpracy stwach w ramach planu ochrony przygotowa-
z Unią Europejską, zawarcie długoletnich nego dla danej strefy NATURA 2000 będą dla
umów z Rosją, Ukrainą i innymi państwami rolników korzyścią, a straty z tego wynikające
b. WNP, które regulować będą wzajemne zostaną zrekompensowane przez realizację
zobowiązania i obejmą gwarancje zabezpie- pomocy finansowej w ramach PROW. Rów-
czenia interesu każdej ze stron. Konieczna jest nocześnie z programem wdrożony zostanie
właściwa promocja eksportu specjalny projekt „małej retencji” w zagospo-
i umiejętna ochrona rynku krajowego. darowaniu terenów obok jezior. Opracowane
W tym celu uważamy za niezbędne stworze- zostaną także normy prawne umożliwiające
nie katalogu interesów handlowych, projek- zagospodarowanie gruntów niskiej bonitacji 77
tów inwestycyjnych naszych przedsiębiorców na cele inwestycyjne.
za granicą, który będzie skoordynowany
z polską polityką zagraniczną oraz stanie się Zwiększenie roli sołectwa
podstawą rozliczenia z działań naszych przed-
stawicielstw zagranicznych (ambasad, konsu- i sołtysów w życiu wsi.
latów i innych instytucji realizujących swoje Poprawa sytuacji byłych
statutowe działania za granicą).
pracowników PGR
Realizacja programu i przeciwdziałanie
NATURA 2000 wykluczeniu społecznemu

Przyjęcie przez Polskę zobowiązań wynikają- Społeczeństwo obywatelskie na wsi bez


cych z programu NATURA 2000 jest faktem. mocnej pozycji sołtysa oraz podmiotowo
Należy więc dostrzec, że program ten jest traktowanej instytucji sołectwa – nie istnieje.
bardziej elastycznym sposobem ochrony Dzisiaj, wraz ze wzrostem liczbt zadań spa-
przyrody niż tradycyjne systemy, ponieważ za- dających na sołtysów, rozwojem instytucji
pewnia możliwość realizacji planów rozwoju samorządowych oraz w związku z wieloma
chronionych obszarów. Właściwe wykorzysta- problemami wsi – dalsze wymaganie od osób
nie środków finansowych dostępnych pełniących funkcję sołtysa pełnego społecz-
w ramach PROW 2007-2013 będzie jednym nego zaangażowania staje się niemożliwe.
z mechanizmów wdrażania programu w Polsce. PO zaproponowała ustawę o tzw. funduszu
PO – pełna odpowiedzialność za polską wieś

sołeckim, który będzie wymiernym wsparciem dostosowany do potrzeb i specyfiki dane-


dla sołectw i sołtysów w realizowaniu ich go regionu. W działaniach przewidzianych
lokalnych inicjatyw. Sytuacja byłych pracow- do finansowania z Europejskiego Funduszu
ników państwowych gospodarstw rolnych Społecznego, jak i Planu Rozwoju Obszarów
musi ulec poprawie. Podstawowym problem Wiejskich, programu LEADER, wprowadzona
dla byłych pracowników PGR jest bezrobocie. zostanie priorytetowa realizacja programów
Stworzymy jednolity program poprawy bytu na rzecz środowisk lokalnych dotkniętych
tej grupy społeczności wiejskiej, który będzie likwidacją PGR-ów.

78
10
rozdział

79

B ezce n ny k a p i t a ł
– sekto r w ie d z y
Bezcenny kapitał – sektor wiedzy

Fundusze przeznaczone na edukację i kapitał ludzki mogą istotnie przyczynić się do przyspieszenia roz-
woju Polski. Konieczna jest wieloletnia, zdecydowana polityka prorozwojowa wobec oświaty, szkolnictwa
wyższego i nauki. Musi być wsparta polityką inwestowania w B+R (badania i rozwój). Jest to warunek
awansu naszego kraju w w rankingach innowacyjności. Cele będą mogły być osiągnięte jedynie wtedy,
gdy Polska zharmonizuje swoje działania z polityką prorozwojową Unii Europejskiej.

Dziś rządzący nie chcą Państwo musi prowadzić politykę wyrówny-


wania szans i upowszechniania wykształcenia.
i nie rozumieją inwestycji Wzrost konkurencji w skali międzynarodowej
w wiedzę wymaga znalezienia nowych metod i rozwią-
zań na rzecz kształcenia i poprawy innowacyj-
ności w polskiej gospodarce. Edukacja staje
Rozwój gospodarki opartej na wiedzy i kształ- się produktem, a jej rynek – w skali świata
towanie społeczeństwa wiedzy ma strategicz- – staje się coraz bardziej otwarty. Konkurencja
ne znaczenie dla Polski. Istotnym elementem jest coraz większa. W Polsce cały czas eduka-
polityki państwa w tym zakresie powinno być cję traktuje się jako domenę nakazowo-roz-
inwestowanie w kapitał ludzki. Wiedza wpły- dzielczego systemu administracyjnego
wa nie tylko na rozwój ekonomiczny, ale na
80 wszystkie obszary życia społecznego, deter- Wartości i zasady
minując szanse rozwojowe naszego kraju.
Jakość kapitału ludzkiego, osiągnięcia nauki
fundamentalne
oraz innowacyjność gospodarki, zdolność w sektorze wiedzy
działania instytucji zajmujących się tworze-
niem, przetwarzaniem, udostępnianiem
i wykorzystywaniem wiedzy będą decydowa- Regulacje określające wartości fundamen-
ły o szansach rozwoju Polski. talne dla kształtowania sektora wiedzy, od
Unia Europejska uznaje tworzenie tzw. Europy którego zależy wartość kapitału ludzkiego
wiedzy za jeden ze strategicznych celów w naszym kraju, określone są w Konstytucji RP.
Wspólnoty. Polska powinna aktywnie uczest- Państwo musi być faktycznym, a nie jedynie
niczyć w realizacji tego celu, uznając jakość, deklaratywnym gwarantem zasad konstytu-
konkurencyjność i przedsiębiorczość za naj- cyjnych w sektorze wiedzy:
ważniejsze wartości w tym procesie. Š powszechnego i równego dostępu do
Aby Polska mogła sprostać wyzwaniom cywi- wykształcenia,
lizacyjnym przyszłości, a młodzi Polacy mieli Š autonomii szkół wyższych,
możliwość rozwoju, niezbędne jest podnosze- Š wolności badań naukowych oraz ogłasza-
nie jakości kształcenia i wyrównywanie szans nia ich wyników,
w dostępie do edukacji. Š wolności nauczania.
Obecnie nie dość, że mamy do czynienia Istotą działań ludzkich w sektorze wiedzy jest
często z edukacją relatywnie kiepskiej jakości, twórczość, która musi podlegać szczególnej
to dodatkowo system jej finansowania jest ochronie. Dotyczy to zarówno pracy nauczy-
niesprawiedliwy – nie daje równych szans. cieli oświatowych i akademickich, którzy są
twórcami edukacji, jak i działalności pracow- samorządom, do czego dostosowane zostały
ników naukowych i wynalazców. Twórczy zasady finansowania. Stworzono warunki
charakter wyników ich pracy stanowi warunek rozwoju dla oświaty niepublicznej, zmieniono
wzrostu kreatywności obywateli i innowa- system szkolny i wprowadzono zmiany pro-
cyjności firm. Jednocześnie sposób oddziały- gramowe oraz egzaminy zewnętrzne.
wania ludzi w sferze edukacji ma szczególne Z drugiej strony, wyniki nauczania w szkołach
znaczenie dla budowania postaw społecz- i placówkach oświatowych nie są zadowalają-
nych wśród ich wychowanków. Nauczyciele ce, a problemy programowe z tym związane
powinni przedstawiać pozytywne wzorce ciągle nie znalazły swego właściwego rozwią-
wychowawcze kreujące właściwe postawy zania. Przeciwnie, zmiany wprowadzone
obywatelskie i odwołujące się do poczucia w systemie oświaty w ostatnich dwóch latach
odpowiedzialności za państwo polskie, za rodzą liczne obawy, a nawet protesty wielu
umacnianie zasad demokracji i poszanowanie rodziców, nauczycieli i uczniów.
praw człowieka. Pierwsze wyniki zewnętrznej matury i ze-
Podstawowe wartości w sektorze wiedzy są wnętrznych egzaminów zawodowych wska-
następujące: zują, że konieczne są zmiany w szkolnictwie
Š Twórczość rozwija się tam, gdzie znajduje ponadgimnazjalnym. Niepokoją słabe wyniki
poszanowanie autonomia twórcy, egzaminów w liceach profilowanych i tech-
w wymiarach: osobistym, środowiskowym nikach. W międzynarodowym teście PISA, 81
i instytucjonalnym. Dla rozwoju sektora mierzącym poziom umiejętności potrzebnych
wiedzy ogromne znaczenie mają otwar- do życia w nowoczesnym społeczeństwie, pol-
tość, niezależność, aktywność i samoorga- scy uczniowie uzyskują wyniki na poziomie
nizacja środowisk. niższym niż średnia krajów OECD. Na ten słaby
Š Działania organów władzy publicznej nie rezultat w skali kraju składają się niezłe wyniki
mogą naruszać wartości i zasad fundamen- testów wśród młodzieży w dużych miastach
talnych w sektorze wiedzy. Wiąże się z tym i metropoliach oraz bardzo słabe średnie wy-
wymóg prowadzenia polityki umiarkowa- niki wśród młodzieży ze wsi i z małych miast.
nej i przewidywalnej oraz respektującej Podkreślenia wymaga dynamiczny rozwój
zasady partnerstwa pomiędzy reprezen- szkolnictwa wyższego w III RP, który – za
tatywnymi przedstawicielami władz oraz sprawą wprowadzenia w 1990 r. pewnych me-
instytucji i środowisk chanizmów rynkowych oraz dzięki wysiłkowi
edukacyjnemu Polaków – przyniósł w okresie
Bezcenny kapitał ludzki 15 lat wielki rozwój ilościowy publicznego
i niepublicznego szkolnictwa wyższego.
i sektor wiedzy w polityce W tym samym czasie nauka polska nie osiąg-
państwa nęła podobnych sukcesów. Podobnie, stan
innowacyjności gospodarki oraz obserwowa-
ny postęp w tym zakresie nie odpowiadają
Ocena stanu polskiej oświaty jest zróżnico- możliwościom wynikającym z aktualnego
wana. Z jednej strony, mamy za sobą udaną tempa rozwoju kraju.
reformę polegającą na przekazaniu szkół Główne czynniki, które mogą wpływać na stan
Bezcenny kapitał – sektor wiedzy

szkolnictwa wyższego w Polsce w najbliższych przypisanych do wszystkich elementów


latach, to: składowych tego sektora. Oznacza to wy-
Š skutki zmian na krajowym rynku pracy i na móg prowadzenia skoordynowanej
rynkach zagranicznych w krajach Unii Eu- i spójnej polityki w oświacie, szkolnictwie
ropejskiej (szczególnie istotne są tu efekty wyższym i badaniach naukowych oraz
migracyjne), polityki na rzecz rozwoju innowacyjności
Š uwarunkowania demograficzne i efekty w gospodarce.
migracyjne (nie powinny one być rozpatry- Š Warunkiem trwałego rozwoju sektora
wane w oderwaniu od innych czynników wiedzy jest także w tym sektorze obecność
i izolowane od innych istotnych uwarunko- mechanizmów konkurencyjnych o charak-
wań rozwojowych w szkolnictwie wyższym terze rynkowym.
i w jego otoczeniu), Š Państwo odpowiada za stan kapitału
Š skutki nadmiernego rozdrobnienia insty- ludzkiego. Wpływ państwa na instytucje
tucjonalnego (sytuacja nie ulega poprawie działające w sektorze wiedzy powinien być
ze względu na brak instrumentów ekono- stymulujący, ale ograniczony do funkcji
micznych wspomagających procesy konso- regulacyjnych i nadzorczych.
lidacyjne). Š Konieczna jest zmiana systemu finansowa-
W tej sytuacji dojmujący jest brak polityki nia badań naukowych, z wprowadzeniem
82 państwa odnośnie do istniejących wyzwań. wymogu selektywnego finansowania
Szczególnie uderzający jest dramatyczny nie- wybranych priorytetowych przedsię-
dorozwój kształcenia ustawicznego wzięć badawczych. Przesłanką w procesie
w Polsce. Nasz kraj nie tylko nie ma osiągnięć dokonywania wyboru powinna być ocena
w tej dziedzinie, ale nie przedstawiono nawet szans na współfinansowanie wyselekcjo-
jasnej wizji działania w tym zakresie. nowanych programów przez podmioty
Polska nauka traci dystans nawet do krajów gospodarcze.
o zbliżonym poziomie rozwoju. Prowadzenie
badań naukowych w naszym kraju odbywa Oświata szczególnym
się w warunkach braku środków na naukę we
wszystkich jej dziedzinach. Wskaźniki udziału
obszarem
wydatków na naukę w Polsce od szeregu lat odpowiedzialności państwa
obniżały się i osiągnęły kompromitujący po-
ziom, niewiele przekraczający 0,5% PKB. Traktując oświatę jako szczególny obszar
Konieczne jest w tej sytuacji przyjęcie gene- odpowiedzialności państwa, konieczne jest
ralnych zasad do postępowania w polityce wdrożenie szeregu zmian zarówno odnoś0nie
państwa. Zasady te obejmują następujące do sposobu i standardu nauczania, sposo-
kwestie: bu zarządzania szkołą, roli rodziców w tym
Š Polityka podnoszenia jakości kapitału ludz- procesie oraz mechanizmu finansowania szkół
kiego i rozwoju sektora wiedzy powinna i placówek oświatowych. Konieczne zmiany
mieć charakter zintegrowany i komplekso- powinny stanowić o przełomie w dziedzinie
wy, dla zapewnienia harmonijnej realizacji jakości nauczania. Zakres proponowanych
powiązanych ze sobą zadań funkcjonalnych zmian obejmuje:
„ Pilne wprowadzenie spójnej podstawy Reakcje na zachowania uczniów sprawia-
programowej – od przedszkola do szkoły jących kłopoty wychowawcze powinny
średniej. W podstawie tej trzeba położyć obejmować zarówno profilaktykę, jak
nacisk na przyswajanie przez uczniów i resocjalizację.
kluczowych umiejętności, a w tym umie-
jętności uczenia się. Najlepsze szkolnictwo
„ Zwiększenie autonomii szkół i przekaza-
nie większych kompetencji dyrektorom.
wyższe, nauka
Silna pozycja dyrektora wymaga jednak i innowacyjność.
zwiększenia roli społecznych partnerów
szkoły. W tym celu powinny zostać powo- Osiągnięcie zmian wymaga wspólnej, spój-
łane rady oświatowe szkół, spełniające nej i zdecydowanej polityki prorozwojowej
wobec nich pewne funkcje powiernicze wobec oświaty, szkolnictwa wyższego i nauki.
i nadzorcze. Jeśli wspierać ją będzie polityka inwestowania
„ Odbudowanie rangi egzaminu matural- w B+R, w średniookresowym horyzoncie nasz
nego oraz przywrócenie zaufania do ma- kraj awansuje w rankingach innowacyjności.
tury, gwarantując jej komplementarność Wszystkie te cele będą mogły być osiągnięte
z systemem matur w krajach UE. jedynie wtedy, Polska zharmonizuje swo-
„ Zmianę sposobu finansowania szkół je działania z polityką prorozwojową Unii 83
i placówek oświatowych jako warunku Europejskiej. Proponowane działania muszą
koniecznego poszerzenia ich autono- obejmować:
mii. Postulowane zmiany finansowania „ Stworzenie warunków do poprawy stanu
obejmują: kapitału ludzkiego oraz zapewnienia
Š wprowadzenie bonu oświatowego jako rozwoju sektora wiedzy poprzez nastę-
podstawy tworzenia budżetu szkoły, pujące kluczowe zadania:
Š zachęcanie rodziców do świadomego Š poprawa jakości kształcenia i lepsze do-
wyboru szkoły dla własnego dziecka, stosowanie oferty programowej studiów
Š utworzenie na poziomie ministerstwa do wymogów rynku pracy,
funduszu na dofinansowanie konkret- Š konsolidacja funkcjonalna różnych pio-
nych programów wyrównywania szans nów w systemie badań naukowych i jego
szkół, znajdujących się w obszarach integracja z gospodarką,
zaniedbanych edukacyjnie i charaktery- Š zasadnicza poprawa infrastruktury
zujących się występowaniem problemów sektora wiedzy i jego otoczenia, a w tym
społecznych. zdynamizowanie procesu informatyzacji
„ Aktywne oddziaływanie przez szkołę na państwa,
uczniów sprawiających kłopoty wycho- Š wprowadzenie mechanizmów interna-
wawcze. cjonalizacji polskiej nauki oraz zasad-
„ Potrzebne jest angażowanie się społecz- niczej poprawy efektywności działania
ności lokalnej, a także wsparcie specjali- instytucji naukowych.
stycznych palcówek, takich jak poradnie, „ Realizację inicjatywy konferencji rek-
świetlice, placówki resocjalizacyjne. torów w ramach programu „Study in
Bezcenny kapitał – sektor wiedzy

Poland” oraz projektu zlokalizowania we „ Wsparcie polskich uczelni, dużych uni-


Wrocławiu Europejskiego Instytutu Tech- wersytetów, które jako swoiste okręty
nologicznego. flagowe polskiego szkolnictwa wyższego
„ Osiągnięcie postępu w szkolnictwie będą mieć szanse osiągnięcia wyraźnie
wyższym przez wprowadzanie mechani- silniejszej niż dziś pozycji międzynaro-
zmów wspierania i rozwoju mobilności dowej. Warunkiem osiągnięcia tego celu
nauczycieli akademickich i studentów jest przede wszystkim, choć nie jedynie,
oraz usuwania barier nadregulacji w za- zmiana mechanizmów finansowania
kresie stosunków pracy, stworzenie moż- nauki.
liwości większej elastyczności w polityce „ Wykreowanie grupy dużych w rozumie-
kadrowej i płacowej w uczelniach oraz niu międzynarodowym tzw. uniwersy-
w innych instytucjach naukowych. tetów badawczych przy wykorzystaniu
Odmłodzenie i umiędzynarodowienie zróżnicowanych narzędzi finansowania
zatrudnianej kadry dla wzmocnienia nauki. W wyniku zaawansowanych proce-
instytucji sektora wiedzy. sów konsolidacyjnych prowadzonych
„ Promocję i zachętę dla już wprowadzo- z udziałem zainteresowanych uczelni,
nych zmian w modelu kariery i ścieżkach należy doprowadzić do działania ich
awansu naukowego, które umożliwiają w formule federacyjnej. Zachęty eko-
84 zwiększenie elastyczności i różnorodno- nomiczne są niezbędne dla osiągnięcia
ści dróg awansu profesorskiego. konkretnych rezultatów w ramach tego
„ Zastosowanie rozwiązań dla zagwaran- priorytetu.
towania jakości kadry naukowej, które „ Unikanie populizmu i nierespektowania
powinny respektować zasadę trójszczeb- norm w edukacji, które krzywdzą ucz-
lowości: niów ambitnych i pracowitych. W życiu
Š nadawania stopnia naukowego doktora, społeczeństw rywalizacja w wymiarze
Š przyznawania uprawnień do udziału indywidualnym i zbiorowym nasila się.
w procesie promowania doktorów, Wiążą się z tym wymogi sprostania przez
Š wyróżniania uczonych o wybitnym do- młodych ludzi wysokim standardom
robku tytułem profesora, z czym wiązać i ostrym rygorom konkurencyjnym dyk-
mogłaby się możliwość przechodzenia towanym przez rynek.
w stan spoczynku. „ Tylko przy spełnieniu warunku wysokich
„ Wprowadzenie zasady selektywnego wymagań możliwe będzie uzupełnienie
finansowania wybranych prioryteto- masowego dziś kształcenia na poziomie
wych przedsięwzięć badawczych. Proces wyższym, kształceniem elitarnym pro-
wskazywania tych priorytetów musi mieć wadzonym w skali wynikającej z potrzeb
charakter obiektywny i transparentny. państwa oraz z wymogów społeczeństwa
Jedną z przesłanek w procesie dokony- wiedzy i gospodarki opartej na wiedzy.
wania wyboru powinna być ocena szans Państwo powinno bardziej aktywnie
na współfinansowanie wyselekcjonowa- wspierać uczelnie – publiczne i niepub-
nych programów przez podmioty gospo- liczne – stwarzające lepsze warunki stu-
darcze. diowania i zapewniające wyższą jakość
nauczania, zgodnie z wymaganiami powinno stać się priorytetem rządu
kształcenia elitarnego. Wymogi interna- i samorządów. Zwiększy to możliwości
cjonalizacji ich działania są tutaj szcze- rozwoju kształcenia ustawicznego
gólnie istotne. z wykorzystaniem Internetu i innych
„ Rozwój dedykowanej infrastruktu- form kształcenia na odległość.
ry instytucjonalnej dla efektywnego „ Wprowadzenie w 2005 r. w polskim
wspierania innowacyjności w gospo- szkolnictwie wyższym – w zakresie moż-
darce. Do zakresu infrastruktury należą liwym – zasady konwergencji sektorów
następujące podstawowe kompleksy oznaczało przyjęcie wielu zasad dzia-
naukowo-gospodarcze: parki przemysło- łania i regulacji wspólnych dla uczelni
we, parki technologiczne, parki nauki, publicznych i niepublicznych. Umożliwia
inkubatory przedsiębiorczości, centra to kształtowanie na właściwych pod-
transferu technologii. Państwo – rząd stawach reguł konkurencji pomiędzy
oraz samorząd terytorialny – powinno szkołami wyższymi. Należy doskonalić
wspierać powstawanie takich instytucji, instrumenty sprzyjające konwergencji
ale następnie powinny one funkcjono- sektorów w szkolnictwie wyższym, po
wać na zasadach komercyjnych, łącząc to aby lepsze uczelnie, niezależnie od
w działaniach uczelnie, instytuty badaw- statusu założyciela i dysponowanego
cze oraz korporacje. mienia, mogły uzyskiwać lepszą pozycję 85
„ Zwiększenie liczby kształconych inżynie- konkurencyjną.
rów dla rozwoju krajowej wytwórczości „ Aktywizację polskiego szkolnictwa
i postępu w zakresie transferu i komercja- wyższego i nauki na rzecz aktywnego
lizacji technologii. W szkołach wyższych współkreowania i uczestnictwa w ramach
należy zwiększyć rekrutację na studia Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa
w ramach kierunków odpowiadających Wyższego i Badań Naukowych. Oświata
naukom ścisłym i technicznym. W tym musi tworzyć do tego właściwe warunki.
celu powinny zostać wykorzystane przez Rola rynku pracy jako jednego z regula-
ministra środki na cele stypendialne torów w tym procesie powinna istotnie
oraz dostępne mechanizmy kształcenia wzrosnąć.
zamawianego. „ Prowadzenie przez Państwo polityki
„ Zapewnienie szansy na większy dostęp wyrównywania szans i upowszechniania
do oferty lepszych uczelni dla gorzej wykształcenia. Wzrost konkurencji w skali
sytuowanych osób z terenów biedniej- międzynarodowej wymaga znalezienia
szych i gorzej rozwiniętych edukacyjnie, nowych metod i rozwiązań operacyjnych
poprzez rozwój internetu szerokopas- na rzecz kształcenia elitarnego i poprawy
mowego, którego upowszechnienie innowacyjności w polskiej gospodarce.
Inwestowanie w kapitał

11
ludzki i rozwój sektora rozdział
wiedzy w Polsce

Do celów o strategicznym znaczeniu, kraje


rozwinięte zaliczają kształtowanie społeczeń-
stwa wiedzy i rozwój gospodarki opartej na
wiedzy. Istotnym elementem polityki państwa
w tym zakresie powinno być inwestowanie
w kapitał ludzki. Cele te nie mogą być osiąga-
ne bez spełnienia wymagań warunkujących
powstawanie społeczeństwa informacyjnego.
Unia Europejska uznaje tworzenie tzw. Europy
wiedzy za jeden ze strategicznych celów
Wspólnoty. Polska powinna aktywnie uczest-
niczyć w realizacji tego celu, uznając jakość,
konkurencyjność i przedsiębiorczość za naj-
ważniejsze wartości w tym procesie.

Kapitał ludzki i sektor


wiedzy w polityce państwa

Polityka podnoszenia jakości kapitału ludz-


kiego i rozwoju sektora wiedzy powinna mieć
charakter zintegrowany i kompleksowy, dla
zapewnienia harmonijnej realizacji powiąza-
nych ze sobą zadań funkcjonalnych przypisa-
nych do wszystkich elementów składowych
tego sektora. Oznacza to wymóg prowadzenia
skoordynowanej i spójnej polityki w oświacie,
szkolnictwie wyższym i badaniach naukowych
oraz polityki na rzecz rozwoju innowacyjności
w gospodarce.
Kultura n a rod owa ,
Długookresowy rozwój sektora wiedzy wymaga
inwestycji. Ogromną szansę stanowi możliwość
dziedzic t wo,
wykorzystania środków europejskich w tym
zakresie. Pamiętać jednak trzeba, że nie każda

polit y ka k u l tu ra l n a
inwestycja służy rozwojowi wieloletniemu.
Kultura narodowa, dziedzictwo, polityka kulturalna

Polska znalazła się w takim punkcie swojego rozwoju, w którym wskazane jest ponowne zdefiniowanie
priorytetów i zasad prowadzonej polityki kulturalnej. Takiego zadania chce się podjąć Platforma Oby-
watelska. Przesłanki określenia realiów polskiej polityki kulturalnej są różne. Tworzą je przede wszystkim
nowe warunki gospodarcze i społeczne, tendencje rozwojowe kultury polskiej oraz konieczność pogodze-
nia kultury globalnej z zachowaniem kultur narodowych, regionalnych i lokalnych.

Nowy kształt kanonu będąca laboratorium przyszłości; kultura


to zmienność, zróżnicowanie, pluralizm,
kultury polskiej wielość, indywidualność, pielęgnacja różno-
rodności kulturowej i dialogu kultur, a także
czynnik budujący spójność społeczną, narzę-
Polska w wyniku najnowszych procesów dzie walki z wykluczeniem. A także element
historycznych na nowo kształtuje swój kanon rozwoju gospodarczego. Zadaniem państwa,
kultury. samorządów, organizacji pozarządowych jest
Od przełomu ustrojowego minęły już niemal pomoc w poszukiwaniu i realizacji takiej wizji
dwie dekady. Głębokie zmiany i przekształ- kultury przez Polaków, która uwzględniając
canie systemu ekonomicznego i polityczno- powyższe cechy będzie z jednej strony wizją
88 ustrojowego w kierunku gospodarki rynkowej pielęgnującą tradycję, ale z drugiej strony
i społeczeństwa pluralistycznego, otwartego, będzie wizją współczesną i rozwojową. Jest
umożliwiały dokonanie przekształceń również to tym bardziej istotne, że w mobilnym świe-
w dziedzinach związanych z kulturą. Miała ona cie Polska będzie się stawać krajem coraz
i ma wpływ na kształt transformacji. Okres ten bardziej wielokulturowym.
obfitował w sprzeczności kulturowe, które Fundamentalne znaczenie ma edukacja
w ostatnich dwóch latach zaostrzyły się. kulturalna ludzi młodych, a także dążenie do
Z jednej strony silny kurs na modernizację Pol- poszerzenia kompetencji kulturalnych wszyst-
ski przez gospodarkę rynkową i demokrację kich Polaków. Naszym zadaniem będzie wpro-
polityczną. Z drugiej strony tradycję owocują- wadzenie w życie takiej polityki kulturalnej,
cą ostrą konfrontacją kulturową. która obok pielęgnacji dziedzictwa kulturowe-
Wyzwaniem dla kultury polskiej jest obecnie go, będzie dbać o twórców
pogodzenie tradycji z nowoczesnością. i sztukę współczesną, równy dostęp do kultu-
W ostatnich latach bardzo mocno zakorze- ry i jej dóbr, tworzenie dogodnych warunków
nione w polskiej świadomości postrzeganie dla rozwoju przemysłów kultury, poszerza-
kultury jako wyrazu pewnej hierarchii lub nie i unowocześnianie edukacji kulturalnej
jako system norm i wzorów, wyrażanych i umacnianie wielokulturowości, dialogu
w symbolach i wartościach, było nurtem międzykulturowego i społeczeństwa obywa-
przeważającym w sposobie rozumienia kul- telskiego. Ważnym elementem tej polityki
tury. Tym samym powrócono do pielęgnacji będzie aktywna postawa Polski wobec świa-
podejścia martyrologicznego, romantycz- towych i europejskich dyskusji toczących się
nego, niesprzyjającego budowaniu po- wokół zagadnień rozwoju kultury, szczególnie
staw otwartości. A przecież kultura to sfera wdrażanie w życie postanowień Konwencji
UNESCO o Ochronie i Promocji Różnorodności Druga tendencja to zmiana sposobu zarządza-
w Ekspresji Kulturalnej czy koncepcji obywa- nia publicznymi (subsydiowanymi) instytucjami
telstwa europejskiego. kultury. To nowe podejście można określić jako
oddalanie się instytucji od państwa
Tendencje w polityce i w konsekwencji nadanie im większej autono-
mii. Często nadaje mu się nazwę deetatyzacji
kulturalnej w Europie instytucji kultury.

Takie podejście do kultury ma silne odzwier- Obecna sytuacja sektora


ciedlenie w obserwowanych w Europie od po-
czątku lat 90. XX wieku nowych tendencjach
kultury w Polsce
w polityce kulturalnej. Eksponuje się
w nim znaczenie kultury dla rozwoju kraju nie Po roku 1989 zaszły pozytywne zmiany
tylko jako podstawy rozwoju społecznego, ale w dziedzinie finansowania i organizowania
również gospodarczego. Wynika to kultury. Przełamanie monopolu państwa,
z szerszego niż do tej pory rozumienia kultury. wyrażające się w daleko posuniętej decentra-
Już nie tylko jako działu tradycyjnie subsydio- lizacji publicznych zadań w kulturze i w stwo-
wanego ze środków publicznych, ale również rzeniu ram dla ubiegania się instytucji pry-
dochodowych przemysłów kultury (kine- watnych (zwłaszcza działających na zasadach 89
matografia, media, przemysł wydawniczy, nonprofit) o środki publiczne, to niewątpliwe
fonografia, wzornictwo, grafika, nowe techno- osiągnięcie. Należy też odnotować pierwsze
logie, turystyka kulturalna, etc.). Oba te działy regulacje prawne, których celem jest zachę-
wspólnie kształtują życie kulturalne, a związki cenie prywatnych sponsorów i mecenasów do
między nimi mają coraz częściej charakter finansowania kultury. Mimo że w porównaniu
komplementarny. do innych krajów unijnych publiczne finanso-
Polityka kulturalna w zakresie organizowania wanie kultury w dalszym ciągu jest na niskim
i finansowania tradycyjnie subsydiowanych poziomie, w ostatnich latach środki publiczne
obszarów kultury również ewoluuje. Choć pań- na kulturę i ochronę dziedzictwa sukcesywnie
stwo nie wyzbywa się odpowiedzialności za tę rosną. W 2005 r. z budżetu państwa przezna-
sferę, to modyfikuje swoje kompetencje czono na kulturę 4281,4 mln złotych (0,44%
w celu podniesienia efektywności subsydio- PKB). Nastąpił wzrost o 12,5% w stosunku do
wanej działalności kulturalnej i osiągnięcia roku 2004. Dodatkowo Polska zaczyna umie-
jej wyższej jakości. Dominujące stały się dwie jętnie korzystać z możliwości zasilenia kultury
nowe tendencje organizowania i finansowania i jej przemysłów środkami wspólnotowymi.
kultury. Pierwsza z nich polega na włączaniu Jednak od 1989 żadna z partii nie zdecy-
do zarządzania kulturą ciał pośredniczących, dowała się lub nie miała wystarczającej siły
agencji, funduszy, rad będących organizacjami politycznej i wiedzy o sektorze, aby zaprzestać
quasi-pozarządowe, które zajmują się dys- wprowadzania jedynie jednorazowych, adap-
trybucją pieniędzy publicznych na realizację tacyjnych zmian i aby dokonać przekształceń
działalności kulturalnej. Pełnią one także rolę systemowych. W efekcie przez lata dziedzina
doradczą względem ministerstwa kultury. tak ważna dla naszej tożsamości została dale-
Kultura narodowa, dziedzictwo, polityka kulturalna

ce zaniedbana – kierunki polityki kulturalnej obowiązujących w przedsiębiorstwach


państwa nie uwzględniają wyzwań współ- komercyjnych i w jednostkach gospodarki
czesności, środki na kulturę (choć sukcesyw- pozabudżetowej, które są wyraźnie niedo-
nie wzrastają) są marnotrawione, instytucje stosowane do charakteru instytucji;
kultury działają w sposób przestarzały Š finansowanie kultury na podstawie ustaleń
i nieefektywny. rocznych budżetów;
Nowe tendencje w sposobie organizowania i fi- Š możliwość wykorzystywania instrumentów
nansowania kultury tradycyjnie subsydiowanej finansowych do merytorycznego oddziały-
w Europie nie są stosowane w Polsce. Tworze- wania na działalność instytucji kultury;
nie niezależnych ciał pośredniczących, które Š nierówne traktowanie różnych podmiotów
uczestniczą w podziale środków publicznych gospodarki w procesie podziału środków
na kulturę, praktycznie nie istnieje. Zapanowała publicznych na zadania celowe; preferowa-
moda na zwiększanie zakresu interwencji pań- nie instytucji kosztem projektów;
stwowej, poprzez powoływanie licznych pań- Š zły stan monitorowania finansów kultury
stwowych instytutów działających w obszarze i stanu rozwoju przemysłów kultury.
kultury, takich jak Instytut Adama Mickiewicza, Mając na względzie wielopłaszczyznowe zna-
Instytut Książki, Narodowy Instytut Fryderyka czenie kultury dla Polski i Europy, wiedzę na
Chopina, Instytut Teatralny. Wszystkie te insty- temat sektora i świadomość zmian zachodzą-
90 tucje są kolejnymi kosztownymi instytucjami cych zarówno w Polsce jak i na świecie, Plat-
narodowymi i z tej racji, jak i z racji ich misji, nie forma Obywatelska uznała, że nadszedł czas
spełniają one zadań niezależnych ciał pośred- na odważne zmiany systemowe. Trzeba sobie
niczących – czyli tzw. quangos. To samo odnosi jasno powiedzieć, że nie można w nieskoń-
się do autonomizacji instytucji kultury. Zmian czoność zadowalać się przeróbkami, mniej-
tego typu w Polsce nie wprowadzono, szymi czy większymi modyfikacjami porządku
a i świadomość powszechności ich występowa- zastanego po latach gospodarki planowej,
nia w Europie jest niewielka. Ten stan rzeczy był adaptacją do wymagań rynku, ustroju admi-
już kilkakrotnie diagnozowany. Za kluczowe nistracyjnego czy możliwości wykorzystania
materiały można uznać raport opracowany środków unijnych.
przez profesorów Jacka Purchlę i Andrzeja Chcemy przeprowadzić reformę organizowa-
Rottermunda w 1999 r. oraz raporty dr Doroty nia i finansowania sektora kultury, która po
Ilczuk i dr. Wojciecha Misiąga z 2001 r. latach stagnacji, złego zarządzania i marno-
Obecnego stanu rzeczy nie można więc uznać trawienia środków, pozwoli na wprowadzenie
za zadowalający. Do największych słabości nowoczesnych i efektywnych rozwiązań.
obowiązującego systemu organizacji i finan- Nadrzędnym celem reformy będzie finansowa
sowania kultury zaliczyć trzeba: stabilizacja sektora kultury. Nie doprowadzi
Š źle przeprowadzoną, nieuwzględniającą ona zatem do zmniejszenia puli środków pub-
specyfiki sektora, decentralizację zadań licznych przeznaczanych na kulturę, a wręcz
publicznych w zakresie kultury; przeciwnie – zapewni ich zwiększenie, które
Š zasady organizowania i finansowania insty- wraz z nowymi źródłami finansowania kultury
tucji kultury, będące mieszanką rozwiązań może być znaczne.
Reforma organizacji Kultury oraz utworzenie Rady Kultury i ciał
branżowych (quangos) jako odpowiedzial-
i finansowania kultury nych za merytoryczne decyzje dotyczące
rozdziału publicznych środków pozabu-
Sprawą o fundamentalnym dla rozwoju pol- dżetowych;
skiej kultury znaczeniu jest obecnie przepro- Š poprawienie stanu monitorowania rea-
wadzenie reformy organizacji i finansowania lizacji polityki kulturalnej w Polsce oraz
kultury. Jej filarami powinny stać się: prowadzenie systematycznych badań
Š wzmocnienie autonomii podmiotów pro- kultury i jej przemysłów, których wyniki
wadzących działalność kulturalną, czemu byłyby uwzględniane w procesie formuło-
sprzyjać ma m.in. rozszerzenie formalno- wania polityki kulturalnej państwa
prawnych możliwości funkcjonowania i samorządów.
publicznych instytucji kultury, w tym prze- Proponowane przez Platformę Obywatelską
kształcanie ich np. w fundacje lub spółki, zmiany tworzące nowy, całościowy system
oraz finansowanie działalności kulturalnej organizowania i finansowania działalności
oparte na wieloletnim planowaniu; w obszarze kultury w Polsce zawarte będą
Š nowa kategoryzacja podmiotów w sek- w nowej ustawie o charakterze ogólnym,
torze publicznym, uwzględniająca m.in. obejmującej cały sektor (lex generalis).
zmniejszenie liczby instytucji narodowych Będzie to pierwszy etap reformy. Kolejnym 91
i prowadzenie wyłącznie gminnych samo- etapem będzie nowelizacja istniejących ustaw
rządowych instytucji kultury; branżowych (dotyczących bibliotek, muzeów,
Š podkreślenie strategicznej, a nie zarządczej kinematografii) oraz przygotowanie i wpro-
roli ministra kultury jako organu odpowie- wadzenie w życie nowych ustaw branżowych
dzialnego za kształtowanie polityki kultu- – dotyczących np. teatrów. Konieczna będzie
ralnej państwa; także nowelizacja, o charakterze dostoso-
Š zmiany obciążeń samorządów w dziedzinie wawczym, niektórych ustaw powszechnych
kultury, ukierunkowane na wskazanie jed- podatków i finansów publicznych.
nego szczebla samorządowego (gmin) jako Przyczyni się to do odpolitycznienia sektora
zasadniczo właściwego do organizowania poprzez decentralizację zarządzania i wpro-
działalności kulturalnej oraz pozostawienie wadzenie niezależnych ciał doradczych i po-
możliwości udzielania dotacji celowych średniczących w procesie dystrybucji środ-
w gestii samorządów wszystkich szczebli; ków; zapewni instytucjom dogodne warunki
Š zmiany zasad dofinansowania projektów funkcjonowania. Otworzy też finansowanie
kulturalnych, dopuszczające możliwość projektów składanych przez wszystkich
finansowania osób fizycznych; działających w sferze kultury zapewniając
Š wielość źródeł finansowania kultury, w tym prawdziwą równość podmiotów; ustabili-
poszukiwanie nowych rozwiązań w tym zuje sytuację finansową w sektorze poprzez
zakresie; wprowadzenie wieloletniego planowania
Š dążenie do wydzielenia środków publicz- oraz zapewni wielość źródeł finansowania
nych na dotacje celowe z Ministerstwa kultury.
Kultura narodowa, dziedzictwo, polityka kulturalna

Finansowanie kultury strukturalnych. Podstawowe priorytety polity-


ki kulturalnej Polski należy zatem tak określić,
ze środków aby uwzględniały cele strategiczne struktural-
pozabudżetowych, nej polityki finansowej Wspólnoty, czyli:
Š rozbudowę i modernizację infrastruktury
w tym szczególnie kultury i ochronę dziedzictwa kulturowego
z unijnych – w tym rozwój nowych technologii w sfe-
rze kultury, zasobów cyfrowych i nowych
mediów, promocja zagraniczna,
Proponowane przez Platformę zmiany będą Š wzrost konkurencyjności i zatrudnienia
sprzyjać stałemu wzrostowi środków publicz- w sektorze kultury i jej przemysłów –
nych przeznaczanych na kulturę, przy jed- w tym wprowadzenie innowacyjnych roz-
noczesnej dbałości o pozabudżetowe źródła wiązań w systemie organizacji działalności
pozyskiwania środków na kulturę. Chodzi tu kulturalnej, wzrost efektywności zarządza-
w pierwszym rzędzie o najefektywniejsze wy- nia w sektorze, ochrona własności intelek-
korzystanie środków unijnych, jak i tworzenie tualnej, wspieranie młodych artystów i ich
nowych możliwości pozyskiwania środków na zatrudnienia,
kulturę z krajowych źródeł pozabudżetowych. Š wzrost kompetencji kulturalnych społe-
92 Fundusze strukturalne Unii Europejskiej są czeństwa – w tym edukacja kulturalna,
największym źródłem finansowania kultury ze społeczna adaptacja osób wykluczonych
środków europejskich. Obecnie wkroczyliśmy i zagrożonych wykluczeniem.
w nowy okres finansowania strukturalnego Jednym z proponowanych przez Platformę
obejmujący lata 2007-2013. W ramach unij- krajowych, pozabudżetowych źródeł finanso-
nej polityki spójności nastąpiła reorganizacja wania kultury jest uruchomienie na szczeblu
systemu funduszy, która realizowana będzie samorządowym loterii lub gry liczbowej
w oparciu o Europejski Fundusz Rozwoju wyłącznie dedykowanej celom kulturalnym.
Regionalnego, Europejski Fundusz Społeczny W zależności od skali akcji reklamowej prze-
i Fundusz Spójności. Na poziomie krajowym prowadzonej na rzecz loterii pieniężnej lub
działania finansowane ze wszystkich wyżej gry liczbowej, można oczekiwać dochodów
wymienionych programów muszą realizo- w granicach kilku, kilkunastu milionów
wać nadrzędny unijny cel strategiczny, czyli złotych. Takie dochody mogą być wystarcza-
tworzenie warunków dla konkurencyjności jące z perspektywy potrzeb lokalnych lub
gospodarki opartej na wiedzy i przedsiębior- konkretnych wybranych celów. Innym rozwa-
czości zapewniającej wzrost zatrudnienia żanym sposobem na pozyskiwanie pozabu-
i wzrost poziomu spójności społecznej, go- dżetowych środków na kulturę jest wprowa-
spodarczej i przestrzennej. dzenie zasady „1% na kulturę”. Rozwiązanie to,
Zadaniem twórców polityki kulturalnej, zda- zastosowane we Francji, zarówno stymuluje
niem Platformy Obywatelskiej, jest przekaza- rynek sztuki, jak też wpływa na powiększanie
nie klarownego sygnału środowisku kultury, kolekcji publicznych. Cały nieskomplikowany
jakie projekty będą współfinansowane przez mechanizm polega na zobligowaniu wszyst-
poszczególnych dysponentów funduszy kich podmiotów zaangażowanych w budowę,
renowację lub rozbudowę obiektów publicz- o fundamentalnym dla polskiej kultury zna-
nych do przeznaczania 1% kosztów na sztukę czeniu, dotycząca przeprowadzenia cało-
współczesną. ściowej reformy normującej sytuację kultury.
Niezbędnym posunięciem będzie też stwo- Reformę tę Platforma rozpocznie jak najszyb-
rzenie nowych mechanizmów zachęcających ciej. Koncepcja zmian organizacji i finansowa-
osoby i firmy prywatne do finansowania nia kultury w Polsce jest pomysłem reforma-
kultury. torskim, czerpiącym z doświadczeń krajów
W Polsce istnieją już inne, pośrednie sposoby europejskich o dojrzałej gospodarce rynkowej
pozyskiwania środków na kulturę. Zalicza- i znacznie bogatszych niż Polska. Ta odmien-
my do nich przekazywanie części dopłat ność od aktualnych warunków polskich
do Stawek Totalizatora sportowego na cele uzasadnia weryfikację nowych zamierzeń
kulturalne oraz finansowanie przez telewizję reformatorskich oraz etapowe wprowadzenie
publiczną wydarzeń kulturalnych. Innym roz- reformy zarządzania i finansowania kultury.
wiązaniem jest przekazywanie części przy- Stworzony dzięki reformie nowy ustrój kultury
chodów przemysłu kinematograficznego na w Polsce przyniesie pozytywne efekty na
rodzime produkcje filmowe. dwóch płaszczyznach.
Należy jednak podkreślić, że wszelkie tego Po pierwsze – na poziomie krajowym. Możli-
typu rozwiązania muszą spełniać wymogi wość długofalowego planowania działalności
prawa unijnego, regulacji WTO, etc. kulturalnej, stabilizacja finansowa, poprawa 93
warunków działalności artystycznej, przej-
W stronę nowego ustroju rzystość zasad publicznego finansowania,
większa niezależność i odciążanie od do-
kultury… tychczasowych ograniczeń instytucji kultury
będzie prowadzić do ich większej wydajności
Zachodzące zmiany społeczno-ekonomiczne i do większej dostępności kultury, a co za
w Polsce, które nie znalazły odzwierciedlenia tym idzie także do poszerzenia jej wpływu na
w polityce kulturalnej, nowe potrzeby spo- budowanie naszej tożsamości społeczeństwa
łeczne, zmiany sposobu organizowania obywatelskiego.
i finansowania kultury w Europie oraz wielo- Po drugie – zmiany te przyczynią się do prze-
letnia praca ekspertów w dziedzinie polityki kształcenia sektora kultury w naszą wizytówkę
kulturalnej, a także przedstawicieli środowisk w świecie, który tak jak w innych rozwiniętych
twórczych – to wszystko przesłanki, które krajach europejskich będzie generował do-
przyczyniły się do powstania Programu Plat- chody i nowe miejsca pracy, zwiększy atrak-
formy Obywatelskiej „Kultura i jej przemysły”. cyjność naszych regionów i stanie się jedną ze
Na czoło problemów wysuwa się propozycja ścieżek prowadzących do wzrostu PKB.