Vous êtes sur la page 1sur 141

Hidrolik & Pnmatik Sistemler

NDEKLER

Hidroliin Tanm, Tarihesi ve Temel lkeleri Hidrolik Akkanlar Enerji Besleme Biriminin Elemanlar Hidrolik Valfler Hidrolik Silindirler, Hidrolik Motorlar ve Yardmc Donanm Pnmatikte Temel Kavramlar Basnl Havann Hazrlanmas ve Datlmas Ynlendirme Valfleri Valfler Eyleyiciler ve k Elemanlar

1 21 25 31 50 60 71 87 106 119

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 1
Kaya

1. HDROLN TANIMI, TARHES ve TEMEL LKELER


Hidrolik, temel anlamda basnl svlar ile gcn retimi, kontrol ve iletimi ile ilgili teknolojiyi ifade eder. Etimolojik olarak su anlamna gelen Yunanca hydor szcnden treyen hidrolik, tarihin ilk alarndan itibaren akarsulardan su deirmenleri aracl ile g elde etmek gibi ilemleri ifade emekte idi. lerleyen bilim ve teknoloji ile birlikte, hidroliin ifade ettii anlamda deiiklie uram, daha ziyade yksek basnl ve dk debili sistemler ile gcn kontrol ve iletimini konu alan bir teknoloji haline gelmitir. Tarihsel adan, modern hidroliin temelleri 1650 ylnda Pascaln kendi ad ile anlan Pascal yasasn kefi ile balamtr. 1750 ylnda Bernoullinin gene kendi ad ile anlan Bernoulli denklemini kefi ile bir boru hattnda akan bir akkann enerji korunumunu ifade edebilmek mmkn olmutur. Akkanlar Mekanii ad altnda yryen bu temel bilim aratrmalar, 1850 ylnda ngiliz Teknoloji Devrimi ile hayat bulmu ve bir teknolojik atlm olarak 1870 ylnda buhar basnc ile sktrlan suyun vinlerde, perinleme makinelerinde kullanm gereklemitir. Bu aamada Akkanlar Mekanii Hidrodinamik ve hidrostatik olarak iki temel ilgi alnna odaklanmtr. Hidrodinamik, hareket halindeki akkanlarn mekanii ile ilgilenirken, hidrostatik duraan akkanlarn mekanii zerine younlamtr.

ekil 1 Hidromekanik

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 2 Hidrolik Sistemlerin Uygulama Alanlar

HDROLK PNMATK SSTEMLER 1.1. TEMEL FZKSEL KAVRAMLAR

Kaya

Atalet: Bir cismin harekete veya hareketi esnasnda gerekleen bir deiiklie kar diren gsterme zelliidir. Ktle: Ataletin saysal bir ls ve ayn zamanda cismin younluu ile birlikte hacmini tanmlayan temel fiziksel ldr. vme: Bir cismin birim zamandaki hzdr. Cismin hareketindeki hzlanma, yavalama, yn deiikliini ya da duraan halde harekete gemesini ya da hareket halindeyken durmasn ifade eder. Kuvvet: Bir cismi belli bir ivme deerine ulatrabilmek iin gereken fiziksel byklktr. Younluk: Bir cismin hacminim ktlesine orandr ve sktrlamayan cisimlerde, cismi oluturan maddenin temel deimez zelliidir. Basn: Birim alana den kuvvettir. (bar) Debi: Birim zamanda birim alandan geen akkan hacmidir. (lt/ dk) 1.2 TEMEL FZKSEL KAVRAMLARIN SI BRMLER Ktle Uzunluk Zaman Hz vme Kuvvet Younluk Basn Debi kilogram metre saniye metre/saniye metre/saniyekare Newton pascal Metrekp/saniye (kg) (m) (sn) (m/sn) (m/sn) (N) (Pa) (m/sn)

Kilogram/metrekp (kg/m)

1.3. HDROSTATK BASIN: Bir sv stununun tabanndaki basn, svnn yksekliine (h), svnn younluuna () ve yer ekimi ivmesine (g) bal olup kabn eklinden ve hacminden bamszdr.

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 3 Sv Basnc
Kule h = 300 m p = 100 kg/m g = 9,81 m/s 10 m/s Ps = h . p . g = 300 m . 1000 kg/m . 10 m/s =3.000.000 m . kg . m / m . s = 3.000.000 N/m Ps = 3.000.000 Pa ( 30 bar ) baraj gl h = 15 m p = 1000 kg/m g = 9,81 m/s 10 m/s Ps= h . p . g = 15 m . 1000 kg/m . 10 m/s =15. 000 =150.000 m . kg . m/ m. s N/ m

Ps =150. 000 Pa (1,5 bar)

Yksek kap h = 5m p = 1000 kg/m g = 9,81 m/s 10m/s Ps = h . p . g = 5m . 1000 kg/m. 10m/s = 50.000 N/m Ps =50.000 Pa ( 0,5 bar)

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

1.4. PASCAL YASASI: Akkanlarn gc aktarma prensiplerini ortaya koyar. Bu yasaya gre, snrlandrlm bir kaptaki bir akkann bir noktasndan uygulanan basn, tm yn ve yzeylerde ayn deerde etkir. Bu basn snrlama yzeyindeki bir A alanndan etkiyen bir F kuvveti ile oluuyorsa, snrlandrlm kabn iinde ykseklik farkllklarndan oluan hidrostatik basn ihmal edildiinde, snrlama yzeyinin ve akkann her noktasnda P= F/A basnc oluur. Her cisim bulunduu yere kendi arlndan dolay bir basn p uygular. Basncn bykl ,cisme etkiyen arlk kuvvetine F ve bu kuvvetin etki ettii yzeyin A byklne baldr.

ekil 4 Resimde (ekil 3) iki cisim farkl etkime yzeyleri ( A1 ve A2 ) ile gsterilmitir cisimlerin ktlelerinin ayn olmas halinde tabana ayn arlk kuvveti F etkiyecektir, fakat etkime yzeylerinin farkl olmas nedeniyle basnlar farkl byklkte olur. Arlk kuvveti sabit olmak koulu ile byk etkime yzeyine gre kk etkime yzeyinde daha byk basn meydana gelir ( kurun kalem etkisi ) . bu durum aadaki formlle ifade edilir. P= F/A Pascal yasas, bize ayn zamanda hidrolik kuvvet iletimi- kuvvet arttrmaprensibini sunmaktadr. Bu prensip, mekanik sistemlerdeki kaldra mant ile ayndr. Hidrolik bir sistemde, Pascal yasas uyarnca hidrolik kuvvet iletimi basit mantkla aadaki ekilde ifade edilir. Geerli alan denklem grubu aadaki ekilde retilir.

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

A alanna etki eden F kuvveti, svnn S kadar yer deimesine neden olur. Svda F kuvvetinin yaratt basn P, F kuvvetinin A alanna blmne eittir. P = F / A Pascal yasas uyarnca, bu basn tm kapal kap boyunca aynen etkir. Dolays ile A2 etkiyen bu P basnc, A2 alannda , A2 ile P basnc kadar bir F2 kuvvetinin domasna neden olur. F2 = P x A2 Ayn zamanda, F kuvvetinin neden olduu S yer deiiklii A alan ile S yer deiikliinin arpmna eit hacimsel deiiklii beraberinde getirir. Maddenin korunumu ve svlarn sktrlamazl prensibinde, ayn hacimsel deiiklik A2 alannda da tecrbe edilecektir. Bu durumda A2 alannn S2 yer deiiklii S2 = A x S/ A2 dir. Yukarda denklem gruplar bir araya getirildiinde, Pascal yasasnn bize armaan ettii kuvvet artrm prensibi aadaki toplam denklem grubu ile ifade edilir.. S/S2 = A2 / A = F2/ F Enerjinin korunumu prensibi de ayn zamanda bize, her iki alanda da yaplan ilerin ayn olmas gerektiini bildirdiinden W= F x S = F2 x S2 Ayn mantk bize hidroliin basn artrma ilkesini de tanmlamaktadr. ki ucunda iki farkl piston alan olan bir mili rijit bir yapda olduundan her iki alanda da ayn kuvvet etkir. F= P x A = P2 x A2 Dolays ile P/ P2 = A2/ A Bu sayede bir dk basn kayna kullanarak yksek basn elde etmek mmkn olacaktr. Birim : 1 Pa = N/ m P = basn ( Pa ) F = kuvvet (N) A = yzey ( m) 1 bar = 100 000 N/ m = 105 Pa Pa = pascal ( dier birim : bar ) N = Newton ( 1 N = 1 kg . m / s m = metrekare )

Deiiklik yapmak suretiyle , kuvvetin (F) ve yzeyin (A) hesaplamasnda kullanlan formller elde edilebilir.

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

rnek: 100 bar basnla beslenen bir silindirde etkili piston yzeyi A=7,85 cm olarak rnek verilmektedir.Buna gre,elde edilebilecek maksimum kuvvet ne kadardr? Verilenler: p = 100 bar = 1000 N/cm A = 7,85 cm F=pxA F =1000 N x 7,85 cm/cm F = 7850 N Sistem basnc 75 bar olan bir kaldrma tertibat ile 15 000 N arlnda bir yk kaldrlmak istenmektedir.Buna gre, piston yzeyinin (A) bykl ne olmaldr. Verilenler: F = 15 000 N p = 75 bar =75 . 105 Pa A = F/P = 15000 N / 75 . 105 Pa = 0,002 N . m / N A = 0,002 m = 20 cm Kapal bir sistemdeki svya, bir A yzeyi zerinden bir F kuvveti etki etmesi halinde meydana gelen basn, svnn sistem iinde ulat her noktaya sv tarafndan iletilir (Pascal Kanunu). Kapal sistemin her yerine etkiyen basnc deeri ayndr.

ekil 5 Hidrostatik Basn 7

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

h =1m p = 1000 kg/m g = 9,81 m/s 10 m/s Ps = h . p g = 1 m. 1000 kg/m.10 m/s = 10 000 m . kg . m / m . s = 10 000 N/ m Ps = 0,1 . 105 Pa Ps = 0,1 bar Hidrolik sistemlerdeki alma basncnn olduka yksek olmas nedeniyle, hidrostatik basnc ihmal edilebilir.Bu nedenle svlarda basncn hesaplanmasnda, sadece d kuvvetlerin etkisi altnda meydana gelen basnc dikkate alnr. Netice yzeylerine etkiyen basnc ile A1 yzeyine etkiyen basn olarak A2,A3.. aynidir.Bunu, kat cisimlerde olduu gibi aadaki formlle hesaplamak mmkndr. rnek Verilenler: A1 = 10 cm = 0,001 m F = 10 000 N P = F/A =10 000 N / 0,001 m = 100 . 105 Pa (100 bar) rnek Verilenler : p = 100 . 105 Pa A2 = 1 cm = 0,0001 m F =pxA = 100 . 105 Pa x 0,0001 m = 1000 N. m/ m F = 1000 N Kapal sistemin her yerinde ayn basn etkimekte olup , svnn bulunduu kabn eklinin basn dalm asndan nemi yoktur. = 10 000 000 N/ m

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 6 Kuvvet Deitirme Svnn bulunduu kab resimde olduu gibi ekillendirmek suretiyle kuvveti deitirmek mmkndr. Sv basnc aadaki formlle ifade edilir. P1 = F1 / A1 ve P2 = F2 / A2 P1 = P2 Yazlarak her iki eitlik aadaki gibi birbirine eitlenir. Bu eitlikten yararlanarak F1 ve F2 hatta A1 ve A2 byklklerinin hesaplanmas iin gerekli formller tretilebilir. F1 / A1 = F2 / A2 Sistemin denge durumunda :

rnein : F1 ve A2 iin aadaki formller yazlabilir: F1 = A1 x F2 / A2 A2 = A1 xF2 / F1

Basn pistonuna uygulanan kk kuvvetlerle i pistonunun yzeyini geniletmek suretiyle byk kuvvetler elde edilir bu temel prensip en basit tat kaldrma tertibatlar dahil olmak zere olduka ar ykleri kaldrmada kullanlan hidrolik sistemlere kadar birok yerde uygulanr. F1 kuvveti bu kuvvetin etkisi ile meydana gelen sv basncnn kaldrlmas gereken arln etkisi ile oluan basnc yenecek derecede byk olmas gerekir. rnek: Bir tat kaldrma sistemi ile bir otomobilin kaldrlmas istenmektedir. Kaldrlmas gereken ktle m = 1500 kg olduuna gre pistona etkiyen F1 kuvveti ne olmaldr ?

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 7 Kuvvet Deitirme

Verilenler Ktle m = 1500 kg Arlk kuvveti F2 = m x g F2 = 1500 kg . 10 m S2 F2 = 15 000 N Verilenler A 1 = 40 cm2 = 0,004 m2 A2 = 1200 cm2 = 0,12 m2 F1 = A1 x F2 / A2 = 0,004 m2 x 15 000N / 0,12 m2 F1 = 500 N 500 N deerindeki F1 kuvvetinin el ile uygulanmas olduka g olduundan rnek bu kuvvetin 100 N olmas iin piston yzeyi A2 ne olmaldr ? F1= A 1 x F2 / A2 A2 = A 1 x F2 / F1 A2 = 0.04 x 15000 / 100 A2 = 0.6 m2 Yukarda izah edilen prensibe gre F2 yknn s2 yksekliine kaldrlmas iin K1 pistonunun etkisi ile K2 pistonunu s2 yksekliine kaldraca kadar sv yer deitirmelidir.

10

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 8 Strok Deitirme Yer deitirmesi gereken sv stunlarnn hacmi aadaki gibi hesaplanr; V1 = s1 x A1 ve V2 = s2 x A2 Burada hesaplanan hacimler birbirine eit olduundan ( V1 = V2 ) ifadelerini sylemek suretiyle aadaki netice elde edilir: s1 x A1 = s2 x A2 A1 yzeyi A2 yzeyine gre daha kk olduundan s1 yolunun s2 yolundan daha byk olaca burada kolayca grlmektedir. Piston yolu ile piston yzeyi arasndaki iliki ters orantldr. Bu esaslara gre , buradaki byklkler s1 ve s2 veya A1 ve A2 iin ilgili formller tretilebilir. s2 ve A1 iin formller, aada rnek olarak verilmitir

ekil 9 Strok Deitirme

11

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

s2 = s1 x A1 / A2 Verilenler: A1= 40cm2 A2 = 1200 cm2 s1 = 15cm s2 = s1 x A1 / A2 s2 = 15x40/1200 s2 = 0.5 cm A1 = s2 x A2 / s1 A1 = 0.3 x 1200/ 30 A1 = 12 cm2

A1 = s2 x A2 / s1 Verilenler: A2 = 1200 cm2 s1 = 30cm s2 = 0,3cm

Sv basnc p1 in A1 yzeyine etkimesi ile meydana gelen F1 kuvveti Piston kolu zerinden kk pistona iletilir. Bylece A2 yzeyine etkiyen F1 kuvveti p2 sv basncn meydana getirir. A2 piston yzeyi A1 piston yzeyinden daha kk olduundan p2 basnc p1 basncndan daha byk olmas gerekir. Burada da aadaki prensip geerlidir.

ekil 10 Basn Deitirme P= F/A Bylece F1 ve F2 kuvvetleri iin aadaki ifadeler yazlabilir. F1 = P1 x A1 ve F2 = p2
x

A2

Kuvvetlerin eit olmas (F1 = F2) nedeniyle , ifadeler birbirine eitlenebilir P1 x A1 = p2 x A2 ift etkili silindirlerde piston kolu boluundan akkan knn engellenmesi halinde, basn deiimi nedeniyle msaade edilmeyen basnlar meydana gelebilir:

12

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 11 ift Etkili Silindir ile Basn Ykseltme Verilenler: P1 = 10 . 105 Pa A1 = 8 cm2 = 0,0008 m2 A2 = 4,2 cm2 = 0,00042 m2 p2 = P1 x A1 / A2 p2 = 10 . 105 p2 = 19 bar A2 = P1 x A1 / P2 A2 = 20 . 105 x 0,0008 / 100 . 105 A2 = 0.0002 m2 = 2 cm2
x

Verilenler P1 = 20 . 105 Pa P2 = 100 . 105 Pa A1 = 8 cm2 = 0,0008 m2

0,0008 / 0,00042

1.5. AKI YASALARI


Hidrolik tanmnda hidrostatik i yapabilme kapasitesinden hidrodinamik i yapabilme kapasitesinde yksek olmas mant yer alsa da, sonuta farkl hidrolik devre elemanlar arasnda bir sv ak mevcuttur.. Bu ak hidrodinamik yasalar erevesinde gerekleir. En temel yasa, Maddenin korunumu yasasdr. Bu yasa erevesinde, madde yaratlamaz ve yok edilemez. Akkanlar mekaniinde sreklilik yasas olarak anlan maddenin korunumu prensibi, bir boru iindeki akta yle yorumlanr. Bir borunun iindeki akta, bir kesitten birim zamanda geen ktle miktar, boruya yeni ak eklenmedii ya da borudan dar ak alnmad srece sabittir. Bunun sonucu olarak boru kesit alanndaki deiiklik birim zamanda geen akkan ktle miktarn deitirmez. Ancak ktle miktar ayn kalarak kesit alan deitiinden, ayn miktarda ktleyi birim zamanda deiik bir kesit alanndan geiini salayabilmek iin akkan hzn deitirir. Hidrolikte kullanlan svlarn pratik olarak sktrlamaz olduklar kabul edildiinde, ak boyunca svnn younluu sabittir. Bu durumda sreklilik yasasn temelden ele alrsak: m = x Q = Sabit

13

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

m = Birim zamanda tekabl eden ktle miktar = Younluk Q = Debi Eer yukarda bahsedildii zere younluun da sabit olduu gz nne alnrsa, bu hidrolik aklarda neden olan temel verilerde birisinin debi olduu ortaya koyar; zira sreklilik yasas, debinin sabit olmas gerektiini sylemektedir. Q = Sabit Akkann debisi de akkann hz v ile kesit alan A nn arpmna denktir. Q = v*A Bu durumda, sreklilik denklemi Q = v x A = v2 x A2 halini alr. Hacimsel debi formlnden hacim (V) ve Zaman (t) hesab iin gerekli eitlikler tretilebilir. Buna gre: V=Qxt Verilenler: Q = 4,2 It/dak = 4,2/60 t = 10 s V = 4,2 x 10/60 It .s/ s V = 0,7 It Sonu: Q = 4,2 I /dak lk hacimsel debi ile, 10 saniyede 0,7 litre hacminde akkan iletidir Verilenler: V = 105 It Q = 4,2 It/dak t = V/ Q t = 105 /4,2 t = 25 dak Sonu: Hacimsel debinin 4,2 I/dak olmas halinde 105 litre akkann iletilmesi iin 25 dakika gerekir. Hacimsel debi formlnde Q = V/ t hacim yerine . yer deitiren akkann hacmi V 14 It . dak/ lt It/s

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

V=Axs Yazlmak suretiyle aadaki eitlik elde edilir: Q= Axs/t

ekil 12 Silindir Verilenler: A = 8 cm2 s = 10 cm t = 1 dak Q = A x s/ t = 8 x 10/1 cm2 . cm/ dak Q = 80 cm3/dak = 0.08 dm3/dak Sonu: Piston yzeyi 8 cm2 olan bir silindirde pistonun bir dakikada 10 cm ileri hareket edebilmesi iin enerji besleme birimi , 0,08 I/dak lk bir debi ile sistemi beslemesi gerekir Deiik ekillerdeki kesitlerden meydana gelen bir borudan akan akkann hacimsel debisi , borunun her kesitinde ayn byklktedir. Debinin sabit kalmas kouluyla bu ifade, akkann kk kesitlerde byk kesitlere gre daha hzl akt anlamna gelir.

ekil 13

15

HDROLK PNMATK SSTEMLER Verilenler: V1= 4m/s V2= 100m/s A1= 0,2 cm2 = 0,2 . 10-4m2 A2= 0,0008cm2 = 0,008 . 10-4m2 Q= 0,2 . 10-4m2 x 4m/s = 0,008 . 10-4m2 x 100m/s Q= 0,8 . 10-4m3/s rnek:

Kaya

ekil 14 Silindir Verilenler: Pompa debisi Q Q = 10 It/dak = 10 . 103 = 10 cm3 /dak dm3 / dak

= 10 . 103 /60 cm3 / san Giri kesitinin ap d1 = 6mm Pistonun ap stenilenler: Giri borusundaki akkan hz v1 Pistonun dar hareket hz v2 d2 = 32mm

Q = v1 x A1 = v2 x A2 A1= x d12 /4 = 0,28 cm2

16

HDROLK PNMATK SSTEMLER A2= x d22 /4 = 8.0 cm2 v1 = Q/ A1 = 10.10/ 60 x 0,28 = 595 cm/s = 5,95 m/s v2 = Q/ A2 = 10.10/ 60 x 8 cm/ cm. s v2 = 20,8 cm/s = 0,21 m/s Basn lm cm/ cm. s

Kaya

Hatlar da veya yap elemanlarnn giri ve klarnda basnc lmek iin , hattn ilgili yerlerine basn gstergesi monte edilir. Mutlak basn ve bal basn olmak zere iki ayr basntan sz edilir. l aletinin sfr noktasnn tanm mutlak vakum deeri ile belirlenmi ise, bu aletin gsterdii deer mutlak basn deeridir; ayet sfr noktasnn tanm atmosfer basnc esas alnarak yaplmsa, llerin basn deeri bal basn deeridir. Vakum deeri olarak, mutlak lme sisteminde 1 den kk deerler ve bal lme sisteminde 0dan kk deerler alnr Scaklk lm Hidrolik sistemlerde hidrolik akkann scakl, ya basit bir lme cihaz yada sinyalleri kontrol blmne gnderen bir lme sistemi ile llr. Yksek scaklk (>600) hidrolik akkann erken yalanmasna neden olacandan, scaklk lm nemlidir. Ayrca viskozite de scakla bal olarak deiir. lme cihazlar hidrolik sistemin tankna monte edilebilir. Scakl sabit tutmak iin , ihtiyaca gre soutucuyu veya stcy devreye sokan scaklk anahtar veya termostat kullanlr. 1.6. AKI EKLLER Ak , laminer ve trblansl olmak zere ikiye ayrlr. Laminer akta sv, boru iinde dzenli silindirik tabakalar halinde hareket eder. Borunun i eperinden boru eksenine doru bu tabakalarn hz artar ve eksene en yakn olan tabakann hz en yksektir. Akkann hz artrlnca belli bir hzdan sonra ( kritik hzn ) akkan paracklarnn hareketi dzenli tabakalar halinde olmaktan kar. Akkan paracklar borunun ortasndan yanlara doru yn deitirir. Bu ekilde paracklar birbirlerine etki ederek karlkl birbirlerinin hareketlerini engeller ve girdap eklinde trblans denilen dzensiz ak meydana gelir. Bu ise ana akta enerji kaybna neden olur.

17

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 15 Ak ekilleri Dier nemli bir yasa ise enerjinin korunumu yasasdr. Genel bir fizik yasas olarak, enerji yaratlamaz ya da yok edilemez, ancak form deitirir. Akkan sistemleri ile mekanik sistemler arasnda enerji konusunda byk benzerlik vardr. Bir tekerlei, yksekliinde bir tepeye kardnzda, tekerlein artk yuvarlanarak kendi bana tekrar aa inme potansiyeli vardr.Dolays ile, tekerlek tepeye karldnda bir potansiyel enerji kazanmtr. Bu potansiyel enerji tekerlein ktlesine ve karld ykseklie baldr.tekerlek tepeden aa brakldnda harekete geer ve hzlanarak aa iner, yani potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dnr. Tekerlein kinetik enerjisi ktlesine ve hznn karesine baldr. Akkan sistemlerde de bir akkan basnlandrmak, tekerlei tepeye kartmak ile ayndr. Bunun yannda, hidrostatik basn tanmndan da hatrlanaca zere, akkanlarda ykseklik farkndan kaynaklanan bir basn farkllamas vardr. Dolays ile akkan yzeyleri arasndaki ykseklik fark da bir potansiyel enerjidir.Aynen mekanik sistemlerde de olduu gibi, akkanlarnda kinetik enerjileri hzlarnn karesi ile ve ktleleri ile orantldr.Bu ifade matematiksel olarak yazldnda: Basntan kaynaklanan potansiyel enerji Seviye farkndan kaynaklanan potansiyel enerji Kinetik enerji = Younluk g = Yer ekimi ivmesi h = Seviye fark V= Hz Eer enerji korunuyorsa, o halde bu enerji toplamlar sabit kalacaktr. Enerjinin korunum yasas bu durumda E = P+ x g x h + x x V = Sabit Bu eitlik Bernoulli denklemi olarak bilinmektedir. P xgxh x x V

18

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Bernoulli denklemi ile sreklilik denklemi bir arada incelendiinde ilgin bir durum ortaya kar. A kesit alannda P basncndaki V hz ile akan sv daha dar bir A2 kesitine girdiinde, sreklilik denklemi uyarnca V den daha yksek bir V2 hzna ular. A ve A2 boru kesit alanlarnn ayn seviyede olduu varsaylrsa, Bernoulli denklemi erevesinde yksek V2 hznn olduu dar A2 kesitinde P2 basnc P basncndan dktr. Ne var ki gerek hayatta akkan sistemleri dahil olmak zere, hibir sistem ideal deildir. Svnn Viskozite deeri ile ifade edilen aka z direnci, boru ve balant elemanlarndaki kayplar gibi bir ok faktr yararl ve kullanlabilir enerjiyi, kullanlamaz s enerjisine dntrr. Akkan sistemler geniletilmi bernoulli denklemi ile bu kayplar dahil edecek ekilde matematiksel olarak ifade edilir. Geniletilmi Bernoulli denklemi P + x g x h + x x V = P2 + x g x h2+ x x V2+ : Sistemdeki enerji kayb Sabit kesitli bir boru ii ak iin yukardaki geniletilmi bernoulli denklemi ele alndnda, ak hz sreklilik denkleminden dolay sabit kalacandan, srtnmenin etkisinin basn dmne neden olaca grlr. Bu aamada, fark edilecei zere, ak halindeki bir akkann yapsndan kaynaklanan iki farkl kuvvet vardr. Bunlardan birincisi,akkann ak parametrelerini korumaya meyilli ataletsel kuvvetler, dieri ise akkann ak parametrelerini bozmaya alan viskoz kuvvetler. Bu iki farkl kuvvetin birbirine oran ak karakteri ve srtnme kayplar iin son derece nemli birimsiz bir parametre tanmlarlar. Bu parametre Reynolds says olarak bilinir. Ve bir boru iindeki akta matematiksel olarak Re= V*D / eklinde ifade edilir. Re: Reynolds says V: Hz D: kesit ap : Kinematik viskozite Eer boru daire kesitli deilse, hidrolik ap deeri denilen ap deeri kullanlmaldr. Dh = 4xA / U Dh : Hidrolik ap A: Kesit alan U: evre Hidrolik hattnda basn kaybna neden olan faktrler Boru uzunluu

19

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Borunun yzey dzgnl Kvrm ve dn says Ak hz Yan kinematik viskozitesidir.

Akkanlarn doasndan kaynaklanan drt nokta vurgulanmaldr. 1. Bir akkan sisteminde diren yoksa basn olumaz. Diren arttka sistemdeki basn da ak srdrebilmek iin artar. 2. Ak daima dk basn kayb ile akabilecei hatt tercih eder. 3. Akn srdrlebilmesi, akn nndeki tm direnleri yenebilecek bir basn oluturulmasna baldr. 4. ki nokta arasnda ak olabilmesi iin bu iki nokta arasnda bir basn fark olmaldr.

20

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

BLM 2
Kaya

2. HDROLK AKIKANLAR
Bir hidrolik devrede akkan, hidrostatiin temel prensipleri iinde, pompa tarafndan mekanik enerji ekline evrilen gc bir noktadan baka bir noktaya tar. Son noktada bu gc hidrolik enerji eklinden tekrar mekanik enerjiye eviren dntrclere teslim eder. Ksaca hidrolik sistemde hidrolik akkann temel grevi, kuvvetlerin ve hareketlerin iletilmesidir. i biten akkan ya tanka dner (ak sistem) veya tanka dnmeden tekrar birinci noktadaki pompaya dner (kapal sistem) Kck bir kol ile tonlarca yk hareket ettiren, boru ve hortumlarla istenilen yerde bu hareketi gerekletiren akkan tad byk glerin etkisinde eitli deiiklie urar. zellii bozulur, kirlenir, grevini yapamaz hale gelir. Dnyada fazlas ile bulunan su, yllarca hidrolik akkan olarak kullanlmtr. Daha sonra petrol rnleri stn yalama zelliklerinden ve temasta bulunduklar madeni paralar paslandrmadklarndan hidrolik devrelerce suyun yerini almaya balad. Ancak petrol rnlerinin pahal olmas ve evre kirliliinin nem kazanmas sonucu sulu akkanlarn kullanm tekrar nem kazanmtr. Yakn bir gelecekte zellikle yer ve arln byk sorun olmad endstriyel uygulamalarda sulu akkanlarn petrol trevlerinin yerini almas beklenebilir.

2.1-HDROLK AKIKANLARIN SINIFLANDIRILMASI


Hidrolik sistemlerin grevlerini tam olarak yapabilmesi iin sistemde kullanlan akkanlarn aada belirtilen zelliklere sahip olmalar gerekir. Sistemden beklenen btn alma scaklklarnda akkan, basn ve hz deiimlerine imkan verecek kadar akc olmaldr. Bunun yannda akcl, yksek scaklklarda sistemde kaaklara sebep olmayacak snrlarda kalabilmeli yani istenilenden fazla incelmemelidir. Akkann viskozitesi btn alma artlarnda srtnen paralar arasnda film teekklne imkan vermeli, yani yalama ve anmay nleyici zellii yeteri kadar iyi olmaldr. Yksek scaklklarda termal dengesi, uzun sreli almalarda kimyasal zellikleri deimemelidir. Ergimi havay dar atabilmeli, sistemde kpk oluumuna engel olmaldr. Akkan iinde bulunan ve kirlenmeye neden olan maddelerle reaksiyona girmemeli,yzey gerilim zellikleri istenilen seviyede olmaldr. Hidrolik makinelerin eitli blmlerinde, akkan sk sk makinenin pompalama elemanlar (paletler dililer vs.) tarafndan kesilir. Bu kesilmeler sonucunda akkann viskozitesi istenilen aralklarda kalmal yani yrtlmalara kar dayankl olmaldr.

21

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Filtreleme (temizlik) kolay olmal, akkann buharlama basnc pompa giriinde kavitasyona sebep olmayacak seviyede olmaldr. Kolay tutumamal, akkan veya buharlar evreyi kirletmemeli, zehirsiz olmaldr. Tortu oluturmamal, dk maliyetli ve srekli bulunabilir olmaldr. Dier hidrolik akkanlarla uyumlu ve deitirilebilirlik zelliklerine sahip olmaldr.

CETOP RP 91 ve RP 86 H standartlarnda hidrolik sistem akkanlar aadaki ekilde snflandrlmaktadr. 2.1.1 MADEN YALAR HH: Katksz madeni yalar HL: Oksidasyona ve korozyona kar korunmu katkl yalar HM: HL zelliklerine ek olarak anmaya dayankll artrlm katkl yalar. HV: HM zelliklerine ek olarak viskozitesinin scaklkla deiimini iyiletiren ek katkl yalar. 2.1.2 ZOR TUTUAN AKIKANLAR HFA: Su iinde ya ve yalayc zellii olan baka maddeleri ihtiva eden emlsiyonlar %10 a kadar ya ve benzeri karmlar su ile kartrlarak kullanlrlar. Endstriyel uygulamalarda ve yer alt madenciliinde gittike artan bir oranda kullanlmaktadr. En ucuz akkan olup yalama zellii zayftr. Genellikle kullanm yerinde hazrlanr. HFB: Ya iinde su emlsiyonlar. Bunlarn yalama zellikleri daha iyidir. HFC: Glikol solsyonlar. % 40 civarnda su ihtiva ederler. HFD: Su ihtiva etmeyen sentetik akkanlar. Kimyasal kompozisyonlar gerei kolay tutumayan bu akkanlar pahaldrlar. Daha ok zel maksat iin kullanlrlar. Fosfat esterleri, silikonlar bu snfa giren nemli sentetik akkanlardr.

2.2. AKIKANLARIN NEML ZELLKLER


2.2.1 VSKOZTE Akkann kaln ya da ince oluunu baka deyile akmaya kar gsterdii direnci ifade eder.

22

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

2.2.2 KNEMATK VSKOZTE Belirli basn ve scaklkta, belirli bir hacimde akkann kalibre edilmi bir memeden boalma zamann lerek bulunur ve stoke denir. 1 St = 1 cm/s=100 cSt= 100 mm/s 2.2.3 MUTLAK VSKOZTE (DNAMK VSKOZTE) Hareket eden yzeyler arasnda kalan film tabakasnda i srtnmeyi yenmek iin gerekli kuvveti bulmaktan hareketle tarif edilen viskozitedir.Birimi Ns/mm olup kinematik viskozite ile zgl ktlenin arpmna eittir. 2.2.4 SIKIABLRLK Basn altnda braklan akkann hacim deiimi skabilirlik olarak tarif edilebilir. Skabilirlik akkann scaklna ve basncna baldr. Madeni yalarda scakln etkisi 20-70 C arasnda azdr. Buna karlk basncn etkisi byk olup 300 bar a kadar yaklak her 50 bar iin balang hacimlerinin % 0.36 kadar skabilirler. 2.2.5 SICAKLIKTA HACM DEM: Akkanlarn hacimleri scaklkla artar. Bu art madeni yalar iin her 1C scaklk art iin % 0.07 dir. rnek: 10 litrelik bir ya scakl 20 C den 80 C ye ykseltilirse hacim deimesi ne olur. V= V0 x yx T V= 10x0.0007x(80-20)= 0.42 litre.

2.3. AKIKANLARIN DER ZELLKLER


2.3.1 OKSDASYONA DAYANIKLILIK Yan Kullanm mr tayininde en nemli faktrdr. Hava iindeki oksijen yadaki hidrokarbonlarla reaksiyonu neticesi ya oksidi oluur.Ar scaklk, bakr, inko gibi metalik kalntlarnda yardm ile bu reaksiyon hzlanr.

23

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

2.3.2 VSKOZTE DEM Okside olmu yalarn viskozitesi artar. Yanl seilen blgesel stclar ve yadan daha hafif yabanc maddeler viskoziteyi drr. Hidrolik sistemlerde viskozite indeksi yksek, yani scaklkla viskozite deiimi az olan yalar tercih edilmelidir. 2.3.3 YALAMA ZELL Anmay en aza indirebilmek ancak ortak alan paralar arasnda tam ya filmini oluturmakla mmkndr. Zaman zaman makinelerde ar yk ve ar hz, ya filminin olumasna engel olur. 2.3.4 YA NDEK HAVA VE KPRME Bir litre ya, atmosfer basncnda 0.09 litre havay iinde ergimi olarak tutabilir. Bu deer 300 bar da 27 lt ye ular. Yani ya 300 bar da hacminin 27 kat havay ergimi halde tutabilir. Kabarck halde bulunan hava ise sistem iin ok tehlikelidir. Ar grlt, sistem elastikiyetinin artmas sonucu g iletimi ve kontrolnde zorluklar kendini gsterir.zellikle pompa giriinde dk basntan dolay kabarcklar byr., pompa iinde ve knda ani skma sonucu kavitasyon hasarlarna benzer ypranmalara neden olur. Havann akkan ierisinde kabarck halinde bulunmas szdrmazlk elemanlarna da byk zarar verir.Kabarcn ani skmas noktasal alarak ar scaklk artna neden olur ve keeler bu scaklktan dolay blgesel olarak yanar. Hava kabarcndan dolay kpren yan yalama zellii kalmaz. Btn bu zararl etkileri en aza indirebilmek iin ya deposundan balayarak, sistem iyi dizayn edilmelidir. Giri borusu byk tutulmal, keskin boru dnlerinden kanlmal, pompa giriinde basn mmkn mertebe pozitif deerde tutulmal (basnl depolar, baka pir pompa ile ana pompa giriine ya basma gibi) ve mutlaka iletmeye alnmadan nce sistemi tekil eden elemanlarn havalar dikkatlice alnmaldr. Hava cepleri elemanlarn en yksek noktalarnda meydana geleceinden buralara balanacak hortumlarn dier ular bir kap ierisinde yaa daldrlarak sistemin havas iyice alnmaldr. 2.3.5 KAVTASYON Kavitasyon deyince (cativare = andrmak), metallerin yzeylerinden kck paralarn kopartlmas olay anlalmaldr. Kavitisyon hidrolik elamanlarn (pompalar ve valflar) kontrol kenarlarnda meydana gelir. Bu ekildeki malzeme tahribat, blgesel ve ani olarak meydana gelen basn ve scaklk deiimlerinden kaynaklanr

24

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

BLM 3
Kaya

3. ENERJ BESLEME BRMNN ELEMANLARI


Enerji besleme birimi hidrolik sistem iin gerekli enerjiyi temin eder. Bu bitimin elemanlar aada verilmitir; Tahrik eleman Pompa Basn snrlama valf Kavrama Tank Filtre Soutucu Istc

Ayrca here hidrolik sistem bakm, kontrol, emniyet cihazlarnn yan sra hidrolik yap Elemanlarn birbirine balayan hortum ve borular ierir.

3.1 TAHRK
Bir hidrolik sistemin tahriki ( el pompas dnda) motorlar (elektrik motoru, iten yanmal motorlar) vastas ile olur. Pompa iin mekanik g, sabit hidrolik sistemlerde daha ziyade elektrik motorlar ve hareketli hidrolik sistemlerde iten yanmal motorlarla temin edilir.

3.2 POMPA
Hidropompa olarak da adlandrlan hidrolik sistemin pompas, tahrik biriminden ald mekanik enerjiyi hidrolik enerjiye (basn) enerjisine evirir. Pompa hidrolik svy emer ve iletim hattna basar. Hidrolik akkann, ak esnasnda ters ynde karlat direnlerden dolay hidrolik sistemde basn ykselir. Basncn bykln, i ve d direnler ile hacimsel debi belirler. D direnler: Bunlar i kuvvetleri, mekanik srtnmeler, statik ykler ve ivmelendirme kuvvetlerinden meydana gelir. direnler: Bunlar, hatlarda ve yap elemanlarnda, sv srtnmesi ve debi kayplar (ak kontrol noktalarnda) eklinde meydana gelen toplam srtnmeler olarak ifade edilirler.

Bir hidrolik sistemdeki akkan basnc, pompa vastas ile nceden belirlenemez., aksine direnlere bal olarak oluur. Ve snr koullarda bir yap elemannn paralanmasna neden olacak derecede ykselebilir. Pratikte bu durum, pompa iin uygun olan maksimum iletme basncna sabit olarak ayarlanan bir 25

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

basn snrlama valfnn, emniyet valf olarak direk pompa gvdesine entegre edilmesi ile nlenir.

pompa kna veya

Hidrolik pompalarn yapm ekilleri olduka deiik olmasna ramen, bunlarn hepsi yer deitirme metoduna gre alr.

3.3 KAVRAMA
Kavramalar, enerji besleme biriminde motor ile pompa arasnda yer alr. Bunlar motorun rettii dnme momentini pompaya iletir. Ayrca motor ve pompa arasndaki titreim ve darbeleri snmleme vazifesi de grr. Bu sayede, motorun devir saysndaki ani deimelerin pompaya ve pompa tarafndan gelen ani basn deimelerinin motora geii nlenir. Bunun dnda kavramalar, motor ve pompa milinin balantsnda olabilecek kk mertebede eksenel ve asal sapmalar dengeler.

ekil 16 Sabit Debili Pompalar

26

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

3.4 TANK
Bir hidrolik sistemde, tankn bir ok grevi vardr. Bunlardan bazlar aada belirtilmitir. Hidrolik sitem iin nemli olan akkann depolanmas G kaybndan dolay meydana gelen snn dar atlmas Su, hava ve kat paracklarn ayrt edilmesi erisinde ya da stne monte edilen pompay ve tahrik motorunu, valflar ve biriktiriciler gibi daha baka hidrolik yap elemanlarn tamak.

ekil 17 Tank (Ya Deposu) Tank bykln belirleyen parametreler ise; Pompa devri letmede msaade edilen maksimum akkan scakl ile balantl olarak meydana gelebilecek s Kullanclarn(rn:.Silindirler) dolu veya bo olmas ile tanmlanabilecek, mmkn olan maksimum sv hacmi. alma ortam Tm akkann dolam zaman

Tank bykl iin pompa tarafndan 3 ila 5 dakika iinde emilen sv hacminin esas alnmas tavsiye edilir. Seviye deiimlerini dengelemek iin ilave olarak % 15 nispetinde hava boluu ayrlr. Hareketli hidrolik sistemlerde tank, igal edecei yer ve arl nedeni ile kk tutulduundan, soutma grevini stlenmez.( ayrca soutma sistemi gerekir.)

27

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Tankn ekli: Derin tanklar s atmak iin ve geni tanklar hava ayrmak iin uygundur. Emme ve dn hatt: Bunlar mmkn mertebe birbirinden uzak ve en dk hidrolik ya seviyesinin olduka altnda bulunmas gerekir. Dinlendirme levhas: Bu delikli levha, tankn emme ve dn odalarn birbirinden ekil olarak ayrr. Bylece dnen akkann, dn odasndan emme odasna delikler vastas ile geii yavalatlm olacandan, dinlenmesine msaade edilerek kir, su ve havann nemli lde hidrolik yadan ayrlmas salanr. Taban levhas: Dibe ken artklarn ve suyun dar akmasnda kolaylk salamak iin, bu levhann boaltma vidasna doru bir eim gstermesi gerekir. Havalandrma(hava filtresi) : Hidrolik ya seviyesinin deiimi dikkate alnarak, basn dengesini salamak iin havalandrma gerekir. Bunun iin ya doldurma yerinin kapana bir havalandrma filtresi monte edilir.

3.5 FLTRE
Hidrolik sistemlerde filtre kullanm yap elemanlarnn grevlerini ve mrlerini korumak asndan byk nem tar. Hidrolik sistemlerde meydana gelen arzalarn % 70-80 hidrolik akkan ve yalama ya iindeki kirletici partikllerin yol at anma ve hasarlardr. Hidrolik elemanlarn grevlerini tam olarak yerine getirebilmek iin hareketli paralarn arasnda toleranslar mevcuttur. Hidrolik ya bu boluklara girerek yalama ve szdrmazlk grevini yapar. 3.5.1 KRLETC UNSURLAR Hidrolik ya, kat partikller, sv ve gazlar kirletir. Kat kirleticiler: Kum kaynak crufu, fiber, tala,pas, conta artklar, boya ( kaaklarn artmasna, valf, srg ve pistonlarn skmasna, kontrol karakteristiklerin bozulmasna yol aar.) Sv kirleticiler: Su,farkl ya karmndan oluan svlar. (korozyon, dinamik viskozitenin dmesine, ya filminin kopmasna, yan yalanmasna ve yan amurlamasna neden olur.) Gaz kirleticiler: Hava ( kavitasyon yada ar lokal snma, yan yalanmas) Kirletici unsurlarn hidrolik sisteme giri yollar: Harici kirlilik: D ortamdan silindir rotlar, tank havalandrma kapaklar vastas ile sisteme kaan kum, toz, cruf tala v.s. benzeri kirleticilerdir.

28

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Montaj: Boru tesisatnn hazrlanmas esnasnda temizlie ok dikkat etmek gerekir. Aksi halde sisteme kaynak kalntlar, hortum lastik , oring paracklar vs. kaabilir. Devreye alma anndaki kirlilik: sisteme,imalat ve montaj srasnda, ilk ya dolum esnasnda giren kirletici partikller ilk alma annda sisteme kaabilir. Dahili kirlilik: Hidrolik komponent ve sistemlerin imalat ve montaj srasnda temizlie dikkat edilmez ise metal tala, kum toz vs. sisteme girebilir. Anma: Sistem alt srece karlkl alan yzeylerin anmas ile kirletici partikller oluturarak kendi kendini kirletir. Yeni ya: Depoya boaltlan yadan sisteme giren kirletici partikller, su ve hava. Tamir ilemleri: tamir ve bakm ilemler srasnda kirleticiler sisteme girebilir.

3.5.2 FLTRE HASSASYET Kirletici paracklar m olarak llr ve filtre hassasiyeti de benzer ekilde verilir. Bu konuda aadaki farkllklar mevcuttur. - Mutlak filtre hassasiyeti: Filtreden geebilecek en byk parack boyutu ifade edilir. Anma filtre hassasiyeti: Bir ok kez filtreleme sonucu, filtre tarafndan tutulan parack boyutu bu deerle ifade edilir. Ortalama gzenek bykl: Bu deer,filtrenin Gauss dalmna gre tespit edilen ortalama gzenek bykln ifade eder. deeri: Bu deer, belirli byklkteki paracklarn filtre giriinde, filtre kna gre ne kadar daha ok olduunu ifade eder.

3.5.3 FLTRE TPLER Hidrolik komponenetlerin salkl bir ekilde alabilmesi iin sistemde eitli noktalarda filtreler kullanlabilir. Dn hattnda filtreleme: dn hatt filtresi, tanka girmeden nce dn hattna veya tankn stnde( iinde de olabilir.) bir yere olmak zere iki ekilde sisteme monte edilebilir.letme basnc yapm ekline bal olarak maksimum 30 bar a kadardr. Filtre hassasiyeti 10-25 m dir. Filtre bakm iin sistemin durdurulmasn nlemek iin ift filtre sistemi uygulanr.bu sistemde iki filtre paralel bal olup, sistemi durdurmakszn ikinci filtreyi devreye sokmak sureti ile kirlenmi filtre deitirilebilir.

29

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 18 Filtre Birimi, iki filtreden biri Seilebilir. Emme hatt filtresi: Hidrolik akkann tanktan, filtre zerinden emilmesi iin, filtre emme hattn yerletirilmitir. Bu ekilde hidrolik sisteme sadece filtrelenmi ya gider. Filtre hassasiyeti 60-100 m dir. Bu filtreler daha ziyade, hidrolik akkan iin gerekli temizliin tankta salanamad hidrolik sistemlerde kullanlr.bunlar sadece pompay korur.filtreleme etkisi azdr. Bu filtrelerde ayrca, yksek derecede basn dmesi meydana veya kirlilik derecesinin artmas nedeni ile pompann emmesi zorlar. Dolays ile bu filtreler hassas yaplamaz.Zira pompa vastas ile meydana gelebilecek aiak basn kavitasyona neden olacaktr. Bu ekilde emme zorluklar olmamas iin, emme hatt filtreleri ile bir baypas valf ile donatlr.

ekil 19 Emme Hatt Filtresi Basn hatt filtresi: Bu filtreler hidrolik sistemin basn hattnda kirlilie kar hassas olan cihazlarn giriine yerletirilir.rn. pompann basn hatt balantsna, valflarn ve ak ayarlayclarn giriine. Byle bir filtre maksimum iletme basnc altnda alacandan, iletme koullarna uygun olmas gerekir. Bir baypas devresi gerektirmez, kirlilik gstergesi olmas gerekir. letme basnlar 420 bar a kadardr. Filtre hassasiyeti 3-5 m dir. Kirlilik gstergesi: Filtre etkisinin, bir kirlilik gstergesi zerinden kontrolo edilebilmesi nemlidir. Bir filtrenin kirlilik derecesi basntaki dme ile llr. Kirliliin artmas ile filtre giriinde basn ykselir. Bu basn yay kuvveti ile ykl bir pistone etki eder.Basncn artmas ile, piston yay kuvvetine kar itilir. Gsterge iin eitli imkanlar mevcuttur. 30

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 4
Kaya

4. HDROLK VALFLAR
Hidrolik sistemlerde pompa ile kullanc arasndaki enerji iletimi, amaca uygun olarak dzenlenmi balant ve hatlarla temin edilir. Kullanclardan beklenen kuvvet, dnme momenti,hz veya devir says ve hareket yn gibi byklklerin elde edilmesi ve bunlarn verilen iletme koullarna uygun olarak korunmas iin, hatlara enerji kontrol eleman olarak valflar yerletirilir. Bu valflar basn ve hacimsel debinin kontroln veya ayarlanmasn salar. Valflar deiik ekillerde snflandrlabilir. -devlerine gre -Yaplarna gre -Kumanda ekillerine gre Hidrolik sistemlerdeki devlerine gre valflar, aadaki gruplara ayrlr. -Basn kontrol valflar -Ynlendirme (Yn denetim) valflar -Tek ynl kapama valflar -Ak kontrol valflar Yaplarna gre valflar, oturmal ve srgl valflar diye ikiye ayrlr.

ekil 20 Oturmal Valfn alma prensibi

31

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 21 Srgl Valfn alma prensibi

ekil 22 Oturmal Valflar

32

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 23 Dner Srgl Valflar

4.1. BASIN KONTROL VALFLARI


Basn kontrol valflarnn grevi, hidrolik sistemlerde ve sisteme bal ksmlarda basn kontroln ve ayarn salamaktr. Basn snrlama valflar: Bu valflarla, sistemin basnc ayarlanr ve ayarlanan deerle snrlandrlr. Kontrol basnc olarak valfn giriindeki basn(P) esas alnr. Basn ayarlama valflar: Bu valflar, giri basncnn deiken yksek deerler almas halinde, k basncn azaltr. Kontrol basnc olarak valfn kndaki basn esas alnr.

ekil 24 Basn Kontrol Valflar

33

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 25 Basn Snrlama Valf (Devre emas)

ekil 26 Basn Snrlama Valf (Kesit Grnm)

34

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

4.1.1 BASIN KONTROL VALFLARININ GREVLER -Emniyet valf olarak. rnein pompaya emniyet valf olarak yerletirilen basn kontrol valf, pompay ar ykten korur. Bu valf, pompann maksimum basncna ayarlanm olup sadece acil durumlarda alr. -Tutma valf olarak. Bunlar, ekici arlklarn neden olduu ktlesel kuvvetleri tutmak, bir baka deyile karlamak iin kullanlr. Byle bir valf basn dengeli ve tank kaps yklenebilir olmaldr. -Frenleme valf olarak. Bunlar, ynlendirme valflarnn ani olarak konum deitirmesi ile meydana gelen ktlesel kuvvetlerin neden olabilecei basntaki ani ykselmeleri nler. -Anahtar valf(basn kumandal anahtar valf) Bunlar, ayarlanan basncn almas halinde, srada bulunan kullancya akkan geiini temin eder. Bu ama iin iten ve dtan kumandal basn kontrol valflar mevcuttur. Oturmal veya srgl basn kontrol valflarnn, anahtar valf olarak kullanlabilmesi iin basn dengesinin temin edilmi olmas ve tank kapsnn yklenmesi halinde bu ykn valfn alma karakteristiine etki etmemesi gerekir.

ekil 27 Basn Snrlama Valf, ten kontroll, Yastklanm

35

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 28 Basn Snrlama Valf, Dtan Kontroll

ekil 29 2 Yollu Basn Ayar Valf 36

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 30 3 Yollu Basn Ayar Valf

4.2. YN DENETM VALFLARI


Hidrolik sistemde meydana getirilen hareket ve kuvvetlerin balatlmas, durdurulmas veya ynnn belirlenebilmesinde kullanlan valflara yn denetim valflar denir.

ekil 31 2/2 Ynlendirme Valf

37

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

4.2.1.YNLENDRME VALFININ SEMBOL: Ynlendirme valflarnn gsteriliini belirleyen hususlar Valfn her konumu bir kare ile gsterilir. Ak ynleri veya yollar oklarla iaretlenir. Kapal balant yerleri yatay izgi ile gsterilir. Balant yerleri izgi olarak valfn ilgili konumunda belirtilir. Kaak ya iin ngrlen balant yerleri kesikli izgi ile gsterilir ve kontrol iin ngrlen balant yerlerinden ayrt etmek iin (L) harfi ilave edilir. Valfn konumlar, normlatrlm olmakla beraber, daha ziyade soldan saa doru a, b, .... ve 3-konumlu valflarda sakin konum 0 ile iaretlenir.

ekil 32 Valf Konumlar

ekil 33 Valf Konumlar Ynlendirme valflar, balant yerlerinin ve konumlarnn saysna gre aada olduu gibi ifade edilir.

38

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

2/2- Ynlendirme valfl 3/2- Ynlendirme valfl 4/2- Ynlendirme valfl 5/2- Ynlendirme valfl 4/3- Ynlendirme valfl

Kullanm amacna bal olarak, pratikte daha bir ok deiik eitler vardr.

ekil 34 Ynlendirme Valflar 39

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Sakin konum: P den A ya ak kapal Kumanda edilmi konum: P den A ya ak ak ekil 35 2/2 Ynlendirme Valf ( srg prensibine gre)

ekil 36 2/2 Ynlendirme Valf ( Oturma prensibine gre)

40

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 37 Sembolik Olarak Oturmal Valfn Gsterimi

ekil 38 Tek Etkili Bir Silindirin Tahrik ve Kontrol (Devre emas)

41

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 39 Tek Etkili Bir Silindirin Tahrik ve Kontrol (Kesit Grnmde)

ekil 40 3/2 Ynlendirme Valf

ekil 41 Kontrol Pistonlu 4/2 Ynlendirme Valf 42

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 42 ki Pistonlu 4/2 Ynlendirme Valf

ekil 43 4/3 Ynlendirme Valf Orta Konumlar

4.3. TEK YNL KAPAMA VALFLARI


Tek ynl kapama valflar, hacimsel debinin akn bir ynde kapal tutup bunun tersi olan dier ynde serbest brakr. Buradaki kapama ilemi tamamen szdrmaz olmas gerektiinden, bunlar daima oturmal valf prensibine gre yaplr.

43

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 44 Tek Ynl Kapama Valflar

ekil 45 Yay Ykl Tek Ynl Kapama Valf

44

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 46 Alabilen Tek Ynl Kapama Valf (Ak B den A ya kapal)

ekil 47 Alabilen Tek Ynl Kapama Valf (Ak A dan B ye ak)

ekil 48 Alabilen Tek Ynl Kapama Valf (Ak B den A ya ak)

45

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 49 Alabilen Tek Ynl Kapama Valf

4.4. AKI KONTROL VALFLARI


Ak kontrol valflar bir silindirin hzn veya bir motorun devir saysn azaltmak iin kullanr. Hz ve devir says byklk olarak hacimsel debiye bal olduundan, bunlar azaltmak iin hacimsel debinin azaltlmas gerekir. Ak kontrol valf ile ak kesitinin daraltlmas sonucunda, daralan kesitin giriinde basn ykselmesi meydana gelir. Bu ekilde ykselen basn, basn snrlama valfnn almasna ve hacimsel debinin blnmesine neden olur. Bylece hacimsel debiyi blmek sureti ile hz ve devir says iin gerekli miktar i elemanna gnderilirken artan ksmda basn snrlama valf zerinden tank a gnderilir. Ak kontrol valflar, kontrol ve ayarlama durumuna gre aada olduu gibi ayrlr. Ak Kontrol valflar Ak Ayar Valflar

Ak kontrol valf olarak ksc ve orifis kullanlr.

46

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

4.4.1. KISICI VE ORFS VALFLAR Ksc ve Orifis Valflar, ak iin bir diren tekil eder. Bu direncin bykl ak kesitinin bykl ile geometrik ekline ve akkann viskozitesine baldr. Akkan diren tekil eden yerlerden geerken, srtnmeler ve ak hzndaki ykselmeler nedeni ile basn dmesi meydana gelir.

ekil 50 Orifis ve Ksma Etkisi 4.4.2. TEK YNL KISMA VALFI Tek ynl ksma valf bir adet ksc valf ile bir adet tek ynl kapama valfnn birletirilmesinden meydana gelmi bir bileik valftr. Bu valfta ksma ilemi sadece bir ynde etkili olur. Ksma valf yke baml olarak hacimsel debiyi sadece bir ynde kontrol eder. Ak A da B ye doru kslr. B dan A ya kapama elemannn oturma yzeyinden kaldrlmas ile kesitin tamam serbest braklacandan ksma etkili olmaz.

ekil 51 Tek Ynl Ksma Valf 47

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

4.4.3. AKI AYAR VALFLARI Ksc valflarn basn fark p ile hacimsel debi Q arasndaki bant p = Q dir. Yk deiimlerinin sz konusu olduu durumlarda, kullancya giden hacimsel debinin sabit kalmas isteniyorsa ksma valfnn giri ve k arasndaki basn fark p sabit tutulmaldr. Bu nedenle ak ayart valf, biri istenilen hacimsel debiyi ayarlamak iin ayarlanabilen ksma valf (2) (Ayarlanabilen ksc) ve dieri bu ayarlanabilen ksma valfnn giri ve knda etkili olan basnlara gre, ayarlanabilen ksma valfnn giri ve kndaki basn farkn sabit tutacak ekilde kendi direncini otomatik olarak deitiren bir ksma valfndan (1) ( Otomatik ksc veya basn terazisi) meydan gelir. Burada her iki kscnn toplam direnci, Basn snrlama valf ile birlikte debinin blnmesine etki eder. Otomatik ksc (1) ayarlanabilen kscnn (2) nnde yada arkasnda bulunabilir.

ekil 52 2-Yollu Ak Ayar Valf Valf sakin konumda aktr. Ak balaynca, ayarlanabilen kscnn nnde giri basnc p oluur.Ayarlanabilen valfta basn dmesi p meydana gelir. p2 < p dir. Otomatik kscnn dengede olmas iin F2 tarafna bir yaya konulmas gerekir. Bu yay, ayarlanabilen ksc zerindeki sabit basn farknn korunmas iin etkili olur. Valfn kna kullanc tarafndan yk etkimesi halinde otomatik ksc kendi direncini ykn artmas ile meydana gelen dirence edeerde azaltr. Yksz durumda otomatik ksc yay yardm ile dengede olup, arzu edilen debinin temini iin ayarlanabilen valfn gsterdii dirence edeerde bir diren ortaya koyar. Valfn kndaki basncn ykselmesi halinde p2 basnc da ykselir. >Bu ekilde ayarlanabilen ksc zerindeki basn fark da deiir. Ayn zamanda p2 basnc AK2 piston yzeyine etkir. Bu ekilde meydana gelen kuvvet, yay kuvveti ile birlikte otomatik kscya etki eder. Otomatik ksc F1 ve F2 kuvvetleri arasnda

48

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

tekrar denge kuruluncaya kadar ve ayarlanabilen kscdaki basn fark orijinal deerini alncaya kadar almaya devam eder. 2- yollu ak kontrol valfnda kullanlmayan akkan fazlas ksc valflarda olduu gibi BSV (Basn Snrlama Valf) zerinden tanka gnderilir.

ekil 53 2-Yollu Ak Ayar Valf Valfn kndaki basncn azalmas halinde basn fark p ykselir. F2 Bylece pistonun AK2 yzeyine etkiyen basnta azalr ve F1 kuvveti kuvvetinden daha byk olur. Otomatik ksc, F1 ve F2 kuvvetleri arasndaki denge tekrar kuruluncaya kadar kapanmaya devam eder. Bu ekildeki ayarlama olay, giriteki basncn deimesi halinde de ayn biimde etkili olur. Bir baka deyile, giriteki basncn deimesi halinde de ayarlanabilen ksc zerindeki basn fark p sabit kalarak, kullancya giden debinin deimemesi salanr.

49

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 5
Kaya

HDROLK SLNDRLER, HDROLK MOTORLAR ve YARDIMCI DONANIM


Hidrolik silindirler; byk g gerektiren ve mekanik olan maliyeti ok yksek olan (veya yaplamayan) sistemlerde kullanlrlar. Mekanik sistemlere gre ucuzluk, montaj kolayl, bakm kolayl, alan paralarn az olmas sebebiyle daha az arzal , yksek kuvvetler elde edebilme gibi stnlkleri nedeni ile tercih edilmektedir. Hidrolik pompa tarafndan retilen basn enerjisi hidrolik silindir tarafndan dorusal harekete dntrlr. Silindirin aplarn deitirmek sureti ile ayn basn deerinde farkl kuvvetler elde edilir. Silindirlerle elde edebileceimiz kuvveti u forml ile bulabiliriz: F=P*A* Formlnde F kuvvet verimdir. (kgf), P basn (bar) A etkili alandr (cm kare),

Sisteminizde gerekli olan kuvveti biliyor isek bu formlde basnl veya alan sabit bir deer olarak kabul ederek deerini bulabiliriz. Hidrolik sistemlerde verim 0.85 0.95 arasndadr. Basn bydke verim ykselir. Verimi etkileyen ana etkenleri u ekilde sralayabiliriz; silindir borusu i ap yzey kalitesi, silindir mili yzey kalitesi ve szdrmazlk elemanlar tipi. Hidrolik silindirleri; 1. Tek Etkili Silindirler 2. ift Etkili Silindirler 3. zel Silindirler a) Teleskobik Silindirler b) Tandem Silindirler c) Dubleks Silindirler d) Basn Ykseltici Silindirler e) Dndrcler eklinde Gruplandrabiliriz

50

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

5.1.TEK ETKL SLNDRLER


Silindir ileri giderken veya geri dnerken i yapar ,dier ynde ise kendi arl ile veya bir d etki sonucu hareket edebilir. Silindire ya tek ynde verebiliriz. Tek etkili silindir konstrksiyonu ve devre dizaynlar ift etkili silindirlere gre daha dk maliyettedir. Tek etkili silindirlerde honlanm boru kullanma zarureti yoktur. Ancak bu durumda pistonda kee kullanlmayaca iin etkili olan boru alan deil mil olacaktr. Bu sebepten dolay mil apnn byk tutulmas etkili alan arttraca iin pistondan elde edeceimiz kuvvet artacaktr.

ekil 54 Tek Etkili Silindir

ekil 55 Tek Etkili Silindirler

51

HDROLK PNMATK SSTEMLER 5.2.FT ETKL SLNDRLER

Kaya

Silindir hem ileri giderken hem de geri dnerken i yapabilir. En yaygn kullanlan silindir tipidir. Mil farkndan tr piston milinin dar k sresi ile geri dn sresi ayn olmaz (sistem debisinin ayn olduu kabul edilirse). Gidi ve dn srelerinin ayn olmas isteniyor ise ift milli (mil aplar eit olur) silindirler kullanlabilir. Hidrolik silindirin bir tarafna ya verildiinde dier taraf depoya balanr silindirin alabilecei maksimum hz ve basn imalat firma tarafndan belirtilmitir (belirtilmelidir). Bu deerlerin almamas gereklidir. Silindirin almas esnasnda strok balangcnda ve sonunda arpmadan dolay darbeler oluur (silindirin hz fazla ise). Bu darbeler sistemimize zarar verebilir. Bunu nlemek iin strok balangcnda ve sonunda yastklama (hareketin yavalamas iin yaplan dzenleme) ileminin silindir imalat aamasnda yaplm olmas gerekmektedir.

ekil 56 ift Etkili Silindirler

52

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

5.3. ZEL SLNDRLER


5.3.1. TELOSKOPK SLNDRLER Konstrksiyonumuz kk boyutlu ve uzun stroklu silindir gerektiriyor ise teleskopik silindir kullanmamz gerekir. Teleskopik silindir kuvvet hesab yaplrken en kk ap dikkate alnmaldr. Teleskopik silindirler hem ift etkili hem de tek etkili olarak yaplabilirler. Kamyonlarda kasalarn yukar kaldrlmasnda, asansrlerde, treylerlerin yana devrilmesinde vs. ilerin yaplmasnda teleskopik silindirler kullanlabilir 5.3.2. TANDEM SLNDRLER Sistemimiz kk boyut ve yksek kuvvet gerektiriyor ise tandem silindir iki veya daha fazla eit stroklu silindirlerden olumutur. Silindir, ierdii silindirlerin her birinin uygulad kuvvetlerin toplam kadar kuvvet uygulanr. 5.3.3. DUBLEKS SLNDRLER Piston silindirleri birbirine bal olmayan stoklar farkl iki silindirden oluur. Bu silindirin zellii konum vermesidir. Birinci konum her iki piston geride iken ikinci konum ksa stroklu silindir ilerlediinde, nc konum uzun stroklu silindir ilerlediinde elde edilir. 5.3.4. BASIN YKSELTC SLNDRLER Sistemde salanan basncn yeterli olmad durumlarda basn ykseltici silindir kullanlarak akkann basnc daha yksee kartlr ve bu akkan baka bir silindirde kullanlarak sistem basnc kullanarak elde edebileceimiz kuvvetten daha byk kuvvet elde edebiliriz. Sistem basnc byk apl pistonu iterek kk apl pistonun nnde bulunan ya sktrarak alan fark kadar basnc arttrr. 5.3.5.DNDRME MEKANZMALARI (AKTUATRLER) Silindir dorusal hareket verir. Ancak baz sistemlerde belli dnme aralklar istenir (90-180-240-360). Bir vanann alp kapanmas, tat tekerleklerinin ynlendirilmesi vs. uygulama alan olarak gsterilebilir Hidrolik silindirlerle temin edilebilen hareketlerin balca uygulama alanlar aada belirtilmitir 1.Takm Tezgahlar 1.1 lerleme hareketi 1.2 Takm ve i paras hareketleri 1.3 Tutma ve skma tertibatlar iin gerekli hareketler 1.4 Planya ve darbeli alan talal imalat makinelerinin kesme hareketleri 1.5 Preslerdeki, bask ve basnl dkm makinelerindeki hareketler vb. 53

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

2. Kaldrma Ve letme makineleri 2.1 Damperler 2.2 makineleri ve atall ykleyicilerdeki devirme, kaldrma ve salnm gibi hareketler 2.3 makinelerinin direksiyon sistemleri 3. Hareketli Cihazlar 3.1 Kepe,traktr gibi hareketli kaldrma makineleri 3.2 Beton pompalar 3.3 p kamyonlar vs. 3.4 Yk kamyonlar kapaklar 4. Uaklar 4.1 Hava alanlarnda kullanlan tatlarda kullanlan tatlardaki ykleme, Kaldrma, devirme ve salnm hareketleri 4.2 Uak kaplar, kapaklar tekerlek sistemleri vs. 5.Gemiler 5.1 Krek hareketi 5.2 Gemi pervanesinin kontrol 5.4. HDROLK MOTORLAR Hidrolik motorlar tahrik ksmna ait yap elemandr. Bunlar i eleman olup, hidrolik enerjiyi mekanik enerjiye evirmek suretiyle dnme hareketi temin ederler. Dnme hareketi belli bir a ile oluyor ise bu i elemanna salnm motoru denir. Hidrolik motorlar aadaki gibi snflandrlmtr. Sabit debili motorlar Deiken debili motorlar.

5.5. YARDIMCI DONANIM Daha nceki ksmlarda ele alnan ynlendirme valflar basn kontrol valflar hidrolik silindirler v.s. gibi hidrolik yap elemanlarnn yan sra, aada belirtilen yardmc donatm elemanlar da hidrolik sistemlerin almas iin nemlidir. Hortumlar Hortum balant elemanlar Borular Vidal balant elemanlar

54

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Balant plakalar Hava tahliye valf Basn gstergesi Debi gstergesi

ekil 57 Hortum Hatlar in montaj Kurallar

ekil 58 Basit Bir Hidrolik Sisteminde Balang Konumu

55

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 59 Basit Bir Hidrolik Sisteminde leri Hareket

ekil 60 Basit Bir Hidrolik Sisteminde Geri Hareket

56

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 61 Basn Birimlerinin Birbirine evrimi

57

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 62 Byklkler, Gsterilii, Boyutu

58

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 63 Enerji letimi ve Hazrlanmas

59

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 6
Kaya

PNMATKTE TEMEL KAVRAMLAR


Basnl hava, insanlarn kulland ilk enerji trlerinden biridir. Bilinen en eski uygulama M.. 2500 yllarnda kullanlan hava krdr. Basnl hava yakn dnemlerde madencilik ve metalrji sektrnde kullanlmtr. Tm endstriyel tesisler her hangi bir tip akkan ihtiva eden bir g sistemi kullanr.Bu sistemde i, basn altnda bulunan bir akkan vastasyla salanr.Bir akkanl g sistemi, stma veya soutma gibi, bir ilemin srecinin paras olarak ilev yapabilir, veya basnl hava gibi,yardmc hizmet sistemi olarak kullanlabilir.Bir akkan, ya veya su gibi bir sv yada bir gaz olabilir.Endstriyel uygulamalarda en ok kullanlan bir gaz olan basnl hava ile birlikte, azot ve karbondioksit de kullanlr.Kuvvet iletimi amacyla bir svnn kullanld akkanl g sistemine Hidrolik Sistem ad verilir. Kuvvet iletimini bir gaz kullanmak suretiyle salayan sisteme ise Pnmatik Sistem denir. Pnmatik kelimesi, grnmeyen gaz anlamna gelen Yunanca bir kelimeden tretilmitir. nceleri, Pnmatik kelimesi yalnzca, hava akn ifade etmek iin kullanlrd.Gnmzde ise bu kelime, basnl bir sistemdeki herhangi bir gazn ak iin kullanlmaktadr. Pnmatik gaz basnc ile alan sistemlerin hareket ve kontroln gerekletiren uygulama alandr. Pratik olarak vakum ve pozitif hava basnc ile alan sistemler ve devre elemanlar pnmatiin kapsam ierisinde deerlendirilir. Pnmatik sistemlerin i yapma biimlerinden bazlar;haval el aletlerinin,dorusal hareket cihazlarnn,kap ama sistemlerinin ve dner hareketli cihazlarn altrlmasn ierir. Pnmatik kaldrma cihaz birok ar sanayi tesislerinde bulunabilir;Pnmatik konveyrler ise ham maddelerin ilenmesi iin kullanlr.Pnmatik sistemler, kimyasal ilem cihaznda ve byk kapasiteli iklimlendirme (klima)sistemlerinde mevcut ak valflarnn kontrolunda da kullanlr.Daha gelimi sistemlerde ise, sralama kontrol valflarn altrmak iin pnmatikten, elektrik rlelerinde olduu biimde yararlanlr. Pnmatik sistemlerin endstriyel uygulamalarda sklkla kullanlmas, pnmatik alma ve kontrol elemanlarnn karakteristik zellerinin yan sra enerji kayna olan kullanlan basnl havann olumlu zellikler sahip olmas ile de doru orantldr. Basnl havann temel zellikleri yle sralanabilir; Hava, etrafmz saran atmosferde snrsz bir kaynak olarak bulunur. Hava her yerde bulunduu iin kullanldktan sonra tekrar geri kazanlmasna gerek kalmadan atmosfere atlabilir. Dolays ile sistemde geri dn atna ihtiya duyulmaz.

60

HDROLK PNMATK SSTEMLER -

Kaya

Basnl hava sktrlm olarak depolanabilir ve ihtiya duyulduu zaman kullanlabilir. Genellikle havann karakteristik zellileri scaklkta ok fazla deimedii iin belirli bir scaklk aralnda gvenle kullanlabilir. Yanc ve patlayc zellii yoktur. Dolays ile bu tr tehlikelerin olduu yerde gvenle kullanlabilir. Basnl hava zehirli deildir. Sistemdeki olas kaaklar ve tahliye havas evreyi kirletmez. Ancak sistemde basnl havann yalanmasnn gerekli olduu durumlarda havann iinde az da olsa bir miktar ya bulunur. Bu yalar genellikle mineral esasl olduu iin dorudan atmosfere braklmas durumunda evre sal asndan uygun deildir. Bu tip durumlarda sistemlerin kaaklarn olmamasn ve tahliye havasnn toplanarak yadan arndrldktan sonra atmosfere atlmas gerekmektedir. Bu durum ila, gda ve tekstil sektr uygulamalarnda son derece nemlidir. Kullanlan havann basnc baz zel uygulamalar haricinde 10 bar deerinin zerine kmad iin kullanlan elemanlarn i yaplar basittir. Yksek hzlarda almak mmkndr. Standart silindirlerle 2 m/sn , baz zel silindirlerle 30-40 m/sn hzlara erimek mmkndr. Pnmatik sistemlerin basn ve hzn kademesiz olarak ayarlanmas mmkndr. Ancak havann sktrlabilir olma zelliinden tr ok dk hzlara inilmesi hassas hz ve konum ayar yaplmas gereken durumlarda baz zel elemanlarn ve elektrik kontrol sistemlerinin kullanlmas gerekmektedir. Standart elemanlarla ok dk hzlara inilmesi durumunda kesintili ve darbeli hareket gzlemlenebilir. Pnmatik sistemler kendinden korumaldr. Ar yk durumunda elemanlar durur ve ancak yk kaktnda tekrar alr. Basnl hava ierisinde bir miktar toz ve nem bulundurulur. Bu maddeler hava tesisatnda ve alma elemanlarnda paslanmaya ve tkanmalara yol aabilir. Dolays ile basnl hava kullanlmadan nce mutlaka toz ve nemden arndrlmaldr. Pnmatik sistemlerde kullanlan basncn dk olmasna paralel olarak elde edilebilecek kuvvetlerde snrldr. Pratikte 30000-40000 N mertebesinde kuvvetlere kadar pnmatik elemanlar kullanlmaktadr. Daha byk kuvvetler iin gerekli olan elemanlarn boyutlar ok byk olaca iin sistem ekonomik olmaktan kar.

61

HDROLK PNMATK SSTEMLER -

Kaya

Basnl havann retilmesi iin gereken birim enerji maliyeti yksektir. Ancak kullanlan elemanlar alternatif sistemlere gre daha ucuz olduu iin toplam sistem maliyeti dengelenmektedir.

6.1 TEMEL FZKSEL BLGLER


Hava eitli gazlarn karmndan meydana gelmitir. Karmda balca aadaki bileenler bulunur. % 78 Azot % 21 Oksijen

Yukardaki temel bileenlere ek olarak Havann ierisinde yaklak olarak % 1 orannda Karbondioksit, Hidrojen, Azotdioksit, Karbonmonoksit, Helyum, argon, Neon, Kripton bulunmaktadr. Fiziksel yasalarn daha iyi anlalmas iin aada temel fiziksel byklkler (birimler) gsterilmitir. Birimler Uluslar aras Birimler Sistemindeki tanmlaryla verilmitir. Temel Birimler Byklk Uzunluk Ktle Zaman Scaklk Sembol l m t T Birim Metre (m) Kilogram (kg) Saniye (s) Kelvin (K, 0C = 273 K)

Tretilmi Birimler Byklk Kuvvet Alan Hacim Debi Basn Sembol F A V Q p Birim Newton (N), 1 N = 1 kg . m/s2 Metrekare (m) Metrkekp (m) (m/s) Paskal (Pa) 1 Pa = 1 N /m 1 bar = 100 k Pa

62

HDROLK PNMATK SSTEMLER Newton Yasas :

Kaya

Kuvvet = Ktle x vme F=mxa a, serbest dmede yer ekimi vmesidir, g= 9,81 m /s Yeryzn dorudan etkileyen basn atmosfer basncdr (atm). Bu basn referans basnc olarak da isimlendirilir. Bu basn seviyesinin stndeki basn seviyeleri etkin basn olarak isimlendirilir. Atmosfer basncnn altndaki basn seviyeleri vakum olarak isimlendirilir. Bu durum aadaki diyagramda daha ak olarak gsterilmitir.

ekil 64 Hava Basnc Atmosfer basnc sabit deildir. Atmosfer basnc corafik konuma ve hava durumuna gre deiiri. Mutlak basn, sfr basn seviyesinin referans alnmasyla llen basntr. Mutlak basn, atmosfer basncyla etkin basncn toplamna eittir. Pratikte genellikle atmosfer basnc zerindeki basnc gsteren manometreler kullanlr. Mutlak basn deeri bu basncn yaklak olarak 1 bar (100 kPa) zerindedir.

6.2 HAVANIN ZELLKLER


Genel olarak btn gazlarda olduu gibi havannda belli bir ekli yoktur. Sahip olduu eklini ok kk bir diren karsnda deitirir. Bir baka ekilde sylemek gerekirse iinde bulunduu hacmin eklini alr. Bu zelleri ile hava sktrlabilen bir akkandr.

63

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 65 Boyle Mariotte Yasas Havann sktrlabilmesi ile ilgili fiziksel yasa Boyle Mariott tarafndan aadaki ekilde tanmlanmtr. Sabit scaklkta kapal bir hacimdeki ve belli bir ktledeki havann mutlak basncyla, hacmi birbirleriyle ters orantl olarak deiir. Bir baka deile belli bir gaz ktlesi iin; hacim basncyla, hacmin arpm sabit kalr. P1 x V1 = P2 x V2 = P3 x V3 = Sabit Mutlak basn (Pm) ve gsterge basnc (Pg) arasndaki iliki: Pm = Pg + 101.3 kPa ve Pg = Pm - 101.3 kPa Yukardaki gibi bir sktrma problemi, genellikle u ekilde karnza kar:198.7 kPa basnta ve 0.3 m3 hacimdeki hava 0.15 m3 hacme sktrldnda gsterge basnc ne olur? Bu problem u ekilde zlr: 198.7 kPa + 101.3 kPa = 300 kPa P2 = P1 x V1 / V2 = 300 x 0.3 / 0.15 = 600 kPa (mutlak basn) Psig = psia - 101.3 kPa = (600 kPa) (101.3 kPa) = 498.7 kPa (gsterge basnc)

64

HDROLK PNMATK SSTEMLER rnek:

Kaya

Atmosfer basncnda bulunan hava eer sabit scaklkta hacminin 1/7 sine kadar skrsa hangi basn seviyesine ular. P1 x V1 = P2 x V2 P2 = P1 x V1 / V2 Not: V2 / V1 = 1/7 P1 = pat = 1 bar = 100 kPa P2 =1 x 7 = 7 bar = 700 kPa (Mutlak basn) Buradan: pe = pmut pat ~ (7-1) bar = 6 bar = 600 kPa Pnmatik sistemlerin durumunu kontrol eden ve en fazla bilinen fizik kanunlarndan biri Paskal Kanunudur.Paskal kanununa gre;bir gaz kapal bir kap iinde ve basn altnda tutulduunda,basn, gaz tarafndan her ynde eit olarak iletilir. Eer kap esnek bir malzemeden yaplmsa, kresel (balon biiminde) bir ekil alr. Basnl gaz tanklarnn ou uzun silindir eklinde olup, ba taraflar basnc daha etkili bir biimde tutabilmek amacyla, yarm kre eklindedir. Bu tasarm kullanlarak basnl bir kap, i emniyetinden fedakarlk etmeden, daha ince elik sac plakalardan imal edilebilir.

ekil 66 Basnl Gaz Tank Is ile ilgili dier bir fizik kanunu da Charles Kanunudur.Bu kanuna gre; Kapal bir kap iinde bulunan belli miktardaki bir gazn hacmi sabit kald taktirde gaz basncndaki deime, gazn mutlak scaklnn (T) deimesi ile doru orantldr. Bu, aadaki eitlik kullanlarak hesaplanr: P2 = P1 x T2 / T2

65

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Charles kanunu, ayrca, unu da ifade eder; Eer kapal bir kap iinde bulunan belli miktardaki bir gazn basnc sabit kalrsa, gazn hacmindeki (V) deime, gazn scaklk deiimi ile doru orantldr. Bu, aadaki eitlikte gsterilmitir: V2 = V1 x T2 / T1 Yukardaki eitliklerin her ikisinde de scaklk, mutlak scaklk olarak belirtilmitir. Charles kanunu uygulamasnda mutlak scaklk deerinin kullanlmasnn nedeni, santigrat scaklk derecelerinin kullanlmasndan dolay ortaya kabilecek karkl nlemektir. Mutlak scaklk, mutlak sfr noktas olan -273.16 oC veya 0 K (sfr derece Kelvin)de balar.Bu esasa gre: 0 oC scaklk 273.16 K mutlak scaklk deerine 20 oC scaklk ise 293.16 K (273.16 + 20) deerine eittir. Scakln deitirmeksizin havann sktrlmas imkansz olduundan, gerek bir pnmatik sistemde Boyle ve Charles kanunlar birbirinden ayr olarak uygulanamaz. Bu kanunlarn her ikisi de, aadaki eitlikle ifade edilen ideal gaz kanununa uygun olarak, birlikte kullanlabilir: P1 x V1 / T1 = P2 x V2 / T2 Bu eitlie gre yaplacak hesaplamalarda, mutlak basn kPa veya bar ve mutlak sfr (K) deerinin kullanlmas gerektiine dikkat ediniz. Bu, eitlik bir gazn ikinci haldeki basncnn, hacminin ve scaklnn,gazn ilk haldeki basn,hacim ve scaklk deerlerine eit olduunu da gstermektedir.Bununla beraber, gerek uygulamalarda;rutubet,srtnme ss ve verim kayplar gibi dier faktrler gazn durumunu etkiler fakat, deal gaz kanunu, projelendirme hesaplarnda yinede nemli bir eitlik olarak kullanlmaktadr.

6.3 KUVVET AIRLIK VE KTLE


Kuvvet, bir cismin konumunu veya hareketini deitirmek amacyla, o cismin zerine tatbik edilen bir itme veya bir ekme etkisidir. Bu etki; bir hareketi balatmay, durdurmay yada hareketin hzn veya ynn deitirmeyi kapsar. Bir pnmatik sistemin ilevini srdre bilmesi iin, sistemde devaml olarak bir kuvvetin mevcut olmas gerekir. Bu kuvveti de basnl hava salar. Bir kompresr havay atmosfer basncnda emer, sktrr ve bir tankn iinde depolar. Tank iinde bulunan bu basnl hava ise, tanktan pnmatik donanma giden hava borularna akar. Sistem elemanlarnn ve kompresr k valflarnn direnci nedeniyle basn meydana gelir. Sistemde cihaz almakta iken, yksek basnl hava kuvvetinin, boru tesisatnda oluan ak direncini yenebilecek ve sistemin iini yapan ekipman altrabilecek bir deerde olmas gerekir. Sistemin i yk ne kadar bykse, o kadar kuvvete ihtiya vardr.

66

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Bir cismin veya bir maddenin, cisim zerine etki eden yer ekimi kuvveti veya ekim nedeniyle bir arl mevcuttur. Bir pnmatik sistemde; kompresrn, hava tankn, boru hatlarnn, tm sistem aksamnn ve sistem iindeki havann bile belli bir arl vardr. ster hava tankn iinde olsun , ister sistem iinde hareket etsin, bu byledir. Btn cisimlerin ve maddelerin bir ktlesi vardr. Ktle, bir cismin bnyesindeki madde miktarna ve ataletini; yani, hareket etmeye kar olan direncini belirtir. Bir cismin ktlesi, o cismin yerkre zerindeki veya baka herhangi bir yerekimi alanndaki arln belirler. Bir cismin ataleti ise, o cismi kaldrmak yada hareket ettirmek veya hzn yada hareket ynn deitirmek iin ne kadar kuvvet gerektiini belirtir. Bir cismin younluu, o cismin zgl hacminin veya birim hacminin arldr. 1m3 kuru havann, atmosfer basncnda ve 15,5 oC scaklktaki younluu 1,217 kg dr. Bu daha genel olarak, 1,217kg/m3 eklinde ifade edilir.%100 bal nem ihtiva eden havann, atmosfer basncnda ve 15.5 oC scaklktaki younluu ise 1.201 kg/m3tr.Nemli havann younluu kuru havannkinden daha dktr; nk havann iinde bulunan su buhar havann fazla skabilmesine izin vermez.Bunun sonucu olarak nemli havann arl daha azdr.Younluu 1.217 kg/m3 olan havann 1 kg. arlk deerinde olabilmesi iin, yaklak 0.821 m3 hacminde olmas gerekir Bildiiniz gibi hava; su veya hidrolik akkana kyasla ok daha hafiftir.Havann nispeten dk younlukta olmas havay, uzun mesafeli ve yksek hz gerektiren uygulamalar iin,elverili klar.Ayrca, havann arl ve ataletinin dk olmasndan dolay,hidrolik sistemlerde bir valfn ani olarak kapanmas halinde hidrolik akkann meydana getirdii darbeler,pnmatik sistemde rastlanmaz.

6.4 VE ENERJ
Bir kuvvet ( Newton olarak), belli bir mesafe iinde ( metre olarak) hareket ettiinde, bir i yaplm olur.Yaplan i miktar,aadaki eitlikte gsterildii gibi ifade edilir:

ekil 67

67

HDROLK PNMATK SSTEMLER = Kuvvet (N) Yol (metre) = Joule

Kaya

Bir pnmatik sistemde kuvvet , bir silindir iinde hareket eden bir piston yzeyine etki eden hava basnc vastasyla uygulanr.Bu pnmatik kuvvet, piston hareket ettike, strok boyunca etki eder. Aadaki eitlikleri kullanarak, piston tarafndan yaplan ii belirleyebilirsiniz: Kuvvet (F) = Basn piston alan = N m 2 m2 = N (W) = Kuvvet Pistonun kat ettii mesafe =Nm = Joule Bu birimi kilojouleye evirmek iin 1000e blnz J 1000 = kJ G,verilen zaman sreci iinde (saniye), yaplan i (Newton X metre ) olup, Newton X metre / saniye, eklinde tanmlanr.G miktar, aadaki eitlik vastasyla bulunabilir. G,verilen zaman sreci iinde (saniye), yaplan i (Newton X metre ) olup, Newton X metre / saniye, eklinde tanmlanr.G miktar, aadaki eitlik vastasyla bulunabilir. G (P) = / zaman Joule / saniye = Newton metre / saniye Hesaplanan g deerinin bir anlam ifade edebilmesi iin, bir l birimiyle karlatrlmas gerekir.G llmesinde kullanlan birim Watt (w) olup, aadaki gibi hesaplanr: Watt = Newton metre / saniye Veya kW = kN metre / saniye

68

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

G kullanarak i yaplabilmesi iin, enerji sarf etmek arttr.Enerjinin Korunumu Kanununa gre: Enerji yoktan var edilemez veya yok edilemez, sadece ekli deitirilebilir. Bu bakmdan, biz bir eit enerji kullanarak baka eit enerji elde ederiz. Bu enerjinin bir ksm, faydal i yapar. Dier bir ksm ise, sadece srtnme kuvvetini yenmek iin harcanr. Srtnmeyi yenen bu enerji kaybolmayp, s enerjisine dnr Pnmatik sistemlerde kullanlan enerji tipleri, genellikle aada belirtildii gibidir: Kompresr tarafndan meydana getirilen pnmatik enerji Basnl hava vastasyla bir cisim kaldrld veya hareket ettirildii zaman hasl olan kinetik enerji Kaldrlan veya hareket ettirilen cismin o andaki konumunda sahip olduu potansiyel enerji Kompresr motorunda, kompresrde, hareket halindeki havada ve hareketli pistonda srtnme nedeniyle meydana gelen s enerjisi

6.5 SIKITIRABLRLK
Fiilen sktrlamaz svlarn aksine, hava kolayca sktrla bilir ve nispeten kk hacimli kaplar iinde byk miktarda depo edilebilir. Hava ne kadar ok sktrlrsa, basnc da o oranda artar. Bir depolama tanknda basn ne kadar yksekse, tankn da o nispetten salam olmas arttr.

6.6 BORULARDA HAVA AKII


Bir pnmatik sistemde dzgn yada laminar ak, hava akmnn en ideal eklidir; nk bu tip akta hava tabakalar hemen hemen birbirine paralel izgiler halinde hareket ederler.Dier btn akkanlarda olduu gibi, borunun i yzeyine en yakn olan hava tabakas en yava hareket eder. Bunun nedeni, akkan ile boru arasndaki srtnmedir. Hareket halindeki akkann (havann) bu en d tabakaya en yakn olan tabakas biraz daha hzl hareket eder ve bu ekilde, dier tabakalarn hz ak eksenine doru, gittike artar. Trblansl ak artlar, genel olarak ak kesitinin istenilen ak hz iin gereken kesit alanna kyasla ok kk olmas nedeniyle meydana gelir.Havann younluu ve viskozitesi de trblansl ak zerinde etkili olmakla birlikte; bunlarn etkisi, ak kesiti ve ak hz kadar fazla deildir.Przl cidarl ve dzgn ekilli olmayan boru kesitleri, ani ap genilemesi veya daralmas yapan kesitler ve ak ynnn birden bire deimesi gibi etkenlerin tmnden kanlmaldr.Havann daha kk ebatl bir kesit iinden gemesi gerektiinde ap daralmas (redksiyon), dzgn ve tedrici bir biimde olmaldr. Trblansl ak havay str, daha yksek hava basnc gerektirdii iin g kaybna neden olur, pnmatik ekipmann hava giri ve k azlarnda ve ak kesitlerinde hasar meydana getirebilir.

69

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

6.7 HAVANIN VSKOZTES


Havann viskozitesi havann iindeki srtnmenin bir ls olduu iin, aka kar bir diren olarak tanmlanabilir.Daha ak bir ifade ile, bir ak kesitinde laminar akm halinde, yani bir biri zerinde kayarak hareket etmekte olan st ste iki hava tabakas arasndaki diren deeridir. Havann viskozitesi, dinamik viskozite olarak bilinir. Bu, hava molekllerinin scaklk art ile birlikte etkinlik durumunu belirten bir ldr.Scaklk arttka, molekller hareket halinde iken ok daha sk olarak bir birine arparlar. Bu durum, molekllerin daha byk deerde bir ak direncine ve keza daha yksek bir dinamik viskoziteye sahip olacan ifade eder.

6.8 BERNOULL KANUNU


Bir pnmatik sistem iinde basnl hava; kinetik ve potansiyel enerji olmak zere iki tip enerjiye sahiptir. Kinetik enerji, hava hareket halinde iken mevcuttur.Potansiyel enerji ise hava basncnn bir sonucu olarak meydana gelir. Bernouilli Kanununun belirttii zere; havann hz artarsa havann kinetik enerjisi de artar; fakat havann sahip olduu toplam enerji (potansiyel enerji + kinetik enerji) sabit kalr. Toplam enerji sabit kalmakla beraber; kinetik enerji artt taktirde, ap drlm bir kesit iinden akmakta olan havann potansiyel enerjisi azalr. Potansiyel enerjinin azalmas halinde ise havann basnc da der. Sanayi tesislerinde ok eitli pnmatik sistemler kullanlr. Pnmatik sistem, i yapmak iin gerekli kuvvet iletimini salamak amacyla, iinde kontroll basn altnda hava kullanlan bir boru tesisat devresidir. Bu sisteme, atmosfer basncndaki havay emmesi ve i yapldktan sonra da havay tekrar atmosfere atmas nedeniyle, ak sistem ad verilir.

70

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

BLM 7
Kaya

BASINLI HAVANIN HAZIRLANMASI ve DAITILMASI


Bir pnmatik sistemin gvenli bir ekilde almasn salayabilmek iin basnl havann gereken iyilikte sisteme gnderilmesi gerekir. Basnl havann istenen kalitede olmas iin aadaki zelliklerde olmas gerekir. Doru hava basnc Kuru hava Temiz hava

Eer yukardaki sz edilen zellikler yerine getirilmezse artan durma ve iletme maliyetleri gndeme gelir. Basnl hava hazrlama sisteminin ilk eleman kompresrdr. Tketimi yerine kontrol sistemine ulamadan nce basnl hava bir dizi devre elemanndan geirilir. Kompresrn tipi ve sistemde bulunduu yeri az yada ok pnmatik kontrol sistemine ulaan kirletici maddeleri, havann ierdii ya ve su miktarn etkiler. Aadaki devre elemanlar genellikle basnl hava devrelerinde ve hazrlanmasnda kullanlr. Emme hatt filtresi Kompresr Hava kazan Kurutucu Basn hatt filtresi ve su tutucu Basn ayarlayc Yalayc Youma suyunu boaltma musluklar yi hazrlamam hava sistem arzalarn artrr. Sistem elemanlarnn mrlerini ksaltr. Bunun dnda bu durum aada sz edilen sonular da dourur: Silindir ve valflarn hareketli paralarnda ve szdrmazlk elemanlarnda ar anmalar. Yalanm valflar Kirlenmi susturucular

7.1 BASIN SEVYES


Kural olarak pnmatik devre elemanlar maksimum 8-10 bar iletme basnc iin imal edilirler. Bununla birlikte ekonomik bir alma iin 6 barlk iletme basnc yeterlidir. Hava iletim hatlar ve elemanlardaki kayplardan tr meydana gelen basn dm 0,1-0,5 bar arasnda hesaplanmaldr. Sistemde istenilen basn dzeyini elde edebilmek iin kayplar da gz nnde bulundurularak kompresr 6,5-7 bar arasnda bir basn salamaldr.

71

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Basnl havadaki basn salnmlarn mmkn olduu kadar azaltabilmek iin kompresr kna bir hava kazan konulur. Sistemdeki fazla hava gereksinimde hava kazan sisteme daha nceden biriktirmi olduu havay geri verir ve basn salnmlarn nler. Hava kazanndaki basncn belli bir deerin altna dmesi durumunda kompresr devreye girer ve basnc tekrar istenen deere getirir. Hava kazannn dier bir yarar da kompresrn srekli deil aralklarla almasn salamasdr.

7.2 KULLANMA FAKTR


Kompresrn kullanma faktrnn yaklak % 75 olmas tavsiye edilir. Bir pnmatik sistemin ortalama ve en fazla hava gereksinimini saptamak ve buna bal olarak kompresr semek gerekir. Eer sistemde daha sonra bir geniletme yaplacaksa, byle bir olasl sistemi ilk bata boyutlandrrken dikkate almak gerekir. Hava hazrlama sisteminde yaplacak daha sonraki geniletmeler nemli lde ek yatrm gerektirir. Havann Kurutulmas Kompresre evreden (atmosferden) alnan havada nem bulunur. Alnan havadaki nem miktar yzde bal nem oran ile ifade edilir. Bal nem oran hava scaklna ve basncna bamldr. Hava scakl ne kadar yksekse ierdii nem miktar da o lde yksektir. Eer hava nemi % 100 bal neme ularsa bir baka deile doyma noktasna ularsa hava iinde bulunan nem, eperlerde su damlacklarna dnmeye balar. Eer nem youturularak dar alnmazsa, sisteme geerse aadaki sorunlara neden olur: Boru, valf, silindir ve dier devre elemanlarnda anmalar Hareketli paralar arasnda bulunan yalayc maddelerin bozulmas yada yok olmas. Bu durumlar devre elemannn ilevinin bozulmasna ve sistemin erken devre d kalmasna neden olur. Szdrmazlk elemanlarndan szarak i paralarnn zerine (rnein: Gda maddeleri) giderek bozulmalarna neden olabilir.

7.3

KOMPRESR

Kompresrn seimi iletme basncna ve gerekli hava miktarna gre yaplr. Kompresrler yap tiplerine gre aadaki gruplara ayrlabilir.

72

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 68 Kompresr tipleri 7.3.1 PSTONLU KOMPRESR Pistonlu bir kompresr emme valf inden emdii havay sktrma hacminde sktrr. k valf inden ise sktrlm havay sisteme gnderir. Pistonlu kompresrlere ok sk rastlanr. Bunlar geni bir basn ve debi aral iin kullanlabilir. Yksek basn seviyelerine ulaabilmek iin kademeler aras havann soutulduu kademeli tipleri vardr. Pistonlu kompresrlerde en uygun basn aralklar aada gsterilmitir. 400kPa a kadar 1500 kPa a kadar 1500 kPa zeri (4 bar) (15 bar) (15 bar) tek kademeli iki kademeli veya daha fazla kademeli

Olanakl olan fakat her zaman ekonomik olmayan basn aralklar aada gsterilmitir. 1200 kPa a kadar 3000 kPa a kadar 22000 kPa zeri (12 bar) (30 bar) (220 bar) tek kademeli iki kademeli c veya daha fazla kademeli

7.3.2 DYAFRAMLI KOMPRESR Diyaframl kompresrler de pistonlu kompresrler snfna girerler. Bu tr kompresrlerde sktrma hacmi bir diyaframla piston tarafndan ayrlmtr.Bunun getirdii yarar kompresrden basnl havaya herhangi bir ya karmasnn nlenmesidir. Bu avantaj nedeniyle diyaframl kompresrler ounlukla gda, ila ve kimya endstrisinde kullanlr.

73

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Dner pistonlu kompresrlerde havay sktrmak amacyla dner pistonlar kullanlr. Pistonun dnmesi sresince hacim srekli kltlerek hava istenen basnca kadar sktrlr. Vidal kompresrlerde ismendin de anlalaca gibi karlkl olarak alan vida eklinde iki mil vardr. ie dnen bu iki vida yzeyi araclyla hava sktrlr. 7.3.3 VDALI KOMPRESR Hava kazan kompresr kndan gelen havay biriktirir. Hava kazan sistemin deiik zamanlardaki deiik hava gereksinimini dengeler. Basn salnmlarn en aza indirir. Bal olarak byk bir yzeye sahip olan hava kazan sktrlm dolaysyla snm havay soutma grevini de grr. Havann soumasyla iinde bulunan nemin bir ksm da youur. Youma suyu bir boaltma musluundan dzenli aralklarla boaltlmaldr.

7.4 HAVA KAZANI


Hava kazan kompresr kndan gelen havay biriktirir. Hava kazan sistemin deiik zamanlardaki deiik hava gereksinimini dengeler. Basn salnmlarn en aza indirir. Bal olarak byk bir yzeye sahip olan hava kazan sktrlm dolaysyla snm havay soutma grevini de grr. Havann soumasyla iinde bulunan nemin bir ksm da youur. Youma suyu bir boaltma musluundan dzenli aralklarla boaltlmaldr.

ekil 69 Hava kazan Hava kazannn bykl aadaki seim etkenlerine baldr. Kompresrn bast hava debisine Sistemin hava gereksinimine Datm sisteminin byklne Kompresrn devreye girip kma aralna Sistemde msaade edilen basn salnmlarna 74

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

7.5 HAVA KURUTUCU


Hava neminin fazla olmas pnmatik sistemlerin mrn nemli lde azaltr. Hava nemini azaltmak, kabul edilebilir miktara indirebilmek amacyla aadaki kurutma yntemleri kullanlr. Soutarak kurutma Fiziksel kurutma Kimyasal kurutma Havann kurutulmasyla elde edilen drlm bakm maliyetleri, daha ksa sre devre d kalma ve yksek sistem gvenilirlii, kurutucu iin yaplan harcamay ksa srede geri kandrr, dengeler Soutarak Kurutma Soutarak kurutma yntemi ounlukla kullanlan hava kurutma yntemidir. Bu yntemde hava iylenme noktasnn altna kadar soutulur. Havadan alnan nem bir su tutucu kapta biriktirilir. Bu kabn da dzenli olarak boaltlmas gerekir. Soutularak kurutucuya giren hava kurutulmu havann yardmyla nce bir n soutmaya tabi tutulur. Bir lde soutulmu bu hava soutma blmnde iylenme noktasnn altna kadar tekrar soutulur.

ekil 70 Soutarak Kurutucu ilenme Noktas Havann iine bulunan nemin youabilmesi ienme noktas scaklna kadar soutulmas gerekir. Kurutucuya giri havasnn scakl ile iylenmes noktas scakl arasndaki fark ne kadar yksek olursa o kadar fazla nem youacaktr. Bu tr kurutma ynteminde 2 C ile 5 C lik ilenme noktasna ulalabilir.

75

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Fiziksel Kurutucu Bu kurutma ynteminde hava iindeki nem, soutucu maddenin st yzeyinde tutulur. Kurutucu madde byk bir blm silisyumdioksitten oluan tanecikli yapdan oluur. Fiziksel kurutma yntemiyle en dk ilenme noktasna (-90 C ye kadar) ulalabilir. Genel olarak iki fiziksel kurutucu birimi kullanlr. Birincisinde doyma noktasna ulaldnda ikincisi devreye alnr. kincisinin devrede olduu srada scak hava yardmyla birinci kurutucu iinde toplanm nem dar atlr. Kimyasal Kurutucu Kimyasal kurutucularda isminden de anlalaca gibi kurutma ilemi kimyasal tepkimeyle salanr. Yksek maliyeti nedeniyle bu yntem seyrek olarak kullanlr. Kimyasal kurutucularda hava nemi ile birlikte ya tanecikleri veya buhar da tutulabilir. Ancak ya kurutucusunun verimini drr bu nedenle yan bir n filtrede tutulmasnda yarar vardr. Kurutucunun giriinde havaya dnme hareketi verilir ve kurutucu maddenin bulunduu hacim iinden havann dengeli ekilde dalarak akmas salanr. Hava iindeki nem kurutucu madde ile bileime girerek su haline geer ve tankn alt blmnde birikir. Kurutucu madde ile su bileiminden meydana gelen madde dzenli aralklarla dar alnmal ve kurutucu madde takviyesi de zamannda yaplmaldr. Kimyasal kurutma ynteminin stnlkleri aadaki gibidir. Kurutucu sistemin montaj basittir. Hareketli para olmamasndan tr dk mekanik anma grlr. Darda enerjiye gereksinim duyulmaz

7.6 KOULLANDIRMA BRM


Hava, kontrol sistemine gnderilmeden nce bir koullandrma biriminde istenen koullara getirilir. Koullandrma birimi dorudan kontrol sistemine baldr. Basnl Havann Yalanmas Genel olarak basnl hava yalanmamaldr. Eer valf ve silindirlerin hareketli ksmlarnn yalanmas gerekiyorsa basnl havaya uygun miktarda ya eklenmesi gerekir. Basnl havann yalanmas sadece yalamay gerektiren yerden nce yaplmaldr. Kompresr tarafndan basnl havaya verilen ya pnmatik devre elemanlarnn yalanmas iin uygun deildir. Yksek scakla dayankl szdrmazlk elemanna sahip silindirler yalanm hava ile tahrik edilmemelidirler. nk yksek scaklk etkisiyle ya bozulabilir.

76

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Yalanm havayla tahrik edilen sistemler daha sonra yalanmam havayla tahrik edilirse valflarn ve silindirlerin orijinal yalamalar yeniden yaplmaldr. Zaman iinde bu elemanlarn orijinal yalamalarnn yok olmas veya bozulmas ihtimali vardr. Aadaki durumlarda basnl havann yalanmas gerekir. Elemanlarn ok hzl hareket etmesi durumunda Byk apl silindirlerin kullanlmas gerektiinde (Bu durumlarda yalaycnn silindire dorudan balanmasnda yarar vardr. Ar yalama aadaki sorunlara neden olabilir. Devre elemanlarnn ilevlerinin bozulmas evre kirlilii Uzun sreli durmalardan sonra devre elemanlarnda kilitlenmeler Basnl havann yalaycdan ak srasnda bir kesit daralmas yardmyla basn drlr ve yan ya kabndan yukar doru ykselmesi salanr.Ya damlama hacmine kadar ykselir ve havann iine sis halinde kartrlr.

ekil 71 Koullandrma Birimi

77

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 72 Hava Yalayc Yalaycnn Ayar: Genel olarak sistemin amacna gre her metre kp hava iin 1 ile 10 damla arasnda yan havaya kartrlmas gerekir.Oranlamann doru olup olmad aadaki ekilde kontrol edilebilir.Sistemde bulunan en uzak valfn basnl hava balantsnn 20cm uzana bir kat paras tutulur, eer belli bir sre iinde ya damlac olumazsa yalama iyi demektir.Eer ksa srede ya damlac oluursa yalama gereinden fazladr.Yeniden ayar yaplmas gerekir. Yalaycnn Bakm: Birka yl ncesine kadar kompresrden havaya karan yan yalama iin kullanlabilecei dnlmekteydi.Ancak kompresrde meydana gelen yksek scaklktan tr yan kmrlemesi ya da duruma gre buharlamas sz konusudur.Bu nedenle yalama maddesi olarak kullanlmas uygun deildir.Yalama ya olarak kompresrden gelen yan kullanlmas durumunda silindir ve valflarda yan kelmesi ve almalarn nemli lde engellemesi muhtemeldir. Yalanm havayla alan sistemlerdeki bir dier sorun; hava hatlarnda yan cidarlara yapmasdr.Cidarlardaki bu ya damlacklar kontrolsz olarak havaya karr ve hatlarn abuk kirlenmesine nede olur.Bu ekilde kirlenmi sistemlerin bakm olduka gtr.Temizle iin hatlarn sklmesi gerekir.

78

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Dier yandan ya damlacklar devre elemanlarnda yapmalara neden olur.zellikle uzun sreli durmalardan sonra bu etkiye daha fazla rastlanr.Hafta sonundaki durmalardan sonra dahi bu duruma rastlanabilir.Grnd gibi yalanm hava sorunlara neden olmaktadr.Bu sorunlardan kanmak iin basnl havann hazrlanmasnda temel bir kural yle ifade edebiliriz.Basnl hava yasz olarak hazrlanmaktadr. zetlenirse havann hazrlanmas srasnda aadaki noktalara dikkat edilmesi gerekir: Kompresr ya basnl hava sistemine karmamaldr.( Ya ayrc bulunmaldr.) Sadece, yasz havayla da alabilen elemanlar kullanlmasnda yarar vardr. Bir kez yalanm havayla tahrik edilen sistem daha sonra kesinlikle yalanm havayla altrlmaldr.nk yalanm havayla tahrik edilen sistemde devre elemanlarndaki orijinal ya yalanm hava tarafndan ya dar atlmtr ya da nitelii bozulmutur.

Basnl hava filtresi: Youma suyu, kirletici maddeler ve ok fazla ya hareketli devre elemanlarnda erken anmalara neden olur.Dier yandan szdrmazlk sorununun olduu yerlerde bu maddeler dar kaabilir, szabilir.zellikle gda, ila ve tekstil sanayiinde bu sorunun kesinlikle zlmesi gerekir.zm iin basnl hava filtrelerinin kullanlmas gerekir. stenen nitelikte havann elde edilmesi iin basnl hava filtrelerinin seimi ok nemli bir rol oynar.Basnl hava filtrelerinin tanmlanmas gzenek byklkleriyle yaplr.Gzenek bykl filtrede tutulabilecek en kk para bykln gsterir.

ekil 73 Basnl hava Filtresi

79

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Basnl hava filtrelerinin uygun ekilde tasarlanmasyla youma suyu da bu filtrelerde tutulabilir.Youma suyu seviyesi msaade edilen en yksek seviyeye ulamadan nce boaltlmaldr.Aksi taktirde su tekrar havaya karr. Eer ok miktarda youma suyu sz konusu ise otomatik boaltcnn kullanlmasnda yarar vardr.Otomatik boaltc; youma suyu msaade edilen en yksek seviyeye ulatnda bir kol mekanizmasyla basnl hava llesinin almasn salayan bir amandradan meydana gelir.Lleden akan basnl hava bir diyafram aracl ile boaltma musluunu aar.amandra minimum seviyesine ulatnda lle kapanr ve boaltma ilemi sona erdirilir.Otomatik boaltmann yan sra youma suyu elle de boaltlabilir. Havann filtreye girmesi srasnda bir saptrma plakas yardmyla havaya bir dnme hareketi verilir.Merkez ka kuvvetinin etkisiyle su tanecikleri ve kat kirletici maddeler havadan ayrlrlar.Bu paracklar filtre kabnn i cidarna doru savrulup daha sonra kerek filtre kabnda toplanrlar.n temizlemesi yaplm hava filtre elemannn iinden geerek dier kirletici maddelerden de artlr.Unutulmamaldr ki filtrede sadece filtre elemannn gzenek byklnden daha byk kirletici maddeler tutulabilir.Normal filtrelerde gzenek bykl 5 m ile 40 m arasnda bulunur. Filtrelerdeki nemli bir kavram tutma verimidir.Bu kavram; tutulabilecek belli byklkteki kirletici maddelerin hangi yzdesinin tutulabileceini belirtir.rnein 5 m gzenek bykl iin bu deer genel olarak % 99.99 deerine ular. Belli bir alma sresi sonunda filtre eleman toplanan kirletici maddelerden tr tkanabilir.Bu nedenle filtre eleman sistemin almasna ve hassaslna gre belli aralklarla deitirilmelidir.Filtre elemannn kirlenmesi filtreleme etkisini deitirmez ancak aka kar daha fazla diren gstereceinden ak kayplarn arttrr.Filtrede basn dm ykselir. Filtre elemannn deitirme zamann saplayabilmek iin gzle kontrol veya eleman zerindeki basn dmn lmek gerekir.Filtrede 40 ile 60 kPa (0,4- 0,6 bar) arasnda basn dm lldnde eleman deitirilmelidir. Bakm: Filtre elemannn deitirilmesine ynelik bakm zaman aral basnl havann durumuna, bal pnmatik sistemlerin hava gereksinimine ve filtre byklne bamldr.Filtrenin bakm srasnda aadaki noktalara dikkat edilmelidir. Filtre elemannn deitirilmesi veya temizlenmesi Youma suyunun boaltlmas

80

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Temizleme srasnda retici firmalarn temizleme ve temizleme maddeleri ile ilgili talimatlarna uyulmaldr.Genel olarak orta scaklktaki sabunlu su ile temizlemek ve daha sonra basnl hava tutmak yeterlidir. Bundan sonraki filtrelerle ilgili Blm, havann kompresr terk etmeden nce ve sonra artlandrlmas iin kullanlan yntemleri incelemektedir. Havann kirli veya kirlenmi ortamdan alnmas nedeniyle,artma ileminden geirilmesinin nemi aktr.Bununla beraber,havann temiz bir ortamdan alnd dier baz durumlarda,artma ilemine tabii tutulmasn gerektiren sebepler de nemini kaybedebilir.Fakat durum ne olursa olsun,havann iinde kirlilie neden olabilecek maddeler daima mevcut olabilir.Ayrca,hava daima belli bir oranda nem ihtiva eder. Havann iindeki kirletici maddelerin bertaraf edilmesi iin yaplmas gereken artma ilemi,kompresrle birlikte verilen belli aksesuarlar vastasyla gerekletirilir.Bu aksesuarlarn bazlar hassas ve karmak bir nitelik arz etmekle beraber,dierleri basit bir yapya sahiptir.Havann ne lde artlmas gerektii hususu,uygulamaya ve tesisin gereklerine baldr.Hava artma cihazn ilevini srdrebilmesini salamak,tamamen size bal bir husustur. evre havas kompresre girmeden nce,iindeki pislik ve dier kirletici kat maddelerden temizlenebilmesi iin,mutlaka bir filtreden geirilmelidir.Bu filtreler,kompresr imalatsna ve uygulamaya bal olarak,kuru veya slak tip olabilir.Gerek filtreleme ileminden geirilecek hava miktar ve gerekse kompresrn tipi,kompresrle birlikte kullanlan filtrenin tipi zerinde dorudan etkilidir. Islak tip filtreler ise,yap ve alma prensibi bakmndan,kuru tip filtrelerden ufak tefek farkllklar gsterir.Filtre mahfazasnn st ksmndan ieri giren hava aa doru ynlendirilerek ya iine akar ve sonra da,emme borusu iinden gemeden nce filtre ortamndan geerek yukar doru hareket eder.Bu ak esnasnda hava ile tanan ya zerreciklerinin,pislik,toz veya dier kirletici maddelerle beraber filtre iinde tutulmalar salanr. Serbest havann iinde mevcut olan nem veya su buhar miktar,scakl ve hava artlarna gre deiir.Havann tamamen doymu durumda olmas halinde ihtiva edecei su buhar miktarna kyasla,herhangi bir zamanda hava iinde bulunan su buhar miktarna bal nem ad verilir.Su buhar ile tamamen doymu ve daha fazla nem kabul edemeyecek durumda bulunan havann bal nemi %100dr.Havann doymu durumda iken ihtiva edecei su buharnn sadece yarsna eit miktarda su buhar ihtiva etmesi halinde ise bal nemi %50dir.Scaklk ne kadar daha yksek olursa,havann tutabilecei su buhar miktar da o nispette fazla olur.

81

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

Hava tarafndan tutulabilen su buhar miktarn etkileyen dier bir faktr de, havann maruz kald basn deeridir.Hava basnc arttka,ihtiva edebilecei nem miktar azalr.Tabii bu,ancak hava scaklnn sabit kalmas artyla geerlidir.Basn art ile birlikte scaklk ta ykseldii taktirde,basnl havann nem tutma kabiliyeti de artar. Kompresr ar yk artlar altnda almakta iken,depolama tank veya pnmatik sistem hatlar iinde bulunan basnl hava ilenme noktas scaklna kadar soumaz ve bu nedenle havann iinde bulunan su buhar, pnmatik ekipmann iinden geer.Hava,pnmatik ekipmandan karken ani olarak genleir ve genellikle ilenme noktasnn altndaki bir scakla kadar sour.Bu esnada,havann iindeki nem youur ve pnmatik ekipman iinde su olumasna neden olur.Havann 0 C scakln altna kadar soumas halinde ise, su donabilir. Basn Ayarlayc: Kompresr tarafndan salanan havada basn salnmlar vardr.Bu basn salnmlar; valflarn anahtarlama zelliklerini, silindirlerin hareket hzlarn ve ak kontrol valflar ile, impuls valflarnn davranlarn olumsuz ynde etkiler. Bir pnmatik sistemin sorunsuz olarak alabilmesi iin ncelikli koul; basn seviyesinin mmkn olduunca sabit kalmas gereidir.Sabit bir sistem basncn salayabilmek amacyla basn ayarlayclar kullanlr.Basn ayarlayclar kontrol sisteminde kullanlan hava miktarndan bamsz olarak sisteme sabit seviyeli basn salarlar.Basn ayarlayclar filtreden sonra bulunurlar ve iletme basncn sabit tutarlar.Ayarlanmas gereken basn seviyesi sistem blmnn zelliine gre saptanmaldr Pratikte basn ayarlanmalar aadaki ekilde yaplr: G veya tahrik blmnde 6 bar Kontrol blmnde 4 bar

Yukardaki deerler ekonomik ve teknik olarak, basnl hava hazrlanmasyla devre elemanlarndan iyi verimin alnmas arasnda iyi bir uyum getirirler. Koullandrma Birimi: Koullandrma birimi iinde aadaki devre elemanlar bulunur: - Hava filtresi - Basn ayarlayc - Hava yalayc Koullandrma birimi iin aadaki noktalara dikkat etmek gerekir.

82

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

- Koullandrma birimini bykl sisteme gnderilecek hava debisine gre belirlenir. Koullandrcdan gereinden fazla hava geirmek eleman zerinde fazla basn dmne neden olur. Bu nedenle retici firmann kullanma talimatlarna kesinlikle uyulmaldr. - Koullandrc iin iletme basnc eleman zerinde verilen deeri kesinlikle amamaldr. Ortam scakl elemann yapmnda kullanlan yapay malzemelerin genel olarak en yksek alma scakl olan 50 C yi amamaldr. Koullandrma biriminin bakm: Koullandrma birimi iin aadaki bakm almalar dzenli olarak yerine getirilmelidir: - Basnl hava filtresi: Youma suyu miktar srekli kontrol edilmelidir. Youma suyu seviyesi iaretlenmi olan seviyeyi kesinlikle amamaldr. Amas durumunda su hava tarafndan emilerek sisteme girer. Saydam kap iinde biriken youma suyu bir musluk araclyla dar alnr. Uygun aralklarla filtre elman kirlenmeye kar kontrol edilmeli ve gerekiyorsa temizlenmelidir. - Basn ayarlayc: hibir bakm gerektirmez ancak bu elemandan nce bir basnl hava filtresi bulunmaldr. Hava yalayc: Burada da saydam ya kab iinde bulunan ya miktar kontrol edilmeli eer gerekiyorsa ya eklenmelidir. Ya olarak sadece petrol kaynakl madeni yalar kullanlmaldr. Plastik filtre ve ya kab kesinlikle trichloroethylen (trikloretilen) ile temizlenmemelidir.

7.7 HAVA DAITIMI


Sistemde gvenilir ve sorunsuz hava datm iin bir dizi noktaya dikkat etmek gerekir. zellikle hava datm hatlarnn doru olarak boyutlandrlmas ve hava direnci asndan hat malzemesinin de boyutlandrma srasnda dikkate alnmas, hatlarn dzenlenmesi, bakm konular son derecede nem tar. Hava Datm hatlarnn Boyutlandrlmas Yeni sistem kurulmas srasnda daha sonra yaplabilecek sistem geniletmeleri dikkate alnmaldr. Eer sistem geniletmesi ngrlyorsa ana iletim hattnn uygun lde byk boyutlandrlmasnda yarar vardr. Daha sonra yaplabilecek geniletmeler iin sisteme ayrca gerekli balant noktalar da (vana vb.) eklenmelidir. Akn var olduu borularda bir basn dm bir baka deyile kayp sz konusudur. Kayplar zellikle kesit daralmalarnda, dirseklerinde, blnmelerde ve balant noktalarnda yksektir. letim ve datm hatlarnda meydana gelen kayplarn kompresr tarafndan karlanmas gerekir. Btn sistemde meydana 83

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

gelen basn dm 0.1 bar dan daha yksek olmamaldr. Hatlar buna gre boyutlandrlmaldr. Basn dmn hesaplayabilmek iin hat boyu ve ap saplanm olmaldr. Boru balant, ayrlma noktalarnda ve dirseklerdeki kayplar da dikkate alnmaldr. Doru boru apnn seilebilmesi iin iletme basncn ve sistem iin gerekli hava debisinin de bilinmesi gerekir. Aka Kar Diren Boru iindeki akta havann her yn deitirmesi ak iin bozucu bir etkidir ve ek bir kayp meydana getirir. Bir boru sisteminde kaypsz almak olanakszdr ama kayplar azaltmak olanakldr. Kayplar uygun boru balantlar, malzeme ve kurma ile nemli lde azaltlabilir. Boru Malzemesi Gnmzde bir pnmatik sistem iin iletim ve datm hatlarnn aadaki koullar yerine getirmesi gerekir. - Dk yk kayb - Szdrmazlk - Kimyasal anmalara kar diren - Geniletme olana Sistem kurulmas srasnda sadece malzeme fiyat deil ayn zamanda kurma maliyeti de dikkate alnmaldr. Kurma maliyeti plastik hortumlarda olduka dktr. Dier yandan plastik hortumlarn yaptrlmas, uzatlmas son derecede kolay ve gvenlidir. Bakr ve elik borular ise ilk satn almada bal olarak daha ucuz olmalarna karn kurma masraflar dikkate alnlrsa daha pahalya mal olduklar grlr. Bunlarn lehimle veya kaynakla birletirilmeleri yada balant iin di almas gerekir. Bu almalara ek bir mali,yet getirmesi yannda eer almalar gerekli zenle yaplmaz ise bu iler srasnda ortaya kan apak, toz vb. sisteme kaar ve istenilmeyen sorunlara neden olur. Kk ve orta boydaki boru aplar iin plastik hortumlar dier hortum tiplerine gre fiyat, kurma kolayl, bakm ve geniletilebilirlik ynlerinden daha iyidir. Hava iletim ve datm sistemlerindeki basn salnmlar nedeniyle hatlar olduka iyi bir ekilde denmelidir. Aksi taktirde ksa srede szdrmazlk problemleri ortaya kabilir.

84

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 74 Basnl Hava hazrlama Sistemi Hatlarn Dzenlenmesi Hava iletim ve datm hatlarnn doru bir ekilde boyutlandrlmasnn ve uygun malzeme seiminin yan sra hatlarn doru bir ekilde denmeleri de ekonomik bir alma iin nemlidir.kompresr sistemi aralklarla basnl hava verir. Bir baka deyile salanan basnl havada basn dalgalanmalar vardr. Sistemde alma srasnda ksa srede fazla hava gereksinimi doabilir. Bu durum hava datm sisteminde uygun olmayan koullara neden olur. Bu sorundan mmkn olduunca kanmak iin apraz balantl halka eklinde denmi hava iletim hatt kurulur. Bylelikle bal olarak daha iyi basn koullar elde edilebilir. Sistemdeki bakm, tamir ve geniletme almalar srasnda tm sistemi devre d brakmamak iin sistemi birbirinden bamsz alt blmlere ayrmakta yarar vardr. Sistem geniletmelerinde kolaylk olmas amacyla ana hatlardan ayrmalar T paralar ile gerekletirilmeli ve gemeli balant yapabilen datm bloklar kullanlmaldr. Datm hatlar ana hatlardan vanalarla ayrlacak ekilde donatlmaldr. Kompresr tesislerindeki iyi su tutma derecesine kar hatlardaki basn dm ve scaklk dmnden tr youma meydana gelebilir. Bu durumlarda youma suyunun hatlardan dar atlmas gerekir. Youma suyunun hatlarda dar atlabilmesi iin hatlarn ak ynne doru %1-2 eimle denmeleri gerekir. Youma suyunu dar alabilmek iin dier bir yntem hatlarn adml bir ekilde denmesidir. Bu yntemde en alt admdan youma suyu dar alnr.

85

HDROLK PNOMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 75 Enerji Kayna in Semboller

86

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 8
Kaya

YNLENDRME VALFLARI
Ynlendirme valflar akn ynn istenen amaca gre deitirmeye yada ak yolunu tamamen kapamaya yarayan devre elemanlardr. Valf sembolnde valfn yol ve konum says ile kumanda ekli belirtilir. Valf sembolleri zerinde valfn konstrksiyonu ile ilgili veriler yer almaz. Sadece valfn ilemini belirtecek veriler yer alr. Valflarn normal konumu valfn dardan herhangi bir kumanda almakszn ald konumdur. Valflarn balang konumu; valfn ait olduu kontrol sisteminin almaya balayabilmesi iin valfn almas gereken konumdur. rnein baz valflarn evrime balamadan nce kumandal olmalar gerekir. Bu valflarn kumandal olmas durumunda ancak sistem altrlmaldr. Yineleyecek olursak sistemin almaya balayabilmesi iin devre elemanlarnn bulunmas gereken konuma balang konumu denir.

ekil 76 Ynlendirme valf Anahtarlama Sembolleri

87

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 77 Ynlendirme valflar Balantlar ve Anahtarlama Konumlar

88

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 78 Ynlendirme valflar Balantlarnn gsterilii

89

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

8.1 VALF KONSTRKSYONLARI


Bir valfn konstrksiyonu mr, anahtarlama zaman, balant ekli kumanda ekli ve bykl alarndan son derece de nemlidir. Ynlendirme valf konstrksiyon ekilleri: Oturmal valflar - Bilyeli valflar - Disk tabanl valflar Srgl valflar - Uzunlamasna srgl valflar - Uzunlamasna yass srgl valflar - Plaka srgl valflar Oturmal valflar Oturmal valflarda valf yollar bilye,disk,plaka veya konik elemanlarla alr veya kapanr. Oturmal valflarda genel olarak elastik szdrmazlk elemanlar kullanlr. Oturmal valflarda srtnmeye alan ve bundan tr anmaya ak ok az para bulunur. Bu nedenle oturmal valflarn mrleri bal olarak uzundur. Bu valflar kirlenmeye kar duyarszdrlar. Yenilmesi gereken yay kar kuvveti ve hava basncnn etkisi nedeniyle kumandaya kar kuvvet yksektir. Bu nedenle gerekli kumanda kuvveti bal olarak yksektir. Uygulanan kumanda kuvveti geri getirme grevini gren yay kuvvetini ve basnl havann uygulad kuvveti yenmek durumundadr. Srgl valflar Srgl valflarda valf balant yollar piston, yass piston veya disk Araclyla birbirine balanr ya da kapatlr.

8.2 2/2-YNLENDRME VALFI


2/2-ynlendirme valf iki konuma (ak,kapal) ve iki yola sahiptir. Bu valfn kapal konumunda (3/2-ynlendirme valinden farkl olarak) dar hava atlmas yoktur. En sk rastlanan yapm ekli bilye kapamal olandr. 2/2- ynlendirme valf elle veya basnl hava ile kumanda edilebilir.

8.3 3/2-YNLENDRME VALFI


3/2- ynlendirme valf ile bir iaret uygulanabilir veya iaret ortadan kaldrlabilir. Bir baka deyile havann yolu ya alr yada kapatlr. Bu valf 3 balant ve 2 anahtarlama konumuna sahiptir. nc balant 3(R) aracl ile sisteme gnderilen basnl hava dar atlr. Bir yay araclyla bilye valf kapama yzeyine doru itilir ve 1(P) balantsnda bulunan basnl havann yolu 2(A) ynne 90

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

gemeyecek ekilde kapatlr. Bu anahtarlama konumunda 2(A) hatt 3(R) balants zerinden atmosfere alm durumdadr.

ekil 79 3/2-Ynlendirme Valf, Bilye Oturmal Valfn kumandas ile bilye oturma yzeyinden ileri doru itilecektir. Uygulanan kumanda kuvveti yayn geri getirme kuvvetini ve basnl havann bilye zerine etkiledii kuvveti yenmek durumundadr. Kumandal konumda 1(P) ve 2(A) balantlar birbirine balanm durumdadr. Valf hava akn msaade edecek ekilde anahtarlanm durumdadr. Bu anahtarlanma konumu iin valf elle veya basnl hava ile kumanda edilebilir. Kumanda kuvveti , iletme basncna ve valf teki srtnme kuvvetine bamldr. Bu durum oturmal valflarn ancak belli bir bykle kadar yaplabilmesini getirir. Belli bir byklkten sonra valflarn kumandas iin byk kumanda kuvvetlerine gerek duyulur. Bilye oturmal valflarn konstrksiyonlar olduka basittir. Bu nedenle bal olarak ucuzdurlar.

ekil 80 3/2-Ynlendirme Valf ile Tek etkili Silindirin Kumandas

91

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Yukardaki devre emasnda tek etkili 1.0 silindiri, 1.1 numaral 3/2ynlendirme valf tarafndan kumanda edilmektedir. El kumandal valf normal konumda kapal, 1(P) balantsnda bulunan basnl havann yolu kapatlm durumdadr. Silindire giden hat balants 2(A), 3(R) balants zerinden atmosfere alm durumdadr. Valfn elle kumada edilmesi ile 1(P) de bulunan basnl havann yolu 2(A) balantsna ynlendirilir. 2(A) Balantsndan silindire akan basnl hava yay geri getirme kuvvetini yenerek silindir pistonu ileri doru iter. Elle kumanda dmesi serbest brakldnda valf geri getirme yay araclyla tekrar normal konuma dner. Valfn normal konuma dnmesi ile silindire gnderilen basnl havann yolu kapatlr ve silindire giden hat valf zerinden atmosfere alr. Bylelikle silindir pistonu yayn geri getirme etkisiyle geriye dner.

ekil 81 3/2-Ynlendirme Valf, Normalde Kapal, kumandasz Yukarda gsterilen valf, disk oturmal valf ilkesine gre yaplm bir valftr. Szdrmazlk elemanlar basit ve etkilidir. Cevap zaman ksadr. Kk bir kumanda hareketinde byk hava debilerini geirirler. Bilye oturmal valflar gibi bunlarda kirlenmeye kar duyarszlardr. alma mrleri uzundur. 3/2- ynlendirme valflar tek etkili silindirlerin kumandasnda veya kumanda valflarnn anahtarlanmasnda kullanlrlar.

92

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 82 3/2-Ynlendirme Valf, Normalde Kapal, kumandal Normal konumda ak bir valfta; kumandasz halde 1(P) basn balants, 2(A) balantsna ynlendirilmi durumdadr. Normal konumda valf diski 3(R) balantsn kapatmtr. Valfn kumanda edilmesi ile valf diski bulunduu konumdan itilir ve 1(P) balants kapatlr. Bu durumda 2(A) balants 3(R) balantsna ynlendirilir ve atmosfere alr. Valf kumandas kaldrldnda valf yayn geri getirme etkisiyle tekrar normal konumuna dner. Bu anahtarlama konumunda daha ncede akland gibi basnl hava 1 (P) den 2(A) ya akar. Bu valflar elle mekanik olarak veya elektrikle kumanda edilebilirler. Kumanda ekli gerekletirilen kontrol sisteminin gereksinimlerine gre seilir.

ekil 83 3/2-Ynlendirme Valf, Normalde Ak, kumandasz

93

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 84 Devre emas Yukardaki devre emasnda 1.0 numaral tek etkili bir silindir 1.1 numaral normal konumda ak, 3/2- ynlendirme valf tarafndan kumanda edilmektedir. Valf normal konumda ak olduundan kumandasz durumda, bir baka deyile normal konumda basnl havay silindire doru ynlendirmi durumdadr. Silindir pistonu balang konumunda ileri doru hareket etmi durumdadr. Valfn kumanda edilmesi ile 1(P) den 2(A) ya giden yol kapatlacak ve silindir hacmine giden hat 2(A) balants zerinden 3(R) balantsna ynlendirilecektir. Bu durumda silindir piston kolu yayn geri getirme etkisiyle geri getirilecektir. Bota geri dnl mafsal makaral valf Bota geri dnl mafsal makaral valf sadece belli bir yndeki hareket srasnda anahtarlanr. Dier yndeki hareket srasnda anahtarlanmaz. Bu tr valflar snr anahtar olarak silindir piston kolunun ileri ve geri konumunun alglanmasnda kullanlrlar. Snr anahtar olarak kullanlmas durumunda anahtarlama ynne dikkat edilmesi gerekir. Mafsal makara mekanizmas dier yndeki hareketleri alglamak iin 180 derece dndrlerek de taklabilir. El srgl, 3/2- ynlendirme valf Valfn yapm ekli basittir. Valfn kumandas bir yksn elle ileri geri srlmesiyle gerekletirilir. Bu valflar kapama ama valflar olarak kontrol sistemlerinin giriinde veya sistemin alt blmlerinin giriinde kullanlrlar.

ekil 85 El srgl, 3/2- ynlendirme valf

94

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Pnmatik Kumanda : 3/2- ynlendirme valf Basnl hava kumandal 3/2- ynlendirme valfnn kumandas 12(Z) balants zerinden gerekletirilir. Aada gsterilen devre emasnda yay geri getirmeli, pnmatik kumandal normal konumda kapal bir valf (1.1 numaral) gsterilmitir.

ekil 86 Normalde Kapal 3/2- Ynlendirme valf Devre emas Pnmatik kumandal bir valf dolayl kumandal bir kontrol sisteminin kumanda eleman olarak kullanlabilir. Bu devrede 1.0 silindirinin piston kolunu ileri srecek kumanda iareti elle kumandal 3/2 ynlendirme valf ile dolayl olarak verilir. Burada 3/2- ynlendirme valfnn grevi 1.1 valfnn anahtarlanmasna yneliktir. 12 (Z) balantsna iaret, bir baka deyile basnl hava gnderilirse geri getirme grevini gren yay kuvveti yenilerek, valf dier anahtarlama konumuna geirilir.

ekil 87 3/2- Ynlendirme valf, Yay geri Getirmeli, Kumandasz

95

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Kumandal durumda 1 (P) deki basnl hava 2 (A) ya ynlendirilmi durumdadr. 12 (Z) balantsnda bulunan iaret, kumanda kaldrlrsa valf yayn geri getirme etkisiyle normal konumuna dner. Bu durumda disk 1 (P) ile 2 (A) arasndaki balanty kaldracak, yolu kapatacaktr. Silindire giden hat balants 2(A), 3 (R) balantsna ynlendirilecek ve atmosfere alacaktr. Pnmatik kumandal, yay geri getirmeli 3/2- ynlendirme valf normal konumda ak veya normal konumda kapal olarak kullanlabilir.

ekil 88 3/2- Ynlendirme valf, Yay geri Getirmeli, Kumandal Normal konumda ak valf iin 1(P) ve 3(R) balantlarnn yerleri deitirilmelidir. 3(R) balantsna basnl hava 1 (P) balantsna da tahliye balanmaldr. Valfn 12 (Z) kumanda iareti giriinin bulunduu kafa ksm 180 derece dndrlebilir.

ekil 89 3/2- Ynlendirme valf, Normalde Ak, Kumandasz

96

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Aada devre emasnda grld gibi eer normal konumda ak bir valf kullanlmas durumunda (1.1 valf ) balang konumunda silindir pistonu ileri konumunda olacaktr. Valfn kumanda edilmesinden sonra piston kolu geri konumuna geecektir.

ekil 90 Normalde Ak, 3/2- Ynlendirme valfl Devre emas n kumandal 3/2- ynlendirme Valf: Bu 3/2- ynlendirme valf n kumandaldr ve daha kk bir kumanda kuvvetine gerek vardr. n kumandal valflarda 1(P) balantsndan alnan kk bir kanalla basnl hava n kumanda blmne alnr. Mafsal kolu kumanda edildiinde n kumanda valf alr ve basnl hava valf kumanda diskini aa doru iter. Valfn konum deitirmesi iki aamada gerekleir. nce 2(A) ile 3 (R) arasnda bulunan balant kaldrlr daha sonra 1(P) den 2 (A) ya giden yol alr. Basnl hava 2(A) ya ynlendirilir. Makaral kolun serbest braklmas ile n kumanda valfna gnderilen basnl hava yolu kapatlr. n kumanda blmnde bulunan hava tahliye edilir. Ana valf kapama, ama diski yay etkisiyle geri dner, basnl hava yolunu kapatr. Bu valfta normal konumda kapal ve ak olarak kullanlabilir. Normalde al valf elde edebilmek iin 1(P) ve 3 (R) balantlarnn yeri deitirilmeli ve kumanda dzenei 180 derece dndrlmelidir.

97

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 91 3/2- Makaral Valf: n Kumandal, Normalde kapal

ekil 92 3/2- Makaral Valf: n Kumandal, Normalde Ak

98

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

8.4 4/2-YNLENDRME VALFI


4/2- ynlendirme valf 4 balantya ve 2 anahtarlama konumuna sahiptir

ekil 93 4/2- Ynlendirme Valf, Disk Oturmal, Kumandasz 4/2- ynlendirme valf , biri normal konumda ak, dieri normal konumda kapal iki 3/2- ynlendirme valfnn bir arada olmasyla yerine getirilebilecek ilevi yerine getirir.

ekil 94 4/2- Ynlendirme Valf, Disk Oturmal, Kumandal Valfn kumandas: ki valf kumanda ubuunun ayn anda kumanda edilmesiyle ncelikle 1(P) ile 2 (B) arasndaki balant ve 4(A) ile 3 (R) arasndaki balant kesilir. Daha sonra iki kumanda ubuuna basmaya devam edersek 1(P), 4 (A) ya 2(3), 3 (R) ye ynlendirilir, balant kurulur. Bu valf akmasz hava atk balantsna sahiptir ve yay geri getirme etkisiyle normal konuma geri dner. Bu valflar ift etkili silindirlerin kumandasnda kullanlr.

99

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

4/2- ynlendirme valflar iin dier kumanda yntemleri de vardr. Bunlar; dmeli, tek ynl n kumandal, ift ynl n kumandal, makara kollu kumandal olabilir. Genel olarak 5/2- ynlendirme valf ile ayn ilevi grr.

ekil 95 4/2- Ynlendirme Valfl (yay geri getirmeli) Devre 5/2- ynlendirme valf genellikle 4/2-ynlendirme valfnn yerine kullanlr. 5/2ynlendirme valfn de silindirin ileri ve geri hareketlerinde dn havas valfn ayr kaplarndan dar atlr.4/2 ve 5/2- ynlendirme valflar kontrol organ olarak temelde ayn grevi grrler.

100

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 96 5/2- Ynlendirme Valfl (yay geri getirmeli) Devre

8.5 4/3- YNLENDRME VALFI


4/3- ynlendirme valf 4 balantya ve 3 anahtarlama konumuna sahiptir. 4/3ynlendirme valfna rnek olarak; dner diskli valf gsterebiliriz. Bu valf genel olarak sadece elle veya ayakla kumanda edilecek ekilde retilir. Kumanda edilmesiyle 1 (P) basn hatt 2 (B) ye veya 4 (A) ya ynlendirilir.

ekil 97 4/3- Ynlendirme Valf. Orta konumda Kapal

101

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 98 4/3- Ynlendirme Valf Kesiti Aada gsterilen devre emasnda orta konumda kapal bir 4/3- ynlendirme valf gsterilmitir. Bu valfle kumanda edilen silindirin piston kolu istenen herhangi bir konumda sabit tutulabilir. Bununla birlikte piston kolunun hassas olarak bulunduu konumda tutulmas olanakszdr. Havann sktrlabilir olmasndan tr silindire etkiyen kar kuvvetin deimesiyle piston kolunun konumu da deiir

ekil 99 4/3- Ynlendirme Valf Devre emas 102

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

8.6 5/2-YNLENDRME VALFI


5/2- ynlendirme valf 5 balantya ve 2 anahtarlama konumuna sahiptir. Bu valflar genel olarak silindirlerden nce silindiri kumanda eden son eleman olarak kullanlrlar. 5/2- ynlendirme valfna rnek olarak uzunlamasna srgl valf gsterebiliriz. Bu valfn iinde havay deiik ynlere ynlendirmek amacyla bir srg bulunur. Bu valflarda kumanda kuvveti olarak kk bir kuvvete gerek vardr. nk basnl havann veya srtnme kuvvetlerinin uygulad kar kuvvet en dk seviyededir. Bu tr valflarda hemen btn kumanda olanaklar uygulanabilir. Kumanda ekli; elle, mekanik, elektrik veya pnmatik olarak olabilir. Kumanda ekilleri valfn balang konumuna dndrlmesi iin de kullanlabilir. Uzunlamasna srgl valflarda kumanda yolu oturmal valflara gre bal olarak daha uzundur. Srgl valflarn bu tiplerinde szdrmazlk da nemli bir sorundur.

ekil 100 5/2-Ynlendirme Valf, Uzunlamasna Srgl Uzunlamasna srgl valflarda szdrmazlk nemli bir sorundur. Metal arasndaki szdrmazl istenen deerde tutabilmek iin aradaki boluk 0.002-0.004 mm. Arasnda bulunmaldr. Aksi takdirde hava kaaklar kabul edilebilecek deerin zerine kar. Szdrmazlk sorununu daha uygun bir ekilde zebilmek amacyla oring ler kullanlr.

103

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 101 5/2-Ynlendirme Valf ve ift Etkili Silindir Dier bir szdrmazlk yntemi bal olarak daha ksa anahtarlama yoluna sahip, disk oturmal srgl valflarda kullanlr. Srg zerinde bulunan disk basnl hava yolunu verilen kumandaya gre 2(B) veya 4 (A) ya ynlendirir. Valfn her iki tarafnda srgy kumanda etmek iin elle kumanda dmeleri vardr.

ekil 102 5/2-Ynlendirme Valf ; Disk Kapamal, Ak 1 den 2 ye

104

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

5/2-impuls valfi verilen kumanday bellekte tutabilir. Bu valfi kumanda etmek iin valfe bir an iaret gndermek yeterlidir. Kumanda iareti kalkm olsa dahi valf verilmi olan konumunda kalr. Bu konumunu dier yne anahtarlama iareti verilene kadar korur. Anahtarlama iareti 14 (Z) veya 12 (Y) balantlar araclyla verilir.

ekil 103 5/2-Ynlendirme Valf ; Disk Kapamal, Ak 1 den 4e

105

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 9
Kaya

VALFLAR
9.1 GER DNDRMEZ VALFLAR
Geri dndrmez valflar bir yndeki ak msaade ederler. Dier ynlerdeki ak engelleyen valflardr. Geri dndrmez valflarda ak ynnde akkann uygulad basn valfn szdrmazln daha etkili hale getirir. Geri dndrmez valflar bir yndeki ak tamamen engellerler. Dier yndeki ak ise ok kk bir kaypla gerekleir. Kapama ilevi bilye, konik eleman, disk veya membranla gerekletirilir.

ekil 104 Geri Dndrmez Valf

ekil 105 Geri Dndrmez Valf ve Deiik Uygulamalar

106

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Mantk elemanlar Geri dndrmez valf ilkesini ieren devre elemanlar iki giriin birbirine mantksal olarak balanmasnda balant elemanlar olarakta kullanlrlar. Bun elemanlar mantk elemanlar olarak ta isimlendirilirler. Mantk eleman olarak VE ile VEYA valflari vardr. Her iki, valfin de iki girii vardr ve belli bir mantk ilemine gre k iareti verirler. VE eleman her iki giriinde var olmas durumunda VEYA eleman ise sadece bir giriin var olmas durumunda k verir. VE valfi VE valfi X ve Y olarak gsterilen iki girie ve A ile gsterilen bir ka sahiptir. k iareti sadece her iki girite iaretin var olmas durumunda vardr. Bir tek giri iaretinin olmas durumunda srg zerinde oluan kuvvet farkndan tr valf geii engeller ve bir geri dndrmez. Valf gibi davranr. ki girie farkl zamanlarda iaretin gelmesi durumunda ise son gelen iaretin geiine msaade edilir. Bir baka deyile son gelen iaret ka verilir. Gelen iki iaretin farkl basnlarda olmas durumunda yksek basn taraf kapatlr, dk basn iareti ka verilir. VE valfi genel olarak kilitleme kontrolnde gvenlik kontrolnde ve mantk ilemlerinde kullanlr.

ekil 106 VE Valf

107

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 107 VE Valfl Devre emas VE valfine karlk iki normal konumda kapal 3/2- ynlendirme valfinin arka arkaya kullanlmasyla (seri olarak balanmasyla ) oluturulan devreyi rnek olarak gsterebiliriz. kinci valften sonra iaret ancak her iki valfin kumandal olmas durumunda elde edilir.

ekil 108 VE levli (Seri bal valflarla salanan) Devre emas 108

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

VEYA valfi VEYA valfi de X ve Y olmak zere iki girie ve A ile gsterilen bir ka sahiptir. X giriine bir iaret gnderildiinde Y girii kapanacaktr. X giriindeki hava A kna doru akacaktr. Havann Y den Aya doru akmas durumunda ise X girii kapanacaktr. Bu elemandan sonraki valf ve silindir iindeki hava tahliye edilecei zaman VEYA valfinin konumu daha nce ald konumda kalr. VEYA valfi bir silindir yada bir kumanda valfi birden fazla noktadan kumanda edilecei zaman kullanlr. Bu ama iin bir yada birden fazla VEYA valfi kullanlabilir

ekil 109 VEYA Valf Aadaki devre emasnda bir silindirin birbirinden farkl yerlerde olabilecek elle kumandal iki valf tarafndan kumanda edilmesi durumu gsterilmitir.

109

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 110 ki aret Eleman ile Bir Silindirin Kumandas VEYA valflari aadaki devre emasnda gsterildii gibi ek bir VEYA koulunu yerine getirmek zere , aralarnda birbirine balanabilirler. elle kumandal valfin her biri silindir pistonunu ileri srmek amacyla kullanlabilir.

ekil 111 aret Eleman ile Bir Silindirin Kumandas

110

HDROLK PNMATK SSTEMLER abuk Atk Valfi

Kaya

abuk atk valfi silindirlerde piston hznn arttrlmas iin kullanlr. Piston kolunun uzun geri dnme zeman zellikle tek etkili silindirlerde abuk atk valfiyle ksaltlabilir. Havann geri dn srasnda karlalan aka kar olan diren bu valf araclyla ortadan kaldrlabilir piston geri dn hz arttrlabilir. Atk havas bal olarak byk olan bir ktan dar atlr. Valf zerinde P ile gsterilen bir basn balants ve R ile gsterilen atk kaps ve A ile gsterilen bir k bulunur.

ekil 112 abuk Atk Valf, Ak P den A ya P balantsnda basnl hava bulunduu zaman kontrol diski atk kaps R yi kapatacaktr. Bylelikle basnl hava Pden Aya akar. Eer P balantsnda basn ortadan kalkarsa A kndan gelen havann gelmesi durumunda kontrol diski P balantsn kapatm olduundan hava dorudan abuk atk valfi zerinden dar atlr. abuk atk valfinin etkisini arttrmak iin mmkn olduunca silindire yakn olarak monte etmek gerekir.

ekil 113 abuk Atk Valf, Tahliye A dan R ye

111

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 114 abuk Atk Valf Devre emas

9.2 AKI KONTROL VALFLARI


Ak kontrol valflar her iki ynde akan basnl hava debisini kontrol ederler. Eer ak kontrol valfna ek olarak, bir geri dndrmez valf ak kontrol valfna paralel olarak konursa ak debi,si sadece bir ynde etkilenir. ki ynl ak kontrol valf Ak kontrol valflar genel olarak ayarlanabilir olarak yaplrlar. stenen ayar seviyesi sabitletirilebilir. Ak kontrol valflar silindir piston kolu hznn ayarlanmasnda kullanlabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta; ak kontrol valfnn hibir zaman tam olarak kapatlmayacadr. ** DKKAT.

ekil 115 Ak Kontrol Valf 112

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 116 Ak Kontrol Valflar Tek ynl ak kontrol valflar Tek ynl ak kontrol valf ak kontroln sadece bir ynde gerekletirir. Geri dndrmez valf bir ynde akn msaade etmez ve hava, ak kontrol valf zerinden akmak zorunda kalr. Ters ynde ise hava geri dndrmez valfnn ak yolunu amas nedeniyle hava bu valf zerinden serbeste akar ve bir kslmaya tabi tutulmaz. Bu tr valflar pnmatik silindirlerin hz kontrolnde kullanlr. Eer olana varsa dorudan silindir zerine taklmaldrlar.

ekil 117 Tek Ynl Ak Kontrol Valf

113

HDROLK PNMATK SSTEMLER ift etkili silindirlerin hz kontrol temel olarak iki ekilde yaplr. Giri havas kontrol Atk havas kontrol

Kaya

Giri Havas Kontrol Giri havas kontrolnde tek ynl ak kontrol valf silindirlere giden basnl hava debisini kontrol edecek ekilde kontrol edilir. Atk havas geri dndrmez valf zerinden serbeste dar atlabilir. Bu tr hz kontrolnde piston kolu zerinde kk yk salnmlarnda rnein; piston kolunun hareketi srasnda bir snr anahtarn anahtarlarken bile hz salnmlar meydana gelir. Bu nedenle besleme havas kontrolyle hz kontrol sadece tek etkili ve kk hacimli silindirlerde yaplr

ekil 118 Giri Havas Kontrol Atk Havas Kontrol Atk havas kontrolnde besleme havas serbeste silindire gnderilir. Atk havas tarafnda ise hava, ak kontrol valf zerinden akmak zorunda kalr. Bu kontrol eklinde silindir pistonu besleme havas ile k kontrol altna alnan atk

114

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

havas arasnda tutulur, sktrlr. Bu ekilde yaplan hz kontrol ile piston ilerleme hz nemli lde kararl hale getirilir. ift etkili silindirlerin hz kontrol iin her zaman atk havas kontrol kullanlmaldr.

ekil 119 Atk Havas Kontrol

9.3 BASIN KONTROL VALFLARI


Basn kontrol valflar ad zerinden anlalaca gibi basnc kontrol etmekte kullanlr. Bu valflar ana grupta inceleyebiliriz. Bir pnmatik sistemde,hava basncn snrlandrmak iin birok tipte kontrol elemanlar kullanlmaktadr.ncelikle hava tankna yerletirilmi basn kontrol niteleri,tank ve datm hatlar iindeki hava basncnn snrlandrlmas amacyla kullanlr.Bu tr bir basn kontrol dzeni,kompresrn devreye girme ve devreden kma noktalarn belirler.Sistemdeki hava basnc alak basn noktasna dt anda,kompresr kontrol devresi kompresr altrarak devreye sokar.hava tank basncnn maksimum basn deerine ulamas halinde ise,kompresr k basnc drlr yada kompresr otomatik olarak durur.

115

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Basn ayar valflar,sistemdeki basnl havann basncn cihazn emniyetli alabilmesini salayacak bir seviyeye drerek kontrol eder.rnein;ana hat basnc 17 bar,hattn besledii cihaz ise sadece 6 bar basn iin tasarlanm olduu taktirde,ana hat basncnn drlmesi gerekir.Basn ayarlayclar,genellikle hava istasyonlarna yada pnmatik cihazn mstakil paralar zerine yerletirilir.Bunlar, k noktasndaki hava basncnn yakn tolerans snrlar iinde kontrol edilebilmesini salamak iin tasarlanm hassas cihazlardr ve almakta iken,tahliye valflarnn yapt gibi basnl havay atmosfere atmaz;fakat basnc kontrol eder veya drrler. Herhangi bir ayar tertibatna sahip olmayan bir pnmatik sistemde,kompresr alt srece hava sktrlmaya devam eder.Sistemde herhangi bir kontrol mevcut deilse,bu durum borularn ve sistem aksamnn patlamasna neden olabilir.Bu tr bir hasar nlemek iin,basn tahliye ve emniyet valflarna ihtiya vardr.Tahliye ve emniyet valflar deiik tasarm ve alma yntemlerine sahip olmalarna ramen,ayn koruyucu grevi yerine getirirler.Tahliye valflarnn sistemi genel hasarlara kar korumasna karn,dier valflar sistemin deiik paralarndaki basnc ayar eder.Ayar edilen basn deeri,daima toplam sistem basncnn altndaki bir seviyededir. Basn ayar valflar Basn snrlama valflar Basn anahtarlama valflar Valf sistem basncndaki deiimlere karn belli snrlar iinde sabit seviyeli bir sistem basnc salar. Aktr ki bu valflarn k basnc giri basncndan daha yksek olamaz. Basn snrlama valf Bu tr valflar genel olarak emniyet valf olarak kullanlrlar. Sistemde msaade edilen en yksek basn deeri aldnda valf anahtarlanr ve fazla basn tahliye edilir. Basn seviyesini istenen seviyeye indirir. Valf zerinde bulunan bir ayar yay araclyla istenen basn seviyesi ayarlanabilir. Basn anahtarlama valf Bu valf de basn snrlama valfyla ayn alma ilkesine gre alr. Valf nceden ayarlanm basn seviyesine ulaldnda alr.

116

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 120 Basn Kontrol Valflar

9.4 BRLEK VALFLAR


eitli kontrol ekilleri iin kullanlan elemanlarn karakteristikleriyle, konstrksiyon zellikleriyle, bir araya getirilmesiyle bu zellikleri bir arada ieren yeni bir valf elde edilir. Valflarn birletirilmesiyle meydana getirilen yeni valfn sembol kendisini oluturan valflarn sembolleriyle gsterilir Aadaki elemanlar eitli elemanlarn bir araya getirilmesiyle oluturulur. Zaman geciktirme valf: iaret aktarmn veya anahtarlamann geciktirilmesinde kullanlr. 5/4- ynlendirme valf: ift etkili silindirlerin istenen herhangi bir konumda tutulabilmeleri iin kullanlr. 4 adet 2/2 ynlendirme valfnn bir araya getirilmesi ile yaplr. Hava kumandal 8-yollu ynlendirme valf: iki 4/2- ynlendirme valfnn birleiminden meydana gelir.

117

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ticili vakum vantuzu: i paralarnn yerinden alnmas ve bir baka yere iletilmesinde kullanlr. Admlayc modl: sralama kontrol iin kullanlr. Komut, bellek eleman: iaret giri koullarna gre bir sreci balatmak iin kullanlr.

Zaman geciktirme valf Zaman geciktirme valf; pnmatik kumandal 3/2- ynlendirme valf, bir tek ynl ak kontrol valf ve kk bir hava tpnden meydana gelir. Ynlendirme valf normalde kapal olabilir. Zaman geciktirmesi normal koullarda 0-30 saniye arasndadr. Ek bir hava tpyle bu sre uzatlabilir. Temiz ve basn salnmsz havayla almas durumunda hassas anahtarlama zaman elde edilir.

118

HDROLK PNMATK SSTEMLER

BLM 10

Kaya

EYLEYCLER VE IKI ELEMANLARI


Eyleyici veya tahrik eleman; Basnl havada bulunan i yapma yeteneini ie eviren elemandr. Eyleyici elemann hareketlerin dzenleyen sistem; kontrol sistemidir. Bir baka deyile eyleyici eleman; bir kontrol sisteminin son elemandr ve bunun araclyla bir i gerekletirilir. k elemanlarna rnek olarak da basnl hava ile alan gstergeleri verebiliriz. Pnomatik eyleyicileri dorusal ve dnel hareketli olmak zere iki grupta inceleyebiliriz. Dorusal hareket o Tek etkili silindir o ift etkili silindir Dnel hareket o Hava motoru o Salnml hava motoru

10.1 TEK ETKL SLNDR


Pnmatik silindirler,basnl havann basncn ve hareketini dorusal bir mekanik kuvvete ve harekete dntren nitelerdir.silindirin bir ucundan giren basnl hava pistonun hareket etmesine neden olur.bu hareket,piston kolu vastasyla iletilir ve mekanik bir kuvvet ortaya karr.piston zerinde etki eden basn ne kadar yksekse,elde edilen mekanik kuvvette o kadar byk olur.pistonun hareketi ve kuvveti birleerek bir i yapar.akkann debisi,pistonun hzn ve keza pnmatik k gcn belirleyen bir faktrdr. Tek etkili silindir sadece bir ynde basnl hava ile tahrik edilir. Bu nedenle sadece bir ynde i yaptrmak olanakldr. Silindir piston kolunun geri hareketi bir geri getirme yay veya bir d kuvvet araclyla gerekletirilir. Geri getirme yaynn uygulayaca kuvvet, yksz durumdaki piston yeterli hzda geri dnebilecek ekilde seilmelidir.

119

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 121 Tek Etkili Silindir Tek etkili silindirler yaplar gerei belli grevlere daha uygundurlar. rnein: paralarnn balanmas paralarnn ynlendirilmesi paralarnn basksnda paralarnn datlmasnda lenmi i paralarnn yerlerinden alnmasnda Kesme ilemlerinde

ekil 122 Tek Etkili Silindirin Kumandas

120

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 123 Dorusal Eyleyiciler tek etkili bir silindirin kumandas Aada gsterilen rnekte 1.1 numaral valf kumanda edildiinde silindir pistonu ileri doru hareket eder. Kumandann kaldrlmasyla silindir piston kolu geri, normal konumuna dner. Bu tr bir kontrol iin normal konumda kapal, 3/2 ynlendirme valf gerekir. 3/2 ynlendirme valfnn kumanda edilmesiyle basnl hava 1 (P) balantsnda 2(A) balantsna doru ynlendirilir. Bu srada 3 (R) balants kapaldr. Piston kolu ileri doru hareket eder. Eer valf zerindeki kumanda kaldrlrsa valf yayn geri getirme etkisiyle normal konumuna dner. Bu anahtarlama konumunda silindire giden hat 2 (A) ve 3 (R) zerinden atmosfere alr. Basnl hava balants olan 1(P) kapatlr. Silindir piston kolu geri getirme yay etkisiyle geri dndrlr.

121

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 124 Dorudan Kumanda Bir silindirin dolayl kumandas ile ilgili devre emas aada grlmektedir.

ekil 125 Dolayl Kumanda

122

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Silindirin kumandas iin kullanlan 1.1 numaral, 3/2 ynlendirme valfi yine 3/2 ynlendirme valfi olan ama n kumanda iin kullanlan elle kumandal bir valf tarafndan kumanda edilir. Dolayl kumanda ynteminde son kumanda eleman olarak kullanlan ynlendirme valfi silindirin byklne bal olarak byk balant llerine sahip olabilir. Elle kumandal 1.2 numaral 3/2 ynlendirme valfinin kumanda edilmesiyle 1.1 valfi zerinde dolayl olarak 1.0 silindirinin pistonu ileri doru hareket ettirilir. Olay biraz daha ayrntl aklamak gerekirse; elle kumandal valfin kumandasyla silindiri kumanda eden valfin 12 (Z) giriine iaret gnderilir. Bylelikle valf basnl havay silindire ynlendirir. Silindir pistonu yaya kar alarak ileri doru hareket eder. Kumanda dmesi serbest brakldnda 12 (Z) deki iaret silinir ve kumanda valfi normal konumuna dner. Silindir piston kolu yayn geri getirme etkisiyle geri dner. Eer yukardaki devrede 1.1 valfi yerine, normal konumda ak, 3/2 yndendirme valfi kullanlrsa;

ekil 126 Normalde Ak Kumanda Eleman Normal konumda basnl hava silindire ynlendirilir, bundan trde silindir piston kolu ileri konuma hareket etmi durumda olur. Elle kumandal valfin kumandasyla 1.1 valfinin 10 (Z) giriine iaret gnderilir. 10 (Z) giriinden iaretlenen valf dier konuma anahtarlanarak 1 (P) basn girii kapatlr ve silindire giden hat 3 (R) zerinden atmosfere alr. Yayn geri getirme etkisiyle piston kolu geri dner.

123

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

10.2 FT ETKL SLNDR


Konstrksiyonu tek etkili silindire benzerdir. Ancak farkl olarak geri getirme yay bulunmaz. Pistonun hareketini salamak amacyla pistonunun her iki tarafndan her biri anahtarlama durumuna gre basnl havaya veya atmosfere alr. ift etkili silindir her iki ynde de i yapma yeteneine sahiptir. Bu zellii ile pek ok alanda kullanma yeri bulur. Ancak ift etkili silindirlerde gz nnde tutulmas gereken nemli bir nokta, piston kolunun kaplad alan nedeniyle ileri strokta elde edilen kuvvetin geri strokta elde edilen kuvvetten daha byk olduudur.

ekil 127 ift Etkili Silindir

ekil 128 ift Etkili Silindirin Kumandas

124

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Son Konum Yastklamal Silindirler Bir silindir tarafndan byk ktlelerin hareket ettirilmesi durumunda piston son konumlarnn yastklanmas, darbeli kuvvetin snmlenmesi gerekir. Bylelikle silindirlerin zarar grmesi de nemli lde nlemi olur. Piston son konumuna ulamadan nce snmleme pistonu geri dn havasnn serbeste atmosfere atlmasn nler. Geri dn havasn dar atlmas ounlukla ayarlanabilir olan kk bir kesit iinden gerekletirilir. Pistonun son konuma ulamasna yakn hareket hz giderek azaltlr. Burada dikkat edilmesi gereken nokta; yastklama ayar vidasnn tam olarak kapatlmamas gereidir. Eer tam olarak kapatlrsa piston son konumuna varmadan geri dner. ok byk kuvvetlerde ve yksek ivmelenme deerlerinde zel nlemlerin alnmas gerekir. Bu durumlarda, yastklama etkisini daha etkin klmak iin, genellikle d snmleme elemanlar kullanlr.

ekil 129 Son Konum Yastklamal ift Etkili Silindir Tandem Silindir Tandem silindir iki ift etkili silindirin zelliklerini bir arada ierir. Bu yapm ekliyle her iki piston yzeyine de basn uygulanmasyla piston kolunda normal silindirde elde edilen kuvvete gre iki misli daha kuvvet elde etmek olanakldr. Bu tr silindirler byk lde kuvvete gerek duyulan fakat silindir apnn da nemli olduu yerlerde yaygn olarak kullanlrlar. ift Etkili Bir Silindirin Kumandas 4/2 ve 5/2 ynlendirme valflar ift etkili silindirlerin kumandasnda kullanlabilirler. Her iki ynlendirme valfnda de basnl hava 1(P) balantsndan 2(B) balantsna doru akar. Bu anahtarlama konumunda 4 (A) balants atmosfere alm durumdadr. Silindir piston kolu uygulanan basn nedeniyle geri konumda

125

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

bulunur. Valfn kumanda edilmesiyle basnl hava 4 (A) ya ynlendirilir ve 2 (B) balants atmosfere alr. Bu anahtarlama konumunda piston kolu ileri doru hareket eder ve valf kumandal kald srece ileri konumda kalr. Bir 4/2 ynlendirme valfnn kullanlmas durumunda her iki anahtarlama konumunda da hava 3 (R) balants zerinde atmosfere atlr.

ekil 130 4/2- Ynlendirme valfl devre emas Genel olarak ift etkili bir silindirin kumandasnda 5/2 ynlendirme valf kullanlr. Bu tr valf kullanlmas durumunda anahtarlama konumuna gre hava iki ayr balant zerinden atmosfere atlr. Bu balantlar 3 (S) ve 5 (R) dir.

126

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 131 5/2- Ynlendirme valfl devre emas Silindir piston kolu hzn ayarlayabilmek iin dar atlan hava yolunu istendiinde klten 1.01 ve 1.02 numaral ak kontrol valflar kullanlmtr. Bu devre emasnda 5/2 impuls valf kullanlmtr. 1.2 1.3 numaral iaret elemanlarnn ksa sreli kumanda edilmesiyle 1.1 valf anahtarlanabilir. Bir dier ynde anahtarlama iaret gelene kadar valf bu konumunu korur.

ekil 132 ift Etkili Bir Silindirde Atk Hava Kontrol

127

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

10.3 SLNDRLERN KARAKTERSTKLER


Silindirlerin performans karakteristikleri kuramsal olarak veya retici firmann verilerinden hesaplanabilir. Her iki yntemle hesap yapmak olanakldr. Ancak belli bir tasarmla belli bir uygulamaya ynelik olarak yaplm silindirlerin performans karakteristiklerinin hesabnda retici firma verilerin dikkate almak daha doru sonu verir. Piston Kuvveti Bir i elemannn uygulad kuvvet hava basncna, silindir apna ve hareketli halde szdrmazlk elemanlarnn srtnme direnlerine bamldr. Kuramsal olarak piston kuvveti aadaki ekilde hesaplanabilir. F th F th A P =A*P = Kuramsal piston kuvveti (N) = Etkin piston yzeyi alan (m) = alma basnc (Pa)

Strok Uzunluu Normal pnmatik silindirlerde strok uzunluu 2 m. yi, piston kolsuz pnmatik silindirlerde ise 10 m. yi gememelidir. Uzun stroklarda, uzayan strokla birlikte piston kolunda ve klavuz yataklarda mekanik yklenmeler de artar. Stroa gre piston kolu ap zenle seilmelidir. Piston Kolu Hz Pnmatik silindir piston kolunun ilerleme hz, yenmek zorunda olduu kar kuvvete, alma basncna, hava hatt uzunluuna, kumanda valfnn byklne ve kumanda valf ile silindir arasndaki hattn kesit alanna bamldr. Son konuma yakn blmde ise son konum yastklamas ayrca piston hzn etkileyen bir etkendir. Standart silindirlerin piston hzlar ortalama olarak 0.1 ile 1.5 m/s arasnda bulunur. zel silindirlerde bu hz yksek deerlere ulaabilir. rnein darbe silindirlerinde piston hz 10 m/s ye eriebilir. Piston hz tek ynl ak kontrol valflar ile drlebilir veya abuk atk valflar ile ykseltilebilir. Yeterli miktarda havann hazrlanmas ve sistem iin gerekli enerji maliyetinin karlmas iin silindire gerekli hava miktarnn hesaplanmas gerekir. Hesaplar belli bir alma basnc, belli strok ve belli bir ap aadaki ekilde yaplr.

128

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

10.4 HAVA MOTORLARI


Basnl hava enerjisini mekanik dnme enerjisine dntren elemana hava motoru ad verilir. Pnmatik motorlar, bir basnl hava akmnn hareketini (kinetik enerjisini)ve basncn (potansiyel enerjisini) devaml bir dndrme kuvvetine veya dnme hareketine dntren nitelerdir.genel anlamda,bir pnmatik motor,basn enerjisini dorudan mekanik enerjiye dntrr.daha belirgin bir ifade ile;bir pnmatik motorda,basnl havann kinetik enerjisi dnen bir milin kinetik enerjisine dntrlr.k mili,motorun altrlacak makineye veya cihaza baland noktadr.motora giren basnl havann basnc,motordan elde edilebilecek kuvveti veya k torkunu tayin eder.havann debisi ise,motor hzn belirler.basn ve debinin her ikisi birlikte olarak,motor k gcn tayin eder. Hava motoru bugn en ok kullanlan i elemanlarndan biridir.Hava motorlar yaplarna gre aadaki ekilde alt gruplara ayrlrlar. Pistonlu Motorlar Kanatl Motorlar Dili Hava Motorlar Trbin Tipi Motorlar

ekil 133 Dnel Hareket

129

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

Pistonlu Motorlar Pistonlu motor tipi de kendi arasnda, radyal ve eksenel pistonlu motorlar olmak zere iki alt gruba ayrlr. Pistonlu motorlarda havann basn enerjisi piston ve krank mili araclyla mekanik dnme enerjisi haline dntrlr. Dzgn bir alma iin ok sayda pistona gerek vardr. Motorlarn gc giri basncna piston saysna piston yzeyi alanna ve piston hzna bamldr. Eksenel pistonlu motorlarn alma ilkesi yukarda aklanan radyal pistonlu motorlarn alma ilkesine benzerdir. Eksenel olarak dzenlenmi 5 piston zerinden kuvvet bir mekanizma yardmyla mekanik dnme enerjisi olarak tahrik miline iletilir. Motorun dzgn bir ekilde almas ve dengeli bir moment dalm iin iki piston yan zamanda basn altna alnr. Bu tip hava motorlar sola yada saa dnecek ekilde ayarlanabilirler. Devir saylar yaklak 5000 d/d dir. Gleri normal basnta 1.5 19 kW (2-25 PS) arasndadr. Kanatl hava motorlar Basit yapda olmalar ve daha dk arlkta olmalar nedeniyle dner pnmatik tahrik eleman olarak genellikle kayar kanatl hava motorlar kullanlr. Silindir eklindeki bir hacme dner bir gbek merkezden kak olarak yerletirilmitir. Dner mil zerinde bulunan yuvalara kanatlar taklmtr. Motorun almas srasnda kanatlar merkezka kuvvetinin etkisiyle silindirik hamin i i eperine doru itilirler. Bu itme kuvveti nedeniyle kanatlar arasndaki szdrmazlk salanr. Bu tip motorlarn devir says 3000 ile 8500 d/d arasnda deiir. Saa veya sola dnebilirler. Gleri 0,1 17 kW (0,1 24PS) arasndadr. Dili Hava Motorlar Bu tipte dndrme momenti basnl havayla tahrik edilen ve karlkl olarak alan dili arklar aracl ile elde edilir. Dili arklardan biri tahrik mili zerine taklmtr. Bu tip hava motoru yksek g gereksinimi (44 kW/60 PS) olan yerlerde kullanlr. Trbin Tipi Motorlar Trbin tipi motorlar sadece kk glere gereksinim olan yerlerde kullanlrlar. Devir saylar olduka yksektir. (Diilerin kullandklar matkap makinelerinde yaklak : 500.000 d/d). alma ilkesi eksenel kompresrlerin tersine almalar durumundaki alma ilkesine benzer. Hava motorlarnn zellikleri : Kademesiz olarak devir says ve dndrme momenti ayar olanakldr. ok geni bir aralkta devir says elde edilebilir. Kktrler (Daha hafif) Ar yk emniyetlidirler Toza, suya, scaa ve soua kar dayankldrlar. 130

HDROLK PNMATK SSTEMLER Patlamaya kar emniyetlidirler. Bakm gereksinimi ok azdr. Dnme ynleri kolaylkla deitirilebilir

Kaya

ekil 134 Yardmc Semboller

131

HDROLK PNMATK SSTEMLER

Kaya

ekil 135 Pnmatik ve Hidrolik Semboller

132

HDROLK PNMATK SSTEMLER KAYNAKA 1. 2. 3. 4. 5.

Kaya

Hidrolik Temel seviye retim kitab FESTO Pnmatik Temel seviye retim kitab FESTO Hidrolik Devre Elemanlar ve Uygulama Teknikleri TMMOB Mak. Mh. Odas Pnmatik Devre Elemanlar ve Uygulama Teknikleri TMMOB Mak.Mh. Odas Temel Pnmatik M.E.B.

133