Vous êtes sur la page 1sur 261

Jzef Balcerek

Rozwj funkcji spoeczno-politycznych samorzdu robotniczego w Polsce w latach 1956-1962

Praca doktorska
napisana pod kierownictwem naukowym profesora Edwarda Strzeleckiego

Wstp
Celem niniejszej pracy byo przeledzenie procesu rozwoju funkcji spoecznopolitycznych samorzdu robotniczego w Polsce w latach 1956-1962. tym samym podjta zostaa prba dokonania oceny procesu rozwijajcego si w naszych

oczach. Postawione zadanie rodzio powane trudnoci, kilkuletni zaledwie okres dziaalnoci samorzdu robotniczego nie upowania bowiem do zbyt daleko idcych uoglnie tym bardziej, e nowa instytucja demokracji gospodarczej przechodzia w tym stosunkowo krtkim okresie czasu do powan ewolucj. W tych warunkach gwne zamierzenie pracy musiao si ograniczy do prby oceny podstawowych tendencji rozwojowych samorzdu robotniczego, bd przesdzania o dalszych jego losach i perspektywach. Tezy naukowe sformuowane po wielu latach daj niewtpliwie wiksz rkojmi trwaoci. Jednake nie sposb zaprzeczy, i tezy opracowywane niemal na gorco, aczkolwiek mniej dojrzae z teoretycznego punktu widzenia, w sposb peniejszy odzwierciedlaj bogactwo rodzcych si nurtw spoecznych. rda okrelonych tendencji zacieraj si z czasem, a ywe spory teoretyczne zatracaj swoj barw i wieo. Dlatego te, mimo nasuwajcych si zastrzee i wtpliwoci podjcie tego rodzaju trudu, przyjmujc charakter dyskusyjny wielu tez, wydaje si w peni uzasadnione i celowe. Mwic sowami profesora Bernala: ... Gruntowne naukowe badania spoeczestwa zacz si mog wtedy, gdy tempo zmian ju troch osabnie i wyania si dajce si pozna formy. A jednak trzeba podj ryzyko niepenego opracowania zagadnienia, a to ze wzgldu na jego donioso i znaczenie, jakie dla zagadnienia spoecznych aspektw nauki ma rozwj nauk spoecznych i sfera ycia spoecznego.1 Pewnych wyjanie wymaga rwnie sprawa zakresu problemowego niniejszej pracy. Nowa instytucja zgodnie z jej ustawowymi uprawnieniami miaa zabezpieczy udzia spoecznoci fabrycznych w zarzdzaniu przedsibiorstwami
1

J.D. Bernal, Nauka w dziejach, PWN, Warszawa 1957, s. 777.

socjalistycznymi. Rozwaania nad funkcjami spoeczno-politycznymi samorzdu robotniczego, w tym stopniu, w jakim nie dotycz bezporednio przedsibiorstwa, mog si spotka z zarzutem, i nie nale do tematu. Zarzut taki byby jednak tylko pozornie suszny. Funkcje ekonomiczne, jakie speniaj poszczeglne klasy, grupy i warstwy spoeczne oraz miejsce, jakie zajmuj w spoecznej organizacji pracy, okrelaj ich funkcje spoeczno-polityczne oraz pozycj w spoeczestwie. Teza ta znajduje potwierdzenie rwnie, a moe w szczeglnoci, w warunkach ustroju

socjalistycznego, w ktrym uspoecznienie podstawowych gazi gospodarki narodowej stao si punktem wyjcia rewolucyjnych przeobrae spoecznych znamionujcych przejcie do nowego, bezklasowego spoeczestwa. Daleko posunita koncentracja si wytwrczych w ramach gospodarki narodowej oraz silna centralizacja systemu zarzdzania (w oparciu o oglnonarodowe plany gospodarcze) uksztatoway materialna podstaw systemu socjalistycznego. Klas rzdzc w ustroju socjalistycznym zgodnie z zaoeniami marksizmu-leninizmu jest klasa robotnicza. Jedynie dziki przewadze ekonomicznej (przy penym, oczywicie, jej wykorzystaniu), jak zdobya w wyniku zwyciskiej rewolucji, moe ona speni swoj misj historyczn w procesie ksztatowania nowego

spoeczestwa. Lenin niejednokrotnie podkrela donioso tego zadania, nie ukrywajc bynajmniej trudnoci zwizanych z realizacj tej podstawowej funkcji dyktatury proletariatu. W warunkach ustroju socjalistycznego dziaalno gospodarcza przedsibiorstwa moe by rozpatrywana jako czstka oglnego mechanizmu funkcjonowania gospodarki uspoecznionej (i gospodarki narodowej), za funkcje spoecznopolityczne i ekonomiczne poszczeglnych zag robotniczych jedynie jako element systemu wadzy klasy robotniczej systemu dyktatury proletariatu. Prby okrelenia funkcji spoeczno-politycznych samorzdu robotniczego w oderwaniu od analizy

caego systemu ustrojowego i zasad jego funkcjonowania mogyby zatem straci wszelki sens. Ocena materiaw wykorzystanych w pracy Praca opiera si na wynikach bada przeprowadzonych w latach 1956-1962 przez Pracowni Samorzdu Robotniczego Instytutu Gospodarstwa Spoecznego oraz zespoy badawcze innych instytucji i placwek naukowych (Polska Akademia nauk, Wysza Szkoa nauk Spoecznych, Centralna Rada Zwizkw Zawodowych, Komitet Centralny PZPR), na dokumentach i aktach prawnych, literaturze naukowej, artykuach publicystycznych oraz na obserwacjach i studiach wasnych autora, ktry bra bezporedni udzia we wszystkich niemal badaniach prowadzonych przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS. Prby uoglnie zawarte w poszczeglnych rozdziaach zostay dokonane w gwnej mierze na podstawie analizy dziaalnoci samorzdu robotniczego w najwikszych przedsibiorstwach przemysu kluczowego. Wybr tej wanie zbiorowoci nie by dzieem przypadku, wynika on jako oczywisty wniosek z pierwszego badania, jakie przeprowadzia Pracownia Samorzdu Robotniczego IGS.2 Wskazuje na to wyranie tablica A. Najwikszym przedsibiorstwem przemysu kluczowego powicono najwicej uwagi nie tylko dlatego, e rady robotnicze powstay w nich najwczeniej, ogarniajc ju w pierwszej chwili niemal wszystkie przedsibiorstwa zaliczajce si do tej grupy, lecz rwnie ze wzgldu na to, e w rozwoju samorzdu robotniczego odegray one decydujc (pioniersk) rol, warunkujc w istotnej mierze moliwoci i perspektywy rozwoju innych, mniej dojrzaych form samorzdu pracowniczego. Suszno tej tezy potwierdziy badania przeprowadzone w I kwartale 1961 roku przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w 24 jednostkach podlegych Ministerstwu komunikacji i ministerstwu cznoci. W tych jednostkach dziaaj
2

Wyniki tych bada zostay przedstawione i omwione w artykule J. Balcerka i L. Gilejki pt. Przyczynek do tworzenia si rad robotniczych w Polsce (Biuletyn IGS 1958 nr 2, s. 75-96). Dziki temu badaniu udao si przedstawi obraz sieci rad robotniczych w zwizku z wielkoci zakadw i dziaami gospodarki narodowej.

tzw. konferencje ekonomiczne, ktrych status prawny, uprawnienia i kompetencje s w porwnaniu z uprawnieniami organw samorzdu robotniczego bardzo ograniczone. Celem bada bya prba wyjanienia wpywu tych konferencji na zarzdzanie jednostkami usugowymi w tych resortach.3 Denie do skoncentrowania uwagi na dziaalnoci samorzdu robotniczego w duych przedsibiorstwach nie oznaczao, oczywicie, skonnoci do lekcewaenia zagadnie samorzdu robotniczego w przedsibiorstwach maych, czego wyrazem byy badania nad dziaalnoci tej instytucji demokracji gospodarczej w

przedsibiorstwach komunalnych i przemysu terenowego.4 Praca koncentruje si gwnie na dziaalnoci samorzdu robotniczego wewntrz przedsibiorstwa. Wiele miejsca powica si ocenie ekonomicznych i spoecznych przyczyn warunkujcych funkcjonowanie mechanizmu wewntrznego tej instytucji. Pracownia Samorzdu Robotniczego IGS podja w tym zakresie szereg bada, ktrych celem byo ustalenie przyczyn sabej wizi midzy organami samorzdu a spoecznoci fabryczn. Do tych prac naley zaliczy przede wszystkim badania dotyczce tzw. wewntrznego mechanizmu samorzdu robotniczego5, a zwaszcza dziaalnoci powstajcych w skali masowej na przeomie 1960 i 1961 roku oddziaowych rad robotniczych.6 (Patrz tablica B)

Wyniki tych bada zostay omwione w sprawozdaniu pt. Dowiadczenia konferencji ekonomicznych (Samorzd Robotniczy 1961, nr 10, s. 22-35). 4 Wyniki bada dotyczcych udziau rady zakadowej w pracach samorzdu robotniczego w przedsibiorstwach objtych dziaalnoci Zwizku Zawodowego Pracownikw Gospodarki Komunalnej i Przemysu terenowego w Polsce (kierownictwo naukowe tymi badaniami naleao do J. Balcerka). Badania, mimo e dotyczyy udziau rady zakadowej w pracach samorzdu robotniczego, rzuciy sporo wiata na caoksztat dziaalnoci tej instytucji w przedsibiorstwach komunalnych i przemysu terenowego. Badaniami objto 188 przedsibiorstw (20,8% wszystkich przedsibiorstw tych bran). Dotyczyy one okresu od 1.I.1960 r. do 31.VIII.1961 r. Wyniki tych bada nie byy dotd publikowane. 5 Szczegowe badania w tym zakresie zostay przeprowadzone w roku 1959 w 9 przedsibiorstwach warszawskich (patrz: Samorzd Robotniczy 1959, nr 11, s. 45-49). 6 Patrz: Ocena dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych w FSO, Zakadach im. Kasprzaka, Zakadach Mechanicznych im. Nowotki i Hucie Warszawa (Samorzd Robotniczy 1960, nr 7, s. 44-54); Ocena dotychczasowej dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych (Samorzd Robotniczy 1960, nr 10, s. 39-50.)

Tablica B. Oddziaowe rady robotnicze w roku 1961x


Przedsibiorstwa (zakady), w ktrych oddziaowe rady robotnicze istniay w dniu 30.VI.1960 r. Przedsibiorstwa (zakady), w ktrych powoano oddziaowe rady robotnicze w kampanii sprawozdawczowyborczej 19601961 W tym przedsibiorstwa (zakady) zatrudniajce:

Do 1000 pracownikw

Od 1001 do 2000 pracownikw

Od 2001 do 3000 pracownikw

Powyej 3002 pracownikw

589
x

1449

865

300

108

176

Dane Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych

W celu dokonania oceny stopnia wywizywania si samorzdu robotniczego z jego funkcji gospodarczych, Pracownia Samorzdu Robotniczego IGS podejmowaa w latach 1957-1960 szereg bada, ktre pozwoliy ustali problematyk obrad i uchwa organw samorzdu: w roku 1957 objto badaniami tego typu 28 przedsibiorstw przemysu kluczowego i 11 kopal, w latach 1958-1959 181 przedsibiorstw przemysu kluczowego, w roku 1960 50.7 Szczeglna uwag powicono roli samorzdu robotniczego w dziedzinie organizowania kontroli spoecznej w przedsibiorstwie. Temu problemowi zostay powicone badania rozpoczte w roku 1960 i kontynuowane w cigu 1961 r. W pracy niniejszej wykorzystano gwnie badania przeprowadzone w 25

przedsibiorstwach. W ramach tych bada uzyskano okoo 500 odpowiedzi czonkw KSR na ankiet w sprawie realizacji funkcji kontrolnych samorzdu, przeprowadzono ponadto rozmowy z 250 robotnikami.8 Aczkolwiek zainteresowania Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS

koncentroway si gwnie na dziaalnoci samorzdu robotniczego wewntrz przedsibiorstwa, sporo uwagi powicono zewntrznym warunkom

funkcjonowania tej instytucji. wiadcz o tym badania dotyczce dziaalnoci

Patrz: L. Gilejko i M. Trzeciak, O problematyce pracy samorzdu i czynnikach j okrelajcych (Samorzd Robotniczy 1960, nr 3, s. 21-24).; L. Gilejko i M. Trzeciak, O uprawnieniach KSR i stopniu ich wykorzystania (Samorzd Robotniczy 1960, nr 4, s. 19-23.) 8 Samorzd robotniczy jako organ kontroli spoecznej w przedsibiorstwie (Samorzd Robotniczy 1961, nr 5, s. 39-43.)

resortowych komisji rozjemczych do rozstrzygania sporw midzy jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami a samorzdem robotniczym.9 Swego rodzaju uwieczeniem tych prac, a zarazem i podsumowaniem kilku lat pracy, byy badania kompleksowe przeprowadzone w 72 przedsibiorstwach nalecych gwnie do przemysu kluczowego przez Wydzia Organizacyjny KC PZPR, Centralna Rad Zwizkw Zawodowych i Pracowni Samorzdu

Robotniczego IGS (patrz: tablice C i D). Dokonana zostaa prba okrelenia wpywu warunkw wewntrznych i zewntrznych oraz czynnikw obiektywnych i subiektywnych oddziaujcych na funkcjonowanie organw samorzdu

robotniczego oraz na proces wczania spoecznoci fabrycznych do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwami. Tablica C. Podzia przedsibiorstw, w ktrych przeprowadzono badania kompleksowe wedug bran
Przemys Metalowy Wkienniczy Chemiczny Elektrotechniczny Hutniczy Grniczy Komunikacja Gospodarka Komunalna Budowlany i Materiaw Budowlanych egluga Spoywczy Odzieowy Skrzany
9

Liczba przedsibiorstw 17 9 7 11 4 4 3 3 3

Zatrudnienie 51.723x 46.075 28.796 11.242x 27.961 23.379 3.031 11.859 4.496

2 2 2 1

8.642 3.345 2.876 3.227

Badania nad dziaalnoci komisji rozjemczych do rozstrzygania sporw midzy KSR a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami (Samorzd Robotniczy 1962, nr 7, s. 41-47.)

Energetyczny Graficzny Drzewny i Papierniczy Ogem


x

1 1 2 72

803 2.000 1.778 231.233

Brak danych z 1 przedsibiorstwa

Tablica D. Podzia przedsibiorstw, w ktrych przeprowadzono badania kompleksowe, wedug wojewdztw


Wojewdztwo m.st. Warszawa katowickie dzkie wrocawskie bydgoskie poznaskie gdaskie krakowskie rzeszowskie warszawskie olsztyskie
x

Liczba przedsibiorstw 24 6 9 6 7 4 5 3 3 3 2

Zatrudnienie 66.030 36.271 44.730 25.631 17.159 7.049 17.436 18.929 14.700x 23.524x 1.640

brak danych z 1 przedsibiorstwa

Zbadane przedsibiorstwa zaliczay si do najwikszych w kraju, jak na to wyranie wskazuje tablica E. Tablica E. Podzia przedsibiorstw, w ktrych przeprowadzono badania kompleksowe, wedug wielkoci zatrudnienia
Liczba przedsibiorstw ogem W tym przedsibiorstw zatrudniajcych: Od 500 do 1000 pracownikw 5 Od 1001 do 2000 pracownikw 21 Od 2001 do 3000 pracownikw 13 Od 3001 do 5000 pracownikw 10 Powyej 5000 pracownikw

70x
x

21

brak danych z 2 przedsibiorstw

Badania miay na celu ustalenie stopnia wykonania funkcji gospodarczych przez poszczeglne organy samorzdu, fora wspdziaania rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR z samorzdem, stosunkw midzy samorzdem a administracj przedsibiorstwa, form wizi czcych zaog z jej przedstawicielstwami oraz stwierdzenie, w jakim stopniu nieprawidowoci w pracy jednostek nadrzdnych (administracji gospodarczej) wpywaj na dziaalno samorzdu robotniczego w poszczeglnych przedsibiorstwach. Rezultatem tych bada byo opracowanie pt. Aktualne problemy samorzdu robotniczego w Polsce (czsto cytowane w niniejszej pracy).10 Podstawa wszystkich tych bada byy szczegowo opracowane kwestionariusze. Zawarte w nich pytania zmierzay do ustalenia na podstawie materiaw i dokumentw znajdujcych si w posiadaniu organw samorzdu robotniczego (protokoy z posiedze, zebra, narad wytwrczych, uchway, wnioski, propozycje) i administracji (sprawozdania, oceny ekonomiczne, dane statystyczne itd.) obiektywnych faktw obrazujcych rzeczywist dziaalno tej instytucji. Wyniki ankiet, wywiadw i rozmw przeprowadzonych z przedstawicielami organw samorzdu, dyrekcji i poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych wykorzystano gwnie jako materiay ilustrujce rnorodno opinii tych rodowisk. Jednake zebranie obiektywnych danych o rzeczywistej dziaalnoci ekonomicznej i spoecznej11 organw samorzdu robotniczego pozwalao stwierdzi, czy i w jakim stopniu opinie te byy uzasadnione.12 Dotyczyo to zwaszcza opinii robotnikw o dziaalnoci organw samorzdu.

Pene wyniki tych bada nie zostay dotd opublikowane. Ukaza si tylko ich fragment dotyczcy rezultatw bada przeprowadzonych w grupie 24 przedsibiorstw warszawskich. Patrz: Prba kompleksowej analizy dziaalnoci samorzdu w wybranych przedsibiorstwach warszawskich, Samorzd Robotniczy 1962, nr 12, s. 32-46.) 11 Patrz: J. Balcerek i Z. Karcz, Sprawozdanie organw samorzdu form wizi z zaog (Samorzd Robotniczy 1959, nr 12, s. 24-26.) 12 Patrz: Z. Karcz, Robotnicy o samorzdzie (Samorzd Robotniczy 1959, nr 12, s. 36-40; J. Balcerek i Z. Karcz, Aktyw partyjny o radach robotniczych (Samorzd Robotniczy 1960, nr 4, s. 24-27).

10

Rozdzia I Miejsce samorzdu robotniczego w systemie dyktatury proletariatu


Wydarzenia, na fali ktrych w padzierniku 1956 roku powstay rady robotnicze, nie byy zjawiskiem o charakterze jednolitym zarwno z gospodarczego, jak i politycznego punktu widzenia. Za bardzo oglnymi hasami demokracji kryy si najczciej kracowo rne oceny tzw. minionego okresu oraz przeciwstawne w swojej istocie propozycje rozwiza gorco dyskutowanych problemw.

Przeniknicie istoty proponowanych zmian w systemie zarzdzania gospodark narodow i rzdzenia pastwem nie jest zadaniem atwym. Trudno bowiem okreli rzeczywiste motywy postpowania rnych klas, grup i warstw spoecznych na podstawie najszczerszych nawet wypowiedzi ich faktycznych czy domniemanych przedstawicieli, zwaszcza e w okresach najbardziej burzliwych przeobrae spoeczno-ekonomicznych (ktrym w wikszym lub mniejszym stopniu ulegaj wszystkie odamy spoeczestwa), owe klasy, grupy i warstwy nie zawsze uwiadamiaj sobie wasne miejsce w tym procesie oraz jego perspektywy. Rysuje si zatem konieczno dokonania analizy ukadu si spoecznych, ktry sta si rdem wydarze padziernikowych. 1. Warunki funkcjonowania systemu Zwycistwo rewolucji proletariackiej w naszym kraju w latach 1945-1947, zapocztkowao tzw. okres przejciowy od kapitalizmu do socjalizmu. Na gruzach systemu buruazyjnego powstao pastwo dyktatury proletariatu, ktrego gwnym zadaniem po zdawieniu wszelkich prb restauracji starego ustroju stao si stworzenie warunkw dla stopniowego obumierania pastwa i zbudowania spoeczestwa bezklasowego.13 Uspoecznienie caej gospodarki narodowej stanowi podstaw ekonomiczn tego procesu. Przewrt spoeczny doprowadzi do natychmiastowej prawie nacjonalizacji
13

Rozwj pastwowoci socjalistycznej doprowadzi do przeksztacenia jej w spoeczny samorzd komunistyczny, w ktrym zjednocz si rady, organizacje zwizkowe, spdzielcze oraz inne masowe organizacje ludzi pracy... Rozwj historyczny nieuchronnie wiedzie do obumierania pastwa... (Projekt programu KPZR, KiW, Warszawa 1961, s. 127.)

10

kluczowych gazi przemysu i czci ziemi obszarniczej. Jednake w rkach indywidualnych chopw, ktrych liczebno wzrosa nawet w wyniku reformy rolnej, pozostay gospodarstwa drobne i rednie. Zachoway si rwnie liczne warsztaty rzemielnicze, zakady usugowe i handlowe, ktrych wasno, mimo e opiera si na pracy indywidualnej, moe wej w kolizj z wasnoci oglnospoeczn. Ponadto do liczne, cho na og mae, kapitalistyczne przedsibiorstwa przemysowe i usugowe oraz gospodarstwa kuackie stanowi do istotne pozostaoci starego systemu ustrojowego. Na tym zoonym gruncie istniej zatem rda nie tylko sprzecznoci, lecz rwnie antagonizmw spoecznych. Proces ksztatowania nowych, socjalistycznych stosunkw produkcji napotyka rwnie na trudnoci wynikajce z licznych, gboko zakorzenionych w wiadomoci caego spoeczestwa pozostaoci starej struktury spoecznej. W okresie przejciowym spoeczestwo ...pod kadym wzgldem ekonomicznym, moralnym, umysowym nosi na sobie jeszcze znamiona starego spoeczestwa, z ktrego ona pochodzi.14 W walce o likwidacj reliktw przeszoci decydujc rol ma do spenienia klasa robotnicza. Przewiadczenie to nie wypywa bynajmniej ze skonnoci do idealizowania tej klasy, lecz z oceny obiektywnych warunkw jej historycznego rozwoju: Jeeli pisarze socjalistyczni przypisuj proletariatowi t dziejow rol, to bynajmniej nie dlatego, e ...uwaaj proletariuszy za bogw. Raczej na odwrt. Poniewa w proletariacie ju uksztatowanym dokonao si praktycznie najpeniejsze oderwanie od wszystkiego, co ludzkie, a nawet od pozoru czowieczestwa, poniewa w warunkach bytu proletariatu skupiy si wszystkie najbardziej nieludzkie warunki bytu wspczesnego spoeczestwa, poniewa w proletariacie czowiek zatraci sam siebie, ale zarazem nie tylko naby teoretyczn wiadomo tej straty, lecz nadto bezporednio zmuszony jest do buntu przeciw temu odczowieczeniu spowodowanemu przez nie dajc
14

K. Marks, Krytyka Programu Gotajskiego, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. II, KiW, s. 14.

11

si ju nijak maskowa nieuchronn, bezwzgldnie imperatywn ndz ten praktyczny wyraz koniecznoci wanie dlatego proletariat moe i musi sam siebie wyzwoli. Nie moe si jednak wyzwoli nie znoszc zarazem wasnych warunkw bytowania. Wasnych za warunkw nie moe znie nie znoszc zarazem wszystkich nieludzkich warunkw bytowania wspczesnego

spoeczestwa, ktre skupiaj si w jego wasnej sytuacji. Nie na prno przechodzi on tward, ale hartujc szko pracy. Nie chodzi o to, co w danej chwili wyobraa sobie jako swj cel ten czy w proletariusz, czy nawet cay proletariat. Chodzi o to, czym jest proletariat w rzeczywistoci i co, zgodnie z tym bytem swoim, bdzie zmuszony zdziaa w historii.15 Proletariat jest nie tylko si spoeczn najbardziej zainteresowan w likwidacji wszystkich przeytkw starego systemu ustrojowego. Wielki przemys, ktry decyduje o perspektywach rozwojowych caej gospodarki narodowej i z istnieniem ktrego zwizane s najbardziej rewolucyjne oddziay armii robotniczej, stworzy materialne przesanki zwartoci organizacyjnej proletariatu oraz jego gbokiego poczucia solidarnoci klasowej. Nie jest wic przypadkiem, e proces przeobrae spoeczno-gospodarczych w okresie przejciowym zapocztkowuje uspoecznienie kluczowych gazi przemysu, ktre w naszym kraju do znacznie wyprzedzio oficjalnie ogoszon nacjonalizacj. Trudno byoby przeceni ogrom zada, jakie podejmuje proletariat. Rewolucja socjalistyczna wyznacza masom pracujcym zupenie now rol w budownictwie systemu ustrojowego, zapocztkowujc tym samym przeom w caej dotychczasowej historii ludzkoci: Podczas rewolucji buruazyjnych gwne zadanie mas pracujcych polegao na wykonaniu negatywnej lub burzycielskiej pracy zniesienia feudalizmu, monarchii, redniowiecza. Pozytywn lub twrcz prac organizowania nowego spoeczestwa wykonywaa posiadajca, buruazyjna mniejszo
15

F. Engels, K. Marks, wita rodzina, czyli krytyka krytycznej krytyki, Dziea, t. II, KiW, Warszawa 1961, s. 43.

12

ludnoci... Odwrotnie gwne zadanie proletariatu i biedoty chopskiej pozostajcej pod jego kierownictwem, podczas kadej socjalistycznej

rewolucji... polega na pozytywnej, czyli twrczej pracy ustanowienia niezmiernie zoonej i subtelnej sieci nowych stosunkw organizacyjnych, obejmujcych planowe wytwarzanie i podzia produktw niezbdnych dla istnienia dziesitkw milionw ludzi. Rewolucja tak moe by skutecznie urzeczywistniona jedynie wwczas, gdy historie tworzy samodzielnie wikszo ludnoci, przede wszystkim wikszo ludu pracujcego.16 Po raz pierwszy w dziejach ludzkoci z wyczeniem ustroju wsplnoty pierwotnej masy pracujce zaczynaj peni rol samodzielnego podmiotu dziaajcego. W tym procesie szczeglnego znaczenia nabiera inicjatywa gospodarcza i polityczna klasy robotniczej. Zupenie nowe zadania, ktrym klasa ta musi odtd sprosta, stwarzaj konieczno gbokich przeobrae nie tylko w jej psychice, lecz rwnie w caym dotychczasowym systemie jej organizacji przedstawicielskich. Rysuje si nawet potrzeba powoania do ycia nowej organizacji. wiadczy o tym w szczeglnoci instytucja rad fabrycznych, jakie w caej niemal Europie

zapocztkowaa walka proletariatu rosyjskiego o obalenie wadzy buruazji. Rada fabryczna pisa Gramsci jest modelem pastwa proletariackiego. Wszystkie problemy nieodcznie zwizane z organizacj pastwa

proletariackiego rwnie nieodcznie wi si z organizacj rady.17 Rady robotnicze (fabryczne) stanowiy w tym okresie gwne oparcie dla formujcych si partii komunistycznych w ich walce przeciwko przywdcom partii socjaldemokratycznych (reformistycznych) oraz znajdujcemu si pod ich wpywem kierownictwu zwizkw zawodowych.
16 17

18

Powstanie rad robotniczych byo zatem

W. Lenin, Najblisze zadania wadzy radzieckiej, Dziea, t. ?, KiW, Warszawa 19??, s. ? Antonio Gramsci, Zwizki zawodowe a rady, Pisma wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1961, s. 319. 18 Mienszewickie kierownictwo rosyjskich zwizkw zawodowych popierao po obaleniu caratu rzd Kiereskiego i jego polityk wojny. (Por.: Isaac Deutscher, Soviet Trade Unions, Oxford University Press, London 1950, s. 14.) W naszym kraju, w pocztkach listopada 1918 r. PPS nie przewidywaa w ogle w swoich programach wasnego udziau w organizowaniu rad robotniczych. Zmiana tego stanowiska zostaa podyktowana inicjatyw oddoln oraz obaw przed wzrostem wpyww komunistycznych. (Por.: Z. Rybicki, Rady Delegatw Robotniczych w Polsce 1918-1919, PWN, Warszawa 1962, s. 38-90.)

13

jednym z najistotniejszych czynnikw w procesie przeobrae, jakim w okresie przejciowym musi ulec cay system organizacji robotniczych. Harmonijne wspdziaanie organizacji robotniczych decyduje o prawidowym zgodnym z interesami proletariatu funkcjonowaniu systemu organw wadzy pastwowej, ktre z natury rzeczy zdradzaj skonno do wyobcowania si ze spoeczestwa. Niebezpieczestwo to wystpuje ze szczegln ostroci w krajach, w ktrych pozostaoci feudalizmu zaciyy na strukturze klasowej spoeczestwa i jego wiadomoci. Do tych krajw mona bez wahania zaliczy Polsk. W tych krajach robotnicy przemysowi stanowi z reguy mniejszo ludnoci aktywnej zawodowo. Ich wspdziaanie z warstwami nieproletariackimi biedot wiejsk, chopstwem rednim i drobnomieszczastwem miejskim staje si istotnym warunkiem umocnienia dyktatury proletariatu. Poza tym, w tym stopniu, w jakim dziaalno ekonomiczna grup i warstw spoecznych wrogich socjalizmowi (kuactwo, przedsibiorcy kapitalistyczni) jest dozwolona, bd tolerowana, istnieje konieczno zawarcia chwilowego kompromisu midzy tymi grupami i warstwami a klas robotnicz, przede wszystkim na paszczynie odpowiednich instytucji pastwowych. Organy wadzy pastwowej speniaj w konsekwencji nie tylko funkcje aparatu przymusu i represji, odtwarzaj one ponadto paszczyzn wspdziaania klas, grup i warstw spoecznych o nie zawsze zbienych interesach. Na tej paszczynie rodz si sprzeczne denia rnych si spoecznych, wobec ktrych przedstawiciele organw wadzy pastwowej dotyczy to w szczeglnoci administracji wystpuj, przynajmniej z formalno-prawnego punktu widzenia, jako reprezentanci interesu oglnospoecznego. Wielu inteligentw jak stwierdza Gramsci sdzi, e pastwo to oni...19 Tego rodzaju przewiadczenie byo szczeglnie ywe w Polsce, gdzie w

19

A. Gramsci, Intelektualici i organizowanie kultury, Pisma wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1961, s. 699.

14

okresie midzywojennym niemal poowa (47%) pracownikw umysowych pozostawaa w subie pastwowej i samorzdowej.20 Reprezentanci organw wadzy pastwowej, a zwaszcza administracja, ktrej liczebno gwatownie wzrosa w wyniku przeobrae gospodarczych, zajmuj w strukturze spoecznej odrbn (specyficzn) pozycj i w konsekwencji zdradzaj skonno do uniezaleniania si od si spoecznych, ktre wysuny ich jako swoich przedstawicieli. Na tym gruncie utrwala si w ich wiadomoci gbokie przewiadczenie, i nie reprezentuj adnej okrelonej siy spoecznej i e ich specyficzna pozycja predestynuje ich do penienia funkcji reprezentanta interesu oglnospoecznego. Zudzenie ponadklasowoci organw wadzy pastwowej i administracji wypywa czciowo z tych historycznych rde, ktre zoyy si na powstanie pastwa. Pastwo jest... produktem spoeczestwa na okrelonym stopniu rozwoju, jest ono przyznaniem, e spoeczestwo to uwikao si w nierozwizaln sprzeczno z samym sob, rozszczepio si na nieprzejednane przeciwiestwa, ktrych nie potrafi ujarzmi. Aeby za te przeciwiestwa klasy o sprzecznych interesach ekonomicznych nie poary nawzajem siebie i spoeczestwa w bezpodnej walce, staa si niezbdna potga stojca pozornie ponad spoeczestwem, ktra miaa tumi te konflikty, utrzymywa je w granicach porzdku. Ta potg wyrosa ze spoeczestwa, ale stojca nad nim i coraz bardziej wyobcowujca si od niego jest pastwo.21 Poza tym, w dziejach poszczeglnych krajw istniay okresy, w ktrych wadza pastwowa speniaa funkcje siy stojcej chwilowo jak gdyby ponad klasami i wykorzystujcej rwnowag si gwnych antagonistw dla umocnienia wasnych

L. Landau, Skad zawodowy ludnoci Polski jako podstawa badania struktury gospodarczej, Warszawa 1931, s. 18. 21 F. Engels, Pochodzenie rodziny, wasnoci prywatnej i pastwa, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. II, Warszawa 1949, s. 202-203.

20

15

pozycji. Taki charakter miaa monarchia absolutna w okresach star midzy tracc dawn wietno i potg arystokracj rodow a rosnc w si mod buruazj. Niebezpieczestwo wyobcowania si organw wadzy pastwowej zarysowuje si ze szczegln ostroci w przypadku osabienia wizi midzy klas robotnicz a parti, ktrej historyczn zasug byo przeksztacenie ywioowych wystpie proletariatu w wiadomy swych ostatecznych celw i zada socjalistyczny ruch robotniczy. Proces ten dokona si na gruncie teorii naukowego socjalizmu, ktry zosta wniesiony z zewntrz do ruchu robotniczego przez najbardziej postpowe (z reguy nieliczne) odamy inteligencji buruazyjnej.22 Sojusz klasy robotniczej z tymi odamami inteligencji, ktre rezygnujc z wasnych interesw grupowych przechodz na jego stron, nosi jednak w sobie niebezpieczestwo wyodrbnienia si inteligencji partyjnej i przejcia tej grupy, z reguy w najbardziej krytycznych dla proletariatu momentach historii, na pozycje ugody z buruazj. Postawa tych odamw inteligencji jest nie tylko wyrazem zrozumienia przez nie praw rozwojowych spoeczestwa kapitalistycznego i nieuchronnoci dyktatury proletariatu, lecz rwnie form protestu przeciwko dyskryminacji, na jak s czsto skazane w tym systemie. Okres wzgldnie pokojowego rozwoju ruchu robotniczego stwarza przed I wojn wiatow powane perspektywy kariery politycznej, co musiao pobudzi niejedn ambicj. Szczeglnie znamienny by fakt przejcia wikszoci przywdcw partii socjaldemokratycznych na stron buruazji i jej rzdw imperialistycznych w okresie I wojny wiatowej.23 Zdrada przywdcw socjaldemokracji skonia, m.in. gwnego teoretyka

anarchosyndykalizmu do wrcz negatywnej oceny roli inteligencji i partii politycznych w ruchu robotniczym, co nie przeszkodzio mu w udzieleniu gorcego poparcia idei Rewolucji Padziernikowej.24

Pod wzgldem swej sytuacji spoecznej twrcy wspczesnego socjalizmu naukowego, Marks i Engels, sami rwnie naleeli do inteligencji buruazyjnej. (W. Lenin, Co robi?, Dziea, t. 23, KiW, Warszawa 1951, s. 108-1025.) 23 Por. W. Lenin, Imperializm a rozam w socjalizmie, Dziea, t. 23, KiW, Warszawa 1951, s. 108-125. 24 W chwili kiedy Komuna Paryska ulegaa przemocy, Marks pisa Manifest Midzynarodwki, w ktrym dzisiejsi socjalici zwykli szuka najpeniejszego wyrazu doktryn politycznych Mistrza. Przemwienie Lenina z

22

16

Niebezpieczestwo osabienia wizi midzy parti komunistyczn a masami proletariackimi wypyno z zupenie odmiennych rde. Warunki pracy konspiracyjnej narzucone przez rzdy imperialistyczne, ktre liczyy na to, e delegalizacja partii komunistycznych pozbawi je wszelkiego wpywu na masy pracujce, utrudniay tym partiom utrzymywanie nieprzerwanych, bliskich kontaktw z klas robotnicz i narzucay konieczno przestrzegania elaznej dyscypliny wewntrznej oraz stworzenia stosunkowo nielicznego, silnie

scentralizowanego oddziau zawodowych rewolucjonistw. Nie mogo to pozosta bez wpywu na stosunki midzy klas robotnicz a parti po zwyciskiej rewolucji socjalistycznej. Na niebezpieczestwa std wynikajce wskazywaa w roku 1918 Ra Luksemburg poddajc krytycznej ocenie niektre aspekty dziaalnoci partii bolszewikw. Mwic o dyktaturze proletariatu, stwierdzaa, e dyktatura ta musi by dzieem klasy, nie za maej, kierujcej mniejszoci realizujcej to zadanie w imieniu klasy, tzn. musi ona wynika krok za krokiem z aktywnego udziau mas, znajdowa si pod ich nieustannym wpywem, podlega kontroli caej opinii publicznej i wypywa z rosncego politycznego uwiadomienia mas ludowych.25 Zdawaa ona sobie spraw z niezmiernie cikiej sytuacji, w jakiej zwaszcza po Traktacie Brzeskim znalaza si wadza radziecka i nawet usprawiedliwiaa odstpstwa od tych zasad. Przestrzegaa jednak przed niebezpieczestwem usankcjonowania zasady odstpstw podyktowanych wyjtkowymi warunkami. Prba oceny sytuacji, ktra w Polsce Ludowej doprowadzia do osabienia wizi midzy parti a klas robotnicz, musi uwzgldni przede wszystkim takie zjawiska, jak delegalizacja Komunistycznej Partii Polski w okresie 20-lecia midzywojennego

maja 1918 r. na temat problemw wadzy radzieckiej ma znaczenie nie mniejsze, anieli praca Marksa o wojnie domowej 1871 r. Bolszewicy ulegn, by moe, w kocu pod ciosami patnych najmitw plutokracji ententy: ideologia nowej formy pastwa proletariackiego jednak nie zginie; przetrwa ona, zlewajc si z mitami, ktre wzbogac sw treci opowiadania ludowe o walce, jak republika rad bya zmuszona podj przeciwko koalicji wielkich potg kapitalistycznych. (G. Sorel, Rflexions sur la violence, 1939, s. 442-443.) 25 Die russische Revolution, Berlin 1922, s. 117.

17

oraz wszystkie skutki jej rozwizania w 1938 roku. Nie mniejszy wpyw w tym zakresie wywar system kultu jednostki, ktry uksztatowa si w latach trzydziestych w Zwizku radzieckim i ogarn nastpnie swym zasigiem wszystkie kraje demokracji ludowej. Zaburzenia w stosunkach miedzy parti a klas robotnicz nie pozostaj bez wpywu na dziaalno zwizkw zawodowych, ktre jak ju wskazywalimy napotykaj na powane trudnoci w procesie przystosowania si do nowych warunkw okresu przejciowego. Zwizek zawodowy moe nie on moe by narzdziem radykalnej odnowy

spoeczestwa:

dostarczy

proletariatowi

wytrawnych

administratorw, ekspertw technicznych od zagadnie przemysowych oglnej natury, nie moe jednak by podstaw wadzy proletariackiej. Nie daje on adnych moliwoci wyboru zdolnych i godnych przewodzi

spoeczestwu indywidualnoci proletariackich, nie mog ze zrodzi si takie hierarchie, ktre uosabiayby impuls witalny i postpowy rytm

komunistycznego spoeczestwa.26 W konsekwencji klasa robotnicza traci kontrol nad dziaalnoci swoich organizacji, jak rwnie i organw wadzy pastwowej. Analogiczne procesy nastpuj w sposb nieuchronny w stosunkach miedzy masami pracujcymi w ogle a systemem ich organizacji politycznych i przedstawicielskich. Dotyczy to w szczeglnoci chopstwa.27 Dalszym nastpstwem staje si tendencja kierowniczych ogniw organizacji robotniczych do utosamiania ich wasnych funkcji z funkcjami organw wadzy pastwowej. Problem powstawania specyficznych grup interesw na podstawie

spoecznej wasnoci rodkw produkcji, na podstawie bardzo cisego


A. Gramsci, Zwizki zawodowe a rady, Pisma wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1961, s. 318-319. O ile midzy drobnymi chopami istnieje czno tylko lokalna, a tosamo interesw nie stwarza adnej wsplnoci midzy nimi, adnego zwizku w skali narodowej i adnej organizacji politycznej nie stanowi oni klasy. S przeto niezdolni do obrony swych interesw klasowych we wasnym imieniu... Nie mog sami siebie reprezentowa, musz by reprezentowani. Ich przedstawiciel musi zarazem wystpowa jako ich pan, jako autorytet stojcy ponad nimi... (K. Marks, Osiemnasty brumairea Ludwika Bonaparte, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1949, s. 309.
27 26

18

powizania,

niemal

symbiozy

wadzy

politycznej

kierownictwa

gospodarczego przy nieuniknionej hierarchizacji aparatu naley bez wtpienia do rzdu najwaniejszych w dziedzinie analizy mechanizmu rozwizywania sprzecznoci ustroju socjalistycznego.28 2. Skutki zaburze W pierwszym okresie rewolucji socjalistycznej (1944-1945) robotnicy przejmowali w swoje rce zakady pracy opuszczone i zdewastowane przez okupanta, zabezpieczali ocalone maszyny i urzdzenia fabryczne, uruchamiali produkcj i za porednictwem powoywanych przez siebie rad zaogowych i komitetw fabrycznych zarzdzali przedsibiorstwami.29 Zaogi robotnicze oraz ich przedstawicielstwa miay wwczas prawo wspdecydowania we wszystkich sprawach dotyczcych ich zakadw pracy, cznie z wyborem dyrekcji.30 Pastwowy zarzd w przedsibiorstwach by ustanowiony wraz z organizacj nowej wadzy. Udzia zag w zarzdzaniu zosta wwczas usankcjonowany w ramach uprawnie zwizkw zawodowych. Dekret z 6 lutego 1945 r.31 upowania rad zakadow do sprawowania nadzoru nad urzdzeniami technicznymi zakadw, do wspdziaania z organami pastwowymi lub radami narodowymi w zakresie kontroli spoecznej nad dziaalnoci gospodarcz zakadw. Kierownictwo zakadu byo zobowizane do skadania co kwarta przed rad zakadow sprawozdania ze stanu dziaalnoci zakadu pracy oraz do odbywania raz w miesicu wsplnych narad w celu omwienia zagadnie ekonomicznych i produkcyjnych w szczeglnoci sprawy wydajnoci pracy, bezpieczestwa i higieny pracy, nowych ulepsze technicznych i organizacyjnych itd. Zakres faktycznych uprawnie zag w dziedzinie zarzdzania

przedsibiorstwami ulega, poczynajc od 1949 r., coraz dalej idcym ograniczeniom. Opracowany w tyme roku statut zrzeszenia zwizkw zawodowych sprowadza w
28

Wodzimierz Brus, Oglne problemy funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, PWN, Warszawa 1961, s. 18. 29 Por.: J.W. Gobiowski, Walka PPR o nacjonalizacj przemysu, KiW, Warszawa 1961, rozdzia II. 30 Tame, s. 188. 31 Dz. U. z dnia 2.III.1945 r., nr 8, poz. 36.

19

zasadzie uprawnienia rad zakadowych do dziedziny zagadnie socjalno-bytowych: zawieranie umowy zbiorowej, kontrola nad prawidowym gospodarowaniem funduszem ubezpiecze spoecznych, trosk o warunki pracy, czuwaniem nad waciwym stosowaniem norm pracy i pacy. Zarzdzanie przedsibiorstwami naleao wycznie do administracji w szczeglnoci do najwyszych jej organw. Wpyw robotnikw na sprawy ekonomiczne i produkcyjne przedsibiorstwa wyraa si przede wszystkim przez udzia w naradach wytwrczych, ktrych wnioski nie miay mocy obowizujcej. Radykalne ograniczenie inicjatywy gospodarczej i politycznej klasy robotniczej stwarzao konieczno coraz dalej idcej koncentracji i centralizacji decyzji oraz dyspozycji w zakresie zarzdzania gospodark narodow w rkach administracji. Procesy te stanowiy integraln cz okrelonej ewolucji caego systemu gospodarczego i politycznego kraju. Najbardziej jaskrawym odzwierciedleniem tej ewolucji byo przeszczepienie na grunt polski tzw. systemu kultu jednostki. Istota tego systemu polegaa na tym, e wytworzona zostaa jednostkowa, hierarchiczna drabina kultu. Kady taki kult obejmowa okrelony obszar, na ktrym funkcjonowa... Nosiciel kultu jednostki na wszystkim si zna, wszystko umia, wszystko rozstrzyga, wszystkim kierowa i o wszystkim decydowa na obszarze swego dziaania. By on najmdrzejszym czowiekiem niezalenie od tego, jak wiedz, jakie zdolnoci i jakie zalety osobiste posiada.32 Wypadki poznaskie byy wyrazem de klasy robotniczej do przeciwstawienia si tym wszystkim zaburzeniom w systemie dyktatury proletariatu. Robotnicy Poznania nie protestowali... przeciwko socjalizmowi, kiedy wyszli na ulice miasta. Protestowali oni... przeciwko wypaczeniom podstawowych zasad socjalizmu, ktry jest ich ide.33 System centralizmu biurokratycznego stanowicy logiczne uzupenienie systemu kultu jednostki nie jest zjawiskiem nieuchronnym w ustroju socjalistycznym,
32 33

Z przemwienia W. Gomuki na VIII Plenum KC PZPR (Nowe Drogi nr 10, 1956, s. 39-40.) Tame, s. 35.

20

wszechwadna pozycja administracji w systemie zarzdzania gospodarka narodow nie jest bowiem rozwizaniem najbardziej korzystnym i racjonalnym rwnie z ekonomicznego punktu widzenia. Administracja przeksztaca si wwczas w biurokracj. Jednake w socjologii przewaaj tendencje do przedstawiania biurokracji jako najbardziej racjonalnej i skutecznej formy organizacji zarzdzania gospodark narodow w warunkach wspczesnych. Teoretyczn podstaw tego przewiadczenia stanowi nadal prace M. Webera.34 Naley si niewtpliwie zgodzi, e zaoenia te s suszne w odniesieniu do systemu kapitalistycznego. Max Weber nie jest bowiem zdolny wyj poza ramy waciwe systemowi wasnoci prywatnej. Nie wyobraa on sobie innych zasadniczych bodcw skaniajcych robotnikw do pracy, jak wysoki poziom pac i groba zwolnienia.35 W swojej ocenie efektywnoci ekonomicznej reprezentuje on punkt widzenia buruazji, pojcie kosztw spoecznych jest mu bowiem obce. System zarzdzania, ktrego podstaw pozostaje przymus (ekonomiczny, prawny, psychologiczny) oraz interes prywatny nie moe by inny, jak biurokratyczny. Trudno bowiem oczekiwa, by robotnicy mogli uzna cele buruazji jako wasne. Buruazja usiuje wywoa zudzenie wsplnego celu poprzez polityk socjaln, ksztatowanie stosunkw midzy ludmi, dobre obchodzenie si z robotnikami. Celem ostatecznym pozostaje jednak zawsze zysk kapitalistyczny i robotnicy nie udz si co do perspektyw walki o osignicie wsplnego celu. Podstawowym ideologicznym zaoeniem systemu biurokratycznego jest

wiadome denie do przeciwstawienia biurokracji masom pracujcym. Silne zhierarchizowanie rang zawodowych i odpowiadajce tej hierarchii zrnicowanie prerogatyw i uposae maj na celu utrwalenie wyszoci spoecznej najniszego nawet szczeblem biurokraty w stosunku do mas rzdzonych lub zarzdzanych. Dyferencjacja ta staje si rdem konserwatyzmu.

34 35

Max Weber, The Theory of Social and Economic Organization, W. Hodge and Cy Ltd., London 1947. Tame, s. 241.

21

Wanie

tych

odamach

spoeczestwa,

ktrych

panuje

system

hierarchicznych promocji oglna obojtno wobec problemw spoecznych czy si z tak namitn obron interesw grupowych, e wprowadza ona w bd osoby niewtajemniczone.36 System biurokratyczny stanowi doskonae narzdzie w rkach buruazji, gdy administracja dziaajca w oparciu o ten system nigdy nie zakwestionuje susznoci zasad, metod i celw postpowania swych mocodawcw. Biurokrata traci bowiem z oczu cao zada, ich sens i znaczenie, staje si on w konsekwencji automatem, czsteczk mechanizmu wprowadzanego w ruch przez nieznane mu siy. Wszystkie te cechy doskonale uj Lew Tostoj, krelc sylwetk carskiego dyplomaty Bilibina: Pracowa jednakowo dobrze niezalenie od tego, na czym polegaa istota sprawy. Nie interesowao go pytanie dlaczego?, ale pytanie jak? Na czym polegay sprawy dyplomatyczne, byo mu wszystko jedno; znajdowa due zadowolenie w tym, by misternie, celnie i wytwornie zredagowa oklnik, memorandum czy raport.37 System centralizmu biurokratycznego sta si rzeczywistoci w naszym kraju gwnie w rezultacie radykalnego ograniczenia inicjatywy gospodarczej i politycznej mas pracujcych, w szczeglnoci klasy robotniczej.38Pozbawieni rzeczywistego wpywu na losy swoich przedsibiorstw, robotnicy tracili zainteresowanie wynikami ekonomicznymi wasnej pracy. Tym
36 37

Theodore Caplow, The Sociology of Work, University of Minnesota Press, Minneapolis 1957, s. 73. Lew Tostoj, Wojna i pokj, PIW, Warszawa 1961, t. I i II, s. 262-262. 38 T. Burns dowodzi, e biurokratyczny system zarzdzania jest systemem mechanicznym, mao efektywnym z punktu widzenia efektywnoci ekonomicznej przedsibiorstwa, gdy nie odpowiada nowym warunkom organizacyjnym i technicznym, ktre zwaszcza w przemyle cechuje zmienno. Przeciwstawia mu system organiczny. W systemie mechanicznym istotne jest nie tylko wyznaczanie jednostce szczegowych czynnoci oraz sposobu ich wykonania, lecz rwnie wyznaczanie spraw, ktre do niej nie nale i ktre winna raz na zawsze uzna jako sprawy wchodzce w zakres cudzej kompetencji i odpowiedzialnoci. Burns wyjania rwnie przyczyny powoywania rnych komrek i sub specjalistycznych, ktre czsto uwieczniaj trudnoci do rozwizania ktrych zostay powoane i wykazuj, ze tendencje te wynikaj nieuchronnie z biurokratyzmu systemu zarzdzania. (Des fins et des moyens dans la direction des entreprises, Sociologie du travail, nr 3, 1962, s. 209-229). Na istnienie analogicznych tendencji w yciu naszego kraju wskazuje W. Biekowski w swojej Podry po Polsce Przegld Kulturalny nr 43, 1962, s. 1). Przytacza on przykad istniejcego w Zakopanem biura konstrukcyjnego kolejek i wycigw prawie na wszystkie szczyty po polskiej stronie tatr. Wskazujc na mechanizm powstawania tego rodzaju zjawiska autor stwierdza: ...aparaty biurokratycznoplanujco-projektowe s niedocignione w pomysowoci, zwaszcza za w uzasadnianiu swej potrzeby. Trzeba rwnie zgodzi si z autorem, e na gruncie tych praktyk rodzi si w onie biurokracji przewiadczenie, e w yciu spoecznym nie dziaaj jakie regulatory wewntrzne, wynikajce z samej logiki poszczeglnych fragmentarycznych procesw i e wszystko trzeba stworzy przy pomocy przepisu.

22

samym nie poszukiwali oni coraz lepszych drg i metod podnoszenia wydajnoci pracy, co w warunkach nieustannego postpu w zakresie techniki i organizacji pracy staje si elementarnym warunkiem rozwoju gospodarczego. Musia rwnie nastpi powany spadek dyscypliny spoecznej. W rezultacie administracja musiaa przejmowa liczne funkcje, zadania i czynnoci wykonywane poprzednio przez samych robotnikw i coraz bardziej szczegowo opracowywa zadania

poszczeglnych ogniw wykonawczych. Zagadnienie okrelania granic, w jakich planowanie jest poyteczne nie jest brane w rachub. Za istotn zalet planu uwaa si natomiast jego szczegowo, a std wynika tendencja do rozdrabniania planu na krtsze okresy czasu, objcie nim nawet najniszych szczebli (stanowisko pracy, jeli to moliwe), uniemoliwiajc jakkolwiek improwizacj.39 Zaskakujca staje si zbieno tych tendencji z oglnymi zaoeniami systemu Taylora, ktry gwne polece zadanie odgrnych, robotnika nie sprowadza do szczegowego inicjatywie

wykonywania

pozostawiajc

niczego

ostatecznego wykonawcy.40 W tych warunkach rysuje si konieczno bardzo powanego rozszerzenia funkcji nadzorczych administracji. Administracyjne metody uspoecznienia rolnictwa i rzemiosa potgoway potrzeb zwikszania liczebnoci aparatu biurokratycznego i pooenia gwnego nacisku na jej funkcje represyjne. W dalszej konsekwencji liczebnemu wzrostowi biurokracji musiao towarzyszy rozszerzenie jej prerogatyw oraz moliwoci podejmowania w coraz szerszym zakresie arbitralnych decyzji. Rwnoczenie utrwalao si w jej szeregach przewiadczenie, e klasa robotnicza i masy pracujce nie s zdolne do rozwinicia jakiejkolwiek inicjatywy, ktra w tym stanie rzeczy winna nalee niejako z urzdu do administracji. System centralizmu biurokratycznego by nie tylko zaprzeczeniem demokracji socjalistycznej, okaza si on rwnie systemem kosztownym i mao efektywnym z
39 40

Czesaw Bobrowski, Socjalistyczna Jugosawia, KiW, Warszawa 1957, s. 78. Por.: F.W. Taylor, The Principles of Scientific Management, Harper and Brothers Publishers, New York 1911.

23

ekonomicznego punktu widzenia. System dyrektywnego planowania (i premiowania za plan), wywoa powszechne zjawisko ukrywania rezerw, ktrego nie mona byo zlikwidowa adnymi rodkami.41 W deniu do wykonania i przekroczenia planu produkcji wyraonego w syntetycznym wskaniku sposobu obliczania tego wskanika podporzdkowany zostaje asortyment produkcji, co, jak wykazaa praktyka, niesychanie bogata pod tym wzgldem, oznacza oderwanie produkcji od potrzeb i w ogle od ekonomicznego wyboru.42 Jednoczenie wzrasta nacisk administracji w kierunku materialnego zagwarantowania zdobytych przez ni pozycji, co prowadzio do zwikszenia kosztw zwizanych z systemem centralizmu biurokratycznego. Trudno w tej sytuacji zgodzi si z tez, i wypaczenia biurokratyczne, ktre prowadz do ksztatowania si odrbnej warstwy rzdzcej, s nie do uniknicia z uwagi na tendencje egalitarne mas pracujcych oraz niski poziom ich wiadomoci. Lenin pisa o pastwie radzieckim pierwszego okresu jako o pastwie robotniczo-chopskim, ale z wypaczeniem biurokratycznym. Lenin, jak mi si wydaje, rozumie przez to nie tylko to, co si potocznie nazywa biurokracj, to znaczy przeciganie spraw, za due etaty, nadmierny ciar aparatu itd.. Ale rozumia take przez to fakt istnienia odrbnej warstwy rzdzcej. A poniewa w pierwszym okresie socjalizmu musi istnie nierwny podzia dbr jeszcze nie wedug potrzeb, poniewa masy ludowe nie maj jeszcze dostatecznego dowiadczenia, Lenin dopuszcza istnienie tego, co nazywa wypaczeniem biurokratycznym, ale pod warunkiem nie tylko walki z przerostami, ale perspektywy na stae i systematyczne wypieranie biurokracji.43 Przewiadczenie, i masy ludowe nie maj dostatecznego dowiadczenia, by mc uczestniczy w zarzdzaniu gospodark narodow i rzdzeniem pastwem, opiera si w duym stopniu na bdnym zaoeniu, i to uczestnictwo oznacza
J. Pajestka, O planowaniu w nowym modelu ekonomicznym. W zbiorze: Dyskusja o polskim modelu gospodarczym, KiW, Warszawa 1957, s. 124. 42 Tame, s. 125. W sprawie oceny skutkw centralizmu biurokratycznego patrz rwnie: W. Gomuka, Przemwienie na VIII Plenum KC PZPR, Nowe Drogi nr 10, 1956. 43 H. Minc, Gos w dyskusji na VIII Plenum KC PZPTR, Nowe Drogi nr 10, 1956 r., s. 128-129.
41

24

zastpowanie administracji w jej funkcjach zawodowych.44Rwnie teza o egalitarnych tendencjach mas pracujcych nie wyjania rde ksztatowania si odrbnej warstwy rzdzcej. 3. Struktura spoeczestwa a podzia dochodw Podzia dochodw stanowi bez wtpienia jedno z gwnych rde sprzecznoci okresu przejciowego. Jednake tendencja do zrwnywania dochodw

wystpujca bardzo wyranie w tym okresie nie jest bynajmniej wyrazem nacisku ze strony mas pracujcych, lecz wynikiem przeobrae, jakie w strukturze spoecznej, a tym samym i w strukturze dochodw, zapocztkowuje rewolucja proletariacka. W systemie kapitalistycznym wystpuje niezwykle silna zaleno midzy struktur spoeczn a struktur dochodw. Klasowe uwarunkowanie struktury dochodw znajduje swoje najbardziej jaskrawe odzwierciedlenie w najwyszych dochodach pochodzcych z reguy z zysku kapitalistycznego. Stary system ustrojowy wyznacza rwnie najniszy szczebel tej drabiny. Bezrobocie spycha bowiem najnisze pace robocze do poziomu godowego. System organw wadzy pastwa buruazyjnego musi si opiera na cile zhierarchizowanej biurokracji, ktra ju w swojej istocie przeciwstawia si zdecydowanie masom pracujcym. Hierarchizacja znajduje swoje odbicie w poziomie dochodw poszczeglnych grup aparatu biurokratycznego. Dotyczy to nie w mniejszym stopniu biurokracji gospodarczej, ktrej zaleno od klas panujcych wystpuje w sposb jawny i bezporedni. Rwnie o pozycji materialnej tzw. wolnych zawodw decyduj wizi czce t grup z elit wadzy. Nie jest wic przypadkiem, e w warunkach wspczesnych w walce o osignicie najwyszych szczebli w drabinie dochodw uczestnicz wielcy politycy, administratorzy i wolne zawody. W istniejcych warunkach danie wysokich dochodw z tytuu zajmowanego stanowiska jest w duym stopniu wynikiem tego, e istniej w naszym obecnym spoeczestwie powane niezapracowane dochody. Dochody
44

Zagadnienie to zostanie omwione w rozdziale III.

25

te zapewniaj wysok stop yciow, do osignicia ktrej w sposb naturalny d osoby zajmujce wysokie stanowiska w przemyle i innych

dziedzinach.45 Buruazyjny system owiaty utrwala istniejc struktur dochodw, na co niejednokrotnie w okresie 20-lecia midzywojennego zwracaa uwag polska lewica spoeczna, m.in. na podstawie gbokiej analizy struktury klasowej modziey ksztaccej si w szkoach rednich i wyszych. Nietrudno zgodzi si z jej argumentacj: Modzie buruazyjna ksztacia si tam na administratorw wasnych przedsibiorstw, na kierownikw gospodarczego i politycznego aparatu wyzysku i panowania buruazji. Modzie drobnomieszczaska zdobywaa kwalifikacje do sprawowania funkcji podrzdniejszych w tym aparacie, za znikomy odsetek modziey robotniczej i chopskiej studiujcej na wyszych uczelniach y nadziej wcinicia si do klas panujcych i posiadajcych.46 Zagwarantowanie przywilejw wybranym grupom spoecznym jest zgodne z zaoeniami ustroju

niesprawiedliwoci spoecznej, wznoszenie barier spoecznych stanowi bowiem jeden z najistotniejszych elementw jego trwaoci. Oceniajc rda materialnej pozycji wolnych zawodw Caplow stwierdza: ...gwn cech tego rynku pracy jest to, e honorarium zaley raczej od pozycji finansowej klienteli anieli [od] wartoci wiadczonych usug. W normalnych warunkach ruchliwo prowadzi w kierunku podejmowania przez najbardziej kompetentnych przedstawicieli wolnych zawodw najintratniejszych praktyk. Jest to jednak skutek wtrny. Istnieje silna tendencja do uzaleniania moliwoci dopuszczenia do okrelonej dziedziny praktyk w wikszym stopniu od stosunkw osobistych i ocen pozazawodowych anieli od kwalifikacji technicznych.47 W Polsce, np. panowaa zasada, i pierwszestwo przy przyjmowaniu na wydziay lekarskie i

45 46

G.D.H. Cole, The Case for Industrial Partnership, London 1957. Polska lewica spoeczna wobec owiaty w latach 1919-1939, zbir artykuw, PZWS, Warszawa 1960, s. 121. 47 Theodore Caplow, The Sociology of Work, University of Minnesota Press, Minneapolis 1957, s. 172.

26

Akademi Stomatologiczn przysugiwao dzieciom lekarzy i dentystw, co przyczynio si do stworzenia dziedzicznej kasty lekarzy i dentystw.48 W tych warunkach zdobywanie wiedzy oraz nauka zawodu przeksztacaj si w swoiste formy lokaty kapitau, ktre winny w przyszoci zabezpieczy odpowiedni procent w postaci okrelonej nadwyki pacowej. Nierwny podzia wasnoci kapitau jest oczywicie jedn z przyczyn rnic pacowych. Osoba posiadajca kapita, lub ktrej rodzice dysponuj kapitaem, atwiej uzyska intratniejsze stanowisko i w znacznie wikszej mierze moe wyzwoli tkwice w niej talenty. Przy bardziej rwnomiernym podziale kapitau problem nierwnoci przestaby w duym stopniu istnie.49 Tym samym szeroko rozreklamowana przez apologetw buruazji zasada rwnych szans dla wszystkich raz idea spoeczestwa otwartego (open society) musz si okaza w praktyce fikcj,50 za zrnicowanie dochodw pozostaje olbrzymie. wiadczy o tym, m.in. przykad Anglii (patrz tablica 1). Tablica 1. Podzia dochodw w Anglii w roku 1953x
Wysoko dochodw (w funtach szterlingach) Od 250 Od 250 do 500 0d 500 do 750 Od 750 do 1000 Od 1000 do 2000 Od 2000 do 5000 Od 5000 do 10000 40 Ponad 10000

Liczebno poszczeglnych grup (w tys. rodzin)


x

8 410

9240

5 215

1 360

790

234

11

dane pochodz z pracy C.D.H. Cole, Studies in class structure, London 1955.

Do

czynnikw

pogbiajcych

zrnicowanie

dochodw

naley

zaliczy

przeciwiestwo midzy prac umysow a fizyczn, ktre prowadzi do wyranej


Polska lewica spoeczna wobec owiaty..., op. cit., 202-203. J.R. Hicks, The Social Framework, Oxford University Press, 1945, s. 184-185. 50 I nadal istnieje sytuacja, w ktrej dzieci pochodzce z bardzo biednych rodzin znajduj si w gorszym pooeniu ni inni ich rwienicy. Nie mog oni zadowoli si niska pac w okresie nabywania dowiadczenia i przekadaj prac przynoszc przecitny dochd ponad zajcie pocztkowo nisko nagradzane, lecz otwierajce perspektyw znacznie wyszych zarobkw. W konsekwencji dzieci naprawd biednych rodzicw zostaj zepchnite ku pozbawionym przyszoci zawodom. Te same przyczyny zamykaj klasom rednim dostp do takiej kariery, jak adwokatura. Na tych odcinkach istnieje nadal w naszym spoeczestwie najwiksza nierwno szans. (J.R. Hicks, The Social Framework, op. cit., s. 66).
49 48

27

dyskryminacji robotnikw. Przeciwiestwo to nie zrodzio si wprawdzie w ustroju kapitalistycznym, jednake zostao ono w tym ustroju pogbione i utrwalone. Skutki tego przeciwiestwa zarysoway si ze szczegln ostroci w naszym kraju. Na specyficzne warunki, ktre zoyy si na to, wskazywa St. Rychliski: Gdy w naszym kraju po uwaszczeniu znaczna cz ziemiastwa zbiedniaa, nieomal sproletaryzowaa si oraz znalaza si na bruku miast zmuszona do walki o byt w szeregach drobnoburuazyjnych poczy wyrasta nowe mity wyszoci spoecznej. Pozostao szlachectwo wyksztacenia, oddzielajce inteligencj od gminu. To jednak nie wystarczao: uszlachcona zostaa wszelka praca przy biurku. Inteligencja staa si warstw wysz w spoeczestwie, w ktrym brakowao mieszczastwa, a dawna elita, ziemiastwo, chylia si ku upadkowi. Nigdzie bodaj dystans spoeczny miedzy prac umysow, choby najpodrzdniejszej jakoci, a fizyczn, choby konstruktywn, nie zarysowa si tak jaskrawo, jak w Polsce.51 Okres dwudziestolecia (1918-1939) nie zmniejszy dystansu spoecznego midzy prac umysow a fizyczn mimo zudze, jakie zrodziy hasa niepodlegoci i pojednania oglnonarodowego: Po wojnie., zdawao si, ten ukad stosunkw by skazany na zagad. Dawne tradycje szlacheckie musiay sabn, skoro szeregi inteligencji i mieszczastwa poczli wypenia ludzie nowi, pochodzcy z drobnomieszczastwa i z ludu. W rzeczywistoci jednak okazao si wkrtce, e nowe elementy skwapliwie przejy wszystkie dawne tradycje wyszoci i uzupeniy je innymi jeszcze dodatkowymi oznakami elitaryzmu. Trzeba byo przecie wzmocni poczucie wyszoci, uzasadni w oczach mas swoje wyniesienie.52 Tym trudniej, majc na uwadze szczeglne warunki rozwoju naszego kraju, zgodzi si z tez o niezalenoci i wolnym wyborze inteligencji w ustroju kapitalistycznym.

Stanisaw Rychliski, Warstwy spoeczne (nadbitka z Ruchu Prawniczego, Ekonomicznego i Socjologicznego, zeszyt I z 1939 r., s. 122.) 52 Tame, s. 122-123.

51

28

...inteligencja bya niezalena ekonomicznie ze wzgldu

na wysokie

uposaenie, posiadany majtek wasny, czy te ze wzgldu na specyficzn postaw cyganerii. Cechy te pozwalay jej zajmowa szczegln pozycj, ktr niektrzy socjologowie niemieccy okrelili nazw freischwabeende Inteligentz, co miao oznacza, e w przestrzeni spoecznej inteligencja nie zajmuje okrelonego miejsca, e moe si ona wiza z rnymi klasami i ideologiami zalenie od wolnego wasnego wyboru.53 Nacisk systemu kapitalistycznego na struktur dochodw nie pozostaje bez wpywu na pace robocze. E. Warga wykazuje, e wydajno pracy w pastwach buruazyjnych wzrosa w stosunku do okresu sprzed I wojny wiatowej, co najmniej o 50-60%, za tydzie pracy, ktry wynosi w owym czasie 48 godzin zmniejszy si nieznacznie. Produkt dodatkowy jest znacznie wikszy obecnie ni przed 40, a nawet 10 laty. Buruazja krajw wysoko rozwinitych, osigajc wysze sumy zyskw, moe sobie pozwoli na przekupywanie szerszej ni dawna arystokracja robotnicza, warstwy proletariatu.54 Okazuje si, ze czoowi przedstawiciele biurokracji robotniczej otrzymuj dochody rwne dochodom rentierw-milionerw.55 Ogromny wpyw na zrnicowanie pac roboczych poszczeglnych odamw proletariatu wywiera dezintegracja jej szeregw, konkurencja midzy robotnikami, nierwno ich statusu prawnego itd. W krajach Europy zachodniej (Niemcy, Francja, Belgia) np. wystpuje nadal bardzo wyranie proces przejmowania przez robotnikw-tubylcw lepiej patnych, a rwnoczenie mniej uciliwych i

niebezpiecznych stanowisk pracy kosztem robotnikw-cudzoziemcw, ktrzy mog znale zatrudnienie gwnie w kopalniach, przemyle metalurgicznym,

budownictwie i w rolnictwie.56 Spoeczno-ustrojowe uwarunkowanie wszystkich tych rnic wystpuje tym wyraniej na tle oglnej tendencji do niwelowania pac.

Jan Szczepaski, Pracownicy umysowi proletariat, inteligencja czy klasa rednia, Przegld Kulturalny nr 51-52, 1958 r. 54 E. Warga, Kapitalizm XX wieku, KiW, Warszawa 1962, s. 158. 55 Tame, s. 155. 56 J. Schiefer, March du travail europen. Libre circulation et migration des travailleurs, Dallez et Sirey, paris 1961, s. 142-185.

53

29

Jak na to wskazuje E. Warga, w cigu XX wieku zaszy istotne zmiany w strukturze klasy robotniczej bdce rezultatem szybkiego rozwoju techniki. W konsekwencji kwalifikacje robotnikw nie odgrywaj ju tej roli, co poprzednio.57 (Patrz tablica 2) Tablica 2. Stosunek pac robotnikw wykwalifikowanych do pac robotnikw niewykwalifikowanych w Anglii (pace robotnikw niewykwalifikowanych = 100)x
Zawody Przemys budowy maszyn (stawki tygodniowe) Formiarze lusarze i tokarze Budownictwo (stawki godzinne) Kamieniarze Kolej (stawki tygodniowe) maszynici
x

VII.1914 r. 184 184 170

IV.1960 r. 133 133 119

150

114

211

147

The Economist, 23.IV.1960 r. (cytuje za E. Warg)

Rewolucja

socjalistyczna

prowadzi

nagle

do

likwidacji

najwyszych,

niezapracowanych dochodw, a tym samym do cakowitego zaamania si starej struktury dochodw. Rwnoczenie rozpada si buruazyjna drabina prestiu i autorytetu. Zwycistwo proletariatu zajmujcego dotychczas najnisz pozycj w tej hierarchii wywiera bezporedni wpyw na degradacj funkcji dygnitarskich zarwno w administracji pastwowej, jak i gospodarczej. Wskazyway juz na to dowiadczenia Komuny Paryskiej. Wszyscy urzdnicy stwierdza Marks poczynajc od czonkw Komuny musieli teraz peni sub publiczn za pac robocz. Przywileje i pensje reprezentacyjne wielkich dostojnikw zniky wraz z tymi dostojnikami.58 Powoujc si na ocen Marksa, Lenin zwraca szczeglna uwag na to zarzdzenie, dostrzegajc w nim zwrot od demokracji buruazyjnej do demokracji proletariackiej.

57 58

E. Warga, Kapitalizm XX wieku, op. cit., s. 150-151. K. Marks, Wojna domowa we Francji, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1949, s. 487.

30

... szczeglnie godne uwagi... jest podkrelone przez Marksa zarzdzenie Komuny skasowania wszelkich wydatkw pieninych na reprezentacj, wszelkich przywilejw pieninych dla biurokracji, ograniczenie pensji wszystkich urzdnikw pastwowych do poziomu pacy roboczej robotnika. Tutaj wanie wystpuje najwyraniej zwrot od demokracji buruazyjnej do demokracji proletariackiej, od demokracji ciemicw do demokracji klas uciskanych, od pastwa jako specjalnej siy dla ujarzmienia okrelonej klasy, do ujarzmienia ciemicw przez powszechn si wikszoci ludzi,

robotnikw i chopw.59 Dlatego te trudno byoby zgodzi si z tez, i to zarzdzenie komuny Paryskiej stanowio ustpstwo na rzecz tendencji egalitarnych proletariatu.60 Tendencje do zrwnywania poziomu dochodw wi si nierozerwalnie z likwidacj wasnoci kapitalistycznej w kluczowych gaziach gospodarki narodowej oraz przywilejw, jakich porednio lub bezporednio stawaa si rdem. Przywileje te zostay uspoecznione. Poniewa jak stwierdza O. Lange czynniki produkcji poza prac s wasnoci publiczn, dochody konsumentw s niezalene od posiadania tych czynnikw i posta warunkw C [warunek C wyraa spoeczny ustrj gospodarczy przypis J.B.] wyznaczona jest przez przyjte zasady

ksztatowania dochodu. Mono dowolnego okrelenia warunku C daje gospodarce socjalistycznej du swobod w zakresie podziau dochodu. Jednake konieczno utrzymania swobody wyboru zawodu ogranicza t dowolno, musi bowiem istnie pewien zwizek pomidzy dochodem konsumenta a dostarczonymi przez niego usugami pracy. Wygodniej wic
W. Lenin, Pastwo a rewolucja, Dziea, t. 25, KiW, Warszawa 11951, s. 451. Czy nie jest faktem, e w masach ludowych tkwi gboko egalitaryzm, denie do zapewnienia kademu czowiekowi pracy rwnej moliwoci zaspokojenia jego potrzeb? Denie do faktycznej rwnoci wszystkich ludzi yje i w klasie robotniczej, jest jednym z podstawowych rde idei socjalistycznej i rewolucyjnego ruchu robotniczego. Nie przypadkiem Komuna Paryska ustalia dla nowych urzdnikw do kierownikw Komuny wcznie pensje rwne przecitnym zarobkom wykwalifikowanego robotnika. Nie przypadkowo na to zarzdzenie zwracali uwag i Marks, i Lenin. (R. Werfel, O niektrych sprzecznociach naszego okresu, Nowe Drogi nr 2, 1957, s. 58).
60 59

31

bdzie

rozoy

dochd

konsumenta

na

dwie

czci:

cz

bdca

wynagrodzeniem za wykonan prac i cz bdca niejako spoeczn dywidend, stanowic udzia danej jednostki w dochodzie pyncym z kapitau i bogactw naturalnych, ktre s wasnoci spoeczestwa.61 Poza omwionymi ju czynnikami bardzo silny wpyw na zrnicowanie pac robotniczych w Polsce wywiera nierwnomierny rozwj ekonomiczny

poszczeglnych okrgw kraju. Zarobek robotnika zmienia si zatem bardzo znacznie w zalenoci od gazi, wielkoci zakadu, pooenia jego (w wikszym orodku czy na prowincji). Rnice te wi si z jednym czynnikiem natury oglnej: pace s tem nisze, im bardziej ksztatuj si pod dziaaniem wolnej konkurencji, niezalenie od dziaalnoci organizacji zawodowych, a wic im bliszy jest kontakt ze wsi rdem dopywu nowych si roboczych; im bardziej rozproszkowany jest przemys i rozrzucony na wielkim obszarze. Przemys tartaczny, rozrzucony po caym terytorium Polski i rekrutujcy swe si robocze w znacznej czci z okolicznej ludnoci wiejskiej, stoi tu na jednym biegunie, przemys wgowy i hutniczy, silnie skoncentrowany, skupiony na zwartem terytorium, przytem na obszarze silnie uprzemysowionym na drugim.62 Niema rol w tym zakresie odegra rwnie bardzo saby rozwj postpu technicznego uwarunkowany z kolei niezmiernie niskimi pacami roboczymi. Procesy postpu technicznego i podniesienia poziomu pac s nieodcznie za sob zwizane; wyparcie prymitywnych zakadw produkcji i powstanie warunkw zracjonalizowanej wytwrczoci nie moe si dokona, pki nie zgin te niesychanie niskie pace.63 atwo zrozumie, e w miar postpu industrializacji socjalistycznej i

przezwycienia zacofania technicznego, wszystkie te rda zrnicowania


61

O. Lange, O teorii ekonomii gospodarki socjalistycznej, w: Pisma ekonomiczne i spoeczne 1930-1960, PWN, Warszawa 1961, s. 97. 62 L. Landau, Pace w Polsce w zwizku z rozwojem gospodarczym, Instytut Spraw Spoecznych, Warszawa 1933, s. 26. 63 Tame, s. 33.-34.

32

dochodw musz nieuchronnie traci na znaczeniu. Powane znaczenie mia rwnie fakt, i bezrobocie (oficjalne i utajone) przestao w zasadzie istnie.64 W tej sytuacji zaczy si rysowa przesanki konsekwentnej realizacji zasady od kadego wedug jego zdolnoci, kademu wedug jego pracy. Rewolucja w dziedzinie owiaty nierozerwalnie zwizana z przewrotem socjalistycznym pogbia tendencje do zrwnywania dochodw: ... Tam, gdzie pastwo lub inna instytucja spoeczna pokrywa koszty nauki nie jest moliwe dalsze maj argumentowanie, prawo do i osoby pac posiadajce zwrotu wysze kapitau

wyksztacenie

wyszych

jako

zainwestowanego w ich studia i przygotowanie. Tak wic tradycyjny argument na rzecz wysokich dochodw dla osb z wyszym wyksztaceniem zaczyna traci na mocy.65 Proces zrwnywania poziomu dochodw znalaz swoje wyrane odzwierciedlenie w ksztatowaniu si relacji midzy przecitnymi Pacami pracownikw umysowych i fizycznych. W roku 1935 stosunek ten przedstawia si w przemyle, jak 1:2,5. W latach 1940-1948 rozpito ta powanie zmalaa (patrz: tablica 3). Tablica 3. Stosunek przecitnej pacy pracownika umysowego do przecitnej pacy pracownika fizycznego w latach 1946-1948 w poszczeglnych przemysachx
Przemys Energetyczny Wglowy Hutniczy Paliw pynnych VI. 1946 1,67 1,57 1,71 2,02 XI.1947 1,48 1,61 1,75 2,10 VI.1948 1,53 1,93 1,76 1,81 Przemys Chemiczny Wkienniczy Papierniczy Drzewny VI.1946 2,13 2,07 1,67 1,75 XI.1947 1,84 1,97 1,83 2,12 VI.1948 1,58 1,4 1,70 1,84

Przy prawie penym zatrudnienia niewiele jest powodw do podejmowania brudnych, nieprzyjemnych, pogardzanych i tradycyjnie le opacanych zawodw. Po raz pierwszy, pod wpywem ekonomicznego niedoboru rwnowaga czystych korzyci zaczyna si przeksztaca z fikcji w rzeczywisto. Ekonomici za mog wskazywa... na wyrwnywanie si rnic midzy pracownikami fizycznymi i umysowymi, wykwalifikowanymi i niewykwalifikowanymi, jako na potwierdzenie susznoci ich teorii. (Barbara Wootton, The Social Foundations of Wage Policy, George Allen and Unwin Ltd., London 1956, s. 163.) W Polsce, w grudniu 1938 r., liczba zarejestrowanych bezrobotnych wynosia 456 tys. osb. (May Rocznik Statystyczny 1939, s. 267, tabl. 22). W rzeczywistoci liczba bezrobotnych wedug danych szacunkowych sigaa okoo miliona osb. 65 C.D.H. Cole, The Case for Industrial Partnership, op. cit., s. 24

64

33

Metalowy

1,79

1,90

1,58

Materiaw budowlanych

1,69

1,84

1,67

Elektrotechniczny
x

1,65

1,94

1,73

Tablica zostaa opracowana na podstawie danych zawartych w Sprawozdaniu z dziaalnoci KCZZ za okres 1945-1949, s. 38

Proces ten sta si w naszym kraju jednym z gwnych rde wyszego ni w kapitalizmie tempa akumulacji. Dlatego te trudno si zgodzi z nastpujc tez A. Karpiskiego: Podstawowym czynnikiem szybkiego tempa industrializacji bya zasadniczo wysza ni w krajach kapitalistycznych zdolno akumulacji spoeczestwa wynikajca z likwidacji nadmiernego spoycia klas wyzyskujcych, co we wszystkich dotychczasowych ustrojach w zasadniczy sposb ograniczao akumulacj, a tym samym moliwoci szybkiego tempa rozwoju

spoeczestwa.66 Ekonomici buruazyjni nie bez racji dowodz, e oszczdnoci wynikajce z likwidacji spoycia klas wyzyskujcych nie mogyby wpyn w sposb radykalny na wzrost tempa akumulacji. Okrelmy proponuje J. Schumpeter jako ludzi bogatych osoby otrzymujce dochd w wysokoci 50 000 dolarw i powyej. W roku 1929 przypado im w udziale okoo 13 miliardw dolarw z oglnej sumy dochodu narodowego szacowanego na 93 miliardy. Od owych 13 miliardw odliczamy podatki, oszczdnoci, darowizny, poniewa wyeliminowanie tych pozycji nie oznacza wzrostu oszczdnoci dla reymu socjalistycznego. Jedynie spoycie moemy okreli jako oszczdnoci we waciwym tego sowa znaczeniu. Trudno dokadnie ustali ich wysoko. Skoro jednak wielu ekonomistw, przyjmujc to ryzyko, oszacowao wydatki te na sum nie mniejsz, anieli 1/3 owych 13 miliardw, przyjmujemy, i nie przekraczaj one 4,3 miliarda, czyli okoo 4,6% dochodu narodowego. Procent ten obejmuje rwnie sumy wydatkowane

66

A. Karpiski, Zagadnienia socjalistycznej industrializacji Polski, Polskie Wydawnictwo Gospodarcze, Warszawa 1958, s. 57.

34

przez administratorw przemysu i wolne zawody. W rezultacie to, co przypada w udziale prnujcym bogaczom nie przekracza 1 lub 2%.67 Ze swej strony, J.R. Hicks i R. Aron wysuwaj tez, i zniesienie tego spoycia przy pozostaych warunkach nie zmienionych nie wywrze powaniejszego wpywu nie tylko na przyspieszenie tempa akumulacji, lecz rwnie na popraw warunkw bytu robotnikw.68 Gwnym rdem wysokiej zdolnoci akumulacji naszego spoeczestwa byo dalsze zrwnywanie przecitnych pac pracownikw umysowych i fizycznych. Stosunek przecitnych pac tych grup spad w przemyle do poziomu: 1:1,4 w 1957 roku. Tendencjom wyrwnawczym przeciwdziaa szereg czynnikw: istnienie wasnoci prywatnej (gospodarstwa chopskie, w szczeglnoci kuackie, zakady usugowe, rzemielnicze, handlowe oraz przedsibiorstwa kapitalistyczne) i opory ze strony grup spoeczno-zawodowych uprzywilejowanych w starym systemie ustrojowym. Wpyw tych czynnikw wystpuje z najwiksz ostroci w pierwszych latach budownictwa socjalistycznego. Na pewne aspekty trudnoci wynikajce z tego stanu rzeczy wskazywa w roku 1918 Lenin: Musielibymy obecnie uciec si do starego, buruazyjnego rodka i zgodzi si na bardzo wysok opat usug najpowaniejszych spord specjalistw buruazyjnych... Jasne jest, e takie zarzdzenie jest kompromisem, krokiem wstecz od zasad Komuny paryskiej i wszelkiej wadzy proletariackiej, wymagajcych doprowadzenia pensji do poziomu pacy zarobkowej

przecitnego robotnika, wymagajcych rzeczywistej, a nie w sowach, walki z karierowiczostwem.69

Joseph A. Schumpeter, Capitalism, Socialism and Democracy, George Allen and Unwin Ltd., London 1952, s. 192-193. 68 Por.: J.R. Hicks, The Social Framework, op. cit., s. 189-191 oraz Raymond Aron, Le dveloppement de la socit industrielle et la stratification sociale. Les cours des annes 1955-56 et 1956-57 la Sorbonne, s. 137138. 69 W. Lenin, Najblisze zadania wadzy radzieckiej, Dziea, t. ?, KiW, s.?

67

35

W miar realizacji zaoe rewolucji proletariackiej w dziedzinie owiaty ksztatuj si stopniowo realne przesanki spoeczestwa socjalistycznego, zapewniajcego wszystkim pracownikom rwny start i rwne szanse. Zgodnie bowiem z socjalistyczn zasad od kadego wedug jego zdolnoci, kademu wedug jego pracy kady z nich ma rwne prawo ubiega si o najwysze stanowiska w pracy zawodowej pod warunkiem oczywicie, e posiada odpowiedni poziom kwalifikacji i waciw postaw spoeczn. Na tym gruncie dopiero moe si rozwin wspzawodnictwo, ktre stanowi nieodzown przesank realizacji socjalistycznej zasady podziau dochodw. Ich poziom bowiem, jak i zrnicowanie okrela nadal buruazyjna zasada podziau wedug pracy. Rwne prawo stwierdza Marks jest wic tutaj wci jeszcze zasadniczo prawem buruazyjnym, chocia zasada i praktyka nie kc si ju ze sob, podczas gdy przy wymianie towarowej wymiana ekwiwalentw istnieje jedynie przecitnie, a nie w kadym poszczeglnym wypadku. Mimo tego postpu to rwne prawo jest zawsze jeszcze ograniczone ramami buruazyjnymi. Prawo wytwrcw jest proporcjonalne do dostarczonej przez nich pracy; rwno polega na tym, e stosuje si jednakowy miernik prac.70 Struktura dochodw ksztatuje si wic przy zaoeniu, e istnieje pena swoboda wyboru zawodu i miejsca pracy poza plecami samych zainteresowanych, jako wypadkowa ich wspzawodnictwa. Jednake system kultu jednostki (oraz system centralizmu biurokratycznego) narusza w bardzo powanym stopniu socjalistyczn zasad podziau dochodw. Silne zhierarchizowanie administracji, bezporednie uzalenienie pozycji materialnej do i spoecznej podwadnych barier od ich

zwierzchnikw

prowadzio

powstania

licznych

spoecznych.

Powszechne niemal niezadowolenie byo wyrazem protestu nie tylko przeciwko warunkom silnie ograniczajcym zasad rwnych szans, lecz rwnie przeciwko

70

K. Marks, Krytyka programu gotajskiego, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. II, KiW, Warszawa 1949, s. 14.

36

istniejcej strukturze dochodw.71 To niezadowolenie znalazo swj wyraz m.in. w licznych wystpieniach i artykuach. Na VII Plenum KC PZPR (lipiec 1956 r.) podjta zostaa nawet prba ustosunkowania si do tych zarzutw: Spotykamy si czsto z pogldem, e mozna by znacznie wyej podnie pace ludzi nisko zarabiajcych kosztem obnienia rzekomo wysokich pac pracownikw na kierowniczych stanowiskach. Pogld ten wynika z

nieznajomoci stanu rzeczy. Pace kierowniczych pracownikw stanowi nieznaczny uamek funduszu pac, a poziom tych pac jest stosunkowo niski. Buruazja znacznie lepiej ni my opacaa wysokokwalifikowanych inynierw, naukowcw, administratorw. Nie sta nas na to, aby te pace podnie obecnie w sposb naleyty, gdy poziom oglny pac jest zbyt niski. Ale byoby nierozsdnie obnia te pace zwaszcza, e taka obnika nawet w skali caej gospodarki narodowej przyniosaby znikome fundusze. Tak wyglda sprawa [prawda?] o tak zwanych pensjach dygnitarskich, o ktrych puszcza si tyle niesusznych plotek.72 Nie ulega wtpliwoci, e struktura dochodw w naszym kraju ulega radykalnym przeobraeniom w wyniku zwycistwa rewolucji proletariackiej (patrz tablica 4). Jednake struktura dochodw istniejca w warunkach systemu kapitalistycznego nie moe stanowi ze wzgldw, ktre szeroko omwilimy punktu odniesienia dla hierarchii pac w ustroju socjalistycznym. Poza tym, przy ograniczaniu zasady wspzawodnictwa, trudno okreli, czy i w jakim stopniu istniejca struktura dochodw odpowiada socjalistycznej zasadzie podziau wedug pracy.

... wprowadzono nakaz pracy (na razie teoretycznie), zapocztkowano reglamentacje w wyborze zawodu, ograniczono wybr i zmian miejsca pracy. Spraw czasu byo ograniczenie zmiany miejsca zamieszkania i reglamentacja podry. (St. J. Kurowski, Model a cele gospodarki narodowej, w zbiorze: Dyskusja o polskim modelu gospodarczym, KiW, Warszawa 1957, s. 87). 72 E. Ochab, O sytuacji politycznej i gospodarczej oraz o wzowych zadaniach partii, Nowe Drogi nr 7-8, 1956, s. 148.

71

37

Tablica 4. Rozpito pac w Polsce przed wojn i obecniex


Wyszczeglnienie 1935 r. z. Wskanik (robotnik w przemyle) = 1 30 17-23 6 400 4 050 z. Pace miesiczne brutto 1957 r. Wskanik (robotnik w przemyle) = 1 4 2,6-3,0

Minister Wojewoda Przewodniczcy WRN Przecitne pace: Robotnika w przemyle Prac. umys. W przemyle Robotnika w budownictwie

4 300x 2 500-3 220x -

144

1 530

360,7

2,5

2 069

1,4

152

1 474

Prac. umys. W budownictwie


x

335

2,3

1 902

1,2

Pace ministrw i wojewodw byy zwolnione od podatkw

Hierarchia pac nie wyczerpywaa rnic w pozycji materialnej rnych grup spoeczno-zawodowych. Naley ponadto uwzgldni moliwoci kumulowania patnych funkcji, stopie zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych, korzystanie z opieki lekarskiej oraz z zaopatrzenia w sklepach specjalnych. Przywileje w tym zakresie byy w powanym stopniu zwizane z pozycj w hierarchii subowej. Nie pozostawao to bez wpywu na stosunki midzy masami pracujcymi a parti, ktrej instancje kierownicze decydoway w gwnej mierze o obsadzie stanowisk kierowniczych, przy czym czonkowie partii stanowili powany odsetek tej grupy. Sprzecznoci, ktrych rdem sta si podzia dochodw, pogbiy si w wyniku zaistnienia szczeglnie trudnej sytuacji gospodarczej i politycznej. Plan szecioletni zakada forsowne uprzemysowienie kraju jako podstaw likwidacji jego zacofania gospodarczego. Nakady inwestycyjne miay osign poziom 2,7 raza wyszy ni w

38

okresie planu trzyletniego. W rezultacie

nastpi mia wzrost produkcji

przemysowej o 158% w porwnaniu z 1949 r., produkcji rolniczej o 50%. Wykonanie planu szecioletniego przynioso powany rozwj gospodarki narodowej, zwaszcza przemysu, ktrego produkcja wzrosa o 170%, tzn. wicej ni wynosiy zaoenia planu. Nie wykonano natomiast zada planu w rolnictwie, ktrego produkcja wzrosa jedynie o 19%. Forsowne tempo uprzemysowienia kraju narzucio konieczno duych ofiar i wyrzecze w zakresie biecej konsumpcji spoeczestwa. Zaostrzenie sytuacji midzynarodowej w latach 1950-1953 zmuszao do podjcia powanego, nie przewidzianego uprzednio programu rozbudowy przemysu obronnego, co nastpio kosztem przemysw pracujcych na potrzeby ludnoci. Przyczyna obnienia stopy yciowej by rwnie szereg bdw w zaoeniach planu i praktyce jego realizacji, jak nierealna ocena moliwoci inwestycyjnych narodowej, niesuszna polityka rolna, nadmierne ograniczenie gospodarki nakadw

inwestycyjnych w wielu gaziach gospodarki, bdce w rezultacie rdem szeregu powanych dysproporcji. Przewidywany w planie szecioletnim wzrost stopy yciowej o 40-60% nie zosta osignity.73 Komisja powoana przez KC PZPR ocenia, e w okresie piciolecia (1951-1955) wzrost realnych zarobkw wynis tylko 13% i e wzrost ten by bardzo nierwnomierny. Powana cz ludzi pracy nie osigna poprawy w porwnaniu z 1949 rokiem, pooenie za niektrych grup zatrudnionych ulego pewnemu pogorszeniu.74 4. Droga przezwyciania sprzecznoci Dyktatura buruazji, jak wykazywalimy, wywara decydujcy wpyw na struktur spoeczestwa kapitalistycznego i jego wiadomo, gwnie dziki utrwaleniu

Szecioletni plan gospodarczy reklamowany w przeszoci z wielkim rozmachem jako nowy etap wzrostu stopy yciowej zawid nadzieje szerokich mas pracujcych. onglerka cyframi, ktra wykazaa 27-procentow zwyk pac realnych w szeciolatce nie udaa si. Rozdrania tylko bardziej ludzi. Trzeba byo wycofa si z pozycji zajtej przez kiepskich statystykw. (Z przemwienia W. Gomuki na VII Plenum KC PZPR, Nowe Drogi nr 10, 1956, s. 36.) 74 E. Ochab, O sytuacji politycznej i gospodarczej..., Nowe Drogi nr 7-8, 1956, s. 143-144.

73

39

okrelonego systemu hierarchii i odpowiadajcego temu systemowi podziau dochodw, ktrego klasowy charakter nie zawsze wystpuje w sposb jawny. O trwaoci wielu elementw starej struktury spoecznej zadecydowao w duej mierze to, e nawarstwiay si one stopniowo, w cigu wiekw. Przeciwiestwo midzy prac umysow a fizyczn siga swymi korzeniami formacji niewolniczej. W zwyczajach, a nawet statutach organizacji zawodowych robotnikw-rzemielnikw zachoway si liczne pozostaoci redniowiecznej reglamentacji cechowej. Relikty kastowoci wystpuj dotd wyranie w yciu towarzyskim korpusu oficerskiego i suby dyplomatycznej pastw buruazyjnych. Z analogicznych rde wywodzi si w Polsce przedwrzeniowej podzia inteligencji na dwie warstwy: zdolnych do satysfakcji honorowej i niezdolnych do satysfakcji honorowej. Wszystkie te zjawiska pogbiaj do powszechne zudzenie, e nie antagonizm midzy prac a kapitaem zadecydowa o uksztatowaniu si okrelonej struktury spoecznej, lecz silnie zrnicowana skala uzdolnie ludzkich, ktra kadej jednostce wyznacza nalene jej miejsce w spoecznym podziale pracy oraz waciw pozycj w tzw. hierarchii prestiu i autorytetu. Schumpeter posun si nawet do wniosku, e o polityce pastwa buruazyjnego decyduje nie buruazja, lecz dawna arystokracja feudalna.75 Poza tym teza, i pastwo (a zatem i jego administracja) reprezentuje interesy caego spoeczestwa, jest powszechnie przyjte w buruazyjnych teoriach spoecznych.76W konsekwencji perspektywa przejcia przez proletariat decydujcej roli w procesie przeobrae spoeczno-gospodarczych budzi niezadowolenie wszystkich pozostaych klas, grup i warstw spoecznych, ktre w starym systemie ustrojowym zajmoway wysz od niego pozycj w hierarchii prestiu i autorytetu. Szczeglnego znaczenia nabiera sprawa stosunkw midzy proletariatem a inteligencj, ktra, jak ju stwierdzalimy, staje si inteligencj socjalistyczn jedynie

75

... Bez ochrony ze strony jakiej nieburuazyjnej grupy, buruazja jest politycznie bezradna i niezdolna nie tylko do przewodzenia narodowi, lecz nawet do zajcia si wasnym, partykularnym interesem klasowym. Oznacza to, e potrzebuje ona pana. (J.A. Schumpeter, Capitalism, socialism and democracy, op. cit., s. 138.) 76 Jednym z zada pastwa stojcego na stray rozwoju i dobrobytu oglnego jest niewtpliwie usuwanie rde niebezpieczestwa zagraajcego spokojowi, porzdkowi i pokojowi wewntrznemu. (G. Albrecht, Sozialpolitik, Gttingen 1955, s. 30).

40

w tym stopniu, w jakim podporzdkowuje wasne interesy grupowe interesom proletariatu. Jednake tego rodzaju zaoenie jest z reguy kwestionowane. Oceniajc znaczenie wpywu mas pracujcych na oblicze inteligencji polskiej, J. Chaasiski stwierdza: Klasowo-polityczna koncepcja inteligencji ludowej znalaza si w konflikcie z jej zadaniami fachowymi w spoeczestwie nowoczesnym. Pod wzgldem za spoeczno-kulturowym rola i autorytet inteligencji ludowej zaley od tego, o ile jest ona oglno-narodowa, a nie klasowa.77 Skonno do przesdzania o treci spoecznej procesu przeobrae dokonujcych si w tym konglomeracie grup i warstw okrelanych niezbyt precyzyjnie mianem inteligencji wydaj si co najmniej przedwczesne. Okres centralizmu

biurokratycznego, ktry nie sprzyja bynajmniej procesowi integracji klasy robotniczej, nie stwarza warunkw umoliwiajcych masom pracujcym

oddziaywanie na postaw i oblicze tych nawet odamw inteligencji, ktre wyszy z dow spoecznych. Zapewne wiele jeszcze lat upynie zanim poszczeglne odamy inteligencji ludowej osign poziom zwartoci i konsolidacji wewntrznej niezbdny dla penego ustabilizowania ich pozycji spoecznej. J. Chaasiski sam zreszt wskazuje na przyczyny, ktre zoyy si na to, e ... nowa moda inteligencja, mimo swojego pochodzenia robotniczego i chopskiego, nie wykazuje silnej spoecznej i duchowej cznoci z macierzystymi rodowiskami ludowymi.78 Do tych przyczyn zalicza on przede wszystkim ywioow ucieczk ze wsi od rolnictwa oraz wzrost zaj administracyjnych.79 Nowa inteligencja nie posiada jeszcze skrystalizowanego oblicza w duej mierze z uwagi na rnorodne pochodzenie spoeczne (robotnicze, chopskie,

drobnomieszczaskie) poszczeglnych jej odamw. Znajduje si ona cigle jeszcze w stanie pynnoci, gdy yje z reguy na marginesie dwch spoecznoci. Jej deniu do ustabilizowania si nie sprzyjaj tendencje elitarne starej inteligencji,
77 78

Przeszo i przyszo inteligencji polskiej, Warszawa 1958, s. 41-42. Tame, s. 31. 79 Tame, s. 31.

41

ktra, chocia nie stanowi ju wikszoci80, tworzy jednak rodowisko zwarte i zamknite, w peni przewiadczone o swojej wyszoci spoecznej. rodowiska te patrz najczciej z gry na parweniuszy wydwignitych z dow spoecznych dziki rewolucji proletariackiej, za w rewolucji kulturalnej upatruj jednego z gwnych rde obnienia poziomu wiedzy i kultury.81 Spoeczno-kulturowa bezksztatno nowej inteligencji82 jest wic zjawiskiem nieuchronnym w chwili obecnej. Musi ona przede wszystkim odnale sam siebie, zwaszcza, e okres szczeglnie burzliwego jej wzrostu (lata 1950-1955) by okresem panowania systemu kultu jednostki, systemu, ktry nie stwarza warunkw prawdziwej stabilizacji. Proces samookrelenia nowej inteligencji warunkuje jej stabilizacj i stanowi nieodzown, elementarn przesank dla okrelenia jej stosunku do rodowisk macierzystych, a w szczeglnoci do klasy robotniczej jako gwnej siy rewolucji socjalistycznej. Teza, i realizacja klasowo-politycznej koncepcji inteligencji ludowej skoczya si fiaskiem83 prowadzi do wniosku, e podporzdkowanie dziaalnoci inteligencji interesom mas pracujcych utrudnia realizacj jej funkcji zawodowych i spoecznych. Nowa inteligencja przyjmuje skwapliwe te zaoenia jako wasne. Proces ksztatowania si spoeczestwa socjalistycznego jest procesem

dugotrwaym, czsto penym sprzecznoci, ktry w sposb niejednokrotnie bolesny przeorywa psychik wszystkich klas, grup i warstw spoecznych. Likwidacja przeytkw starych systemw ustrojowych napotyka na powane opory, zwaszcza

Wrd 900.000 ludzi, ktrzy w Polsce Ludowej przeszli przez szkoy rednie i wysze, jest co najmniej 3035% dzieci robotnikw i 20% dzieci chopw. (J. Szczepaski, Struktura inteligencji w Polsce, Kultura i Spoeczestwo nr 1-2, 1960, s. 45.) 81 Nie wolno... kosztem wartoci inteligencji powiksza jej iloci ostrzega w roku 1945 swoich czytelnikw Tygodnik Powszechny, najwyraniej przeraony perspektywami rewolucji kulturalnej. Dziwne si wydaj kontynuowa ten sam tygodnik niektre wypowiedzi prasowe biadolce nad nieproporcjonalnym stosunkiem poszczeglnych warstw spoecznych na wyszych uczelniach. (W. Ktrzyski, O inteligencji polskiej, Tygodnik Powszechny z 1 lipca 1945 r. Cytuj za: J. Chaasiski, Przeszo i przyszo inteligencji polskiej, op. cit., 95-96.) 82 Przeszo i przyszo inteligencji polskiej, op. cit., s. 30 [?] 83 Bilans lat 19? Produkcja inteligencji klasowej robotniczej i klasowej chopskiej nie powioda si u nas. (tame, s. 30-31.)

80

42

w tych wszystkich przypadkach, kiedy su obronie pozycji materialnej zdobytej ju w nowym ustroju.84 Gboko zakorzenione w psychice caego spoeczestwa przewiadczenie, e okrelone funkcje spoeczno-zawodowe oraz wyksztacenie winny zabezpieczy jednostce wysz pozycj spoeczn (status, rang) i odpowiedni standard yciowy, nie pozostao bez wpywu na postawy uchodcw z mas plebejskich, ktrzy w realizacji zasady rwnych szans dostrzegali perspektyw wyjcia z dow spoecznych, utosamiajc wasne wywyszenie spoeczne z wyzwoleniem mas pracujcych.85 W tej sytuacji grupy, ktre osigny najwysze pozycje w drabinie spoecznej i zapewniy sobie wysok stop yciow, zawsze dochodz do przekonania, e nie przeobraenia spoeczne, lecz ich wrodzone zdolnoci zadecydoway o tym wywyszeniu. Dotyczy to w szczeglnoci osb zajmujcych stanowiska kierownicze w administracji pastwowej i gospodarczej, zwaszcza, e przez dugie lata nie byo potrzeby liczenia si ze zdaniem podwadnych. Do ugruntowania si tego rodzaju przewiadczenia przyczynia si w niemaym stopniu tradycyjna psychologia i naukowa organizacja pracy. Nauki te opieraj si na tezie o staoci struktury zawodowej, o wrodzonej strukturze psychicznej i wrodzonych zdolnociach, ktre rzekomo predestynuj kadego czowieka do speniania okrelonej z gry funkcji
W tych wszystkich przypadkach kady argument sucy obronie okrelonych interesw jest uznany za waciwy. wiadczy o tym m.in. argumentacja, jaka przytacza S. Ossowski: Przed paru laty po jednej z podwyek pac w Polsce w pewnych dziedzinach, na ktrej zyskali gwnie ci, ktrzy ju przedtem zarabiali najwicej, spotkaem si z nastpujc obron takiej polityki pac, motywowan wzgldami ekonomicznymi. Szczupo masy towarowej w kraju w myl tej argumentacji nie pozwala na podniesienie pacy szerszym warstwom pracownikw. Natomiast zwikszenie dochodw tym, ktrych zarobki s kilkakrotnie wysze od przecitnych, nie zagraa masie towarowej, ktr jest zainteresowany og, nie tylko dlatego, e budet osb wysoko zarabiajcych kieruje si ku innym pozycjom. Zwikszanie ich dochodw nie spowoduje u nich zwikszenia konsumpcji chleba, masa, kiebasy lub taniej odziey, nie powikszy toku w tanich jadodajniach, lecz bdzie zuytkowane na przedmioty luksusowe, ktre i tak nie mogyby by objte budetem osb o zarobkach niskich lub przecitnych. Wyjaniano przy tym, e sprowadzenie lub wytworzenie towarw luksusowych jest niezbdne bd ze wzgldu na umowy handlowe, bd ze wzgldu na potrzeby rozwoju techniki, bd ze wzgldw prestiowych. O ile mi wiadomo, te argumenty istotnie wpyway na decyzje kierownikw polityki ekonomicznej w Polsce... (S. Ossowski, Struktura klasowa w spoecznej wiadomoci, d 1957, s. 123-124.) 85 Dlatego te pochodzenie robotnicze nie przesdza z gry o postawie, jak w przyszoci wobec rodowiska macierzystego zajmie inteligent wywodzcy si z szeregw proletariatu. W odpowiedzi na list utowinowa, Lenin stwierdza: ... nieraz ju si zdarzao, e z szeregw proletariuszy z zawodu w praktyce yciowej wychodzili pozbawieni koca drobnomieszczascy inteligenci jeli chodzi o ich rzeczywist rol klasow... Cytuj za: J. Tepicht, Lenin mniej znany, Polityka nr 44, 1962, s. 11.
84

43

zawodowej i spoecznej.86 Centralizm biurokratyczny (oraz system kultu jednostki) utwierdza osoby zajmujce kierownicze stanowiska o ich wyjtkowych

uzdolnieniach czy zaletach, predestynujcych ich do penienia tych funkcji oraz o koniecznoci tworzenia im w interesie caego spoeczestwa uprzywilejowanej pod kadym wzgldem pozycji. Tego rodzaju przewiadczenie mogo si zrodzi jedynie w warunkach radykalnego ograniczenia inicjatywy klasy robotniczej i zbiurokratyzowania si administracji pastwowej i gospodarczej. Nie mona bowiem uczy si sztuki rzdzenia, nie biorc czynnego udziau w yciu politycznym, tak jak nie mona opanowa sztuki zarzdzania, nie uczestniczc w omawianiu i rozstrzyganiu konkretnych problemw ekonomicznych. Nauki te wymagaj dla ich opanowania duego wysiku i wytrwaoci ze strony mas pracujcych, ktre za wszelkie luki w tym zakresie musz paci haracz specjalistom. Jednake kady pomylnie zdany egzamin pozbawia stopniowo uzasadnienia tez, i rzdzenie i zarzdzanie mog by powierzone jedynie grupie wybracw. Ten gboki sens zawar Lenin w tezie, i w warunkach socjalizmu wszyscy bd rzdzili kolejne i rycho si przyzwyczajaj si do tego, by nikt nie rzdzi.87 Znaczenie samorzdu robotniczego na tym wanie polega, e stanowi punkt wyjcia oraz najszersz paszczyzn rozwoju caej klasy robotniczej i stwarza tym samym podstaw procesu wyzwolenia caego spoeczestwa. Jedynie bowiem na tej drodze istnieje realna moliwo przezwycienia skutkw spoecznego podziau pracy w wiecie wspczesnym. Trudno bowiem zgodzi si z tez, i sam rozwj techniki i nauki (automatyzacja, wykorzystanie energii jdrowej, cybernetyka) wyzwoli spoeczestwo od rozsadzajcych je sprzecznoci. Jak na to wskazuje Wiener, cybernetyka moe by z powodzeniem wykorzystana dla ujarzmienia

86

Por.: T. Tomaszewski, Wspczesne tendencje w psychologii pracy, w zbiorze: Wiedza o pracy ludzkiej, KiW, Warszawa 1959, s. 288-302. 87 W. Lenin, Pastwo a rewolucja, Dziea, t. 25, KiW, Warszawa 1951, s. 526.

44

ludzkoci.88 Spoeczny podzia pracy w wiecie wspczesnym wskazuje jedynie na konieczno znalezienia ustrojowych form wspycia midzy ludmi, dziki ktrym pogbiajca si specjalizacja byaby w peni zgodna z zasadami solidarnoci organicznej, o ktrej pisze Durkheim.89 W procesie wczania klasy robotniczej do udziau w zarzdzaniu gospodarka narodow i rzdzeniu pastwem, szczeglna rol ma do spenienia partia. Jej funkcja nie polega jednak na zastpowaniu inicjatywy tej klasy, lecz na stwarzaniu pewnych przesanek nieodzownych dla rozwoju tej inicjatywy.90 Klasa robotnicza bowiem pozostaje w okresie przejciowym a do momentu likwidacji klas najbardziej postpow sia spoeczn, od jej aktywnoci przecie zaley przezwycienie sprzecznoci nurtujcych cae spoeczestwo. Sprzecznoci te nosz charakter obiektywny: Poszczeglne jednostki zmierzaj do osignicia jak najwyszej pozycji spoecznej i materialnej, za wspzawodnictwo, nierozerwalnie zwizane z realizacj zasady rwnych szans, powoduje skutki wrcz odwrotne

zrwnywanie pozycji spoecznych i materialnych. Udzia mas pracujcych w zarzdzaniu gospodarka narodow i rzdzeniu pastwem decyduje o zakresie i gbi tego procesu. Dlatego te grupy, ktre wczenie osigny najwysze pozycje i uwiadomiy sobie istnienie owych tendencji oraz wszystkie wynikajce std implikacje, zaczynaj zdradza skonnoci do konserwatyzmu. Na tym gruncie rodzi si denie do petryfikacji powstaej w pewnym okresie struktury spoecznej denie sprzeczne nie tylko z rozwojem socjalistycznych stosunkw produkcji, lecz rwnie z interesami gospodarki narodowej. Znajduje to swj wyraz m.in. w

Mwic o skutkach wprowadzenia na szerok skal maszyn automatycznych, N. Wiener stwierdza, e ... nowa rewolucja przemysowa jest obosiecznym mieczem. Moe ona by uyta dla dobra ludzkoci... Moe ona rwnie by uyta dla zniszczenia ludzkoci... (Cybernetyka a spoeczestwo, KiW, Warszawa 1960, s. 178.) 89 E. Durkheim, De la division du travail social, Presses Universitaires de France, Paris 1960. 90 Istnieje bowiem niebezpieczestwo zajcia przez parti postawy Bauerowskiego krytyka: Krytyk nie uczestniczy ani w cierpieniach, ani w radociach spoeczestwa; nie zna on ani przyjani lub mioci, ani nienawici lub niechci; krluje w samotnoci i tylko niekiedy z ust jego rozlega si miech bogw olimpijskich z przewrotnoci wiata. Cytuj za: List K. Marksa do Ludwika Feuerbacha z 11 sierpnia 1844 r., w: MED, t.1, KiW, Warszawa 1960, s. 642.

88

45

tendencji do regulowania dopywu nowych czonkw, co w konsekwencji powoduje, e poda nie odpowiada rzeczywistemu zapotrzebowaniu.91 W tej niezwykle zoonej sytuacji partia moe speni swoje funkcje politycznej siy kierowniczej w spoeczestwie jedynie wwczas, kiedy jej gwnym oparciem pozostaje klasa robotnicza. Pene wyzwolenie inicjatywy politycznej klasy robotniczej co stanowi najistotniejszy element przezwyciania skutkw spoecznego podziau pracy, w szczeglnoci przeciwiestwa midzy prac umysow a fizyczn92 - stanowi najskuteczniejszy czynnik w walce przeciwko tendencjom konserwatywnym tych grup i warstw spoecznych, ktre tradycyjnie zajmoway najwysze pozycje w spoeczestwie. Jednoczenie inicjatywa ta stwarza perspektyw rzeczywistego uspoecznienia wszystkich dziedzin gospodarki

narodowej i wyzwolenia inicjatywy wszystkich czonkw nowego, rodzcego si spoeczestwa komunistycznego.

Rozdzia II Samorzd robotniczy a struktura spoeczna przedsibiorstwa


Zwycistwo rewolucji socjalistycznej w Polsce zapocztkowao nowy, przeomowy okres w rozwoju spoecznoci przemysowej naszego kraju. Zarysowaa si przed ni perspektywa przeksztacenia przedsibiorstwa, zwaszcza przedsibiorstwa

Od tych tendencji nie jest wolne nawet rodowisko pracownikw naukowych, co ujawnia m.in. dyskusja na amach Polityki pod znamiennym tytuem Feudaowie i wasale. Zabierajc w niej gos L. Infeld przedstawi drog rozwoju modego naukowca: Magisterium otrzymuje powiedzmy po 5 latach studiw, a wic liczy wwczas okoo 23 lat. Doktorat robi w trzy lata pniej. Jest wic doktorem w 26 roku ycia. Habilituje si i staje si samodzielnym pracownikiem naukowym przed trzydziestk. To wszystko jest moliwe i tak przebiega kariera modych, zdolnych naukowcw. Potem musi czeka przez pi lat na wniesienie podania do rady wydziau, aby ta mianowaa go profesorem nadzwyczajnym. Ta nominacja jest uwaana za tak wan, e sprawa wdruje do rektoratu, std do senatu, std do Ministerstwa Szkolnictwa Wyszego, std do Rady Pastwa. Potem nastpuje uroczyste wrczenie dyplomu i lampka wina. Ta przedziwna wdrwka papierw trwa dwa lata. Razem wic siedem,. Zdolny mody naukowiec, jeeli ma szczcie zostaje w 37 roku ycia profesorem nadzwyczajnym. Przypomina mi to dawn armi austriack z czasw cesarza Franciszka Jzefa I. Promocje w tej armii byy bd automatyczne, bd przez protekcj, dlatego te generaowie byli z reguy zniedoniaymi starcami, a o modym kapitanie mwiono on musia mie protekcj. (O dobrych i zych profesorach, Polityka nr 46, 1962, s. 5.) 92 Twierdzenie, e wszystkich czonkw partii politycznej naley uwaa za inteligentw, wydaje si na pozr artem albo karykatur, ale gdy si nad nim gbiej zastanowi, okazuje si zupenie suszne... W partii politycznej elementy okrelonej grupy spoeczno-ekonomicznej... staja si podmiotem dziaalnoci o charakterze bardziej oglnym, o charakterze narodowym lub midzynarodowym. (A. Gramsci, Intelektualici i organizowanie kultury, Pisma wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1961, s. 699-700.)

91

46

przemysowego, w odstawow komrk przyszego spoeczestwa wolnych wytwrcw. historycznych Proces ten stanowi najistotniejsz cz skadow wielkich, epok

przeobrae

spoeczno-gospodarczych

znamionujcych

przejciow od kapitalizmu do socjalizmu. Na gruzach struktury spoecznej przedsibiorstwa kapitalistycznego rodzi si nowy typ stosunkw midzy czonkami spoecznoci fabrycznej. Kapitalistyczna formacja spoeczno-ekonomiczna, ktra wywara przemony wpyw na tre i charakter stosunkw panujcych w starym spoeczestwie, wycisna swoje wyrane pitno rwnie na obliczu i wiadomoci spoecznoci fabrycznych. Istniejce w chwili obecnej przedsibiorstwa pastwowe w

zdecydowanej swojej wikszoci powstaway i rozwijay si w warunkach starego systemu ustrojowego. Uksztatowana podwczas na gruncie buruazyjnych stosunkw wasnoci struktura wadzy stwarzaa wewntrz przedsibiorstwa okrelony system nadrzdnoci i podporzdkowania, ktry wywiera bardzo silny wpyw na postaw i oblicze poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych. Upastwowienie przedsibiorstw i ugruntowanie materialnych przesanek

socjalistycznej struktury wadzy nie prowadzi w sposb automatyczny do likwidacji pokutujcych w wiadomoci spoecznoci przemysowej przeytkw ideologii buruazyjnej, ktre wielu starym wyobraeniom o zasadach wspycia miedzy ludmi narzucaj charakter i tre gboko zakorzenionego przesdu.93 Wszystkie te przeobraenia nie mogy nie wywoa gbokiego wstrzsu w caym dotychczasowym systemie ideologii spoecznych. W tych rozwaaniach nie sposb unikn oceny wpywu centralizmu biurokratycznego i systemu kultu jednostki na
W listopadzie 1957 roku grupa studentw Wydziau Dziennikarskiego Uniwersytetu warszawskiego przeprowadzia w ramach praktyk liczne rozmowy z przedstawicielami rad robotniczych i pracownikami wielu przedsibiorstw warszawskich. Z rozmw przeprowadzonych w ZPC im. 22 lipca (dawniej Wedel) zoona zostaa, m.in. nastpujca relacja: Zaoyciel fabryki E. Wedel zapewnia swoim pracownikom stosunkowo wysokie pace. Przecitna paca robotnika ksztatowaa si w granicach 150-600 z. Miesicznie. Po przepracowaniu 25 lat w fabryce robotnik otrzymywa premi w wysokoci 5 000 z. Bya wic fabryka Wedla swego rodzaju wylgarni arystokracji robotniczej. Po wojnie uprzywilejowanie to zniwelowano. Rozczarowani starzy robotnicy (nawet ci najbardziej lewicowi wrd prawicy) pocztkowo tylko kolegom zwierzali si ze swych alw. By czas, e wytykano ich palcami. Sowa to stary wedlowiec rwnoznaczne byy ze sowami to wrg. Konflikt narasta cigle. Przyszed rok 1952, a wraz z nim masowe wystpienia z partii. Echa tego konfliktu brzmi do dzi.
93

47

proces ksztatowania si nowych socjalistycznych stosunkw produkcji. Te negatywne zjawiska w naszym yciu gospodarczym i spoecznym, ktre doprowadziy do zahamowania rozwoju demokracji robotniczej, osabiy

niewtpliwie skuteczno walki z przeytkami starych systemw ustrojowych. Analiza wpywu dziaalnoci samorzdu robotniczego na struktur spoeczn przedsibiorstwa winna zatem uwzgldnia wszystkie procesy, ktre zoyy si na uksztatowanie oblicza spoecznoci fabrycznych przed powstaniem tej nowej instytucji demokracji gospodarczej. Do gwnych aspektw struktury spoecznej przedsibiorstwa zaliczamy jego struktur wadzy, stosunki nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie dyktuje zespoowy proces pracy oraz nieformalny ukad stosunkw spoecznych. 1. Gwne aspekty struktury spoecznej przedsibiorstwa Najtrwalszy i najbardziej niebezpieczny za wszystkich przesdw, jakie w dziedzinie teorii przedsibiorstwa pozostawi stary system ustrojowy, znajduje swj wyraz w utosamieniu stosunkw nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie dyktuje

zespoowy proces pracy z jego struktur wadzy. Owa skonno wypywa w pewnym stopniu z przewiadczenia, i dziaalno przedsibiorstwa sprowadza si w swojej istocie do funkcji wytwarzania dbr w celu zaspokojenia potrzeb caego spoeczestwa. W rzeczywistoci funkcja ta jest zawsze podporzdkowana celom wyszego rzdu umacnianiu okrelonych stosunkw produkcji. Nie dostrzeganie politycznego aspektu struktury spoecznej

przedsibiorstwa wiadczy o niezrozumieniu (lub odrzuceniu) jednej z najbardziej fundamentalnych tez marksistowskiej ekonomii politycznej tezy o dwoistym charakterze procesu produkcji. Dziki temu odkryciu Marksa moliwe stao si cise wyodrbnienie struktury wadzy spord splotu spoecznych zalenoci i powiza wystpujcych w przedsibiorstwie. Punktem wyjcia analizy, jakiej dokona, byo okrelenie istoty samego procesu pracy, niezalenie od jego form spoecznych.

48

Wytwarzanie wartoci uytkowych, czyli dbr, nie zmienia owej oglnej istoty wskutek tego, e odbywa si dla kapitalisty i pod jego kontrol. Tote proces pracy trzeba najpierw bada niezalenie od jakiejkolwiek formy spoecznej...94 Proces pracy bowiem ... w jego prostych i abstrakcyjnych momentach, jest celow dziaalnoci dostarczania wartoci uytkowych, przystosowywania dbr przyrody do potrzeb ludzkich, powszechnym warunkiem wymiany materii midzy czowiekiem a przyrod, wiecznym naturalnym warunkiem ycia ludzkiego, a przeto czym niezalenym od jakiejkolwiek formy tego ycia, natomiast czym wsplnym wszystkim jego formom spoecznym.95 Proces pracy we wspczesnym zarwno kapitalistycznym, jak i socjalistycznym przedsibiorstwie przemysowym opiera si na kooperacji oraz wspdziaaniu licznych zespow produkcyjnych, pomocniczych i usugowych, ktrych czynnoci musz by nieustannie koordynowane w przestrzeni i czasie. Na tym wanie gruncie powstaje konieczno zabezpieczenia elaznej dyscypliny oraz ustanowienia w zespoowym procesie pracy cile okrelonych zasad nadrzdnoci i

podporzdkowania. Przypumy stwierdza Engels e rewolucja spoeczna zdetronizowaa kapitalistw, ktrych autorytet kieruje dzi ca produkcj i podziaem bogactw. Przypumy, eby cakowicie stan na stanowisku przeciwnikw autorytetu, ze ziemia i narzdzia pracy stay si zbiorow wasnoci pracownikw, ktrzy ich usuwaj. Czy w takim wypadku autorytet zniknie, czy tylko zmieni swoj form?... Wemy przdzalnictwo baweny. eby si bawena moga zmieni w przdz musi przej ca najmniej sze rnych operacji, odbywajcych si przewanie w rnych lokalach. Prcz tego do uruchomienia maszyny potrzebny jest inynier nadzorujcy maszyn parow, nastpnie kilku mechanikw do codziennych reperacji i wielu innych niewykwalifikowanych robotnikw. Wszyscy ci robotnicy... musz zaczyna i
94 95

Karol Marks, Kapita, t. I, KiW, Warszawa 1951, s. 188. Tame, s. 195.

49

koczy prac w godzinie ustalonej przez autorytet pary, ktra mao dba o indywidualn autonomi. Od pocztku wic trzeba, eby robotnicy

porozumieli si w sprawie godzin pracy, a z chwil ustalenia tych godzin wszyscy bez wyjtku musz si do nich zastosowa. Nastpnie w kadym lokalu i w kadej chwili powstaj szczeglne, odnone metody wytwarzania, podziau materiaw itp.; zagadnienia wymagajce natychmiastowego

rozstrzygnicia, jeeli produkcji nie ma by naraona na nage zatrzymanie. I niezalenie od tego, czy zagadnienia te bd rozstrzygane decyzj delegata kierujcego dziaem produkcji, czy uchwa wikszoci, wola jednostki musi si podporzdkowa. Oznacza to, e zagadnienia te rozstrzygane s

autorytatywnie. Automatyczny mechanizm wielkiej fabryki jest o wiele bardziej tyraski ni mali kapitalici.96 Zespoowy proces pracy zostaje jednak podporzdkowany gwnemu celowi formacji spoeczno-ekonomicznej. W ustroju buruazyjnym suy on przede wszystkim procesowi pomnaania zysku kapitalistycznego i utrwalania

kapitalistycznych stosunkw produkcji. Jako jedno procesu pracy i procesu tworzenia wartoci, proces produkcji jest procesem wytwarzania towarw; jako jedno procesu pracy i procesu pomnaania wartoci, jest on kapitalistycznym procesem produkcji,

kapitalistyczn form produkcji towarowej.97 Proces pomnaania wartoci oddziauje na postpowanie kapitalisty jako sia zewntrzna i obiektywna. Rozwj produkcji kapitalistycznej czyni koniecznym cigy wzrost kapitau woonego w przedsibiorstwo przemysowe, a konkurencja narzuca kademu pojedynczemu kapitalicie prawa kapitalistycznego sposobu produkcji jako prawa zewntrznego przymusu. Konkurencja uniemoliwia kapitalicie

96 97

F. Engels, O zasadzie autorytetu, Marks-Engels, Dziea wybrane, t. I, KiW, Warszawa 1949, s. 598. K. Marks, Kapita, t. I, op. cit., s. 209.

50

zachowanie swego kapitau bez powikszania go, a powiksza go moe on jedynie za pomoc postpujcej akumulacji.98 Tym samym prawa rozwoju produkcji kapitalistycznej narzucaj funkcji

kierownictwa okrelon tre polityczn. Kierownictwo kapitalisty jest nie tylko szczegln funkcj wynikajc z samej natury spoecznego przymusu pracy i procesowi temu waciw; jest ona zarazem funkcj wyzyskiwania spoecznego procesu pracy, a wic a

nastpstwem

nieuniknionego

antagonizmu

midzy

wyzyskiwaczem

surowcem jego wyzysku. Podobnie wraz z rozmiarem rodkw produkcji, ktre przeciwstawiaj si robotnikowi najemnemu jako cudza wasno, wzrasta potrzeba kontroli, czy rodki te s stosowane celowo... Kapitalista nie dlatego jest kapitalist, ze jest kierownikiem przedsibiorstwa przemysowego, lecz przeciwnie staje si rozkazodawc przemysowym, bo jest kapitalist. Dowdztwo w przemyle staje si atrybutem kapitau, podobnie jak w okresie feudalizmu, dowdztwo na wojnie i sprawowanie sdw byo atrybutem wasnoci ziemskiej.99 Jedno procesu pracy i procesu pomnaania wartoci zaciemnia niewtpliwie obraz stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie kapitalistycznym. Wspczesna

buruazyjna socjologia przemysu (i socjologia przedsibiorstwa) nie zdoaa dotd przezwyciy wulgarnych pogldw dziewitnastowiecznych apologetw

kapitalizmu i przyjmujc w swoich rozwaaniach

pojcie formalnej organizacji

przedsibiorstwa (patrz rysunek 1) nie przeprowadza waciwego rozgraniczenia midzy struktur wadzy a stosunkami nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie dyktuje zespoowy proces pracy. Istota stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie nie zmienia si z chwil, kiedy w rezultacie oderwania si funkcji wasnoci od funkcji kierownictwa, miejsce kapitalisty-waciciela zajmuje dyrektor (manager) mianowany przez rad nadzorcz
98 99

Tame, s. 638. Tame, s. 357-359.

51

i bezporednio przed ni odpowiedzialny. Rodzi si jednak i utrwala zudzenie, i stosunki midzy ludmi w przedsibiorstwie nie s w niczym uwarunkowane struktur wadzy, e zostay ostatecznie sprowadzone do stosunkw miedzy pracownikami najemnymi i e wycznie rola, jak zarwno jednostki, jak i grupy spoeczno-zawodowe speniaj w zespoowym procesie pracy, okrela ich pozycj materialn i spoeczn. Funkcje techniczno-produkcyjne i organizacyjno-gospodarcze wspczesnego przedsibiorstwa przemysowego stwarzaj podstaw istniejcego podziau

spoecznoci fabrycznej na rne grupy spoeczno-zawodowe (personel kierowniczy, inynieryjno-techniczny, pracownicy administracyjno-biurowi, robotnicy itd.)

Poszczeglne grupy ciesz si w pewnym stopniu autorytetem w zalenoci od roli, jak speniaj w zespoowym procesie pracy. Jednake w ostatecznej instancji o pozycji w tzw. hierarchii statusu spoecznego decyduje struktura wadzy. Akcjonariusze lub grupa akcjonariuszy dysponujcych gwnym pakietem akcji zachowuj dziki polityce cen i pac faktyczn wadz (i dyspozycj rodkami produkcji) w przedsibiorstwie. Porednie oddziaywanie na ycie spoeczne przedsibiorstwa uatwia im nawet niema rol odgrywaj pod tym wzgldem zudzenia zwizane z rzekom demokratyzacja kapitau (kapitalizm ludowy) cilejsze podporzdkowanie interesw zaogi robotniczej interesom buruazji monopolistycznej. Sprzecznoci powstajce na gruncie buruazyjnej struktury wadzy rodz konflikty midzy grupami spoeczno-zawodowymi oraz w onie tych grup. Antagonizmy wystpuj ze szczegln ostroci w stosunkach miedzy personelem kierowniczym, bezporednio odpowiedzialnym za realizacj

nakrelonych przez rad nadzorcz zada, a robotnikami jako ostatecznymi wykonawcami zlece odgrnych. Klasowe uwarunkowanie tego antagonizmu nie ulega wtpliwoci. Jeeli... kapitalistyczne kierownictwo w treci swej dwoiste, z powodu dwoistoci samego podlegego mu procesu produkcji, ktry z jednej strony jest spoecznym procesem pracy w celu wytworzenia okrelonego produktu, z 52

drugiej za procesem pomnaania wartoci, to w formie swej jest ono despotyczne. Wraz z rozwojem na szersz skal kooperacji despotyzm ten rozwija swoiste mu formy. Podobnie jak pierwotnie kapitalista uwalnia si od pracy rcznej, gdy tylko kapita jego osiga sw minimaln wielko, od ktrej dopiero zaczyna si waciwa produkcja kapitalistyczna, tak samo obecnie odstpuje on znowu szczeglnej odmianie pracownikw najemnych funkcj bezporedniego i staego dozorowania poszczeglnych robotnikw i grup robotniczych. Podobnie jak armia potrzebuje wojskowych, tak samo masa robotnicza, dziaajca wsplnie pod komend kapitau, potrzebuje

przemysowych oficerw (dyrektorw, managera) i podoficerw (nadzorcw, foremen, overlookers, contrematres), ktrzy w cigu procesu pracy rozkazuj w imieniu kapitau. Praca dozorowania ustala si jako ich wyczna funkcja. Przy porwnaniu sposobu produkcji niezalenych chopw z gospodark plantatorsk opart na niewolnictwie, ekonomista zalicza t prac dozorowania do faux frais de production (kosztw nieprodukcyjnych). Natomiast przy rozpatrywaniu kapitalistycznego sposobu produkcji utosamia on funkcj kierownictwa jako wynikajc z samej istoty zespoowego procesu pracy z te sam funkcj jako uwarunkowan kapitalistycznym, a wic antagonistycznym charakterem tego procesu.100 Pozycja spoeczna i materialna oraz presti i autorytet personelu kierowniczego owych oficerw i podoficerw przemysowych nie wynika z funkcji, jak spenia w zespoowym procesie pracy, lecz z jego roli reprezentanta kapitau.101 Dotyczy to w
K. Marks, Kapita, t. I, op. cit., s. 358. Nawet majster zajmujcy najnisz pozycj w tej hierarchii jest na og skonny utosamia wasne interesy z interesami dyrekcji. wiadcz o tym, m.in. wyniki bada przeprowadzonych we Francji, w okrgu Bordeaux (patrz tablica 5).
101 100

Czy sdzicie, e interesy majstrw pokrywaj si z interesami:

Procent odpowiedzi w przedsibiorstwach Maych (od 50 do 200 prac.) 47 10 rednich (od 200 do 800 prac.) 46 8 Duych (powyej 800 prac.) 70 10

A. Dyrekcji B. Dyrekcji i robotnikw

53

szczeglnoci pozycji najwyszych rang kierownikw powizanych tysicem wizi z klasami panujcymi102, ktrzy decyduj o doborze kierownikw niszych szczebli. Grupa ta, zorganizowana na zasadzie hierarchicznego podporzdkowania narzuca spoecznoci fabrycznej okrelony w ramach struktury wadzy system zalenoci spoecznych.103 Utrwaleniu struktury wadzy w przedsibiorstwie suy w praktyce cay zesp wiadomie wykorzystywanych metod i rodkw, majcych na celu podkrelenie i pogbienie dystansu spoecznego dzielcego kierownikw poszczeglnych szczebli oraz personel kierowniczy jako grup od pozostaych grup spoeczno-

zawodowych. W tych warunkach uksztatowa si cay system symboli, ktrego funkcj jest narzucenie czonkom spoecznoci fabrycznej przewiadczenia o wyszoci spoecznej jej zwierzchnikw oraz wzbudzenie szacunku dla ich rangi subowej. Takim symbolem moe by luksusowo urzdzony gabinet, odrbna toaleta, najnowszej marki samochd subowy itd., itp. Idea systemu rang spoecznych w przedsibiorstwie tkwi gboko w wiadomoci poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych rwnie dlatego, ze stanowi cz skadow systemu rang spoecznych przyjtego lub narzuconego caemu spoeczestwu. Sprzecznoci nurtujce spoeczno fabryczn stanowi istotny element trwaoci kapitalistycznej struktury wadzy w przedsibiorstwie niezalenie od podoa, na ktrym si zrodziy. Przeciwiestwo midzy prac umysow i fizyczn, ktre stanowi cigle jedno ze rde rozbicia spoecznoci fabrycznej na dwie kategorie
C. Robotnikw D. S cakowicie niezalene 3 40 14 32 10 10

Ankieta zostaa przeprowadzona wrd 87 osb wylosowanych spord 1400 odpowiadajcych kryterium majstra. Jej wyniki zostay omwione w artykule C. Chapuis, J.M. Bourrouilhou, Le contrematre et la direction, Sociologie du Travail nr 1, 1961. 102 W Stanach Zjednoczonych w roku 1952 akcje posiadao 45% dyrektorw, 26% osb wykonujcych wolne zawody i 19% wyszych urzdnikw. Natomiast posiadao je tylko 0,2% robotnikw niewykwalifikowanych, 1,4% na wp kwalifikowanych i 4,4% majstrw i robotnikw kwalifikowanych. (C.W. Mills, Elita wadzy, KiW, Warszawa 1961, s. 161-162.) 103 Pozycja w strukturze wadzy okrela rol personelu kierowniczego w przedsibiorstwie. Jak na to wskazuje E.V. Schneider, personel kierowniczy ... moe kierowa ludmi, kontrolowa i ksztatowa ich. Decyduje on o losach ludzkich, o szczeblu, jaki bd mogli osign w ramach organizacji oraz o wysokoci wynagrodzenia, jakie bd mogli uzyska. (Industrial Sociology, McGraw-Hill Book Cy, Inc., New York 1957, s. 115.)

54

pracownikw umysowych i fizycznych, siga swoimi korzeniami formacji niewolniczej. Kapitalizm pogbi to przeciwiestwo.104 Skutki tego przeciwiestwa wystpuj nie tylko w tendencjach do zapewnienia pracownikom umysowym wyszej pozycji spoecznej, lecz rwnie w sprzecznociach prowadzcych do rozbicia kategorii pracownikw umysowych na dwie grupy zatrudnionych w gwnym budynku administracji oraz penicych bezporednio swe funkcje w warsztatach. (Patrz rysunek 2) Na tym gruncie ksztatuje si wrd pracownikw umysowych przewiadczenie, i posiadaj wyszy poziom kulturalny, gbsze zasady moralne i wiksze poczucie odpowiedzialnoci, wrd robotnikw natomiast rodzi si uczucie frustracji.105 Przeciwiestwo midzy prac umysow a fizyczn wystpowao w naszym kraju ze szczegln ostroci. Przewiadczenie o wasnej wyszoci spoecznej oraz denie do obrony za wszelk cen wasnych interesw grupowych, nie zwizanych z interesami proletariatu, stay si jedn z gwnych przyczyn powstania odrbnych zwizkw zawodowych zrzeszajcych wycznie pracownikw umysowych. W okresie dwudziestolecia midzywojennego (1918-1939) istniay nawet odrbne centrale grupujce zwizki zawodowe urzdnikw pastwowych, samorzdowych i

104

Jak na to wskazuje R. Girod przeciwiestwo miedzy prac umysow a fizyczn spenia powane funkcje spoeczne: Suy ono dyskwalifikowaniu dziea a porednio i osoby szerokich kategorii pracownikw i usprawiedliwianiu przy pomocy argumentw pozornie susznych praktyki, ktra polega na odmawianiu tym warstwom stopnia dobrobytu materialnego i kultury rwnego temu, z jakiego korzystaj inni. S ludzie, ktrych praca posiada mniejsz warto ni praca innych, gdy pozbawiona jest jakiej tajemniczej waciwoci wypywajcej z ducha. Fakt ten wyraa si w okrelaniu tej pracy przez eufemizm jako rcznej, by nie rzec fizycznej, cielesnej. Jeeli ci ludzie wykonuj prac bardziej fizyczn niz inni, to dlatego, e nie s zdolni do wykonywania innych prac, e s mniej rozwinici pod wzgldem inteligencji, e rni si swoj istot, e s mniej subtelni. W przeciwnym razie uzyskaliby wicej, skoro pozycj zdobywa si dziki zasugom. Utrzymywanie dystansu w stosunkach z nimi staje si na paszczynie spoecznej czym naturalnym, nieuchronnym. Niepotrzebny jest im zbytek. Brak im smaku, zdolnoci rozrniania i siy wewntrznej, ktre by pozwoliy im na rozsdne korzystanie z tego zbytku. W polityce trzeba nimi kierowa, wtacza w okrelone ramy, hamowa ich zapdy. Istnieje wic konieczno ograniczenia w stosunku do nich moliwoci penego zastosowania zasady demokratycznej. (Attitudes relatives la valeur du travail, w zbiorze: G. Friedman, P. Naville, Trait de Sociologie du Travail, Paris 1962, s. ?) 105 Bardzo pragnabym pracowa w biurze. Pracownicy biura patrz z gry na innych. Nie dostrzegam adnych rnic midzy nami, oni jednak sdz, e s lepsi od pracownikw zatrudnionych w warsztatach. Wielu pracownikw biura uczszcza z nami do jednej szkoy i posiada to samo wyksztacenie, co my. Mimo to twierdz, e pracownicy warsztatw s krzykliwi i pospolici. Uwaaj, i sa lepsi tylko dlatego, e pracuj w biurze. Kiedy spotykam si z koleankami i opowiadam im o pracy w warsztatach, wyraaj zdziwienie i zapytuj, czy praca nie jest zbyt intensywna i czy jest bardzo brudna, po czym natychmiast zaczynaj rozmawia o pracy w biurze. (Z wywiadu przeprowadzonego z dziewczyn zatrudnion w warsztatach, B.B. Gardner, D.G. Moore, Praktische Menschenfuehrung im Betrieb, Kln und Oppladen 1957, s. ?)

55

pracownikw umysowych Organizacja Centralna Zwizku Pracownikw Umysowych, Organizacje urzdnikw zwizkw samorzdw, Organizacje

urzdnikw pastwowych i samorzdowych, Unia Zwizkw Zawodowych Pracownikw Umysowych itd.106 Struktura wadzy, ktra utrwala wewntrzne rozbicie spoecznoci fabrycznej, nie pozostaje bez wpywu na proces ksztatowania si tzw. grup nieformalnych. Roli i znaczenia tzw. nieformalnych organizacji przedsibiorstwa nie mona oceni w sposb jednoznaczny, przede wszystkim dlatego, e nie spenia ona funkcji czynnika autonomicznego. O istocie i funkcjach grup nieformalnych decyduj procesy spoeczno-ekonomiczne o znacznym zasigu i perspektywach, ktrym w ostatecznej instancji zostaj podporzdkowane. Ich istnienie moe by wyrazem bd postpu, bd regresu spoecznego. Funkcja grup nieformalnych sprowadza si niejednokrotnie do doskonalenia (i uzupeniania) systemu komunikacji, jaki ksztatuje si na gruncie struktury wadzy i do umocnienia wizi midzy czonkami spoecznoci fabrycznej zajmujcymi rwnorzdn pozycj w hierarchii statusu spoecznego.107,
108

. Grupy nieformalne

powstaj wprawdzie do ywioowo, okrelona ich konstelacja nie jest jednak z reguy dzieem przypadku. Kierownictwo przedsibiorstwa kapitalistycznego usiuje przej kontrol nad procesem ksztatowania si grup nieformalnych w onie zag robotniczych. Narodowo, pe, wiek, zawd, kwalifikacje, poziom kultury materialnej, wyznanie, pochodzenie, wyksztacenie, wsplne zainteresowania w dziedzinie kultury, sportu itd. wszystkie te kryteria stanowi niewtpliwie podstaw zblienia poszczeglnych robotnikw i powstawania w ich szeregach grup nieformalnych. Rwnoczenie jednak wszystkie te rnice przeksztacay si
Por. S.M. Grzybowski, Pracownicze Zwizki Zawodowe, Krakw 1948, s. 44. Jest to wic w szczeglnoci take funkcj spoeczn grup nieformalnych: uzupeniaj one formaln hierarchi komunikacji, wypeniaj jej luki. (Ralf Dahrendorf, Industrie und Betriebssoziologie, Berlin 1956, s. 70.) 108 Istnienie luk w formalnej organizacji przedsibiorstwa przyspiesza proces powstawania klik. W ten sposb funkcje tej organizacji mog by w oglnoci wykonywane. Kliki mog wchodzi w stosunki midzy sob za porednictwem systemu komunikacji, jaki stwarza formalna organizacja przedsibiorstwa. Badania wzajemnych zalenoci midzy organizacj formaln i nieformaln jest tak samo istotne, jak oddzielne badanie obu systemw organizacji. (D.C. Miller, W.H. Form, Unternehmung, Betrieb und Umwelt, Kln und Oppladen 1957, s. 138.
107 106

56

nieuchronnie w okrelonych warunkach historycznych w niezliczone bariery sankcjonujce i utrwalajce mimo pozorw aktywnoci spoecznej, atomizacj zag i klasy robotnicze jako caoci. Dezintegracja klasy robotniczej ley w interesie buruazji, ktra w imi rzekomej obrony indywidualnoci i osobowoci ludzkiej, z tym wiksz skutecznoci realizuje polityk podporzdkowania zag robotniczych podstawowym kapitalistycznego. Najbardziej charakterystyczn (i rewolucyjn) cech ruchu robotniczego jest proces przeamywania wszystkich tych barier. wiadcz o tym ju pierwsze wystpienia robotnikw niedojrzae, ywioowe odruchy buntu burzycieli maszyn. Powstanie zwizkw zawodowych, ktre stay si wyrazem i symbolem solidarnoci klasy robotniczej, zapocztkowao okres walki o przezwycienie rde celom ekonomicznym i spoecznym przedsibiorstwa

dezintegracji. W walce o wasne wyzwolenie robotnicy uwiadamiali sobie wyszo zespoowej dziaalnoci nad wszelkimi formami dziaalnoci indywidualnej i grupowej. Stworzenie partii marksistowskiej doprowadzio do zespolenia ruchu robotniczego z najbardziej postpowymi odamami inteligencji, stwarzajc

najtrwalsze przesanki nowego jakociowego okresu w procesie konsolidacji szeregw klasy robotniczej. Historyczne warunki rozwoju ruchu robotniczego w Polsce stay si w okresie dwudziestolecia midzywojennego rdem szczeglnych trudnoci w procesie integracji zag robotniczych. Zdecydowana wikszo robotnikw znajdowaa si poza szeregami zwizkw zawodowych, ktre ponadto byy widowni

nieustannych star rnych kierunkw i prdw politycznych.109 Upastwowienie kluczowych gazi gospodarki narodowej byo zapowiedzi radykalnych przeobrae w strukturze spoecznej przedsibiorstw. Oznaczao nie tylko likwidacj klasy kapitalistw, lecz rwnie perspektyw nowych stosunkw
Charakterystyczn cech polskiego ruchu zawodowego byo rwnie rozbicie tego ruchu na szereg zwalczajcych si odamw, w stopniu niespotykanym na zachodzie, oraz wypywajca std sabo poszczeglnych organizacji, zwaszcza sabo finansowa. Ruch zawodowy obejmowa stosunkowo niewielk cz, okoo 1/5 ogu pracownikw niesamodzielnych. (S.M. Grzybowski, Pracownicze zwizki zawodowe, Krakw 1948, s. 49).
109

57

midzy wszystkimi grupami spoeczno-zawodowymi w przedsibiorstwie. O treci tych przeobrae decydowa mia fakt zdobycia przez robotnikw silnej pozycji w strukturze wadzy. Udzia robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami zabezpiecza im zupenie now pozycj w hierarchii statusu spoecznego, zrwnujc ich pod tym wzgldem z pozostaymi grupami spoeczno-zawodowymi i otwierajc przed nimi perspektywy rwnych szans. Zrwnanie ich z robotnikami zostao przyjte przez pozostae grupy spoecznozawodowe z rezerw, by nie rzec z niechci. Waliy si bowiem w gruzy stare wyobraenia o wyszoci spoecznej inteligencji, o hierarchii statusu spoecznego, w ktrej robotnik zajmowa najnisz pozycj, gboko zakorzenione w wiadomoci tych grup. Znikn mia rwnie w niedalekiej przyszoci dystans spoeczny dzielcy zatrudnionych w przedsibiorstwie pracownikw fizycznych i

umysowych. Stara inteligencja dostrzegaa w tych procesach niebezpieczestwo wasnego sproletaryzowania i odmawiajc niejednokrotnie objcia stanowisk kierowniczych z umiechem niedowierzania obserwowaa awans spoeczny robotnikw podejmujcych si penienia najbardziej odpowiedzialnych

funkcji.110rda niezadowolenia tkwiy rwnie w zaoeniach nowego systemu pac, w bardzo powanym zmniejszaniu rozpitoci w przecitnych pacach pracownikw umysowych i fizycznych, ktre zbyt czsto byy utosamiane z ustpstwem na rzecz tendencji egalitarnych. Stosunek przecitnych pac (w przemyle), ktry w roku 1938 ksztatowa si na poziomie 1: 2,5 (na korzy pracownikw umysowych), spad w latach 1946-1948 do poziomu 1: 1,5-1,7.

110

O rozmiarach tego procesu wiadcz dane zawarte w tablicy 6.

Tablica 6. Liczba robotnikw wysunitych na stanowiska kierownicze w przemyle do 31 grudnia 1948 r. (wg danych Ministerstwa Przemysu i Handlu) Ogem I grupa Dyrektorzy, kierownicy fabryk 13 791 313 II grupa Wyszy dozr techniczny 482 III grupa redni dozr techniczny 3 284 IV grupa Niszy dozr techniczny 9 712

58

Zjawisko

to

byo

niejednokrotnie

interpretowane

jako

wyraz

de

do

dyskryminowania inteligencji. Pozostaoci starego systemu ustrojowego, stanowicego rzeczywisto dnia wczorajszego, nieatwo ustpuj z mentalnoci inteligencji, zwaszcza jeeli uzasadniaj konieczno zabezpieczenia tej grupie okrelonych przywilejw. dania inteligencji utrudniaj jej zblienie z robotnikami, tym bardziej, e moliwoci ustanowienia nowego typu stosunkw midzy ludmi musi by udowodniona w praktyce ycia codziennego. Prby ksztatowania nowego typu stosunkw midzy ludmi ulegy nagemu i powanemu zahamowaniu w okresie, ktremu pocztek daje rok 1949 i ktry trwa w zasadzie do lat 1954-1955. Gwn cech tego okresu z interesujcego nas punktu widzenia to coraz dalej idce ograniczenia zakresu funkcjonowania faktycznych uprawnie zag w dziedzinie zarzdzania przedsibiorstwami. Okres ten wpyn bardzo powanie na ukad stosunkw w onie spoecznoci fabrycznych. Spadkowi roli spoecznoci fabrycznej, a zwaszcza zaogi robotniczej,

towarzyszy nieuchronnie wzrost znaczenia i pozycji personelu kierowniczego w strukturze wadzy przedsibiorstwa. Rwnoczenie pogbi si dystans spoeczny dzielcy pracownikw umysowych i fizycznych. Zwaszcza, ze zachowa si cay szereg przepisw ustawodawstwa pracy zapewniajcych pracownikom umysowym uprzywilejowan (w porwnaniu z robotnikami) pozycj. Przepisy te dotycz urlopw, okresu wypowiedzenia z pracy, zasiku chorobowego, a nawet formy wynagrodzenia.111 O pogbieniu si tego dystansu wiadczy rwnie fakt, e przejcie z szeregw pracownikw fizycznych do szeregw pracownikw umysowych byo w tym okresie traktowane jako forma awansu spoecznego, nawet

111

Pracownikom umysowym przysuguje miesiczny okres urlopowy po roku pracy w przedsibiorstwie, pracownikom fizycznym po 10 latach nieprzerwanej pracy w jednym przedsibiorstwie. W stosunku do pracownikw umysowych obowizuje trzymiesiczny okres wypowiedzenia pracy, w stosunku do pracownikw fizycznych termin siedmiodniowy. Zasiek chorobowy przysugujcy pracownikowi umysowemu stanowi 100% jego uposaenia miesicznego, za pracownikowi fizycznemu niepen warto jego zarobkw. Wreszcie uposaenie pracownika umysowego jest wzgldnie stae, robotnik natomiast otrzymuje wynagrodzenie odpowiadajce efektywnie wykonanej pracy.

59

jeli temu przejciu nie towarzyszy wzrost wynagrodzenia lub rzeczywistego znaczenia nowej funkcji zawodowej. Skutki nagego zahamowania demokracji robotniczej wycisny na obliczu poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych pitno tym wyraniejsze, ze w tym samym czasie do przedsibiorstw gwatown fal napyny nowe elementy rekrutujce si ze wszystkich klas, grup i warstw spoecznych, w szczeglnoci ze rodowiska chopskiego i drobnomieszczastwa miejskiego. W konsekwencji w onie spoecznoci fabrycznych wzrosy wpywy ideologii drobnomieszczaskiej

posiadajcej sporo cech wsplnych z ideologi buruazyjn. Zjawiska te stay si podstaw wielu spekulacji, ktre zmierzaj do

usprawiedliwienia, niemal jako koniecznoci historycznej, procesu ograniczania w okresie realizacji planu szecioletniego (1950-1955) demokracji robotniczej. Istota tych spekulacji sprowadza si do twierdzenia, e w wyniku napywu nowych elementw spoecznych, skad wikszoci zag robotniczych zmieni si tak radykalnie, i przewag uzyskay elementy chopskie i drobnomieszczaskie, nie zwizane ani tradycjami, ani dugoletnim staem pracy z przemysem. W konsekwencji przyznanie personelowi kierowniczemu decydujcej pozycji w strukturze wadzy przedsibiorstwa oraz zwizana z t sytuacj praktyka polegajca na stosowaniu metod administracyjnych w stosunku do robotnikw bya cakowicie

usprawiedliwiona. Blisza analiza danych statystycznych dotyczcych tego okresu dowodzi, e liczebny wzrost szerw robotnikw przemysowych nie przekroczy 30%. Bez porwnania silniejszy by wzrost liczebny dwch pozostaych grup spoecznozawodowych (personelu inynieryjno-technicznego i administracyjno-biurowego) zaliczajcych si do kategorii pracownikw umysowych, ktry wynis okoo 70%. W okresie tym, jak juz stwierdzilimy, decydujc pozycj w strukturze wadzy zdoby personel kierowniczy, ktry by skonny utosamia struktury wadzy w przedsibiorstwie ze stosunkami nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie dyktuje zespoowy proces pracy. W ramach struktury spoecznoci 60 przedsibiorstwa

nastpio podporzdkowanie caej spoecznoci fabrycznej wadzy personelu kierowniczego. Na tym gruncie rodziy si powane przeciwiestwa, ktre ze szczegln ostroci zarysoway si w stosunkach miedzy personelem kierowniczym a robotnikami jako ostatecznymi wykonawcami zlece odgrnych. Wprawdzie pozostae grupy zostay rwnie podporzdkowane personelowi kierowniczemu, jednake w tym przypadku przeciwiestwa nie zarysoway si tak wyranie. Przede wszystkim z uwagi na silniejsze zrnicowanie szeregw pracownikw

umysowych, ich wysz pozycj w hierarchii statusu spoecznego oraz funkcje pomocnicze (niekiedy wrcz drugorzdne), ktre okrelaj ich miejsce w zespoowym procesie pracy. Podkrelenie jako gwnej sprzecznoci midzy personelem kierowniczym a robotnikami moe si wyda na pozr niesuszne, przede wszystkim ze wzgldu na powany udzia robotnikw z awansu oraz modziey pochodzenia robotniczego i chopskiego w skadzie personelu kierowniczego. Praktyka dowioda jednak, e o postawie spoecznej i stosunku do robotnikw jednostki i grupy spoecznej decyduje nie jej przeszo, lecz aktualna pozycja spoeczna i materialna oraz ambicje na przyszo, ktre skaniaj do przyjcia okrelonych metod postpowania. Utrwalenie nowej pozycji spoecznej zaleao w niemaym stopniu od uoenia stosunkw z odamami starej inteligencji, ktra dotd wywiera bardzo silny wpyw na ksztatowanie wzoru postpowania obowizujcego dla caej grupy. Ograniczenie rozwoju inicjatywy twrczej robotnikw jako wspgospodarzy obniyo ich pozycj w hierarchii prestiu i autorytetu. Moliwo nieliczenia si z ich opini utrwalia wrd personelu kierowniczego przewiadczenie o wasnej wyszoci spoecznej. Modzie pochodzenia robotniczego, nie mwic ju o modziey pochodzenia chopskiego, ktra zdobya now pozycj, traktowaa ten zanik inicjatywy jako dowd niskiego poziomu wiadomoci, wiedzy oglnej i kwalifikacji zawodowych robotnikw. Ten ukad stosunkw wytworzy wrd czonkw personelu kierowniczego nawyki komenderowania oraz przewiadczenie o wasnej doskonaoci i nieomylnoci. 61

Struktura wadzy oraz hierarchia statusu spoecznego uksztatoway w duym stopniu oblicze grup nieformalnych, ktre bardzo czsto powstaway wok kierownikw poszczeglnych szczebli. Grupy te korzystay z przywilejw, jakie mg im zapewni personel kierowniczy. Na tym wanie gruncie rodziy si kliki, ktre atwo mogy si przeksztaci w bandy przestpcze. W walce przeciwko tym grupom powstaway inne grupy nieformalne, w skad ktrych wchodziy powane odamy zaogi. Powstawanie grup nieformalnych musiao w tych warunkach oznacza proces dezintegracji zaogi robotniczej, jak i zreszt caej spoecznoci fabrycznej. W interesie socjalistycznej integracji spoecznoci fabrycznej ley bowiem

przezwycianie wszelkich form zasklepiania si w ramach partykularnych interesw grupowych godzcych w interes oglnospoeczny. 2. Wpyw samorzdu robotniczego na struktur spoeczn przedsibiorstwa cise rozgraniczenie drabiny spoecznej ksztatujcej si na gruncie struktury wadzy i zalenoci wynikajcych z zespoowego procesu pracy stwarza najbardziej waciwy punkt wyjcia analizy zmian w strukturze spoecznej przedsibiorstwa, jakie zgodnie z jej zaoeniami miaa wprowadzi instytucja samorzdu

robotniczego. Autorzy licznych artykuw i prac na temat stosunkw spoecznych w socjalistycznych przedsibiorstwach przemysowych w Polsce z reguy nie przeprowadzaj wyranie tego rozgraniczenia. W konsekwencji rola samorzdu robotniczego w systemie zarzdzania i ukadzie stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie zostaje ju z teoretycznego punktu widzenia sprowadzona do roli czynnika o drugorzdnym znaczeniu.112 Zaoenia tej nowej instytucji demokracji gospodarczej nie groziy w niczym naruszeniem stosunkw nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie implikuje zespoowy proces pracy. Zabezpieczone zostay w peni warunki realizacji zasady
112

Takie myli nasuwa, m.in. artyku M. Matejki, Wi spoeczna w przedsibiorstwie, Kultura i Spoeczestwo nr 1-2, 1960, s. 81-108.

62

jednoosobowego kierownictwa, a tym samym i jednoosobowej odpowiedzialnoci personelu kierowniczego za prawidowy przebieg zespoowego procesu pracy. Umocniona zostaa tym samym funkcja personelu kierowniczego jako koordynatora procesw produkcyjnych i gospodarczych. Zasada jednoosobowego kierownictwa zostaa usankcjonowana zarwno w ustawie o radach robotniczych, jak i w ustawie o samorzdzie robotniczym. Zgodnie z przepisami ustawy o radach robotniczych, dyrektor mia kierowa dziaalnoci przedsibiorstwa i ponosi z tego tytuu odpowiedzialno prawn. W zakres jego obowizkw miao w szczeglnoci wchodzi organizowanie procesu produkcyjnego oraz wydawanie zarzdze i polece zwizanych z dziaalnoci przedsibiorstwa zgodnie z zaoeniami planu, uchwaami rady robotniczej oraz zarzdzeniami jednostek nadrzdnych.113 Okrelone w ustawie zasady i metody dziaania samorzdu robotniczego i jego organw wykluczay niebezpieczestwo naruszenia uprawnie personelu kierowniczego w dziedzinie operatywnego kierownictwa.. Rada robotnicza i jej prezydium zostay upowanione do podejmowania uchwa i decyzji wycznie na posiedzeniach.114 Czonkom tych organw przysugiway poza posiedzeniami jedynie uprawnienia wynikajce z ich stanowiska subowego.115 Ustawa o samorzdzie robotniczym nie wprowadzia w tym zakresie adnych istotnych zmian, przyja jedynie nieco inne sformuowania, ktre, m.in. przewiduj, e polecenia subowe w przedsibiorstwie mog by wydawane jedynie przez dyrektora lub upowanionych przez niego pracownikw.116 Nowa instytucja demokracji gospodarczej zmierzaa wycznie do umocnienia socjalistycznej struktury wadzy przedsibiorstwa. W ramach przyznanej zakadom samodzielnoci ekonomicznej, o gwnych aspektach rozwoju gospodarczego i

113 114

Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 14, ust. 2, pkt. 2. Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 9, ust. 1. 115 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 9, ust. 3 116 Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 21, ust. 1.

63

spoecznego przedsibiorstwa miaa w coraz wikszym stopniu decydowa caa spoeczno fabryczna. Powstanie samorzdu robotniczego mogo zatem oznacza jedynie prb przywrcenia spoecznoci fabrycznej jej decydujcej pozycji w strukturze wadzy przedsibiorstwa powanie osabionej rezultacie procesw, ktre zapewniy przewag personelu kierowniczego w ukadzie si spoecznych w przedsibiorstwie i rodziy niebezpieczestwo przeksztacenia tej grupy w si stojc ponad spoecznoci fabryczn. Niebezpieczestwo to ujawnio si w centralistycznobiurokratycznych metodach zarzdzania gospodark narodow oraz w

zarysowujcej si coraz wyraniej przewadze administracji. Poniewa wadza administracji przedsibiorstwa koncentrowaa si w zasadzie w rkach dyrektora, okrelenie wzajemnych stosunkw midzy tym ostatnim a spoecznoci fabryczn (i reprezentujcymi j organami samorzdu) winna si sta centralnym punktem rozwaa nad zmianami w strukturze wadzy. W myl ustawy o radach robotniczych, organy samorzdu miay w imieniu zaogi zarzdza przedsibiorstwem pozostajcym nadal wasnoci

oglnonarodow.117 W ramach uprawnie przyznanych przedsibiorstwu rada robotnicza miaa spenia rol decydujc w systemie zarzdzania zakadem pracy. Dyrektor by zobowizany przygotowywa i przedkada materiay i sprawozdania potrzebne do pracy rady robotniczej oraz wykonywa uchway i decyzje podjte przez organy samorzdu.118 Nadrzdna pozycja spoecznoci fabrycznej (i jej organw przedstawicielskich) w strukturze wadzy przedsibiorstwa znalaza swoje szczeglne odzwierciedlenie w prawie dokonywania oceny wynikw gospodarczych przedsibiorstwa, a tym samym i sprawnoci dziaania jego administracji. Z tego prawa wynika w sposb logiczny wniosek uwzgldniony w przepisie ustawy, ktry przewidywa, e dyrektora przedsibiorstwa i jego zastpcw powouje i odwouje waciwy organ
117 118

Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 2, ust. 1 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 9, ust. 4 oraz art. 14, ust. 2, pkt 2.

64

pastwowy po uzgodnieniu z rad robotnicz.119Na tych samych zaoeniach opiera si przepis upowaniajcy rad robotnicz do wystpowania z wnioskiem w sprawie powoywania i odwoywania dyrektora i jego zastpcw.120 Rady robotnicze wykorzystyway kierowniczego niekiedy organizujc swoje uprawnienia na w stosunku do personelu w

konkursy

stanowiska

kierownicze

przedsibiorstwie (cznie ze stanowiskiem dyrektora). Zasada nadrzdnoci spoecznoci fabrycznej w strukturze wadzy

przedsibiorstwa nie zostaa jednak zagwarantowana w sposb konsekwentny. Byo to w decydujcym stopniu rezultatem zwycistwa koncepcji (a tym samym i si spoecznych reprezentujcych t koncepcj), zgodnie z ktr dyrektor reprezentuje nie administracj pastwow, lecz pastwo i w konsekwencji na nim ciy obowizek zabezpieczenia interesu oglnonarodowego. Dyrektor pozostawa w stosunkach pracy przeoonym wszystkich pracownikw przedsibiorstwa i mia nadal decydowa w sprawach personalnych.121 Znaczenie przeciwwagi, jak w tym zakresie miaa stanowi zasada, e przy przyjmowaniu i zwalnianiu pracownikw, administracja winna uzyska zgod rady zakadowej, jest bardzo ograniczone. Ukady zbiorowe pracy w swej wikszoci konkretyzuj zaoenia dekretu, ktry upowania rady zakadowe do wspdziaania z administracj przy regulowaniu zatrudnienia. Ukady te przewiduj w odpowiednich klauzulach e kierownictwo zakadu przyjmuje i zwalnia pracownikw po uprzednim uzgodnieniu z rad zakadow, bd te w porozumieniu lub wspdziaaniu z ni. Jednake postanowienie w przedmiocie obowizku uzgadniania z rad zakadow decyzji co do zwalniania pracownikw nie dotycz stosunku pracy. Oznacza to, e wypowiedzenie stosunku pracy, nawet jeli nie zostao uzgodnione z rad zakadow, zachowuje moc prawn.122 Byy wprawdzie propozycje daleko idcych zmian w tym zakresie. We wrzeniu 1956 r.

119 120

Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 13, ust. 1 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. ?, ust. ? 121 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. ?, ust. ? 122 Por.: Wacaw Szubert, Ukady zbiorowe pracy, rozdzia VII, 3., PWN, Warszawa 1960.

65

opublikowany zosta nawet projekt ustawy o uprawnieniach rad zakadowych, ktry przewidywa, e ... zwolnienie pracownika z pracy za wypowiedzeniem moe by przez rad zakadow zakwestionowane. W takim przypadku wypowiedzenie staje si bezskuteczne.123 Projekt ten nie wszed jednak w ycie. Istnieje zatem niebezpieczestwo (i ciga groba) arbitralnych decyzji w zakresie spraw personalnych.124 Nie pozostaje to bez wpywu na zasady postpowania

pracownikw, na proces ksztatowania si wrd czonkw spoecznoci fabrycznej postawy wspgospodarza.125 Ustawa o radach robotniczych chronia jedynie czonkw rady robotniczej przed grob nacisku ze strony administracji. Przewidywaa ona, e stosunek pracy z czonkami rady robotniczej nie moe by rozwizany w czasie trwania ich mandatu bez uzyskania zgody rady.126 Rwnie przeniesienie ich do innej pracy mogo nastpi tylko na podstawie uchway rady.127 Jednake i w tych przypadkach obawa przed arbitralnymi decyzjami personalnymi administracji po wyganiciu mandatu nie pozostawao bez wpywu na postaw czonkw organw samorzdu. Propozycja zabezpieczenia czonkw organw samorzdu robotniczego przed grob arbitralnych decyzji personalnych po upywie kadencji bya podnoszona niejednokrotnie, w szczeglnoci w okresie dyskusji nad projektem ustawy o samorzdzie robotniczym. Dyrektor zachowywa zatem uprawnienia, ktre atwo mogy si przeksztaci w narzdzie
123 124

ograniczajce

moliwoci

realizowania

ustawowych

kompetencji

Przegld Zwizkowy nr 9, 1956. Niebezpieczestwo to jest tym wiksze, e przepisy prawa nie przewiduj koniecznoci informowania pracownika o przyczynach zwolnienia. 125 wiadcz o tym, m.in. dokumenty tzw. konfliktu eraskiego, ktrego widowni bya w lutym 1957 r. (a wic ju po pierwszych miesicach istnienia rady robotniczej) Fabryka Samochodw Osobowych. Przyczyna konfliktu byo wprowadzenie w sposb administracyjny nowych wspczynnikw norm. Odpowiedzi robotnikw byo przerwanie pracy, na co administracja zareagowaa zwolnieniami. Osobom zwolnionym nie dano adnej moliwoci wypowiedzenia si. Podstaw zwolnienia bya wypowied kierownictwa. Opinie za podpisane przez kierownictwo i aktyw spoeczny przygotowano pniej, gdy zwolnienia trzeba byo czym umotywowa (wyjanie zada kierownik wydziau kadr). W konsekwencji zapanowaa w przedsibiorstwie atmosfera strachu. Pracownicy wstrzymywali si od odpowiedzi na pytania komisji partyjnej (powoanej w celu wyjanienia zaistniaej sytuacji), gdy prawie wszyscy zwolnieni byli delegatami wybranymi przez zaog do rozmw z kierownictwem. (Patrz: M. Zuzankiewicz, Jeszcze o eraskim konflikcie, Samorzd Robotniczy nr 2, 1957, s. 16-18 oraz Dokumenty konfliktu eraskiego, Samorzd Robotniczy nr 5, 1957, s. 30-32.) 126 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 12, ust. 1 127 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 12, ust. 2.

66

samorzdu robotniczego. Dyrektor zosta ponadto zobowizany do wstrzymania uchwa rady robotniczej sprzecznych z obowizujcymi przepisami i wskanikami planu.128 W przypadku wstrzymania wykonania uchway, decyzj w sporze midzy organami samorzdu a dyrektorem miaa podejmowa jednostka nadrzdna nad przedsibiorstwem.129 W razie odwoania si rady robotniczej od decyzji jednostki nadrzdnej, rozstrzygnicie sprawy miao nalee do waciwego ministra resortowego.130 W konsekwencji dziaalno samorzdu robotniczego bya w ostatecznej instancji uzaleniona od czynnika administracyjnego. Powoanie resortowych komisji rozjemczych dla rozstrzygania sporw midzy radami robotniczymi a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami131 zagodzia w pewnym stopniu t zaleno. Do udziau w rozstrzyganiu tych sporw upowanieni zostali jako reprezentanci samorzdu przedstawiciele zwizkw zawodowych. Dotychczasowa analiza dowodzi, e powstanie samorzdu robotniczego doprowadzio do swoistej rwnowagi si midzy dyrektorem a spoecznoci fabryczn. Wydaje si jednak, e uzyskana chwilowo wzgldna rwnowaga zostaa zachwiana na korzy administracji po wejciu w ycie ustawy o samorzdzie robotniczym. Zaogom fabrycznym przysuguje w dalszym cigu prawo kontroli i nadzoru nad caoksztatem dziaalnoci przedsibiorstwa oraz prawo stanowienia w zasadniczych sprawach dotyczcych dziaalnoci i rozwoju przedsibiorstwa.132 Dyrektor jest zobowizany przygotowa i przedkada materiay niezbdne do pracy organw samorzdu. W sprawach nalecych do waciwoci samorzdu jest on wykonawc uchwa jego organw.133

128 129

Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 15, ust. 1 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 15, ust. 2. 130 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 15, ust. 2. 131 Uchwaa nr 279 Rady Ministrw z dnia 29 lipca 1957 r. 132 Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 1, ust. 1. 133 Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 18, ust. 1.

67

Jednake uprawnienia samorzdu w stosunku do dyrektora zostay powanie ograniczone. Organom samorzdu nie przysuguje ju prawo wystpowania z

wnioskiem w sprawie jego mianowania i odwoania. Jedyne uprawnienia w tym zakresie, przysugujce zreszt prezydium rady robotniczej, zostay sprowadzone do opiniowania w sprawie mianowania i odwoania dyrektora.134 Czynnikiem umacniajcym nadrzdn pozycj spoecznoci fabrycznej bya, realizowana w niektrych przedsibiorstwach, zasada obsadzania stanowisk kierowniczych w drodze konkursu. Zasada ta zostaa nawet uwzgldniona w projekcie statutu pastwowego przedsibiorstwa przemysowego opracowanego przez jedn z komisji problemowych KC PZPR. Po wejciu w ycie ustawy o samorzdzie robotniczym posza ona niemal cakowicie w zapomnienie. Ponadto gwarancje majce przeciwdziaa niebezpieczestwu arbitralnych decyzji

administracji w stosunku do czonkw organw samorzdu zostay osabione. Chocia tak, jak w ustawie o radach robotniczych stosunek pracy z czonkiem rady robotniczej nie moe by przez zakad pracy wypowiedziany ani rozwizany bez zgody rady robotniczej135, to jednak przepisy ustawy o samorzdzie robotniczym nie przewiduj ju adnych przeszkd w zakresie przenoszenia czonka rady do innej pracy. W ustawie o samorzdzie robotniczym zachowa si przepis zobowizujcy dyrektora do wstrzymania wykonania uchwa organw samorzdu sprzecznych z obowizujcymi przepisami prawa lub wskanikami planu.136 W rozstrzyganiu sporw midzy organami samorzdu a administracj udzia bior przedstawiciele zwizkw zawodowych. W przypadku wstrzymania wykonania uchway KSR, konferencja albo rada robotnicza lub jej prezydium mog przedstawi spraw nadrzdnej jednostce gospodarczej, ktra podejmie decyzj wsplnie z

upenomocnionymi przedstawicielami zarzdu gwnego waciwego zwizku

134 135

Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 18, pkt 1. Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 28. 136 Por.: Ustawa o radach robotniczych, art. 22, ust. 1.

68

zawodowego.137 Przy sporze za midzy KSR a jednostk nadrzdn nad przedsibiorstwem, spraw rozpatruje resortowa komisja rozjemcza, w ktrej samorzd reprezentuj na zasadzie parytetu przedstawiciele zarzdu gwnego zwizku zawodowego.138 Wyrazem tendencji do dalszego umocnienia pozycji dyrektora w strukturze wadzy przedsibiorstwa by niewtpliwie przepis zawarty w Wytycznych w sprawie zmian struktury organizacyjnej pastwowego przemysu kluczowego, ktry zobowizywa dyrektora do wstrzymania wykonania uchwa rady robotniczej w przypadku, gdyby ich realizacja zdaniem dyrektora grozia niewykonaniem planu, miaa przynie niepowetowane straty przedsibiorstwu lub bya z innych wzgldw sprzeczna z interesami gospodarczymi pastwa. Przepis ten stwarza tak nieograniczone moliwoci interpretacji, e w praktyce upowania dyrektora do zawieszenia kadej uchway, zwaszcza, e io jej zgodnoci z interesami pastwa orzeka on sam. Dyrektor by zobowizany powiadomi o swojej decyzji rad robotnicz i dyrektora jednostki nadrzdnej. Ten ostatni mia rozstrzyga spr. W przypadku zaistnienia rozbienoci zda midzy dyrektorem jednostki nadrzdnej a rad robotnicz, kada ze stron miaa prawo odwoa si do ministra, ktry mia podj ostateczn decyzj. Tak wic ostatnie sowo miao przysugiwa

reprezentantowi administracji. Mimo wszystkich niekonsekwencji ustawy o samorzdzie robotniczym,

powstanie tej nowej instytucji demokracji gospodarczej oznaczao w praktyce osabienie pozycji dyrektora, jego dotychczasowej wszechwadzy. W perspektywie zarysoway si nieuchronne zmiany w istniejcej strukturze wadzy i hierarchii statusu spoecznego. Konsekwentna realizacja zaoe samorzdu robotniczego prowadzi moga do ustanowienia rzdw caej spoecznoci fabrycznej, ktre z istoty swej nie groziy powstaniem nowej hierarchii wadzy. Istota tych zaoe polega gwnie na ksztatowaniu i utrwalaniu stosunkw rwnoci, braterstwa i
137 138

Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 22, ust. 3. Por.: Ustawa o samorzdzie robotniczym, art. 23, ust. 1. Spraw komisji rozjemczych po powoaniu KSR uregulowano na mocy rozporzdzenia Rady Ministrw z dn. 25 lutego 1960 r. (Dz. U. nr 12, poz. 73).

69

wzajemnej pomocy midzy pracownikami, celem za miao by denie do penego sformuowania i zrealizowania zada ekonomicznych i spoecznych uznanych jako wsplne dla caej spoecznoci. Taka jest bowiem tre procesu integracji spoecznej w przedsibiorstwie socjalistycznym. W tych warunkach grupy nieformalne mog si przeksztaci w jedno z ogniw przyszego socjalistycznego kolektywu wytwrczego.

Rozdzia III Gwne rda oporw przeciwko samorzdowi robotniczemu


Jak juz stwierdzilimy, powstanie samorzdu robotniczego, mimo niekonsekwencji jego instytucjonalnych zaoe, niesie zapowied gbokich przeobrae w dotychczasowym ukadzie stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie. Jednake poszczeglne grupy spoeczno-zawodowe nie uwiadamiay sobie w peni prawdziwego znaczenia zarysowujcego si procesu oraz wszystkich jego implikacji. W rezultacie sprzecznoci wewntrzne nie ujawniy sie natychmiast, zwaszcza, e w pocztkowym okresie dziaalnoci samorzdu robotniczego na przeomie 1956 i 1957 roku spoecznoci fabryczne zajmoway najczciej jednolite stanowisko upatrujc w metodach i stylu jednostek nadrzdnych (gwnie centralnych zarzdw) gwne przyczyny utrudniajce rozwj nowej instytucji demokracji gospodarczej. Ta jednolito stanowisk stanie si jeszcze bardziej zrozumiaa, jeeli uwzgldnimy specyficzne warunki, w jakich si uksztatowaa oraz szczeglne motywy, ktre nakaniay do cakowitej niemal zgodnoci pogldw. 1. Okres wsplnego frontu Idea rad robotniczych jako formy udziau caej spoecznoci fabrycznej w zarzdzaniu przedsibiorstwem stanowia nowy jakociowo element dyskusji nad drogami uzdrowienia gospodarki narodowej. W roku 1956, w okresie od czerwca do padziernika, zrodzi si szereg koncepcji demokracji gospodarczej w zakadzie pracy, w ktrym decydujc pozycje mia zaj personel kierowniczy oraz nieliczna

70

grupa aktywu zwizkowego i partyjnego. Koncepcje te znalazy swj najbardziej dojrzay wyraz w projektach tzw. eksperymentw gospodarczych. Projekty te postuloway rozszerzenie zakresu samodzielnoci ekonomicznej przedsibiorstwa oraz uprawnie jego kierownictwa. Byy one zgodne z kierunkiem przyjtym w uchwale Rady Ministrw w sprawie rozszerzenia uprawnie dyrektora. W projektach tych demokracja gospodarcza sprowadzaa si z reguy do koncepcji powoania rad techniczno-ekonomicznych majcych spenia funkcje organw doradczych dyrekcji. W ich skad mieli wchodzi, obok przedstawicieli personelu kierowniczego, dwaj reprezentanci tzw. czynnika spoecznego (sekretarz komitetu zakadowego PZPR i przewodniczcy rady zakadowej) oraz kilka osb wybranych przez zaog.139 Udzia w zyskach mia stanowi gwn form zainteresowania zag wynikami ekonomicznymi przedsibiorstwa. W przededniu wydarze padziernikowych dyrekcja i aktyw przedsibiorstw bd pomijay milczeniem ide samorzdu robotniczego, bd zajmoway stanowisko wrcz wrogie tej idei. Zorganizowana we wrzeniu 1956 r. przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych narada przedstawicieli przedsibiorstw wystpujcych z propozycj eksperymentu gospodarczego ograniczya si do omwienia zagadnie ekonomicznych. Jedyna wypowied dotyczca wysuwanych w prasie i dyskusjach propozycji powoania rad robotniczych bya nacechowana niechci, by nie rzec wrogoci do nowej instytucji: Dyrektorzy nie korzystaj jeszcze ze swoich uprawnie a s projekty tworzenia rad robotniczych. My chcemy kompetencje te przekaza w duym stopniu skompromitowanym dotychczas radom zakadowym. Uwaamy tworzenie rad robotniczych za przechwytywanie systemu jugosowiaskiego mimo innych

Wpyw tych koncepcji zaciy powanie na pniejszym rozwoju rad robotniczych. W Zakadach Ceramiki Budowlanej Zielonka np. zachowaa si nawet nazwa rady gospodarczej. W skad 7-osobowej rady gospodarczej wchodzili z urzdu: dyrektor, gwny ksigowy i przewodniczcy rady zakadowej. W ZPC im. 22 Lipca w warszawie, wrd 23 czonkw rady robotniczej byo 5 robotnikw, 2 majstrw, 8 inynierw i technikw, 4 brygadzistw i 4 kierownikw oddziaw produkcyjnych, w prezydium rady robotniczej za nie byo ani jednego robotnika.

139

71

warunkw w naszym kraju.140Wydarzenia padziernikowe przesdziy jednak w sposb do nagy o powstaniu rad robotniczych. Nowe kierownictwo Polskiej Zjednoczonej powoaniem, robotniczej.141 Partia gosia uchwaa VII Plenum KC PZPR (padziernik 1956 r.) wita rnorodn inicjatyw zag, zmierzajc do rzeczywistego, bezporedniego udziau mas robotniczych w zarzdzaniu socjalistycznymi przedsibiorstwami. Dowiadczenie ostatnich miesicy, a w szczeglnoci bogata inicjatywa zag robotniczych dowodzi, e uchway VII Plenum w tej sprawie zmierzajce do rozszerzenia demokracji robotniczej w zakadach pracy jedynie w drodze rozszerzania uprawnie rad zakadowych s niewystarczajce i nie Partii Robotniczej szczere wypowiedziao poparcie si zdecydowanie wikszoci za ich klasy

zyskujc

zdecydowanej

odpowiadaj ju deniom najbardziej aktywnej czci klasy robotniczej.142 W warunkach szczeglnie sprzyjajcych wzmoeniu aktywnoci politycznej robotnikw uksztatowa si wsplny front wszystkich grup spoeczno-

zawodowych, przesaniajc na pewien okres istniejce w onie spoecznoci fabrycznej sprzecznoci. Wprawdzie ju wwczas przedstawiciele personelu kierowniczego, inynieryjno-technicznego i administracyjno-biurowego wystpowali przeciwko postulowanej w ustawie o radach robotniczych wikszoci 2/3 robotnikw w skadzie rady, jednake stanowisko to uzasadniali tez o wsplnym interesie i rwnoci wszystkich pracownikw oraz o szkodliwoci dokonywania sztucznych podziaw w onie spoecznoci fabrycznych. Teza ta znalaza swoje

odzwierciedlenie w licznych wystpieniach na IV Kongresie Technikw, utrwalajc wrd robotnikw zudzenie, jakie stwarza wsplny front. Personel kierowniczy widzia w braterskim pojednaniu wszystkich czonkw spoecznoci fabrycznej najskuteczniejsz zapor przeciwko niebezpieczestwu
140

Bya to wypowied przedstawiciela ZPC im. 22 Lipca w warszawie. Protok z narady zorganizowanej przez CRZZ w dniu 20.IX.1956 r. w sprawie nowych zasad gospodarowania w zakadach pracy, s. 8. 141 O bezinteresownoci tego poparcia wiadczya, m.in. niejednokrotnie wyraana przez robotnikw gotowo zrezygnowania z zalegych roszcze i przekazania Skarbowi Pastwa ich skromnych kosztownoci. 142 Nowe Drogi nr 10, 1956, s. ?

72

ywioowych wystpie robotnikw oraz ostrych porachunkw z przedstawicielami dyrekcji i personelu kierowniczego. W tym okresie zdarzay si wypadki

wywoenia na taczkach dyrektorw, kierownikw oraz innych przedstawicieli personelu kierowniczego poza bramy zakadu.143 Personel inynieryjno-techniczny i administracyjno-biurowy dostrzega w tych warunkach moliwo wykorzystania sprzyjajcych okolicznoci dla umocnienia wasnych pozycji w strukturze wadzy przedsibiorstwa. Nie mniej istotnym czynnikiem zespalajcym ca spoeczno fabryczn byo denie do przeciwstawienia si biurokratycznym metodom dziaania centralnych zarzdw oraz nadzieja uzyskania przez przedsibiorstwo nie tylko szerszej samodzielnoci gospodarczej, lecz rwnie wpywu na dziaalno jednostek nadrzdnych. By to bowiem okres ywioowego ksztatowania si koncepcji pionowej rozbudowy rad robotniczych oraz projektw zrzesze gospodarczych z udziaem przedstawicieli rad robotniczych i dyrekcji zakadw w kierownictwie ich naczelnych organw. Jedno dziaania przynosia due korzyci, zwaszcza jeeli uwzgldnimy trudnoci, na jakie napotykaa realizacja uchway 704 w sprawie rozszerzenia samodzielnoci gospodarczej przedsibiorstwa. Wykorzystanie w tej walce

inicjatywy i poparcia robotnikw miao decydujce znaczenie. Z chwil jednak sprecyzowania zakresu samodzielnoci gospodarczej

przedsibiorstwa oraz po odrzuceniu przez IX Plenum KC PZPR koncepcji pionowej rozbudowy rad robotniczych, uwaga spoecznoci fabrycznych

skoncentrowaa si na wewntrznych problemach ekonomicznych i spoecznych przedsibiorstwa. Tym samym zapocztkowany zosta proces rozkadu wsplnego frontu i sprzecznoci midzy grupami spoeczno-zawodowymi oraz w onie poszczeglnych grup wystpiy z ca ostroci. Jednake gwna sprzeczno sprzeczno miedzy robotnikami a personelem kierowniczym zaciemni w pierwszej chwili konflikt, jaki zarysowa si w
143

Patrz: Winiewska Barbara, Gorzkowski Tadeusz, Anarchia czy walka, ycie Gospodarcze nr 25, 1956.

73

stosunkach

miedzy

personelem

kierowniczym

personelem

inynieryjno-

technicznym i ekonomicznym. Najistotniejszym przejawem tego konfliktu bya walka z tzw. kultem niekompetencji. Jego analiza jest niezbdna dla gbszego zrozumienia istoty i rde gwnej sprzecznoci. 2. Walka z kultem niekompetencji

Udzia spoecznoci fabrycznej w zarzdzaniu zakadem pracy narusza istniejcy poprzednio ukad stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie. Zmiany te odczuwa w szczeglnoci personel kierowniczy: Wraz z rozszerzaniem

samodzielnoci gospodarczej przedsibiorstwa wzrastay wymagania stawiane tej grupie. Musiaa ona obecnie wykaza si odpowiednimi kwalifikacjami oraz rozwin szerok inicjatyw, zwaszcza, ze dziaalno personelu kierowniczego miaa odtd podlega ocenie spoecznoci fabrycznej. Szybki proces industrializacji stwarza konieczno powoywania na stanowiska kierownicze ludzi nie zawsze dostatecznie przygotowanych zawodowo. Poza tym teoria o zaostrzajcej si walce klasowej uzasadniaa wprowadzenie ostrych kryteriw politycznych w polityce kadrowej. W rezultacie powstaa grupa tzw. kierownikw z awansu, przeciwko ktrej skierowane zostao w pierwszej chwili gwne ostrze walki z kultem niekompetencji. Grupa ta odczuwaa najboleniej skutki tego ataku, utrata zdobytej pozycji oznaczaa bowiem dla niej degradacj spoeczn. Nie oznacza to jednak, e pozostae odamy personelu kierowniczego nie poczuy si zagroone wzrostem inicjatywy spoecznoci fabrycznej. Okres centralizmu biurokratycznego i systemu kultu jednostki nie sprzyja ksztatowaniu si talentw kierowniczych i nie skania do podnoszenia kwalifikacji. Wytwarza on ponadto nawyki administracyjnego kierowania dziaalnoci gospodarcz przedsibiorstwa oraz zwyczaj nie liczenia si ze zdaniem i inicjatyw podwadnych. Odtd trzeba byo odpowiada na interpelacje zaogi,

wysuchiwa krytycznych ocen, usprawiedliwia si z rnych niedocigni i wreszcie trudno byo wykluczy w nowych warunkach moliwo wybicia si nowych talentw kierowniczych. 74

Na fali ostrej krytyki starego systemu zarzdzania przedsibiorstwami zrodzia si wrd licznej rzeszy inynierw , technikw i ekonomistw cicha nadzieja osignicia wyszej pozycji w zakadzie nadzieja zajcia miejsca w szeregach personelu kierowniczego. Aspiracja ta nie bya sprzeczna z zasad od kadego wedug jego zdolnoci, kademu wedug jego pracy. Konsekwentna realizacja zasady rwnych szans prowadzia do gwatownego wzrostu liczby potencjalnych kandydatw upowanionych do ubiegania si o zajcie stanowiska kierowniczego w przedsibiorstwie. W okresie od 1945 do 1957 roku kilkaset tysicy absolwentw szk technicznych i ekonomicznych zasilio kadry inynieryjno-techniczne i ekonomiczne (patrz tablica 7). Tablica 7. Zestawienie porwnawcze liczby absolwentw szk wyszych i rednich zawodowych w latach 1945-1957 z liczb zatrudnionych w gospodarce narodowej (poza rolnictwem) pracownikw o kwalifikacjach wyszych i rednich zawodowych (na dzie 1.X.1956 r.) wyszczeglnienie Absolwenci lat 1945-1957 Szkoy wysze (d) Szkoy rednie zawodowe Zatrudnieni na dzie 1.X.1956 r. wyksztacenie wysze Ogem Grupa zawodw techn. ekonomici pozostali 171 800 (a) 59 500 (b) 22 000 (b) 90 300 (b) 616 500 370 000 (b) 74 000 (b) 172 500 (b) 182 890 66 804 22 304 93 782 rednie zawodowe 393 355 151 031 69 924 172 900

a) dane niepene. Za lata 1945-1950 ujmuj tylko liczb wydanych dyplomw. Za lata 1951-1954 szacunek. b) Szacunek c) Bilans kadr kwalifikowanych Komisji Planowania R.M. d) Bez studiw zaocznych i eksternistycznych

W rezultacie rewolucji kulturalnej pracownicy posiadajcy wysze i rednie wyksztacenie zawodowe stanowili pod koniec 1956 roku 9,5% ogu zatrudnionych. Jednake 92,5% kadr gospodarki narodowej z wyszym i 89,6% z rednim wyksztaceniem zawodowym zajmowao w roku 1956 stanowiska

75

podrzdne. W tym samym okresie najwysze stanowiska kierownicze w przedsibiorstwach byy zajmowane zaledwie w 16,2% przez pracownikw z wyszym wyksztaceniem. Sytuacj na tym odcinku doskonale ilustruje tablica 8. Tablica 8. Kwalifikacje pracownikw na stanowiskach kierowniczych w 1956 r.
Stanowiska pracy Stan zatrudnienia razem W tym liczba pracownikw posiadajcych wyksztacenie

Wysze

rednie

Nisze

W liczbach bezwzgldnych Ogem Dyrektor przedsibiorstwa Z-ca dyr. ds. technicznych Inny z-ca dyr. Naczelny inynier Gwny mechanik Szef produkcji Gwny metalurg Gwny technolog Kierownik dziau planowania Gwny (starszy) ksigowy ?? 225 21 643 13 638 3 296 40 885 9 804 29 752 8 543

12 420

1 673

4 098

6 649

6 363 2 341 5 162 5 205 108 1 919 8 184

982 1 360 891 890 87 891 1 584

3 285 737 2 473 1 881 17 789 4 572

2 096 244 1 798 2 434 4 239 2 028

20 880

1 984

13 199

5 697

W procentach Ogem Dyrektor przedsibiorstwa Z-ca dyr. ds. technicznych Inny z-ca dyr. Naczelny inynier Gwny mechanik 100,0 100,0 16,2 15,2 48,5 45,3 35,3 39,5

100,0

13,5

33,0

53,5

100,0 100,0 100,0

15,4 58,1 17,3

51,6 31,5 48,0

33,0 10,4 34,7

76

Szef produkcji Gwny metalurg Gwny technolog Kierownik dziau planowania Gwny (starszy) ksigowy

100,0 100,0 100,0 100,0

17,1 80,5 46,4 19,4

36,1 15,7 41,1 55,8

46,8 3,7 12,5 24,8

100,0

9,5

63,2

27,3

Wikszo

personelu

kierowniczego

nie

posiadaa

zatem

niezbdnego

przygotowania zawodowego, dowiadczenie praktyczne tej grupy byo rwnie niedostateczne: 59% dyrektorw naczelnych, 71% dyrektorw technicznych, 69% gwnych inynierw, 72% gwnych mechanikw, 68% planistw i 58% gwnych ksigowych legitymowao si staem pracy poniej 5 lat. O nadziejach zwizanych z walk przeciwko kultowi niekompetencji wiadczyy nie tylko wypowiedzi w prasie, dyskusje na temat samorzdu robotniczego i koniecznoci zmian na stanowiskach kierowniczych, lecz rwnie liczba kandydatw zgaszajcych si na kade stanowisko obsadzane w drodze konkursu (patrz tablica 9). Tablica 9. Liczba kandydatw na jedno stanowiskox Przecitnie Naczelny dyrektor Z-ca dyrektora ds. technicznych Z-ca dyrektora ds. ekonomicznych Inne stanowiska techniczne Inne stanowiska ekonomiczne Pozostae stanowiska
Lech Sobczak, Konkursy na stanowiska kierownicze w wietle ogosze prasowych i bada ankietowych (opracowano w Zakadzie Zatrudnienia IGS).
x

11,0 13,1 10,5 19,4 7,1 10,9 12,0

Stanowisko kierownicze zapewniao nie tylko wysz pozycj spoeczn, lecz rwnie wysze uposaenie. Dla zobrazowania wynikajcych std rnic pacowych 77

posuymy si przykadem jednego z najwikszych przemysw przykadem przemysu maszynowego (patrz tablica 10). Tablica 10. Proporcje pac podstawowych pracownikw umysowych w przemyle maszynowym (po reformie pac z 1953 roku)
Zarzd przedsibiorstwa 100 94,7 90,7 85,5 Dyrektor naczelny Gwny inynier Gwny metalurg z-ca dyr. ds. inwestycji kierownicy dziaw: techn., konstrukc. 80,2 Gwny ksigowy Kierownik wydziau prod. podstaw. o zatrudn. pow. 1000 prac. Kierownik wydz. prod. podstaw. i pomocniczej 80,0 Ruch przedsibiorstwa 100

76,3

Kierownicy dziaw: gosp., narzdz., g. energet. z-ca szefa produkcji z-ca dyr. ds. admin. Kierownicy dz. ekon. i plan., pracy, organiz., zaopatrzenia i zbytu Kierownik sekcji w dz. g. metularga i w produkcji Starszy inynier, g. dyspozytor Inynier normowania, starszy ekonomista Inynier

75,0

76,3 71,8 63,1

Kierownik zmiany, nadmistrz

63,1

59,2

Mistrz

52,4

52,4

48,6

46,0

Pomocnik mistrza, dyspozytor wydziau

42,1

39,4

Technik normowania, technik ekonomista

Rubryki kracowe okrelaj stosunek (procentowy) pacy poszczeglnych pracownikw do pacy podstawowej dyrektora naczelnego

78

Z tablicy 10 wynika, e paca podstawowa starszego inyniera bya rwna pacy mistrza i stanowia 59,4% pacy podstawowej dyrektora, za paca podstawowa technika bya nisza od pacy pomocnika mistrza i stanowia 39,4% pacy podstawowej dyrektora naczelnego. Premia za wykonanie i przekroczenie planu produkcji pogbiay te rnice (patrz tablica 11). Np. przy wykonaniu planu w 105% (w zakadzie I kategorii) czne wynagrodzenie technika mogo stanowi ju tylko 32,8% cznego wynagrodzenia dyrektora naczelnego. Podzia pozostaych nagrd i premii prowadzi do dalszego pogbiania rnic w uposaeniach.

Tablica 11. Zasady premiowania pracownikw umysowych w przemyle maszynowym


Grupa premiow a Przy wykonani u planu w 100% I Do 70% Zakad kategorii I Za kady % przekroczeni a planu Przy wykonani u planu w 100% Do 60% II Za kady % przekroczeni a planu Przy wykonani u planu w 100% Do 55% III Za kady % przekroczeni a planu Otrzymuj

Do 7%

Do 6%

Do 5,5%

Dyrektor naczelny, gwny inynier Kierownicy dziaw, sekcji, zmian, mistrzowie Starsi inynierowi e, inynierowi e, technicy

II

Do 60%

Do 6%

Do 55%

Do 5,5%

Do 45%

Do 4,5%

III

Do 50%

Do 5%

Do 45%

Do 4,5%

Do 40%

Do 4%

W tych warunkach zasada rwnych szans godzia nie tylko w interesy dyrektorw, lecz rwnie pozostaych czonkw personelu kierowniczego, cznie z mistrzami.144 rda zaniepokojenia tych ostatnich bardzo trafnie scharakteryzowa dyrektor Stoczni Szczeciskiej Jendza:

Szczeglnie niskie s kwalifikacje mistrzw. Na zbadanych 273 mistrzw w przemyle metalowym tylko 40% posiada rednie wyksztacenie, 20% nie ma nawet czeladniczych ani zawodowych kwalifikacji, a okoo

144

79

Wyranie wystpuj w wielu zakadach antagonizmy pomidzy personelem wyksztaconym a nie wyksztaconym. Bior sie one std, e mistrzowie, ci ktrzy byli z awansu, kierownicy niektrych wydziaw widz w tych inynierach przyszych swoich nastpcw i staraj si zawsze ich spycha na jakie pozycje z boku jako ludzi niepotrzebnych.145 Walka z kultem niekompetencji zrodzia nawet wrd czci personelu kierowniczego nastroje antyinteligenckie. Personel inynieryjno-techniczny nie by jednak zdolny do konsekwentnej realizacji swoich hase. Gwnym rdem saboci tej grupy byo jej silne zrnicowanie wewntrzne, brak dowiadcze oraz niedocenianie roli i znaczenia udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwem jako podstawowego warunku demokracji gospodarczej w przedsibiorstwie. Poza tym rozgrywki w wskim gronie personelu inynieryjno-technicznego musiay zrodzi niebezpieczestwo karierowiczostwa. Ten stan rzeczy wyjania m.in. rosnc przewag wpyww personelu kierowniczego w organach samorzdu robotniczego oraz tendencje personelu inynieryjno-technicznego do oceniania wasnej roli w przedsibiorstwie i spoeczestwie w oderwaniu od ukadu stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie socjalistycznym. W wyniku tej ewolucji zarysoway si dwie gwne teorie skierowane swoim ostrzem przeciwko zasadzie udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwem teoria biurokratyczna i technokratyczna. Nie unikajc pewnego schematyzmu mona stwierdzi, e teoria biurokratyczna rozpowszechnia si wrd personelu kierowniczego, teoria technokratyczna za znalaza licznych zwolennikw w szeregach personelu inynieryjno-technicznego. 3. Teoria biurokratyczna Podstaw teorii biurokratycznej bya teza, i zaoenia instytucji samorzdu robotniczego nie s realne wobec silnego zrnicowania szeregw klasy robotniczej i

10% nie ukoczyo szkoy podstawowej. (Patrz: G. Halak, Problemy wydajnoci pracy w przemyle maszynowym w Polsce, Przegld Techniczny, listopad 1959, s. 85.) 145 Stenogram z Krajowej Narady Przedstawicieli Rad Robotniczych Przemysu maszynowego z dnia 5 lutego 1958 r., s. 44.

80

wynikajcego std niskiego poziomu jej wiadomoci spoecznej. Polska klasa robotnicza jest niewtpliwie zrnicowana zarwno pod wzgldem swej struktury wewntrznej, jak i poziomu wiadomoci spoecznej. Tak oglne sformuowanie nie daje jednak podstaw do zbyt daleko idcych wnioskw. Zrnicowanie struktury wewntrznej i poziomu wiadomoci klasy, grupy czy warstwy spoecznej to pojcia wzgldne. Prby przeciwstawienia abstrakcyjnego ideau cakowicie zintegrowanej klasy robotniczej ideau, ktry nigdy nie istnia i prawdopodobnie nigdy nie zostanie urzeczywistniony rzeczywicie istniejcej, w okrelonych warunkach przestrzennych i czasowych, klasie robotniczej, prowadz do metafizycznych rozwaa na temat niedoskonaoci moralnej tej klasy, jej odwiecznych i naturalnych skonnoci, ktre bior zawsze gr niezalenie od systemu ustrojowego. Tak metod analizy zaprezentowa w swoim artykule o radach robotniczych w Polsce Peter Wiles.146 Przyczyna fiaska (samorzdu robotniczego przypis J.B.) jest przewanie zawsze ta sama: brak dyscypliny pracy i przedkadanie bezporedniego interesu robotnika nad dugodystansowy interes przedsibiorstwa. Na skutek konkurencji przedsibiorstw, ktrych pracownicy s zdyscyplinowani,

przedsibiorstwa zarzdzane przez robotnikw po prostu przynosz straty. Czas pracy nie jest przestrzegany; pace i warunki dane przez robotnikw s tak wysokie, e przedsibiorstwo nie moe im wydoa; wynalazki zaoszczdzajce prac napotykaj opr. Oczywicie pocztkowo s sukcesy tak jak teraz w Polsce, tam gdzie rady robotnicze zgadzaj si na zwolnienie zbdnych robotnikw, aby reszta moga mie wikszy udzia w funduszu pac. Lecz te pocztkowe sukcesy s tylko zudnym wskanikiem, co si stanie na dusz met, tak jak miesic miodowy w maestwie. Wydaje si zatem, e nie moemy si oby bez kogo ponad robotnikami, kto nie jest jednym z

146

Do znamienne byo sowo wstpne redakcji Po prostu (w tym czasopimie ukaza si artyku), w ktrym czytamy: Drukujemy artyku Petera Wilesa dyskusyjny zwaszcza w ocenie wspczesnego kapitalizmu i przeprowadzaniu analogii midzy kapitalistycznym a socjalistycznym zarzdem przedsibiorstw bdc zdania, e niezalenie od tego stanowi on wak propozycj powrotu do racjonalizmu w omawianych sprawach.

81

nich i kto ma, ogldnie mwic, mniej ni sto procent sympatii dla ich zupenie naturalnych uczu. Oczywicie i on ma swoje wady, ale poniewa jego psychika jest rna od ich psychiki, moe on korygowa j rwnie jak oni jego. Kapitalista, manager, pracujcy za pensj i dyrektor przedsibiorstwa upastwowionego speniaj wszyscy t sam funkcj: rnica midzy kapitalistycznym i socjalistycznym kierowaniem jest bardzo maa. Pewna ilo napicia spoecznego w przedsibiorstwie wydaje si by nieodzownym warunkiem jego sprawnoci.147 Waciwa charakterystyka klasy robotniczej wymaga gbszej analizy warunkw historycznych, ekonomicznych i spoecznych, ktre zdeterminoway jej dzisiejsze oblicze. Analiza ta nie moe pomin charakterystyki pozostaych klas, grup i warstw spoeczestwa. Istota problemu sprowadza si bowiem do odpowiedzi na pytanie, jaka sia spoeczna decyduje w istniejcych warunkach o postpie spoecznym w naszym kraju. Tradycje polskiej klasy robotniczej s niezwykle bogate. Znajdowaa ona zawsze zwaszcza w warunkach imperializmu, w starciu z buruazja i jej pastwem swoje miejsce w czowce midzynarodowego ruchu robotniczego. Tej walce przewodzi proletariat najstarszych okrgw przemysowych (Zagbie, d i okrg dzki oraz Warszawa). Powstanie dzkie byo w okresie rewolucji 1905 roku pierwszym wystpieniem zbrojnym proletariatu na obszarach imperium carskiego. W latach 1918-1919, na fali wystpie rewolucyjnych, jakie zapocztkowaa Rewolucja Padziernikowa w Rosji, powstaj we wszystkich okrgach polski rady Delegatw Robotniczych. Wwczas to Zagbiowska Rada Delegatw Robotniczych wezwaa robotnikw do przejmowania zarzdu nad fabrykami i kopalniami i do ustanowienia kontroli nad wszystkimi dziedzinami ycia gospodarczego. W czasie wiatowego kryzysu ekonomicznego (1929-1933) polska klasa robotnicza

zapocztkowaa now form walki strajk okupacyjny, ktry wszed do historii midzynarodowych walk proletariatu pod nazw strajk polski. W latach
147

Peter Wiles, O samorzdzie robotniczym inaczej, Po prostu nr 16, 1957.

82

trzydziestych wzmg si ze szczegln si ruch strajkowy (patrz tablica 12). W roku 1934, np. liczba strajkujcych w Polsce bya wysza anieli w Anglii, Francji, Belgii, Szwecji, Finlandii, Estonii, Rumunii i Wgrzech razem wzitych. Masowy udzia oraz kierownicza rola proletariatu w walce mas pracujcych przeciwko wzmagajcej si grobie rodzimego i niemieckiego faszyzmu

ugruntoway rewolucyjne tradycje polskiej klasy robotniczej i wywary silny wpyw na jej oblicze spoeczne. Dziki temu moga ona odegra decydujc rol w procesie rewolucyjnych przeobrae oraz w walce z reakcyjnym podziemiem. Tablica 12. Walki strajkowe w Polsce w latach 1930-1936 Rok Liczba strajkw Liczba przedsibiorstw objtych strajkiem 1 185 1 154 6 219 7 282 9 416 11 631 22 016 Liczba strajkujcych 48 000 107 000 314 000 343 000 363 000 450 000 675 000

1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936

312 357 504 631 946 1 165 2 056

Wedug danych Maego Rocznika Statystycznego 1936.

W okresie odbudowy kraju (1945-1949) nastpi szybki wzrost zatrudnienia. Wzrostu tego nie naley jednak utosamia ze wzrostem klasy robotniczej. Dotyczy to w szczeglnoci gwnych orodkw przemysowych: likwidacja bezrobocia148,

zwikszenie liczby osb zatrudnionych w przemyle w poszczeglnych rodzinach robotniczych, przyrost naturalny wszystkie te czynniki doprowadziy do wzrostu szeregw proletariatu przemysowego bez istotnego naruszenia jego struktury klasowej. Nie bez znaczenia by rwnie proces proletaryzacji spoeczestwa
Liczba oficjalna zarejestrowanych bezrobotnych wynosia pod koniec 1938 r. 456 tys. Rzeczywist liczb bezrobotnych szacowano na 1 mln osb.
148

83

polskiego w okresie okupacji. Powolny odsetek pracownikw wywiezionych do Niemiec by zatrudniony w przedsibiorstwach przemysowych i po wyzwoleniu kraju poszukiwa pracy w przemyle. Nieco odmiennie przedstawia si ten problem w orodkach przemysowych na Ziemiach Odzyskanych. Stosunkowo niski by tutaj odsetek robotnikw-autochtonw. Migracje z terenw gospodarczo zacofanych do tych orodkw wpyny niewtpliwie na struktur spoeczn zag fabrycznych w tych orodkach. Wrd osiedlecw przewaa element chopski, aczkolwiek i w tym przypadku robotnicy, zwaszcza robotnicy rolni, stanowili pewien odam tej grupy. Mona jednak stwierdzi, e w latach 1945-1949 struktura i oblicze proletariatu w najwikszych okrgach przemysowych (Zagbie, lsk, d wraz z okrgiem) nie ulegy radykalnym przeobraeniom. Rwnie lata forsownej industrializacji (19501-1955) oraz zwizany z ni silny przyrost zatrudnienia w przemyle nie doprowadziy, wbrew do

rozpowszechnionym pogldom, do rozpynicia si trzonu proletariackiego w ywiole drobnomieszczaskim. Zapomina si czsto o tym prostym fakcie, e wzgldny przyrost zatrudnienia by najwyszy nie w grupie pracownikw fizycznych, lecz w grupie pracownikw umysowych (o okoo 70%). Stan zatrudnienia pracownikw fizycznych wzrs w tym samym czasie o 27,6% (patrz tablice 13 i 14). Po uwzgldnieniu wpywu przyrostu liczby osb w wieku zdolnoci do pracy w rodzinach robotniczych nna wzrost zatrudnienia robotnikw, naley stwierdzi, e napyw przybyszw ze rodowiska chopskiego i

drobnomieszczaskiego, aczkolwiek osabi w pewnym stopniu wewntrzn spoisto zag robotniczych, nie mg doprowadzi do rozpynicia si starego trzonu proletariackiego w obcym mu ywiole. Wprawdzie w okresie tym powstay nowe przedsibiorstwa (np. Nowa Huta, Fabryka Samochodw Osobowych na eraniu), w ktrych wikszo zaogi robotniczej stanowi elementy napywowe. Fakt ten nie zadecydowa jednak o obliczu klasy robotniczej jako caoci, zwaszcza, e zatrudnienie w tej grupie przedsibiorstw stanowio zaledwie 16% oglnego przyrostu zatrudnienia w przemyle, ktry w planie szecioletnim osign liczb 84

960 000 pracownikw. Uwzgldniajc wszystkie te elementy rozwoju klasy robotniczej, nie sposb zgodzi si z uoglnieniami, ktre przyjmujc do jednostronny punkt widzenia, prowadz do bardzo daleko idcych wnioskw. Wrd zag fabrycznych stwierdza Janusz Tymowski przewaaj dzisiaj nie robotnicy zwizani z przemysem tradycj rodzinn i wasn dugoletni prac, ale ludzie, ktrzy przyszli do pracy w fabryce niedawno. Pracownicy tacy nie czuj i nie rozumiej, ze pewne ograniczenia dzisiejsze s konieczne dla ich wasnego dobra w przyszoci. Powstaje czsto zasadnicza sprzeczno midzy doranym interesem wielu poszczeglnych pracownikw a

dugofalowym interesem caego spoeczestwa.149 Tego rodzaju tezy wskazuj na konieczno ograniczania wpywu zag

robotniczych na zarzdzanie gospodark narodow i rzdzenie pastwem: Skoro nie rozumiej oni koniecznoci podporzdkowania swych doranych interesw interesom oglnospoecznym, nieodzowne staje si przeciwstawienie im siy stojcej ponad nimi. W oparciu o t ocen ksztatuje si stopniowo przewiadczenie, i si reprezentujc interes oglnospoeczny jest personel kierowniczy, ktry zmuszony jest narzuca zaogom rozwizania, ktrych koniecznoci i znaczenia nie potrafi zrozumie. Dziaalno personelu kierowniczego oparta na tego rodzaju zaoeniach nie sprzyja bynajmniej nawizaniu przyjaznych stosunkw z robotnikami, lecz raczej pogbia dystans spoeczny midzy tymi grupami. Zjawiska te utrudniaj proces integracji klasy robotniczej, ktrej liczebno ogromnie wzrosa w stosunku do ogu ludnoci. Zbliamy si pod tym wzgldem do warunkw pastw najbardziej rozwinitych (patrz tablica 15). Na ten stan rzeczy niemay wpyw wywaro przesunicie granic Polski na zachd. W roku 1935 na kady tysic mieszkacw zaledwie 20,4 pracowao w wielkim i rednim przemyle, z tym, e w wojewdztwach wschodnich, najbardziej zacofanych (w tarnopolskim, poleskim, nowogrodzkim, wileskim, woyskim, stanisawowskim, lwowskim, biaostockim i
149

Wypowied w dyskusji na temat: Inteligencja a partia, Nowe Drogi nr 7, 1958, s. 105.

85

lubelskim) wskanik ten waha si od 3,3 do 9,8, aa w wojewdztwach najbardziej uprzemysowionych (dzkim, lskim i m.st. Warszawie) od 48,3 do 82,4.150 Przewaga ludnoci zatrudnionej w przemyle wystpuje nadal wyranie w okrgach przemysowych o najwikszych tradycjach rewolucyjnych (patrz tablica 16). Jak z tych danych wynika, na 1000 mieszkacw przypada w odzi 288 zatrudnionych w przemyle, w wojewdztwie katowickim 231. Tablica 15. Ludno zatrudniona w przemyle w stosunku do ogu ludnocix Wyszczeglnienie Ludno ogem (w tys.) 151 683,0 50 302,0 48 461,0 42 951,0 34 359,0 24 410,0 27 278,0 Zatrudnieni w przemyle W tys. USA (1950 r.) Anglia (1951 r.) NRF (1950 r.) Francja (1954 r.) Polska 1937 1949 1955
x

W% 11,8 19,2 15,8 12,8 2,5 7,1 9,9

17 879,7 9 680,7 7 656,9 5 483,4 859,0 1 736,0 2 695,6

rdo: Wiadomoci Statystyczne, zeszyt IV, rok II, s. III.

Rwnolegle

procesem

koncentracji

produkcji

wzrosa

liczba

duych

przedsibiorstw. W roku 1937 byo 101 przedsibiorstw zatrudniajcych powyej 1000 pracownikw, w roku 1956 byo ich 491, przy czym zatrudniay one 47% ogu pracownikw przemysu. Dla tego procesu olbrzymie znaczenie mia okres okupacji. W okresie tym nastpia gwatowna koncentracja i centralizacja produkcji. Zdecydoway wprawdzie czynniki pozaekonomiczne, jednake rezultatem byo skupienie wasnoci w rkach kilku najwikszych koncernw kapitalistycznych. W toku odbywajcej si koncentracji przemysu na ziemiach wczonych do Rzeszy nastpowaa likwidacja maych przedsibiorstw i warsztatw wytwrczych i

150

Materiay do bada nad gospodark Polski, cz I (1918-1939), Warszawa 1956, s. 166.

86

czenie ich w wiksze zakady przemysowe. Tak np. w dzkim przemyle wkienniczym okupant zasta 2600 przedsibiorstw, a w wyniku przeprowadzonej czystki i pocze pozostao ich nie wicej ni tysic.151 Na skutki tych procesw wskazuje rwnie W. Radkiewicz na przykadzie Zakadw H. Cegielski w Poznaniu: Stan zatrudnienia w tym przedsibiorstwie wynosi na dzie 30 czerwca 1939 r. 7 200 pracownikw152, pod koniec okupacji za 21,5 tys. robotnikw.153 Tablica 16. Ludno zatrudniona w przemyle w stosunku do ogu ludnoci w niektrych wojewdztwach
Wyszczeglnienie Ludno ogem w 1955 r. Zatrudnienie w przemyle w 1955 r. Na 1000 ludnoci przypada zatrudnionych w przemyle 98 288 231 134 90 45 33 Indeks ogem Polska

Polska ogem Miasto d Katowickie M. st. Warszawa Krakowskie Koszaliskie Biaostockie

27 544 000 674 000 3 040 000 1 001 000 2 359 000 632 000 1 040 000

2 691 611 194 026 702 856 134 160 213 483 28 191 33 895

100,0 293,0 235,7 136,7 91,8 45,9 33,7

Forsowne tempo industrializacji w okresie planu szecioletniego byo moliwe w duej mierze dziki szybkiemu wzrostowi zatrudnienia. W latach 1956-1960 nastpio powane zahamowanie tego wzrostu, co niewtpliwie musiao wpyn na dalsz konsolidacj wewntrznej struktury klasy robotniczej. Rwnie w nastpnej piciolatce (161-1965) nieduy stosunkowo przyrost zatrudnienia zostanie osignity w powanym stopniu dziki przyjciu do pracy w przemyle modziey robotniczej. Dziesicioletni okres spokojnego rozwoju tej klasy przyczyni si niewtpliwie do dalszego ustabilizowania jej struktury wewntrznej.

151 152

J.W. Gobiowski, Walki PPR o nacjonalizacj przemysu, KiW, Warszawa 1961, s. 16-17. W. Radkiewicz, Dzieje Zakadw H. Cegielski 1846-1960, Pozna 1962, s. 256. 153 Tame, s. 173.

87

Niewaciwa ocena wpywu przemian spoeczno-gospodarczych w okresie pierwszego dziesiciolecia Polski Ludowej na rozwj klasy robotniczej

usprawiedliwia jako nieuchronne wypaczenia centralistyczno-biurokratyczne oraz system kultu jednostki. Powoujc si na badania przeprowadzone przez Zakad Bada Socjologicznych PAN, J. Szczepaski stwierdza: ... odsetek robotnikw, ktrzy prac rozpoczynali przed rokiem 1939, wynosi od 30-35%. Reszta to robotnicy, ktrzy rozpoczynali prac ju w przemyle uspoecznionym. Dalej do fabryk napynli w duym odsetku chopi (od 25 do 35% zag w niektrych fabrykach) w pewnym odsetku pracownicy z dawnego drobnomieszczastwa (w niektrych fabrykach wkienniczych z tej warstwy pochodzi ponad 15% nowych robotnikw). ... Przed wojn w przemyle pracowao w Polsce okoo 830 000 robotnikw, dzi liczba ich dochodzi 3 milionw. Te masy nowych pracownikw fizycznych dopiero wchodz w orbit wpyww cywilizacji technicznej, dopiero stopniowo wdraaj si w now kultur techniczn i przyzwyczajaj si do pracy maszynowej.154 Jeeli przyj jako suszn tego rodzaju ocen, to atwo jest usprawiedliwi jako nieuchronne tendencje do ograniczania udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami. Tym samym traci si z oczu rzeczywiste przyczyny, ktre doprowadziy do zahamowania rozwoju demokracji robotniczej i pogbiy sprzecznoci midzy zaog robotnicz a personelem kierowniczym. Nieliczenie si personelu kierowniczego ze zdaniem robotnikw rodzio wrd tych ostatnich uczucie frustracji i powodowao spadek zainteresowania wynikami gospodarczymi przedsibiorstwa, co z kolei zdawao si uzasadnia stanowisko personelu kierowniczego. To bdne koo pogbiao dystans spoeczny oraz sprzecznoci spoeczne midzy tymi grupami. 4. Teoria technokratyczna Teoria technokratyczna zostaa sprecyzowana i konsekwentnie rozwinita juz w roku 1957 w pracach E. Lipiskiego. Jej wpywy s cigle ywe, o czym wiadcz,
154

J. Szczepaski, Spoeczne czynniki wydajnoci pracy, Przegld Techniczny, listopad 1959, s. 14.

88

m.in. niektre wypowiedzi w dyskusji toczcej si od pocztku 1962 r. na amach ycia Gospodarczego. Jednake uwag nasz skoncentrujemy na pogldach E. Lipiskiego, ktre najlepiej charakteryzuj stosunek zwolennikw teorii

technokratycznej do instytucji samorzdu rzeczywicie robotniczego. Punktem wyjcia jego argumentacji bya teza, e urzeczowienie, ekspertyzacja, unaukowienie, wyspecjalizowanie funkcji kierowania przedsibiorstwem stanowi podoe nieodwracalnego procesu oderwania wasnoci rodkw produkcji od zarzdzania tymi rodkami. Zarzdzanie usamodzielnia si, absolutyzuje, zrywa czno z wasnoci rodkw produkcji.155 Trudno ju na wstpie zgodzi si z tak bezapelacyjnym sdem. O oderwaniu si funkcji wasnoci od funkcji zarzdzania zadecydowa bowiem rozwj kapitalistycznych stosunkw produkcji (koncentracja i centralizacja kapitau), ktry doprowadzi do powstania nowej formy wasnoci prywatnej towarzystw akcyjnych. Rwnolegle zmianom ulegay formy zarzdzania i kierowania

przedsibiorstwami. Jednake funkcja wasnoci przesdza w dalszym cigu o treci spoecznej roli wspczesnego managera, ktrego samodzielno sprowadza si w swojej istocie do opracowywania najaktualniejszych metod osigania odgrnie nakrelonych celw.156 Na skutek geograficznego i liczebnego rozproszenia wacicieli, wane decyzje dotyczce przedsibiorstwa przejte zostay przez managerw. Wszake gwni akcjonariusze zachowuj dyspozycj w zakresie produkcji, cen i polityki pac.157

E. Lipiski, Rady robotnicze, przedsibiorstwo i inne sprawy, ycie Gospodarcze nr 51-52, 1957. Myli zawarte w tym artykule stanowi w pewnym sensie rozwinicie tez sformuowanych w innej pracy tego autora: Model gospodarki socjalistycznej, Nowe Drogi nr 11-12, 1956. 156 Prby absolutyzowania procesu oderwania funkcji zarzdzania od funkcji wasnoci znalazy swoje odzwierciedlenie w artykule A. Bednara pt. Wasno i zarzdzanie (ycie Gospodarcze nr 27, 1958): Zdaniem autora, wraz z procesem rozwoju form wasnoci w ramach kapitalizmu zachodzi proces wyobcowywania si funkcji zarzdzania t wasnoci. Wasno grupowa, a tym bardziej pastwowa, ogranicza pojedynczego kapitalist lub wrcz uniemoliwia mu podejmowanie autorytatywnych decyzji... Socjalizm w sposb cakowity odrywa w skali spoecznej zarzdzanie przynajmniej podstawowymi rodkami wytwrcy od wasnoci. Pene rozszczepienie tych funkcji nie jest cech systemu centralizmu biurokratycznego ani krajw socjalistycznych zacofanych, lecz cech socjalizmu jako caoci. 157 D.C. Miller und W.H. Form, Unternehmung, Betrieb und Umwelt, op. cit., s. 296.

155

89

Nieuzasadnione absolutyzowanie samodzielnoci funkcji zarzdzania stwarza zudzenie apolitycznoci i skonnoci pozycji spoecznej managera.

Przedsibiorstwo stwierdza E. Lipiski nie jest jednostk polityczn, lecz ekonomiczn, raczej ekonomiczno-techniczn.158 Negujc polityczny aspekt

struktury spoecznej przedsibiorstwa nie widzi on potrzeby dokonywania analizy jego struktury wadzy, co w konsekwencji prowadzi go do wniosku, e te stosunki nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie implikuj zespoowy proces pracy nie pozwalaj niezalenie od systemu wasnoci na wprowadzenie wycie zaoe demokracji wewntrz przedsibiorstwa. Przedsibiorstwo zachowuje w dalszym cigu charakter autorytarny,

hierarchiczny, oparty na zasadzie podporzdkowania. Pastwo wolnoci zaczyna si dopiero poza prac, miejsce pracy naley jeszcze do dziedziny marksowskiego pastwa koniecznoci.159 rdo alienacji robotnika w procesie pracy nie wypywa z koniecznoci przestrzegania elaznej dyscypliny pracy, lecz tkwi swymi korzeniami w strukturze wadzy przedsibiorstwa. W ustroju kapitalistycznym ... kooperacja robotnikw najemnych jest po prostu wynikiem dziaania kapitau zatrudniajcego ich jednoczenie. Wspzaleno ich funkcji oraz ich jedno jako cznego organizmu wytwrczego ley poza nimi, mianowicie w kapitale, ktry ich zebra razem i trzyma w cznoci. Tote wspzaleno prac robotnikw wystpuje wobec nich idealnie jako plan kapitalisty, a w praktyce jako jego wadza, jako potga obcej woli, ktra ich dziaalno poddaje swojemu celowi.160 Dlatego te wszelkie propozycje reform zmierzajcych do humanizacji pracy oraz prby wczenia zag do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwami musz si skutecznie rozbi o granic, jak stanowi zysk.161

E. Lipiski, Rady robotnicze, przedsibiorstwo..., op. cit., s.? Tame. 160 K. Marks, Kapita, t. I, op.cit., s. 357. 161 Warto pracy-towaru zaley od jego uytecznoci dla przedsibiorstwa. Aeby t warto oceni musi on mie na uwadze dwa elementy: sum rozporzdzalnej energii, tzn. stosunek midzy poda siy roboczej i
159

158

90

W argumentacji E. Lipiskiego gwnym rdem zjawiska alienacji jest pogbiajcy si spoeczny podzia pracy: Specjalizacja, podzia pracy, system tamowy zabijaj zainteresowanie pracujcego przedmiotem pracy. Dlatego czyni si wysiki w kierunku zmniejszenia skutkw nadmiernej specjalizacji w systemie tamowym, np. przez zastosowanie rotacji zawodw i czynnoci, albo przez wyksztacenie politechniczne, umoliwiajce... kompleksowe rozumienie wykonywanych czynnoci, co silniej integruje proces pracy osobowoci pracujcego. Jednak skuteczno prb tak pojtej integracji jest zawsze ograniczona.162 Skutki pracy czstkowej nie s tak jednoznaczne nawet w ustroju kapitalistycznym jak to przedstawia E. Lipiski. Oceniajc te zjawiska, Gramsci wskazuje na dialektyk nowych metod przemysowych: Podobnie jak chodzc, nie musi si myle o tym, jakie szczeglne ruchy trzeba wykona, aby wprawi cae ciao w zsynchronizowany ruch, dajcy w rezultacie chodzenie, tak dziej si i bdzie si nadal dziao w przemyle, jeli chodzi o zasadnicze gesty potrzebne w danym zawodzie: chodzi si automatycznie, mylc jednoczenie o czym si chce. Przemysowcy

amerykascy doskonale zrozumieli t dialektyk zawart w nowych metodach przemysowych. Zrozumieli, e okrelenie wyuczony goryl to frazes, e robotnik pozostaje niestety czowiekiem, ktry w czasie pracy myli moe nawet wicej, a w kadym razie ma znacznie wiksz moliwo mylenia, zwaszcza kiedy ju przezwyciy proces przystosowania i nie zosta wyeliminowany. I nie tylko myli: fakt, e z pracy swej nie ma bezporedniego zadowolenia, oraz wiadomo, e chce si go sprowadzi do funkcji wyuczonego goryla, mog go naprowadzi na myli niezbyt konformistyczne. A to budzi w przemysowcach niepokj, jak wida z caego szeregu rodkw

popytem na ni oraz cakowity wynik finansowy przedsibiorstwa, gdy pace potrcane s z tego zysku. (Bernard R. Hameray, Lentreprise industrielle et les relations humaines, Paris 1959, s. 50). 162 E. Lipiski, Rady robotnicze..., op. cit., s.?

91

ostronoci i wychowawczych poczyna, o ktrych wyczyta mona z ksiek Forda i z dziaalnoci Andr Philipsa.163 Poza tymi argumentami na rozwaenie zasuguje fakt, e nieustanne

rewolucjonizowanie technicznej podstawy procesw produkcyjnych wynikajce z samej istoty wielkiego przemysu stwarza zwaszcza w dobie automatyzacji konieczno przezwycienia tradycji i nawykw pracy czstkowej. Jeeli pisze Marks ...zmienno pracy dotychczas dziaa tylko jako przemone prawo przyrody i toruje sobie drog z lepo niszczc sia prawa przyrody napotykajcego wszdzie przeszkody, to sam wielki przemys przez swe katastrofy czyni spraw ycia i mierci uznanie zmiennoci prac, a wic moliwie najszerszej elastycznoci robotnikw, za oglne spoeczne prawo produkcji, co wymaga przystosowania stosunkw do normalnego

urzeczywistnienia si tego prawa. Wielki przemys czyni spraw ycia i mierci zastpienie potwornoci, jak jest wyndzniaa rezerwowa ludno robotnicza pozostajca w dyspozycji dla zmiennych potrzeb wyzysku kapitalistycznego absolutnym przystosowaniem czowieka do zmiennych wymaga pracy; zastpienie jednostki czstkowej dwigajcej czstkow czynno spoeczn jednostk wielostronnie rozwinit, dla ktrej rne funkcje spoeczne s jej kolejno po sobie nastpujcymi sposobami dziaalnoci yciowej.164 Te sam konieczno dostrzegaj dzisiaj coraz wyraniej rwnie socjologowie i pedagodzy: Zadaniem nauczania technicznego stwierdza Friedmann jest przede wszystkim pogbienie inteligencji, wyksztacenie, wyrobienie zdolnoci,

A. Gramsci, Pisma wybrane, t. II, KiW, Warszawa 1961, s. 139. Friedman podejmuje ten sam temat od nieco innej strony: Niektrzy psychologowie zwrcili uwag na ujemny skutek spoeczny rozmyla przy pracy, a obserwacje ich rzucaj ciekawe wiato na to zagadnienie. Uwaaj oni, i rozmylania pogbiaj rozalenie robotnika, zwaszcza gdy jest on ju czym przygnbiony. Wwczas bowiem na tle tego rozalenia krystalizuje si cae jego rozdranienie wywoane warunkami egzystencji. (Maszyna i czowiek, KiW, Warszawa 1960, s. 123.) 164 K. Marks, Kapita, t. I, op.cit., s. 526-527.

163

92

nawykw i zrcznoci oglnej, przygotowanie do realnych warunkw ycia zawodowego w dzisiejszych czasach, a jeszcze bardziej jutrzejszych.165 Zudnym byoby jednak przewiadczenie, e dziki tym wszystkim technicznym zabiegom uda si ostatecznie przezwyciy zjawisko wyobcowania robotnika w rodowisku pracy. Zabiegi te mog wpyn niewtpliwie na zagodzenie antagonizmw spoecznych w przedsibiorstwie i wzrost zainteresowania robotnika wynikami jego pracy.166 Wszake wiadomo, e dziaajc zmierza on do osignicia wasnych celw ksztatuje si na gruncie solidarnoci klasowej167, w miar, jak utrwala si przewiadczenie o nieuchronnoci antagonizmu midzy prac a kapitaem. Przyjmujc wasne tezy jako oczywiste E. Lipiski nie podejmuje nawet prby dokonania gbokiej analizy struktury spoecznej przedsibiorstwa w cile okrelonych warunkach ustrojowych i historycznych oraz wpywu tej struktury na postaw robotnika. W konsekwencji caa jego argumentacja prowadzi do wniosku, ze udzia zaogi robotniczej w podejmowaniu istotnych decyzji ekonomicznych jest utopi:

G. Friedmann, Maszyna i czowiek, op. cit., s. 222-223. Ze zrozumienia tej koniecznoci wypywa denie do zapoznawania robotnika z caoksztatem procesu produkcyjnego, w ktrym uczestniczy jako pracownik czstkowy. Jeeli bowiem, jak pisze Durkheim, jednostka nie uwiadamia sobie celu, do ktrego ... zmierzaj czynnoci, ktrych wykonania da si od niej... to wwczas nie moe si ju z nich wywiza inaczej, jak przez rutyn. Codziennie powtarza on te same ruchy z monotonn regularnoci, nie interesujc si nimi i nie rozumiejc ich. Nie jest ju ona yw komrk ywego organizmu, ktra bezustannie drga w zetkniciu z ssiednimi komrkami, oddziaujc na nie i odpowiada na ich dziaanie, rozciga si, skupia w sobie, nagina i przeksztaca w zalenoci od potrzeb i okolicznoci. Staje si ona martwym mechanizmem, ktry sia wewntrzna wprawia w ruch i ktry porusza si cigle w tym samym kierunku i w ten sam sposb. Nie mona, oczywicie, niezalenie od wasnego wyobraenia o ideale moralnym, pozosta obojtnym w obliczu takiego upoledzenia natury ludzkiej. (E. Durkheim, De la division du travail social, Presses Universitaires de France, Paris 1960, s. 363.) 166 Jednym z najlepszych sposobw wytworzenia u robotnika przewiadczenia, i czego dokona oraz zaspokojenia potrzeby zrozumienia wykonywanych czynnoci wytwrczych i zainteresowania prac to bezporednie wczenie robotnika w tok przygotowania i wykonywania pracy. (G. Friedmann, Le travail en miettes, Gallimard, 14e dition, 1956, s. 91). 167 Solidarno robotnicza... wychodzi poza ramy poszczeglnego przedsibiorstwa... Jeeli wemiemy przykad ekipy stu robotnikw i robotnic pracujcych przy tamie montaowej w wielkiej fabryce zegarw, to stwierdzimy, e nie wspzaleno czynnoci narzuconych przez podzia pracy wytwarza w tej grupie ludzkiej uczucie solidarnoci moralnej oraz sie trwaych wizi. To nie ich status techniczny (przynajmniej nie w gwnej mierze) wywouje to uczucie, lecz ich status spoeczny w przedsibiorstwie, wiadomo wsplnej doli wobec pracodawcy (waciciela lub jego przedstawicieli) i oglnie biorc ich status w spoeczestwie, ktrego sami stanowi czstk. (tame, s. 145.)

165

93

W sprawach zarzdzania lub kontroli, w sprawach wysoce fachowych, gdzie decyzje nie dotycz wykonywanej indywidualnej lub grupowej pracy, ale rozwoju i funkcjonowania caego przedsibiorstwa, rady dziaaj jako kierownicy, nie reprezentuj interesw pracy, lecz interesy spoeczestwa, ktre to interesy mog by realizowane najlepiej tylko pod warunkiem, e decyzje rad s oparte na wadzy, znajomoci rzeczy, fachowoci itp., niezbdnych dla wykonywania tego zadania.168 Uzasadniajc jako korzystny z punktu widzenia interesu oglnospoecznego, ktremu nawet przeciwstawia interesy pracy, proces utosamiania si funkcji organw samorzdu z funkcjami kierownictwa, autor niejako sankcjonuje zjawisko uniezaleniania si rad robotniczych od zag oraz ich biurokratyzacj. Z tych samych zaoe wypywa wniosek, i wadza nad ludmi winna by atrybutem funkcji majstra, kierownika i dyrektora.169 Dodatkowym argumentem majcym przemawia za susznoci tej tezy byo twierdzenie, i praca jest przykroci.170 W tych warunkach atwo zrozumie, e w interesie caego spoeczestwa musi istnie sia niezalena od zaogi robotniczej i stojca ponad ni, ktra byaby wadna skoni poszczeglnych robotnikw do wydajniejszej pracy. Zadziwiajca jest przy tym zbieno tych argumentw z przytoczonymi wyej pogldami P. Wilesa. W rzeczywistoci jednak zaoenia prowadzce do tak ostatecznych wnioskw s bdne. Opieraj si one na przewiadczeniu, e istnieje wieczna skonno natury ludzkiej do prniaczego ycia.171 Zgodnie z teori Marksa awersja robotnika w
E. Lipiski, Rady robotnicze...., op. cit., s. ? A Maachowski w artykule pt. Jutro rad robotniczych (Przegld Kulturalny nr 32, 1957) dostrzeg sprzeczno midzy zadaniem usprawniania dziaalnoci gospodarki narodowej a postulatem demokratyzacji zarzdzania. Usprawiedliwia on tendencj do ograniczania demokracji gospodarczej do stosunkowo nielicznej grupy kierowniczej, w ktrej rzekomo dominuje tendencja do maksymalnego usprawniania procesu produkcji, umotywowana deniem do osignicia wyszych zarobkw i rozwinicia swobodnej pracy twrczej. Kontrtendencj natomiast bya ingerencja wadz zwierzchnich, saba dyscyplina zag oraz niska wydajno ich pracy. 170 Marks krytykuje tego rodzaju pogld w teorii A. Smitha, wykazujc, ze ten ostatni traktuje prac jako ... ofiar ze spoczynku, wolnoci i szczcia, nie jako normaln czynno yciow. Co prawda, ma przed oczyma nowoczesnego robotnika najemnego. (K. Marks, Kapita, t. I, op. cit., s. 50.) 171 J.A.C. Brown usystematyzowa dowody wiadczce o tym, e robotnicy odczuwaj potrzeb pracy: a) wielu ludzi pracuje, mimo e ze wzgldw finansowych nie jest im to potrzebne,
169 168

94

stosunku do pracy, ktra przecie stworzya czowieka, jest zjawiskiem klasowym i historycznym, nie za przejawem wiecznych skonnoci natury ludzkiej.172 Tego rodzaju oceny prowadz do wniosku, e robotnicy nie mog i nie powinni uczestniczy w zarzdzaniu przedsibiorstwami: praca czstkowa bowiem zabija w nich wszelkie zainteresowanie prac. Std ju tylko krok do twierdzenia, e ... wszystko to, co uchodzio za specyficzne cechy kapitalistycznego spoeczestwa jak alienacja pracy, nierwno wynagrodze, depersonalizacja ycia, odejcie od tradycji powinno by uznane za cechy przemysowego spoeczestwa w ogle...173 W konsekwencji nie s oni zdolni niezalenie od systemu ustrojowego do podporzdkowania si w sposb wiadomy i dobrowolny wymogom dyscypliny fabrycznej oraz interesom oglnospoecznym. Gdyby wniosek te by suszny, odnosiby si on w nie mniejszym stopniu do pozostaych grup spoecznozawodowych.174 Specjalizacja funkcji wystpuje rwnie wrd pracownikw tych grup. Interesujca jest z tego wanie punktu widzenia wypowied T. H. Burnhama:

b) pienidze nie s wszystkim. Liczne s wypadki, e robotnicy, ktrym dano nowe zajcie, poczone z wysz pac, prosz o przeniesienie ich z powrotem do dawnej roboty, mimo e jest gorzej patna, c) nawet w istniejcych, tak bardzo niezadowalajcych warunkach, wikszo robotnikw lubi swoj prac. Wskazuj na to wszystkie badania postaw robotnikw bez wzgldu na to, w jakiej gazi przemysu zostay przeprowadzone, d) zupenie prawdziwa i nie udawana jest duma i zainteresowanie sprawami niektrych koncernw (np. Ford Cy, Unilever Ltd.) ze strony ich pracownikw, kiedy waciwa suba informacyjna podaje im do wiadomoci osignicia przedsibiorstwa, e) najbardziej przekonujcy dowd na to, e praca ma dla robotnika due znaczenie daje nam badanie bezrobocia. Trzeba przypomnie sobie wrzaw, jaka podniosa si ze wszystkich stron, gdy zaproponowano, aby bezrobotni w zamian za swj zasiek robili cokolwiek, na przykad kopali doy i zasypywali je z powrotem; pozwala to zrozumie, e czowiek normalny dobrze zdaje sobie spraw, i robota bezcelowa nie jest w ogle prac, lecz odczuwana jest jako osobista obraza. (Spoeczna psychologia przemysu, KiW, Warszawa 1962, s. 203-241.) 172 Dochodzi wic do tego, e czowiek (robotnik) odczuwa jako nie przymuszone tyko swoje funkcje zwierzce, jedzenie, opicie i podzenie, co najwyej jeszcze mieszkanie, ubieranie si itd., i w swych funkcjach ludzkich czuje si tylko zwierzciem. To, co zwierzce, staje si ludzkie, a to, co ludzkie, zwierzce. Co prawda, jedzenie, picie, podzenie itd. to rwnie funkcje prawdziwie ludzkie. Jednake w abstrakcji, ktra odrywa je od pozostaej dziaalnoci ludzkiej i czyni ostatecznym i wycznym celem gwnym, maj charakter zwierzcy. (K. Marks, Rkopisy ekonomiczno-filozoficzne z 1844 r., MED, t. I, KiW, Warszawa 1960, s. 551). 173 D. Bell, Praca i jej gorycze, s. 11. 174 Specjalizacja funkcji stanowi powszechn tendencj w wiecie wspczesnym: Godnym uwagi jest to, e tendencj w kierunku pogbiania si dyferencjacji mona zaobserwowa we wszystkich zawodach, poczwszy od robotnika pracujcego dorywczo, skoczywszy na wolnych profesjach. Przykadem jest dobrze znany obraz dozorcy maszyny nacigajcego godzinami pas tamy montaowej oraz posta uczonego badajcego przez cae swoje ycie jaki ciemny zaktek niejasnego problemu. (Theodore Caplow, The Sociology of Work, op. cit., s. 22.)

95

Pozycja pracownika wzrasta zazwyczaj dziki specjalizowaniu si w jednej lub kilku dziedzinach wiedzy przemysowej i handlowej, lecz na og specjalista, jakkolwiek wybitny, rzadko bywa dobrym managerem... Zarzdzanie stanowi nadbudow wznoszc si na technicznych i innych wyspecjalizowanych funkcjach. Istotnym celem zarzdzania jest koordynacja i kontrola rnych dziaalnoci i interesw. Wiedza wyspecjalizowana uczy managera, nie powinna go jednak wchon, gdy moe on wwczas straci z oczu szersze i ywotne kwestie.175 Konsekwentna realizacja zaoe samorzdu robotniczego mogaby stworzy warunki, dziki ktrym caa spoeczno fabryczna nie traciaby z oczu owych szerszych i ywotnych kwestii. Stosunki nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie dyktuje zespoowy proces pracy pogbiaj tendencje pracownikw do zasklepiania si w ramach wasnych czynnoci i funkcji zawodowych. Dotyczy to nie tylko robotnikw, lecz rwnie inynierw do i ekonomistw. Z reguy personel

inynieryjno-techniczny

zdradza

nike

zainteresowanie

problematyk

ekonomiczn przedsibiorstwa, ekonomici ze swej strony niewiele uwagi powicaj procesom technologicznym. Ocena wynikw gospodarczych przedsibiorstwa zmusza pracownikw do zainteresowania si dziaalnoci i postaw (w szczeglnoci stosunkiem do pracy) wsptowarzyszy. W tej ocenie, ktra winna obrazowa rzeczywisty wkad pracy poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych, mog uczestniczy rwnie

robotnicy. Rola tych ostatnich nie polega przecie na zastpowaniu ekspertw (tego rodzaju postulat byby nierealny nawet w odniesieniu do dyrektora), lecz jedynie na kontrolowaniu i ocenianiu wynikw ich pracy oraz na stosowaniu efektywnych sankcji. Tego rodzaju funkcje mog spenia rwnie robotnicy, ktrzy z tytuu roli, jak speniaj w zespoowym procesie pracy, posiadaj dodatkowe narzdzie skutecznoci kontroli efektywnoci pracy wszystkich grup spoeczno-zawodowych.
175

Wypowied t, ktra pochodzi z ksizki T.H. Burnhama pt. Works management education, London 1933, cytuj za: W. Kellner, Der moderne soziale Konflikt, s. 199.

96

Mog oni, np. okreli, w jakim stopniu wadliwie wykonany rysunek techniczny wpywa na dokadno obrbki detalu i wzrost pracochonnoci. Przy tym nie mona liczy si z ich zdaniem tylko dlatego, e sami rysunku nie potrafiliby wykona. Teoria technokratyczna nadal ywo oddziauje na wiadomo i postawy personelu inynieryjno-technicznego. Znalaza ona swoje odbicie, m.in. w referacie wygoszonym na posiedzeniu koa SIMP w Fabryce Samochodw Osobowych na eraniu. Referat zasuguje na szczegln uwag, gdy zosta opracowany w przedsibiorstwie, w ktrym caa spoeczno fabryczna realizowaa swoj pioniersk role w walce o samorzd robotniczy pod hasem demokracji socjalistycznej. Uderza w nim przede wszystkim faszywa ocena pozycji spoecznej inteligencji technicznej w wiecie wspczesnym. Inteligencja techniczna czytamy stanowi... gwn si napdow postpu technicznego w wiecie wspczesnym. Z powyszych racji w spoeczestwach cywilizowanych zdobya sobie powszechne uznanie i zostaa podniesiona do wysokiej rangi spoecznej. Znaczenie tej warstwy pracownikw w hierarchii spoecznej stale zyskuje na wartoci jako e od ich liczebnoci, poziomu intelektualnego, standardu yciowego zaley dobrobyt narodw i wiatowa pozycja poszczeglnych pastw... Nie ulega wtpliwoci, e jedynie dziki temu, i pastwa te w peni doceniaj rol i znaczenie wiedzy technicznej, s one w wiecie przodujcymi i nadal zawzicie w sposb konkurencyjny rywalizuj midzy sob o palm pierwszestwa, w przeciwiestwie do innych pastw, ktre nie stwarzaj dogodnych warunkw bytowania dla rozwoju i ycia swej inteligencji technicznej, a przez to sabo opanoway wiedz techniczn, popadajc coraz bardziej w zacofanie techniczne, przy czym wydaje si, e nie potrafi one ju zlikwidowa tych rnic.176

J. Kawecki, Przygotowanie kadr technicznych dla przemysu polskiego, Samorzd Robotniczy nr 12, 1958, s. 74.

176

97

Autor

chtnie

ulega

zudzeniom

tak

charakterystycznym

dla

ideologii

technicystycznych czy technokratycznych, ktre w postpie nauk technicznych oraz w zagwarantowaniu technikom decydujcej pozycji w strukturze wadzy spoeczestwa dostrzegay podstawowy warunek uwolnienia spoeczestw ludzkich od wszelkich trapicych je sprzecznoci i konfliktw.177 Nie liczy si poza tym z faktami historycznymi, ktre dowodz, e rdem zacofania zarwno

gospodarczego, jak i technicznego wielu krajw by nierwnomierny rozwj kapitalizmu, co wystpio ze szczegln jaskrawoci w okresie imperializmu.178 Przesanki ideologiczne su uzasadnieniu koniecznoci zaakcentowania rnic pacowych, zwaszcza midzy pracownikami inynieryjno-technicznymi i

pracownikami fizycznymi. W cytowanym artykule autor wysuwa danie, aby technicy i inynierowie o wysokich kwalifikacjach zarabiali 2-4 razy wicej ni szeregowi robotnicy, dyrektor przedsibiorstwa za co najmniej 2,5 raza wicej ni inynier.179 Realizacja tych zaoe stanowiaby decydujcy element w procesie eliminowania sprzecznoci midzy personelem inynieryjno-technicznym a kierowniczym, gdy doprowadziaby do zabezpieczenia tym grupom kosztem robotnikw uprzywilejowanej pozycji materialnej i spoecznej. Tym samym teoria biurokratyczna i technokratyczna znalazyby najistotniejszy czynnik wsplny, tym atwiej, e obie
Patrz: G. Sorel, Les illusions du progrs. Les implications sociales du progrs technique. Por. W. Lenin, Imperializm jako najwysze stadium kapitalizmu, Dziea, t. 22, KiW, Warszawa 1956, s. 213-346. 179 atwo wyobrazi sobie wpyw tego rodzaju regulacji pacowej na przecitne zarobki miesiczne poszczeglnych grup. Dla ilustracji przedstawiamy ponisz tablic: Tablica 17. Przecitne zarobki miesiczne (brutto) w przemyle metalowymx
178 177

kierownikw

robotnikw

Pracownikw inynieryjnotechnicznych 2 385xx

Pracownikw administracyjno-biurowych 1 693xxx

Przecitny zarobek miesiczny w z. W stosunku do pacy kierownikw


x xx

3 579

1 814

100

51

67

47

L. Pasieczny, Pace personelu kierowniczego jako bodziec ekonomiczny, Ekonomista nr 3, 1962. na podstawie danych MPC xxx dane dla 1959 r.

98

teorie s zgodne niezalenie od swoich zaoe wstpnych co do tezy, i udzia robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami jest sprzeczny z interesem przedsibiorstwa i caego spoeczestwa.

Rozdzia IV Wpyw sprzecznoci spoecznych na ewolucj samorzdu robotniczego


Idee spoeczne s nie tylko odzwierciedleniem de okrelonych si spoecznych, stwarzaj one rwnoczenie teoretyczne uzasadnienie i motywacj postaw zbiorowych, ambicji i oczekiwa okrelonych klas, grup i warstw spoecznych. O susznoci tej tezy wiadczy zarwno ewolucja koncepcji biurokratycznej i technokratycznej, jak i dalszy rozwj instytucji samorzdu robotniczego. Denie do wyeliminowania wpywu robotnikw w organach samorzd i do odsunicia ich od udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem bya wsplnym celem zwolennikw obu koncepcji. Na tym jednak koczya si wsplnota interesw. Uwolnione od kontroli zaogi robotniczej organy samorzdu robotniczego przeszy powan ewolucj, ktra w konsekwencji doprowadzia do tego, e demokracja gospodarcza w przedsibiorstwie moe si w perspektywie okaza fikcj. 1. Gwne fazy procesu ograniczania wpyww zaogi robotniczej w samorzdzie a) zamieranie funkcji oglnego zebrania zaogi Zgodnie ze wstpem do ustawy o radach robotniczych, naczelnym zadaniem nowej instytucji demokracji gospodarczej i spoecznej byo ... zrealizowanie inicjatywy klasy robotniczej w zakresie jej bezporedniego udziau w zarzdzaniu

przedsibiorstwem. Sprawy za o zasadniczym znaczeniu dla przedsibiorstwa miay by ... rozpatrywane na naradach lub zebraniach zaogi.180 Z tych zaoe niewtpliwie zostaa podwczas wyprowadzona zasada, sformuowana w wielu statutach rad robotniczych, i najwyszym organem samorzdu robotniczego jest oglne zebranie zaogi.
180

Por. Ustawa o radach robotniczych, art. 5, ust. 3.

99

Na uwag zasuguje wic w pierwszym rzdzie rozwj bezporednich form realizowania przez zaog jej funkcji wspgospodarza. Do tych form naleaa instytucja referendum, do ktrego rada robotnicza miaa prawo si odwoa w szczeglnie uzasadnionych przypadkach.181 W praktyce do referendum odwoywano si najczciej przy zatwierdzaniu zasad podziau funduszu zakadowego czy czci zysku przypadajcej w udziale zaodze. Z ankiety przeprowadzonej przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w 59 przedsibiorstwach przemysu kluczowego (zatrudniajcych cznie okoo 330 000 pracownikw) wynika, e od chwili powstania rad robotniczych do koca 1957 roku, referendum zostao

przeprowadzone 15-krotnie w 12 przedsibiorstwach. Sprawy rozstrzygane na tej drodze ilustruje ponisza tablica: Tablica 18. Sprawy rozstrzygnite w drodze referendum w 12 przedsibiorstwach Lp. 1. 2. 3. 4. 5. Wyszczeglnienie Podzia funduszu zakadowego Zmiana dyrekcji Powoanie rady robotniczej Podzia towarw atrakcyjnych Sprawa taboru samochodowego Liczba przypadkw 9 3 1 1 1

Nadrzdn pozycj spoecznoci fabrycznej wobec jej przedstawicielstw podkrela jeden z artykuw ustawy o radach robotniczych, ktry przewidywa, e spory miedzy rad robotnicz a rad zakadow winny by rozstrzygane przez zaog.182 Tendencje do rozszerzania uprawnie zaogi w zakresie jej bezporedniego udziau w zarzdzaniu znalazy bardzo silny oddwik w projekcie statutu przedsibiorstwa przemysowego opracowanym przez jedn z komisji KC PZPR i opublikowanym w listopadzie 1957 roku.183 W myl tego projektu zaoga miaa

181 182

Por. Ustawa o radach robotniczych, art. 5, ust. 4. Por. Ustawa o radach robotniczych, art. 4, ust.1 i 2. 183 Trybuna Ludu nr ?, 1957.

100

uzyska prawo podejmowania na zebraniach, naradach wytwrczych, zebraniach delegatw lub w drodze referendum uchwa w zasadniczych sprawach dotyczcych dziaalnoci przedsibiorstwa. Projekt ten nie wszed jednak w ycie. Dalsze umocnienie pozycji spoecznoci fabrycznej w systemie zarzdzania przedsibiorstwem wymagao zabezpieczenia rzeczywistej odpowiedzialnoci

organw samorzdu robotniczego (rady robotniczej i jej prezydium) przed zaog. W myl ustawy o radach robotniczych, rada miaa by odpowiedzialna przed zaog za swoj dziaalno i skada przed ni sprawozdania. Statuty rad robotniczych, na og zatwierdzane przez zaogi, okrelay tryb oraz terminy skadania sprawozda. Szczegln uwag na obowizek skadania zwraca wspomniany ju projekt statutu przedsibiorstwa. Zgodnie z jego postulatami rada robotnicza miaa skada sprawozdania ze swej dziaalnoci przed zaog co najmniej dwa razy w roku po zamkniciu bilansu procznego i rocznego. Gwne zadanie sprawozda, przynajmniej w pierwszych miesicach istnienia rad robotniczych, polegao na tym, e stwarzay one podstaw do oceny stopnia, w jakim rada robotnicza pozostawaa rzeczywistym organem przedstawicielskim zaogi w jej stosunkach z administracj przedsibiorstwa. Sprawozdanie posiadao zatem charakter dokumentu wymagajcego, z punktu widzenia jego wanoci, oceny i zatwierdzenia przez zaog. Trudno byoby wyobrazi sobie bardziej logiczne i racjonalne przesanki dla wyraenia (przez spoeczno fabryczn) organom przedstawicielskim votum zaufania lub ewentualnego odwoania poszczeglnych przedstawicieli, a nawet rozwizania caej rady.184 W pierwszym okresie dziaalnoci samorzdu zaogi fabryczne czsto korzystay z prawa do odwoywania swoich przedstawicieli z organw samorzdu oraz rozwizania rady robotniczej. Wedug Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych, w okresie od padziernika 1956 roku do koca 1957 roku, rozwizano ogem 68 rad robotniczych i odwoano 81 przewodniczcych oraz 986 czonkw rad robotniczych.
184

Regulamin wyborczy powinien okrela kadencj rady robotniczej oraz moliwo i sposb odwoywania caej rady lub poszczeglnych jej czonkw przed upywem kadencji. (Ustawa o radach robotniczych, art. 7, ust. 5.)

101

Zjawiska te, jak wykazuje tablica 19, wystpoway gwnie w przemyle budowlanym, metalowym i spoywczym. Tablica 19. Dane o liczbie rozwizanych rad robotniczych oraz liczbie odwoanych przewodniczcych i czonkw rad Przemys Liczba rozwizanych rad robotniczych Liczba odwoanych Przewodniczcych rad robotniczych budowlany metalowy spoywczy 3 11 30 10 19 14 Czonkw rad robotniczych 432 132 120

b) uniezalenianie si organw samorzdu Proces eliminowania wpywu robotnikw na sprawy zwizane z zarzdzaniem przedsibiorstwami rozpocz si w zasadzie od zamierania instytucji oglnego zebrania zaogi jako najwyszego organu samorzdu oraz innych bezporednich form ich udziau w rozstrzyganiu spraw wchodzcych w zakres uprawnie samorzdu robotniczego. Autorytet oglnego zebrania zaogi wiza si nierozerwalnie ze

sprawowaniem kontroli nad dziaalnoci rady robotniczej i jej prezydium. Tymczasem pod naciskiem personelu kierowniczego, inynieryjno-technicznego i ekonomicznego, ktry uzyska przewag w organach samorzdu185, sprawozdania ukadane przez rade robotnicz nabieray coraz bardziej charakteru formalnego. Wystarczy bardzo czsto porwna, by si o tym przekona, nie tylko tre, lecz rwnie liczb stron skadajcych si na sprawozdanie w pierwszym roku dziaalnoci samorzdu za sprawozdaniami skadanymi ju w roku 1958. W
Grupy te uzyskay przewag, czsto nawet liczebn, w pierwszych radach robotniczych gwnie dziki poparciu zag robotniczych. Wskazuje na to, m.in. artyku Z. Mikoajczyka pt. O jutrze albo o pewnej teorii rad robotniczych (ycie Gospodarcze nr 34, 1957). W artykule tym autor dowodzi, e sytuacja w jakiej ksztatoway si rady robotnicze w Polsce wysuna na plan pierwszy ich funkcje techniczno-organizacyjne. Robotnicy zrozumieli to, czego wyrazem jest wysoki udzia inteligencji w radach robotniczych. Nastroje antyinteligenckie, ktre zrodziy si wrd robotnikw nie byy zatem wyrazem ich uprzedze w stosunku do personelu kierowniczego, inynieryjno-technicznego i ekonomicznego, lecz wyrazem przewiadczenia, i zostali wyprowadzeni w pole przez te wanie grupy.
185

102

konsekwencji zmieniy si nawet wyobraenia o charakterze wspzalenoci i wzajemnych zwizkach miedzy organami samorzdu a spoecznoci fabryczn. Gwny nacisk zosta pooony nie na sprawy odpowiedzialnoci tych organw i zwizany z t odpowiedzialnoci obowizek rozliczania si z dziaalnoci, lecz na tzw. formy wizi czy komunikacji, rozumiane gwnie jako zesp metod i rodkw informowania zaogi o pracy samorzdu i rejestrowania tzw. bolczek.186 Tak rol miay odtd spenia biuletyny, gazety zakadowe, komunikaty nadawane za porednictwem radiowza, rozmowy radnych z czonkami zaogi itd. Z drugiej strony zasada odwoywania si od decyzji zaogi, do czsto stosowana w okresie od padziernika 1956 do koca 1957 roku, zostaa ju w roku 1958 niemal cakowicie zarzucona. W rezultacie odwoywanie radnych, jak i rozwizywanie poszczeglnych rad robotniczych przez zaog stawao si w coraz wikszym stopniu

bezprzedmiotowe. Wszystkie te fakty wiadczce najwyraniej o procesie uniezaleniania si organw samorzdu robotniczego od zaogi zasuguj na podkrelenie z uwagi na bdn tez, czsto wysuwan w niektrych rodowiskach, i powstanie Konferencji Samorzdu Robotniczego zadecydowao o osabieniu, a niekiedy nawet o zerwaniu wizi czcych rad robotnicz ze spoecznoci fabryczn. W rzeczywistoci rady robotnicze, a w szczeglnoci ich prezydia, uwolniy si od opieki i kontroli zaogi znacznie wczeniej. Jedn z najwaniejszych przyczyn majcych uzasadni konieczno powoania KSR byo denie do przeciwstawienia si procesowi biurokratyzowania si organw samorzdu. Nowa forma samorzdu nie wpyna jednak dotd w sposb zasadniczy na umocnienie bezporednich wpyww zaogi robotniczej na dziaalno organw samorzdu i sprawy zarzdzania przedsibiorstwem. W pewnym sensie wpywy te stay si ju w zaoeniach nowej formy samorzdu jeszcze bardziej porednie.
186

Tym samym zaoga bya traktowana nie jako podmiot dziaajcy, lecz jako przedmiot cierpicy na rne dolegliwoci spoeczne, ktremu ulg w jego cierpieniach miaa przynie dziaalno rady robotniczej.

103

KSR, w skad ktrej obok czonkw rady robotniczej wchodz czonkowie rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR, stwarza przynajmniej teoretycznie sytuacj, dziki ktrej przewag w tym nowym organie samorzdu zyskuj czonkowie partii. S oni bowiem reprezentowani we wszystkich trzech ogniwach KSR, pozostali czonkowie spoecznoci fabrycznej natomiast reprezentowani s jedynie w dwch ogniwach w radzie robotniczej i radzie zakadowej. Ponadto rada zakadowa i komitet zakadowy PZPR zachowuj instytucjonaln samodzielno organizacyjn, speniajc w przedsibiorstwie okrelone, autonomiczne funkcje spoeczno-polityczne i gospodarcze. Zasada podwjnego podporzdkowania tych dwch przedstawicielstw czyni problem odpowiedzialnoci najwyszego organu samorzdu (KSR) przed spoecznoci fabryczn jeszcze bardziej zoonym. W przeciwiestwie do rady robotniczej, ktra zgodnie z przepisami ustawy jest odpowiedzialna wycznie przed zaog, rada zakadowa i komitet zakadowy PZPR odpowiadaj zarwno przed organizacjami czonkowskimi w przedsibiorstwie, jak i przed nadrzdnymi (hierarchicznie) wadzami organizacyjnymi. Wprawdzie ustawa o samorzdzie robotniczym ustanowia pewne stosunki podporzdkowania rady robotniczej zwizkom zawodowym, jednake rada robotnicza ponosi gwn odpowiedzialno w pierwszym rzdzie przed spoecznoci fabryczn. Pozostae organy samorzdu s rwnie na mocy ustawy odpowiedzialne przed zaog i zobowizane do skadania co najmniej dwa razy w roku sprawozda ze swojej dziaalnoci na oddziaowych lub oglnozakadowych zebraniach zaogi. W praktyce jednak odpowiedzialno KSR przed spoecznoci fabryczn jest w powanym stopniu ograniczona. Wypywa to niewtpliwie w sposb logiczny z faktu, e rada zakadowa i komitet zakadowy PZPR poza funkcjami wypywajcymi z udziau w sesjach KSR, maj do spenienia w sposb samodzielny okrelone zadania spoeczno-polityczne i gospodarcze. Spoecznoci fabrycznej przysuguje prawo odwoywania swoich przedstawicieli w organach samorzdu jedynie w stosunku do czonkw rady robotniczej, ktra poza tym przestaa by naczelnym organem samorzdu. Ponadto procedura przewidziana w ustawie o samorzdzie robotniczym 104

i przepisach wykonawczych do tej ustawy w przypadku rozwizania rady robotniczej lub odwoania jej czonkw staa si w porwnaniu z procedur przyjt w poprzednim okresie znacznie bardziej skomplikowana i niewtpliwie przyczynia si do ograniczenia moliwoci skutecznego oddziaywania spoecznoci fabrycznej na ten organ samorzdu.187 Ustawa o samorzdzie robotniczym przewiduje w zakresie bezporednich form podejmowania decyzji przez spoeczno fabryczn jedynie moliwo odwoania si KSR do decyzji zaogi w sprawie podziau funduszu zakadowego. Nie wydaje si jednak, aby zasada ta miaa wielu zwolennikw wrd personelu kierowniczego wywierajcego decydujcy wpyw na metody i styl pracy organw samorzdu. Praktyka dowodzi, e obawa ta jest w peni uzasadniona, przypadki bowiem odwoywania si do decyzji zaogi w sprawie podziau funduszu zakadowego s niezmiernie rzadkie. W konsekwencji spoeczno fabryczna utracia w pewnym stopniu moliwoci sprawowania skutecznej kontroli nad dziaalnoci organw samorzdu, o czym wiadcz zbyt liczne fakty nie przestrzegania zasady skadania sprawozda przed zaog. Zgodnie z Wytycznymi do regulaminu organw samorzdu

robotniczego188 do obowizkw rady robotniczej naley ustalanie sposobu i terminw skadania przed zaog informacji i sprawozda z dziaalnoci rady robotniczej, a w szczeglnoci z realizacji uchwa KSR i wnioskw zgaszanych przez zaog. Przeprowadzona w 1959 roku przez Centraln rad Zwizkw

Zawodowych w 181 przedsibiorstwach ankieta (dotyczca okresu od lutego do padziernika 1959 r.) przyniosa bardzo niepokojce wyniki, dowioda ona bowiem,
Artyku 20 ustawy o samorzdzie robotniczym przewiduje wprawdzie, e rada robotnicza moe by rozwizana na danie wikszoci zaogi. Jednake w myl Instrukcji w sprawie przeprowadzania wyborw do rad robotniczych decyzj o rozwizaniu rady robotniczej przedsibiorstwa lub oddziaowej rady robotniczej podejmuje w porozumieniu z Centraln Rad Zwizkw Zawodowych zarzd gwny waciwego zwizku zawodowego. Czonkowie rad robotniczych za mog by odwoani, m.in. na wniosek 1/3 wyborcw danego zakadu czy oddziau, ostateczn jednak decyzj podejmuje KSR na podstawie wniosku rady robotniczej lub jej prezydium. 188 Wytyczne do regulaminu organw samorzdu robotniczego zostay opracowane przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych jako dokument wykonawczy do ustawy o samorzdzie robotniczym. CRZZ jest upowaniona do wydawania tego rodzaju dokumentw na mocy art. 25 ustawy o samorzdzie robotniczym.
187

105

e elementarne warunki zabezpieczajce kontrol zaogi nad organami samorzdu nie zostay w wikszoci zbadanych przedsibiorstw spenione. Wyniki ankiety ilustruje tablica 20. Tablica 20. Realizacja zasady skadania przez rad robotnicz sprawozda przed zaog
Lp. Wyszczeglnienie Z badanych przedsibiorstw, w ktrych Regulamin organw s.r. przewidywa obowizek skadania sprawozda 1. Sprawozdania z dziaalnoci rady robotniczej Sprawozdania z realizacji uchwa KSR Sprawozdania z realizacji wnioskw zgaszanych przez zaog 26,5 Skadano sprawozdania 17,1

2.

33,7

18,7

3.

41,9

154,

Ograniczanie wpywu zaogi robotniczej na dziaalno organw samorzdu wywaro zasadniczy wpyw na wzajemne stosunki midzy tymi organami, w szczeglnoci za na ukad wizi miedzy rad robotnicz a jej prezydium. Ju w pierwszym okresie dziaalnoci samorzdu zarysowaa si wyranie tendencja do przejmowania uprawnie rady robotniczej przez jej prezydium. Tendencja ta wiadczya o niezwykle silnym nacisku personelu kierowniczego, ktry nie mg wywiera w radzie robotniczej swego przemonego wpywu, tak jak w przypadku jej prezydium. W roku 1957 robotnicy stanowili 55,4% skadu rad robotniczych, ich udzia w prezydiach natomiast stanowi ju tylko 41,8%. Denie personelu kierowniczego do umacniania pozycji prezydium kosztem rady robotniczej byo tym bardziej znamienne, e ustawa o radach robotniczych nie przewidywaa koniecznoci powoywania tego organu, pozostawiajc decyzj w tej sprawie zaodze: Statut rady robotniczej moe przewidywa powoanie przez rad robotnicz jej prezydium i przekazanie mu czci uprawnie rady.189

189

Ustawa o radach robotniczych, art. 8, ust. 3.

106

W praktyce jednak prezydia zostay powoane przez zdecydowan wikszo rad robotniczych. Rwnoczenie przyznano im powane uprawnienia i bardzo szerok samodzielno. wiadcz o tym, m.in. wyniki bada nad statutami rad robotniczych przeprowadzonych przez R. Bittnera.190 (Patrz tablica 21) Tablica 21. Formy nadzoru rady robotniczej nad dziaalnoci jej prezydium
Formy nadzoru przewidziane w statucie Uprawnienia prezydium przewidziane w statutach 1. Prezydium posiada due uprawnieniax 2. Rada robotnicza moe przekaza prezydium niektre swoje uprawnienia 3. Prezydium jest organem wykonawczym rady 4. Uprawnienia prezydium nie zostay okrelone Razem statutw w dziale I Prezydium odpowiada za swoj dziaalno przed rad robotnicz i zaog i skada sprawozdania 1. Prezydium posiada due uprawnieniax 2. Rada robotnicza moe przekaza prezydium niektre swoje uprawnienia 3. Prezydium jest organem wykonawczym rady 4. Uprawnienia prezydium nie zostay okrelone Razem statutw w dziale II Razem statutw w dziaach I i II
x

Liczba statutw 11 3

Rada robotnicza zatwierdza uchway prezydium

20 52 13

16

90 110

Prezydium posiada due uprawnienia obejmujce niemal cay zakres kompetencji rady robotniczej. Niekiedy nawet pewne uprawnienia zostay zastrzeone do wycznej decyzji prezydium (np. obsadzanie stanowisk kierowniczych poza dyrektorem i jego zastpcami w Stoczni Gdaskiej i Gdyskiej).

Ustawa o samorzdzie robotniczym nie przyczynia si do wzmocnienia wpywu rady robotniczej na jej prezydium. Wprost przeciwnie, znaczenie prezydium rady w systemie organw samorzdu wzroso do powanie. Do tego wzrostu znaczenia przyczynio si w szczeglnoci prawo opiniowania w sprawie mianowania i

190

Stanowisko rady robotniczej w systemie zarzdzania przedsibiorstwem przemysowym, praca magisterska, Warszawa 1958.

107

odwoywania dyrektora, ustalanie porzdku obrad KSR i rady robotniczej oraz przygotowanie niezbdnych materiaw w tym zakresie. Poza tym, prezydium uzyskao bardzo powane uprawnienia w zakresie kontroli nad dziaalnoci gospodarcz przedsibiorstwa. Wprawdzie ustawa o samorzdzie robotniczym stwierdza, e rada robotnicza przedsibiorstwa moe w miar potrzeby powzi uchwa o powoaniu prezydium191 w praktyce jednak zastrzeenie to stracio sens, powoywanie prezydium stao si bowiem regu. Prezydium rady robotniczej jest wybierane poza przedstawicielami rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR, ktrzy wchodz z urzdu w skad tego organu przez rad. Jednake skad prezydium musi by zatwierdzony przez KSR, co w duym stopniu uniezalenia prezydium od rady robotniczej. W konsekwencji tendencje prezydium do przejmowania uprawnie rady robotniczej zarysoway si jeszcze wyraniej ju w pierwszym okresie dziaalnoci KSR. Najbardziej jaskrawym przejawem tego procesu by gwatowny spadek czstotliwoci posiedze rady robotniczej przy jednoczesnym wzrocie

czstotliwoci posiedze jej prezydium oraz sesji KSR. Wedug danych Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych dotyczcych

czstotliwoci posiedze plenarnych rady robotniczej (w okresie od czerwca 1958 r. do czerwca 1959 r.) w 119 przedsibiorstwach przemysowych192, posiedzenia te przestay si w ogle odbywa w 11 przedsibiorstwach, w 20 odbyway si nieregularnie i bardzo rzadko (mniej ni 4 posiedzenia w tym okresie), w pozostaych 88 zebra rady byo 4 lub wicej. Analiza czstotliwoci posiedze rady robotniczej w owych 88 przedsibiorstwach dowodzi, e posiedzenia te odbyway si bardzo nieregularnie. wiadczy o tym tablica 22. Tablica 22. Czstotliwo posiedze rady robotniczej w 88 przedsibiorstwach przemysowych
Ustawa o samorzdzie robotniczym art. 13, ust. 2. Byy to w swojej wikszoci przedsibiorstwa due: Na ogln liczb 119 przedsibiorstw, 31 zatrudniao powyej 3 000 pracownikw, 43 od 1 000 do 3 000 i 45 przedsibiorstw od 50 do 1 000 pracownikw.
192 191

108

Okres VI-IX 1958 X-XII 1958 I-III 1959 IV-VI 1959


x

Liczba posiedze plenarnych 119 56 121xx 157xxx

Przecitna posiedze 1,35x 0,63 1,37 1,78

Przecitna tego okresu w porwnaniu z przecitnymi pozostaych okresw jest w rzeczywistoci nisza, dotyczy bowiem nie okresu kwartalnego, lecz okresu czteromiesicznego. xx Do wzrostu liczby posiedze przyczyni si gwnie okres zebra sprawozdawczo-wyborczych zwizany z upywem kadencji pierwszych rad robotniczych xxx Na ten wzrost zoyy si gwnie pierwsze posiedzenia nowo wybranych rad robotniczych. Porzdek dzienny tych posiedze sprowadza si czsto do wyboru prezydium.

Gwatowny spadek aktywnoci rady robotniczej ujawnia si ze szczegln jaskrawoci na tle wzrostu czstotliwoci posiedze prezydium rady i sesji KSR. wiadcz o tym wyniki bardziej szczegowych bada przeprowadzanych przez Pracowni Bada Samorzdu Robotniczego IGS.193 (Patrz tablica 23) Tablica 23. Czstotliwo posiedze organw samorzdu robotniczego w 12 wybranych przedsibiorstwach przemysowych
Lp. Nazwa przedsibiorstwa Rok 1959 Liczba posiedze (sesji) KSR Rady robotnicze 9 3 Prezydium rady 50 Okres od 1.I do 30.IV. 1960 r. Liczba posiedze (sesji) KSR Rady robotnicze 4 0 Prezydium rady 16

1.

Huta im. T. Kociuszki Huta Ferrum Huta Batory Huta im. F. Dzieryskiego F-ka Lokomotyw im. F. Dzieryskiego Z-dy Met. Cegielski Z-dy Met. Pomet

2. 3. 4.

4 7 10

3 0 0

10 34 28

2 2 2

1 0 0

3 10 X

5.

19

6.

10

12

21

7.

24

193

Ocena dotychczasowej dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych

109

8. 9.

Stocznia Gdaska Z-dy Azotowe im. P. Findera Cementownia Odra WZPB im. 1-go Maja w odzi ZBP im. Obr. Westerplatte

5 8

6 6

29 50

2 2

1 1

13 14

10.

11.

24

12.
x

brak danych

Sytuacja na tym odcinku nie ulega istotnym zmianom w nastpnym okresie, co potwierdziy badania przeprowadzone w 1962 roku.194 (Patrz tablica 24) Tablica 24. Czstotliwo posiedze organw samorzdu robotniczego w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego Liczba przedsibiorstw, w ktrych powoano organy s.r. Liczba przedsibiorstw, z ktrych brak jest danych 0 KSR (72) 1960 1961 Rada robotnicza (72) Prezydium rady robotniczej 1960 1961 1960 1961 12 8 6 0 0 10 0 0 2 4 1 0 Liczba przedsibiorstw, w ktrych poszczeglne organy samorzdu odbyy posiedze: 1 1 1 7 6 1 0 2 3 8 6 9 0 1 3 10 10 9 8 0 0 4 16 16 15 11 2 2 56 30 26 8 23 5 5 79 5 9 15 6 5 8 1012 0 1 4 1 10 13 Pow. 12 0 0 2 4 37 40

Tendencja do ograniczania dziaalnoci rady robotniczej stanowi jeden z najistotniejszych przejaww procesu zawania krgu osb biorcych udzia w zarzdzaniu przedsibiorstwem oraz w decyzjach dotyczcych podstawowych problemw produkcyjnych, ekonomicznych i spoecznych przedsibiorstwa.
194

Aktualne problemy samorzdu robotniczego w Polsce, s. 19

110

Proces ten nie koczy si jednak z chwil przejcia uprawnie rady robotniczej i KSR przez prezydium rady. Teza, i prezydium rady robotniczej przejmuje uprawnienia KSR moe wydawa si wtpliwa z uwagi na wzrost czstotliwoci sesji konferencji. Analiza mechanizmu samorzdu robotniczego dowodzi jednak, e owa sprzeczno jest tylko pozorna. Nadmierna czstotliwo sesji KSR czyni nie tylko dziaalno rady robotniczej zbdn, lecz ponadto obnia rol i presti konferencji jako naczelnego organu samorzdu. Ustawa o samorzdzie robotniczym przewiduje, ze sesje KSR powinny si odbywa co najmniej raz na kwarta. Praktyka dowodzi, e czciej anieli raz na kwarta zwoywane sesje nie mog by w sposb waciwy przygotowane, przekrelaj one bowiem moliwo wczenia zag wydziaowych zarwno do udziau w opracowaniu materiaw przygotowanych na sesj, jak i kontroli realizacji uchwa podjtych na konferencji. W konsekwencji ocena materiaw i projektw uchwa przez uczestnikw konferencji, jak rwnie gosowanie w chwili ich zatwierdzania nosz bardzo czsto charakter formalny, zwaszcza e obowizek dostarczania czonkom KSR niezbdnych materiaw w odpowiednim terminie nie jest w wikszoci przedsibiorstw przestrzegany.195 (Patrz tablica 25) Tablica 25. Stopie przygotowania czonkw KSR do udziau w sesji196
Liczba przedsibiorstw ogem Co do ktrych brak jest danych W tym liczba przedsibiorstw: Czonkowie Czonkowie Czonkowie KSR nie KSR KSR otrzymuj otrzymuj otrzymuj adnych tylko projekty materiay 2-5 materiaw uchwa dni przed sesj 25 2 11 Czonkowie KSR otrzymuj materiay 7 dni przed sesj 7

72

27

Naley przy tym zaznaczy, e nawet w tych nielicznych przypadkach, kiedy uczestnicy KSR otrzymuj materiay przed sesj, warto tych materiaw pozostawia z reguy bardzo wiele do yczenia. Sprowadzaj si one najczciej do
195

Wytyczne do regulaminu organw samorzdu robotniczego przewiduj, e w celu zapewnienia uczestnikom konferencji moliwoci przygotowania si do aktywnego udziau w obradach, naley im dostarczy co najmniej na 7 dni przed terminem obrad podstawowe dane o wykonaniu uchwa poprzednich konferencji samorzdu robotniczego oraz dane ilustrujce problematyk obrad, a take projekt uchway. 196 Dane pochodz z opracowania Aktualne problemy samorzdu robotniczego w Polsce, s. 28.

111

zestawie statystycznych pozbawionych gbszej analizy ekonomicznej oraz uzasadnienia prezentowanych uchwa. Nie pozostaje to, oczywicie, bez wpywu na aktywno czonkw KSR, zwaszcza robotnikw. (Patrz tablica 26) Tablica 26. Skad uczestnikw dyskusji na sesjach KSR w 25 przedsibiorstwach warszawskichx
Sesja KSR Dyskutant w ogem Sekretarze KZ PZPR, Przewodnicz cy i Sekretarze RR i RZ I sesja KSR w 1961 r. II sesja KSR w 1961 r. Ostatn ia sesja KSR w 1961 r. I sesja KSR w 1962 r. Razem
x

W tym: kierowni cy mistrzo wie Pracowni cy in.techniczn i ekonomi ci Pracowni cy admin.biurowi robotni cy

257

45

74

21

46

10

16

45

313

62

107

18

36

11

21

58

320

72

73

23

43

16

23

70

208

55

48

40

12

11

35

1098

234

302

69

165

59

71

208

Dane pochodz z opracowania pt. Aktualne problemy samorzdu robotniczego w Polsce, s. 28.

Dalszym etapem procesu zawania bazy spoecznej organw samorzdu robotniczego jest ksztatowanie si w onie prezydium rady robotniczej wskich zespow o charakterze nieformalnym, traktujcych wasne grono jako rzeczywiste kierownictwo przedsibiorstwa i wywierajcych przemony wpyw na dziaalno caego systemu organw samorzdu. W wielu przedsibiorstwach zespoy te wystpuj jako poficjalne organy samorzdu pod nazw prezydium KSR,

112

kolektyww kierowniczych, ktre wedug wasnego uznania uzupeniaj swj wkad przy podejmowaniu okrelonych decyzji. Rwnie w skali wydziau powstaj analogiczne zespoy, ktre stopniowo przejmuj faktyczne uprawnienia

oddziaowych rad robotniczych.197 Zespoy te, w skad ktrych jako stali czonkowie wchodz z reguy dyrektorzy przedsibiorstw, sekretarze komitetw zakadowych PZPR oraz przewodniczcy rad robotniczych i rad zakadowych, przejmuj w praktyce uprawnienia organw samorzdu robotniczego, wykorzystujc w peni prerogatywy dyrekcji w celu umocnienia wasnych pozycji w strukturze wadzy przedsibiorstwa. W ramach tych nieformalnych ugrupowa czoowi przedstawiciele organizacji robotniczych

przestaj reprezentowa swoich wyborcw, ksztatujc wsplnie z administracj przedsibiorstwa wasn polityk w stosunku do podlegej im spoecznoci fabrycznej i bronic rzekomo dobra oglnospoecznego reprezentuj przede wszystkim interesy grupowe. Nic zatem dziwnego, e czonkowie tego rodzaju zespow czy wsplna ocena przyczyn niedostatecznego udziau spoecznoci fabrycznej w pracach samorzdu robotniczego. Pouczajce, tego wanie punktu widzenia okazay si wyniki ankiety przeprowadzonej w sierpniu 1958 r. (tzn. wkrtce po powoaniu KSR) wrd dyrektorw, sekretarzy komitetw zakadowych PZPR oraz przewodniczcych rad robotniczych i rad zakadowych z okoo 60 przedsibiorstw Stolicy, uczestniczcych w naradach zorganizowanych przez Komitet Warszawski PZPR w celu omwienia pierwszych dowiadcze z dziaalnoci Konferencji Samorzdu Robotniczego.198 Najwiksz liczb ankiet (161) wypenili przedstawiciele przedsibiorstw przemysu

Rwnie wyniki przeprowadzonych przez Wydzia Organizacyjny KC PZPR w roku 1968 bada potwierdziy fakt wystpowania tego rodzaju tendencji (patrz: J. Wacawek, Zalecenia i praktyka, Trybuna Ludu nr 89, 1960. O administracyjno-biurokratycznym charakterze tych tendencji najwymowniej chyba wiadczy fakt, e w Hucie Baildon dyrektor wyda specjalne pismo oklne zobowizujce kierownikw dziaw i wydziaw do umocnienia dziaalnoci kolektyww wydziaowych. Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 17-18. 198 Badania te przeprowadzia Pracownia Samorzdu Robotniczego IGS. Wyniki bada nie byy jednak dotd publikowane.

197

113

cikiego i budownictwa. W tym miejscu jedynie ta grupa respondentw bdzie brana pod uwag. Zdecydowana wikszo tej grupy (121 respondentw 75,1%) uznaa niski poziom wiadomoci spoecznej zaogi jako gwn przyczyn niedostatecznego jej udziau w pracach samorzdu robotniczego. Na drugim miejscu (100 odpowiedzi 67,7%) wymieniono niedostateczne informowanie zaogi o sprawach

ekonomicznych przedsibiorstwa. Jako trzeci z kolei przyczyn wymieniono niski poziom wiedzy oglnej zaogi (106 odpowiedzi 65,8%). Zdaniem 102 respondentw (63,3%) gwn przyczyn maej aktywnoci zaogi robotniczej jest niedostateczny zakres samodzielnoci gospodarczej przedsibiorstwa i samorzdu. Natomiast jedynie w 66 ankietach (40,9%) zwrcono uwag na przyczyn, ktra w sposb zasadniczy zawaya na rozwoju samorzdu, tzn. na ma skuteczno uchwa samorzdu robotniczego w stosunku do administracji. Ponadto, nie znalaza potwierdzenia, nawet w wypowiedziach czonkw kolektyww kierowniczych teza, i robotnicy nie interesuj si sprawami samorzdu, a nawet wrogo ustosunkowuj si do uchwa jego organw, z uwagi na niepopularno tych decyzji. Przyczyna ta zostaa wymieniona na ostatnim miejscu (54 odpowiedzi 33,5%). Oceny wikszoci respondentw nawet stoj w jaskrawej sprzecznoci z

rzeczywistoci,

czciowo

zdradzaj

braki

wewntrzne.

Przyczyny

niedostatecznego udziau robotnikw w pracach samorzdu robotniczego tkwi ich zdaniem przede wszystkim w niskim poziomie wiadomoci spoecznej zag robotniczych. Rwnoczenie jednak ci sami czsto respondenci zwracaj uwag na niedostateczne informowanie zaogi w sprawach ekonomicznych przedsibiorstwa. Sprzecznoci te wystpuj ze szczegln jaskrawoci na tle odpowiedzi dotyczcych skutecznoci rnych form wczania zaogi do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwami. Za najbardziej skuteczn form uznano wydziaowe narady wytwrcze (137 odpowiedzi 85,5%). W praktyce jednak bogate materiay (postulaty, propozycje, wnioski), jakich dostarczaj te narady nie s w wikszoci

114

przypadkw wykorzystane w pracach organw samorzdu.199Mao zwolennikw wrd czonkw kolektyww kierowniczych zyskaa sobie ankieta wrd zag (62 odpowiedzi 38,5%), mimo e w przedsibiorstwach, w ktrych zrealizowano tego rodzaju inicjatyw wyniki byy jak najbardziej zachcajce. Na zdecydowany sprzeciw za napotkaa inicjatywa referendum jako forma bezporedniego udziau zaogi w rozstrzyganiu niektrych spraw wchodzcych w zakres uprawnie samorzdu, chocia form t sankcjonowaa nadal obowizujca ustawa o radach robotniczych (forma ta nie zostaa cakowicie wyeliminowana rwnie w ustawie o samorzdzie robotniczym). Zaledwie w 29 ankietach (18,0%) instytucja referendum zostaa uznana jako skuteczna forma wczania robotnikw do udziau w zarzdzaniu. 2. Dalsze implikacje procesu uniezaleniania si organw samorzdu robotniczego W literaturze powiconej samorzdowi robotniczemu zwracano niejednokrotnie uwag na wzrost wpyww personelu kierowniczego w organach samorzdu,200 i
Tez t potwierdziy badania przeprowadzone w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego: W 2 przedsibiorstwach narady nie odbyway si w ogle, w ZNTK w Ostrdzie, w cigu 2 lat odbyy si zaledwie 2 narady, w 2 dalszych przedsibiorstwach narady odbyway si bardzo rzadko. Bliszych danych dotyczcych czstotliwoci narad nie udao si ustali z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentw. Podobnie przedstawiaa si sprawa w 19 dalszych przedsibiorstwach. Ten stan rzeczy jest tym bardziej niepokojcy, e interpretowany jest jako rezultat skutecznej walki z papierkow biurokracj. W rzeczywistoci brak dokumentw uniemoliwia jakkolwiek kontrol realizacji wnioskw, uchwa i propozycji zgoszonych przez zaog. Jedynie w 17 przedsibiorstwach wydziaowe narady wytwrcze odbyway si co miesic. Jednake i w tych przypadkach nie speniay one funkcji ogniwa samorzdu robotniczego. Faktyczna ich wi z podstawowym ogniwem samorzdu wydziaowymi radami robotniczymi zostaa sprowadzona do funkcji mobilizowania zaogi do wykonania zada produkcyjnych. W kilku przedsibiorstwach narady te organizowa dyrektor przedsibiorstwa lub kierownik wydziau. W konsekwencji, w wikszoci przedsibiorstw wydziaowe narady wytwrcze przeksztaciy si w odprawy, na ktrych mobilizuje si zaogi do wykonania zada produkcyjnych. W niektrych przypadkach tego rodzaju zaoenia przyjmuje si wiadomie. W zwizku z tym narady te organizowane s tylko wwczas, kiedy z tych czy innych wzgldw rysuje si groba nie wykonania planu produkcyjnego. Praktyka ta znajduje swoje odzwierciedlenie w okreleniu, i wydziaowe narady wytwrcze zwouje si w razie lub w miar potrzeby. (Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 9-10). Do analogicznych konkluzji prowadziy ju wczeniej przeprowadzone badania. Patrz: Ocena dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych w FSO, Zakadach im. Kasprzaka, Zakadach Mechanicznych im. Nowotki i Hucie Warszawa (Samorzd Robotniczy nr 7, 1960, s. 44-54) i Ocena dotychczasowej dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych (Samorzd Robotniczy nr 10, 1960, s. 39-50). 200 Przewaga personelu kierowniczego w organach samorzdu (zwaszcza w prezydiach rad robotniczych) prowadzi niekiedy do wrcz karykaturalnych wypacze w zakresie interpretacji zaoe tej instytucji. Przewodniczcy rady robotniczej kopalni Siemianowice (z-ca gwnego mechanika) usprawiedliwia fakt nie zwoywania posiedze plenarnych rady robotniczej w roku 1959 tym, e prezydium rady robotniczej uwaao te posiedzenia za zbyteczne w zwizku z powoaniem KSR. Nastpnie, w odpowiedzi na pytanie, dlaczego dyrekcja nie stosowaa si do uchwa rady robotniczej w sprawie nie pacenia zaliczek za rolki, przewodniczcy rady robotniczej stwierdzi, e rada robotnicza nie moe wydawa zarzdze, a tylko
199

115

rwnolegy spadek udziau robotnikw, nie dostrzegajc jednak, i proces ten prowadzi z nie mniejsz konsekwencj do eliminowania udziau pozostaych grup spoeczno-zawodowych (personel inynieryjno-techniczny, ekonomiczny, personel administracyjno-biurowy itd.) w podejmowaniu decyzji dotyczcych podstawowych problemw produkcyjnych i ekonomicznych przedsibiorstwa. Dokadniejsza analiza struktury spoeczno-zawodowej organw samorzdu wykazuje, e tendencja ta zarysowaa si wyranie ju w pierwszym okresie istnienia samorzdu. Zjawisko to mona, z uwagi na do szczegowe dane statystyczne, doskonale zilustrowa na przykadzie przedsibiorstwa przemysu chemicznego (patrz tablica 27). Tendencja ta zarysowaa si w nie mniejszym stopniu w innych przemysach (maszynowym, grniczym itd.), przemys chemiczny zasuguje jednak na szczeglne uwzgldnienie przede wszystkim z uwagi na wysoki odsetek personelu inynieryjno-technicznego w skadzie zag.201 Tablica 27. Udzia poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych w skadzie prezydiw rad robotniczych 26 przedsibiorstw przemysu chemicznego
Lp. Grupy spoecznozawodowe Liczba prezydiw rad robotniczych, w ktrych poszczeglne grupy spoeczno-zawodowe stanowi okrelony poniej procent skadu prezydium

0 1 Personel kierowniczy Robotnicy Pozostae grupy -

1-20 -

21-40 6

41-50 3

51-70 8

71-90 9

2 3

2 8

9 6

12 8

3 3

Tablica 27 zostaa opracowana na podstawie danych z lipca 1957 r. dotyczcych 16 duych zakadw (powyej 1000 pracownikw), 7 rednich (od 200 do 1000 pracownikw) i 3 maych (do 200 pracownikw), zaczerpnitych z Monografii rad robotniczych w przemyle chemicznym, mgr J. Zajdzikowskiej i P. Burka (Studia i materiay nr 130, IEOP, Warszawa 1957).

zalecenia, ktre mog, ale nie musz by wykonane. (Z protokou posiedzenia rady robotniczej kopalni Siemianowice z dnia 25.II.1960 r., s. 1). 201 Przeprowadzone przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych w roku 1957 badania w 11 kopalniach wgla kamiennego wykazay, e 30,8% czonkw rad robotniczych to pracownicy umysowi, a 11,6% naley do personelu kierowniczego. W prezydiach natomiast odpowiednie liczby wynosz: 52,7 i 35,1% (Patrz: J. Balcerek, M. Borowska, Zaoga a rada robotnicza, Nowe Drogi nr 2, 1958, s. 83).

116

Badania przeprowadzone w roku 1962 w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego dowiody, e tendencje, ktre zarysoway sie ju w 1957 r. bynajmniej nie osaby (patrz tablica 28). Tablica 28. Udzia poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych w skadzie prezydiw rad robotniczych w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego
Lp. Grupy spoecznozawodowe 0 1. 2. Kierownicy Kierownicy i majstrowie Robotnicy Pozostae grupy 3 0 Liczba prezydiw r.r., w ktrych poszczeglne grupy stanowi okrelony poniej procent skadu prezydium: 1-20 16 6 21-40 31 18 41-50 10 16 51-70 3 20 71-90 4 7

3. 4.

4 12

16 22

32 25

7 5

8 3

0 0

Dane te pochodz z opracowania pt. Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 20.

Proces uniezaleniania si organw samorzdu robotniczego od spoecznoci fabrycznej znalaz swoje odzwierciedlenie nie tylko w wiadomoci robotnikw. wiadcz o tym, m.in. wyniki ankiety przeprowadzonej przez Zakad Socjologii PAN wrd zag 3 przedsibiorstw. Wikszo respondentw spord

pracownikw inynieryjno-technicznych stwierdzia, e rada robotnicza odrywa si od zaogi i e odpowiedzialno za ten stan rzeczy ponosi sama rada. W jednym tylko przedsibiorstwie odpowiedzi nie byy tak jednoznaczne (patrz tablica 29). Tablica 29. Odrywanie si rady robotniczej od zaogix
Czy rada robotnicza odrywa si od zaogi? Procent odpowiedzi Pracownikw inynieryjnotechnicznych w zakadzie A I. Tak Nie Nie wiem 62,9 18,5 18,6 B 50,0 34,6 15,4 C 79,5 16,0 4,5 Robotnikw w zakadzie Obu grup cznie w zakadzie

A 61,3 18,5 20,4

B 61,8 10,0 28,2

C 73,1 7,6 19,3

A 61,6 18,3 20,1

B 55,5 15,5 30,0

C 74,6 9,5 15,9

117

II.

Z winy rady Z winy zaogi Z winy rady i zaogi Nie wiem

57,4

23,1

61,4

52,0

50,0

60,7

52,9

44,4

60,8

16,6

11,5

18,1

11,5

10,0

10,3

12,5

11,2

11,7

15,4

2,4

5,5

8,2

2,8

4,7

9,6

3,2

26,0

50,0

18,1

31,0

31,8

26,2

29,9

34,8

24,3

dane te pochodz z artykuu Haliny Szostkiewicz pt. Poczucie wizi zaogi z rad robotnicz (Samorzd Robotniczy nr 12, 1959, s. 19-21). Badania, ktry stay si przedmiotem, m.in. tego artykuu zostay przeprowadzone w lutym 1958 r.

Wrd spoecznoci fabrycznych utrwala si coraz bardziej przewiadczenie o cakowitym rozlunieniu wizi midzy organami samorzdu robotniczego a zaog. Wskazuj na to wyniki ankiety przeprowadzonej w ramach bada nad dziaalnoci samorzdu robotniczego w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego, wrd zag 23 przedsibiorstw warszawskich. Wikszo odpowiedzi pochodzia od pracownikw legitymizujcych si staem pracy w przedsibiorstwie powyej 5 lat.202Respondenci z reguy udzielaj penego poparcia samej idei samorzdu robotniczego, chocia jego dotychczasow dziaalno oceniaj bardzo czsto negatywnie. Spord pracownikw fizycznych 60,6% stwierdza, e instytucja ta nie spenia swojej roli w przedsibiorstwie, 15,8% ocenio prac samorzdu pozytywnie, za 3,1% stwierdza, e samorzd spenia swoje funkcje tylko czciowo. Okoo 20% respondentw tej grupy nie udzielio adnej odpowiedzi na ten temat.

Naley zaznaczy, e w toku przeprowadzania ankiety, w wielu przedsibiorstwach spotykano si z negatywnym stosunkiem przedstawicieli organw samorzdu do bada nad t instytucj. Utrudniali oni niekiedy wrcz prac osobom prowadzcym badania. Wynikao to z niechci do ujawniania trudnoci wewntrznych hamujcych rozwj inicjatywy zag. Rwnie wrd samych robotnikw spotykano si czsto z odmow udzielenia jakichkolwiek odpowiedzi na temat samorzdu. Stanowisko swoje robotnicy motywowali najczciej tym, e i tak nikt si nie liczy z ich zdaniem i e w tej sytuacji nie widz potrzeby przedstawiania wasnych pogldw na temat samorzdu robotniczego. Postawa ta wyraaa zatem swego rodzaju ywioow krytyk caej dotychczasowej dziaalnoci samorzdu robotniczego.

202

118

Wrd pracownikw umysowych odsetek ocen pozytywnych okaza si nieco wyszy (23,5%), 11% stwierdzio, e samorzd tylko czciowo spenia swoj rol. Procent odpowiedzi negatywnych jest rwnie i w tym przypadku wysoki (44,8%). Okoo 21% respondentw tej grupy nie udzielio odpowiedzi na to pytanie. W odpowiedzi na pytanie, co zdaniem respondentw hamuje rozwj inicjatywy samorzdu robotniczego w przedsibiorstwie najczciej wysuwan przyczyna by brak wizi i wspdziaania midzy rad robotnicz a zaog. Analiza dokumentw obrazujcych funkcjonowanie organw samorzdu robotniczego wykazaa, e organy samorzdu nie skadaj w wikszoci przedsibiorstw sprawozda ze swej dziaalnoci przed zaog. Nawet informacje w tym zakresie s niepene i najczciej przypadkowe.203 W tej sytuacji moe si zrodzi przekonanie, i problemy nalece do kompetencji samorzdu robotniczego rozstrzygane s w sposb zgodny z zaoeniami tej nowej instytucji demokracji gospodarczej chociaby tylko w onie wskiego grona najwyszych przedstawicieli personelu kierowniczego. Praktyka dowodzi jednak, e nawet tak okrojona demokracja gospodarcza nie jest moliwa do zrealizowania w rezultacie wyeliminowania udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwem.204 Udzia osb zajmujcych najwysze stanowiska w systemie ekonomicznym i politycznym przedsibiorstwa w zarzdzaniu przedsibiorstwem ogranicza si z reguy do przedstawiania sytuacji na wasnym odcinku, przy czym istnieje wyrana skonno do takiego zobrazowania sytuacji, ktre by podkrelio wyjtkowe zasugi osoby odpowiedzialnej za dany odcinek. Nie mona zatem tego rodzaju aktywnoci spoecznej uzna jako form udziau w zarzdzaniu. Brak jest bowiem oceny caoksztatu dziaalnoci gospodarczej przedsibiorstwa, w szczeglnoci za oceny
Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., 15-16. W onie kolektyww kierowniczych punkt widzenia dyrekcji przedsibiorstwa reprezentuje nie tylko dyrektor, lecz rwnie przewodniczcy rady robotniczej. Jak wykazay badania przeprowadzone w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego funkcje przewodniczcych rad robotniczych piastuj z reguy pracownicy zajmujcy najwysze pozycje w hierarchii subowej: tak przedstawiaa si sprawa w 56 przedsibiorstwach na 70 zbadanych (z 2 przedsibiorstw brak danych w tym zakresie). Funkcje przewodniczcego peni: szef produkcji, gwny mechanik, gwny ksigowy, kierownik wydziau itd. Tylko w 6 przypadkach przewodniczcych by robotnik, w 4 majster i w 4 inynier lub ekonomista (Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 23).
204 203

119

pracy

jego

kierownictwa.

konsekwencji

nawet

konferencje

samorzdu

robotniczego przypominaj coraz bardziej zwaszcza pod wzgldem swojej treci odprawy u dyrektora. Tak wic pod paszczykiem instytucji samorzdu

robotniczego ksztatuj si niejednokrotnie te same stosunki nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie wynikaj z zalenoci subowych w ramach

jednoosobowego kierownictwa. Tego rodzaju sytuacja grozi w perspektywie przeksztaceniem samorzdu robotniczego w fikcj. Droga hierarchiczna (subowa) nie sprzyja realizowaniu zaoe samorzdu robotniczego. Przeciwnie, ogranicza ona bardzo powanie, o ile nie wyklucza w ogle, moliwoci dokonywania oceny pracy i dziaalnoci przeoonych ze strony ich podwadnych. Podstaw stosunkw midzy ludmi, jakie ksztatuj si na gruncie hierarchii subowej, stanowi zasada podporzdkowania niszych ogniw wyszym. Z gry bowiem id polecenia i zarzdzenia, uwagi i wnioski zobowizujce podwadnych, natomiast propozycje podwadnych wobec ich przeoonych zachowuj w najlepszym przypadku charakter postulatw i ycze. W granicach uprawnie samorzdu te same propozycje spoecznoci fabrycznej wobec kierownictwa przedsibiorstwa mog si przeksztaci w uchway i decyzje zobowizujce cay personel kierowniczy, do dyrektora naczelnego wcznie. Okrelona ewolucja instytucji samorzdu robotniczego nie pozostaje bez wpywu na charakter i tre procesu integracji spoecznoci fabrycznej.

Rozdzia V Samorzd robotniczy a proces integracji spoecznoci fabrycznej205


1. Tre spoeczna procesu integracji Integracja spoeczna to z najoglniejszego punktu widzenia proces zespalania de i wysikw jednostek oraz grup spoecznych w celu zrealizowania okrelonych

205

Patrz: J. Balcerek, Samorzd robotniczy a proces integracji spoecznoci fabrycznej (Biuletyn IGS nr 2, 1961, s. 2 /3).

120

zada i osignicia celw uznanych jako wsplne przez wszystkich czonkw danej zbiorowoci.206 W zbiorowoci spoecznej, jak stanowi przedsibiorstwo przemysowe, zespoowy proces pracy stwarza jak gdyby naturaln wi midzy ludmi, dyktuje on bowiem konieczno harmonijnej wsppracy licznych zespow produkcyjnych, pomocniczych i usugowych w zakresie realizacji cile sprecyzowanych zada produkcyjnych. Na tym gruncie rodzi si bdne przewiadczenie, e to funkcja wytwarzania wartoci uytkowych okrela niezalenie od systemu ustrojowego gwne aspekty struktury spoecznej przedsibiorstwa.207 W rzeczywistoci zespoowy proces pracy w przedsibiorstwie kapitalistycznym zostaje podporzdkowany sprawie utrwalania kapitalistycznych stosunkw

produkcji.208 Temu samemu celowi su buruazyjne koncepcje integracji spoecznoci fabrycznej. Rosnca troska o czynnik ludzki (human factor) w przedsibiorstwie wyraa gwnie tendencj do skutecznego przeciwstawienia dobrej woli jego kierownictwa oddziaywaniu wszelkich form organizacji klasowej robotnikw: Wydziay personalne (Personal-abteilungen) s czsto traktowane przez kierownictwo przedsibiorstwa jako antidotum na zwizki zawodowe, jako rodek, ktry uczyni istnienie organizacji zwizkowej zbdnym. Tego rodzaju koncepcja nie jest czym nowym, odradza si ona jednak w okresach sporw w sprawie pracy. Idzie si wwczas w stosunku do robotnikw na te same ustpstwa w zakresie warunkw pacy i pracy, jakie mogliby osign dziki

Integracja proces spoeczny zmierzajcy do zharmonizowania i zespolenia rnych, popadajcych w konflikt jednostek, niezalenie od tego, czy pod okreleniem jednostka rozumie bdziemy elementy osobowoci, poszczeglnych osobnikw, grupy czy te wiksz zbiorowo spoeczn. (Dictionary of Sociology, edited by Henry Pratt Fairchild, Philosophical Library, New York 1944, s. 159). 207 Nie idzie tutaj, jak to ma miejsce w przypadku instytucji, stowarzysze i wsplnot, o zgromadzenie jednostek w peni okrelonych, czyli tzw. rl spoecznych. Przedsibiorca, inynier, majster, robotnik niewykwalifikowany oto niektre z nich. Cel przedsibiorstwa za tzn. wytwarzanie dbr okrela w pierwszym rzdzie ich wzajemne powizania w przedsibiorstwie przemysowym. Std rwnie wypywa konieczno okrelonego systemu podziau wadzy, okrelonej hierarchii autorytetu. (Ralf Dahrendorf, Industrie und Betriebsoziologie, Sammlung Goeschen. Walter de Gruyter Co, Berlin 1956, s. 58-59). 208 Ekonomiczne rda tego procesu zostay omwione w rozdziale II.

206

121

zwizkom zawodowym, w przewiadczeniu, i na tej drodze rozstrzygnity zostanie problem stosunku do pracy (Arbeitsmoral).209 Szczegowo opracowane metody oddziaywania na postaw zaogi maj na celu ugruntowanie wrd robotnikw przewiadczenia, i zwizanie z losami

przedsibiorstwa wasnych perspektyw i ambicji yciowych stwarza najlepsz gwarancj ich realizacji.210 Dziaalno ta, prowadzona pod hasem integracji spoecznoci fabrycznej, zmierza konsekwentnie do rozbicia narodowej i

midzynarodowej solidarnoci proletariatu oraz do podporzdkowania ruchu robotniczego polityce wielkiej buruazji.211 Odrzucajc mit wsplnoty interesw pracownika i pracodawcy212, rewolucja socjalistyczna wysuwa jednoczenie wasna koncepcj integracji spoeczestwa. Do najistotniejszych elementw tego procesu zaliczy naley integracj zag

robotniczych i spoecznoci fabrycznych w poszczeglnych przedsibiorstwach. Konsekwentne wczanie wszystkich grup spoeczno-zawodowych do udziau w zarzdzaniu zakadami pracy stanowi elementarny, a jednoczenie i podstawowy, warunek przeksztacenia spoecznoci fabrycznej w zwarty kolektyw wiadomy swej odpowiedzialnoci za losy przedsibiorstwa i wyraajcy w praktyce gotowo podporzdkowania oglnospoecznemu. Jednake daleko idce ograniczenie produkcyjnych, udziau zag w i rozstrzyganiu spoecznych interesw osobistych czy grupowych interesowi

podstawowych

problemw

ekonomicznych

B.B. Gardner und D.G. Moore, Praktische Menschenfuehrung im Betrieb, Westdeutscher Verlag, Koeln und Oppladen 1957, s. 178. 210 Integracja, jak stwierdza Douglas Mc Gregor, polega na ... stworzeniu takich warunkw, aby czonkowie organizacji (jak stanowi zakad) mogli lepiej zrealizowa wasne cele kierujc swoje wysiki na drog zapewniajc powodzenie przedsibiorstwu. (The human side of enterprise, New York 1960, s. 49). 211 Niebezpieczne jest zwaszcza zudzenie, i najwiksze klski spoeczne naszej epoki wynikaj z braku waciwie sprawowanych metod ksztatowania postaw: Gdyby nasze umiejtnoci w dziedzinie stosunkw spoecznych (tzn. nasza umiejtno zabezpieczenia wspdziaania midzy ludmi) rozwijay si rwnolegle z naszymi umiejtnociami w dziedzinie techniki, nie mielibymy drugiej wojny wiatowej. (Elton Mayo, The Social Problem of an Industrial Civilisation, Harvard University, Boston 1945, s. 33). 212 Marks analizujc tre wielu zudnych buruazyjnych kategorii ekonomiczno-prawnych nie bez ironii wskazywa, m.in. na to, e pracodawc jest w rzeczywistoci robotnik.

209

122

przedsibiorstw doprowadzia w okresie centralizmu biurokratycznego213 do wypaczenia socjalistycznej treci procesu integracji spoecznoci fabrycznych. W rezultacie gwn podstaw wizi midzy ludmi staa si zasada hierarchicznego podporzdkowania spoecznoci fabrycznej personelowi kierowniczemu, za stosunki nadrzdnoci i podporzdkowania, jakie implikuje zespoowy proces pracy, przeksztacay si coraz wyraniej w struktur wadzy.214 Stosunki na paszczynie przeoony podwadny przekrelaj ju w swoich zaoeniach prawo spoecznoci fabrycznej do poddawania krytycznej ocenie dziaalnoci kierownikw, do tych ostatnich bowiem naley wycznie ta prerogatywa stanowica podstaw sankcji w stosunku do jednostek i grup nie podporzdkowujcych si bezwarunkowo ich woli. Skutki hierarchicznego podporzdkowania wystpiy najjaskrawiej w stosunkach miedzy personelem kierowniczym jako grup przeoonych a robotnikami jako ostatecznymi wykonawcami polece odgrnych. Pozostae grupy spoecznozawodowe speniaj w mniejszym lub wikszym stopniu (porednio lub bezporednio) funkcje pomocnikw personelu kierowniczego. Sprzecznoci miedzy personelem kierowniczym a personelem inynieryjno-technicznym, ekonomicznym i administracyjno-biurowym agodzia
213

przynaleno tych grup do

kategorii

Centralizm biurokratyczny to system zarzdzania przedsibiorstwem i gospodark narodow oparty na zasadzie nakazu administracyjnego: Bez usamodzielnienia przedsibiorstw rady robotnicze i pracownicze byyby fikcj, nie miayby bowiem o czym decydowa. Dlatego przedsibiorstwa musz przesta by urzdami do wykonywania szczegowych instrukcji odgrnych, a sta si prawdziwymi przedsibiorstwami, tj. zespoami ludzi ze sob powizanych, wykonujcych wsplne zadania spoeczne i osobicie zainteresowanych pomylnym wykonaniem tych zada. Wymaga to przejcia przedsibiorstw od metod pracy opartych na administracyjnych nakazach do metod opartych na umiejtnym posugiwaniu si bodcami ekonomicznymi oraz spoecznej odpowiedzialnoci pracujcych. (O. Lange, Budowa nowego modelu gospodarczego musi oprze si na dynamice klasy robotniczej i socjalistycznej inteligencji, Nowe Drogi nr 11-12, 1956). 214 Zwolennicy funkcjonalnej teorii uwarstwienia przyjmuj a priori zaoenie, e rwnie w warunkach budownictwa socjalistycznego hierarchia stanowisk kierowniczych stwarza nieuchronn podstaw struktury wadzy. W. Wesoowski, np. stwierdza: Niezalenie od tego, w jaki sposb bd powoywani ludzie na te stanowiska i jak czsto bd na nich zmieniani, zawsze wadza bdzie nierwno rozdzielona choby bya to tylko wadza wykonawcza, decydujca o sposobach wykonania demokratycznie ustalonych zada. Istnienie wielkich struktur organizacyjnych stwarza wic hierarchie spoeczne wedug kryterium stopnia posiadanej wadzy: rozmaite hierarchie w podsystemach i w oglnym systemie organizacji spoecznej. Jeli wic stratyfikacj rozumie jako ukad pozycji spoecznych, midzy ktrymi wystpuje nierwny podzia jakich wartoci to mona powiedzie, e w omawianych strukturach wystpuj pozycje, midzy ktrymi nierwno rozdzielona jest warto nazywana wadz; istnieje wic w nich stratyfikacja wedug kryterium udziau we wadzy. (Funkcjonalna teoria stratyfikacji Davisa i Moorea (Studia Socjologiczne nr 4, 1962, s. 115)

123

pracownikw umysowych oraz ksztatujce si na tym gruncie poczucie odrbnoci wyranie akcentowane w stosunkach z pracownikami fizycznymi. Rwnie stosunki midzy czonkami personelu kierowniczego opieray si gwnie na zasadzie hierarchicznego podporzdkowania, jednake nawet majster jako kierownik najniszego w zasadzie szczebla spenia podwjn rol. Podlega on wprawdzie kierownikowi wydziau, sam jednak realizowa funkcje przeoonego w stosunku do podlegych im grup i zespow roboczych. To dwoiste oblicze cechuje postawy kierownikw wszystkich szczebli, z wyjtkiem dyrektora naczelnego. Szczeglnie trudne pooenie robotnikw w warunkach hierarchicznego podporzdkowania (na gruncie struktury wadzy) spoecznoci fabrycznej

personelowi kierowniczemu wyjania nam obiektywne rda i przyczyny ich zainteresowania konsekwentn realizacj zaoe samorzdu robotniczego jako formy rozwoju demokracji gospodarczej w przedsibiorstwie. Dziki przewadze liczebnej mog oni w okrelonych warunkach zdoby decydujc pozycj w systemie zarzdzania zakadami pracy. Dla poszczeglnych czonkw personelu

kierowniczego natomiast korzyci, jakie im przynosi ta nowa instytucja s poowiczne, dla dyrektora nie istniej one zupenie. Na paszczynie samorzdu dyrektor jest tylko jednym ze wspgospodarzy. Dziki samorzdowi robotniczemu, kierownicy poszczeglnych szczebli uzyskali wprawdzie prawo dokonywania oceny swoich przeoonych, ich postawy spoecznej, stosunku do pracy i mienia oglnospoecznego oraz stopnia

wywizywania si z obowizkw subowych. Jednake na podstawie tych samych zasad, mieli oni odtd podlega ocenie swoich podwadnych. W szczeglnoci myl, e bd, jako grupa, podlegali ocenie robotnikw, tzn. grupy zajmujcej najnisz pozycj w dotychczasowej hierarchii prestiu i autorytetu wywoywaa wrd wikszoci kierownikw bardzo powane sprzeciwy i opory. Przyznanie rwnych praw wspgospodarza wszystkim czonkom spoecznoci fabrycznej rodzia niech rwnie wrd pozostaych grup spoeczno-zawodowych wrd personelu inynieryjno-technicznego, 124 ekonomicznego, a nawet

administracyjno-biurowego. Wszystkie te grupy podlegay dotd jednostronnej ocenie personelu kierowniczego. Nowa instytucja demokracji gospodarczej

gwarantowaa im prawo udziau w ocenie przeoonych i stwarzaa tym samym moliwoci umacniania ich pozycji spoecznej. Jednake wobec rosncego nacisku zag robotniczych prowadzcego do zabezpieczenia i utrwalenia uzyskanych przez spoecznoci fabryczne uprawnie w zakresie zarzdzania przedsibiorstwem, grupy te, mimo dzielcego je dystansu spoecznego, zajy jako kategoria pracownikw umysowych, solidarn postaw, przeciwstawiajc si do

zdecydowanie wygrowanym w ich mniemaniu daniom robotnikw.215 Bariery spoeczne stanowi gwn przeszkod w procesie socjalistycznej integracji spoecznoci fabrycznej. Staj si one ponadto rdem wielu faszywych wyobrae dotyczcych oblicza i postawy poszczeglnych grup spoecznozawodowych. Przy rozwaaniach nad tym zagadnieniem celowe wydaje si rozgraniczenie midzy wyobraeniem o sobie (Leitbild) a wyobraeniem o nas (Menschenbild), jakie przeprowadza W. Kellner.216 Poszczeglne grupy posiadaj okrelone, na og do stereotypowe, wyobraenie o sobie, rwnoczenie w ich wiadomoci ksztatuje si wyobraenie o pozostaych grupach. Wszystkie tego typu wyobraenia oddziauj na siebie i wywieraj bardzo powany wpyw na stosunki

215

Istnienie tych nastrojw potwierdzi wyniki bada (ju cytowanych) przeprowadzonych przez zakad Bada Socjologicznych PAN w 3 przedsibiorstwach przemysu metalowego. Za Iren Majchrzak cytujemy wypowiedzi pracownikw inynieryjno-technicznych: - Rada robotnicza winna si zaj waciw regulacj pac pracownikw inynieryjno-technicznych oraz wzniesieniem ich na waciwy poziom w hierarchii spoecznej. Kadry inynieryjno-techniczne nie maj waciwego wpywu na sytuacj gospodarcz i losy pastwa. - Skoczy z dyskryminacj technika i inyniera. - Zlikwidowa antagonizmy miedzy pracownikami umysowymi a fizycznymi, podnie autorytet personelu inynieryjno-technicznego przez wysze ich uposaenie. Pastwo nie skada si z samych robotnikw, a ci maj i w tej chwili dostateczny wpyw. - Na losy pastwa wywieraj duy wpyw robotnicy, dlatego naley te wpywy zmniejszy, gdy wiadomo robotnika daleko nie wystarcza do rzdzenia pastwem. Na stanowiskach rzdzcych winni si znajdowa ludzie mdrzy i wyksztaceni. - Ukrci swawol pracownikw fizycznych i stronniczo za nimi rady robotniczej. I. Majchrzak stwierdza, e tego typu wypowiedzi stanowi wikszo w ankietach personelu inynieryjnotechnicznego. (Z bada socjologicznych nad samorzdem robotniczym, cz II, Samorzd robotniczy nr 4, 1959, s. 14-15). 216 Wolfgang Kellner, Der moderne soziale Konflikt, Ferdinnd Enke Veralg, Stuttgart 1961.

125

spoeczne wewntrz przedsibiorstwa.217 Z istnienia sprzecznoci powstajcych na tym subiektywnym gruncie zdawano sobie doskonale spraw ju w pocztkowym okresie dziaalnoci rad robotniczych: W dziedzinie stosunkw pomidzy inteligencj fabryczn a pracownikami fizycznymi w zakadach pracy dziedzictwo przeszoci jest szczeglnie cikie. Tkwi wrd inteligencji sporo lekcewaenia dla robotnikw fizycznych i sporo teoryjek, e waciwie robotnicy ani nie potrafi, ani nie powinni wpywa na kierownictwo przedsibiorstwa, e powinno to by wycznie dziedzin pracy wyksztaconych, wykwalifikowanych fachowcw. Znajduje to wyraz

niejednokrotnie w negatywnym stosunku do pracy, w deniu do nadmiernej rozpitoci pac, w niesusznym czsto premiowaniu218 Nic zatem dziwnego, e i wrd czci robotnikw tkwi sporo niechci do inteligencji jako do panw, ktrzy nie s zwizani z robotnikiem, a yj rzekomo jego kosztem, ktrzy z gry patrz na robotnika. Wyadowuje si to w niechci do nadzoru, w braku posuchu dla jego polece, w antyinteligenckich wyskokach.219 O istnieniu silnego poczucia odrbnoci grupowych w onie spoecznoci fabrycznych wiadcz rwnie wyniki (czciowo ju przedstawione) ankiety przeprowadzonej przez Zakad Bada Socjologicznych PAN. Wskazuj one wyranie na to, e wikszo robotnikw uwiadomia sobie potem, jak prysy zudzenia zwizane ze wsplnym frontem wszystkich grup spoeczno-zawodowych w przedsibiorstwie znaczenie postulatu ustawy o radach robotniczych w sprawie skadu spoeczno-zawodowego rady. W zbadanych przedsibiorstwach wypowiedzi robotnikw wyraay niezadowolenie z faktu, i personel inynieryjno-techniczny stanowi wikszo w radzie. W prezydiach rad za nie byo ani jednego robotnika.
W rozdziale IV cytowanej wyej pracy, W. Kellner powouje si na wypowiedzi, wspomnienia i pamitniki czoowych przedstawicieli buruazji niemieckiej (Friedrich Krupp, August Thyssen, Carl Bosch itd.) i na tej podstawie dowodzi, e w przewiadczeniu tych ostatnich nie motyw zysku, lecz interes oglnospoeczny (rozwj gospodarki narodowej, troska o pracownika) skania ich do dziaalnoci na polu gospodarczym. Przy takim przewiadczeniu walka robotnikw o wasne wyzwolenie spoeczne jest utosamiane z tendencjami antynarodowymi i antyspoecznymi. 218 Z wypowiedzi I sekretarza KW PZPR w Zielonej Grze. Dorobek i zadania samorzdu, Zielona Gra, luty 1958, s. 18. 219 Tame, s. 18.
217

126

Pracownicy inynieryjno-techniczni natomiast oceniali pozytywnie istniejc na tym odcinku sytuacj (patrz tablica 30).

Tablica 30. Opinie zaogi o skadzie spoeczno-zawodowym rad robotniczych


Czy Twoim zdaniem rada robotnicza winna si w wikszoci skada z: Procent odpowiedzix Pracownikw inynieryjnotechnicznych w przedsibiorstwie A Inynierw, technikw, ekonomistw Robotnikw Zarwno z inteligencji technicznej i robotnikw Nie wiem
x

Robotnikw w przedsibiorstwie A B 5,07 52,47 38,61 C 4,6 55,7 21,5

B 46,5 16,6 22,2 53,8 11,6 34,6

C 47,7 9,1 34,1

5,1 53,6 28,1

5,5

9,8

16,5

czne odpowiedzi kadej grup nie stanowi 100%, poniewa poza tabel pozostay wypowiedzi inne. Dane zawarte w tablicy 30 pochodz z artykuu Haliny Szostkiewicz Pt. Poczucie wizi zaogi w rad robotnicz (Samorzd Robotniczy nr 2, 1960, s. 16). Badania, na wynikach ktrych opiera si artyku zostay przeprowadzone w lutym 1958 r.

Wyobraenia o sobie staj si czsto podstaw dziaalnoci grup oraz motywacj okrelonego postpowania. Zjawisko to wystpuje ze szczegln ostroci w szeregach personelu kierowniczego. Przewiadczenie o wasnej wyszoci spoecznej rodzi przemon tendencj do stwarzania za wszelk cen pozorw wasnej nieomylnoci oraz do traktowania spoecznoci fabrycznej jako rodowiska pozbawionego z natury rzeczy wasnego oblicza i samodzielnoci. Takie przewiadczenie usprawiedliwia jako konieczne najbardziej arbitralne decyzje, przy czym personel kierowniczy wykorzystuje liczne, stojce do jego dyspozycji rodki, aby skoni spoeczno fabryczn do uznania ich takimi, za jakich pragn uchodzi. W tej sytuacji atwo zrozumie opory psychiczne przeciwko instytucji samorzdu robotniczego, ktra mogaby stworzy obiektywne przesanki oceny rzeczywistej postawy wszystkich grup spoeczno-zawodowych. 2. Samorzd robotniczy jako paszczyzna integracji zaogi robotniczej Samorzd robotniczy stwarza najszersz i najbardziej demokratyczn paszczyzn integracji spoecznoci fabrycznej, pod warunkiem jednak, e wszystkie odamy tej 127

spoecznoci bd uczestniczyy w zarzdzaniu przedsibiorstwem. Wszelkie ograniczenie zasady penej reprezentacji w organach samorzdu sprzyja wzrostowi tendencji partykularnych wrd tych grup i odamw, ktre uzyskay przewag, godzi w interes grup odsunitych od wpywu i staje si dodatkowym czynnikiem dezintegracji spoecznoci fabrycznej. Zasada penej reprezentacji stwarza niewtpliwie niebezpieczestwo star i konfliktw. Jednake przewiadczenie, e zlikwidowanie paszczyzny jawnego cierania si interesw rnych grup spoeczno-zawodowych, w rezultacie zagwarantowania przewagi grupy uznanej za najbardziej powoan do

wspudziau w zarzdzaniu usunie rdo sprzecznoci, opiera si na gronym w skutki zudzeniu. Jednostka czy grupa zepchnita na margines dziaalnoci samorzdu robotniczego z reguy nie manifestuje gono swego niezadowolenia, a do chwili, kiedy w jej najgbszym przekonaniu sytuacja staje si nie do zniesienia. Wwczas wystpienia nosz cechy gwatownego i nagego wybuchu.220 Do tego momentu jednak panuje na og przewiadczenie, e wszyscy s zadowoleni z istniejcych w przedsibiorstwie porzdkw. Konieczno zabezpieczenia zasady penej reprezentacji odnosi si w

szczeglnoci do zaogi robotniczej i wszystkich jej odamw. Wewntrzna spoisto jej szeregw decyduje bowiem w procesie integracji caej spoecznoci fabrycznej. Grup faworyzowan bya z reguy grupa robotnikw wysokokwalifikowanych. Skonno do faworyzowania tej grupy waciwa bya zarwno zwolennikom koncepcji biurokratycznej, jak i zwolennikom koncepcji technokratycznej. Koncepcje te rniy si jednak w swej argumentacji. Pierwsza z nich wychodzia z zaoenia, ze grup t cechuje najwyszy wrd zaogi robotniczej poziom wiadomoci socjalistycznej, druga koncepcja natomiast uwaaa t grup za najbardziej wartociow z uwagi na wysoki poziom jej kwalifikacji zawodowych.

220

wiadczy o tym, m.in. szereg strajkw w roku 1958, ktre wybuch nieoczekiwanie i stanowi zaskoczenie dla instancji partyjnych i zwizkowych oraz organw samorzdu robotniczego.

128

Tendencja do spychania robotnikw niewykwalifikowanych na margines dziaalnoci samorzdu jest szkodliwa. Robotnicy wysokokwalifikowani nie zawsze reprezentuj w ruchu robotniczym element najbardziej postpowy. Wrd starych robotnikw nalecych do tej kategorii pokutuje niemao elementw ograniczonoci cechowej. Poza tym, wrd elementw chopskich i drobnomieszczaskich, ktre napyny do szeregw robotniczych nie zawsze odamy najblisze proletariatowi (np. biedota wiejska) zasilay szeregi robotnikw wysokokwalifikowanych. Byli to bardzo czsto rzemielnicy-waciciele lub rzemielnicy zatrudnieni w prywatnych warsztatach (w latach 1950-1955 ulegay one w duym stopniu likwidacji. Ich marzeniem byo bd odzyskanie, bd zaoenie na wasny rachunek prywatnego warsztatu. Odamy te wyrniay si bardzo czsto znacznie wyszym poziomem kultury materialnej, wiksz umiejtnoci zabiegania o wasne sprawy, powanym dowiadczeniem, jakie daje rodowisko miejskie, anieli masy biednego czy nawet redniego chopstwa. Wszystkie te cechy oraz wiksza zamono uatwiay proces stabilizacji w nowym rodowisku pracy oraz przystosowania do nowych warunkw, co niejednokrotnie mylnie utosamia si z procesem narastania wiadomoci socjalistycznej. Wyra on bowiem w pierwszym rzdzie wiadomo interesw grupowych i wchodzi w kolizj z procesem ksztatowania si poczucia solidarnoci klasowej. Z drugiej za strony niski poziom wiedzy oglnej i kwalifikacji zawodowych nie zawsze jest wiadectwem niechci, zacofania czy negatywnego stosunku do tych spraw. Olbrzymi rol odgrywaj trudnoci obiektywne. wiadcz o tym, m.in. wyniki ankiety przeprowadzonej w Pafawagu we Wrocawiu. Spord 257 robotnikw, ktrzy odpowiedzieli na ankiet w sprawie szkolenia, 168 (62,9%) wyrazio ch uczenia si, jednake zaledwie 68 (25,5%) mogo stwierdzi, e warunki domowe i warunki pracy sprzyjaj nauce.221 Stosunek personelu kierowniczego przedsibiorstw do pracownikw

przystpujcych do nauki jest zbyt czsto negatywny. Wskazuj na to wyniki ankiety


221

Patrz: mgr M. Surmaczyski, O ankiecie w Pafawagu, Samorzd Robotniczy nr 7, 1959.

129

w sprawie sprawnoci technikw zawodowych dla pracujcych.222 W ankiecie udzia wzili suchacze i dyrektorzy 45 technikw oraz dyrektorzy fabryk i przewodniczcy k NOT i innych organizacji technicznych. Niezalenie od motyww skaniajcych ich do podjcia takiej decyzji, pracownicy podejmujcy nauk w technikach, skadaj dowody duego samozaparcia. Dlatego te s oni zainteresowani uksztatowaniem wewntrz przedsibiorstwa stosunkw, ktre umoliwiayby im osignicie zamierzonego celu. Suchacze technikw rekrutuj si nie tylko z szeregw robotniczych. Na 448 suchaczy, ktrzy udzielili odpowiedzi na ankiet, 293 to robotnicy, brygadzici i majstrowie, pracownikw umysowych byo 76. Wikszo uczestnikw ankiety (262, czyli 56,2%) okrelio stosunek personelu kierowniczego i dyrekcji zakadu do uczniw technikw dla pracujcych jako obojtny, zy lub bardzo zy, a nawet wrogi. Wprawdzie 170 uczestnikw (37,9%) tej grupy respondentw ocenio stosunek personelu

kierowniczego i dyrekcji zakadw jako przychylny, dobry lub bardzo dobry. Jednake liczba suchaczy, ktrzy stwierdzaj, i zakad nie udziela im adnej pomocy wzrasta do 290 (64,7%). Pytania skierowane pod adresem dyrektorw technikw, ktrzy przy

wykonywaniu swych funkcji stykaj si najczciej z dyrekcjami kilku, kilkunastu, a nawet kilkudziesiciu zakadw, zmierzay do ustalenia przyczyn skadajcych si na to, e zaledwie okoo 20% osb rozpoczynajcych nauk w technikach dla pracujcych uzyskuje dyplomy. Wikszo dyrektorw (ogem 24) stwierdza, e powstaje paradoksalna sytuacja: Pracodawca grozi swym pracownikom

zwolnieniem lub zmian warunkw pracy i pacy, jeeli nie zdobd odpowiedniego wyksztacenia, rwnoczenie jednak w olbrzymim stopniu, wbrew obowizujcym ustawom, rozporzdzeniom i instrukcjom, utrudnia zdobycie tego wyksztacenia. Na ankiet skierowan do dyrekcji fabryk uzyskano 14 odpowiedzi. Z odpowiedzi tych naleaoby wnioskowa, e suchacze technikw nie napotykaj na adne trudnoci
222

Materiay, zeszyt 5 Agencji Robotniczej. Dzia Badania Opinii Spoecznej, Warszawa, wrzesie 1961. Ankieta zostaa przeprowadzona w maju i czerwcu 1961 r.

130

ze strony swoich zwierzchnikw i e otrzymuj potrzebn im pomoc. Odpowiedzi 5 przewodniczcych k NOT nie s tak pesymistyczne, jak stwierdzenia suchaczy i dyrektorw technikw. Jednake odbiegaj one do powanie od optymistycznych odpowiedzi dyrektorw przedsibiorstw, ktrzy sytuacj oceniaj bardzo rowo. Eliminowanie udziau robotnikw niewykwalifikowanych w pracach samorzdu pogbia wrd robotnikw wykwalifikowanych skonno do cechowego niemal zasklepiania si w ramach zawodu i do wzrostu tendencji partykularnych. Przejawem tych tendencji jest pokutujca wrd niektrych grup zaogi skonno do przeciwstawiania czeladnika robotnikowi wykwalifikowanemu.223 Wskazuje na to, m.in. prasa zakadowa. Na jednym z zebra zaogi Zakadw H. Cegielski poruszona zostaa kwestia czeladnik a robotnik wykwalifikowany. Wwczas to podniosy si wrd robotnikw gosy niezadowolenia. Mwiono: Jak to, czeladnik ma by zrwnany w uprawnieniach z robotnikiem wykwalifikowanym?224 Odsunicie robotnikw niewykwalifikowanych od udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem pozbawia ich moliwoci oddziaywania na spoeczno fabryczn w kierunku sprostowania bdnych wyobrae i pogldw dotyczcych ich postawy spoecznej oraz prowadzenia kampanii w obronie wasnych interesw. W konsekwencji obnienie pozycji materialnej i spoecznej tej grup staje si istotn przeszkod w procesie podnoszenia jej poziomu wiedzy oglnej, kultury materialnej i kwalifikacji zawodowych, z kolei za zahamowanie tego procesu staje si w oczach pozostaych grup jak gdyby uzasadnieniem (a nawet usprawiedliwieniem) niskiej stopy yciowej robotnikw niewykwalifikowanych oraz obojtnego czy nawet nieprzyjaznego do nich stosunku. Na tego rodzaju glebie spoecznej moe powsta zjawisko, ktre G. Myrdal uj w swojej teorii przyczynowoci okrnej i objani, m.in. na przykadzie problemu murzyskiego w Stanach Zjednoczonych:

Uchwaa nr 367 Rady Ministrw z dnia 21 sierpnia 1959 r. wprowadzia tytu robotnika wykwalifikowanego jako pojcie rwnoznaczne i rwnouprawnione z tytuem czeladnik. 224 Jerzy Sowiski, Czeladnik = robotnik wykwalifikowany, Nasza Trybuna gazeta zakadowa Zakadw H. Cegielski w Poznaniu, nr 41, 1960 r., 22-28.X.1960.

223

131

z jednej strony przesdy wobec czarnych i wynikajca std dyskryminacja przeszkadza wysikom Murzynw zmierzajcych do podniesienia niskiej stopy yciowej, z drugiej strony owa niska stopa yciowa przyczynia si czciowo do powstawania u biaych przesdw rasowych, prowadzcych w

konsekwencji do postawy dyskryminacyjnej.225 Szkodliwa w swoich skutkach okazaa si rwnie niedostateczna reprezentacja modziey w organach samorzdu robotniczego. Byo to w duym stopniu rezultatem rozwizania w okresie wydarze padziernikowych 1956 roku jej organizacji Zwizku Modziey Polskiej.226 Brak waciwej reprezentacji sta si rdem wielu ocen krzywdzcych modzie. wiadcz o tym, m.in. wypowiedzi na I Wojewdzkim Zjedzie Rad Robotniczych w Zielonej Grze: W naszym Zakadzie stwierdzi sekretarz rady robotniczej Zakadw A-21 w Zielonej Grze pracuje wielu modocianych, ktrzy niestety nie dbaj o podnoszenie swoich kwalifikacji i nie ma moliwoci, by ich do tego zmusi. Proponuj w zwizku z Tm podj uchwa, e kto nie ma kwalifikacji zawodowych i oglnych bdzie mniej zarabia.227 O krzywdzcej modzie jednostronnoci powyszej wypowiedzi wiadczy wymownie gos sekretarza KW ZMS w Zielonej Grze: Rady robotnicze winny rwnie wzi na warsztat spraw szkolenia zawodowego, bo przecie modzi ludzie nie maj jeszcze dobrze opanowanego zawodu. Dotychczas w zakadach jest tak, e robotnicy pracuj przy operacjach seryjnych i maj tylko jedn specjalizacj, a warto by pomyle nad tym, by im umoliwi poznanie caego procesu produkcyjnego. Niestety, nie zawsze spotyka si to z przychylnym przyjciem ze strony dyrekcji. Wiemy ile, np. trzeba byo wysiku ze strony modych pracownikw w A-21, by przekona zastpc dyrektora o

225 226

Gunnar Myrdal, Teoria ekonomii a kraje gospodarczo nierozwinite, P.W.G., Warszawa 1958, s. 37. Pod koniec 1957 r. modzie (w wieku do lat 25) stanowia 2,7% skadu rad robotniczych i 2,4% skadu ich prezydiw. (Wedug danych opublikowanych w artykule J. Balcerka i L. Gilejki Pt. Przyczynek do tworzenia si rad robotniczych w Polsce, Biuletyn IGS nr 2, 1958, s. 96). W oku 1960 wedug danych CRZZ modzie (w wieku do lat 25) stanowia 4,5% skadu rad robotniczych. 227 Dorobek i zadania samorzdu robotniczego, Zielona Gra, luty 1958, s. 36.

132

koniecznoci szkolenia. Dyrekcja wysuwaa argument, e po szkoleniu ludzie pjd gdzie indziej. Jest wielu modych, ktrzy nie wykonuj zada produkcyjnych. Nie zawsze analizuje si, jakie s tego przyczyny. A na to wpywa niedostateczne przygotowanie fachowe modziey w szkoach zawodowych, zatrudnienie czci absolwentw w niewaciwych specjalnociach, brak opieki ze strony nadzoru technicznego, brak doksztacania zawodowego, no i system pac, ktry nie uzalenia pac od wyszkolenia fachowego.228 Wyniki kontroli przeprowadzonej wsplnie przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych i Komitet Centralny Zwizku Modziey Socjalistycznej w 502 typowych dla poszczeglnych gazi przemysu przedsibiorstwach, dowiody, e proces przystosowywania si modziey do nowego rodowiska napotyka na istotne trudnoci. Kontrola, ktra dotyczya realizacji przepisw ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. w sprawie nauki zawodu, przyuczenia do okrelonej pracy i warunkw zatrudnienia modziey w zakadach pracy229, zostaa przeprowadzona w poowie 1959 roku, tzn. w rok po wejciu w ycie ustawy. Zakady broni si przed przyjmowaniem modziey na nauk zawodu zraajc si kopotami, jakie pocztkowym okresie mog w zwizku z tym wynikn. Trzeba bowiem opracowa program nauki zawodu, wyznaczy instruktorw spord najlepszych fachowcw odcigajc ich uwag od biecej produkcji, wyznaczy osoby odpowiedzialne za kontrol przebiegu nauki zawodu i doksztacanie si ucznia poza fabryk, a ponadto modocianych wolno zatrudnia tylko w dzie, tylko 6 godzin na dob i tylko przy niektrych pracach. Efekty pracy uczniw (przynajmniej w pierwszym roku nauki) s mierne, a paci trzeba obciajc fundusz pac. Tak rozumuje wielu dyrektorw, wiele samorzdw robotniczych. Dlatego nawet giganty przemysowe zatrudniaj znikom liczb modocianych (Nowa Huta 130,
228 229

Tame, s. 36. Ustawa z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do okrelonej pracy i warunkach zatrudnienia modocianych oraz o wstpnym stau pracy, Dz. U. PRL nr 45, 1958, poz. 226.

133

FSO 42, Stocznia Gdaska 79) i to czsto nie na nauk zawodu, lecz na warunkach normalnej umowy o prac lub bez adnej umowy. Wiele przedsibiorstw w ogle nie planuje w najbliszych latach zatrudnienia uczniw. Wrd 502 badanych przez komisje spoeczne zakadw takich wanie jest a 279. Obok tendencji kierownictw zakadw pracy do uchylania si od

przygotowywania dla wasnych potrzeb wykwalifikowanego narybku robotniczego, obserwuje si zjawisko amania postanowie ustawy. Wemy dla przykadu Dolnolskie Zakady Metalowe w Dusznikach. Mimo e zjednoczenie przysao ramowy program nauki zawodu 7 modocianych, ktrzy tam pracuj, nie uczy si, gdy zakad nie zadba o przystosowanie otrzymanego programu do wasnych potrzeb. Ponadto aden z modocianych nie doksztaca si poza fabryk, kilku pracuje na warunkach akordowych, inni w godzinach nadliczbowych, a take przy pracach wzbronionych. Okresowych bada zdrowia modocianych pracownikw nie przeprowadza si. W Fabryce Sprztu Rolniczego w Inowrocawiu komisja spoeczna stwierdzia wprost karygodne wykroczenia. Mode dziewczta

zatrudniano przy pracach spawalniczych. Podobnych wykrocze i uchybie wymieni by mona ca litani.230 Przepisy o ochronie pracy modocianych s czsto amane, na co zwrciy uwag badania przeprowadzone w roku 1958 przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych. Badania, ktre zostay przeprowadzone metod ankietow, objy 3 145 modocianych zatrudnionych w 260 zakadach pracy reprezentujcych 11 gazi gospodarki narodowej. Stanowi to 4% ogu modocianych zatrudnionych w tych gaziach.231 Wyniki ankiety ilustruje tablica 31. Tablica 31. Przestrzeganie przepisw o ochronie pracy modocianych
Wrd modocianych objtych ankiet:
230 231

W budownictwie

W grnictwie

W przemyle drobnym

W przemyle wkienniczym

rednio w badanych 11 gaziach

Zob.: Bogusaw Rychwaski, Jak zakady oszukay ustaw, Rada Robotnicza nr 16, 1959, s. 1. Zob.: Kwiryn Grela, Niektre problemy modocianych robotnikw, Przegld Zwizkowy nr 2, 1959, s. 11-13.

134

Wstpnych bada nie przechodzio W godzinach nadliczbowych zatrudniano W niedziele i wita zatrudniano Z przepisami bhp nie zapoznano Z przepisami o ochronie pracy modocianych nie zapoznano Nie zaopatrzono w sprzt ochronny Nie zaopatrzono w odzie ochronn Zatrudniano w nocy

23%

0%

23%

3%

7%

18%

32%

14%

19%

21%

14%

36%

8%

12%

20%

32%

7%

28%

9%

30%

46%

33%

4%

23%

30%

9%

35%

21%

35%

16%

9%

15%

15%

7%

2%

2%

4%

2%

Niedostateczna reprezentacja modziey zwaszcza robotniczej nie sprzyja walce o przezwycienie nie tylko obiektywnych trudnoci w procesie przygotowania si modych pracownikw do warunkw ycia fabrycznego, lecz rwnie uprzedze, jakie w stosunku do kierowniczy, tej grupy pracownikw ywi niejednokrotnie personel a nawet pewne odamy starszych

inynieryjno-techniczny,

pracownikw i robotnikw. Uprzedzenia te wiadcz bardzo czsto o niezrozumieniu trudnoci, jakie modzie (szczeglnie modzie robotnicza) musi przeamywa z chwil, kiedy

135

przechodzi ze rodowiska rodzinnego i szkolnego do zupenie innego pod kadym wzgldem rodowiska fabrycznego.232 Obiektywna ocean postawy spoecznej nie jest moliwa bez udziau tej ostatniej, bez uwzgldnienia jej opinii w spawie warunkw pracy i atmosfery spoecznej w przedsibiorstwie. Faszywa decyzja, wnikajca z nieznajomoci bd

niezrozumienia warunkw nieodzownych dla przystosowania si modziey do nowego rodowiska, bd wreszcie z nieprzyjaznego stosunku personelu

kierowniczego i innych odamw spoecznoci fabrycznej pogbia si w wiadomoci modziey uczucie wyobcowania. Bardzo wymowne byy pod tym wzgldem wyniki ankiety przeprowadzonej w styczniu 1958 roku przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS wrd Aktywistw Zwizku Modziey Socjalistycznej uczestnikw Centralnego Kursu Szkoleniowego ZMS w Warszawie reprezentujcych 59 spord najwikszych przedsibiorstw naszego przemysu (zatrudniajcych cznie okoo 330 000

pracownikw). Odpowiedzi na pytanie, czy i w jakim stopniu organy samorzdu robotniczego interesuj si sprawami modziey ju wwczas mogy wzbudzi powany niepokj. W 26 przedsibiorstwach rada robotnicza i jej prezydium w ogle nie interesoway si sprawami modziey. W 5 przypadkach nie udzielono adnej odpowiedzi. Wprawdzie w 28 przedsibiorstwach organy samorzdu interesoway
Trudnoci te w yciu modziey robotniczej wi si w szczeglnoci z ostatecznym wyborem zawodu. G. Friedmann i J.R. Tranton powoujc si na ksik Ginzbega (Occupational Choice. An Approach to a General Theory, New York 1951) stwierdzaj: Zasug ksizki Ginsberga jest akcent, jaki ten ostatni kadzie na stopniowe ksztatowanie si wyboru zawodu. Okres wyborw urojonych od 6 do 11 lat, okres wyborw prbnych od 11 do 18 lat i okres wyborw realistycznych od 18 do 24 lat. Jest to dugotrway okres, w ktrym poznanie wiata rzeczywistego zbiega si z ksztatowaniem osobowoci. Osobnik uczy si poznawa samego siebie oraz zgbia obiektywne warunki wasnego ycia zawodowego. Okres przejciowy i pynny, na jaki skadaj si lata studiw uniwersyteckich pozwala osobnikom z zamonych rodowisk na dokonanie tej podwjnej ewolucji w jak najlepszych warunkach psychologicznych i spoecznych. Na kadym etapie eliminuj oni okrelone moliwoci, precyzuj wybory a do ustalenia ostatecznego wyboru. Osobnicy skromnego pochodzenia nie posiadaj tych samych szans. Wachlarz ich wyborw bywa ograniczony nie tylko z uwagi na brak rodkw pieninych, lecz rwnie ze wzgldu na niski poziom aspiracji wypywajcy z ciasnoty horyzontw rodowiska pochodzenia. Miast harmonijnego i stopniowego dojrzewania przeskakuj oni gwatownie okres wyborw realistycznych, by znale si bardzo wczenie w strefie niepewnoci i pynnoci, gdzie jako istoty bezbronne poddane zostaj oddziaywaniu urokw i faszywych pozorw cywilizacji stawiajcej na pierwszym miejscu wartoci pienine, popularno i presti zewntrzny. Wszystkie te mirae odwracaj uwag modocianych od korzyci i zadowolenia, jakie na dusz met zapewniaj wybrane zawody. (Trait de socjologie, publi sous la direction de Georges Gurvitch, Pressem Universitaires de France, Paris 1958, s. 501).
232

136

si sprawami modziey, jednake zainteresowanie to sprowadzao si najczciej do pewnych marginesowych, z punktu widzenia funkcji tej instytucji, zagadnie. Faworyzowanie niektrych odamw zaogi robotniczej jest niejednokrotnie pozostaoci minionych lat okresu centralizmu biurokratycznego. W okresie tym o ocenie wynikw ekonomicznych przedsibiorstwa decydowa proces [procent?] przekroczenia produkcji globalnej. Od tego wskanika zaleaa wysoko premii przypadajcej w udziale personelowi kierowniczemu (i pozostaym grupom pracownikw umysowych). Z denia do przekraczania planw produkcji za wszelk cen zrodzia si tendencja do faworyzowania robotnikw bezporednio produkcyjnych, przeciwiestwie ktrych do praca przynosia zatrudnionych najwidoczniejsze w dziaach efekty, usugowych w i

robotnikw

pomocniczych, ktrych paca nie przynosia bezporednich efektw. Na Tm gruncie ksztatoway si bardzo powane rnice w zarobkach niezalenie od kwalifikacji, ktre trudno w ostatecznej instancji przypisywa przypadkowi lub zej woli, brakowi fachowoci czy nawet charakteru kalkulatorw. rdem sprzecznoci w Tm przypadku byy w gruncie rzeczy partykularne interesy personelu kierowniczego. W wietle powyszej analizy nie trudno wykaza niesuszne akcenty w rozpowszechnianiu tezy, i wikszo robotnikw hoduje dewizie czy si robi, czy si ley, dwa tysice si naley. Demoralizacja pewnych odamw robotniczych nie wypywaa bynajmniej wbrew opinii niektrych ekonomistw i socjologw z naturalnych i odwiecznych rzekomo skonnoci proletariatu, lecz z warunkw spoeczno-gospodarczych, ktre personel kierowniczy potrafi umiejtnie wykorzysta.233

System ten system kierowania gospodark narodow i zarzdzania przedsibiorstwami oparty na zasadach centralizmu biurokratycznego doprowadzi w rezultacie do powstawania i utrzymywania si w przedsibiorstwie tendencji do ukrywania istniejcych rezerw i zaniania planw oraz do forsowania wykonawstwa ilociowych planw produkcyjnych z rwnoczesnym odsuniciem na dalszy plan troski o jako produkowanych wyrobw i prawidowe wykonywanie planw asortymentowych oraz o prawidowe ksztatowanie kosztw wasnych produkcji, wreszcie do powanych strat na skutek systematycznego marnotrawstwa siy roboczej i rodkw produkcji. (Z Tez do referatu na oglnohutnicz narad w dniu 14 grudnia 1956 r. w sprawie rad robotniczych).

233

137

Kobiety rwnie stanowiy grup niedostatecznie reprezentowan w organach samorzdu robotniczego.234 W konsekwencji specyficzne trudnoci wystpujce wyciu I pacy kobiet nie znajdoway z reguy waciwego odbicia w dziaalnoci samorzdu nawet w tych przedsibiorstwach, w ktrych kobiety stanowi wikszo zag. Ujawnio si to poza tym w do silnych tendencjach do zwalniania w pierwszej kolejnoci kobiet, lub nie przyjmowania ich do pracy. Tendencje te zyskiway czsto poparcie organw samorzdu. Udzia caej zaogi robotniczej, wszystkich jej odamw w pracach samorzdu stanowi najlepsz gwarancj obiektywnej oceny ich oblicza spoecznego ze strony caej spoecznoci fabrycznej. Szczeglnie niebezpieczna jest skonno do

pochopnych ocen w przypadku grupy tzw. Chopw-robotnikw, ktra si rzeczy zachowuje wiele cech waciwych drobnemu posiadaczowi. Grupa ta yje bardzo czsto na marginesie dwch zbiorowoci, miejskiej i wiejskiej, nie posiadajc z regu moliwoci dokonania ostatecznego wyboru.235 Postanowienie dotyczce definitywnego zerwania ze starym rodowiskiem uzalenione jest od szeregu warunkw obiektywnych i subiektywnych. Niezbdne jest w pierwszym rzdzie rozwizanie problemu mieszkaniowego.236 Poza Tm

Pod koniec 1957 roku procent kobiet w radach robotniczych i ich prezydiach wynosi odpowiednio: 6,3 i 5,3. (Wedug danych opublikowanych w cytowanym ju artykule J. Balcerka i L. Gilejki w Biuletynie IGS nr 2, 1958, s. 96). 235 G. Nowotna przeprowadzia w Z.M. Ursus badania nad 200-osobow grup robotnikw dojedajcych ze wsi, przede wszystkim w celu okrelenia ich stosunku do pracy. Jak pisze autorka, z przeprowadzonych bada wynika, e nie ma prawie adnej zasadniczej rnicy midzy robotnikami dojedajcymi ze wsi a robotnikami miejscowymi w podstawowych dziaach produkcyjnych, jeli chodzi o przygotowanie do pracy, kwalifikacje, postawy i aktywno produkcyjn, mimo e przy rozpoczynaniu pracy start nie by jednakowy. (Stosunek do pracy robotnikw dojedajcych ze wsi w porwnaniu z robotnikami zamieszkaymi w miecie, Samorzd Robotniczy nr 2, 1960, s. 33). Patrz rwnie: artyku Pt. Opinie kierownictwa i aktywu spoecznego na temat postaw robotnikw dojedajcych ze wsi, Samorzd Robotniczy nr 11, 1962, s. 51-56). 236 ycie w hotelach robotniczych nie sprzyjao procesowi integracji zag robotniczych. Witold Stankiewicz (Nowe Prawo nr 5, 1955, s. 38) podaje, e wedug doniesie prasy w roku 1953 w Warszawie istniay 132 hotele, na lsku 572. Ten sam autor ocenia liczb mieszkacw hotelw robotniczych w roku 1955 na 200 000. Jan Turowski i Edward Kubejko podkrelaj niejednolity charakter tych rodowisk oraz ich wpyw na rozwj osobowoci: Modzie, ktra przebywa w hotelu starzeje si tam, traci swoje cenne lata modoci w bezdusznej atmosferze ycia hotelowego Hotele robotnicze nie tylko przestrzennie, ale i spoecznie znajduj si na peryferiach wsi i na peryferiach miasta. (J. Turowski i E. Kubejko, Hotel robotniczy jako rodowisko spoeczne, Przegld Socjologiczny, Wydawnictwo Socjologicznego Orodka dzkiego, tom XIII/1, d 1959, s. 133-134.) W roku 1962 w hotelach robotniczych mieszkao okoo 250 000 pracownikw, z ktrych wikszo stanowia modzie rekrutujca si ze wsi i maych miasteczek. Kontrole przeprowadzone przez komisj modzieow CRZZ i wydzia modziey robotniczej KC ZMS wykazay, e wiele administracji zakadowych zaniedbuje

234

138

warunki spoeczne w przedsibiorstwie (np. groba zwolnie, stopie rozwoju demokracji robotniczej) nie zawsze sprzyjaj podjciu takiej decyzji. Decyzja ta jest szczeglnie trudna do podjcia w grupach najbliszych proletariatowi, gdy stosunek personelu kierowniczego nie zawsze jest zachcajcy.237 4. Znaczenie grup nieformalnych w procesie integracji spoecznoci fabrycznej Istnienie tzw. grup nieformalnych, powstajcych w sposb ywioowy w kadej zbiorowoci ludzkiej nie moe by rozpatrywane w oderwaniu od struktury wadzy przedsibiorstwa oaz hierarchii statusu spoecznego. Nie s one w procesie integracji spoecznoci fabrycznej czynnikiem autonomicznym. O ich roli i znaczeniu decyduj procesy spoeczno-ekonomiczne o znacznie szerszym zasigu i perspektywie, ktrym w ostatecznej instancji zostaj podporzdkowane. W rezultacie powstawanie grup nieformalnych moe by wyrazem postpu lub regresu spoecznego. W warunkach przedsibiorstwa kapitalistycznego, przyjta przez kierownictwo inicjatywa rozwijania grup nieformalnych, ksztatowaniu poczucia ich odrbnoci, umacniania wizi czcych czonkw poszczeglnych grup, prowadzi (w sposb zamierzony) do atomizacji zaogi robotniczej, do wzmoenia antagonizmw grupowych i uatwia prowadzenie polityki podporzdkowywania caej spoecznoci fabrycznej interesom przedsibiorstwa kapitalistycznego i woli jego kierownictwa.238 Niebezpieczestwo dezintegracji zag I spoecznoci fabrycznych wzmaga si na gruncie cigle rozwijajcego si podziau pracy i specjalizacji zawodw.239

obowizki w zakresie biecych napraw i remontw pomieszcze hotelowych, nie przestrzega przepisw w zakresie zagszczenia pokojw, nie troszczy si o waciwy dobr personelu wychowawczego. (Patrz: ycie Warszawy nr 214 z 8.IX.1962 r., s. 4). 237 Autor spotka si w czasie prowadzonych bada w rozmowach z przedstawicielami personelu kierowniczego w dwch przedsibiorstwach przemysu chemicznego w Rzeszowskiem, ze zdaniem, i chopi posiadajcy wiksze gospodarstwa s znacznie lepszymi pracownikami anieli robotnicy pozbawieni wasnoci rodkw produkcji i biedota wiejska, poniewa nigdy i w niczym nie przeciwstawiaj si swoim przeoonym. Pojcie dobrego pracownika byo w tym przypadku tosame z pojciem pracownika ulegego. 238 Poszczeglni osobnicy tworz klasy jedynie w tym stopniu, w jakim prowadz walk przeciwko jakiejkolwiek innej klasie. W pozostaych stosunkach wystpuj oni wrogo jeden przeciwko drugiemu w charakterze konkurentw (K. Marks, F. Engels, Niemieckaja ideologia, Gosudarstwiennoje Izdatielstwo Politiczeskoj Literatury, Moskwa 1956, s. 55). 239 Wwczas (autor ma na myli redniowieczn organizacj cechow przypis nasz J.B.) bariery utrudniajce wizi midzy zawodami byy wznoszone rozmylnie i bronione nie bez trudu. Obecnie powstaj one ywioowo w rezultacie wysokiego stopnia dyferencjacji i szybkiego tempa przemian zawodowych. (Theodore Caplow, The Sociology of Work, University of Minnesota Press, Minneapolis 1954, s. 23).

139

Umiejtno wykorzystywania rozgrywek klikowych w interesie wasnej kariery winna nawet wiadczy o zdolnociach osobistych personelu zarzdzajcego,240 a samo istnienie grup nieformalnych jest czsto traktowane jako uzupenienie tzw. Formalnej organizacji przedsibiorstwa. Grupy nieformalne istniay i istniej rwnie w naszych przedsibiorstwach. Dotyczy to zarwno okresu przed, jak i po powstaniu samorzdu robotniczego. W warunkach, kiedy hierarchia wypywajca z potrzeb zespoowego procesu pracy stawaa si rwnoczenie podstaw struktury wadzy w przedsibiorstwie, jednym z orodkw wok ktrych ksztatoway si grupy nieformalne byli kierownicy rnych szczebli. Rozwijay si one z reguy za gruncie interesw partykularnych tych grup, ktrych czonkowie korzystali z rnego rodzaju przywilejw, jakie mg im zagwarantowa majster, kierownik czy te dyrektor. Faworyzowanie nielicznych pracownikw rodzio niezadowolenie wrd pozostaych i jake czsto

usprawiedliwiao pene goryczy wypowiedzi robotnikw.241 W tej sytuacji liczne grupy nieformalne powstaway i konsolidoway si na gruncie walki czy samoobrony przeciw uprzywilejowanym grupom czy klikom skupiajcym si wok poszczeglnych przedstawicieli personelu kierowniczego. Rozbicie spoecznoci fabrycznej na zwalczajce si wzajemnie grup nieformalne prowadzi w konsekwencji do cakowitej anarchii i do zatomizowania spoecznoci fabrycznej, w szczeglnoci za zaogi robotniczej. Kryteria zrnicowania zag robotniczych mona zwaszcza w naszych warunkach mnoy w nieskoczono, by wreszcie doj do wniosku, e pojcie robotnik stracio sens i e naley je uzna za konstrukcj mylow niewiele majc wsplnego z rzeczywistoci. Buruazyjna

Pod pewnymi wzgldami konflikty klikowe wewntrz wspczesnych wielkich organizacji s nieuniknione. Liczna grupa uzdolnionych jednostek prowadzi midzy sob walk konkurencyjn o malejc w miar wznoszenia si po szczeblach tej organizacji liczb pozycji. Konieczno zdobywania poparcia kliki w celu wybicia si moe si sta niemal imperatywem dla kierowniczego i powanie zainteresowanego personelu zarzdzajcego. (Robert Dubin, The World of Work. Industrial Society and Human Relations, Prentice-Hall Inc., Englewood Cliffs, N.Y. 1958, s. 395). 241 Oto opinia robotnika, ktry sdzi, e nie warto uczy si: Bo uczyem si zawodu, a obecnie zarabiam mniej anieli ten, ktry w ogle nie uczy si, a tylko jakim lewym sposobem dosta si do dobrej roboty. (formiarz lat 37, pracuje w Pafawagu 5 lat) mgr Marian Surmaczyski, O ankiecie w Pafawagu, Samorzd Robotniczy nr 7, 1959, s. 39.)

240

140

socjologia przemysu i przedsibiorstwa zrcznie wykorzystuje wszelkie kryteria zrnicowania zag robotniczych i usiuje na tej podstawie dowie, e pojcie klasa robotnicza w rozumieniu marksistowskim zrodzia si jako pd wyobrani doktrynerw komunistycznych.242 Teza, i zasadniczym czynnikiem procesu integracji spoecznoci fabrycznej w przedsibiorstwie socjalistycznym jest umiejtno kierowania ludmi oraz

odpowiedniego manewrowania grupami nieformalnymi i e decydujc rol w Tm zakresie maj do spenienia kierownicy wszystkich szczebli, nie oznacza nic innego, jak koncepcj podporzdkowania Zgodnie z t spoecznoci koncepcj fabrycznej personelowi robotnicze w

kierowniczemu.243

organizacje

przedsibiorstwie (organizacja partyjna, zwizkowa oraz samorzd robotniczy) maj do spenienia w tym okresie rol pomocnika personelu kierowniczego.244 Realizacja tej koncepcji musiaaby zmierza w sposb konsekwentny do przyznania personelowi kierowniczemu w ramach przedsibiorstwa peni wadzy nad ludmi. Obrona autorytetu i prestiu szefa (speniajcego funkcj przywdcy w stosunku do podlegych mu zespow) za wszelk cen zostaaby wwczas uznana niemal jako konieczno historyczna. Umiejtne kierowanie

Musimy si cakowicie uwolni od wyobraenia, zgodnie z ktrym robotnik miaby stanowi jednolity typ czowieka, posta, ktra w perspektywie buruazyjnego obrazu wiata miaaby speni rol mczennika lub ojcobjcy (H. Popitz, Das Gesellschaftsbild des Arbeiters, J.C.B. Mohr, Tuebingen 1957, s. 6). 243 Buruazjna psychologia przemysu stawia sobie jako cel rozwizanie problemu waciwego obchodzenia si z ludmi (Menschenbehandlung), ktre doprowadzioby do tego, by pracownik zacz traktowa interesy pracodawcy tak jak swoje wasne i by wszystkie zdolnoci, jakie posiada wykorzystywa dla dobra swoich przeoonych. wiadczy o tym, m.in. praca F. Baumgartem pt. Die Psychologie der Menschenbehandlung im Betriebe (Rascher Verlag, Zuerich 1946, s. 36). Daniel Bell w artykule zatytuowanym Badanie ycia fabryki (Commentary, stycze 1947) pisze, e Mayo i jego wsppracownicy bezkrytycznie przyjmuj koncepcj przemysowcw, wedug ktrej robotnicy s rodkiem i odpowiednio powinni by kierowani i przystosowywani do bezosobowego celu. Wiara w czowieka jako cel sam w sobie zostaa pogrzebana przez maszyn, a nauka o spoeczestwie w ujciu badaczy fabrycznych nie jest nauk o czowieku, lecz socjologi krw (Cytuje za J.A.C. Brown, Spoeczna psychologia przemysu, KiW, Warszawa 1962, s. 97). 244 Tego rodzaju tendencj w duym stopniu odzwierciedla ksika J. Lutosawskiego Pt. Czowiek w przedsibiorstwie przemysowym, Pastwowe Wydawnictwo Techniczne, Warszawa 1960. Czytamy tam, m.in. (na s. 24): Ulepszanie stosunkw wspdziaania osiga si przez celow dziaalno kierownictwa wszystkich szczebli zmierzajc do takiego ksztatowania czynnikw motywacji, aby w wyniku ich dziaania nastpowa stay wzrost produktywnoci. Dziaalno taka, aby bya skuteczna, musi spenia kilka podstawowych warunkw. A wic musi mie pene poparcie najwyszych w przedsibiorstwie czynnikw, to jest organizacji partyjnej, samorzdu robotniczego i dyrektora.

242

141

ludmi oparte na przewiadczeniu, i bardziej ludzkie (humanitarne) podejcie do robotnika usunie gwne rda jego niezadowolenia stanowi jak gdyby najnowsze wydanie dziewitnastowiecznego paternalizmu. Zgodnie z tymi zaoeniami robotnicy nie s zdolni do samodzielnego dziaania i dlatego te winni zawsze pozostawa obiektem troskliwych zabiegw wychowawczych ze strony wiatych i wyksztaconych kierownikw. Przy tego rodzaju zaoeniach proces integracji jest rozumiany jako stopniowa realizacja odgrnie opracowanego programu.245 Jego istota polega na umiejtnym manipulowaniu ludmi, zadaniem za socjologa czy psychologa przemysu staje si okrelenie najodpowiedniejszych w tym zakresie metod oddziaywania na postawy robotnikw. Argument, i realizacja tych zaoe moe si przyczyni do podniesienia wydajnoci pracy, nie jest przekonujcy, jeeli jednoczenie uczyniony zostanie krok wstecz w dziedzinie ksztatowania socjalistycznych stosunkw produkcji. W tej sytuacji bowiem nastpioby usankcjonowanie nierwnoci midzy czonkami spoecznoci fabrycznej, pogbienie dystansu spoecznego miedzy nimi, co w konsekwencji musiaoby wzmc dania w kierunku dalszego, bardzo powanego zrnicowania pac na korzy personelu kierowniczego. Tego rodzaju koncepcja godzi w podstawowe zaoenia instytucji samorzdu robotniczego, ktre zapewniaj wszystkim czonkom spoecznoci fabrycznej prawo do dokonywania oceny postawy spoecznej (stosunku do wasnoci socjalistycznej, do pracy oraz do penionych obowizkw subowych) wszystkich pracownikw przedsibiorstwa (bez wzgldu na zajmowane stanowiska), do kontrolowania ich dziaalnoci i do stosowania sankcji w przypadku uchybie.

Integracja zaogi uspoecznionego przedsibiorstwa, dajca w rezultacie mocn wi zakadow, powinna rozwija si stopniowo, zgodnie z jakim rozsdnym i dalekowzrocznym programem. Trzeba z gry tak okreli udzia jednostki w spoecznoci zakadowej, aby nie kolidowa on z obowizkiem pracownika w stosunku do innych spoecznoci zarwno istniejcych wewntrz zakadu, jak te istniejcych poza nim. (Aleksandr Matejko, Wi spoeczna w przedsibiorstwie, Kultura i Spoeczestwo nr 1-2, 1960, s. 39).

245

142

Zamieranie samorzdu robotniczego musiaoby prowadzi do biurokratyzacji personelu kierowniczego oraz do ksztatowania si wok kierownikw

poszczeglnych szczebli coraz liczniejszych grup nieformalnych. Tego rodzaju grup nieformalne mog skupia w zalenoci od konkretnego kierunku podjtej dziaalnoci osoby nalece do rnych grup spoecznozawodowych. Z tytuu przynalenoci do grupy czy kliki korzysta one bd z rnych przywilejw, jakie w warunkach zamierania demokracji robotniczej moe im udzieli majster, kierownik czy dyrektor. Istnienie tych grup stwarza nawet zudzenie integracji. Kierownicy ciesz si poparciem oddolnym tych wszystkich, ktrzy w taki czy inny sposb faworyzowani s przez szefa. Harmonia wydaje si wwczas powszechna, poniewa czonkowie spoecznoci fabrycznej nie nalecy do owych grup czy klik milcz w obawie przed zwolnieniem lub innymi sankcjami. Jake czsto niestety ta bierna afirmujca postawa jest klasyfikowana jako wyraz maej aktywnoci, braku zainteresowania szersz problematyk spoeczn i gospodarcz, a nawet

partykularyzmu. Grupy nieformalne skupione wok poszczeglnych stanowisk kierowniczych mog si atwo przeksztaci w sprzyjajcych warunkach, ktre zreszt sami mog stworzy w kliki i bandy przestpcze. Poza tym zahamowanie rozwoju demokracji robotniczej, zamieranie opinii publicznej oraz nieprzestrzeganie zasad jawnoci ycia wewntrzzakadowego powoduj, e spory miedzy czonkami personelu kierowniczego przeksztacaj si w nieuczciw walk podjazdow, w ktrej zwalczajce si frakcje nie przebieraj w rodkach, aby osign zamierzony cel. Walka ta prowadzi do dezorganizacji procesu produkcyjnego i ycia gospodarczego przedsibiorstwa, poszczeglne kliki usiuj bowiem wykorzysta w obronie swych partykularnych interesw rne odamy zaogi. Proces eliminowania wpywu spoecznoci fabrycznej, a w szczeglnoci zaogi robotniczej na samorzd prowadzi w konsekwencji do radykalnego ograniczenia udziau personelu kierowniczego w zarzdzaniu przedsibiorstwem. 143 Krytyka

dziaalnoci gospodarczej przedsibiorstwa ze strony personelu kierowniczego, pozbawiona moliwoci oceny ze strony caej spoecznoci fabrycznej szybko przeradza si w formy rozgrywek klikowych, ktre godz w interes ekonomiczny przedsibiorstwa. Krytyka ta, z uwagi na silne zhierarchizowanie personelu kierowniczego i zwizane z tym denia do zajcia wyszej pozycji spoecznej i materialnej, nie moe by w peni ani obiektywna (brak swobody wypowiedzi), ani szczera. Zwierzchnik z reguy uwaa krytyk ze strony podwadnego za niekonstruktywn, dostrzegajc w niej prb podwaenia jego pozycji przez potencjalnych konkurentw. Na Tm podou zrodzi si tendencje do stwarzania takiego orodka wadzy, ktry nie zagraaby adnemu z jego uczestnikw. Tendencje te znalazy swj wyraz w powoywaniu do ycia kolektyww kierowniczych, prezydiw KSR, w skad ktrych wchodz: dyrektor, sekretarz komitetu zakadowego PZPR oraz przewodniczcy rady robotniczej i rady zakadowej. W tych ramach dokonuje si swoisty podzia wadzy, ktry kademu z czonkw kolektywu wyznacza samodzielne pole dziaania i strefy wpyww i chroni przed niebezpieczestwem ingerencji wzajemnej. W dalszej konsekwencji przewag w kolektywie kierowniczym zyskuje dyrektor. Analiza przestpstw gospodarczych dowodzi istnienia silnych wizi

pozasubowych, w ramach ktrych czonkowie personelu kierowniczego, zwaszcza z uwagi na ich pozycj w strukturze wadzy przedsibiorstwa, zajmuj centralne miejsca. Nie sposb nie dostrzec wizi i wspzalenoci miedzy formaln i nieformaln struktur przedsibiorstwa. Grupy nieformalne w przedsibiorstwie socjalistycznym mog speni

pozytywn rol w procesie ksztatowania nowych stosunkw miedzy ludmi jedynie wwczas, kiedy ich dziaalno zostanie podporzdkowana walce o zabezpieczenie interesu oglnospoecznego. Istotnym etapem na tej drodze jest zrozumienie koniecznoci podporzdkowania interesw grupowych interesom caej zaogi robotniczej. Skonno do przeceniania znaczenia i roli grup nieformalnych w

144

procesie integracji spoecznoci fabrycznej wypywa z niezrozumienia bogatych dowiadcze ruchu robotniczego w naszym kraju. 5. Etapy integracji zaogi robotniczej Teza o istnieniu grup nieformalnych w przedsibiorstwie nie oznacza nic wicej poaz tym, e postawa jednostki jest przede wszystkim wyrazem oddziaywania otoczenia. Nie wyjania nam, a by moe usiuje pomin problem wpywu przemysu na wiadomo i postaw robotnikw. Narodowo, pe, wiek, zawd, kwalifikacje, wyznanie, pochodzenie, wsplne zainteresowania w dziedzinie kultury i sportu, wyksztacenie, poziom kultury materialnej, cechy charakteru itd. (kryteria mona mnoy w nieskoczono) zawsze stanowiy podstawy zblienia poszczeglnych jednostek podstawy ksztatowania si rnego rodzaju grup nieformalnych. Rwnoczenie jednak wszystkie te kryteria przeksztacay si w okrelonych warunkach historycznych i spoecznych w niezliczone bariery sankcjonujce i utrwalajce atomizacj zag robotniczych i klasy robotniczej. Najbardziej charakterystyczn (i rewolucyjn) cech ruchu robotniczego jest

proces przeamywania wszystkich tych barier, wiadcz o Tm ju pierwsze wystpienia robotnikw, niedojrzae odruchy buntu burzycieli maszyn. Powstanie zwizkw zawodowych, ktre stao si wyrazem i symbolem solidarnoci klasowej robotnikw, zapocztkowao okres walki o przezwycienie rde dezintegracji skwapliwie wykorzystywanych przez buruazj. W walce o wasne wyzwolenie robotnicy uwiadamiali sobie wyszo zespoowej zorganizowanej dziaalnoci ekonomicznej i politycznej nad dziaalnoci indywidualn i grupow. Stworzenie partii marksistowskiej doprowadzio do zespolenia ruchu robotniczego z najbardziej postpowymi odamami inteligencji, zapocztkowujc nowy jakociowo okres w procesie konsolidacji szeregw klasy robotniczej. Z tym wanie nurtem zwizane s perspektywy rozwojowe samorzdu robotniczego w Polsce.246

246

Rola partii w systemie samorzdu robotniczego zostanie omwiona w rozdziale VI.

145

Krok wstecz natomiast nawet w porwnaniu z prbami uwiecznienia grup nieformalnych jako podstawowej formy pobudzania i rozwijania inicjatywy produkcyjnej zaogi robotniczej stanowi teorie przedstawiajce zaog robotnicz (jak rwnie i ca spoeczno fabryczn) jako sum jednostek niezdolnych rzekomo do wspdziaania z wasnej nieprzymuszonej woli. Takie stanowisko zajmuje, m.in. J. Lutosawski: W przedsibiorstwie stwierdza on kierownictwo ma w dyspozycji rnorakie rodki, nie tylko zaspokajania, ale take budzenia pragnie. Obserwacja poucza, ze kady czowiek jest inny pod wzgldem fizycznym, umysowym i uczuciowym.247 Argumentacja ta opiera si w istocie rzeczy na przyjtym a priori zaoeniu, i caa spoeczno fabryczna to masa bezwolna, bezksztatna, dla ktrej jedynym impulsem dziaania zgodnego z interesem przedsibiorstwa i caego spoeczestwa staje si wola, myl i inicjatywa twrcza kierownikw wystpujcych w roli wodzw, opiekunw i wychowawcw. Jaskrawy paternalizm niezrcznie maskuje rzekoma troska o najpeniejszy rozwj osobowoci ludzkiej. Caa t argumentacj wieczy jawna apologia dyrektora: Rola dyrektora czytamy jest o wiele trudniejsza (ni rola pozostaych czonkw spoecznoci fabrycznej przypis nasz J.B.). Musi on dziaa przeciw prdowi przecitnoci, nierbstwa i niedbalstwa, wzmacnia dyscyplin, a nie rozlunia j.248 Wspdziaanie czonkw spoecznoci fabrycznej jest zatem przewidziane gwnie jako rezultat odgrnego, administracyjnego nacisku.249 Teorie szermujce tego
247

Jerzy Lutosawski, Czowiek w przedsibiorstwie przemysowym, Pastwowe Wydawnictwo Techniczne, Warszawa 1960, s. 18. 248 Tame, s. 80. 249 Bardzo znamienna jest w zwizku z tym uwaga czonkw zespou przeprowadzajcego w FSO badania postaw robotnikw wobec organizacji spoecznych w przedsibiorstwie. wiadczy ona o Tm, e mimo rozczarowa zrozumienie potrzeby organizacji zawodowej wrd robotnikw jest bardzo ywe: Gdy rozdawalimy ankiety, na niektrych halach fabrycznych wytwarzaa si niemal atmosfera wiecu Gwnym przedmiotem sporu by zwizek zawodowy. Powtarzajce si argumenty byy takie, z jednej strony: Zwizek Zawodowy nic nam nie daje z drugiej, to co mam przekreli zwizek? Czuo si w Tm wahaniu jak gbok lojalno wobec tej organizacji. (H. Biakwka, I. Majchrzakowi, R. Tulli, Postawy robotnikw FSO wobec organizacji spoecznych. Z bada klasy robotniczej i inteligencji, PWN, d 1958, s. 123).

146

rodzaju argumentacj godz najwyraniej w podstawowe zaoenia samorzdu robotniczego. Z racji funkcji, jakie spenia w ramach spoecznej organizacji pracy w przedsibiorstwie, robotnik koncentruje swoj uwag gwnie na sprawach zwizanych ze stanowiskiem roboczym, z pac brygady, oddziau czy wydziau. Znalezienie na tej paszczynie najodpowiedniejszych form wczenia caej zaogi robotniczej do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem, stanowi podstawowy warunek jej integracji w ramach spoecznoci fabrycznej. Szczegln rol w tym zakresie maja do spenienia oddziaowe rady robotnicze. W warunkach prawidowej dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych, caa zaoga robotnicza moe dziki wydziaowym radom produkcyjnym bra udzia w pracach najwyszych organw samorzdu. Rozwj demokracji gospodarczej w przedsibiorstwie moe si przyczyni w zasadniczym stopniu do waciwej tzn. zgodnej z wymogami integracji socjalistycznej ewolucji grup nieformalnych w ramach rnego rodzaju zespow roboczych. Zespoy te, w oparciu o zasady dobrowolnego i wzajemnego porozumienia si ich czonkw mog w peni uwzgldni nie tylko odpowiedni poziom kwalifikacji zawodowych ich czonkw, lecz rwnie ich cechy charakteru. W tych warunkach grup nieformalne mog si przeksztaci w jedne z podstawowych ogniw w procesie wcznia poszczeglnych robotnikw i

pracownikw do ycia gospodarczego i spoecznego zbiorowoci fabrycznej. O specyfice tego rodzaju zespow, powstajcych w sposb ywioowy, pisaa w swoim czasie I. Majchrzak: Ostatnio w jednej z fabryk mechanicznych robotnicy jednej z linii produkcyjnych zaczli pracowa na odmiennych ni dotd zasadach. Przyjmowali zbiorowo zlecenia robocze dzielc je miedzy sob wedug wasnego uznania. Wynagrodzenie pobierali rwnie sumarycznie za ilo obrobionych detali. W cigu kilku tygodni wymienili trzech pracownikw dwch bumelantw, jednego brakoroba nie mieli zamiaru na nich pracowa. 147

Po trzech miesicach stwierdzili, e w zespole mniejszym o dwie osoby dadz obie rwnie dobrze rad. Po naradzie uchwalili, kto ma si przenie na inn lini. Pozostali zarabiaj odpowiednio wicej dzielc te sam sum miedzy mniejsz ilo osb. Zespow takich powstao w tym zakadzie kilka, po pewnym czasie rozpady si, nie zdoay si utrzyma wrd zupenie odmiennego systemu, jaki panowa powszechnie. Warto si zastanowi, czy nie jest to wanie taka form zorganizowania si robotnikw, ktra w sposb zasadniczy zmienia stosunek do pracy i stosunki midzyludzkie w zakadzie. W Tm bowiem wypadku bezporedni wytwrcy przyjmuj na siebie funkcj kontroli produkcji i oceny pracy (znacznie zreszt ostrzejszej) wsppracownikw.250 Zorganizowanie si zaogi robotniczej w tego typu zespoy pozbawioby ostatecznie zarwno teoretycznego, jak i praktycznego uzasadnienia koncepcj majstra czy kierownika jako wychowawcy zaogi robotniczej, gdy ich rola zostaaby wwczas sprowadzona do wykonywania zada wynikajcych z ich techniczno-organizacyjnej funkcji koordynatora zespoowego procesu pracy Zgodnie z zaoeniami koncepcji biurokratycznej i technokratycznej, ktre do zudzenia przypominaj dziewitnastowieczne idee paternalizmu, do obowizkw majstra, kierownika, dyrektora naley wychowywanie robotnikw, nagradzanie ich za dobre zachowanie i karanie za wszelkie przewinienia. W rezultacie pozycja materialna i spoeczna poszczeglnych czonkw grupy roboczej zaleaaby cakowicie od decyzji i dobrej woli ich zwierzchnikw.251 Trudno byoby wyobrazi sobie, by w tych warunkach robotnicy omielili si podda krytycznej ocenie postaw spoeczn oraz kwalifikacje zawodowe i moralne personelu kierowniczego. Z chwil przejcia przez samodzielne zespoy robocze inicjatywy w zakresie dyscypliny pracy oraz realizacji zada stojcych przed nimi, powstaaby realna

Irena Majchrzak, Rada robotnicza a zaoga, Nowa Kultura nr 6, 1958. Koncepcja ta jest zupenie zgodna z zaoeniami kapitalistycznych stosunkw pracy, gdy jako osoby niezalene, robotnicy s jednostkami, ktre wstpuj w pewien stosunek z tym samym kapitalist, ale nie miedzy sob. (K. Marks, Kapita, t. I, op. cit., s. 359).
251

250

148

moliwo sprecyzowania odpowiedzialnoci personelu kierowniczego jako organizatora zespoowego procesu rpacy. Wadza nad ludmi, jak pod pozorem realizowania funkcji wychowawczych, sprawuj kierownicy cakowicie zaciemnia i zamazuje t odpowiedzialno. Przeciwstawno dwch kracowo przeciwstawnych koncepcji integracji spoecznoci fabrycznej doskonale ilustruj ponisze schematy (patrz rysunek 3).

Rysunek 3. Dwie koncepcje integracji spoecznoci fabrycznej

Schemat nr 1 ilustruje jednostronne hierarchiczne podporzdkowanie wszystkich czonkw spoecznoci fabrycznej woli najwyszego zwierzchnika dyrektora. W tym ukadzie stosunkw, ktry stanowi cakowite zaprzeczenie zaoe samorzdu robotniczego, podwadni pozbawieni zostaj moliwoci oddziaywania na postaw swoich przeoonych, jak rwnie i wsptowarzyszy pracy, przy czym w roli podwadnych wystpuj wszyscy pracownicy, cznie z kierownikami. Gwnym czynnikiem integracji staje si wwczas wola i inicjatywa dyrektora oraz (w hierarchicznym oczywicie porzdku) kierownikw poszczeglnych szczebli, ktrzy do podlegych im zespow ludzkich wnosz organizacj i zasady wspdziaania. Wola i inicjatywa kierownikw jest przy tym jedynie

odzwierciedleniem woli i inicjatywy najwyszego w przedsibiorstwie zwierzchnika dyrektora. Decydujce znaczenie dla postawy grupy stwierdza E. Lipiski ma jej kierownictwo, przewodzenie, rola autorytetu wadzy. Jako kierownika wywiera podstawowy wpyw na morale grupy, jej postawy wobec postawionych zada, gotowo wydatkowania wysiku. Jako przeoonego jest gwnym czynnikiem pobudzajcym ilo i jako produkcji grupy.252 Schemat nr 2 obrazuje sytuacj w warunkach konsekwentnej realizacji zaoe samorzdu
252

robotniczego.

Kierownicy

jako

rwnouprawnieni

czonkowie

E. Lipiski, Bodce, Kultura i Spoeczestwo nr 1-2, 1960, s. 56.

149

spoecznoci fabrycznej zachowuj moliwoci oddziaywania na ca zaog nie wyczajc kierownictwa najwyszych szczebli. Pracownicy zyskuj podstaw do oceny zasad postpowania swoich przeoonych oraz wsptowarzyszy pracy. Splot tych wspzalenoci wyjania, chocia nie wyczerpuje, ca zoono procesu wychowywania socjalistycznego kolektywu wytwrczego. Hierarchiczne podporzdkowanie spoecznoci fabrycznej, jako podstawa procesu ksztatowania socjalistycznego kolektywu fabrycznego, oznaczao w praktyce konieczno przystosowania si czonkw zaogi robotniczej i pozostaych grup spoeczno-zawodowych do zasad postpowania, postaw i cech charakteru (psychiki) poszczeglnych przedstawicieli personelu kierowniczego.

Niejednokrotnie bya to konieczno przystosowywania si do zmiennoci nastrojw i humoru, co w sposb jaskrawy ujawniao niebezpieczestwo nie liczenia si z godnoci osobist pracownika.253 Samorzd robotniczy stwarza paszczyzn, na ktrej wszystkie grupy spoecznozawodowe mog si spotyka jako rwne sobie, poznawa i wychowywa wzajemnie. Realizacja tych zaoe moe si przyczyni do zatarcia rnic spoecznych. Jeeli bowiem robotnicy uwiadamiaj sobie wyranie wasn odrbno w stosunku do pozostaych grup spoeczno-zawodowych, to nie dlatego, e odgradzaj si od nich. Raczej przeciwnie, poczucie odrbnoci zrodzio si wrd robotnikw jako reakcja na postaw tych grup, ktre jednak czsto podkrelaj swoj wyszo spoeczn, nie dopuszczajc myli, by ich postawa miaa by przedmiotem krytycznej oceny ze strony zaogi robotniczej. W wietle powyszej oceny bdne wydaj si prby dowodzenia, i rozwizanie problemu stosunkw miedzy majstrem a robotnikiem stanowi samo w sobie najistotniejszy element w procesie ksztatowania nowych stosunkw miedzy ludmi

Autor spotka si (w czasie prowadzonych bada) w jednym z dzkich zakadw wkienniczych z do niesamowitym pojmowaniem odpowiedzialnoci i zada personelu kierowniczego w procesie wychowywania zaogi robotniczej. W zakadzie tym kierownik jednego z wydziaw wyrazi yczenie, by pracownicy (gwnie kobiety) odnosili si do siebie przyjanie, by zawsze byli pogodni i umiechnici. Rwnoczenie jednak, za najmniejsze przewinienie grozi zwolnieniem z pracy.

253

150

w przedsibiorstwie.254 W istocie rzeczy w postawie majstra, w jego stosunku do robotnika znajduje swoje odbicie (by moe zdeformowane, co jednak nie zmienia istoty rzeczy) postawa caego personelu kierowniczego. Z tych samych przyczyn dziaalno ekonomiczna oddziaowych rad robotniczych moe by skuteczna jedynie w tym stopniu, w jakim stanowi ona ogniwo w dziaalnoci gospodarczej systemu samorzdu robotniczego w skali caego przedsibiorstwa. Zesp polece, jakie majster przekazuje ostatecznemu wykonawcy stanowi podsumowanie polece wyszych ogniw, jak rwnie odzwierciedla styl i metody pracy personelu inynieryjno-technicznego i administracyjno-biurowego.

Rozdzia VI Funkcja organizacji zwizkowej i partyjnej w systemie samorzdu robotniczego


Wraz z powstaniem a rad robotniczych i zarysowa si na nowo problem rozgraniczenia, tym samym sprecyzowania funkcji poszczeglnych

przedstawicielstw robotniczych w przedsibiorstwie. Problem ten sta si jeszcze bardziej zoony z chwila powoania Konferencji Samorzdu Robotniczego, w skad ktrej wchodz czonkowie rady robotniczej, rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR. 1. Rada zakadowa a rada robotnicza Konieczno rozgraniczenia zada rady robotniczej i rady zakadowej dyktuje potrzeba dokonania okrelonego podziau pracy midzy przedstawicielstwami robotniczymi reprezentujcymi w zasadzie ca zaog, nie za rzekomo

przeciwstawno ich funkcji. Z niezrozumienia tego podstawowego zaoenia zrodzia si tendencja do ograniczania funkcji rady zakadowej (i zwizkw zawodowych) do obrony interesw pracowniczych. Tendencja ta znalaza swoje najpeniejsze odzwierciedlenie w tzw. teorii stron, zgodnie z ktr rada zakadowa

254

Takiemu przewiadczeniu daje, m.in. wyraz I. Majchrzak w cytowanym ju artykule Rada robotnicza a zaoga.

151

reprezentuje

interesy

zaogi,

rada

robotnicza

natomiast

spenia

rol

wspgospodarza.255 Teoria stron przyjmowaa jako oczywiste zaoenie, i robotnicy przedkadaj wasne interesy partykularne ponad interesy przedsibiorstwa i caego

spoeczestwa i e w konsekwencji odpowiedzialno za losy przedsibiorstwa spada na barki rady robotniczej i administracji. Tym samym sankcjonowaa ona zjawisko uniezaleniania si organw samorzdu robotniczego od zaogi oraz nieuchronnego w tym stanie rzeczy denia do utosamiania funkcji tych organw z funkcjami administracji. Teoria stron upatrywaa gwn sprzeczno w rozwoju spoecznoci fabrycznych w przeciwiestwie miedzy biecym interesem zag robotniczych a ich interesem perspektywicznym, za rozwizanie tej sprzecznoci miao nalee do zada administracji i rad robotniczych uwolnionych od nacisku spoecznoci fabrycznych. Istnieje niewtpliwie sprzeczno miedzy biecym interesem spoeczestwa a jego interesem perspektywicznym. Wypywa ona w naszych warunkach z koniecznoci ograniczania wzrostu biecej konsumpcji na rzecz inwestycji produkcyjnych. Jednake sprzeczno ta oddziauje na postawy wszystkich grup spoeczno-zawodowych i jedynie nieprecyzyjna interpretacja pojcia interesu oglnospoecznego zdaje si potwierdza podstawow przesank teorii stron. Polega ona gwnie na pochopnym utosamianiu de administracji gospodarczej do realizacji zada produkcyjnych za wszelk cen z obron interesu

oglnospoecznego. Interpretacja ta traci cakowicie z oczu motywy dziaania personelu kierowniczego (uzyskanie jak najwikszej premii), skutki gospodarcze tej dziaalnoci oraz znaczenie kosztw spoecznych, ktre w warunkach socjalizmu w sposb istotny modyfikuj pojcie efektywnoci ekonomicznej przedsibiorstwa.

Wyczenie rad zakadowych z samorzdu robotniczego zrodzio faszyw koncepcj sprowadzenia rad zakadowych wycznie do spraw bytowych zaogi, do tzw. obrony interesw klasy robotniczej, za sprawy produkcji i zarzdzania zakadem pracy miay pozosta wyczn kompetencj rad robotniczych. Prba takiego podziau rl pociga za sob przeciwstawienie jednej rady drugiej radzie, ustawienia obydwu rad na pozycjach stron. (Patrz: W. Gomuka, Przemwienie na IV Kongresie Zwizkw Zawodowych, IV Kongres Zwizkw Zawodowych, Wydawnictwo Zwizkowe 1958, s. 19)

255

152

Najbardziej znamienna cech ludzkich kosztw produkcji pisze Kapp jest fakt, e mona ich unikn. Wedug oceny kompetentnych osb, za pomoc naleytych rodkw zapobiegawczych mona by unikn 70-70% wszystkich szkd dla zdrowia, powodowanych prac zawodow. Jeli, zamiast im zapobiega, dopuszcza si, by powstaway i powodoway powane koszty spoeczne, to rdem tego jest nieznajomo faktycznych kosztw wypadkw przy pracy poczona z niezdolnoci i niechci indywidualnych

przedsibiorstw do ponoszenia w warunkach walki konkurencyjnej kosztw odpowiednich urzdze zabezpieczajcych i zapobiegajcych

wypadkom. Mona wic powiedzie, e w istniejcej sytuacji, o ile idzie o spoeczne straty spowodowane uszkodzeniem czynnika ludzkiego,

przedsibiorstwo prywatne jest subsydiowane przez mczyzn i kobiety, tworzcych zatrudnion w nowoczesnym przemyle si robocz. Mona domniemywa, e dziki stosowaniu odpisw amortyzacyjnych warto kapitaowa pocztkowych urzdze utrzymuje si na poziomie niezmiennym, natomiast warto kapitaowa ludzkiego czynnika produkcji niewtpliwie nie bya zachowywana w stosunkowo krtkiej historii spoeczestwa

przemysowego. Gdyby zamiast 20 000 robotnikw, 20 000 sztuk byda byo naraone na pewn mier na skutek powtarzajcej si choroby epidemicznej, istniaby atwy do ustalenia bodziec skaniajcy do zastosowania niezbdnych rodkw zapobiegawczych. A zatem wanie fakt, e ludzki czynnik produkcji nie ma wartoci kapitaowej, stawia go w gospodarce rynkowej w sytuacji mniej korzystnej ni inne rodki produkcji.256 Uspoecznienie rodkw produkcji, ktre stwarza nie tylko moliwo, ale i konieczno kracowo przeciwstawnej oceny kosztw produkcji, winno utrwali w ten sposb jeden z decydujcych elementw przewagi nowego ustroju nad systemem kapitalistycznym:
256

William Kapp, Spoeczne koszty funkcjonowania przedsibiorstw prywatnych, PWN, Warszawa 1960, s. 103104.

153

Ustrj gospodarczy oparty na przedsibiorczoci prywatnej moe dokonywa jedynie nader i niedoskonaej realizowanych kalkulacji w alternatywnych Najbardziej moliwoci zasadnicze

powiconych

produkcji.

alternatywy, jak ycie, bezpieczestwo i zdrowie pracownikw, zostaj powicone bez uwzgldnienia ich jako kosztw produkcji. Gospodarstwo socjalistyczne mogoby uwzgldni w swym rachunku ekonomicznym wszystkie te alternatywy. Szacowaoby wtedy wszystkie usugi oddawane przez produkcj i zamieszczao w rachunku kosztw wszystkie powicone alternatywy, w rezultacie bdzie mogo przeksztaca wszystkie swoje oglne koszty socjalne na koszty bezporednie.257 Tendencja do przeciwstawiania funkcji gospodarczych organw samorzdu robotniczego funkcjom rady zakadowej zmierzaa w powanej mierze do rehabilitacji (pod nowym szyldem) starych metod wykonywania zada

produkcyjnych za wszelk cen bez wzgldu na koszty spoeczne.258 Tego rodzaju zaoenia byy tym bardziej popularne wrd personelu kierowniczego, e nie godziy w jego interesy, nie zagraay jego zdrowiu i yciu. Wprost przeciwnie, ich realizacja gwarantowaa wysok premi i uwalniaa jednoczenie od czci obowizkw uznanych jako drugorzdne. Ocena dziaalnoci samorzdu robotniczego dowodzi, e jedynie konsekwentna realizacja przez robotnika jego funkcji wspgospodarza moe zabezpieczy obron jego interesw jako pracownika. Zadaniem robotnika jest w tym przypadku wywieranie nacisku w kierunku usprawnienia dziaalnoci wszystkich pozostaych

257 257

Oskar Lange, O teorii ekonomii gospodarki socjalistycznej, w: Pisma ekonomiczne i spoeczne (19301960), PWN, Warszawa 1961, s. 111-112. 258 O skutkach tych metod moemy wnioskowa, m.in. z listu grnika Zygmunta Ropczyskiego z kopalni Mortimer: Kierownictwo kopalni pisze on w walce o plan rzuca wszystkich ludzi na wgiel, pomijajc lub opniajc roboty tak wane, jak obudow walcych si stropw w chodnikach, konserwacja tras, urzdze transportowych, remont maszyn doowych. Wszystko to zmierza w konsekwencji do dewastacji kopalni. ... Kopalnia Mortimer jest kopalni upadow. O ile sama praca grnika jest bardzo cika, o tyle zejcie do tej pracy i powrt od przodka na powierzchni jest katorg. Wychodzimy po zgniych, wytartych stopniach, zalanych botem i wod, po upadowej o nachyleniu 18 stopni i dugoci 1,5 km. Kade wyjcie upadow to rok ycia mniej, to wci groba zapalenia puc, choroby serca... (Patrz: B. Winiewska, T. Gorzkowski, Anarchia czy walka, ycie Gospodarce nr 25, 1956, s. 8).

154

grup spoeczno-zawodowych. Dotyczy to w szczeglnoci realizacji zada w zakresie poprawy warunkw bezpieczestwa i higieny pracy. Oszczdnoci w tym zakresie wpywaj nie tyko na wysoko akumulacji, uwalniaj one personel kierowniczy i inynieryjno-techniczny od koniecznoci wydatkowania okrelonej iloci godzin pracy. Wydatki na inwestycje i kapitalne remonty w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy miay wynie zgodnie z zaoeniami planu szecioletniego okoo 50% oglnej sumy preliminowanej na te cele. Przyjte zaoenia, ktrych realizacja miaa wpyn na trwa popraw stanu bezpieczestwa i higieny pracy w

przedsibiorstwach, pozostay w bardzo powanym stopniu na papierze. W latach 1956-1957 sytuacja nie ulega istotnym zmianom (patrz tablica 32). Tablica 32. Struktura nakadw bhp w okresie 1955-1957
Rok Nakady ogem % inwestycje 1955 1956 1957 3288433,3 3720623,4 4152144,5 100 100 100 273075,1 422400,8 442791,5 8,3 11,3 10,7 W tym: Kapitalne remonty 80504,1 103412,1 112493,5 2,5 2,8 2,7 Eksploatacja 2934854,1 3194810,5 3596959,5 89,2 85,9 86,6

Z danych przytoczonych w tablicy 32 wynika, e udzia wydatkw na inwestycje i kapitalne remonty w dziedzinie bezpieczestwa i higieny pracy w oglnej sumie nakadw finansowych przeznaczonych na ten cel stanowi w latach 1955,1956 i 1957 odpowiednio: 10,8, 14,1 i 13,4%. Odpowiedzialno za ten stan rzeczy spoczywa nie tylko na administracji przedsibiorstwa, lecz rwnie na kierownictwie wyszych ogniw administracji gospodarczej. W latach 1957-1958 zlikwidowane zostay w poszczeglnych resortach komrki bhp. Wprawdzie wydanie, w wyniku interwencji Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych, pisma oklnego Prezesa rady Ministrw nr 153 z dnia 29.XII. 1958 r. zahamowao t tendencj, nie wpyno jednak na reaktywowanie ju

zlikwidowanych komrek. Rwnie uchwaa nr 522/56 Prezydium Rzdu 155

zobowizujca

ministrw resortw

gospodarczych

i ministra

Zdrowia

do

przeprowadzenia w okrelonych terminach szeregu istotnych posuni w dziedzinie bezpieczestwa i higieny pracy oraz profilaktycznej ochrony zdrowia, nie zostaa niemal w caoci zrealizowana. Nie zostay ponadto zrealizowane liczne uchway i postanowienia partii i zwizkw zawodowych. Dotyczy to w szczeglnoci uchwa V Plenum CRZZ i IV Kongresu Zwizkw Zawodowych. Lekcewaenie uchwa zmierzajcych do poprawy warunkw bhp i ochrony zdrowia pracownikw prowadzi do powanych konsekwencji.259 Wedug danych rocznika statystycznego z 1958 roku, na 100 zatrudnionych wypado w roku 1955 1140,6 dni niezdolnoci do pracy z powodu choroby, w roku 1957 za 1401,7 dni. Wypadkw przy pracy zanotowano w 1955 roku 177701, w roku 1956 189946, a w roku 1957 198630. Liczba wypadkw przy pracy w skali caej gospodarki narodowej wzrastaa od 1955 do 1958 roku. W roku 1959 nastpio pewne zahamowanie tego wzrostu, co znajduje swj wyraz w spadku wypadkw miertelnych. Jednake wzrost wypadkw cikich jest nadal powany. W tych nielicznych przedsibiorstwach, w ktrych zapoznano si nieco dokadniej z gwnymi przyczynami tych gronych w swych skutkach ekonomicznych i spoecznych zjawisk, zwrcono przede wszystkim uwag na wadliwe metody pracy, brak dostatecznego nadzoru, z organizacje pracy, niedostateczn znajomo przepisw bhp, lekcewaenie zdrowia i ycia robotnikw przez dozr. Tylko cz winy ponosz sami robotnicy.260 W przemyle wglowym straty spowodowane absencj chorobow w 59% maj swoje rdo w chorobach pochodzenia zawodowego, w przemyle hutniczym choroby te powoduj 49% absencji, a w przemyle chemicznych 46%. Jednake i te cyfry naley ocenia krytycznie, nie we wszystkich bowiem zakadach istnieje statystyka dotyczca chorb zawodowych, co oczywicie utrudnia (a niekiedy wrcz uniemoliwia) przedstawienie rzeczywistego stanu rzeczy. Wedug danych
259

Dane dotyczce struktury nakadw na bhp w okresie 1955-1957 pochodz z artykuu dra Arwalda Hansona pt. O bhp zwile, Przegld Zwizkowy nr 4, 1959. 260 Mgr Z. Jarkiewicz, Codziennie 543 wypadki, Samorzd Robotniczy nr 10, 1960, s. 34-38.

156

Wojewdzkiego Zakadu Ubezpiecze Spoecznych w Warszawie, w roku 1960, spord 825 395 pracownikw zatrudnionych w przedsibiorstwach przemysowych i budowlanych Stolicy i wojewdztwa warszawskiego, zaledwie 25% byo objtych opiek przemysowej suby zdrowia (zorganizowanej w zakadach leczniczozapobiegawczych). Dane Wydziau Zdrowia Stoecznej Rady narodowej

wskazyway, e okoo 50 tysicy pracownikw zatrudnionych w warszawskich zakadach pracy wykonuje prac w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Stoeczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna ustalia poza tym, e w wikszoci (okoo 70%) warszawskich zakadw istniej stanowiska pracy, gdzie wystpuje powane naraenie na dziaanie par lub pyw oowiu i e okoo 20 tysicom pracownikw grozi to niebezpieczestwo. Na 78 zakadw, w ktrych stosuje si rt, w 62 (79,4%) stwierdzono przekroczenie dopuszczalnych (maksymalnych) norm zawartoci rtci w powietrzu pomieszcze pracy. Wojewdzka Komisja Zwizkw Zawodowych bya zmuszona stwierdzi, e dziaalno lekarzy przemysowych napotyka na opory ze strony administracji. Dyrekcja przedsibiorstw z niechci ustosunkowuj si do bada lekarskich zwizanych z odrywaniem ludzi od pracy, do da dotyczcych przeniesienia pracownika do innej roboty, do wprowadzenia innowacji w procesie produkcji i urzdzenia pomieszcze fabrycznych.261 Nie jest wic przypadkiem, e w programie usprawnie techniczno-organizacyjnych przedsibiorstwa sprawy bezpieczestwa i higieny pracy, urzdze kulturalno-socjalnych i leczniczych schodz z reguy na dalszy plan. Tez t potwierdza Centraln sprawozdanie Rad z bada szczegowych w 8

przeprowadzonych

przez

Zwizkw

Zawodowych

przedsibiorstwach przemysowych. Jest rzecz charakterystyczn czytamy w sprawozdaniu e zagadnienia urzdze kulturalno-socjalnych, leczniczych i bhp pozostaj poza sfer objt przedsiwziciami organizacyjnymi. Daje si nawet zauway jak gdyby
261

Sprawa zdrowia robotnikw tematem obrad plenum WKZZ Z prac WKZZ, Samorzd Robotniczy nr 7, 1960, s. 38-39.

157

przeciwstawienie postulatw wynikajcych z tych zagadnie, postulatom zgaszanym w imi poprawy produkcji i wydajnoci. Stan i rozmiary urzdze kulturalno-socjalnych jedynie w 2 przedsibiorstwach... okrelono jako zadowalajce, w 3 za jest on wyranie niedostateczny. W zakresie bhp ocenia si sytuacj jako zadowalajc w 3 przedsibiorstwach, w pozostaych istniej powane braki. Dotycz one przede wszystkim zagadnie zwizanych z wentyli odpylaniem atmosfery... W niektrych zakadach sprawy urzdze kulturalno-socjalnych i sanitarno-higienicznych (szatnie, umywalnie, jadalnie itp.) nie ciesz si dostatecznym zainteresowaniem dyrektorw

przedsibiorstw. Wci traktuje si je jako swego rodzaju filantropi. Prawda, e wzorowe pod wzgldem higienicznym i estetycznym warunki pracy maj istotnie pozytywny wpyw na wydajno i jako pracy oraz zmniejszaj fluktuacj zaogi jest, by moe, powtarzana, ale nic nie wskazuje na to, aby w ni wierzono.262 Nic zatem dziwnego, e spord wszystkich form absencji najmniej uwagi powica administracja absencji spowodowanej chorobami zawodowymi, a metody

przeciwdziaania tej absencji sprowadzaj si czsto do nacisku na lekarzy oraz groby zastosowania jak najdalej idcych sankcji w stosunku do robotnikw. Presja ekonomiczna w stosunku do lekarzy prowadzi do sztucznego

ksztatowania orzecznictwa o czasowej niezdolnoci do pracy wynikajcej ze stanu zdrowia. Wymownym tego przykadem byo rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 12.XII.1958 r. w sprawie dodatkowego wynagrodzenia dla lekarzy zatrudnionych w niektrych zakadach leczniczo-zapobiegawczych.263 Rozporzdzenie przewidywao moliwo wypacenia lekarzowi dodatkowego wynagrodzenia w wysokoci od 1 500 do 6 000 zotych kwartalnie, jeeli wykaza on w cigu danego kwartau naleyta trosk o zdrowie zaogi i stan higieniczno-sanitarny zakadu pracy i
Ulepszenia organizacji pracy i zarzdzania w przedsibiorstwach przemysowych w okresie 1957-1959 oraz udzia samorzdw robotniczych w zaplanowaniu i realizacji tych ulepsze sprawozdanie opracowane przez in. Lutosawskiego na podstawie wywiadw lustracyjnych przeprowadzonych w 8 wytypowanych przedsibiorstwach przemysowych w okresie od 22.VII do 2>IX.1959 r., s. 14-15. 263 Dz. U. nr 74 z 1958 r., poz. 377.
262

158

doprowadzi do oglnego zmniejszenia absencji chorobowej. W praktyce jednak oznaczao to przede wszystkim, e wynagrodzenie dodatkowe byo wypacane lekarzowi w przypadku, kiedy ustalone dla zakadu pracy kredyty zna zasiki chorobowe dla robotnikw nie zostay w peni wydatkowane. Powany wpyw na ograniczenie absencji chorobowej w sposb sztuczny wywiera rwnie coraz czciej realizowana groba zwalniania pracownikw mao wydajnych. Caa dotychczasowa analiza dowodzi, e wszechstronna ocena wypadkw przy pracy i rde chorb zawodowych, a tym samym i podjcie skutecznej dziaalnoci profilaktycznej, nie jest moliwe bez przezwycienia oporw administracji.264 Powstanie Konferencji Samorzdu Robotniczego wpyno na pewien wzrost zainteresowania organw samorzdu t problematyk. Rady zakadowe skadaj do czsto sprawozdania dotyczce warunkw bhp, lecznictwa zakadowego oraz stanu urzdze socjalnych i kulturalnych. Sprawozdania te ograniczaj si jednak z reguy do przedstawienia pewnych danych statystycznych, nie zawieraj one natomiast gbokiej analizy istniejcego stanu rzeczy, nie mwic ju o wielkoci kosztw spoecznych, ktre tylko czciowo obciaj przedsibiorstwo.265 Organy samorzdu robotniczego nie podejmuj w ogle analizy wpywu tak powszechnego zjawiska, jak nie przestrzeganie ustawowego czasu pracy na stan zdrowia zaogi i wypadki przy pracy. Temu zagadnieniu powici nieco uwagi Zarzd Okrgowy Zwizku Zawodowego Metalowcw w Warszawie, ktry w roku 1960 dokona analizy godzin nadliczbowych w 77 zakadach pracy przemysu metalowego Stolicy i wojewdztwa warszawskiego. Stwierdzono, m.in. , e praca w godzinach nadliczbowych jest przyczyn przemczenia robotnikw i pociga za sob wzrost wypadkw przy pracy. Przeduanie czasu pracy wywouje niezadowolenie
Na liczne zaniedbania w zakresie BHP zwrci uwag na V Kongresie Zwizkw Zawodowych Gwny Inspektor Pracy CRZZ, Z. Wierzbicki: Do podstawowych... zagadnie z zakresu techniki pracy naley sprawa urzdze wentylacyjnych i klimatyzacyjnych. Urzdzenia te instalowane w naszych zakadach pracy wykazuj tak powane braki, i s czsto bezuyteczne. (stenogram z V. dnia obrad). 265 Koszty te obciaj przede wszystkim pracownika. Na pracowniku bowiem, ktry pad ofiar wypadku przy pracy (lub choroby zawodowej) i z tego tytuu ubiega si o odpowiednie zaopatrzenie materialne, ciy obowizek przeprowadzenia dowodu, ze wypadek by skutkiem zaniedba ze strony zakadu pracy. Na V Kongresie Zwizkw Zawodowych wysunita zostaa, m.in. propozycja zrewidowania obowizujcej dotychczas w tym zakresie procedury.
264

159

wrd robotnikw, ktrzy w pierwszej poowie miesica czsto nie s w peni zatrudniani, w drugiej za poowie pracuj po 12 i wicej godzin. Godziny nadliczbowe kompensuj zatem skutki wadliwej organizacji pracy. Naley przy tym zaznaczy, e szereg zakadw nie zwraca si w ogle do Zarzdu Okrgowego o uzyskanie zezwolenia na prac w godzinach nadliczbowych, poniewa otrzymuj ze swoich zjednocze pisma stwierdzajce, ze zezwolenia takie nie s konieczne.266 Administracja dy do stworzenia sytuacji, w ktrej mogaby wedug wasnego uznania rozporzdza w coraz szerszym zakresie czasem wolnym od pracy, jakim zgodnie z ustawodawstwem pracy dysponuj robotnicy. wiadcz o tym nie tylko rozmiary pracy w godzinach nadliczbowych (nie zawsze ujawnianych i opacanych wedug obowizujcych stawek), lecz rwnie liczne fakty zmuszania robotnikw do czciowego wykorzystywania urlopu wypoczynkowego w przypadku kilkudniowych postojw.267 Niepokojca sytuacja w dziedzinie bezpieczestwa i higieny pracy skonia Centraln Rad Zwizkw Zawodowych do podjcia (uchwaa V Plenum CRZZ) uchway obciajcej administracj gospodarcz gwn odpowiedzialnoci za warunki pracy, stan bezpieczestwa i zdrowotnoci zag. Uchwaa nakadaa na kierownikw przedsibiorstw, inynierw i technikw, majstrw i brygadzistw obowizek staego przestrzegania, by procesy produkcyjne przebiegay zgodnie z wymaganiami ochrony zdrowia i bezpieczestwa, by nie naruszano przepisw bhp, by kady nowy pracownik przeszed gruntowne przeszkolenie wstpne z zakresu
Godziny nadliczbowe, Samorzd Robotniczy nr 6, 1961, s. 40. yrardowskich Zakadach Poczoszniczych nie pacono robotnikom za czas postoju, polecajc im w tym czasie uda si do domu. Tego rodzaju praktyka, nieodosobniona zreszt, stanowi istotne naruszenie przepisw ukadw zbiorowych pracy... Trzeba rwnie nadmieni, e rozmiary pracy w godzinach nadliczbowych s niewtpliwie wysze od wskanikw statystycznych, gdy czstokro nie notuje si godzin nadliczbowych i nie opaca si ich. (Z referatu I. Logi-Sowiskiego na XVI Plenum CRZZ: O dalsze uaktywnienie samorzdu robotniczego w realizacji zada gospodarczych, dokumenty XVI Plenum CRZZ, Warszawa, 13-14 lutego 1962 r., Wydawnictwo Zwizkowe, Warszawa 1962, s. 31-32. Na kursie szkoleniowym aktywu rad oddziaowych i oddziaowych rad robotniczych przedsibiorstw przemysu metalowego wojewdztwa kieleckiego zorganizowanym przez Zarzd Okrgowy Zwizku Zawodowego Metalowcw (Spaa, kwiecie 1962 r.) uczestnicy kursu stwierdzali, e dyrekcje przedsibiorstw zmuszaj robotnikw do skadania poda o kilkudniowy urlop w przypadku postojw (autor by wykadowc na tym kursie). Tego rodzaju praktyka zostaa ujawniona rwnie w trakcie bada nad realizacj funkcji kontrolnych samorzdu przeprowadzonych przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS. J. Rosner rwnie wskazuje na to, e nasze statystyki godzin nadliczbowych nie daj penego zapisu tych godzin. (Zagadnienia czasu pracy, KiW, Warszawa 1962, s. 201).
267 266

160

bhp. Uchwaa przewidywaa ponadto, e podjcie nowej produkcji, zmiana procesu technologicznego wymaga rwnoczesnego zabezpieczenia robotnikom zdrowych i bezpiecznych warunkw pracy. Dotyczy to rwnie innych zmian: rekonstrukcji oddziaw, uzupenie parku maszynowego i urzdze technicznych. Wysunito nawet wniosek, by w stosunku do kierownikw produkcji (wszystkich szczebli) naruszajcych ustawodawstwo ochronne, przepisy bhp, wykazujcych bezduszny i niespoeczny stosunek do czowieka, a tym samym dopuszczajcych si amania praworzdnoci ludowej, byy wycigane przez odpowiednie wadze konsekwencje subowe, a nawet karne. Mimo uchway, sytuacja nie ulega radykalnej poprawie, sankcje za nie s czsto stosowane. wiadcz o tym, m.in. wypadki w Hucie Aluminium w Skawinie. W przedsibiorstwie tym, w wydziale elektrolizy, w okresie od stycznia do kwietna 1961 roku, 13 pracownikw pracowao bez przerwy 12 godzin dziennie (przez 2 zmiany) bez zezwolenia Technicznej Inspekcji Pracy. Robotnikom, ktrzy tumaczc si zmczeniem, chcieli odmwi pracy przez 12 godzin, groono konsekwencjami. Zarzd Gwny Zwizku Zawodowego Hutnikw, po zbadaniu sprawy, nie zastosowa adnych sankcji, zwrci jedynie uwag dyrekcji zakadu, e w razie dalszego zatrudniania pracownikw w godzinach nadliczbowych osoby winne pocignite zostan do odpowiedzialnoci.268 Skonno administracji do nieliczenia si z uprawnieniami zwizkw

zawodowych i organw samorzdu robotniczego przejawia si niekiedy w sposb drastyczny: W kopalni Wesoa na jednym ze spotka z przedstawicielami samorzdu robotniczego dyrektor przedsibiorstwa owiadczy powoujc si na ustne polecenie ministra resortu e bdzie zwalnia pracownikw naruszajcych przepisy bhp bez porozumienia z rad zakadow i organami samorzdu. Na tym tle zarysowa si we wrzeniu 1961 r. spr midzy dyrektorem a samorzdem. W

268

Zob. Trybuna Ludu nr 197 z dnia 19 lipca 1961 r.

161

wyniku ostrej interwencji Zarzdu Okrgowego Zwizku Zawodowego Grnikw dyrektor wycofa si z uprzednio zajtego stanowiska.269 Administracja przedsibiorstwa stawia czsto rad zakadow przed dylematami czy zamkn oczy na uchybienia administracji w zakresie bhp, ochrony zdrowia, ustawodawstwa pracy, czy te podj ryzyko nie wykonania planu. Dylemat wynikajcy pozornie z troski o interes oglnospoeczny wyraa w istocie rzeczy denie do wykonywania planw produkcyjnych za wszelk cen (i uzyskania premii), kade za ustpstwo w tym zakresie zagraa perspektywom rozwojowym gospodarki narodowej. Oszczdnoci czasu uzyskane przez administracj w wyniku uwolnienia si od wykonywania zada nie przynoszcych bezporedniego efektu (premii) i naduywania w rnej postaci wolnego czasu pracy robotnikw nie stanowi adnej rezerwy, su jedynie maskowaniu zaniedba czy nieudolnoci administracji przedsibiorstwa. Przeciwstawiajc si tendencjom administracji, rada zakadowa nie tylko broni interesw pracowniczych, reprezentuje ona jednoczenie interesy perspektywiczne gospodarki narodowej i caego spoeczestwa. Przedsibiorstwo socjalistyczne nie moe si rozwija jak to ma miejsce w kapitalizmie kosztem gospodarki narodowej i klasy robotniczej. Dlatego te solidaryzowanie si rady robotniczej i organw samorzdu robotniczego z administracj godzi nie tylko w interes zag robotniczych, lecz rwnie w interes oglnospoeczny. Brak zainteresowania personelu kierowniczego sprawami socjalno-bytowymi jest czsto interpretowany jako dowd jego bezinteresownoci, za czste wysuwanie tych spraw przez robotnikw wiadczy rzekomo o postawie konsumpcyjnej. Dotyczyo to w szczeglnoci problemu mieszkaniowego. Robotnicy wizali niewtpliwie z powstaniem samorzdu robotniczego nadziej, e ich sytuacja w tym zakresie ulegnie poprawie, zwaszcza e powanie wzrosa wspzaleno miedzy
269

Sprawozdanie z bada nad dziaalnoci komisji rozjemczych do rozstrzygania sporw miedzy konferencjami samorzdu robotniczego a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami, maszynopis, s. 33.

162

wynikami ekonomicznymi przedsibiorstwa (wysokoci funduszu zakadowego) a rozmiarami budownictwa mieszkaniowego.270 Oczekiwania te byy oceniane jako wyraz partykularyzmu robotnikw, ktremu przeciwstawiano spoeczn postaw personelu kierowniczego (a czciowo i personelu inynieryjno-technicznego). Bezstronna ocena postaw rnych grup spoeczno-zawodowych i motyww ich postpowania winna w pierwszym rzdzie ustali warunki mieszkaniowe tych grup oraz stopie, w jakim potrzeby ich w tym zakresie zostay ju zaspokojone. Sporo wiata na interesujcy nas problem rzucaj dane statystyczne dotyczce rozdzielnictwa mieszkaniowego w Warszawie w latach 1953-1955 (patrz tablica 33). Tablica 33. Rozdzia mieszka oddanych do dyspozycji warszawskich instytucji w latach 1953-1955 wedug charakteru instytucji
wyszczeglnienie Ogem ( w 3 pierwszych kwartaach roku) W tym pracownicy: Ministerstw i centralnych urzdw Instytucji i podlegych urzdw Zakadw produkcyjnych 1953 100,0 38,6 18,2 43,2 1954 100,0 38,9 18,1 43,0 1955 100,0 33,6 30,5 35,9

Z tablicy 33 wynika, e bardzo wysoki by udzia pracownikw instytucji centralnych . Udzia ten wynosi odpowiednio w poszczeglnych latach: 56,8, 57,0 i 64,1%. Nieduy natomiast (w stosunku do liczby zatrudnionych) bya udzia pracownikw zakadw produkcyjnych, zwaszcza robotnikw. (Patrz tablica 34). Tablica 34. Rozdzia mieszka oddanych do dyspozycji warszawskich zakadw produkcyjnych w latach 1953-1955 wedug kwalifikacji pracownika otrzymujcego mieszkanie
Wyszczeglnienie Ogem W tym: Aparat kierowniczyx Specjalici
270

1953 100,0 6,4 100,0

1954 100,0 4,8

1955

8,3

0,5

2,2

0,6

Zgodnie z ustaw o funduszu zakadowym, 25% tego funduszu naley przeznaczy na cele zakadowego budownictwa mieszkaniowego.

163

Pracownicy techniczni Pracownicy administracyjni Absolwenci Robotnicy zatrudnieni bezporednio w produkcji


x

38,1

26,9

21,7

26,5

15,2

15,0

1,0 27,5

50,9

3,0 51,4

w zasadzie dyrektorzy, wicedyrektorzy, kierownicy dziaw lub wydziaw (niekiedy rwnie kierownicy sekcji)

W latach 1953, 1954 i 1955 robotnicy zatrudnieni bezporednio w produkcji otrzymali odpowiednio: 11,9, 21,9 i 18,5 mieszka oddanych do dyspozycji instytucji warszawskich. Rezultatem polityki mieszkaniowej byo wiksze anieli przecitne zagszczenie mieszka robotniczych. Np. w osiedlu Mynw 66,3% Mieszka pracownikw fizycznych byo zagszczonych nadmiernie, analogiczny wskanik nadmiernie zagszczonych mieszka pracownikw umysowych wynosi 29,8%.271 Cika sytuacj mieszkaniow robotnikw potwierdziy badania

przeprowadzone przez J. Malanowskiego w Warszawie. Objy one 227 rodzin robotniczych. Okazao si, ze dwie trzecie mieszka ma powierzchni mniejsz od przyjtych wskanikw. Poowa mieszka to jedna izba, zaledwie 20% mieszka pochodzi z nowego budownictwa. Jedynie nowe mieszkania s wyposaone wzorowo. W 43% starych mieszka nie zostaa doprowadzona woda, w 60% brak jest kanalizacji.272 Badania w tym zakresie przeprowadzone w innych okrgach przemysowych potwierdziy tez o szczeglnie trudnych warunkach mieszkaniowych robotnikw. Wskazuje na to A. Ginsbert w oparciu o dane statystyczne zebrane w Zakadach Przemysu Bawenianego im. Obrocw Westerplatte w odzi (zatrudniajcych

Dane statystyczne dotyczce rozdzielnictwa mieszkaniowego w Warszawie w latach 1953-1955 pochodz z artykuu Tadeusza arskiego pt. Rozdzielnictwo mieszka z uspoecznionego budownictwa (Przegld Zagadnie Socjalnych nr 2, 1957). 272 Robotnicy odkrywani na nowo (ycie Warszawy z dnia 12 lutego 1958 r., s. 3).

271

164

powyej 3 000 pracownikw). Z danych, ktre objy 2 363 pracownikw (w tym 90,2% robotnikw) wynika, e w mieszkaniach przeludnionych (2 osoby i powyej na izb) mieszka 50,7% ogu ankietowanych, za 12,9% - w mieszkaniach skrajnie przeludnionych. Sytuacja pracownikw zatrudnionych w tym przedsibiorstwie jest wyranie gorsza od oglnej w skali miasta.273Wyniki te nie odbiegaj w sposb istotny od wynikw bada przeprowadzonych w 1957 roku przez Zakad Bada Socjologicznych PAN wrd pracownikw Zakadw Przemysu Bawenianego im. F. Dzieryskiego w odzi.274 Personel kierowniczy nie by zatem tak ywotnie zainteresowany w realizacji programu zakadowego budownictwa mieszkaniowego, o czym wiadczy niski stopie wykorzystania tzw. zakadowego funduszu mieszkaniowego. Fundusz ten utworzony w roku 1958, skada si gwnie z czci funduszu zakadowego oraz z dotacji budetowych i by przeznaczony na budow zakadowych domw mieszkalnych oraz na pomoc finansow dla pracownikw zabiegajcych o mieszkanie spdzielcze lub budujcych domki indywidualne. Sprawa

wykorzystania tego funduszu bya przedmiotem bada Komisji Budownictwa Mieszkaniowego oraz Zespou Analiz Ekonomicznych CRZZ. Badania ankietowe przeprowadzono w 147 zakadach pracy podlegych 10 zarzdom gwnym zwizkw zawodowych i reprezentujcych podstawowe gazie przemysu i budownictwa. Do analizy zakwalifikowano ankiety ze 125 przedsibiorstw. Badania wykazay, e nie wykorzystuje si co roku okoo 40% zakadowego funduszu mieszkaniowego. Procent wykorzystania tego funduszu jest szczeglnie niski w maych przedsibiorstwach. Rwnoczenie jednak wzrasta stopie niewykorzystania funduszu w duych przedsibiorstwach z 33% w 1958 r. do 44% w roku 1960. czna kwota niewykorzystanych funduszw wynosia w 1958 r. 348 mln z., w 1959 r. 1 788 mln z, a w roku 1960 2 100 mln z. W zbadanych przedsibiorstwach pracownicy otrzymali w okresie 1958-1960 3 865 mieszka
Adam Ginsbert, Z bada nad sytuacj mieszkaniow robotnikw dzkich, Biuletyn IGS 1962, s. 61. T. Miller, O warunkach mieszkaniowych robotnikw dzkich, dzkie Czasopismo Gospodarcze, d 1958, zeszyt 1, s. 175-184.
274 273

165

(10 730 izb) z budownictwa zakadowego oraz 3 665 mieszka (9 830 izb) z budownictwa rad narodowych. Z oglnej liczby 7 530 mieszka kadra kierownicza i fachowcy otrzymali 36%, przy czym procent uzyskanych przez te grupy izb jest prawdopodobnie znacznie wyszy.275 Personel kierowniczy przeciwstawia si zdecydowanie temu, by organy samorzdu robotniczego podejmoway uchway w sprawach mieszkaniowych, motywujc swoje stanowisko trosk o zagwarantowanie tej instytucji funkcji reprezentanta interesw gospodarczych przedsibiorstwa. W rzeczywistoci grupa ta dya do uwolnienia si od dodatkowych kopotw zwizanych z budownictwem mieszkaniowym276 i do zachowania decyzji w sprawie podziau mieszka, zwaszcza w sytuacji, kiedy robotnicy dali jawnoci i prawa udziau w podejmowanych decyzjach. Niedocenianie przez organy samorzdu robotniczego problemw socjalnobytowych prowadzi nie tylko do wzrostu kosztw ekonomicznych w szerokim tego sowa znaczeniu, pogbia ono wrd robotnikw uczucie wyobcowania. Tym w duej mierze naley wyjani trudnoci, na jakie napotyka peny rozwj inicjatywy twrczej zag, ktra mogaby znale swj wyraz, m.in. we wspzawodnictwie pracy oraz w ruchu racjonalizatorstwa i wynalazczoci pracowniczej. Rozwj demokracji robotniczej by w stanie zlikwidowa skutki stosowanych poprzednio administracyjnych metod pobudzania i kierowania inicjatyw zag, nad ktr formalna opiek sprawoway zwizki zawodowe. Jednake spadek autorytetu zwizkw zawodowych oraz brak zainteresowania rzeczywist,

autentyczn inicjatyw produkcyjn i ekonomiczn zag ze strony administracji i organw samorzdu robotniczego doprowadziy do kryzysu na tym odcinku.
Analiza dziaalnoci zakadw pracy w dziedzinie wasnego budownictwa mieszkaniowego i popierania innych form budownictwa mieszkaniowego, wyniki przeprowadzonego badania ankietowego, CRZZ, Komisja Budownictwa Mieszkaniowego, mgr J. Dangel, Warszawa, maj 1961. 276 Stosunek personelu kierowniczego do tych spraw doskonale ilustruje przykad Fabryki Samochodw Ciarowych w Starachowicach. Na jednym z posiedze rady robotniczej w roku 1957, przy podejmowaniu decyzji w sprawie podziau funduszu zakadowego (za rok 1956), postanowiono przeznaczy, m.in. 200 000 z na zakup maszyn do produkcji prefabrykatw. Podjte decyzje miay na celu polepszenie sytuacji mieszkaniowej pracownikw. Jednake w poowie 1958 roku okazao si, e uchway rady robotniczej zobowizujce kierownictwo przedsibiorstwa nie zostay zrealizowane. Przykadw podobnych mona by przytoczy wiele.
275

166

Personel kierowniczy (a pod jego naciskiem organy samorzdu) nie bya zainteresowany w rozwoju inicjatywy robotniczej, ktra narzucaa konieczno nieustannego usprawniania dziaalnoci administracji przedsibiorstwa. O kryzysie w ruchu racjonalizatorstwa i wynalazczoci pracowniczej wiadczy nagy i gwatowny spadek zgoszonych i zrealizowanych projektw (patrz tablica 35). Dotyczy to zwaszcza projektw robotniczych. Tablica 35. Dane dotyczce ruchu racjonalizatorskiego w okresie 1955-1958
Wyszczeglnienie Liczba zgoszonych projektw (w tys.) Liczba projektw przyjtych do realizacji Ogem (w tys.) 1955 274,5 1956 200,6 1957 73,0x 33,7xxx 1958 52,3xx 35,6xxxx

182,7

140,5

W stosunku (%) do zgoszonych Roczna oszczdno (w mln z.) rednia warto projektu (w tys. z.)

66,0

68,0

46,2

68,0

1 149,2 6,3

1 358,1 9,7

1 223,2 22,8

926,0 26,0

Dane zawarte w tablicy 35 pochodz z referatu I. Logi-Sowiskiego wygoszonego na VII Plenum CRZZ, 8-9 lutego 1960 r., (VIII Plenum CRZZ, Wydawnictwo Zwizkowe, Warszawa 1960, s. 19). x uwzgldniono dane Min. Hutnictwa z III kwartau 1957 r. 1 376 projektw zgoszonych. xx uwzgldniono dane Min. Rolnictwa 439 projektw zgoszonych xxx uwzgldniono dane Min. Hutnictwa z III kwartau 1957 r. 1 187 projektw przyjtych do realizacji xxxx uwzgldniono dane Min. Rolnictwa 386 projektw przyjtych de realizacji

Z przeprowadzonej oceny wynika, e stosunki miedzy rad robotnicz a rad zakadow mog si ksztatowa zgodnie z zaoeniami samorzdu robotniczego jedynie na gruncie cisego i harmonijnego wspdziaania obu przedstawicielstw. Wspdziaanie to moe zabezpieczy interesy zaogi i caego spoeczestwa. Podzia pracy jest oczywicie niezbdny, gdy pozwala unikn niebezpieczestwa dublowania si tych przedstawicielstw robotniczych. Nie moe on jednak usprawiedliwia tendencji do przeciwstawiania rady robotniczej radzie zakadowej. 2. Organizacja partyjna a samorzd robotniczy

167

Funkcja polityczna organizacji partyjnej determinuje jej rol ideowego przywdcy spoecznoci fabrycznej. Zasady, na jakich, zgodnie z jej zaoeniami , winny si opiera stosunki midzy czonkami partii, stanowi pod wieloma wzgldami antycypacj przyszych stosunkw miedzy ludmi w onie socjalistycznych kolektyww wytwrczych. Czonkowie organizacji partyjnej posiadaj rwne prawa i podlegaj jednej dla wszystkich dyscyplinie ze wzgldu na stanowisko w hierarchii subowej, poziom wyksztacenia i pozycje materialn. czy ich wsplna idea wytyczajca gwny cel i kierunki ich dziaalnoci. Jedynie bowiem z gbokiego zrozumienia zaoe socjalizmu naukowego moe wypyn gotowo

podporzdkowania interesw i ambicji osobistych sprawie ostatecznego wyzwolenia spoeczestwa. Wsplnota idei predestynuje organizacj partyjn do penienia kierowniczej roli w procesie integracji spoecznoci fabrycznej. ywioowy rozwj stosunkw miedzy ludmi nie prowadzi bowiem do uksztatowania socjalistycznych stosunkw produkcji. Gwn przeszkod na drodze do osignicia tego celu stanowi w chwili obecnej opory wypywajce z tendencji do wyeliminowania udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami i gospodarka narodow. Tendencje te znajduj swoje uzasadnienie i usprawiedliwienie w rnych ideologiach. Spord licznych kierunkw ideologicznych i politycznych (od komunizmu do faszyzmu), ktre w Polsce przedwrzeniowej oddziayway na wiadomo i postaw poszczeglnych klas, grup i warstw spoecznych, jedynie marksizm-leninizm broni konsekwentnie i bez zastrzee tezy, i klasa robotnicza naszego kraju moe i powinna odegra decydujc rol w zarzdzaniu gospodark narodow i rzdzeniu pastwem. Nawet uwiadomienie sobie nieodwracalnoci rewolucyjnych przeobrae gospodarczych oraz konieczno przystosowania si do nowych warunkw spoeczno-ustrojowych nie musi oznacza wewntrznej zgody na najdalej idce implikacje systemu socjalistycznego. Walka ideologiczna nie stracia dotd swojego znaczenia nawet w odniesieniu do pokolenia, ktre zdobywao podstawy swego wiatopogldu w nowych warunkach ustrojowych. Np. wprowadzenie do 168

programw nauczania szk wyszych marksistowskiej ekonomii politycznej i filozofii nie stwarzao w sposb autentyczny gwarancji wychowania modziey (kadr nowej inteligencji) w duchu ideologii proletariackiej: Wprowadzenie przed przeszo dziesiciu laty nauczania dyscyplin o zadaniach specjalnie wiatopogldowych do programu nauczania wszystkich wyszych uczelni w Polsce stwierdza absolwent Politechniki warszawskiej byo posuniciem w zasadzie susznym... Mnie osobicie wykady materializmu dialektycznego i historycznego cigle przypominay moja i wspsuchaczy nieznajomo filozofii w ogle. Dlatego staraem si na wasn rk pozna podstawy filozofii tomistycznej i starania te cho w bardzo skromnym stopniu nadal podtrzymuj.277 Nie trzeba dowodzi, ze ideologie wrogie marksizmowi (do nich zaliczy mona bez adnych wtpliwoci gwne kierunki katolickiej myli spoecznej) z samej istoty swych zaoe przeciwstawiaj si zdecydowanie idei dyktatury proletariatu i wszystkim jej implikacjom. Rwnie teorie socjaldemokratyczne szermujce hasami socjalistycznymi postuluj podniesienie poziomu kulturalnego robotnikw jako warunek stopniowego, pokojowego przechodzenia od kapitalizmu do socjalizmu.278

Z wypowiedzi 25-letniego absolwenta Politechniki Warszawskiej, ktry w latach 1951-1956 studiowa na Wydziale Komunikacji i w chwili wypeniania ankiety by pracownikiem instytutu badawczego. (Tygodnik Powszechny z 20 marca 1960 r., s. 1). 278 W polemice z Kautskym Lenin zajmowa w tej, m.in. sprawie kracowo przeciwstawne stanowisko, wykazujc niezbicie, e dopiero zdobycie wadzy przez proletariat moe stworzy materialne i spoeczne przesanki rewolucyjnych przeobrae w poziomie wiedzy i kultury klasy robotniczej. Suszno stanowiska Lenina potwierdza w szczeglnoci przykad naszego kraju, w ktrym klasowe uwarunkowania rozwoju kulturalnego poszczeglnych klas, grup i warstw spoecznych wystpowao zawsze ze szczegln ostroci: W naszej strukturze spoecznej pisa Rychliski mamy wic do czynienia z dosy wyran lini demarkacyjn, dzielc nieliczne kategorie uprzywilejowanych od mas pozbawionych wikszoci uatwie i udogodnie. Owych grupek korzystajcych z przywilejw znajduje si najmniej stosunkowo w warstwach gospodarczo upoledzonych. Przechyla to szanse yciowe na korzy buruazji, inteligencji zawodowej oraz drobnego mieszczastwa. Kultura zachowuje wskutek tego pitno na poy stanowe. Mona nawet miao powiedzie, e stanowo kultury wzrasta na bardzo wielu odcinkach, e tendencje rozwojowe s wrcz odmienne ni na zachodzie Europy. Nieliczne odamy ludnoci uprzywilejowanej, powstae zazwyczaj w drodze selekcji noszcej znamiona daleko posunitej przypadkowoci, tym silniej staraj si wyodrbni od masy i tym uporczywiej dowie swojej wyjtkowej wartoci elitarnej, e brak im widomych oznak ich wyszego przeznaczenia. Sprzyja temu niewtpliwie uznana ju przez tradycj wysoka ocena wyksztacenia, mit inteligencji, w ktrym spoeczne wartociowanie intelektu miesza si z uznaniem przywilejw szlachectwa warstwy wyksztaconej i posiadajcej dyplomy. Poza wiadectwem szkolnym dziaaj zreszt rwnie inne kategorie wyszoci spoecznej, jak np. stanowisko zdobyte w subie wojskowej.

277

169

Socjalizm chrzecijaski oraz liczne zblione do jego zaoe koncepcje adu spoecznego postuluj ze swej strony doskonalenie moralne robotnikw jako warunek ich wyzwolenia spoecznego. Wydaje si, e wszystkie te teorie ywo oddziauj, chocia ni9e w sposb jawny, na mentalno spoecznoci przemysowej naszego kraju. Podjcie przez organizacj partyjn walki ideologicznej ma podwjne znaczenie. Osabia ona wpywy wrogich marksizmowi ideologii na wiadomo i postaw spoecznoci fabrycznej i przyczynia si do przywrcenia robotnikom wiary we wasne siy. Bierno, jak niekiedy obserwujemy w ich szeregach stanowi w duym stopniu ponure dziedzictwo pozostawione w spadku przez stary ustrj. Piszc o sile oddziaywania atmosfery spoecznej w przedsibiorstwie kapitalistycznym na psychik robotnika, Simone Weil stwierdza, m.in.: ... Ucisk, poczynajc od pewnego stopnia intensywnoci, powoduje nie odruch buntu, lecz nieprzezwycialn prawie skonno do cakowitej ulegoci.279 Okres centralizmu biurokratycznego nie sprzyja przezwycieniu tego dziedzictwa, za ideologia biurokratyczna i technokratyczna wpywaj niewtpliwie na pogbianie si w wiadomoci robotnikw kompleksu niszoci. Skuteczno walki ideologicznej zaley jednak w gwnej mierze od

udowodnienia w praktyce susznoci jej zaoe. Z tego te wzgldu na organizacji partyjnej ciy obowizek organizowania inicjatywy zaogi robotniczej w dziedzinie zarzdzania przedsibiorstwem. Spenienie tego obowizku nakada wprawdzie na ca organizacj partyjn szczegln odpowiedzialno, rwnoczenie jednak zabezpiecza decydujcy jej wpyw na rozwj samorzdu robotniczego. Prawidowy rozwj nowej instytucji demokracji gospodarczej zaley wic w pierwszym rzdzie od sprecyzowania treci i charakteru stosunkw midzy organizacj partyjn a zaog robotnicz. Podstawowym warunkiem organizacji partyjnej jest kierowanie walk o pokonywanie przeszkd utrudniajcych, a niekiedy
(Stanisaw Rychliski, Zaleno procesw demokratyzacji kultury od dynamiki spoecznej, Przegld Socjologiczny, t. XIII/1, s. 61-62, d 1951). 279 Simone Weil, La condition ouvrire, Gallimard, 31-me dtition, s. 138.

170

wrcz uniemoliwiajcych udzia robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami. Tak sformuowane zadanie rodzi bardzo czsto wtpliwoci, a ponadto obawy, i samodzielny rozwj inicjatywy robotniczej godzi w interes oglnospoeczny. Tego rodzaju wtpliwoci nie s uzasadnione, gdy wanie pomoc, jakiej zaodze moe udzieli organizacja partyjna stanowi najtrwalsz podstaw jej autorytetu wrd robotnikw. W tej sytuacji bowiem nie mog oni odmwi czonkom partii moralnego prawa do dokonywania krytycznej oceny ich postaw, stosunku do pracy i wasnoci oglnospoecznej. Realizacja tych zaoe napotykaa jednak od pierwszej chwili powstania rad robotniczych na powane trudnoci wynikajce gwnie z niejednolitoci postaw czonkw organizacji partyjnych. Znalazy one swoje odbicie w odchyleniu dogmatycznym i rewizjonistycznym oraz w niepokojcym (z uwagi na swoje rozmiary) zjawisku biernoci wrd czonkw partii, ktrej wyrazem byy uchway VIII Plenum KC PZPR, nie zawsze znajdowaa pene poparcie w szeregach organizacji partyjnych, ktre w rezultacie nie byy w stanie wykorzysta w peni moliwoci utrwalenia wasnego autorytetu wrd zag do ywioowo, lecz szczerze opowiadajcych si za samorzdem robotniczym. W konsekwencji do wyranie zarysowa si podzia organizacji partyjnej na grupy spoeczno-zawodowe wchodzce w jej skad. Ten podzia sta si rdem rozbienoci w ocenie samorzdu robotniczego i roli organizacji partyjnej w przedsibiorstwie gospodarczej. J. Wacawek wskazuje na dwa zasadnicze nurty w dyskusji nad tymi problemami: Pierwszy nurt rewizjonistyczny reprezentowa pogld, e partia winna zajmowa si wycznie czyst polityk i e w zwizku z tym naleaoby uchyli 50 statutu partii (przyjty na II Zjedzie PZPR w 1954 r.), ktry upowania organizacj partyjn do sprawowania kontroli nad dziaalnoci administracji przedsibiorstwa. Drugi nurt konserwatywny wysuwa danie zachowania bez zmian 50 statutu partii i niechtnie odnosi si ruchu rad robotniczych. Obok tych 171 w warunkach istnienia tej nowej instytucji demokracji

nurtw zarysowa si trzeci biurokratyczno-technokratyczny reprezentowany przez pewne koa inteligencji technicznej i niektrych naukowcw. Reprezentantw tego nurtu czyo ze stanowiskiem konserwatywnym niedocenianie samorzdu robotniczego. Wedug koncepcji biurokratyczno-technokratycznej rady robotnicze miay spenia funkcje cia techniczno-doradczych przy administracji

przedsibiorstwa.280 Dyferencjacja organizacji partyjnej podwaya w powanym stopniu jej wsplnot ideow, a postaw czonkw partii zacz coraz bardziej ksztatowa interes partykularny i grupowy. Zacza wzrasta przewaga personelu

kierowniczego, m.in. w rezultacie skrelenia lub wydalenia z szeregw organizacji partyjnych czonkw biernych, wrd ktrych przewaali robotnicy.281 Skutki tej dyferencjacji, a zwaszcza sprzecznoci midzy robotnikami a przedstawicielami personelu kierowniczego ujawniy si ju w latach 1957-1958 na partyjnych zebraniach sprawozdawczo-wyborczych.282 atwo wic zrozumie dlaczego w tej sytuacji tak trudno byo sprecyzowa praktyczne formy realizowania przez

Patrz: Juliusz Wacawek, Partia i samorzd, w zbiorze: Szkice o samorzdzie robotniczym, KiW, Warszawa 1962, s. 191-192. Nurt konserwatywny by w istocie rzeczy nurtem biurokratycznym. Niechtny stosunek do rad robotniczych wyraa niech wobec perspektywy rozwoju demokracji robotniczej, bez ktrej nie do pomylenia jest demokracja wewntrzpartyjna. Kontrola organizacji partyjnej nad dziaalnoci administracji przedsibiorstwa, ktr postulowa statut przyjty na II Zjedzie PZPR, sprowadzaa si w praktyce do kontroli ze strony egzekutywy komitetu zakadowego PZPR bd wycznie jej sekretarza. J. Wacawek nie dostrzega biurokratycznych tendencji w nurcie konserwatywnym gwnie dlatego, e usprawiedliwia metody stosowane w okresie centralizmu biurokratycznego tym, e w okresie industrializacji ... napyw do fabryk nowych robotnikw ze wsi, wielokrotnie przewyszajcy liczebnie stare kadry robotnicze musia w dziaalnoci partii wysun bardziej na czoo spraw przygotowania tych pocztkujcych robotnikw do wielkoprzemysowej produkcji spoecznej, a odoy niejako zadanie rozszerzenia demokracji robotniczej (Partia i samorzd, op. cit., s. 186-187). 281 Liczne gosy i wypowiedzi w prasie i wydawnictwach partyjnych wskazyway na niepokojce zjawisko skrelania w okresie weryfikacji czonkw partii z list czonkw partii przede wszystkim robotnikw. Wrd skrelonych z partii w dzkich organizacjach partyjnych (na dzie 12 lutego 1958 r.) robotnicy stanowili 79,2%, wrd wydalonych 66,02% (Michalina Tatarkwna-Majkowska, Prawidowa struktura partii warunkiem rozwoju i ywotnoci organizacji partyjnej, Nowe Drogi nr 3, 1958, s. 26). Na to samo niebezpieczestwo zwraca uwag Jan Szydlak (Z dowiadcze wojewdztwa katowickiego w kampanii weryfikacyjnej, Nowe Drogi nr 1, 1958, s. 29-36). Zjawiska te byy tym bardziej niepokojce, e miay miejsce w najbardziej proletariackich okrgach przemysowych. 282 Na niektrych zebraniach wyborczych wystpio niepokojce zjawisko braku krytyki, zwaszcza towarzyszy zajmujcych kierownicze stanowiska w zakadzie pracy, nawet wwczas kiedy skrelano z listy czonkw partii ich kandydatw do wadz partyjnych. Takie stanowisko czonkw partii wynika najczciej z obawy przed zemst krytykowanych w przeprowadzanym obecnie porzdkowaniu spraw zatrudnienia. (Nowe Drogi nr 6, 1958, s. 16).

280

172

organizacj partyjn jej funkcji politycznych.283 Przewaga personelu kierowniczego zarysowaa si rwnie w skadzie komitetu zakadowego PZPR. Wskazuj na to wyranie badania przeprowadzone w 25 przedsibiorstwach warszawskich, w ramach bada nad dziaalnoci samorzdu robotniczego w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego (patrz tablica 36). Tablica 36. Skad spoeczno-zawodowy organw samorzdu robotniczego oraz rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR
Wyszczeglnienie Ogem czonkw W liczbach W % kierownicy W tym mistrzw W tym (w %):

Prac. in.techn.

ekonomici

Prac admin.

Robotnicy

KSR RR KZ PZPR RZ

1999 909 344 468

100 13,61 100 12,22 100 18,90 100 8,53

7,51 6,93 9,88 7,67

13,75 4,45 22,88 3,52 23,54 8,14 13,86 2,98

8,25 5,50 5,81 13,66

46,43 40,95 33,73 53,30

Wynikajca z tych procesw dezorientacja polityczna znalaza swj wyraz, m.in. w negowaniu potrzeby powoywania zespow partyjnych w radach robotniczych i ustalania dla wszystkich radnych partyjnych wsplnego stanowiska. Gwnym argumentem bya teza, e powoanie tego rodzaju zespow zrodzi analogiczn tendencj wrd radnych bezpartyjnych i doprowadzi do wewntrznego rozbicia w organach samorzdu. Przytoczona argumentacja opieraa si na bdnym zaoeniu, i radni jako reprezentanci zaogi winni broni przede wszystkim jej interesw, a uchway partyjne, sprzeczne z wol wyborcw, nie mog ich zobowizywa. W tej koncepcji podwjne podporzdkowanie radnych czonkw partii zostao przedstawione jako nierozwizywalna sprzeczno. W rzeczywistoci istnieje nie

283

Wielu czonkw partii teraz, w nowej sytuacji, po prostu nie wie co ma robi. Dotychczas np. organizacja partyjna w wydziale zajmowaa si sprawami produkcyjnymi byy wic okrelone zadania i jako tam szo. A dzi? Mwimy towarzyszom, ze maj si zajmowa zagadnieniami politycznymi. Ale co to jest i jak si tym zajmowa to jeszcze zupenie nie jest jasne dla czonkw partii. (Izydor Mackowiak, Trudny jest zawsze pocztek, Samorzd Robotniczy nr 1, 1957, s. 7).

173

tylko moliwo, ale i konieczno jej przezwycienia. Zaogi wysuwajc jako swoich przedstawicieli w organach samorzdu czonkw partii wyraali zaufanie i poparcie dla reprezentowanej przez nich linii politycznej. Nie wykluczao to oczywicie niebezpieczestwa osabienia wzajemnych wizi, a nawet groby konfliktw midzy radnymi czonkami partii a zaogami, ktre ich wysuny jako swoich reprezentantw. Zaistnienie tego rodzaju sytuacji moe wiadczy o zmianie nastrojw politycznych wrd spoecznoci fabrycznych, niezrozumieniu polityki partii, treci uchwa organizacji partyjnych, metod postpowania i stylu pracy jej instancji. Poznanie rde wszystkich tych ujawnionych zjawisk stanowi podstaw obiektywnej oceny stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie, prawidowej dziaalnoci politycznej organizacji partyjnej oraz jednolitej postawy wszystkich jej czonkw. Praktyka dowodzi, e podstawowym warunkiem spenienia przez organizacj partyjn kierowniczej roli w ruchu samorzdu robotniczego jest przezwycianie wszystkich tendencji odrodkowych w jej szeregach oraz rozbienoci teoretycznych, jakie im towarzysz. Istnieje w szczeglnoci konieczno przeamania do powszechnie wystpujcych wrd czonkw partii przedstawicieli personelu kierowniczego oporw przeciwko udziaowi robotnikw w zarzdzaniu

przedsibiorstwem. Obowizek ten ciy zwaszcza na organizacjach partyjnych, w skad ktrych wchodzi czsto wikszo tej grupy. Wedug danych pochodzcych z 39 przedsibiorstw przemysu kluczowego (i zaliczajcych si do najwikszych w kraju) na 2 148 pracownikw zajmujcych najwysze stanowiska kierownicze 1 233 (57,4%) naleao do partii. Przynaleno do partii jest niekiedy wykorzystywana bezporednio w walce o zabezpieczenie interesw partykularnych i grupowych.284
... Prba wyciagnicia wnioskw w stosunku do majstra za wadliw prace, za to, ze dzieli robot wedug wasnego widzimisi, czsto wedug iloci litrw wdki wypitej z poszczeglnymi robotnikami, nie za wedug potrzeby planu produkcyjnego, koczy si mamy niestety nieodosobnione wypadki interwencj bd cakowit biernoci organizacji partyjnej. Dotyczy to niekiedy take i premiowania majstrw, brygadzistw i kierownikw, ktrzy s czonkami partii. I niekiedy legitymacja partyjna daje monopol na to, aby by kierownikiem wydziau czy majstrem, niezalenie od tego, jaki jest poziom kierowania tym wydziaem produkcyjnym czy brygad. (Z wypowiedzi sekretarza KW PZPR w Warszawie, Harasimowskiego. Stenogram z narady aktywu partyjnego w sprawie wzowych problemw XII Plenum KC PZPR, s. ?)
284

174

Znajduje to czsto swj wyraz w skonnoci do utosamiania krytyki personelu kierowniczego (dotyczy to w szczeglnoci dyrektorw) z atakiem na parti i jej lini polityczn. W rezultacie nastpuje osabienie wpywu robotnikw nie tylko w organach samorzdu, lecz rwnie w instancjach partyjnych. Na tym za gruncie rodzi si zjawisko przejmowania funkcji organizacji partyjnej przez komitet zakadowy PZPR, jego egzekutyw czy nawet sekretarza. W tych warunkach oceny dziaalnoci zespou partyjnego oraz funkcjonowania organw samorzdu dokonuj z reguy nie cae organizacje partyjne, lecz jedynie wskie zespoy aktywu, w ktrych najczciej dominuj przedstawiciele personelu kierowniczego. Tym, m.in. naley wyjani proces powstawania tzw. kolektyww kierowniczych, ktre jak ju wykazywalimy dyktuj organom samorzdu ich program dziaania, a nawet przejmuj ich faktyczne uprawnienia. Ograniczanie samodzielnoci organw samorzdu robotniczego, a tym samym i inicjatywy zag stoi w racej sprzecznoci ze sformuowanym na III Zjedzie PZPR - 50 statutu partii, ktry stwierdza: Zakadowe organizacje partyjne w przedsibiorstwach ponosz przed parti odpowiedzialno za stan gospodarki i sprawn prac swoich przedsibiorstw. Zasadniczym obowizkiem tych organizacji partyjnych jest polityczna kontrola i wpywanie na prac administracji przedsibiorstwa w sprawach dotyczcych wzowych problemw produkcji i ekonomiki przedsibiorstwa, polityki kadrowej oraz warunkw bytu i pracy zaogi... T swoj rol speniaj organizacje zakadowe w przedsibiorstwach przede wszystkim przez aktywny udzia w pracach samorzdu robotniczego, zabezpieczajc suszne kojarzenie interesw zaogi z interesami oglnonarodowymi.285 Istnienie niebezpieczestwa naruszania samodzielnoci organw samorzdu

wskutek nieprawidowej dziaalnoci organizacji partyjnych potwierdziy badania przeprowadzone w roku 1962 w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego. W zdecydowanej wikszoci zbadanych przedsibiorstw ukad stosunkw midzy
285

Statut PZPR uchwalony przez III Zjazd PZPR, Nowe Drogi nr 4, 1959, s. 757-758.

175

komitetem zakadowym PZPR a organami samorzdu robotniczego by sprzeczny z zaoeniami 50 statutu partii. Metody dziaania i styl pracy komitetw zakadowych ograniczay sfer samodzielnej dziaalnoci organw samorzdu, a zwaszcza rady robotniczej i oddziaowych rad robotniczych.286 Komitety zakadowe PZPR, jak wykazay badania, nie przeciwstawiaj si istnieniu i dziaalnoci rnego rodzaju grup nieformalnych, przejmujcych w praktyce faktyczne (ustawowe) uprawnienia legalnych organw samorzdu. Do tych grup zaliczy naley: 1) w skali caego przedsibiorstwa kolektywy kierownicze, kolektywy zakadowe oraz prezydia KSR; 2) w skali wydziau kolektywy wydziaowe, mae KSR oraz samorzdy wydziaowe. Wymienione nieoficjalne organy samorzdu nie wyczerpuj bynajmniej listy grup nieformalnych przejmujcych uprawnienia organw samorzdu robotniczego. W NZPO Rokita, np. powoano do ycia tzw. zesp spoeczno-politycznoadministracyjny, ktry rozpatruje wszystkie wnioski dotyczce spraw bhp, produkcji i gospodarki zakadu. Zesp ten obraduje dwa razy w miesicu. W hucie Stalowa Wola wprowadzono tzw. czwartkowe narady kolektywu zakadowego, ktrego zadaniem jest koordynowanie dziaalnoci wszystkich czonkw KSR. Komitety zakadowe w wikszoci przedsibiorstw popieraj i sankcjonuj dziaalno tych samozwaczych zespow, usiujc nawet wykaza, e ich dziaalno rozszerza zakres uprawnie samorzdu. Jedynie w 3 przypadkach (Pafawag we Wrocawiu, Zakady mechaniczne im. K. wierczewskiego w Elblgu i Poznaskie Zakady Przemysu Odzieowego) komitety zakadowe PZPR przeciwstawiy si dziaalnoci kolektyww kierowniczych. W Pafawagu
Na rol caej organizacji partyjnej i jej odpowiedzialnoci za waciwy rozwj samorzdu robotniczego wskazyway przed III Zjazdem PZPR postanowienia XII Plenum KC PZPR: Zorganizowanie i uruchomienie instytucji samorzdu robotniczego bdzie najwaniejszym sprawdzianem praktycznego wczenia si do organizacji partyjnych w produkcyjnych zakadach pracy do realizacji podstawowych zada partii na gruncie gospodarczym. wiadczy to bdzie rwnie o politycznej aktywnoci tej organizacji. (Wadysaw Gomuka, Zadania organizacji partyjnych w akcji przed III Zjazdem Partii, materiay XII Plenum KC PZPR, KiW, Warszawa 1958, s. 43).
286

176

komitet zakadowy PZPR uzna tendencj do powoywania tego rodzaju kolektyww za sprzeczn z ide samorzdu, a nawet szkodliw z politycznego punktu widzenia, gdy zawaj zakres demokracji i uniemoliwiaj spoeczn kontrol nad dziaalnoci administracji. W wielu przedsibiorstwach komitety zakadowe przejmuj bezporednio funkcje organw samorzdu, czsto nie informujc ich nawet o treci podjtych decyzji. Na tym podou ksztatuj si w wiadomoci czonkw organw samorzdu (jak i rady zakadowej) przewiadczenie, e ich rola sprowadza si w praktyce do wykonywania polece komitetu zakadowego PZPR, e nie maj oni w rzeczywistoci prawa podejmowania samodzielnych inicjatyw i decyzji.287 W Fabryce Maszyn Rolniczych Unia w Grudzidzu, np. komitet zakadowy PZPR wysuchuje sprawozda rady robotniczej, rady zakadowej, oddziaowych rad robotniczych i rad oddziaowych i daje zalecenia w sprawie dalszej ich dziaalnoci. W kopalni Siemianowice komitet zakadowy PZPR zatwierdza plany pracy rady robotniczej i rady zakadowej. atwo zrozumie, e w tej sytuacji zanikaj nawet pozory samodzielnej dziaalnoci organw samorzdu robotniczego i instancji zwizkowych w przedsibiorstwie. Analiza tych procesw prowadzi do wniosku, e ograniczaj one nie tylko inicjatyw zaogi robotniczej, lecz rwnie organizacji partyjnych, stawiajc pod znakiem zapytania perspektywy rozwojowe demokracji wewntrzpartyjnej.

Wikszo skadu organw samorzdu robotniczego stanowi przecie czonkowie partii.288 (Patrz tablice 37, 38 i 39).
Ugrupowania nieformalne (zwaszcza kolektywy kierownicze i kolektywy wydziaowe) przejmuj decyzje nie tylko w sprawach ekonomicznych wchodzcych w zakres kompetencji rady robotniczej i innych organw samorzdu, lecz rwnie w zakresie warunkw pracy i pacy zaogi, kar, przesuni, zwolnie, przekrelajc tym samym statutow odpowiedzialno i samodzielno rady zakadowej i rad oddziaowych. W konsekwencji sprawa ustanowienia prawidowego ukadu stosunkw miedzy rad robotnicz a rad zakadow, opartego na okrelonym podziale pracy, staje si bezprzedmiotowa. Nie ma bowiem kompetencji, ktre mona by rozgraniczy, gdy rola tych przedstawicielstw robotniczych sprowadza si do wykonywania polece samozwaczych organw nadrzdnych. Jeeli uwzgldni ponadto, e grupy nieformalne przejmuj rwnie prawo stosowania sankcji i dzielenia korzyci materialnych (nagrody, premie itd.) to bez trudu mona wyjani bezsilno rady robotniczej i rady zakadowej. 288 W momencie powstawania rad robotniczych, tendencj do ograniczania kompetencji organw samorzdu robotniczego mona byo w pewnym stopniu zrozumie (jeeli nie usprawiedliwi) i wyjani tym, e tu i wdzie pojawiay si hasa nawoujce do wybierania rad robotniczych bez komitetw (M. Borowska, J.
287

177

Tablica 37. Udzia czonkw PZPR w skadzie rady robotniczej


Liczba przedsibiorstw ogem Liczba przedsibiorstw, z ktrych brak danych Liczba przedsibiorstw, w ktrych w skadzie r.r. czonkowie PZPR stanowi (w %): 28,5 30,0 72 1 1 30,1 40,0 8 40,1 50,0 10 50,1 60,0 22 60,1 70,0 16 70,1 80,0 8 80,1 90,0 5 90,1 95,4 1

Tablica 38. Udzia czonkw PZPR w skadzie KSR


Liczba przedsibiorstw ogem Liczba przedsibiorstw, z ktrych brak danych Liczba przedsibiorstw, w ktrych w skadzie KSR czonkowie PZPR stanowi (w %): 29,4 50,0 72 4 5 50,1 60,0 11 60,1 70,0 25 70,1 80,0 17 80,1 90,0 10

Tablica 39. Udzia czonkw PZPR w skadzie prezydium rady robotniczej


Liczba przedsibiorstw ogem Liczba przedsibiorstw, z ktrych brak danych Liczba przedsibiorstw, w ktrych w skadzie prezydium r.r. czonkowie PZPR stanowi (w %):

72

28,5 50,0 8

50,1 60,0 12

60,1 70,0 8

70,1 80,0 15

80,1 90,0 13

90,1 100,0 13

Wszystkie te zjawiska dowodz, e rozwj demokracji robotniczej i demokracji wewntrzpartyjnej warunkuj si wzajemnie. Trudno bowiem oczekiwa

rzeczywistego rozkwitu samorzdu robotniczego w warunkach, kiedy demokracja wewntrzpartyjna zostaje przekrelona w wyniku powstania rnego rodzaju kolektyww i zespow ograniczajcych inicjatyw robotnikw-czonkw partii. Te tendencje wyjaniaj nam rda tendencji likwidatorskich w stosunku do rad robotniczych i oddziaowych rad robotniczych, bez istnienia ktrych instytucja
Balcerek, L. Gilejko, Miejsce rad robotniczych w naszym modelu gospodarczym, nr 2, 1957, s. 18). W chwili obecnej jednak nic nie usprawiedliwia tego rodzaju tendencji. Czonkowie PZPR stanowili w roku 1960 zdecydowan wikszo w skadzie naczelnego organu samorzdu robotniczego KSR. Wprawdzie w radach robotniczych stanowili oni ogem 42,3%. Jednake w przedsibiorstwach przemysowych posiadali wikszo: w przemyle metalowym 50,7%, w przemyle wkienniczym 51,5%, w przemyle hutniczym 51,6% (wedug danych CRZZ: Biuletyn Informacyjny CRZZ, sierpie 1961 r., s. 27). Poza tym, na wysunicie kandydatw bardzo powany wpyw wywiera obecnie komitet zakadowy PZPR, ktrego przedstawiciele wchodz w skad komisji organizacyjnej przygotowujcej wybory do rad.

178

samorzdu robotniczego traci swj sens. Na t grob wskazyway cytowane ju badania nad dziaalnoci samorzdu robotniczego przeprowadzone przez Wydzia Organizacyjny KC PZPR w 30 kluczowych przedsibiorstwach (zatrudniajcych cznie 250 000 pracownikw).289 Istnienie tego niebezpieczestwa potwierdziy badania nad dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych przeprowadzonych w roku 1960 przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w przedsibiorstwach.290 Wreszcie badania przeprowadzone w roku 1962 w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego dowiody, e te niepokojce zjawiska bynajmniej nie zaniky: Komitety zakadowe PZPR nie wnikaj w rzeczywiste przyczyny niedostatecznego udziau robotnikw w zarzdzaniu przedsibiorstwem, a tym samym i zamierania dziaalnoci samorzdu robotniczego. Std te wypywaj zupenie faszywe wnioski. Wysunito nastpujcy postulat: Istnieje konieczno wzmocnienia rad robotniczych aktywem o waciwym przygotowaniu ekonomicznym i fachowym... Sprawy te winien przewidzie komitet zakadowy PZPR w programie przygotowa do nastpnych wyborw i po konsultacji z oddziaem terenowym zwizku zawodowego odstpi od wikszoci 2/3 robotnikw w skadzie rady na korzy kadr o waciwym przygotowaniu. Niekiedy powierzchowno oceny staje si przesank jeszcze bardziej kracowych wnioskw. W Hucie Baildon aktyw partyjny i zwizkowy wypowiada si przeciwko oddziaowym radom robotniczym, gdy istniej jedynie w ewidencji huty. Tego rodzaju powoywanie si na praktyk, ktra rzekomo dowodzi nierealnoci samej idei oddziaowych rad robotniczych, jest czsto stosowane. Aktyw jednak zda si zapomina, ze sam

Jakie argumenty wysuwane s przeciwko o powoaniu rad oddziaowych, a tam, gdzie zostay one powoane przeciwko rozwijaniu ich aktywnoci i umacnianiu ich autorytetu wrd zag. W Nowej Hucie np. niektrzy towarzysze wyraali pogld, e istnienie ORR jest dodatkowym balastem, e zadania ORR lepiej i skuteczniej mog spenia oddziaowe organizacje partyjne. Ponadto niektrzy towarzysze wrcz kwestionowali suszno wykorzystywania autorytetu organizacji partyjnej dla umacniania roli i autorytetu rad robotniczych. W Stoczni Gdaskiej reprezentowano pogld, e s one niepotrzebne, e przy sprystej dziaalnoci oddziaowych organizacji partyjnych wystarczy istnienie KSR. (J. Wacawek, Zalecenia i praktyka, Trybuna Ludu nr 89, 1960, s. 3) 290 Patrz: Ocena dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych w FSO, Z.R. im. Kasprzaka, Z.M. im. Nowotki i Hucie Warszawa, Samorzd Robotniczy nr 7, 1960, oraz Ocena dotychczasowej dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych, Samorzd Robotniczy nr 10, 1960.)

289

179

stworzy t praktyk, likwidujc samodzielno i inicjatyw ustawowych organw samorzdu robotniczego.291

Rozdzia VII Spoeczne uwarunkowania dziaalnoci gospodarczej samorzdu robotniczego


Dokonana w poprzednich rozdziaach analiza wpywu sprzecznoci spoecznych na ewolucj samorzdu robotniczego uatwi nam obecnie zrozumienie rde pitrzcych si trudnoci w procesie wczania caej spoecznoci fabrycznej do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem. Uprawnienia zag w tym zakresie dadz si sprowadzi do dwch podstawowych funkcji stanowicej i kontrolnej, 292 ktre w praktyce warunkuj si wzajemnie i wi w jedn nierozerwaln cao. Jedynie wzgldy metodologiczne dyktuj konieczno oddzielnego ich rozpatrzenia. 1. Prawo stanowienia Prawo udziau w ustalaniu zasadniczych kierunkw rozwoju przedsibiorstwa i usprawniania jego dziaalnoci gospodarczej przysuguje wszystkim grupom spoeczno-zawodowym. Realizacja tego zaoenia napotykaa jednak od chwili powstania rad robotniczych na zdecydowany opr, gwnie ze strony personelu kierowniczego. Najwicej zastrzee budzia sprawa udziau robotnikw, tzn. zdecydowanej wikszoci spoecznoci fabrycznej, w rozwizywaniu podstawowych problemw ekonomicznych przedsibiorstwa. W rzeczywistoci za tez, i robotnicy posiadaj zbyt niski poziom inteligencji i wiadomoci, by mc uczestniczy w zarzdzaniu przedsibiorstwem, kryy si sprzecznoci spoeczne, ktre wystpiy ze szczegln ostroci w dyskusjach na temat drg podniesienia wydajnoci pracy. Wzrost wydajnoci pracy jest obiektywn koniecznoci naszego systemu ustrojowego i decyduje w ostatecznej instancji o jego przewadze gospodarczej nad ustrojem kapitalistycznym. Konieczno ta nakada na ca spoeczno fabryczn
291 292

Patrz: Aktualne problemy samorzdu robotniczego w Polsce, op. cit., s. 39-40. Zaogom w pastwowych przedsibiorstwach przemysowych, budowlanych i rolnych przysuguje prawo kontroli i nadzoru nad caoksztatem dziaalnoci przedsibiorstwa oraz prawo stanowienia w zasadniczych sprawach dotyczcych dziaalnoci i rozwoju przedsibiorstwa... (z ustawy o samorzdzie robotniczym, art. 1, ust. 1).

180

obowizek nieustannego usprawniania wasnej dziaalnoci. Wydajno pracy robotnika jako ostatecznego wykonawcy zaley bowiem nie tylko od jego wkadu pracy. Cakowity czas pracy zwizany z wykonaniem okrelonego wyrobu czy operacji zawiera poza czasem pracy niezbdnej dodatkowy czas pracy wynikajcy z bdw konstrukcyjnych i technicznych, z bdw kierownictwa oraz czasu pracy, jaki traci sam robotnik. Walka o ograniczenie do minimum bdw konstrukcyjnych i technicznych i usprawnienie pracy kierownictwa winna stanowi zgodnie z logik zespoowego procesu pracy pierwszy etap walki o podniesienie wydajnoci pracy robotnika. Kocowym etapem tego procesu moe by podjcie wszystkich niezbdnych rodkw zmierzajcych do likwidacji strat czasu zawinionych przez ostatecznego wykonawc. Logika zespoowego procesu pracy, ktry przeksztaca ca spoeczno fabryczn w robotnika cznego, daje odpowied na pytanie, od kogo naley rozpocz proces podnoszenia wydajnoci pracy. Przed tym dylematem stany wszystkie grupy spoeczno-zawodowe ju w pierwszym okresie dziaalnoci rad robotniczych. Konieczno waciwego jego rozwizania staa si tym bardziej palca w zwizku z wprowadzaniem poczynajc od 1961 roku norm technicznie uzasadnionych jako podstawy obliczania wydajnoci pracy robotnikw oraz wysokoci ich indywidualnego wynagrodzenia. Personel kierowniczy i inynieryjno-techniczny broni tezy, i gwnym rdem niskiej wydajnoci pracy w naszym przemyle jest niedostateczne zdyscyplinowanie, niski poziom wiadomoci spoecznej, brak odpowiedniego poziomu wiedzy oglnej i kwalifikacji zawodowych robotnika polskiego, ktremu stawiano jako wzr robotnika w najbardziej rozwinitych krajach przemysowych. Teza ta suya nie tylko jako podstawa ocen krzywdzcych zaogi fabryczne, lecz rwnie jako logiczne uzasadnienie koniecznoci stosowania drakoskich niejednokrotnie sankcji w stosunku do robotnikw. Bez odpowiedzi natomiast pozostawao pytanie, jakie sankcje naley zastosowa wobec personelu kierowniczego, ponoszcego gwna odpowiedzialno za poziom 181 organizacji pracy w naszych

przedsibiorstwach

daleki

przecie

od

poziomu

osignitego

krajach

przemysowych stawianych robotnikowi polskiemu jako wzr. Potrzeba podjcia radykalnych krokw w celu usprawnienia organizacji pracy zostaa uznana jako palca na II Naradzie Przedstawicieli Rad Robotniczych Przemysu Maszynowego (luty 1958 r.) ...Wikszo naszych zakadw stwierdzi przewodniczcy rady robotniczej Fabryki Kotw w Raciborzu wykonuje prac w ostatnich dniach miesica. Wydajno w ostatnich dniach miesica jest bardzo wysoka, ludzie pracuj czsto 12-14 godzin.293 Zjawisko nierytmicznoci produkcji oraz jego zwizek ze zym zaopatrzeniem i wadliw organizacj pracy podkrelali w swoich wystpieniach przewodniczcy rad robotniczych FSO era, Bydgoskiej Fabryki Sygnaw Kolejowych, Zakadw M-5 we Wrocawiu, warszawskiej Fabryki Wyrobw Metalowych oraz dyrektor Stoczni Szczeciskiej.294 Suszno tych zarzutw potwierdzi wczesny minister przemysu cikiego K. emajtis: O rytmicznoci pracy mwimy od bardzo wielu lat stwierdzi on jest to w przemyle maszynowym... choroba strukturalna... Przemys maszynowy ronie szybciej anieli jego baza zaopatrzeniowa.295 Problem wpywu kierownictwa i organizacji na wydajno by podnoszony niejednokrotnie. Na seminarium aktywu zwizkowego, ktre odbyo si w padzierniku 1959 roku, wiceprezes Rady ds. techniki Urzdu Rady Ministrw, mgr in. Z Lutosawski, stwierdzi, m.in.: Na konferencji w jednym ze zjednocze przemysu maszynowego gwni inynierowie szacowali, e 60% planowego zwikszenia wydajnoci

warsztatw mechanicznych w planie 7-letnim osign wanie przez

Stenogram z Krajowej Narady Przedstawicieli Rad Robotniczych Przemysu maszynowego z dnia 5 lutego 1958 r., s. 27. 294 Tame, s. 12, 18, 25, 42, 64. 295 Tame, s. 78.

293

182

zmniejszenie strat spowodowanych przez nieporzdki i niedocignicia organizacyjne. Na odprawie w innym zjednoczeniu gwni inynierowie stwierdzili, e o ile bd na skadzie wszystkie czci konieczne do montau przed jego rozpoczciem zmniejsz czasy montaowe o 30%.296 Bogatego materiau w zakresie interesujcej nas problematyki dostarczya Konferencja Naukowo-Techniczna PAN-NOT (stycze 1960 r.) powicona omwieniu gwnych czynnikw wpywajcych na wzrost wydajnoci pracy w gospodarce narodowej. Na szczegln uwag zasuguje referat dyrektora Instytutu Organizacji Przemysu maszynowego, w ktrym przedstawione zostay wyniki bada przeprowadzonych przez Branowe Orodki Normowania Pracy.297 W ramach tych bada wykonana zostaa dua liczba fotografii dnia roboczego. Przeprowadzono okoo 20 analiz w 12 zakadach pracy przemysu maszynowego obejmujcych rne typy produkcji i rne wydziay. W rezultacie okazao si, e czas wykonania stanowi rednio okoo 60% dnia roboczego. Jedynie w 3 zakadach (Porba, Wgierska Grka i Zakady Metalowe w Skarysku) przekracza on 70%. W 3 zakadach (WFM, Wocawek, Dbrowa Grnicza) wskanik ten spada do 50%, dochodzc nawet do 40%. Jeeli uwzgldni si ponadto przecitnie okoo 13-15% na czas obsugi, czas przygotowawczo-zakoczeniowy, czas na potrzeby fizjologiczne, to rezerwy czasu pracy wynosz rednio okoo 25%, tj. dwie godziny robocze na zmian. Powstaje wic pytanie: Jakie s gwne przyczyny tych strat? Przerwy w pracy wskutek braku materiaw, dokumentacji i narzdzi, wskutek awarii itp. wynosz w 5 przypadkach od 16,6 do 22%, w 4 przedsibiorstwach mniej ni 5%, w pozostaych za zakadach od 7 do 10% dnia pracy. Przerwy w pracy zawinione przez robotnikw oscyluj w 7 przypadkach w granicach od 11,2 do 17,5%, w 2 zakadach spadaj one poniej 4% (w jednym z nich osigaj zaledwie

Znaczenie kierownictwa i organizacji dla wydajnoci pracy, s. 7. G. Halak, Problemy wydajnoci pracy w przemyle maszynowym w Polsce, Przegld Techniczny, listopad 1959, s. 75-90.
297

296

183

1,1%, w jednym przypadku sigaj 47,11%, w 2 pozostaych wahaj si w granicach od 4 do 10%. Dyskusja w sprawie organizacji pracy w naszej gospodarce narodowej zainicjowana przez redakcj Nowych Drg wzbogacia nasz wiedz o gwnych przyczynach niedostatecznego wzrostu wydajnoci pracy w naszym kraju. W roku 1962 okoo 10% kluczowych przedsibiorstw przemysu maszynowego i

elektrotechnicznego osigno, jak na to wskazuje ocena dyrektora Instytutu Organizacji Przemysu Maszynowego, poziom organizacyjny dobrego

przedsibiorstwa europejskiego.298 Naley przy tym zaznaczy, e postp w zakresie organizacji pracy i produkcji oraz zarzdzania zaznaczy si najwyraniej w przedsibiorstwach przemysu maszynowego. Osignicia te nie mog jednak przesoni faktu, e w dalszym cigu odcinkiem najbardziej zaniedbanym jest organizacja stanowiska roboczego. J. Kordaszewski stwierdza, e kierownictwo naczelne i techniczne naszych przedsibiorstw pochonite sprawami wielkiej polityki postpu technicznego, inwestycyjnego i ekonomicznego, nie znajduje dostatecznej iloci czasu i energii na te codzienne sprawy organizacyjne, ktre wydaj si zbyt banalne, drugorzdne i mniej pilne.299Robotnicy zdaj sobie doskonale spraw z ujemnych skutkw wadliwej organizacji pracy. wiadcz o tym, m.in. wyniki ankiety przeprowadzonej w marcu 1959 roku przez Orodek Badania Opinii przy Polskim Radio na temat wydajnoci pracy.300 Wzio w niej udzia 769 robotnikw. Do najczciej wystpujcych przeszkd w procesie podnoszenia wydajnoci pracy zaliczali oni przeszkody zwizane ze rodkami pracy

(nierytmiczna dostawa surowcw, nieodpowiednia ich jako, brak narzdzi oraz ich za jako). Wyniki ankiety ilustruje bardziej szczegowo tablica 40.

G. Halak, Wypowied w dyskusji, Nowe Drogi nr 8, 1962, s. 94. J. Kordaszewski, Wypowied w dyskusji, Nowe Drogi nr 8, 1962, s. 101. 300 Wyniki ankiety zostay opracowane przez Adama Sarapat i udostpnione uczestnikom Konferencji Naukowo-Technicznej PAN-NOT (stycze 1960 r.)
299

298

184

Tablica 40. Przeszkody utrudniajce robotnikom podniesienie wydajnoci pracy


Przeszkody zaliczane do klasyx % robotnikw, ktzy wymienili przeszkody okrelonego typu

Robotnicy ogem

Robotnicy rpzemysu wkienniczego 51,6 5,3 15,1 28,0 100,0

Robotnicy przemysu budowy maszyn 45,6 5,6 18,2 30,6 100,0

Robotnicy zatrudnieni w hutnictwie elaza 39,7 8,6 21,8 29,9 100,0

I II II IV ogem
x

44,1 7,6 19,0 29,3 100,0

do klasy I zaliczono przeszkody zwizane ze rodkami pracy, Do II przeszkody majce zwizek z przeoonymi robotnika Do III przeszkody zwizane z systemem pac Do IV przeszkody wynikajce z osobistych trudnoci odpowiadajcych (np. ze warunki mieszkaniowe).

Nie jest wic przypadkiem, e robotnicy oceniaj skuteczno dziaania samorzdu robotniczego przede wszystkim z punktu widzenia wpywu, jaki ta nowa instytucja demokracji gospodarczej wywiera na usprawnienie organizacji pracy oraz likwidacj przeszkd utrudniajcych podniesienie wydajnoci pracy i wzrost zarobkw. Wskazuj na to wyniki bada nad mechanizmem samorzdu robotniczego przeprowadzone w czerwcu 1959 roku w 9 przedsibiorstwach warszawskich.301 W zbadanych przedsibiorstwach gwn form wczania robotnikw do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem byy wydziaowe narady wytwrcze. Postulaty i wnioski wysuwane na naradach dotyczyy najczciej zaopatrzenia w narzdzia, materiay, czci i pfabrykaty, rytmicznoci produkcji, wadliwej organizacji pracy, warunkw bhp i usprawnie technologicznych w wydziale. Jednake dua cz wnioskw nie bya realizowana. Organy samorzdu, w ktrych decydujc pozycj zdoby personel kierowniczy, nie czuway bowiem nad tym, by wnioski zobowizujce dyrekcj i kierownictwo wydziau byy realizowane w caoci i w
Badania zostay przeprowadzone przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w nastpujcych przedsibiorstwach: Fabryka Wyrobw Precyzyjnych im. gen. wierczewskiego, Z.W.L.E. im. Ry Luksemburg, Z.M. im. M. Nowotki, Z.R. im. M. Kasprzaka, Z.W.A.W.N. im. G. Dymitrowa, Z.W.U.T. im. Komuny paryskiej, WZPO-2, WSK-Okcie, Z.W.A.O. im. 1-go Maja. Ocena zebranych materiaw bya przedmiotem obrad Komisji Samorzdu Robotniczego Komitetu Warszawskiego PZPR. (Patrz: Samorzd Robotniczy nr 11, 1959, s. 45-49).
301

185

przewidzianych terminach. W 3 zakadach (Z.M. im. M. Nowotki, Z.R. im. M. Nowotki i ZWLE im. R. Luksemburg) przeprowadzono ankiet wrd zaogi. W Z.M. im. M. Nowotki , np. ankieta miaa na celu zasignicie opinii pracownikw w sprawie moliwoci usprawnienia pracy zakadu: otrzymano ogem 98 odpowiedzi, z czego 20% stanowiy odpowiedzi robotnikw. Wnioski wysunite w ankietach ocenione zostay pozytywnie, 10 wnioskw wyrniono. Jednake mimo ich realnoci, nie zostay one wprowadzone w ycie.302 Dyrekcje przedsibiorstwa usiuj usprawiedliwi najbardziej race fakty nie liczenia si z wnioskami robotnikw tym, e dotycz one gwnie stanowiska roboczego, grupy roboczej czy wydziau i nie posiadaj znaczenia

oglnozakadowego. W rezultacie dyrekcje trac z oczu najistotniejsze aspekty dziaalnoci gospodarczej przedsibiorstwa, a w szczeglnoci wszystkie ujemne skutki wadliwej organizacji pracy, zapominajc o tym, e mechanizm dziaania przedsibiorstwa zaley od sprawnego funkcjonowania wszystkich jego ogniw. Inicjatywa produkcyjna i ekonomiczna zaogi robotniczej mogaby wywrze zasadniczy wpyw na usprawnienie dziaalnoci personelu kierowniczego

(wszystkich szczebli) w sposb poredni. Dokonuj krytycznej oceny pracy majstra robotnicy zmuszaj tego ostatniego do wywierania nacisku na kierownika wydziau. W warunkach konsekwentnej realizacji zaoe demokracji gospodarczej majster nie widzi ju potrzeby przyjmowania odpowiedzialnoci za niedocignicia zawinione przez kierownictwo wyszych szczebli na siebie. Funkcja majstra (jak i kierownikw niszych szczebli) sprowadza si w duym stopniu do przekazywania w d polece odgrnych oraz do kontroli ich wykonania. Ten ukad stosunkw mgby si przyczyni do sprecyzowania odpowiedzialnoci wszystkich pracownikw

niezalenie od zajmowanego stanowiska.

Bardzo znamienna jest wypowied sekretarza rady robotniczej w Nowej Hucie, wskazujca na gwne przyczyny tego procesu. S to, zdaniem autora: ze przygotowanie sprawozda, przeadowanie cyframi przy rwnoczesnym braku analizy, niedbalstwo w informowaniu zaogi o naradach, ignorowanie narad wytwrczych przez kierownictwo, brak kontroli realizacji zgoszonych na poprzedniej naradzie wnioskw. (Narady wytwrcze sprawy wielkiej wagi, Gos Nowej Huty nr 50, 1958.

302

186

Konsekwentny rozwj demokracji gospodarczej eliminuje zaburzenia

mechanizmie produkcyjnym i ekonomicznym przedsibiorstwa wynikajce z zasady hierarchicznego podporzdkowania czonkw personelu kierowniczego. Zasada ta wchodzi czsto w kolizj z interesami przedsibiorstwa, zwaszcza na odcinku kooperacji midzywydziaowej. Dotyczy to w szczeglnoci rozwiza, ktrych skuteczno zaley od szybkoci decyzji. Istot tego problemu przedstawi w sposb bardzo plastyczny H. Fayol w swojej pracy o administracji.303 (Patrz rysunek 4). Rozwj samorzdu robotniczego, a zwaszcza powoanie oddziaowych rad robotniczych i oddziaowych rad robotniczych i oywienie ich dziaalnoci stwarza przesanki zacienienia bezporedniej oraz wsppracy w miedzy zakresie zaogami i

kierownictwami

wydziaw

wspdziaania

rozwiza

ekonomicznych nie wymagajcych decyzji najwyszych ogniw administracji przedsibiorstwa. W warunkach zamierania demokracji gospodarczej dominujc trosk kierownikw staje si obawa naraenia si w czymkolwiek kierownikom wyszych szczebli. Nie podejm oni zatem adnej samodzielnej decyzji, jeeli nie bd mieli cakowitej pewnoci, e ich decyzja nie narusza w niczym ustalonej hierarchii urzdowego autorytetu i prestiu. Rzeczywisty interes ekonomiczny przedsibiorstwa schodzi wwczas na dalszy plan.

Rysunek 4

Wyjanienie do rysunku 4: Dwuramienna drabinka obrazuje nam drog, jak, przy przestrzeganiu drogi subowej, musi przej propozycja kierownika odcinka F (skierowana do kierownika odcinka P) zanim dotrze do waciwego adresata.

2. Kontrola i nadzr Jednostronna ocena rde hamujcych wzrost wydajnoci pracy usuwa z pola widzenia organw samorzdu robotniczego potrzeb sprawowania kontroli i nadzoru nad dziaalnoci administracji przedsibiorstwa. Potrzeba ta staa si
Henryk Fayol, Administracja przemysowa i oglna oraz nauka o administracji w zastosowaniu do pastwa, Warszawa 1926.
303

187

szczeglnie palca w warunkach narastania fali przestpstw gospodarczych. Prby wyjanienia tego zjawiska sprowadzay si niejednokrotnie do tezy, e zaogi fabryczne solidaryzuj si z przestpcami, utrudniajc tym samym, a niekiedy wrcz uniemoliwiajc akcj organw kontroli pastwowej.304 Std wypywa wniosek, e postawa zaogi stawia pod znakiem zapytania realizacj funkcji kontrolnych samorzdu. Prb znalezienia odpowiedzi na te problemy byy badania podjte przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w 1960 r. w 25 przedsibiorstwach przemysu cikiego i lekkiego wylosowanych spord 120 przedsibiorstw, w ktrych waciwe komrki Najwyszej Izby Kontroli i jednostek nadrzdnych nad przedsibiorstwami wykryy bd naduycia, bd powane nieprawidowoci w dziaalnoci gospodarczej zakadw. Badania wykazay, e przestpstwa i naduycia powstaj gwnie na gruncie wszelkiego rodzaju nieprawidowoci w mechanizmie produkcyjnym i

ekonomicznym przedsibiorstwa i e organy samorzdu nie s w stanie zlikwidowa tych nieprawidowoci, gdy nadzr, jaki sprawuj nad dziaalnoci administracji nosi z reguy charakter formalny. Konferencja Samorzdu Robotniczego jako naczelny organ samorzdu winna, zgodnie z jej ustawowymi uprawnieniami, rozpatrywa bilanse roczne

przedsibiorstwa (wraz z rachunkiem wynikw) i okresowe sprawozdania (kwartalne, proczne i roczne) z dziaalnoci przedsibiorstwa. W wikszoci zbadanych przedsibiorstw dokumenty te byy przedmiotem obrad KSR. Jednake w nielicznych tylko przypadkach zostay one uprzednio przeanalizowane na posiedzeniach komisji samorzdu robotniczego lub rady robotniczej (patrz tablica 41).
304

Zaogi oczywicie potpiaj przestpczo gospodarcz jako zjawisko spoecznie szkodliwe. Czsto jednak, gdy chodzi o konkretn spraw, gdy naley potpi konkretnego sprawc, podejmuje si prby osaniania przestpcy, obserwuje si tolerancj i pobaliwo opinii spoecznej zakadu i organizacji zakadowych. (K. Dbrowski, Niektre problemy walki z przestpczoci gospodarcz, Nowe Drogi nr 7, 1959, s. 121). Podobne stanowisko zajmuje M. Kalecki, gdy twierdzi, e ... procesowi organizacji grup przestpczych sprzyja oglny klimat tolerancji ludnoci w stosunku do przestpcw gospodarczych, odziedziczony z poprzedniego okresu. (Prba wyjanienia przestpczoci gospodarczej, ycie Warszawy nr 237, 1962, s. 3).

188

Tablica 41. realizacja podstawowych funkcji kontrolnych KSR


Wyszczeglnienie Liczba przedsibiorstw, w ktrych przysugujce jej uprawnienia KSR wykorzystaa Rozpatrzenie bilansu rocznego przedsibiorstwa Rozpatrzenie bilansu rocznego zostao poprzedzone ocen dokonan przez komisje samorzdu rob. lub rady rob. Nie przyjto bilansu rocznego Rozpatrzenie sprawozdania kwartalnego z dziaalnoci przedsibiorstwa Sprawozdanie kwartalne zostao uprzednio przeanalizowane przez komisj samorzdu rob. lub rady rob. Nie przyjto sprawozdania dyrekcji 22 5 Nie wykorzystaa 3 20

17

25 8

19

25

W konsekwencji zatwierdzenie bilansu rocznego czy sprawozdania kwartalnego musi si przeksztaci w pust formalno, zwaszcza e czonkowie KSR z reguy nie otrzymuj niezbdnych materiaw (sprawozda i projektw uchwa)

dotyczcych spraw omawianych na sesji konferencji. Trudno bowiem oczekiwa, by sprawozdania ustne (czy nawet na pimie) skadane przez dyrektora na sesji mogo si sta podstaw merytorycznej dyskusji. Tym gwnie naley wyjani fakt, e nie byo przypadku zakwestionowania przez KSR sprawozdania dyrekcji. Na Konferencji Samorzdu Robotniczego ciy ponadto obowizek ustalania zasadniczych kierunkw i form kontroli nad dziaalnoci przedsibiorstwa (jak rwnie poszczeglnych jego oddziaw i wydziaw) oraz wytycznych w tym zakresie dla rady robotniczej i oddziaowych rad robotniczych. Jednake i z tych obowizkw naczelny organ samorzdu nie wywizuje si, co w szczeglnoci odbija si na funkcji kontrolnej oddziaowych rad robotniczych.305 Ustawa o

Oddziaowe rady robotnicze nie wykorzystuj w tej sytuacji bogatych materiaw dotyczcych dziaalnoci przedsibiorstwa. Wskazuje na to poniszy fragment protokou z posiedzenia oddziaowej rady robotniczej Wydziau Przdzalni Z.P.W. im. L. Waryskiego w odzi (jedno z badanych przedsibiorstw) z dnia 20 maja 1959 r.:

305

189

samorzdzie robotniczym nie precyzuje bowiem zakresu ich uprawnie kontrolnych i kada forma kontroli z ich strony moe by zakwestionowana przez kierownictwo wydziau. W konsekwencji oddziaowe rady robotnicze nie speniaj adnych funkcji kontrolnych. Proces zamierania funkcji kontrolnych samorzdu ujawnia si wyranie w dziaalnoci rady robotniczej, ktra w okresach miedzy sesjami KSR winna zastpowa naczelny organ samorzdu.306 Do jej zada naley bieca kontrola nad dziaalnoci ekonomiczn przedsibiorstwa i jego administracji. O saboci rady robotniczej na tym odcinku wiadczy wymownie tablica 42. Tablica 42. Wykonywanie przez rad robotnicz jej podstawowych funkcji kontrolnych
Lp. Wyszczeglnienie Liczba przedsibiorstw, w ktrych przysugujce jej uprawnienia rada robotnicza wykorzystaa 1. Rozpatrywanie sprawozda miesicznych Rozpatrywanie sprawozda kwartalnych Kontrola gospodarki materiaowej Kontrola ksztatowania si kosztw produkcji Kontrola finansowa (normatywy rodkw obrotowych) Kontrola jakoci produkcji Kontrola wykorzystania czasu pracy Kontrola dyscypliny pracy 11 Nie wykorzystaa 14

2.

14

11

3. 4.

10 8

15 17

5.

20

6. 7. 8.

5 8 7

20 17 18

Drugim zagadnieniem, ktre poruszy kierownik przdzalni, jest sprawa magazynowania przdzy. Mimo kilkakrotnych interwencji POP, Rady Zakadowej w Dyrekcji Zakadu, sytuacja nie ulega zmianie. Przdza w dalszym cigu jest w nieodpowiednim czasie zbierana z wydziau przdzalni do magazynw. Przdza znajduje si w salach produkcyjnych. Z powodu braku miejsca skrzynie s ukadane jedna na drugiej, co powoduje niszczenie pierwszych warstw przdzy, jak rwnie moe nastpi pomieszanie partii przdzy. W dyskusji zabra gos mistrz przdzalni tow. K. zaznaczy, e jak dugo pracuje w zakadach takiego baaganu nie byo. Dyrekcja, ktrej obowizkiem jest troszczy si o dobro zakadu nie spenia swego zadania. Karygodnym jest fakt niewaciwego magazynowania przdzy, co powoduje olbrzymie straty z powodu niszczenia przdzy. 306 Proces ten wie si nierozerwalnie z omwion w rozdziale IV tendencj prezydium rady do przejmowania funkcji rady.

190

9. 10. 11. 12.

Kontrola zatrudnienia Kontrola funduszu pac Kontrola listy pac Kontrola nagrd i premii

2 7 3 5

23 18 22 20

Nie mniej zastrzee budzi realizacja uprawnie kontrolnych prezydium rady robotniczej (patrz tablica 43). Ustawa o samorzdzie robotniczym przewiduje, ze do uprawnie tego organu naley kontrola umw o dostawy, roboty i usugi zawieranych z przedsibiorstwami prywatnymi i spdzielczymi, transakcji (sprzeda i zakup) na rynku prywatnym, umw o prace zlecone, funduszu pac, list pac oraz nagrd i premii. Wymienione odcinki stanowi najbardziej newralgiczne punkty w yciu spoeczno-gospodarczym, zakadw pracy. Dotyczy to zwaszcza stosunkw ekonomicznych czcych przedsibiorstwa pastwowe z sektorem prywatnym i spdzielczym, ktrego oddziaywanie staje si czsto rdem korupcji i nieprawidowoci w przedsibiorstwie. Nie mniej istotny jest problem prac zleconych oraz podziau funduszu pac, nagrd i premii. Tablica 43. Wykonywanie przez prezydium rady robotniczej jego funkcji kontrolnych
Lp. Wyszczeglnienie Liczba przedsibiorstw, w ktrych przysugujce mu uprawnienia prezydium rady robotniczej wykorzystao 1. Kontrola zbywania maszyn i urzdze Kontrola umw o dostawy i usugi Kontrola transakcji na rynku prywatnym Kontrola funduszu pac Kontrola listy pac Kontrola nagrd i premii Kontrola umw o prace zlecone 12 Nie wykorzystao 13

2.

16

3.

25

4. 5. 6. 7.

8 2 3 7

17 23 22 18

191

Proces zamierania funkcji kontrolnych samorzdu robotniczego godzi nie tylko w pozycj i interesy robotnikw, lecz rwnie i pozostaych grup spoecznozawodowych. Prowadzi on bowiem do likwidacji demokratycznych drg

rozwizywania sprzecznoci spoecznych w przedsibiorstwie na rzecz arbitralnych decyzji narzucanych przez dyrektora, bd tzw. kolektyw kierowniczy.

Przedstawiciele poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych zdaj sobie doskonale spraw z istniejcych tendencji. wiadcz o tym wyniki ankiety przeprowadzonej wrd czonkw KSR. Wyniki przeprowadzonej ankiety zadaj kam rozpowszechnionej tezie, i gwn przyczyn niedorozwoju funkcji kontrolnych samorzdu jest brak dostatecznego poziomu wiedzy ekonomicznej robotnikw. Teza ta nie wyjania bowiem dlaczego pozostae grupy spoeczno-zawodowe nie bior udziau w kontroli. Dotyczy to zwaszcza personelu kierowniczego i inynieryjno-technicznego, ktry czsto z racji penionych funkcji subowych doskonale orientuje si w dziaalnoci gospodarczej przedsibiorstwa. W odpowiedzi na ankiet wikszo przedstawicieli poszczeglnych [?] przyznaje, e nie bierze udziau w kontroli najbardziej newralgicznych odcinkw dziaalnoci gospodarczej przedsibiorstwa (patrz tablica 44). Tablica 44. Udzia czonkw KSR w realizacji funkcji kontrolnych samorzdu wedug przynalenoci do grup spoeczno-zawodowych
Wyszczeglnienie odcinkw podlegajcych kontroli Ksztatowanie si kosztw wasnych W liczbach bezwzgldnych W% Analiza przyczyn strat ponoszonych przez przedsibiorstwo W liczbach bezwzgldnych W% Udzia robotnikw mistrzw kierownikw Personelu in.-techn. 17 Personelu adm.-biur. 37

125

16

42

40,8 94

29,6 17

51,8 37

44,7 13

41,1 34

30,7

31,4

45,6

34,2

37,7

192

Umowy zawierane z sektorem niepastwowym

W liczbach bezwzgldnych W%

32

25

17

10,4 145

12,9 26

30,8 41

7,9 20

18,9 45

Przyznawanie nagrd i premii

W liczbach bezwzgldnych W%

47,4 36

48,1 6

50,6 33

52,6 9

50,0 19

Inne odcinki dziaalnoci przedsibiorstwa

W liczbach bezwzgldnych W%

11,7

11,1

40,7

23,7

21,1

Badania wykazay, e nie szkolenie ekonomiczne zag, lecz ustanowienie (i przestrzeganie) elementarnych zasad jawnoci ycia gospodarczego i spoecznego przedsibiorstwa stanowi najbardziej palc konieczno. Jedynie na tej drodze moe si uksztatowa aktywna opinia publiczna zdolna odegra istotn rol w walce o uporzdkowanie gospodarki zakadu i maksymalne ograniczenie rde najbardziej racych naduy. Tymczasem praktyka dowodzi, ze wszystkie te ujemne zjawiska nie s ujawniane przed zaog w przypadku kiedy w gr wchodzi faszywie pojmowany presti i autorytet personelu kierowniczego. W zbadanych przedsibiorstwach wyniki kontroli przeprowadzonej w okresie od stycznia 1959 do grudnia 1960 roku przez waciwe komrki Najwyszej Izby Kontroli i jednostek nadrzdnych nie zostay ani razu podane do wiadomoci caej spoecznoci fabrycznej. W nielicznych tylko przypadkach wyniki te byy przedmiotem obrad organw samorzdu robotniczego (patrz tablica 45). Tablica 45. Informowanie spoecznoci fabrycznych o wynikach kontroli
Wyniki kontroli zostay omwione na sesjach, posiedzeniach, zebraniach Liczba przedsibiorstw, w ktrych wyniki kontroli Zostay omwione KSR Rady robotniczej Prezydium rady robotniczej 3 5 8 Nie zostay omwione 22 20 17

193

Wsplnym zebraniu egzekutywy KZ PZPR, prezydium rady robotniczej i zakadowej POP PZPR zaogi

17

1 -

24 25

Wyjanienie

zaodze

wspzalenoci

midzy

wadliwym

funkcjonowaniem

gospodarki przedsibiorstwa a mechanizmem powstawania grup przestpczych mogoby stanowi jedn z najbardziej praktycznych, celowych, a zwaszcza skutecznych form szkolenia ekonomicznego robotnikw. Poza tym w warunkach silnego oddziaywania opinii publicznej zarwno osoby winne naduy, jak i osoby, ktre zaniedbujc wasne obowizki stworzyy moliwo naduy nie mogyby uchyli si od odpowiedzialnoci i sankcji. Tymczasem w wikszoci przypadkw z wynikami kontroli zapoznawaa si jedynie nieliczna grupa, najczciej tzw. kolektyw kierowniczy, ktry z reguy broni tezy, e informowanie o ujawnionych nieprawidowociach czy naduyciach szerszych krgw, nie mwic o caej spoecznoci fabrycznej, jest zbyteczne, a nawet wrcz szkodliwe, gdy mogoby poderwa zaufanie zaogi do kierownictwa przedsibiorstwa i organizacji robotniczych i osabi ich autorytet. W tych warunkach zaoga robotnicza nie jest zdolna do skutecznej walki z fal naduy i przestpstw gospodarczych, zwaszcza e postaw kierownictwa wyszych ogniw administracji gospodarczej cechuje czsto liberalizm. Wskazuje na to, m.in. sprawozdanie Najwyszej Izby Kontroli dotyczce wynikw kontroli dokonanej w przedsibiorstwach przemysu lekkiego: Zjednoczenie Przemysu Bawenianego czytamy do ktrego skierowano wystpienia NIK omawiajce sumarycznie ustalenia wszystkich kontroli... oraz zgoszone wnioski dyscyplinarne w trybie fakultatywnym, pozostawiajcym zjednoczeniu ocen zjawisk i stopie przewinienia, nie zastosowaa sankcji subowych, powiadamiajc NIK pismem z dnia 16.X.1959 r., i ewentualne ich zastosowanie uzaleniono od odpowiedzi przedsibiorstwa na zarzdzenia pokontrolne... Stanowisko zajte przez Zjednoczenie Przemysu Bawenianego 194

nie sprzyja zwalczaniu narusze przepisw i zaniedba w zarzdzaniu oraz naruszaniu uprawnie.307 Objawy liberalizmu wystpuj rwnie w przedsibiorstwach przemysu cikiego. W Stoczni Gdaskiej, np. w 1958 i 1959 roku kontrola finansowa ujawnia powane naduycia w wypatach nalenoci za wgiel deputatowy. Naduycia te

wystpoway przez okres kilku lat w rnych wydziaach stoczni. Polegay one na wpisywaniu na listy wglowe tzw. martwych dusz i pobieranie na nie talonw wglowych. W stosunku do winnych niedopenienia obowizku nadzoru i kontroli nie wycignito adnych sankcji subowych.308 O skutkach liberalizmu kierownictwa przedsibiorstw wiadczy, m.in. wysoko sum (z tytuu przestpstw gospodarczych) spisanych w straty bez postpowania sdowego. Dotyczy to w szczeglnoci strat wynikajcych z nieprawidowoci w zakresie gospodarki materiaowej. Bardzo czsto nie przestrzega si zasady protoklarnego przekazywania materiaw w magazynach. Ponadto wiele spraw kierowanych jest do organw powoanych do cigania przestpstw z duym opnieniem, co utrudnia (a niejednokrotnie wrcz uniemoliwia) udowodnienie winy. Robotnicy jak wykazay prowadzone z nimi w ramach bada rozmowy s zainteresowani sprawowaniem kontroli nad dziaalnoci przedsibiorstwa i jego administracji. Na 246 rozmwcw 220 wyrazio przekonanie, i kontrola organw samorzdu robotniczego jest potrzebna, 167 stwierdzio, e zabierao gos w sprawach, ktre ich zdaniem (oraz zdaniem ich wsptowarzyszy) winny sta si przedmiotem zainteresowania organw samorzdu. Jednake zdecydowana

Opracowanie zbiorcze wynikw kontroli dokonanej w III kwartale 1959 roku w jednostkach gospodarczych resortu Ministra Przemysu Lekkiego w przedmiocie zwalczania naduy gospodarczych, Warszawa, grudzie 1959, s. 73-74. 308 Ten liberalizm w sposb racy kontrastowa z konsekwentnym zwalczaniem drobnych kradziey, jakich dopuszczali si robotnicy. W Stoczni Gdaskiej wszystkie drobne kradziee byy rejestrowane przez stra przemysow i kierowane do organw M.O., cznie z najdrobniejszymi dwu i kilkuzotowymi. Wedug owiadczenia komendanta stray przemysowej w 1959 roku odbya si w sdzie rozprawa w sprawie ujawnionej przy bramie kradziey o wartoci okoo 2 z. i osoba winna otrzymaa za to wyrok 2 tygodni wizienia z zawieszeniem na dwa lata. Tego rodzaju postpowanie rodzi wrd zag przewiadczenie o istnieniu dwch sprawiedliwoci jednej dla ubogich oraz drugiej dla osb na kierowniczych stanowiskach.

307

195

wikszo podziela pogld, e ich wnioski nie s w ogle brane pod uwag. W rezultacie robotnicy tak opini wyrazio 131 rozmwcw niechtnie zabieraj gos. Sabo kontroli robotniczej nie wynika zatem z braku zainteresowania zaogi, lecz z okrelonego ukadu stosunkw spoeczno-gospodarczych, z istnienia ktrego zaogi robotnicze zdaj sobie doskonale spraw. W dotychczasowej dziaalnoci samorzdu zrodziy si liczne formy rozwijania inicjatywy zaogi i caej spoecznoci fabrycznej, ktre jednak w starciu z owym ukadem stosunkw najczciej zamieraj. Trudno zatem liczy na ich upowszechnienie. Zaogi robotnicze upatruj w konsekwentnej realizacji funkcji kontrolnych samorzdu jednej z najistotniejszych gwarancji sprawiedliwoci spoecznej w przedsibiorstwie. Charakterystyczna dla postaw robotnikw jest ponisza

wypowied robotnika zatrudnionego w Widzewskich Zakadach Przemysu Bawenianego im. 1-go maja w Lodzi: Funkcje kontrolne samorzdu nie przejawiaj si, mimo e jest wiele spraw, ktrymi naley si zaj. Rady robotnicze s potrzebne, nie powinny jednak by tak stronnicze, jak dotd, poniewa a nazbyt wiele uwagi przywizuj do tego, by robotnika, ktry popeni drobne nawet przestpstwo czy niedopatrzenie, a nie zwracaj uwagi na inne waniejsze nieraz sprawy. Jeli chodzi o sprawy, ktrymi powinny si zaj rady robotnicze to widz nastpujce: bhp, sprawiedliwe przeprowadzenie podziau premii i nagrd... Robotnicy na og chtnie dyskutowaliby i poruszali sprawy, gdyby nie istnia obawa przed takimi czy innymi posuniciami ze strony kierownictwa. Poza tym wystpienia robotnikw s ignorowane i to ich zniechca. Obecnie robotnicy nauczyli si milcze i nawet gdyby jakie posunicie kierownictwa byo sprzeczne z ich interesami, nikt nie zabierze gosu... Robotnicy absolutnie nie orientuj si w tym, co si dzieje w radach. Nie ma rwnie jawnoci w takich sprawach, jak ksztatowanie si wielkoci kosztw, pochodzenia brakw czy wielkoci zuycia materiaowego... W cisej tajemnicy przeprowadzany jest podzia 196

nagrd i premii oraz ustalana jest wysoko pac, kar dyscyplinarnych i przydzia mieszka. Przyznawanie nagrd odbywa si w nastpujcy sposb: jeli robotnik jest podany do nagrody, to owszem, moe j otrzyma, ale rwnoczenie nagrod otrzymuje majster lub kto z kierownictwa, no bo przyzna nagrod robotnikowi, a nie przyzna jej majstrowi, to przecie nie wypada. Podobnie, jeli chodzi o mieszkania. Wybudowany zosta blok dal rodzin posiadajcych bardzo ze mieszkania. Jednake mieszkania otrzymali kierownicy,

inynierowie, ktrzy posiadali ju mieszkania, natomiast do zwolnionych przez kierownikw mieszka przekwaterowano rodziny robotnicze po kilka do kadego z tych mieszka. Dobre i to, ale o polityce zakadu to te mwi wiele.309 Jedn z gwnych przyczyn zamierania kontroli robotniczej staa si obawa przed majstrem i kierownikiem. Tym naley wyjani wrcz fakt, e w niektrych

przedsibiorstwach

robotnicy

odmawiali

udzielenia

jakichkolwiek

odpowiedzi osobom przeprowadzajcym badania. W Gdaskich Zakadach Przemysu Dziewiarskiego jedna z robotnic posiadajca dwunastoletni sta pracy w tym przedsibiorstwie stwierdzia w odpowiedzi na pytanie dotyczce warunkw dziaania kontroli spoecznej w przedsibiorstwie: Niech pan sprbuje skontrolowa i zobaczymy jak dugo bdzie pan pracowa. Na tym rozmowa skoczya si. W Zakadach Precyzyjnych Iskra w Kielcach jednak z robotnic pracujca od roku w tym zakadzie scharakteryzowaa stosunki panujce w wydziale nastpujco: Robotnicy zabieraj gos, obawiaj si jednak majstra, ktry moe przesun na gorsz maszyn lub do gorszej pracy. Majstrowie s wredni, lepiej by gucho-niem, wtedy bdzie si dobrym pracownikiem. Nikt nie wie dlaczego zostaje przesunity na gorsz maszyn. Przyczyna jest prawdopodobnie osobista antypatia majstra. Jak kto wypije z majstrem, to ma lepsz maszyn.
309

Nasz rozmwca by zatrudniony przy konserwacji maszyn i pracowa w tym przedsibiorstwie ju 6 lat.

197

Jeeli nawet przyj, e wypowiedzi robotnikw zabarwiy si na skutek ich subiektywnego odczucia, faktem pozostaje, e wadza personelu kierowniczego przy braku jawnoci ycia gospodarczego stwarza jak gdyby naturalne warunki dla rozprzestrzenienia si zjawisk tak ostro osdzanych przez zaogi. W rezultacie powstaje atmosfera sprzyjajca powstawaniu przestpstw gospodarczych. Ocen te potwierdzaj w peni wyniki ankiety przeprowadzonej w Zakadach Przemysu Wenianego im. T. Rychliskiego w Bielsku-Biaej w sprawie stosunku zaogi do przestpczoci gospodarczej i jej przyczyn.310 Przedsibiorstwo to zatrudniajce okoo 2 000 pracownikw byo w pewnym stopniu centralnym orodkiem synnej afery wenianej. Do chwili ujawnienia afery przedsibiorstwo cieszyo si dobr opini zarwno powiatowej instancji partyjnej, jak i wadz zwierzchnich. Na 350 rozprowadzonych ankiet uzyskano 288 odpowiedzi. Wikszo respondentw stanowili robotnicy (267), pozostae odpowiedzi (21) pochodziy od pracownikw umysowych. W odpowiedzi na pytanie dotyczce przyczyn umoliwiajcych tak wielkie machinacje, 196 respondentw (68%) wskazao na brak kontroli i nadzoru. Pojcia te, w ich zrozumieniu, oznaczay cakowite sparaliowanie dziaalnoci samorzdu robotniczego, zanik wszelkiej kontroli spoecznej, brak nadzoru ze strony jednostek nadrzdnych, ograniczon role organizacji partyjnej itd. Dla omawianych opinii charakterystyczna jest nastpujca wypowied: Moim zdaniem przyczyn naley szuka w nadmiernym wywyszaniu pracownikw na kierowniczych stanowiskach, w zwizku z czym kontrola spoeczna, samorzd robotniczy sprowadzone s do minimum. Tworz sie kliki pracownikw na kierowniczych stanowiskach i wywieraj presj na tzw. szar mas, ktra chocia co wie, to woli siedzie cicho, aby nie straci pracy, bo w innym zakadzie trudno jest dosta, poniewa istniej kliki midzyzakadowe, ktre ze sob wsppracuj. (pracownica, lat 30).
310

Wyniki ankiety przeprowadzonej w marcu 1962 roku w ZPW im. T. Rychliskiego w Bielsku-Baej na temat stosunku zaogi do przestpczoci gospodarczej i jej przyczyn. Materiay, zeszyt nr 7, Agencja Robotnicza, Dzia Badania Opinii Spoecznej, Warszawa, marzec 1962 r.

198

Wikszo respondentw (293, czyli 82,9%) dostrzega moliwoci skutecznego przeciwdziaania przestpczoci gospodarczej na drodze zwikszania demokracji robotniczej oraz wzmoenia kontroli i nadzoru ze strony wadz zwierzchnich. Na pytanie dotyczce przyczyn, ktre mogy nakoni pracownikw zakadu do popenienia przestpstw gospodarczych, odpowiedzi udzielio 241 osb (83,6%). Z tej liczby jedynie 8 osb wysuno jako przyczyn wydatki na utrzymanie rodziny, pozostali wymienili ch zysku, ycie ponad stan, pragnienie gwatownego wzbogacenia si i zaimponowania pienidzmi. Odpowiedzi dowodz, e zaoga nie solidaryzuje si z przestpcami. Tez t potwierdzaj odpowiedzi na pytanie Czy czuje si Pan osobicie okradany... Na 243 odpowiedzi (84,3%), 231 wskazuje na to, e respondenci czuj si okradani, przy czym uczucie to obejmuje czsto stron moraln zjawiska. wiadczy o tym, m.in. nastpujca odpowied: Okradli nas z dobrej opinii. Dzi wstyd powiedzie, e si jest od Rychliskiego. Zaraz patrz jak na zodzieja. Bo oni nie wiedz, czy to ja czy nie. Ale wiedz, e za zy wyrb pac pen cen. To taka sama kradzie jak inne. Kontrola robotnicza nabiera szczeglnego znaczenia, zwaszcza w sytuacji, kiedy zaznacza si wyranie wzrost liczby pracownikw kierowniczych zaangaowanych w dziaalno przestpcz. Wskazuje na to opracowanie J. Mareckiego, ktry stwierdza: Osabienie wykrywalnoci, zwaszcza przestpstw powaniejszych, wskutek doskonalenia metod dziaalnoci przestpczej, wyraa si bdzie nie tylko w nie wykryciu samego faktu przestpstwa, nie ujawnieniu sprawcw, czy wreszcie umorzeniu postpowania przeciwko okrelonej osobie z braku dowodw winy (mimo e osoba, co do ktrej brak dowodw winy przestpstwo popenia), ale wyraa si moe rwnie w dotarciu jedynie do

199

grnej warstwy przestpstwa, ktrego istota zostaje nieujawniona, wzgldnie nie udowodniona.311 W swoim opracowaniu J. Marecki przedstawia nastpujc struktur spoecznozawodow grupy sprawcw przestpstw gospodarczych w latach 1958-1960:

Tablica 46
1958 % Razem pracownicy umysowi Dyrektorzy i kierownicy Magazynierzy i ksigowi Pracownicy sklepw Inni urzdnicy 40 010 100,0 43 802 1959 % 100,0 35 812 1960 % 100

4 559

11,4

4 315

9,8

4 718

13,2

5 810

14,5

6 698

15,3

5 722

16,0

12 690

31,7

12 659

28,9

9 109

25,4

16 951

42,4

20 130

46,0

16 263

45,4

Wobec

tej

sytuacji,

tym

wikszy

niepokj

musz

budzi

wyniki bada

kompleksowych przeprowadzonych w roku 1962 w grupie 72 przedsibiorstw przemysu kluczowego, ktre wykazay, e nastpio dalsze powane osabienie dziaalnoci kontrolnej organw samorzdu robotniczego.312 Okazao si, e w wikszoci zbadanych przedsibiorstw naczelny organ samorzdu nie wykonuje nawet w sposb formalny swoich podstawowych funkcji w zakresie kontroli. (Patrz tablica 47). Tablica 47. Stopie wykorzystania przez KSR jej funkcji kontrolnych
Wyszczeglnienie Liczba przedsibiorstw, w ktrych uzyskano odpowiedzi:

311

Jacek Marecki, Ekonomiczne i organizacyjne problemy przestpczoci gospodarczej, Warszawa, marzec 1962, s. 21. 312 Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 19-29.

200

tak 1. Czy rozpatrywano bilans roczny? 2. Czy rozpatrywano sprawozdanie roczne? 3. Czy rozpatrywano sprawozdania proczne? 4. Czy rozpatrywano sprawozdania kwartalne? 33 35 29 25

Nie 39 37 43 47

Osabienie funkcji kontrolnych organw samorzdu robotniczego wystpio w nie mniejszym stopniu w dziaalnoci prezydium rady robotniczej (patrz tablica 48). Tablica 48. Stopie wykorzystania przez prezydium rady robotniczej jego funkcji kontrolnych
Wyszczeglnienie Liczba przedsibiorstw, w ktrych funkcje te wykonywano 1. Kontrola umw o dostawach i usugach 2. Kontrola sprzeday i zakupw na rynku prywatnym 3. Kontrola funduszu pac 4. Kontrola list pac 5. Kontrola nagrd i premii 6. Kontrola umw o prace zlecone 21 19 19 5 24 10 Nie wykonywano 51 53 53 67 58 62

Wykorzystanie przez organy samorzdu robotniczego ich funkcji kontrolnych ma na celu nie tylko ocen wynikw gospodarczych przedsibiorstwa, lecz rwnie okrelenie efektywnoci i skutecznoci uchwa podejmowanych przez poszczeglne organy samorzdu. Dziki tej ocenie powstaje realna moliwo okrelenia wkadu pracy poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych (w szczeglnoci personelu kierowniczego) i zwikszenia efektywnoci systemu bodcw ekonomicznych. Organy samorzdu robotniczego mog speni swoje funkcje gospodarcze jedynie w tym stopniu, w jakim potrafi zaj wasne samodzielne stanowisko i krytycznie ustosunkowa si do sprawozda skadanych przez administracj. Jest to jednak moliwe tylko wwczas, kiedy organy samorzdu robotniczego w peni

201

wykorzystuj zarwno inicjatyw zaogi, jak i materiay znajdujce si w dyspozycji instytucji i jednostek nadrzdnych zjednocze, resortw, Najwyszej Izby Kontroli, Ministerstwa Finansw, Narodowego Banku Polskiego itd.313 Jak wykazuj badania i obserwacje rda te nie s wykorzystane. Poza tym nawet uchway, ktre w tych warunkach odzwierciedlaj jedynie stanowisko administracji nie s z reguy kontrolowane. wiadcz o tym wymownie tablice 49 i 50, ktre wykazuj, ze kontrola realizacji uchwa podjtych w latach 1960-1961 przez organy samorzdu robotniczego w zbadanych (72) przedsibiorstwach nosi w wikszoci przypadkw charakter zupenie przypadkowy. Tablica 49. Kontrola realizacji uchwa organw samorzdu w 47 przedsibiorstwach przemysu kluczowegox
Kontrola realizacji: Liczba przedsibiorstw Liczba sesji, zebra Liczba przedsibiorstw Liczba sesji, zebra Liczba przedsibiorstw Liczba sesji, zebra

W (na) ktrych poszczeglne organy s.r. kontroloway realizacj uchwa KSR Uchwa KSR Uchwa r.r. Uchwa prezydium r.r.
x

Rada robotnicza 8 4 4

Prezydium rady robotniczej 10 11

2 1

2 1

dane te nie obejmuj grupy 25 przedsibiorstw warszawskich

Tablica 50. Kontrola realizacji uchwa organw samorzdu w 47 przedsibiorstwach przemysu kluczowegox w roku 1961
Kontrola
313

Liczba

Liczba

Liczba

Liczba

Liczba

Liczba

Kontrola spoeczna w przedsibiorstwie mogaby stanowi doskonae uzupenienie kontroli z zewntrz. To przewiadczenie znalazo swj wyraz w dyskusji na temat funkcji kontrolnych samorzdu (zorganizowanej przez CRZZ), m.in. w wystpieniu E. Ziajowskiego, rewidenta Ministerstwa Przemysu Lekkiego: Czonkowie ekip kontrolnych czy organw powoanych do cigania przestpstw stwierdzi on peni sw funkcj w obcym rodowisku i bliej nie znanych warunkach specyficznych dla danego rodowiska. Czas wyznaczony na doran czy rynkow kontrol jest krtki. Jake czsto przed kontrolujcymi zaciera si wszelkie lady, ktre mogyby uatwi im zadanie. Nie znajc zaogi trudno rewidujcemu oprze si w swej pracy na odpowiednim zespole ludzi. Std te, pomimo doskonaoci metod, dowiadczenia i wysokich kwalifikacjach fachowych, nie zawsze cika i odpowiedzialna ich praca zostaje uwieczona sukcesem. Tymczasem czonkowie samorzdu robotniczego dziaaj w rodowisku ludzi znanych sobie nie tylko z pracy, ale rwnie z ich ycia prywatnego, maja oni oczy otwarte przez 365 dni w roku i wnikliwy wgld w kady przejaw gospodarki w przedsibiorstwie. (Samorzd Robotniczy nr 8-9, 1961, s. 56.)

202

realizacji:

przedsibiorstw

sesji, zebra

przedsibiorstw

sesji, zebra

przedsibiorstw

sesji, zebra

W (na) ktrych poszczeglne organy s.r. kontroloway realizacj uchwa KSR Uchwa KSR Uchwa r.r. Uchwa prezydium r.r.
x

Rada robotnicza 8 4 5

Prezydium rady robotniczej 5 5

1 -

1 -

1 -

1 -

dane te nie obejmuj grupy 25 przedsibiorstw warszawskich

3. Samorzd robotniczy a system bodcw W przedsibiorstwie socjalistycznym konsekwentna realizacja zaoe demokracji gospodarczej oznacza, e wszystkie grupy spoeczno-zawodowe dokonuj

wzajemnej oceny w oparciu o takie kryteria, jak postawa spoeczna, stosunek do wykonywanej pracy lub penionych obowizkw subowych, stosunek do mienia i dobra oglnospoecznego itd. Bez wzgldu na stanowisko subowe. Dopiero na tym gruncie mog dziaa w sposb zgodny z socjalistyczn zasad podziau wedug pracy bodce materialnego zainteresowania. Niedostrzeganie tej zalenoci

prowadzi do fetyszyzacji systemu bodcw i rodzi zudzenie ich rzekomego automatyzmu dziaania. Wszelki bodziec materialny wyraa ostatecznie okrelon polityk, okrelony system bodcw spoecznych. Przy tym spraw najistotniejsz jest odpowied na pytanie, jaka sia (grupa) spoeczna decyduje o sposobie stosowania bodcw oraz cel, jaki tym samym zamierza osign. Istnienie samorzdu robotniczego nie wyklucza potrzeby stosowania bodw. Idzie jedynie o to, by rzeczywist kontrol nad ich funkcjonowaniem sprawowaa bezporednio oraz za porednictwem organw samorzdu robotniczego caa spoeczno fabryczna. Mamy wwczas gwarancj, i bd one dziaay nie tylko w interesie rozwoju produkcji, lecz rwnie w interesie rozwoju socjalistycznych stosunkw produkcji.

203

W przedsibiorstwie kapitalistycznym podstaw spoecznego systemu bodcw materialnego zainteresowania (w szerokim tego sowa znaczeniu) stanowi wasno prywatna. Waciciel czy jego reprezentanci decyduj o obsadzie stanowisk kierowniczych, o klasowej w swojej istocie polityce wyrniania okrelonych grup i wywieraj gwny nacisk na wzrost efektywnoci ekonomicznej przedsibiorstwa. Nacisk personelu kierowniczego na ca spoeczno fabryczn stanowi ju tylko funkcj pochodn. Niewtpliwie zudzenie automatyzmu systemu bodcw jest wiksze w przedsibiorstwach zarzdzanych nie przez waciciela, lecz przez rad nadzorcz. W przedsibiorstwie socjalistycznym podstaw spoeczn systemu bodcw stanowi uspoeczniona wasno, za o wzrocie efektywnoci ekonomicznej zakadu decyduje nacisk caej spoecznoci fabrycznej, w szczeglnoci nacisk zaogi robotniczej. To spoeczne uwarunkowanie skutecznoci dziaania bodcw mona byo przeledzi gwnie na przykadzie funduszw zakadowego.314 Instytucja samorzdu robotniczego zakwestionowaa ju w swoich zaoeniach dotychczasowe wyczne prawo personelu kierowniczego do nagradzania i karania czonkw spoecznoci fabrycznej. Odtd wszyscy pracownicy, niezalenie od zajmowanego stanowiska mieli podlega ocenie caej zaogi. Wprawdzie samorzd robotniczy uzyska prawo decydowania jedynie o podziale funduszu zakadowego. Jednake ocena stanowica podstaw do okrelania wysokoci udziau czonkw personelu kierowniczego musiaaby wpyn na podzia wszystkich pozostaych nagrd i premii. Wreszcie ocena moga stanowi podstaw do okrelenia stopnia

314

W przedsibiorstwie socjalistycznym przestaje dziaa zewntrzny mechanizm, ktry w warunkach przedsibiorstwa kapitalistycznego w sposb ywioowy narzuca konkurencja. W socjalizmie straty poniesione przez przedsibiorstwo nie mog doprowadzi do jego bankructwa, gdy obciaj bezporednio ca gospodark narodow. Na ten fakt w istocie rzeczy zwraca uwag E. Lipiski, kiedy stwierdza: Przewaga socjalizmu nad kapitalizmem w maej tylko czci wynika z socjalistycznego planowania. Zastpienie motywu zysku motywem korzyci oglnospoecznej stwarza przewagi planowego socjalizmu nad nie planowanym kapitalizmem Ale gwnie przewaga ta pynie z planowego wyznaczenia stosunku miedzy akumulacj a spoyciem. Jasne jest bowiem, e tylko w tym stopniu, w jakim zmniejszamy udzia konsumpcji na rzecz produkcji, moemy przyspiesza proces wzrostu. (Model gospodarki socjalistycznej, Nowe Drogi nr 11-12, 1956, s. 35).

204

przydatnoci poszczeglnych czonkw tej grupy na aktualnie zajmowanych przez nich stanowiskach. Personel kierowniczy dostrzeg e ju w pierwszej grup chwili groce mu

niebezpieczestwo,

zwaszcza

pozostae

spoeczno-zawodowe

manifestoway niejednokrotnie swoje niezadowolenie z dotychczasowych zada podziau funduszu pac, premii, nagrd oraz innych korzyci wynikajcych z dziaalnoci przedsibiorstwa. wiadczyo o tym, m.in. danie rwnociowego podziau funduszu zakadowego. Z interesujcego nas punktu widzenia na szczeglne wyrnienie zasuguje artyku Ireny Majchrzak oparty na wynikach bada ankietowych przeprowadzonych przez Zesp Bada Socjologicznych PAN w 2 przedsibiorstwach warszawskich w Fabryce Samochodw Osobowych na eraniu oraz w Warszawskiej Fabryce Motocykli.315 W odpowiedzi na ankiet w sprawie zasad podziau zysku wikszo pracownikw wypowiedziaa si z podziaem rwnociowym (patrz tablica 51), przy czym za takimi wanie zasadami podziau wypowiadali si nie tylko robotnicy, lecz rwnie pracownicy inynieryjno-techniczni i administracyjno-biurowi. Wskazuje na to wyranie tablica 51. Tablica 51. Wypowiedzi pracownikw FSO i WFM w sprawie zasad podziau funduszu zakadowego Jak zasad podziau wygospodarowanego zysku uwaasz za najbardziej sprawiedliw? a) w stosunku do pacy zasadniczej b) w stosunku do osignitego zarobku w okresie obrachunkowym c) wszystkim taka sam sum d) inne FSO 11,9 10,3 Procent wypowiedzi w:

WFM 13,1 15,0

71,5 0,8

66,3 5,4

315

Jak dzieli zysk, Nowa Kultura nr 23, 1957.

205

Tablica 52. Wypowiedzi pracownikw FSO i WFM w sprawie rwnociowego podziau funduszu zakadowego wedug grup spoeczno-zawodowych Za zasad wszystkim tak sam sum wypowiedzieli si przedstawiciele wyrnionych grup w nastpujcym stosunku: FSO WFM 88% 75% Robotnicy niskokwalifikowani 75% 71% Robotnicy redniokwalifikowani 66% 47% Robotnicy wysokokwalifikowani 49% 58% Personel inynieryjnotechniczny 88% 58% Pracownicy biurowi Przy ocenie wynikw zawartych w tablicy 51 naley uwzgldni fakt, e przyjty podzia na grupy spoeczno-zawodowe zamazuje sprzecznoci spoeczne w przedsibiorstwie, nie wyodrbnia ona bowiem (zgodnie zreszt z nasz statystyk) personelu kierowniczego jako odrbnej grupy.316 W rozdziale III wskazywalimy na istotne rnice w pooeniu materialnym i pozycji spoecznej dzielcej personel kierowniczy i inynieryjno-techniczny, nie mwic ju o pracownikach

administracyjno-biurowych. Na gruncie tych rnic ujawniaj si niejednokrotnie silne tarcia oraz konflikty. W Toruskich Zakadach Nawozw Fosforowych rdem gbokiego

niezadowolenia sta si podzia tzw. Premii koncepcyjnej, na ktrego zasady zwrcia rwnie uwag komisja Komitetu Wojewdzkiego PZPR. W sporzdzonym przez ni sprawozdaniu czytamy: Komisja, rozmawiajc z pracownikami umysowymi, stwierdzia, i s odgosy w sprawie nierealnego podziau premii na pracownikw

koncepcyjnych, ktrzy zabieraj wiksz cz premii Dla przykadu

W FSO rada robotnicza posza za gosem zaogi, wprowadzajc jednie modyfikacj w zasadzie rwnociowego podziau, uwzgldniajc sta pracy. W WFM natomiast rada robotnicza wbrew zaodze podzielia stanowisko dyrektora. Wysoko udziau obliczono w stosunku do wysokoci zarobku miesicznego.

316

206

pracownicy koncepcyjni na ogln liczb 20 otrzymali kwot 34 065 z, pozostaych 68 pracownikw umysowych 27 437 z.317 Z dalszych oblicze wynika, ze pracownicy okreleni jako koncepcyjni otrzymali przecitnie 1 700 z., pozostali 400 z (stosunek: 4,25:1). Gony sta si w lutym 1958 roku konflikt, jaki wybuch w WSK-Okcie w zwizku z podziaem premii eksportowej. Projekt podziau, z jakim wystpia dyrekcja przewidywa, e personel kierowniczy stanowicy zaledwie 3% zaogi otrzyma 20% sumy przeznaczonej do podziau. Rozpito midzy udziaem uprawnionego do premii robotnika (150 z.) a udziaem kierownika wydziau (1 800 z.) czy kierownika dziau (od 2 000 do 3 500 z.) ksztatowaaby si na poziomie 1:10 czy 1:20. Projekt przewidywa poza Tm do wysokie udziay dla etatowych pracownikw rady zakadowej i komitetu zakadowego PZPR.318 Niezadowolenie personelu inynieryjno-technicznego jest zjawiskiem do powszechnym. Jednake w warunkach ograniczania demokracji gospodarczej wewntrz przedsibiorstwa i braku jawnoci grupa ta nie omiela si wystpi z jawn krytyk zasad podziau funduszu pac, nagrd i premii. Niekiedy ankieta stwarza moliwo wypowiedzenia nieskrpowanej opinii, jak o Tm wiadczy ponisza odpowied absolwenta Politechniki Warszawskiej na ankiet ogoszon przez Tygodnik Powszechny: Chocia nazywam si starszym projektantem, to jednak niczego mi nie wolno projektowa. Albowiem w moim biurze za inynierw uwaa si jedynie kierownikw zespow. Oni projektuj, oni podpisuj. Reszta jest do czarnej roboty. Dostaje si element konstrukcji zaprojektowanej przez kierownika zespou i oblicza si.

Dane te pochodz z opracowania Pt. Charakterystyka dziaalnoci samorzdu robotniczego w Toruskich Zakadach nawozw Fosforowych. Charakterystyka ta zostaa opracowana na podstawie analizy, jakiej dokona w okresie od 24.IX do 17.X.1959 r. zesp CRZZ w skadzie: Julian Dudy, sekretarz Komisji Samorzdu Robotniczego CRZZ, mgr Janina Zajdzikowska (IEOP), Jzef Balcerek (IGS) i Zbigniew Radomski, pracownik ZG ZZPPChem. 318 Zobacz: J. Wacawek, Konflikt w WSK, Trybuna Ludu z dnia 6 lutego 1958 r.

317

207

Druga strona medalu to podzia pienidzy (premiowych); kierownik zespou dolicza sobie np. 20% wicej, mimo e stawk zasadnicz ma i tak o 800-1 600 z. Wysz od czonkw swojego zespou. Jeeli do tego doda, e czsto kierownik zespou jest gorszy fachowo i gupszy intelektualnie, to zrozumiae chyba, dlaczego mona znienawidzi swoj prac. Ja osobicie jestem tak wyczerpany prac na siebie i na kierownika zespou (musz mu odda oficjalnie 15-20% swojego zarobku), e nie mam ju siy na jakiekolwiek zajcia po pracy.319 W cytowanym ju artykule Irena Majchrzak zwraca uwag na niezwykle istotny czynnik skaniajcy zaog do wypowiadania si za podziaem rwnociowym. Bya nim obawa przed kumoterstwem: Ludzie, ktrzy jak pisze autorka nigdy nie umieli rozszyfrowa swojego miesicznego zarobku, na ktrego wysoko skadaj si jakie tajemne premie, dodatki, podatki i wiadczenia, ktrzy najczciej nie mieli wpywu na rozdzia nagrd i premii, chc teraz widzie, e nie ma adnych kantw, chc rozumie sum otrzyman przez siebie, przez kolegw i zwierzchnikw.320 Autorka przytacza przykad jednej z fabryk dzkich, gdzie wkniarze zadali rwnego podziau funduszu zakadowego. Okazao si bowiem, e do dua suma zostaa ju poprzedniego roku wypacona zaliczkowo tradycyjn metod

indywidualnych nagrd i premii przez dyrekcj. Wzburzenie zaogi byo tak silne, e grozi strajk. Nadzieje spoecznoci fabrycznych nie speniy si. Fundusz zakadowy przeksztaci si w dodatkowy element systemu bodw, o dziaaniu ktrego decyduje zgodnie z zasad hierarchicznego podporzdkowania personel kierowniczy. Badania przeprowadzone przez Centraln rad Zwizkw Zawodowych w 14 przedsibiorstwach, a dotyczce zasad tworzenia i gospodarowania rodkami
319 320

Tygodnik Powszechny z dnia 20 marca 1960 r., s. 1. Jak dzieli zysk, Nowa Kultura nr 2, 1957.

208

funduszu zakadowego w roku 1957 i w cigu 3 kwartaw 1958 roku, wskazyway na to, e regulaminy podziau przewiduj zmniejszanie, a nawet pozbawienie udziau w nagrodach pracownikw amicych dyscyplin pracy (przede wszystkim nieusprawiedliwiona absencja)321 I nie podporzdkowujcych si zwierzchnikom oraz w niektrych przypadkach pracownikw nadzoru uwaczajcych godnoci pracownika. Regulaminy nie przewidyway natomiast adnych sankcji w stosunku do personelu kierowniczego nie wywizujcego si do nagminnie z zada naoonych przez organy samorzdu robotniczego. Posza w niepami instytucja referendum, mimo e zostaa uwzgldniona w ustawie o samorzdzie robotniczym.

Rwnoczenie zarysowaa si wyranie tendencja do faworyzowania personelu kierowniczego poprzez stosowanie rnych wspczynnikw. Tendencja ta wzmoga si po przyjciu przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych uchway w sprawie podziau funduszu zakadowego, ktra przewidywaa, e w celu odpowiedniego zrnicowania nagrd zalenie od wkadu pracy zaleca si, by regulaminy przewidyway moliwo uzyskania nagrd w wysokoci do 150% miesicznego zarobku nagrodzonego pracownika, za poszczeglne za osignicia nagrody w wysokoci do 200%. List pracownikw, ktrym przyznano nagrody w granicach 150-200% zarobku winna bya zatwierdzi konferencja samorzdu robotniczego. Rwnie nagrody dla dyrekcji miaa zatwierdzi KSR. O wzmoeniu si tendencji do faworyzowania personelu kierowniczego wiadcz wyniki bada przeprowadzonych w 146 przedsibiorstwach

przemysowych przez Zesp Ekonomiczny CRZZ (przy wsppracy Departamentu Ksigowoci Ministerstwa Finansw), a dotyczcych wielkoci i podziau funduszu zakadowego w roku 1959. Jak wykazay badania, w wielu przypadkach wykorzystano uprawnienie do przyznawania
321

wysokich

nagrd

(150-200%)

jako

form

dodatkowego

W dzkich Zakadach Przdzalniczych np. okoo 44% zaogi pozbawiono czciowo lub cakowicie udziau w funduszu zakadowym z powodu nieusprawiedliwionej absencji.

209

wynagrodzenia dla nielicznej grupy pracownikw, przy czym nagrody te przypaday najczciej w udziale dyrekcji, aktywowi KSR oraz prezydium rady zakadowej.322 Niejednokrotnie obowizywaa wzajemno: dyrekcja stawiaa wniosek o przyznanie wysokich nagrd aktywowi, ten za wystpowa z propozycj wyrnienia dyrekcji (Dzieroniowskie Zakady Przemysu

Bawenianego, Zakady im. 1-go Maja w Pruszkowie, Bydgoska Fabryka Mebli, kopalnia Rydutowy). Skutki tego podziau doskonale ilustruje tablica 53. Z przytoczonych danych wynika, e na 133 pracownikw, ktrzy otrzymali nagrody powyej 150% - 35 (26,3%) to czonkowie dyrekcji. Zatwierdzanie nagrd przyznawanych dyrekcji i aktywowi na sesjach KSR nosio z reguy charakter formalny.323 W tym samym czasie zaostrzone zostay sankcje w stosunku do zaogi. Regulaminy podziau funduszu zakadowego przewidyway zmniejszenie udziau o 25-50% za kady dzie nieusprawiedliwionej absencji. W przedsibiorstwach przemysu lekkiego i spoywczego przyjto ponadto zasad pozbawiania prawa do nagrody w przypadku marnotrawstwa, kradziey oraz pijastwa w czasie pracy. W przemyle maszynowym regulaminy przewidyway zmniejszenie nagrd jako sankcj za braki zawinione przez pracownika. Bezwzgldne stosowanie coraz ostrzejszych sankcji w stosunku do robotnikw stworzyo moliwo zwikszenia udziau personelu kierowniczego w nagrodach z funduszu zakadowego. Wskazuj na to czciowo dane dotyczce struktury tych nagrd. (Patrz tablice 54 i 55). Tablica 53. Podzia nagrd w wysokoci powyej 150% miesicznego wynagrodzenia w 19 wybranych przedsibiorstwach
Lp. Nazwa przedsibiorstwa Liczba nagrd powyej 150% przyznanych Wysoko redniej nagrody (w z.)

Spord zbadanych przedsibiorstw jedynie w Zakadach Fajansu we Wrocawiu przyjto zasad podziau rwnociowego. Poza tym, w 1 przypadku (Zakady Archimedes we Wrocawiu) najwysze nagrody otrzymali pracownicy najmniej zarabiajcy. 323 Dla zilustrowania tego zjawiska mona przytoczy nastpujcy przykad: w ZPW im. L. Waryskiego w odzi, na posiedzeniu KSR w dniu 16.IV.1960 r. prezydium rady robotniczej zaproponowao wypaci w zalenoci od zasug i wysiku pracy zgodnie z uchwa CRZZ z dnia 9.II.1960 r. nastpujcym osobom po 150%. Po czym bez jakiegokolwiek uzasadnienia wymieniono nazwiska 4 kierownikw oddziaw. W jednej formule zawarta zostaa caa motywacja wniosku, ktry, jak stwierdza protok, zosta przyjty jednogonie.

322

210

Ogem w tym: Dyrekcji 1. F-ka Maszyn BudowlanychWrocaw Superfosfat Bogucice Superfosfat Wrocaw Huta Szka Siemianowice Huta Szka Zbkowice Kopalnia Brzeszcze Z-dy Urzdze Myskich - Toru Zakady Zielarskie - Bydgoszcz Zakady Mynarskie Bydgoszcz Fabryka Mebli Bytom Fabryka Papieru Pabianice ZPW im. Gwardii Ludowej Zakady Poczosznicze im. Buczka ZPB im. Szymaskiego ZPB im. Hanki Sawickiej Huta abdy Zakady Chemiczne Bydgoszcz 2 2 5 400

2.

4 654

3.

6 250

4.

27

3 213

5.

15

7 840

6.

32

4 000

7.

2 000

8.

14

7 820

9.

5 778

10.

160% pacy

11.

200%

12.

200%

13.

200%

14.

170%

15.

200%

16. 17.

3 4

2 2

200% 200%

211

18.

Zakady Farmaceutyczne d Kopalnia Marcel

19.

200%

Rzeczywisty obraz moglibymy otrzyma dopiero po wyodrbnieniu personelu kierowniczego. Istnienie tych tendencji potwierdziy materiay XVI Plenum CRZZ, z ktrych wynika, ze z najwyszych nagrd korzystaj gwnie pracownicy na kierowniczych stanowiskach. Np. w przemyle przetworw papierowych rednia nagroda czonkw dyrekcji wynosia 4 432 z., rednia nagroda robotnika 530 z. W przemyle organicznym i tworzyw sztucznych odpowiednie nagrody wynosiy: 4 330 z dla dyrekcji i 402 z. Dla robotnikw. Z tych wanie tendencji wynikaj race dysproporcje w wysokoci nagrd przyznawanych dyrekcji i robotnikom.324 W tej sytuacji XVI Plenum CRZZ byo zmuszone podj szereg krokw w celu przeciwdziaania wszystkim tym nieprawidowociom. Dotyczy to w szczeglnoci zasady jawnoci gospodarowania rodkami z funduszu zakadowego, co, m.in. znalazo swj wyraz w podkreleniu znaczenia referendum. Na uwag zasuguje rwnie postulat zmierzajcy do ograniczenia wysokoci nagrody do

jednomiesicznego wynagrodzenia pracownika. Najistotniejsze jednak znaczenie posiada postulat, zgodnie z ktrym KSR moe pozbawi nagrody osoby, ktre nie wywizay si ze swoich obowizkw w zakresie realizacji uchwa organw samorzdu robotniczego lub w sposb niewaciwy dysponoway funduszami. KSR ma rwnie prawo pozbawi udziau w funduszu zakadowym pracownikw, ktrzy naruszyli obowizujce w danym przedsibiorstwie zasady wynagradzania lub winne s amania przepisw ustawodawstwa pracy. Jednake w praktyce suszne postanowienia XVI Plenum VRZZ nie zostay uwzgldnione w wikszoci

324

Np. w Zakadach 1-go Maja w odzi najwysz nagrod otrzyma pracownik dyrekcji (8 100 z.), najnisz jeden z robotnikw 240 z. W oddziale PKS Warszawa-Wolska odpowiednie relacje ksztatoway si nastpujco: 9 120 z i 138 z.

212

regulaminw podziau funduszu zakadowego. wiadcz o Tm dane zebrane w 18 przedsibiorstwach warszawskich.325 We wszystkich tych przedsibiorstwach przyjta zostaa zasada zmniejszania premii lub cakowitego jej pozbawienia za nieusprawiedliwion absencj, a w 12% z nich za nieusprawiedliwione spnienia. W wikszoci przedsibiorstw 3 dni nieusprawiedliwionej absencji stanowiy podstaw do cakowitego pozbawienia premii z funduszu zakadowego. W 9 przedsibiorstwach za podstaw do stosowania sankcji uznano pijastwo, w 8 naduycia (kradziee, malwersacje), w dalszych 8 nagany lub upomnienia wyraone w formie pisemnej, nisk jako wyrobw oraz braki produkcyjne, w 3 wreszcie za nie przestrzeganie przepisw bhp. Natomiast w jednym tylko przedsibiorstwie przewidziano w regulaminie moliwo zastosowania sankcji za niezrealizowanie uchwa KSR lub rady robotniczej. W tych warunkach sankcje przewidziane w regulaminach podziau funduszu zakadowego skierowane byy gwnie przeciwko robotnikom.

Nieusprawiedliwiona absencja jest z reguy wysza wrd pracownikw fizycznych, zwaszcza z uwagi na cilejsz kontrol obecnoci. Personel kierowniczy (zwaszcza najwyszych szczebli) kontroli tej w praktyce w ogle nie podlega. Tym gwnie naley wyjani powany wzrost liczby robotnikw czciowo i cakowicie pozbawionych udziau w funduszu zakadowym. (Patrz tablice 56 i 57) na przestrzeni ostatnich lat bowiem absencja nieusprawiedliwiona zdradzaa do wyran tendencj spadkow. Tablica 56. Pracownicy 18 przedsibiorstw warszawskich czciowo pozbawieni udziau w funduszu zakadowym wg grup spoeczno-zawodowych
Rok Pracownicy fizyczni ogem Pracownicy umysowi ogem W tym: kierownicy mistrzowie Pracownicy in.-techn. Ekonomici Prac. Admin.-

325

Dane te zostay zebrane w ramach bada nad dziaalnoci samorzdu robotniczego przeprowadzonych w roku 1962 w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego. (Patrz: Aktualne problemy samorzdu, op. cit., s. 29-32).

213

biurowi 1959 1960 1961 1 468 1 819 3 526 90 145 386 3 5 31 15 24 31 55 90 128 4 2 8 13 24 170

Tablica 57. Pracownicy 18 przedsibiorstw warszawskich cakowicie pozbawieni udziau w funduszu zakadowym wg grup spoeczno-zawodowych
Rok Pracownicy fizyczni ogem Pracownicy umysowi ogem W tym: kierownicy mistrzowie Pracownicy in.-techn. Ekonomici Prac. Admin.biurowi 1 7 11

1959 1960 1961

1060 1 293 1 761

39 25 38

7 2 3

9 7 5

9 9 17

3 2

Naley stwierdzi, e jedynie nacisk zaogi robotniczej mgby skoni organy samorzdu robotniczego do uwzgldnienia wszystkich postulatw wsunitych przez XVI Plenum CRZZ w regulaminach podziau funduszu zakadowego oraz do konsekwentnej ich realizacji. Pracownicy umysowi bowiem w wikszym stopniu ni robotnicy korzystaj z premii oraz nagrd specjalnych, o podziale ktrych decyduje personel kierowniczy. W przedsibiorstwach przemysu maszynowego personel kierowniczy i cz robotnikw otrzymuje nagrody i premie za wdraanie postpu technicznego, nowe uruchomienia, produkcj eksportow, wykorzystanie zomu itd.326 Udzia w funduszu zakadowym stanowi tylko czstk wypat pozapacowych personelu kierowniczego.327 Wskazuj na to, m.in. dokadne wyliczenia zawarte w

Np. w fabryce Samochodw Ciarowych w Starachowicach nagrody i premie z funduszw specjalnych wynosiy w 1958 r. przecitnie na 1 pracownika umysowego 2 198 z. (628 z. Z funduszu dyrektorskiego, 1 171 z. Za postp techniczny, 399 z. Za produkcj eksportow). Nagroda z funduszu zakadowego za wyniki ekonomiczne w 1957 r. wyniosa 793 z. Na 1 pracownika (okoo 1 000 z. na pracownika inynieryjnotechnicznego). W nagrodach i premiach specjalnych partycypowao okoo 70% zatrudnionych pracownikw umysowych i okoo 15% robotnikw. 327 Dane, jakie mona w Tm zakresie uzyska w przedsibiorstwie s niepene, zwaszcza w odniesieniu do dyrektora i jego zastpcw: Niekompletne i z reguy obnione s dane o elementach ruchomej czci pac (szczeglnie dotyczy to tzw. Nagrd dyrektora i jego zastpcw czci wypat nie ewidencjonuje si w przedsibiorstwie). Wykazane zatem wielkoci, odnoszce si do poziomu zarobkw dyrektorw naley

326

214

komentarzu ycia Gospodarczego (nr 26, 1956) pt. Bodce syntetyczne czy wyspecjalizowane (Patrz tablica 58). Tablica 58. Udzia wypat pozapacowych w wynagrodzeniu personelu kierowniczego
Nazwa zakadu Udzia (%) w wypatach ogem (bez dodatkowego funduszu prem, i funduszu zakadowego) Paca zasadnicza (cz staa) Wypaty pozapacowe (cz ruchoma, bez fund. zak, fund. Prem. I dod.) Stosunek (%) dod. Fund. Prem. i fund. zak. do wypat pozapacowych ogem, przy zaoeniu, e dod. fund. prem. =15% plan. fund. pac i dod. fund. zak.=8,5% plan. fund. pac 52,5 Stosunek (%) dod. fund. prem. i fund. zak. do wypat pozapaca. ogem przy zaoeniu, ze dod. fund. prem. = 8% plan. fund. pac. i dod. fund. zak. = 4% plan. fund. pac.

1. Z-dy H. Cegielski Pozna 2. Bielska F-ka Maszyn Wk. Bielsko 3. Z. Mech. J. Strzelczyka d 4. dzkie Z-dy Wkien Sztucznych d 5. ZPG Stomil Pozna 6. WZPB im. 1-go Maja - d 7. ZPB im. J. Marchlewskiego d 8. W-wskie Z-dy Papiernicze Jeziorna 9. Elektrownia Jaworzno II Jaworzno 10. Elektrownia Bdzin

69,0

31,0

27,4

66,0

34,0

45,8

23,8

57,8

42,2

33,0

17,1

71,8

28,2

58,0

31,2

63,5

36,5

41,1

21,4

72,7

27,3

63,4

33,0

68,5

31,5

51,3

26,7

66,0

34,0

45,2

23,8

62,6

37,4

40,1

20,9

61,7

38,3

37,7

19,6

traktowa jako minimalne. (L. Pasieczny, Pace personelu kierowniczego jako bodziec ekonomiczny, Ekonomista nr 3, 1962, s. 632.)

215

W konsekwencji realne moliwoci oddziaywania spoecznoci fabrycznej na postaw spoeczn personelu kierowniczego, jego stosunek do pacy i wasnoci oglnospoecznej, musiay okaza si znikome. O stosowaniu bodcw materialnego zainteresowania decyduje bowiem personel kierowniczy. Tym samym problem demokracji gospodarczej staje si przedmiotem zainteresowania spoecznoci fabrycznej, a zwaszcza zaogi robotniczej w momencie, w ktrym traci on swoje znaczenie dla personelu kierowniczego. Wystpuje to ze szczegln jaskrawoci w dziedzinie polityki pac. Okrelony z gry limit funduszu pac (w rozbiciu na osobowy i bezosobowy), ustalone dla poszczeglnych grup rednie oto gwne argumenty personelu kierowniczego wiadczce rzekomo o tym, e na tym odcinku dziaalno samorzdu robotniczego staje si bezprzedmiotowa. Za t argumentacj kryje si przewiadczenie, i w tych z gry narzuconych ramach decyzje nale wycznie do personelu kierowniczego i wszelkie naruszenie tego zaoenia przekrela zasad jednoosobowego kierownictwa i jednoosobowej

odpowiedzialnoci. W rzeczywistoci jest to prba usankcjonowania osobistej zalenoci pracownika od majstra, kierownika i dyrektora. Pozbawienie wpywu spoecznoci fabrycznej na przydzia robt oraz podzia funduszu pac prowadzi do powanych nieprawidowoci w dziaaniu systemu bodcw ekonomicznych. W. Krencik dowodzi, ze gwn przyczyn wysokiego tempa wzrostu funduszu pac s przyjte zasady planowania funduszu pac w stosunku do zaoonego wzrostu wydajnoci pracy, na abstrahowaniu od przyjtych zasad opacania poszczeglnych pracownikw oraz na niekontrolowaniu

prawidowoci indywidualnych wypat.328 Argumenty I fakty przytoczone przez autora wskazuj na palc konieczno szybkiej likwidacji nagminnie wystpujcych nieprawidowoci przy nagradzaniu poszczeglnych pracownikw. Gwn odpowiedzialno za ten stan rzeczy ponosi personel kierowniczy. Dlatego te trudno zgodzi si z tez, i narzucenie sztywnych limitw w zakresie
328

W. Krencik, Badania polityki zatrudnienia i pac w gospodarce socjalistycznej, PWN, Warszawa 1962, s. 168.

216

funduszu pac przekrela sens dziaalnoci samorzdu robotniczego na tym odcinku. W tych wanie warunkach staje si ona szczeglnie palca. Do rozpowszechniona jest teza, e przekroczenie limitu pac nastpuje w wyniku nacisku zaogi i e jedyn skuteczn metod przeciwdziaania tej presji jest zwikszenie prerogatyw kierownikw poszczeglnych szczebli, a tym samym i ograniczenie demokracji robotniczej. W rzeczywistoci race dysproporcje w pacach wypywaj gwnie z wadliwej organizacji pracy i produkcji, niedocigni w dziaalnoci personelu oraz kierowniczego, z tendencji inynieryjno-technicznego personelu kierowniczego i do

administracyjno-biurowego

faworyzowania niektrych grup. Bdna jest rwnie teza o urawniowce, ktra rzekomo uniemoliwia zrnicowanie pac zgodnie z kwalifikacjami. W. Krencik wykazuje, w oparciu o oglne i szczegowe dane statystyczne, e zrnicowanie pac roboczych jest obecnie wiksze anieli przed wojn.329 Jednake nieporzdki organizacyjne I brak rytmicznoci powoduj konieczno wykorzystywania do peac wymagajcych dobrego przygotowania fachowego wszystkich pracownikw niezalenie od kwalifikacji. Innym nie mniej istotnym rdem tych racych czstokro nieprawidowoci to denie do wykonania planu za wszelk cen, co staje si rdem uprzywilejowania robotnikw bezporednio produkcyjnych w stosunku do robotnikw dziaw usugowych i pomocniczych, wrd ktrych odsetek pracownikw wysokokwalifikowanych (rzemielnikw) jest wyszy anieli w pozostaych dziaach. Wreszcie przydzia robt, o ktrym decyduje personel kierowniczy, staje si czsto podstaw do faworyzowania nielicznych grup.330 Twierdzenie, i nieprawidowoci w zakresie pac s wynikiem nacisku ze strony spoecznoci fabrycznej ocenie opiera si bd na nieporozumieniu, bd na

powierzchownej

mechanizmu

spoeczno-gospodarczego

naszych

329 330

Tame, s. 95. Naduycia w tym zakresie ujawni w swoim czasie w Zakadach Radiowych im. Kasprzaka w Warszawie artyku T. Puaskiego i J. mietaskiego Pt. Republika Kasprzaka (Polityka nr 22, 195?).

217

przedsibiorstw.331 Personel kierowniczy, ktry stanowi decydujcy orodek decyzji i dyspozycji w przedsibiorstwie i posiada du samodzielno w zakresie podziau pac, nagrd i premii, potrafi w sposb skuteczny wykorzysta swoje prerogatywy i narzuci wasn wol caej spoecznoci fabrycznej. wiadczy o tym, m.in. narastajca do rangi problemu sprawa godzin nadliczbowych. Blisza analiza wykazuje, e nie caa zaoga i nie w jednakowym stopniu korzysta z godzin nadliczbowych i jest nimi materialnie zainteresowana. A. Gutowski stwierdzi, e w Zakadach Wytwrczych Urzdze Telefonicznych T-2, 216 pracownikw (11% caej zaogi) miao na swoim koncie ponad 50% ogu godzin nadliczbowych i otrzymao cznie 1 mln zotych. Jednake wikszo robotnikw tej grupy przepracowaa tylko po 150 godzin nadliczbowych, pozostali za, stanowicy mniejszo, przepracowali po 690 godzin nadliczbowych, z ktre otrzymali po 10 000 z., co stanowio ponad 50% ich redniej pacy rocznej.332 Trudno byoby stwierdzi, e tego rodzaju sytuacja jest rezultatem nacisku zaogi, zwaszcza e istniej tzw. Ukryte godziny nadliczbowe, ktrych cz kierownictwo zakadu wymusza jako bezpatn, dodatkow prac, zwan przez robotnikw rent odrbkow.333 W wietle tych faktw atwo zrozumie, e posugiwanie si przez personel kierowniczy dugim owkiem nie wiadczy bynajmniej o jego wraliwoci na niedol ludzk. Analogicznie przedstawia si sprawa podziau premii i prac zleconych wrd pracownikw umysowych. Jak wskazuje na to Z. Makarczyk, z analizy przeprowadzonej przez Narodowy Bank Polskimi, a obejmujcy 1 000

przedsibiorstw, wynika, e okoo 50% wypat z funduszu bezosobowego idzie na rzecz pracownikw wasnych. Trudno jednak zgodzi si z wnioskiem, i w okresie niskich wynagrodze jest to sposb podwyszania zarobkw. Mona tu

Przy niskich i przez wiele lat nie zmienianych stawkach godzinowych tendencja do pracy w godzinach nadliczbowych miaa zapewne te same przyczyny, co zanianie norm: denie do pokrycia zwyki kosztw utrzymania i do podniesienia stopy yciowej. (Z. Makarczyk, Niektre aktualne zagadnienia polityki pac, Praca i Zabezpieczenie Spoeczne nr 4, 1960). 332 A. Gutowski, Godziny nadliczbowe, Polityka nr 42, 1962). 333 Tame.

331

218

powtrzy to, co ju mwiono przy robotnikach: rwnie pracownik umysowy chciaby mie telewizor czy motocykl.334 Tego rodzaju wnioski sugerowa mog, e I w tym przypadku nieprawidowoci s wynikiem nacisku caej grupy pracownikw umysowych w przedsibiorstwie jako jednolitej zbiorowoci. W rzeczywistoci gwnie czonkowie personelu kierowniczego i faworyzowani przez nich pracownicy partycypuj w podziale tego funduszu. Dokonana analiza prowadzi nas do wniosku, e nie nadmiar demokracji gospodarczej, lecz jej niedorozwj staje si najistotniejszym hamulcem w prawidowym funkcjonowaniu systemu bodcw ekonomicznych. Jak wykazaa ocena funkcji kontrolnych samorzdu, spoeczno fabryczna nie bierze adnego udziau w kontroli funduszu pac i list pac, nagrd, premii i prac zleconych. Kontrol w Tm zakresie winno sprawowa przede wszystkim prezydium rady robotniczej. Jednake skad spoeczno-zawodowy tego organu powoduje, e nie dziaa on jako rzeczywisty organ kontroli spoecznej. W praktyce jak dowodzilimy i ten organ zosta w wikszoci przedsibiorstw odsunity od kontroli na tych odcinkach. Jego funkcje rwnie i w tym zakresie przejmuje czsto tzw. kolektyw kierowniczy. Robotnicy wizali z samorzdem nadzieje na ustanowienie sprawiedliwszego rozdziau robt i rzetelniejszej oceny rzeczywistego wkadu pracy. wiadcz o tym wypowiedzi robotnikw. Stosunki spoeczne w przedsibiorstwie bowiem jako przedmiot oddziaywania samorzdu nie mog by rozpatrywane w oderwaniu od jego funkcji gospodarczych. Najbardziej precyzyjne z naukowego punktu widzenia normy pracy nie gwarantuj w peni zgodnego z wkadem pracy podziau funduszu pac, jeeli w ich opracowaniu nie uczestnicz aktywnie sami robotnicy. Nawet w Stanach Zjednoczonych ojczynie naukowej organizacji pracy praktyka przemysowa nasuwa tego rodzaju wniosek:

334

Z. Makarczyk, op. cit.

219

Idea w peni dokadnych i odpowiednich stawek akordowych nie zostaje nigdy osignity. Istniej zawsze normy korzystne, przy ktrych z atwoci mona osign wysok pac akordow oraz normy niekorzystne, ktre trudno wykona. Sytuacja ta jest rdem staego niezadowolenia wrd robotnikw. Robotnik, ktremu udao si uzyska prac opart na normach korzystniejszych moe przy mniejszym wysiku zarobi wicej anieli jego wsptowarzysz, ktry otrzyma norm niekorzystn.335 Mona spotka si z tez, e oddanie w rce personelu kierowniczego penej dyspozycji w zakresie stosowania bodcw materialnych w szerokim tego sowa znaczeniu zapewni szybszy (i skuteczniejszy) wzrost efektywnoci ekonomicznej przedsibiorstwa anieli rozwijanie demokracji gospodarczej. Teza wypywa po czci z niezrozumienia (lub wrcz negowania) implikacji wynikajcych z socjalistycznego systemu wasnoci, czciowo z pochopnego uoglnienia tzw. praktyki. Udzia caej spoecznoci fabrycznej w realizowaniu polityki zwizanej z systemem bodcw ekonomicznych mgby niewtpliwie wywoa niezadowolenie i opory ze strony personelu kierowniczego, co mogoby znale swj wyraz w tendencji do zaniedbywania lub nierzetelnego wykonywania przez t grup jej obowizkw subowych. W konsekwencji musiaby nastpi chwilowy spadek efektywnoci ekonomicznej przedsibiorstwa. Z drugiej strony skuteczno nacisku caej spoecznoci fabrycznej musi by udowodniona w praktyce. Dotd bowiem nie zaistniay warunki, w ktrych inicjatywa ta mogaby si w peni rozwin. Wreszcie prawd jest, e nawet przy zej organizacji pracy i nieudolnym kierownictwie istnieje moliwo wykonywania planw produkcyjnych kosztem robotnikw, zwaszcza jeeli nie bierze si pod uwag wszystkich kosztw spoecznych.336

335 336

B.B. Gardnem und D.G. Moore, Praktische Menschenfuehrung, op. cit., 115-116. Problem ten zosta szerzej omwiony w rozdziale VI, w czci powiconej dziaalnoci rady zakadowej.

220

Organizacja pracy to przewanie parawan, za ktrym kryje si nierbstwo. Bo nawet przy najgorszej organizacji mona doj do pewnych wynikw, ale trzeba uczciwie pracowa.337 Niezadowolenie za powstajce na tym gruncie mona zlikwidowa za pomoc staej groby zwolnienia lub szerzej biorc bezrobocia. Tym nale wyjani wypowied, i rezerwowa armia pracy powinna istnie dla wzrostu wydajnoci pracy.338 Nie wszystkie wypowiedzi zwolennikw rzdw silnej rki id tak daleko. Wikszo z nich wskazuje jednak na konieczno stosowania jak najdalej idcych sankcji w stosunku do robotnikw. Rozszerza si mniemanie stwierdza E. Lipiski e aby zmusi robotnikw do pilniejszej pracy, naley stworzy grob bezrobocia, strach przed bezrobociem. Tkwi tu nieporozumienie. Po c budowa socjalizm, jeeli pozostawiamy bezrobocie jako element struktury spoecznej? Natomiast musi istnie groba utraty pracy jako kara za bumelanctwo, za robot lub systematyczn absencj. Demokratyzacja zarzdzania nie tylko nie zaprzecza dyscyplinie, ale ja zakada.339 Rwnie W. Brus upatruje w likwidacji strukturalnego bezrobocia gwne rdo spadku dyscypliny pracy i spotgowanej pynnoci siy roboczej: Nie jest take wolna od sprzecznych skutkw stwierdza on - radykalnie zmieniona przez socjalizm sytuacja czynnika osobowego w procesie produkcji. Pene wykorzystanie zdolnoci produkcyjnej dotyczy nie tylko rzeczowych czynnikw produkcji, lecz znajduje jaskrawy wyraz take w likwidacji strukturalnego bezrobocia. Trudno przeceni zarwno socjalne, jak i

ekonomiczne znaczenie tego wielkiego osignicia. Ale i ono nie jest

Z przemwienia J. Greckiego, z-cy przewodniczcego rady robotniczej FSO-era, na naradzie przedstawicieli rad robotniczych i dyrektorw zakadw odbytej w Ministerstwie Przemysu maszynowego w dniu 7 lutego 1957 r. Protok z narady, s. 15. 338 Z wypowiedzi dyrektora Fabryki Wyrobw Emaliowanych na I Krajowej Naradzie Ekonomistw Przemysu w Skarysku (20-21.XI.1959 r.), stenogram z narady, s. 36. 339 E. Lipiski, Bodce, Kultura i Spoeczestwo nr 1-2, 1960, s. 59.

337

221

pozbawione kolcw w postaci ujemnego wpywu na dyscyplin pracy, w postaci potgowania pynnoci siy roboczej itd. Wprawdzie i tutaj trzeba wystrzega si przesadnych reakcji (np. pogldu, ze konieczne jest tworzenie sztucznego kilkuprocentowego bezrobocia),niemniej jednak problem istnieje i niewielk pociech stanowi stwierdzenie, e wypywa on z niedostatecznego poziomu wiadomoci mas.340 Stworzenie strukturalnego bezrobocia utrwalioby ostatecznie wadz personelu kierowniczego, gdy przekrelioby cakowicie zaoenia samorzdu robotniczego. Trudno bowiem wyobrazi sobie, by robotnicy (a dotyczyoby to rwnie personelu inynieryjno-technicznego i administracyjno-biurowego), nad ktrymi jak miecz Damoklesa wisiaaby groba znalezienia si w kadej chwili w szeregach bezrobotnych, omielili si w czymkolwiek zakwestionowa suszno zasad postpowania swoich zwierzchnikw. Tak jak trudno byoby sobie wyobrazi tak chodne i obiektywne rozwaania (ze strony personelu kierowniczego) nad potrzeb stworzenia rezerwowej armii pracy, gdyby niepewno jutra oraz wszystkie skutki tej klski spoecznej miay si sta ich udziaem. W tych deniach wyraa si tendencja grup spoeczno-zawodowych, ktre osigny wysoki stopie stabilizacji pozycji zarwno materialnej, jak i spoecznej i pragn j utrwali za wszelka cen, gwnie kosztem stabilizacji zag robotniczych. Osignity na tej drodze wzrost wydajnoci pracy nie mgby jednak by traktowany jako wyraz wykorzystania potencjalnych moliwoci tkwicych w robotniku cznym, tzn. w usprawnianiu pracy wszystkich grup spoecznozawodowych w przedsibiorstwie. Ponadto zastosowane w stosunku do robotnikw rodki nacisku bd rodziy w ich szeregach uzasadnione poczucie krzywdy, co bynajmniej nie wpynie na ich gotowo wiadomego zaangaowania si w walce o polepszenie wynikw ekonomicznych przedsibiorstwa. Ley to w niezamierzonych by moe intencjach personelu kierowniczego, ktry w ten sposb zyskuje
340

Wodzimierz Brus, Oglne problemy funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, PWN, Warszawa 1961, s. 20-21.

222

dodatkowy argument wiadczcy o koniecznoci dalszego umocnienia jego pozycji w strukturze wadzy. Denie robotnikw do przeciwstawienia si naciskowi personelu kierowniczego znalazo swj wyraz w rnego rodzaju koncepcjach organizacyjnych, m.in. w powstajcych ywioowo bez wiedzy i zgody kierownictwa brygad pracy zespoowej.341 Bezporedni przyczyn, ktra zrodzia t inicjatyw bya za organizacja pracy oraz brak organizacyjnego uregulowania pracy zespoowej. Brygady te przyjy dwa systemy rozliczania pac. Pierwszy system polega na tworzeniu z zarobkw wszystkich czonkw brygady jednej wsplnej kasy. Podzia funduszu pac by dokonywany w oparciu o kryteria przyjte przez zesp. Drugi system zakada, i czonkowie brygady rozliczaj si w oparciu o ju wycenione karty pracy, przy czym czynnoci te wykonywane byy przez samych robotnikw. Karty pracy byy nastpnie przekazywane do rachuby, ktra na tej podstawie obliczaa zarobki. Czonkowie brygad podpisywali umow, ktra ustalaa ich obowizki wobec caego kolektywu. Dziki waciwemu podziaowi zada i pac, ktre bardziej odpowiaday rzeczywistemu wkadowi pracy anieli zarobki ustalane przez kierownictwo, brygady osigay wysz wydajno anieli pozostae grupy czy zespoy. Brygady pracy zespoowej dziki cechujcej je solidarnoci wywieray znacznie silniejszy nacisk na personel kierowniczy zmuszajc go czsto do zabezpieczenia lepszego i sprawniejszego zaopatrzenia w materiay, narzdzia i dokumentacj. Do tak skutecznego nacisku nie byy zdolne pozostae odamy zaogi. Ponadto pozbawiay one majstra i kierownika wydziau tak istotnego narzdzia presji (i umacniania wasnej pozycji kosztem dezintegracji zaogi robotniczej), jak arbitralne przydzielanie robt wedug wasnego uznania, co z reguy stanowio rdo niezadowolenia i konkurencji wrd robotnikw.

Zdzisaw Bobera, Samoistne brygady pracy, ycie Gospodarcze nr 32, 1960. Brygady pracy zespoowej, ktrych ocenie powicony zosta ten artyku, przypominaj pod wieloma wzgldami znacznie wczeniejsz koncepcj zespow produkcyjnych, omwion przez Iren Majchrzak w artykule Pt. Rada robotnicza a zaoga (Nowa Kultura nr 6, 1958).

341

223

Upowszechnienie brygad pracy zespoowej mogo odegra bardzo powan rol w procesie usprawniania gospodarki przedsibiorstwa i obnienia kosztw wasnych. Sprowadzajc funkcje majstra i kierownika wydziau do roli organizatora zespoowego procesu pracy (koordynatora pracy brygad i zespow), brygady mogy si przyczyni w pierwszym rzdzie do zmniejszenia stanu liczebnego dozoru.342 Odpowiedzialno za dyscyplin pracy I sumienne wykonywanie zada

produkcyjnych przejmoway kolektywy robotnicze. Wszystkie te koncepcje musiay jednak napotka na zdecydowany opr ze strony personelu kierowniczego, gdy pozbawiay jego funkcj najistotniejszych elementw wadzy nad ludmi. wiadczyy one bowiem o tym, e robotnicy potrafi sami sob kierowa i e s wiadomi koniecznoci przestrzegania elaznej dyscypliny i gotowi s podporzdkowa si jej wymogom bez nacisku administracyjnego. Inicjatywa robotnikw prowadzia do cisego sprecyzowania zakresu obowizkw oraz stopnia odpowiedzialnoci personelu kierowniczego za organizacj procesu pacy i produkcji i wyniki ekonomiczne przedsibiorstwa. Trudno nawet sobie wyobrazi bardziej masow i skuteczniejsz form sprawowania kontroli przez ca zaog robotnicz. Wreszcie istnienie brygad pracy zespoowej mogoby uatwi

wprowadzenie w przedsibiorstwie modelu polityki pac, ktry W. Krencik okrela jako standardowy (w przeciwiestwie do modelu obrachunkowego).343 Naley jednak stwierdzi, e brygady te nie mog odegra powaniejszej roli dopki nie zostan upowszechnione. Jak dugo bowiem stanowi one wyodrbnione wysepki w przedsibiorstwie, mog one by tolerowane przez personel kierowniczy. Istnieje przecie moliwo stworzenia im lepszych warunkw zaopatrzenia w materia i narzdzia (a tym samym i rytmicznoci pracy) anieli przecitne, bez
W hutnictwie utworzylimy nie mao etatw administracyjnych. Dawniej w stalowni na sze piecw martenowskich by jeden majster. Obecnie od szeregu lat na jednego majstra przypada jeden piec duy lub dwa piece martenowskie. W hali piecw czy odlewni co paru robotnikw, to jeden majster. A kiedy czuwa nad nimi pierwszy wytapiacz. (Z wypowiedzi sekretarza POP huty Kociuszko. II Krajowa Narada Dziaaczy Samorzdw Robotniczych, Wyd. Zwizkowe, Warszawa 1960, s. 84). 343 Obrachunkowy model zapewniajc intensyfikacj pracy poszczeglnych robotnikw nie zapewnia intensyfikacji procesu produkcji. Standardowy model natomiast pozwala intensyfikowa prac tak robotnika indywidualnego, jak i zbiorowego. (W. Krencik, Badania polityki zatrudnienia i pac w gospodarce socjalistycznej, PWN, Warszawa 1962, s. 135).
342

224

naruszenia w sposb istotny dotychczasowego stylu pracy kierownictwa.344 Dopiero z chwil upowszechnienia inicjatyw samodzielnych kolektyww roboczych, pene wyzwolenie tkwicych w nich potencjalnych moliwoci wzrostu wydajnoci pracy nie byoby do pomylenia bez przeprowadzenia radykalnych zmian w systemie organizacji pracy oraz stylu I metodach dziaania pozostaych grup spoecznozawodowych. Dlatego te przewiadczenie, i decydujcym elementem procesu wczania robotnikw do udziau w zarzdzaniu przedsibiorstwem jest

uregulowanie ich pozycji w ramach wydziau nie znajduje potwierdzenia w praktyce. Tego rodzaju zudzeniom ulega, m.in. Irena Majchrzak (w cytowanym ju artykule Rada robotnicza a zaoga), mimo e wniosek, jaki wyciga z analizy warunkw, w ktrych powstaway zespoy produkcyjne budzi raczej pesymizm: Zespow takich stwierdza autorka powstao w tym zakadzie kilka, po pewnym czasie rozpady si, nie zdoay si utrzyma wrd zupenie odmiennego systemu, jaki panowa powszechnie. Upowszechnienie brygad pracy zespoowej czy zespow produkcyjnych mogoby przeksztaci wydziaowe narady wytwrcze w element skutecznego oddziaywania zag robotniczych na usprawnienie pracy kierownictwa wydziau. Wnioski wysunite na naradach wytwrczych i uoglnione w postaci uchwa oddziaowych rad robotniczych wymagaj jednak sankcji rady robotniczej i KSR, zwaszcza w przypadkach, kiedy dania zag wykraczaj poza kompetencje kierownictwa wydziau.

Rozdzia VIII Samorzd robotniczy a spoeczestwo


Spoeczny podzia pracy, ktry w wiecie wspczesnym coraz silniej spaja poszczeglne gazie gospodarki narodowej w jedn, nierozerwaln cao, implikuje integracj spoeczn i polityczn kraju. Ten potny proces, ktrego motorem
Tego rodzaju sytuacja powstaa w okresie centralizmu biurokratycznego w ruchu wspzawodnictwa pracy i prowadzia do jego kompromitacji. Poza tym pogbiaa ona proces dezintegracji zaogi robotniczej.
344

225

pozostaje przemys, powoduje, e oblicze i pozycja klas, grup i warstw spoecznych krystalizuje si w coraz wyszym stopniu nie pod wpywem okrelonego, zamknitego rodowiska, lecz w wyniku oddziaywania caoksztatu stosunkw spoeczno-gospodarczych panujcych w spoeczestwie. Odnosi si to w

szczeglnoci do spoecznoci fabrycznych. Pozycj spoeczn robotnika, majstra, inyniera, dyrektora przedsibiorstwa okrela nie tylko miejsce, jakie kady z nich zajmuje w hierarchii wadzy w przedsibiorstwie, lecz rwnie presti i autorytet, jakim si ciesz w caym spoeczestwie. Uprawnienia, jakie w dziedzinie zarzdzania przedsibiorstwami uzyskay spoecznoci fabryczne, nie stanowi jeszcze wystarczajcej podstawy do okrelenia pozycji poszczeglnych grup spoeczno-zawodowych wchodzcych w ich skad. Przedsibiorstwo jako okrelona komrka spoeczno-gospodarcza to jedynie czstka organizmu spoecznego. O pozycji poszczeglnych grup decyduje wpyw, jaki wywieraj na gospodark narodow i spoeczestwo jako cao. Wszechstronne oddziaywanie spoecznoci fabrycznych na rozwj caego spoeczestwa posiada szczeglne znaczenie dla robotnikw. Zajmuj oni bowiem najnisz pozycj spoeczn w drabinie prestiu i autorytetu nie tylko w przedsibiorstwie, ale i w caym spoeczestwie. W walce przeciwko tendencjom do zachowania i utrwalenia tej hierarchii, robotnicy wkraczaj na drog

przezwyciania rde wasnej alienacji. Gwnym rdem alienacji robotnika w systemie kapitalistycznym nie jest bowiem spoeczny podzia pracy , lecz sam ustrj, w interesie ktrego ley utrwalanie dezintegracji mas pracujcych. Zrnicowanie mas ludowych, ideologia cechowa, zadowolenie jednostki z pracy czstkowej, jak wykonuje w ramach podziau pracy w kapitalizmie, wiadoma afirmacja sposobu mylenia, horyzontw mylowych, sposobu odczuwania, jakie ywioowo powstaj na gruncie tego podziau pracy

226

wszystkie wadzy.345

te

czynniki

uatwiaj

buruazji

niezakcone

sprawowanie

Zwycistwo rewolucji socjalistycznej likwiduje rda ustrojowe tendencji do ograniczania sfery wpyww ekonomicznych i spoecznych robotnikw, ktrzy dopiero w procesie wszechstronnego oddziaywania na ca gospodark narodow i cae spoeczestwo mog ostatecznie przeama przeszkody utrudniajce, a niekiedy wrcz uniemoliwiajce peny rozwj ich osobowoci oraz ujemne nastpstwa jednostronnoci, jak narzuca podzia pracy w przedsibiorstwie i spoeczestwie. Niektrzy socjologowie dopatruj si gwnych rde alienacji robotnika w sferze wiadomoci i subiektywnych odczu: Rozbieno midzy zakresem wasnych skania dowiadcze jednostk do a splotem

oglnospoecznych

wspzalenoci

zaniechania

wszelkich prb powizania obu sfer zjawisk. Konsekwentnie ich rozdzielenie rodzi niezwykle trwae zjawisko wyobcowania w spoeczestwie.346 W rzeczywistoci bezradno umysowa jednostki to w zjawisku alienacji element wtrny, skutek nie przyczyna. Gwne rdo wyobcowania tkwi w rzeczywistej bezsilnoci wobec wielkich wydarze (gospodarczych i politycznych), na oblicze ktrych decydujcy wpyw wywiera nie cae spoeczestwo, lecz elita wadzy.347 Najskuteczniejsz drog zwalczania pozostaoci alienacji w szeregach

robotniczych jest organizowanie i rozszerzanie form oddziaywania spoecznoci fabrycznych, w szczeglnoci zag robotniczych na rozwj ekonomiczny, spoeczny i polityczny kraju. Dotychczasowa dziaalno samorzdu robotniczego staa si
Georg Lukcs, Karl Marks und Friedrich Engels als Literaturhistoriker, Berlin 1948, Aufbau Verlag, s. 191. H. Popitz, Das Gesellschaftsbild des Arbeiters, J.C.B. Mohr (Paul Siebeck), Tuebingen 1957, s. 3. 347 W skad elity wadzy (the power elite) wchodz osoby zajmujce stanowiska, ktre umoliwiaj im wzniesienie si ponad zwyke rodowisko zwyczajnych ludzi. Dziki temu mog one podejmowa decyzje pocigajce za sob doniose konsekwencje. To, czy podejmuj one takie decyzje, czy te nie, jest mniej wane ni sam fakt, ze zajmuj one kluczowe stanowiska: jeli nie dziaaj, jeli nie podejmuj decyzji, ktr powinny podj, to Tm samym dokonuj aktu, ktry moe nieraz wywoa skutki bardziej doniose ni decyzja, jak rzeczywicie podejmuj. Opanoway one bowiem gwne hierarchiczne organizacje wspczesnego spoeczestwa: to one rzdz wielkimi korporacjami, spkami akcyjnymi, to one kieruj machin pastwow i roszcz sobie prawo do wynikajcych stad prerogatyw, to one panuj nad aparatem wojskowym. Zajmuj decydujce, strategiczne stanowiska kierownicze (strategic command posts) w strukturze spoecznej, stanowiska, w ktrych ogniskuj si obecnie efektywne rodki wadzy, bogactwa i sawa, jakie s ich udziaem. (C.W. Mills, Elita wadzy, KiW, Warszawa 1961, s. 2).
346 345

227

rdem pewnych dowiadcze w Tm zakresie. Dotyczy to w szczeglnoci takich zagadnie, jak wpyw spoecznoci fabrycznych na usprawnianie systemu zarzdzania gospodark narodow, zwaszcza przemysem oraz na rodowisko znajdujce si w bardziej bezporednim zasigu oddziaywania przedsibiorstwa. 1. Samorzd robotniczy a system zarzdzania gospodark narodow Procesowi powstawania samorzdu robotniczego towarzyszyy rne koncepcje rozszerzenia wpywu spoecznoci fabrycznych na system zarzdzania gospodark narodow. Znalazy one swoje odbicie w wypowiedziach uczestnikw VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR (padziernik 1956 r.)348 Koncepcje te byy

interpretowane przez ich autorw jako wyraz troski o umocnienie wpyww politycznych klasy robotniczej w spoeczestwie. Ich rozwiniciem bya w pewnym sensie tzw. koncepcja pionowej rozbudowy rad robotniczych wysuwana

niejednokrotnie w rnych wystpieniach i artykuach.349 Jednake z ide samorzdu robotniczego wizaa si przede wszystkim nadzieja na skuteczne przeciwdziaanie niebezpieczestwu nadmiernej biurokratyzacji i centralizacji zarzdzania

gospodark narodow.350 Znacznie szerzej natomiast rozprzestrzeniaa si idea zabezpieczenia

decydujcego wpywu spoecznoci fabrycznych na dziaalno wyszych ogniw


348

Wedug dotychczasowych pogldw przedsibiorstwo stanowio tylko ogniwo powszechnej wasnoci pastwowej. Obecnie zastanawiamy si nad tym, czy wasno spoeczna i pastwowa s pojciami identycznymi , czy nie naley widzie w klasie robotniczej jednoczenie i bezporednio gospodarza uspoecznionych rodkw produkcji, ktry z racji swego przodujcego wiatopogldu, dojrzaoci politycznej i dowiadczenia moe zawiadywa nim w interesie wszystkich pracujcych, caego spoeczestwa. Z takiej dyskusji, ktrej temat tylko marginesowo i fragmentarycznie poruszam, moe si zrodzi przekonanie o celowoci powizania wzajemnego rad robotniczych w skali miast, powiatu, wojewdztwa i pastwa, a wic take koncepcja reprezentacji rad robotniczych w Sejmie. (E. Szyr, Wypowied w dyskusji na VIII Plenum KC PZPR, Nowe Drogi nr 10, 1956, s. 258). - Faktem jest, e mamy wybory terytorialne. Czy oprcz wyborw terytorialnych nie powinnimy mie w formie dwch izb albo w formie wyborw kurialnych odrbnej reprezentacji klasy robotniczej, zwaszcza wielkich zakadw, odrbnej reprezentacji chopw, inteligencji pracujcej. Przecie faktem jest, e pose erania to byoby co odmiennego ni pose Pragi Wschodniej. Ta sprawa jest dyskusyjna, ale warto si nad ni zastanowi. (Z wypowiedzi H. Minca na VIII Plenum KC PZPR, Nowe Drogi nr 10, 1956, s. 129). 349 Patrz: M. Borowska, J. Balcerek, L. Gilejko, Rady czy system rad (artyku dyskusyjny), Po Prostu nr 1, 1957; tych samych autorw, Miejsce rad robotniczych w naszym modelu gospodarczym, Nowe Drogi nr 2, 1957; H. Witkowski, Niech wytwrcy decyduj o produkcji, ycie Gospodarcze nr 2, 1957. 350 ... Istnienie rad robotniczych przeciwdziaaoby tendencjom do nadmiernej biurokratyzacji i centralizacji gospodarki narodowej, gdy ich opr przeciwko takim tendencjom byby bardziej skuteczny od oporu dyrektora zalenego od wadz centralnych. (M. Kalecki, Rady robotnicze a centralne planowanie, Nowe Drogi nr 1112, s. 39).

228

administracji gospodarczej, w szczeglnoci centralnych zarzdw, przeciwko ktrym skoncentrowa si gwny atak. Centralne zarzdy stay si jak gdyby symbolem biurokratyzmu w starym systemie zarzdzania gospodark narodow.351 Na tym gruncie rodziy si rne projekty wskazujce na konieczno przeksztacenia centralnych zarzdw jako ogniw administracyjnych w organa zarzdzania majce w swojej dyspozycji niezbdne rodki ekonomicznego dziaania. Projekty te rniy si jednak czsto do powanie pod wzgldem swej treci spoecznej. Dotyczyo to w szczeglnoci skadu rad, ktre w myl tych projektw miay powsta na szczeblu jednostki nadrzdnej czy nawet resortu oraz zakresu ich kompetencji.352 Wszystkie te koncepcje, szczeglnie ywe na przeomie 1956 i 1957 roku zaczy stopniowo zamiera, zwaszcza po odrzuceniu przez IX Plenum KC PZPR (maj 1957 r.) jako bdnej i szkodliwej koncepcji pionowej rozbudowy rad robotniczych. Nie oznaczao to, oczywicie, e idea organizowania udziau samorzdu robotniczego we wspzarzdzaniu zostaa cakowicie zarzucona. Form tego udziau stay si narady przedstawicieli samorzdu robotniczego. Ich celowo wynikaa przede wszystkim z koniecznoci walki o cige usprawnienie stylu i metod pracy administracji gospodarczej. Stanowi one jednoczenie istotny czynnik w procesie ksztatowania postawy spoecznej (stosunku do penionych obowizkw subowych i mienia spoecznego) personelu kierowniczego wyszych ogniw systemu zarzdzania gospodark narodow.

Nie zwrcono uwagi na fakt, e na mocy zarzdzenia Rady Ministrw z dnia 23.XII.1950 r. centralne zarzdy utraciy swoj dawn samodzielno i przeksztaciy si w jednostki kontrolujce wykonanie planu i wzrost wydajnoci pracy. 352 Tego rodzaju projektw powstao na przeomie 1956 i 1957 roku bardzo wiele, a w hucie Florian wysunito nawet projekt utworzenia sejmu hutniczego. W skad rady zrzeszenia (tak nazw proponowano bardzo czsto dla jednostek majcych powsta na miejsce dotychczasowych centralnych zarzdw) mieli wchodzi bd przedstawiciele rad robotniczych, bd dyrektorzy przedsibiorstw, niekiedy zarwno jedni, jak i drudzy. Sprzecznoci midzy spoecznoci fabryczn a dyrektorem ujawniy si wic i na tym odcinku. O tym, jak silne byy podwczas te tendencje najlepiej wiadczy fakt wysunicia przez warszawski oddzia NOT projektu uchway Rady Ministrw w sprawie powoania rad wytwrcw przy centralnych zarzdach i resortach. (Projekt zosta omwiony w Gosie Pracy, w dodatku Rada Robotnicza nr 2, 1957 r.)

351

229

Usprawnienie dziaalnoci wyszych ogniw administracji gospodarczej stanowi elementarny warunek prawidowego funkcjonowania samorzdu robotniczego w poszczeglnych przedsibiorstwach. amanie przez jednostki nadrzdne zasady terminowego przekazywania wskanikw wynikajcych z narodowego Planu Gospodarczego rodzi powane zaburzenia w przebiegu procesw produkcyjnych i gospodarczych w przedsibiorstwie i utrudnia, a niekiedy wrcz wypacza dziaalno samorzdu robotniczego. Praktyka ta nie zostaa dotd przezwyciona. wiadczy o tym przeprowadzona przez zwizki zawodowe kontrola realizacji polece zawartych w pimie oklnym nr 237 Prezesa rady Ministrw z dnia 11.XII.1961 roku, w sprawie terminowego przekazania przez resorty

przedsibiorstwom ich zada oraz podstawowych wskanikw wynikajcych z Narodowego Planu Gospodarczego najpniej do dnia 8 stycznia 1962 roku. Na tej podstawie konferencje samorzdu robotniczego miay przecie opracowa roczne plany gospodarcze swoich przedsibiorstw. Jak wynika z tablicy 59 w wikszoci zbadanych przedsibiorstw (80,5%), nie uchwalono do dnia 31 stycznia planw rocznych z uwagi na to, e nie uzyskano podstawowych wskanikw.353 Tablica 59. Przedsibiorstwa, w ktrych KSR uchwaliy roczny plan gospodarczy w styczniu 1962 r. (w rozbiciu na brane przemysowe)
Przemys Oglna liczba KSR 1.I-9.I Odbyo si KSR 10.I-25.I 26.I-31.I Razem w styczniu odbyo si KSR 3 2 3 6 12 85 24 45 38 30 50 125 60 269 264 81 330 Pozostao na luty

Grnictwo Hutnictwo Metalowy Chemiczny Energetyczny Lekki


353

208 84 314 302 111 380

49 2 4 19 11 21

39 20 38 13 19 17

Patrz: O dalsze uaktywnienie samorzdu robotniczego w realizacji zada gospodarczych, referat I. LogiSowiskiego. Dokumenty XVI Plenum CRZZ, Wydawnictwo Zwizkowe, Warszawa 1962.

230

Poligraficzny Leno-drzewny ogem

79 144 1 622

9 109

12 3 161

9 12 47

30 15 317

49 129 1 305

Dalszym wprawdzie porednim krokiem w kierunku umocnienia wpywu samorzdu robotniczego na dziaalno jednostek nadrzdnych byo przyznanie zwizkom zawodowym prawa reprezentowania samorzdu robotniczego w jego sporach z administracj gospodarcz. W roku 1957 powoane zostay komisje rozjemcze do rozstrzygania sporw midzy radami robotniczymi a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami. List superarbitrw oraz osob prezesa komisji rozjemczej ustala minister przy wspudziale przedstawicieli zarzdu gwnego waciwego zwizku zawodowego. Przedmiotem postpowania przed komisjami rozjemczymi mogy by spory powstajce na tle przepisw dotyczcych uprawnie przedsibiorstwa i ich jednostek nadrzdnych. Rada robotnicza moga si ponadto odwoa do decyzji komisji w przypadku naoenia w cigu roku nowych zada na przedsibiorstwo, jeeli zadania te powodoway zmniejszenie planowej rentownoci, a nie nastpio odpowiednie wyrwnanie przez zwikszenie udziau przedsibiorstwa w zysku lub w inny sposb. Podstaw sporu moga by wreszcie odmowa jednostki nadrzdnej zaaprobowania proponowanych przez rad robotnicz zmian w obowizujcych przedsibiorstwo wskanikach planu, jeeli zmiany te zdaniem rady robotniczej pozwalay na osignicie lepszych wynikw gospodarczych anieli wynikajce z obowizujcych wskanikw. Waciwy minister (lub prezydium wojewdzkiej rady narodowej) mia prawo uchyli orzeczenie komisji rozjemczej. Jednake ciy na nim obowizek przekazania sprawy innemu (powikszonemu) zespoowi

orzekajcemu. Komisje te istniay formalnie do chwili wejcia w ycie ustawy o samorzdzie robotniczym. Zgodnie z artykuem 23 ustawy o samorzdzie robotniczym wydane zostao w porozumieniu z Centraln Rad Zwizkw Zawodowych rozporzdzenie Rady 231

Ministrw z dnia 25 lutego 1960 roku w sprawie komisji rozjemczych do rozstrzygania sporw midzy konferencjami samorzdu robotniczego a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami.354 Komisje te skadaj si w poowie z przedstawicieli administracji gospodarczej, w poowie za z przedstawicieli zwizkw zawodowych. Ich dziaalno winna bya przeciwdziaa niebezpieczestwu naruszania przez administracj uprawnie samorzdu robotniczego. W przypadku naruszenia tych uprawnie lub zlecenia przedsibiorstwu dodatkowych zada produkcyjnych w cigu roku bez wyrwnania ujemnych skutkw ekonomicznych, komisja rozjemcza moe uchyli decyzje jednostki nadrzdnej. Rwnoczenie jednak zobowizana jest ustali wytyczne dla wydania nowej decyzji przez jednostk nadrzdn. W tych punktach konferencje samorzdu robotniczego zachoway uprawnienia przysugujce radom robotniczym w okresie dziaalnoci pierwszych komisji rozjemczych, pozbawione zostay natomiast prawa kwestionowania skutecznoci ekonomicznej obowizujcych wskanikw i wysuwania wasnych korzystniejszych rozwiza. Wnioski KSR dotyczce spraw wynikajcych z ustalenia przez jednostki nadrzdne wskanikw, komisja rozjemcza nie rozpatruje, lecz przekazuje do rozstrzygnicia waciwemu ministrowi (lub prezydium wojewdzkiej rady narodowej). Ministrowi przysuguje ponadto prawo uchylenia orzeczenia komisji rozjemczej w przypadku naruszenia prawa lub grocej gospodarce narodowej szkody i rozstrzygnicia sprawy merytorycznie po uprzednim porozumieniu z zarzdem gwnym waciwego zwizku zawodowego. Badania, ktre na zlecenie Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych,

przeprowadzia Pracownia Samorzdu Robotniczego IGS, wykazay niezbicie, e mimo nagminnego naruszania przez administracj gospodarcz uprawnie

354

Dz.U. nr 12, poz. 73.

232

samorzdu robotniczego, dziaalno komisji rozjemczych utkna w martwym punkcie.355 Przedmiotem oceny bya praca komisji rozjemczych przy 7 resortach i 2 wojewdzkich radach narodowych. Samo zestawienie wnioskw zgoszonych i rozpatrzonych przez komisje rozjemcze (zarwno pierwsza kadencja, jak i druga) nasuwa do smutne wnioski i refleksje. (Patrz tablica 60). Tablica 60. Lista wnioskw zgoszonych i rozpatrzonych przez komisje rozjemcze
Nazwa resortu wzgl. woj. rady narod. Komisje powoane w roku 1957 Liczba r.r., ktre zgosiy wnioski Liczba wnioskw zgoszonych rozstrzygnitych Komisje powoane w roku 1960x Liczba KSR, ktre zgosiy wnioski 4 Liczba wnioskw zgoszonych rozstrzygnitych

1. Min. Przemysu Cikiego 2. Min. Grnictwa i Energetyki 3. Min. Przemysu Chemicznego 4. Min. Przemysu Lekkiego 5. Min. Bud. i Przem. Mat. Bud. 6. Min. eglugi i Gosp. Wodnej 7. Min. Rolnictwa 8. WRNKrakw 9. WRNGdask
355

Nie byo komisji

Nie powoano komisji

Nie powoano komisji

Nie powoano komisji

40

40

40

11

12

12

Nie powoano komisji

Nie powoano komisji

Nie powoano komisji

Nie powoano komisji

Badania nad dziaalnoci komisji rozjemczych do rozstrzygania sporw midzy KSR a jednostkami nadrzdnymi nad przedsibiorstwami, Samorzd Robotniczy nr 7, 1962, s. 41-47.

233

Jak wynika z tablicy 60, w okresie dziaalnoci rad robotniczych jako naczelnego organu samorzdu, komisje rozjemcze w nielicznych resortach przy ktrych zostay powoane miay stosunkowo du liczb sporw do rozstrzygnicia. Dotyczy to w szczeglnoci budownictwa. Najbardziej oywiona dziaalno komisji rozjemczej przy tym resorcie przypada na rok 1958. Gwnym rdem sporw byo naruszanie przez administracj gospodarcz uprawnie rad robotniczych,

nakadanie nowych zada w cigu roku operacyjnego oraz sprawa wskanikw dyrektywnych. Do Komisji Rozjemczej przy Ministerstwie Grnictwa i Energetyki wpyno ogem 5 wnioskw. Jeden z nich dotyczy sprawy stosunkowo bahej przeszeregowania pracownika ZSE w jeleniej Grze. Z wniosku jednej z kopal (przypuszczalnie kopalni Thorez) zawierajcego skarg przeciwko

Dolnolskiemu Zjednoczeniu Przemysu Wglowego pozostaa w dokumentacji ministerstwa jedynie wzmianka na marginesie jakiej lunej notatki. Trzy pozostae wnioski wiadcz jednak dostatecznie o celowoci istnienia komisji rozjemczej. Analiza dziaalnoci dwch komisji w okresie 1957-1958 wskazuje wyranie, e speniay one poyteczn rol i wywieray pewien wpyw na ksztatowanie si prawidowych stosunkw midzy samorzdem robotniczym a jednostkami nadrzdnymi. Na tym tle szczeglnie wyranie rysuje si proces cakowitego zamierania dziaalnoci komisji rozjemczych powoanych w roku 1960. Nastpi nie tylko gwatowny spadek liczby zgaszanych wnioskw. W Ministerstwie Grnictwa i Energetyki zapomniano po prostu powoa komisj rozjemcz. W Ministerstwie eglugi i Gospodarki Wodnej powoano wprawdzie komisj, jej czonkowie jednak nie odbyli nawet pierwszego formalnego spotkania w celu ukonstytuowania si. Do ciekawe wiato na przyczyny tego wysoce niepokojcego zjawiska rzucaj wyniki ankiety przeprowadzonej wrd czonkw komisji rozjemczych oraz rozmowy z nimi. Na 25 odpowiedzi 13 pochodzi od przedstawicieli zwizkw zawodowych, 12 od reprezentantw administracji. Rnice w ocenach, jakich dokonay te dwie grupy, zarysowuj si bardzo wyranie.

234

Zdaniem przedstawicieli administracji, jednostki nadrzdne nie naruszaj w niczym uprawnie samorzdu, gdy w swojej pracy przechodz od metod administracyjnych do metod analitycznych. W konsekwencji dziaalno komisji rozjemczych staje si bezprzedmiotowa. Opinia reprezentantw zwizkw zawodowych jest wrcz przeciwstawna. Bardzo charakterystyczna dla tej grupy jest nastpujca wypowied: May napyw wnioskw (a nawet cakowity ich brak) wynika z tego, e gwnie administracja przedsibiorstwa stara si rozwiza problem we wasnym zakresie, amic niejednokrotnie przepisy. Przyczyn jest obawa przed naraeniem si przeoonym. Rwnie w rozmowach z czonkami komisji rozjemczych wystpoway wyranie te dwa stanowiska. Badania uzupeniajce przeprowadzone w 24 przedsibiorstwach podlegych resortw, przy ktrych powoano komisje rozjemcze, dowodz, e w zdecydowanej ich wikszoci istniej rda bardzo powanych sporw midzy konferencjami samorzdu robotniczego a administracj gospodarcz. S one gwnie rezultatem zlecania przedsibiorstwom dodatkowych zada w cigu roku bez uwzgldnienia ujemnych skutkw tych decyzji. Poza tym szczeglnie uderzajce jest absolutne nie liczenie si administracji ze zdaniem naczelnego organu samorzdu robotniczego. Potwierdza to, m.in. przykad Nowej Huty. Od grudnia 1960 do kwietnia 1961 roku trway targi midzy Hut a Zjednoczeniem w sprawie wskanikw planu na rok 1961. KSR zatwierdzia plan roczny w marcu 1961 roku. Jednake nieoficjalnie byo wiadomo, e wskaniki zostan zwikszone, a uchwaa KSR okae si fikcj. Zgodnie z przewidywaniami przedsibiorstwo otrzymao wskaniki dopiero w kwietniu 1961 roku. Limit obniki kosztw zosta ustalony w wysokoci 6,9%, Huta tymczasem osigna zaledwie 4% (zdaniem komisji rozjemczej wicej nie mona byo oczekiwa) i w konsekwencji 2 500 pracownikw umysowych nie otrzymao do maja 1961 roku premii. Decyzje jednostek nadrzdnych nie mogy jednak by zakwestionowane przede wszystkim z 235

uwagi na to, e sprawy produkcyjne i ekonomiczne Huty rozstrzygane s na posiedzeniach prezydium Rzdu, kompetencje za kocz si na szczeblu zjednoczenia. W kopalni Wesoa rdem sporu sta si, m.in. ustalony przez zjednoczenie wskanik asortymentu grubego (26% oglnego wydobycia), ktry jak zdaniem dyrekcji i organw samorzdu robotniczego kopalni nie jest moliwy do osignicia w warunkach daleko posunitej mechanizacji. Wskanik mechanicznego urabiania wgla, ktry w skali caego przemysu wglowego wynosi 36,1%, osign w kopalni Wesoa 85,9%. Nie wykonanie planu asortymentu grubego pociga za sob obnienie premii, mimo e wskanik wydajnoci wzrasta. Czonkowie KSR wychodz ze susznego zaoenia, e zjednoczenie winno przeprowadzi

odpowiednie badania w celu stwierdzenia, czy zaoony wskanik asortymentu grubego jest moliwy do osignicia. Zjednoczenie jednak zbywa milczeniem tego rodzaju sugestie. Ten sam problem wystpuje rwnie w kopalni Chwaowice. Przeprowadzone badania wykazay, ze mimo istnienia wrd dyrekcji

przedsibiorstw, a czciowo i przedstawicieli organw samorzdu robotniczego tendencji do nie ujawniania rde sporw przed osobami z zewntrz, nietrudno jest dostrzec przyczyny racych nieprawidowoci w stosunkach midzy administracj gospodarcz a organami samorzdu robotniczego. Administracja gospodarcza, ktra zdradza wyrane skonnoci do administrowania podlegymi jej przedsibiorstwami i dy do obrony wasnego prestiu i autorytetu za wszelk cen nie jest zainteresowana istnieniem komisji rozjemczych. Kierownictwo jednostek nadrzdnych preferuje metod uzgadniania wszystkich problemw spornych w ciszy gabinetw dyrektorskich i z niechci odnosi si do pertraktacji z przedstawicielami samorzdu robotniczego. Denie to nie pozostaje bez wpywu na postaw dyrekcji i organw samorzdu robotniczego w przedsibiorstwach, przeprowadzonych co w szczeglnie jaskrawo ujawnio si w rozmowach eglugi

przedsibiorstwach

podlegych

Ministerstwu

(Gdaska Stocznia Remontowa, PPD Dalmor i PPUR Arka w Gdyni). Zdaniem 236

rozmwcw sprzeczanie si z jednostk nadrzdn nie ma sensu, poniewa zjednoczenie moe, ale nie musi uwzgldnia postulatw zaogi. Ponadto czonkowie organw samorzdu nie s z reguy w stanie ustosunkowa si do dziaalnoci zjednoczenia. Wikszo decyzji jest motywowana ogln polityk gospodarcz i sytuacj spoeczno-polityczn. Dlatego te lepiej przyjmowa kad decyzj jednostek nadrzdnych z aprobat zwaszcza, e powszechnym zjawiskiem jest brak informacji o pracy zjednocze. Trudno byoby w tych warunkach stwierdzi, e zwizki zawodowe speniaj swoje funkcje reprezentowania samorzdu robotniczego w jego stosunkach z administracj gospodarcz. Wynika to w duym stopniu z faktu, e administracja preferuje metod bezporedniego rozstrzygania sporw w rozmowach z instancjami partyjnymi (komitetami wojewdzkimi PZPR), nie liczc si ze zdaniem sabszego w jej mniemaniu partnera zwizkw zawodowych. Powan odpowiedzialno za ten stan rzeczy ponosz instancje zwizkowe. S one bardzo czsto sabo zorientowane w sprawie zakresu uprawnie resortowych komisji rozjemczych, ktre w przedsibiorstwach utosamia si niejednokrotnie z zakadowymi komisjami rozjemczymi. Suszno tej oceny potwierdziy badania przeprowadzone w roku 1962 w 72 przedsibiorstwach przemysu kluczowego.356W zdecydowanej wikszoci

zbadanych przedsibiorstw (53 tzn. 73,6%) wystpiy bardzo powane nieprawidowoci w stosunkach midzy organami samorzdu robotniczego a zjednoczeniami. Nieprawidowoci te znalazy swj wyraz gwnie w nastpujcych zjawiskach: - zbyt pne przekazywanie projektw, a nastpnie wskanikw planw, co wyklucza moliwo wszechstronnego przeanalizowania tych dokumentw na sesjach KSR;

356

Aktualne problemy samorzdu..., op. cit., s. 3-8.

237

- administracyjne narzucanie (nakaz) wskanikw planu, a tym samym nie liczenie si z opini samorzdu opart w wikszoci przypadkw na analizie rzeczywistych moliwoci ekonomicznych przedsibiorstwa; - nakadanie na przedsibiorstwo dodatkowych zada w cigu roku bez wyrwnania ujemnych skutkw ekonomicznych, jakie pocigaj za sob tego rodzaju decyzje; - systematyczne zwikszanie liczby wskanikw dyrektywnych, ktrych liczba dochodzi do 20 i wicej; - saba aktywno komisji rozjemczych. Zaburzenia w stosunkach miedzy organami samorzdu robotniczego a administracj gospodarcz ujawniaj si gwnie w stosunkach ze zjednoczeniami. W istocie rzeczy rda tych zaburze tkwi znacznie gbiej w dziaalnoci poszczeglnych resortw. wiadcz o tym dane zawarte w Sprawozdaniu jednorazowym dotyczcym ustalania planw tpf357, a oparte na materiaach dotyczcych 94 zjednocze (obejmujcych 2 042 przedsibiorstwa) podlegych 9 resortom.358 Z danych tych wynika, e w roku 1962 (w porwnaniu z rokiem 1961) liczba wskanikw dyrektywnych, otrzymywanych z resortu zmniejszya si w 13 zjednoczeniach i pozostaa bez zmian w 30, w 51 zjednoczeniach natomiast liczba ta wzrosa. Poza tym, wskaniki te zjednoczenia otrzymuj z duym opnieniem (patrz tablica 61). Tablica 61. Przekazywanie zjednoczeniom (przez resorty) wskanikw do planu na rok 1962
Miesic, w ktrym wskaniki zostay przekazane 1961 r. XIIx Liczba 59 I 16 II 6 1962 r. III 1 IV 8 V 4

357 358

Materiay te zostay zebrane przez Centraln Rad Zwizkw Zawodowych. S to resorty: Przemysu Chemicznego, Przemysu Cikiego Grnictwa i Energetyki, Przemysu Lekkiego, Przemysu Spoywczego, Budownictwa i Przemysu Materiaw Budowlanych, eglugi, Komunikacji oraz Lenictwa i Przemysu Drzewnego.

238

zjednocze
x

Dane dotycz przewanie drugiej poowy grudnia, przy czym czciowo obejmuj wskaniki pierwotne, ktre zostay pniej zmienione

Nieprawidowoci w systemie planowania i zarzdzania gospodark narodow zaciemniaj tre stosunkw spoecznych w przedsibiorstwie, a zwaszcza istot sprzecznoci miedzy zaog robotnicz a personelem kierowniczym. wiadcz o tym, m.in. wnioski, do jakich dochodzi Z. Mikoajczyk: Krytykujc niedomagania samorzdu robotniczego naley pamita, e funkcje, ktre mu si przeznacza nie natrafiaj na gotowe warunki ani w systemie zarzdzania i planowania, a ni w formie przygotowania zag do udziau w zarzdzaniu. Upowszechnienie, wdroenie idei samorzdnoci w przedsibiorstwie spoczywa na nielicznej stosunkowo jeszcze grupie ludzi skadajcej si z kadry kierowniczej i aktywistw spoecznych.359 Tego rodzaju oceny usprawiedliwiaj przejmowanie przez kolektywy kierownicze ustawowych uprawnie organw samorzdu robotniczego. W rzeczywistoci faktyczne zagwarantowanie samodzielnoci gospodarczej przedsibiorstw

(przyznanej im w ustawie o samorzdzie robotniczym) nie zabezpiecza samo przez si udziau spoecznoci fabrycznej w zarzdzaniu zakadami pracy, zwaszcza e metody postpowania administracji przedsibiorstw i jednostek nadrzdnych nie rni si czsto nie tylko w swojej treci, ale i pod wzgldem formy. Poza tym, zadania narzucone odgrnie bez uwzgldnienia opinii spoecznoci fabrycznej realizowane s z reguy gwnie kosztem zaogi robotniczej.360

359 360

Aby samorzd by na miar..., ycie Gospodarcze nr 14, 1962. Mwic o kosztach spoecznych, ktre w tych warunkach musz nieuchronnie wzrasta, mamy na myli nie tylko straty na jakie naraony jest tzw. czynnik ludzki. Nie mniej powane s straty, jakie ponosi spoeczestwo z tytuu rabunkowej gospodarki w zakresie urzdze i innych rzeczowych czynnikw produkcji. Brak rytmicznoci (i wynikajca tzw. szturmowszczyzna) powoduje, e w okresach najwikszego spitrzenia zada produkcyjnych kierownictwo przedsibiorstwa nie zwraca zbytniej uwagi na konserwacj i remont maszyn, oszczdne zuycie surowcw, materiaw i narzdzi. Przedwczesne zuycie maszyn i urzdze nie znajduje waciwego odbicia w odpisach amortyzacyjnych, lecz w ostatecznej instancji obcia przed wszystkim pac robocz ostatecznego wykonawcy.

239

2. Samorzd robotniczy a rozwj innych form samorzdu pracowniczego Proces oddziaywania spoecznoci fabrycznych na funkcjonowanie wyszych ogniw administracji gospodarczej stanowi podstaw solidarnoci robotniczej w warunkach socjalizmu oraz warunek wstpny integracji wszystkich grup i warstw spoecznych zwizanych wasn prac z gospodark uspoecznion. Szczeglna rol w tym procesie maj do spenienia robotnicy wielkoprzemysowi skupieni w najwikszych orodkach przemysowych kraju. W znacznie trudniejszych warunkach powsta samorzd robotniczy w maych na og przedsibiorstwach przemysu terenowego, czsto pooonych w orodkach sabo uprzemysowionych. Zakady wchodzce w skad tych przedsibiorstw rozrzucone niejednokrotnie na terenie miasteczek prowincjonalnych i powiatw rni si czsto nawet swoj produkcj (przedsibiorstwa wielobranowe). Wizi midzy zaogami, mimo ich nieduej liczebnoci, s raczej sabe. Dotyczy to rwnie w duym stopniu przedsibiorstw gospodarki komunalnej (miejskie i

przedsibiorstwa

komunikacyjne,

miejskie

przedsibiorstwa

wodocigw

kanalizacji, przedsibiorstwa gospodarki komunalnej) przede wszystkim w mniejszych miastach i miasteczkach. Tym, m.in. naley wyjani szczeglnie saby rozwj samorzdu robotniczego w tych przedsibiorstwach. Wskazuj na to badania przeprowadzone w roku 1961 przez Zarzd Gwny Zwizku Zawodowego Pracownikw Gospodarki Komunalnej i Przemysu Terenowego w Polsce. Na ogln liczb 108 zbadanych przedsibiorstw, w 100 powoano rady robotnicze. W pozostaych przedsibiorstwach w skad KSR wszed komitet zakadowy PZPR oraz rada zakadowa.361 O saboci organw samorzdu robotniczego wiadczy przede wszystkim dziaalno rad robotniczych. Wskazuje na to czstotliwo ich posiedze (patrz tablica 62) Tablica 62. Czstotliwo posiedze rady robotniczej w okresie od 1.I.1960 do 31.VIII.1961 r.
Okres
361

Liczba

W tym liczba przedsibiorstw, w ktrych rada robotnicza odbya

240

przedsibiorstw ogem 0 1 2

posiedze: 3 4 5-8 9-11 12 i powyej 2 0

1960 r. 1.I31.VIII.1961 r.

107 108

12 16

11 12

16 24

12 22

18 14

32 19

4 1

Rozwj samorzdu robotniczego w przedsibiorstwach wielkoprzemysowych decyduje w praktyce o moliwociach i perspektywach rozwoju innych form samorzdu pracowniczego. Inicjatywa i aktywno robotnikw

wielkoprzemysowych stwarzaj niezbdne przesanki integracji klasy robotniczej jako caoci. Narady przedstawicieli samorzdu robotniczego podstawowych gazi przemysu mog suy jako pomoc dla zag robotniczych i spoecznoci maych fabryk, przedsibiorstw budowlanych i pastwowych gospodarstw rolnych. Integracja klasy robotniczej za decyduje o integracji caego spoeczestwa. Gospodarka uspoeczniona obejmuje poza przemysem (i czciowo rolnictwem) wikszo przedsibiorstw transportowych, usugowych i handlowych. Specyfika tych sfer dziaalnoci ekonomicznej pozostajcych pod szczeglnie silnym wpywem tradycji drobnomieszczaskich, m.in. w rezultacie do mechanicznie

przeprowadzonego uspoecznienia i wchonicia powanego odsetka dawnych drobnych posiadaczy, wskazuje na potrzeb cisej kontroli nad ich dziaalnoci ze strony robotnikw, w szczeglnoci robotnikw wielkoprzemysowych. Nie wyklucza to, lecz przeciwnie zakada rozwj form samorzdu pracowniczego w tych wanie dziedzinach. Rozwj samorzdu robotniczego w przedsibiorstwach wielkoprzemysowych decyduje w praktyce o moliwociach i perspektywach rozwojowych innych form samorzdu pracowniczego. w wiadcz o tym dowiadczenia konferencji PKP i

ekonomicznych

jednostkach

usugowych

podlegych

dyrekcjom

ministerstwa cznoci oraz propozycje powoania samorzdw pracowniczych w przedsibiorstwach handlowych i biurach projektowych.

241

Konferencje ekonomiczne stanowi w pewnym sensie form samorzdu gospodarczego w dziedzinach, ktrych specyfika (silna centralizacja zarzdzania oraz konieczno stosowania bardzo rygorystycznych i operatywnych metod kierowania wielozakadowymi przedsibiorstwami, jakie stanowi PKP i PTT) zostaa uznana jako czynnik utrudniajcy, a niekiedy wrcz uniemoliwiajcy362 wprowadzenie rozwinitej formy samorzdu samorzdu robotniczego.

Specyficzny jest rwnie w porwnaniu z przedsibiorstwami przemysowymi skad spoeczno-zawodowy spoecznoci w jednostkach usugowych podlegych dyrekcji kolei i ministerstwu cznoci. W jednostkach cznoci wikszo skadu zag stanowi nie robotnicy, lecz pracownicy umysowi. W jednostkach usugowych PKP363 stali pracownicy s funkcjonariuszami, ktrych status spoeczny rni si pod wieloma wzgldami od statusu robotnikw zatrudnionych gwnie sezonowo. W tej sytuacji proces wczania zag do udziau w rozpatrywaniu problemw produkcyjnych i ekonomicznych jednostek napotyka jak wykazay badania na istotne trudnoci, gwn za rol w dziaalnoci konferencji ekonomicznych spenia personel kierowniczy oraz wski aktyw spoeczno-polityczny (sekretarz KZ PZPR, przewodniczcy rady zakadowej i przedstawiciele instancji nadrzdnych). Wskazuje na to wyranie skad spoeczno-zawodowy uczestnikw konferencji w dyskusji nad sprawozdaniami kierownictwa (patrz tablice 63 i 64). Tablica 63. Skad spoeczno-zawodowy uczestnikw dyskusji na konferencjach ekonomicznych w 13 jednostkach usugowych podlegych PKPx
Liczba dyskutantw ogem W tym liczba dyskutantw zaliczajcych si do grupyxx: I W liczbach bezwzgldnych
362

II % ogu dyskutantw W liczbach bezwzgldnych % ogu dyskutantw

III W liczbach bezwzgldnych % ogu dyskutantw

Czy... istnieje moliwo rozcignicia ustawy o samorzdzie robotniczym na konferencje ekonomiczne? Wykluczone. Mielibymy wwczas jedn rad robotnicz i jedn konferencj w caej Polsce, bo ustawa moe by rozcignita jedynie na przedsibiorstwa. A przedsibiorstwem jest kolej pastwowa, dyrektorem jest minister komunikacji. A sprawa organizacji kolei zostaa uregulowana. (Marian Baejczyk, czonek Komisji Samorzdu Robotniczego CRZZ: Wypowied w dyskusji, Samorzd Robotniczy nr 10, 1961, s. 38. 363 Konferencje ekonomiczne zostay powoane w 440 jednostkach cznoci oraz w 420 jednostkach PKP. W 58 zakadach resortu komunikacji (przede wszystkim w Zakadach Naprawczych Taboru Kolejowego) powoano Konferencje Samorzdu Robotniczego (z radami robotniczymi w ich skadzie).

242

316
x
xx

198

62,6

80

25,3

38

12,0

dotyczy 3 sesji konferencji (1 sesji w 1959 i 2 sesji w 1960 roku) do grupy I zaliczono pracownikw zajmujcych kierownicze stanowiska, do grupy II pracownikw zajmujcych podrzdne stanowiska, do grupy III robotnikw.

Tablica 64. Skad spoeczno-zawodowy uczestnikw dyskusji na konferencjach ekonomicznych w 11 jednostkach usugowych podlegych Ministerstwu cznocix
Liczba dyskutantw ogem W tym liczba dyskutantw zaliczajcych si do grupyxx: I W liczbach bezwzgldnych 312 x 218 % ogu dyskutantw 69,8 II W liczbach bezwzgldnych 41 % ogu dyskutantw 13,1 III W liczbach bezwzgldnych 47 % ogu dyskutantw 15,0 IV W liczbach bezwzgldnych 6 % ogu dyskutantw 1,9

xx

dotyczy 3 sesji konferencji (1 sesji w 1959 i 2 sesji w 1960 roku) do grupy I zaliczono pracownikw zajmujcych kierownicze stanowiska (dyrektorzy, kierownicy wydziaw, referatw, przedstawiciele D.O.P. i T.), do grupy II kierowniczy aktyw spoeczno-polityczny (sekretarz POP, przewodniczcy rady zakadowej, przedstawiciele instancji nadrzdnych), do grupy III pracownikw umysowych zajmujcych podrzdne stanowiska, do grupy IV robotnikw.

Nic zatem dziwnego, e konferencje ekonomiczne w zbadanych przedsibiorstwach nie speniay swoich funkcji gospodarczych, zwaszcza w dziedzinie kontroli nad dziaalnoci gospodarcz jednostek i ich administracj.364 Przeprowadzone badania miay, m.in. na celu wykorzystanie dowiadcze konferencji ekonomicznych w innych dziedzinach gospodarki narodowej, w szczeglnoci w handlu.365 Naley bowiem pamita, e procesowi powstawania rad robotniczych towarzyszyy propozycje powoania rad pracowniczych handlu. W Centralnym Domu Towarowym w Warszawie zostaa nawet powoana w tym okresie Tymczasowa Rada Pracownicza. Rady Pracownicze powstay ponadto w kilku biurach projektowych w Warszawskim Biurze Projektw Budownictwa Przemysowego, w Biurze Projektw Budownictwa Komunalnego Stolica, w Biurze Projektw Transportu Drogowego i

Badania zostay przeprowadzone przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS w 13 jednostkach usugowych PKP i 11 jednostkach resortu cznoci w marcu 1961 roku. Wyniki bada zostay opublikowane w Samorzdzie Robotniczym nr 10, 1961, s. 22-35). 365 Celem przeprowadzonych bada byo wykorzystanie dowiadcze konferencji ekonomicznych, ktre obejmuj powany odam mas pracujcych w Polsce. Uwaalimy, e przy tej ocenie uda si by moe dowiadczenia uzyskane w pracy konferencji ekonomicznych w cznoci i na kolei wykorzysta w innych dziedzinach gospodarki narodowej. Mielimy na myli przede wszystkim handel. Handel zatrudnia okoo 700 000 pracownikw (handel miejski i wiejski). Julian Dudy, sekretarz Komisji Samorzdu Robotniczego CRZZ: Wypowied na posiedzeniu Komisji, Samorzd Robotniczy nr 10, 1961, s. 39.

364

243

Lotniczego. W Biurze Projektw Hydroprojekt podjta zostaa z inicjatywy komitetu zakadowego PZPR i rady zakadowej dyskusja w sprawie powoania Rady Pracowniczej. W Biurze Projektw Przemysu Szklarskiego i Biurze Projektw Przemysu materiaw Budowlanych powoano kolegia o charakterze nieco zblionym do instytucji samorzdu pracowniczego. Gwne zadanie kolegium miao si sprowadza do opiniowania wnioskw dyrektora i poszczeglnych czonkw kolegium. Przedstawiciele Biur Projektowych Budownictwa Przemysowego (bydgoskiego, gdaskiego, gliwickiego, krakowskiego, dzkiego, poznaskiego, szczeciskiego, warszawskiego, wrocawskiego biura projektw) oraz Biura Studiw i Projektw Typowych Budownictwa Przemysowego, Biura Studiw i Projektw Prefabrykacji Budownictwa Przemysowego i Biura Projektw Urzdze Wodnych Budownictwa Przemysowego podjli na naradzie zorganizowanej w warszawie w dniu 4 lutego 1957 roku rezolucj, w ktrej zwracali si do Prezesa Rady ministrw z wnioskiem o rozcignicie ustawy o radach robotniczych na wszystkie biura projektw budownictwa przemysowego. W zwizku z tym wysunity zosta szereg da natury ekonomicznej. Domagano si, m.in. nadania tym biurom statutu

pozwalajcego im dziaa na zasadach penego rozrachunku gospodarczego oraz udzielenia szerokich uprawnie ich kierownictwom oraz ograniczenia funkcji

Centralnego Zarzdu Projektw do koordynacji oraz nadzoru gospodarczego i technicznego. W kwietniu 1957 roku na naradzie aktywu polityczno-gospodarczego biur projektowych Warszawy-rdmiecie w Komitecie dzielnicowym PZPR, za aprobat wicepremiera Jaroszewicza, powoana zostaa komisja spoeczna, ktra opracowaa projekt rozporzdzenia Rady Ministrw w sprawie powoywania rad robotniczych w biurach projektowych oraz projekt uchway rady ministrw w sprawie rozszerzenia ich uprawnie. Ten krtki przegld rnorodnych moliwoci rozwijania inicjatywy mas pracowniczych wiadczy najwymowniej 244 o sile oddziaywania proletariatu

wielkoprzemysowego. Pene wykorzystanie inicjatywy twrczej klasy robotniczej i mas pracujcych zwizanych swoj aktywnoci zawodow z gospodark uspoecznion stwarza najlepsz gwarancj przeciwko niebezpieczestwu

biurokratyzmu w systemie zarzdzania gospodark narodow oraz niezbdne przesanki integracji wszystkich grup spoeczno-zawodowych. Proces ten nie byby wolny oczywicie od tendencji partykularnych (od prb wykorzystania

samodzielnoci gospodarczej w interesie grupowym). Jednake peen rozwj samorzdu robotniczego w wielkich przedsibiorstwach przemysowych oraz zorganizowanie kontroli i innych form oddziaywania proletariatu

wielkoprzemysowego na ksztatowanie si rnych form samorzdu pracowniczego stanowioby dostateczn przeciwwag dla tych ujemnych zjawisk. Samorzdowi robotniczemu przysuguje prawo kontroli umw o dostawy, roboty i usugi zawierane z rzemielniczymi spdzielniami zaopatrzenia i zbytu, spdzielniami pracy i przedsibiorstwami prywatnymi. Kontrola ta, majca na celu przeciwdziaanie niebezpieczestwu naduy zarwno ze strony kierownictwa pastwowego przedsibiorstwa przemysowego, jak i zarzdu czy kierownictwa spdzielni czy wreszcie ze strony przedsibiorcy prywatnego, stanowi doskonay punkt wyjcia dla szerokiego oddziaywania zag fabrycznych na najbardziej newralgiczne punkty styku rnych dziedzin dziaalnoci gospodarczej, jak i stosunkw spoecznych. Na problem ten zwracano uwag ju w roku 1957: Rady robotnicze powinny zwrci szczegln uwag na kontrolowanie wszelkich umw zawieranych z prywatnym zakadem lub spdzielni usugow (czsto fikcyjn). Najwaciwsz form byoby w tym przypadku stosowanie przetargw i wprowadzenie zasady zatwierdzania tego rodzaju umw przez plenum rady robotniczej... Wobec niewaciwej czsto polityki rad narodowych w udzielaniu koncesji dla inicjatywy prywatnej, naleaoby upowszechni inicjatyw katowickiego Komitetu Wojewdzkiego Partii i wprowadzi do komisji przemysu i handlu rad narodowych robotnikw. Przedstawiciele klasy robotniczej w tych 245

komisjach skutecznie mogliby realizowa zasad kontroli robotniczej nad kierunkami rozwoju inicjatywy prywatnej. Najlepiej, by byli to robotnicy mieszkajcy na terenie dziaania danej rady narodowej. W ten sposb realizowano by zasad wspdecydowania klasy robotniczej o polityce gospodarczej. Jednoczenie ogranicza jedn z ta forma kontroli robotniczej przyczyn narastania pozwalaaby spekulacji i

powaniejszych

przestpczoci gospodarczej.366 Kontrola robotnicza staje si potrzeb tym bardziej palc, e rozszerza si krg osb na kierowniczych stanowiskach zamieszanych w afery gospodarcze.367 Jednake zamieranie funkcji kontrolnych samorzdu robotniczego nie sprzyja rozwiniciu inicjatywy robotnikw na tym odcinku, zwaszcza e moliwoci stosowania sankcji wykraczaj czsto poza sfer uprawnie spoecznoci

fabrycznych i jej przedstawicielstw.368 W procesie przeobrae spoeczno-gospodarczych w okresie przejciowym i integracji caego spoeczestwa decydujcym problemem pozostaje sprawa

chopstwa. Formy i metody oddziaywania klasy robotniczej na chopstwo odgrywaj zasadnicz rol z punktu widzenia perspektywy kolektywizacji rolnictwa. Istotne znaczenie posiadaj zarwno bezporednie, jak i porednie formy
J. Balcerek, M. Borowska, L. Gilejko, Kontrola robotnicza, Polityka nr 15, 1957. Sprawcy wielkich kradziey, aby lepiej ukry swoj dziaalno, rozszerzaj organizacj grupy przestpczej wzwy i wszerz: dziaajc w jednostkach gospodarki uspoecznionej, opanowuj coraz to nowe komrki organizacyjne tych jednostek i wspinaj si wzwy po drabinie organizacyjnej aparatu zarzdzania. (J. marecki, Ekonomiczne i organizacyjne problemy przestpczoci gospodarczej, s. 21). J. Marecki ilustruje swoj tez, m.in. na przykadzie procesu grupy Galickiego: ... rozwj grupy zaczyna si od wspdziaania kilku pracownikw jednej garbarni, nastpnie siatka przestpcza opanowaa prawie cay kierowniczy personel przedsibiorstwa z naczelnym dyrektorem wcznie, po czym dla uzyskania waciwej dokumentacji, gang rozpocz kooperacj z pracownikami innych przedsibiorstw (Wojewdzkie Przedsibiorstwo Handlu Obuwiem) i Wojewdzkiego Przedsibiorstwa Skupu Skr. (tame, s. 22). 368 W Toruskich Zakadach Nawozw Fosforowych, czonkowie komisji Komitetu Wojewdzkiego PZPR w Bydgoszczy stwierdzili, m.in., e w rozmowie z robotnikami spotkali si z odgosami na temat ... zwalczania zodziejstwa i naduy w gospodarce pastwowej i uspoecznionej... Niestety mwili oni (robotnicy) o niestaoci Komitetu miejskiego PZPR w podejmowaniu decyzji i rugowaniu ludzi nieuczciwych, ktrzy nie powinni by w partii. I tak np. szeroko omawiane byy sprawy naduy na szkod Skarbu Pastwa w Toruskich Zakadach Spoywczych Przemysu Terenowego, gdzie dyrektorem by ob. Barawas Tadeusz. Zosta on zdjty ze stanowiska i jak si teraz okazuje zosta mianowany prezesem Spdzielni Inwalidw w Toruniu. Syszelimy take o niektrych prezesach spdzielni, ktrzy odsiadywali akry wizienia, a dzisiaj jed samochodami, a s podobno i tacy prezesi, ktrych nazwisk nie chciano nam wymieni, majcych dobre pensje i dodatkowe dochody. Cytat pochodzi z opracowania pt. Charakterystyka dziaalnoci samorzdu robotniczego w Toruskich Zakadach Nawozw Fosforowych (ju cytowanego w rozdziale VII), s. 5.
367 366

246

oddziaywania proletariatu wielkoprzemysowego. Do form bezporednich mona byo kiedy zaliczy brygady cznoci midzy zakadami produkcyjnymi a wsi. Spord form porednich na szczegln powinien zasugiwa obecnie rozwj samorzdu robotniczego w pastwowych gospodarstwach rolnych, a zwaszcza sprawa umocnienia pozycji robotnikw rolnych jako wspgospodarzy. Specyfika samorzdu robotniczego w pastwowych gospodarstwach rolnych, ktra wypywa z rozproszenia zag, wysokiego stosunkowo odsetka robotnikw sezonowych, utrudnia niewtpliwie rozwj demokracji robotniczej w tej dziedzinie gospodarki uspoecznionej. Stosunki spoeczne w pastwowych gospodarstwach rolnych to w wiadomoci chopw okolicznych wsi obraz przyszych stosunkw midzy ludmi w rolniczych spdzielniach rolnych.369 Nie mniej istotnym czynnikiem jest wpyw robotnikw wielkoprzemysowych na zabezpieczenie harmonijnego procesu przechodzenia nadmiaru rk do pracy ze wsi do przemysu. Temu procesowi nie sprzyjaj tendencje do zwalniania robotnikw pochodzcych ze wsi oraz do szermowania hasem bezrobocia jako warunkiem podniesienia wydajnoci pracy, zwaszcza e tendencje te godz najboleniej w biedot wiejsk w warstw chopsk najblisz proletariatowi.370 Niepewno jutra w przemyle i stabilizacji w miecie nie zachca

Ukad stosunkw w pastwowych gospodarstwach jest czsto niezachcajcy. Trybuna Ludu (nr 198, 1962) cytuje np., e w wojewdztwie biaostockim, Zwizek Zawodowy Pracownikw Rolnych otrzymuje w cigu roku ponad 500 skarg na amanie przez administracj ustawodawstwa pracy; w tym ponad skarg susznych, w tym ani jednego wypadku zainteresowania rady zakadowej lub organizacji partyjnej. (Samorzd pod strzech). 370 Jeeli w wojewdztwie krakowskim w 1954 r. pracowao stale poza rolnictwem 30,9% oglnej liczby wacicieli gospodarstw rolnych, to w grupie obszarowej od 0 do 1 ha liczba ta wynosia 54,1%, w grupie od 1 do 3 ha 31,2%, a w grupie od 3 do 5 ha ju tylko 10,3%. Dokadniejsze dane z trzech powiatw potwierdzaj to w peni (patrz tablica 65). Tablica 65. Struktura gospodarstw chopskich i liczba chopw-robotnikw w poszczeglnych grupach areaowych
Grupa gospodarstw chrzanowski % oglnej liczby gospodarstw % wacicieli pracujcych Powiat olkuski % oglnej liczby gospodarstw % wacicieli pracujcych Dbrowski % oglnej liczby gospodarstw % wacicieli pracujcych

369

247

bynajmniej do zrezygnowania z dziaki ziemi (z reguy obcionej nadmiarem rk do pracy), ktra chocia nie zapewnia egzystencji stwarza przynajmniej zudzenie stabilizacji i niezalenoci. Nie sprzyja to rwnie popularyzowaniu idei kolektywizacji rolnictwa. 3. Samorzd robotniczy a samorzd terytorialny Przedsibiorstwo przemysowe oddziauje zarwno pod wzgldem ekonomicznym, jak i spoecznym na otaczajce je rodowisko zewntrzne. rodowisko to ze swej strony rwnie oddziauje na ekonomik przedsibiorstwa i spoeczno fabryczn. W tym splocie wzajemnych powiza i wspzalenoci na szczegln uwag zasuguje sprawa stosunkw midzy samorzdem robotniczym a organami wadzy terenowej radami narodowymi. Ju pierwsze dowiadczenia z lat 1957-1958 wskazyway na niezliczone korzyci gospodarcze i spoeczne wypywajce ze wsppracy midzy samorzdem robotniczym a radami narodowymi. Wsppraca ta ujawniaa szereg moliwoci racjonalnego wykorzystania funduszw i inicjatyw dotychczas rozproszonych i dlatego mao skutecznych.

Od 0 do 1 ha Od 1 do 3 ha Od 3 do 5 ha Od 5 do 7 ha Od 7 do 10 ha Od 10 do 15 ha Pow. 15 ha Ogem pracujcych poza rolnictwem

60,95 34,03 4,31 0,60 0,08 0,02

89,4 83,5 63,3 26,0 5,0 -

28,45 40,79 18,39 8,90 2,61 0,74

85,7 38,8 19,3 6,9 3,9 2,0

17,81 46,40 23,88 8,43 3,12 0,31

22,2 9,5 3,0 10,0 -

0,01 -

89,6

0,12 -

40,0

0,05 -

9,3

Dane te (cznie z tablic) pochodz z artykuu Franciszka Kolbusa pt. Wpyw uprzemysowienia kraju na karowat gospodark chopsk (Nowe Drogi nr 5, 1958, s. 41). W artykule tym autor przytacza fragment uchway konferencji sprawozdawczo-wyborczej krakowskiej organizacji partyjnej opublikowanej na amach Gazety Krakowskiej z dnia 8.I.1957 r., ktra w jednym ze swoich punktw zalecaa zakadowym organizacjom partyjnym denie do zwalniania z pracy robotnikw posiadajcych na wsi gospodarstwo rolne, motywujc to spadkiem produkcji rolnej.

248

Wspdziaanie byo moliwe i podane na wszystkich szczeblach wadzy terenowej. Najsilniej jednak rozwina si ona na szczeblach najniszych. Nie sposb wyliczy wszystkich przykadw tego wspdziaania. Dlatego te ograniczymy si tylko do przykadw najbardziej typowych. Prby zczenia wysikw samorzdu robotniczego i rad narodowych

uwidoczniy si gwnie na odcinku budownictwa mieszkaniowego, wykorzystania funduszw na akcj socjaln, kultur, sport itd., aczkolwiek nie brak rwnie przykadw bezporedniej wsppracy i na odcinku gospodarczym. Ju w roku 1957 sporo osigni miao pod tym wzgldem wojewdztwo poznaskie. W Chodziey, ktrego yciu ton nadaj dwie fabryki synnej w wiecie porcelany, wsplnym wysikiem rad robotniczych obu fabryk oraz Miejskiej rady Narodowej wybudowany zosta Dom Kultury. W Gnienie Miejska rada Narodowa nie bya w stanie we wasnym zakresie pokry kosztw zwizanych z remontem budynkw przekazanych przez wojsko. Okazao si to jednak moliwe przy wspudziale rad robotniczych. W Sierakowie rada robotnicza Zakadw

Przetwrczych Owocw i Warzyw rozpatrzya wsplnie z rad narodow plan rozbudowy zakadw. W padzierniku 1957 roku rada narodowa m. Poznania zorganizowaa spotkanie sekretarzy prezydiw rad narodowych Krakowa, Katowic, Wrocawia, Szczecina i Poznania z udziaem przedstawicieli najwikszych fabryk Wielkopolski w celu omwienia pierwszych dowiadcze wsppracy midzy radami narodowymi a radami robotniczymi i rozwaenia moliwoci dalszego jej rozszerzania. Sprawami tymi zaja si rwnie w styczniu 1958 roku Komisja do Spraw Rad Robotniczych KW PZPR w Poznaniu. Zwrcia ona uwag na celowo nawizywania tej wsppracy, ktra, w szczeglnoci w dziedzinie budownictwa mieszkaniowego i produkcji materiaw budowlanych, moe si okaza korzystna dla obu stron. Dotyczyo to w szczeglnoci lokalizacji budownictwa

mieszkaniowego, urzdze socjalnych i kulturalnych, dokumentacji, zaopatrzenia w materiay itd. Wykazywano, e wsppraca ta mogaby si przyczyni w powanym 249

stopniu do oywienia ycia kulturalnego miasta, czstokro bez dodatkowych nakadw pieninych. Np. Zakady H. Cegielskiego posiadaj olbrzymi wietlic, wiecc najczciej pustkami, ktra mogaby zaspokoi szereg potrzeb kulturalnych caej dzielnicy. Rwnie niektre doskonale wyposaone zakadowe orodki zdrowia, ktrych urzdzenia s czsto wykorzystywane zaledwie w 10-15%, mogyby suy potrzebom szerszych rzesz ludnoci. Szczeglnie istotne znaczenie ma wsppraca midzy samorzdem robotniczym a samorzdem terenowym w najbardziej uprzemysowionych orodkach kraju. Dowodzi tego przykad lska. W Hucie Kociuszko zostaa przedyskutowana na wsplnym posiedzeniu rady zakadowej, rady robotniczej, komitetu zakadowego PZPR i dyrekcji prawa udziau przedsibiorstwa w rozbudowie urzdze komunalnych miasta Chorzowa na rok 1958. Projekt przewidywa udzia w wysokoci okoo 20 mln zotych, ktry mia by finansowany z funduszw przewidzianych na inwestycje i kapitalne remonty oraz rodkw z funduszu zakadowego. Rada robotnicza Huty Florian przeznaczya po porozumieniu si z rad narodow hotel robotniczy na szko. Dziki funduszom uzyskanym na tej drodze, realnym sta si projekt wybudowania bloku mieszkalnego. W Wojtkowicach Komornych, w powiecie bdziskim, rada robotnicza kopalni Jowisz przystpia wsplnie z rad narodow osiedla do budowy domu kultury i owietlenia lampami jarzeniowymi gwnej ulicy osiedla i drogi prowadzcej do kopalni. Wyrazem szeroko rozwijajcej si inicjatywy by opracowany przez Miejsk Rad Narodow w Szopienicach pod koniec 1957 roku program wsppracy z radami robotniczymi, ktry przewidywa udzia delegatw rad robotniczych we wszystkich sesjach M.R.N., jak rwnie uczestnictwo przedstawicieli prezydium M.R.N. w posiedzeniach rad robotniczych. Wsplne obrady miay przede wszystkim na celu zapoznanie przedstawicieli samorzdu robotniczego z dziaalnoci organw wadzy terenowej oraz uwzgldnienie postulatw zag fabrycznych w zakresie gospodarki terenowej, planw gospodarczych oraz wykorzystania surowcw 250

miejscowych. Przedstawiciele samorzdu terytorialnego ze swej strony mieli zapoznawa si z potrzebami robotnikw i pracownikw przedsibiorstw. Realizacja podjtych uchwa miaa by kontrolowana co 6 tygodni na wsplnych posiedzeniach prezydium M.R.N. i prezydiw rad robotniczych. Miejska rada Narodowa rozesaa nawet radom robotniczym projekt aktywizacji gospodarczej miasta w latach 19581960 w celu rozpatrzenia uwag i wnioskw przed wniesieniem projektu na porzdek dzienny sesji. Wspdziaanie miedzy radami robotniczymi a samorzdem terenowym rozwina si pocztkowo rwnie w innych wojewdztwach. Na pierwszym spotkaniu z przedstawicielami rad robotniczych zorganizowanym przez prezydium Powiatowej rady Narodowej w Ciechanowie wysunito szereg bardzo konkretnych propozycji. Dotyczyy one w pierwszym rzdzie spraw budownictwa

mieszkaniowego. Okazao si bowiem, e wikszo rad robotniczych dysponuje powanymi funduszami na ten cel, rada robotnicza cukrowni Izabelin posiadaa nawet odpowiednie dziaki i materiay na budow caego osiedla robotniczego. Na przeszkodzie stay jednak trudnoci natury techniczno-administracyjnej, ktrych samorzd robotniczy nie by w stanie przeama (np. sprawa zatwierdzenia planu przestrzennego osiedla). Na spotkaniu tym architekt powiatowy zwrci si do przedstawicieli rad robotniczych z propozycj, aby z uwagi na ma liczb dziaek budowlanych i wysokie koszty uzbrojenia terenu zczy wysiki i podj budownictwo wielopitrowych budynkw. Dyrektor cegielni Krubin zwrci uwag na niesuszn jego zdaniem praktyk, w wyniku ktrej Powiatowa Rada Narodowa nic nie otrzymuje z produkcji tej cegielni (roczna produkcja: 30 mln sztuk cegie) na potrzeby wasnego powiatu. Na tym spotkaniu przedstawiciele rad robotniczych wskazywali na moliwo upynnienia zbdnych maszyn i urzdze i zorganizowania produkcji ubocznej, za pomoc prezydium P.R.N. w uzyskaniu odpowiedniego lokalu miaa umoliwi dodatkowe zatrudnienie kobiet przy produkcji konfekcji, przetworw owocowowarzywnych itp. Ponadto zwrcono uwag, i prezydium P.R.N. mogoby pomc 251

zaogom organizujc punkty sprzeday rodkw ywnociowych i okrelonych artykuw przemysowych zgodnie z ich potrzebami. Pewne formy wsppracy midzy radami robotniczymi a radami narodowymi zarysoway si ju w momencie powstania samorzdu robotniczego w takich przedsibiorstwach, jak Zakady Mechaniczne Ursus i Zakady Ceramiki Budowlanej Zielonka. Na Kielecczynie rada robotnicza Huty im. M. Nowotki w Ostrowcu witokrzyskim pomoga miastu budujc z wasnych rodkw szpital. Rada robotnicza Zakadw Metalowych w Skarysku po przeanalizowaniu moliwoci lepszego wykorzystania pomieszcze zakadu, przeznaczya cz z nich na hale przyszej fabryki obuwia, wygospodarowujc rwnoczenie odpowiednie rodki na jej budow. Szczeglnie szeroki by zakres programu przyjtego przez Rad narodow m. Wrocawia, ktra powoaa staa komisj wsppracy z przemysem. Do zada komisji naleao, m.in. przedstawienie Radzie narodowej postulatw zag i rad robotniczych, opracowywanie form wspdziaania z samorzdami robotniczymi w celu jak najbardziej racjonalnego wykorzystania niepodzielnej czci funduszu zakadowego (w powizaniu z funduszami rady narodowej), wspdziaanie przy organizowaniu czynw spoecznych, przy realizowaniu wsplnych inwestycji komunalnych, przy zabezpieczeniu waciwej gospodarki wod, gazem, energi elektryczn w poszczeglnych przedsibiorstwach. Mona miao stwierdzi, e zakres spraw rozwizywanych wsplnie musia wzrasta w miar gromadzenia si dowiadcze. Pole wspdziaania i jego perspektywy okazyway si coraz szersze. Podstaw zacieniania wizi wsppracy miedzy obu radami by niewtpliwie proces rozszerzania zakresu samodzielnoci rad narodowych, ktry stwarza materialne przesanki dla koordynowania rnych stron ich dziaalnoci ekonomicznej i spoecznej. Drugi podstawowy kierunek demokratyzacji i decentralizacji w zarzdzaniu gospodark narodow i sfer owiaty, kultury i zagadnie spoecznych to 252

kierunek na wzmocnienie znaczenia rad narodowych, a zwaszcza rad narodowych niszego szczebla.371 Powanym krokiem na drodze decentralizacji i rozszerzenia uprawnie terenowych organw wadzy bya uchwaa Rady Ministrw z dnia 3.X.1956 roku w sprawie dalszego rozszerzania uprawnie rad narodowych w dziedzinie kierowania gospodark narodow. Z interesujcego nas punktu widzenia najwaniejsze byy przepisy dotyczce przemysu. Rady narodowe przejy na mocy tej uchway w zakres planw i budetw terenowych szereg zada gospodarczych dotd planowanych centralnie. Do nich zaliczy naley kierowanie dziaalnoci zakadw wyodrbnionego przemysu drobnego, przemysu materiaw budowlanych i przemysu

spoywczego, pracujcych przewanie dla potrzeb terenu. Decydujce znaczenie posiadaa jednak ustawa o radach narodowych z 25.I.1958 roku372, poniewa stwarzaa materialne przesanki cisej wsppracy midzy radami narodowymi a radami robotniczymi przedsibiorstw przemysu kluczowego. Ustawa okrelia ustawowy zakres dziaania organw wadzy terenowej, rozszerzya ich dotychczasowe uprawnienia, umacniajc tym samym ich

samodzielno gospodarcz. Zgodnie z ustaw rady narodowe kieruj na swym terenie caoksztatem dziaalnoci ekonomicznej, spoecznej i kulturalnej. Uzyskay one prawo

koordynowania i kontrolowania wszystkich organw pastwowych, instytucji i jednostek gospodarczych, a wic rwnie i przedsibiorstw rozliczajcych si z budetem centralnym. W tym przypadku funkcje rad narodowych winny si wyraa, m.in. w cisym wspdziaaniu z kierownictwami przedsibiorstw i z radami robotniczymi. Zakres zagadnie, ktrych omwienie i uzgodnienie moe przynie bardzo powane korzyci obu stronom jest niezwykle szeroki. Naley tu wymieni:
371

W. Gomuka, Wzowe problemy polityki partii. Referat na IX Plenum KZ PZPR, Trybuna Ludu nr 133, 1957, s. 4. 372 Dz. U. nr 5, poz. 16.

253

1. Wykorzystanie moliwoci produkcyjnych zakadw dla potrzeb rynku miejscowego i potrzeb gospodarki komunalnej; 2. Uzgadnianie planw budownictwa mieszkaniowego (lokalizacja, wykorzystanie wsplnych funduszw itd.); 3. realizowanie planw wsplnego budownictwa dla potrzeb socjalnych i kulturalnych; 4. Udzia w finansowaniu wsplnych inwestycji komunalnych; 5. Zapewnienie racjonalnej gospodarki wod i gazem w przedsibiorstwach oraz innymi rodkami komunalnymi; 6. Podejmowanie czynw spoecznych itd.

Proces decentralizacji nie mg oczywicie prowadzi do podporzdkowania przedsibiorstw przemysu kluczowego jak najcilej zwizanych z caym mechanizmem dziaania zharmonizowanie kluczowego z gospodarki narodowej. Mia on jedynie na stron dziaalnoci przedsibiorstw wadzy. celu

rnych

przemysu Wszystkie

dziaalnoci

terenowych

organw

przedsibiorstwa, zarwno terenowe, jak i kluczowe, korzystaj z urzdze i usug komunalnych, oddziaujc w rny sposb na ich funkcjonowanie. Rwnie zaogi s jak najywotniej zainteresowane w sprawnym dziaaniu organizacji zaopatrzenia, gospodarki mieszkaniowej, komunikacji miejskiej itd. W dyskusji nad tymi zagadnieniami wysuwano niekiedy tez, i

przedsibiorstwa winny bezporednio uczestniczy w ksztatowaniu budetu rad narodowych. Byy, m.in. projekty przyznania radom narodowym prawa do pobierania od przedsibiorstw podatku od wynagrodze. Suszniejsza jednak wydaje si koncepcja udziau rad narodowych w czci zyskw przedsibiorstwa przemysowego, aczkolwiek i w tym przypadku nasuway si powane zastrzeenia. Przy wadliwej strukturze cen bowiem wysoko zysku czsto nie jest pojciem jednoznacznym.

254

Dalsze rozszerzanie uprawnie rad narodowych i zacienianie ich wizi ekonomicznej z przedsibiorstwami stwarzao konieczno zwikszenia kontroli robotniczej nad organami wadzy terenowej, zwaszcza na odcinku wydatkowania funduszw powstaych z zyskw osignitych przez przedsibiorstwo. Zaogi robotnicze byy zainteresowane sprawowaniem tej kontroli zarwno jako

mieszkacy miast i osiedli, jak i wspgospodarze swych przedsibiorstw. Jako wspgospodarzom przedsibiorstw przysuguje im prawo kontrolowania celowoci wydatkowania dotacji pochodzcych z funduszu zakadowego czy innych rodkw przedsibiorstwa na cele komunalne. O znaczeniu tych dotacji wiadczy w pewnym stopniu tablica 66.373 Tablica 66. Dotacja z funduszu zakadowego na cele (inwestycje) komunalnex
Lp. resort Liczba zakadw, ktre udzieliy dotacji 18 4 11 Kwota w tys. zotych 8 050 450 580

1. 2.

Grnictwa i Energetyki Przemysu Cikiego a) huty elaza i stali b) pozostae przedsibiorstwa

3. 4.

Przemysu Chemicznego Budownictwa i Przemysu Materiaw Budowlanych Przemysu Lekkiego Przemysu Spoywczego i Skupu Lenictwa i Przemysu Drzewnego Komitet Drobnej Wytwrczoci Ogem

6 4

528 227

5. 6. 7. 8.

2 1 1 3 50

5,3 20 8 35 9 903,3

W czasie rozmowy, jak przeprowadziem z robotnikami czonkami jednej z oddziaowych rad robotniczych w Hucie im. F. Dzieryskiego w Dbrowie Grniczej (w ramach bada przeprowadzonych przez Pracowni Samorzdu Robotniczego IGS. Badania dotyczyy dziaalnoci oddziaowych rad robotniczych czerwiec 1960 r.) moi rozmwcy wyjanili mi przyczyny, ktre na jednej z sesji KSR powstrzymyway robotnikw od zabrania gosu w sprawie wydatkowania dotacji z funduszu zakadowego przyznanej Miejskiej Radzie Narodowej. Robotnicy byli zainteresowani przeprowadzeniem drogi od osiedla robotniczego. Tymczasem sprawa pooenia nowej nawierzchni na jednej z gwnych ulic miasta (mimo e stara nawierzchnia bya jeszcze w niezym stanie) bya jak twierdzili moi rozmwcy z gry przesdzona. Robotnicy zdawali sobie spraw z tego, e zadecydowa nacisk personelu kierowniczego.

373

255

Dane zostay zebrane przez Zesp Ekonomiczny CRZZ w grupie 146 przedsibiorstw przemysowych. Dotycz one dotacji z funduszu zakadowego uzyskanych z tytuu wynikw gospodarczych osignitych w roku 1959.

W miar pogbiania si wsppracy midzy samorzdem robotniczym a samorzdem terenowym, w miar zwikszania si moliwoci wzajemnego oddziaywania, roso zainteresowanie zag przedsibiorstw dziaalnoci

samorzdu terenowego. atwo wic zrozumie, e wraz z rozszerzaniem samodzielnoci gospodarczej i spoecznej rad narodowych coraz wiksze znaczenie mogo posiada oddziaywanie klasy robotniczej na organa samorzdu terenowego, na caoksztat ich polityki gospodarczej, spoecznej i politycznej. Stop yciow czonkw naszego spoeczestwa okrela nie tylko paca czy dochd bezporedni, lecz rwnie udzia w korzystaniu z urzdze komunalnych, suby zdrowia, socjalnych, kulturalnych itd. O tych za sprawach mia w coraz wikszym stopniu decydowa samorzd terenowy. W ustroju kapitalistycznym robotnicy nie wywieraj powaniejszego wpywu na dziaalno samorzdu terytorialnego. Niektrzy socjologowie wyjaniaj to zjawisko specyfik pracy robotnika (praca na zmiany, brak czasu). Tego rodzaju wyjanienie budzi zasadnicze zastrzeenia. Przekonujca jest natomiast ocena upatrujca rde tego stanu rzeczy w samych zaoeniach spoeczestwa buruazyjnego. Jeeli cel pisze Schneider jakim jest maksymalna dochodowo ma zosta osignity, to trzeba nieuchronnie liczy si z odrzuceniem wielu wizi spoecznych. W warunkach szybko rozwijajcego si przemysu, praca musi by traktowana jako towar. Traktowanie pracy jako towaru, ktry winien by zakupiony po moliwie najniszej cenie i jedynie wwczas, kiedy istnieje na rzeczywiste zapotrzebowanie, zakada istnienie stosunkw stanowicych cakowite przeciwiestwo stosunkw uksztatowanych w tradycyjnej

spoecznoci.374

374

Eugene V. Schneider, Industrial Sociology, Mc Craw Hill Book Cy Inc., New York 1957, s. 365.

256

Teza ta nie jest daleka w swojej istocie od sformuowania Marksa, i ... kapitalista i jego ideolog, ekonomista, uwaaj za produkcyjn tylko t cz indywidualnej konsumcji robotnika, ktra jest potrzebna do uwiecznienia klasy robotniczej, a wic faktycznie musi by spoyta, eby kapita mg spoywa si robocz; to, co robotnik spoyje ponadto dla dogodzenia sobie, jest spoyciem nieprodukcyjnym. Gdyby akumulacja kapitau spowodowaa podwyszenie pacy roboczej, a wic pomnoenie rodkw konsumcji robotnika, jednoczenie za nie wzrosoby spoycie siy roboczej przez kapita przyrost kapitau byby spoyty nieprodukcyjnie. Istotnie, indywidualna konsumcja robotnika jest nieprodukcyjna dla niego samego, gdy odtwarza tylko jednostk potrzebujc; jest produkcyjna dla kapitalisty i dla majstra, gdy jest produkcj siy produkujcej cudze bogactwo.375 Peny rozwj osobowoci i indywidualnoci robotnika napotyka wic w ustroju kapitalistycznym na nieprzezwycialn granic kosztw produkcji. W konsekwencji jego perspektywy yciowe zostaj ograniczone nawet z biologicznego punktu widzenia. Powoujc si na tablic statystyczn Mayera i Hausera, Schneider stwierdza: ... osobnik z najniszej klasy ekonomicznej moe si spodziewa, i bdzie y 5 lat krcej anieli przecitny osobnik i 10 lat krcej od osobnika nalecego do najwyszej grupy ekonomicznej. Ta rnica chocia zmalay one ostatnio s nadal wyrane. Najwiksza rnica, bo sigajca 18 lat, wystpuje midzy osobnikiem rekrutujcym si z najniszej klasy ekonomicznej i nie nalecym do rasy biaej a biaym z najwyszej klasy.376 O wpywie warunkw bytu na rozwj fizyczny i umysowy najbiedniejszych warstw ludnoci pisa wczeniej Sombart w swojej pracy skierowanej przeciwko marksizmowi.377 Prace te dowodz, e wbrew apologetom kapitalizmu, warunki fizycznego i kulturalnego rozwoju klasy robotniczej od okresu, w ktrym Engels

375 376

K. Marks, Kapita, t. I, KiW, Warszawa 1951, s. 617. Eugene V. Schneider, op. cit., s. 384. 377 Werner Sombart, Der proletarische Sozialismus, Verlag von Gustav Fischer, Jena 1924, s. 105-112.

257

pisa swoj prac o pooeniu klasy robotniczej w Anglii, nie ulegy poprawie w stopniu, ktry by upowania do uznania problemu za nieaktualny lub mao istotny. Dlatego te w warunkach ustroju socjalistycznego zagwarantowanie wpywu zag robotniczych na dziaalno organw wadzy terenowej ma, m.in. na celu zlikwidowanie wszystkich pozostaoci starego systemu ustrojowego, ktre znajduj swj wyraz nawet po 15 latach wadzy ludowej w zaniedbaniach tak charakterystycznych pod kadym wzgldem dla osiedli i dzielnic robotniczych. W przededniu II wojny wiatowej Komisja Rozbudowy Miast oceniaa sytuacj mieszkaniow w Polsce jako wyjtkowo trudn: ... pomoc okazywana ze strony czynnika publicznego okazaa si zbyt mao intensywna dla osignicia komornego dostatecznie niskiego, jak na

moliwoci patnicze ludnoci mao zamonej... To te sytuacja ulega od roku 1919 pewnej poprawie jedynie jeli idzie o mieszkania sfer rednio zamonych. Natomiast w odniesieniu do mieszka typu robotniczego, tj. jedno- i dwuizbowych, stanowicych okoo 65% wszystkich mieszka w miastach polskich, sytuacja nie tylko nie poprawia si, ale wprost przeciwnie nie przestaa stawa si niemal z kadym rokiem coraz gorsz, jak stwierdzaj zgodnie urzdowe dane statystyczne.378 Zagroenie biologicznych podstaw egzystencji i normalnego rozwoju osobnikw rekrutujcych si z najbiedniejszych warstw ludnoci ju w latach ich dziecistwa zwracao niejednokrotnie uwag polskiej lewicy spoecznej w okresie

dwudziestolecia midzywojennego. Badania lekarskie podejmowane w szkoach powszechnych, w rnych dzielnicach kraju wykazyway wszdzie fatalny stan zdrowotny dzieci. W Dbrowie Grniczej, na 5 631 dzieci uczszczajcych do szk powszechnych zbadano 5 566. Wrd nich okazao si zupenie zdrowych 936, tj. 17%, zdrowych, lecz wyniszczonych fizycznie 276 (5%), chorowitych lub chorych 4 354 (78%). Prchnic dotknitych byo 5 225 (93%). Krzywic krgosupa stwierdzono u 530 (10%), wybitnie niedorozwinitych byo 175 (przeszo 3%), kalek i
378

Samorzd Miejski nr 10-11, 1939, s. 849-850.

258

uomnych 40, a z cik wad serca 98. W odzi na 72 411 dzieci w 113 szkoach powszechnych (dane z 1933 roku) dzieci: podejrzanych o grulic byo 5 000 (7%), niedokrwistych 18 000 (25%), z powikszonymi gruczoami 40%. W jednej ze szk na Bautach w roku szkolnym 1933-1934 nie znaleziono ani jednego dziecka zupenie zdrowego: 49 dzieci byo chorych na oczy, 5 z dziedziczn kia, 46 z wad serca, 6 z przepuklin, 20 z prchnic zbw. W Warszawie, w dzielnicy ydowskiej, w roku szkolnym 1934-1935, w duej, licznej szkole byo okoo 70% dzieci chorych lub chorowitych: krzywica, anemia, grulica, gruczoy.379 Zastraszajcy wrcz stan zdrowia dzieci robotniczych wynika z caoksztatu warunkw materialnych bytu ich rodzicw. Przeprowadzona przez Instytut Gospodarstwa Spoecznego ankieta wykazaa, e w gospodarstwach robotniczych wydatki na ywno nie odbiegay bardzo daleko od minimum niezbdnego dla utrzymania ycia.380 Do gwnych przyczyn procesu degeneracji rodzin robotniczych zaliczay si niezwykle cikie warunki mieszkaniowe. W sytuacji tej nastpia pewna poprawa, jednake warunki mieszkaniowe robotnikw pozostaj nadal bardzo cikie (patrz rozdzia VI). Rozszerzenie wpywu zag fabrycznych na dziaalno samorzdu terytorialnego musiaoby wywrze bardzo silny nacisk na realizacj zaoe polityki mieszkaniowej. wiadcz o tym wypowiedzi robotnikw oraz przedstawicieli organizacji robotniczych w dzielnicach przemysowych.381
Polska lewica spoeczna wobec owiaty, Pastwowe Zakady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1960, s. 257-258. 380 Warunki ycia robotniczego w Warszawie, odzi i Zagbiu Dbrowskim w wietle ankiet 1927 roku, IGS, Warszawa 1929, s. 118. 381 Mam pewne zastrzeenia do proponowanego zagszczenia w poszczeglnych dzielnicach w najbliszych latach. Np. na Starym Miecie proponuje si zagszczenie na jedn izb w wysokoci 1,72 osoby, w rdmieciu 1,7, a na Pradze-Pnoc 2 osoby. Jest to niedua rnica, ale ja za t rnic dopatruj si czego wicej. W rdmieciu mieszka pewna grupa ludzi, ktra ju kiedy mieszkaa w lepszych warunkach ni mieszkacy Pragi-Pnoc. Na Pradze zamieszkuj przewanie ludzie zatrudnieni w produkcji. Uwaam, e naley wprowadzi wskanik zagszczenia do jednej normy dla caej Warszawy, tym bardziej, e i tak na PradzePnoc s gorsze warunki mieszkaniowe. (Wadysaw Pluciski, Mieszkania w pierwszym rzdzie potrzebujcym, Samorzd Robotniczy nr 12, 1958, s. 63-64). Kilka lat pniej ten sam niepokj przebija w wypowiedzi I sekretarza KD PZPR Praga-Pnoc Edwarda ugowskiego: W trakcie trwania ostatniej kampanii wyborczej do rad narodowych stwierdzi on zapoznalimy mieszkacw z programem rozwoju dzielnicy, ktry wwczas wyglda do rowo. Mwilimy, e plan zabudowy tej czci miasta w rejonie Brdna bdzie wynosi 20 tys. izb. To bya pierwsza wersja, druga wersja 13 500 izb. W wietle ostatnich wylicze i danych, jakie s w moim posiadaniu, wynika, e tych izb w
379

259

Umocnienie wpywu zag zwaszcza duych przedsibiorstw przemysowych w organach wadzy terenowej mogo stanowi jedn z form ich inicjatywy twrczej i aktywnoci politycznej. Due znaczenie posiadaa koncepcja okrgw

przemysowych zrealizowana w okresie wyborw do rad narodowych w roku 1958. Wrd pracownikw przedsibiorstw przemysu kluczowego, za porednictwem ktrych wskie grono aktywu spoeczno-gospodarczego usiowao oddziaywa na prac rad narodowych w kierunku zwikszania ich zainteresowania sprawami przedsibiorstwa oraz warunkami socjalno-bytowymi ich zag. Wszystkie te postulaty byy jednak trudne do zrealizowania zarwno z uwagi na bardzo ograniczon samodzielno organw wadzy terenowej, jak i ze wzgldu na brak cile okrelonych form powiza radnego ze spoecznoci wasnego

przedsibiorstwa. W wietle nowej ordynacji wyborczej wizi uzaleniajce radnego od spoecznoci fabrycznych, ktre go wysuny wystpuj bardzo wyranie. Wyborcy w tym przypadku spoeczno fabryczna ma prawo odwoa radnego, ktry zgodnie z jej zrozumieniem nie reprezentuje w sposb waciwy jej stanowiska i nie wywizuje si ze swoich obowizkw. W tej sytuacji suszna wydaje si myl, i inicjatorami wymiany dowiadcze i wspdziaania midzy samorzdem

robotniczym a samorzdem terenowym winni by radni wybrani w przemysowych okrgach wyborczych.382 Zaoga zyskiwaa dziki temu moliwo formuowania za porednictwem reprezentujcych j organw samorzdu konkretnych wnioskw, propozycji i postulatw pod adresem organw wadzy terenowej oraz przedyskutowania celowoci i znaczenia rozwiza proponowanych przez organy samorzdu terenowego. Na tej podstawie spoeczno fabryczna bya w stanie oceni prac
5-latce przybdzie w dzielnicy zaledwie 800. (Praga-Pnoc dzielnica przemysowa bez mieszka, Samorzd Robotniczy nr 2, 1961, s. 14). 382 W wyborach do rad narodowych w roku 1958 utworzono w caym kraju ponad 1 000 okrgw przemysowych. Okrg przemysowy by tworzony jedynie dla wyboru rady narodowej miejskiej, dzielnicowej, osiedla i powiatowej, w zakadach, w ktrych liczebno zaogi uzasadniaa przyznanie co najmniej jednego mandatu. W drodze wyjtku powstaway okrgi przemysowe obejmujce wicej ni 1 zakad i to w zasadzie tylko wwczas, gdy chodzio o ssiadujce i powizane wizi produkcyjn zakady.

260

swego radnego, a w razie potrzeby nawet go odwoa. Nie wykluczao to oczywicie celowoci bezporednich spotka spoecznoci fabrycznej z jej radnymi oraz wysuchania sprawozda z pracy rady narodowej i dokonania oceny jej dziaalnoci. Znaczenie przemysowych okrgw wyborczych mona w peni oceni jedynie na podstawie praktyki. Jednake sam fakt wysokiej frekwencji wyborczej383 wiadczy o duym zainteresowaniu robotnikw t instytucj, zwaszcza e nie zawsze w sposb dostateczny wyjaniono wag i znaczenie faktu bezporedniego powizania najwikszych zakadw przemysowych z radami narodowymi. Nie wszdzie omawiano kandydatury radnych na zebraniach zaogi. Sama kampania wyborcza, jak i wyniki wyborw pozwalay w duym stopniu na gbsz analiz sytuacji politycznej, nastrojw spoecznoci fabrycznych oraz rde ich niezadowolenia. Miao to istotne znaczenie nie tylko dla dziaalnoci rady robotniczej, lecz rwnie, i to w nie mniejszym stopniu dla dziaalnoci rad zakadowych i organizacji partyjnych. Okrgi przemysowe mogy si przeksztaci w gwne rdo i rodek zabezpieczenia waciwej reprezentacji klasy robotniczej w organach wadzy terenowej, robotnicy produkcyjni stanowili bowiem zdecydowan wikszo wrd radnych wybranych w tych okrgach.384 Ich udzia w pracach rad narodowych, cise powizanie ze spoecznoci fabryczn i organami samorzdu robotniczego mogy stanowi najlepsz gwarancj umocnienia wpyww proletariatu

wielkoprzemysowego w samorzdzie terenowym. Jednake ewolucja, jakiej uleg samorzd robotniczy w tych przedsibiorstwach, spowodowaa, e ju w nastpnych wyborach do rad narodowych koncepcja okrgw przemysowych musiaa straci swoje pierwotne znaczenie.

383 384

Frekwencja sigaa w zasadzie powyej 90% wyborcw. Oto dane z niektrych wojewdztw: robotnicy produkcyjni stanowili wrd radnych wybranych w okrgach przemysowych 77,5% w wojewdztwie katowickim, 64,8 w wojewdztwie bydgoskim, 63,6% - w odzi, 88,5% - w wojewdztwie lubelskim, 55,4% - w wojewdztwie biaostockim, 58,1% - w Warszawie/

261