Vous êtes sur la page 1sur 20

WNUMERZE

str. 3. SZOKNauka

mier, rozkad, przemoc i monstra w laboratoriach

str. 4-5. TEMAT NUMERU str. 6-7. TEMAT NUMERU str. 8. TEMAT NUMERU

Przewrt Kopernikaski Jak nad Wis w Warszawie uwalnia si mylenie

Wszechspoeczno naukowa Jak internet otworzy pracownie i obserwatoria Igrzyska naukowe Krakowskie treningi nauki otwartej

str. 9-10. CO INNOWACYJNEGO str. 11. AKTA PERSONALNE str. 12. NAUKA.BIZ str. 13. NAUKA.BIZ

Tabu: stary temat w nowym interfejsie To, co kiedy zakazane, teraz moe by dochodowe

Prof. Artur Osyczka Odpowiedzi na pytania zwyke, niezwyke i cakiem dziwaczne

Nanomateriay do zada specjalnych Orbitalna winda i bakteriobjcze nanoczstki

(WW) W naukowej dolinie Specjalistyczne portale naukowe na rynku

str. 14-15. JAK ZROBI KARMNIK?

Skomplikowana nauka w prostych sowach Redaktorki zbioru tekstw Projektor Jagielloski podpowiadaj na co zwrci uwag piszc o nauce, jak najbardziej zrozumiale

str. 16. CITTRU w AKCJI str. 17. FELIETONY

Byo, trwa i bdzie. O ofercie CITTRU, projektach, propozycjach i osigniciach

Asocjacje i aberracje O dniach otwartych pisze Elbieta Gedl (geologia UJ) za Patrycja Dbrowska-Wierzbicka (CITTRU) zastanawia si czy warto wypycha dziecice pieluchy nauk

str. 18-19. NIMBOSKOP

Recenzje, ciekawostki, komiks i WWWyowione w sieci O zimie, bajkach, Mikoaju, jzyku nauki i oku cyfrowym

NIMB - Nauka, Innowacje, Marketing, Biznes Wydawca: Kontakt: Centrum Innowacji, Transferu Technologii nimb@uj.edu.pl, ul. Czapskich 4, 31-110 Krakw. iRozwoju Uniwersytetu (CITTRU) Wydawany 3 razy wroku. Uniwersytet Jagielloski Nakad 500 egzemplarzy dystrybuowanych bezpatnie Redakcja: Korekta: Zofia Wierzbicka, Radosaw Rud Piotr abicki (redaktor naczelny) Skad idruk: Boena Podgrni (sekretarz redakcji) Drukarnia GO! Print, www.goprint.pl Dominik Czaplicki, Edyta Giycka, Foto na okadce: Migawka z Centrum Nauki Kopernik, fot. Piotr abicki Wszystkie prawa zastrzeone. Kopiowanie, przetwarzanie Justyna Jaskulska, Aleksandra ubnicka irozpowszechnianie materiaw wcaoci lub czci Wsppraca: Towarzystwo Doktorantw UJ, bez zgody Redakcji jest zabronione. dr Elbieta Gedl (Instytut Geologii UJ) Subsk r y pc j a: www.cit tru.uj.e du.pl

SZOKnauka
Bulwersujce eksperymenty badawcze czsto daj zaskakujce wyniki. To wszystko wdeniu do wiedzy, prawdy izrozumienia. Woparach czarnego humoru, przypatrzmy si kilku takim kontrapunktom radosnej ipozytywnej nauki. ROZKAD
W1971 roku Bill Bass, profesor antropologii na Uniwersytecie Tennessee zaoy Trupi Farm (Body Farm). Na hektarowej dziace zoone zostay ludzkie zwoki wrnym stanie rozkadu, poddane dziaaniu rozmaitych czynnikw, np. wody, zamknite wskrzyniach lub wrakach, izolowane przez drewno albo szko. Awszystko po to, by okreli, jak iwjakim czasie nastpuje proces gnicia. Placwka ta istnieje do dzisiaj, co roku trafia tutaj okoo 120 zwok. Podobno jest nawet lista oczekujcych! Edyta Giycka
Historyk imarketingowiec. WCITTRU zajmuje si promocj nauki iprzedsibiorczoci

PRZEMOC
Wtrakcie fikcyjnego nagrania pilotaowego odcinka francuskiego teleturnieju La Zone Xtreme (2010) osiemdziesiciu zawodnikw, przekonanych oudziale wprawdziwym show, zadawao pytania jednemu z uczestnikw. Tene (w rzeczywistoci aktor) za kad z odpowied karany by przez gracza coraz silniejsz dawk elektrowstrzsw (a do 460 V). W rzeczywistoci nic nie czu, symulujc okrzyki blu. Tymczasem gracze mimo nasilajcych si prb karanego o zaprzestanie gry, kontynuowali zabaw, zachcani przez prowadzc idoping publicznoci. Ostatecznie tylko 16 graczy odmwio udziau wprogramie. Eksperyment pokaza, jak mocno oddziauj na nas media. Zachowanie uczestnikw wynikao z ich przekonania, e musz do koca wypeni rol dobrego gracza, co pozwoli zakwalifikowa si do programu. La Zone Xtreme, by swoist kontynuacj przeprowadzonego p wieku temu eksperymentu Milgrama oraz wiziennego dowiadczenia Zimbardo z1971 roku.

POTWORY
W cigu ostatnich lat brytyjscy naukowcy z kilku prestiowych uczelni prowadzili szereg tajnych bada nad hybrydami, czyli hodowl zarodkw ze zwierzco-ludzkim materiaem genetycznym. Efektem tych eksperymentw byy cybrydy ichimery, ktre czyy elementy ludzkich i zwierzcych organizmw. Zdaniem genetykw te kontrowersyjne badania s kluczem do stworzenia metod leczenia wielu powanych chorb, cho wwymiarze etycznym wielu ludzi uznaje je za niedopuszczalne.

MIER
Kiedy francuski rewolucjonista udoskonala demokratyczn maszyn do masowych egzekucji, nazwan od jego nazwiska gilotyn, nie przypuszcza, e w przyszoci posuy ona jako narzdzie naukowych bada. Naukowcy z holenderskiego Nijmegen przeprowadzili eksperyment, wktrym szczury zostay dekapitowane przy uyciu gilotyny. Elektrody przyczone do ich gw pozwalay mierzy EEG bezporednio przed ipo mierci. Badania dowiody, e mier nie nastpuje natychmiast, aostatni sygna elektrycznej aktywnoci pojawia si w mzgu nawet kilkadziesit sekund po ciciu. Naukowcy zauwayli te kilkusekundow fal aktywnoci mzgu po wykonaniu wyroku, ktr interpretuj jako ostateczn granic miedzy yciem a mierci. Wten sposb na nowo pojawio si pytanie: kiedy umiera mzg ikiedy jeszcze jest szansa na reanimacj?

RYZYKO
Klub Sceptykw Polskich przeprowadzi eksperyment wskazujcy na cakowit bezskuteczno lekw homeopatycznych. Setki ochotnikw wustalonym czasie zaaplikowao sobie spor dawk tych specyfikw. Ochotnicy nie zaobserwowali usiebie adnych skutkw przedawkowania homeopatycznych tabletek czy syropw, co wiadczy otym, e nie maj one adnego terapeutycznego zastosowania. Ale ryzyko istniao.
WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

STRONA 3

TEMAT NUMERU | CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

Ekonomistka ispecjalista ds. funduszy na rozwj nauki. Zastpca Kierownika CITTRU.

Mirka Rczka

Przewrt kopernikaski
Piotr abicki (P): Wpewien letni dzie powcha, wykona samemu dowiadczenie. Mirka Rczka (MR): ktry bardziej przypomina paskudP: Czasem jednak o to ciko, gdy wok stanowiska n jesie toczy si rozemocjonowany tum ludzi. P: pocigiem relacji Krakw-Warszawa udalimy si MR: W zeszoroczne wakacje zwiedzaam Museum do Centrum Nauki Kopernik (CNK). Ale wchodzc do Science and Industry wChicago, wic gwar, rnorodno gmachu, usytuowanego na wilanym nabrzeu, szybko wystaw, ale iwielko gmachu bardzo mnie nie zaszokozapomnielimy ofatalnej aurze. way. Jestem przekonana, e na tak bogat ekspozycj poPrzed godzin 11 spotkalimy si z King Paszkowsk winno by przeznaczone duo, duo wicej przestrzeni. zDziau Komunikacji iEdukacji CNK, ktra przez kolejne P: Ale podkrelmy to wyranie, e jednak ludzie zwasnej cztery godziny oprowadzaa nas po galeriach i wystawoli przychodz do tego urzdu nauki, kultury izabawy. wach, odpowiadajc na setki nieraz Wkocu pewnie spora liczba tradybardzo dziwnych pyta. cyjnych urzdw, nawet tych, gdzie Nie tylko ekspozycje! od czasu do czasu obywatel musi si Nasza dziaalno wykracza daleko poza mury URZD DS. NAUKI, KULTUpojawi ze sprawami administracyjCentrum. Organizujemy festiwale, szkolenia, RY IZABAWY nymi, nie jest odwiedzana przez 1 konferencje, piknik naukowy, Festiwal PrzemiaMR: Ju dochodzc do budynku Kopermilion osb wcigu roku. ny, dotyczcy postrzegania ssiadujcej znami nika z daleka wida byo wijcy si Wisy. Staramy si dociera do rnych grup: LUDZIE WCZERWONYCH ogonek kolejki chtnych do zwiedzanauczycieli (do tego su choby nauczycielskie KOSZULKACH nia. Potwierdziy si medialne doniesieczwartki), najmodszych iich rodzicw (organinia o ogromnym zainteresowaniu tym MR: Powiedziae onauce, ale ikulzujc warsztaty familijne). Angaujemy si take wprojekty skierowane do naukowcw. Takim miejscem. turze, i zabawie. Zastanawiam si, jest organizowany razem zBritish Council iFunP: Sami ludzie zKopernika przyznaj, jakie s proporcje? Ile w Koperniku dacj na Rzecz Nauki Polskiej Famelab, ktrego e powodzenie znacznie przeroso ich jest nauki, aile parku rozrywki? zadaniem jest przekonanie modych badaczy, e oczekiwania. Paradoksalnie najwikszy P: Nasza przewodniczka po cenonauce mona inaley mwi wsposb przysukces Kopernika - olbrzymia populartrum jednoznacznie stwierdzia, e stpny iatrakcyjny. no wrd zwiedzajcych, sta si Kopernik jest instytucj bardziej kulKinga Paszkowska, jego najwiksz wad. tury ni naukowej edukacji. Ludzie Centrum Nauki Kopernik MR: Musisz jednak przyzna, e to femaj tam mio spdza czas, roznomen, i polska instytucja publiczna, budzajc swoj ciekawo wiata. finansowana gwnie ze rodkw ministerialnych isamoInie ma znaczenia, e po wyjciu nie wiedz, kto zajmorzdowych, cieszy si takim zainteresowaniem itak dobr wa si grawitacj, ale e zdaj sobie spraw zjej istnieopini. Poza tym to nowy trend, zmieniajcy postrzeganie nia iwpywu na ich codzienno. Moe to nawet lepiej, e instytucji finansujcych nauk ikultur, ktre s skonne inKopernik jest troch jak hipermarket, gdzie chodzi si miwestowa wtak innowacyjne inicjatywy. Dziki ich wspardzy wieszakami zatrakcyjnymi ciuchami. Ludziom atwiej ciu wyksztaca si rwnie inny obyczaj obcowania zwiejest zaangaowa si wco, co znaj igdzie dobrze si dz isztuk, ktr mona nie tylko oglda, ale dotkn, czuj. To troch jak zpopularnoci Teletubisiw. Zauwa, e te kolorowe stworki zaprzyjaniaj si zodkurzaczem itelewizorkiem, anie zkrwk lub jelonkiem. Tak atwiej trafi do maoletniego widza, ktry odkurzacz widzia nie raz, ajelenie widuje pewnie rzadko, oile wogle. MR: A ja sdz, e z zabaw w Koperniku mona si dowiedzie czego konkretnego, take zzakresu wiedzy zawartej wpodrcznikach do fizyki, biologii, anawet muzyki. Trzeba na to jednak powici czas inie zakada, e zobacz izrozumiem wszystko na raz. To niemoliwe. P: Zgoda. Mona si dowiedzie. Ale wikszo ludzi, nie tylko dzieciaki, biega od stanowiska do stanowiska,

Socjolog ifan nowych mediw. WCITTRU koordynuje pracami Zespou ds. Promocji iEdukacji.

Piotr abicki

Gwarna rzeczywisto Kopernika

STRONA 4

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

TEMAT NUMERU | CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP
traktujc je jak hutawki lub ekscytujce automaty. Std dua rola animatorw, tych ludzi w czerwonych koszulkach, ktrzy nienachalnie tumacz, pomagaj, prbuj zainteresowa. MR: Ja rwnie jestem pena podziwu dla entuzjazmu animatorw. Przecie oni po stokro musz wyjania to samo, ajednak robi to zwdzikiem, cierpliwoci izaangaowaniem. Ale tych animatorw powinni uzupenia opiekunowie, rodzice, nauczyciele przychodzcy zdziemi. A wracajc do zwiedzania centrum, to chyba dobrym pomysem jest wykupienie abonamentu np. na rok izagldanie do Kopernika co jaki czas, tak na 3-4 godziny. Mona by te wprowadzi wejciwki wane przez 2-3 dni, na przykad weekendowe. ktra musi pokona nieprzyjazne schody, podjazdy i inne architektoniczne bariery. Nie przychodzi mi do gowy lepszy sposb, by uwraliwi spoeczestwo na problemy niepenosprawnych. Pojawiaj si rwnie inne, trudne tematy, ktrych Kopernik nie ba si podj np. wietnie przedstawione zapodnienie in vitro. MR: Bo wizyta wCNK to uzupenienie lekcji szkolnych, posiadanej wiedzy, dowiadcze yciowych, praktyczny pokaz jak dziaa to, co opisane jest wpodrcznikach, co pamitamy ze szkoy, czego uywamy codziennie. wietne jest te to, e Kopernik jest nie tylko miejscem edukacji, ale iwychowania ludzi. Poczwszy od najmodszych, ktrzy mog naukowo bawi si wgalerii Bzzzz.

ODWANE TEMATY
P: Co ztematyki, ktra prezentowana jest wCNK byo dla Ciebie zaskoczeniem? MR: Lubi od zawsze wszystkie dowiadczenia fizyczne i chemiczne. Ale w Koperniku odkryciem dla mnie bya cz medyczna. Wreszcie naocznie mona zobaczy ile rnych, dziwnych iniesamowitych rzeczy skada si na funkcjonowanie naszego organizmu. P: A dla mnie wietn spraw byy galerie traktujce o naukach humanistycznych i spoecznych, np. Korzenie Cywilizacji lub Re:Generacja. Nieatwo jest pokaza wfascynujcy sposb systemy prawne lub religijne. Kopernikowcom to si udao. MR: Takie miejsca pozwalaj te zapa oddech, na chwil odsapn od szalonych eksperymentw i naukowych zabaw rozgrzewajcych komrki umysu. P: Zwrcibym te uwag na rne dodatkowe wtki. Na przykad zaktek, gdzie mona wsi do wzka inwalidzkiego isprbowa na chwil wcieli si wrol osoby,
Wszystko si krci, wiruje iporuszawyobrani

Jak to jest by niepenosprawnym?

YK KAWY, POPKULTURA ISUKCESY DEMOKRACJI


P: Korzystajc ze sprawdzonych wzorw marketingowych Kopernik przepuszcza wszystkich wychodzcych przez sklepik ibar. auj, e wsklepie nie znalazem nic ciekawego, co odwoywaoby si do urzdze, wystaw, tematw wbudynkach Centrum. Wbarze za no c, byo bardzo stowkowo, niestety. MR: Szkoda po prostu, e wCNK nie ma rozsianych mini-kafejek, gdzie mona przysi na chwil, pozbiera myli izaplanowa dalsze zwiedzanie. Cho moe byby to problem, gdyby kto zgorca kaw biega midzy oblonymi stanowiskami J. P: Tak czy inaczej ja jestem pozytywnie zaskoczony. To, co widziaem kiedy za granic, jest teraz w Polsce iwyglda bardzo zachcajco. To dla mnie cho moe zabrzmi to zbyt grnolotnie prawdziwy efekt przemian ustrojowych, zmian cywilizacyjnych, jakie dokonuj si wnaszym kraju. MR: Azwaywszy, e jest to jednak rozrywka, poprzez sukces Kopernika zmienia si postrzeganie popkultury, jako czego wycznie bahego. Okazuje si, e ikultura masowa moe by na wysokim poziomie. P: Wnaszej rzeczywistoci powstanie, aktywno ipowodzenie CNK to wielki przewrt spoeczny, na miar budowy systemu dobrych autostrad iodnowionych, czystych dworcw. Tylko, e tych ostatnich jeszcze nie mamy J. Serdecznie dzikujemy Kindze Paszkowskiej za oprowadzenie ipomoc wzrozumieniu Centrum Nauki Kopernik Fotografie: Piotr abicki

STRONA 5

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

NIMBOSKOP

TEMAT NUMERU |

CO INNOWACYJNEGO

| NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | PRO IANTY

Wszechspoeczno naukowa
Tajemnice planet izagadki staroytnoci dla ludzi zwyobrani
Prof. Lech Mankiewicz

Fizyk ipopularyzator nauki. Dyrektor Centrum Fizyki Teoretycznej PAN.

Jeszcze kilka lat temu pomys, aby kady, kto ma dostp do internetu iwmiar sprawne szare komrki, mg bra udzia wprawdziwych badaniach naukowych, na przykad odkrywaniu planet pozasonecznych, wydawa si kompletn mrzonk.
wiat jednak mocno przyspieszy ijak grzyby po deszczu pojawiaj si nowe, doskonae idee. Wrd nich jest Zooniverse.org - platforma spoecznociowych projektw naukowych nowego typu, stworzona przez Oxford University. sie, kiedy go nie uywamy, wdomyle zajmujc si zarabianiem pienidzy na nowy sprzt. Wprojekcie SETI inteligencja uytkownika nie jest do niczego potrzebna chodzio tylko owykorzystanie mocy jego komputera. Tymczasem kilka lat temu grupa astronomw wpada na pomys, aby zaprosi internautw do uporzdkowania bazy danych projektu Sloan Digital Sky Survey (SDSS). Jednake wtym przypadku naukowcy chcieli wykorzysta nie komputery uytkownikw, ale ich mzgi iinteligencj. SDSS zajmowa si przegldaniem nieba w celu zgromadzenia danych, ktre pozwol odpowiedzie na pytanie: jak wyglda redni, typowy kawaek Wszechwiata. Wykonano olbrzymi ilo obserwacji, gromadzc na cyfrowych zdjciach nieba okoo miliona nowych obiektw. Teraz naleao to wszystko opisa, sklasyfikowa iuzyska statystyczny obraz. Szybko okazao si, e komputery radz sobie ztym zadaniem nadspodziewanie sabo. Pomimo e cyfrowe rozpoznawanie obrazw wici triumfy ikomputery potrafi ju podobno kojarzy ludzkie twarze, co wiemy zpublikowanych wprasie opisw zmaga policji zkibolami, to wprzypadku olbrzymiej rnorodnoci obiektw oraz najrozmaitszych czynnikw zakcajcych analiz, czsto staj si bezradne. Aludzie maj fantastyczn umiejtno oceniania sytuacji jednym rzutem oka iwycigania, wwikszoci przypadkw, prawidowych wnioskw. Tak w2007 roku powstao pierwsze Galaktyczne Zoo.

MOC KOMPUTERA, MOC UMYSU


Kt nie pamita SETI@home? To te spoecznociowy projekt naukowy, ale innego typu. Pobiera si wygaszacz ekranu ktry bezlitonie eksploatuje zasoby naszego komputera wcza-

OKRES PIONIERSKI
Galaktyczne Zoo szybko okazao si wielkim sukcesem, wcigu kilku miesicy okoo 100 tysicy internautw sklasyfikowao milion obiektw wbazie SDSS odkrywajc na zdjciach take nowe, dziwne twory. Nauczycielka muzyki zHolandii trafia na fotografi dziwnej chmurki iwrzucia je na forum pytajc po prostu Co to jest?. Obiekt, znany jako Hannys Voorwerp, doczeka si powanych bada ianaliz, wktrych wykorzystano midzy innymi Kosmiczny Teleskop Hubblea. W2007 roku, kiedy Galaktyczne ZOO jeszcze si rozwijao, miaem okazj uczestniczy w Global Hands-On Universe, konferencji wiatowego konsorcjum naukowcw zajmujcych si propagowaniem wiedzy astronomicznej. Spotkaem tam Jordana Raddicka, amerykaskiego astronoma, popularyzatora nauki ipisarza, ktry mia wykad oGalaktycznym Zoo. Natychmiast zrozumiaem, e jest to idealny projekt dla Polski. Za jego porednictwem pojawio si nie tylko swoiste okno na wiat globalnej wioski, ale iciekawe uzupenienie dla systemu edukacji, wstrzsanego kolejnymi reformami typu rwnaj wd. Jordan Raddick kupi pomys bez wahania irozjechalimy si do domw zobietnic dalszej wsppracy. To, co nastpio potem, byo prawdziwie heroicznym okresem wdziaalnoci Galaktycznego Zoo wPolsce. Technologia nie bya przystosowana do atwego przeoenia zasobw zobcych jzykw, wic wsplnie zMart iMirkiem, uczniami zModzieowego Obserwatorium Astronomicznego wNiepoomicach, tumaczylimy zawarto plikw html, wyszukujc zdania midzy uczkami kodu.

STRONA 6

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

NIMBOSKOP

TEMAT

NUME-

PlanetHunters. Planetometer analizuje obserwacje zebrane przez owcw planet

Sukces Galaktycznego ZOO w Polsce przeszed nasze oczekiwania. Po krtkiej kampanii wmediach, wktrej bardzo pomg Jan Pomierny z portalu Astronomia.pl, liczba polskich uczestnikw osigna prawie 13 tysicy.

4. Pogoda Dawno Temu, czyli OldWeather (www.oldweather.org) - niesamowity pomys, wramach ktrego uczestnicy gromadz informacje o pogodzie wydobywane zdziennikw kapitaskich okrtw Royal Navy wczasie IWojny wiatowej. Projekt wymaga czytania rcznego pisma po angielsku. 5. ycie Staroytnych (ancientlives.org - PL) - najnowszy projekt Zooniverse ijeden znajciekawszych, tym bardziej e zupenie nie dotyczy nauk przyrodniczych. Analiza setek tysicy fragmentw papirusw znalezionych przez brytyjsk ekspedycj wmiejscu zwanym Miastem Ostronosej Ryby. Wcigu ponad stu latu brytyjscy papirolodzy byli w stanie odczyta tylko uamek zbiorw, a tymczasem internauci tylko w dwa tygodnie odcyfrowali ponad 4 miliony znakw na okoo 100 tysicach fragmentw.

PORA NA OCEANICZNE OTCHANIE


Takim przedsiwziciom jak Citizen Science Alliance iZooniverse udao si znacznie skrci odlego dzielc zwykych zjadaczy chleba od najwyszej wagi bada naukowych. Przykadem mog by choby Galaktyczne Zoo iOdkrywcy Planet.

ITAK POJAWIO SI ZOONIVERSE


Wkrtce potem Galaktyczne Zoo przenioso si zBaltimore do Oxfordu. Przeprowadzka do Anglii przyniosa jedn wan zmian. Anglicy powoali do ycia Citizen Science Alliance, ktra to organizacja stworzya platform Zooniverse.org, na ktrej umieszczane s nowe spoecznociowe projekty naukowe. W Zooniverse du rol odgrywa nie tylko aspekt naukowy projektu, ale take jego strona spoeczna. Dlatego stale rozwijamy Talk, czyli cz platformy, ktra suy budowaniu wsplnoty. Pocztki byy trudne. Pomimo tego e wGalaktycznym Zoo brao udzia ponad 100 tysicy osb, jedynie garstka, dosownie kilkadziesit znich angaowaa si wdyskusje na forum projektu. Dzisiaj, okoo 25-30% internautw pojawia si na Talku, aby zademonstrowa swoje odkrycia ipodyskutowa onich. Na portalu Hands-On Universe istnieje te polskie forum dyskusyjne (www.pl.euhou.net), ana pytania wysane na adres galaktycznezoo@astronomia.pl odpowiadaj nasi eksperci.

GDZIE POLECI NEW HORIZONS?


Jesieni 2011 roku przez Zooniverse mona wej do 10 spoecznociowych projektw naukowych. Owszystkich mona poczyta na Zooniverse. Ja wymieni tylko kilka charakterystycznych: 1. Galaxy Zoo Hubble (www.galaxyzoo.org, polska wersja - PL) trzecia odsona Galaktycznego Zoo, ktra dotyczy analizy obrazw zteleskopu Hubblea. Warto tam zajrze ze wzgldu na archiwum fantastycznych zdj. 2. Odkrywcy planet (www.planethunters.org - PL) poszukiwanie planet pozasonecznych wdanych pochodzcych zKosmicznego Teleskopu Keplera. Internauci znaleli ju okoo 50 przypadkw, wktrych sygna pochodzcy prawdopodobnie od planety zosta przeoczony przez komputery NASA. Jak dla mnie to najpikniejszy chyba projekt Zooniverse. 3. Ice Hunters, czyli owcy lodowych bry (www.icehunters.org) po wykonaniu gwnego zadania misji, czyli zbadaniu Plutona, sonda New Horizons bdzie miaa jeszcze do paliwa, by mona wysa j dalej. Gdzie? Otym zadecyduj internauci! Polska wersja wprzygotowaniu.

Pozostaje bariera jzykowa, ktrej demontaem zpowiceniem zajmuje si w Polsce maa garstka zapalecw. Pomysw nie brakuje. Jeli wszystko pjdzie dobrze, nowy projekt zabierze nas wgb oceanw, razem zastronautami NASA, ktrzy zamienili skafandry kosmiczne na wyposaenie nurkw. Cigle czekamy na oryginalny, polski projekt na Zooniverse, na pomys polskich naukowcw, dysponujcych du iwmiar jednorodn baz danych, ktrych analiz moe znacznie usprawni udzia internetowej spoecznoci, dnej naukowych odkry. Zooniverse dysponuje ju nawet rodkami, ktre pozwol uruchomi takie zewntrzne inicjatywy. Wiele wskazuje na to, e najlepsze jest cigle przed nami... Moim wsppracownikom, Marcie Kotarbie, Mirkowi Koodziejowi iJanowi Pomiernemu bardzo dzikuj za wspprac przy polskich wersjach jzykowych projektw Zooniverse.

Ancient Lives. Fragment warsztatu cyfrowego badacza papirusw

STRONA 7

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU | CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

IGRZYSKA NAUKOWE
Zanim staniemy si znanymi naukowcami, zapraszanymi na prestiowe konferencje, jestemy doktorantami. Doktorant to osoba zmilionem pyta iwtpliwoci oraz niemia wizj bada iduymi oczekiwaniami wobec przyszoci.
najlepszy referat popularnonaukowy. Nad caym przedsiwziciem patronat obj prof. dr hab. Andrzej Mania, Prorektor UJ ds. Dydaktyki, ktry jest czstym gociem doktoranckich spotka. NAJLEPSI SALONOWCY WIedycji Salonu (2009/2010), zwyciy Arkadiusz Wrbiak zWydziau Biologii iNauk oZiemi, zreferatem Gdzie te ludzie? - czyli demografia Polski w15 minut.. Zwycizc II edycji (2010/2011) zosta Szymon Drobniak z tego samego wydziau, prezentujcy referat: Zdradza czy nie zdradza oto jest pytanie?.

STARCIE REFERATW
fot. zarchiwum TD UJ

owoli stawiamy kroki w wiecie akademickim, uczc si jak nie popenia bdw i jak je poprawia. Znane przysowie mwi wiczenie czyni mistrza - wic wiczymy kadego dnia. Jedn zkoniecznych prac domowych jest trenowanie publicznych wystpie. Jak przedstawia swoje badania, eby publiczno zrozumiaa ich sens? Jak mwi, eby inni suchali zzainteresowaniem? Krakowscy doktoranci maj gdzie szkoli takie umiejtnoci!

Kady z prezentujcych referaty musi si wykaza nie tylko zdolnoci przedstawienia swojego tematu, obrony postawionych tez, ale take umiejtnoci dyskusji. Zazwyczaj pada wiele szczegowych pyta, zktrych adne nie moe pozosta bez odpowiedzi. Zwyciska prezentacja otrzymuje tytu Referatu Miesica, atryumfator kwot 250 z zna zakup literatury naukowej. Tytu Referatu Roku mog zdoby zwycizcy z poszczeglnych miesicy, biorc udzia w finaowym spotkaniu, Salonie Gigantw. Zwycizca otrzymuje 2000 zotych na badania naukowe. Wszelkie informacje o Salonie i konkursie na najlepszy referat popularnonaukowy, wraz zrelacjami zposzczeglnych spotka dostpne s na stronie www.doktoranci.uj.edu.pl. Berenika Kobia iKatarzyna Suszkiewicz

KAWIARNIA TRENINGOWA
Tak moliwo daje Salon Naukowy Towarzystwa Doktorantw UJ. Konwencja Salonu odwouje si do popularnego wEuropie Zachodniej icieszcego si coraz wikszym powodzeniem wPolsce pomysu tworzenia kawiarni naukowych. Podczas comiesicznych spotka modzi badacze maj okazj podzieli si zinnymi swoj wiedz iwynikami bada. Salon to inicjatywa, dziki ktrej doktoranci mog w ramach publicznego wystpienia skonfrontowa swoje odkrycia z pytaniami dociekliwej publicznoci. Czy kady umie zrobi to wsposb profesjonalny? Na pewno nie! Ale kady moe sprbowa, aprzecie chodzi wanie owiczenie swoich umiejtnoci! Od pocztku 2010 roku Salon Naukowy zmieni form, ktr uzupeniono o konkurs dla doktorantw na

STRONA 8

MATEMATYK WTAKSWCE Kilka przykadowych tematw wystpie na Salonie Naukowym TD UJ ycie usane wosami. Oznaczeniu kobiecych wosw wafro amerykaskiej kulturze XIX iXX w. Urszula Wolak, Instytut Amerykanistyki iStudiw Polonijnych Czy kwadrat moe by koem, czyli czy jecha takswk czy i pieszo? Sebastian Baran, Instytut Matematyki Zabiegi chirurgiczne wstaroytnym Peru ukasz Majchrzak, Instytut Archeologii Chopska Szkoa Biznesu Sebastian Waciga , Instytut Europeistyki Brud, smrd iubstwo? Czyli orozumieniu higieny Joanna Rog Wydzia Biologii iNauk oZiemi

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

TEMAT NUMERU |

CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

Tabu: stary temat wnowym interfejsie


Ze swych podry kapitan James Cook przywiz nie tylko wieci onowych ldach, ale imagicznie brzmice sowo tabu. Miny wieki. Zmieni si wiat iludzie. Jak obecnie tabu odnajduje si wglobalnej, technologicznej codziennoci?
Tabu to fascynujcy temat socjologiczny. Wspomnie warto choby klasyczne ju badania Jamesa Frazera, Zygmunta Freuda lub Claudea Levi-Straussa. Ci synni humanici byliby zaskoczeni obserwujc, jak wspczenie wepoce pecetw i smartfonw tabu zyskuje nowe oblicze, a mwic jzykiem komputerowym nowy, odmienny interfejs. zwierzt. Mog je tylko suchy chleb, ry iwarzywa. Nie mog wchodzi do mieszka, nikogo dotyka ani bra do rki domowych naczy relacjonuje Charles Haviland, dziennikarz BBC News. S uwaane za nieczyste, azamanie zakazw rozgniewaoby istot bosk isprowadzio nieszczcie. Takie wierzenia wywodz si zprzekonania, e nieczysto moe si przenosi, e np. miesiczkujca kobieta dotykajc drzewa, spowoduje, e nie bdzie ono rodzi owocw. Ten skrajny przykad znajduje swe odniesienia take wkulturze europejskiej. Wspomnie mona choby metafory, jakimi opisuje si miesiczk. Ludzie mwi otych dniach, Piotr abicki
Socjolog ifan nowych mediw. WCITTRU koordynuje pracami Zespou ds. Promocji iEdukacji.

PRZYPADEK: BONSAIKITTEN
Od wiekw ludzie Zachodu zachwycali si delikatnym piknem wyrobw artystycznych pochodzcych zOrientu to pierwsze zdanie nieistniejcej ju strony Bonsai Kitten. Czytajc to banalne stwierdzenie trudno byo si spodziewa, e wdalszej czci tekstu znajduje si szokujca oferta. Autor strony, podpisujcy si jako Dr Michael Wong Chang, proponowa kademu zakup zmumifikowanego kotka (sic!), znieksztaconego iuformowanego jak drzewko bonsai wszklanej butelce. Taka to miaa by nowoczesna ozdoba domw, azarazem pomys na co by nie mwi innowacyjny biznes. Roliny bonsai osigaj swj miniaturowy wygld przez odpowiednie przycinanie. Niestety, nie mona przycina kota! Jednak na szczcie artyci Wschodu s rwnie ekspertami od zmieniania ksztatw cia: deformowania stp itworzenia wyduonych gw. brzmiaa misja firmy, przedstawiona na stronie sprzedajcej milusiskie kocie trucha uformowane jak magiczne drzewka ycia.

PRZYPADEK: FLOJUGGLER
Serwis ten nieprzypadkowo ozdobiony jest widokiem kranu. Reklamuje si midzy innymi sloganem Wiesz ju czy czerwony prezent nadszed, nadchodzi, czy ju go nie ma. Oco chodzi? Ointernetowy kalendarz miesiczek, sposb (jak podpowiadaj autorzy strony) na to, by zpoczuciem bezpieczestwa planowa swoje zajcia, unika zakopotania ifrustracji. FloJuggler to narzdzie skierowane nie tylko do tych, ktre bezporednio dowiadczaj comiesicznych problemw. Twrcy biznesu tak przekonuj mczyzn: Kontroluj miesiczk dziewczyn, ktre znasz. Na powanie, bo chopakowi taka wiedza te moe si przyda. Wten sposb grupa odbiorcw FloJugglera znacznie si rozszerza, afirma zyskuje wielu potencjalnych klientw. Nie ma potrzeby przekonywa, e krwawienia miesiczne s wwielu kulturach tematem wstydliwym, czasem zakazanym. Na przykad w zachodnim Nepalu praktykowana jest tradycja Chhaupadi. Kobiety miesiczkujce lub wpoogu zmuszane s do przebywania wszopach dla

okresie lub niewinnym wtym przypadku blu brzucha. Tak jakby publiczne (szczeglnie wobecnoci mczyzn) wypowiedzenie TEGO sowa (jak si okazuje iautor tego tekstu nie jest odporny na kulturowe wzorce) byo czym brzydkim inieprzyzwoitym. Tymczasem FloJuggler, nie chce miesiczkujcych kobiet odosabnia (jak wNepalu), zamyka ich wgetcie jzykowego kodu (jak wPolsce), ale przeciwnie, daje im moliwo komunikowania wiatu swego stanu. Dlaczego? Odpowied wydaje si banalna. Miesiczka, ten atrybut kobiecoci, ma po prostu kapitalne cechy marketingowe: jest powszechna, regularna, masowa idokuczliwa. Czemu wic na takim fundamencie nie budowa biznesu. Zobacz: flojuggler.com

PRZYPADEK: BEAUTIFULPEOPLE
Dzidziusie s liczne. Aby jednak mie pewno, e zmaego bobasa wyronie, urodziwa kobieta lub przystojny mczyzna, mona skorzysta zoferty promowanej przez serwis BeautifulPeople.com. To portal randkowy, ktrego uytkownikami mog zosta osoby uznane za pikne. Nad zgoszeniami aplikantw debatuj osoby, ktre ju dostpiy tego wyrnienia. Moe jest to naruszenie pewnych zasad rwnociowych i idei moralnych (autorytety
STRONA 9

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU |

CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP
mwi: nie liczy si to, co na zewntrz, ale to co wewntrz), jednake jeszcze nic szokujcego. Bardziej niezwyky jest kolejny aspekt bycia wrd BeautifulPeople rozrodczy projekt stworzenia banku nasienia i komrek jajowych, ktry piknych (dawcw) kontaktuje z tymi mniej urodziwymi, ktrych pragnieniem jest mie licznego potomka. To ju rodzaj manipulacji siami natury, sprzeczny zodwiecznymi zasadami isprzeczny co by nie mwi zide posiadania dziecka, zwasnej krwi ikoci zrodzonego. Klonowanie, inynieria genetyczna iGMO to tematy obecnie tak popularne, jak ikontrowersyjne. Gdzie wtle przypominaj si nazistowskie eksperymenty dce do stworzenia rasy doskonaej, chiskie manipulacje skal urodzin lub opierajce si na reguach eugenicznych dyrektywy zakazujce udzielania lubw epileptykom. Iznowu, podobnie jak w przypadku FloJugglera, abstrahujc od dylematw etycznych, marketingowo to idea majca przyszo. W kocu poszukiwanie towaru z etykietk pikny jest podstawow si napdow tysicy konsumentw przemierzajcych przestrzenie supermarketw. Tylko, czy dziecko to towar? Zobacz: www.beautifulpeople.com

PRZYPADEK: FILMOWANIE NOCY POLUBNEJ


Od kilkunastu miesicy wpolskich mediach ina forach internetowych toczy si dyskusja oblaskach icieniach filmowania nocy polubnej. Inie chodzi wycznie ofilmy przedstawiajce czue dotknicia, ale oprofesjonalne kadry, nieomijajce adnych detali z pierwszego (teoretycznie) poycia modej pary. Czy to nie pogwacenie tabu, istniejcego wrd przyzwyczajonych do tradycyjnej obyczajowoci, religijnoci oraz dystansu do liberalnych ekstrawagancji? Jak informuje TVN24 Coraz wicej modych par decyduje si na sfilmowanie nocy polubnej. Usuga kosztuje od 300 do 1000 z. Jak twierdz filmowcy, wikszo par poprzestaje na wersji soft, cho s itacy, ktrzy ycz sobie ostrego porno.

PRZYPADEK: INTERNETEYES
Dziurka od klucza, szklanka przytknita do ciany, ulotne spojrzenie wszpark miedzy firankami to wszystko ju byo, to ju jest passe! Teraz podglda si przez Internet ijeszcze mona na tym zarabia. Wciubianie nosa wnie swoje sprawy zawsze byo zajciem tyle popularnym, co potpianym iwymiewanym. Synnym obiektem drwin jest przecie siedzca woknie babcia, ktra wie wszystko owszystkich iktra nie przegapi okazji, by podejrze c takiego skandalicznego dzieje si za zamknitymi drzwiami. Jak si okazuje, niektre aktywnoci ludzkie (wtym przypadku niezdrowa ciekawo) nie zmieniaj si mimo transformacji technologicznych, politycznych i spoecznych. Ijak to bywa takie cechy dostrzega i chce wykorzystywa biznes. InternetEyes to system podgldu na ywo sklepw imagazynw. To taki Big Brother, ktry pozwala ledzcym dorobi sobie do pensji. Owszem pewnie s ludzie, ktrzy godzinami iza darmo mogliby patrze na klientw kupujcych ogrki wzalewie lub dostawcw rozadowujcych swoje uki , ale jeli oferta kusi jeszcze zastrzykiem gotwki, to czemu nie skorzysta spdzi czas izarobi? Firma wykupuje abonament na monitoring swoich powierzchni handlowych. Obraz z kamer transmitowany jest losowo do komputerw zarejestrowanych ledczych. Jeli podgldajcy zobaczy zodzieja powiadamia otym central, aochrona apie zoczyc. Abiznesowe zalety: obserwatorzy s zaangaowani, aiwizja nagrody wpywa na skuteczno. Podgldanie, wnikanie wprywatno jest obwarowane licznymi mniej lub bardziej wprost wyraanymi zakazami. Ale jakie to ma obecnie znaczenie, choby wobec setek tysicy kamer zainstalowanych na ulicach naszych miast? Wsamym Londynie jedna kamera ulokowana wmiejscu publicznym przypada na omiu mieszkacw. Zobacz: interneteyes.co.uk

WPolsce przytaczajca wikszo dyskutantw na forach internetowych deklaruje, e taki film jest tylko dla modej pary. Ale ju wUSA iSkandynawii organizuje si pokazy dla znajomych. Bywa pikantnie To oczywicie nie wszystkie zjawiska bdce tabu kulturowym, astajce si szans na dochodowy biznes. Wci powraca temat spowiedzi online, np. za pomoc IPhonea. Inny przykad: jeden zproducentw zabawek oferuje spragnionym nastolatkom stylizowan figurk Boga sprzedawan w jednym zestawie z rnej maci Power Rangersami i Supermanami. Chyba czas przedefiniowa pojcie tabu. Czy wwiecie internetu, globalnej gospodarki itabloidw nie jest ono ju tak martwe, jak np. staroytna greka, ktr zajmuj si wycznie naukowcy ipasjonaci? Czy nie stracilimy tego narzdzia kulturowego, ktre zabraniao, zakazywao, ale te pomagao znale odpowiedni drog isposb postpowania?

ACO ZKOTKIEM BONSAI?


Jakie byy dzieje biznesu oferujcego milusiskie kocie trucha uformowane jak drzewka ycia? Rozwiewam wtpliwoci. Pomys ten by zrczn mistyfikacj iprowokacj. Autor postara si, aby faszerstwo byo jak najbardziej realistyczne. Internautw zwodziy na przykad profesjonalnie wykonane fotomontae. Wszystko to spowodowao olbrzymie zainteresowanie, pene wyrazw potpienia. Nie wiadomo jednak, ilu byo potencjalnych klientw, chccych na serio naby zdeformowanego futrzaka zakonserwowanego wozdobnym soju?

STRONA 10

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

Akta Personalne
Imi inazwisko

Artur Osyczka biotechnolog na Wydziale Biochemii, Biofizyki

iBiotechnologii UJ. Zajmuje si badaniami naukowymi zdziedziny bioenergetyki molekularnej. W2010 Science opublikowao wyniki bada jego zespou nad rol cytochromu bc1 wkomrce. Wjednym ze swych wystpie do tego artykuu odwoywa si rwnie premier Donald Tusk.

Rozszyfrowa biako

Artur Osyczka: Nasza praca dotyczy jednego z podstawowych biaek zaangaowanych w procesy energetyczne komrek. Znajduje si ono w mitochondriach niezwykle wanych skadnikach komrki, odpowiedzialnych za dostarczanie jej energii. Biako to, znane pod nazw cytochrom bc1 lub mitochondrialny kompleks III, jest zbudowane zdwch identycznych i symetrycznych wzgldem siebie czci, stanowic razem centralny punkt siy napdowej procesw yciowych komrki. My opracowalimy sposb na przerwanie tej symetrii. Dziki temu moglimy przetestowa dowiadczalnie wszystkie moliwe kombinacje drg dziaania tego biaka. Wyniki pokazay, e tworzy ono ukad wksztacie litery H, co mona porwna do dziaania szyny elektrycznej, bdcej skadnikiem wielu urzdze elektrycznych. To, e poznalimy mechanizm dziaania moe wprzyszoci wpyn na zrozumienie podoa wielu chorb metabolicznych i neurodegeneracyjnych zwizanych z uszkodzeniem mitochondriw, tworzeniem ineutralizacj wolnych rodnikw, procesami starzenia.

Prof. Artur Osyczka ws

woim krlestwie, fot. SPH

ERESIS

przykad w Stanach Zjednoczonych czy Japonii. Oglny styl pracy w laboratoriach polskich cigle znacznie odbiega od sposobu pracy za granic. Myl, e jest to bardzo zoony problem itemat na osobn rozmow. Obcia nas natok biurokratycznych obowizkw, ktrych cigle niestety przybywa. Do tego dochodz trudnoci zwizane zkompletnie przestarzaym i mao elastycznym systemem czenia dziaalnoci naukowej zdydaktyczn, ktry znaczco utrudnia prowadzenie bada i skupienie si na kwestiach naukowych.

Wpyw na opini spoeczn

Nie mam wtpliwoci, e warto promowa nauk, choby po to,

Czym jest nauka?

by zmieni powszechnie panujc opini, e naukowcy s nam niepotrzebni. Czy nie pokutuje taki pogld w naszym spoeczestwie? Myl, e promocja nauki mogaby pomc zmieni to nastawienie, tak bymy wszyscy zrozumieli, e musimy postawi na rozwj nauki - i to zarwno w dziedzinach podstawowych, jak i aplikacyjnych. Moja grupa badawcza ma np. stron internetow (www.uj.edu.pl/web/gbm/), gdzie kady moe zapozna si z tym, czym si zajmujemy, zprzyjemnoci take udzielamy wywiadw. Ale mam wiadomo, e to nie jest wystarczajce - to wymaga czasu, atego niestety mamy cigle zbyt mao. Rozmawiaa: Justyna Jaskulska

Nauka jest fascynacj. Na pewno zawiera si wtym ch poznania iodkrywania wiata. Rwnie wane jest to, e zmusza nas ona do cigego mylenia koncepcyjnego i uruchamiania wyobrani. Klimat dyskusji naukowych, poszukiwania nowych idei icigego obcowania zmodymi zapalecami wszystko to jest czym, co nadaje niepowtarzalny charakter naszej pracy. Nie zawsze chciaem by naukowcem. Co na to wpyno? W moim przypadku mog to by tradycje rodzinne cho moja mama jest pianistk inauczycielem gry na fortepianie, mj ojciec by profesorem nauk cisych na Politechnice Krakowskiej apniej AGH. miej si, e zawsze chciaem zosta artyst iby moe dlatego zostaem naukowcem przecie nauka ma w sobie wiele ze sztuki... T sztuk uprawiania nauki udao mi si praktykowa zarwno wPolsce, jak iza granic, na

Co lubi?

Moja ulubiona ksika to poezje Gaczyskiego iksiki biograficzne. Moim najwikszym autorytetem jest Les Dutton, mj byy szef ze Stanw, obecnie przyjaciel. Podziwiam go za renesansowy umys, czcy cechy naukowca imalarza, iza niezwyk osobowo. Telefon komrkowy dla mnie to konieczno. Ulubione danie to dobra kawa espresso idobra herbata. Morze czy gry? Morze. Samochd czy rower? Samochd, cho wolabym rower. Cechy dobrego naukowca to mylenie twrcze, wyobrania, ch poznania idociekania prawdy.

Prosz oceni wskali (od nie cierpi do bardzo lubi) Leniuchowanie Czasem bardzo lubi Wypady do kina Lubi Gotowanie Nie cierpi Lato Bardzo lubi,najchtniej przenisbym si do ciepych krajw Szybkie samochody Nie miabym nic przeciwko posiadaniu np. corvetty Suchanie muzyki Bardzo lubi, szczeglnie klasyk (muzyk fortepianow atake koncerty fortepianowe), ale STRONA nie tylko, moj ulubion pyt jest St. Germain Tourist11 Majsterkowanie - Nie cierpi Bycie naukowcem Oglnie bardzo lubi

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE |

NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

Nanomateriay
do zada specjalnych
Chemik zZakadu Chemii Fizycznej iElektrochemii UJ. CITTRU pracuje nad komercjalizacj jego wynalazkw zwizanych znanotechnologiami.

dr hab. Szczepan Zapotoczny

Nanomateriay to grupa nowoczesnych substancji charakteryzujcych si rozdrobnieniem, rozmiarem skadajcych si na nie elementw wzakresie od okoo 1 do 100 nanometrw (jedna miliardowa cz metra).
Na waciwoci nanomateriaw istotny wpyw maj efekty kwantowe. Tak nazywamy zjawiska zachodzce wmikroskali zgodnie zreguami specyficznej mechaniki, innymi ni zasady mechaniki klasycznej. To wanie efekty kwantowe sprawiaj, e nanoczstki zota, wzalenoci od ich wielkoci i ksztatu, przyjmuj barw czerwon, row czy fioletow, jake odmienn od powszechnie znanego poysku tego metalu.

NANOSREBRO ZABEZPIECZONE
Nanomateriay do zada specjalnych zdaj si mie wietlan przyszo, zarwno wypierajc tradycyjne materiay w ich obecnych zastosowaniach, jak i umoliwiajc zrealizowanie pomysw, ktre s jeszcze wsferze marze. Jednym zogranicze wich stosowaniu jest kwestia bezpieczestwa biologicznego, gdy wpyw wielu nanomateriaw na organizm ludzki irodowisko nie zosta jeszcze do koca zbadany . Dlatego tak wane jest racjonalne stosowanie aktywnych nanomateriaw w produktach komercyjnych. To zagadnienie podejmuje jeden z realizowanych przeze mnie projektw badawczych. W jego wyniku udao si zamkn bakteriobjcze nanoczstki srebra w wikszych mikroczstkach z wglanu wapnia substancji neutralnej dla zdrowia czowieka. Ten nowy materia ma ograniczy kontakt nanoczstek z organizmem czowieka oraz przeduy ich dziaanie poprzez kontrolowane uwalnianie do rodowiska zewntrznego. Moe on znale zastosowanie do zabezpieczania przeciwbakteryjnego rnych materiaw tekstylnych lub te jako dodatek do tworzyw sztucznych, farb ilakierw.

ORBITALNA WINDA
Przykadem wieloci zastosowa nanomateriaw mog by rne odmiany wgla, takie jak fulerenowe nanoczstki, nanorurki wglowe, czy nanopytki grafenu, ktrych waciwoci mechaniczne, optyczne oraz elek-

OSZUKUJC UKAD ODPORNOCIOWY


Kolejnym przykadem zastosowania nanotechnologii s nanoczstki tlenku elaza, oskadzie takim, jak popularny minera magnetyt. Ze wzgldu na specyficzne waciwoci magnetyczne mog one zosta wykorzystane m.in. wdiagnostyce medycznej, wszczeglnoci jako materiay kontrastowe do obrazowania metod rezonansu magnetycznego. Nanoczstki takie musz by jednak pokrywane specjalnymi materiaami, tak aby ukad odpornociowy nie potraktowa ich jako intruzw inie usun zorganizmu zbyt szybko. Takie nanomateriay s przedmiotem innego projektu, wramach ktrego do pokrycia, tworzcego ultracienkie warstwy na nanoczstkach, stosowane s modyfikowane polimery naturalne oparte na chitozanie, otrzymywanym np. zmuszli skorupiakw. Nanomateriay mog odmieni nasze ycie w XXI wieku, podobnie jak uczyniy to materiay polimerowe w wieku XX. Trzeba jednak wiele rozsdku, aby ich odpady w przyszoci nie stay si takim samym problemem ekologicznym, jak obecnie odpady ztworzyw sztucznych.

STRONA 12

tryczne s zupenie odmienne od popularnego grafitu. Te pierwsze znajduj zastosowanie w nowoczesnych ogniwach, kumulujcych energi soneczn. Nanorurki wglowe ze wzgldu na nadzwyczajn wytrzymao s nadziej na stworzenie windy na orbit okooziemsk, grafen za jest kluczowym materiaem elektroniki przyszoci, podczas gdy klasyczny grafit ma ugruntowan pozycj jako rysik wowku. Nanoczstki maj take specyficzne waciwoci chemiczne i dziaanie biologiczne zwizane z ich niewielkim rozmiarem. Dla przykadu, nanoczstki srebra maj cechy bakteriobjcze, midzy innymi ze wzgldu na atwo wnikania wstruktury komrkowe lub destrukcj bon komrkowych. Zabijaj one bakterie ju przy steniach tysice razy mniejszych ni te, ktre konieczne s przy zastosowaniu klasycznych jonw srebra.

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE |

NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

W(ww) naukowej dolinie


Ostrategiach rozwoju specjalistycznych portali naukowych opowiada dr Monika Zazula, redaktor naczelna portalu dolinabiotechnologiczna.pl NIE POWIELAMY
Nauka w polskim internecie jest coraz szerzej reprezentowana. Rozwija si akademickablogosfera, coraz bardziej zauwaalna jest obecno polskiej nauki w mediach spoecznociowych np. na Facebooku. Wtym szumie informacyjnym prbuj si rwnie odnale biolodzy molekularni, biotechnolodzy idiagnoci medyczni. To midzy innymi do nich kieruje swoj ofert portal dolinabiotechnologiczna.pl. Wybieramy znatoku informacji to, co naszym zdaniem jest najbardziej wartociowe dla rozwoju zawodowego uytkownikw oraz po prostu intrygujce, bo przecie profesjonalici s rwnie ludmi ciekawymi wiata. Wyrniamy si take tym, e staramy si nie powiela anglojzycznych stron naukowych. Bardzo duy nacisk kadziemy na wiadomoci zPolski. Chcielibymy jeszcze wicej informowa odziaaniach nowych polskich firm biotechnologicznych. Musimy umiejtnie stosowa strategi cigego zmagania si zdylematem: precyzyjnie, hermetycznie naukowo czy popularnie, ale upraszczajco? To trudne zadanie, zwaszcza e nasi odbiorcy s bardzo zrnicowani. Pierwsz, bardzo du grup czytelnikw s uczeni zugruntowan pozycj. S szefami laboratoriw, rad nadzorczych, ministerialnych cia doradczych, dyrektorami firm biotechnologicznych. Mamy nadziej, e zadowala ich poziom artykuw opisujcych konkretne problemy teksty ktre mona by okreli przymiotnikiem eksperckie. Drug grup odbiorcw s modzi naukowcy, doktoranci, studenci take licealici to gwnie zmyl onich zamieszczamy artykuy o lejszym charakterze newsowe. Uwaamy zreszt, e cho jest to sztuka nieatwa mona pisa zarwno rzetelnie, jak izrozumiale.

Dolina Biotechnologiczna stawia na tworzenie aktywnej spoecznoci

nipulacji wynikami oraz metodologii diagnostyki pomidzy wczesnym konsultantem krajowym zgenetyki klinicznej prof. Janem Lubiskim aprof. Jackiem Jassemem toczya si na naszych amach ju po zakoczeniu konferencji. Inn form aktywnoci naszych czytelnikw jest udzia wsondaach. Dziki temu moglimy si dowiedzie, e organizowany przez UJ, znakomity II Kongres Biochemii iBiologii Komrki by wbrany na tyle sabo rozpropagowany, e do 70% potencjalnie zainteresowanych udziaem, informacja onim nie dotara. Dziki nam taka informacja zwrotna moe wskaza organizatorom, co jest jeszcze do zrobienia, eby wymiana informacji wbrany bya skuteczniejsza.

CZY WTYM JEST BIZNES?


Dolinabiotechnologiczna.pl jest w tej chwili przedsiwziciem edukacyjnym iniekomercyjnym. Tak naley nas postrzega. Jest to projekt przygotowywany przez grup zapalecw zwizanych zCentrum Bada Interdyscyplinarnych iPromocji Nauki im. Jerzego Stachury, firm Oncogene Diagnostics iUniwersytetem Jagielloskim. Jestemy wzgldnie nowym bytem, wic wtej chwili stawiamy na rozwj i budujemy nasz pozycj. Cieszymy si ze staego trendu wzrostowe go iztego, e odwiedza nas obecnie sze-siedem tysicy unikalnych uytkownikw miesicznie. Jeszcze kilka miesicy temu po wpisaniu hasa biotechnologia, bylimy poza pierwsza setk wwyszukiwarce Google, obecnie jestemy na sidmej pozycji i cay czas pniemy si wgr. Aby strona moga si samofinansowa irozwija, proponujc konkretn ofert naszym partnerom edukacyjnym ibiznesowym, musimy mie pewno, e to co oferujemy, jest najwyszej jakoci. Przed nami jest przebudowa strony iwdroenie nowych funkcji, ktre na pewno zaskocz naszych czytelnikw oraz partnerw. Szczegy, a do chwili, wktrej pojawi si nowej odsona, musz jednak pozosta tajemnic. Wprzeciwnym razie nie byoby niespodzianki.

BANK INFORMACJI IINSPIRACJI


Cz ludzi, ktrzy czytaj, Dolin jest zarejestrowana w naszej spoecznoci (obecnie niemal siedemset osb), cz nie jest to ich decyzja. Najprostszym przejawem aktywnoci naszych odbiorcw s komentarze, ktre publikujemy, bez wzgldu na to czy zgadzamy si zpogldami ich autorw. To pozwala nam by w biecym kontakcie zczytelnikami. Umoliwiamy take odbiorcom wymian przydatnych informacji. Taki charakter mia cykl artykuw napisanych przez studentw biotechnologii ikierunkw pokrewnych zrnych uczelni. Przygotowali oni solidne recenzje programu studiw iopisy, jak wyglda studiowanie zich perspektywy. Dziki portalowi dolinabiotechnologiczna.pl ich modsi koledzy mog dokona wiadomego wyboru uczelni. Na naszych amach chcielibymy zamieszcza te polemiki pomidzy czoowymi naukowcami. Bylimy bardzo dumni, gdy zapocztkowana na kongresie Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej dyskusja o cisplatynie, problemie ma-

STRONA 13

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU | CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ |

JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

Skomplikowana nauka wprostych sowach


Pisanie tekstw popularnonaukowych jest zajciem ciekawym iinspirujcym. Ale stawia przed autorem wysokie wymagania, bo to od jego stara zaley, czy odbiorca dobrze zrozumie przekaz.
Jak wykona to zadanie dobrze? Niestety, nie ma na to dobrej recepty. Poniej przedstawiamy kilka zasad, ktre wykorzystywaymy podczas redagowania tekstw do zbioru Projektor Jagielloski. Boena Podgrni iJustyna Jaskulska sne s one tylko dla badaczy zajmujcych si dan dyscyplin. Terminy te rzadko s tumaczone, bo przecie kady powinien wiedzie, co oznaczaj. Kady, czyli kto? Chyba nie spodziewamy si, e wszyscy posiadaj tak zaawansowan wiedz? W tekcie popularnonaukowym nic nie jest oczywiste. Za kadym razem naley oceni, na ile powszechnie funkcjonujca wiedza pozwala nam na opuszczenie dalszych wyjanie. Po takim zabiegu dajmy tekst do przeczytania komu spoza brany zobaczmy czy zrozumie to, co chcielimy przekaza. PRZYKAD Moemy napisa, e gwnym czynnikiem odpo-

TO JEDNO ZDANIE
Kady naukowiec powica na swoje badania dugie dni, miesice ilata. Jak mona wymaga od niego, aby streci to wszystko w jednym, prostym zdaniu? Pamitajmy o tym, e wanie od tego jednego pierwszego zdania opowie si zaczyna. Jest ono zaproszeniem dla czytelnika do odkrywania naszego wiata, zacht, aby zrobi ten pierwszy krok. PRZYKAD Badania nad nanoczstkami, ktre maj ulepszy

CITTRU, Redaktorki zbioru tekstw popularnonaukowych Projektor Jagielloski co badaj naukowcy na UJ?, ktry ukae si wkrtce.

wiedzialnym za narzdowe powikania cukrzycy jest wzrost stenia glukozy we krwi. Glukoza reaguje zwolnymi grupasystem obrazowania metod MRI, to nieatwy temat. Trudno mi aminowymi biaek iodpowiada za ich glikacj, aprodukty bowiem mwi o czym, czego nie mona zobaczy goym glikacji biaek sprzyjaj rozwojowi powika. Jednak owiele okiem. Sposobem moe by nawizanie do czego, co jest nam janiej bdzie, gdy napiszemy: Cukrzycy to grupa pacjentw bliskie lub czego si obawiamy: Naukowcy zUJ opracowuj wyjtkowo naraonych na uszkodzenia ukadu nerwowego, nanoczstk, ktra wniknie wnasze ciao iwskae chorob. serca, nerek czy oczu. Rozwojowi tych powika sprzyja wystMoemy te zacz od zaciekawienia czypujca w cukrzycy nasilona glikacja biaek, JAK PISA, BY NIE SKRACA? telnika, postawienia mu pytania, wciczyli proces polegajcy na przyczaniu do gnicia go w dyskusj z tekstem: Jak Niestety skracanie tekstu jest zawsze biaek nadmiernej iloci cukru. sprawi, by diagnozowanie chorb byo najtrudniejsze, dlatego najpierw ustalmy jeszcze bardziej precyzyjne i bezpieczne? sobie wielko tekstu (liczb stron lub HERMETYCZNY JZYK Naukowcy zUJ chc tego dokona za po- znakw). Dziki temu atwiej podejmiemy Jzyk naukowy pozwala na uywanie decyzj otym, co pomin aco rozwin. moc specjalnych nanoczstek. poj o cile zdefiniowanym znaczeCO JEST WANE?
Kolejne zdania powinny pj nam atwiej, ale zawsze bdziemy sta przed t trudn decyzj, jak wiele wiedzy chcemy przekaza oraz, co rwnie nieatwe, co bdziemy musieli odrzuci, z czego zrezygnowa. Wkocu wbadaniach wszystko jest wane. Kad jednak wiedz mona uporzdkowa ustalajc, ktre ze szczegw mona pomin. PRZYKAD Opisujc wkrtkim tekcie obserwacje radiogalak-

STRONA 14

tyk, moemy pomin objanienie sposobu ich powstawania lub caej dugiej historii bada nad kosmosem, poniewa jest to skomplikowane zagadnienie. Dla zrozumienia istoty tych rozwaa wiedza ta nie jest konieczna. Dziki temu informacje otym, jak badania przyczyni si do wzbogacenia wiedzy owszechwiecie ijego rozwoju, nie zagin wrozwlekych opisach, ktre itak nie zagwarantuj nam tego, e wyczerpiemy temat. Jeli zaley nam na tym, aby zaciekawiony czytelnik mg uzupeni t wiedz, zadbajmy o to, aby znalaz j na stronie internetowej. NIC NIE JEST OCZYWISTE
Kada dziedzina nauki ma swj specyficzny jzyk, w obrbie ktrego funkcjonuje cile okrelony zestaw poj oczywistych. Problem wtym, e najczciej ja-

niu, zwalnia zkoniecznoci stosowania form osobowych i zakada matematyczny formalizm, dziki czemu zachowuje precyzj i zwizo. Te niewtpliwe zalety wtekcie popularnonaukowym staj si wadami, bo dla amatora stanowi czsto barier nie do przejcia. Piszc tekst popularny, naley uywa jak najprostszego jzyka, bez obaw stosowa porwnania i odwoywa si do skojarze z codziennoci. Opisujc np. metod badawcz (czyli to, w jaki sposb czego dokonalimy), nie musimy po kolei wymienia skomplikowanych nazw poszczeglnych etapw czy uytej aparatury. Jeli bowiem to zrobimy, konieczne jest szczegowe wyjanienie ich znaczenia. Na to nie zawsze mamy czas i miejsce. Czasem warto te dla jasnoci wywodu pojcia naukowe zastpi powszechnie znanymi synonimami lub sformuowaniami. Przecie bardziej zaley nam, by czytelnik uchwyci istot caoci, ni zastanawia si nad jednym, dla nas oczywistym pojciem. PRZYKAD Trudny do wyjanienia tekst naukowy stanie si

bardziej przejrzysty, gdy do jego opisu uyjemy przedmiotw zycia codziennego: Naukowcy badaj receptor c-KIT, specyficzne miejsce na powierzchni komrek, na ktre wpywaj odpowiednie czynniki warunkujce ich wzrost. Dziaa to na zasadzie zamka (receptor) iklucza (czynnik wzrostu).

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

TEMAT NUMERU | CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ |

JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

CTOK
aden tekst nie przycignie uwagi czytelnika, jeli nie zahacza obliskie mu problemy. Odbiorca zpewnoci postawi sobie pytania, co on bdzie ztego mia, po co si to bada. Czytelnik musi mie poczucie, e zdobyta wiedza, bdzie mu kiedy przydatna. Dlatego my take zadajmy sobie pytanie: Co To Obchodzi Kowalskiego? PRZYKAD: Czy mona powiedzie, e Kowalskiego zainteresuj

znajdzie. Wzbogacanie czyjej wiedzy na temat wiata powinno by przecie rdem naszej satysfakcji. PRZYKAD: Aby wyjani proces samoorganizacji w cienkich

obco brzmice polimery? Nie. Ale zpewnoci zainteresuje go to, e ju niedugo bdzie mia wrku elektroniczn gazet, wykorzystujc ich specyficzne waciwoci. MW OBRAZAMI

warstwach kompozytw organicznych pprzewodnikw, moemy napisa Chodzi oto, aby tak manipulowa procesem produkcji (dostarczonym ciepem, czasem czy innymi czynnikami), by czsteczki materiaw ukaday si wsposb, jakiego sobie yczymy. OBAWA PRZED SPYCENIEM
Prosty jzyk ma umoliwi zrozumienie tematu, nie za jego zuboenie. Decydujc o tym, jak daleko zagbi si w zagadnienie, powinnimy bra pod uwag moliwoci naszego czytelnika. Nie oznacza to jednak podawania wszystkiego na tacy. Zaangaujmy go wproces zrozumienia. Efektem jest nie tylko kompromis pomidzy precyzj a przystpnoci przekazu, ale take przykucie uwagi czytelnika. PRZYKAD: Zanim opiszemy

komu, kto nie zna budowy ifunkcji komrki? Czy nie lepiej w tekcie popularnonaukowym zamiast Mitochondria to otoczone bon organella, obecne wwikszoci komrek eukariotycznych. S one miejscem, wktrym wwyniku procesu oddychania komrkowego powstaje wikszo adenozynotrifosforanu (ATP) komrki, bdcego jej rdem energii [za: Wikipedia] napisa Wyobramy sobie, e komrka naszego organizmu jest maym miastem, ktre aby normalnie funkcjonowa, musi mie dostp do prdu. Jest on dostarczany dziki specjalnym elektrowniom zwanym mitochondriami. ZARAANIE ENTUZJAZMEM
Trzymajc wrku artyku naukowy, widzimy suche fakty, liczby, zwizo i oszczdno w sowach. Nie znajdziemy wnim bezporednio tego, co jest przecie nie mniej wane od samych bada - pasji odkrywania. Wie si ztym ch poszukiwania prawdy, dziecica ciekawo, szczypta adrenaliny itrudne wybory. Teksty popularnonaukowe powinny by tego odbiciem. Lejsza forma otwiera pole do wyraenia tego, co trudno zawrze w tekcie naukowym. Dobrze jest skorzysta z tej sposobnoci. Oprcz interesujcego wstpu uywajmy atrakcyjnych i zaskakujcych rdtytuw, tekst wzbogacajmy przymiotnikami, ktre uka niezwyko nauki. PRZYKAD: Aby nie znudzi czytelnika wyraajmy opinie ina-

Naukowy jzyk przypomina wzory matematyczne. Im wicej specjalistycznych terminw znajdzie si wnaszym tekcie, tym wicej niewiadomych. Bez podpowiedzi nasz czytelnik atwo si zgubi i, co najgorsze, zniechci. Wiele osb lubi sobie wyobraa to, o czym czyta. Dlatego te objaniajc trudne pojcia, mona uy metafory, mwi obrazami. To wanie naukowiec, jako osoba, najbardziej biega wtemacie, powinien wiedzie najlepiej, jak oddziaywa na wyobrani czytelnika. PRZYKAD: Jak krtko wytumaczy, co to s mitochondria,

rol biaek w procesie biosyntezy chlorofilu, bdziemy musieli wyjani szereg bardzo wanych poj, m. in. autotrofizm czy deetiolacj. Musimy to zrobi na tyle umiejtnie, aby te wyjanienia nie zdominoway tekstu, ajednak wyposayy naszego odbiorc w potrzebn wiedz. Zdanie: Przejcie od cudzoywnego do samoywnego (autotroficznego) sposobu odywiania okrela si mianem deetiolacji by moe nie oddaje wszystkich szczegw tego procesu, pozwala jednak zrozumie jego istot. POCZUCIE MISJI
Aco ja, naukowiec, ztego bd mia/a? pada pytanie. Nauka to nie tylko odkrywanie prawdy, ale take dzielenie si ni. To nieustanne denie do zrozumienia tajemnic wiata byoby syzyfow prac, jeli nie potrafilibymy przekazywa jej innym. Tekst popularnonaukowy to furtka, przez ktr czytelnik moe podpatrzy zadziwiajcy wiat nauki. Nawet jeli na stu tylko jeden przekroczy prg, to nasz wysiek jest tego wart. Ponadto, wytumaczenie idei naszych bada iich wynikw si opaca, poniewa moe zrodzi interesujc dyskusj, ktra stanie si kopalni nowych, inspirujcych pomysw.

dzieje, nie bjmy si prognoz: Nasza grupa badawcza jest wiodcym w skali wiatowej zespoem, dostarczajcym najbardziej precyzyjnych danych dla tego typu reakcji, Nasz system, pozwoli na dokadniejsze prognozy iocen tych zjawisk, co niewtpliwie zredukuje koszty eksperymentw. WYZWANIE
Niepena wiedza czytelnika nie jest czym, czym powinnimy si martwi. Powinnimy j raczej traktowa jako wyzwanie. Jeli nie potrafisz wytumaczy czego wprosty sposb, to znaczy, e tak naprawd tego nie rozumiesz mwi Albert Einstein. Wystarczy wzi sobie jego sowa do serca, a rozwizanie samo si

APPENDIX: PRZED IPO


Zanim wemiemy si do pracy nad tekstem, dysponujemy wiedz zawart na kilkuset stronicach rnego rodzaju publikacji i notatek czsto jest to dowd naszych osigni, podstawa do wyrnie i rozwoju kariery naukowej. Artyku popularnonaukowy nieczsto przekracza ilo kilku kartek. Nie lada wyzwanie! Ale, czy nie wikszym bya decyzja o podjciu kariery naukowej? By moe nasz wysiek stanie si impulsem dla kogo, kto teraz stoi przed tym wyborem.

STRONA 15

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY | NIMBOSKOP

BYO

PatentUJ, KomecjalizUJ

Co naukowiec moe mie wsplnego zpatentami? Co to jest wynalazek? Jak na UJ dzielone s zyski zkomercjalizacji wynalazkw? Co to jest spka spin-off? Jak rozlicza badania zlecone? Na te iinne pytania odpowiada poradnik naukowca PatentUJ, KomercjalizUJ. Ochrona izarzdzanie innowacjami oraz badania zlecone na UJ. UWAGA: CITTRU dysponuje egzemplarzami drukowanymi, ktre chcemy rozda pracownikom UJ. Zapraszamy do kontaktu.

UJ odwiedzio ponad 8000 osb dnych wiedzy i mocnych wrae. Atych zpewnoci nie brakowao. Sama widziaam, jak dzieci reaguj na zapachy w zwierztarni Instytutu Nauk o rodowisku UJ , czy z niedowierzaniem ogldaj bakterie pod mikroskopem. Wszystkie ich zmysy zostay pobudzone do odbierania nauki. Ioto chodzi. mwi jedna zorganizatorek wydarzenia. Za rok kolejne wydziay i instytuty docz do tych, ktre dotd bray udzia. Szykuje si Noc Naukowcw z jeszcze wikszym rozmachem. T R WA

Naukowe stae wfirmach

T R WA

Nowe odkrycia

Katalog Innowacji UJ wzbogaci si osze nowych odkry, dotyczcych takich dziedzin jak: optoelektronika, diabetologia, chemia analityczna inowe materiay. Warto zwrci uwag na interesujce badania farmakologiczne dotyczce nietypowych, ale bardzo podanych zastosowa znanego leku piracetamu. Jego wykorzystanie moe przyczyni si do zapobiegania gronym powikaniom cukrzycy. Inn zciekawych innowacji jest magnetometr optyczny, sucy do precyzyjnego pomiaru pola magnetycznego. Szczegy : www.cittru.uj.edu.pl > dla Biznesu > oferta UJ
STRONA 16

CITTRU rozpoczo realizacj kolejnej edycji projektu Wiedza, praktyka, kadry klucz do sukcesu w biznesie. W jego ramach naukowcy maj szans na: zdobycie biznesowego dowiadczenia, wdroenie innowacyjnych rozwiza w przedsibiorstwie, nawizanie nowych kontaktw, a take uzyskanie dofinansowania w wysokoci 3200 z za kady miesic stau. W ramach stau uczestnicy projektu mog wsppracowa z wybran przez siebie lub skojarzon w projekcie firm. Stae trwaj 3 lub 6 miesicy. Wicej: www.marr.pl/wipkadry.html T R WA

warsztatach Szkoy Promocji Nauki w najbliszych miesicach debiutuj kolejne inicjatywy: Ju od 12. grudnia zgasza mona swe teksty na konkurs futurystyczno-naukowy Futuronauta szczegy na stronie CITTRU oraz plakacie z tyu tego NIMBa. Z pocztkiem 2012 roku pojawi si na rynku dugo przez nas przygotowywana publikacja pod tytuem Projektor Jagielloski. Co badaj naukowcy na UJ?. Przedstawiamy w niej ponad 70. not informacyjnych napisanych zminimalnym tylko ikoniecznym wykorz ystaniemnaukowego argonu. Projektor ma pokazywa zarys tego, co dzieje si wuniwersyteckim wiecie nauki. Te i inne aktywnoci podsumujemy na Forum Nowej Nauki Nauka 2.0: wicej ni internet . Odbdzie si ono 17 i 18 kwietnia 2012 roku wAuditorium Maximum UJ. Na forum pojawi si m.in. takie zagadnienia jak: internet a komunikacja naukowa, internet w popularyzacji nauki, marketing nauki, media i naukowcy, zarzdzanie nauk oraz nauka w biznesowym kontekcie. T R WA

CITTRU wsppracuje, CITTRU patronuje

Od lata tego roku NIMBa znajdziecie take na Portalu Wiedzy ONET.pl . W padzierniku rozpoczlimy take wspprac z portalem Laboratorium.net, a miesic pniej patronowalimy XIII Oglnopolskiemu Akademickiemu Seminarium Studentw Biotechnologii.

Odkrywamy ldy nowej nauki

BYO

8000 osb spragnionych nauki

Pobilimy w tym roku rekord frekwencji, poniewa podczas wrzeniowej Nocy Naukowcw 2011

Autorski program CITTRU, ktrego celem jest wspieranie rozowoju nowoczesnej coraz intensywniej przechodzi z etapu postulatw do wydarze. Po organizowanym w zeszym roku konkursie na komiks Z ycia naukowca oraz

WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ || JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI |

FELIETONY | NIMBOSKOP

Myl, e warto!
W holu instytutu kilka stolikw pokrytych ulotkami. Obok nich umiechnici studenci, czekajcy na modych adeptw nauki. Przyszo okoo 30 osb. Zainteresowanie mae. Czy zatem warto angaowa si wtaki rodzaj promocji? Wczesn wiosn mona zajrze na Targi Edukacyjne, wmaju pobawi si na Festiwalu Nauki, ajesieni odwiedzi uczelnie podczas Nocy Naukowcw. To imprezy dobrze ju znane na rynku popularyzacji nauki. Po co wic otwiera jeszcze drzwi poszczeglnych instytutw? Czy nie jest to tylko zbdne zamieszanie, dekoncentrujce naukowcw, pracujcych wpocie czoa nad kolejn publikacj? Z pewnoci imprezy masowe doskonale przycigaj uwag do nauki jako takiej, czasem ido danej dyscypliny, angaujc szerok widowni, od przedszkolakw po emerytw. Ale jeli jednostka naukowa chce zachci modzie do studiowania tego anie innego kierunku, na tym anie innym wydziale, winna wykorzysta specyficzne moliwoci, jakie daj jej dni otwarte - ktre mona postrzega jako spotkania z nauk lub nawet jako prapocztek kontaktu ucze-mistrz.

ASOCJACJE iABERRACJE
Jak miayby wyglda takie dni otwarte? Kwestia kreatywnoci i fantazji. Aby jednak zaspokoi - suszne zreszt - oczekiwania modych ludzi musimy przygotowa ca gam atrakcji: wycieczek po laboratoriach, pokazw filmw tematycznych, prezentacji bada ikonkretnych rozwiza badawczych. By moe sprawdzi si organizacja paneli dyskusyjnych, zmoliwoci bezporedniego kontaktu ze studentami, naukowcami iabsolwentami. Pamita musimy te, e to naukowcy odpowiadaj za stworzenie obrazu uczelni, jako nieprzyjaznego miejsca penego zimnych, zapyziaych korytarzy, skadw rupieci istosw zakurzonych publikacji. To samo dotyczy take postrzegania samych naukowcw: wyobcowanych, zdziwaczaych i niekomunikatywnych indywiduw. Teraz musimy ten wizerunek odczarowa. Dotkn, zobaczy, porozmawia znaczy wicej ni przeczyta ulotk zgarnit ztargowego stoiska. Pokazanie warsztatu pracy, opowiedzenie dlaczego idla kogo wane s wyniki naszych bada, jakie tematy s podejmowane, moe skutecznie zainspirowa mode gowy. Awszystko po to, by obudzi wnich gd... wiedzy, dociekania pasj prawdziwego odkrywcy.

Dr Elbieta Gedl,

WInstytucie Geologii UJ zajmuje si stratygrafi imikropaleontologi. Entuzjastka lotnictwa pod wszelkimi postaciami.

GOCINNIE

Pielucha wypchana nauk


Ju od koyski na najmodszych czekaj liczne atrakcje, ktre naszym pociechom maj przybliy wiat nauki ikultury. Centrum Nauki Kopernik ma swoj galeri Bzzz!, w ktrej mona poczu zapach jelenia i przemoczy si do suchej nitki ustawiajc tamy na rzece. Noc Naukowcw zaprasza na specjalny program, dla chccych zgbia magiczn fizyk. Muzeum Historyczne w Krakowie proponuje spotkania o tym, jak powstaje ksika. A to tylko wycinek oferty zaj dodatkowych dla dzieci, ktra jest tak bogata, e zamiast zastanawia si co wybra, rodzice czsto dywaguj nad tym, co odpuci. Tego rodzaju inicjatywy s nie tylko alternatyw spdzenia popoudnia z ruchliwym kilkulatkiem, ale stanowi okazj nauczenia go rozumnego korzystania ze zdobyczy cywilizacji zwaszcza, e rozwj w pierwszych latach, procentuje na cae ycie. Moe dziki temu wdziecku obudzi si nowy Tesla lub Zimerman? We wspczesnej kulturze wspzawodnictwa, ksztacenie stanowi gwarancj nie tylko wietnej pracy, ale wogle wietlanej przyszoci. Dlatego jeszcze wokresie prenatalnym rodzice staraj si rozwin inteligencj swoich pociech. Taki proces zaczyna si od skadanek w rodzaju Mozart/Haendel/Pachelbel, przygotowanych z myl o nienarodzonych (co w przyszoci owocuje lepszymi wynikami w matematyce i jzykach obcych) ichobymy woleli Red Hotw, to co wieczr przygrywa nam Dziadek do orzechw. Niemowlakowi od jego pierwszych dni towarzyszy karuzela nad eczko, okrutnie faszujca melodi Dla Elizy (co wspiera rozwj psychomotoryczny). Potem przychodzi czas na bobomigi, czyli nauk jzyka migowego dla proczniakw (co stymuluje nauk mwienia ipodnosi poziom IQ wwieku szkolnym). Dalej wedukacj malucha angaowane s karty Domana, uczce czyta ju wokresie niemowlctwa iobowizkowa nauka imion wszystkich stworkw zTeletubbisiw. Naturalnie, nie oznacza to, e rol matek i ojcw jest jedynie nakarmi, zmieni pieluch, pooy spa i przytuli. Wspomaganie umiejtnoci, czy wsparcie pasji dziecka jest obowizkiem dzisiejszych rodzicw. Chodzi jednak oto, eby spoeczna presja popychania do przodu izapewnienia dzieciom tego co najlepsze, nie przesaniaa nam rzeczywistych potrzeb, zgodnych z temperamentem, upodobaniami i wiekiem malucha. Chodzi te oto, aby maolata nie zrazi do nauki czy sztuki, wysyajc go na si do przernych Akademii Kubusia Puchatka lub galerii redniowiecznej ceramiki. Czasem, stajc przed dylematem: dodatkowe lekcje zdoskonalenia gry wszachy czy swobodna jazda na rowerze, zajcia z robotyki czy skakanie po kauach pytam, moje dzieci, co chc wybra. Odpowied zazwyczaj jest taka sama wszystko! Iwten sposb, najpierw zaliczam hutawki ilizgawki wparku, by potem pdzi na Kopciuszka albo do Muzeum Etnograficznego. Na szczcie bywa inspirujco, nie tylko dla najmodszych.

Patrycja Dabrowska Wierzbicka

Politolog, mama 6 letniego Krzysia i3letniej Marysi. WCITTRU zajmuje si funduszami na rozwj nauki.

GOS ZCITTRU

STRONA 17

WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ | JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY |

NIMBOSKOP

Gdy zima trwa setki lat

Wiosna Helikonii to pierwsza inajlepsza cz helikoskiej trylogii Briana Aldissa. Wykreowa on wniej wiat podobny izarazem inny od naszego. Funkcjonuj w nim te same wielkie prawa fizyki ibiologii. Tak jak Ziemia, take iHelikonia obiega swoje soce (awaciwie dwa soca Freyra iBataliks), tak samo przyroda budzi si do ycia po zimowym nie, rozkwita i wzrasta, by przygotowa si do kolejnej zimy. Wanie pora mrozw i chodw jest stanem wyjciowym, rozpoczynajcym opowie Aldissa. Wjego powieci orbita Helikonii jest tak olbrzymia, i rok na tej planecie ma prawie 2600 ziemskich lat. Co to za sob niesie? Choby to, e zima trwa tam kilkaset lat, anie jak unas kilka, szybko mijajcych miesicy. Mona urodzi si i umrze nie zaznajc rozkoszy kpieli sonecznych, plaowania i paradowania w bikini. Jak przetrwa taki okres (szczeglnie chodzi o brak szans na przywdzianie bikini:)? Jak odbudowa sw si iprzygotowa si do nastpnej wielkiej zimy? To pytania, ktre stawia Aldiss pokazujc, e nie jednostka, a trwanie spoecznoci jest priorytetem w ekstremalnych warunkach. A e przyroda w paradoksalny sposb (za pomoc pewnego wirusa), pomaga wtym przetrwaniu ludzkich

go kosmosu. Pod lodow czap istnieje prawdopodobnie wielki niezamarznity ocean, awnim by moe nieznajce przyjemnoci lata, ale wci trwajce, ywe organizmy. Patrzysz przed siebie. Ioczom nie wierzysz. Twj ulubiony aktor wysiada zauta, tulc wobjciach znan pani polityk. Ale sensacja. Znajomi nie uwierz. Uwierz, uwierz mrugasz okiem, awTwej pamici zapisuje si wanie widziany obraz. Pami nie jest jednak neuronaln przestrzeni mzgu, a ma kart do zapisu danych, za oko nie jest naturalnie stworzonym organem wzroku, ale mini-aparatem, za pomoc ktrego mona rejestrowa obrazy rzeczywistoci. Kuszca wizja? Za spraw Tani Vlach to ju nie tylko odlege marzenie. W2005 roku Tanya performerka, iartystka sztuk wizualnych stracia oko wwypadku samochodowym. Wymylia wic, e jego protez moe by aparat cyfrowy umieszczony woczodole. Za pomoc platformy KickStarter umoliwiajcej zbieranie funduszy na nowatorskie projekty Tanya gromadzi fundusz na badania nad oczn protez. Przy pomocy naukowcw i spoecznoci skupionej wok jej bloga (tanyavlach. wordpress.com) jednooka artystka

Ioczom uwierzysz

tanyavlach.wordpress.com

Jedn z konkursowych legend bya opowie o Zaczarowanym flecie (inny tytu Flecista z Hameln) Braci Grimm nie myli z oper Mozarta Czarodziejski flet. Przypomnijmy j wskrcie. Pewnego razu w niemieckim miecie Hameln zjawi si mody muzyk. W tym czasie miasteczko pustoszya straszliwa plaga szczurw. Wynajty przez wadze flecista wywabi stada gryzoni, ktre pomaszeroway za dwikami pyncymi z jego instrumentu. Kiedy zwrci si po zapat za sw usug, zosta odprawiony zkwitkiem. Jego zemsta bya straszna. Wdniu witych Jana iPawa muzyk pojawi si znowu. Zabrzmiaa piszczaka. Ale za jej dwikiem podyy nie szczury lecz dzieci mieszczan. Caa gromada pomaszerowaa na podmiejskie wzgrza itam przepada (przypomina si motyw z filmu Piknik pod wiszc ska Petera Weira). Ulica, ktr dzieci szy do bramy miej-

Rys. Emilia Dziubak

STRONA 18

zbiorowoci, cho w swej przewrotnoci robi to okrutnie szkodzc jednostkom to jeszcze dodaje opowieci Aldissa szczeglnego smaku. A przecie moe by jeszcze inaczej, z naszego punktu widzenia jeszcze gorzej. Jak donosi na swych stronach Nature na Enceladusie, ksiycu Saturna, zima jest wieczna. Czy nie ma tam ycia? Przeciwnie, miejsce to uznane zostao za jeden znajbardziej ycie-rokujcych obszarw bliskie-

opracowaa ju specyfikacj nowego organu. W jej skad wchodz oprcz aparatu/kamery midzy innymi modu do komunikacji Bluetooth oraz gniazdo do podczenia USB iFireWire. Bioniczna rewolucja trwa.

Niebajkowa prawda

W sierpniu 2011 zorganizowalimy na facebook.com/nimb.cittru konkurs polegajcy na odgadniciu tytuw znanych bajek.
WWW.CITTRU.UJ.EDU.PL

skiej, nazywaa si jeszcze do poowy XVIII wieku Bungelose (Ulica Ciszy). Nie wolno byo na niej gra na instrumentach ani taczy pisze prof. Stanisaw Dubiski w swym artykule (archiwum.wiz.pl/1999/99065300.asp) na temat legendy zHameln. Ten sam autor wzorem ledczych z amerykaskich seriali, typu Kryminalne Zagadki Las Vegas bada bajk o flecicie, jak prawd historyczn.

TEMAT NUMERU

| CO INNOWACYJNEGO | AKTA PERSONALNE | NAUKA.BIZ || JAK ZROBI KARMNIK? | CITTRU WAKCJI | FELIETONY |

NIMBOSKOP

Okazuje si, e najstarsze miejskie dokumenty wspominaj o masowej tragedii, sytuujc to wydarzenie na rok 1350. Dat t badacze wi zlicznymi wzmiankami otym, e 1350 by rokiem czarnej mierci, ktra wyludnia miasta iwioski Europy. Powszechnie przypuszcza si kontynuuje Dubiski - e zaraz t bya duma. Choroba powodowana jest przez bakterie Yersinia pestis, ktrych nosicielem jest szczur wdrowny. Mamy wic mier iszczury: kim wobec tego by tajemniczy flecista? Najpewniej - grabarzem. Wskazuje na to strj imuzyka. Wredniowieczu bardzo czsto bowiem usuwanie i grzebanie zwok - ofiar epidemii - zlecano komu, kto musia wyrnia si ubiorem i ostrzega o swoim nadejciu graniem na instrumencie. Nauka to cige stawianie pyta icoraz bardziej frapujce odpowiedzi, ktre prowadz do kolejnych pyta. Choby takich zwizanych z inn legend, oCzerwonym Kapturku. Okazuje si, e w pierwotnych wersjach tej bajki wilk pozostawi dziewczynce ciao babci do zjedzenia. Dlaczego? To ju temat na zupenie inny tekst.

a wida, e stoi pod robini akacjow? Wielu specjalistw w tym momencie wpada w oburzenie. Pajk to nie owad, tylko pajczak, robinia to nie akacja, tylko wanie robinia, Dar Pomorza to nie okrt, tylko statek cywilny.

WWWyowione
Pamitacie Sond? Teraz gdzie kry wkosmosie sterowana przez niemiertelnych Panw Kurka iKamiskiego. Co zniej pozostao wziemskich realiach znale mona na, niestety ju nie rozwijanej, oficjalnej stronie www. www.tk.pl/sonda/ Wsiadamy na stacji Gregor Mendel do linii jasnozielonej onazwie Genetics. Mijamy midzy innymi stacje: De Vries, Michurin, by na przystanku James Watson przesi si do wagonikw linii Microbiology. Powioz nas one przez Arthur Kornberg a po nauk XXI wieku. Tak wyglda may fragment wielkiego planu Subway Science nauki zamknitej wcigi tras iprzystankw. Niesamowite! www.crispian.net/CrispiansScienceMap.html Naukowe zabawki, ktre moesz skonstruowa ze swoim dzieckiem. Przebogate archiwum pomysw odnoszcych si midzy innymi do termodynamiki, optyki, matematyki ibiologii. scitoys.com Jake pikna jest molekua nikotyny lub aspiryny pokazuje CanvasMol. Obserwuj, porwnaj, zapisz jako obrazek lub do pliku, zmie wielko isposb wywietlanie. Fajne i przydatne narzdzie naukowe rodem zepoki 2.0 alteredqualia.com/canvasmol/ Katalog i wyszukiwarka czasopism naukowych Open Access. Wpisujc np. nazw sociology otrzymujemy 141 wydawnictw, od francuskiego @ctivities po baskijski Zerbitzuan. www.doaj.org wiat cudw, czyli nauka na stronach BBC. We udzia w polarnej wyprawie, przetestuj swoj inteligencj, zobacz jak wyglda ycie naukowca. Dla ciekawych wiata imajcych troch wicej wolnego czasu ni uamek sekundy. www.bbc.co.uk/science/

Czy dla muchy wane jest czy za chwil pochwyci j pajczak czy owad?

Przeciw ekstremizmom

Przyczynek do dyskusji otym, gdzie ikiedy do opisu wiata musi by zastosowany jzyk naukowy, a gdzie

No wanie. Warto przychyli si do zdania Panka, e jzyk, jako twr spoeczny, jest wykorzystywany rnorodnie i do rnych celw. Jeli Tuwim - taki przykad podaje autor pisze o rolinie, ktr naukowcy nazywaj lilakiem, uywajc nazwy bez, to nie tworzy wtedy dysertacji naukowej, ale utwr liryczny, w ktrym bez (a nie lilak) wywoa u odbiorcw romantyczne emocje (alilak mgby wywoa zdziwienie: o co chodzi?). Cho pewnie u kilku ortodoksyjnych naukowcw spowoduje raczej uniesienie. Na bazie dyskusji o jzyku nauko-

wystarcza jzyk potoczny czsto okrelany przez badaczy, jako nieprecyzyjny, nierzetelny lub nawet nieprawdziwy, daje biolog Piotr Panek w tekcie Lingua populi (naukowy.blog.polityka.pl, 28.09.2011). Podaje on rne przykady tego, jak to samo otoczenie moe by opisywane za pomoc rnych poj. Co zrobi, gdy kto powie, e nie cierpi owadw, a zwaszcza pajkw, albo e na danym zdjciu stoi pod akacj,

wym i potocznym mona zada pytanie, czy naukowcy (szczeglnie dyscyplin cisych), od ktrych wymaga si stania na stray poprawnoci terminologicznej, nie s bardziej od zwykych miertelnikw naraeni na popadanie w rne skrajnoci iekstremizmy? Iczy wzwizku ztym nie naley im si pacowy dodatek lub choby deputat za prac w zagraajcych bytowi warunkach? Opracowa Piotr abicki
WWW.FACEBOOK.COM/NIMB.CITTRU

STRONA 19