Vous êtes sur la page 1sur 178

^ May sownik wyrazw kopotliwych Mirosaw Bako Q> < 1 May .

1 [ownik wyrazw kopotliwych

Redaktor Radosfaw Pawelec Ksika powstaa na podstawie Sownika wyrazw kopotliwych (M. Bako, M. Krajewska, PWN 1994) i Korpusu Jzyka Polskiego PWN PWN May .. ownik wyrazw kopotliwych Mirosaw Bako Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2003 '-.L(,f / !-/;

Skad i amanie Grafni Projekt graficzny okadki i stron tytuowych Edwin Radzikowski-Kokosiski Redaktor techniczny Maria Czekaj Korekta Dariusz Godo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2003

ISBN 83-01-13940-4 Wydawnictwo Naukowe PWN SA 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10 tel.: (0-prefiks-22) 695 43 21 faks: (0-prefiks-22) 826 71 63 e-mail: pwn@pwn.com.pl http://www.pwn.pl Spis treci Przedmowa 7 Przedmowa do Sownika wyrazw kopotliwych (1994) 9 Jak korzysta z tego sownika? Porzdek artykuw 11 Jak znale wyraz? 11 Odsyacze 12 Wyrnienia typograficzne 13 Czstki wyrazowe 13 Nagwki oglne 14 Sownik 15 11

Przedmowa Ksika ta jest skrcon i zaktualizowan wersj Sownika wyrazw kopotliwych (PWN, 1994), ktry spotka si z przychylnymi opiniami recenzentw, a przyjaci prof. Jana Miodka zainspirowa do wydania Sownika ojczyzny polszczyzny. Czytelnicy znajcy Sownik wyrazw kopotliwych przekonaj si, e jego nowa edycja uwzgldnia zmiany, jakie zaszy w polszczynie i w jej opisach sownikowych w cigu ostatniej dekady. Spostrzeg ponad sto nowych wyrazw kopotliwych, ktre udao si doda mimo zmniejszonej objtoci, np. biznesplan, cheeseburger, cornflakes, e-mail, Internet, lobbing,puzzle, SA. Zauwa te, e wicej w nowej edycji sownika jest oryginalnych przykadw cytowanych z literatury i prasy. Dostarczy ich Korpus Jzyka Polskiego PWN - skomputeryzowany zbir tekstw polskich, ktry w poowie 2002 roku mia niebagateln objto 66 milionw sw (zob. prbk Korpusu pod adresem http://slowniki.pwn.pl/korpus). Tak w tym sowniku, jak w poprzednim cytaty peni podwjn rol. Po pierwsze, dodaj ksice autentycznoci, ktrej nie zapewni przykady preparowane. Po drugie, pokazuj, e bdy nie s obce naturze jzyka, a granica midzy wypowiedzi poprawn i niepoprawn bywa nieostra. Bdy jzykowe zdarzaj si wszystkim - nawet leksykogra-fom i mistrzom pira - a jeli jaki bd jest tak rozpowszechniony, e bez trudu mona go zilustrowa przykadami nawet z najlepszych autorw, to powstaje wtpliwo, czy w ogle nazywa go bdem. Czytelnicy tej ksiki nieraz bd zadawa sobie to pytanie, gdy przekonaj si, e niektre 7 wyrazy i wyraenia dyskwalifikowane w sownikach poprawnej polszczyzny s nie tylko w ich wasnym odczuciu poprawne, ale te cakiem normalne wydaj si wielu innym osobom, nie wyczajc autorytetw literackich i naukowych. Z rozbienoci opinii na temat tego czy innego sowa mona zda spraw przez zrnicowanie normy jzykowej - jak w Nowym sowniku poprawnej polszczyzny PWN, ktry rozrni norm wzorcow i uytkow. Mona te opisywa jednoczenie norm uzualn, czyli rozpowszechniony zwyczaj jzykowy, i norm skodyfikowan, zapisan w wydawnictwach poprawnociowych. Tak wanie czyni w tym sowniku.

Tym, ktrzy nie korzystali ze Sownika wyrazw kopotliwych, naley si informacja, jaki by jego cel, a zatem czemu suy jego nowe wydanie. Obie ksiki s przeznaczone dla osb, ktre: szukaj rozwizania trudnoci, jakich nastrcza im jzyk polski, chc by rzetelnie informowane i przedkadaj prawd o jzyku nad mie dla ucha przesdy, chc wiedzie nie tylko to, co uytkownicy polszczyzny (a w szczeglnoci jzykoznawcy) sdz o poszczeglnych wyrazach i wyraeniach, ale te jak ich sami uywaj, szukaj wiedzy, ale nie mentorstwa, uwaaj, e lektura powinna by przyjemnoci, a nie przykrym obowizkiem, sdz, e jzyk jest rzecz wan, ale nie nale do jzykowych militarystw", ktrzy w obronie zagroonej, ich zdaniem, polszczyzny skorzystaj z kadej okazji, aby zorganizowa krucjat przeciw jej domniemanym wrogom. Jeeli jeste, Czytelniku, jedn z osb scharakteryzowanych wyej, to znaczy, e ta ksika jest dla Ciebie. Poprzednie wydanie Sownika wyrazw kopotliwych przygotowaem z Mari Krajewsk, ktrej serdecznie dzikuj za wspprac. Obecne wydanie, cho krtsze i znacznie zmienione, zawdzicza wiele Jej radom. Dzikuj te dr. Radosawowi Pawelcowi za opracowanie redakcyjne nowej wersji sownika i yczliw krytyk. Przedmowa do Sownika wyrazw kopotliwych (1994) Tytu tej ksiki bywa przyczyn nieporozumie, wyjaniamy wic, e nie jest ona zbiorem wyrazw nieprzyzwoitych. Zawiera wyrazy kopotliwe ze wzgldw poprawnociowych, a nie obyczajowych i pod tym wzgldem przypomina typowy poradnik jzykowy. Nadalimy jej form sownika, aby moga suy doran pomoc w kwestiach poprawnoci jzykowej. Powinna jednak zadowoli te bardziej dociekliwych czytelnikw, ktrzy oprcz wyrazwpuapek, bdcych przyczyn bdw jzykowych, znajd w niej uwagi pomagajce zrozumie istot tych bdw i unikn ich w przyszoci. Materia zgromadzony w Sowniku wybralimy z kilkudziesiciu wydawnictw dotyczcych poprawnoci jzyka i uzupenilimy na podstawie wasnych obserwacji. Najwaniejsze spord wykorzystanych prac s wymienione w bibliografii *. Nie powoujemy si na nie kadorazowo w tekcie, gdy wikszo spraw omawianych w Sowniku jest znana od dawna i bya przedmiotem uwagi wielu autorw. Do wierni zreszt tradycji, jeli chodzi o wybr tematw, mniej przywizani jestemy do tradycyjnych rozstrzygni normatywnych. Sdzimy bowiem, e ocena poprawnoci kontrowersyjnych wyrazw i wyrae powinna w takim samym stopniu uwzgldnia tradycj, co wyrane tendencje rozwojowe wspczesnej polszczyzny, powszechny zwyczaj jzykowy i przydatno poszczeglnych rodkw jzykowych do wyraania myli - ostatecznie temu przecie suy jzyk. Ze wzgldu na popularny charakter obecnego wydania bibliografi w nim pominito (przyp. aut.). 8 9 Niektre kwestie omawiane w tej ksice s oczywiste i nie bd budzi niczyich emocji. Inne s dyskusyjne i nasze stanowisko wobec nich moe by oceniane jako zbyt zachowawcze lub zbyt liberalne. Nie chcemy narzuca czytelnikowi swojego zdania, gdy pouczanie kogokolwiek w kwestiach tak bliskich kademu, jak jzyk ojczysty, wydaje si nam rzecz draliw. Wolelibymy raczej, aby czytelnik sam podejmowa decyzje na podstawie wasnego rozeznania i argumentw, ktrych mu dostarczamy. W kadym razie warto pamita, e mwicego oceniaj suchacze, a nie autorzy ksiek. Sownik ten powsta w Redakcji Sownikw Jzyka Polskiego PWN i dziki temu w pracy nad nim moglimy korzysta z bogatej kartoteki redakcyjnej, zawierajcej okoo miliona

cytatw ze wspczesnej literatury polskiej i z prasy. Archiwum to - ktre w tekcie dla skrtu nazywamy po prostu Kartotek PWN - pozwolio w miar obiektywnie przyjrze si wielu kwestionowanym wyrazom i wyraeniom. Nieraz popularne opinie poprawnociowe okazyway si nadmiernie uproszczone w konfrontacji z duym materiaem. Czsto jednak znajdoway w nim cakowite potwierdzenie. Pragniemy podzikowa pracownikom Redakcji Sownikw Jzyka Polskiego PWN za pomoc w zgromadzeniu materiau do napisania tej ksiki i za przygotowanie jej do druku. Wdziczni jestemy te wszystkim, ktrzy przekazali nam swoje uwagi i sugestie, zwaszcza profesorom: Andrzejowi Markowskiemu, Janowi Miodkowi i Zygmuntowi Saloniemu oraz dr Jadwidze Linde. Jadwiga Linde oraz Agnieszka odziska z PWN napisay do tego sownika kilkadziesit artykuw, ktre nastpnie pozwoliy autorom przeredagowa tak gruntownie, e by moe same ich nie poznaj. Nie mwimy tego, by dzieli si z innymi odpowiedzialnoci za ewentualne usterki tej ksiki. Odpowiedzialno spoczywa, jak zawsze, na autorach, ale satysfakcja z pracy, jak sdzimy, jest udziaem wszystkich, ktrym skadamy tu podzikowania. 10 Jak korzysta z tego sownika? Porzdek artykuw Sownik zbudowany jest z artykuw rnej dugoci, omawiajcych jeden lub wicej wyrazw. Artykuy s opatrzone nagwkami, ktre mog skada si z jednego wyrazu lub wyraenia, np. badminton lub bajoskie sumy, albo z kilku wyrazw lub wyrae, zazwyczaj rozdzielonych przecinkami, np. adaptowa, adoptowa lub budet, gadet, pidama. O miejscu artykuu w porzdku alfabetycznym decyduje pierwsza cz nagwka, tzn. pierwszy wyraz lub wyraenie. Jeli dwa nagwki maj pierwsz cz wspln, o kolejnoci decyduje druga cz, oddzielona przecinkiem od pierwszej, nastpnie trzecia cz itd. Znaki nieliterowe, np. odstp, cznik, kropka, nie maj wpywu na porzdek artykuw. Oto przykad: sprzed sprzed, sprzede sprzed lat, przed laty ssa -sta, -set, -kro sta sta si s!a"d"d:.standardowy stanowisko Jak znale wyraz? Niektre wyrazy i wyraenia omawiane w tym sowniku mog by znalezione bezporednio w porzdku alfabetycz11 nym. Inne s odesane do artykuw, w ktrych s omwione. S i takie, ktrych naley szuka pod pewnymi czstkami wyrazowym, np. -stwo lub niby-, quasi-, pseudo-, albo pod nagwkami o charakterze oglnym, np. LICZEBNIKI. Lista czstek wyrazowych i nagwkw oglnych jest podana niej. Czasem rozwizanie problemu zwizanego z danym wyrazem jest podane pod nagwkiem, ktry omawia problem podobny. Na przykad nie ma w Sowniku artykuu pomie, ale odmiana tego czasownika jest omwiona w artykule mle, ple. Nie ma artykuu dziewitnacioro, ale jest artyku dwoje, troje, czworo itd., dotyczcy liczebnikw zbiorowych. Nie ma artykuu maj, ktry wyjaniaby, czy mwi pierwszy maj, czy pierwszy maja, ale jest artyku stycze, luty itd., w ktrym Czytelnik znajdzie odpowied na to pytanie.

Zwizkom frazeologicznym czsto odpowiada osobny artyku w sowniku, np. twardy orzech do zgryzienia lub eby kzka nie skakaa, toby nki nie zamaa. Od wyrazw wchodzcych w skad zwizku frazeologicznego w zasadzie nie podajemy odsyaczy. Zwizek frazeologiczny moe te by opisany pod nagwkiem, ktry odpowiada jednemu z jego skadnikw (np. i po linii najmniejszego oporu jest w artykule linia). W takich wypadkach zwizek frazeologiczny jest zwykle odsyany do artykuu, w ktrym jest opisany. Odsyacze W Sowniku s dwa rodzaje odsyaczy. Jedne pomagaj znale artyku, w ktrym omawiany jest dany wyraz lub dane wyraenie. Inne prowadz do artykuw omawiajcych kwestie pokrewne lub uzupeniajce, a czasem do artykuw, w ktrych ten sam wyraz lub to samo wyraenie s opisane z innego punktu widzenia. Formalnie odsyacze te rni si tym, e pierwsze same stanowi artyku Sownika, a drugie s podawane na kocu wikszych artykuw. 12 Wyrnienia typograficzne Nagwki artykuw podane s pismem pgrubym, a odsyacze kapitalikami. Wyrazy i zdania przytaczane jako przykady podane s kursyw, z wyjtkiem zda cytowanych, ktre ujte s w cudzysw. Poza tym kursywa wyrnia tytuy cytowanych ksiek i czasopism, rzadziej te inne wyrazy, na ktre trzeba pooy nacisk. W cudzysowie oprcz cytatw podawany jest zapis wymowy. Jeli miejsce akcentu moe budzi wtpliwoci, sylaba akcentowana wyrniona jest WERSALIKAMI (czasem w zapisie wymowy, czasem w zapisie ortograficznym). Oprcz zwykych cudzysoww uywane s tzw. cudzysowy pojedyncze (postaci "), w ktrych objania si znaczenie wyrazw. Konstrukcje niepoprawne s oznaczone wykrzyknikiem. Moe on poprzedza formy fleksyjne, wyraenia, zdania, zapisy wymowy, a jego zadaniem jest zwikszenie przejrzystoci tekstu, zwaszcza tam, gdzie konstrukcje bdne wystpuj obok licznych konstrukcji poprawnych. Niektre przykady, czasem kwestionowane w wydawnictwach poprawnociowych, nie s oznaczone wykrzyknikiem, jeli mona je uzna za dopuszczalne w pewnych warunkach (np. tylko w jzyku potocznym) lub jeli s wprawdzie gorsze od innych, ale nie s zdecydowanie ze. Przy takich przykadach podawany jest dokadniejszy komentarz. Czstki wyrazowe Na kocu wyrazu -ika -owa -cie -izm -(e) -wka -iwa -(e)cie -yzm -set -yka -owa -e -man -by -men -my -wna -ywa -li -izna - -ini -anin -(e)my -yzna -n -yni -stwo - -sta -kro -(e)m -wstwo 13 Na pocztku wyrazu eksmini- porno- quasiseuroniby- p- swpexnowo- pseudosekszNagwki oglne akcent liczebniki analogia cznik apostrof metafory miejscownik bd jzykowy

bdy frazeologiczne mylnik celownik narzdnik cudzysw nazwiska daty i czas norma jzykowa dopeniacz partykuy due i mae litery pauza dywiz pleonazm dzielenie wyrazw repliki etymologia ludowa skrtowce skrty hiperpoprawno hybrydy spjniki imiesw przymiotnikowy tautologia imiesw przyswkowy warianty rodzajowe imiona i nazwiska woacz jzyk potoczny, jzyk oficjalny wyrazy modne kalki wyrazy obce kontaminacja zapoyczenia

14 a. Kontrol nad armi sprawuje nie parlament, a prezydent" - donosi w nagwku Zycie Warszawy. Szkoda, e zdanie jest oparte na konstrukcji nie X, a Y, ktra ma charakter potoczny i odpowiedniejsza byaby w jzyku mwionym ni pisanym. Niektrzy uwaaj, e ma ona rda rosyjskie. Jakkolwiek jest, mamy do wyboru trzy inne konstrukcje, ktre nie budz wtpliwoci: (1) nie X, ale Y, (2) nie X, lecz Y, (3) nie X, tylko Y. Moemy zatem trojako poprawi cytowane zdanie, np. nie parlament, ale prezydent. Mona te zosta przy spjniku a, ktrego zalet jest krtko, ale naley wtedy zmieni szyk wyrazw: prezydent, a nie parlament. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. absorpcja, adsorpcja. W obu wyrazach mamy zakoczenie -pcja, nie -beja, mimo e w pokrewnych czasownikach jest -bowa - absorbowa, adsorbowa. O bd wic nietrudno: ! Zabieg rozpoczyna si peelingiem, ktry usuwa martwe komrki naskrka i przygotowuje skr do lepszej absorbeji aktywnych skadnikw" (Cosmopolitan). Piszemy te subskrypcja, cho subskrybowa, i transkrypcja, cho transkrybowa. Podobne rnice dotycz rdostoww aciskich, np. absorptio 'pochanianie', ale absorbere 'pochania'. acz, aczkolwiek, albowiem. Te ksikowe spjniki w potocznej rozmowie albo w tekcie o charakterze czysto uytkowym mog si wydawa pretensjonalne. Warto si zastanowi, czy nie wystarcz nam ich neutralne synonimy: dla dwch pierwszych cho, chocia, ale, dla trzeciego poniewa, gdy, dlatego e. A.D., AD, skrt od Anno Domini, czyli 'Roku Paskiego'. Nie jest to po prostu ksikowy synonim skrtu r. (od rok), gdy po pierwsze odnosi si tylko do lat naszej ery, a po drugie jest umieszczany przed liczb wskazujc rok, a nie 75 po niej. Czsty na starych budowlach, zwaszcza sakralnych, chtnie uywany take przez dziennikarzy, .: Zorro A.D. 1998 charakteryzuje si romantyzmem, efektown inscenizacj i zgrabnie zarysowan intryg" (Cosmopolitan). ad 1, ad 2 itd. W tekstach pisanych uywa si sowa ad jako odsyacza do punktw wyej podanego planu, .: 1. Sprawy finansowe.

2. Sprawy kadrowe. 3. Wolne wnioski. Adl.(...) Ad2.(...) Po ad nie stawia si kropki, gdy sowo to nie jest skrtem, lecz aciskim przyimkiem o znaczeniu 'do'. adaptowa, adoptowa. Podobiestwo tych czasownikw jest dokuczliwe - bardzo atwo pomiesza ich znaczenia. Przypomnijmy, e mona adaptowa biuro na budynek mieszkalny, mona adaptowa powie do wystawienia na scenie lub adaptowa scenariusz filmowy dla teatru. Oznacza to przystosowanie do nowych celw czego uywanego ju wczeniej. Mona te adaptowa si do nowych warunkw, czyli przystosowa si do nich. Natomiast adoptowa moemy chopca lub dziewczynk - dziecko osierocone lub porzucone przez rodzicw. Czynic to, uznajemy je wobec prawa za swoje i przyjmujemy na siebie obowizki jego rodzicw. O pomieszanie czasownikw adaptowa i adoptowa tym atwiej, e maj one wsplny synonim przysposobi. Pokrewne rzeczowniki - adaptacja i adopcja - szczliwie rni si bardziej od czasownikw, wic nie tak atwo je pomyli. Dawniej adopcja miaa te oboczn posta adoptacja. Poniewa atwo byo o pomieszanie adoptacji z adaptacj, mwicy dali pierwszestwo wariantowi, ktry zmniejsza ryzyko nieporozumie. adres. Sformuowaniem nielogicznym i susznie krytykowanym jest ! adres zamieszkania. Potrzebne moe by 16 w kwestionariuszu urzdowym, ale powinno tam byc zastpione innym: adres miejsca zamieszkania, miejsce zamieszkania albo najkrcej adres - stay, tymczasowy itp. adres, numer. Mona robi aluzje pod czyim' adresem, zgasza pretensje pod czyim' adresem, lecz gdy adres oznacza miejsce kierowania korespondencji, rwnie czsto spotyka si wyraenie na adres, co pod adresem. Wysyamy wic listy na adres znajomych lub pod ich adresem, rzadziej pod ich adres. Moemy natomiast pj pod wskazany adres. Wyraenie na adres - prawdopodobnie rusycyzm - dugo nie znajdowao uznania w wydawnictwach poprawnociowych, lecz dzi jest tak rozpowszechnione, e nie zasuguje na krytyk. Wicej zastrzee budzi powstae przez analogi wyraenie ! na numer, np. ! Prosimy dzwoni na numer 21-12. Na razie sowniki informuj, e po polsku dzwoni si i telefonuje pod numer - jaki lub czyj. adsorpcja. Zob. absorpcja, adsorpcja. agrafka, karafka. Dopeniacz liczby mnogiej jest najczciej wymawiany dwicznie, niezgodnie z pisowni: agrawek", karawek". Dowodzi to, jak sabo pisownia tych wyrazw jest utrwalona w pamici i jak atwo zapisa je z bdem. rdem kopotw jest oczywicie analogia do wielu wyrazw o zakoczeniu podobnie brzmicym, ale inaczej pisanym: kawka, awka, oprawka, trawka, zabawka i in. Znajomo jzykw obcych moe pomc unikn bdu: agrafka pochodzi od francuskiego sowa agrafe, karafka od woskiego caraffa. Zob. te PINEZKA, PINESKA. Zob. te STANDARD, STANDARDOWY. Zob. te STRIPTIZ, STRIPTIZERKA. AKCENT. Wikszo wyrazw w jzyku polskim ma akcent na przedostatniej sylabie, ale istniej liczne wyjtki - zbyt liczne, by je wyczerpujco omwi w tym sowniku, a nawet by tylko wymieni tu te, ktre w nim s omwione. Czytelnik moe jednak zajrze do trzech artykuw, w kt17 rych mowa o najwaniejszych wyjtkach, tworzcych do dugie serie. Zob. -IKA, -. Zob. -my, -cie. Zob. -sta, -set, -KRO. Naley pamita, e wikszo wyjtkw nie dotyczy wymowy potocznej. Oficjalnie, starannie mwi si np. BYlismy, GDYbycie, CZTErysta, staTYstyka, inforMAtycy,

MAksimum, LEksykon, rePERtuar. Potocznie, swobodnie za - byLImy, gdyBYcie, czteRYsta, statySTYka, informaTYcy, maKSImum, leKSYkon, reperTUar. W wypowiedziach o charakterze retorycznym, np. w przemwieniach, obserwuje si czasem przesuwanie akcentu na pierwsz sylab w wyrazach, na ktre mwicy chce pooy nacisk: POlityczny, GOspodarczy, PODstawowy itp. Zwyczaju tego nie powinno si naduywa. Akcent logiczny moemy zaznaczy bez przesuwania akcentu wyrazowego, np. zawieszajc na chwil gos, mwic wolniej lub goniej. Zbyt czste zaznaczanie go mija si zreszt z celem, gdy w wypowiedzi, w ktrej co drugi wyraz jest jednakowo wany, aden nie jest naprawd waniejszy od innych. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. akt. W liczbie mnogiej akty lub akta, w dopeniaczu aktw lub akt, zalenie od znaczenia. Mianownika akty i dopeniacza aktw uywa si z myl o czyich dziaaniach, o czciach utworu scenicznego lub o wizerunkach nagiego ciaa, np. akty agresji, pierwsze dwa akty dramatu, wystawa aktw w Staromiejskim Domu Kultury. Te same formy odnosi si do pojedynczych dokumentw urzdowych lub prawnych: dwa sfaszowane akty kupna, akty urodzenia, kopie aktw notarialnych. Jeli natomiast chodzi o zbir dokumentw lub zbir ksig zawierajcych zapisy urzdowe, to mianownik brzmi akta, a dopeniacz akt: wielotomowe akta sprawy, akta sdowe, archiwum akt dawnych, wycig z akt. Zob. te GRUNTA, GUSTA, KOSZTA. aktualnie, aktualny. Nadal krytykowane jest, cho coraz sabiej, uywanie pierwszego z tych sw w znaczeniu 18 'w danej chwili', drugiego za w znaczeniu 'istniejcy w danej chwili'. Krytycy postuluj, by w zamian uywa okrele synonimicznych: teraz, obecnie, wspczenie oraz teraniejszy, obecny, wspczesny. Nie pamitaj jednak, a moe nie chc pamita, e synonimy te odnosz si tylko do chwili mwienia, a nie do chwili, o ktrej mowa. Relacjonujc poszukiwania zaginionej odzi, moemy powiedzie na przykad, e ratownicy starali si ustali jej aktualne pooenie, nie powiemy za, e starali si ustali jej obecne pooenie, gdy znaczyoby to co innego. Sowa aktualnie i aktualny, cho niewtpliwie naduywane kosztem swoich synonimw, s wic od nich znaczeniowo bogatsze i w niektrych kontekstach uzasadnione. Przytoczymy jeszcze przykad z Innego sownika jzyka polskiego, ktry jako jeden z nielicznych nie tylko zanotowa sowo aktualnie, ale nawet wykorzysta je w definicji innego wyrazu, mianowicie przymiotnika urzdujcy: Urzdujcy prezydent, premier, minister itp. to ten, ktry aktualnie peni dany urzd". Gdyby definicja koczya si sowami: ktry obecnie peni swj urzd, odnosiaby si zawsze do kilkunastu urzdnikw pastwowych znanych z pierwszych stron gazet i sugerowaa mylnie, e sowa urzdujcy mona uywa tylko w odniesieniu do osb aktualnie (sic!) bdcych u wadzy. akwen pochodzi od aciskiego aua 'woda', a urobiony zosta na wzr rzeczownika teren. To tumaczy, na czym polega bd w zdaniu: ! Rekreacyjne walory akwenw wodnych, zwaszcza odpowiednio urzdzonych, nie wymagaj specjalnej reklamy" {ycie Warszawy). Naleao wykreli sowo wodnych albo zastpi akweny przez zbiorniki. Mona byo te pisa o rekreacyjnych walorach rzek i jezior - byoby prociej i naturalniej. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Aladyn, lampa Aladyna. Po arabsku Ala ad-Din, a wic nie ma uzasadnienia w etymologii pisownia ! Alladyn,! lampa 19 Alladyna, ktr si do czsto spotyka: ! W niedziel najmodsi pocczanie obejrzeli Cudown lamp Alladyna w reyserii Wiesawa Rudzkiego" (Gazeta Wyborcza).

Przyczyn bdu s pewnie wyrazy ballada i Balladyna, a take wyrazy obce na all-, np. Allah (Allach). albo..., albo... Niektre spjniki skadaj si z dwch czonw, ktre mog by rozdzielone innymi wyrazami, .: albo..., albo...; bd..., bd...; i..., i...; nie tylko..., ale take...; zarwno..., jak... Po czonach tych powinny nastpowa jednostki penice tak sam funkcj w zdaniu: dwa rzeczowniki, dwa zdania skadowe, dwa wyraenia przyimkowe itp. Mona powiedzie np. Studenci albo przygotowuj si do egzaminw, albo chodz do kina, ale nie ! Studenci przygotowuj si albo do egzaminw, albo chodz do kina. Oczywicie mona by te powiedzie Studenci przygotowuj si albo do egzaminw, albo do wyprawy wysokogrskiej. A oto dwa przykady prasowe z usterkami tego rodzaju: ! Nazwy jaski zwizane s bd z nazwiskami ich odkrywcw, bd te uzasadnione s legendami ludowymi" (poprawnie: s bd zwizane z nazwiskami ich odkrywcw, bd te uzasadnione legendami ludowymi); ! Uycie metod statystycznych pozwala wyznaczy nie tylko szukan prost, ale i oszacowa bdy wspczynnikw" (poprawnie: nie tylko wyznaczy szukan prost, ale i oszacowa bdy wspczynnikw). albowiem. Zob. acz, aczkolwiek, albowiem. aleja, w liczbie pojedynczej alei, np. w alei parkowej, w liczbie mnogiej te alei bd czciej - alej, np. rg Alej (Alei) Jerozolimskich i Nowego wiatu. Zgodnie z zasadami ortografii sowo to w nazwach ulic tylko wtedy powinno by pisane wielk liter, gdy wystpuje w liczbie mnogiej. A zatem Aleje Ujazdowskie, ale aleja Niepodlegoci. Zob. te ULICA, PLAC, RYNEK, ALEJA. alternatywa. Wyrazu tego uywa si w dwch znaczeniach. Po pierwsze, oznacza on konieczno wyboru jednej z wykluczajcych si moliwoci, .: (...) mody czowiek ma teraz alternatyw: albo zaryzykowa wszystko, co ma, wcznie z ostatni koszul, albo koata si dalej za nisk pensj na pastwowym" (Zycie Gospodarcze). Po drugie, moe oznacza jedn z moliwoci do wyboru, przeciwstawian pozostaym, .: Alternatyw dla samochodu z silnikiem spalinowym jest auto elektryczne" (Wiedza i ycie). To drugie znaczenie jest czasem krytykowane, dla rwnowagi warto wic przypomnie, e wiele przemawia na jego korzy. Najwaniejsze, e jest potrzebne - nie zawsze mona wyrazi je innym sowem. Co wicej, jest uywane nie rzadziej ni znaczenie, ktrego si nie kwestionuje. W przeszoci te byo znane: spotykamy je u Kadena-Bandrow-skiego i u Labudy, u Prusa i u Kraszewskiego. Odnotowa alternatyw jako rzecz do wyboru Sownik warszawski w tomie 1 z 1900 r. i Wielka encyklopedia powszechna PWN w tomie 1 z 1962 r. W latach 80. ubiegego wieku inkryminowane znaczenie utrwalio si w nazwie wrocawskiej grupy parateatralnej znanej z happeningw - Pomaraczowej Alternatywy. Sowo alternatywa pochodzi od aciskiego alter 'jeden z dwch' i dlatego najczciej oznacza konieczno wyboru jednej z dwch moliwoci lub jedn z dwch moliwoci do wyboru. Czasem i to ograniczenie jest niepraktyczne, od dawna wic bywa przekraczane, .: (...) albo j oszukae i wzie z ni lub, albo ona bya twoj kochank. Podziwia ci bd, jeli wskaesz mi jak trzeci alternatyw" (B. Prus). Podobne zdanie umieszczono kiedy w ankiecie i okazao si, e wikszo respondentw uznaa je za niepoprawne. Natomiast przykady podobne do zda cytowanych na pocztku tego artykuu zostay ocenione pozytywnie. Praktyczny wniosek jest wic taki: na og nie widzi si bdu w konstrukcji co jest alternatyw dla czego. Natomiast trzecia alternatywa cigle wywouje odruch niechci, lepiej wic mwi trzecia moliwo. 20 21

amper, om, wat, wolt s odmienne, w dopeniaczu liczby mnogiej przybieraj kocwk -w: Natenie spado poniej 20 amperw (nie ! amper), Opr przewodnika wynosi 500 omw (nie ! om), arwka o mocy 100 watw (nie ! wat), gniazdko z napiciem 220 wotw (nie ! wolt). Zob. te GRAM. ANALOGIA. Rola analogii w powstawaniu zmian jzykowych jest znana od dawna. Analogia jest take przyczyn wielu bdw jzykowych, co nie powinno dziwi, poniewa zmiany jzykowe w ogle - a wrd nich zmiany oparte na analogii - zawsze naruszaj istniejc norm i zanim si utrwal, mog by postrzegane jako bd. Oto kilka przykadw bdw o podou analogicznym. Formy ! poszem, ! posze s tworzone przez analogi do liczniejszych form poszam, posza, poszlimy, poszlicie, poszymy, poszy cie. To samo jest przyczyn tworzenia wielu innych bdnych form w rodzaju mskim, np.! wziem czy! zdjem. Wyrazy agrafka i karafka s czsto pisane ! agrawka, ! karawka przez analogi do licznych rzeczownikw o zakoczeniu -awka, np. awka, trawka, zabawka. Dziaania analogii nie hamuj rzeczowniki na -afka, poniewa jest ich niewiele. Sowo roen, uywane w tej postaci od kilku wiekw, jest dzi czsto spotykane w formie ! rno, jeszcze nie notowanej w sownikach. O pojawieniu si formy obocznej przesdzia analogia do rzeczownikw nijakich typu czno, sukno czy ziarno, majcych dopeniacz o zakoczeniu -na i miejscownik o zakoczeniu -nie. Poniewa za sowo roen jest uywane gwnie w dopeniaczu, np. kiebaski z rona, i miejscowniku, np. kurczak na ronie, wic jako mianownik nasuwa si forma rno. Zauwamy, e znowu analogii nie hamoway nieliczne rzeczowniki mskie na -en, w dopeniaczu -na, np. bben i bochen. Analogia jzykowa jest pokrewna kilku innym zjawiskom opisanym w oddzielnych artykuach tego sownika: kon-taminacji, hiperpoprawnoci i etymologii ludowej. Kade 22 z nich opiera si na wiadomej lub niewiadomej analizie rnic i podobiestw widocznych w jzyku i moe by przyczyn zmian jzykowych, cho najczciej jest tylko przyczyn bdw. anglo-amerykaski, sowo pisane z cznikiem, poniewa zoone jest z czonw rwnorzdnych. Niektre sowniki ujawniaj to za pomoc definicji w rodzaju 'odnoszcy si do Anglii i Stanw Zjednoczonych'. Sownik wyrazw obcych PWN ujmuje rzecz zgoa inaczej: 'odnoszcy si do ludnoci angielskojzycznej w USA', a stosuje tak sam pisowni. Bd w definicji czy niekonsekwencja ortograficzna? Zob. te cznik. -anin. Uywamy tego przyrostka do tworzenia nazw mieszkacw, nazw czonkw zakonw, nazw wyznawcw religii i niektrych innych rzeczownikw. W liczbie pojedynczej zachowuj one czstk -in, np. franciszkanina, franciszkaninowi (nie ! franciszkana,! franciszkanowi), w liczbie mnogiej natomiast trac j: franciszkanie, franciszkanw itd. Warto zwrci uwag na kocwk -e w mianowniku liczby mnogiej: franciszkanie, nie ! franciszkani. Kopotliwy bywa dopeniacz liczby mnogiej, ktry ma albo zakoczenie -anw albo -an, czasem niezalenie od znaczenia, np. Amerykanw, ale Rosjan, muzumanw, ale mahometan. Mona ustali zasady wyboru jednego z tych zakocze, ale s one skomplikowane. W razie wtpliwoci najprociej radzi si sownika. anomalia odmienia si w obu liczbach, tak jak balia albo emalia. Liczba mnoga brzmi anomalie, inaczej ni w zdaniu: ! Anomalia pogodowe s norm w naszym kraju (...)" (Dziennik Polski). Bdna posta ! anomalia to wynik analogii do rzeczownikw chemikalia, muzykalia, archiwalia i innych, wystpujcych tylko w liczbie mnogiej.

ansa to niech, pretensja do kogo. W mianowniku liczby mnogiej anse - jak konwenanse, alianse, awanse i in. 23 - ale w dopeniaczu nie ! answ, lecz ans. Bd zakrad si wic do zdania: ! Nie obyo si oczywicie bez answ i protestw" (Polityka). Warto pamita, e ansa jest rzeczownikiem eskim i odmienia si tak jak szansa: szans i ans. Apeniny. Niektre sowniki podaj w dopeniaczu form tych Apenin - jak tych Pienin. Waciwsza jednak byaby analogia do nazwy Beskidy. Jak wiadomo, gry te dziel si na kilka pasm, z ktrych kade ma nazw w liczbie pojedynczej w rodzaju mskim: jest Beskid lski, Beskid ywiecki i inne. Tak samo z Apeninami: Apenin Kalabryjski, Apenin Liguryjski, Apenin Etruski i in. Skoro wic mwi si tych Beskidw, to i forma tych Apeninw powinna by uwaana za poprawn. Jej zreszt uywaj geografowie. Warto te przypomnie tytu opowiadania Amicisa w przekadzie Marii Konopnickiej: Od Apeninw do Andw. Apollo. S dwa takie imiona. Imi greckiego boga ma dopeniacz i biernik Apolla lub Apollina (std dawna, dzi ju nie uywana forma mianownika Apolli), celownik Apollowi lub czciej Apollinowi, narzdnik Apollem lub Apollinem, miejscownik o Apollu lub o Apollinie. Rzadziej jest uywane w postaci Apollon, w dopeniaczu Apollona. Natomiast imi mskie, ktre mona znale w kalendarzach, odmienia si inaczej: Apollo (rzadziej Apollon), Apolla lub Apollona, Apollowi lub Apollonowi itd. Nosi je ojciec Josepha Conrada, Apollo Korzeniowski. APOSTROF. W jzyku polskim rzadko uywa si tego znaku - przede wszystkim w formach fleksyjnych wyrazw obcych, najczciej nazwisk. Na uwag zasuguj zwaszcza trzy wypadki jego uycia. 1. Wyraz obcy koczy si e niemym (nie wymawianym), a uzupenienie go polsk kocwk rzeczownikow nie zmienia jego kocowej spgoski, np. college, college'u, college'owi, college'em, college'e, college'w itd.; podobnie Wilde, Wilde'a, Wilde'owi, Wilde'em. Jeli kocowa spgoska si 24 zmienia, apostrofu nie stosujemy, np. Wilde a, Joyce'a, Robespierre'a, ale Wildzie, Joye,Robespierze. Nie umieszczamy go te przed kocwk przymiotnikow, np. Christie, Chris-tiego. Ta sama regua dotyczy imion i nazwisk francuskich zakoczonych nie wymawianym -es. Na przykad Jacues, Combes,Descartes,jfacques'a, Combes'a,Descartes'a, oJacques'u, o Combes'ie, o Descarcie (ostatnia forma bez apostrofu ze wzgldu na wymian kocowej spgoski). 2. Wyraz obcy jest zakoczony liter , kocwka polska jest waciwa przymiotnikom, np. Kennedy, Kennedyego, Kennedy'emu. Jeli jednak kocwka zaczyna si take liter y, litery tej nie podwajamy, apostrof za jest niepotrzebny, np. Kennedym, Kennedych. Poza tym bez apostrofu zapisuje si nazwiska wgierskie, np. Horthy, Horthyego, oraz nazwiska, w ktrych kocowe -y jest wymawiane jak /, np. Boy - Boya, Disney, Disneya, Thackeray Thackeraya (podobnie disc jockey - disc jockeya). 3. Wyraz obcy koczy si liter spgoskow nie wymawian, a kocwka, jak poprzednio, ma charakter przymiotnikowy, np. Rabelais, Rabelais'go, Rabelais'mu, Rabelais'm. Zauwamy, e w przykadach tych kocwk podaje si bez litery e (np. 'go, nie 'ego), gdy goska e koczy temat fleksyjny. W innych wyrazach uywanych w jzyku polskim apostrof jest znakiem cudzym, zapoyczonym wraz z oryginaln pisowni, np. d'Alembert. W jzyku angielskim stosuje si go regularnie w celu oznaczenia pominitych liter, np. rock'n'roll. Odbiciem tej konwencji w polszczynie jest zwyczaj skrconego zapisu liczby oznaczajcej rok, np. Festiwal Piosenki Polskiej, Opole '99.

areopag, grono osb obdarzonych autorytetem i prawem podejmowania rozstrzygajcych decyzji. Sowo czsto spotykane w postaci znieksztaconej pod wpywem licznych wyrazw na aero-, jak aerobik, aeroklub, aeroplan, aerozol: !(...) aeropag uczonych uzna wtedy, e kamienie z nieba spada nie mog (...)" (Zycie Warszawy). 25 artykuowa, artykulacja, modne wyrazy, czste w prasie, radiu i telewizji. Duo mwi si o artykuowaniu pogldw politycznych, o deniach i aspiracjach wyartykuowanych przez spoeczestwo, o artykulacji przey itp. Osoby przyzwyczajone do tradycyjnego znaczenia omawianych wyrazw w muzyce i fonetyce irytuje to nowe znaczenie. By moe irytowaoby mniej, gdyby czasownika artykuowa nie naduywano tak bardzo kosztem innych, bliskoznacznych, np. wyraa, przedstawia czy opisywa. Zob. te WYRAZY MODNE. asparagus, zielone gazki dodawane jako ozdoba do bukietw. Nie ! szparagus i nie ! aszparagus. Te bdne formy sugeruj, e kto pomyli asparagus ze szparagami. aster, chryzantema, gerbera. Niektre sowniki ostrzegaj, e eska forma astra to regionalizm, inne w ogle jej nie podaj. Promy wic raczej o bukiet astrw ni bukiet aster. Rodzaj eski maj natomiast chryzantema i gerbera: kupujemy jedn chryzantem, jedn gerber zlbopk chryzantem i bukiet gerber. Formy jeden chryzantem, jeden gerber s w wydawnictwach poprawnociowych kwalifikowane jako bdy. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. asygnowa. Zob. desygnowa, asygnowa. Auchan, Carrefour, Geant, nazwy supermarketw. Trudniejsze od innych, bo francuskie, a francuszczyzna jest dzi w Polsce mao znana. Geant wymawiamy eA" z akcentem na ostatniej sylabie (znak a" oznacza tu nosowy odpowiednik goski a"). W dopeniaczu Geanta, wymawiane eAnta" lub potocznie Anta", a dalej Geantowi, Geantem i Geancie. We francuskim sowo to znaczy 'gigant'. Carrefour - czytane karFUR" - ma formy: Carrefoura, Carrefourowi, Carrefourem, Carrefourze. Po francusku Carrefour znaczy 'skrzyowanie', pierwszy hipermarket tej grupy 26 powsta bowiem w pobliu miejscowoci Annecy we Francji, na skrzyowaniu piciu drg. Auchan - wymawiane osz" - jest sowem nieodmiennym. Po francusku nie znaczy nic, a powstao jako fonetyczny zapis nazwy Hauts Champs, czyli 'wysokie ki' - peryferyjnej dzielnicy Lille, w ktrej zaoyciel Auchan postanowi otworzy swj pierwszy sklep. audycja pochodzi od aciskiego auditio 'suchanie', co niektre osoby skania do przypuszcze, e audycja radiowa jest sformuowaniem poprawnym, ale audycja telewizyjna - nie. Przed audycj telewizyjn ostrzega nawet Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN, mimo e sformuowanie to jest obecne w polszczynie, od kiedy istnieje w Polsce telewizja. Oto cytat z 1957 .: Nawet tam, gdzie rodziny dysponuj wasnymi aparatami, dni i godziny najbardziej popularnych audycji telewizyjnych staj si prawdziwym utrapieniem dla gospodarzy: to ju nie ognisko, zacisze domowe, lecz natok ciekawskich z zewntrz!" (Antena). au pair. Zob. baby-sitter, au pair. autentyczny, autentycznie. Wyrazy te peni podobn funkcj, co prawdziwy, prawdziwie. Raz wic zapewniaj o prawdziwoci rzeczy (np. autentyczne dokumenty, autentyczne wydarzenia), innym razem przede wszystkim o prawdziwoci sw (np. autentyczna rado, autentyczne zaangaowanie, autentycznie utalentowany zawodnik). W obu tych funkcjach s uywane chtnie i czsto bez potrzeby, .: ! Zasada skutecznoci oddziaywania propagandowego wymagaa ponadto odwoywania si bardziej do wyobrae widza oraz stereotypw ni do autentycznych realiw, mogcych nie mieci si w sferze jego

moliwoci percepcyjnych" (Kino). Autentyczne realia to maso malane: przymiotnik naleao wykreli. Innym przykadem dublowania sw bez potrzeby jest fakt autentyczny. Ilekro chcemy uy tego wyraenia, zastanwmy si, czy nie chodzi nam po prostu o autentyczne 27 zdarzenie. Zdarzenia bowiem, w przeciwiestwie do faktw, mog by autentyczne albo nie, np. jeli s treci filmu. Tylko na zasadzie gry jzykowej mona przeciwstawia fakty autentyczne tzw. faktom medialnym, czyli wydarzeniom wykreowanym przez dziennikarzy, a niekoniecznie majcym miejsce w rzeczywistoci. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Zob. te WYRAZY MODNE. autonaprawa, autousugi i inne wyrazy zoone z czstk auto- odnoszc si do samochodu bywaj oceniane krytycznie. Jednych razi poczenie w nich czstek polskich i obcych, inni wyraaj obaw, e nowe auto- zostanie pomieszane ze starym, znanym z takich wyrazw, jak autoportret czy autobiografia. Groba pomyki jest jednak niewielka, gdy kontekst wyjania, o ktre znaczenie chodzi. Zamiast autonaprawa proponuje si pisa naprawa samochodw lub warsztat samochodowy, zamiast autousugi - usugi motoryzacyjne. Na obron krytykowanych wyrazw mona powiedzie, e wystpuj gwnie na szyldach i w ogoszeniach, a wic tam, gdzie skrtowo jest bardzo wana. Nie mwi si raczej - gdy brzmiaoby to sztucznie Wykonuj autonaprawy, wiadczymy autousugi, wyczucie jzykowe nie zawodzi wic tu jeszcze Polakw. Zob. te EURO-, PORNO-, SEKS-. Zob. te HYBRYDY. autor, autorka. Czasem krytykuje si uywanie tych sw w oglnym znaczeniu 'wykonawca, sprawca czego', np. autor zwycistwa, autorka niespodzianki, autorzy napadu na bank. Na og krytyka jest suszna: lepiej po polsku brzmi strzelec bramki ni autor bramki i lepiej powiedzie sprawcy wamania lub wamywacze ni autorzy wamania. Kwestionowane znaczenie nie jest jednak nowe - uwzgldnia je Linde, podajc XVIII-wieczne przykady: By szczcia swego autorem" i S. Dominik zakonu kaznodziejskiego autorem" (czyli twrc). Przykad ten pokazuje, jak zapomniane wyrazy aciskie lub zapomniane znaczenia wracaj dzi do polszczyzny za porednictwem jzyka angielskiego. 28 awizo, w dopeniaczu liczby mnogiej awizw. Zgodnie z regu mona by si spodziewa formy awiz (jak zero - zer), ale ta widocznie wydaje si mwicym za krtka. -, -tem, -am. Wikszo czasownikw o zakoczeniu - ma w czasie przeszym zakoczenia -em i -e albo -am i -a, zalenie od rodzaju. Panowie mwi wziem, zaczem, zdjem, panie wziam, zaczam, zdjam. Do panw znajomi zwracaj si sowami wzie, zacze, zdje, do pa - wzia, zacza, zdja. Wielu panw mwi jednak ! wziem, ! zaczem, ! zdjem i ! wzie, ! zacze, ! zdje. Czy w ten sposb ulegaj zwyczajom pci przeciwnej? Wniosek taki byby efektowny, lecz jest zbyt uproszczony. Samogosk maj bowiem nie tylko formy rodzaju eskiego, lecz i formy liczby mnogiej w obu rodzajach: wzilimy, wzilicie i wziymy, wziycie. Formy mskie z samogosk s wic osamotnione i dlatego tak atwo upodabniaj si do form liczniejszych. Zauwamy zreszt, e wikszo czasownikw w ogle nie rnicuje form mskich i eskich inaczej ni za pomoc kocwek -em i -am, np. czytaem i czytaam. Zrnicowanie rodzajowe waciwe czasownikom na - nie jest wic polszczynie niezbdne. Jedynie obawa przed kompromitacj towarzysk powinna jeszcze mobilizowa do nieuywania bdnych form typu ! wziem i! wzie. Zob. te -N, -NEM, -EM. Zob. te I.

Baba Jaga tak zwykle pisana jest w bajkach - z duym B, duym J i bez dywizu. Najwyraniej autorzy bajek traktuj t nazw jak imi wasne z pierwszym czonem okrelanym, a drugim okrelajcym. Sowniki natomiast podaj pisowni z dywizem i albo wielkimi literami, gdy chodzi o posta bajkow, albo maymi baba-jaga, gdy chodzi o jakkolwiek niemi kobiet. Uycie dywizu zgodnie 29 zdarzenie. Zdarzenia bowiem, w przeciwiestwie do faktw, mog by autentyczne albo nie, np. jeli s treci filmu. Tylko na zasadzie gry jzykowej mona przeciwstawia fakty autentyczne tzw. faktom medialnym, czyli wydarzeniom wykreowanym przez dziennikarzy, a niekoniecznie majcym miejsce w rzeczywistoci. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Zob. te WYRAZY MODNE. autonaprawa, autousugi i inne wyrazy zoone z czstk auto- odnoszc si do samochodu bywaj oceniane krytycznie. Jednych razi poczenie w nich czstek polskich i obcych, inni wyraaj obaw, e nowe auto- zostanie pomieszane ze starym, znanym z takich wyrazw, jak autoportret czy autobiografia. Groba pomyki jest jednak niewielka, gdy kontekst wyjania, o ktre znaczenie chodzi. Zamiast autonaprawa proponuje si pisa naprawa samochodw lub warsztat samochodowy, zamiast autousugi - usugi motoryzacyjne. Na obron krytykowanych wyrazw mona powiedzie, e wystpuj gwnie na szyldach i w ogoszeniach, a wic tam, gdzie skrtowo jest bardzo wana. Nie mwi si raczej - gdy brzmiaoby to sztucznie Wykonuj autonaprawy, wiadczymy autousugi, wyczucie jzykowe nie zawodzi wic tu jeszcze Polakw. Zob. te EURO-, PORNO-, SEKS-. Zob. te HYBRYDY. autor, autorka. Czasem krytykuje si uywanie tych sw w oglnym znaczeniu 'wykonawca, sprawca czego', np. autor zwycistwa, autorka niespodzianki, autorzy napadu na bank. Na og krytyka jest suszna: lepiej po polsku brzmi strzelec bramki ni autor bramki i lepiej powiedzie sprawcy wamania lub wamywacze ni autorzy wamania. Kwestionowane znaczenie nie jest jednak nowe - uwzgldnia je Linde, podajc XVHI-wieczne przykady: By szczcia swego autorem" i S. Dominik zakonu kaznodziejskiego autorem" (czyli twrc). Przykad ten pokazuje, jak zapomniane wyrazy aciskie lub zapomniane znaczenia wracaj dzi do polszczyzny za porednictwem jzyka angielskiego. 28 awizo, w dopeniaczu liczby mnogiej awizw. Zgodnie z regu mona by si spodziewa formy awiz (jak zero - zer), ale ta widocznie wydaje si mwicym za krtka. -, -em, -am. Wikszo czasownikw o zakoczeniu - ma w czasie przeszym zakoczenia -em i -e albo -am i -a, zalenie od rodzaju. Panowie mwi wziem, zaczem, zdjem, panie wziam, zaczam, zdjam. Do panw znajomi zwracaj si sowami wzie, zacze, zdje, do pa - wzia, zacza, zdja. Wielu panw mwi jednak ! wziem, ! zaczem, ! zdjem i ! wzie, ! zacze, ! zdje. Czy w ten sposb ulegaj zwyczajom pci przeciwnej? Wniosek taki byby efektowny, lecz jest zbyt uproszczony. Samogosk maj bowiem nie tylko formy rodzaju eskiego, lecz i formy liczby mnogiej w obu rodzajach: wzilimy, wzilicie i wziymy, wziycie. Formy mskie z samogosk s wic osamotnione i dlatego tak atwo upodabniaj si do form liczniejszych. Zauwamy zreszt, e wikszo czasownikw w ogle nie rnicuje form mskich i eskich inaczej ni za pomoc kocwek -em i -am, np. czytaem i czytaam. Zrnicowanie rodzajowe waciwe czasownikom na - nie jest wic polszczynie niezbdne. Jedynie obawa przed kompromitacj towarzysk powinna jeszcze mobilizowa do nieuywania bdnych form typu ! wziem i! wzie. Zob. te -N, -NEM, -EM. Zob. te I.

b Baba Jaga tak zwykle pisana jest w bajkach - z duym B, duym J i bez dywizu. Najwyraniej autorzy bajek traktuj t nazw jak imi wasne z pierwszym czonem okrelanym, a drugim okrelajcym. Sowniki natomiast podaj pisowni z dywizem i albo wielkimi literami, gdy chodzi o posta bajkow, albo maymi baba-jaga, gdy chodzi o jakkolwiek niemi kobiet. Uycie dywizu zgodnie 29 z odpowiedni regu ortograficzn powinno znaczy, e poczone nim czony s skadniowo rwnorzdne: niejako Baba i Jaga lub - w uyciu gatunkowym - baba i jaga. Czy tak jest w istocie, trudno rozstrzygn, wspomniana regua bowiem jest nieostra i nie zawsze daje wyniki jednoznaczne. Wemy inny przykad: kobieta-w. Taka pisownia sugeruje, e mamy do czynienia z istot bdc jednoczenie kobiet i wem. A jeli kto ma na myli szczeglnego rodzaju kobiet, ktra zamienia si w wa, to czy moe pisa kobieta w, pomijajc dywiz? Wydaje si, e tak, i to wbrew tym sownikom ortograficznym, ktre podaj tylko pisowni z dywizem. Mona si waha i co do kobiety wampira, ktr sowniki ka pisa rozdzielnie, mimo e cechy kobiety i wampirzycy si w niej cz. W takich przykadach rozbienoci midzy regu ortograficzn a praktyk jzykow bior si chyba std, e ortografowie traktuj cznik jako znak wsprzdnoci skadniowej, laicy natomiast jako znak rwnoci semantycznej, a moe nawet ontologicznej. Zob. te cznik. baby-sitter, au pair. Baby-sitter to osoba, ktr wynajto do opieki nad dzieckiem, zwykle na kilka godzin, np. gdy rodzice udaj si z wizyt towarzysk. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby prac t wykonywali mczyni, tote ma racj bytu troch potoczne sowo baby-sitterka lub baby-siterka (form z jednym t podaje Wielki sownik ortograficzny PWN). Gdy mowa o mczynie, odmieniamy: baby-sittera, baby--sitterze itd. Gdy mowa o kobiecie, baby-sitter pozostaje sowem nieodmiennym. Dziewczyny, ktre chc spdzi za granic cz wakacji, opiekujc si dzieckiem, aby przez reszt czasu zwiedza kraj za zarobione pienidze, bior udzia w tzw. programach au pair (czytaj oPER"). Ze wzgldu na swoje brzmienie sowo to nie odmienia si, a prby utworzenia od niego rzeczownika au-pairka nie wyszy poza faz artobliwych 30 eksperymentw. T sam tre mona jednak wyrazi prociej, przenoszc nazw programu na uczestniczce w nim osoby: Przez rok pracowaam nawet jako au pair w Stanach Zjednoczonych" (Metropol). badminton, inaczej kometka. Czsto w znieksztaconej postaci: ! badmington, ! badbington i in.: ! Uczestnicy festynw dostaj sodycze, owoce, piki, bumerangi, rakietki do badmingtona i inne zabawki" {Gazeta Wrocawska). Nazwa tej gry pochodzi od nazwy rezydencji ksicia Beaufortu w Anglii, gdzie po raz pierwszy odbijano lotk rakietkami. bajoskie sumy - czyli 'wielkie, zawrotne sumy pienidzy' - to wyraenie nawizujce do ukadu w Bajonnie w 1808 ., zgodnie z ktrym Napoleon sprzeda Ksistwu Warszawskiemu wierzytelnoci pruskie na sum kilkudziesiciu milionw frankw, nigdy pniej nie wyegzekwowane. Czsto spotykane modyfikacje tego wyraenia - np. bajoskie ceny, koszty, wydatki - nie s historycznie uzasadnione. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. bakelit, nazwa tworzywa sztucznego, utworzona od nazwiska wynalazcy, Belga L.H. Baekelanda. Mona mwi bakelit" lub bakielit", ale w pimie forma ! bakielit jest niepoprawna.

Barbrka. Niektre sowniki zalecay pisowni Barburka, dzi jednak wikszo wydawnictw normatywnych - ze sownikami ortograficznymi na czele - podaje pisowni z . Jest to zgodne ze lsk tradycj, w ktrej funkcjonuje te posta Barbara i pochodzca od niej Barbrka. bardziej, najbardziej. Wyrazw tych uywa si do tworzenia zoonych form stopnia wyszego i najwyszego przymiotnikw i przyswkw, np. skomplikowany - bardziej skomplikowany - najbardziej skomplikowany, lodowato - bardziej lodowato - najbardziej lodowato. Zaleca si uywanie form zoonych tylko wtedy, gdy nie istniej odpowiednie formy 31 proste. Lepiej wic powiedzie trudniejszy ni bardziej trudny i najkorzystniej ni najbardziej korzystnie. Wyranym bdem jest za krzyowanie obu sposobw odmiany, np. ! bardziej doskonalszy. Zob. te JAK NAJBARDZIEJ. Zob. te KONTAMINACJA. baw. Zob. w, baw, pimow. bd..., bd. Zob. albo..., albo... bekota, bulgota. Oba czasowniki s dwikonaladow-cze i oba s czasem uywane w znaczeniu typowym dla drugiego. W zasadzie jednak bekota to mwi niewyranie, a bulgota to wydawa odgos taki, jaki wydaje wrzca lub przelewajca si woda. Form ! begota, powsta przez skrzyowanie tych czasownikw, trzeba uzna wspczenie za bd, mimo e wystpowaa w literaturze. Takim samym bdem jest ! begot. Zob. te KONTAMINACJA. Besarabia, nie ! Bezarabia. Jest to historyczna kraina midzy Dniestrem, Prutem i wybrzeem Morza Czarnego, dzi naleca do Modawii i Ukrainy. Jej nazwa jest pochodzenia tureckiego i ze sowem Arabia nie ma nic wsplnego. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. bez, beze. Zob. w, we, z, ze itp. beza, rodzaj ciastka. Podobnie zbudowane rzeczowniki eskie maj bezkocwkowy dopeniacz liczby mnogiej (np. teza - tez), wic i dla rzeczownika beza mona by oczekiwa formy bez. Nie kady jednak powie w cukierni Poprosz pi bez, moe z obawy przed pomyleniem rzeczownika z przyimkiem - bez czego? Czsto usyszy si za to Poprosz pi bew, co w jzyku potocznym mona chyba uzna za dopuszczalne. Lepiej jednak uywa formy bez, tylko j zreszt mona znale w sownikach. Zob. te PYZA, MARYNATA. 32 bez dania racji. Zrobi co bez dania racji - np. odmwi komu, zwolni kogo z pracy, rzuci si na kogo z piciami to zrobi to bez powodu, a przynajmniej bez podania nowodu. Wyraenie to mona spotka w znieksztaconej postaci! bez zdania racji. O bd tym atwiej, e w swobodnej wymowie sowa bez dania racji i bez zdania racji brzmi niemal tak samo. bd czyta, bd czyta. Prawie wszystkie czasowniki niedokonane mog wyraa czas przyszy na dwa sposoby, jak w wymienionych przykadach. Uycie form typu bd czyta jest jednak niezrczne, jeli wchodzcy w ich skad bezokolicznik czy si z bezokolicznikiem innego czasownika, np. Me bdzie si opaca tu wraca. Powiemy raczej: Nie bdzie si opacao tu wraca. Zarwno formy typu bd czyta, jak i formy typu bd czyta zazwyczaj maj tak wanie kolejno skadnikw, z posikowym czasownikiem by na pierwszym miejscu. W tekstach pisanych spotyka si te szyk czyta bdzie, w ktrym bezokolicznik wystpuje przed czasownikiem posikowym. Natomiast szyk czyta bdzie jest rzadszy, niektre wydawnictwa poprawnociowe uznaj go nawet za niepoprawny. Biaoru. Zob. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina.

Biaostocczyzna, biaostoczanie. Dla wielu osb intrygujca jest rozbieno pisowni: w pierwszym wyrazie ccz, w drugim tylko cz. Dlaczego nie ! Biaostoczyzna i! biaostocczanie? Ot nazwy mieszkacw tworzymy od nazw miast: Biaystok - biaostoczanin, Pock pocczanin (w obu wypadkach z wymian goski k na cz), podobnie Kielce - kielczanin, Mielec - mielczanin (z wymian na cz). Nazwy regionw natomiast tworzymy od przymiotnikw pochodzcych od nazw miast: biaostocki - Biaostocczyzna, kielecki Kielecczyzna (z wymian gosek k i cz). Nieliczne wyjtki od tej 33 reguy dotycz nazw interpretowanych jako odrzeczowniko-we, np. Kozaczyzna od Kozak. W sprawie nazwy Sdecczyzna i jej wariantu Sdeczyzna toczya si niegdy dyskusja midzy jzykoznawcami; ostatecznie argumenty za Sdecczyzn przewayy i dzi tylko taka pisownia jest podawana w sownikach. biaostoczanie, Biaostocczanie. Ci pierwsi, jak ju wiemy, to mieszkacy Biaegostoku (zob. poprzednie haso). Ci drudzy to mieszkacy Biaostocczyzny. Zwrmy uwag, e rnica w pisowni dotyczy nie tylko uycia maej lub wielkiej litery, ale i tematu sowotwrczego: raz jest nim biaostocz- (od sowa Biaystok), raz Biaostoccz- (od sowa Bia ostocczyzna). Zob. te Rzymianin, rzymianin. Biaystok, Krasnystaw. Wyrazy te skadaj si z dwch czonw, z ktrych kady powinien by odmieniany: ku Biaemustokowi (nie ! Biaystokowi), pod Krasnymstawem (nie ! Krasny stawem). Zob. te Koziegowy. Biblia to sowo pisane wielk liter, chyba e oznacza egzemplarz lub przekad Biblii (np. biblie staropolskie) albo jest uywane przenonie, .: Uczyniono z Pana Tadeusza bibli polskoci" (Boy). Wielkimi literami zgodnie z tradycj pisze si te Stary Testament, Nowy Testament, Pismo wite (albo Pismo wite), ponadto za tytuy jego ksig. Zob. te Ewangelia. Zob. Pismo wite, Pismo wite. biblioteka. Akcent moe pada na drug lub na trzeci sylab od koca: bibljoTEka" lub biblJOteka". Uproszczona wymowa ! bibloteka" jest do czsta, ale dla wielu osb raca. Kto nie wierzy jzykoznawcom, niech posucha historyka: (...) w szklanym okienku obok wietnych prezenterw wystpuj i tacy, ktrzy z zapaem godnym lepszej sprawy nagminnie mwi dyrzwi czy sierodek lub bibloteka" (J. Tazbir). Zob. te akcent. 34 bilard. Moemy gra w tenisa, w ping-ponga, w bryda, p0kera, niektrzy mwi te ! gra w bilarda, ale ta forma iest rzadka i uchodzi za bd. Poprawnie - gra w bilard. bilateralny, sowo czsto zbyteczne, np. w zdaniu: ! Jak informuje agencja AFP, rozmowa trwaa 2 godziny i obja bilateralne stosunki midzy Pekinem i Paryem" (...) (Kultura). Bilateralny znaczy przecie 'dwustronny', a trudno sobie wyobrazi, by stosunki midzy dwoma pastwami mogy nie angaowa obydwu stron. Zob. te wzajemny. Zob. te pleonazm, tautologia. Bitelsi, nie ! Bitlesi. Po angielsku wprawdzie The Beatles, ale spolszczona posta tej nazwy jest oparta na angielskiej wymowie, nie na pisowni. Nazw zespou piszemy oczywicie wielk liter, jak kad nazw wasn. Do poszczeglnych jego czonkw sowniki ka odnosi sowo bitek, pisane ma liter. W rzeczywistoci tak pisowni spotyka si jednak bardzo rzadko, przewaa bowiem angielska forma Beatles, czona z polsk kocwk, np. Zak Starkey jest synem Beatlesa, Ringo Starra" (Filipinka). Dominujc form mona by uzna za bd, gdyby doktrynalnie trzyma si przepisw ortograficznych (ka one ma liter pisa nazwy czonkw zespow

artystycznych). Na szczcie jzyk zna nie tylko reguy, ale i zwyczajowe wyjtki - formy Beatles, Beatlesa, Beatlesowi itd. nale do tych ostatnich. biznesmen, bizneswoman. Angielskie rzeczowniki zoone businessman i businesswoman zostay rnie przyswojone polszczynie. Zwrmy uwag zwaszcza na rnic w adaptacji ich drugich czonw: angielskie -man zostao oddane jako -men, zgodnie z wymow, ale angielskie -woman zostao przejte bez zmian. Angielsk form liczby mnogiej mona te spotka w polskich tekstach, np. polskie bizneswomen. Gdy jest uywana w funkcji liczby pojedynczej, budzi uzasadnione zastrzeenia, np. ! Piosenkarka, aktorka, bizneswomen" (Twj Styl). 35 Sowa bizneswoman i businesswoman s nieodmiennej i w pewnych kontekstach mog by nieporczne. Mamy wtedy wybr midzy biznesmenk a kobiet interesu. Moemy te odnie do kobiety form msk, np. Zostaa biznesmenem. Zob. te DYREKTORKA, KIEROWNICZKA I IN. biznesplan, nie ! biznes plan i nie ! biznes-plan. Angielskie business plan najlepiej byo odda sformuowaniem opisowym, np. plan biznesowy, plan finansowy przedsiwzicia lub podobnym. Poniewa jednak nie upowszechnio si adne dostatecznie krtkie sformuowanie tego rodzaju, wygrao rozwizanie najprostsze - adaptacja nazwy obcej. Zob. te EURO-, PORNO-, SEKS-. blini. Zob. DZIECI, BLINITA, NIEMOWLTA, WNUCZTA. bluni, bluzga. Wyrazy te s spokrewnione i czasem pierwszego z nich uywa si mylnie w znaczeniu waciwym drugiemu: 'kl, przeklina'. Sowniki podaj jednak, e bluni ten, kto uwacza autorytetom i zasadom szanowanym przez innych, a zwaszcza Bogu i religii. Rnica emocjonalna midzy bluni i bluzga jest znaczna, tote mieszanie tych czasownikw moe by race. BD JZYKOWY. Zwykle definiuje si bd jako niezamierzone odstpstwo od normy jzykowej, a norm jako zbir tych rodkw jzykowych, ktre ciesz si aprobat kulturalnej czci spoeczestwa. Norma stanowi zatem wycinek zwyczaju jzykowego i nigdy nie obejmuje go w caoci. W niektrych rodowiskach uywa si np. form ! poszem i ! wyszem, ale w normie polszczyzny oglnej nie ma tych form - nie uwaamy ich za poprawne. Chwiejno wspczesnej polskiej normy jzykowej, widoczna choby w zjawisku masowego zasigania porad, jest wynikiem nie tylko zmian, jakim nieuchronnie podlega jzyk, lecz przede wszystkim zmian, ktrym po wojnie zostao poddane spoeczestwo. Nowa inteligencja, ktra 36 wstaa w Wyniku tych przeobrae, wprowadzia do polszczyzny elementy jzykowe dawniej charakterystyczne tylko dla regionalnych lub rodowiskowych odmian jzyka. Na to naoyy si skutki zmian oglniejszych, np. ograniczenie roli literatury jako rda wzorw jzykowych. Wspczesny polski inteligent w wikszym stopniu wzoruje si na jzyku prasy, radia i telewizji ni na jzyku ksiek. Jzyk rodkw przekazu rzadko jednak moe by uwaany za wzorowy. Objaniajc bd jzykowy jako niezamierzone odstpstwo od normy, nie wyjaniamy, skd si bior bdy. Prof. Witold Doroszewski, pytany o to, odpowiada, e z lenistwa i bezmylnoci mwicych. Wielu autorw udziela podobnej odpowiedzi, a przecie jest ona nie tylko oglnikowa, lecz w dodatku niesprawiedliwa dla osb, ktrym nie mona zarzuci jzykowej niefrasobliwoci ani lenistwa. Bdy bowiem popeniamy wszyscy, i to z najrozmaitszych powodw. Przypadkowy bd nie powinien by bardziej habicy ni pomyka w rachunkach. Bdy czste, popeniane przez wielu, mog za wiadczy o jakiej tendencji rozwojowej jzyka. Zauwamy, e kada innowacja jzykowa stanowi odejcie od

istniejcej normy i moe by oceniana jako bd. Mona powiedzie wic, e jzyk rozwija si midzy innymi dziki bdom, gdy zmiany w nim zachodz na og spontanicznie, a kiedy si pojawiaj, nie sposb przewidzie jeszcze, czy zostan zaaprobowane, czy nie. Aby uatwi sobie ocen innowacji jzykowych, jzykoznawcy sformuowali szereg kryteriw ich oceny, takich jak rozpowszechnienie w zwyczaju jzykowym czy przydatno innowacji z punktu widzenia celw, jakim suy jzyk. Szkoda, e czsto kryteria te s uywane zbyt dowolnie, dla uzasadnienia sdw subiektywnych. W zasadzie istnieje zgoda co do tego, e najwaniejszym kryterium powinien obecnie by zwyczaj jzykowy rodowisk kulturalnych. Trudno polega jednak na tym, e za mao wysiku woono w dokadne zbadanie go. 37 BDY FRAZEOLOGICZNE. Frazeologia jest dziedzin | wyrae, ktrych nie mona dowolnie zmienia ani tworzy doranie, lecz ktre trzeba zapamita i odtwarza w caoci. I Wyraenia te maj ponadto okrelon czliwo - np.J niektre cz si z nazwami osb, ale nie cz si z nazwami rzeczy. Oto kilka przykadw bdw frazeologicznych j z prasy i z literatury wspczesnej. !(...) talentw nie wolno zagrzebywa pod korcem (...)". Poprawnie byoby chowa, ukrywa lub trzyma co pod korcem. Dawniej korcem nazywano due naczynie o objtoci okoo stu litrw, suce do przechowywania rzeczy sypkich. Poniewa peny korzec trudno byo odsun, chowano pod nim to, co chciano dobrze zabezpieczy. Sformuowanie ! zagrzebywa pod korcem nie tumaczy si historycznie. !(...) dawi mnie bana, wyazi mi dziurkami w nosie". Mwimy kto ma czego po dziurki w nosie lub co komu wyazi bokiem. Nie naleao krzyowa tych zwrotw, nie s zreszt synonimiczne. ! Wiesz, e ludzie krc nosami, kiedy milicjant kuma si z Niemk". Wprawdzie w zdaniu mowa o wielu osobach, ale w wyraeniu krci nosem odmienny jest tylko czon czasownikowy. Powiemy te np. pluli sobie w brod, nie ! brody, i nie przyszed z pustymi rkami, nie ! z pust rk. ! Handlowcy zapali jednak nowy wiatr w agle i zaczynaj szuka nowych ciekawych rynkw w wiecie". Poprawnie: zapali jednak wiatr w agle i... Rozwijanie zwizkw frazeologicznych za pomoc rnych okrele to bd bardzo typowy. Szczeglnie czstym intruzem jest sowo przysowiowy, .: ! Byy do siebie podobne jak przysowiowe dwie krople wody". Wystarczyo napisa podobne jak dwie kropie wody - przenone znaczenie tych sw jest oczywiste i nie musi by podkrelane. ! Przemys papierniczy rozkada rce i mwi, e lepiej nie moe, przytaczajc kolejn porcj argumentw". Najlepiej byo w ogle zrezygnowa z wyraenia rozkada rce, gdy jest tak obrazowe, e wydaje si komiczne, jeli nie jest 38 odnoszone do ludzi. Podobne bdy s dobrze znane z wydawnictw poprawnociowych, .: ! Ziemniaki wyszy z fali mrozw obronn rk" czy te ! Bomba posza w gr i od tej pory wszystko jest w rkach konia". Kopoty z frazeologi wynikaj czasem z niedostatecznej znajomoci zwizkw frazeologicznych, czasem za z tego, e piszcy wiadomie modyfikuj utarte wyraenia, chcc w ten sposb odwiey styl wypowiedzi. Prby takie naley podejmowa z du ostronoci, by nie byy odbierane jako bd. Jak pisze prof. Stanisaw Baba: Naczeln dyrektyw poprawnego posugiwania si fra-zeologizmami powinna by staa troska o uchronienie ich metaforycznych znacze przed bezwiednym i nieopatrznym udosownieniem w komponowanych kontekstach". Zob. te CUDZYSW. Zob. te PRZYSOWIOWY.

bonie. Wedug sw znanej piosenki: Tam na boniu byszczy kwiecie, stoi uan na widecie". Na widecie to znaczy na warcie, bonie natomiast - jak wyjania Sownik jzyka polskiego PAN - to otwarta przestrze, rozlega rwnina, pokryta traw; due pastwisko, ka". Rzeczownik ten ma rodzaj nijaki i odmienia si tak jak danie, przy czym w dopeniaczu liczby mnogiej moliwe s dwie formy, bo i boni. Tak samo odmienia si nazwa miasta: jedziemy do Bonia, mieszkamy w Boniu itd. Dawniej by uywany rwnie rzeczownik bo, majcy to samo znaczenie, ale rodzaj eski i w zwizku z tym inn odmian. W razie wtpliwoci - na boniu czy na boni? - warto przypomnie sobie sowa piosenki. bodaj pochodzi od wyraenia bog daj 'daj Boe (aby...)'. Warto zapamita etymologi, gdy uwiadamia ona, e wymowa ! bodej" jest nie lepsza ni mwienie ! dej" zamiast daj". Zob. te DZISIAJ, TUTAJ, WCZORAJ, PRZEDWCZORAJ. 39 Boeing, czsto z bdem, .: ! Przedstawiciele koncernu Boening poinformowali o wzrocie zysku i sprzeday w drugim kwartale 1994 roku" (Nowa Europa). Grupa -ing po samogosce wydaje si dziwna Polakom, tote uzupeniaj j o blisk jej fonetycznie spgosk nosow. Wymowa tego sowa te nie jest oczywista. Polskie encyklopedie ka wymawia je boing". boiken, idared, kronselka, odmiany jabek. Prawie wszyscy syszeli ich nazwy, ale nie wszyscy wiedz, jak jej poprawnie zapisa. Zwrmy uwag na liter i (boiken) wymawian jak j, na d (idared), ktre naley wymawia dwicznie (oczywicie z wyjtkiem mianownika, a wic idaret", ale idaredy"), wreszcie na grup ons (kronselka), wymawian jak w sowie ws i czsto tak pisan, niestety. bojler, nie ! bolier, to duy zbiornik do podgrzewania wody na uytek domowy, stanowicy cz domowej instalacji wodnej. Jego nazwa pochodzi od angielskiego sowa boiler, a ten od czasownika boil 'gotowa'. Bonaparte. W liczbie pojedynczej odmieniamy to nazwisko jak przymiotnik: Bonapartego, Bonapartemu, z Bonapartem, o Bonapartem, nie ! Bonapartym. W liczbie mnogiej zaleca si odmian rzeczownikow: Bonapartowie, Bonapartw, Bonapartem, z Bonapartami, o Bonapartach. Formy z kocwkami przymiotnikowymi - Bonapartych, Bonapartym, Bonapartymi - to gramatyczny rusycyzm, bynajmniej nie nowy. U Prusa w Lalce czytamy: Tymczasem rd Bonapartych trzs Europ (...)", dwie strony dalej zgodnie z dzisiejsz norm: Pamitaj, e Bonapartw Bg zesa, aeby zrobili porzdek na wiecie", a zaraz potem znowu z rosyjska: Nie mog powiedzie, aeby niezachwian wiar mego ojca w Bonapartych i sprawiedliwo podzielali dwaj jego koledzy". Jak wida, zwyczaj jzykowy w przeszoci by zrnicowany. Dzi te taki jest: jedni autorzy uywaj form 40 kocwkach rzeczownikowych, inni o kocwkach przymiotnikowych, a Wydawnictwo dzkie opublikowao ksik ktra nawet w tytule ma form krytykowan: W gniedzie ^napartych (J. Dackiewicz). W sprawach jzykowych zwyczaj :eSt ostatecznym prawodawc, dlatego przymiotnikowa odmiana nazwiska Bonaparte w liczbie mnogiej nie zasuguje na potpienie. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN aprobuje j w normie potocznej. Zob. te Kolbe, Rabelais, Milne. bowiem, za. Spjniki te s do osobliwe, tradycyjnie bowiem zajmuj miejsce nie midzy zdaniami skadowymi w zdaniu zoonym, lecz wewntrz drugiego z czonych zda, po jego pierwszym wyrazie lub jeszcze dalej. (Prosz zwrci uwag na uycie spjnika bowiem w poprzednim zdaniu). Osobliwo ta ma swoje rdo w acinie i pochodzi z okresu jej wpywu na literack polszczyzn. Od lat opiera si tendencji do ujednolicenia pozycji rnych spjnikw, hamowanej przez autorw wydawnictw poprawnociowych, ktrzy staraj si broni tradycji.

Ta zachowawczo wydawnictw normatywnych jest uzasadniona o tyle, e spjniki bowiem i za nale do stylu ksikowego. Ich skadniowa odrbno i ich stylistyczna odrbno id wic w parze. Trzeba przyzna, e wspczenie obydwu spjnikw coraz czciej uywa si niezgodnie z tradycj. Oto dwa przykady z prasy: (za Poradnikiem Jzykowym): Dzieje si to ju od 41 lat, bowiem w 1947 r. odbya si tutaj pierwsza edycja festiwalu teatralnego (...)", Prymas wygosi rwnie kazanie, za po mszy spotka si z miejscow Poloni". W pierwszym zdaniu lepiej byo uy spjnika poniewa, w drugim zmieni kolejno wyrazw: .. .po mszy za spotka si z miejscow Poloni. Jzykoznawcy krytykujcy midzyzdaniowe bowiem i za zapominaj, e bardzo czsto spjniki te mona spotka nie w zdaniu zoonym, lecz w zdaniu samodzielnym, nawizu41 jcym do poprzedniego kontekstu, .: bardziej prywatnych szczegach ycia carskiej rodziny te mao wiedzielimy. Kada rewolucja bowiem stara si niewygodn przeszo wymaza z pamici spoeczestwa" (Twj Styl), Zginy przede wszystkim due ssaki. Przeyy za zwierzta zwinniejsze, mniejsze i mniej ufne wobec czowieka" (Wprost). Prba umieszczenia bowiem i za na pocztku zdania samodzielnego (Bowiem kada rewolucja..., Za przeyy zwierzta zwinniejsze...) najlepiej uzmysawia, e taka pozycja jest dla nich nieodpowiednia. Niech wic i w zdaniach zoonych - jak kae tradycja - spjniki te zajmuj pozycj wewntrz zdania podrzdnego, a nie przed nim. Bg, bg. Wielkiej litery uywa si, gdy chodzi o jedynego Boga w religii monoteistycznej, maej za, gdy mowa o jednym z wielu bstw religii politeistycznej lub o kim nazywanym przenonie bogiem z powodu uwielbienia, jakie go otacza. W tym pierwszym znaczeniu celownik brzmi oczywicie Bogu, w drugim bogu albo bogowi, .: A miesice u nich takie same jak u nas, od nowiu do nowiu, kady miesic innemu bogowi przynaleny" (Z. KossakSzczucka), (...) wykona posg brzowy studziewitnastometrowej wysokoci, powicony bogowi soca" (W. ysiak). Zob. te celownik. bra si, wzi si. Czy po polsku mwimy bra si do roboty, do nauki, do eniaczki, czy te bra si za robot, za nauk, za eniaczk? Wyraenia z przyimkiem za byy spotykane w dawnej polszczynie, potem wyszy z uycia, ale w XIX wieku powtrnie upowszechniy si pod wpywem jzyka rosyjskiego i od tej pory s pitnowane w wydawnictwach poprawnociowych. Czsto wystpuj zwaszcza w jzyku potocznym, gdy odbiera si je jako bardziej eks-presywne od konstrukcji uwaanych za poprawne. W sytuacjach oficjalnych mog razi, wic lepiej ich wtedy unika. To samo dotyczy czasownikw pokrewnych: mwimy starannie zabra si do jedzenia, wzi si do pracy, a potocznie 42 jedzenie, za prac. W kontekcie rzeczownikw osobowych jest jednak inaczej - przyimek za dominuje tu take sytuacjach oficjalnych. Mwimy wic, a take piszemy zabra si za chuliganw raczej ni do chuliganw. Szkoda, e wydawnictwa poprawnociowe przewanie nie dostrzegaj tej rnicy. Zob. te KALKI. broni. W niektrych znaczeniach czasownik ten czymy z dopeniaczem, np. broni kraju, broni prawdy, broni swojego stanowiska, broni pracy doktorskiej, broni komu wstpu dokd. W innych czymy go z biernikiem, np. broni koleg przed zarzutami, broni oskaron w sdzie, broni trudne strzay na bramk. Nie mniej ni trzynacie znacze wyrniono winnym sowniku jzyka polskiego PWN - warto tu zajrze po szczegy. brd, brud. Brd to pycizna, po ktrej mona przej lub przejecha na drugi brzeg rzeki, brud to przeciwiestwo czystoci. Od brodu pochodzi nazwa warszawskiej dzielnicy Brdno,

od brudu przyswek brudno. Czasem mwimy, e czego jest w brd, czyli bardzo duo tyle, ile krw, koni itp. zmiecioby si w brodzie, czyli w miejscu, gdzie zwykle rzeka jest najszersza (tak prof. Andrzej Bakowski tumaczy pokrewiestwo tego wyraenia z brodem rzecznym). Bd znalaz si w zdaniu: ! Pracy jest w brud, tylko bezrobotni wydziwiaj" (Trybuna lska). Zob. te WPAW, W BRD. Bruno, Hugo. Imiona te, a take Gwido, Otto, Cycero, Kato, Plato maj oboczne formy mianownika zakoczone spgosk n: Brunon, Hugon, Gwidon, Otton, Cyceron, Katon, Platon. W przypadkach zalenych oboczno znika, a spgoska jest konieczna: mwimy np. Brunona, nie ! Bruna. Wymienionych imion nie naley pozostawia w postaci nie odmienionej, np. ! szkoa imienia Hugo Kotaja czy te ! twrczo Bruno Schulza. Poprawnie odmieniamy je na43 stepujco: Bruno i Hugo, Brunona i Hugona, Brunonowi i Hugonowi, Brunonem i Hugonem, Brunonie i Hugonie. Zob. te Apollo. Zob. te imiona i nazwiska. brytfanna, z niemieckiego Bratpfanne, to metalowe, paskie naczynie do pieczenia misa lub ciasta. Nie naley kojarzy sobie tego sowa z wann i pisa go przez w. Grozi to zreszt utworzeniem bdnej formy ! brytfanien zamiast brytfann. Przyczyn pisowni przez w - oprcz moliwego skojarzenia z wann - jest te analogia do licznych w jzyku polskim wyrazw z grup liter tw wymawian tf', np. bitwa, brzytwa, twarz. bryza, z francuskiego brise 'wietrzyk', to lokalny wiatr wiejcy w dzie od morza w kierunku ldu, w nocy w kierunku odwrotnym, powstajcy na skutek nierwnomiernego nagrzewania si ldu i morza. Potocznie bryz nazywa si po prostu lekki wiatr wiejcy nad morzem. Wiele osb kojarzy jednak to sowo z czasownikiem bryzga i sdzi mylnie, e bryza to fala morska rozbijajca si o brzeg morski lub o burty statku. Zob. te etymologia ludowa. brzoskwinia, cukinia. Rzeczowniki eskie o zakoczeniu -nia tworz dopeniacz liczby pojedynczej dwojako, zalenie od tego, jak s wymawiane. Jeli -nia wymawiamy a", to dopeniacz ma zakoczenie -ni, wymawiane i", np. brzoskwinia - brzoskwini i jaskinia jaskini. Jeli za -nia wymawiamy ja", to dopeniacz ma zakoczenie -nii, wymawiane ji" lub mniej starannie i", np. aronia - aronii, cukinia - cukinii, pelargonia - pelargonii. Zgodnie z tym napiszemy ukoni si Mani Kowalskiej, ale dosta manii przeladowczej. Jeli dopeniacz liczby pojedynczej ma zakoczenie -ni, to dopeniacz liczby mnogiej bywa tworzony rozmaicie: bienia - tych bieni, jaskinia - tych jaski, stajnia - tych stajni 44 i b stajen. Jeli dopeniacz liczby pojedynczej ma zakoczenie to dopeniacz liczby mnogiej jest zakoczony iden-cznie np. tej pelargonii i tych pelargonii. Bardzo rzadkie, lecz dopuszczalne jeszcze s formy na -)', np. tych pelargonij. Mona ich uywa, aby odrni liczb mnog od pojedynczej. Zob. te kopalnie, ksigarnie. Zob. tez misja, teoria, LINia. Zob. te dopeniacz. budapeszteski, bukareszteski. Status normy maj wanie te formy, a nie budapesztaski i bukaresztaski. Sowniki podaj te: budapeszteczyk i budapesztenka oraz bukareszteczyk i bukaresztenka, cho wikszo Polakw chyba nie uyaby tych form. W stuosobowej ankiecie w Warszawie za budapesztank gosowao 80 osb, za budapesztenka tylko 20. W Krakowie przewaga budapesztanki nad budapesztenka bya jeszcze wiksza: 97 do 1 (dwie osoby nie dokonay wyboru). Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN uzna jednak niedawno, e kwestionowane formy budapesztaski i bukaresztaski s dopuszczalne w jzyku potocznym. Tak samo

potraktowa nazwy mieszkacw: oficjalnie budapeszteczyk, budapesztenka i bukareszteczyk, bukaresztenka, a potocznie budapesztaczyk, budapesztank itd. budet, gadet, pidama. Sowa budet, budetowy maj nietypow wymow: w stylu starannym dwuznakowi d odpowiada w nich nie jedna goska, jak w sowie dem, lecz dwie, jak w sowie podyrowa. Typow wymow, z jedn gosk w miejscu liter d, maj natomiast wyrazy gadet i pidama. Ten ostatni czciej spotyka si w formie piama, ktrej wymowa nie budzi wtpliwoci. bukareszteski. Zob. budapeszteski, bukareszteski. bukszpan. Zob. kszyk, bukszpan, ksztat. bulgota. Zob. bekota, bulgota. 45 Butenko, Mleczko, Sito. Zgodnie z tradycj wikszo polskich i sowiaskich nazwisk mskich zakoczonych, samogosk o odmienia si tak, jak Fredro, Matejko czy] Moniuszko. Na przykad: ksika z ilustracjami Bohdana Butenki, portret podarowany Andrzejowi Mleczce, wiersz napisany przez Jerzego Sit, trening z Grzegorzem at, wspomnienia o Tarasie Szewczence. Jedynie rzadkie w Polsce nazwiska z gosk o po spgosce mikkiej odmieniaj si inaczej - tak, jak Jasio, Jzio czy Gucio, np. Puzio, Puzia, Puziowi, Puziem, o Puziu. Wbrew tradycji upowszechnia si zwyczaj nieodmieniania nazwisk na -o, zwaszcza nazwisk mniej znanych. Dzieje si to czsto z aprobat ich wacicieli, co zreszt ma racjonalne przyczyny: dopeniacz Staki nie wskazuje, czy mczyzna nazywa si Stako czy Staka, pozostawienie nazwiska w postaci nieodmienionej nie stwarza za tego problemu. Oczywicie jzyk polski jest fleksyjny i sformuowanie ! koncert Stako brzmi bardzo niezrcznie. Decydujc si wic na nieodmienianie nazwisk na -o (wbrew zaleceniom wydawnictw poprawnociowych), naley uywa ich z imieniem lub innym wyrazem odmiennym, np. koncert Tomasza Stako. Dowodem na to, e mwicy czciej kieruj si tu wyczuciem ni regu, jest fakt, i autor tej ksiki dopiero na studiach polonistycznych dowiedzia si, i jego nazwisko jest odmienne. Moliwe, e wydawnictwa poprawnociowe z czasem zaaprobuj nieodmienianie rodzimych nazwisk na -o, tak jak ju aprobuj nieodmienianie podobnych nazwisk obcych. Te ostatnie mona odmienia jak rzeczowniki mskoosobo-we, np. Picasso, Picassa, Picassowi, z Picassem, o Picassie, mona te odmienia tylko towarzyszce im imi, np. Pabla Picasso, Pohlowi Picasso itd. W ogle nieodmienne s nazwiska obce, w ktrych kocowa samogoska o (niezalenie od pisowni) jest akcentowana, np. Hugo, Mirabeau. Zob. te IMIONA I NAZWISKA. 46 hy -by, czstka dwojako pisana, charakterystyczna dla vbu' warunkowego. Mona umieszcza j po czasowniku lub przed czasownikiem, ale nie na pocztku zdania, gdy nie jest akcentowana. Nie zaleca si te pozostawienia by na kocu zdania, np. Oni znw poszliby. Lepiej powiedzie Oni by snw poszli. Czstka by po formie osobowej czasownika jest pisana cznie z ni, niezalenie od tego, czy czasownik ma znaczenie osobowe, czy nie (np. czytaoby, naleaoby czyta, dniaoby). Rozdzielnie natomiast pisze si by po formach nieosobowych (np. czytano by), po czasownikach winien i powinien (np. powinni bymy odpocz) i po wyrazach typu trzeba, mona, wolno, warto, wida, sycha, al, grzech, brak, czu, ktre kocwek osobowych nie przyczaj (np. Trzeba by ju wraca, Wida by byo morze, Grzech by byo pomyle, Czu by byo dym). Trudniejsze s zasady pisowni czstki by z innymi typami wyrazw. Nie dziwi czna pisownia sw, ktre nabray charakteru samodzielnych spjnikw lub partyku, np. aby, aeby, eby, iby, gdyby, jakby, choby, chociaby, jakoby, niby, oby, czyby, gdzieby,

niechby, niechajby. Gorzej, e przepisy ortograficzne ka pisa by cznie ze wszystkimi spjnikami, a wic te aleby, boby, czyliby, jeliby, lubby, nimby, poniewaby, wicby i zatemby. Pisownia Wrciby lubby zosta jest oczywicie dziwna, nawet raca. Napisze si raczej Wrciby lub by zosta - teoretycznie z bdem, ktrego jednak nauczyciele i redaktorzy pewnie nie zauwa. Mona te omin trudnoci ortografii, piszc Wrciby lub zostaby, ale pozostawienie by na kocu zdania jest - jak wspomniano wyej - niedobrym zwyczajem. Przepisy ortograficzne dotyczce czstki by kilkakrotnie zmieniay si w cigu ostatnich stu lat. Stanisaw Jodowski w ksice Losy polskiej ortografii krytykuje obecne zasady za nadmiar komplikacji i przyznaje otwarcie: Oceniajc aktualny stan pisowni cznej i rozdzielnej czstki -by, trzeba stwierdzi, e jest najgorszy ze wszystkich dotychczasowych". 47 Zob. te JAKBY, JAK BY. Zob. te -MY, -CIE. Zob. te SI. i Zob. te eby kzka nie skakaa, toby nki nie zamaa. by. Zob. bd czyta, bd czyta. Zob. te -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. by (orzeczenie imienne). W orzeczeniu imiennym opartym na czasowniku by rzeczownik zasadniczo wystpuje w narzdniku, np. Jan jest nauczycieem. Analogiczne konstrukcje z mianownikiem uchodz za rusycyzm i s czsto oceniane jako bd. Bywaj uzasadnione tylko w jzyku potocznym, jeli mwicy chce nada wypowiedzi charakter ekspresywny, np. Czy ty jeste idiota? W zdaniach z orzeczeniem w 3. osobie bezpieczniej jednak posuy si cznikowym zaimkiem to - Jan to idiota zamiast Jan jest idiota. Osigamy ten sam efekt stylistyczny, nie budzc niczyich wtpliwoci jzykowych. Przymiotnik w orzeczeniu imiennym dawniej te wystpowa w narzdniku - mona wic byo powiedzie o damie, e chce by mowi posuszn, podczas gdy dzi trzeba by uy formy posuszna. Narzdnik zachowa si jednak w niektrych konstrukcjach, np. w zdaniach nie zawierajcych podmiotu w mianowniku {Trzeba by rozwanym), a take w poczeniach z imiesowem lub rzeczownikiem odczasownikowym {bdc modym, bycie modym). Tych wyjtkowych konstrukcji jest zreszt wicej, ni si na og przypuszcza. Nie ma bdu w zdaniu: Okrelenie to jest najsabszym, jakiego moglimy uy - uycie mianownika w miejscu narzdnika byoby tu niedopuszczalne. Powiemy Chcia by ostatni (nie ! ostatnim), ale nie razi zdanie Bdc pierwszym, chcia by ostatnim. Powiemy Me bya grzeczna (nie ! grzeczn), ale nie wida bdu w wierszu Antoniego Marianowicza, ktry o wince morskiej napisa: Nie bya grzeczn, bdc szorstk, nie bya rzeczn, bdc morsk". Oczywicie jest to konstrukcja nietypowa. Nic dziwnego wic, e dzieci uwspczeniaj j, recytujc z pamici: Nie bya GRZECZNA, bdc szorstk, nie bya RZECZNA, bdc morsk. 48 by (krzyowanie orzecze imiennych). Aforyzm Oskara Wilde'a cytuj autorzy jednego ze zbiorw zotych myli: ! Za pno przyznajemy, e jedyn rzecz, ktrej nie aujemy, to nasze bdy". Zdanie jest zbudowane niekonsekwentnie i powinno brzmie inaczej. Albo jedyn rzecz... s nasze bdy, albo jedyna rzecz... to nasze bdy. Krzyowanie dwch orzecze imiennych w taki sposb jest niestety do czste. by (zgodno podmiotu i orzeczenia). Zazwyczaj podmiot zdania z orzeczeniem imiennym jest co do liczby zgodny z orzecznikiem: albo oba s w liczbie pojedynczej (np. So jest zwierzciem), albo oba w mnogiej (np. Sonie s zwierztami). Rzadziej podmiot w liczbie mnogiej towarzyszy orzecznikowi w liczbie pojedynczej, np. Nasze dzieci s nasz dum, Skrzypce s instrumentem smyczkowym. Natomiast odwrotne poczenia odbiera si jako bd gramatyczny, .: ! Modzie jest penowartociowymi nastpcami swoich kolegw" (Sportowiec). Mona byo powiedzie: Modzi s penowartociowymi nastpcami... lub Modzie to penowartociowi nastpcy...

Ten sam bd, co w zdaniach z cznikowym by, zdarza si w zdaniach z czasownikami sta si, okaza si, zosta itp. Na przykad: ! (...) zdecydowana wikszo zostaa dobrymi fachowcami i uczciwymi ludmi" (Literatura). Poprawnie byoby: w zdecydowanej wikszoci zostali dobrymi fachowcami i uczciwymi udmi. by w posiadaniu. Zob. posiadanie. by w stanie, wyraenie krytykowane czasem jako kalka niemieckiego imstande sein. Podobne konstrukcje istniej jednak te w innych jzykach i nie zawsze daj si zastpi jednym czasownikiem. Na przykad zdanie Nie jestem w stanie ci tego zaatwi - jak zauwaya prof. Danuta Buttler - jest informacj o niemonoci obiektywnej, podczas gdy zdanie Nie mog ci tego zaatwi nie wyklucza, e mwicy z jakich 49 powodw nie chce speni proby suchacza. Poza tym wyraenie by w stanie pomaga unikn powtrze, jak u eromskiego: Nie moga znie jego gniewu. Nie bya w stanie y duej w nieasce". Bytom. Celownik ma ten sam temat fleksyjny, co dopeniacz: Bytomia i Bytomiowi, nie ! Bytomowi. Zob. te Wrocaw, Krakw. Carrefour. Zob. Auchan, Carrefour, Geant. CELOWNIK. Rzeczowniki mskie maj w celowniku liczby pojedynczej dwie kocwki: owi i -u. Ta druga, dawniej powszechna, do dzi zachowaa si tylko w kilka-nastu wyrazach. Mwimy: bratu, ojcu, chopcu, chopu, panu, ksiciu, ksidzu, popu, Bogu, diabu, kotu, psu, lwu, s'wiatu i bu. Kilka innych rzeczownikw ma w celowniku formy oboczne, na -owi i na u: czekowi lub czeku, katowi lub katu, orowi lub ortu, osowi lub osu. Mona tu wspomnie jeszcze o rzeczownikach ksi i arcyksi, ale one - cho rodzaju mskiego odmieniaj si jak nijakie. Odejcie od mao wyrazistej kocwki -u na rzecz wyrazistej kocwki -owi to proces racjonalny i poyteczny: ta pierwsza przysuguje rnym przypadkom, draga natomiast wskazuje jednoznacznie na celownik i jest to jej zalet. Rzeczowniki mskie z celownikiem na -u nale wspczenie do gramatycznych wyjtkw, a ich los - jak los innych wyjtkw zaley od tego, jak czsto bd umywane. Gdy pami zawodzi mwicych, kocwki -owi naduywa si kosztem kocwki -u, np. ! diabowi, ! kotowi, ! chopowi zamiast diabu, kotu, chopu. Bdy tego rodzaju s jednak sporadyczne, czste tylko u dzieci. Ustpowanie kocwki -u na rzecz -owi wiida - by tak rzec - na peryferiach pewnych wyrazw. W prodstawowym 50 znaczeniu mwimy Bogu, kotu, osu, ale w znaczeniach wtrnych inaczej: bogu lub bogowi 'bstwu', kotowi 'onierzowi', osu lub osowi 'zwierzciu', ale raczej osowi 'komu gupiemu lub upartemu'. Zob. te ku Krakowowi, ku Krakowu. Zob. te Wrocaw, Krakw. Zob. te miejscownik. ctka. Bdna pisownia ! centka jest zgodna z wymow, ale wtpliwe, by tylko wymowa bya przyczyn tego bdu. Najwiksz win ponosi chyba analogia do sw cent, procent, centymetr, wywodzcych si od aciskiego liczebnika centum 'sto'. Nie jest wykluczone, e midzy wyrazami centum i ctka jest wi etymologiczna. chart, hart. Piszemy chart, gdy chodzi o psa, i hart, gdy mamy na myli wytrzymao ducha lub ciaa albo twardo hartowanego metalu. To ostatnie znaczenie jest przestarzae, np. hart zbroi. Chciaem..., Poprosz... Niektre osoby razi jako nielogiczne uycie formy czasu przeszego chciaem w odniesieniu do teraniejszoci, np. Chciaem panu powiedzie, e... Nasuwa im si zaczepna odpowied: Chcia pan, aeju pan nie chce? Owo chciaem to po prostu uprzejmiejszy wariant formy chc, funkcjonalnie bliski formie chciabym. Nie ma wic o co

kruszy kopii, tym bardziej e odgadnicie intencji rozmwcy jest obowizkiem kadego uczestnika rozmowy. Mwic Chciaem... zamiast Chc... czynimy swoj wypowied mniej kategoryczn: skoro dotyczy ona - pozornie - przeszoci, to nie zakca spokoju suchacza, nie obliguje go do adnych dziaa. Podobn funkcj ma forma Poprosz..., ktra akt proby przesuwa - znowu pozornie - w przyszo, np. Poprosz gazet. Zoliwcy odpowiedzieliby zapewne: Jak pan poprosi, to panu dam. Chcie, zechcie. W trybie rozkazujcym chciej, zechciej, nie ! chcij, \zechcij. Zob. te Chciaem..., Poprosz... 51 cheeseburger, czsto z bdem ortograficznym: ! Waciciele restauracji i fast-foodw z caej okolicy wysyaj do Reno swoje lotne oddziay, aby zaspokoi apetyty na hot--dogi, cheesburgery oraz col" (CKM). Nawiasem mwic, sowa fast food i hot dog sowniki te zapisuj inaczej ni w cytowanym zdaniu. Chem, hem. Chem to miasto na Lubelszczynie, hem to ochronne nakrycie gowy, a take ozdobne zwieczenie wiey, np. cerkiewnej. Dopeniacze tych wyrazw s rne: Chema i hemu. Chicago jest wymawiane od dawna czikago", ale dzi coraz czciej szikago", zgodnie z wymow amerykask. Jeli angielskim literom eh odpowiada dwik sz", to znak, e sowo jest pochodzenia obcego, prawdopodobnie francuskiego. Tak rzeczywicie jest w tym wypadku: Francuzi oddali indiaskie brzmienie nazwy po swojemu, a francusk form graficzn przej jzyk angielski razem z wymow. Chop. Zob. chopiec, chop. Chopaki, Chopy, Ofermy. Rzeczowniki mskoosobowe maj w mianowniku i woaczu liczby mnogiej po dwie formy. Jedna czy si z mskoosobowymi formami czasownikw, przymiotnikw i zaimkw przymiotnych, np. ci dobrzy chopi, profesorzy, studenci, uczniowie, ebracy. Druga czy si z formami niemskoosobowymi: te dobre chopy, profesory, studenty, ucznie, ebraki. Formy niemskoosobowe s stylistycznie nacechowane, czasem dodatnio, zwykle jednak ujemnie. Przy niektrych rzeczownikach - zwaszcza tych, ktre przekazuj ocen pejoratywn - s one jedynymi wykadnikami liczby mnogiej. Mona powiedzie te ofermy, fajtapy, nieroby, pgwki, bachory, ale nie ! ci ofermi ani ! ci ofermowie. Bywa i tak, e forma mskoosobowa wprawdzie istnieje, ale jest rzadko uywana. Czciej powie si te mokosy ni ci 52 * lokosi i czciej te chopaki ni ci chopacy. Forma chopacy budzi zreszt wtpliwoci niektrych osb, forma chopaki nie tylko nie jest zabarwiona ujemnie, lecz wrcz przeciwnie - moe przekazywa ocen dodatni i wyraa solidarno mwicego z osobami, ktre oznacza. Rodzi si wic pokusa, by czy j z mskoosobowymi formami czasownikw, wbrew gramatyce, np. ! Chopaki zagrali dobry mecz. Poprawnie byoby: Chopaki zagray dobry mecz, Chopacy zagrali dobry mecz lub - z rzeczownikiem chopiec zamiast chopak - Chopcy zagrali dobry mecz. Dodajmy, e ci chopi lub ekspresywnie te chopy mona powiedzie tylko o rolnikach. Kiedy chopem nazywa si potocznie mczyzn, jedynie forma chopy jest w uyciu: Gdzie ci mczyni, (...) gdzie te chopy, gdzie?" - piewaa Danuta Rinn. Chopiec, chop w celowniku maj kocwk -u: chopcu i chopu, nie ! chlopowi (chocia rolnikowi). Zob. te CELOWNIK.

choroba Basedowa. Niektrzy odmieniaj ! choroby Basedowej, ! chorobie Basedowej, ! chorob Basedowa itd., traktujc mylnie drugi czon jako przymiotnik. W rzeczywistoci jest to dopeniacz od nazwiska niemieckiego lekarza, ktry opisa ten rodzaj nadczynnoci tarczycy. Odmieniajmy wic: choroby Basedowa, chorobie Basedowa, chorob Basedowa itd. Poniewa von Basedow by Niemcem, liter s w jego nazwisku naley w zasadzie wymawia jak z. Wymowa taka jest jednak rzadka, nawet wrd lekarzy, i nic dziwnego: dla Polakw nazwisko Basedow brzmi raczej sowiasko ni germasko. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. choroba Heinego-Medina, zwana tak od nazwisk dwch lekarzy, ktrzy j opisali. Mwi si te choroba Heinego 53 i Medina, potocznie za heinemedina. Na przykad: szczepienia przeciw heinemedinie, przeciw chorobie Heinego-Medina lub przeciw chorobie Heinego i Medina. Inna nazwa tej choroby, uywana przez lekarzy, to polio, chryzantema, nie ! chryzantem. Zob te aster, chryzantema, GERBERA. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. Ciel. Zob. KURCZ, JAGNI ITP. ciemistwo. Zob. domokrstwo. ciemizca, krzywoprzysizca. W zasadzie piszemy te wyrazy tak, jak sowo zwycizca - z zakoczeniem -zca, a nie -ca. Pisowni ciemica mona jednak znale w tekstach, a nawet w niektrych sownikach. Nasuwa si pod wpywem wyrazw pokrewnych: ciemiy i ciemiyciel. cikostrawny. Zob. lekkostrawny, cikostrawny. CO, w dopeniaczu zasadniczo czego, np. Czego szukasz?, Czego' si dowiedziaa?, Czego pan sobie yczy? W jzyku potocznym mona usysze co, ale tylko w kontekcie czasownika chcie, a wic Czego chcesz? lub potocznie Co chcesz? cocktail, czsto w bdnej pisowni! coctail, .: ! Coctaile urzdzane s w godzinach popoudniowych (...)" (Twj Styl). Spolszczona forma koktajl chyba nie jest bez winy, gdy sugeruje, e dwm polskim literom k odpowiadaj dwie angielskie litery Na sowa cocktailbar i cocktail party te trzeba uwaa. CO dzie, codziennie. Co dzie, na co dzie, co dnia piszemy rozdzielnie, natomiast codziennie - tak jak codzienny - razem. Podobnie co tydzie, co miesic, co rok, ale cotygodniowo, comiesicznie, corocznie. cofa, cofn. ! Tadek odebra talerzyk i cofn si o par krokw w ty" (H. Worcell), ! Statek powoli zacz 54 si cofa wstecz" (B. Jasieski), ! (...) umiechn si tylko niewyranie i cofn si z powrotem do pokoju" (J. Gowacki). W cytowanych zdaniach wyraenia w ty, wstecz i z powrotem dubluj tre czasownikw i z poytkiem mogyby by pominite. Cofa si to przecie porusza si do tyu; nie mona cofa si do przodu ani w bok. Ciekawe, e podobne przykady mona znale u klasykw literatury: Mickiewicza, Fredry, Norwida, Orzeszkowej, Prusa, Sienkiewicza, eromskiego, Reymonta. Winna jest nie tylko nieuwaga, ale i to, e nie zawsze dwukrotne przekazywanie tej samej treci - bdce istot pleonazmw - jest race. Czasem wypowied pozbawiona sowa w zasadzie zbytecznego gubi swj rytm i zdaje si niepena, por. Cofnijmy si pamici wstecz" (Kobieta i Zycie) i teoretycznie lepsze, ale w rzeczywistoci nieudane: ! Cofnijmy si pamici (cho znowu poprawne: Cofnijmy si pamici do lat dziecinnych). Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. COkOlwiek. Zob. KTOKOLWIEK, COKOLWIEK, GDZIEKOLWIEK ITP.

co najmniej, co najwyej. Obydwa wyraenia naley pisa rozdzielnie. Bdna pisownia ! conajmniej jest zapewne wynikiem analogii do przynajmniej, tym silniejszej, e znaczenia tych sw czciowo si pokrywaj. cornflakes, czyli patki kukurydziane. atwe do przyrzdzenia, ale kopotliwe w pisowni i odmianie, o czym wiadcz rne ich zapisy w sownikach i rne prby spolszczenia ich nazwy. Wielki sownik ortograficzny PWN proponuje nazwy cornflakes w ogle nie odmienia i formy przypadkw zalenych tworzy od spolszczonej formy korn-fleksy kornfleksw, komfleksom itd. cud. Trzeba pamita, e zgodnie z tradycj byo siedem cudw wiata - antycznych budowli i dzie sztuki wyrniajcych si rozmiarami, przepychem lub wartoci artystyczn. W rzeczywistoci lista tych obiektw nie bya staa, 55 z biegiem czasu nowe wprowadzano na miejsce starych, ale zawsze byo ich siedem. Mona wic o czym lub o kim powiedzie - czsto artobliwie - smy cud wiata, lecz nie ! dziewity cud wiata, ! dziesity cud wiata itd. cudzy. Zob. obcy, cudzy. cudzysw. Poprawn form miejscownika jest w cudzysowie, nie ! w cudzysowiu. Sowo to odmieniamy wic tak jak rw. w rowie i w cudzysowie. Przyczyn bdu, ktry zreszt wystpuje gwnie w jzyku mwionym, moe by analogia do rzeczownikw tuw i ow, a take do rzeczownikw typu posowie, przysowie czy wieosowie. CUDZYSW. Niedobrym zwyczajem jest ujmowanie w cudzysw wyrazw i wyrae uytych metaforycznie, czsto zwizkw frazeologicznych, .: Marynarz w bocianim gniedzie zasygnalizowa zblianie si ldu", W dyskusji tej oberwali po gowie zaproszeni gocie", Wszystko byo zapite na ostatni guzik" (za Poradnikiem Jzykowym). Wypowiedzi takie sprawiaj wraenie, jakby ich autorzy nie znali konwencjonalnych metafor i odkrywali je po raz pierwszy albo jakby podejrzewali o ich nieznajomo czytelnikw. Czsto zreszt cudzysowem oznacza si wyrazy uyte ironicznie, naduywanie tego znaku moe wic budzi wtpliwoci co do znaczenia wypowiedzi, .: W tej dziedzinie uczyniono w cigu ostatniego roku powany krok naprzd" (z tego samego rda). Nie mniejszym bdem jest poprzedzanie wyrazw uytych przenonie sowami tak zwany lub skrtem tzw. Czasem jest to rdem mimowolnego komizmu, jak w zdaniu: Pytanie nie zapdzio adnej w tak zwany kozi rg" (za ksik A. Cegiey i A. Markowskiego Z polszczyzn za pan brat). Zob. te PRZYSOWIOWY. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. cyfra, liczba. cile biorc, cyfry s tylko znakami sucymi do zapisywania liczb i nawet liczba jednocyfrowa 56 nie jest tym samym, co cyfra uyta w jej zapisie. Jzyk notoczny do czsto nie przywizuje wagi do takich rozrnie, a i w literaturze piknej uycie sowa cyfra w znaczeniu 'liczba' jest od dawna rozpowszechnione, .: Zsumowa wszystkie swe dotychczasowe wydatki na sprowadzenie osadnikw i otrzyma cyfr niema" (S. eromski), Gdy obliczy koszt tego wszystkiego, doszed do cyfry kilku tysicy rubli, ktrych nie posiada" (J. Weyssenhoff), (...) cyfra prenumeratorw maleje, a cyfra wierzycieli ronie (...)" (W. Gomulicki). Co innego jednak literatura pikna, a co innego teksty o charakterze uytkowym, w ktrych lepiej zachowa rnic midzy liczb a cyfr. Zob. te ilo, liczba. cyjanek, czsto z bdem ortograficznym, pod wpywem potocznej wymowy, w ktrej pomija si gosk j>. Na sowa: cyjan, cyjankali, cyjanowodr itp. te warto uwaa.

cytat, cytata. eska forma jest starsza i dzi rzadka - uywana gwnie na poudniu Polski. Obydwie jednak s nadal poprawne: koniec cytatu lub koniec cytaty, kilka cytatw lub kilka cytat. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. czas. Rozpowszechnione, ale cakowicie zbyteczne jest umieszczanie tego sowa w wyraeniach rok czasu, miesic czasu, tydzie czasu itp. Rzeczowniki typu rok, miesic, tydzie zawsze odnosz si do czasu. Zamiast zapyta: Czy masz jeszcze godzin czasu? pytajmy po prostu: Czy masz jeszcze godzin? Zwyczajowym wyjtkiem jest chwila czasu. W zdaniach zaprzeczonych stosunkowo czsto spotykamy to wyraenie i nie wydaje si ono race, np. Nie tracc chwili czasu, skierowaem si do prawnika, ktry mi wydawa dokumenty" (T. Breza). Zob. te OKRES. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. czasokres, dosowne tumaczenie niemieckiego Zeitraum, wyranie obce i cakowicie zbyteczne polszczynie. Zamiast 57 ! Czasokres budowy przekroczy trzy lata lepiej powiedzie Czas budowy przekroczy trzy lata. Zob. te OKRES. Zob. te KALKI. czek, w celowniku dwie formy: czekowi lub czeku. Zob. te CELOWNIK. cztery, w narzdniku czterema niezalenie od rodzaju, nie ! czteroma. Bd wynika pewnie z analogii do liczebnika dwa, ktry w rodzaju eskim ma oboczne formy narzdnikowe, dwiema i dwoma. Zob te DWA, TRZY, CZTERY ITD. Zob. te DWAJ, TRZEJ, CZTEREJ. czterysta. Zob. -sta, -set, -kro. czyjkolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek ITP. czyj, jaki, ktry. Formy liczby mnogiej tych zaimkw plcz si z formami liczby pojedynczej: ! Dobro odsania si gdzie w jakim momencie w czyje twarzy (...)" (Polityka). Poprawnie byoby w czyjej' twarzy, o czym atwo si przekona, rozbijajc zaimek czyj' na czci: odmienn czyj- i nieodmienn -s'. Skoro w czyjej twarzy, to i w czyjej' twarzy - nie inaczej. Podobny bd znalaz si w zdaniu: ! W kocu doszymy do wniosku, e interesujcy mczyni z jaki niezrozumiaych powodw siedz w domu" (CKM). Poprawnie: z jakich' niezrozumiaych powodw. czynny, czynnie, wyrazy czasem zbyteczne, np. w sformuowaniu ! czynnie uprawia sport. Na czym miaoby polega bierne uprawianie sportu? Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. ma. W dopeniaczu liczby mnogiej ciem: Wieczorem leciay przez okno niezliczone odmiany ciem i muszek" (Z. Nakowska). 58 d Danwkles. Zob. miecz Damoklesa. ^ DATY I CZAS. Podajemy kilka artykuw, w ktrych mowa o okreleniach daty i czasu. Zob. czas. Zob. kwadrans na drug. Zob. miesic. Zob. okres. Zob. stycze, luty itd. Zob. w dniu wczorajszym, w dniu dzisiejszym. Zob. te liczebniki. dy to i do wyznaczonego celu. Czasownik ten nie jest niedokonanym odpowiednikiem czasownikw zdy i nady i nie powinien by uywany w taki sposb: ! Po prostu w absolutnie wygranej pozycji Litmanowicz przekroczya czas, nie dc wykona kolejnego

posunicia" (za Sownikiem jzyka niby-polskiego W. Pisarka). Naleao napisa: nie zdywszy wykona kolejnego posunicia. Niedokonanymi odpowiednikami czasownikw zdy i nady s zda i nada, .: Klemens lecia jak oparzony, pies za nim ledwie zda" (J. Iwaszkiewicz). degustowa. Sowo to kojarzy si niektrym ze zniechcaniem kogo do czego, z obrzydzaniem komu czego - moe ze wzgldu na obecno przedrostka de-, ktry zmienia znaczenie wielu wyrazw na przeciwne. Sto lat temu takie skojarzenia byyby waciwe: degustowa znaczyo wtedy 'napenia niechci, przyprawia o niesmak', do dzi zreszt element niechci i niezadowolenia zachowa si w sowie zdegustowany. Samo degustowa jednak znaczy ju co innego - 'okrela jako produktw spoywczych na podstawie ich smaku'. Takie samo znaczenie ma rzeczownik degustacja, np. degustacja win. deka, kilo. Sowu kilogram odpowiada w jzyku potocznym forma kilo, sowu dekagram za deka, nie ! deko. Nie mwi si wic ! jedno deko, ! dwa deko, ! pi deko, lecz jedno 59 ^ deka, dwa deka, pi deka - jak u Brzechwy: Poprosz mleka pi deka". Rzeczowniki kilo i deka maj rodzaj nijaki i s nieodmienne. Poprawnie mwimy p kilo soli (nie ! p kila soli), z dwoma kilo cukru (nie ! z dwoma kilami cukru), przy dwch deka masa (nie ! przy dwch dekach masa). Zob. te gram. dekolt, nie ! dekold. Z francuskiego decolette, co najpierw - jak informuje Sownik wyrazw obcych PWN - odnoszono do szyi mskiej, nieprzyzwocie obnaonej przez rozpicie wysokiego, sztywnego konierzyka". rdem tego bdu moe by ucieczka przed innym bdem - typu ! standart zamiast poprawnego standard. Powinno si pisa te wydekoltowany, przez t - i wymawia analogicznie. Zob. te STANDARD. Zob. te HIPERPOPRAWNO. derby. Pocztkowo nazywano tak doroczn gonitw koni trzyletnich na wycigach konnych, pniej te mecz dwch lokalnych druyn, traktowany jako rywalizacja o pierwszestwo w danej miejscowoci. Niektre sowniki podaj, e rzeczownik ten ma rodzaj nijaki jak i e jest jak rugby nieodmienny, np. niejedno derby warszawskie, niejednego derby warszawskiego, niejednemu derby warszawskiemu itd. Czsto jednak spotyka si derby uywane tak, jak si uywa rzeczownika dyby - wycznie w liczbie mnogiej, a wic niejedne derby. Tak uywane sowo derby moe si odmienia, np. niejednych derbw, niejednym derbom, moe te by nie odmieniane: niejednych derby, niejednym derby itd. W znaczeniu odnoszcym si do wycigw konnych posugiwanie si rzeczownikiem derby tak jak rzeczownikiem dyby ma charakter potoczny. W znaczeniu dotyczcym zawodw sportowych jest to jednak podstawowy sposb uycia tego sowa. O koniu mona wic mwi starannie zwycizca tegorocznego derby, potocznie za zwycizca tegorocznych derby lub tegorocznych derbw. O druynie powie si 60 raczej zwycizca tegorocznych derbw, rzadziej tegorocznych derby lub tegorocznego derby. desygnowa, asygnowa bywaj mylone, .: !(...) rodki desygnowane na nauk winny ulega sukcesywnemu zwikszaniu" (Gos Wybrzea). Desygnowa to wyznacza kogo na jakie stanowisko lub do jakiej pracy, natomiast przeznaczenie pewnej kwoty na jaki cel to jedno ze znacze sowa asygnowa. Nawiasem mwic, czasownik ulega w cytowanym zdaniu te zosta nietrafnie uyty, por. haso ulec, ulega w tym sowniku. deszcz, ddu. Sowa ddu, ddem, dde itp. to dawne formy rzeczownika deszcz, ktry jeszcze w XV wieku mia posta ded. U Kochanowskiego w jednej z pieni czytamy: Suchaj, jako bije w ciany z gwatownym ddem grad zmieszany". Do dzi zachowaa si

forma ddu, ale ma ona charakter literacki i w jzyku potocznym nie wystpuje. Na pokrewiestwo ddu z deszczem wskazuj jeszcze wyrazy pochodne: ddysty, ddysto, ddycie, a take ddownica. detektyw, detektywistyczny. Sowa te wywodz si od angielskiego detectwe i tak jak ono powinny by pisane przez t - nie ! dedektyw, ! dedektywistyczny. rdem bdw moe by skojarzenie z dedukcj, ktra - jak dobrze wiadomo z powieci i filmw - jest ulubionym zajciem detektyww. Dla dobra ortografii detektywa naleaoby raczej kojarzy z detekcj i detektorem. dla. Zob. we, ze, za. dlatego... e... W wyraeniu tym, uywanym w funkcji spjnika, przecinek mona umieci dwojako, zalenie od akcentu zdaniowego, np. Ciesz si dlatego, e przyjechaa (z akcentem na dlatego) i Ciesz si, dlatego e przyjechaa (bez tego akcentu). Rzadziej spotyka si kilka innych wariantw tego spjnika, uwaanych za niepoprawne: dlatego... bo...; dlatego... 61 gdy...; dlatego... poniewa... Oto przykady z prasy, zj Sownikiem jzyka niby-polskiego W. Pisarka: ! Dlatego zrezygnowaa z autostopu, bo lubi sucha i patrze" 1 ! Dlatego wybrano ciasn miecin na siedzib zjazdu, gdy chciano, by go powita chadecki burmistrz",,,! Ukrad dlatego, poniewa pragnie wita spdzi w wizieniu". do. W narzdniku liczby mnogiej domi, nie ! doniami. I Ta druga forma jes sztuczna, utworzona przez analogi do wikszoci innych narzdnikw na -ami. Mona j znale w niektrych sownikach, przedkadajcych analogi nad zwyczaj jzykowy. W zwykych tekstach si jej nie znajdzie. doba. Dopeniacz liczby mnogiej brzmi db. Niektrzy sdz, e kocowe b naley w tej formie wymawia dwicznie, aby unikn niepodanych skojarze z innym sowem. Wymowa taka jest jednak sztuczna i moe przynie efekt przeciwny do spodziewanego. W polszczynie bowiem wikszo spgosek na kocu wyrazu przed pauz wymawia si bezdwicznie; dwiczne mog pozosta tylko tzw. spgoski potwarte, np. m, n, , l, r. 1 dobranoc, Wielkanoc nale do tzw. zrostw, czyli pochodz od zronitych w jeden wyraz zwizkw wyrazowych. W wypadku Wielkanocy jest to widoczne w odmianie, gdy oprcz najczstszych dzi form Wielkanocy i Wielkanoc spotyka si jeszcze Wielkiejnocy i Wielkanoc. Porednie miejsce, gdy idzie o frekwencj, zajmuj formy pisane rozcznie, np. wita Wielkiej Nocy. Dobranoc jest zasadniczo wyrazem nieodmiennym, chyba e chodzi o wieczorn audycj dla dzieci, zwan te dobranock. Wwczas odmienia si tylko drugi ze zronitych wyrazw: dobranocy, dobranoc itd. Gdybymy jednak chcieli yczy komu dobrej nocy, tak jak np. miego dnia, to naleaoby te wyrazy zapisa rozdzielnie. dobro, zo. W staropolszczynie w miejscowniku byy uywane formy o dobrze, o le. Dzi sowniki zalecaj formy 62 , . j zu, cho dopuszczaj jeszcze miejscownik dobrze, ktrego mwicy unikaj, bo dobrze to przede wszystkim yswek. Lepiej wic myle o dobru kraju ni o dobrze hraiu mona pisa o zu (nie ! o le), ale forma zu jest te rzadko uywana. do dzi dnia. Zob. po dzi dzie, do dzi dnia. dOJrZe. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE . dokdkolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. dokadnie, dokadnie tak!, wyraenia krytykowane rwnie czsto jak uywane. Dla jednych stanowi klasyczny przykad niepotrzebnej poyczki (jako rdo wskazuje si zwykle angielskie , cho w krgu podejrze powinno si znale te niemieckie genau). Inni

krytykuj te wyraenia za to, e s banalne, modne i pretensjonalne. Piszc o woskim esatto manierycznym odpowiedniku polskiego dokadnie tak - Umberto Eco przypomnia, e sowo to upowszechniy teleturnieje. Warto zacytowa konkluzj jego wypowiedzi: (...) w mwieniu esatto nie ma w zasadzie nic niewaciwego poza tym, e osoba uywajca tego sowa pokazuje, i woskiego uczya si wycznie z telewizji. Mwi esatto to jakby si popisywa w salonie encyklopedi, ktr nagminnie wrczaj jako nagrod nabywcom proszkw do prania" (Zapiski na pudeku od zapaek). W odczuciu niektrych uytkownikw polszczyzny Dokadnie! i Dokadnie tak! wyraaj wiksze zaangaowanie emocjonalne mwicego, zdwojon ch podkrelenia, e zgadza si on ze sowami swojego rozmwcy, e w peni aprobuje ich tre. Pewnie czasem tak jest albo mogoby by w wypowiedziach kogo, kto by starannie dobiera sw, aby jak najlepiej przekaza swoje intencje. Na og jednak wyraenia te funkcjonuj jedynie jako rodzaj sownego wytrycha - uniwersalny sposb powiedzenia tego, co na 63 rne sposoby mona wyrazi sowami: Tak, Owszem, Zgadza si, Wanie, Wanie tak, Ot to. Zob. te WYRAZY MODNE. doktor. Zaleca si wymow doktor", nie doktr". T druga w niektrych wydawnictwach normatywnych uchodzi za gorsz, w innych jest oceniana jako niepoprawna. Niejednoznaczna jest te kwestia pisowni: jedne rda przytaczaj form doktr z zastrzeeniem, e to regionalizm, inne kwalifikuj j jako bd. Jak wida, forma doktor jest] bezpieczniejsza, tak w pisowni, jak i w wymowie. W liczbie mnogiej, gdy chodzi o lekarzy, mwi si doktorzy, nie doktorowie. Obie formy s jednak poprawne, gdy mowa o ludziach z tytuem naukowym doktora. dom, pan, syn od wiekw maj w miejscowniku kocwk -u: w domu, o panu, przy synu dzi wyjtkow wrd rzeczownikw o takim zakoczeniu tematu fleksyjnego. Mwimy przecie w tomie, przy kranie, o mynie - i czasem z bdem, ktrego rdem jest analogia: ! w domie,! o panie Janie, ! przy synie. Archaiczne miejscowniki domu, panu i synu utrzymay si dlatego, e s czsto uywane. Czsto uycia sprawia, e dom i syn zachoway te dawny woacz z kocwk -u: domu rodzinny!, synu drogi! W innych podobnie zakoczonych wyrazach wolacz ma kocwk -e. domokrstwo, nie ! domokrstwo, cho domokrca. Podobnie upieca i upiestwo, nie ! upiestwo. Zob. te CIEMIZCA, KRZYWORZYSIZCA. domyle, domyli si. Zob. wymyli, pomyle. Don Juan, donuan. Don Juan - wymawiany z francuska don uan" lub z hiszpaska don huan" - to bohater hiszpaskiej legendy, posta znana z literatury, opery, teatru i filmu. Donuan (ma liter) to prozaiczne wcielenie Don Juana - kobieciarz i uwodziciel. W tym przenonym znacze64 niu pisownia Don Juan jest te spotykana i zbytkiem gorliwoci jest jej zakazywa. Od autora wypowiedzi powinno zalee, jak wyranie chce nawiza do legendarnego pierwowzoru. Don Kichot, donkiszot. Jeszcze kilkadziesit lat temu pisownia Don Kichot, przewaajca dzi w tekstach i honorowana przez sowniki, bya uwaana za niepoprawn. Zarzucano jej niekonsekwencj adaptacyjn: skrzyowanie hiszpaskiej wymowy kichote" z francusk kiszot". Powoywano si na tradycj (np. tytu komedii Fredry Nowy Donkiszot) i na derywaty utworzone od postaci z sz, np. donkiszoteria i donkiszotyzm. Postulowano pisowni Don Kiszot, pniej Donkiszot. Na nic si to nie zdao. Dzi norm jest Don Kichot, a donkiszot pisany jest przewanie ma liter i ma znaczenie przenone 'niepoprawny idealista, szlachetny, ale komiczny'. Forma Don

Kichot te moe wyraa znaczenie przenone: Krytyk artystyczny: tragiczny i mieszny Don Kichot ycia plastycznego" (Sztuka). donuan. Zob. Don Juan, donuan. dO. Zob. WE, ZE, ZA. DOPENIACZ. Wtpliwoci zwizane z wyborem kocwki dopeniacza s dobrze znane: termometru czy termometru}, widelcw czy widelcy}, pokoi czy pokojowi, alei parkowych czy alej parkowych} Dwie z wymienionych tu form s uwaane za niepoprawne (termometra i widelcy), ale pierwsza z nich nie jest bardzo raca i z pewnoci mona j spotka w ywej mowie. Kryteria wyboru waciwej kocwki bywaj zreszt skomplikowane. W gr wchodz rozmaite czynniki - gramatyczne i znaczeniowe, fonetyczne i sowotwrcze - ostatecznie za o wyborze decyduje zwyczaj jzykowy, ktry bywa chwiejny i nierzadko dopuszcza formy oboczne. Nie sposb rozstrzygn tu wtpliwoci dotyczcych wszystkich wyrazw - od tego s wiksze sowniki. W r65 nych artykuach omawiamy jednak wybrane problemy zwi. zane z tworzeniem form dopeniacza, aby czytelnik wiedzia gdzie moe si ich spodziewa. Zob. brzoskwinia, cukinia. Zob. KOCE, MECZE, MARSZE. Zob. KOPALNIE, KSIGARNIE. Zob. KRAJE, POKOJE, SOJE. Zob. MISJA, TEORIA, LINIA. Zob. SEKWOJA, MIJA, ALEJA. Do Siego roku!, nie ! Dosiego roku. W tych noworocznych yczeniach zachowaa si forma dawnego zaimka si 'ten', pokrewnego kilku innym zaimkom uywanym dzi tylko w zwizkach frazeologicznych, .: ni to, ni sio; ni taki, ni siaki; tak czy siak; tam i siam; siako tako. lad staropolskiego si widoczny jest te w gwarowym lato' 'w tym roku'. Dawniej do siego roku byo formu ycze wigilijnych, ktre dotyczyy kocowych dni mijajcego, starego roku (do siego znaczyo dosownie 'do tego, do biecego'). Dzi formua ta jest odbierana inaczej: yczenia maj dotyczy caego nowego, rozpoczynajcego si wanie roku. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. dotkn, dotyka. W wikszoci swoich znacze czasowniki te cz si z rzeczownikami w dopeniaczu: dotyka ciany, czoa, psa, dotkn tematu, problemu, istoty rzeczy, Ulica dotyka parku. Take z zaimkiem si, ktry nie zmienia ich znaczenia, maj one skadni dopeniaczow, np. dotkn si elazka. Natomiast w znaczeniu 'sprawia przykro' i w znaczeniu 'wyrzdza szkod' towarzyszy im rzeczownik w bierniku: Dziewczyn dotkna ta uwaga, Klska suszy dotkna kraj. Gdy mowa o stykaniu si dwch przedmiotw, dopuszczalna jest konstrukcja z przyimkiem do, np. Rega nie dotyka do ciany. Ponadto wystpuje ona z czasownikami dotkn si i dotyka si w zdaniach zaprzeczonych, np. Ja si do tego nie dotykam lub Nie daa mi si do komputera dotkn. dramatycznie. ! System operacyjny Microsoft Windows dramatycznie rozszerza moliwoci systemu operacyjnego MS-DOS, uatwiajc obsug Twojego komputera osobis66 tego" (Gazeta Wyborcza). To dramatycznie w znaczeniu 'znaczco, radykalnie' jest jeszcze jednym przykadem wpywu jzyk3 angielskiego na wspczesn polszczyzn. Na razie sowa dramatyczny i dramatycznie kojarz si Polakom z dramatem (utworem scenicznym lub nieszczciem), tote uzywanie ich w inny sposb moe by ryzykowne. Zob. te kalki. drastycznie. ! Niezapomnianych wrae dostarcza wyprawa do Parku Narodowego Amboseli, drastycznie rnicego si od innych (...)" - informuje magazyn kulinarny Sl i Pieprz. Z dalszego cigu nie wynika jednak, aby w parku rozgryway si drastyczne sceny. Po

polsku drastyczny znaczy 'jaskrawo naruszajcy poczucie przyzwoitoci lub dobrego smaku'. Jako drastyczne okrela si te co, co jest bardzo due, ale wwczas sowo to odnosi si tylko do zjawisk negatywnych, np. drastyczny wzrost cen. W cytowanym zdaniu prawdopodobnie le przetumaczonym z jzyka angielskiego - naleao uy innego przyswka, np. cakowicie, zdecydowanie, zasadniczo, istotnie. drewno, drzewo niekiedy s uywane zamiennie, jak w powiedzeniu: Odpuka w nie malowane drewno (drzewo). Niektrzy sdz, e jest to nielogiczne, i argumentuj: meble robi si z drewna, nie z drzewa, a drzewa rosn w lesie. Istotnie drewna nie rosn w lesie, drzewa (roliny) nie nazywa si bowiem drewnem. Ale drewno jest zwyczajowo nazywane drzewem, bo przecie pochodzi ze citego drzewa, por. u Mickiewicza: Sta dwr szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany". drop, jak paw, ma odmian mikkotematow: dropia (nie ! dropa), dropiowi, z dropiem, o dropiu. W liczbie mnogiej te dropie (nie ! te dropy), tych dropi lub dropiw, tym dropiom itd. drka, druka. Drka to maa droga. Druka to dziewczyna towarzyszca pannie modej do lubu, inaczej druhna. Sowo druka jest przestarzae. 67 drugi najbogatszy. Jawnym bdem s konstrukcje typu drugi najbogatszy kraj wiata, co ma znaczy 'drugi pod wzgldem zamonoci kraj wiata' i moe by kalk angielskiej konstrukcji the second richest country in the world (podobne konstrukcje wystpuj te w niektrych innych jzykach). Jak wiadomo, kalki s bdami, ktre najtrudniej wykorzeni, poniewa ukrywaj swoj obco, podszywajc si pod konstrukcje rodzime. Owo drugi najbogatszy w rnych przebraniach mona bez trudu znale w najwikszych polskich czasopismach. Przytoczymy kolejno cytaty z Gazety Wyborczej, Rzeczpospolitej, Polityki i Wprost: To drugie najwiksze masowe samobjstwo na wiecie" (poprawnie: drugie co do wielkoci), W przypadku Figo, uznawanego za drugiego najlepszego pikarza wiata (po Francuzie Zidane) (...)" (poprawnie: uznawanego za najlepszego po Francuzie Zidane pikarza wiata), Po igrzyskach olimpijskich i pikarskich mistrzostwach wiata to trzecie najwiksze wydarzenie sportowe na wiecie" (poprawnie: to najwiksze wydarzenie sportowe na wiecie), Zosta wwczas trzeci najpopularniejsz osobistoci w USA, by witany z honorami w Biaym Domu i trafi na okadk magazynu Time" (poprawnie: trzeci pod wzgldem popularnoci). Nie ma bdu w konstrukcjach typu trzeci, najwyszy stopie zagroenia przeciwpoarowego albo czwarta, najwaniejsza cz utworu. Zwrmy uwag na przecinek, ktry wskazuje, e ich czon liczebnikowy i przymiotnikowy s rwnorzdne. druka. Zob. drka, druka. drZeWO. Zob. DREWNO, DRZEWO. drzwi, noyce, skrzypce itp. Niektre rzeczowniki wystpujce tylko w liczbie mnogiej cz si z liczebnikami zbiorowymi, a nie z gwnymi, np. troje drzwi (nie ! trzy drzwi), czworo noyc (nie ! cztery noyce), dwoje skrzypiec, 68 niecioro sa, dziesicioro wide. Cz z nich czy si take ze jowem para, np. para wide, cztery pary noyc (tj. cztery sztuki? nie osiem), ale nie ! para drzwi. Wielu rzeczownikw nie uywanych w liczbie pojedynczej ogle nie mona czy z liczebnikami. Liczb przedmiotw lub ilo substancji wskazuje si wtedy inaczej, np. dwie pary spodni lub cztery flakoniki perfum. Zob. te IMIENINY, URODZINY. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. dS., ww. Wyraenia do spraw i wyej wymieniony lepiej skraca do postaci ds. i ww. ni dis i w/w. Skona kreska niepotrzebnie potguje formalny charakter tych i tak oficjalnych skrtw, uywanych gwnie w jzyku urzdowym.

duszkiem. Mona wypi herbat duszkiem, nie [jednym duszkiem. rdem bdu jest pewnie analogia do wyrae jednym tchem, jednym haustem, a take wpyw niemieckiej konstrukcji in einem (aufeinen) Zug. DUE I MAE LITERY. Uycie duych i maych liter reguluj przede wszystkim zasady pisowni, zamieszczane w sownikach ortograficznych. Niektre zasady s do trudne lub mao znane i te zostay omwione dokadniej w rnych miejscach tego sownika. Zob. Szekspirowski, szekspirowski (o przymiotnikach tworzonych od imion i nazwisk). Zob. Sownik jzyka polskiego (o tytuach ksiek i czasopism). Zob. Fiat, fiat (o nazwach wyrobw przemysowych i nazwach marek). Zob. odrodzenie, owiecenie itp. (o nazwach okresw i prdw kulturowych oraz wydarze historycznych). Zob. Rzymianin, rzymianin (o nazwach mieszkacw krajw i mieszkacw miast). Zob. Mazowieckie, mazowiecki (o nazwach regionw odmieniajcych si przymiotnikowo). Zob. Morze Beringa, morze Marmara (o innych nazwach geograficznych). Zob. Koci, koci, a take ulica, plac, rynek, aleja (o nazwach kociow, ulic, placw itp.). 69 Inne szczegowe kwestie dotyczce pojedynczych wyraj zw s omawiane w powiconych im artykuach. duo, nieduo mog peni funkcj zaimkw liczebnych np. Przyszo duo udzi, Nieduo spraw czeka na zaatwienie. Mona jednak uywa ich tylko w mianowniku, jak wyej w bierniku, np. Mamy duo pienidzy, i w dopeniaczu zalenym od czasownika, np. Nie mamy duo pienidzy. Celownik, narzdnik i miejscownik oraz dopeniacz w pol zycji innej ni przyczasownikowa musz by wyraane form zaimka wiele, niewiee lub inn konstrukcj skadniow, np. podoba si wieu osobom (nie ! podoba si duo osobom), kupno duych ioci cukru (nie ! kupno duo cukru). duy, ryy. Mwimy ryy chopiec i ryy chopcy, wiey\ zawodnik i wiey zawodnicy, hoy modzieniec i hoy modziecy, rycerz boy i rycerze boy. Jedynym wyjtkiem jest przymiotnik duy - w liczbie mnogiej duzi: A zatem duy ryy chopiec i duzi ryy chopcy. Zob. te OBCY, CUDZY. dwa. Liczebnik ten ma wiele form obocznych: dwchi rzadziej dwu, nie ! dwuch (np. chopcw, dziewczynek), dwm, rzadziej dwom lub dwu (np. chopcom, dziewczynkom), dwoma, rzadziej dwu (np. chopcami), dwiema, rzadziej dwoma (np. dziewczynkami), o dwch, rzadziej o dwu (np. chopcach, dziewczynkach). Tak samo odmienia si sowo obydwa, inaczej za oba. Zob te liczebniki. dwa, trzy, cztery itd. Liczebniki dwa, trzy i cztery oraa grupy liczebnikowe zakoczone tymi liczebnikami cz si z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Dwadziecia cztery osoby zginy. Podobne zdania z innymi liczebnikami wyma-i gaj czasownika w liczbie pojedynczej, np. Dwadziecia pi osb zostao rannych. Wybr formy czasownikowej zaley wic od liczebnika i jeli liczebnik nastpuje daleko po czasowniku, to w ywej mowie trudno si wystrzec bdw 70 kich jak! W7 wypadku odnioso obraenia tysic sto pidziesit dwie osoby (poprawnie: odniosy). Oczywicie piszcy ma wicej czasu do namysu i podobnych bdw nie powinien popenia. Wyjtkiem s zdania, w ktrych liczebnik dwa, trzy, cztery lub zakoczona nim grupa liczebnikowa okrela liczb jednostek miary. Czasownik moe wwczas mie form nie tylko liczby mnogiej, lecz i pojedynczej, np. Zostay jeszcze trzy godziny lub Zostao jeszcze trzy godziny. w/ konstrukcjach z czasownikiem by liczba pojedyncza wydaje si nawet lepsza, np. Jutro bdzie dwadziecia dwa stopnie, Jest cztery minuty po pierwszej. W Sowniku poprawnej polszczyzny PWN zdanie: S cztery minuty po pierwszej" oceniono jako bd.

Dodajmy, e w grupach liczebnikowych zoonych z liczebnikw gwnych odmianie mog podlega wszystkie czony bd tylko dziesitki i jednoci: przed tysicem dziewiciuset dziewidziesicioma czterema aty lub przed tysic dziewiset dziewidziesicioma czterema aty. Drugi sposb odmiany jest prostszy i czciej spotykany. Wyjtkiem s tylko grupy z ostatnim czonem jeden, ktry pozostaje nieodmienny. Zob. te JEDEN. Zob. te LICZEBNIKI. dwaj, trzej, czterej. Mona powiedzie np. Dwaj (trzej, czterej) chopcy przyszli lub Dwch (trzech, czterech) chopcw przyszo. Formy dwaj, trzej, czterej nie wystpuj jednak w grupach liczebnikowych. Powiemy Dwudziestu dwch zawodnikw wystpio w meczu, nie ! Dwadziecia dwaj zawodnicy wystpili... Podobnie stu trzech kibicw, nie ! sto trzej kibice, i tysic sto czterdziestu czterech policjantw, nie ! tysic sto czterdzieci czterej policjanci. Sowniki poprawnej polszczyzny kwestionuj poczenie dwaj (trzej, czterej) ludzie. Dopuszczaj jedynie form dwch (trzech, czterech) ludzi bd - gdy chodzi o grup zoon z mczyzn i kobiet - dwoje (troje, czworo) ludzi. Zakwes71 tionowane konstrukcje nie zawsze s jednak race. Nie wida bdu w tytule filmu Romana Polaskiego Dwaj ludzie z szaf. Zob. te liczebniki. dwoje, troje, czworo itd. We wspczesnej polszczynie zmniejsza si zakres uycia liczebnikw zbiorowych. Zgodnie z tradycj naley je czy m.in. z nazwami istot modych na -, w liczbie mnogiej -ta, np. dwoje niemowlt, troje kurczt, a take z niektrymi rzeczownikami nie majcymi liczby pojedynczej, np. czworo skrzypiec, picioro sa. Wiele osb powie jednak niezgodnie z norm ! dwa niemowlta, ! trzy kurczta, ! cztery skrzypce, ! pi sa lub uyje celowo innego rzeczownika, ktry tworzy poprawne zwizki z liczebnikiem gwnym, np. dwa niemowlaki, trzy kurczaki. Potpiane do niedawna konstrukcje typu trzy kurczta uznano w Nowym sowniku poprawnej polszczyny PWN za dopuszczalne w normie potocznej. Nadal sownika ka czy liczebniki zbiorowe z nazwami dzieci: dwoj niemowlt, blinit, wnuczt, a take z rzeczownikami nia uywanymi w liczbie pojedynczej. Dalsze ustpstwa norm* na rzecz zwyczaju jzykowego s tu jednak tylko kwesti-czasu. Dusz przyszo mona wry liczebnikom zbiorowym w poczeniu z rzeczownikami mskoosobowymi. Te ostatnie w zasadzie czy si z liczebnikiem gwnymi ale uycie liczebnika zbiorowego jest sygnaem, e chodzi o towarzystwo zoone z mczyzn i kobiet, por. siedmiu studentw i siedmioro studentw. Bdem natomiast jest czenie liczebnikw zbiorowych z rzeczownikiem osob np. ! dwoje osb. W grupach liczebnikowych liczebnik zbiorowy moe wystpi bd tylko na ostatnim miejscu, np. sto trzydzieci picioro dzieci, bd na dwch ostatnich, np. sto trzydziecio picioro dzieci. Konstrukcj sto trzydzieci picioro wybiera jednak niewiele osb prawdopodobnie wydaje si on^ 12 zbudowana niekonsekwentnie. Zauwamy, e liczebniki jeden j sfo, dwiecie, trzysta itd. nie maj odpowiednikw zbiorowych, a wiCc niekonsekwencji w niektrych grupach liczebnikowych nie mona unikn: powiemy sto trzydziecioro jeden dzieci, nie ! sto trzydzieci jeden dzieci. przewanie liczebnik zbiorowy czy si z rzeczownikiem w dopeniaczu, np. dwoje drzwi, dwojga drzwi, dwojgiem drzwi- Jeeli jednak liczebnik ma form celownika lub miejscownika, to zgodnie z opini wydawnictw poprawnociowych rzeczownik powinien wystpi w tym samym przypadku, co liczebnik, np. przyglda si dwojgu drzwiom, myle o dwojgu drzwiach. W praktyce nawet wtedy spotyka si poczenia z dopeniaczem - s one

do czste i nie wszystkim wydaj si race, np. przyglda si dwojgu drzwi, myle o dwojgu drzwi. Wyjtkiem od wymienionych zasad s rzeczowniki pastwo 'panie i panowie' i rodzestwo, ktrych uywa si w dopeniaczu niezalenie od przypadka liczebnika, np. da prezenty omiorgu rodzestwa, i przy czworgu pastwa (cho z nazwiskiem inaczej: i przy czworgu pastwu Nowakach i podobnie i przy dwojgu pastwu modych). Zob. te DZIECI, BLINITA, NIEMOWLTA, WNUCZTA. Zob. te KURCZ, JAGNI ITP. Zob. te LICZEBNIKI. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. Zob. te ZWIERZ. dwuiptroczny. Wtpliwo budzi pisownia zoonych przymiotnikw i rzeczownikw z pierwszym czonem liczebnikowym. O ile przykady takie, jak stumetrowy lub trzydziestolecie, nikogo nie zbij z tropu, to wyrazy tworzone od wikszych liczb mog by kopotliwe. Zasada jednak jest prosta - mamy do wyboru zapis mieszany, liczbowo-sowny, np. 35-lecie, albo pisowni konsekwentnie czn, np. trzydziestopiciolecie. Dugie wyrazy tworzone zgodnie z t regu mog si wydawa dziwne, ale bywaj uyteczne, jeli kto nie lubi uywa cyfr albo jeli redakcja paci mu za dostarczony materia od wiersza: dwudziestkapitka, dwu73 dziestoczterolatek,stupidziesicioprocentowy,tysicstoczterdzies-toczterostronicowy itp. W ten sposb zapisuje si nawet przymiotniki od liczebnikw uamkowych: zamiast 10,5kibgramowy moemy napisa dziesicioipkilogramowy, zamiast 10,25-kilogramowy dziesi-cioiwierkilogramowy. Wszystko jednak ma swoje granice: zapisu 10,7kilogramowy nie da si zastpi jednym sowem. dyrektor, dyrekcja itp. W wyrazach tych i pokrewnych piszemy i wymawiamy na pocztku dy-, a nie de-. Pochodz one od aciskiego rzeczownika directio 'kierowanie' i w in-1 nych jzykach europejskich maj podobn posta, np.j francuskie directeur, angielskie director, niemieckie Direktor. dyrektorka, kierowniczka i in. Nie wszystkie nazwy zawodw tradycyjnie wykonywanych przez mczyzn i nie wszystkie nazwy stanowisk, ktre w przeszoci tylko oni zajmowali, maj swj odpowiednik eski. Formy takie, jak pedagoka czy filoloka, spotykane s tylko w jzyku potocznym. Formy dyrektorka, kierowniczka dla jednych s neutralne, podczas gdy inni odbieraj je jako mniej prestiowe od sformuowa pani dyrektor, pani kierownik. Nieoficjalny charakter maj te formy redaktorka i profesorka; w sytuacji oficjalnej mog wiadczy o braku szacunku. Wyrazy radczyni, wojewodzina, mecenasowa s nazwami on, a nie zawodw. Do kobiety mecenasa, kobiety inyniera itp. odnosi si wic nazwy mskie, nie odmieniajc ich. Na przykad: pokj mecenas Nowak, ukoni si doktor Kowalskiej, zaprosi pani inynier, rozmowa z pani premier, wspomnienie o profesor Kowalskiej, szanowna pani profesor! Nieodmienno form mskich odnoszonych do kobiet jest ich wad. Swoistym kompromisem midzy prestiem, ktry daje forma mska, a wygod, ktr zapewnia odmienna forma eska, s nazwy typu redaktor naczelna, dyrektor generalna lub doktor habilitowana. Zob. te BIZNESMEN, BIZNESWOMAN. Zob. te PANI PREMIER. Zob. te POSE, POSANKA. Zob. te SDZINA. 74 dystans. Sowniki poprawnej polszczyzny PWN kwestionuj konstrukcj dystans do kogo', do czego', aprobuj rvlko dystans w stosunku do czego', dystans wobec czego' ; dystans midzy kim' a kim (lub midzy czym' a czym). Trudno zgadn, czym kierowali si redaktorzy, gdy w Korpusie Jzyka Polskiego PWN najliczniej reprezentowana jest wanie konstrukcja ganiona przez sownik, .: te mi byo potrzebne. Dystans do Europy i dystans do literatury" (W. Gombrowicz) lub Zaznaczy jednak swj dystans do tez zawartych w ksice" (Dialog). Naleao raczej przestrzec czytelnikw przed uywaniem

przyimka od w miejscu do, .: !(...) odnosz si z nieufnoci do biskupw i wielu kapanw, krytykujc ich za brak odwagi i dystansu od partii (...)" (Kultura [paryska]). dystansowa si, zdystansowa si - od czego', nie do czego'. czliwo tych czasownikw jest wic odwrotna ni pokrewnego im rzeczownika: mwimy np. Brak mi dystansu do przeszoci, ale Autor dystansowa si od swojej przeszoci. HIDYWIZ. Zob. cznik, mylnik. dzia, dzia Si. Zob. la, sia, mia si, zia, zwia. dzieci, blinita, niemowlta, wnuczta liczymy za pomoc liczebnikw zbiorowych, a nie gwnych: grupa dwadzieciorga piciorga dzieci (lub dwudziestu piciorga dzieci, nie ! dwudziestu piciu dzieci), czworo blinit (nie ! cztery blinita), dwoje niemowlt (nie ! dwa niemowlta), omioro wnuczt (nie ! osiem wnuczt). To samo dotyczy innych nazw niedorosych osb i nie-dorosych zwierzt, jeeli tylko mianownik liczby pojedynczej ma zakoczenie -, a mianownik liczby mnogiej -ta, nPCygani - Cyganita - dwoje Cyganit, koci - kocita - troje kocit. Co prawda, w jzyku potocznym od dawna syszao si przykady typu trzy kocita, ktre Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN zaaprobowa niedawno w normie potocznej. Jednak aprobata dotyczy tylko nazw niedorosych 75 zwierzt, nie ludzi, mamy wic troje kocit (konstrukcja) wzorcowa) lub trzy kocita (konstrukcja dopuszczalna), alej tylko troje dzieci, blinit, niemowlt, wnuczt i Cyganit. Zdrobnienia tworzone od tych rzeczownikw w zasadzie! cz si z liczebnikami gwnymi: dwa Cyganitka, trzy\ kocitka. Antoni Marianowicz posuy si jednak form dziesicioro Murzynitek i jako nie sycha, aby kto odbiera j jako bd. Zob. te KURCZ, JAGNI ITP. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. dziedzina, zakres. Wyraenia w dziedzinie i w zakresie s uyteczne, ale nie zawsze niezbdne. Zamiast mwi np.l o wsppracy w dziedzinie naukowo-technicznej lepiej mwi po prostu o wsppracy naukowo-technicznej. Zamiast ogasza konieczno przyspieszenia prac w zakresie podwyek wynagrodze" (Zycie Warszawy) lepiej przyspiesza prace nad podwykami wynagrodze. DZIELENIE WYRAZW. Bdy w dzieleniu wyrazw nale do najpospolitszych w prasie. Czciowo tumaczy si! to tym, e skad jest komputerowy, a algorytmy dzielenia niedoskonae; czciowo tym, e redakcje nie przywizuj do tego rodzaju bdw wikszej wagi. Poniej przytaczamy list wykrocze, ilustrowan przykadami z trzech tylko numerw Gazety Wyborczej, Rzeczpospolitej i ycia Warszawy. 1. Bdy w dzieleniu na sylaby: ! bard-zo, ! wiec-zora, ! Ro-osevelta, ! obstaw-ia, ! referencje. Poprawnie: bar-dzo, wie-csora, Roose-velta, obsta-wia, refe-rencje. Nie mona rozdziela liter wymawianych jako jedna goska ani zamyka spgosk pierwszej sylaby, jeli druga miaaby si zaczyna samogosk. 2. Bdy w dzieleniu wyrazw z przedrostkiem: ! antyk--ryzysowym, ! eksportu, ! rozliczenia, ! za-ganie. Poprawnie: anty-kryzysowym, eks-portu, roz-liczenia, za-ganie. Przedrostek od pozostaej czci wyrazu wolno oddzieli tylko w tym miejscu, gdzie one granicz, a nie w poowie nastpnej 76 vlaby- Mona podzieli te sam przedrostek, jeli zawiera dwie sylaby, np. ro-zebrany. Nie moemy jednak podzieli p i ro-zentuzjazmowany, gdy przedrostkiem nie jest tu roze-, lecz samo roz-; poprawnie wic roz-entuzjazmowany. 3. Bdy w dzieleniu wyrazw zoonych: ! biznesmenw, i bliskowschodnich. Podzia powinien przebiega albo na granicy sylab jednego z czonw zoenia, np. biz-nesmenw, ajbo dokadnie midzy tymi czonami, np. biznes-menw, blisko-wschodnich. Jeli wyraz

zoony jest pisany z cznikiem; to dobry zwyczaj kae przenie cznik do nastpnego wiersza, np. polsko- -niemieckie (jeden cznik na kocu pierwszego wiersza, drugi na pocztku nastpnego). Warto dokadniej zapozna si z zasadami dzielenia, ktre podawane s w sownikach ortograficznych. Uwana lektura przekonuje, e obowizujce dzisiaj reguy s do liberalne, moe nawet zbyt liberalne. Pozwalaj na przykad nie oddziela obcego przedrostka od rdzenia, cho okrelaj podziay typu ! antyk-ryzysowym, ! eksportu jako gorsze. Tymczasem dla wielu osb podziay takie s race, jeli chodzi o przedrostek czsty w jzyku polskim i atwo zauwaalny. Obowizujce reguy zalecaj te dzielenie na granicy rdzenia i przyrostka, cho nie wymagaj tego bezwzgldnie. Za lepsze uchodzi wic dzielenie sow-nik, polski, wios-ka ni so-wnik, po-lski, wioska. Do 1931 r. zasady pisowni zobowizyway do takiego dzielenia grup spgoskowych, by od spgosek przeniesionych do nastpnego wiersza mg si rozpoczyna jaki polski wyraz. Reguy tej poniechano, pozostawiajc tylko jeden szczeglny przypadek - obowizek rozdzielania identycznych ssiadujcych liter spgoskowych, np. pan-na, brut-to, mik-ki. Od niedawna jednak sowniki ortograficzne znw zalecaj rozdzielanie grup spgoskowych w taki sposb, by cz wyrazu przeniesiona do nastpnego wiersza dawaa si atwo przeczyta. Dobry zecer nie podzieliby nigdy ko-ski, pe-nsja, Tu-rcja, wa-rstwa, wa-lka, onierz 77 i cho dzielenie takie nie jest dzi bdem, wci za lepsze mona uzna podziay: koski, pensja, Tur-cja, warstwa, wal-ka, o-nierz. Na koniec pytanie: kto spord czytelnikw podzieliby we-jcie, wy-jrze, za-mkowy} Przypuszczalnie prawie nikt, a tymczasem wanie takiego dzielenia domagaj si niektre sowniki ortograficzne. Autorzy sownikw wiedz bowiem, e w wymienionych wyrazach czstki we-, wy-, za- peni funkcj przedrostkw. Natomiast wikszo Polakw nie zdaje sobie z tego sprawy i dzieli intuicyjnie wejcie, wyj-rze, zam-kowy - tak, by czstki przeniesione do nastpnego wiersza byy atwe do wymwienia. Poniewa budowa przytoczonych wyrazw jest zatarta, intuicyjne podziay, jakich dokonuje wikszo, trzeba uwaa za poprawne. dzie. W liczbie mnogiej s dwie formy oboczne, dni i dnie (np. Noce i dnie Marii Dbrowskiej), ale z liczebnikami uywa si tylko pierwszej: dwa, trzy, pi dni. Miejscownik liczby pojedynczej brzmi dniu, np. w tym dniu, i tylko w tekcie modlitwy zachowaa si forma we dnie, w nocy. Zob. te CO DZIE, CODZIENNIE. Zob. te NA DZI, NA DZISIAJ, NA DZIE DZISIEJSZY. Zob. te PO DZI DZIE, DO DZI DNIA. Zob. te W DNIU WCZORAJSZYM, W DNIU DZISIEJSZYM. dziesitek, dziesitka. Dziesitka to liczba 10, a take co oznaczonego t liczb: tramwaj, pokj, moneta, karta do gry itp. Dziesitka to take grupa dziesiciu osb, np. pierwsza dziesitka zawodnikw. W podobnym znaczeniu uywa si sowa dziesitek, ktre jednak odnoszone jest do grupy dziesiciu przedmiotw, a nie osb, .: Waciwie ten dziesitek felietonw o starym Krakowie napisa mi si sam nie wiem jak" (Boy). Poza tym dziesitek wystpuje w okreleniach czasu, np. trzeci dziesitek lat zeszego wieku i od wielu dziesitkw lat. dziewcz. Formy liczby pojedynczej tego wyrazu maj dzi charakter podniosy lub artobliwy. Czciej uywa si 78 form liczby mnogiej, ktre s neutralne stylistycznie i mog zai miejsce form rzeczownika dziewczyna, gdy te odbiera si iako zbyt potoczne. Mwimy dwoje dziewczt i oboje

dziewczt, ! dwa dziewczta, ! oba dziewczta ani ! dwie dziewczta, i gfog dziewczta. Dalej obocznie: troje, czworo, picioro dziewczt lub czciej trzy, cztery dziewczta, pi dziewczt. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. dziewiset. Zob. -sta, -set, -kro. dziewitnacie. Zob. pitnacie, dziewitnacie. dziki. Przyimek ten tak wyranie kojarzy si z czasownikiem dzikowa, e sprzeczno dostrzega si w zdaniu: ! Dziki chuliganom, ktrzy porozbijali lampy, Planty ton w ciemnociach" (za Jzykiem Polskim). Naleao napisa tu Przez chuliganw... lub Z winy chuliganw..., a przyimka dziki uywa tam, gdzie wyraa on okolicznoci sprzyjajce. A zatem Wyzdrowia dziki szybkiej pomocy, dziki dobrej opiece itp.; ale Rozchorowa si wskutek przemczenia, z powodu zych warunkw itp. wiadome naruszenie reguy moe by usprawiedliwione ironicznym znaczeniem wypowiedzi, np. Dziki moim miym ssiadom znowu nie spaam ca noc. dzisiaj, tutaj, wczoraj, przedwczoraj. W jzyku potocznym nierzadka jest wymowa dzisiej", tutej", wczorej", przedwczorej", nie zalecana w sytuacjach oficjalnych. W sowie dzisiaj zamianie goski a na wysz (wymawian z wyej uniesionym jzykiem) gosk e sprzyja fonetyczne ssiedztwo gosek wysokich. Nie bez znaczenia s te wyrwnania analogiczne: dzisiej" do dzisiejszy", tutej" do tutejszy", a wczorej" i przedwczorej" do dzisiej". Naley pamita, e pisownia jest zgodna z oficjaln, a nie potoczn wymow tych sw. Zob. te bodaj. Zob. te na dzi, na dzisiaj, na dzie DZISIEJSZY. 79 dzi. Zob. NA DZI, NA DZISIAJ, NA DZIE DZISIEJSZY. Zob. te PO DZI DZIE, DO DZI DNIA. ddu. Zob. deszcz, ddu. dentelmen, gentleman, ale nie ! gentelmen ani ! gentel-man. Bdy s stosunkowo czste, take w wyrazach pochodnych: ! W istocie by to przyjacielski zwizek bogatych gentelmanw" {Biuletyn Historii Sztuki), ! Gdy przyjdziesz na imprez z przyjacik, powinna rwnie z ni wyj, chyba e wczeniej zawrzecie gentelmesk umow, e jeli ktra z was kogo pozna, wwczas macie prawo si rozdzieli" (Cosmopolitan). Na formy nie aprobowane w sownikach mona natrafi te np. u eromskiego, Przybory, Tyrmanda i Gretkowskiej. Zawinili autorzy czy wydawcy? Zob. te -man, -men. e egzystowa tak czsto znaczy 'y marnie', e trzeba si ostronie posugiwa tym sowem, aby nie obudzi niepodanych skojarze: (...) powsta Polski Instytut Naukowy w Kanadzie jako Oddzia Kanadyjski PIN-u w Nowym Jorku i szczliwie egzystuje do dzi (...)" (Pamitnik Literacki). Lepiej byo napisa: istnieje, dziaa lub funkcjonuje. eks-, -, ex. Wyrazy takie, jak eks-krl, eks-m, eks--wojskowy, zawierajce przedrostek eks- o znaczeniu 'byy, dawny', do niedawna byy pisane tylko z cznikiem. Obecnie mona je pisa te cznie: ekskrl, eksm itd. - podobnie do innych wyrazw na eks-, w caoci zapoyczonych z jzykw obcych, jak eksmisja, eksport lub ekscentryczny. Przyimek ex i czstka ex- wystpuj natomiast tylko w wyrazach i wyraeniach obcych przytaczanych w pisowni oryginalnej, np. explicite, expose, ex aeuo. Zob. te MINI-, MINI. Zob. te NIBY-, QUASI-, PSEUDO-. 80 ekscelencja, eminencja, magnificencja. Osobliwoci h tytuw jest to, e towarzyszcy im zaimek Wasz Wystpuje w rodzaju eskim, niezalenie od tego, czy Wracamy si do mczyzny, czy do kobiety, orzeczenie rzyjmuje za posta msk lub esk, zalenie od pci tej Psoby. D ambasadora mczyzny powiemy wic: Czy

Wasza ekscelencja jest gotw do odjazdu?, a do ambasadora kobiety: Qzy Wasza Ekscelencja jest gotowa do odjazdu? Inaczej zachowuj si zaimki Jego i Jej, ktrych wybr zaley od pci, Jego Magnificencja otworzy obrady Senatu (mczyzna) lub Jej Magnificencja otworzya obrady Senatu (kobieta). Podobnie o krlu lub ksiciu: Jego wysoko wygosi ordzie, a o krlowej lub ksinej: Jej wysoko wygosia ordzie. Uycie wielkich liter w tego rodzaju zwrotach jest motywowane wzgldami kurtuazyjnymi, tote praktyka moe by rna. Ekscelencja (nie ! ekselencja) to tytu odnoszony do niektrych wyszych urzdnikw pastwowych i biskupw, moe zatem odnosi si do kobiet. Eminencja natomiast to tytu kardynaw, wrd ktrych nie ma kobiet. Dlatego powiemy: Jego Eminencja ksidz kardyna przyjecha albo w odwrotnym szyku: Przyjecha Jego Eminencja ksidz kardyna, nie ! Przyjechaa Jego Eminencja ksidz kardyna ani ! Przyjechaa Jej Eminencja ksidz kardyna. W innym znaczeniu oczywicie szara eminencja, nie ! szary eminencja. Podobnie uywane s tytuy wielebno i przewielebno, odnoszone - odpowiednio - do duchownego i wyszego duchownego, np. Niezbyt dzi, Wasza Wielebno, skonny do rozmowy..." (Z. Kossak-Szczucka). -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. Mona powiedzie zarwno Dawno si nie widzielimy, jak i Dawnomy si nie widzieli, zarwno Jak si zmienie przez te ata!, jak i Jake si zmieni przez te lata! Kocwki -m, -, -my, -cie czasu przeszego (po spgosce -em, -e, -emy, ecie) s wic ruchome, co jest pozostaoci dawnej budowy form czasownikowych. Na 81 przykad dzisiejsze widzielimy pochodzi od widzieli jetny, dzisiejsze zmienie' od zmieni jes'. Z tradycyjnej ruchomoci kocwek czasu przeszego wspczesna polszczyzna korzysta ju coraz mniej, poniewa utrwali si zwyczaj wizania kocwek niemal wycznie z tematem fleksyjnym czasownika. Tradycja jednak duej pozostaa ywa w gwarach i moe dlatego konstrukcje typu jeszczemjake, dawnomy, skdecie s odbierane jako potoczne, a nawet gwarowe. By moe kiedy cakowicie wyjd z uycia, na razie jednak za wczenie byoby je uwaa za niepoprawne. Najwicej wtpliwoci budz konstrukcje mymy s i wycie s, powstajce moe ze skrzyowania konstrukcji typu oni s i mymy byli, wycie byli. Zamiast Mymy s wojsko" - pisze prof. Jan Miodek, cytujc tytu piosenki - mona powiedzie My jestemy wojskiem lub potoczniej My jestemy wojsko. Zamiast ! Ale wycie s uparci! mona rzec Ale wy jestecie uparci! albo Alecie uparci!, albo nawet - cho tylko z intencj stylizatorsk Uparcicie! Zob. te SI. Zob. te -MY, -CIE. Zob. te E, -E, -, E-. 1 Zob. te KONTAMINACJA. e-mail, SMS nawet ze wzgldu na swoj odmian rni si od tradycyjnych form korespondencji. Mwimy Spodziewam si listu, telegramu, nawet faksu, ale zwykle nie emailu, tylko e-maila. Mwimy te: Dostaem e-mail, Wysiaam SMS albo - zwaszcza potocznie - Dostaem e-maila, Wysiaam SMS-a. Nie mwimy za ! Dostaem lista ani ! Wysiaam telegrama. Potoczna forma mejl, cho jeszcze nieobecna w wielu sownikach, jest godna poparcia. wiadczy o tym, e posugiwanie si poczt elektroniczn przestao by zajciem elitarnym, waciwym tylko okrelonym grupom lub rodo- I wiskom. Dla odmiany elitarne" sowa requiem, jazz, disco j i in. z trudem poddaj si polonizacji i zwykle uywane s w obcej formie graficznej. Powszechne stay si te SMS-y, tote nie dziwi pisownia i esemes, esemesa, esemesy itd., przywodzca na myl analogiczn

re co prawda zrnicowan znaczeniowo: PKS 'firma rzewozowa' i pekaes 'autobus tej firmy'. Pisownia SMS - od P jelskiego Short Message Sernice - na razie jednak przewaa. Zreszt nawet ci, ktrzy pisz esemes, akcentuj to sowo na ostatniej sylabie, analogia do sowa pekaes, jest wic niepena. Jest te czasownik SMS-owa, zwykle tak wanie zapisywanyRozmawiasz i SMS-ujesz, skd chcesz" - gosi haso reklamowe jednego z operatorw telefonii komrkowej. eminencja. Zob. ekscelencja, eminencja, magnificencja. energetyczny znaczy 'zwizany z energi', ale o osobach, ktre okazuj duo energii, mwimy, e s energiczne, nie i energetyczne. ! Iza - lat ok. 40, psycholog, zamna, drobna, bardzo szczupa, o ostrych rysach twarzy, energetyczna, wygadana" (z ksiki na temat treningu interpersonalnego). Prawdopodobnie autor tej wypowiedzi zasugerowa si znaczeniem angielskiego przymiotnika energetic. Erywa, Erewan, stolica Armenii. Tradycyjna polska nazwa brzmi Erywa, a w miejscowniku w Erywaniu - jak Kaza, w Kazaniu. Nie jest to oczywicie bezporednie zapoyczenie z armeskiego, lecz adaptacja XIX-wiecznej poyczki rosyjskiej. We wspczesnych sownikach i encyklopediach znajdujemy przewanie nazw Erewan, blisz dzisiejszej wymowie rosyjskiej i odmieniajc si jak Teheran: w Teheranie i w Erewanie. Pewnie ze skrzyowania tych nazw powstaa forma Erewan - rozpowszechniona, ale waciwie niepoprawna. Sownik nazw wasnych Jana Grzeni (wyd. 2) aprobuje j tylko w jzyku potocznym. Zob. te KONTAMINACJA. -(e), -(e)cie, -(e)my. Zob. -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. ETYMOLOGIA LUDOWA. Etymologia wyrazu to wyjanienie jego pochodzenia, a etymologia ludowa to naiwne, nienaukowe wyjanienie, oparte na skojarzeniach z innymi wyrazami. Wyrazy, ktrych pochodzenie podlega naiwnej 82 83 interpretacji, s czsto le rozumiane , le uywane, a nawei mog zmieni swoj posta. Oto kilka przykadw. Sowo bryza pochodzi od francuskiego brise 'wietrzyk' i oznacza lekki wiatr wiejcy nad morzem, powstajcy na skutek nierwnomiernego nagrzewania si ldu i wody. Niektrzy kojarz to sowo z czasownikiem bryzga i sdz, e bryza to fala morska rozbijajca si o brzeg lub o burty statku. Potoczna nazwa woda Burowa pochodzi od nazwiska lekarza, ktry wprowadzi ten lek do medycyny. Osoby nie wiedzce o tym traktuj sowo Burowa jako przymiotnik i odmieniaj bdnie: ! wody burowej, ! wodzie burowej itd. Mona nawet usysze o wodzie borowej, co pewnie jest skutkiem kojarzenia tej nazwy z wyrazami br i borowina. Sowo biga, pochodzce z aciny i mao dzi znane, oznacza dwukoowy wzek bez koza. Poniewa czsto by to pojazd ludzi biednych, sowo biga skojarzono ze sowem bieda (dawniej wymawianym te bida") i to drugie otrzymao takie znaczenie, jakie ma pierwsze. Zwrot Do siego roku! zawiera form nie uywanego ju samodzielnie zaimka si 'ten'. Niektrzy sdz, e stanowi on aluzj do jakiej Dosi (Doroty), i pisz z bdem ! Dosiego roku. Inni wiedz, e historia o Dosi jest zmylona, a te pisz z bdem dosiego, widzc w tym sowie dopeniacz jakiego przymiotnika dosi o niejasnym znaczeniu - moe 'dostatni'? Etymologi ludow mona okreli te jako zmian formy lub znaczenia wyrazu pod wpywem innego wyrazu, ktry jest z nim kojarzony. Dziaanie etymologii ludowej jest podobne do dziaania analogii - ta druga zreszt jest czasem rozumiana tak oglnie, e obejmuje swoim zakresem pierwsz. Zob. te ANALOGIA. Eugenia, Eugeniusz. Zob. Genek, Genio, Eugeniusz.

Eurazja, nie ! Euroazja. Sowo to pochodzi od niemieckiego terminu Eurasien, utworzonego w XIX stuleciu. Liczne 84 dzi zoenia z czstk euro-, np. eurowizja, euroczek, euroregion, eurosceptyk s pniejsze. euro-, porno-, seks-. Te i inne czstki wyrazowe powinny by pisane cznie, np. eurosceptyk, pornokaseta, seksoferta (albo sexoferta), megaprodukcja, hipermarket, automyjnia, bizneswoman, telezabawa, wideomaniak. Spotykana czasem pisownia rozdzielna, np. auto bazar, wprowadza obc polszczynie struktur skadniow, w ktrej nieodmienny rzeczownik lub przymiotnik wystpuje przed odmiennym rzeczownikiem. Skoro mwimy np. antylopa gnu, a nie gnu antylopa, to nie gwacc regu skadni polskiej, stosujmy raczej pisowni czn: autobazar. Odstpstwa od tej zasady zdarzaj si stosunkowo czsto i mog wiadczy o tym, e dane sowo jest sabo przyswojone polszczynie. Niektre ju uwzgldniono w sownikach, np. sex appeal (obok spolszczonej wersji seksapil) i business plan (obok biznesplan). Ewangelia. Sowo to wymawiamy ewangelia" lub - coraz rzadziej ju - ewangielia". Uycie w nim wielkiej lub maej litery zaley od znaczenia: Ewangelia to ksiga zawierajca teksty czterech ewangelistw, to take kady z tych tekstw z osobna (np. Ewangelia w. Mateusza); ewangelia za to opis ycia Chrystusa zawarty w Ewangelii, to cz mszy powicona czytaniu Ewangelii, to wreszcie przenone okrelenie zasad moralnych, stanowicych dla kogo nauk i autorytet, .: My sta bdziemy na stray, aby adna zgoska z narodowej ewangelii nie stara si, aby pomienie ducha nie zgasy" (S. eromski). Maej litery uywamy ponadto, majc na myli opowieci o yciu Chrystusa nie spisane przez czterech ewangelistw, np. ewangelie apokryficzne. Przeciwstawiajc im opowieci zawarte w kanonie Pisma witego, moemy uy maej litery dla symetrii, np. ewangelie apokryficzne i kanoniczne. Zob. te Biblia. Zob. Pismo wite, Pismo wite. 85 ewidentny, ewidentnie. Czsto syszy si sowo ewidentny zamiast w zasadzie to samo znaczcego oczywisty. Syszy si te ewidentnie tam, gdzie mona by powiedzie wyranie lub zdecydowanie. Zapewne cz osb po prostu ulega modzie ale nie jest te wykluczone, e w odczuciu mwicych wyrazy ewidentny i ewidentnie wyraaj swoj tre dobitniej ni ich synonimy. Oba wyrazy czsto wystpuj jako okrelenie zjawisk negatywnych, np. ewidentna pomyka, ewidentny faul, ewidentnie za decyzja. W tej funkcji ich uycie jest w peni uzasadnione. W jakim celu natomiast warszawski dziennik Metropol pod zdjciem kaczek w Ogrodzie Saskim umieci tekst, w ktrym zapewni czytelnikw, e kaczki to miejsce ewidentnie lubi"? Zob. te WYRAZY MODNE. -, . Zob. EKS-, -, EX. fair - angielskie sowo wymawiane fer" - raz jest przymiotnikiem, np. gra, walka, zachowanie fair, a raz przyswkiem, np. gra, walczy, zachowywa si fair. W postaci zaprzeczonej powinno by pisane rozdzielnie: gra nie fair, walczy nie fair - tak jak pisze si inne nieodmienne przyswki, np. nie zawsze, nie dzi'. Co prawda, najblisze synonimy tej zaprzeczonej formy - nieuczciwy i nieuczciwie - maj pisowni czn. Moe to one sprawiaj, e wahamy si, jak pisa zaprzeczone fair. faks, telefaks, teleks. Ta spolszczona pisownia jest godna poparcia, gdy obca jzykowi polskiemu litera x jest w wyrazach zapoyczonych zwykle zamieniana na ks. Wycznie przez ks pisze si wyrazy pochodne: faksowy, telefaksowy, teleksowy. Form/a* mona jednak umieci na wizytwce, aby znajomi z zagranicy nie mieli trudnoci z jej zrozumieniem. 86 fakt- Czasem warto to sowo pomin, .: W kuluarach tkania komentowano fakt niezaproszenia przedstawicieli

S*adz litewskich na uroczystoci 200. rocznicy Konstytucji Maja" (Gazeta Wyborcza). Samo niezaproszenie znaczy to mo co fakt niezaproszenia, a brzmi prociej. 2o'b. te AUTENTYCZNY, AUTENTYCZNIE. Zob. te REALNY. fad, fada. Formy fad uywa si w geologii: fad skalny ; w anatomii: fad skrny. O zakadce w tkaninie czciej si wie faida ni fad, a specjalny rodzaj fady nazywa si kontrafad, nie ! kontrafadem. W znaczeniu 'zabra si pilnie do pracy' mwimy jednak przysi fadw, nie ! przysi fad, mimo e zwrot ten pochodzi zapewne z czasw, gdy dugie szaty ukaday si w fady, ktre przysiadywano przy nauce lub przy pracy wymagajcej dugiego siedzenia. Zob. WARIANTY RODZAJOWE. fantastycznonaukowy. Przyja si pisownia bez cznika, i susznie, gdy czony tego zoenia s nierwnorzd-ne. Dokadniejsze okrelenie ich stosunku nie jest konieczne i byoby pedantyczne. Czy literatura fantastycznonaukowa to literatura naukowa zabarwiona fantastyk? Czy raczej literatura fantastyczna inspirowana nauk? Zob. te cznik. faworyt, kandydat. Wyrazw tych nie naley myli, jak w nastpujcej wypowiedzi z telewizyjnej audycji sportowej: ! Faworytami do zwycistwa w tej konkurencji (...) s z pewnoci Wgrzy". Nie mwi si [faworyt do czego'- ani do zwycistwa, ani np. do zotego medalu. Poza tym okrelenie do zwycistwa jest zbyteczne, gdy faworyt kibicw to wanie zawodnik typowany na zwycizc. Poprawnie mona byo powiedzie: Faworytami w tej konkurencji s z pewnoci Wgrzy lub Najpewniejszymi kandydatami do zwycistwa w tej konkurencji s Wgrzy. felerny, feralny, sowa, ktre atwo pomyli. Felerne jest to, co ma feler, czyli wad. Feralny to inaczej pechowy. 87 Osoby zabobonne mog mwi o feralnej trzynastce, nie o Ifelernej trzynastce. Ci, ktrzy znaj jzyki obce, pewnie zechc zapamita etymologi: feler pochodzi od niemieckiego Fehler 'bd, wada', feralny - od aciskiego feralis 'pogrzebowy, zgubny'. Fiat, fiat. Sowniki ortograficzne wyjaniaj, e nazwy marek i producentw wyrobw przemysowych piszemy wielk liter, np. samochd marki Fiat, rozmowy Fiata z FSM, papierosy Marlboro (lub w cudzysowie: papierosy Marlboro"), Natomiast nazwy poszczeglnych wyrobw przemysowych, traktowane jako pospolite, a nie wasne, ka pisa ma liter, np. jedzi fiatem, kupi mercedesa, pali marlboro. W praktyce wielkie litery w pisowni nazw samochodw - egzemplarzy, a nie marek - spotyka si do czsto. Z innymi wyrobami bywa ju rnie, gdy napisze si np. klocki lego, ale komputer Amiga. Odpowiedni przepis ortograficzny naleaoby albo uszczegowi (co moe by trudne), albo zagodzi, tak aby bohater powieci mg jedzi nie tylko fiatem, jak dotychczas, ale i Fiatem. filip. Wyrwa si jak filip z konopi - mwi si o kim, kto odezwa si niestosownie lub nie w por. Pytanie, o jakiego filipa (lub Filipa) chodzi w tym przysowiu, jest istotne ze wzgldw ortograficznych. Benedykt Chmielowski w staropolskiej encyklopedii Nowe Ateny objania: Filip ze wsi wasnej Konopie, bdc za Augusta I posem na sejmie piotrkowskim, w swoim odezwa si interesie; krzykniono: Panie Filipie z Konopi, wyrwae si". Jednak wedug paremiologw (badaczy przysw) objanienie Chmielowskiego jest czyst fantazj: przysowie o filipie wywodzi si z Biaorusi, gdzie filip jest ludow nazw zajca. Przy takiej interpretacji sowo konopie te wypadaoby pisa ma liter. Tyle nauka; zwyczaj jzykowy kae dopuci obydwie pisownie - z duym i maym / - gdy wrd kiludziesiciu cytatw z okresu od XVI w. do wspczesnoci, przytoczonych w Nowej ksidze przysw polskich Juliana Krzyanw-

88 kiego, przykady z uyciem duych liter dominuj. O tym, > norma ortograficzna w tym zakresie jest nieustalona, Viadczy te fakt, e w niektrych wspczesnych sownikach omawiane przysowie ma inn pisowni pod filip ni pod konopiefirmament, remanent, czsto w postaci znieksztaconej: \fimament, \firmanent, \renament, \remament. Oba wyrazy pochodz z aciny: firmament od rzeczownika firmamentum 'sklepienie niebieskie', remanent od imiesowu remanens 'pozostajcy', w dopeniaczu remanentis. fiszbin raczej ni fiszbina. Ta druga forma w jednych sownikach w ogle nie wystpuje, w innych jest traktowana jako potoczna i ograniczana do jednego znaczenia, zwizanego z dawn bielizn. Mimo e chodzi o bielizn damsk, forma mska okazuje si bezpieczniejsza: gorset bez fiszbinw raczej ni gorset bez fiszbin. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. forum, jak liceum, w liczbie pojedynczej jest nieodmienne, a w liczbie mnogiej ma formy fora, forw, forom, forami, forach. Przynajmniej w pierwotnym znaczeniu wyrazu forum 'rynek w miastach rzymskich' ich uycie jest uzasadnione. W Twrczoci czytamy .: Kuncewiczowa musi si tumaczy, e bardziej interesuje j wspczesne ycie ni rzymskie ruiny, witynie, fora, kolumny i uki". Nieuzasadnione jest natomiast modyfikowanie utartego zwizku frazeologicznego na forum, np. w zdaniu: ! Dyplomaci trzech republik batyckich konsekwentnie przedstawiaj t anormaln sytuacj na rnych forach midzynarodowych, zabiegajc o poparcie" (ycie Warszawy). Mona byo powiedzie np. na forum rnych organizacji midzynarodowych. francuski, nie ! francuzki, cho Francuz, Francuzka, (tej) Francuski. Take kartuski - od miasta Kartuzy - nie ! kartuzki. 89 g. Nazwa tej litery w zasadzie brzmi gie", nie ge". Piszemy wic Jan G. i czytamy Jan gie". Piszemy trjkt EFG i czytamy trjkt e ef gie". Wymowa ge" ma charakter regionalny. gadet. Zob. budet, gadet, pidama. Galaktyka, galaktyka. Zob. Ziemia, ziemia. gat, nie Iga. W narzdniku liczby mnogiej uywa si dwch form: gaziami, rzadziej gami. Ta druga wydaje si przestarzaa i mao prawdopodobna w wypadku nowszych, przenonych uy tego wyrazu, np. gazi przemysu. Zob. te narzdnik. gazon, wazon. Gazon nie jest rodzajem wazonu, jak wielu przypuszcza, lecz dekoracyjnym trawnikiem, czsto ozdobionym kwiatami lub krzewami. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. gsienica, wosiennica, ortograficzne puapki. Bdna forma Igsiennica moe by wynikiem analogii do sw takich, jak okiennica czy zakonnica. Form Wosienica, z jednym , podaway starsze sowniki. Dzi tylko pisownia wosiennica jest uwaana za poprawn. gdzie moe by uywane jako zaimek wzgldny rwnowany zaimkowi ktry, .: Weszli do salonu, gdzie byo jeszcze widno" (M. Dbrowska), Powita go jakim szalestwem makaronicznym, gdzie greckie sowa miay aciskie kocwki" (J. Parandowski). Jak pokazuje drugi przykad, zaimek gdzie nie musi czy si z nazw miejsca. Najbezpieczniej jednak, jeli czy si z ni, gdy niektre wypowiedzi nie speniajce tego warunku mog by odczuwane jako niepoprawne lub co najmniej niestaranne, .: Nieprzyjemna bya rozmowa, gdziemy si dowiedzieli..." 90

(Sownik poprawnej poszczyzny PWN). Tu lepiej byo powiedzie: rozmowa, z ktrej si dowiedzielimy... gdziekolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. gdzie zwykle dotyczy miejsca. W jzyku potocznym, i tylko w potocznym, moe si te odnosi do czasu, np. gdzie w poowie stycznia. Oficjalnie powie si mniej wicej ) poowie stycznia. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. Geant. Zob. Auchan, Carrefour, Geant. Genek, Genio, Eugeniusz. Dwa pierwsze wyrazy wymawia si z g mikkim: gienek", gienio", trzeci zazwyczaj twardo: eugeniusz". W pisowni jednak nie rni si: piszemy Genek (nie ! Gienek, ! Gieniek ani ! Geniek), Genio, Eugeniusz, take Genia i Eugenia. gentleman. Zob. dentelmen, gentleman. gerbera, nie ! gerber. Zob te aster, chryzantema, gerbera. Zob. te warianty rodzajowe. Giedroyc, Giedroy. Nazwisko rodowe brzmi Giedroy - oprcz Jerzego Giedroycia, zaoyciela Instytutu Literackiego i redaktora paryskiej Kultury, encyklopedie wymieniaj kilku jego znanych przodkw. Forma Giedroyc to przede wszystkim uatwienie dla Francuzw, ktrzy nie umieliby wydrukowa polskiego , nawet gdyby je wydrukowali, to nie umieliby go odczyta. Francuzi jednak nie odmieniaj nazwisk, a Polacy owszem. Dlatego na formie Giedroyc mona poprzesta i dalej odmienia po polsku: Giedroycia, Giedroyciowi itd. gb, gbia. Mski rzeczownik gb jest nazw odygi kapusty i bywa te obraliwym epitetem. eska forma gb to przestarzay ju wariant sowa gbia. Dzi uywa si go niemal wycznie w wyraeniu w gb (nie ! wgb), z przy91 dawk lub bez, np. pj daleko w gb lasu, wykopa dl na dwa metry w gb. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. goska. Zob. zgoska, goska. gono mwicy, gonomwicy. Przyswki z imiesowami przymiotnikowymi pisze si rozdzielnie, np. gono mwice osoby. Niektre poczenia wyrazowe z upywem czasu jednak leksykalizuj si, tzn. zaczynaj by odczuwane jako pojedyncze wyrazy, i wwczas wyjtkowo pisane s cznie. Do wyjtkw od dawna znanych naley pyta dugograjca, nowszym wyjtkiem jest zestaw gonomwicy. Zob. te LEKKOSTRAWNY, CIKOSTRAWNY. gupiec, mdrzec, starzec. Nazwy osb o zakoczeniu -ec maj tradycyjnie w woaczu kocwk -e, np. chopiec - chopcze, gupiec - gupcze, ojciec - ojcze. Dla wielu rzadziej uywanych nazw sowniki podaj jednak oboczny woacz z kocwk -u, np. posacze lub posacu, wygnacze lub wygnacu, zarozumialcze lub zarozumialcu. Zdarza si te , e kocwka -u jest wymieniona jako jedyna, np. podlec -podlecu. Oglnie biorc, formy woaczowe na -e od rzeczownikw na -ec wydaj si ju archaiczne i to jest przyczyn tworzenia form bdnych, np.! gupcu,! mdrcu,! starcu. Przy rzeczownikach na -owiec utrzymywanie tradycyjnych form woaczo-wych byoby wrcz mieszne: stoczniowca trzeba by woa stoczniowcze, sportowca - sportowcze itd. Sowniki nie podaj woaczy przy rzeczownikach na -owiec, ale z tabel fleksyjnych, ktre zawieraj, i z komentarzy do tabel wynika, e jeli przy hale rzeczownikowym mskim woacz nie jest wymieniony, to jest on rwny miejscownikowi. Waciwie oznacza to, e leksykografowie zaaprobowali ju woacze typu stoczniowcu. Zob. te woacz. godz., ac, mie., os., ryc, tys., skrty wyrazw: godzina, aciski, miesic, osiedle, rycina i tysic. Ich pisownia

92 a zdradliwa. Poniewa ostatnie litery odpowiadaj goskom mikkim, rodzi si pokusa, by pisa Igod., I tac'., [mie, !o, !ry. i ! ty. - niestety z bdem. Zob. te SKRTY. aodzina. Zob. czas. Zob. te okres. Zob. te pgodzina, PWIEK. gole. W oglnej, nieregionalnej polszczynie jest to rzeczownik eski: ta gole (nie ! ten gole), na goleni (nie i m goleniu). Zob. te warianty rodzajowe. graffiti. Przede wszystkim zwrmy uwag na pisowni _ dwa / i jedno t, nie na odwrt. Bdy s czste i atwo zgadn, dlaczego: wyrazy takie, jak konfetti, spaghetti czy tutti frutti nie pozostaj bez winy. Dawniej sowo graffiti, pochodzenia woskiego, byo znane tylko historykom sztuki i archeologom - oznaczao napisy i rysunki wydrapane na naczyniach, kamieniach i murach w czasach staroytnych i wczesnochrzecijaskich. Dzi jest znane powszechnie i oznacza wspczesne napisy i rysunki na cianach i murach, czsto o treciach humorystycznych, obscenicznych lub politycznych. May sownik subkultur modzieowych Mirosawa Pczaka informuje, e graffiti to rwnie nurt we wspczesnej sztuce. W sowniku tym sowo graffiti wystpuje w rodzaju nijakim, .: W pocztkach swego istnienia graffiti miao charakter prowokacyjny (...)". Cytowane zdanie mwi oczywicie o sztuce, a nie jej wytworach. Jednak ten sam rodzaj gramatyczny ma graffiti, gdy oznacza cienne napisy czy malowida, ktre zdobi lub szpec mury naszych miast: to graffiti, a w liczbie mnogiej te graffiti - we wszystkich przypadkach od mianownika a po woacz. gram, jak kilogram, ma dopeniacz liczby mnogiej z kocwk -w: Piskl wayo pidziesit gramw, nie ! pidziesit gram. Dopeniacz gram czsto wystpuje jednak w wypowie93 -as dziach potocznych dotyczcych picia wdki: Niech ; pani da ledzia w mietanie i sto gram czystej" (T. Rewicz), Zob te AMPER, OM, WAT, WOLT. Zob. te DEKA, KILO. granica. Zob. zagranica, za granic. grapefruit. Zob. grejpfrut, grapefruit. greckokatolicki, grekokatolik. Koci greckokatolicki (nie ! grekokatolicki) powsta w wyniku unii brzeskiej (1596) i std zwany te unickim. Jego wyznawcy, grekokatolicy, oderwani od prawosawia, uznali zwierzchno papiea, ale zachowali prawosawn liturgi, a ich duchowni prawo do zawierania maestw. Warta zapamitania jest asymetria: greckokatolicki z grup ck, a grekokatolik z samym k. grejpfrut, grapefruit. Sowniki wymowy ka mwi starannie grejpfrut", ale w jzyku potocznym uproszczona wymowa grejfrut" jest czsta. Wane, by nie bya rdem bdnej pisowni. To samo dotyczy przymiotnika grejpfrutowy, pisanego te grapefruitowy. Grimm. Mona mwi banie braci Grimm, nie odmieniajc nazwiska, lub banie Grimmw. Nielogiczne wydaje si mwienie o ! baniach Grimma, skoro autorw byo dwch. Sformuowanie to mona znale nawet u mistrzw pira: ! Wol bajki Grimma od pierwszych stron gazet" (W. Szymborska). grunta, gusta, koszta. Wrd rzeczownikw mskich nieosobowych kocwk -a w mianowniku, bierniku i wo-aczu liczby mnogiej maj ju tylko nieliczne. Sto lat temu mwio si np. apartamenty lub apartamenta, interesy lub interesa, talenty lub talenta, dzi tylko apartamenty, interesy, talenty. W uyciu s jeszcze formy grunta, gusta i koszta, ale w

porwnaniu z formami grunty, gusty i koszty s one rzadsze i przestarzae. Tylko przy rzeczownikach akt i organ wybr midzy kocwk -a i -y nie jest kwesti wycznie stylis94 tyczn', mwi si akta sprawy, ale akty dramatu, organy suchu, ale organa lub organy wadzy. Zob. te AKT. Zob. te ORGAN, ORGANY. gulasz, nie ! gularz, take gulaszu, nie ! gularzu. Sowo to pochodzi od wgierskiego gulyds. gUSt. Zob. GRUNTA, GUSTA, KOSZTA. gegtka, jaskka, pustuka. Wszystkie trzy s nazwami ptakw i zgodnie z dzisiejsz norm ortograficzn s pisane nieetymologicznie (oparcie w etymologii miaaby pisownia Igeguka, Ijaskuka i Ipustlka). Geglka to rzadkie dzi, ale dawniej powszechne okrelenie kukuki, pustuka to ptak z rodziny sokow, jaskk wszyscy znaj. Warto zwrci uwag na dwa i po g w sowie geglka - wyjtek od reguy ortograficznej. Zob. te PIEGZA. h _________ handicap to przede wszystkim lepsze warunki stworzone dla sabszego przeciwnika w zawodach sportowych w celu wyrwnania szans, np. zmniejszenie odlegoci lub obcienia. W uyciu przenonym handicapem jest kada korzystna sytuacja, uatwiajca komu wykonanie zamierze, .: (...) huta w Woominie, majc handicap w postaci nowego wyposaenia technicznego i rozwiza technologicznych, nie bdzie forsowa cen zbytu swoich wyrobw do granic moliwych do zaakceptowania przez kontrolerw inspekcji cen" (Zycie Gospodarcze). Jednoczenie handicap to niekorzystna sytuacja utrudniajca komu osignicie celu, nP- () brak koloru bdzie tu szczeglnym handicapem: czarno-biay film o malarzu to co dzi nie do pojcia" (Film). Tak wyrana rozbieno znacze jednego wyrazu moe dziwi, ale daje si uzasadni: to, co jest uatwieniem 95 dla jednej strony (w zawodach sportowych i nie tylko), dla drugiej stanowi przecie utrudnienie. Niestety, wieloznacz-no sowa handicap jest niefortunna i moe by rdem] nieporozumie. Posugujc si nim, warto wic zadba o to, by kontekst wyjania, o ktre znaczenie chodzi. handryczy si, czsto w bdnej pisowni przez eh, moe przez skojarzenie z chandr. Bd ten jest do rozpowszechniony, mona go znale w literaturze, a nawet w niektrych sownikach. Osoby znajce niemiecki mog sobie radzi, przywodzc na myl sowo hadern 'kci si', z ktrym handryczy si jest spokrewnione. harata, stosunkowo czsto pisane bdnie przez eh. Bdom sprzyja niejasna dla Polakw etymologia. Do polszczyzny harata trafio z gwar karpackich, ktre sowo to zapoyczyy z jzyka rumuskiego. hart. Zob. chart, hart. Hebrydy, nie ! Hybrydy, to wyspy u pnocno-zachodnich wybrzey Szkocji. Wspczesna ich nazwa jest znieksztacon postaci nazwy staroytnej, pochodzcej od Ptolemeusza. Sowo hybryda pochodzi za od aciskiego wyrazu hibrida 'mieszaniec', wywodzcego si z greki. Nie naley ich myli. W XVIII w. angielski eglarz James Cook nada innym wyspom, odkrytym na Pacyfiku, nazw Nowe Hebrydy (nie ! Nowe Hybrydy). Dawniej byo to kondominium brytyjsko-francuskie, obecnie niepodlege pastwo - Republika Va-nuatu. Heinego-Medina choroba, heinemedina. Zob. choroba Heinego-Medina. hem. Zob. Chem, hem. HIPERPOPRAWNO. Mona zrobi bd z obawy przed popenieniem bdu. Na przykad od osb wyzbywajcych si gwarowej wymowy typu ! okno zamiast okno czy te

i ojciec zamiast ojciec mona czasem usysze formy hiper-'0prawne, inaczej hiperyzmy: ! okie, ! ubin i podobne. Mechanizm ich powstawania jest prosty: skoro literacka wymowa brzmi okno, a nie ! okno, to moe i ! okie zamiast okie? Na wszelki wypadek, aby nie zdradzi si z gwarow wymow, mwicy pomija gosk na pocztku wyrazu. Wymowa hiperpoprawna jednak te go zdradza, chocia nie wprost. Hiperyzmem jest forma ! ubiej zamiast lubi, powstaa z obawy przed bdem typu ! umi zamiast poprawnego umiej- Hiperyzmem moe by te czsta dzi forma ! swetr zamiast sweter. Prawdopodobnie stanowi ucieczk przed bdem typu ! wiater zamiast wiatr. Nieliczne formy hiperpoprawne przyjy si w jzyku oglnym i maj status normy. Na przykad sowo sumienie miao dawniej form sumnienie, od ktrej mwicy odeszli, gdy przywodzia na myl gwarowe formy ! mniasto 'miasto', ! mnieszka 'mieszka' czy ! mnid 'mid'. Hiperyzmem z pochodzenia jest take nazwa Warszawa, dawniej Warszewa - od imienia Warsz, do ktrego dodano tzw. dzierawczy przyrostek -ewa. Poniewa na Mazowszu mwio si kiedy ! wiedro, ! jebko, ! jegoda zamiast wiadro, jabko, jagoda, wic i poprawn Warszew zmieniono na Warszaw, by nie budzi podejrzenia o bd. hobbysta, hobbista. Sownik poprawnej polszczyzny PWN gani pierwsz z tych form, a honorowa drug. Nowy sownik poprawnej polszczyzny - odwrotnie: pierwsz uznaje za poprawn, a drug za bdn. Ta sama rozbieno ocen dotyczy przymiotnikw hobbystyczny i hobbistyczny. Tymczasem w uyciu jest i hobbysta, i hobbista - obie formy s spotykane na tyle czsto, e adnej nie powinnno si kwestionowa. Teoretycznie mona by opowiedzie si za drug z nich, zauwamy bowiem, e z dwch przyrostkw -tsta i -ysta po spgosce b z zasady uywany jest pierwszy: 97 wiadcz o tym takie wyrazy, jak arabista, rugbista, kubista czjj subista. Mwimy te snobizm, kubizm (z przyrostkiem -izm po b, nie -yzm) i podobnie sylabiczny, dytyrambiczny (z przyrostkiem -iczny, nie -yczny). Dla wikszoci Polakw jednak silniejsze od tych przyrostkowych analogii okazuje si formalne podobiestwo wyrazw hobbysta i hobby. Dlatego hobbyst spotykamy w tekstach czciej od hobbisty. Zob. te lobbysta. hodowa, czsto w bdnej pisowni przez eh: !(...)] latem i zim przypada szczyt braku odpowiedzialnoci czowieka za chodowane zwierzta" {Gazeta Wrocawska). Bd powstaje moe pod wpywem bliskoznacznego chowa. Hradec Kralov, miasto w pnocnych Czechach. Po czesku nazwa ta znaczy 'grd krlowej', dlatego drugiego czonu nie odmieniamy: Hradca Krdlme, Hradcowi Krdlove itd. Hugo. Odmieniamy Hugona, Hugonowi, z Hugonem, o Hugonie. Zob. te Bruno, Hugo. Humboldt. ! (...) z niespodziewan energi gos zabra (...) Joschka Fischer, ktry 12 maja wystpi prywatnie z 18-stronicowym referatem na Uniwersytecie Humboldta w Berlinie" (Polityka). Autor tej informacji - co wida po uyciu cudzysowu - zdystansowa si od treci swojej wypowiedzi, ale nazw uniwersytetu w Berlinie przytoczy niecile. W rzeczywistoci brzmi ona Uniwersytet Humboldtw, gdy jego patronami s obaj bracia, Aleksander i Wilhelm, ktrych pomnik stoi przed gmachem uczelni. Nie wynika to niestety z oficjalnej nazwy niemieckiej Hum-bodt-Unwersitat zu Berlin, wic nic dziwnego, e Polacy adaptuj j najprociej, jak mona, dorabiajc jej kocwk -a. Nie s w tym odosobnieni: take Rosjanie mwi unwersitet Gumboldta. 98 HYBRYDY. Niektre wyrazy budz sprzeciw ze wzgldu sw nieharmonijn budow, czc czstki rodzime j obce. Czsto wzorem dla nich s wyrazy zoone z elementw obcojzycznych. Na przykad elektryfikacja daa pocztek ciepofikacji, krytykowanej i

szczliwie ju zapomnianej. Liczne rzeczowniki na -ant, jak fabrykant czy komediant, stay si wzorem dla rzeczownika zaogant. Wyrazy takie, jak autoserwis czy autoalarm, posuyy za wzr dla autousug, autonapraw, automyjni itp. Wyrazy zoone z czstek rnojzycznych s okrelane jako hybrydy. Zakres tego pojcia nie jest jasny i nie bdziemy go tu ucila. Warto natomiast zauway, e wrd wyrazw tak nazywanych wikszo nie budzi wtpliwoci poprawnociowych, np. arcydzieo, domofon, fotokomrka, hydrowze, kiowatogodzina, metajzyk, minispdniczka, teleranek. Krytykuje si gwnie te, ktre nie s potrzebne, gdy mog by zastpione innymi wyrazami, np. kompletacja (lepiej kompletowanie) czy demaskacja (lepiej demaskowanie lub demaskatorstwo, zalenie od znaczenia). Pretensjonalne wydaj si te czste dzi nazwy firmowe typu Alicja Travel, StachExport czy Bogna Center (zmieniono imiona, aby nie robi nikomu reklamy). Wrd hybryd duo jest terminologii naukowej i technicznej, ale zdarzaj si te wyrazy artobliwe, np. dtologia, urzdomania czy tumiwisizm. W Sowniku warszawskim s starsze przykady takich artw sownych, m.in. uywantus, piechotare i gupissimus, oparte na wzorach aciskich. Warto pamita, e rwnie denerwacja (z rdzeniem aciskim, ale odczuwanym ju jako polski) i krpacja (z rdzeniem niemieckim, sztucznie zczonym z czstk -acja, ktra waciwa jest wyrazom pochodzenia romaskiego) to wyrazy uywane tylko potocznie i artem. W przeciwnym razie odbieramy je jako race. 99 ..., ... Zob. ALBO..., ALBO... , lub, ani i . Nie naley czy spjnikiem dwch czasownikw majcych wsplne dopenienie, jeli czasowniki te rzdz rnymi przypadkami, np. ! szuka i wykorzystywa rezerwy produkcyjne (poprawnie: szuka rezerw produkcyjnych i wykorzystywa je). Przyimki o rnym rzdzie te nie powinny by czone w taki sposb, np.! przed i po jedzeniu (poprawnie przed jedzeniem i po jedzeniu). Jeli przyimki rzdz tym samym przypadkiem, to czenie ich spjnikiem jest dopuszczalne, np. przed i za domem. Poniewa jednak w konstrukcjach takich oba przyimki s akcentowane, aden z nich nie powinien by asylabicznym przyimkiem w ani z, jak w zdaniu: ! U nas pasaera leccego z i do Polski odprowadza i wita znacznie wicej osb ni w innych krajach" (Gazeta Wyborcza). rdem bdw, o ktrych tu mowa, jest denie do skrtu, zrozumiae zwaszcza w nagwkach prasowych i w tekstach ogosze. Czasem dochodzi do tego wzgld, estetyczny: tytu ksiki Przed i po maju brzmi lepiej ni Przed majem i po maju, mimo e w zasadzie jest niezgodny, z gramatyk (ksik pira Mariana Romeyki opublikowao Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej). idared. Zob. BOIKEN, IDARED, KRONSELKA. igelit, tworzywo sztuczne, ktrego nazwa zostaa bez zmian przejta z jzyka niemieckiego. W niemieckim grupa liter ge jest bardzo czsta, a w polskim do rzadka, zdarza si wic Polakom pisa z bdem ! igielit, tym bardziej e' pisowni tak podsuwa analogia do igieki i e powszechna jest wymowa z gie. Sowniki wymow igielit" aprobuj na rwni z wymow igelit". ignorancja, ignorowa. Wyrazy te nie pozostaj do siebie w takim stosunku, jak tolerancja i tolerowa czy te 100 akceptowa. Kto okazuje ignorancj w jakiej dziedzinie, jeli brak mu potrzebnej wiedzy, .: W krytyce takiej nie dojrzysz ani dba fachowoci, ale zbyt czsto tupet* majcy pokry ignorancj" (Teatr). Sowo ignorancja :est wartociowane ujemnie, ignorant znaczy waciwie nieuk. Natomiast ignorowa co to wiadomie nie bra tego pod uwag>

pomija, lekceway, .: Nie obdarzyli go nawet spojrzeniem, ignorowali go zupenie" (M. Baucki). Takie samo znaczenie ma rzeczownik ignorowanie, ktrego naleao uy w nastpujcym zdaniu: ! Cakowita ignorancja spraw lotnictwa w okresie pokojowym owocowaa tragicznie w czasie wojny" (Kierunki). jgrek, ipsylon pisane s - zaskakujco - przez i, mimo e oznaczaj liter . przynajmniej informuj sowniki. Rzeczywisto jest bardziej skomplikowana: Kropka nad ypsylonem brzmi tytu poematu Edwarda Stachury, Ypsylon to wielki czowieczek! - mwi aforyzm Lec. Sowo ypsylon znajdujemy te u Lema i Zegadowicza, aygrek u Witkacego, Wata, Makuszyskiego i in. Dopki sowniki nie uwzgldni wariantywnej pisowni, pomocne moe by kojarzenie litery z liter x, jak w tytule ksiki Iksy i Igreki (W. Krysickiego). igrzec, dawniej uczestnik igr, czyli zabaw: wdrowny aktor, kuglarz itp. Dzi sowu igrce nadaje si czasem takie znaczenie, jak staropolskiemu igry, .: Mimo pogody w kratk spoecznicy nie skadaj broni i kontynuuj gry i zabawy na wieym powietrzu (...) Pocztek igrcw jak zwykle o g. 10 (...)" (Trybuna Odrzaska). Sowniki nie notuj sowa igrce w tym znaczeniu. Spotyka si je rzadko i mona je uwaa za bd wynikajcy z nieznajomoci historii jzyka. -ika, -yka. Rzeczowniki eskie obcego pochodzenia o zakoczeniach -ika, -yka s akcentowane dwojako. Zgodnie z tradycj na trzeciej sylabie od koca: Fizyka, mateMAtyka, MUzyka, poliTECHnika, KROnika. Zgodnie z nowszym 101 i powszechniejszym zwyczajem na sylabie przedostatniej, tak jak wikszo wyrazw polskich: fiZYka, matemaTYka, muZYka, politechNIka, kroNIka. Nie wszystkim si ten nowszy zwyczaj podoba, ale sowniki wymowy ju go zaaproboway. W ich lady poszed Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN, ktry akcentowanie typu fiZYka dopuci w jzyku potocznym. Tradycyjny akcent powinien jeszcze obowizywa w wypowiedziach starannych, np. w teatrze, w filmie, w przemwieniach i kazaniach, w wiadomociach radiowych i telewizyjnych. Sylaba wyrniona przez akcent w formie mianownikowej moe w narzdniku liczby mnogiej by czwarta od koca; nie akcentujemy jej wtedy, lecz przenosimy akcent na sylab przedostatni, np. politechniKAmi, nie ! poliTECHnikami. To samo dotyczy pokrewnych wyrazw o zakoczeniach -ik, -yk. Mwimy starannie Fizycy, mateMAtykw, MUzykom, swobodnie fiZYcy, matemaTYkw, muZYkom, ale tylko fizy-KAmi, matematyKAmi, muzyKAmi, bez wzgldu na styl wypowiedzi. Tradycja akcentowania trzeciej od koca sylaby w wyrazach na -ika, -yka nie obejmuje wyrazw rodzimych. Mwi si wic poprawnie prawNIcy, bijaTYka, oSIka, moTYka, nie ! PRAWnicy, ! biJAtyka itd. Zob. te POLONICA, JUDAICA, SLAVICA ITP. Zob. te AKCENT. ile, tyle, wiele. Starszy zwyczaj pozwala mwi .: Ile ludzi widziae?, Tyle si ludzi zjechao, Wiele ludzi przyszo piechot. Dzi z rzeczownikiem ludzie przewanie uywa si form mskoosobowych ilu, tylu, wielu, formy niemsko-osobowe za odbierane s jako nacechowane, wiadczce o tym, e sowem ludzie mwicy oznacza nie poszczeglne osoby, lecz mas, tum. Moemy wic powiedzie z emfaz: Ile tam byo ludzi!, ale zapytamy rzeczowo: Ilu tan byo udzi? Oboczno iu - ile i tylu - tyle dotyczy nie tylko pocze z rzeczownikiem ludzie: formy ile mieszkacw, tyle goci w ekspresyjnej wypowiedzi nie ra. Oboczno ta nie 102 obejmuje jednak innych zaimkw: formy ! wiele mieszkacw, i wiele goci s niepoprawne. Zob. te NA ILE. ilekolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek ITP-

ilo, liczba. Pierwszemu z tych wyrazw towarzyszy zwykle rzeczownik niepoliczalny, nie uywany z liczebnikami, np. ilo powietrza, promieniowania, pienidzy. Drugiemu moe towarzyszy tylko rzeczownik policzalny, np. liczba czytelnikw, ksiek, bibliotek. Jeli rzeczownik w pewnych swoich znaczeniach jest policzalny, a w innych nie, to zalenie od tego raz bdzie czy si ze sowem liczba, innym razem ze sowem ilo, np. ilo wiata i liczba wiate, ilo pracy i liczba prac egzaminacyjnych. Rzeczownika ilo uywa si rwnie wtedy, gdy chodzi o liczb bardzo du, np. ogromna ilo owocw, nieopisana ilo wrae. W pozostaych wypadkach lepiej mwi o liczbie rzeczy, jeli rzeczy te mona policzy. Odstpstwa od tej zasady - takie jak ilo sprzedanych egzemplarzy - zdarzaj si jednak czsto i powinny by tolerowane. Zob. te CYFRA, LICZBA. imieniny, urodziny. Rzeczowniki te mona czy z liczebnikami zbiorowymi, lecz nie z gwnymi. Jeli trzy panie w jakim biurze obchodz imieniny tego samego dnia, to ich koleanki powiedz: Dzi obchodzimy a troje imienin lub czciej i naturalniej - Dzi mamy a trzy solenizantki. Niejedna osoba powie te ! Dzi obchodzimy a trzy imieniny, ale to zdanie jest zbudowane niewaciwie. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. IMIESW PRZYMIOTNIKOWY. Rozwinit przydawk przymiotn, zwaszcza opart na formie imiesowowej, lepiej umieci po okrelanym rzeczowniku ni przed nim. Oto kilka zda, ktre trudno zrozumie ze wzgldu na nieodpowiedni szyk wyrazw (za ksik W rzecz polsk wstpi 103 S. Reczka): ! Technik fabularn mam w jednym, bijcym w klawisze maszyny palcu" (poprawnie: w jednym palcu, bijcym w klawisze maszyny), ! Widok przywizanego do] rosncego na podwrzu drzewa ojca i zbitego do nie-przytomnoci brata Jzka (...)" (poprawnie: Widok ojca, przywizanego do drzewa rosncego na podwrzu, i brata Jzka, zbitego do nieprzytomnoci...), ! Startuj na najlepszych, budowanych przewanie specjalnie na te regaty i doskonale wyposaonych jachtach" (poprawnie: na najlep. szych i doskonale wyposaonych jachtach, budowanych specjalnie na te regaty). Ostatnie zdanie poprawilimy przez rozbicie przydawki przymiotnej na dwie czci: jedna zostaa umieszczona przed rzeczownikiem (najlepszych i doskonale wyposaonych), druga po nim (budowanych specjalnie na te zawody). IMIESW PRZYSWKOWY. W ksice o jednym z programw komputerowych czytamy: ! Wybierajc opcj SAVE, otwiera si mniejsze okno dialogowe (...)" Poprawnie byoby Wybierajc opcj SAVE, otwieramy mniejsze okno dialogowe lub Po wybraniu opcji SAVE otwiera si mniejsze okno dialogowe. Cytowany bd przypomina typowo szkolne potknicia w rodzaju ! Wracajc z wycieczki, zmoczy nas deszcz. Mg powsta przez nieuwag albo skutkiem mechanicznego tumaczenia z jzyka angielskiego, w ktrym zasady uycia imiesoww przyswkowych dopuszczaj wiksz swobod konstruowania zda ni w polszczynie. W jzyku polskim imiesw przyswkowy na -c lub na -szy powinien odnosi si do tego samego sprawcy czynnoci (osobowego lub nieosobowego), co orzeczenie w zdaniu nadrzdnym. Ponadto, jeli zdanie nadrzdne ma podmiot w mianowniku, to podmiot ten powinien wskazywa wanie na sprawc czynnoci, a nie na inn osob lub rzecz. Wynika std zakaz czenia imiesoww ze zdaniem w stronie biernej, naruszony w przykadzie: ! Ulotki zostay wysane poczt, wzywajc Francuzw do walki" (za Kultur jzyka 104 polskiego D. Buttler, H. Kurkowskiej i H. Satkiewicz, t. 1). Sprawc obydwu czynnoci wyraonych czasownikami wysa i wzywa jest wprawdzie ta sama osoba lub grupa osb,

ale podmiotem w zdaniu nadrzdnym jest sowo ulotki, wskazujce nie na sprawc, lecz na przedmiot dziaania. Wyjtkiem od reguy, ktry sankcjonuje norma jzykowa, s utarte wyraenia typu nawiasem mwic czy cile biorc: zdania Prawd mwic, wszystkie ryby zdechy nie rozumiemy przecie tak, e ryby mwiy zdychajc. Mniej oczywista, czasem nawet kwestionowana, jest moliwo czenia imiesoww przyswkowych z nieosobow form czasownikow, wykluczajc uycie podmiotu, .: Kupujc na raty, paci si wicej, Odwoano prezesa, nie wybrawszy wczeniej zastpcy, Trzeba uwaa, przechodzc przez ulic. Przykady te s poprawne, ale tylko dlatego, e zarwno imiesw, jak i poczona z nim forma czasownikowa odnosz si do tej samej osoby lub grupy osb, ktra kupuje i paci, odwouje i nie wybiera, uwaa i przechodzi. Kiedy warunek ten nie jest speniony, zdanie zawiera bd, .: ! Biednej podkomo-rzynie w gowie si krcio, suchajc tych obietnic" (cytowane w -wiecznej gramatyce A. Maeckiego jako zdanie poprawne, ale dzi ju niezgodne z norm jzykow). Poprawne uycie imiesowu przyswkowego wspczesnego na -c wymaga ponadto, aby nazwana nim czynno bya w zasadzie rwnoczesna z czynnoci wskazan przez czasownik w zdaniu nadrzdnym (std nazwa tego imiesowu - przyswkowy wspczesny). Odstpstwa od tej zasady s bardzo czste, ale nie zawsze race. Cytujemy dwa nieudane przykady z prasy: ! (...) przybya do Warszawy, pracujc tu w jednym z warsztatw prywatnych" (poprawnie: i pracowaa lub i zacza pracowa), !(...) wyskoczy z samochodu, biegnc przed siebie" (poprawnie: i pobieg przed siebie). imi. Gdy mowa o patronach szk i innych instytucji, rzeczownik ten powinien wystpowa w dopeniaczu, nie w narzdniku: Liceum Oglnoksztacce imienia Tadeusza 105 Rejtana, nie ! imieniem Tadeusza Rejtana. Mona jednak powiedzie: Szko nazwano imieniem Tadeusza Rejtana. IMIONA I NAZWISKA. Kopoty z uyciem imion i nazwisk, a zwaszcza z ich odmian, s dobrze znane. Kademu, kto si waha, jak uywa imienia Andre' czy nazwiska Macaulay, mona doradzi, by szuka pomocy przede wszystkim w wikszych sownikach lub w ksikach powiconych specjalnie imionom i nazwiskom, np. w Sowniku poprawnej polszczyzny PWN, w sownikach ortograficznych, w Sowniku nazw wasnych Jana Grzeni lub w Sowniku wymowy i odmiany nazwisk obcych Izabeli i Jerzego Bartmiskich. W kilku miejscach tego sownika omwiono jednak takie typy imion i nazwisk, ktre szczeglnie czsto s rdem waha i bdw. Zob. Bruno, Hugo. Zob. Butenko, Mleczko, Sito. Zob. Kocio, Kozio, Gob. Zob. Kolbe, Rabelais, Milne. Zob. Kupiec, Kisiel, Mech. Zob. Pablo, Julio, Alberto. Zob. pastwo Nowakowie. Zob. Romanow, Jakowlew. Zob. Zamoyski, Zamojski. Zob. -OWA, -WNA. Zob. te APOSTROF. Zob. te WOACZ. Przy okazji warto przypomnie, e w polszczynie - poza spisami alfabetycznymi i drukami urzdowymi - przyjo si wymienia najpierw imi, potem nazwisko osoby, nie na odwrt. Tak samo jest w wielu innych jzykach i porzdek ten ma uzasadnienie historyczne: imiona s wczeniejsze od nazwisk, te ostatnie do dzi w maych spoecznociach s nieznane lub nieuywane. Powszechny obowizek posiadania nazwisk wprowadzano urzdowo do pno, np. w Galicji w kocu XVIII w. Przedtem nazwisk uywali gwnie ludzie znani. Znamienne zreszt, e zwrot mie nazwisko znaczy przenonie 'by znanym, sawnym'. ingerencja, interwencja. Oba wyrazy oznaczaj wczanie si w cudze sprawy, lecz ingerencja jest nieproszona lub jest zem koniecznym, a interwencja moe by oczekiwana i podana, nawet jeli polega na uyciu przemocy (np. interwen106

Aa zbrojna). W zwizku z tym mwicy s skonni ocenia eerencj negatywnie, o interwencji za bd mwi dobrze lub le, zalenie od okolicznoci. Rzeczowniki te pomylono w zdaniu: ! Dziki ingerencji stray [poarnej] uratowano budynki" (za ksik W rzecz polsk wstpi S. Reczka). Ingerencja i ingerowa take skadniowo rni si od wyrazw interwencja i interweniowa. Mona ingerowa w czyje' sprawy, ale interweniuje si w czyich' sprawach. -, -yni. Rzeczowniki eskie o tych zakoczeniach - np- bogini, dozorczyni, gospodyni, ksieni, mistrzyni, sprzedawczyni, wychowawczyni, zastpczyni - odmieniaj si tak jak pani. A wic: nasza pani i nasza wychowawczyni (nie ! nasza wychowawczyni), naszej pani i naszej gospodyni, z nasz pani i z nasz dozorczyni. Tylko w bierniku inaczej: przez nasz pani, ale przez nasz wychowawczyni. instrukta, instruktarz. Instrukta to udzielanie komu wskazwek, inaczej - instruowanie. Instruktarz to dawniej zbir przepisw, zwaszcza skarbowych. Sowniki notuj jeszcze to sowo, ale jest ono ju przestarzae; dzi w podobnym znaczeniu mona uywa sowa instrukcja. Internet, internet. wiadectwem oswajania Internetu, ktry dla milionw ludzi sta si narzdziem codziennej pracy lub zabawy, jest tendencja do pisania jego nazwy ma liter. Najwikszy polski dziennik, Gazeta Wyborcza, czyni tak systematycznie. Pisowni internet podaj te niektre sowniki, i to nawet jzyka angielskiego, ktry czciej uywa wielkich liter ni polszczyzna. Warto jednak pamita, e sowo to pozostaje nazw wasn i jako takie ma wszelkie prawa do wielkiej litery na pocztku. Pisownia ma liter jest uzasadniona tylko wtedy, gdy intemetem nazywa si wydzielon cz Internetu (w tym znaczeniu funkcjonuje ju wygodniejsze sowo intranet) bd samodzieln sie komputerow, dziaajc niezalenie od Internetu. 107 interwencja. Zob. INGERENCJA, INTERWENCJA. ipSylOn. Zob. IGREK, IPSYLON. ischias, inaczej rwa kuszowa. Gdyby sowo to pochodzio z jzyka niemieckiego, wymawianie w nim liter sch jako sz mogoby by zasadne. Poniewa jednak jest ono greckie, litery sch wymawiamy tak, jak w sowie schizofrenia. Wymowa ! isjasz" jest te niepoprawna. i, w czasie przeszym szedem i ^szede, nie ! szem i ! sze. Te ostatnie formy wystpuj do czsto w jzyku potocznym, ale i tam nie uchodz za poprawne. To samo dotyczy czasownikw przedrostkowych: mwimy poszedem, wszedem, wyszedem, nie ! poszem, ! weszem, ! wyszem. Zauwamy, e formy oparte na temacie -szed- wystpuj tylko w liczbie pojedynczej rodzaju mskiego. Komentujc t ich osobliwo i ich ustpowanie na rzecz form z tematem -sz-, charakterystycznych dla pozostaych rodzajw, prof. Jan Miodek pisa: Panowie, nie dajcie si!". Zob. te -, -EM, -AM. i po linii najmniejszego oporu. Zob. linia. i w miliardy. Potoczne sformuowania typu Straty id w miliardy zotych s dosownym tumaczeniem konstrukcji niemieckich i nie ciesz si aprobat wydawnictw poprawnociowych. Mona tych obcych konstrukcji unikn, mwic: Straty sigaj miliardw zotych lub Straty dochodz do miliardw zotych. Zob. te kalki. I to by byo na tyle. Sowa, ktrymi satyryk, Jan Tadeusz Stanisawski, zamyka swoje artobliwe wykady z mniema-nologii stosowanej". Powtarzane przez innych autorw, stay si skrzydlatym sowem". O ich rodowodzie warto jednak pamita, a przytaczajc je, zachowa dystans, gdy I to by byo na tyle jest karykaturalnym zlepkiem dwch innych konstrukcji: / to by byo wszystko oraz I tye byoby na dzi.

108 itp. Zob. np., itp. iwa. Zob. -ywa, -iwa. izm, -yzm, -izna, -yzna. W wyrazach o zakoczeniu -izm i -yzm w miejscowniku liczby pojedynczej wymawia si gosk lub - pedantycznie - z, np. komizmie" lub komizmie". Pisownia jednak jest tylko jedna: komizmie, romantyzmie. Inaczej jest z wyrazami o zakoczeniu -izna, .yzna: mwimy i piszemy np. bielinie,polszczynie - przez , nie przez z. -izna. Zob. -izm, -yzm, -izna, -yzna. J ja, ty, on, si maj formy akcentowane, np. mnie, ciebie, tobie, jego, jemu, siebie, i nieakcentowane, np. mi, ci, ci, go, mu, si. Form akcentowanych uywa si tylko wtedy, gdy zachodzi potrzeba pooenia na nie nacisku - np. przy kontrastowaniu: Daj to jemu, nie mnie, Chwal siebie, a nie innych, a take gdy zaimek ma znale si na pocztku zdania: Tobie jednemu mog ufa. W innych wypadkach naley uywa form nieakcentowanych: Daj mu to, Nie chwal si, Mog ci ufa. Tyle zasada. Zycie niekiedy toczy si wbrew niej, o czym wiadcz sowa piosenki znanej grupy rockowej: z pocztku obiecujce (Nie mog ci wiele da"), po chwili brzmi tak, jakby muzykom brakowao suchu (Nie mog da wiele ci. Przykro mi"). Bardziej irytuje jednak prymitywna reklama: ! Dzikujemy Tobie za wybr naszego produktu, ! Bdziemy Ciebie informowa itd. Podobne ulotki powinno si masowo odsya ich autorom producentom tak zachwalanych dbr. Do nieakcentowanych form zaimka ja naley te mi - forma uywana poprawnie tylko w dopeniaczu i bierniku, np. Widzisz mi? Poniewa spotyka si j rzadko, jej miejsce 109 zajmuje biernik mnie, uywany zarwno w pozycji akcentowanej, jak i nieakcentowanej. Zob. te si. jagni. Zob. kurcz, jagni itp. jak. Nie jest bdem uycie tego spjnika w zdaniach zoonych wyraajcych czas lub warunek, np. Jak si namylisz, to mi powiedz lub Wyjdziemy, jak przestanie pada. Zdania takie s jednak typowe dla polszczyzny potocznej. W sytuacjach oficjalnych lepiej si posuy spjnikiem kiedy lub jeli. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. jak, ni. Za niepoprawne uchodzi - zwaszcza w jzyku pisanym i w sytuacjach oficjalnych zastpowanie przyim-kw ni i od przyimkiem jak, np. ! Jan jest wyszy jak Piotr, ! Wol czyta jak pisa, ! Znam inn drog jak ty, ! We raczej plecak jak walizk. Poprawne wersje tych zda to: Jan jest wyszy ni Piotr (lub od Piotra), Wol czyta ni pisa, Znam inn drog ni ty, We raczej plecak ni walizk. Uycie jak zamiast ni jest moliwe tylko w zdaniach zaprzeczonych po przymiotniku lub przyswku w stopniu wyszym, np. Jan nie jest wyszy jak Piotr, Przychodz tu nie rzadziej jak raz na tydzie. jakby, jak by. Czstk by ze spjnikami i partykuami naley pisa cznie, a z zaimkami przysownymi rozdzielnie. Na przykad: Wyglda, jakby by chory (ze spjnikiem, w znaczeniu 'jak gdyby'), Jakby ci pytali, nic nie mw (ze spjnikiem, w znaczeniu 'gdyby'), ale Me wiem, jak by to zrobi (z zaimkiem, w znaczeniu 'w jaki sposb'). Inny przykad: Poprosiby, toby dosta (to w funkcji spjnika), ale To by warto byo przemyle (to w funkcji zaimka). Bdy zdarzaj si stosunkowo czsto, nawet u dobrych autorw i w dobrze redagowanych ksikach: ! Mylaem, jakby im uly w tych zmaganiach" (J. Krzyszto). Naleao napisa: Mylaem, jak by im uly... czna pisownia jest 110

uzasadniona natomiast w zdaniu: (...) zmarszczy czoo, myla chwil, jakby zapomnia, z czym przyszed (...)" (Sjd. ukrowski). Od spjnikw pisanych cznie z czstk by trzeba odrnia przykady przypadkowego ssiadowania dwch spjnikw w zdaniu. Moemy napisa: Powiedzia mi, ebym wrci przed pnoc (z jednym spjnikiem) i Powiedzia mi, e bym wrci przed pnoc, musz wyruszy o wicie (z dwoma spjnikami, e i bym). Zamiana sowa bym na abym zwikszyaby zrozumiao ostatniego zdania. Zob. te by, -by. jak by nie byo, krytykowane jako rusycyzm, jest do czste w polszczynie potocznej, .: Jak by nie byo, 50 miliardw odoylimy" (za Sownikiem jzyka niby-polskiego W. Pisarka). Zwykle mona je zastpi wyraeniami jakkolwiek by byo, bd co bd lub w kadym razie, zalenie od kontekstu. Zob. te KTOKOLWIEK, COKOLWIEK, GDZIEKOLWIEK ITP. Zob. te JAKBY, JAK BY. jaki. Zob. ktry, jaki. jakikolwiek, jakkolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, GDZIEKOLWIEK ITP. jaki. Zob. czyj, jaki, ktry. jak najbardziej. Wyraenia tego, zwaszcza potocznie, uywa si jako twierdzcej odpowiedzi na pytanie, np. Chcesz i z nami? - Jak najbardziej. Wedug sownikw poprawnej polszczyzny odpowied taka jest bdem, jeli nie mona jej zastpi sowem bardzo, np. Pjdziemy? - Jak najbardziej. Kwestia ta ma jednak charakter bardziej stylistyczny ni logiczno-gramatyczny: wyraenie jak najbardziej byo przed laty modne, uywano go tak, jak wyrazw oczywicie i naturalnie, zapewne w przewiadczeniu, e jest 111 bardziej wykwintne. Dzi moda na nie minia, co nie znaczy, by si go w ogle nie syszao. Warto si zastanowi, czy w ywej mowie to jak najbardziej jest nam naprawd potrzebne i czy nie jest pretensjonalne. Zob. te WYRAZY MODNE. jako. Niektre czasowniki maj dopenienie biernikowe poprzedzone spjnikiem jako, np. Traktujemy to jako porak, Okreli j jako osob zrwnowaon, Opinie te odbierali jako krzywdzce. W zdaniach zaprzeczonych dopenienie takie moe pozosta w bierniku, moe te by zamienione na dopeniacz: Nie traktujemy tego jako porak lub jako poraki; Nie okreli jej jako osob zrwnowaon lub jako osoby zrwnowaonej; Opinii tych nie odbierali jako krzywdzce lub jako krzywdzcych. Swoboda ta bywa jednak ograniczona. Na przykad biernika raczej ni dopeniacza uyje si w zdaniach postaci: Nie traktujemy tego jako porak, lecz jako sukces. Zob. te nie. jako pierwszy, jako drugi... Te i podobne konstrukcje s czasem krytykowane, np. w zdaniach postaci Kowalski przyby na met jako pierwszy. Radzi si pomija w nich spjnik jako, co jednak nie zawsze jest moliwe i nie zawsze korzystne, gdy niejedno zdanie bez tego spjnika przestaje by zrozumiae, np. Kowalski wygra wszystkie biegi jako pierwszy z Polakw. Uycie sowa jako - nawet gdy jest zbyteczne - nie naley zreszt do racych wykrocze, a wiele osb w ogle nie widzi bdu w zdaniach takich, jak pierwsze z tu przytoczonych. Nie jest te pewne, czy krytykowane konstrukcje maj rodowd niemiecki, co jest jedn z przyczyn krytyki. Rwnie dobrze mog mie rdo rodzime i wynika z elipsy (pominicia) rzeczownika towarzyszcego sowu jako, ewentualnie te innych okrele, np. Kowalski wygra wszystkie biegi jako pierwszy (zawodnik w historii tych zawodw).

Konkluzja moe by taka: warto dawa pierwszestwo konstrukcjom bezprzyimkowym tam, gdzie uycie przyimka 112 nie zwiksza jasnoci wypowiedzi. Nie warto natomiast zwalcza konstrukcji przyimkowych dla zasady. jak wyej, zgodnie z powyszym i inne podobne sformuowania odsyajce czytelnika do wczeniejszych miejsc tekstu maj sens tylko w wypowiedzi pisanej i wy-stepuj w stylu oficjalnym. W mowie nie ma miejsc pooonych wyej i niej, wic zamiast w wietle powyszych uwag lepiej powiedzie w wietle tych uwag, w wietle wczeniejszych uwag lub podobnie. Natomiast wyraenia nawiasem mwic i na marginesie (copowiedzie) - cho te zwizane z pisaniem - przyjy si w jzyku mwionym i nie ra w nim. jake, nieche zawieraj po dwie emfatyczne partykuy: -e i -, wic nie powinny by pisane z kocowym -sz. Bdne formy zdarza si przeoczy nawet cenionym autorom i dobrym wydawcom: ! Jakesz mona wyrokowa o karze tam, gdzie jeszcze si nie rzeko: winien", ! Co za buc. Niechesz idzie do domu" (cytaty z Korpusu Jzyka Polskiego PWN, nazwiska przemilczymy). Zob. te oe. janusowe oblicze. Rzymski bg Janus przedstawiany by z gow o dwch twarzach zwrconych w przeciwne strony. Std janusowe oblicze to dwojakie aspekty jakiej sprawy lub niezgodne cechy jakiej osoby, nie pozwalajce na jej jednoznaczn ocen. Nazwy tej uywamy tylko w liczbie pojedynczej. Zamiast: ! Prywatno i kulturowo, dwa Janusowe oblicza Iwaszkiewiczowskiej poezji (...)" (J. Kwiatkowski, Magia poezji) naleao napisa: Prywatno i kulturowo, dwie twarze Iwaszkiewiczowskiej poezji... jarzyna. Zob. jeyna, jarzyna. jaskka. Zob. gegka, jaskka, pustuka. jazzowy, outsider i in. Wiele polskich sownikw faworyzuje spolszczon pisowni wyrazw obcego pochodzenia, czasem susznie, czasem jednak wbrew zwyczajowi jzyko113 wemu. Forma jazzowy, w Sowniku poprawnej polszczyzny PWN oceniona jako bd, jest uywana czciej ni zalecana forma dezowy, i to nie tylko w rodowisku muzykw. Forma outsider, w sownikach odsyana do autsajder, jest od niej czstsza i zdecydowanie lepsza. Angielskie out spolszczylimy wprawdzie jako aut, ale autsajder to jednak forma dziwna, by nie rzec - raca. Oglnie biorc, wyrazy pochodne czciej maj form spolszczon ni ich podstawy: piszemy taxi, ale takswka, compact lub kompakt, alt pyta kompaktowa - zapewne dlatego Sownik poprawnej polszczyzny, aprobujc oboczne formy jazz i dez, uzna, e pisownia jazzowy nie zasuguje na poparcie. Pisze si jednak te jazz-band, jazzman, jazzrockowy, nawet jazzowa i w towarzystwie tych wyrazw - w czci zapoyczonych, w czci utworzonych na gruncie polskim - przymiotnik jazzowy nie razi. Zob. te SINGIEL, SINGEL, SYNGIEL. jeden. W grupie liczebnikowej sowo to nie odmienia si, np. Przyszo dwadziecia jeden osb, Brak dwudziestu jeden osb, Wysano zaproszenia dwudziestu jeden osobom. Rzeczownik dostosowuje si do wymaga tego czonu grupy, ktry znajduje si przed sowem jeden. Powiemy wic np. przedsibiorstwo z tysic dwudziestu jeden udziaowcami (tak jak z dwudziestu udziaowcami), ale sklep z tysicem jeden drobiazgw (tak jak z tysicem drobiazgw). Wyjtkowo odmienia si jeden w tytule Bajki z tysica i jednej nocy. Konstrukcja ta jest jednak nietypowa, gdy czony grupy liczebnikowej poczone s spjnikiem. Zob. te LICZEBNIKI. Zob. te TEN, TAMTEN, W, JEDEN, SAM. Zob. te NALEE, ZALICZA SI.

jerzyk, jeyk. Jerzyk to ptak podobny do jaskki, ktry sw nazw wzi od imienia Jerzy. Jeyk to may je. jedzi. ! Nie jedzij okazj - radzi Twj Styl - a jeli ju musisz, patrz, z kim si zabierasz". Rada jest suszna, ale 114 forma rozkazujca od jedzibrzmi jed. Tak samo pojedzi _ pojed, ujedzi - ujed, zjedzi - zjed. Od czasownikw na -i {-y) tryb rozkazujcy tworzymy przyrostkiem -ij (-yj) tylko wtedy, gdy rdze czasownika nie zawiera samogoski, np. czcij, kpij, oclij, upstrzyj, lub gdy brak przyrostka utrudniaby wymow, np. objanij, spulchnij, tsknij, udowodnij, wzmocnij, zapchlij. Odczucie trudnoci w wymowie bywa subiektywne, co prowadzi do waha i bdw. Zob. te sta. jeyk. Zob. JERZYK, JEYK. jeyna, jarzyna. Jeyna zwana jest tak ze wzgldu na podobiestwo do kolcw jea. Jarzyna to dawniej zboe jare, dzi z jarzyn robi si potrawy jarskie, przeznaczone nie tylko dla jaroszw. atwo zapamita pisowni sowa jarzyna ze wzgldu na czst w polszczynie oboczno rz - r. jzyczek u wagi to w przenonym znaczeniu rzecz drobna, ale decydujca o czym. rda przenoni - ruchomej strzaki wskazujcej wychylenie si wagi - nie trzeba traci z oczu, gdy grozi to bdem takim, jak w Dzienniku Batyckim: !(...) adna z tych dwch partii nie uzyskaaby w parlamencie wikszoci, a Nowa Partia Demokratyczna (...) speniaaby (...) rol jzyczka uwagi". Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. Naley pamita, e istniej dwie zasadnicze odmiany jzyka - potoczna i oficjalna. Nie znaczy to, e kady wyraz lub kade znaczenie naley albo do jednej, albo do drugiej z nich. Wikszo najczciej uywanych sw, np. soce, czerwony lub kocha, moe wystpi zarwno w wypowiedzi potocznej, jak i oficjalnej. Niektre rodki jzykowe s jednak odpowiednie tylko w odmianie potocznej, ktrej uywa si gwnie w jzyku mwionym w sytuacjach nieoficjalnych. Inne natomiast s odpowiednie w odmianie oficjalnej, 775 waciwej wikszoci wypowiedzi pisanych i starannym wypowiedziom mwionym, zwaszcza publicznym. Dlatego jzykoznawcy mwi dzi o dwch normach jzykowych: potocznej i wzorcowej. W tej pierwszej rygory poprawnoci jzykowej s osabione - mona powiedzie, e w jzyku potocznym wicej wolno. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN dopuszcza w normie potocznej m.in. nietradycyjne poczenia wyrazowe typu siedem kurczt lub osiem szczenit. Norma wzorcowa przewiduje tu uycie liczebnikw zbiorowych: siedmioro kurczt, omioro szczenit. Dodajmy, e dysonansem stylistycznym jest nie tylko uywanie kolokwializmw typu fajny czy nie ma sprawy w wypowiedzi oficjalnej. Tak samo razi naduywanie urzdowych, czsto szablonowych sformuowa w wypowiedziach wprawdzie oficjalnych, ale jednak zasugujcych na pewien luz stylistyczny, .: w miesicu marcu (lepiej w marcu), w dniu dzisiejszym (lepiej dziaj), w ramach akcji porzdkowania terenu dworca (lepiej przy okazji porzdkowania dworca). Zob. te AKCENT. Zob. te WYRAZY MODNE. joannici. Zob. Krzyacy, joannici. jr., skrt od sowa junior. Poniewa zawiera jego ostatni liter, powinien by zasadniczo pisany bez kropki, jak mgr lub mjr. Sowniki aprobuj pisowni z kropk ze wzgldu na obce pochodzenie tego skrtu. Ciekawe jednak, e w jzyku angielskim, z ktrego jr. pochodzi,

pisze si w skrt raz tak, raz inaczej i nikogo to nie razi. Polska tradycja jest inna: nauczylimy si w ortografii przywizywa wielk wag do szczegw. jUbileUSZ. Zob. ROCZNICA, JUBILEUSZ. judaica. Zob. polonica, judaica, slavica itp. JUniOrKI. Zob. PIONIERKI, TENISWKI, TRAMPKI ITP. jury, juror. Jury to sowo nieodmienne, wymawiane iPJ" z akcentem na ostatniej sylabie. Juror wymawiamy zgodnie z pisowni: JUror", nie ! Uror". 116 juwenalia, juwenilia. Juwenalia to dzi doroczne zabawy studenckie, a w Rzymie Nerona igrzyska. Juwenilia to niodziecze dziea twrcy, np. juwenilia Mickiewicza. kakao, zgodnie z norm, jest cigle wyrazem nieodmiennym: szklanka kakao (nie ! szklanka kakao, kakaa, kakaa), ciasto z kakao (nie ! z kakalem, ! z kakaem), rozpuci cukier w kakao (nie ! w kakale). Formy, ktre norma kwalifikuje jako niepoprawne, s czste w mowie potocznej i nie powinny by w niej oceniane nagannie. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN dopuszcza je zreszt w jzyku rodzinnym". W starannych wypowiedziach lepiej ich unika, podobnie jak zdrobnie ! kakako i przymiotnika o formie ! kakaowy (poprawnie kakaowy). Nieodmienne s te wyrazy boa, makao (gra w karty) i wideo (video). Wszystkie zakoczone s nietypowym dla polszczyzny zbiegiem dwch samogosek, co utrudnia wczenie ich do ktrego typu deklinacyjnego. Tak samo zakoczone sowo rodeo niektre sowniki pozwalaj odmienia, ale w praktyce i ono nie we wszystkich przypadkach jest odmieniane. Nic dziwnego - celownik, narzdnik i miejscownik wygldaj do osobliwie: zdy przed rodeem? zwyciy w rodeu? Niektrzy jzykoznawcy dopuszczaj nawet odmienianie sowa wideo. Na razie jednak form widea mona usysze tylko w jeyku potocznym. Zob. te RADIO, STUDIO. Zob. te WIDEO, VIDEO. kalesony. Zob. rajstopy, rajtuzy. Kaliningrad nazwano tak od nazwiska Michaia Kalinina, radzieckiego komunisty, zaufanego wsppracownika Lenina i Stalina. Niektre osoby niewiadome pochodzenia tej 117 nazwy zmieniaj j na ! Kaingrad - chyba na wzr Leningradu - tak jakby zaoycielem lub patronem miasta by jaki Kalin. Starsza nazwa Knigsberg 'grd krla' (i jej polski odpowiednik Krlewiec) zostaa nadana miastu przez Krzyakw, ktrzy w ten sposb nawizali do swoich posiadoci w Palestynie i do Jerozolimy, grodu krla Dawida. KALKI. Kalka - inaczej replika - to wyraz, wyraenie lub konstrukcja skadniowa, ktra odwzorowuje struktur obcego wzoru za pomoc elementw rodzimych, a wic stanowi jego dosowne tumaczenie. Na przykad polskie sowo listonosz jest kalk niemieckiego Brieftrdger (Brief'list', tragen 'nosi'), polskie wyraenie twardy orzech do zgryzienia jest kalk angielskiego a hord nut to crack, a czsta dzi konstrukcja ryzykowa czym' (np. yciem lub zdrowiem) jest kalk rosyjskiej konstrukcji riskowat' czem (zgodnie z polsk tradycj mwi si ryzykowa co - zdrowie, ycie itp.). Jako pkalk za mona okreli sowo bawena, czciowo przetumaczone z niemieckiego Baumwolle {Baum 'drzewo', Wolle 'wena'). Do kalk zalicza si te dosowne tumaczenie obcego wyrazu za pomoc jego rodzimego odpowiednika, uywanego ju wczeniej w innym znaczeniu. Na przykad polskie sowo obraz, od dawna odpowiadajce angielskiego picture, jest obecnie uywane take w znaczeniu 'film'. Skalkowano w ten sposb nowe znaczenie angielskiego picture, czste zwaszcza w angielszczynie amerykaskiej. Inny przykad kalki tego rodzaju to nowe znaczenie

czasownika definiowa, uywanego za angielskim define i francuskim definir jako synonim sowa okrela. Kalki stanowi szczeglny rodzaj zapoycze i podlegaj takim jak one kryteriom oceny normatywnej. Krytykuje si przede wszystkim te, ktre nie s potrzebne, gdy dubluj wyraenia rodzime - np. od przypadku do przypadku, skal-kowane z niemieckiego von Fali zu Fali, a od rodzimego od czasu do czasu mniej porczne, bo dusze. Zwyczaj jzykowy 118 kae jednak wiele mao funkcjonalnych kalk usankcjonowa. isfa przykad wyraenie pod rzd - z rosyjskiego pod riad jest w zasadzie zbyteczne (wystarczyoby z rzdu lub 1 rzdzie, zalenie od kontekstu), ale jest tak rozpowszechnione, e walka z nim byaby strat czasu. Kandydat. Zob. faworyt, kandydat. kanister. Sowo to, oznaczajce przenony zbiornik na benzyn, pochodzi od aciskiego canistrum 'kosz trzcinowy'. Czsto spotyka si je w znieksztaconej postaci ! kamister, powstaej moe przez skojarzenie ze sowem tornister, a moe pod wpywem innych licznych wyrazw na kar-. Do tych dawniejszych skojarze doczyy dzi nowe. Niektrzy sdz, e nazwa ! kamister ma jaki zwizek z angielskim car 'samochd' i dlatego zawiera w sobie liter r. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. kara, kaza. Niektre formy tych wyrazw brzmi identycznie i rni si tylko pisowni: od kara - karz (nie ! karam), karze, karz, np. Me karz go, bo nie jest winien; od kaza - ka, kae, ka, np. Nie ka mu tego robi. Tak samo pokara - pokarze, pokaza - pokae i ukara - ukarze, ukaza - ukae. karafka. Zob. agrafka, karafka. Kartuzy, kartuski. Zob. francuski. karykaturowa, charakteryzowa. Sowniki nie notuj form ! karykaturyzowa (poprawnie karykaturowa) i ! karyka-turyzacja (poprawnie karykaturowanie) - obie s niepoprawne. Przyczyn bdu jest pewnie analogia do wyrazw charakteryzowa i charakteryzacja. kasa, kaszla, kaszle. Na brak obocznoci w odmianie tego czasownika nie mona narzeka. Od kasa tworzymy m.in. formy kasam, kasa, kasaj, kasaj, kasajcy, 119 kastaem. Od kaszla i kaszle - kaszl, kaszle, kaszl, kaszl 10 kaszlaj, kaszlcy, kaszlaem. Ponadto od kasa - kasali, od kaszla - kaszlali, a od kaszle - kaszleli. Nie wszystkich form uywa si rwnie czsto, typowym zjawiskiem jest bowiem mieszanie form o rnych postaciach tematu fleksyjnego. Wiele osb powie kasa, kastaem, kasali, ale w czasie teraniejszym czciej kaszl ni kasam, czciej kaszle ni kasta i czciej kaszl ni kasaj. Mona to uzasadni historycznie: kasa jest form pniejsz od kaszla, utworzon od kaszl i innych form czasu teraniejszego, m.in. przez analogi do par postaci poszl (dzi pol) - posta. Od formy kasa powstay nastpnie oboczne formy czasu teraniejszego i trybu rozkazujcego: kasam, kasta, kasaj, kasaj i in. Nawiasem mwic, omawiany czasownik ma dokonany odpowiednik kaszln. Poniewa jednak jest on trudny do wymwienia, wiele osb woli posuy si czasownikiem przedrostkowym: zakasa, odkasla itp. katartyczny, od sowa katharsis, czsto z bdem: ! Potem odprawili dziwaczny taniec radoci, ktry przypomina obrzd afrykaskich szamanw. Ich zapamitanie byo tak wielkie, jakby wierzyli w katarktyczne, ozdrowiecze dziaanie botnych plsw" (T. Raczek). Czyby ! katarktyczny powstao przez czysto dwikowe skojarzenie z antarktyczny} kaza. Zob. kara, kaza.

kazachski, kazaski, kazachstaski. Dwie pierwsze formy nie rni si znaczeniem, lecz jedynie frekwencj - pierwsza jest czstsza. Ciekawe, e encyklopedie PWN w hasach jzyk kazaski i Pogrze Kazaskie podaj akurat t rzadsz form. Uproszczenie grupy -chski do postaci -ski nie jest czym wyjtkowym w polszczynie. Mwimy np. czeski, woski, wabrzyski, tyski (od Tychy), zuryski (od Zurych), karabaski (od Karabach). Forma kazaski jest wic w peni uzasadniona, wicej nawet - jest zgodna z modelem tworze120 nia takich nazw, podczas gdy kazachski, jak pisa prof. Zygmunt Saloni, to pisowniany barbaryzm, przejty z rosyj-skieg i amicy polskie zwyczaje ortograficzne1'. Przymiotnik kazachstaski ma inne znaczenie ni dwa pozostae: kaza(ch)ski dotyczy w zasadzie Kazachw (narodu), a kazachstaski - Kazachstanu (pastwa). kady. Wbrew temu, co podaj niektre sowniki, zaimek ten ma formy liczby mnogiej, np. Kade wakacje spdzaa nad morzem, Harcerz musi sobie radzi w kadych okolicznociach lub Suma kadych dwch bokw trjkta jest wiksza od trzeciego boku. Form tych uywa si tylko wtedy, gdy okrelaj rzeczownik, ktry nie ma liczby pojedynczej lub ktry i bez nich musiaby wystpi w liczbie mnogiej. Jeli warunek ten nie jest speniony, formom liczby pojedynczej rzeczownika moe towarzyszy zaimek kady, ale formy liczby mnogiej naley czy z zaimkiem wszystek, np. kady wolny dzie, ale wszystkie wolne dni. Wrd form liczby mnogiej zaimka kady nie ma msko-osobowej formy mianownika: nie powie si ! kadzi rodzice ani ! kadzi pastwo modzi. Nie jest natomiast wykluczony mskoosobowy biernik, gdy poprawne jest zdanie: Zapytam o to kadych pastwa modych, ktrych spotkam. Zob. te NIEJEDEN. Zob. te W KADYM RAZIE. kady, aden, nie ! kaden, ! dny. Zob. te ADEN. kergulena. Ryba ta znana jest w Polsce, ale przewanie pod znieksztacon nazw kargulena, charakterystyczn dla polszczyzny mwionej. Forma kergulena, obowizujca w jzyku pisanym, pochodzi od Wysp Kerguelena lecych w poudniowej czci Oceanu Indyjskiego. Nazwano je tak od nazwiska odkrywcy. Zwrmy uwag, e w nazwie wysp jest o jedno e wicej ni w nazwie ryby. O bd chyba nietrudno, skoro bdn pisowni ! Wyspy Kergulena podaj rne wydania Sownika 121 wyrazw obcych PWN, a take Sownik jzyka polskiego tego samego wydawcy. kiedykolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. kierowa, skierowa. Z cysterny ulatnia si chmura amoniaku, kieruje si z wiatrem w kierunku Radwanic" {Gazeta Wrocawska), (...) dziaalno Jej skierowana bya w dwch kierunkach (...)" {Przegld Biblioteczny). W pierwszym zdaniu naleao napisa w stron, nie w kierunku, w drugim zamieni skierowana na zwrcona. Wyrazy kierowa {skierowa) i kierunek zawieraj ten sam rdze, dlatego ich ssiedztwo jest niezrczne. . Zob. DEKA, KILO. kisiel, w dopeniaczu kisielu, nie ! kilu - mwimy przecie o dalekim krewnym: dziesita woda po kisielu. W liczbie mnogiej kisieli lub kisielw. klpa to samica osia; niektrzy mwi tak te o starej, pozbawionej wdziku kobiecie. Sowo to, o niepewnej etymologii, przez jednych autorw wywodzone jest z leksyki prasowiaskiej, przez innych z jzyka niemieckiego. Starsze sowniki podaway pisowni klempa, ktr i dzi mona spotka w literaturze. Redaktor, ktry w pracy posuguje si nowszymi sownikami, powinien j traktowa jako bd. klika, klikn pochodz od angielskiego czasownika click, ktry pod koniec lat 80. XX wieku, gdy komputery zawitay pod strzechy, jeden z polskich tumaczy oddawa mao

sensownie sowem mlasn (podwjne kliknicie myszk nazywa za dwumlaskiem). Poniewa angielskie click oznacza m.in. dwik, jaki wydaje migawka aparatu fotograficznego, jego nalepszym odpowiednikiem w komputerowej polszczynie byoby pstryka i pstrykn. Stao si jednak inaczej i na zmiany ju jest za pno. 122 Poniewa klika jest nowe, nie dziwi wahania zwizane z jego uyciem. Czy klika si np. ikon {nazw itp.), w ikon, na ikon czy moe na ikonie? Analogia do czasownikw pstryka, uderza, stuka itp. przemawia za konstrukcjami klika cos' i klika w cos'. Okazuje si, e wanie one przewaaj w tekstach. kluski, azanki, skwarki itp. Poprawna jest i forma eska, i mska, a wic kluska lub klusek, azanka lub azanek, skwarka lub skwarek. Tak samo sezamka i sezamek oraz landrynka (rzadziej landryna) i landrynek. Form landrynek sowniki uwaaj jednak za regionaln. Natomiast formy rodzynka i rodzynek s uywane zamiennie tylko w podstawowym znaczeniu 'suszone winogrono'. Jedynego mczyzn znajdujcego si si w towarzystwie zoonym z samych kobiet (lub jedyn kobiet w towarzystwie zoonym z samych mczyzn) moemy nazwa rodzynkiem, ale nie rodzynk. Wtpliwoci co do rodzaju gramatycznego wymienionych rzeczownikw bior si std, e najczciej uywamy ich w liczbie mnogiej. Tam za oboczno dotyczy tylko dopeniacza, np. talerz klusek lub talerz kluskw. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. koda. Wyraenie rzuca komu kody pod nogi 'przeszkadza komu w czym, utrudnia co komu' ma charakter ekspresywny i tym rni si od swoich synonimicznych okrele. Dlatego niezbyt udane jest uywanie go w zmodyfikowanej postaci ka komu kody pod nogi lub podkada komu kody pod nogi, ktra osabia t ekspresywno, .: ! Mam 20 lat, ale czuj si jak po czterdziestce. A to z powodu ycia, ktre cigle podkada mi kody pod nogi" {Cosmopolitan). Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. ku, ku. Pomijanie w wymowie goski - np. ! kujce igy" - jest niestaranne i grozi pomyleniem tych czasow123 nikw. W innych wyrazach podobne uproszczenie wymowy moe by bardzo race, np. dugi wymawiane ! dugi". Uproszczeniom sprzyja fonetyczne podobiestwo gosek i u. Dawniej rnica midzy nimi bya wyrana, gdy^ / wymawiano ze zwarciem przedniojzykowo-zbowym, nieco podobnie do . Dzi przedniojzykowe wystpuje w wymowie ju bardzo niewielu Polakw. Podtrzymywane jest jeszcze przez niektrych nauczycieli w szkoach aktorskich. koce, mecze, marsze. Wtpliwoci budzi dopeniacz liczby mnogiej rzeczownikw mskich o zakoczeniach -c -dz, -cz, -sz, -rz, -. Rzeczowniki zakoczone na -c lub -dz niemal bezwyjtkowo maj dopeniacz z kocwk -w, np. kocw, kopcw, szpikulcw, walcw, widelcw, rydzw, skorowidzw (wyjtki: miesicy, tysicy, pienidzy, zajcy). Przy rzeczownikach majcych zakoczenie -cz, -sz, -rz, -z sowniki czciej podaj dopeniacz na y ni na -w, czasem jednak obie formy s rwnoprawne. Na przykad: spinaczy, arkuszy, kalendarzy (tylko z kocwk -y), meczw, przemarszw, bew (tylko z kocwk -w) i obocznie paszczy lub paszczw, koszy lub koszw, melany lub melanw. Dawniej literom c, dz, cz, sz, rz, odpowiaday spgoski mikkie, a zakoczone nimi rzeczowniki tworzyy dopeniacz liczby mnogiej z kocwk -i. Pniej spgoski te stwardniay i kocwk dopeniacza liczby mnogiej stao si -y. Niektre rzeczowniki jednak przyjy kocwk -w, waciw rzeczownikom o twardym zakoczeniu tematu fleksyjnego. Te wanie procesy fonetyczno-fleksyjne s przyczyn widocznych dzi niekonsekwencji w odmianie rzeczownikw na -c, -dz, -cz, -sz, -rz, -.

Zob. te DOPENIACZ. koci. Zob. kurcz, jagni itp. Kocio, Kozio, Gob. Nazwiska te mona odmienia dwojako, najlepiej tak, jak ycz sobie ich waciciele: Kocioa lub Kota, Kozioowi lub Kozowi, Gotbem lub 124 r ebietn. To samo dotyczy innych rodzimych nazwisk eskich, ktre maj odpowiednik wrd nazw pospolitych, w kocowej sylabie przed spgosk zawieraj samogosk o lub - . Zob. tez IMIONA I NAZWISKA. koedukacyjny. Czytelnicy kcikw jzykowych w prasie donosz w listach o ! koedukacyjnych szaletach, o ! koedukacyjnych plaach dla naturystw i pytaj ironicznie, czeg to dziewczta i chopcy mog si razem uczy w szalecie lub na play. Sowo koedukacyjny pochodzi od koedukacja, a to z kolei jest zbudowane tak, jak koegzystencja (ko- z aciskiego c0. 'razem z' plus egzystencja), kooperecja, koprodukcja i in. Sowem koedukacyjny okrela si wic przewanie rnego rodzaju instytucje owiatowe przeznaczone dla dziewczt i chopcw, nie za w ogle wszystko, co przeznaczone jest dla osb obojga pci. Zob. te KOPRODUKCJA. kola, kolarz. Kola - z francuskiego collage, z akcentem na pierwszej lub na drugiej sylabie to rodzaj kompozycji plastycznej z rnych materiaw. Kolarz (od sowa koo) to kto, kto uprawia kolarstwo. Kolbe, Rabelais, Milne. Nazwiska obce zakoczone w wymowie samogosk e (niezalenie od pisowni) maj w odmianie kocwki przymiotnikowe, np. Kolbe, Kolbego, Kolbemu, z Kolbem, o Kolbem, Rabelais, Rabelais'go, Rabela-is'mu, z Rabelais'm, o Rabelais'm (tak samo Goethe, Lange, Mallarme). Zdarza si nieodmienianie takich nazwisk, zwaszcza jeli towarzyszy im imi w odpowiednim przypadku lub inny rzeczownik odmienny, np. kanonizacja ojca Kolbe, dyskusja o Franciszku Rabelais. Wydawnictwa poprawnociowe nie popieraj tego zwyczaju, ale pogodziy si z nim. Inaczej odmieniaj si nazwiska zakoczone w pisowni e niemym, nie wymawianym. Maj one kocwki rzeczownikowe, w pimie poprzedzane apostrofem, np. Chatka 125 Puchatka" ', nie ! Milnego. Jeli w miejscowniku ostatnia spgoska przed kocwk jest inna ni w mianowniku, nie daje si apostrofu, a pisowni dostosowuje do wymowy. Na przykad: Joyce, Joyce'a, ale o Joysie; Milne, ', ale o Milnie; natomiast de Gaulle, de Gaulle'a i o de Gaulle'u, gdy mianownik i miejscownik tego nazwiska nie rni si kocow spgosk. Nie od wszystkich nazwisk na -e tworzymy formy liczby mnogiej. Jeeli jednak ju s tworzone, to powinny przybiera kocwki rzeczownikowe, a nie przymiotnikowe, nawet jeli w liczbie pojedynczej nazwisko odmienia si przymiotnikowo. Na przykad od Linde Lindowie, Lindw, Lindom, Lindami, Lindach. Zob. te apostrof. Zob. te Bonaparte. Zob. te imiona i nazwiska. komfort, konformista, nie ! konfort, ! komformista. rdem bdu jest podobiestwo brzmieniowe tych sw. Grupom liter omf, onf moe odpowiada w swobodnej wymowie ten sam dwik f". komiliton, z aciskiego commilitio 'towarzysz w wojsku', dzi zwykle w przenonym znaczeniu 'towarzysz, kolega', czsto niestety z bdem ortograficznym, jak w Polityce: ! Jest rzecz charakterystyczn, i sanacyjnych pukownikw i generaw bardziej bali si politycy polscy w Paryu, potem w Londynie, ni ich partyjni komiltoni i komparsi w okupowanej Warszawie".

komplet. W wyraeniach peny komplet i cay komplet przymiotnik jest na og zbyteczny, gdy nie mwi nic, co by nie naleao do znaczenia rzeczownika. Zamiast powiedzie: ! Na stadionie peny komplet widzw powiedzmy tylko: Na stadionie komplet widzw. Wyraenia peny komplet i cay komplet s uzasadnione, gdy chodzi . komplet filianek lub podrcznikw. W innych sytuacjach ich uycie jest ryzykowne, nawet jeli wynika z chci podkrelenia treci 126 wypowiedzi, por. ! W kabinie zastalimy ju cay komplet wsptowarzyszy podry" (M. Brandys). Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. komputer. Pracujemy na komputerze, przy komputerze czy g komputerem? Kade z tych sformuowa ma oparcie w konstrukcjach analogicznych: praca na kombajnie, przy tamie, z kamer. Dla wielu osb komputer jest przede wszystkim maszyn do pisania, wic pisa na komputerze jak pisa na maszynie brzmi naturalnie. Jednak pracowa na komputerze to sformuowanie nieco potoczne, niektre osoby wol wic pracowa przy komputerze lub z komputerem, co brzmi jakby powaniej. koncelebrowa msz wit nie znaczy odprawia j uroczycie. Zgodnie ze znaczeniem aciskiej czstki con-'wsplnie, razem z' koncelebracja (lub koncelebra) to wsplne odprawianie mszy przez wielu ksiy. Mona powiedzie o jednym ksidzu, e msz koncelebrowa, ale znaczy to, e odprawia j razem z innymi ksimi. Zob. te KONGENIALNY. kondom, czyli prezerwatywa, podobno bierze sw nazw od imienia wynalazcy, niejakiego Condoma, ktry by poddanym krla angielskiego Karola II, a swoje prezerwatywy preparowa z jelit owczych. Sowo to spotyka si czsto w postaci kondon, znieksztaconej pod wpywem kilkuset innych wyrazw o zakoczeniu -on. Form kondon odnotowa bez zastrzee co do jej poprawnoci Sownik wileski z 1861 ., powtrzy j za nim Sownik jzyka polskiego PAN w tomie suplementowym. konduita, proweniencja. Proweniencj nazywa si pochodzenie kogo lub czego, konduita za czyje postpowanie, zwaszcza gdy budzi ono zastrzeenia moralne. W zdaniach oceniajcych wyrazy te czsto wystpuj razem, .: CDU staa si nie tylko parti przeciwnikw odprenia, ale prawdziw zbiornic reakcjonistw, nacjonalistw i odwetowcw najprzerniejszej konduity i proweniencji" (No127 winy Rzeszowskie). Moe dlatego czasem konduicie przypisuj, si mylnie znaczenie proweniencji, .: ! Szlachecka jest rwnie konduita wszystkich odamw tych rodzin" (Twr. czos'), bd te odnosi si sowo konduita do rzeczy i zjawisk zamiast do ludzi, .: ! By moe pluralizm ycia umys. owego przeksztaci si u nas ze zjawiska podejrzanej proweniencji i konduity w warto podan, szanowana i usankcjonowan" (Literatura). konformista. Zob. komfort, konformista. kongenialny nie znaczy 'naprawd genialny' ani 'wicej ni genialny', jak si czasem przypuszcza. Czstka kon-ma tu znaczenie 'razem z, rwnie jak', odziedziczone p0 aciskim eon- (z przyimka cum). Mona mwi . kon-genialnym przekadzie (nie ustpujcym wartoci oryginaowi) lub o kongenialnej inscenizacji (rwnie genialnej jak wy-stawiane dzieo). Zob. te koncelebrowa. konkretny. Sowo czsto uywane bez konkretnej potrzeby i bez konkretnego celu - mona je pomin albo zastpi synonimami: wyrany, rzeczywisty, realny, okrelony, namacalny, uchwytny. (Prosz sprawdzi, ktre z nich byyby odpowiednie w poprzednim zdaniu). Zob. te WYRAZY MODNE.

konopie, w dopeniaczu konopi, z jednym i. Czsto z bdem: ! (...) kilka dni temu zlikwidowalimy dwie due plantacje konopii indyjskich w wojewdztwie witokrzyskim mwi policjanci" (Dzie dobry). Wtpliwe, by policjanci naprawd wymawiali konopii" lub konopji", ale nawet gdyby tak byo, to dziennikarz powinien by tekst zapisa poprawnie. konserwatorium, konwersatorium. Mylenie tych wyrazw to najczciej skutek przejzyczenia. Na wszelki wypadek przypominamy, e konserwatorium to wysza szkoa muzycz128 na a konwersatorium to jedna z form dydaktyki w szkoach wyszych, polegajca na dyskutowaniu w maych grupach problemw naukowych. S take konwersatoria jzykowe dla osb, ktre opanoway jzyk obcy i nie chc wyj z wprawy ff posugiwaniu si nim. Konstytucja 3 maja. Spory o pierwsz polsk konstytucj mog wie nie tylko historycy, ale i jzykoznawcy. Oto bowiem Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN podaje pisowni Konstytucja 3 Maja (z duym M), a Nowy sownik ortograficzny tego samego wydawcy Konstytucja 3 maja (z maym m). Drugi z nich przytacza ten sam przykad w zasadach pisowni, aby zilustrowa uycie wielkiej litery w tytuach utworw literackich i naukowych (...), w tytuach dzie sztuki, zabytkw jzykowych, odezw, deklaracji, ustaw". Konstytucja jako ustawa zasadnicza niewtpliwie mieci si w granicach tego przepisu, a zatem jej nazwa powinna by pisana tak, jak nazwy innych aktw prawnych, np. Uniwersa poaniecki czy Statut wilicki. Mimo to nie tylko sownik poprawnej polszczyzny stosuje pisowni Konstytucja 3 Maja. Mona j spotka w wielu innych ksikach, take historycznych - i mona jej broni, powoujc si na przepis o uyciu wielkiej litery ze wzgldw uczuciowych. Zob. te Sownik jzyka polskiego. KONTAMINACJA to skrzyowanie dwch wyrazw lub wyrae prowadzce do powstania trzeciego. Na przykad sowo chuderlawy powstao ze skrzyowania przymiotnikw chudy i cherlawy, zapomniany ju spodnium jest poczeniem spodni i kostiumu, a sowo motel, zapoyczone z jzyka angielskiego, powstao tam jako kontaminacja sw motor i hotel. Kontaminacja jest czsto rdem bdw. Na przykad bdne ! na wskutek jest poczeniem przyimkw na skutek i wskutek. Bdne ! wywrze pitno powstaje ze zwrotw wywrze wpyw i wycisn pitno. Czste, ale nie aprobowane 129 formy typu oddziaywuje, przekonywuje s wynikiem skrzyowania starszych form oddziaywa, przekonywa i nowszych oddziauje, przekonuje. Nielogiczne wyraenie ! tysicletnia rocznica to wynik kontaminacji wyrae tysiczna rocznica i tysiclecie. Zwrot speni rol, powszechnie znany, ale czasem kwestionowany, moe by wynikiem kontaminacji zwrotw speni funkcj i odegra rol, a moe te pochodzi od rosyjskiego isponit' roi. kOntent. Zob. RAD, KONTENT. kontrola. Jak wykazuj ankiety, forma bezkocwkowa - ! ta kontrol lub ! ten kontrol - jest do rozpowszechniona. Rwnie powszechne jednak jest przekonanie, e jest ona bdem, i to racym. Sowo kontrola pochodzi z jzyka francuskiego, w ktrym ma rodzaj mski. W polszczynie przyjo si w rodzaju eskim i ma typow dla rzeczownikw eskich kocwk -a. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. kontynuowa, kontynuacja. Wyrazw tych czsto uywa si w kontekstach, ktre nie wnosz niczego do ich znaczenia, lecz tylko powielaj je, np. ! nadal kontynuowa, ! dalej kontynuowa, ! w dalszym cigu kontynowa,! dalsza kontynuacja. Samo kontynuowa znaczy 'wykonywa w dalszym cigu rozpoczt czynno'. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA.

konwersatorium. Zob. konserwatorium, konwersatorium. ko. Narzdnik liczby mnogiej brzmi komi, nie koniami. Ta druga forma jest dopuszczalna w uyciu przenonym: Myli, e jest dorosy, e wspomina razem z tymi dwoma starymi koniami dawne czasy, a nawet e troch ysieje" (T. Rewicz). Zob. te narzdnik. 1 Kopalnie, ksigarnie. Dla wielu rzeczownikw o zakoczeniu -Inia i dla wikszoci tych, ktre maj zakoczenie -rnia, sowniki podaj po dwie formy dopeniacza liczby mnogiej, np. tych kopalni, czytelni, sztolni, ksigarni, cukierni, introligatorni i tych kopal, czytel, sztol, ksigar, cukier, introligator. Formy z kocwk -i maj t wad, e nie rni si od dopeniaczy liczby pojedynczej, co moe by przyczyn niejasnoci i nieporozumie (np. drukarni - tej cZy tych?). Formy bezkocwkowe s wprawdzie jednoznaczne, ale fonetycznie trudniejsze. Moe dlatego przy stosunkowo nielicznych rzeczownikach s czstsze od form na -i (np. czciej pisze si tych ksigar ni tych ksigarni), przy pozostaych za s wyranie rzadsze lub nawet w ogle nie uywane. Zob. te DOPENIACZ. koprodukcja, nie ! kooprodukcja. Czstka ko- pochodzi od aciskiego cum 'z (czym)'. rdem bdu s skojarzenia z wyrazami kooperacja, (do)kooptowa, koordynowa, w ktrych ko- wystpuje przed samogosk o. Zob. te KOEDUKACYJNY. Koreaczyk. Zob. rodkowoeuropejczyk. kostyczny nie znaczy 'kocisty' ani 'skostniay', ale 'zgryliwy i uszczypliwy'. Czasem bohaterowie powieciowi i filmowi cz w sobie obydwie te cechy, fizyczn i charakterologiczn: Kostyczna, antypatyczna i sucha siostra fabrykanta, Miss Jenkins (...)" (Kwartalnik Filmowy). Nie ma jednak midzy nimi koniecznego zwizku. koszt. Zob. grunta, gusta, koszta. Zob. te tanim KOSZTEM, ZA TANIE PIENIDZE. kosztela, odmiana jabek. Syszy si take msk form kosztel, ale mao wiadomo o jej zasigu. Sowniki poprawnej polszczyzny oceniaj j jako bd. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. 131 Koci, koci. Gdy chodzi o wsplnot ludzi wierzcy^ lub organizacj wyznaniow, sowo to wolno pisa zarwno wielk, jak i mat liter, np. autorytet Kocioa (lub kocioa) katolickiego, rozdzia Kocioa (lub kocioa) od pastwa. Gdy mowa jednak o budowli sakralnej, nawet konkretnej budowli sakralnej, to uywa si malej litery, np. koci witego Krzya, koci Dominikanw, koci Na Skace, koci Najwitszej Marii PannyPrzepisy ortograficzne mwi oglnie, e wielowyrazo-we nazwy budowli, a take dzielnic, ulic, placw, parkw itp, naley pisa zasadniczo wielkimi literami, ale e mat liter zaczyna si pierwszy wyraz, jeeli jest odczuwany jako nazwa pospolita. Zasada ta budzi wtpliwoci interpretacyjne, ktrych wynikiem s rozbienoci midzy sownikami: jedne podaj np. pisowni koci Mariacki, inne Koci Mariacki. Zob. te WITY. Zob. te ULICA, PLAC, RYNEK, ALEJA. ko, O. W narzdniku liczby mnogiej komi i omi, rzadziej ociami. Wyjtkowo kociami - tylko w wyraeniu poczciwy (dobry) z kociami. Zob. te NARZDNIK. kot. Moe si zdarzy, e w popiechu kto powie ! Daj mleka kotowi. Poprawn form jest kotu - tak jak psu i lwu - chyba e mamy na myli onierza najmodszego rocznika, ktrego tak nazywaj onierze starsi staem. Zob. te orze. Zob. te osio. Zob. te lew. Zob. te CELOWNIK.

kotlet. Dopeniacz brzmi oczywicie kotleta, biernik kotlet lub - zwaszcza potocznie - kotleta, np. zje kotlet lub zje kotleta- Niektre wydawnictwa przestrzegaj przed uywaniem formy kotleta w bierniku, gdy biernik rwny dopeniaczowi jest waciwy przede wszystkim rzeczownikom mskim nazywajcym istoty ywe. Nie brak jednak wyjtkw od tej reguy, od dawna aprobowanych, tworzcych przy tym dugie serie, zwaszcza wrd nazw tacw, papierosw, samochodw, grzybw i owocw (np. taczy oberka, zapali 132 ecorta, kupi fiata, znale muchomora, przekroi arbuz lub arbuza). Mwi si te powszechnie Zjadem krokieta, racucha, pczka, ptysia, loda, dropsa, hot doga, hamburgera czsto te kotleta obok Zjadem kotlet. przenoszeniu form dopeniacza na biernik mog sprzyja tzw. uycia partytywne, por. zje chleba (troch, cz) i zje chleb (cao). W znaczeniu partytywnym zdanie Zjadem kotleta nie podlega bowiem krytyce. Wtpliwo budz tylko jego uycia niepartytywne. Koziegowy, inaczej ni Biaystok i Krasnystaw, maj odmienny tylko drugi z dwch zronitych ze sob czonw nazwy: do Koziegw (nie ! Kozichgw), w Koziegowach (nie ! Kozichgowach). Zob. te Biaystok, Krasnystaw. Krnik, kurnik. Krnik to miasto w Wielkopolsce, znane z biblioteki Dziayskich, obecnie nalecej do PAN. Kurnik to pomieszczenie dla kur. kraja. Zob. odkraja, przekraja, wkraja itp. kraje, pokoje, Soje. Wikszo rzeczownikw mskich zakoczonych spgosk,/ ma w dopeniaczu liczby mnogiej kocwk -w, np. krajw, kowbojw, klejw, przywilejw. Niektre obok -w maj obocznie kocwk -i, np. pokojw lub pokoi, nabojw lub naboi, sojw lub soi. Nie ma jednak wrd rzeczownikw na -j takiego, ktry by przybiera tylko kocwk -i. Oglnie biorc, w dopeniaczu liczby mnogiej rzeczownikw mskich przewaa kocwka w, ktrej zalet jest jednoznaczno. Jest ona waciwa przede wszystkim rzeczownikom o twardym zakoczeniu tematu fleksyjnego, np. dbw, dzwonw, lasw. Przybieraj j te niektre rzeczowniki o tematach mikkich lub stwardniaych, czasem obocznie z kocwk i, -y, np. idoli lub idolw, paszczy lub paszczw, czasem jako jedyn, np. stylw, proboszczw. Zob. te DOPENIACZ. 133 Krasnystaw. Zob. Biaystok, Krasnystaw. kra, ukra, wykra itp. tworz imiesw bierny na -dziany i rzeczownik na -dzenie, np. wykradziony i wykradzenie, nie ! wykradnity i ! wykradniecie. krg, krg, okrg, okrg. Rne formy odpowiadaj rnym znaczeniom: krg taneczny, krg polarny, krg wiata, krg czytelnikw, ale krg szyjny. Podobnie okrg widzw, narysowa okrg, ale okrg przemysowy, okrg wyborczy. Jeszcze niedawno zrnicowanie form okrg i okrg byo sabsze, w niektrych znaczeniach uywano obydwu. Dzi jednak pogbia si ich specjalizacja. -kro. Zob. -sta, -set, -kro. krokodyle zy, krokodylowe zy to objaw nieszczerej rozpaczy, udawanego alu, a nie - jak si czasem przypuszcza - wielkiej rozpaczy, wielkiego alu. Wyraenia te nawizuj do dawnego przesdu, e krokodyl roni zy przed zjedzeniem ofiary. Rzekome zy krokodyle to w rzeczywistoci grudki soli wydzielanej przez specjalne gruczoy znajdujce si na jego paszczy. kronselka. Zob. boiken, idared, kronselka. krople Inoziemcowa to lek stosowany w wypadku blw brzucha, wprowadzony do medycyny przez rosyjskiego lekarza, Fiodora Inoziemcewa. Jego nazwisko - jak wida, ju

raz przekrcone - niektrzy deformuj jeszcze bardziej, mwic o ! kroplach inoziemcowych. Wynika to z chci usensownienia nazwy, zblienia jej do nazw typu krople mitowe lub odkowe. Zob. te PYN BUROWA. krl. O monarchach mwimy krlowie, w dopeniaczu krlw i tylko w nazwie wita wyjtkowo - Trzech Krli. Natomiast o krlach karcianych i o krlikach powiemy inaczej: krle, w dopeniaczu krli. 134 Kocwka -i w nazwie Trzech Krli jest archaizmem jzykowym. W skostniaych zwrotach i wyraeniach archaizmy * sa- rzadkoci: w wyraeniu wyj za m zachowa si stary, bezkocwkowy biernik (dzi ma), w yczeniach do siego roku wida form dawnego zaimka si, a w przysowiu Mdrej gowie do dwie sowie widoczne s lady dawnej liczby podwjnej (dzi dwa sowa). Przykady mona by mnoy. krlowa, krlewna nie odmieniaj si jednakowo. Krlowa przybiera kocwki przymiotnikowe (z wyjtkiem woa-cza liczby pojedynczej), krlewna odmienia si jak typowy rzeczownik: powz krlowej i krlewny, by przedstawionym krlowej i krlewnie, porwa krlow i krlewn, wita si z krlow i krlewn, bajka o krlowej i krlewnie, witaj, krlowo!, witaj, krlewno! Zob. te -OWA, -WNA. krlowa Saby. Zb. Saba. krwiobieg, nie ! krwioobieg. Czsty bd wynikajcy z przekonania, e krew powinna obiega organizm, a nie biega po nim. ! Ukszenia s zawsze bolesne, ale na szczcie tylko w 20 proc. przypadkw trujcy jad dostaje si do krwioobiegu ofiary" (Metropol). krzywoprzysizca. Zob. ciemizca, krzywoprzysizca. Krzyacy, joannici. Nazwy zakonw i zakonnikw pisze si ma liter: dominikanie, jezuici, templariusze i in. Wyjtkow pisowni ma sowo Krzyacy, ktre oznacza nie tylko zakonnikw, lecz i mieszkacw pastwa utworzonego przez ten zakon. Jednak joannici szerzej znani jako kawalerowie maltascy - te mieli swoje pastwo na wyspie Rodos, pniej na Malcie, a mimo to w ich nazwie nie ma wielkiej litery. ksidz. W liczbie mnogiej odmiana jest nastpujca: mianownik, woacz ksia, dopeniacz, biernik ksiy, celow735 ksiom, narzdnik ksimi (nie ! ksiami), miejscownik ksiach. W liczbie pojedynczej celownik ksidzu (nie ! ksi-dzowi), wolacz ksie. Woacza uywamy, gdy towarzyszy mu okrelenie godnoci piastowanej przez osob duchown, np. ksie praacie, a take familiarnie, z imieniem, np. ksie Marcinie. W innych wypadkach powie si prosz ksidza. Zob. te CELOWNIK. Zob. te NARZDNIK. ksi, dopeniacz, biernik ksicia, celownik, miejscownik ksiciu, narzdnik ksiciem, woacz ksi; w liczbie mnogiej: ksita, ksit, ksitom itd. Dawniej rzeczownik ten byl rodzaju nijakiego i odmienia si tak jak piskl: pisklcia - ksicia, pisklciu - ksiciu, pisklciem - ksiciem: Wojska w caym toskaskim kraju nie ma adnego, lecz szlachta stana przy ksiciu" (S. Staszic). Dzi zakoczenia waciwe rzeczownikom takim jak piskl ma ksi tylko w liczbie mnogiej. Zob. te celownik. ksina. Rzeczownik ten przyjmuje kocwki przymiotnikowe, rzadziej rzeczownikowe. W niektrych przypadkach istnieje wic oboczno form: paac ksinej Potockiej (rzadziej ksiny Potockiej), wspczu ksinej Potockiej (rzadziej ksinie Potockiej), wita ksin Potock (rzadziej ksin Potock), widzie si z ksin Potock, myle o ksinej

Potockiej (rzadziej o ksinie Potockiej), w woaczu ksino. Liczba mnoga: ksine, ksinych, ksinym (rzadziej ksinom), ksinymi, ksinych. Ksiyc, ksiyc. Zob. Ziemia, ziemia. kszyk, bukszpan, ksztat, trzy wyjtki od zasady pisania po k dwuznaku rz, a nie sz. Kszyk to niewielki ptak o dugim dziobie, nazwany tak od dwiku, ktry wydaje. Bukszpan, z niemieckiego Buchsbaum, to krzew ozdobny. Sowo ksztat, spokrewnione z niemieckim Gestalt, jeszcze w XVI w. pisano przewanie kstat i std wywodzi si jego obecna pisownia. 136 ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. Te i inne zaimki o zakoczeniu -kolwiek mog by uywane do czenia zda, .: Z kimkolwiek by rozmawia, usyszysz to samo, Cokolwiek si stanie, bdziemy ci broni, Gdziekolwiek spojrze, wszdzie nowe domy. W jzyku potocznym jednak czciej od nich uywa si zaimkw bez czstki -kolwiek, czonych z zaprzeczonym czasownikiem, .: Z kim by nie rozmawia, usyszysz to samo, Co by si nie stao, bdziemy ci broni, Gdzie nie spojrze, wszdzie nowe domy. Te zaprzeczone konstrukcje, pochodzce by moe z jzyka rosyjskiego, s w wydawnictwach poprawnociowych oceniane jako bdy. Ocena ta nie bierze pod uwag ich znacznego rozpowszechnienia w potocznej polszczynie i dlatego powinna by zagodzona. Nadal jednak lepiej uywa zaimkw z -kolwiek w wypowiedziach oficjalnych. Czasem mona unikn rozterek poprawnociowych, zastpujc partyku przeczc w kwestionowanych konstrukcjach sowem tylko, np. Gdzie tylko spojrze, wszdzie nowe domy. Natomiast niepoprawne wydaj si zdania typu ! Gdziekolwiek nie spojrze, wszdzie nowe domy. S one wynikiem nieuzasadnionego stylistycznie krzyowania tradycyjnych, dzi ju nieco ksikowych konstrukcji z -kolwiek i nowszych, uywanych potocznie konstrukcji z partyku nie. Zob. te jak by nie byo. Zob. te kalki. ktry. Poprawnie mwi si By to Jan K., w ktrego mieszkaniu zacz si poar, a nie - jak doniosa jedna z gazet - ! By to Jan K., w mieszkaniu ktrego zacz si poar". Zasadniczo bowiem zaimki wzgldne ktry i jaki stawia si zaraz po rzeczowniku, z ktrym s zgodne co do rodzaju i liczby. Midzy zaimkiem a rzeczownikiem mona umieci przyimek, ale nie inny rzeczownik, jak w cytowanym przykadzie. Wyjtkowo tylko utarte wyraenia przyimkowe - za pomoc, na podstawie, na mocy, w pobliu, w myl, z powodu i in. - mog poprzedza zaimek, np. zarzdzenie, 137 na podstawie ktrego... Zakres tych wyjtkw nie jest wyrany tote nie powinny dziwi wahania i rozbienoci w ocenie tych samych przykadw. Nierespektowanie zasad uycia zaimkw wzgldnych moe by rdem wieloznacznoci, czasem dokuczliwej, a czasem zabawnej, .: ! Znam kilku fotografw, ktrzy odmawiaj fotografowania kobiet w kostiumach kpielowych, ktre ukoczyy ju dwadziecia pi lat, majc tylko na uwadze samopoczucie modelek" (Twj Styl). Jak wynika z treci, drugi z zaimkw wzgldnych odnosi si do kobiet, a nie kostiumw kpielowych, lecz budowa zdania wspiera przeciwn interpretacj. Wypowied ta zreszt zawiera jeszcze dwa inne uchybienia. Po pierwsze, imiesw przyswkowy majc znajduje si zbyt daleko od czcego si z nim czasownika odmawiaj, co utrudnia zrozumienie wypowiedzi. Po drugie, niezrczne jest otwarcie zdania podrzdnego z zaimkiem ktry wewntrz innego zdania tego typu (tylko dla zabawy mona pisa jak Brzechwa: A to jest kot z podwrka, ktry podrapa Burka, ktry szczeka na cay dom, ktry zbudowa Tom"). Cae zdanie naleaoby wic przeformuowa, .: Znam kilku fotografw,

ktrzy odmawiaj fotografowania kobiet w kostiumie kpielowym, jeli ukoczyy ju dwadziecia pi lat. Czyni to, majc na uwadze tylko samopoczucie modelek. ktry, jaki. Wedug obiegowej opinii pierwszego z tych zaimkw uywa si zasadniczo wtedy, gdy odpowiada mu - obecny w kontekcie lub tylko domylny - zaimek ten, np. Kupuj tylko (te) rzeczy, ktrych potrzebujesz. Drugi za - twierdzi si - jest uywany wtedy, gdy odpowiada mu zaimek taki, np. Kupuj tylko (takie) rzeczy, jakich potrzebujesz. W rzeczywistoci odpowiednio zaimkw ten - ktry i taki - jaki nie jest cisa. Od dawna spotyka si zestawienia taki - ktry, .: Naley on do takich ludzi, ktrzy serce nosz w rku i kad je we wszystko, nawet w rejestra gospodarskie" (H. Sienkiewicz). Nierzadkie jest te zastpowanie zaimka 138 fory zaimkiem jaki, .: Nie ma nic ciekawszego dla bada stylistycznych ni porwnywanie listw, jakie Sobieski pisa do innych, a listw do niej, do Marysieki" (Boy). Mieszanie zaimkw ktry i jaki nie zawsze jest naganne i czsto pozostaje nie zauwaone. Mimo to sowniki poprawnej polszczyzny nie popieraj go. Zapewne lepiej powiedzie np. ci sami ludzie, ktrzy... ni ci sami ludzie, jacy... ktry... i u ktrego. Czasem zdanie podrzdne zaczynajce si tym zaimkiem jest niezrcznie czone z nastpujcym po nim zdaniem wsprzdnym, .: Widzowie chtnie ogldaj dysputy, w ktrych dialog skrzy si lub dochodzi w nich do kontrowersji" (Polityka). Lepiej byoby: dysputy, iv ktrych dialog skrzy si lub w ktrych dochodzi do kontrowersji. Podobny przykad z telewizji: Ci, ktrzy nie pij i nie bawi ich tace, sprbowali swych si w sylwestrowym biegu". Lepiej: Ci, ktrzy nie pij i ktrych nie bawi tace... Uchybienia tego rodzaju mog dotyczy te zda podrzdnych zaczynajcych si zaimkiem jaki. ktrykolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. ktry. Zob. CZYJ, JAKI, KTRY. ku. Zob. ku, ku. ku Krakowowi, ku Krakowu. Nazwy miejscowoci na -w maj w celowniku kocwk -owi, nie -u; mona powiedzie wic, e Warszawa zazdroci Krakowowi, ale nie e zazdroci ! Krakowu. Wyjtkowo obydwie kocwki dopuszcza si po przyimku ku: jedziemy ku Krakowowi, Tarnowowi, Ostrowowi Wielkopolskiemu, rzadziej ku Krakowu, Tarnowu, Ostrowu Wielkopolskiemu. Ta sama oboczno dotyczy niektrych nazw miejscowych o zakoczeniu -ew, np. ku Tczewowi, Parczewowi, Sochaczewowi, rzadziej ku Tczewu, Parczewu, Sochaczewu. Zob. te celownik. 139 kulik, kulig. Kulik to ptak podobny do jaskki, kulig to zabawa polegajca na jedeniu w kilkoro sa, a take orszak zoony z kilkorga sa jadcych dla zabawy. Tak jest dzi; dawniej kadego z tych wyrazw uywano w obydwu znaczeniach, czyli kuligiem nazywano te ptaka, a kulikiem to, co dzi okrelamy sowem kulig. Kupiec, Kisiel, Mech. Kopoty sprawia odmiana nazwisk mskich majcych przed kocow spgosk samogosk e. Zasady tej odmiany nie s jednak trudne i daj si uj w kilku punktach. 1. Nazwiska rodzime majce odpowiednik wrd rzeczownikw pospolitych odmieniaj si tak jak one. Trac wic gosk e w przypadkach zalenych, jeli nie ma jej w rzeczowniku pospolitym, np. Kupiec - Kupca, Kope - Kopcia, Dudek - Dudka, Wrbel - Wrbla, Grudzie - Grudnia (nie ! Kupieca, ! Kopecia itd.). Zachowuj za gosk e, jeli zachowuje j rzeczownik pospolity, np. Krzemie - Krzemienia i Lipie - Lipienia (lipie to nazwa ryby). Wyjtkiem od tej zasady s przede wszystkim nazwiska jednosylabowe, np. Mech - Me-cha. Inne wyjtki maj charakter indywidualny, np. Bober - Bobera, Niemen - Niemena.

2. Nazwiska rodzime nie majce odpowiednikw wrd nazw pospolitych zazwyczaj trac samogosk e w przypadkach zalenych, np. Kawalec - Kawalca, Kosek - Koska, Stpie Stpnia. 3. Nazwiska obce na -el te zwykle trac samogosk e, np. Nobel - Nobla, Haendel Haendla, Havel - Havla. Zdarzaj si jednak wyjtki. S wrd nich po pierwsze nazwiska jednosylabowe (Russell - Russella), po drugie inne nazwiska akcentowane na ostatniej sylabie (Ravel - Ravela), po trzecie nazwiska, w ktrych akcent w polszczynie przesun si z sylaby ostatniej na przedostatni (Fernandel - Fernandela), po czwarte niektre nazwiska sabo przyswojone polszczynie (Ajnenkiel Ajnenkiela). 4. Nazwiska na -er zwykle zachowuj e we wszystkich 140 formach odmiany, np. Wagner - Wagnera. Do wyjtkw nale nazwiska Luter i Szuster (ale o prezydencie Sowacji inaczej: Schuster - Schustera). Zob. te IMIONA I NAZWISKA. kurcz, jagni itp. Nazwy niedorosych zwierzt majce rodzaj nijaki i kocwk -, a w liczbie mnogiej -ta, s zgodnie z tradycj czone z formami liczebnikw zbiorowych: szedziesicioro kurczt, dwadziecioro cielt, pitnacioro prosit, picioro jagnit, dwoje szczenit. Uywanie w takich konstrukcjach liczebnikw gwnych - np. szedziesit kurczt, pi jagnit, dwa szczenita - jest do czste i Nowy sownik poprawnej polszczyzny ju zaaprobowa ten zwyczaj w jzyku potocznym. Nadal jednak zaleca si liczy kurczta, jagnita itp. za pomoc liczebnikw zbiorowych. Zamiast kurcz wiele osb woli powiedzie kurczak - w Warszawie jest to waciwie forma wyczna, gdy chodzi o wypatroszonego ptaka kupowanego w sklepie. Czste s te postaci cielak, prosiak, szczeniak, pochodzce z gwar mazowieckich, ale rozpowszechnione ju w caej Polsce. Ich zalet jest to, e cz si z liczebnikami gwnymi, ktre s atwiejsze w uyciu od zbiorowych. Liczebnikw gwnych wymagaj te zdrobnienia od rzeczownikw typu kurcz: kurcztko, cieltko, prositko itp. Mwimy zatem poprawnie dziesicioro kurczt, ale dziesi kurczakw i dziesi kurcztek. Zob. te DZIECI, BLINITA, NIEMOWLTA, WNUCZTA. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. Zob. te ZWIERZ. kwadrans na drug nie znaczy 'kwadrans po drugiej', lecz 'kwadrans po pierwszej'. Podobnie trzy kwadranse na drug to godzina 13.45. Konstrukcje takie s kalk z jzyka niemieckiego (ein Yiertel aufzwei, drei Yiertel aufzwei) i maj charakter regionalny. Spotyka si je w mowie starszego pokolenia. Zob. te DATY I CZAS. 141 Kwidzyn, nie ! Kwidzyn. Nazw t odmieniamy jak myn: Kwidzyna, Kwidzynowi, Kwidzynem, Kwidzynie, nie ! Kwi-dzynia, ! Kwidzyniowi itd. laboratorium, inaczej pracownia, pochodzi od aciskiego sowa labor 'praca'. Warto zapamita etymologi, by nie waha si co do wymowy: laboratorium" czy ! labolatorium"? Ta druga forma jest niepoprawna. la, sia, mia si, zia, zwia maj oboczne formy mskoosobowe w czasie przeszym: lali, siali, miali si, ziali, zwiali albo leli, sieli, mieli si, zieli, zwieli. Formy oparte na samogosce a maj za sob dusz tradycj w jzyku literackim. Formy z e, pochodzce z gwar mazowieckich, upowszechniaj si od koca XIX w. i dzi s do czste, przynajmniej w Warszawie. Mog wydawa si nieekonomiczne - jak wszystkie, w ktrych zachodzi wymiana goskowa - ale wspiera je analogia do bardzo wielu czasownikw, w ktrych wymiana gosek a - e jest konieczna: gupia - gupieli, ysia - ysiei, siedzia - siedzieli i in.

Ta sama oboczno dotyczy czasownikw dzia, dzia si i przedrostkowych, np. Gdzie oni si podziali (podzieli)? lampa Aladyna. Zob. Aladyn, lampa Aladyna. lekkostrawny, cikostrawny. Zgodnie z regu przyswki z przymiotnikami i imiesowami przymiotnikowymi s pisane rozdzielnie, np. szybko schncy, awo zrozumiay, nowo narodzony, trudno czytelny, lekko ubrany, ciko chory. Niektre utarte poczenia maj jednak wyjtkowo pisowni czn, np. pyta dugograjca, zestaw gonomwicy. Do tych wyjtkw od dawna nale te wyrazy cikostrawny i lekkostrawny, co Nowy sownik ortograficzny PWN usankcjonowa, podajc oba w pisowni dwojakiej, cznej i rozdzielnej. 142 Aprobaty pewnie doczeka si te pisownia atwopalny i trud-nopalny, ktra w tekstach jest powszechna. Na razie wspomniany sownik kae te sowa pisa rozdzielnie. Dodajmy, e cznie pisane s przymiotniki zoone o pierwszym czonie przyswkowym, a drugim odcza-sownikowym, nie wystpujcym samodzielnie, np. szybkostrzelny, maomwny, dalekosiny i lekkomylny. cznie pisane s te przymiotniki utworzone od wyrae przy-miotnikowo-rzeczownikowych, np. krtkoterminowy (od krtki termin), wolnorynkowy (od wolny rynek), wysokoprocentowy (od wysoki procent). lew to nazwa zwierzcia, a take bugarskiej jednostki monetarnej, rwnej stu stotinkom. Lew - zwierz nie sprawia trudnoci w odmianie, warto tylko zapamita celownik: lwu, a nie ! Iwowi. Kopotliwy bywa natomiast lew - pienidz, ktrego formy fleksyjne nie trac tematycznego e: lew, lewa, lewowi itd. Turyci jedcy do Bugarii wiedz, co mona kupi za jednego lewa, za dwa lewy, za pi leww. Na pewno jednak nie powinni myle o zakupach ! za jedn lew ani ! za jedn lewa; ! za dwie lewy, ! za dwie lewa ani ! za dwa lewa; ! za pi lew ani ! za pi lewa. Zob. te lewa. Zob. te celownik. Lew. Imi to jest pokrewne aciskiemu Leo i jak ono stanowi widoczn jeszcze aluzj do lwiej odwagi jego waciciela. Dlatego wydaje si, e wyrazy lew i Lew powinny tworzy celownik jednakowo, oba z kocwk -u. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN podaje wprawdzie form Lwowi, ale gona afera z pocztku 2003 r. pokazaa, e Polacy woleliby inne rozstrzygnicie, por.: Zarzut patnej protekcji przedstawia wczoraj prokuratura Lwu Rywinowi" (Gazeta Wyborcza). Zob. te celownik. lewa to karty wzite jednorazowo podczas gry przez jednego z jej uczestnikw. Rzeczownik ten odmienia si tak 143 jak mewa. Poprawnie mwimy wic, e kto wzi dwie lewy w grze - nie ! dwie lewe. Zob. te lew. li, -li. Oddzielnie pisane li mona dzi spotka jedynie w ksikowym wyraeniu li tylko, ktre znaczy to samo, co tylko, lecz brzmi dobitniej, .: Z naszej rozmowy wida, co musi robi teatr, jeli nie chce byszcze li tylko poszczeglnymi numerami, lecz dy do cigoci pracy" (Diabg). Partykuy pytajnej -li, pisanej cznie z poprzednim wyrazem, ju waciwie w ogle si nie uywa. Z rzadka tylko mona j spotka w tekstach stylizowanych, przewanie jako aluzj do Mickiewiczowskiego Znaszli ten kraj, gdzie cytryna dojrzewa?". Nawiasem mwic, niektre wydania pism poety maj pisowni Znasz-li i w sownikach zdanie to cytowane jest rnie, czasem z cznkiem, a czasem bez cznika. Czstk -li mona jeszcze rozpozna w kilku wyrazach, w ktrych stracia swoje pierwotne znaczenie, np. jeli (dawniej jestli), jeeli, czyli, anieli, dalibg (pierwotnie i dosownie 'jeli Bg da'). liCZba. Zob. CYFRA, LICZBA. Zob. te ILO, LICZBA.

LICZEBNIKI. Trudniejsze zagadnienia dotyczce uycia liczebnikw i zaimkw liczebnych s omwione w rnych miejscach tego sownika. Zob. jeden. Zob. dwa. Zob. cztery. Zob. DWA, TRZY, CZTERY ITD. Zob. DWAJ, TRZEJ, CZTEREJ. Zob. PICIU, PICIOMA ITD. Zob. P, PTORA. Zob. TYSIC, MILION, MILIARD. Zob. DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. OBOJE, OBYDWOJE. Zob. PIERWSZY, DRUGI, TRZECI ITD. Zob. DRUGI NAJBOGATSZY. Zob. DWUIPROCZNY. Zob. SZEREG. Zob. -STA, -SET, -KRO. Wahania mog dotyczy take zapisu liczebnikw za pomoc liczb. Mona czy zapis liczbowy z literowym w wyrazach zoonych, ktrych pierwszy czon pochodzi od liczebnika, np. 1000-lecie, 100-stronicowy, -wieczny. Nie 144 powinno si jednak w taki sposb zapisywa form fleksyj-nych liczebnikw, np. ! od 6-ciu godzin zamiast od 6 godzin, ! dla 4-ech osb zamiast dla 4 osb czy te ! w poowie XVHIego wieku zamiast w poowie XVIII wieku. Wydawnictwa poprawnociowe rozcigaj t zasad rwnie na wyraenia typu w latach 90-tych, mniej race, gdy czciej spotykane. W zamian proponuje si pisa w latach 90. (z kropk) lub w latach dziewidziesitych. Oglnie biorc, kropk naley umieszcza po liczebniku porzdkowym, jeli jej brak mgby by przyczyn nieporozumie. Czsto jednak jednowyrazowy liczebnik lepiej zapisa sownie ni liczb, zwaszcza gdy liczebnikw w tekcie jest mao. linia. Status normy ma wyraenie i po linii najmniejszego oporu - tylko w takim ksztacie mona je znale w sownikach. Zdumiewajce, e przeszo poowa ankietowanych osb wybiera posta znieksztacon i nielogiczn: ! i po najmniejszej linii oporu. Mona te atwo spotka j w prasie, .: ! (...) zamiast pomc klubom i innym organizacjom sportowym, ktre przygotowuj zimowe wakacje, prbuje si, idc po najmniejszej linii oporu, zamkn gry przed dziemi" (Sportowiec). Czyby zawinia analogia do konstrukcji (osign cos') najmniejszym kosztem} Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. listwa, nie ! listew. Forma tych listew (rzadziej tych listw) jest uywana w dopeniaczu liczby mnogiej. li. Narzdnik liczby mnogiej brzmi limi, nie ! liciami. Zob. te NARZDNIK. litera, wiersz. Wydawnictwa poprawnociowe zalecaj, by mwi .: Nazwy mieszkacw miast piszemy ma liter lub od maej litery, nie ! z maej litery; podobnie: Nazwy planet zaczynaj si wielk (du) liter lub od wielkiej (duej) litery, nie ! z wielkiej (duej) litery. Krytykowane konstrukcje pochodz z jzyka rosyjskiego, ale we wspczesnej pol-szczynie s bardzo czste. Nie tak czste, co prawda, jak 145 konstrukcje bezprzyimkowe, ale duo czstsze od konstrukcji z przyimkiem od. Rusycyzmem bardziej racym jest konstrukcja ! z nowego wiersza, np. ! Nastpne zdanie rozpoczyna si z nowego wiersza. Po polsku mwimy od nowego wiersza. Zob. te kalki. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina. Nazwy te czymy zwykle z przyimkiem na - zarwno w wyraeniach oznaczajcych miejsce (na Litwie, na otwie, na Biaorusi, na Ukrainie), jak i w wyraeniach oznaczajcych kierunek (na Litw, na otw, na Biaoru, na Ukrain). Oboczne formy w Litwie i w otwie s rzadsze. Mona powiedzie te w zachodniej Biaorusi, we wschodniej Ukrainie, ale bez przymiotnika na Biaorusi, na Ukrainie. Odkd te bye republiki ZSRR odzyskay niepodlego, odyy wahania, czy miejsce przyimka na nie powinny zaj przyimki w i do: w Litwie, w omie itd., do Litwy, do otwy itd. Kwestia ta jest nienowa. Do XVIII w. pisano powszechnie w Litwie i do Litwy, w XIX w. ustali si zwyczaj, ktry obecnie przewaa, ale w dwudziestoleciu midzywojennym

niektrzy autorzy znowu pisali jak przed dwustu, trzystu i czerystu laty, moe w gecie kurtuazji wobec pastwa litewskiego. Prawd jest, e z nazwami pastw cz si zwykle przyimki w i do, przyimek na tworzy zwizki najczciej z nazwami ziem i regionw. Nie ma jednak reguy bez wyjtkw. Mwimy w Czechach, ale na Wgrzech i obocznie w Sowacji lub na Sowacji. Mwimy te na Morawach, nawet gdy chodzi o okres, w ktrym istniao tu samodzielne pastwo. Przykady dowodz, e z przyimkiem na polszczyzna czy nazwy tych ziem, a w pewnych okresach pastw, ktre le w obszarze historycznych zainteresowa Polski - na wschodzie i na poudniu. lobby, jak hobby, jest wyrazem nieodmiennym. Tymczasem w Zapowiedziach Wydawniczych PWN now ksik 146 rekomendowano sowami: ! (...) dostarczy [ona] rzetelnych informacji o mechanizmach rzdzenia, o lobbach i grupach nacisku (...)". Szkoda, e autor tej informacji nie by rwnie rzetelny w sprawach dotyczcych polszczyzny. lobbing, inaczej ni po angielsku, gdzie lobbying. Rnica jest tak maa, e atwa do przeoczenia. Moe warto by upowszechnia form obbowa, .: Lobbuj na rzecz reprywatyzacji, ostatnio spotkaem si w tej sprawie z przedstawicielami rzdu" (Wprost). Na razie sowniki jej nie notuj, wic jeli kto boi si wyj poza granice sownika, pozostaje mu mwi: Uprawiam lobbing. lobbysta, nie ! lobbista. Ta druga forma moe by wynikiem analogii do hobbisty, uywanego na rwni z hobbyst. W pocztkowym okresie adaptacji obcego wyrazu mog rywalizowa rne jego postaci, ale pisownia bbbysta ju si utrwalia i tylko ona jest obecna w sownikach. Zob. HOBBYSTA, HOBBISTA. lubi. W jzyku potocznym nierzadkie s formy bdne: ! lubie, ! lubia, ! lubieli, ! lubiej (tej ostatniej uywa si moe z obawy przed popenieniem bdu typu ! umi). Niedobra jest te forma ! lubiali, o zakoczeniu -ali typowym dla czasownikw majcych bezokolicznik na -a. Poprawnie odmieniamy: lubi, lubia, lubio, lubili, lubiy itd. Ciekawe, e imiesw lubiany i forma nieosobowa lubiano nie sprawiaj kopotw, mimo e s nieregularne. Przynajmniej jednej z wymienionych tu bdnych form mona unikn, jeli sparafrazuje si znane przysowie: Gdzie si lubi, tam si czubi" - przecie nie: ! lubiej... czubie j. Zob. te ROZUMIE, UMIE. Zob. te MIE. Zob. te HIPER-POPRAWNO. lUdZie. Zob. DWAJ, TRZEJ, CZTEREJ. Zob. te ILE, TYLE, WIELE. 147 abd, nie ! abd. Niepoprawna forma nasuwa si pod wpywem innych wyrazw, ktre charakteryzuj si obocznoci liter i w rnych formach odmiany, np. od - odzie, w - we, jastrzb - jastrzbie, moe te bd - bdzie. aC. Zob. GODZ., AC, MIE., OS., RYG, TYS. akn dawniej znaczyo 'odczuwa gd', dzi czasownika tego uywa si najczciej przenonie, np. akn wiedzy. Jego dawne znaczenie zachowao si jednak w jzyku lekarzy, ktrzy u chorego mog stwierdzi np. brak aknienia. Moe wanie na wzr rzeczownika aknienie tworzy si niepoprawny bezokolicznik ! aknie zamiast akn. atwopalny. Zob. lekkostrawny, cikostrawny. azanka, azanek. Posta eska tego rzeczownika jest czstsza: nagotowa azanek, rzadziej azankw. Zob. te KLUSKI, AZANKI, SKWARKI ITP. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE.

CZNIK. Zasady uycia tego znaku s szczegowo opisane w sownikach ortograficznych. Przypominamy je tu pokrtce, duej zatrzymujc si przy tych, ktre najczciej budz wtpliwoci. 1. cznik stosuje si w przymiotnikach zoonych z czonw rwnorzdnych, jak biaoczerwony, nie stosuje si go za w przymiotnikach o czonach nierwnorzdnych, jak bladoniebieski. Zgodnie z regu napiszemy wic wiatry pnocno-wschodnie, ale kraje pnocnoeuropejskie. Napiszemy te walka narodowowyzwolecza, ksika popularnonaukowa, literatura fantastycznonaukowa, Koci rzymskokatoiocki. Czasem pisownia moe by dwojaka, zalenie od znaczenia, np. niebiesko-zielony 'niebieski i zielony' lub niebieskozielony 'zielony o niebieskim odcieniu', historyczno-literacki 'dotyczcy 148 historii i literatury' lub historycznoliteracki 'dotyczcy historii literatury'. Wyjtkow pisowni - czn mimo rwnorzd-noci czonw - ma sowo guchoniemy. 2. Z cznikiem pisze si zestawienia rzeczownikowe o czonach rwnorzdnych, np. szpitalpomnik, kupno-sprze-da, kobieta-w. Zestawienia o czonach nierwnorzdnych pisane s bez cznika, np. Kubu Puchatek, kaczka dziwaczka, ksia paulini, sikorka bogatka. Charakterystyczne jest dla nich to, e drugi czon jest okreleniem pierwszego. Niekiedy mona odwrci kolejno czonw i wtedy cznik jest potrzebny: baba herod, ale herodbaba. Starsze sowniki ortograficzne zalecay pisa analogicznie spdniczka mini i minispdniczka, nowsze traktuj czstk mini- przed rzeczownikiem jako przedrostek i ka pisa cznie: minispdniczka, minikomputer itp. To samo dotyczy innych czstek obcojzycznych: piszemy kamera wideo, ale wideokamera. 3. cznika uywa si w nazwach miejscowych zoonych z dwch rwnorzdnych rzeczownikw, np. Bielsko-Biaa lub Konstancin-Jeziorna. Ich pisownia odzwierciedla histori danych miejsc, np. Bielsko-Biaa powstaa z poczenia si dwch miast: Bielska i Biaej. Przepis wprowadzony w 1957 r. rozcign pisowni z cznikiem nawet na nazwy o czonach nierwnorzdnych, jak Kudowa Zdrj lub Krakw Paszw, a wic kaza je pisa inaczej ni podobnie zbudowane nazwy pospolite. Prof. Witold Taszycki, wspautor znanych sownikw ortograficznych, uzna t decyzj za pomyk i wystpowa przeciwko jej stosowaniu w praktyce. Dobrze, e Nowy sownik ortograficzny PWN podaje ju tylko pisowni rozdzieln. Jego ladem poszy te nowe encyklopedie. 4. cznika uywa si ponadto: a) w nazwiskach dwuczonowych, np. Kaden-Bandrowski, Pawikowska-Jasnorzewska, b) midzy nazwiskami osb, ktrym wsplnie przypisuje si jakie osignicie naukowe, np. choroba Creutzfeldta-Jakoba (od nazwisk lekarzy, ktrzy j opisali), 149 c) w formach fleksyjnych skrtowcw pisanych wielkimi literami (np. PSL-u) i w wyrazach pochodnych (np. PSL--owski, PSL-owie), d) w zoeniach o pierwszym czonie liczebnikowym, np. 1000-lecie lub XX-wieczny (bdem jest jednak pisanie w ten sposb form fleksyjnych liczebnikw, np. ! 11-go listopada), e) we wsprzdnych poczeniach wyrazw zoonych, jeli w pierwszym wyrazie drugi czon pomijamy, np. chopi mao- i redniorolni, rachunki 20- i 30-procentowe (niektrzy sdz, e konstrukcji takich naley unika), f) w niektrych utartych wyraeniach, jak esy-floresy czy ubu-du, w niektrych wyrazach obcych, jak vis-a-vis, i w niektrych skrtach, np. s-ka (spka) i z-ca (zastpca), g) po przedrostku, jeli drugi czon zaczyna si wielk liter, np. nie-Polak, p-Niemiec, mini-Europa,

h) fakultatywnie po przedrostku eks- w znaczeniu 'byy' (np. eks-m, ale poprawne te eksm), a obligatoryjnie po przedrostkach quasi- i niby- (z wyjtkiem kilku terminw naukowych, jak nibynka), i) wyjtkowo przed kocwk czasu przeszego, jeli piszcy chce w ten sposb unikn dwuznacznoci, np. kiedy ju wrci (dwuznaczne) i kiedy-ju wrci (czyli kiedy wrcie), j) na kocu pierwszej czci wyrazu dzielonego na granicy wierszy, a take na pocztku drugiej czci, jeli w normalnym zapisie czci te s rozdzielone cznikiem, np. czamo-biay. Zob. te Baba Jaga. Zob. te przemysowo-rolniczy, ROLNICZO-PRZEMYSOWY. CZNIK, MYLNIK. Nie naley myli tych znakw. Mylnik (zwany te pauz) to znak interpunkcyjny, a cznik (zwany te dywizem) to znak graficzny (zasady jego uycia przytoczono w poprzednim artykule). W druku rni si bardzo wyranie, gdy mylnik jest przede wszystkim duszy: Latem wiej wiatry poudniowo-zachodnie, zim pnocnowschodnie. W pimie rcznym i w maszynowym oba ISO znaki maj t sam dugo, ale cznik powinien by dosunity do czci sw, ktre czy, a mylnik powinno si oddziela odstpami od wyrazw ssiednich. W druku stosuje si jeszcze trzeci podobny znak - p-pauz. Ma ona dugo poredni, tote czasem zastpuje si ni mylnik, gdy ten wydaje si za dugi (tak jak jest np. w tym sowniku). Poza tym ppauza rodziela liczby tworzce pewien przedzia, np. daty: 19141918. W tym wypadku nie otacza si jej odstpami. ga, zega itp. Sowniki nie s zgodne co do odmiany czasownikw naga, oga, obega, wyga si, zaga i zega w czasie przyszym i w trybie rozkazujcym. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN aprobuje tylko formy zawierajce rdze --, np. zel, zel, zeyj, odrzuca za formy oparte na rdzeniu -Ig-: zega, zegaj, zegaj. Natomiast Nowy sownik ortograficzny tego samego wydawcy dopuszcza obydwa szeregi form. Bezpieczniejsze, jak wida, s formy z --, ktrych aden sownik nie kwestionuje. Przy czasowniku ga zreszt tylko one s poprawne: e (nie ! ga), (nie ! gaj), nie yj (nie ! nie gaj). Na rdzeniu -- jest zbudowany ponadto imiesw c, na rdzeniu -g- formy czasu przeszego, np. gaem, gaam, i bezokolicznik ga (nie ! e). otwa. Zob. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina. upie. Kiedy jest synonimem grabiey, sowo to ma - jak ona rodzaj eski. Kiedy oznacza chorob, ma rodzaj mski, np. uporczywy upie, ale haniebna upie. tut szczcia. Dawniej, gdy ut by jednostk wagi, w dopeniaczu mwio si uta lub utu. Dzi sowo to spotyka si tylko w wyraeniu lut szczcia, w ktrym ma ono charakter abstrakcyjny i czciej czone jest w dopeniaczu z kocwk -u (utu szczcia) ni z kocwk -a, waciw raczej rzeczownikom konkretnym. Mimo to liczne sowniki podaj tylko kocwk -a (uta szczcia). Wydaje si, e powinny podawa obie. 151 m magiel. W polszczynie oglnej jest to rzeczownik mski nie zenski: magiel elektryczny, nie magiel elektryczna. Forma zenska ma status regionalnej, wystpuje w Polsce poudniowe, i zachodniej. Niezalenie od rodzaju gramatycznego dopeniacz liczby mnogiej brzmi magli, nie ! maglw. ZOb. tez WARIANTY RODZAJOWE. magnes, magnez. Magnes to kawaek elaza lub stali przycigajcy inne przedmioty elazne. Magnez to pierwiastek chemiczny, lekki, srebrzysty metal. magnificencja. Zob. ekscelencja, eminencja, magnifimakao. Zob. kakao.

maksi. Zob. mini-, mini. maksimum. Zob. minimum, maksimum, optimum. ma jest rodzaju mskiego: ten ma, nie ! ta ma i nie ! ta maa. W liczbie mnogiej tych may, rzadziej maw. Zob. warianty rodzajowe. maonka, ona. Niektrym ona wydaje si sowem zbyt pospolitym, wic wol mwi o onie maonka. Maonka jednak to sowo oficjalne, uywane w protokoach dyplomatycznych i komunikatach prasowych, np. prezydent z maonk. Mona te prosi kogo, z kim cz nas oficjalne stosunki towarzyskie, by przekaza maonce pozdrowienia, ukony, wyrazy szacunku itp. Natomiast w codziennych sytuacjach yciowych lepiej nazywa on on, a ma mem (nie maonkiem), gdy inny sposb mwienia moe by pretensjonalny. -man -men. Polszczenie angielskich zoe z czstk -man czowiek' nie przebiegao jednakowo. W niektrych 152 wyrazach to -man zostao przyswojone jako -men, zgodnie z wymow, np. businessman biznesmen, gentleman - dentelmen, jazzman - dezmen, sportsman - sportsmen. W innych jako -man, np. barman i bluesman (czytamy niejednakowo: barman", ale blusmen"). W jeszcze innych zwyczaj jzykowy dopuszcza oboczno: congressman - kongresman lub kongres-men. Rnice te mog by przyczyn waha i bdw. W razie wtpliwoci szukajmy wic odpowiedzi w sownikach. manager. Zob. meneder, menader, manager, menaer. manna to gatunek kaszy, a zgodnie z Bibli cudowne jado, ktre Bg zsya z nieba Izraelitom. Sowo to jest rzeczownikiem, a nie przymiotnikiem, i odmienia si tak, jak panna: dopeniacz kaszy manny (nie ! kaszy mannej), celownik i miejscownik kaszy mannie, biernik kasz mann (nie ! kasz mann), narzdnik kasz mann, woacz kaszo manno. Bdy w odmianie s wynikiem analogii do nazw innych gatunkw kasz. Mona kupi np. p kilo kaszy gryczanej, ale nie p kilo ! mannej, tylko p kilo manny. maka, z woskiego manca, to lewa rka (z tego samego rda wywodzi si sowo makut). Mwi si zay kogo z maki, czyli 'oszuka kogo, wyprowadzi kogo w pole', ale nie ! zay z lewej maki ani te ! zay z prawej maki. Marilyn Monroe, niewiarygodnie czsto pisana z bdem: ! Marylin. W poowie 2002 r. w internetowym Archiwum Gazety Wyborczej ta bdna forma wystpowaa w 159 dokumentach (dla porwnania poprawna - w 822). rdem bdu moe by skojarzenie z imieniem Mary oraz to, e sylaba ri wystpuje w polszczynie rzadko, a ly nie wystpuje wcale. marzn, w czasie teraniejszym marznie, nie ! marznie. Wymowa moe by dwojaka, twarda i mikka, wic kierowanie si ni jest zawodne. Rwnie zawodna moe by analogia do innych czasownikw na -n, por. mazn - manie. 153 masa, masarz. Masa to inaczej masowanie. Masarz to waciciel lub pracownik masarni. To drugie sowo prawie ju wyszo z uycia. Mauretania, nie ! Maurytania, to kraj zamieszkay w staroytnoci przez Maurw, nastpnie podbity przez Rzymian, a pniej Arabw, ktrzy stworzyli w architekturze styl zwany mauretaskim (nie ! taskim). Mazowieckie, mazowiecki. Wspczesna norma jzykowa inaczej traktuje nazwy regionw o odmianie przymiotnikowejl ni odpowiednie przymiotniki. Kae mwi na przykad: w wojewdztwie mazowieckim, ale w Mazowieckiem; take wojewdztwem dzkim a wielkopolskim, lecz midzy dzkiem a Wielkopolskiem. Wielu osobom rozrnienie to wydaje si sztuczne, zwaszcza e kocwka -em, dawniej uywana w deklinacji przymiotnikowej, dzi jest w niej anachronizmem. Poza nazwami regionw wystpuje tylko

w nazwach niektrych miejscowoci, np. w Zakopanem, a take w nazwiskach na -e, np. 0 Goethem. Zob. te Zakopane, Ruciane, Dbe. M^rej gowie do dwie sowie. Forma dwie sowie jest dzi dla wielu Polakw niezrozumiaa - mao kto wie, e stanowi pozostao tzw. liczby podwjnej, dawniej uywanej, gdy mwio si o dwch przedmiotach, osobach, zjawiskach ltp. Ch usensownienia przysowia prowadzi wic do powtarzania g0 w innej formie, np. Mdrej gowie do po sowie, Mqdrej gowie do na sowie, Mdrej gowie do na jednym souig Modyfikacje te nie s nowe - Nowa ksiga przysw pokkich J. Krzyanowskiego przytacza je w cytatach Z -W' 3 niektre Pocnodz3 d znanych autorw. Nadal jednak posta cytowana w tytule tego artykuu uchodzi za wzorcow. Pozostaoci liczby podwjnej w dzisiejszej polszczynie s take nleregularne formy rkoma i oczyma, uywane obok regularnych: rkami i oczami. Sowniki podaj jeszcze form 154 uszyma, lecz jest ona ju tak przestarzaa, e budzi rozbawienie wielu osb. McOonald's to angielski dopeniacz - skrt od McDonald^ restaurants 'restauracje McDonalda'. Dlatego odmienianie tego sowa nie ma sensu: zamiast! Id do McDonald'sa powiedzmy raczej: Id do McDonalda albo Id do restauracji McDonaWs. mejl. Zob. e-mail, sms. Meksykaninin, nie ! Meksykaczyk; nazwa ta pochodzi bowiem od sowa Meksyk - jak Amerykanin od Ameryka - nie od meksykaski. W liczbie mnogiej mwimy tych Meksykanw, nie ! tych Meksykan. Form ! Meksykan podawa Sownik ortograficzny jzyka polskiego PWN - wbrew przyjtemu zwyczajowi i wbrew rozstrzygniciom innych sownikw. Nowy sownik ortograficzny PWN naprawi bd swojego poprzednika. Naley doda, e sowa Meksykanin i Meksykanka oznaczaj jedynie mieszkacw pastwa Meksyk; nazwy mieszkacw miasta Meksyk s pisane ma liter: meksykanin, meksykanka. Zob. te -anin. Zob. te Rzymianin, rzymianin. -men. Zob. -man, -men. menaer. Zob. meneder, menader, manager, menaer. mendzie znaczy to samo, co gldzi, i by moe pod wpywem swojego synonimu bywa pisane mylnie przez . Jeden ze wspczesnych leksykonw podaje t bdn form popart cytatem z Konwickiego. Jak wida, bdz nawet mistrzowie pira i autorzy sownikw. meneder, menader, manager, menaer. Wszystkie cztery oznaczaj osob, ktra organizuje wystpy piosenkarza, aktora lub sportowca i dba o jego interesy finansowe. Meneder, menader i manager (wymienione tu wedug czstoci uycia) najczciej jednak wystpuj w innym znacze755 niu, ktre rzadko jest wyraane sowem menaer, chodzi o osob zarzdzajc przedsibiorstwem lub jego czci. Mamy wic menaerw teatralnych i menederw rozrywki, ale raczej kadry menederskie ni menaerskie. Starsze sowniki dzieliy znaczenia inaczej: menaer (z francuskiego menager) by tylko tym, czym impresario, a meneder (z angielskiego manager) peni funkcj kierownicz w przedsibiorstwie. Znaczenia tych sw szybko jednak si wymieszay. METAFORY. Tyle pisano o niebezpieczestwie czenia metafor, e poprzestaniemy na zacytowaniu dwch przykadw (za Sownikiem jzyka niby-polskiego W. Pisarka): Nuda zionca z estrady wzbogacia, by moe, wachlarz jej odcieni, ale samej nie nadgryza" i Nie ma skuteczniejszego rodka przeciwdziaania przestpczoci ni tumienie ognisk

demoralizacji - zanim zd zaowocowa zbrodni". Zauwamy, e efekt czenia metafor jest czsto przeciwny do zamierzonego. Piszcemu zaley na oywieniu wypowiedzi, lecz w rzeczywistoci eksponuje tylko szablony jzykowe. Co gorsza, czytelnikowi narzucaj si nonsensowne wyobraenia, np. nuda gryzca estrad lub owocujce ogniska. Zdarza si, e nawet jedna metafora, umieszczona w niewaciwym kontekcie, jest przyczyn niezamierzonego komizmu: Dla wdkarstwa trzeba szerzej otworzy bramy podmiejskich jezior" (z tego samego rda). Najatwiej jednak popsu zdanie, biorc sowo uyte przenonie w cudzysw lub dystansujc si od niego w inny sposb, .: W Lublinie mao jest orodkw, gdzie mona si - za przeproszeniem - rozerwa" (za ksik Polszczyzna pata nam figle pod redakcj J. Podrackiego). Zob. te CUDZYSW. meteorologia, meteoropatia itp. Wymowa powinna by zgodna z pisowni, upraszczanie jej moe prowadzi do bdw, .: ! Okresem najtrudniejszym dla meteropatw s miesice wiosenne (...), kiedy pogoda jest szczeglnie 156 zmienna" {ycie Warszawy). Przypadkow literwk mona wykluczy - bd powtarza si kilkakrotnie w cytowanym tekcie. mianowa. Zob. wybra, wyznaczy, mianowa. miasto. W jzyku urzdowym nazwy miast poprzedza si czsto sowem miasto, nazwy rzek sowem rzeka, nazwy miesicy - sowem miesic itd., jak gdyby urzdnicy chcieli jasno pokaza, co jest czym, i zapobiec anarchii. Std pozbawione wdziku sformuowania typu W miesicu styczniu w miecie Krakowie nad rzek Wis... S to w dodatku konstrukcje skadniowo trudne, bo raz oparte na skadni rzdu, a wic z drugim czonem nieodmiennym (stacja Koluszki, stacji Koluszki, stacj Koluszki, stacj Koluszki), a innym razem oparte na skadni zgody, a wic z obydwoma czonami zgodnymi co do przypadka (rzeka Wisa, rzeki Wisy, rzece Wisie, rzek Wis). W praktyce najbardziej dokuczliwa, bo chwiejna i zalena przede wszystkim od czynnikw poza jzykowych, jest czliwo sowa miasto. Nazwy duych miast wchodz tu przewanie w zwizek zgody (Prezydent Miasta Krakowa, Urzd Miasta Stoecznego Warszawy), mniejsze - ale doprawdy nie wiadomo, o ile mniejsze - czsto wystpuj w zwizku rzdu (Zarzd Miasta Jastrzbia albo Puchar Miasta Jastrzbie). Zazwyczaj w zwizek rzdu wchodz te nazwy uywane tylko w liczbie mnogiej, niezalenie od wielkoci miasta. Czciej wic pisze si np. samorzd miasta Gliwice ni samorzd miasta Gliwic. Gdy nazwa miasta jest mao znana i zachodzi obawa, e z jej formy odmienionej trudno by byo odtworzy form podstawow, konstrukcje oparte na zwizku rzdu s wygodniejsze. Ale s one te bardziej oficjalne i jeszcze sztywniej-sze" od konstrukcji opartych na zwizku zgody. midi. Zob. mini-, mini. miecz Damoklesa. Damokles by dworzaninem tyrana Syrakuz Dionizjusza I Starszego (IV w. p.n.e.). Wedug 157 anegdoty, kiedy przypochlebiai si wadcy, ten pozwoli mu zakosztowa swojego szczcia: zaprosi go na uczt, da mu swoje miejsce przy stole, ale nad jego gow zawiesi na koskim wosie nagi miecz (std miecz Damoklesa - symbol stale zagraajcego niebezpieczestwa). Bdne formy ! De-mokles, ! miecz Demoklesa mog by wynikiem analogii do imienia Demokryt, a take do innych wyrazw na demo-, jak demobil czy demonstracja. mie miejsce to wyraenie wygodne, gdy waciwie o wszystkim, co si zdarzyo, mona powiedzie, e miao miejsce. Spord rnych wyrae synonimicznych to jednak trzeba bra pod uwag na ostatku, poniewa jest schematyczne, brzmi urzdowo, a niektre osoby moe wrcz razi jako niepoprawne. Ilekro wic czas pozwala, szukajmy bardziej

wyspecjalizowanych okrele, lepiej oddajcych istot rzeczy: niech poar wybucha (skoro ju musi), wypadki niech si zdarzaj lub nastpuj, dyskusje niech si odbywaj, zmiany niechaj zachodz itd. Dopiero gdy prby znalezienia lepszego sowa zawiod, mona zda si na uniwersalne mie miejsce, .: (...) zaprzecza, jakoby w jego obecnoci doszo do szamotaniny Adriana z Maciejem, przyznaje jedynie, e miaa miejsce ostra wymiana zda" (Kisiel). W przykadzie tym mie miejsce jest uyteczne, gdy pozwala unikn niezrcznego powtrzenia. Omawiane wyraenie ma swoje odpowiedniki w rnych jzykach europejskich, np. angielskie take pace, niemieckie stattftnden, francuskie avoir ieu, rosyjskie imiet' miesto. Nie jest wic z jakich zasadniczych powodw nielogiczne czy obce naturze jzyka. Jest tylko naduywane i o tym naley pamita. Zob. te WYRAZY MODNE. miejsce. Zob. mie miejsce. MIEJSCOWNIK. W miejscowniku rzeczownikw mskich i nijakich oraz w celowniku i miejscowniku eskich czstym 158 zjawiskiem jest wymiana spgoski przed kocwk, np. gra - grze, ka - ce, sia - sile. Wtpliwoci powstaj, gdy kocwk poprzedza grupa dwch identycznych liter spgoskowych. Oto kilka przykadw z komentarzem: Grupa rr. Od Canberra tworzymy form Canberze, od Somosierra - Samosierze, tak jakby sowa te zawieray tylko jedno r. Od mirra jednak mirrze, od kamorra - kamorrze (jest to neapolitaski odpowiednik mafii sycylijskiej). Czytamy przy tym mirze", kamorze". Dwa ostatnie wyrazy mona pisa take w postaci spolszczonej, ktra nie sprawia kopotw w odmianie: mira, kantora. Grupa kk. Drugie k zamieniamy na c, pierwsze pozostaje bez zmian, np. mokka - mokce, Mekka - Mekce (take w znaczeniu przenonym, wtedy ma liter). Grupa . Oba zamieniamy na l, np. Jagieo - Jagielle, mua - mulle (jest to tytu nadawany duchownym muzumaskim). Grupa sk Oba s pozostaj, np. passa - passie, Larousse - Laroussie, Tasso - Tassie. Grupa tt. Wraz z kocwk fleksyjn litery tt zamieniamy na -tcie, np. libretto - libretcie, Gambetta - Gambetcie, canzonetta - canzonetcie (atwiej w pisowni spolszczonej: kanconeta, kanconecie), take Lafayette Lafayetcie. Tak samo przed kocwk zerow, np. Scott - Scotcie. Wyjtkiem jest kilka nazwisk polskich, czy raczej tylko noszonych przez Polakw, np. Traugutt - Traugucie, Narbutt - Narbucie. Grupa dd. Jedyny szerzej znany przykad to Budda - Buddzie. mienie Si. Zob. okaza si, wydawa si, mieni si. mieS. Zob. GODZ., AC, MIES., OS., RYC, TYS. miesic. W wystpieniach publicznych, np. przed kamer telewizyjn, niektre osoby zaczynaj mwi jzykiem urzdowych sprawozda i bilansw: miesic stycze, miesica lutego, w miesicu marcu itp. W wyraeniach tych sowo 759 miesic jest zbyteczne i z poytkiem moe by pominite W swobodnej rozmowie powie si raczej w lipcu ni w miesicu lipcu i ten potoczny sposb mwienia powinien by take wzorem w sytuacjach oficjalnych. Zob. te czas. Zob. te okres. midzyczas. Do niedawna sowniki podaway jedynie specjalistyczne znaczenie tego wyrazu 'czas zawodnika uzyskany na pewnym odcinku trasy biegu', pomijay natomiast powszechnie znane wyraenie w midzyczasie, bdce przedmiotem kontrowersji jzykowych. Wyraenie

to uwaano za niepotrzebn replik niemieckiego in der Zwischenzeit, dajc si zastpi rodzimymi wyraeniami przez ten czas, w tym czasie, tymczasem. W zdaniu Zagotuj wod, a ja w midzyczasie zmiel kaw" (przykad ze Sownika poprawnej polszczyzny PWN) mona istotnie dokona takiej zamiany i zdanie Zagotuj wod, a ja tymczasem zmiel kaw" jest lepsze od poprzedniego. Jednake aden z proponowanych polskich odpowiednikw nie zastpi wyraenia w midzyczasie wtedy, gdy odnosi si ono nie do czego odbywajcego si rwnoczenie z czym innym, lecz do czego, co dzieje si midzy dwoma wskazanymi zdarzeniami, np. Boe Narodzenie spdziem w Hongkongu, Wielkanoc na Filipinach, a w midzyczasie podrowaem po Australii. Dobrze wic, e tak uywane w midzyczasie znalazo uznanie w oczach redaktorw Nowego sownika poprawnej polszczyzny PWN. Nadal jako bd pitnuje si tu przykady, w ktrych w midzyczasie jest wymienne na tymczasem. Skoro si jednak zrobio pierwszy krok, to niewykluczone, e trzeba bdzie te zrobi drugi - i bez dodatkowych zastrzee uzna, e w midzyczasie jest wyraeniem akceptowalnym. Granica midzy uyciem poprawnym a niepoprawnym, wzniesiona w sowniku, jest bowiem sztuczna. Zauwamy, e kade zdarzenie mieci si midzy dwoma innymi, czy s one wskazane w wypowiedzi czy nie. Poowiczna aprobata dla wyraenia midzyczasie moe 160 tylko pogbi zwizane z nim wtpliwoci. Nadal wiele osb ocenia to wyraenie krytycznie - czsto bardziej krytycznie ni autorzy sownikw - a nie wiedz one, e same go uywaj. Czasem syszy si w midzyczasie przytaczane z pewnymi sygnaami dystansu, np. w tzw. midzyczasie lub zrobimy to -jak mwi Niemcy - w midzyczasie. Niedobrze by byo, gdyby taka zabawa jzykowa przerodzia si w manier. Do entuzjastycznej wypowiedzi prof. Jana Miodka: Jestem za w midzyczasie?'', opublikowanej w Jzyku Pobkim, warto by dopisa: Bez adnych ale". Zob. te kalki. miliard, milion. Zob. tysic, milion, miliard. mini-, mini. Starsze sowniki zalecay pisowni z cznikiem, ale dzi norm jest czne pisanie czstki mini z nastpnym wyrazem, np. minispdniczka, minireporta, minibar. cznik jest potrzebny tylko wtedy, gdy poprzedza wielk liter, np. mini-Europa. Zamiast minispdniczka mona te pisa spdniczka mini albo po prostu mini, np. dziewczyna w czerwonym mini. Podobnie: suknia midi, ubra si w midi, rajstopy maksi, nosi maksi. Zob. te NIBY-, QUASI-, PSEUDO-. minimum, maksimum, optimum. W oficjalnych wypowiedziach wyrazy te naley akcentowa na trzeciej sylabie od koca: Minimum, MAksimum, OPtimum. W jzyku potocznym mona akcentowa przedostatni sylab: miNImum, maKSImum, opTImum. Zob. te akcent. mira to - przenonie - nieziszczalne marzenie, uuda. Nie ma potrzeby wic mwi o zudnych, zwodniczych, faszywych miraach. Sam rzeczownik w zupenoci wystarczy. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. 161 misja, teoria, linia. Niektre rzeczowniki o zakoczeniach -ja, -ia po spgosce maj dopeniacz liczby pojedynczej na -ji, -ii, rwny dopeniaczowi liczby mnogiej: tej misji i tych misji, tej teorii i tych teorii, tej linii i tych linii. Jeli piszcy chce zaznaczy, e ma na myli liczb mnog, moe uywa form o zakoczeniu -yj zamiast -ji lub -ij zamiast -ii: tych misyj, teoryj, linij. Brzmi one ju archaicznie i mog dziwi nawet w stylu ksikowym lub naukowym, ktry wymaga precyzji. Kto odczuwa je jako zbyt nacechowane, bdzie wola odrnia liczb mnog od pojedynczej za pomoc kontekstu, np. wyznawcy tej teorii i wyznawcy tych teorii.

Dodajmy, e nie ma potrzeby odrniania liczb przy rzeczownikach uywanych tylko w liczbie mnogiej. Piszemy wic wakacji, ferii, bakalii, nie ! wakacyj, ! feryj, ! bakalij. Zob. te DOPENIACZ. miss, mister. Miss to po angielsku 'panna', mwimy wic tegoroczna miss Polonia, wybrano miss Poloni, wywiad z miss Poloni itd. Podobnie, cho rzadziej, miss Gracja, miss Elegancja - dziewczyn obdarzon takim tytuem traktuje si jako uosobienie wskazanych w nim cech. Wikszo rzeczownikw w poczeniu ze sowem miss przybiera jednak form dopeniacza, bez wzgldu na kontekst zdaniowy, tak jakby sowo miss znaczyo nie 'panna', ale 'krlowa'. Na przykad: tegoroczna miss Polski, wybrano miss Europy, wywiad z miss wiata. Tak samo miss publicznoci, miss dziennikarzy, miss zimowiska i in. Poprzedni Sownik poprawnej polszczyzny PWN kwestionowa konstrukcje z dopeniaczem, Nowy sownik poprawnej polszczyzny nie potpia ich, cho zaznacza, e s niezgodne z tradycj. Mskim odpowiednikiem miss jest mister - sowo chyba mniej znane z mskich konkursw piknoci ni z organizowanych dawniej konkursw na najpikniejszy dom zbudowany w minionym roku w danej miejscowoci. Mwio 162 si np. Mister Warszawy 1981, nie Mister Warszawa 1981. I dla tych konstrukcji Sownik poprawnej polszczyzny nie kry sWej dezaprobaty, piszc: okrelenie pozbawione sensu, niepoprawne". Pniejsze sowniki nie widziay w misterze Warszawy nic zego. Missisipi, najdusza rzeka Ameryki Pnocnej. Ma take dug nazw, zwaszcza w jzyku angielskim, gdzie prawie wszystkie jej spgoski s podwojone: Mississippi. Warto zwrci uwag, e polska nazwa jest krtsza. mister. Zob. miss, mister. mle, ple. Czasowniki te odmienia si na og inaczej, ni zalecaj sowniki. Tradycyjne formy odmiany, podawane w sownikach, to m.in.: mle, ple, mielesz, pielesz, miele, piele, me,pe, mea,pea. Formy bdce w powszechnym uyciu - czasem uywane z pen wiadomoci naruszania tradycyjnej normy - to: mieli,pieli, mielisz, pielisz, mieli, pieli, mieli, pieli, mielia, pielia. Sowniki hoduj tradycji tak dalece, e obok imiesoww mielony i pielony dopuszczaj rzadko uywane postaci mety i pety. Mniej s askawe wobec nowo ksztatujcej si normy. Wydaje si, e oprcz tradycyjnych form czasownikw mle i ple zasuguj na aprobat ich nowsze warianty. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN zaaprobowa je ju w jzyku potocznym. Wypadaoby te form plewi uzna za rwnorzdny, a nie regionalny jak dotd wariant formy ple. Ankiety wykazuj, e rwnie czsto uywa si obu. Rwnorzdny status formie plewi przyzna ju Sownik wspczesnego jzyka polskiego Wydawnictwa Wilga, opracowany przez autorw krakowskich. modystka, z francuskiego modiste, to kobieta zajmujca si wyrobem i sprzeda kapeluszy damskich. Zawd ten jest dzi rzadszy ni dawniej, wic niektrzy przypisuj sowu modystka inne znaczenia, zwizane z mod, np. 'projektantka mody', 'prezenterka mody', 'modnie szyjca 163 krawcowa'. Te inne znaczenia nie s jednak ustabilizowane i sowniki ich nie notuj. mol, ml, moll. Mol to termin znany chemikom i fizykom: oznacza jednostk iloci materii. Ml to owad, z ktrym najwicej kopotu maj panie domu. W dopeniaczu liczby mnogiej obydwa rzeczowniki maj form moli, a ml obocznie te molw. Wyrazw tych nie naley myli z terminem muzycznym moll, ktry jest nieodmienny, np. walc cis-moll Chopina.

Morze Beringa, morze Marmara. W nazwach geograficznych okrelenia typu morze, jezioro, zatoka, cienina, gra, przecz, pwysep trzeba pisa wielk liter, jeli pozostaa cz nazwy nie wystpuje samodzielnie, a ma liter w przeciwnym wypadku. Zgodnie z regu wic: Jezioro Koronowskie, ale jezioro Mamry; Kana Kiloski, ale kana La Manche; Pwysep Kolski, ale pwysep Kola; Pustynia Libijska, ale pustynia Gobi. Podobnie Morze Batyckie, Morze Beringa - ale morze Marmara. Nazwa tego morza pochodzi od nazwy lecej na nim wyspy, a ta od greckiego sowa marmaros 'marmur'. moskwianie, moskwiczanie. Po rosyjsku mieszkaniec Moskwy to moskwicz (z przyrostkiem icz), po polsku poprawnie moskwianin (z przyrostkiem -anin, jak Warszawa - warszawianin). Spotyka si te form moskwiczanin, ktra jest zbudowana niewaciwie: zawiera dwa przyrostki, polski i rosyjski, penice t sam funkcj. Bogdan azuka piewa jednak przed laty: Jeszcze mam w pamici moskwiczanki" - i nie on pierwszy uywa formy teoretycznie niepoprawnej. Zwyczaj jzykowy kae aprobowa obydwie formy, ze wskazaniem na pierwsz jako czstsz i utworzon zgodnie z polskim modelem sowotwrczym. mozaika jest wymawiana jak bajka, ale pisana inaczej. Zwrmy uwag te na dopeniacz liczby mnogiej: czytamy mozaik" lub mozajik" i piszemy mozaik, nie ! mozajek. 164 ml. Zob. MOL, ML, MOLL. mwka. Zob. mufka, mwka. muchomor, muchomor. Obydwie formy s poprawne, ale druga jest rzadsza. W bierniku muchomora, np. Znalazem piknego muchomora. muesli, musli, mieszanka patkw zboowych, orzechw i suszonych owocw, zwykle jedzona z mlekiem na niadanie. Wymowa moe by zgodna z niemieck albo spolszczona: musli", miusli", misli". Sowo to jest nieodmienne, zwykle ma rodzaj nijaki (to muesli, tego muesli...), czasem uywane jest tylko w liczbie mnogiej i odmieniane jak muszle, np. pudeko muesli albo pudeko z muesami. mufka, mwka. Mufka to cz garderoby, mwka to krtkie przemwienie (nazywane tak z odcieniem ironii). musli. Zob. muesli, musli. muszkatoowy, nie ! muszkatuowy, take muszkatoowiec (drzewo, ktrego wysuszony owoc zwany jest gak muszkatoow), nie ! muszkatuowiec. Wyrazy te nie maj nic wsplnego ze szkatu. mysz, myszka. Przez analogi do rzeczownika myszka niektrzy mwi ! mysz. Poprawna forma brzmi jednak mysz. Rzeczownik ten ma rodzaj eski i odmienia si jak modzie: dopeniacz, celownik, miejscownik myszy, woacz te myszy (nie ! myszo), biernik mysz (nie ! mysz), narzdnik mysz. W liczbie mnogiej te myszy, tych myszy (nie ! tych mysz), tym myszom itd. Zob. te wesz, wsz. mylistwo, nie ! myliwstwo, cho rybowstwo. Zob. te -WSTWO, -STWO. MYLNIK. Zob. cznik, mylnik. 165 . Zob. W FABRYCE, NA FABRYCE. na bazie. Wyraenie czsto krytykowane przez tych, ktrzy uwaaj, e lepsze jest na podstawie, .: Ludoerstwo - prawda czy mit powstay na bazie mao wiarygodnych przekazw historycznych, podsycany przez autorw sensacyjnych ksiek" (Wiedza i Zycie). Nie zawsze jednak zastpienie jednego z tych wyrae drugim jest moliwe, np. preparat

kosmetyczny przygotowany na bazie kwasu retynowego. Sowa na bazie wprowadzaj tu nazw gwnego skadnika substancji. Niech do wyraenia na bazie jest podobna do tej, z jak wiele osb odnosi si do wyraenia w oparciu. Obydwa maj charakter do urzdowy, sformuowanie na bazie w dodatku kojarzy si z oficjalnym jzykiem PRL, w ktrym byo naduywane, .: Na bazie tych charytatywnych organizacji oraz w oparciu o ofiarno i autentyczny humanitaryzm polskiego spoeczestwa powsta PCK, ktry kontynuujc dziaalno swych prekursorw natychmiast wczy si w leczenie ran spowodowanych przez wojenn zawieruch" (Zdrowie). T grnolotn wypowied lepiej byo zacz od sw: Dziki tym charytatywnym organizacjom oraz ofiarnoci... Zob. te OPIERA SI, W OPARCIU. na co dzie. Zob. co dzie, codziennie. na czele. Sownik jzyka polskiego PAN zilustrowa to wyraenie cytatem z Komiana: Ju w pomroku ruszy cay orszak z kapel na czele". Szyk z kim na czele jest nadal uwaany za wzorowy, zalecany w miejsce spotykanego dzi szyku na czele z kim. Zapamitajmy: wyraenie na czele nie idzie na czele frazy, ale j zamyka. nad, nade. Zob. w, we, z, ze itp. nadto, nad to. Zob. ponadto, ponad to. 766 nadwery, nadwyry. Wikszo Polakw wymawia dzisiaj to sowo nadwyry, by moe w przekonaniu, e czstka -wy- jest w nim przedrostkiem. Forma taka trafia si nawet w tekstach drukowanych, i to od dawna, skoro w Sowniku jzyka polskiego PAN jest powiadczona przykadem z XIX wieku. Nie jest to, co prawda, forma historycznie uzasadniona: czasownik nadwery mia dawniej posta nadweredzi, gdy pokrewny jest ruskim wyrazom powieriedit' 'okaleczy' i wieried 'wrzd'. Mimo to wspczesny zwyczaj jzykowy kae ju form nadwyry uzna za poprawn. Nowsze sowniki traktuj obie formy rwnorzdnie. na dworze. Mwimy: wyj na dwr, wrci z dworu, by na dworze. Czasem, gwnie w Warszawie i na Mazowszu, ! by na dworzu. Ten bd jest prawdopodobnie wynikiem analogii do bliskiego znaczeniowo wyraenia na podwrzu. By moe wynika te z chci formalnego zrnicowania dwch znacze wyraenia na dworze, jakie ma ono w zdaniach: Dzieci bawi si na dworze i Urodziem si na dworze krlewskim. nad wyraz. Zob. nadzwyczaj, nad wyraz. nadwyry. Zob. nadwery, nadwyry. na dzi, na dzisiaj, na dzie dzisiejszy. Zaskakujco czste w oficjalnych wypowiedziach, choby w wywiadach telewizyjnych, s urzdowe konstrukcje typu Na dzi nie mog poda wicej szczegw, Na dzisiaj wykonano 40 procent planu, Na dzie dzisiejszy mona powiedzie, e... Prawdopodobnie uchodz za przepustk do wyszego stylu. U wielu osb jednak budz niech, lepiej wic uywa prostszych sformuowa: Dzi nie mog poda wicej szczegw, Do dzisiaj wykonano 40 procent planu, W dniu dzisiejszym mona powiedzie, e... Krytykowane konstrukcje maj swj rodowd zapewne w urzdowej formule wedug stanu na dzi (na dzisiaj, na dzie 167 dzisiejszy), np. Wedug stanu na dzi wykonano... Tylko zewntrzne podobiestwo czy je z przykadami uy poprawnych, takich jak: Czy mielimy to przygotowa na dzi, czy na wczoraj? albo Na dzisiaj dosy - inne kwestie omwimy nastpnym razem. Zob. te W DNIU WCZORAJSZYM, W DNIU DZISIEJSZYM. Zob. te DZISIAJ, TUTAJ, WCZORAJ, PRZEDWCZORAJ.

nadzwyczaj, nad wyraz. To samo znaczenie, ale rna pisownia: Bya nadzwyczaj uprzejma i nad wyraz pikna. naigrawa si z kogo lub czego to kpi lub szydzi z tej osoby lub rzeczy. Czsto w postaci ! naigrywa si, powstaej zapewne przez analogi do czasownikw grywa, nagrywa i podobnych: ! Sceptyk nie powinien naigrywa si z czyjej wiary w horoskopy (...)" (ycie na Gorco), ! Dom spa - i mogli bezkarnie oddawa si igrom z tym panem, ktry zoy im wizyt kredensow, naigrywa si z niego chopskim, ludowym przemiechem" (W. Gombrowicz). Jak wida, jest to bd, ktry moe trafi si wszdzie - popularna prasa i literatura wysoka s na jednakowo naraone. na ile - wyraenie czsto uywane tak, jak w nastpujcym zdaniu: (...) seriale modeluj w jakim zakresie nasze reakcje emocjonalne (...). Na ile czynnik ten moe by doniosy, zaley to take od osobowoci widza" (Kino). Sowniki poprawnej polszczyzny nie lubi tego uycia, radz w zamian pisa w jakim stopniu lub jak dalece. W oficjalnej wypowiedzi pisanej zapewne lepiej zrobimy, suchajc sownikw. W jzyku mwionym jednak - nawet w jego oficjalnej odmianie - to na ile jest ju tak czste, e na krytyk nie zasuguje. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. nalee, zalicza Si. Nielogiczne s zwroty nalee do jednych z najlepszych, zalicza si do jednych z najciekawszych i podobne, .: ! Wymienione huty do czasu prywatyzacji 168 naleay do jednych z najlepszych w kraju i za granic" (z mowy sejmowej). Bd jest tu wynikiem skrzyowania dwch poprawnych wyrae: naleay do najlepszych i byy jednymi z najlepszych. Zob. te KONTAMINACJA. namyli si. Zob. wymyli, pomyle. na. Zob. we, ze, za. na odcinku. W uyciach przenonych sowo to nawizuje do terminologii wojskowej, w ktrej znane jest sformuowanie odcinek frontu. Naduywane w okresie PRL i wielokrotnie parodiowane, stao si jednym z bardziej wyrazistych szablonw nowomowy. Oto kilka przykadw, w czci zabawnych, cho pomylane zostay serio: Program kursu obok zagadnie socjalizmu obejmowa wykady, przygotowujce do pracy partyjnej na odcinku kobiecym (...)" (poprawnie: do pracy partyjnej wrd kobiet), (...) brak stosowania racjonalnej polityki na odcinku zaopatrzenia i gospodarki materiaowej" (poprawnie: w zakresie zaopatrzenia i gospodarki materiaowej), (...) praca nad odbudow pogowia kur na odcinku hodowlanym" (poprawnie: praca nad odbudow pogowia kur - i ju). Zob. te METAFORY. na pewno, naprawd, nie ! napewno,! na prawd. Bdom sprzyja podobiestwo tych wyrae i podobiestwo funkcji, jakie peni w zdaniu. czn pisowni maj wyrazy doprawdy, wprawdzie, zapewne i zaprawd, ale oczywicie nie w takich kontekstach, jak uwaa co za pewne czy te co nie uchodzi za prawd. napotyka, natrafia. Pierwszy z tych czasownikw zasadniczo wymaga biernika: napotyka znajomych, napotka czyje spojrzenie, czyja do napotyka w ciemnoci porcz. Drugi wystpuje z biernikiem po przyimku na, np. natrafi na ciekaw ksik, natrafi na lad zbiega. Jednake w kon169 tekcie rzeczownikw trudno, problem, przeszkoda, opr itp. napotyka wchodzi te w zwizki skadniowe waciwe czasownikowi natrafia, mwimy wic napotyka przeszkody lub napotyka na przeszkody. Konstrukcja z przyimkiem jest rzadsza, ale nie a tak, aby j uwaa za bd. Mimo to Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN ocenia wyraenia typu napotyka na przeszkody (trudnoci) jako niepoprawne. Szkoda - jest to ocena nie tylko zbyt surowa, nie

liczca si ze zwyczajem jzykowym, lecz take niezgodna z widoczn w polszczynie tendencj do rozwoju konstrukcji przyimkowych kosztem bezprzyimkowych. Dawniej mwio si np. przej most, dzi raczej przej przez most, dawniej doj celu, dzi tylko doj do celu, dawniej natrafi co, dzi tylko natrafi na co. naprawd. Zob. na pewno, naprawd. naprzeciw, na wprost. Mimo podobiestwa znacze pisownia tych wyrazw jest rna, np. siedzie naprzeciw okna, ale siedzie na wprost okna. Inny przykad: Dziewczynka zobaczya go ju z daleka i piszczc z uciechy, wybiega naprzeciw", ale Ustawiaj swoje dziaa do strzelania na wprost" (Sownik jzyka polskiego PAN). na przedzie, na przodzie. W znaczeniu 'przed innymi, wyprzedzajc innych' pierwsze wyraenie spotyka si czciej od drugiego: Na przedzie szed poczet sztandarowy. Gdy chodzi jednak o przedni cz czego, co nazwane jest osobnym rzeczownikiem, to mwi si na przodzie, nie na przedzie, np. Na przodzie sukni miaa aplikacje. naprzd, na przd. Piszemy np. i^ NAprzd, krok NAprzd, ale skierowa reflektor na PRZD sceny, woy sweter ty NA przd. Akcenty zaznaczono duymi literami. naraz, na raz. Naraz znaczy 'nagle, niespodziewanie' (np. Naraz kto zacz krzycze) lub 'jednoczenie, razem' (np. Przeskakiwa po dwa stopnie naraz, Wszystkiego naraz nie 170 zabierzesz). Na raz znaczy 'na jeden raz' (np. To lekarstwo masz na raz) lub 'na sygna raz' (np. Na raz wstajemy, na dwa klaszczemy, na trzy siadamy). W sowie naraz akcent pada na przedostatni sylab, w wyraeniu na raz na ostatni. narol jest rzeczownikiem eskim: ta narol, nie ! ten narol, w liczbie mnogiej te narole, nie ! te narol. Mwi si jednak te zarola - od nie uywanej ju formy liczy pojedynczej to zarose - i by moe one s przyczyn faszywej analogii i bdu. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. NARZDNIK. Kocwk -ami, dzi powszechn w narzd-niku liczby mnogiej wszystkich rodzajw, dawniej miay gwnie rzeczowniki eskie. Pozostae do XVI w. tworzyy narzdnik przewanie kocwk -mi, ktra do dzi zachowaa si w bardzo nielicznych wyrazach. Mwimy wycznie: brami, domi, dziemi, gomi, komi, ksimi, limi, ludmi, nimi, pienidzmi, przyjacimi i komi (z wyjtkiem wyraenia poczciwy z kociami). Poza tym obocznie: gsiami lub gmi, gaziami lub gami, gwodziami lub gwodmi, omi lub ociami, saniami lub sami, skroniami lub skromi. Czstsz form umiecilimy w kadej parze na pierwszym miejscu: jak wida, liczebn przewag maj warianty z kocwk -ami (wyjtkiem jest forma omi, podtrzymywana zapewne analogi do formy komi). Wyrany archaizm stanowi kilka utartych wyrae z kocwk -y, dawniej waciw rzeczownikom nijakim i niektrym mskim, np. innymi sowy, dawnymi czasy, przed laty. W tekstach staropolskich spotykamy narzdnikw na -y (-i) znacznie wicej, np. przed wieki, z narody, z ksity. Zob. te PRZED LATY, PRZED (WIELOMA) LATAMI. Zob. te SPRZED LAT, PRZED LATY. na skutek, wskutek. Ze skrzyowania tych dwch, to samo znaczcych przyimkw powstao bdne ! na wskutek. Mona je spotka bynajmniej nie tylko u satyrykw, ale 171 i w prasie: ! Katarzyna . (...) nie zmara jak sugerowano pierwotnie na wskutek wypadku, zasabnicia lub zawau serca" (Super Nowoci). Zob. te KONTAMINACJA. natomiast. Zadaniem tego spjnika jest wyraa przeciwiestwo - gdy nie ma on funkcji przeciwstawnej, bywa susznie krytykowany, np. W Gdasku Lechia wygraa ze lskiem,

natomiast w Warszawie Legia rozgromia Zagbie". Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN, z ktrego pochodzi ten przykad, radzi zastpi w nim sowo natomiast sowem a. W oficjalnej polszczynie mwionej spjnik natomiast uywany jest te do czenia jakichkolwiek zda, niekoniecznie przeciwstawnych. W tej funkcji czsto wystpuje na pocztku zdania nawizujcego do kontekstu: Robotnicy musz rozmawia z dyrektorem, a nie z ministrem, i to jest sytuacja normalna. Natomiast ja chciabym si zastanowi nad tym, co ta sytuacja - przypomn: strajki w kopalniach - znaczy dla rzdu" (z dyskusji telewizyjnej). Miejsce spjnika natomiast mg zaj tu spjnik a, prawdopodobnie jednak jest on w tej pozycji odczuwany jako zbyt potoczny i dlatego mwicy wybieraj krytykowane natomiast. nauka. Jest to wyraz rodzimy, nie obcy, a wic najbardziej uzasadnione jest w nim akcentowanie przedostatniej sylaby: naUka, nie NAuka. Mimo to akcent na trzeciej od koca jest tak czsty, take wrd wyksztaconych Polakw, e za bd go uwaa nie mona. Oba warianty akcentowe dopuszcza si nawet w stylu starannym. Przyczyn akcentowania sowa nauka na trzeciej sylabie od koca upatrywano w analogii do rzeczownikw obcych typu LOgika, Fizyka, pedaGOgika, tradycyjnie akcentowanych w taki sposb. Moliwy jest take inny powd: w szybkiej wymowie samogoska u ulega redukcji, a nawet moe by zastpiona przez niesylabiczne . Sowo nauka ma wwczas dwie sylaby, na" i ka". Poniewa za na" jest 172 sylab przedostatni, akcentowanie jej w niczym nie narusza regu akcentuacji w jzyku polskim. Jakiekolwiek s jednak przyczyny akcentowania sylaby na" w sowie nauka, naley ostrzec, e dwusylabowa wymowa naka" jest niestaranna i uwaana za niepoprawn. Akcentowanie goski u nie pozwala zgubi rodkowej sylaby, a wic i z tego powodu jest godne polecenia. Tak u Brzechwy: Std nauka jest dla uka: uk na on uka szuka". Z czstym dzi akcentem NAuka zdanie to traci rym. Zob. te akcent. WprOSt. Zob. NAPRZECIW, NA WPROST. NAZWISKA. Zob. imiona i nazwiska. -n, -nem, -lem. Wikszo czasownikw o zakoczeniu -n zachowuje spgosk w czasie przeszym, np. cign, cign, cigna, cigno. Niektre trac n, np. chudn, chud, chuda, chudo. S wreszcie i takie, ktre mog odmienia si dwojako, przy czym moliwo wyboru formy z gosk n lub bez niej bywa ograniczona tylko do niektrych rodzajw gramatycznych, np. bysn, bysno lub byso, bysna lub bysa, ale tylko bysn, a nie ! bys. Zawioci te s przyczyn waha i bdw, takich jak ! Kobieta ciga wzek i! Dziecko chudno. W razie wtpliwoci naley si radzi sownika. Zob. te -, -EM, -AM. nekropolia, nekropola, ale nie ! nekropo. Tak nazywa si najpierw rozlegy cmentarz koo Aleksandrii w staroytnym Egipcie, pniej kady cmentarz staroytny lub wczesnochrzecijaski, jeszcze pniej nazw przeniesiono na inne due i zwykle zabytkowe cmentarze, na ktrych spoczywaj znane osoby i rody, a w kocu na due i synne kocioy grzebalne, .: (...) odnowiono mury katedry, poddano konserwacji dziesitki bezcennych dzie sztuki, w tym sarkofagi krlewskie w wawelskiej nekropolii" (Zycie Warszawy). Forma nekropolia i rzadsza od niej nekropola 173 maj rodzaj eski i odmieniaj si - odpowiednio - jak metropolia i topola; w liczbie mnogiej te nekropolie i te nekropole, nie ! te nekropolia, ! te nekropola. Neptun. Zob. Uran, Neptun, Pluton. niby-, quasi-, pseudo-. Mimo podobnego znaczenia przedrostki te rni si pisowni. Nibyprawie zawsze piszemy z dywizem, np. ntby-gotyk, niby-poeta, niby-polski, ale pewna liczba terminw naukowych ma pisowni czn, m.in. nibyjagoda i nibynka. Quasi- (wymawiane

kfaz-i", nie kaz-i") jest take pisane z dywizem, np. quasi-nauka, uasi-postpowy, natomiast czstk pseudo- piszemy cznie, bez dywizu, chyba e okrelany ni wyraz zaczyna si wielk liter, np. pseudoartysta, pseudoklasyczny, ale pseudo-Polak. Zob. te EKS-, -, EX. Zob. te MINI-, MINI. nic. Wtpliwoci budzi dopeniacz tego zaimka. Gdy znajduje si w pozycji przyczasownikowej, moe przybiera jedn z dwch obocznych form nic i niczego, np. Mc nie rozumiem lub Niczego nie rozumiem, Nie byo tam nic godnego uwagi lub Me byo tam niczego godnego uwagi. Forma nic jest starsza i bardziej tradycyjna, jest ponadto krtsza o jedn sylab, co mona uwaa za jej zalet. Forma niczego natomiast jest bardziej wyrazista - ma kocwk typow dla dopeniacza zaimkw rzeczownych (czego, tego, wszystkiego) i nie sposb jej pomyli z mianownikiem ani biernikiem. Przy czasownikach, ktre z dopeniaczem cz si nawet bez przeczenia, forma niczego jest czstsza, np. Niczego nie zapomnij. Natomiast przy czasownikach, ktre ju bez negacji maj znaczenie ujemne lub przeczce, tylko ona jest uywana: Niczego nie zabraniam, Nie odmawiamy sobie niczego, Przepisy niczego nie zabraniaj. nic innego jak... Zaimek nic wymaga przeczenia, a wic bd znalaz si w zdaniu: ! Jogging jest niczym innym jak spacerem, wolniejszym lub szybszym biegiem" (Zycie Warszawy). Poprawnie byoby: Jogging nie jest niczym innym jak... lub Jogging to nic innego jak... 174 nie. Wybrane kwestie dotyczce cznej lub rozdzielnej pisowni tego sowa s omwione w innych hasach tego sownika. Zob. niedojrzay, nienawyky, niewygasy itp. Zob. NIEDUY, NIE WIKSZY. Zob. NIEOPISANIE, NIEPRZEKONUJCO ITP. Zob. NIEOPISANY, NIEPALCY ITP. Zob. NIEPALENIE, NIE-WCHODZENIE ITP. Zob. NIEPOKOI, NIEWOLI, NIEDOMAGA, NIEDOWIDZIE, NIENAWIDZI. Partykua nie jest ponadto rdem trudnoci skadniowych, polegajcych na wyborze waciwego przypadka gramatycznego dla czonu okrelajcego zaprzeczony czasownik. Jeli czonem tym jest dopenienie blisze, w zdaniu nie zaprzeczonym wyraone biernikiem, to po negacji czasownika przybiera ono form dopeniacza, np. wysa list - nie wysa istu. Odstpstwa od reguy zdarzaj si w jzyku mwionym, jeli dopenienie wystpuje przed czasownikiem, np. ! Ten list do Gdaska to ja jeszcze nie wysiaem. Zamiana biernika na dopeniacz zachodzi te wtedy, gdy rzeczownik nie okrela bezporednio zaprzeczonego czasownika, lecz zaleny od niego bezokolicznik, np. Chcemy wysa list Nie chcemy wysa istu. Czasem jednak dopeniacz i biernik wystpuj obocznie, .: Me sposb tego zrozumie lub Me sposb to zrozumie, Nie wystarczy mie funduszy lub Me wystarczy mie fundusze. Norma dotyczca wielu takich konstrukcji jest chwiejna, ale ogln prawidowoci jest to, e im wiksza odlego (w tekcie i w strukturze zdania) dzieli zaprzeczony czasownik od dopenienia, tym wiksza szansa, e przyjmie ono form biernika. Czciej wic powie si Me wystarczy dzi' zacz gromadzi fundusze ni Me wystarczy dzi' zacz gromadzi funduszy. Nie dziwi te nastpujcy cytat z prasy (za Jzykiem Poskim): Kto wie, czy nie opacioby si gromadzi takich zespow w krajowych salach, a widzom oferowa bilety za dewizy". Z dwch dopenie tylko porednio zalenych od zaprzeczonego czasownika to, ktre jest mu blisze w tekcie, zostao wyraone dopeniaczem, a to, ktre jest bardziej oddalone, biernikiem. 17S Zarwno w bierniku, jak i w dopeniaczu moe wystpi dopenienie, ktre poprzedzone jest sowem jako, np. Me traktowa tego jako obelg lub Nie traktowa tego jako obelgi. Podobnie i biernik, i dopeniacz s dopuszczalne, jeli rzeczownik przy zaprzeczonym czasowniku peni funkcj okolicznika, a nie dopenienia, np. Nie czeka nawet pitnacie minut lub Nie czeka nawet pitnastu minut.

Bdem natomiast s zdania typu ! Nie bardzo tego rozumiem, w ktrych partykua nie czy si z przyswkiem, a nie z czasownikiem. Podany przykad znaczy to samo, co Sabo to rozumiem, i powinien by zbudowany podobnie: Nie bardzo to rozumiem. Zob. te NIEPODOBNA, NIE SPOSB. Zob. te NIE STA. Nie-Boska komedia. Oprcz takiej pisowni spotyka si jeszcze inne, zwaszcza Nie-boska komedia i Nieboska komedia. W jakiej mierze wynika to z niejednoznacznej interpretacji tytuu tego dziea. Przyjmujc, e Krasiski zawar w nim aluzj do Boskiej komedii Dantego, naleaoby pisa Nie-Boska komedia, zgodnie z zasad uycia cznika w wyrazach zoonych, ktrych drugi czon zaczyna si wielk liter. Tak pisowni podaj sowniki ortograficzne S. Jodowskiego i W. Taszyckiego, a take liczne opracowania historycznoliterackie z dwutomowym przewodnikiem encyklopedycznym Literatura polska na czele. Natomiast Nowy sownik ortograficzny PWN, podobnie jak wczeniejszy Sownik ortograficzny jzyka polskiego PWN, pisz Nie-boska komedia. nieChe. Zob. te JAKE, NIECHE. niedojrzay, nienawyky, niewygasy itp. Odczasow-nikowe przymiotniki na -y s pisane cznie ze sowem nie, np. niedojrzay, nienawyky, niezrozumiay. Mona je parafrazowa sowami 'taki, ktry (sam)...', np. niedojrzae owoce 'takie, ktre (same) nie dojrzay'. Niekiedy analogiczne znaczenie jest wyraane przymiotnikiem o zakoczeniu -ny lub -ty, ktry w zwizku z tym te ma pisowni czn, np. 176 nienajedzony 'taki, ktry (sam) si nie najad' lub niewyronity 'taki, ktry (sam) nie wyrs'. Zob. te NIE. Zob. te NIEOPISANY, NIEPALCY ITP. niedomaga, niedosysze, nie dosysze. Zob. niepokoi, NIEWOLI, NIEDOMAGA, NIEDOWIDZIE, NIENAWIDZI. nie do piszemy rozdzielnie, .: Nie do ci, e potworzy mnie, szkap i woka, jeszcze musia takiego zmajstrowa dusioka?" (B. Lemian). niedowidzie. Zob. niepokoi, niewoli, niedomaga, NIEDOWIDZIE, NIENAWIDZI. nieduo. Zob. duo, nieduo. nieduy, nie wikszy. Nie z przymiotnikami i przyswkami utworzonymi od przymiotnikw w zasadzie pisze si cznie, np. nieduy, nienaturalny, niepolski, niemao, nietrafnie. Do wyjtkw nale wyrane lub domylne przeciwstawienia, np. nie duy, ale wprost ogromny, i konstrukcje, w ktrych przymiotnik peni funkcj orzecznika, a cznik jest pominity i mgby zaj miejsce midzy partyku nie a przymiotnikiem, np. Twj ojciec jeszcze nie stary (tzn. nie jest stary). Poza tym zazwyczaj rozdzielnie pisze si nie z przymiotnikami i przyswkami w stopniu wyszym, np. nie wikszy, nie wicej, i najwyszym, np. nie najwikszy, nie najwicej. Jeeli jednak zaprzeczony przymiotnik lub przyswek tworzy stopie najwyszy w taki sposb, e czstka naj-poprzedza czstk nie, to zarwno forma stopnia najwyszego, jak i forma stopnia wyszego maj pisowni czn. Piszemy np. najniedoniejszy i dlatego niedoniejszy, piszemy te najnieszczsliwiej i dlatego nieszczliwie]'. Czasem moliwa jest dwojaka pisownia, zalenie od znaczenia: Jas' jest najniegrzeczniejszy z dzieci (tzn. najmniej grzeczny) i Jas'jest nie najgrzeczniejszy (tzn. raczej niegrzeczny). Zob. te NIEMNIEJ, NIE MNIEJ. niejeden. Jak o zaimku kady, tak i o zaimku niejeden niektre sowniki mwi, e nie jest uywany w liczbie 177 mnogiej. Informacja ta jest niecisa, gdy obydwu zaimkw mona uywa z rzeczownikami, ktre nie maj liczby pojedynczej (np. niejedne chrzciny) lub ktre w danym kontekcie take bez zaimka wystpiyby w liczbie mnogiej (np. w niejednych butach).

Zaimek niejeden - w przeciwiestwie do kady - moe wystpi nawet w mianowniku liczby mnogiej rodzaju mskoosobowego, np. niejedni pastwo modzi. Sowniki poprawnej polszczyzny susznie jednak kwestionuj wyraenia typu ! niejedni ludzie, ! niejedne przygody. Form liczby mnogiej uyto tu bez potrzeby - naleao powiedzie niejeden czowiek, niejedna przygoda. Zob. te KADY. niektre. Jarosaw Iwaszkiewicz tak pisa o naduywaniu wulgaryzmw w polskiej literaturze powojennej: Zdania wykolawione, sownictwo ubogie, najwikszy efekt to sowo grube, naturalistycznie wierne temu, co si syszy na ulicy, w szkole, moe w niektrym biurze (prowincjonalnym), bo u nas, w ministerstwach i zwizkach tak nie mwi". Od strony czysto jzykowej zwraca uwag w tej wypowiedzi sformuowanie w niektrym biurze. Dzi powiedziaoby si w niejednym biurze lub w niektrych biurach, gdy zaimek niektre (w rodzaju mskoosobowym niektrzy) waciwie przesta ju by uywany w liczbie pojedynczej. niemal. Zob. nieomal, omal, niemal. niemniej, nie mniej. Pisowni czn ma spjnik niemniej, znaczeniowo bliski spjnikowi ale, np. Rnica nie jest moe wyrana, niemniej jest widoczna. Rozdzielnie natomiast pisane jest wyraenie zoone z partykuy nie i przyswka mniej, np. Jabek byo nie mniej ni gruszek, Ona jest dla mnie wana nie mniej od ciebie. W razie wtpliwoci warto przysucha si akcentom wyrazowym: niemniej ma jeden akcent (na przedostatniej sylabie), nie mniej ma dwa akcenty (na obu sylabach). Zob. te NIEDUY, NIE WIKSZY. Zob. te TYM NIEMNIEJ. 178 niemowl. Zob. dzieci, blinita, niemowlta, wnuczta. nienawidzi, znienawidzi. Przez analogi do czasownikw widzie, niedowidzie, przewidzie itp. wiele osb mwi ! nienawidzie i ! znienawidzie. Na razie jest to bd, cho bardzo rozpowszechniony. W razie wtpliwoci przywoajmy na pomoc formy czasu przeszego: skoro (z)nienawidzi, to i (z)nienawidzi (jak prowadzi - prowadzi). Inny bd ma charakter skadniowy. Poprawnie mwimy np. Znienawidzi t robot i Nienawidzi tej roboty, nie ! Nienawidzi t robot. Zob. te wymyli, pomyle. Zob. te niepokoi, niewoli, niedomaga, niedowidzie, nienawidzi. nieomal, omal, niemal plcz si niekiedy, dajc w efekcie zabawn form ! oniemal. nieopisanie, nieprzekonujco itp. Nie z przyswkami pochodzcymi od imiesoww pisze si cznie, np. nieopisanie pikny krajobraz, nieporwnanie wiksza rnica, patrze niedowierzajco, mwi nieprzekonujco. nieopisany, niepalcy itp. Zaprzeczone imiesowy przymiotnikowe mona ju pisa cznie, niezalenie od znaczenia. Zarwno wic nieopisane trudnoci (nie dajce si opisa), jak i kraje nieopisane przez podrnikw (jeszcze nie opisane). Zarwno ludzie niepalcy tytoniu (wolni od takiego naogu), jak i ludzie niepalcy (w danej chwili). Osobom, ktre chc podkreli czasownikowy, a nie przymiotnikowy charakter imiesowu, pozostawiono swobod stosowania pisowni rozdzielnej - rzecz jasna, w takich granicach, w jakich dotychczas obowizywaa. Moemy wic pisa o krajach jeszcze nieopisanych i krajach jeszcze nie opisanych, o ludziach niepalcych i ludziach nie palcych - zaznaczajc za pomoc pisowni niuanse znaczeniowe, jeli tak sobie yczymy. Jak wida, nowy przepis jest do liberalny i przez to niewiele zmienia: w zasadzie sankcjonuje on tylko swobod 179 ortograficzn, ktr i dawniej zalecali autorzy poradnikw jzykowych. W pewnych miejscach regu jednak wyostrzono, wprowadzajc dwa wyjtki od pisowni cznej. Po

pierwsze, rozdzielnie musimy pisa kontrastywne zestawienia typu nie piszcy, ale czytajcy i podobne: nie piszcy, lecz czytajcy, nie piszcy, tylko czytajcy, a nawet czytajcy, a nie piszcy. Po drugie, rozdzieln pisowni maj konstrukcje oparte na spjniku ani lub ni, np. ani nie piszcy, ani nie czytajcy. Wyjtki te nie powinny nas dziwi, jeli zway si, e przymiotniki - normalnie przecie pisane cznie ze sowem nie - w wymienionych konstrukcjach te s pisane rozdzielnie, np. nie biay, ale czerwony lub ani nie biay, ani nie czerwony. Now pisowni zaprzeczonych imiesoww przymiotnikowych wprowadzia Rada Jzyka Polskiego w 1997 ., chcc uproci dotychczasowe przepisy, ktre nakazyway raz pisowni czn, raz rozdzieln, zalenie od tego, czy zaprzeczony imiesw by uyty w funkcji przymiotnikowej, czy czasownikowej. Kryterium to nie zawsze byo wyraziste, zdarzay si wic wahania w pisowni, a nawet rozbienoci w sownikach. Niedawna reforma ortografii miaa pooy kres tym wahaniom i powinna ucieszy wszystkich, ktrzy od pisowni oczekuj przede wszystkim, e bdzie jasna i prosta. Na razie jednak, w kilka lat po wprowadzeniu nowych zasad nie brak osb zdezorientowanych, ktre albo w ogle jeszcze nie syszay o zmianie ortografii, albo nie znaj szczegw. W jakiej mierze Rada Jzyka Polskiego sama zawinia, poniewa wprowadzia reform chykiem", nie chcc podda jej publicznej dysksusji z obawy, e mogaby by odrzucona. Na reformie najbardziej skorzystali wydawcy sownikw ortograficznych, ktrzy znaleli okazj, aby przekona czytelnikw o koniecznoci kupna nowych, zaktualizowanych wyda. Zob. te NIEDOJRZAY, NIENAWYKY, NIEWYGASY ITP. nie opodal. Zob. opodal, nie opodal. 180 niepalenie, niewchodzenie itp. Nie z rzeczownikiem trzeba pisa cznie, np. nieprzyjaciel, nieszczcie, niespenienie, nieprzestrzeganie, nieposuszestwo, niecierpliwo. Rozczn pisowni maj tylko wyrane lub domylne przeciwstawienia, np. nie przyjaciel, lecz wrg, oraz konstrukcje, w ktrych rzeczownik jest orzecznikiem, a cznik jest pominity i mgby zaj pozycj midzy rzeczownikiem a partyku nie, np. nie sztuka ze sabszym wygra (tzn. nie jest sztuk ze sabszym wygra), da nich to nie nowina (tzn. dla nich to nie jest nowina), to jeszcze nie koniec (tzn. to jeszcze nie jest koniec). Jeli natomiast rzeczownik jest pisany wielk liter, to poprzedza si go cznikiem, np. nie-Polak. Szczeglnie czsto bdy popeniane s w pisowni rzeczownikw oznaczajcych czynnoci. Czasem w tym samym zdaniu widzi si pisowni dwojak, .: ! Prosimy o niepalenie i nie wchodzenie z papierosem". niepenoletno. Zob. penoletno, niepenoletno. niepodobna, nie sposb. Wyrazy te maj podobne znaczenie, ale rn pisowni. Dawniej byy pisane na odwrt - niepodobna rozdzielnie, a nie sposb cznie. Zmian uchwali Komitet Jzykoznawstwa PAN w 1956 r. Rzeczownik towarzyszcy tym wyrazom - a cilej biorc, zalenym od nich czasownikom moe wystpi w bierniku lub w dopeniaczu: Niepodobna znale drog (lub drogi) po zmierzchu, Nie sposb wszystko (lub wszystkiego) zapamita. Zob. te nie. niepokoi, niewoli, niedomaga, niedowidzie, nienawidzi. W przepisach ortograficznych wyrazy te przytacza si jako wyjtki od zasady rozdzielnego pisania nie z czasownikami. W gruncie rzeczy wyjtkw jest wicej, ale ich pisowni atwo uzasadni i nie sprawia ona kopotu (np. niecierpliwi od niecierpliwy, nieruchomie od nieruchomy, niemie od niemy). cznie pisze si te niedosysze w znaczeniu 'sabo sysze', a rozdzielnie nie dosysze w zna181 czeniu 'nie usysze lub niedokadnie usysze', np. nie dosysze pytania.

Nie s wyjtkiem ortograficznym czasowniki nie dojada 'godowa', nie dosypia 'nie wysypia si', nie dostawa 'brakowa', nie dopisywa (. zdrowiu), nie posiada si (np. z radoci), nie dowierza i nie omieszka. Piszemy je rozdzielnie, mimo e znaczenie czci z nich nie jest po prostu negacj znaczenia czasownikw nie zaprzeczonych, a inne w ogle nie wystpuj bez przeczenia. niepOyty. Zob. NIESPOYTY, NIEPOYTY. nierad. Zob. rad, kontent. nieraz, nie raz. Nieraz (z akcentem na nie) znaczy 'wielokrotnie', np. nieraz si spotykali po lekcjach. Nie raz (z akcentem na raz) jest uywane w logicznych przeciwstawieniach, np. nie raz, ale dwa razy. Drugi czon przeciwstawienia moe by pominity, jak w przykadzie: Jeszcze nie raz bd ci o tym mwi (domylnie: jeszcze co najmniej dwa razy). Pisownia: Nieraz bd ci o tym mwi podsuwa inn interpretacj: Czasem bd ci o tym mwi. SpOSb. Zob. NIEPODOBNA, NIE SPOSB. niespoyty, niepoyty. Niespoyte siy, niespoyta energia wydaj si tak wielkie, e nigdy nie zostan wyczerpane. Rzadziej uywan, przestarza ju form jest niepoyty - od czasownika poy, ktry znaczy m.in. 'zuy'. nie Sta. W konstrukcji nie sta kogo na co dopenienie osobowe moe by wyraone dopeniaczem lub biernikiem: Nie sta jej na kupno domu lub Me stacj na kupno domu. Zob. te NIE. nie tylko..., ale take... Zob. albo..., albo... nieWOli. Zob. te NIEPOKOI, NIEWOLI, NIEDOMAGA, NIEDOWIDZIE, NIENAWIDZI. 182 niezadugo, za dugo. Niezadugo (nie ! za niedugo) znaczy 'wkrtce', np. Poczekaj troch, niezadugo bd z powrotem. Natomiast nie za dugo znaczy 'niezbyt dugo', np. Poczekasz troch? - Dobrze, bye nie za dugo. nie zasypia gruszek w popiele. Wyraenie to - o znaczeniu 'nie zaniedbywa spraw wymagajcych zaatwienia' - moe dzi sprawia wraenie zbudowanego niejasno, dziwacznie, nawet niepoprawnie. Ch znalezienia w nim sensu prowadzi do powtarzania go w znieksztaconej postaci: ! nie zasypywa gruszek w popiele - pozornie bardziej logicznej, ale historycznie nieuzasadnionej. W rzeczywistoci wyraenie to jest pamitk po dawnym zwyczaju suszenia gruszek w gorcym popiele, pozostaym w piecu po wyjciu chleba. Odbywao si to zapewne wieczorem, kiedy zmczeni prac domownicy mogli niechccy zasn przy piecu i przespa moment wyjmowania gruszek z popiou. Czasownik zasypia jest uywany podobnie tylko w wyraeniu nie zasypia sprawy, dlatego te nie zasypia gruszek wydaje si dzi sformuowaniem niejasnym. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. NORMA JZYKOWA. Zob. bd jzykowy. notabene, w skrcie nb., pochodzi od aciskiego wyraenia nota bene 'zauwa dobrze', ale w jzyku polskim stanowi jeden wyraz. Uywa si go w celu podkrelenia dodatkowej, czsto nawiasowej uwagi, istotnej dla tego, o czym bya mowa, .: (...) dowodzi tego wydanie Czarodziejskiej gry Tomasza Manna - notabene rozchwytane przez publiczno, taki jest gd dobrej, prawdziwej literatury w Polsce! - oraz ksika Kauyskiego" (L. Tyrmand). Nowa Fundlandia, prowincja we wschodniej Kanadzie. W wymowie czsto zachodzi uproszczenie - mwimy Fun-landia" (jak Grenlandia), ale nie powinnimy pisa! Funlandia. Z Nowej Fundlandii wywodzi si rasa psw zwanych 183 nowofundlandami lub nowofundlandczykami (po polsku wodo-azami). I w tych wyrazach wymowa moe by zym doradc. Aby si ustrzec bdu, warto zapamita angielsk nazw tego kraju - Newfoundland, co znaczy 'ziemia nowo odkryta'.

nowo, nowo-. W poczeniach z imiesowami nowo jest odrbnym wyrazem, np. nowo budowany (jak na nowo budowa), nowo mianowany, nowo narodzony, nowo otwarty, nowo powstajcy, nowo powstay. czn pisowni maj natomiast przymiotniki: nowobogacki, nowoczesny, nowojorski, nowomodny, noworoczny, nowoytny i in. nowofundland, nowofundlandczyk. Zob. Nowa FundLANDIA. Nowy Testament. Zob. Pismo wite, Pismo wite. ., itp. Pierwszy z tych skrtw otwiera seri przykadw, drugi moe j zamyka. Uycie obu naraz wydaje si niepotrzebne, ale jest do czste, .: cyzelatorstwo (...) drobiazgowe, dokadne wykaczanie czego; poprawianie, doskonalenie, np. dykcji, gry aktorw, stylu utworw literackich itp." (Sownik wyrazw obcych PWN z 1991 .). Podobn funkcj do skrtu np. peni wyraenie taki jak, te czasem bez potrzeby czone z itp. Podajemy przykad z tego samego rda: choroby cywilizacyjne - schorzenia (...) zwizane z ujemnymi skutkami ycia cywilizowanego, takimi jak cige napicie nerwowe, oddziaywanie skae rodowiska i haasu itp.". Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Zob. te SKRTY. nuda. Zob. PYZA, MARYNATA. niimer. Zob. ADRES, NUMER. O Obcy, cudzy. W liczbie mnogiej w rodzaju msko-osobowym uywa si tych samych form, co w liczbie 184 pojedynczej, np. obcy ludzie, cudzy przyjaciele, nie ! obci, \ cudzi. Od wasny forma mskoosobowa brzmi wani: nasi wani rodzice. Zob. te DUY, RYY. Obejrze. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE ITP. obierki, obrzynki, okruszki. eska forma obierka ma rzadziej uywany mski wariant obierek: w dopeniaczu liczby mnogiej, odpowiednio, tych obierek i tych obierkw. Dla form ten obrzynek i ten okruszek sowniki wariantw eskich nie podaj - uwaa si je za niepoprawne. Co do obrzynka - susznie, ale eska okruszka jest warta aprobaty jako wariant rzadszy lub moe regionalny: Jagna siga za pazuszk./ Soli wziam, mam okruszk" (J. Poraziska). Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. oboje, Obydwoje. Zaimkw tych uywa si tak samo, jak liczebnika dwoje - w odniesieniu do osb rnej pci. Na przykad: oboje uczniw (jak dwoje uczniw), obojga uczniw, obojgu uczniom, z obojgiem uczniw, o obojgu uczniach. Jeli mowa o parach maeskich, to w mianowniku i w narzdniku zalecane s jednak inne poczenia: Przyszli oboje pastwo modzi (oboje pastwo Kowalscy, oboje nasi rodzice, oboje wujostwo) i Rozmawiano z obojgiem pastwem modymi (take z obojgiem pastwem Kowalskimi, ale raczej z obojgiem Kowalskich). W pozostaych przypadkach ju bez niespodzianek: Brakuje obojga pastwa modych, Gratulowano obojgu pastwu modym, Widziano oboje pastwa modych (i oboje wujostwa), Opowiadano o obojgu pastwu modych (i o obojgu wujostwu). Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Obojnak. ! Dlaczego ludzie nie s obojniakami? Jak korzy daje nam podzia na dwie, a nie np. trzy pcie?" - zastanawia si dziennikarz Gazety Wyborczej. Cho s to intrygujce pytania, nie naley zapomina, e obojnak pisze 185 si przez n, nie przez ni. To samo dotyczy wyrazw obojnaczy i obojnactwo.

Obrzydliwy. Czasem potocznie uywa si tego sowa tak, jakby znaczyo 'wraliwy na widok rzeczy budzcych obrzydzenie': Nie bd taka obrzydliwa! - mwi kto do znajomej, ktrej apetyt odebraa mucha utopiona w zupie. Warto pamita, e oglnie przyjte znaczenie sowa obrzydliwy jest inne - 'budzcy obrzydzenie, odraajcy'. Zob. te SPRZECZNY. Zob. te WPYWOWY. obrzynek, nie ! obrzynka: skrzynia pena obrzynkw (nie ! obrzynek) drewna. Zob. te OBIERKI, OBRZYNKI, OKRUSZKI. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. obumrze. Zob. odumrze, obumrze. obydwoje. Zob. oboje, obydwoje. oceni, ocenia. Zob. traktowa, uwaa. od, ode. Zob. w, we, z, ze itp. Od... do... W ogoszeniach, na szyldach i wywieszkach mona czasem spotka napisy takie, jak ! Otwarte od 10-18. Nie s one poprawne, gdy przyimkowi od powinien odpowiada przyimek do: skoro mwi si np. od witu do zmroku, to naleaoby te napisa Otwarte od 10 do 18. Mona te zrezygnowa z przyimkw, piszc Otwarte w godz. 10-18, Otwarte 1018 lub po prostu 10-18. Oddzia. Wybr przyimka - w oddziale czy na oddziale} - zaley od znaczenia rzeczownika. Mwi si np. w oddziale partyzanckim, w XV Oddziale Banku PKO BP, ale na oddziale szpitalnym. Gdy za oddzia oznacza wydzielon cz zakadu pracy, to obydwie konstrukcje s poprawne: w oddziale kontroli produkcji i na oddziale kontroli produkcji (cho tylko w dziale kontroli produkcji). Zob. te w fabryce, na fabryce. 186 oddziaywa, przekonywa. Wyrazy te mona dwojako odmienia w czasie teraniejszym: oddziauj, przekonuj, oddziaujesz, przekonujesz, oddziauje, przekonuje itd. lub - zgodnie ze starszym zwyczajem - oddziaywam, przekonywam, oddziaywasz, przekonywasz, oddziaywa, przekonywa itd. W tym starszym szeregu form mieszcz si te imiesowy oddziaywujcy, przekonywajcy i formy rozkazujce: oddziaywaj, przekonywaj. W nowszym szeregu mieszcz si formy: oddziaujcy, przekonujcy i oddziauj, przekonuj. Wiele osb krzyuje oba sposoby odmiany, tworzc formy: oddziaywuje, przekonywuj, oddziaywujesz, przekonywujesz, oddziaywuje, przekonywuj itd. - od nich za: oddziaywujcy, przekonywujcy i oddzialywuj, przekonywuj. Formy te s uwaane za bdne, ale s tak powszechne, zwaszcza w jzyku mwionym, e z czasem zapewne zostan uznane za poprawne. Na razie warto pamita, by nie uywa ich przynajmniej w pimie. Tak samo jak oddziaywa i przekonywa odmienia si jeszcze kilka innych czasownikw, np. dokonywa, pokonywa, wykonywa, a take dorwnywa, porwnywa, przyrwnywa, wyrwnywa, zrwnywa. Poprawne formy brzmi: dokonuj lub dokonywam, porwnujesz lub porwnywasz itd., nie ! doko-nywuj, ! porwnywujesz. Poniewa skrzyowane formy tych czasownikw spotyka si rzadziej ni oddziaywuje czy przekonywujesz, odczuwane s jako bardziej race. Zob. te -YWA, -IWA. Zob. te KONTAMINACJA. ode. Zob. we, ze, za. Odium zbyteczne jest w takich wyraeniach, jak ! odium niechci czy te ! odium odrazy. Samo odium oznacza wanie niech, nienawi, odraz. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. odkraja, przekraja, wkraja itp. Wiele osb traktuje te czasowniki jako niedokonane odpowiedniki czasownikw odkroi, przekroi, wkroi itp., a wic analogicznie do par typu 187 odkleja - odklei, przesala - przesoli, wstawia - wstawi. Efektem s bdy w odmianie, przed ktrymi ostrzegaj wydawnictwa poprawnociowe: ! odkrajam zamiast odkraj, !

przekrajaj zamiast przekroj, ! wkrajaj zamiast wkraj i podobne. Spotyka si te bdne formy czasownika kraja, np. ! krajam, ! kraj, ! krajaj, ! krajaj zamiast kraj, kraje, kraj, kraj. Warto sobie przypomnie przysowie: Tak krawiec kraje, jak mu materii staje". Wedug sownikw odkraja, przekraja, wkraja itp. nie rni si aspektem ani nawet znaczeniem od czasownikw odkroi, przekroi, wkroi, s tylko od nich rzadsze, moe te regionalne. Niedokonane odpowiedniki jednych i drugich, te rzadko uywane, to odkrawa, przekrawa, wkrawa itp. Powie si wic np. Zaraz odkroj kromk chleba, rzadziej Zaraz odkraj kromk chleba. W aspekcie niedokonanym za Zawsze odkrawam kromk chleba lub - czsto, ale niepoprawnie z punktu widzenia dzisiejszej normy - ! Zawsze odkrajam kromk chleba. Zob. te skrawa. odnonie. Urzdowy charakter ma konstrukcja odnonie czego, .: Ukazuj si przewanie dwie lub trzy recenzje w prasie miejscowej odnonie kadej wystawianej pozycji repertuarowej, nie majce wikszego wpywu na ogln opini" (...) (Teatr). W wydawnictwach poprawnociowych konstrukcja ta uchodzi za zbyteczny rusycyzm, ktry mona zastpowa wyraeniami: odnonie do czego, w odniesieniu do czego, w stosunku do czego, wobec czego lub mniej oficjalnymi: w sprawie czego i co do czego. Czasem zreszt krytykowane wyraenie daje si w ogle pomin. Tak jest wanie w cytowanym przykadzie, ktry mona poprawi nastpujco: W prasie miejscowej ukazuj si przewanie dwie lub trzy recenzje kadej wystawianej pozycji repertuarowej ... (lub jeszcze lepiej i prociej: dwie lub trzy recenzje kadego przedstawienia). Zob. te kalki. 188 odprzeda, odsprzeda. Zob. wyprzeda, rozprzeda, odprzeda. odrodzenie, owiecenie itp. Przepisy pozwalaj wielkimi literami pisa nazwy okresw, epok, prdw kulturowych, np. odrodzenie lub Odrodzenie, owiecenie lub Owiecenie (lecz oczywicie tylko Moda Polska). Piszcy korzystaj z tej swobody niejednakowo, czciej uywajc wielkiej litery w jednych nazwach ni w innych. Wyraa si w tym jakby wartociowanie epok, obiektywnie nieuzasadnione. Dlatego lepiej uywa maej litery, zreszt zgodnie z dominujcym zwyczajem. Podobna chwiejno dotyczy pisowni nazw wydarze historycznych. W zasadzie pisze si je ma liter, np. wojna trojaska, II wojna wiatowa, kongres wiedeski, unia lubelska. Dopuszcza si uywanie wielkich liter ze wzgldw uczuciowych lub dla podkrelenia historycznego znaczenia wydarze. Niektre nazwy jednak zwyczajowo pisane s tylko wielkimi literami, np. Sejm Czteroletni. Odrzwia, odwierny, nie ! oddrzwia, ! oddwiemy. Sowa te zawieraj przedrostek o-, nie od: pierwsze pochodzi od drzwi, drugie od dawnego dwierze 'drzwi' albo od odwiera 'otwiera'. O bd tym atwiej, e formy ! oddrzwia, ! oddwiemy w potocznej wymowie rni si tylko dugoci spgoski od form poprawnych. odsetek, Odsetki. Odsetek oznacza procentowy udzia czego w czym i jest wyrazem uywanym gwnie w liczbie pojedynczej, .: Odsetek modziey robotniczej i chopskiej w liceach oglnoksztaccych maleje" (...) (Polityka). Natomiast odsetki to procenty od kapitau, np. od sumy zoonej w banku lub pozostajcej wierzycielowi do spacenia. Rzeczownika tego uywa si tylko w liczbie mnogiej: Polska jest winna bankom komercyjnym okoo 10 mld dolarw, w tym miliard zalegych odsetek" (Gazeta Wyborcza). 189 odtaja, Odtajnia. Odtaja to czasownik dokonany od taja; mona powiedzie: Ziemia odtaje, niegi odtaj, a do kogo, kto przemarz: Napij si, to odtajesz. Pod wpywem niedokonanego zataja nasuwaj si jednak bdne formy: ! odtajam, ! odtajasz, ! odtaj zamiast odtaje, odtajesz, odtaje. Oczywicie odtajanie nie jest przeciwiestwem zatajania -

znaczenie 'czyni jawnym' wyraa czasownik odtajnia, a w aspekcie dokonanym odtajni, np. odtajni archiwa MSW. odumrze, obumrze. Odumrze kogo to umrze i pozostawi go samego, .: Rodzice odumarli j dzieckiem" (M. Dbrowska). Ten przestarzay, dzi ksikowy czasownik nie powinien by mylony z obumrze, np. obumare uczucia, obumara ga bzu. odznacza si, odznaczy si w zasadzie czymy z nazwami zjawisk pozytywnych. Kto moe odznacza si pracowitoci, punktualnoci, fenomenaln pamici, co moe odznacza si wybornym smakiem, wysok jakoci itp. Czsty wyjtek to odznacza si okruciestwem, dzikoci, surowoci lub innymi barbarzyskimi cechami. Zamiast: ! Biaostockie budownictwo odznacza si duym rozproszeniem zada budowlanych w terenie" (Przegld Techniczny) naleao napisa: charakteryzuje si (lub cechuje si) duym rozproszeniem zada. Odzyska, Odzyskiwa. ! Nasz nard musi odzyska z powrotem wolno (...)" (za Sownikiem jzyka niby-poskiego W. Pisarka). Lepiej byo napisa odzyska wolno, gdy wyraenie odzyska z powrotem dwa razy przekazuje t sam tre. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. OdWiemy. Zob. ODRZWIA, ODWIERNY. Okamgnienie. Piszemy dzi na okamgnienie, przez okamgnienie, w okamgnieniu - nie ! w oka mgnieniu, cho w mgnieniu oka. Take w okamgnienie, jak w Klechdach 190 sezamowych Lemiana: Speni twe yczenie w jedno okamgnienie!". okaza si, wydawa si, mieni si. Czasowniki te i pokrewne im okazywa si, zdawa si i wyda si s czasem bez potrzeby uywane z bezokolicznikiem by, .: Prezes banku, w ktrym pani m ulokowa gotwk, okaza si by hochsztaplerem", Irak rwnie wydaje si by gotw do rozmw", Ignacy Daszyski (...) mienicy si by (...) trybunem ludu" (przykady za S. Reczkiem: W rzecz polsk wstpi). We wszystkich cytowanych zdaniach by mona byo pomin. Cytowane przykady zawieraj polski odpowiednik aciskiej konstrukcji nominativus cum infinitwo, obecnej take w innych jzykach europejskich (np. angielskie He seems to be Ul dosownie 'on wydaje si by chory'). W przeszoci konstrukcja ta bya czstsza w polszczynie, dzi wydaje si niepotrzebn komplikacj skadniow. Usprawiedliwiona jest jednak w takich zdaniach, w ktrych czasownika by nie mona pomin, .: Mocne trunki w ogle w wielu krajach wydaj si by w odwrocie" (za ksik Polszczyzna pata nam figle pod redakcj J. Podrackiego). Mona byo powiedzie te Wydaje si, e mocne trunki w ogol w wielu krajach s w odwrocie, ale zdanie to jest nieco dusze. Zob. te by (zgodno podmiotu i orzeczenia). oko. W znaczeniu 'narzd wzroku' rzeczownik ten ma nastpujce formy w liczbie mnogiej: oczy, oczu (przestarzaa forma cz), oczom, oczami (rzadziej oczyma), oczach. W pozostaych znaczeniach (np. ptla w sieci, kropla tuszczu, kamie w piercionku) formy liczby mnogiej s inne: oka, ok, okom, okami, okach. Formy o temacie ocz- cz si z liczebnikami zbiorowymi, np. dwoje oczu, dwojgu oczach, formy o temacie ok- cz si z liczebnikami gwnymi, np. dwa oka, dwch okach. Wyjtkiem s zwizki frazeologiczne: lepy na oba oczy i rozmawia (mwi, spotka si itp.) w cztery oczy. 191 oko cyklonu to nie miejsce najwikszych zniszcze, miejsce skupienia niszczcych si natury, lecz - jak wyjania Sownik jzyka polskiego PWN - obszar w centrum cyklonu tropikalnego, charakteryzujcy si brakiem opadw atmosferycznych i sabym wiatrem lub cisz". Wymienione znaczenie jest w Polsce znane gwnie meteorologom, laikom bowiem oko cyklonu kojarzy si raczej ze rodkiem burzy. Nie trzeba wic mie laikom za ze, gdy przenonie uywaj tego zwrotu w innym znaczeniu ni specjalici, .: wiadkowie epoki

s zgodni, e tragiczny koniec pisarza przypieszya wanie owa pasja zgbienia wszystkiego. Nie mg inaczej. Chcia zawsze by w oku cyklonu" (Sztandar Modych). Okoo, ponad. Wyrazy te mog peni funkcj przyimkw i rzdzi przypadkiem rzeczownika, np. wrci okoo Nowego Roku, cieka ponad stawem. Mog te peni funkcj partyku i czy si z okreleniami miary (czasu, odlegoci itp.), np. spodziewa si okoo miliona, czeka ponad dwie godziny. W odrnieniu od przyimkw partykuy nie rzdz przypadkiem, w podanych przykadach przypadek rzeczownika zaley wic od czasownika: spodziewa si miliona, czeka dwie godziny. Szczliwie jednak jest to ten sam przypadek, jaki musiaby wystpi w kontekcie wyrazw okoo i ponad, gdyby peniy one funkcj przyimkw: okoo miliona, ponad dwie godziny. Mwimy szczliwie, gdy midzy przyimkow i partykuow funkcj wyrazw okoo i ponad powstaje konflikt, gdy przypadek wymagany przez czasownik lub inny wyraz w zdaniu rni si od przypadka wymaganego przez okoo i ponad. Sowniki poprawnej polszczyzny wszystkie przykady takiej rozbienoci traktuj jako bdy. Jeden z nich kwestionuje np. zdanie: Spni si o okoo dwie godziny", w ktrym przyimek o wymaga biernika (o dwie godziny), a partykua okoo - zdaniem autorw sownika powinna si czy z dopeniaczem (okoo dwch godzin). Nie powie si 192 jednak ! Spni si o okoo dwch godzin. Autorzy sownika radz wic zrezygnowa z okoo na rzecz innego wyrazu, np. Spni si o prawie dwie godziny, co niestety ma inne znaczenie. Mona by te powiedzie Spni si o mniej wicej dwie godziny, ale ta wersja jest raczej potoczna, a wic stylistycznie nierwnowana zdaniu Spni si o okoo dwie godziny. Wydaje si, e zalecenia sownikw nie odpowiadaj ju wspczesnemu zwyczajowi jzykowemu i e blisze mu byyby nastpujce propozycje. 1. W kontekcie czasownikw rzdzcych mianownikiem lub biernikiem wyrazy okoo i ponad powinny same mie wasno rzdu - okoo dopeniaczowego, ponad biernikowego. Na przykad: Przyszo okoo tysica osb (nie ! Przyszo okoo tysic osb), Zaproszono okoo dwch tysicy osb (nie ! Zaproszono okoo dwa tysice osb) i oczywicie Przyszo ponad dwa tysice osb, Zaproszono ponad dwa tysice osb. 2. W kontekcie czasownikw rzdzcych innym przypadkiem, a take po przyimkach niezalenie od rzdu czasownika, wyrazy okoo i ponad nie rzdz przypadkiem. Na przykad: wada okoo dziesicioma jzykami, zwikszy zatrudnienie o okoo czterdzieci procent, wrci do si dziki okoo dwumiesicznemu pobytowi w sanatorium, myle o okoo dwumiesicznym urlopie. W przykadach tych zamiast okoo moe wystpi te sowo ponad. Inna rzecz, e samo umieszczenie partykuy midzy przyimkiem a rzeczownikiem jest w niektrych wydawnictwach poprawnociowych oceniane jako bd. Zamiast Pomyli si o prawie dwa miliony radzi si mwi Pomyli si prawie o dwa miliony; za lepsze ni przed mniej wicej dwoma godzinami uwaa si mniej wicej przed dwoma godzinami. Autorzy tych rad zapominaj, e nie zawsze wysunicie partykuy przed przyimek jest moliwe. Mona powiedzie np. Na przeszo tysic miejsc zgosio si tylko czterystu kandydatw. Nie powie si natomiast: ! Przeszo na tysic miejsc zgosio si tylko czterystu kandydatw. 193 ^^^^ okrg. Zob. krg, krg, okrg, okrg. okra, zaksza, zaokrgla. W wyrazach tych drug sylab trzeba wymawia tak, jak w sowach okr, zaksz, zaokrgl, nie tak jak -an- w oranada, -ansz- w transzeja i Ang- w Anglia. Innymi sowy, trzeba w nich wymawia nosowe o, nie nosowe a. Przyczyn bdu moe by upodobnienie fonetyczne

- najbardziej widoczne w formie zaksza, wymawianej zakansza", w ktrej nosowe o zmienia si w a pod wpywem samogosek w ssiednich sylabach. Pewn rol odgrywa te analogia do czasownikw wymieniajcych rdzenne o w formie dokonanej na a w formie niedokonanej, np. wdroy - wdraa, zaprosi - zaprasza, wykoczy - wykacza. Uoglnia si t wymian na samogoski nosowe i std wykolejone fonetycznie formy, ktre nawet zapisa trudno: ! okrana ! zakansza? ! zaokrangla? Zob. te WCZA, WYCZA. Okres. W wypowiedziach o charakterze oficjalnym czste s konstrukcje typu: okres roku, w okresie roku, na okres roku, take z innymi rzeczownikami, jak miesic, dzie czy godzina. Wydawnictwa poprawnociowe radz pomija w takich konstrukcjach sowo okres i mwi np. Zamknito go na 24 godziny zamiast na okres 24 godzin oraz W p roku (lub w cigu p roku) zbudowano now szko zamiast W okresie p roku... Jeszcze wicej zastrzee budzi wyraenie okres czasu. Prawie zawsze jest pleonazmem i moe by zastpione albo samym sowem okres, albo sowem czas. Rzadko jest uywane zasadnie, np. w definicji hasa makroewoucja w Encyklopedii popularnej PWN z 1992 .: procesy ewolucyjne zachodzce w dugich okresach czasu geol., polegajce na powstawaniu duych zmian budowy organizmw". W trzytomowym Sowniku jzyka polskiego PWN jest podobna definicja, ale miejsce okresw czasu zajy w niej odcinki czasu. Widocznie redaktorzy sownika woleli nie wywoywa wilka z lasu. 194 Zob. te CZAS. Zob. te CZASOKRES. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Okrelony. Czsto mwicy posuguj si tym sowem, aby wskaza co, co wanie nie jest jasno okrelone. Moe chc zachowa prawd dla siebie, a moe nie znaj jej. W okresie PRL sowem tym pitnowano nie nazwanych z imienia wrogw ustroju, por. okrelone koa, okrelone czynniki itp. Warto i dzi zastanowi si, czy zamiast okrelony nie lepiej powiedzie jaki', pewien, niejeden, a w liczbie mnogiej niektrzy lub niektre. okrg. Zob. krg, krg, okrg, okrg. okruszek. Zob. obierki, obrzynki, okruszki. om. Zob. amper, , wat, wolt. omal. Zob. nieomal, omal, niemal. on. Zob. ja, ty, on, si. onegdaj, ongi. Onegdaj to przyswek, ktry sowniki objaniaj jako 'przedwczoraj'. Ongi, obocznie ongi, to take przyswek o znaczeniu 'dawniej, kiedy w przeszoci'. Obydwa wyrazy s przestarzae i uywane tylko w celach stylizatorskich, przy czym pierwszemu z nich czsto dzi nadaje si to samo znaczenie, jakie ma ongi(), .: Charakterystyczne, e onegdaj w dziedzinie antykoncepcji daleko wiksz ni obecnie inicjatyw (...) wykazywali mczyni" {ycie Literackie). Wydawnictwa poprawnociowe nie aprobuj tej zmiany znaczenia, ktra dokonaa si w sowie onegdaj, ale warto wiedzie, e nowe znaczenie nawizuje do znaczenia dawnego i zapomnianego, ktre jeszcze Linde w swoim Sowniku jzyka polskiego (1807-1814) przytacza za XVII-wiecznym sownikiem Knapiusza (w przekadzie z aciny: nieodmienny wyraz sucy do okrelania dowolnego dnia minionego z wyjtkiem wczorajszego"). 195 ono, one, oni. Z informacji dla turystw na parkingu lenym: ! Turysto! Zostaw to miejsce w takim stanie, w jakim chciaby go zasta jutro". Zamiast go naleao napisa je, gdy do rzeczownika miejsce odnosi si zaimek ono, nie on, a biernik od ono brzmi je. Inny bd, te w bierniku, powstaje z pomieszania zaimkw one i oni, np. ! Nakarm psy i wyprowad ich. Poprawnie zdanie to brzmi Nakarm psy i wyprowad je.

opatrzno, czasem pisana wielk liter, pochodzi od dawnego przymiotnika opatrzny 'przezorny, dbay', ktry z kolei wywodzi si od czasownika opatrzy. Podobiestwo dwikowe do sowa opaczno moe by rdem artw jzykowych (por. tytu ksiki Jeremiego Przybory, Przymknite oko opacznoci). Gorzej, gdy jest rdem bdw ortograficznych. opatrzy, nie ! opatrze, niezalenie od znaczenia: ! Wie, jak wyleczy noswk, potrafi opatrze zwichnit apk" (Wysokie Obcasy). Zob. te PATRZE, POPATRZE, WYPATRZY I IN. opiera si, w oparciu. W znaczeniu dosownym, w odniesieniu do przedmiotw konkretnych mwi si opiera (si) na czym' lub opiera (si) o cos'. Przyimka na uywamy, gdy podpora jest pozioma, np. oprze rce na stole, przyimka o uywamy za, gdy podpora jest pionowa, np. oprze gow o szyb, opiera si o cian. S jednak wyjtki, np. oprze gow na okciach, opiera si na lasce, a z drugiej strony oprze donie o porcz. Tylko na jest poprawne w znaczeniu przenonym, mp.film oparty na rdach historycznych, oprze si na wasnych obserwacjach. Natomiast w zdaniach takich, jak Sprawa oprze si o prokuratora, uycie przyimka na jest wykluczone. Z pras ma wyraenie w oparciu o cos' - o dowiadczenia, dane, wyniki, materiay, przepisy, zasady, teorie itp. Uwaa si, e jest naduywane, a niektre wydawnictwa podaj nawet, e jest niepoprawne, i ka je zastpowa konstruk196 cjami imiesowowymi: opierajc si na dowiadczeniach, danych itd. lub sformuowaniami typu na podstawie dowiadcze, danych, wynikw. Wikszo Polakw najwidoczniej jednak nie podziela tej krytycznej opinii, a w kadym razie nie stosuje si do niej w praktyce. Wyraenie w oparciu o co jest bowiem uywane przez rnych autorw, nie wyczajc jzykoznawcw. Zob. te NA BAZIE. Zob. te WYRAZY MODNE. opodal, opodal nie rni si znaczeniem. Mog peni funkcj przyswkw, np. Mieszka opodal (lub nie opodal). Mog te by przyimkami, np. Przechadzaa si opodal (lub nie opodal) dworca. Przez wiele lat sowniki kazay nie opodal pisa rozdzielnie, obecnie dopuszcza si te pisowni czn. oportunista. Wyraz ten zaczyna zmienia swoje znaczenie na przeciwstawne. Zgodnie z tradycyjnym znaczeniem, wywodzcym si z aciskiego sowa opportunus 'wygodny, korzystny', oportunista to czowiek bez staych zasad, naginajcy si do okolicznoci w celu osignicia osobistych korzyci. Obecnie jednak, co potwierdziy liczne ankiety, oportunista jest czsto nazywany kto, kto przeciwstawia si okolicznociom, jest uparty, opiera si naciskom, wadzy itp. To nowe znaczenie sowa oportunista, powstae w wyniku skojarzenia z rzeczownikiem opr, nie znalazo jeszcze aprobaty w sownikach. Moe zreszt by rdem nieporozumie. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. optimum. Zob. minimum, maksimum, optimum. Zob. te OPTYMALNY. optyka. Nowe znaczenie tego sowa, bliskie temu, jakie ma francuski rzeczownik optiue, to 'sposb widzenia, ujmowania czego, punkt widzenia, perspektywa', .: Dla pisarzy tych mniej wane byo przedstawienie optyki postaci historycznych (...), natomiast wane byo przedstawienie swojego punktu widzenia" (Kultura), (...) cakowita zmiana 197 optyki historycznej - z krtkiego czasu dziesicioleci, a nawet stuleci, na wielkie okresy dziejw" (...) (Twrczo). To nowe znaczenie nie przez wszystkich jest dobrze rozumiane, o czym wiadcz pleonazmy takie, jak ! optyka patrzenia, widzenia, ogldu. Na przykad: ! Ta

sama wszake optyka ogldu wiata charakteryzuje opowiadania Hebanowskiego (...)" (Zycie Literackie). Zob. te KALKI. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. optymalny znaczy 'najlepszy, najkorzystniejszy w danych warunkach', a nie np. 'najwikszy' czy 'najszybszy', jak si czasem przypuszcza. Tak wic optymalna wielko produkcji to taka, przy ktrej popyt si rwnoway z poda, a optymalna szybko jazdy to taka, przy ktrej jazda jest rwnoczenie szybka, bezpieczna, wygodna i ekonomiczna. Znaczenie wyrazw optymalny, optymalnie i optimum wyklucza ich stopniowanie, nie mona wic mwi sensownie o ! najbardziej optymalnych warunkach, o ! mniej optymalnym rozwizaniu czy o ! najlepszym optimum. opus ma rodzaj nijaki, tak jak w jzyku aciskim, z ktrego pochodzi. Mwimy wic np. opus dziesite, a nie ! opus dziesity. Mimo to opus odmienia si nie jak rzeczowniki nijakie, lecz jak mskie: opusu, opusowi, opusem itd. oranada, sowo spokrewnione z wyrazem oran (z francuskiego orange 'pomaracza'). Nie naley wic pisa ! orenada ani ! orada; wymowa taka jest te niepoprawna. organ, organy. W liczbie mnogiej mamy kocwk -y: organy suchu, organy oliwskie, organy prasowe, jedynie w odniesieniu do urzdw i instytucji obok kocwki -y spotyka si -a: organy (organa) wadzy, cigania, wymiaru sprawiedliwoci, organy (organa) administracyjne, sdowe itp. Zob. te GRUNTA, GUSTA, KOSZTA. orygina, oryginalny i wyrazy pokrewne s czsto pisane z bdem: ! orginal, ! orginalny, ! orginalnie, ! orginalno. 198 rdem bdu jest ich potoczna wymowa, w ktrej pomija si gosk y. Wymowy takiej zreszt wydawnictwa poprawnociowe te nie aprobuj. Zalecaj, by mwi pedantycznie: ,, orygina", oryginalny" itd. - cho wydaje si to sztuczne. orze. Ortu czy orowi? - pytano w 1989 ., gdy Sejm debatowa nad zmian wygldu goda pastwowego: chodzio o to, komu (czemu?) korona zostanie ponownie woona na gow. Spr nie wyoni zwycizcy, gdy obie formy s poprawne. Czciej jednak mwimy orowi. Zob. te celownik. OS. Zob. GODZ., AC, MIE., OS., RYC, TYS. osiemset. Zob. -sta, -set, -kro. osio, w celowniku ostu lub osowi. Obydwie formy s poprawne, ale zazwyczaj pierwszej uyje si w odniesieniu do zwierzcia. Druga jest naturalniejsza, gdy chodzi np. o leniwego ucznia: Mwi temu osowi, eby si uczy, a on nic. Zob. te celownik. osawiony, Sawetny nie s synonimami przymiotnika sawny, o czym zapomnia autor zdania: ! Charles Chaplin zmar (...) jako jeden z artystw najbardziej osawionych, adorowanych, okrytych honorami w naszym stuleciu" (Polityka). Osawiony to zwykle 'majcy z saw', por.: Tajniacy z osawionych oddziaw Paegoldan podczas uniwersyteckiej demonstracji 26 kwietnia zatukli prtami studenta Kang Kyung-dae" (Gazeta Wyborcza). Sawetny te czsto ma wydwik negatywny lub ironiczny: Polakom takie pomysy kojarzyy si jak najgorzej. Przypominay sawetne teorie Goralenvolku wynalezione przez hitlerowcw" (Wi). OSOba. Mona powiedzie dwoje, troje czy dziesicioro ludzi, ale nie ! dwoje, troje czy dziesicioro osb. Liczebniki zbiorowe mog wprawdzie sygnalizowa, e mowa o grupie zoonej z osb obojga pci (por. dwaj premierzy i dwoje 199 premierw), ale w tej funkcji cz si tylko z rzeczownikami mskoosobowymi. Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD.

Ostrw Wielkopolski, Ostrw Mazowiecka. Ostrw Wielkopolski odmienia si tak jak Krakw, do Ostrowa Wielkopolskiego jak do Krakowa (nie ! do Ostrowia), za Ostrowem jak za Krakowem (nie ! za Ostrowiem), w Ostrowie jak w Krakowie (nie ! w Ostrowiu). Inaczej odmienia si Ostrw Mazowiecka, ktra jest rodzaju eskiego: do Ostrowi Mazowieckiej (nie ! do Ostrowii), za Ostrowia, w Ostrowi (nie ! Ostrowii). Niejednakowy rodzaj tych rzeczownikw ma uzasadnienie historyczne: Ostrw Wielkopolski bierze sw nazw od wyrazu ostrw 'zaronita wyspa na rzece', Ostrw Mazowiecka w redniowieczu miaa nazw Ostrowia. Tak samo jak Ostrw Wielkopolski odmieniaj si: Ostrw Lednicki, Ostrw Lubelski i Ostrw Tumski (dzielnica Poznania i Wrocawia). Zob. te Wrocaw, Krakw. Zob. te ku Krakowowi, ku Krakowu. oszczdza. Dawniej w znaczeniu 'zuywa w maych ilociach' czasownik ten czy si z dopeniaczem, np. oszczdza wody, prdu, wgla, a w znaczeniu 'nie niszczy, szanowa' z biernikiem, np. oszczdza zdrowie, wzrok, glos. Dzi biernik uywany jest ju w obydwu znaczeniach (a wic take oszczdza prd, wod, wgiel), a dopeniacz jest rzadki, cho w pierwszym znaczeniu dopuszczalny. Nadal jednak dopeniacza uywa si przy dokonanym oszczdzi w znaczeniu 'zachowa cz czego na przyszo', np. oszczdzi wgla na zim. Poza tym skadnia dopeniaczowa towarzyszy znaczeniu 'sprawia, aby kto czego nie doznawa', np. oszczdza {oszczdzi) komu cierpie, zmartwie, wzrusze. Natomiast w znaczeniu 'darowa ycie' uywa si biernika: wrg oszczdzi kobiety i dzieci. OWieCenie. Zob. ODRODZENIE, OWIECENIE ITP. 200 Otworzy. Czciej mwimy otworzy, otworzya, otworzyo itd. ni otwar, otwara, otwaro, ale formy otworzono i otworzony, ktre ze wzgldu na swoj budow nale do pierwszego szeregu, s rzadsze od formy bezosobowej otwarto i imiesowu otwarty. Istnieje ponadto przymiotnik otwarty - w Innym sowniku jzyka polskiego PWN opisany a w pitnastu znaczeniach, nie liczc frazeologii - ktry nie ma odpowiednika w formie otworzony. Na przykad otwartego zamania koci nie nazwie si otworzonym. OUtSider. Zob. JAZZOWY, OUTSIDER I IN. -owa, -wna. Przyrostek -owa wystpuje w nazwach i nazwiskach on, np. mynarzowo 'ona mynarza', Nowako-wa 'ona Nowaka', a take w niektrych innych rzeczownikach, np. krawcowa, salowa. Przyrostek -wna tworzy - dzi raczej w ksikach ni w yciu - nazwy i nazwiska crek, np. mynarzwna 'crka mynarza', Nowakwna 'crka Nowaka'. Rzeczowniki z przyrostkiem -owa maj w zasadzie odmian przymiotnikow: drogiej bratowej (nie ! bratowy, ! bra-towie), drog bratow (nie ! bratow), drogie bratowe (nie ! bratowy), drogich bratowych itd. Tylko w woaczu liczby pojedynczej przyjmuj one kocwk rzeczownikow, a i tu nie bez wyjtku: Droga bratowo!, Pani krawcowo!, ale do salowej powie si raczej Pani salowa! ni Pani salowo! Rzeczowniki z przyrostkiem -wna przyjmuj we wszystkich formach kocwki typowe dla rzeczownikw: pyta si Nowakwny (nie ! Nowakwnej), kania si Nowakwnie, zaprasza Nowakwn (nie ! Nowakwna), spiera si z Nowakwna, kocha si w Nowakwnie, pani Nowakwno!, potocznie pani Nowakwna! W liczbie mnogiej: Nowakwny, Nowak-wien, Nowakwnom, Nowakwnami, Nowakwnach. Zob. te KRLOWA, KRLEWNA. Zob. te KSINA. Zob. te PANI, PANNA. -owa. Zob. -ywa, -owa. 201 oeni si, wyj za m. Niektre wyrazy - by tak rzec - s zarezerwowane dla jednej pci. Mczyzna moe o sobie powiedzie Oeniem si, a kobieta Wyszam za m. Mczyzna moe by onaty lub nieonaty, a kobieta zamna lub niezamna. O kobiecie i mczynie

mwimy Pobrali si, nie Oenili si. O wielu osobach rnej pci moemy jednak powiedzie eni si lub poenili si, .: Ksita i ksiniczki tak wanie si eni, nie inaczej" (A. Sapkowski), Ludno (...) skadaa si gwnie z modych parobkw i dziewek, ktrzy poeniwszy si obejmowali wiksze lub mniejsze gospodarstwa" (S. Kieniewicz). Zdarza si, e kto w rozmowie zmienia pe swoj lub innych osb, uywajc nie tych wyrazw, ktrych powinien. Przyczyn takich bdw jest czciej nieuwaga ni niewiedza. Oe, poczenie wykrzyknika o i dwch emfatycznych partyku -e i -, ze wzgldu na swoj pisowni podobne do eje, heje lub nue. Czciej spotykane w formie o e, .: O e ty, damulko z Pociejowa, bo jak gwizdn w kapelusz" (B. Wojdowski). Nawet due sowniki ortograficzne nie notuj tego wyrazu. Kierujc si analogi do heje, naleaoby pisa go cznie. Zob. te JAKE, NIECHE. r o W. Zob. TEN, TAMTEN, W, JEDEN, SAM. wczesny, wspczesny. Niezrczne jest czenie tych przymiotnikw ze sowem czas. Zamiast: Byo to pierwsze powane dzieo naukowe, na ktrym opara si optyka wczesnych czasw" (Metropol) lepiej byo napisa: wczesna optyka. Zamiast: Dewiz w wczesnych czasach nieustannie brakowao" (Polityka) - lepiej: w owych czasach lub wwczas. Zamiast: (...) tu pisarz przenosi bohaterki w czasy wsp202 czesne" (Cosmopolitan) - lepiej: w czasy obecne lub do wspczesnoci. W sowach wczesny, wspczesny czstka -czas-(w zmienionej postaci -czes-) jest jeszcze widoczna. -wka. W zakoczeniu wymawianym ufka" zwykle piszemy o, np. makwka, stalwka, wymwka. Na -uwka koczy si tylko kilka wyrazw pokrewnych czasownikom ku i suwa, np. skuwka, zasuwka, wsuwka. Kilka innych rzeczownikw ma zakoczenie -ufka, s to: bufka, lufka, szlufka i mufka. Zob. te PODKWKA, PODKUWKA. -wna. Zob. -owa, -wna. Pablo, Julio, AlbertO. Zgodnie z tradycj imiona obce zakoczone samogosk o powinny by odmieniane, np. obrazy Pabla Picassa, powie napisana przez Julia Cortazara, wiersze dedykowane Albertowi Moravii, film z Marcellem Mast-roiannim, ksika o Antoniu Vivaldim. Wydawnictwa poprawnociowe skonne s przysta na nieodmienianie niektrych typw obcych nazwisk, jeli odmienione jest imi (np. obrazy Pabla Picasso), natomiast odrzucaj konstrukcje z odmienionym nazwiskiem, a nie odmienionym imieniem (np. ! obrazy Pablo Picassa). Zob. te IMIONA I NAZWISKA. pan. Warto zwrci uwag na celownik i miejscownik liczby pojedynczej: kaniamy si Janowi, ale nie ! panowi, tylko panu; mylimy o Janie, ale nie ! o panie, tylko o panu. Forma panie! jest poprawna w woaczu. Zob. te DOM, PAN, SYN. Zob. te CELOWNIK. panaceum. Cho sowem tym oznacza si co, co ma przeciwdziaa wszelkim chorobom i trudnociom, zwykle uywamy go w zdaniach, w ktrych dokadnie wskazuje si 203 rdo kopotw, .: Jeszcze par lat temu spodziewano si, e interferon bdzie panaceum na raka" (Wiedza i Zycie). Czste s te sformuowania typu panaceum na wszystko, panaceum na wszystkie bolczki, uniwersalne panaceum. Bywaj krytykowane jako pleonastyczne, lecz taka ocena jest chyba zbyt pedantyczna, skoro dyskwalifikuje prawie poow przykadw uycia sowa panaceum (dane na podstawie Korpusu Jzyka Polskiego PWN). Lepiej wic tylko zaleca piszcym, by czciej sigali po okrelenia synonimiczne.

Na przykad lekarstwo lub remedium byyby odpowiednie w zdaniu: Nie zawsze reorganizacje s najwaciwszym panaceum na saboci gospodarcze" (Polityka). pani. Zob. prosi. pani, panna. Sowniki poprawnej polszczyzny przestrzegaj przed konstrukcj pani Nowakwna i ka mwi panna Nowakwna lub pani Nowak. W konstrukcji pani Nowakwna redaktorzy zapewne dostrzegli pewien dysonans: jej pierwszy czon pozwala spodziewa si nazwiska matki, podczas gdy drugi zawiera panieskie zakoczenie -wna. Mimo to w stanowisku sownikw jest nieco przesady. Forma nazwiska nie zawsze wiadczy o stanie cywilnym kobiety - niektre matki zachowuj przecie swoje nazwiska panieskie na -wna lub -anka tylko dla ich urody. Moe si wic zdarzy, e Nowakwna lub Zarbianka jest matk, a wtedy zwracanie si do niej per pani jest cakowicie uzasadnione. Zreszt nawet w zwrotach do kobiet modych i niezamnych sowo pani jest dzi w powszechnym uyciu, sowo panna za moe by odbierane jako lekcewace lub - w najlepszym razie - starowieckie bd artobliwe. Zob. te -owa, -wna. pani premier. Jeli premierem jest kobieta, to sowa premier zazwyczaj si nie odmienia, zwaszcza gdy jest czone z jej nazwiskiem lub tylko poprzedzone wyrazem pani, np. 204 wywiad z pani premier Hann Suchock, wywiad z pani premier. Odmienia si je natomiast w innych konstrukcjach, np. wywiad z premierem Polski, pani Hann Suchock. Obecno w takich sformuowaniach sowa pani jest czsto kwesti nie tylko etykiety, lecz i gramatyki, co wida, gdy porwna si wyraenie wywiad z pani premier z mniej udanym, waciwie cakowicie chybionym ! wywiad z premier. To samo dotyczy innych rzeczownikw oznaczajcych tradycyjnie mskie zawody i stanowiska, dzi zajmowane przez kobiety. Norm stay si konstrukcje typu Byem u (pani) doktor (profesor, inynier) Kowalskiej, cho jeszcze kilkadziesit lat temu mwiono te Byem u doktora (profesora, inyniera) Kowalskiej. Zawsze jednak odmienia si rzeczowniki mskie deklinowane w sposb waciwy rzeczownikom eskim, np. Byem u pani wojewody (nie u pani wojewodziny, gdy wojewodzina to ona wojewody). Zob. te DYREKTORKA, KIEROWNICZKA I IN. . Zob. PANI, PANNA. pantomima, pantomimiczny, nie Ipantonima, Ipanto-nimiczny. Sowa te nale do tej samej rodziny, co mim, aktor grajcy w pantomimie, i mimika, bdca podstawowym rodkiem gry aktorskiej mima. Warto o tym pamita, aby unikn bdu. Dla sowa pantomima sowniki podaj rzadsz, oboczn posta pantomim, niezgodn z etymologi, ale potwierdzon w rdach (uywa jej np. Gombrowicz). Na okrelenie aktora pantomimy maj za synonimiczne rzeczowniki mimik i pantomimista (drugi z nich jest bardzo rzadko uywany). pastwo Nowakowie. Pewnie nie przyjdzie nam do gowy, by o Janie i Marii Kowalskich mwi pastwo Kowalski. Nie napiszemy te Jan i Maria Kowalski, chyba e adresujemy list za granic. Gdy jednak nazwisko ma odmian rzeczownikow, nierzadkie s formy pastwo Nowak czy te Jan i Maria Nowak - sztuczne i urzdowe. Zdecydowanie 205 lepiej powiedzie: pastwo Nowakowie, Jan i Maria Nowakowie (lub Maria i Jan Nowakowie). Zob. te DWOJE, TROJE, CZWORO ITD. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. Zob. te -STWO. paparazzo, natrtny fotograf robicy zdjcia znanym osobom w sytuacjach, w ktrych wolayby one nie mie wiadkw. Zwrmy uwag, e w wyrazie tym jest podwjne z, ale pojedyncze p - nie na odwrt. W liczbie mnogiej paparazzo brzmi paparazzi, jak w jzyku woskim, z ktrego zosta zapoyczony. W polszczynie jednak forma paparazzi bywa uywana te w funkcji liczby pojedynczej, mamy wic jednego paparazzo lub jednego

paparazzi oraz wielu paparazzi. Jak gdyby tego byo mao, forma paparazzi moe odmienia si przymiotnikowo, co daje nowe moliwoci: jednego paparazziego i wielu paparazzich. PARTYKUY, czyli wyrazy takie, jak chyba, gownie, ju, nawet, te, tylko, mog okrela ten skadnik zdania, na ktry pooony jest nacisk, por. JAN tylko artowa 'Nikt nie artowa prcz Jana' i Jan tylko ARTOWA 'Jan nie myla serio'. Miejsce partykuy w zdaniu bywa rne, w tekcie mwionym moe by nawet nietypowe, jak w pierwszym z przytoczonych przykadw. Natomiast w wypowiedzi pisanej partyku zazwyczaj umieszcza si bezporednio przed skadnikiem okrelanym, gdy inaczej trudno by pokaza, do ktrego skadnika ma si odnosi. Naruszanie tej zasady moe by uciliwe dla czytelnikw, .: W spektaklu bierze udzia cay prawie zesp teatru (...)" (Kultura). Z pewnoci autor tego zdania nie myla o prawie zespole", lecz o prave caym zespole - i byoby lepiej, gdyby tak wanie napisa. pasjonat. Tradycyjne znaczenie tego wyrazu to 'czowiek atwo unoszcy si gniewem, wpadajcy w pasj'. Do niedawna tylko ono byo notowane w sownikach. Wspczenie jednak pasjonatem czciej nazywa si osob, ktra ma 206 pasj, czyli zamiowanie do czego, ktra z pasj do czego dy, ktra co lubi pasjami. Jak wida, przyczyn tego przesunicia znaczeniowego, ktre dokonao si w sowie pasjonat, jest wieloznaczno kojarzonego z nim sowa pasja. Pasjonat w nowym znaczeniu jest ju obecny w sownikach, ale warto wci pamita o jego synonimach: mionik, entuzjasta, zapaleniec, fanatyk, hobbista, amator. patrze, popatrze, wypatrzy i in. W bezokoliczniku czciej uywa si form patrze i popatrze ni patrzy i popatrzy, ale w czasie przeszym jest odwrotnie: formy (po)patrza, (po)patrzeli, wywodzce si od (po)patrze, s rzadsze ni (po)patrzy, (po)patrzyli. Oglnie biorc, wrd czasownikw przedrostkowych przewaa zakoczenie -y. Z zakoczeniem -e oprcz popatrze w Nowym sowniku poprawnej polszczyzny PWN s tylko napatrze si, przypatrze si i rozpatrze - rzadsze warianty form napatrzy si, przypatrzy si i rozpatrzy. Dla wypatrzy, upatrzy, zapatrzy si i in. sownik ten nie podaje obocznych form na -e. Take pokrewne im czasowniki opatrzy i zaopatrzy nie maj we wspczesnych sownikach postaci obocznych. Pomijane dzisiaj warianty przytacza Sownik jzyka polskiego PAN, na og jednak z do starymi cytatami. PAUZA. Zob. CZNIK, MYLNIK. peetl. Zob. PENY, PEEN. penoletno, niepenoletno. Wyrazy te pochodz od przymiotnikw penoletni i niepenoletni, a wic zgodnie ze swoj budow powinny mie zakoczenie -nio, nie -no. Formy na -nio: penoetnio i niepenoletnio istotnie mona spotka w tekstach, ale duo rzadziej od form na -no. Mimo to jedne i drugie akceptuje Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN i inne ostatnio wydane sowniki. peny, peen. Niektre przymiotniki, np. zdrowy, wesoy, godny, ciekawy, peny, gotowy, maj tzw. formy predykatywne 207 ^ : - odpowiednio: zdrw, wes, godzien, ciekaw, peen, gotw. Form tych uywa si zwykle w funkcji orzecznika przy czasowniku posikowym (czasem pominitym), np. Czy ojciec zdrw?, By rad i wes, Ciekaw jestem, co u nich sycha. Niektre mog te by skadnikiem rozwinitej przydawki, np. Mam talerz peen zupy. Zdania, w ktrych forma predykatywna nie wchodzi w skad rozwinitej przydawki, bywaj oceniane jako mniej poprawne, np. Mam jeszcze peen talerz (lepiej: peny). Formy predykatywne rni si od niepredykatywnych nie tylko gramatycznie, ale i stylistycznie - maj charakter ksikowy, niekiedy nawet podniosy: Bd askaw lub Me jestem godzien. Wielu osobom zapewne

wydaj si staranniejsze i dlatego s uywane czasem wbrew gramatyce, np. Peen zakres usug (na szyldzie). Zob. te RAD, KONTENT. percypowa ma troch inny rdze ni percepcja. Nastpujcy cytat z ksiki Jzykowy obraz wiata pokazuje, e jzykoznawcy te popeniaj bdy: ! (...) jest to bowiem teoria cile zwizana ze sposobem, w jaki ludzie percepuj rzeczywisto". perfumy, sowo uywane niemal wycznie w liczbie mnogiej. eska forma perfuma to regionalizm wschodni, spotykany np. w mowie mieszkacw Wileszczyzny i osb pochodzcych z tych stron. Mona j spotka u Iwaszkiewicza, Gojawiczyskiej, Konwickiego, Kuniewicza, Krzysztonia, co jednak nie zmienia faktu, e dla wielu osb perfuma to wyrany bd i e formy tej nie aprobuj take sowniki poprawnej polszczyzny. Mickiewicz, u ktrego regionalizmw jest sporo, zrcznie zrymowa perfum z innym sowem, ktre dawniej oznaczao pomad do wosw: Telimena (...)/ Pokrapia Zosi wkoo wyborn perfuma/ (Wo napenia izb), wos namaszcza gum". peryferie, suburbia. Peryferie to tereny miejskie pooone na kracach miast, a suburbia to dzielnice mieszkaniowe 208 znajdujce si na peryferiach. Dawniej mwio si ta peryferia, dzi tylko w liczbie mnogiej te peryferie, w dopeniaczu tych peryferii. Stosunkowo czsto spotykana forma te peryferia - np. ! Polacy nie mogli prowadzi adnych zakadw w centrum miasta, pracownia zostaa wic przeniesiona na peryferia" (Gos Wielkopolski) - uchodzi za niepoprawn. Nasuwa si pewnie przez analogi do form liczby mnogiej innych rzeczownikw, np. akcesoria, militaria, sanitaria, varia. Sowo suburbia jest nowsze i bdy zwizane z nim zdarzaj si jeszcze czciej. Niektrzy sdz, e ma ono rodzaj eski: ! ta suburbia i dopeniacz liczby mnogiej ! tych suburbii. Poprawne natomiast s formy to suburbium (zgodnie z aciskim rdosowem) i tych suburbiw (analogicznie do innych rzeczownikw nijakich na -um pochodzenia aciskiego, np. pryncypium - pryncypiw). Kopotw z wyrazami peryferie i suburbium mona unikn, uywajc ich polskich odpowiednikw, np. mieszka na przedmieciu (zamiast na peryferiach) i mieszka w osiedlu podmiejskim (zamiast w suburbium). Sowo peryferie czciej jednak ni przedmiecie moe przekazywa ocen negatywn - warto o tym pamita. pidama. Zob. budet, gadet, pidama. piega, ptak nieco wikszy od wrbla. Obok gegki i genia si to jeden z nielicznych wyjtkw od zasady, e po g pisze si rz, a nie . pienidz. Zob. NARZDNIK. Zob. te TANIM KOSZTEM, ZA TANIE PIENIDZE. pieniki. To prawda, e Polacy maj skonno do zdrobnie, ale czsto uycia sowa pieniki zastanawia nawet ludzi, ktrzy nie zajmuj si na co dzie jzykiem. Okazuje si, e o pienikach mwimy na og wtedy, gdy chcemy zaznaczy, e s nasze. Pieniki zarabiamy, odkadamy, zbieramy... Czym innym s pienidze - z nimi nie mamy tak bezporedniego, rzec mona: intymnego kontaktu. 209 Pienidzmi obraca bank, pienidzy nam czsto brakuje, o pienidzach czytamy w gazetach. Jeli ju musimy wydawa, to wolimy wydawa pienidze ni pieniki. pierwszestwo, nie ! pierszestwo. Bdu, ktrego rdem jest potoczna wymowa, mona si ustrzec, kojarzc wyrazy pierwszestwo i pierwszy. pierwszy. W wielu zwizkach frazeologicznych opartych na tym liczebniku nie mona go zastpowa innym. Mwi si np. pierwsza jaskka, na pierwszy rzut oka, i na pierwszy ogie, wysuwa co na pierwszy plan, ale nie ! druga jaskka, ! na drugi rzut oka itd. Zwrot

gra pierwsze skrzypce 'by najwaniejszym' ma swoje korzenie w muzyce, gdzie znaczy 'gra najwaniejsz parti w kwartecie smyczkowym lub w orkiestrze'. Muzycy mwi te gra drugie skrzypce, lecz przenone uycia tego zwrotu w znaczeniu 'by drugim co do wanoci' s rzadkie i nie notowane w sownikach. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. pierwszy, drugi, trzeci itd. Mona powiedzie w roku tysic pisetnym dwudziestym pitym, ale konstrukcja taka brzmi do archaicznie. Bez zamiaru stylizacji jzykowej powiemy raczej w roku tysic piset dwudziestym pitym. Oglnie, w zoonych liczebnikach porzdkowych odmienia si zazwyczaj tylko dziesitki i jednoci. Jeli jednoci i dziesitek brak, odmianie podlega czon poprzedni, np. w roku tysic pisetnym, take w roku tysicznym. Jeli natomiast s jednoci, a brak dziesitek, lub s dziesitki, a brak jednoci, to zadowalamy si odmian ostatniego czonu: w roku tysic piset pitym, w roku tysic piset dwudziestym. Wraz z nadejciem nowego tysiclecia pojawiy si wahania, jak odczytywa nowe daty. Czy np. rok 2002 to rok dwutysiczny drugi, czy te dwa tysice drugi? Omwione wyej zasady tworzenia liczebnikw porzdkowych nie pozostawiaj wtpliwoci, e naley wybra t drug kon210 strukcj. Zauwamy zreszt, e Bolesaw Chrobry koronowa si w roku tysic dwudziestym pitym, nie ! tysicznym dwudziestym pitym. Pod tym wzgldem drugie tysiclecie nie rni si od pierwszego. Zob. te DRUGI NAJBOGATSZY. piciu, picioma itd. Liczebniki odpiciu do czterystu maj po dwie formy narzdnika: z piciu kolegami lub z picioma kolegami, przed dwudziestu laty lub przed dwudziestoma laty, ze stu zotymi, rzadziej ze stoma zotymi. Wariantywny narzdnik ma take liczebnik dwa: w rodzaju mskim i nijakim mwimy dwoma, rzadziej dwu, w eskim dwiema, rzadziej dwoma. W liczebnikach zoonych oznaczajcych liczby wiksze od 100 mona uy form z kocwk -u lub -oma, a wic z dwustu trzydziestu zotymi lub z dwustu trzydziestoma zotymi. Jeeli jednak liczebnikowi nie towarzyszy rzeczownik, wybiera si form z kocwk -oma, .: Z iloma osobami rozmawiae? - Z dwustu trzydziestoma. Inaczej jest w liczebnikach zoonych oznaczajcych liczby mniejsze od 100. Poproszono dwiecie osb o wpisanie sowami liczby 21 do zdania: Najlepiej grao mu si... kartami. Ponad poowa ankietowanych wybraa form dwudziestoma jeden kartami, a tylko co dziesita osoba napisaa dwudziestu jeden kartami. Niektrzy tworzyli zabawn konstrukcj ! dwudziestoma jednoma kartami (ciekawe, czy powiedzieliby te ! z dwadzieciorgiem jednorgiem dzieci). Okoo 20 procent respondentw podawao inne, bardzo rne, ale jednakowo niepoprawne odpowiedzi. A dziwne, e tak proste wiczenie sprawio piszcym tyle kopotu. Zob. te LICZEBNIKI. Zob. te JEDEN. piset. Zob. -sta, -set, -kro. pitnacie, dziewitnacie. Wymowa ! pitnacie", ! dziewitnacie", wzorowana na pisowni, jest sztuczna i raca, tak samo ! pientnacie", ! dziewientnacie". Poprawnie mwimy pitnacie", dziewitnacie". 211 pitno, wraenie, presja, wpfyw. czliwo skadniowa i leksykalna tych wyrazw ulega zakceniom. Poprawnie mwimy wycisn (odcisn) pitno na czym' lub na kim, mwimy wywrze (sprawi, czyni, robi) wraenie na kim, take wywrze presj na kogo i wywrze (mie) wpyw na kogo lub na co. Bd znalaz si w zdaniu: ! Na stosunek midzy Kocioem a spoecznociami wieckimi wywiera (...) pitno konserwatywna

tradycja" (ycie Warszawy). Poprawnie byoby: Na stosunku... wyciska pitno... lub Na stosunek... wywiera wpyw... Bdu frazeologicznego ! wywrze (wywiera) pitno mona si ustrzec. Trzeba tylko pamita, e pitno to w podstawowym znaczeniu znak wycinity (nie wywarty) gorcym elazem na skrze zwierzcia, zbrodniarza lub niewolnika. Zob. te KONTAMINACJA. pilnowa. Czasownik ten i przedrostkowe: dopilnowa, popilnowa,przypilnowa, upilnowa'cz si z dopeniaczem, nie z biernikiem. Mwimy wic: pilnowa banku, popilnowa mieszkania, przypilnowa dziecka, wszystkiego dopilnowa, nie ! pilnowa bank,! popilnowa mieszkanie,! przypilnowa dziecko, ! wszystko dopilnowa. Bdy tego rodzaju zdarzaj si dosy czsto. W razie wtpliwoci - dopeniacz czy biernik? - warto sobie przypomnie znane przykady: Pilnuj swoich spraw i Pilnuj swego nosa. pilotowy, pilotaowy. Wiele osb irytuje uywanie drugiego z tych sw zamiast pierwszego. Mwi one: pilotaowy program, pilotaowe badania itp. (czyli takie, ktre wykonano na prb, w celu sprawdzenia czego) to wykolejenia jzykowe, poprawnie byoby: pilotowy program, pilotowe badania itd. Tu nastpuj argumenty odwoujce si do etymologii, sowotwrstwa, tradycji, nawet prestiu nauki polskiej (niech si cudzoziemcy nie miej, e polscy uczeni prowadz pilota, czyli trudni si lataniem lub eglug). Trzeba otwarcie powiedzie, e bitwa o sowo pilotowy zostaa przegrana - w literaturze, nie wyczajc naukowej, uywa si obu wariantw, przy czym sowo pilotaowy ma 212 przewag. Nie jest te prawd, e pilota ma zwizek tylko z lataniem - sowo to nazywa te dziaania prbne, ktrych celem jest sprawdzenie czego, czsto jakiego przedsiwzicia w dziedzinie polityki lub gospodarki" (Inny sownik jzyka polskiego PWN). Nawet pilot serialu telewizyjnego, czyli jeden z odcinkw wyemitowany zawczasu dla zachty, bywa ju nazywany odcinkiem pilotaowym. pinezka, pineska. Do niedawna bdem byo pisanie tego sowa przez s, tak jak si je wymawia. Przyczyn bdu byo brzmieniowe podobiestwo pinezki do kilkudziesiciu rzeczownikw o zakoczeniu -ska, np. deska, kreska, groteska, i jednoczenie brak dostatecznie wielu rzeczownikw o zakoczeniu -zka po samogosce, ktre mogyby suy za wzr poprawnej pisowni. O tym, jak mao znana bya poprawna pisownia pinezki, wiadczy fakt, e nawet w dopeniaczu liczby mnogiej, gdzie nie zachodzi ubezdwicznienie z przed k, najczciej syszao si pinesek", nie pinezek". Oceniajc form pineska jako bardziej rozpowszechnion, Komisja Kultury Jzyka Komitetu Jzykoznawstwa PAN wprowadzia j na prawach rwnorzdnego wariantu. Ocena bya nietrafna - przynajmniej w prasie i w starannie redagowanych ksikach pinezka bya i nadal jest czstsza od pineski. Poluzowanie rygorw ortograficznych zapewne jednak ucieszyo niektrych uytkownikw polszczyzny. Inni, wiadomi pochodzenia sowa pinezka - od francuskiego rzeczownika punaise, w ktrym Francuzi wymawiaj gosk z - s mniej zadowoleni. Nie jest to jedyny przykad tego rodzaju odpowiednioci wyrazw polskich i francuskich: po polsku pisze si np. polonez, po francusku polonaise. Nawiasem mwic, pinezka odziedziczya brzmienie po francuskim rzeczowniku punaise, natomiast znaczenie tego rzeczownika (dosownie 'pluskwa') dao pocztek polskiej pluskiewce - potocznej nazwie pinezki. Zob. te AGRAFKA, KARAFKA. Zob. te STANDARD, STANDARDOWY. Zob. te STRIPTIZ, STRIPTIZERKA. 213 pionierki, teniswki, trampki itp. Nazwy niektrych butw s rzadko uywane w liczbie pojedynczej, wic ustalenie odpowiedniej formy jest czasem trudne. Okazuje si, e pionierka

i teniswka maj rodzaj eski, a trampek mski. Mimo to trampek ma kocwk dopeniacza liczby mnogiej waciw rzeczownikom eskim, por.: Rozrnia lady trampek, teniswek i pionierek" (A. Bahdaj). Starsi czytelnicy mog pamita jeszcze juniorki - rodzaj szkolnego obuwia na twardej podeszwie. Sownik jzyka polskiego PWN zanotowa je w mskiej formie juniorek. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. pisa, sta. W niezbyt starannej mwionej polszczynie syszy si zdania Co tam pisze?, W gazecie pisao, e... i podobne. W wypowiedziach starannych, a zwaszcza w tekstach pisanych, trzeba wyraa si inaczej: Co tam jest napisane?, W gazecie byo napisane, e... Poprawne s te sformuowania Co pisz w gazetach? i Co pisz gazety? Bardzo potoczna, dla wielu osb wrcz nie do przyjcia jest synonimiczna konstrukcja co stoi (w gazecie, ksice itp.), przejta z niemieckiego es steht (in der Zeitung, in dem Buch). Sowniki poprawnej polszczyzny kwalifikuj j jednoznacznie jako bd. Natomiast bliskie jej znaczeniowo wyraenia co stoi czarno na biaym i co stoi jak w 'co jest wyranie napisane' s poprawne, cho oczywicie maj charakter potoczny. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. piskl. Zob. kurcz, jagni itp. Pismo wite, Pismo wite. Obydwie pisownie naley aprobowa - wybr jedynie pierwszej (np. w Sowniku poprawnej polszczyzny PWN) jest tak samo arbitralny, jak wybr tylko drugiej z nich (np. w Sowniku ortograficznym jzyka polskiego PWN). Dobrze, e Nowy sownik ortograficzny PWN uwzgldni oba warianty. Ostatecznie bowiem decyduje zwyczaj jzykowy, a ten jest zrnicowany. 214 Chcc uzasadni rzecz na podstawie zasad ortograficznych, mona by si ewentualnie powoa na t, ktra pozwala uywa wielkich liter ze wzgldw uczuciowych. Natomiast przepis dotyczcy pisowni tytuw ksiek nie jest rozstrzygajcy, gdy Biblia to ksika bardzo szczeglna, czego uzasadnia nie trzeba. Piszemy zreszt wielkimi literami Testament i Nowy Testament - pod tym wzgldem nie ma waha i innej pisowni sowniki nie podaj. Zob. te Biblia. Zob. te Ewangelia. piszczel ma rodzaj eski lub mski: ta piszczel, rzadziej ten piszczel; zamanie piszczeli, rzadziej zamanie piszczela. W dopeniaczu liczby mnogiej piszczeli, rzadziej piszczelom. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. piama. Zob. budet, gadet, pidama. pimowt. Zob. w, baw, pimow. plac. Zob. ulica, plac, rynek, aleja. plastik, plastyk. Forma plastik - z angielskiego plastic - zostaa tylko czciowo przyswojona polszczynie: liter oddano zgodnie z wymow przez k, ale pozostawiono obc i rzadk w jzyku polskim grup ti. Zapewne dlatego niektre wydawnictwa poprawnociowe do niedawna uznaway t form za bd. Tymczasem przemawia za ni nie tylko czsto uycia, ale i to, e forma plastik jest jednoznaczna: oznacza jedynie tworzywo sztuczne, a nie - jak plastyk - tworzywo lub artyst. ple. Zob. mle, ple. PLEONAZM, TAUTOLOGIA. Obydwa terminy nazywaj konstrukcj, ktrej skadniki powtarzaj t sam tre. Zwykle jednak pleonazmem nazywa si poczenie wyrazw niewsprzdnych, np. ! akwen wodny, a tautologi 215 konstrukcj o skadnikach wsprzdnych lub nie zwizanych bezporedni zalenoci skadniow, np. ! trudny i skomplikowany albo ! peny asortyment wszystkich grup towarowych.

Nie wszystkie pleonazmy i tautologie nale do bdw jzykowych. Powtrzenie treci moe by celowe i suy np. wytworzeniu nastroju (tak czsto w literaturze modopolskiej). Moe te by nieuniknione, jak w zdaniu Umiech malowa si na jej twarzy (wiadomo, e umiech pojawia si na twarzy, lecz bez okolicznika zdanie to nie moe si oby). Niektre tautologie ustabilizoway si zreszt i nabray charakteru zwizkw frazeologicznych, np. krtko i wzowato czy te tylko i wycznie. Moe podobny los spotka te niektre klasyczne pleonazmy, choby ! cofn si do tylu, ! wspina si do gry, ! dalej kontynuowa czy ! wzajemna wsppraca. Na razie odbiera si je jako wykroczenia jzykowe. rdem niepodanych powtrze jest nieuwaga lub niezrozumienie znaczenia wyrazu. O nieuwadze mona mwi w zdaniu: ! Studenci znw przystpili do dalszej nauki", o nierozumieniu znaczenia obcego rzeczownika w zdaniu: ! Sprawa spotkaa si z przychyln aprobat wadz" (obydwa cytaty za Kultur jzyka polskiego D. Buttler, H. Kurkowskiej i H. Satkiewicz). plewi. Zob. mle, ple. Pluton. Zob. Uran, Neptun, Pluton. paszczyk. Utarte wyraenie brzmi pod paszczykiem czego (tak jak pod pozorem czego), .: Pod paszczykiem reformy powstaj kolejne wielkie monopole" (Wprost). Modyfikacje tego wyraenia nie s aprobowane w sownikach i mog by komiczne, .: ! (...) despotyzm cara tu wystpujcy w paszczyku swobd konstytucyjnych Krlestwa Kongresowego" (Zycie Literackie). Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. 216 pk, ppk. Skrty pk od pukownik i ppk od podpukownik powinno si pisa bez kropki. Wynika to z oglnej zasady, e kropki nie stawia si po skrtach zawierajcych ostatni liter formy skracanej. Nietrudno jednak o bd, gdy w sowie (pod)pukownik s dwie litery k: mona pomyle, e pierwsza z nich naley do skrtu i odruchowo postawi kropk, nie patrzc w ogle na drugie k. Oczywicie kropka jest potrzebna wtedy, gdy zastpuje kocwk fleksyjn, np. rozkaz pk. Nowaka. Mona te doczy kocwk do skrtu: rozkaz pka Nowaka. Zob. te skrty. pyn Burowa, potocznie woda Burowa, to rodek o dziaaniu cigajcym, uywany do okadw. Nazwa pochodzi od nazwiska niemieckiego lekarza, ktry wprowadzi go do medycyny. Niewiadome tego osoby traktuj sowo Burowa jako przymiotnik i odmieniaj niepoprawnie: ! wody burowej, ! wodzie burowej, ! wod burowa itd. Zdarza si nawet sysze o wodzie borowej - tak jakby chodzio o lecznicz wod z lasu (z boru) lub moe z borowin. Zob. te KROPLE INOZIEMCOWA. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. p.O., skrt wyraenia penicy obowizki. Z nazw penionej funkcji czymy go zwizkiem zgody (rozmowa z p.o. dyrektorem instytutu) lub zwizkiem rzdu (rozmowa z p.o. dyrektora instytutu). Druga z tych konstrukcji jest czstsza, a mimo to do niedawna uchodzia za niepoprawn. Dzi Nowy sownik poprawnej polszczyzny kwalifikuje j jako potoczn, co naley rozumie: gorsz, mniej starann. Zarwno w zwizku zgody, jak i w zwizku rzdu skrt p.o. znajduje oparcie w wyraeniach bliskoznacznych: p.o. dyrektor jak wicedyrektor, p.o. dyrektora jak zastpca dyrektora. poczmistrz. Dawniej zwano tak kierownika urzdu pocztowego. Starsze sowniki podaj take pisowni pocztmistrz, nowsze, w tym ortograficzne - tylko pisowni uproszczon. 277 pod, pode. Zob. w, we, z, ze itp. poda, podda. Dawniej poda si mogo znaczy 'zoy prob o co', .: Podaem si te o urlop dwudziestoo-miodniowy" (W. Reymont). lad tego znaczenia wida jeszcze w

rzeczowniku podanie (np. podanie o urlop) i w wyraeniu poda si do dymisji, ktre pod wpywem czciej uywanego podda si przybiera czasem bdn posta ! podda si do dymisji. Bdem bardzo rozpowszechnionym jest wyraenie ! podda co w wtpliwo, powstae moe przez skojarzenie z bliskimi mu znaczeniowo: podda co krytyce, rewizji, podda co pod rozwag. Poprawnie mwimy poda co w wtpliwo. podbija bbenka komu znaczy pochlebia mu lub robi co, co utwierdza go w przekonaniu o susznoci jego postpowania. Powiedzenie to pochodzi z jzyka sokolnikw, ktrzy uderzali w bben, aby wyposzy ptaki z ukrycia i zachci sokoa do ataku. Forma biernikowa bbenka, z kocwk -a waciw rzeczownikom ywotnym, nie tumaczy si dobrze. Std pokusa, aby poprawia j, mwic: ! Potrzebujesz naprawd dobrych przyjaci, takich, ktrzy powiedz ci, jak idiotk robisz z siebie. Najczciej jednak wybierasz w zamian kogo, kto bdzie tylko podbija ci bbenek, utwierdzajc w tym, co mwisz i w co wierzysz" (Cosmopolitan). pOdda. Zob. PODA, PODDA. podejrze. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE ITP. podejrzewa. Sowo dzi uywane nie tylko w znaczeniu 'posdza kogo o co zego', ale te w znaczeniu 'przypuszcza', .: Podejrzewam, e ten umiech jest u niego grymasem zawodowym" (S. Dygat), (...) nigdy bowiem nawet nie podejrzewa, e moe ujrze kogo a tak piknego" (J. Broszkiewicz). Jak wida, nie jest to uycie nowe, 218 a wic mino dostatecznie wiele czasu, abymy mogli si do niego przyzwyczai. Wci jednak s osoby, ktre owo podejrzewa w znaczeniu 'przypuszcza' traktuj jako naduycie jzykowe. Tak opini podtrzymuje te Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN. podenerwowa, nie ! poddenerwowa. S jeszcze inne czasowniki, w ktrych po- ma znaczenie 'troch', np. popiskiwa, ale o wiele czciej znaczenie to wyraa przedrostek pod-, np. podbarwi, podkochiwa si, podora, podpiowa, podeschn. Dlatego te i podenerwowa bywa zmieniane tak, aby byo zgodne z liczebniejszym dzi wzorem. Proces poprawiania" czasownika podenerwowa dokona si ju w wypadku bliskoznacznego poirytowa. Do poowy XX wieku sowniki notoway tylko t form, pniejsze maj te form podirytowa. podeszwa, nie ! podeszew. Forma podeszew jest poprawna tylko w dopeniaczu liczby mnogiej: tych podeszew. podkoszulek, podkoszulka. Druga z tych form jest rzadsza i dugi czas uchodzia za niepoprawn. Obecnie Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN jest skonny j akceptowa, ale tylko w jzyku potocznym. Zauwamy, e obie formy maj oparcie w przykadach analogicznych, np. gowa -podgwek i klasa -podklasa (jednostka taksonomiczna). Relacja midzy podkoszulkiem a podgwkiem jest jednak blisza ni midzy podkoszulk a podklasa, gdy w pierwszej parze czstka pod- ma znaczenie konkretne, podczas gdy w drugiej parze - raz konkretne, a raz abstrakcyjne. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. podkwka, podkuwka. Podkwka to maa podkowa; podkuwka to dolne okucie sa. Zob. te wka. podobnie. Syszy si, a nawet czyta si i tym podobnie, czsto w poczeniu i tak dalej, i tym podobnie, .: (...) od 219 razu zaczo si narzekanie: taki to klimat, co to za klimat, w tym klimacie... i tak dalej, i tym podobnie" (J. Brosz-kiewicz). Wyraenie to wydaje si le zbudowane (sowo podobnie nie rzdzi celownikiem) i np. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN ocenia je jako bd. Moe i bd, ale czsty i o szacownej tradycji - znajdziemy go w Ksigach narodu polskiego i

pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza, w Chopach Reymonta, w Nocach i dniach Dbrowskiej. To taki bd, ktry... nie jest bdem. pod paszczykiem. Zob. paszczyk. pod rzd. Zob. rzd. podwin. Zob. powin si, podwin si. po dzi dzie, do dzi dnia. Wyraenia te ulegaj kontaminacji, czyli skrzyowaniu. Wynikiem jest bdna posta ! do dzi dzie. Zob. te KONTAMINACJA. pojedynczy, pojedynczo. Dawniej pisano w tych wyrazach w miejscu n i s powody, by przypuszcza, e pisownia zostaa zmieniona przez pomyk. Jakkolwiek byo, do dzi utrzymuje si wymowa z mikkim n, ale pisownia ! pojedynczy, ! pojedynczo jest niepoprawna. politechnika. Zob. szkoa, uniwersytet itp. polonica, judaica, slavica itp. Sowniki poprawnej polszczyzny ka akcentowa trzeci sylab od koca: poLOnika", juDAika", SLAwika". Niektre wydawnictwa, np. Sownik wymowy polskiej PWN, dopuszczaj akcent take na przedostatniej sylabie, ale trzeba go uzna za mniej staranny. Zob. te akcent. poowa, cile biorc, to jedna z dwch rwnych czci jakiej caoci. W jzyku od dawna jednak funkcjonuj wyraenia wiksza poowa i mniejsza poowa, oznaczajce 220 cz tylko zblion do poowy, nieznacznie wiksz lub mniejsz od pozostaej. Sowniki nie uwaaj tych wyrae za niepoprawne, ale kwalifikuj je jako potoczne. To samo dotyczy sformuowania (dwie) nierwne poowy. W tekstach o charakterze oficjalnym lepiej mwi o wikszej lub mniejszej czci, a nie poowie, i o nierwnych czciach, a nie poowach. Natomiast wyraenia ! trzy (cztery itd.) poowy, uywane w znaczeniu 'trzy, cztery itd. czci' wydaj si zbyt niestaranne nawet w jzyku potocznym. pow dorsza, skup truskawki itp. W stylu naukowym i popularnonaukowym formy liczby pojedynczej rzeczownikw wystpuj czsto w znaczeniu gatunkowym, np. Dorsz jest ryb morsk. W jzyku plantatorw, hodowcw, rybakw i w innych rodowiskowych odmianach polszczyzny formy te maj znaczenie zbiorowe: pow dorsza, skup truskawki itp. Sformuowania takie mog razi w polszczynie oglnej, cho - trzeba przyzna - s do czste i przedostaj si do tekstw o zasigu oglnym, .: Na Batyku trwaj poowy dorsza. Na zdjciu: rozadunek zowionej ryby w koobrzeskim porcie" (Zycie Warszawy). Sytuacj komplikuje fakt, e wrd nazw rolin, warzyw i owocw s takie, ktre nawet w nierodowiskowych odmianach polszczyzny wystpuj w liczbie pojedynczej, gdy oznaczaj nie poszczeglne przedmioty, lecz zbiorowo, np. kilo cebuli (cho kilo burakw), worek kapusty (cho worek kalafiorw), zarola tarniny (cho zarola malin). Rozbieno midzy jzykiem rodowiskowym a nierodo-wiskowym moe mie take odwrotny charakter. W polszczynie oglnej np. stal jest rzeczownikiem niepoliczalnym, nie uywanym raczej w liczbie mnogiej - w razie potrzeby mwi si o gatunkach stali, nie o stalach. Natomiast w profesjonalnych odmianach jzyka formy liczby mnogiej s uywane. poudnie. Rzeczownik ten jest rodzaju nijakiego i jak inne nijakie ma w celowniku kocwk -u. Wyjtkiem jest wyraenie ku poudniowi, analogiczne do ku wschodowi i ku 221 zachodowi. Na przykad: Rzeka pynie od pnocy ku poudniowi, rzadziej od pnocy ku poudniu. Zob. te Zachd, zachd. Potudniowoeuropejczyk. Zob. rodkowoeuropejczyk. pomaracza. Formy ten pomaracz ani ta pomaracz nie s uwaane za poprawne. Niektrzy jzykoznawcy aprobuj form ta pomaracz w jzyku potocznym, ale nie jest to stanowisko

wikszoci. Jeli w jzyku potocznym mog obowizywa sabsze rygory, to mona by w nim tolerowa te form ten pomaracz - jest dostatecznie rozpowszechniona, a prawie stuletnia walka z ni w wydawnictwach poprawnociowych nie przyniosa efektw. Form t uwzgldni Sownik wspczesnego jzyka polskiego Wydawnictwa Wilga, ale tylko w znaczeniu 'kolor pomaraczowy'. Wtpliwo dotyczy te dopeniacza liczby mnogiej: tych pomaraczy czy tych pomaracz? Jzykoznawcy zwykle faworyzuj t drug form, poniewa jest jednoznaczna: nie sposb jej pomyli z dopeniaczem, celownikiem ani miejscownikiem liczby pojedynczej. Zwyczaj jzykowy przemawia jednak za pierwsz, ktra jest fonetycznie atwiejsza. W sownikach podaje si obie. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. POmyle. Zob. WYMYLI, POMYLE. ponad-, ponad. Stra poarna i policja interwenioway z ponadgodzinnym opnieniem" (Gazeta Wyborcza). Mona byo napisa z ponad godzinnym opnieniem i te byoby dobrze. Istnieje bowiem przedrostek ponad- i partykua ponad i oba mog znaczy 'wicej ni'. Tak sam funkcj ma partykua przeszo, mona napisa wic z przeszo godzinnym opnieniem. Podobne przykady: spaciponadmilionowy (lub ponad milionowy) dug, sta w ponadkilometrowej (lub w ponad kilometrowej) kolejce, sprzeda ponadstutysiczny (lub ponad stutysiczny) nakad. 222 Niektrzy maj wtpliwoci, czy przytoczone wyej przykady rozdzielnej pisowni sowa ponad s poprawne. Zapewne jednak nikt nie bdzie kwestionowa zapisu ponad 1000-letni. W takim razie naley te aprobowa zapis ponad tysicletni - i inne przytoczone wyej. Dodajmy, e pisownia czna obowizuje w wyraeniach, ktre charakteryzuj si znacznym stopniem stabilizacji, np. ponadczasowy, ponaddwikowy, ponadludzki, ponadnormatywny, ponadplemienny. Zob. te OKOO, PONAD. ponadto, ponad to. Ponadto znaczy 'oprcz tego, w dodatku', np. By zym uczniem, a ponadto si spnia. Rozczn pisowni ma przyimek ponad z zaimkiem to, np. Niewiele wiedzia ponad to, co sam zobaczy. W ponadto akcent pada na sylab -nad-; w ponad to akcentujemy gwnie to, z mniejsz si po-. Taka sama rnica dzieli nadto i nad to, przy czym nadto moe znaczy te 'za duo, za bardzo', np. Okazji byo a nadto, Poraki byy a nadto dotkliwe. poniewczasie. Dawniej pisano po niewczasie i jeszcze u Parandowskiego czytamy: Przekona si po niewczasie, e jedyn y zota jest dla jego wasna twrczo". Sowo niewczas jednak samodzielnie nie jest ju uywane, tote wspczenie przewaa pisownia czna. Tylko j mona znale w sownikach ortograficznych. pontyfikat to okres sprawowania wadzy przez papiea, a nie objcie przez niego urzdu. Zamiast !(...) zbliajca si 20. rocznica pontyfikatu (...)" (Niedziela) naleao napisa zbliajce si 20-lecie pontyfikatu. pop, jak ksidz, ma celownik na -u (ksidzu i popu), ale obocznie te na -owi (popowi). Rwnoksztatne sowo pop o znaczeniu 'odmiana muzyki rozrywkowej' lub 'pop-art' ma tylko celownik na -owi. Zob. te celownik. 223 poprawi si. Wyraenie ! poprawi si na lepsze dwa razy przekazuje t sam informacj raz za pomoc czasownika, drugi raz za pomoc przymiotnika. Lepiej i krcej mwimy poprawi si lub zmieni si na lepsze. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA.

Poprosz... Zob. Chciaem..., Poprosz.... poprzedza, wyprzedza czsto wystpuj w konstrukcjach dwuznacznych. ! Zdobycie pewnoci musi poprzedza badanie i rozumowanie (...)" (Fronda). Aby rozstrzygn, co ma by pierwsze, a co drugie, mona zbudowa zdanie w stronie biernej, np. Zdobycie pewnoci musi by poprzedzone badaniem i rozumowaniem albo na odwrt. popularnonaukowy. Ksiki popularnonaukowe to ksiki 'popularyzujce nauk', a nie 'w polowie popularne, w polowie za naukowe'. Czony tego zoenia s nierwnorzdne i dlatego zapisujemy je bez cznika. Zob. te cznik. -. Zob. EURO-, PORNO-, SEKS-. po rwno, wyraenie potoczne i w oficjalnych wypowiedziach nieodpowiednie. W zeszycie do wicze z matematyki dla szkoy podstawowej czytamy: Policz piki. Trzeba je rozda po rwno midzy Adasia, Basi, Czesia i Dorot". Na nastpnej stronie za: 24 kg sztucznego nawozu naley podzieli po rwno midzy 6 dziakowiczw". W obu zdaniach po naleao wykreli: Trzeba je rozda rwno... i... naley podzieli rwno... porubstwo - sowo nie notowane w trzytomowym Sowniku jzyka polskiego PWN - jest znane gwnie z wyraenia ruja i porubstwo, dzi uywanego artobliwie. Na serio o ruj i porubstwo oskara literatur modopolsk nieprzychylny jej Henryk Sienkiewicz. Samo sowo jest jednak starsze; Linde podaje przykady z XVI i XVII w., w tym jeden, ktry starcza za definicj: Lepiej on mie, anieli w swej224 woli i w porubstwie y". Dawniej zreszt pisano porbstwo, c0 wiadczy o zwizku tego wyrazu z czasownikiem porobi w jego dawnym znaczeniu 'zniewoli'. Dzi sowniki ortograficzne podaj tylko pisowni z u. porywisty, nie [porwisty, np. porywisty wiatr. Lepiej kojarzy to sowo z czasownikiem porywa ni porwa; mwi si zreszt o porywach wiatru. pose, posanka. Obydwa wyrazy mog si odnosi do kobiety posa, powiemy wic pani pose lub pani posanka. Mska posta tytuu jest jednak odpowiedniejsza w sytuacjach oficjalnych. Natomiast w liczbie mnogiej trzeba uywa formy eskiej: panie posanki, nie lpanie pose ani [panie posowie (cho poprawnie panie i panowie posowie). Zob. te DYREKTORKA, KIEROWNICZKA I IN. posiada, mie. Wydawnictwa poprawnociowe ostrzegaj, by nie uywa czasownika posiada w poczeniu z nazwami rzeczy drobnych, z rzeczownikami abstrakcyjnymi oraz przy podmiocie nieywotnym (...) [.] Posiada brod, bilet, wymiary, znaczenie, reumatyzm; autobus posiada 30 miejsc" (Sownik poprawnej polszczyzny PWN). W podanych tutaj przykadach naley uy czasownika mie. Inny sownik jzyka polskiego PWN informuje ponadto: W odniesieniu do przedmiotw drobnych naturalne jest uycie tylko imiesowu biernego i gerundium, poniewa s to formy, ktrych nie ma synonimiczny czasownik mie. Drcymi rkami zacz wyjmowa posiadane drobiazgi......zezwolenie na posiadanie broni". Zgodnie z tradycj mwio si np. posiada ziemi, majtek, fortun, take posiada rozleg wiedz i posiada znajomo jzykw. Stopniowo zakres uycia czasownika posiada rozszerzy si, co wspomniany Inny sownik jzyka polskiego ujmuje w kilku akapitach z przykadami. Ostatni z nich zawiera jednak ostrzegawcz uwag: Sowo posiada bywa te uywane w innych kontekstach zamiast czasownika 225 mie i nadaje wypowiedzi odcie oficjalny, a czasem pretensjonalny". Zob. te WYRAZY MODNE. posiadanie. By w posiadaniu to replika niemieckiego im Besitz sein, majcego swj odpowiednik take w innych jzykach (np. angielskie to be in possession, francuskie etre en

possession). Wydawnictwa poprawnociowe przedkadaj czasowniki mie i posiada nad to nieco urzdowe wyraenie, radz wic pisa np. Muzeum posiadao cenne obrazy zamiast Muzeum byo w posiadaniu cennych obrazw. Krytykowane wyraenie jest jednak rozpowszechnione, a jego pozycj wspiera analogia do innych, take do oficjalnych i czasem kwestionowanych wyrae: mie co w posiadaniu (mniej oficjalnie: posiada, mie, by wacicielem czego), wej w posiadanie czego (mniej oficjalnie: sta si posiadaczem, wacicielem), co jest w czyim posiadaniu (mniej oficjalnie: kto co posiada, ma) i co dostaje si (przechodzi) w czyje posiadanie (mniej oficjalnie: co staje si czyj wasnoci). Zob. te POSIADA, MIE. Zob. te KALKI. posanka. Zob. pose, posanka. posta, powsta. Dawny czasownik posta o znaczeniu 'stan, pojawi si' odmienia si tak jak powsta: postan, postaniesz, postanie itd. Dzi nie uywa si go poza kilkoma utartymi wyraeniami, np. co komu nie postao w gowie i czyja noga gdzie nie postanie. Ta jego archaiczno w pol-szczynie jest przyczyn bdw dwojakich. Albo zamienia si dawne posta na wspczesne, bardziej zrozumiae powsta, np. ! co komu nie powstao w gowie. Albo te zachowuje si dawn form, ale przypisuje jej inne, wspczesne znaczenie, zwizane z innym sposobem odmiany (postoj, postoisz, postoi itd.) - i mwi si bdnie: ! czyja noga gdzie nie postoi. Zob. te etymologia ludowa. poszuka, poszukiwa. Z ogoszenia prasowego: ! A-gencja towarzyska poszukuje mode panie". Poprawnie 226 byoby modych pa, gdy czasowniki poszuka i poszukiwa cz si z dopeniaczem, a nie z biernikiem. Niepoprawne jest te czenie ich z narzdnikiem w konstrukcjach ! poszuka (poszukiwa) za czym (z niemieckiego nach etwas suchen). porodku, W rodku. Pisze si w rodku tygodnia, ale porodku pokoju, szli w rodku, ale siedzieli porodku. czn pisowni maj te sowa pord, wrd i przestarzae ju wpord. potencjalny, zgodnie z aciskim pochodzeniem tego sowa, znaczy 'moliwy', dokadniej za - 'taki, ktrego jeszcze nie ma, lecz ktry moe si pojawi lub wydarzy', np. potencjalne korzyci, potencjalne niebezpieczestwo, potencjalny przeciwnik, potencjalni klienci. Pleonazmem jest wic sformuowanie ! potencjalne moliwoci: samo sowo moliwoci cakowicie wystarczy. Podobne bdy s zwizane z przyswkiem potencjalnie: ! W trzecim, najwikszym eksploatowanym przez Codalco regionie, Andina, istniej potencjalnie najwiksze moliwoci ekspansji" (Zycie Gospodarcze). Zob. te pleonazm, tautologia. potrafi. Czasownik ten jest zgodnie z tradycj dokonany, ale obecnie odczuwa si go zwykle jako niedokonany. Formy potrafi, potrafisz, potrafi, potrafimy, potraficie, potrafi s wic odnoszone czsto do teraniejszoci, a nie do przyszoci, co wcale nie razi, .: Nauka nie potrafi jeszcze wytumaczy, dlaczego takie wane narzdy, jak mzg czy puca (...), nie s wraliwe na bl" (Wiedza i Zycie). W odniesieniu do przyszoci uywa si czasem form zoonych, ktre jednak w wydawnictwach poprawnociowych bywaj kwestionowane .: ! (...) jeste przeraona, e ci ka nie wiadomo co robi, a ty nie bdziesz potrafia" (Kultura). Najlepiej byo napisa tu: a ty nie bdziesz umiaa. Kwestionowane s te imiesowy na -c i -, .: ! Sztuczna inteligencja - dzia informatyki zajmujcy si 227

budow programw wyposaonych w elementy domylnoci i potraficych uczy si na wasnych bdach" (Computer World). Naleao napisa umiejcych si uczy, zdolnych si uczy lub zdolnych do uczenia si. Nawiasem mwic, nie tylko imiesowy na -c i na -cy, waciwe czasownikom niedokonanym, nie powinny by tworzone od czasownika potrafi. Nie uywa si take imiesowu na -szy (! potrafiwszy), normalnie tworzonego przecie od czasownikw dokonanych. potrzebowa. Bd w ogoszeniu w czasopimie PCkurier: ! Kupujesz komputer? Potrzebujesz oprogramowanie? Kup je u nas!". Czasownik potrzebowa czy si z dopeniaczem, a nie z biernikiem, poprawnie byoby wic: Potrzebujesz oprogramowania ? potrzebowa, musie. czenie czasownika potrzebowa z bezokolicznikiem bywa odczuwane jako wpyw skadni niemieckiej lub jidysz. By moe wzgldy te decyduj o niewielkiej popularnoci konstrukcji bezokolicznikowej i jej wtpliwym statusie poprawnociowym. Odzwierciedleniem waha jest kompromisowe stanowisko Sownika poprawnej polszczyzny PWN, ktry konstrukcj t uzna za poprawn tylko wtedy, gdy czasownik potrzebowa jest zaprzeczony, .: Nie potrzebuj dzi wraca na kolacj". Taka ocena jest niestety nadmiernym uproszczeniem, gdy dyskwalifikuje zdania, ktre wcale nie wydaj si race, .: By maomwny jak wszyscy Grecy i potrzebowa si wygada" (H. Sienkiewicz). Niewtpliwie jednak w wielu zdaniach nie zaprzeczonych - np. Spiesz si, bo potrzebuj zdy na autobus - lepiej uy czasownika musie ni potrzebowa. By moe pewien element psychicznej potrzeby, o ktrej mowa w cytacie z Sienkiewicza, sprawia, e obecny w nim czasownik potrzebowa zdaje si dobrze peni swoj funkcj. powin si, podwin si. Wyraenie noga si komu' powina znaczyo kiedy dosownie 'kto si potkn, po228 lizgn, przenonie za - 'komu si nie powiodo'. Do dzi zachowao si tylko to przenone znaczenie, a czasownik powin si poza wymienionym wyraeniem nie jest ju uywany. Zdarza si wic, e jest zastpowany czasownikiem podwin si, lepiej zrozumiaym. Wydawnictwa poprawnociowe na razie tej innowacji nie aprobuj: noga moe si komu podwin przypadkiem, mona celowo podwin nogi pod siebie, mona usi z podwinitymi nogami - ale sformuowania te maj charakter dosowny. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. powsta. Zob. posta, powsta. powtarza, wraca itp. Na pewn nieciso znaczeniow natrafia si w potocznym uyciu czasownikw oznaczajcych ponowienie czynoci. Kto mwi np. Nie bd ci tego dwa razy powtarza, a ma na myli to, e nie chce o czym dwa razy mwi (czyli e nie chce powtarza ani razu). Kto inny owiadcza: Ju czwarty raz wracam do Kudowy, a ma na myli to, e jedzie do niej czwarty raz (wraca za po raz trzeci). W starannym stylu naleaoby unika takich wypowiedzi, gdy mog by mylce. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. pki CO. Wyraenie to pochodzi od rosyjskiego poka czto, a poniewa daje si zastpi rodzimym na razie i tymczasem, wydawnictwa poprawnociowe uznaj je za niepodany w polszczynie rusycyzm. Jest jednak rozpowszechnione, zwaszcza w jzyku potocznym, sigaj te po nie dziennikarze, .: W grze pojedynczej kobiet pki co bez sensacji" (Gazeta Wspczesna). Byoby dobrze, gdyby wyraenie pki co suyo tylko do oywienia wypowiedzi. Gorzej, jeli jest uywane dlatego, e piszcy nie zna innych okrele. Zob. te kalki.

p, p-. Piszemy rozdzielnie np. p kilometra, p godziny, o p do smej (obocznie do o wp do smej lub wp 229 do smej), take pl na p. cznie natomiast pfina, proczny, pljawnie, pdarmo, pserio, plee itp. Jeeli drugi czon w wyrazie zoonym jest pisany wielk liter, to poprzedza si go cznikiem, np. p-Polak. Wyjtkowo oddzielnie piszemy p w dwuczonowych wyraeniach, w ktrych kady czon z osobna przekazuje znaczenie poowicznoci, a oba wsplnie okrelaj jedno pojcie, np. p jawa, p sen (czyli w poowie jawa, w poowie sen), p Polak, p Niemiec (czyli w poowie Polak, w poowie Niemiec), p artem, p serio (czyli troch artem, troch serio), pl lea, pl siedzia (o kim, kto np. w podry p drogi lea, p drogi siedzia bd te ca drog spdzi w pozycji plecej). Zob. te DWUIPROCZNY. Zob. te PGODZINA, PWIEK. Zob. te W P, WP, WP-. pt, ptora. Pierwszy z tych liczebnikw jest nieodmienny, drugi ma formy zrnicowane rodzajowo: ptora kilometra, ptora okrenia, ale ptorej mili (nie ! pltory mili). Ich czliwo skadniowa z trudem poddaje si uoglnieniom, wydawnictwa poprawnociowe czsto wic poprzestaj na podawaniu przykadw: nie pisa od p(tora) tygodnia, wrci za p(torej) godziny, wyjecha przed p(tora) rokiem, przyj po p(tora) roku, rozpuci lekarstwo w p(torej) szklanki wody, sprzedawa pomidory po p(tora) rubla. Jak wida, rzeczownik przy liczebnikach p i ptora na og wystpuje w dopeniaczu. Wyjtkiem jest konstrukcja przed p(tora) rokiem, w ktrej przypadek rzeczownika dostosowuje si do wymaga przyimka, por. analogiczne przed rokiem. Wydaje si, e moe by ona wzorem dla innych pocze z rzeczownikiem rodzaju mskiego, np. Zala ziemniaki p litrem wody (bo przecie nie ! Zala ziemniaki p litra wody). Nietypowo zachowuje si te rzeczownik godzina, inaczej w kontekcie liczebnika p ni ptora, por. wyjecha przed ptorej godziny, ale przed p godzin; podobnie: przyj po ptorej godziny, ale po p godzinie. Mwimy te przed 230 pgodzin i po pgodzinie, uywajc rzeczownika pgodzina, ktry poza wymienionymi poczeniami nie wystpuje. Prawdopodobnie to pod jego wpywem uksztatowaa si nietypowa czliwo skadniowa liczebnika pl z rzeczownikiem godzina po przyimkach przed i po. W grupach liczebnikowych zakoczonych liczebnikiem p zazwyczaj uywa si rzeczownika w liczbie pojedynczej, np. pi i p roku (nie ! pi i p lat), za pi i pl godziny (nie ! za pi i pl godzin). W narzdniku i w miejscowniku uycie liczby mnogiej jest te dopuszczalne: przed dwoma i pl miliona lat lub przed dwoma i pl milionami lat, po dwch i pl roku lub po dwch i pl latach. Wydawnictwa poprawnociowe popieraj jednak konstrukcje z rzeczownikiem w liczbie pojedynczej. Zob. te PGODZINA, PWIEK. Zob. te RAZ. Zob. te W P, WP, WP-. pgodzina, pwiek. Sowo pgodzina jest uywane tylko w wyraeniach przed pgodzin i po pgodzinie. Mona napisa w tym samym znaczeniu przed p godzin i po p godzinie np. By tu przed pgodzin lub przed p godzin. Jeszcze bardziej ograniczone uycie ma sowo pwiek - wystpuje tylko w wyraeniu przed pwiekiem. I tu mona napisa rozcznie przed p wiekiem (na wzr regularnych pocze: przed p rokiem, przed ptora rokiem), co wicej - rozczna pisownia jest duo bardziej rozpowszechniona. Zob. te P, PTORA. pnoc. Zob. Zachd, zachd. Pnocnoeuropejczyk. Zob. rodkowoeuropejczyk.

ptora. Zob. p, ptora. ppk. Zob. pk., ppk. pracoholik, z angielskiego workahoic, to kto tak uzaleniony od pracy jak alkohoik od alkoholu. Liczne inne wyrazy powstay w podobny sposb, np. seksohoik, kinoholik 'nao231 gowy kinoman', sieciohoik 'naogowy internauta'. Wszystkie naley pisa przez h. Win za bdy typu ! pracocholik mona obarczy melancholika. praktycznie. Sowo to znaczyo najpierw 'w sposb praktyczny, majc na wzgldzie korzyci praktyczne' i tylko w takich znaczeniach byo objaniane w sownikach, .: Oni myl praktycznie, twarde ycie ich tego nauczyo" (W. ukrowski). Pniej praktycznie, pod wpywem angielskiego practically, zaczo te znaczy 'prawie, waciwie, zasadniczo', .: (...) praktycznie u kadego zawodowego kolarza wystpuje arytmia pracy serca" {Gazeta Wyborcza), (...) pytanie o natur wiata pojawio si praktycznie wraz z gatunkiem ludzkim" {Wiedza i Zycie). Autorzy wydawnictw poprawnociowych czasem jeszcze kwestionuj to nowe znaczenie, ale prawdopodobnie bd musieli si z nim pogodzi. Na razie warto dba o to, by nowe znaczenie nie kolidowao ze starym, jak w zdaniu: Parlament za praktycznie ma tylko teoretyczn moliwo obalenia prezydenta" (z telewizji). Zob. te kalki. predestynowa, predysponowa. Czasowniki te maj podobne znaczenia i czasem mog by uywane zamiennie, czego dowodz przykady ze Sownika jzyka polskiego PAN: Gos mj oglnie si podoba, a temperament i zacicie charakterystyczne (...) predestynoway mnie do operetki" (L. Solski), Mj gos niski i szorstki predysponowa mi (...) na przodownika chru" (S. Pigo). Sowo predysponowa, dzi rzadkie, ma zwizek z predyspozycj, czyli wrodzon zdolnoci lub skonnoci do czego (mwimy np. predyspozycje zawodowe, artystyczne, psychofizyczne). Czasownik predestynowa (nie ! predystynowa) mona kojarzy z predes-tynacj, czyli losem, fatum, wol bo itp. Znaczenie tego czasownika nie odpowiada jednak dokadnie znaczeniu rzeczownika. Czowiek predestynowany do czego to na ogl nie kto, czyj przyszo okrela fatum, lecz kto, kogo 232 jakie cechy, warunki, okolicznoci przeznaczaj do czego, np.: Rumunka na Igrzyskach moskiewskich bdzie z pewnoci jedn z faworytek (...), predestynuj j do tego znakomite warunki fizyczne - 190 cm wzrostu i 72 kg wagilH" {Dziennik Polski). preferowa. Sowo to naley do stylu oficjalnego. Niestosowno posugiwania si nim w kontekstach, w ktrych lepsze byoby nienacechowane stylistycznie wole lub dawa pierwszestwo, jest czsto przedmiotem artw, np. Preferuje pani kaw czy herbat? A oto inny przykad artobliwego uycia: (...) kobiety preferoway jako technologi zmywania zanurzanie wszystkich naczy w detergentach i taplanie si w coraz brudniejszej wodzie" {Kultura). Zob. te WYRAZY MODNE. premier. Zob. PREZYDENT, PREMIER. preSJa. Zob. PITNO, WRAENIE, PRESJA, WPYW. prestidigitator, po wosku prestidigitatore, od presto 'szybki' i aciskiego digitus 'palec'. Trudno wymwi to sowo, atwo je przekrci. Prostszym, bezpieczniejszym wyrazem jest iluzjonista. preZentOWa. Zob. PRZEDSTAWIA, PREZENTOWA, REPREZENTOWA. prezydent, premier. ! Od wczoraj o swoich problemach rozmawiaj w Poznaniu prezydentowie, burmistrzowie i wjtowie z caej Polski" - donosi Gazeta Wyborcza. Co do burmistrzw i wjtw zgoda, ale nie ! prezydentowie, tylko prezydenci. Podobnie nie !

premierowie, tylko premierzy. Goym okiem wida, e prezydent i premier rni si od wjta i burmistrza. priorytet. Pierwotne znaczenie tego sowa - z aciskiego prior 'pierwszy' - to 'pierwszestwo'. W tym znaczeniu uywa si go zasadniczo w liczbie pojedynczej, .: Priorytet 233 maj mode maestwa, osoby mieszkajce w trudnych warunkach lokalowych lub zdrowotnych" (Zycie Literackie). Poza tym priorytetami (czsto w liczbie mnogiej) nazywa si cele waniejsze od innych, np. priorytety badawcze, inwestycyjne, priorytety bankw, przedsibiorstw, listy priorytetw, hierarchie priorytetw. Ch podkrelenia wagi rzeczy wanych jest rdem takich sformuowa, jak absolutny priorytet czy bezwzgldne priorytety. Mwi si te najwyszy priorytet, co dla osb znajcych aciskie rdo tego sowa brzmi jak pleonazm. Zamiast: (...) budowa otrzymaa ze strony resortu najwyszy priorytet" (Perspektywy) mona byo napisa: Budowa zostaa uznana przez resort za przedsiwzicie pierwszoplanowe albo Do budowy tej resort przywizuje najwiksz wag. Wiele osb woli jednak sowo priorytet, ktre brzmi naukowo. Moda zawsze ma jaki urok, ktremu ulegamy. Zob. te WYRAZY MODNE. procent jest zasadniczo wyrazem odmiennym: y z procentw, bra procenty, w znacznym procencie itp. W dopeniaczu liczby pojedynczej ma on form procentu lub procenta (ta druga forma bywa kwestionowana, jeli nie towarzyszy liczebnikowi jeden), w mianowniku, bierniku i woaczu liczby mnogiej procenty (nie ! procenta), w dopeniaczu liczby mnogiej procentw (nie ! procent). W poczeniach z liczebnikami jednak, w liczbie mnogiej, rzeczownik ten ma kocwki przypadkowe tylko w celowniku (Przyznano nagrody dziesiciu procentom dzieci), narzdniku (Picioma procentami funduszu wszystkich nie obdzielisz) i miejscowniku (W dziewidziesiciu procentach mieszkaa tam ludno polska). W pozostaych przypadkach - a z liczebnikiem uamkowym nawet w kadym przypadku - naley uywa bezkocw-kowej formy procent: Dwa procent tej sumy stanowi reszt, Brakuje piciu procent, Odzyskalimy cao bez trzech i p procent, Zadowolimy si omioma i p procent zysku, Koncert zgromadzi sto procent widzw. 234 Zdanie Stenie wynosio 28,7% odczytujemy wic: Stenie wynosio dwadziecia osiem i siedem dziesitych procent. W praktyce nierzadko usyszy si w takich konstrukcjach form procenta. Zob. te PROMIL, PROMILLE. Zob. te PUNKT PROCENTOWY. promil, promille. Pierwszy z tych rzeczownikw jest odmienny: promila, promilowi itd., w liczbie mnogiej promile, promili itd. Przykady prasowe pouczaj nie tylko o odmianie tego sowa, ale i o jego znaczeniu w polskim yciu: Prawie 2,5 promila alkoholu we krwi mia Pawe S., 43-letni maszynista pocigu osobowego relacji Braniewo - Elblg", Kierownik izby wytrzewie stwierdzi, e cztery promile alkoholu we krwi to niewiele", Umiarkowane zatrucie alkoholem jest do trzech promili". Jak informuje Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN, w dopeniaczu i bierniku liczby mnogiej mona uywa obocznej formy promil, np. pi promili albo pi promil. Ta druga konstrukcja jest jednak rzadka. Drugi rzeczownik -promille - jest nieodmienny. Poniewa zwalnia piszcych z namysu nad wyborem kocwki, moe by czasem uyteczny. Na przykad w artykule o kolejce wilanowskiej Gazeta Wyborcza podaje, e midzy Belwederem a placem Unii Lubelskiej nachylenie linii wynosio 41 promille". Dobrze czasem przypomnie, epromil (promille) nie jest wycznie jednostk stenia alkoholu we krwi. Zob. te procent. prosi. Wiele osb mwi prosz pani tam, gdzie tradycja i wci obowizujca norma jzykowa ka uywa zwrotu prosz pani. Co prawda, czasownik prosi w zasadzie czy si

z biernikiem, mwimy wic np. Prosz pani o rad. Zwracajc si jednak do rozmwczyni czasem po to, by rozpocz rozmow, czasem dla podtrzymania uwagi - powinnimy uywa formuy prosz pani, z dopeniaczem, a nie z biernikiem, np. Prosz pani, czy sdzi pani, e ... albo Zdarzyo si to, prosz pani, w zeszym roku. 235 Zwrot prosz pani jest w dzisiejszej polszczynie skadnio-' wym archaizmem. Dopeniacz przy czasowniku prosi (w zdaniach nie zaprzeczonych) wystpuje w niewielu konstrukcjach - jak mwi jzykoznawcy - adresatywnych, np. prosz mamy, prosz taty, prosz cioci, prosz pa, prosz panw, prosz pana, prosz pastwa, prosz was, prosz ciebie, prosz siostry (w zwrocie do zakonnicy lub pielgniarki), prosz Wysokiego Sdu. prOSi. Zob. KURCZ, JAGNI ITP. prosperity to nieodmienny rzeczownik rodzaju eskiego: ta prosperity. Wyraenia okres prosperity, lata prosperity wygldaj jednak tak, jakby zawieray form dopeniacza liczby pojedynczej rzeczownika ! prosperita. W sownikach nie znajdziemy takiego wyrazu, powinnimy zatem poprawi zdanie: ! Powrci do Warszawy, otworzy kaw literack, oeni si. Prosperita nie trwaa jednak dugo" {Literatura). protagonista nie jest synonimem antagonisty ani jego przeciwiestwem. Sowniki nie notuj takiego znaczenia, poprzestajc na trzech innych: (1) przywdca walczcy o co, (2) najwaniejszy aktor w zespole, gwny aktor sztuki lub filmu bd gwny bohater powieci, (3) pierwszy aktor w staroytnym teatrze greckim, prowadzcy dialog z chrem (nb. od tego znaczenia wywodz si pozostae). Tymczasem nawet w starannie wydanych tekstach, pisanych przez uznanych autorw protagonista wystpuje czasem w znaczeniu 'przeciwnik', .: Wielki protagonista Staffa - Bolesaw Lemian, bynajmniej nie by pobity, schodzc z areny w roku 1937" (K. Wyka). O ile znaczenie to wykazuje pewien zwizek z pozostaymi i mona by je uzna za naturalny rezultat ewolucji znaczeniowej wyrazu, o tyle protagonista jako 'zwolennik' to uycie budzce wicej wtpliwoci. Moe za nim przemawia to, e przywdca czego, np. rewolucji, jest zazwyczaj te jej zwolennikiem. Najprawdopodobniej jednak ci, ktrzy protagonista nazywaj stronnika 236 kogo lub czego, kieruj si czysto formaln analogi do antagonisty i potwierdzonym w innych parach wyrazw przeciwstawnym znaczeniem cztek anty- i pro-. protekcjonalny, protekcyjny, sowa czasem mylone, podobnie jak pochodne przyswki: ! Mwi duo i z wielk pewnoci siebie. Wobec mnie zachowa si protekcyjnie" (S. Dygat). Protekcyjny znaczy 'zwizany z protekcj' albo 'chronicy rynek krajowy przed konkurencj', protekcjonalny za to 'pobaliwie wyniosy'. W cytowanym zdaniu naleao uy przyswka protekcjonalnie. protok. Czy naley mwi protok zebrania czy protok z zebrania} Sowniki poprawnej polszczyzny dopuszczaj tylko t pierwsz moliwo, drug uznaj za bd. Wiele osb woli jednak protok z czego' ni protok czego'. Za decyzj sownikw przemawia analogia do rzeczownikw takich, jak streszczenie i zapis: skoro streci co i streszczenie czego, skoro zapisa co i zapis czego, skoro wreszcie protokoowa co, to czemu nie protok czego} Jednak i dla konstrukcji protok z czego mona wskaza konstrukcj analogiczn sprawozdanie z czego. Uycie przyimka z jest wykluczone jedynie w takich wyraeniach, jak protok uzgodnie i protok rozbienoci, w ktrych sowo protok ma znaczenie takie jak spis i tak jak spis czy si z dopeniaczem. protok, protokoowa itp. maj pisowni oboczn: protokou, rzadziej protoku, protokoy, rzadziej protoky, protokoowa, rzadziej protokowa, protokolant, rzadziej protokolant, protokolarny, rzadziej protoklarny. proweniencja. Zob. konduita, proweniencja.

prszy, ze wzgldu na pokrewiestwo z wyrazami prchno, proch, proszek, jest pisane przez . O pomyk jednak nietrudno, gdy bardzo silna jest analogia do czasownikw zakoczonych na -uszy (np. kruszy, wzruszy, oguszy), a take do nazw wasnych zawierajcych czstk Prusz-(Pruszkw, Ksawery Pruszyski). 237 prym, prymat. Nie naley ich myli. Prymat to 'pierwszestwo', .: (...) bezwzgldny prymat zasad etyki i prawdomwnoci przed wszelkimi wzgldami politycznymi" (Krytyka). Sowo prym dawniej te miao takie znaczenie, ale dzi jest uywane tylko w zwizkach frazeologicznych wie prym i dziery prym 'mie przewag w jakiej dziedzinie'. prym, rej dawniej oznaczay, odpowiednio: 'pierwszestwo' oraz 'szereg, rzd'. Dzi wystpuj tylko w utartych zwizkach: wie (wodzi, dziery, trzyma) prym 'mie przewag w jakiej dziedzinie' oraz wie (wodzi) rej 'przewodzi jakim ludziom'. Ich znaczenie ani forma, jak wida, nie s identyczne. pryncypalny, pryncypialny. Pryncypalny to 'gwny, najwaniejszy pod jakim wzgldem', np. pryncypalna dzielnica, pryncypalna ulica w miecie. Natomiast pryncypialny to 'nie odstpujcy od wyznaczonych zasad, zasadniczy', np. pryncypialne znaczenie, kto pryncypialny w sdach. Wyrazy te atwo pomyli - nawet w Kartotece PWN niektre cytaty ilustrujce uycie jednego z nich zostay omykowo wyhasowane pod drugim i na odwrt. Mona powiedzie, e zawinia acina, gdy to aciskie rda dwch polskich przymiotnikw brzmi podobnie: principalis 'gwny, naczelny' i principialis 'pocztkowy'. W razie wtpliwoci pomocne moe by kojarzenie sowa pryncypalny z rzeczownikiem pryncypa, a sowa pryncypialny z rzeczownikiem pryncypia. przniczka nie jest synonimem przdki, cho tak wielu przypuszcza: ! A w tej chacie, na skraju Puszczy Kampinoskiej, Julia dzieje. Sto lat temu przniczki w jej wieku przdy nitki przy koowrotkach" (Wysokie Obcasy), ! Przeciwlegy biegun uczu wyraaa muzyka Moniuszki. Przypominaa ona tradycj polskiego zacisznego dworu i polskiej wsi, pieni przniczek i liryczne dumki (...)" (B. Suchodol238 ski)- Wedug sownikw przniczka to zdrobnienie od prznica - 'wska deseczka, do ktrej przywizuje si przdziwo, cz koowrotka.' Bdn interpretacj tego sowa - jak zauway prof. Bogusaw Kreja - nasuwa pie Moniuszki: U przniczki siedz jak anio dzieweczki,/ Przd sobie, przd jedwabne niteczki/ Kr si, kr, wrzeciono (...)". Nie znajc dawnych realiw, skonni jestemy przypuszcza, e u przniczki to znaczy w jej domu - jak u ssiadki, u lekarza, u fryzjera. Tymczasem dzieweczki, o ktrych tu mowa, siedziay u koowrotka. przed, przede. Zob. w, we, z, ze itp. przed laty, przed (wieloma) latami. Pierwsze z tych wyrae jest uywane bd samodzielnie w znaczeniu 'dawno temu', bd z liczebnikiem albo zaimkiem liczebnym: przed trzema laty, przed kilku (kilkoma) laty. Drugie wyraenie zawsze wystpuje z liczebnikiem albo zaimkiem liczebnym: przed picioma (piciu) latami, przed wieloma (wielu) latami. Konstrukcje liczebnikowe pierwszego rodzaju s starsze, zawieraj archaiczn form narzdnika laty, a mimo to s zdecydowanie czstsze od tych drugich. Najczstsze jednak, zwaszcza w jzyku potocznym, s wyraenia typu pi lat temu. Zob. te PICIU, PICIOMA ITD. Zob. te SPRZED LAT, PRZED LATY. Zob. te WSTECZ, W TY. przedni, tylny. Drugi z tych przymiotnikw ulega wpywom pierwszego, co prowadzi do bdw takich, jak ! tylnia opona i ! tylnie nogi. Podobne bdy zdarzaj si w innych przymiotnikach zakoczonych na -ni i -ny. Warto zapamita przykady: przychodni

korepetytor, ale gospodyni na przychodne; pokj przechodni, ale kolor pochodny; przyrodnia siostra, ale przygodna znajomo. przedsprzeda. Zob. wyprzeda, rozprzeda, odprzeda. 239 przedstawia, prezentowa, reprezentowa. Jako rusycyzm krytykowana jest konstrukcja przedstawia sob kogo', cos', .: ! Fabryka (...) przedstawia sob prny kombinat przemysu motoryzacyjnego" (Motor). Nie lepsze byoby to zdanie z czasownikiem prezentowa lub reprezentowa zamiast przedstawia. Mona byo natomiast napisa:.. .stanowiprny kombinat... lub po prostu: ...jestprnym kombinatem.... Zob. te kalki. przedwczoraj. Zob. dzisiaj, tutaj, wczoraj, przedwczoraj. przejrze. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE ITP. przekonywa. W czasie teraniejszym przekonuj, przekonuj, rzadziej przekonywam, przekonywaj. Formy przekony-wuj, przekonywuj, powstae ze skrzyowania wyej wymienionych, s czste, ale uwaane za niepoprawne. Zob. te ODDZIAYWA, PRZEKONYWA. przemysowo-rolniczy, rolniczo-przemysowy. Zgodnie z regu uywamy cznika w przymiotnikach zoonych z czonw rwnorzdnych, a wic takich, w ktrych jeden czon nie jest okreleniem drugiego. Dotyczy to take wyrazw, w ktrych jeden z rwnorzdnych skadniowo czonw uwaamy za waniejszy od drugiego. Ustali si zwyczaj, by czon taki podawa na pierwszym miejscu. Tak wic kraj przemysowo-rolniczy to taki, w ktrym przewag ma przemys, a kraj rolniczo-przemysowy to taki, w ktrym dominuje rolnictwo. Inne znaczenie ma sowo roniczoprzemysowy, pisane cznie. W sownikach jest objaniane jako 'dotyczcy przemysu rolniczego'. Zob. te CZNIK. przemyle. Zob. WYMYLI, POMYLE. PRZENONIE. Zob. metafory. przepaci. Zob. PRZYPACI, PRZEPACI. 240 przerbel, przerbla. Przerbel jest rzeczownikiem mskim, nie eskim: ten przerbel, nie ! ta przerbel. Rodzaj eski ma ta przerbla - forma strasz, ale dzi rzadsza. Zdarza si, e u tego samego autora wystpuj formy obydwu rodzajw: Zaproponowali, aby wybra si z nimi do jednego z jeziorek (...) na pow ososi w przerblu" i Wypatruj, gdzie w lodzie wida przerbl" (Cz. Centkiewicz). Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. przesdzi, przewidzie, zaplanowa. W kontekcie tych czasownikw przyswki z gry i zawczasu mog si wydawa zbyteczne, ale bd - jeli w ogle mona tu mwi o bdzie nie jest od razu widoczny, .: Jake wiele spraw z gry przesdzamy" (Literatura), Maszyna nie moe mie programu, ktry wszystkie ewentualne poczynania odbiorcy i bohatera w jednej osobie przewiduje z gry" (Wiedza i Zycie). W pierwszym zdaniu mona byo uy czasownika rozstrzyga, w drugim okrela. Sformuowania wybrane przez autorw s jednak bardziej dobitne i na tym polega ich zaleta. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. przestankowy, przystankowy. Przystankowy to przymiotnik od przystanek. Znaki interpunkcyjne za to znaki przestankowe, nie [przystankowe. Okrelenie to pochodzi od dawnego rzeczownika przestanek, oznaczajcego m.in. pauz w jakiej czynnoci, a take znak przestankowy. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. przestrzega. W znaczeniu 'stosowa si do czego' czasownik ten czymy z dopeniaczem, np. przestrzega przepisw, zalece, zasad, tajemnicy, hierarchii. W znaczeniu 'ostrzega'

czymy go z biernikiem: Przestrzega j przed niebezpieczestwem. Bd popeni dziennikarz, piszc: ! U-stawy na temat ochrony wd i ochrony powietrza mamy naprawd pikne. Sk w tym, aby je przestrzegano" (Przegld Techniczny). Zamiast je naleao napisa ich. 241 przewidzenie, przywidzenie. ! Nie, to nie mogy by przewidzenia, to musiaa by prawda" (S. Lubiski). Przewidzenie pochodzi o A przewidzie, czyli 'odgadn przyszo'. W cytowanym zdaniu naleao uy sowa przywidzenie, od przywidzie si 'nasun si jako zudzenie wzrokowe'. Mwimy przecie: Co mu si przywidziao, nie ! Co mu si przewidziao. przewidzie. Zob. PRZESDZI, PRZEWIDZIE, ZAPLANOWA. prZeWielebnO. Zob. EKSCELENCJA, EMINENCJA, MAGNIFICENCJA. przez, przeze. Zob. w, we, z, ze itp. przeze. Zob. WE, ZE, ZA. przyby, uby cz si zwykle z dopeniaczem: na wiosn ubywa niegu w grach, a przybywa wody w rzekach; ludziom z wiekiem przybywa siwych wosw, a nie zawsze ubywa zmartwie. Poczenia z mianownikiem budz wtpliwo, tym waniejsze wic, aby wiedzie, kiedy s poprawne. Mianownika uywamy, gdy mowa o osobach, ktre przybyy, czyli przyszy lub przyjechay to oczywiste: Do Rosji przyby z oficjaln wizyt premier Woch". Mniej oczywiste, e mianownikiem posugujemy si rwnie wtedy, gdy mowa o osobach lub rzeczach, ktre doczyy do innych, ju obecnych: Hotelowi przyby jeden stay mieszkaniec", albo odczyy od nich i przestay by obecne lub przestay istnie: Na Odrze w cigu ostatniej doby uby 1 centymetr". Przykady pochodz z Innego sownika jzyka polskiego PWN. przyjaciel. Formy liczby mnogiej tworzymy od innego tematu fleksyjnego ni formy liczby pojedynczej: przyjaciel, przyjaciela, przyjacielowi itd., ale przyjaci, przyjacioom, przyjacimi, przyjacioach. Wyjtkiem jest mianownik liczby mnogiej, w ktrym forma przyjaciele, oparta na temacie 242 fleksyjnym liczby pojedynczej, wypara dawniejsz form przyjacioy. Proces wyrwnywania form liczby mnogiej do form liczby pojedynczej rozszerza si i nierzadko syszy si ju np. o ! przyjacielach. Moe w przyszoci forma ta bdzie poprawna, ale na razie nie jest. Zob. te NARZDNIK. przyjrze si. Zob. spojrze, wyjrze, zajrze itp. przymierzy, zamierzy. Przyjo si mwi np. przymierzy sukni, nie ! zamierzy sukni (w sklepach s zreszt przy mierzalnie, nie ! zamierzalnie). Zamierzy si mona kijem na psa lub szabl na przeciwnika. Mona zamierzy (czciej zamierza) co zrobi, mona te mwi o zamierzonym wyjedzie, o zamierzonych celach itp. przypadek, w dopeniaczu zasadniczo przypadku. Tylko w odniesieniu do przypadkw gramatycznych uywa si formy przypadka. przypadek, wypadek. Wydawnictwa poprawnociowe ostrzegaj przed wymiennym uywaniem tych wyrazw, podkrelajc losowo, nieznan przyczyn przypadku w porwnaniu z wypadkiem, na og jako umotywowanym. Tymczasem w praktyce jzykowej przypadek ma ju przewag nad wypadkiem i jest spotykany nawet tam, gdzie nie moe by mowy o przypadkowoci zdarzenia, np. w zdaniu: Od niedzielnego poudnia w Szczecinie odnotowano ju 17 przypadkw podpale" (Gazeta Wyborcza). Niewykluczone, e preferencja dla przypadku we wspczesnej polszczynie wynika std, e wypadek jest kojarzony przede wszystkim z nieszczciem: mwimy przecie wypadek losowy, wypadek drogowy, wypadki chodz po ludziach. Jakkolwiek jest, nie wolno jednak

zastpowa wypadku przypadkiem w utartych zwizkach wyrazowych. Mwi si wprawdzie w najlepszym wypadku lub w najlepszym przypadku, mwi si w wypadku zatrucia lub w przypadku zatrucia, ale tylko na wszelki wypadek, nie ! na wszelki przypadek. 243 Warto jeszcze wspomnie o wyraeniu od przypadku do przypadku, ktre krytykowane jest jako zbyteczny germanizm. Lepiej go nie uywa, skoro to samo znaczy od czasu do czasu. Zob. te kalki. przypaci, przepaci mogy dawniej zamiennie wystpowa w wyraeniach: przypaci co yciem, zdrowiem, przypaci co kalectwem, mierci, wizieniem itp. Dzi uywanie w nich czasownika przepaci jest odbierane jako bd. Nietrudno go popeni, gdy czasownik przypaci nie wystpuje ju poza przykadami takimi, jak wymienione. przy pomocy, za pomoc. Panuje opinia, e pierwsze z tych wyrae powinno by czone z nazwami osb, drugie z nazwami rzeczy, a wic: przy pomocy kogo, ale za pomoc czego. Fakty jzykowe potwierdzaj t opini tylko czciowo. Istotnie nie mwi si ! za pomoc kogo, a wyjtki od tej reguy s pozorne i dotycz nie poszczeglnych osb, lecz raczej zbiorowoci ludzkich, w dodatku traktowanych instrumentalnie, .: Wymyli on, e bdzie rzdzi za pomoc nomenklatury" {Gazeta Wyborcza). Mwi si jednak zarwno przy pomocy kogo, jak i przy pomocy czego - oba wyraenia s poprawne, cho drugie jest rzadkie: Przy pomocy radcy prawnego (...) udaje si zabezpieczy dowody faszerstwa" (Solidarno) i (...) jest to teatr eksperymentujcy przy pomocy naturalistycznego szczegu" (Teatr). Mona byo powiedzie te: Z pomoc radcy prawnego... Wydawnictwa poprawnociowe wskazuj, e od konstrukcji za pomoc czego czsto lepszy jest sam rzeczownik w narzdniku, np. malowa pdzlem zamiast malowa za pomoc pdzla. Nie zawsze jednak uycie narzdnika jest moliwe, choby w zdaniu: Karaczan przemieszcza si gwnie za pomoc trzech par odny" (Wiedza i ycie). przysowiowy. Cho sowniki mwi, e wyraz ten znaczy 'zawarty w przysowiu, wzity z przysowia, znany tak powszechnie jak przysowie', wikszo przykadw jego 244 uycia dotyczy wcale nie przysw, lecz ronych zwizkw frazeologicznych, a nawet wyrazw nie uwikanych frazeologicznie. Wrd cytatw zawartych w Sowniku jzyka polskiego PAN s nastpujce: Powtpiewaem zawsze o owej przysowiowej mdroci Salomona, bo jake mdry czowiek braby sobie na kark, tak jak on, a 300 on!?", Franciszek Jzef, ktry by przysowiowym analfabet, nie mg si pogodzi z tym, aby (...) rodzinny jego order mia zawisn na piersi bd co bd profesorskiej", Uczciwo kirgiska jest przysowiowa". Z tym chtnie uywanym sowem wi si jednak dwa niebezpieczestwa. Jedno polega na tym, e przymiotnik przysowiowy wkrada si do zwizkw frazeologicznych, ktrych nie powinnimy dzieli. Nie naleao np. rozbija wyraenia nabi kogo w butelk, tak jak zrobi to dziennikarz Rzeczpospolitej: ! Oczywicie nie wszystkie nowo powstae biura i spki turystyczne nabijaj klientw w przysowiow butelk". Drugim niebezpieczestwem jest maniera stylistyczna polegajca na opatrywaniu sowem przysowiowy kadego wyraenia uytego przenonie. Zjawisko to ma t sam przyczyn, co ujmowanie wyrae przenonych w cudzysw: chodzi prawdopodobnie o zdystansowanie si od nich, o odebranie im ekspresywnoci, nie harmonizujcej - zdaniem mwicego - z reszt wypowiedzi. adnego z tych niebezpieczestw nie unikn autor zdania: Ju trzeci rok z rzdu zboe sypno nam jak z przysowiowego rogu obfitoci" (ycie Gospodarcze). Cudzysw i sowo przysowiowy naleao wykreli albo te zrezygnowa ze zwizku frazeologicznego, jeli narusza on wyczucie stylistyczne autora. Zob. te CUDZYSW. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. przystankowy. Zob. przestankowy, przystankowy.

przyszociowy, przyszy. Zdarza si, e pierwszy z tych przymiotnikw jest uywany bdnie zamiast drugiego, .: ! Poruszano m.in. zagadnienie udziau modziey 245 w przyszociowym rozwoju wsi olsztyskiej (...)" (Gazeta Olsztyska), ! Przedmiotem rozmw bya wymiana informacji i pogldw dotyczcych biecych i przyszociowych problemw technicznych (...)" (Motor). Tymczasem przyszociowe jest nie to, co bdzie istnie w przyszoci (takie znaczenie ma sowo przyszy), lecz to, co ju istnieje i ma przed sob przyszo, np. przyszociowe kierunki bada, przyszociowe rda energii, oraz to, co wybiega w przyszo, np. przyszociowe wizje, koncepcje, postulaty. przy uyciu. Niektrzy sdz, e wyraenie to jest niepoprawne. Czasem istotnie jest niezrczne, np. wbi gwd przy uyciu motka (prociej i lepiej: wbi gwd motkiem). Mechaniczne unikanie go moe jednak prowadzi do bdw takich, jaki przydarzy si redaktorowi hasa nierzdny w Sowniku jzyka polskiego PWN. Wyraenie czyn nierzdny jest tu objanione nastpujco: czyn zaspokajajcy popd pciowy, uznany przez kodeks karny za przestpstwo z powodu popenienia go w niedozwolonych okolicznociach, np. uywajc przemocy (...)". Konstrukcja popenienia ..., uywajc jest niegramatyczna: imiesw przyswkowy nie moe si czy z rzeczownikiem, nawet odczasownikowym. Nie lepiej byo napisa przy uyciu zamiast uywajc? PS, P.S., skrt wyrazu postscriptum, czytany jak cay ten wyraz lub literowo: pe es". Zapisywanie go z kropkami jest niezgodne z regu, ale zgodne z tradycj i dlatego powinno by tolerowane. Zob. te SKRTOWCE. Zob. te SKRTY. Psaterz Dawidw. Forma Dawidw w tytule zbioru psalmw przetumaczonych przez Jana Kochanowskiego to dawny przymiotnik dzierawczy, ktry dzi oddaoby si sowem Dawidowy (wedug tradycji autorem wikszoci biblijnych psalmw by izraelski krl Dawid). Niektrzy bior form Dawidw za dopeniacz liczby mnogiej imienia Dawid i odmieniaj: ! Psaterza Dawidw, ! Psaterzowi Da246 widw itd. (bd taki zawieruszy si nawet w pierwszym wydaniu Maej encyklopedii powszechnej PWN). Poprawne formy brzmi: Psaterza Dawidowego, Psaterzowi Dawidowemu, Psaterzem Dawidowym, Psaterzu Dawidowym. Na og pisze si po prostu Psaterza, Psaterzowi itd., gdy kontekst wyjania, o ktre dzieo chodzi. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. Zob. te SZEKSPIROWSKI, SZEKSPIROWSKI. pSeUdO-. Zob. NIBY-, QUASI-, PSEUDO-. Puaski, puawski. O niepodlego Stanw Zjednoczonych walczy Kazimierz Puaski, nie ! Puawski. Podstaw tego nazwiska jest nazwa podlaskiej wsi Puazie, dlatego nie ma w nim litery w. Forma puawski pochodzi za od miasta Puawy. W Warszawie jest ulica Puawska, ktra prowadzi w stron Puaw. O pomieszanie tych przymiotnikw tym atwiej, e w potocznej wymowie brzmi identycznie. punkt, w dopeniaczu punktu, nie ! punkta, np. osiem dziesitych punktu. punkt procentowy. W ubiegym roku stopa inflacji spada a o ponad osiem punktw procentowych (z 37,6 do 29,5 proc, liczc grudzie do grudnia)" - informowaa przed laty Polityka. Wiele osb zastanawia si, dlaczego ekonomici, politycy i dziennikarze wol mwi o punktach procentowych zamiast o procentach. Ot gdyby w sytuacji opisanej w cytowanych zdaniu stopa inflacji spada o osiem procent, to mona by sdzi, e jej nowa warto wynosi 92 procent jej dotychczasowej wartoci. Tymczasem jest inaczej: now warto obliczamy przez pomniejszenie dotychczasowej wartoci o liczb 8. Zob. te procent. puryzm, purytanizm. Oba wyrazy zawieraj ten sam rdze, co aciski przymiotnik purus 'czysty'. Podobiestwo

241 ich brzmienia przesania niestety rnic znacze. Puryzm to przesadna dbao o czysto i poprawno jzyka, rzadziej - o czysto obyczajw; to take kierunek w malarstwie. Purytanizm za to ruch protestancki w Anglii i Szkocji, dcy do reformy Kocioa anglikaskiego i propagujcy surowy i wstrzemiliwy tryb ycia; przenonie sowo to oznacza surowo zasad moralnych i obyczajw. Zwolennikw puryzmu, zwaszcza jzykowego, nazywa si purystami; wyznawcw purytanizmu - w znaczeniu dosownym i przenonym - purytanami. pUStllka. Zob. GEGKA, JASKKA, PUSTUKA. puzzle, sowo prawie tak trudne jak amigwka, ktr oznacza. Mona go nie odmienia (Nie lubi puzzle) i wymawia z angielska pazl". Mona te odmienia je jak rzeczownik mskoywotny, a wic z kocwk -a w bierniku: Me mam puzzla, kup mi puzzla, chc si bawi puzzlem. Odmieniajc, wymawiamy puzla" lub pucla", puzlem" lub puclem" itd. Syszy si te np. pudeko puzzli, co dowodzi, e nie tylko caa ukadanka jest oznaczana tym sowem, ale i jej elementy. O jednym elemencie ukadanki rzadko si mwi, tote z trudem napotykamy w tekstach form puzzel. Gdy forma ta si upowszechni, angielskie sowo puzzle (ju teraz czytane puzle") okae si w polszczynie regularn liczb mnog od puzzel. Rnica midzy nimi bdzie taka, jak midzy pukle i pukiel. pyza, marynata maj bezkocwkowy dopeniacz liczby mnogiej: garnek pyz (nie Ipyzw), soik marynat (nie ! mary-natw). Kocwka -w wrd rzeczownikw eskich pojawia si tylko wyjtkowo: mwimy nuda i nudw (np. umrze z nudw), potocznie te beza i bew (np. pi bew), cho lepiej bez. Zob. te BEZA. 248 quasi-. Zob. niby-, quasi-, pseudo-. rad, kontent, nie ! rady, ! kontenty. Przymiotnikw tych uywa si tylko w mianowniku - w funkcji orzecznika, np. Jestem rad, lub rozwinitej przydawki, .: mieje si pleban, kontent z dziesiciny" (I. Krasicki). Odmieniaj si przez rodzaj, np. rad, rada, rade, i przez liczb, np. kontent, kontenci, w rodzaju niemskoosobowym liczby mnogiej kontente. To samo mona powiedzie o sowie nierad i o zapomnianym ju wyrazie niekontent. radio, Studio. Wyrazw tych, obcego pochodzenia, dawniej nie odmieniano. Dzi jeszcze sowniki pozwalaj nie odmienia rzeczownika studio, przewanie jednak uywa si form odmienionych: studia, studiu, studiem i tylko w miejscowniku czsta jest oboczno form: w studiu lub w studio. Oboczne formy miejscownika liczby pojedynczej ma take radio: w radiu lub w radio. W innych przypadkach rzeczownik ten przybiera regularne kocwki fleksyjne. Nie uywany pozostaje tylko dopeniacz liczby mnogiej, o ktrym Sownik jzyka polskiego PAN pisze: teoretycznie: radiw". Zamiast pi radiw powie si raczej pi radioodbiornikw lub pi odbiornikw radiowych. Zob. te kakao. rajstopy, rajtuzy rni si kocwk dopeniacza: rajstop, ale rajtuzw, nie ! rajtuz. Podobnie kalesonw, nie ! kaleson. Sowo rajtuzy pochodzi z jzyka niemieckiego, gdzie oznaczao najpierw spodnie do jazdy konnej. Niemieckie reiten 'jedzi konno' jest widoczne take w rajstopach, ktre s niemiecko-polsk hybryd. Jej niejasna struktura znaczeniowa prowokuje do snucia fantastycznych domysw, jakoby 249 ^^^^^^^^^^^^ rajstopy zostay tak nazwane ze wzgldu na rajsk rozkosz ktr zapewniaj stopom ubranej w nie osoby.

Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. rama. Zob. w ramach. raz. W zasadzie dopeniacz liczby pojedynczej brzmi razu - np. ani razu, od razu, pewnego razu, raz koo razu - ale w niektrych konstrukcjach liczebnikowych jest inny: p raza, ptora raza. Z liczebnikami uamkowymi oznaczajcymi liczby wiksze od dwch sowniki poprawnej polszczyzny zalecaj uycie formy razy, nie raza: dwa i p razy, trzy i p razy itd. W praktyce jednak dwa i p raza syszy si (a take czyta si) o wiele czciej. Kto tak mwi, nie musi wic wpada w kompleksy. Form razy w przytoczonych przykadach mona uwaa za dopeniacz liczby mnogiej. Wystpuje on te np. w pytaniu Ie razy tu bye? Jeeli jednak raz znaczy 'uderzenie', waciw form dopeniacza jest razw: Zasania si od razw. Zob. te NARAZ, NA RAZ. Zob. te NIERAZ, NIE RAZ. Zob. te RAZ PO RAZ, RAZ W RAZ. Zob. te TYM RAZEM, INNYM RAZEM. Zob. te W KADYM RAZIE. razem. ! Rodzice razem ze szko musz wspdziaa (...)" (Studia Pedagogiczne). Wystarczyo napisa: razem z szko musz dziaa. Znaczenie czstki wsp- zawiera si przecie w znaczeniu sowa razem. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. raz po raz, raz w raz piszemy dzisiaj rozdzielnie, cho starsze sowniki podaway te pisowni raz wraz. czn pisowni ma wraz 'razem', np. Przyszo lato, a wraz z nim upay. realizacja. Praktyczna realizacja prawie zawsze jest pleo-nazmem. Realizacja planw, marze, zaoe polega na ich wprowadzeniu w ycie i jako taka musi by oparta na praktyce. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. 250 realizowa, zrealizowa to czasowniki o szerokim zakresie znaczeniowym, czsto naduywane kosztem wyrazw 0 znaczeniach szczegowych. Su zwykle do nadania oficjalnego tonu wypowiedzi, .: dania strajkujcych bd realizowane" (lepiej: speniane), Drog zrealizowalimy w czynie spoecznym" (lepiej: wykonalimy), Usprawnienia bd realizowane stopniowo" (lepiej: wprowadzane), ! Rady narodowe s zobowizane do realizowania troski o zaspokojenie codziennych potrzeb spoeczestwa" (poprawnie: przejawiania). Przykady pochodz z prasy, skrcono je tylko, aby lepiej pokaza to, co istotne. Ostatni z nich jaskrawo narusza czliwo leksykaln czasownika realizowa i musi by uznany za bd. realny. Zdziwienie budz nastpujce zdania: Myl oglna z reguy wyprzedza fakty realne, bo nie obcia jej konieczno borykania si z oporn materi" {Dialog), (...) udziaem poetw siedemnastowiecznych byo dowiadczenie rozziewu midzy symbolem a rzecz, dowiadczenie nieprzy-stosowalnoci poj do realnej rzeczywistoci" (Twrczo). By moe realna rzeczywisto zostaa nazwana tak, aby przeciwstawi j rzeczywistoci wyobraonej, ale czemu maj si przeciwstawia realne fakty? Czyby tzw. faktom medialnym? W obu zdaniach sowo realny lepiej byo pomin. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. rej. Zob. PRYM, REJ. remanent. Zob. firmament, remanent. reminiscencja, nie ! reminescencja jak w zdaniu: ! Projektant, zgodnie z typowymi wyobraeniami, zaprojektowa jakie reminescencje na temat historycznej zabudowy nyskiej (...)" (Gazeta Wyborcza). Moe winne jest skojarzenie z luminescencj} renkloda. Wolno mwi renkloda" i rengloda", ale nie naley pisa ! rengloda. Uniknie bdu, kto zapamita etymo251 logi tego sowa. Pochodzi ono od francuskiego rzeczownika reine-claude, utworzonego ze sw reine Claude, ktre po polsku znacz 'krlowa Klaudia'.

renons to w brydu brak u jednego z graczy kart w jednym z kolorw. Bdna forma ! renans jest pewnie wynikiem analogii do rzeczownikw na -ans, np. rezonans, romans, renesans. reparacje, reperacja. Reparacje to odszkodowania wojenne wypacane przez pastwo zwycione pastwom, ktre wygray wojn. Reperacja to inaczej naprawa. REPLIKI. Zob. kalki. reprezentowa. Zob. przedstawia, prezentowa, reprezentowa. reprywatyzowa, reprywatyzacja. W Polityce z 1982 r. czytamy: ! Trzeba wyranie powiedzie, e ani wtedy, ani teraz nie wchodzia w rachub reprywatyzacja huty Lenina, Stoczni Gdaskiej czy FSO ani pastwowego sektora w rolnictwie". Czasy si zmieniy, ale reprywatyzacja huty Lenina nadal nie wchodzi w rachub. Zgodnie bowiem ze znaczeniem aciskiej czstki re- 'znw, od nowa' reprywatyzowa mona tylko to, co byo kiedy wasnoci prywatn, a potem zostao upastwowione. Hut Lenina (obecnie Sendzimira) mona tylko sprywatyzowa, co pewnie kiedy nastpi. resentyment, z francuskiego resentiment, to nie 'powtrny sentyment do czego lub kogo', lecz 'niech, uraza przechowywana w pamici po doznaniu od kogo jakich krzywd'. Opaczne rozumienie tego sowa jest wynikiem kojarzenia go z wyrazami, w ktrych czstka re- ma znaczenie 'znw, na nowo' lub 'ponowny', np. reedycja, rekonstrukcja, reedukowa, rewaloryzowa. A oto dwa cytaty prasowe ilustrujce uycie sowa resentyment. Najpierw przykad z bdem: ! Jak wiadczy pomorski hagiograf, Otton z Bamberga, 252 niesnaski midzy wieo zaszczepion religi chrzecijask a pogaskimi resentymentami ludu obracay si gwnie wok zakazu pracy w dni witeczne" (Ekran). Teraz przykad poprawny: atwo wtedy pogry si od nowa w resentymentach i znieksztaci przyszo odwoaniami do historii, ktra w tym przypadku czciej dzieli, ni czy, i utrudnia ssiedztwo" (Wi). Przy okazji zauwamy, e resentyment jest rzeczownikiem uywanym zwykle w liczbie mnogiej. Zob. te etymologia ludowa. reszta. Kasjerka moe wyda np. dziesi (zotych) reszty, kto moe przez roztargnienie nie wzi reszty, lecz w konstrukcjach bez liczebnika, zawierajcych tylko nie zaprzeczony czasownik o skadni biernikowej, naley uywa formy reszt: da, wyda, bra, przyj reszt (nie np. ! da reszty). Zob. te ZRESZT, BEZ RESZTY. Reuter, sowo znane z nazwy Agencja Reutera. Agencj zaoy Paul Reuter, po angielsku mwi si o niej Reuter's Agency, a w skrcie Reuters. W polszczyznie natomiast nazwa Reuters si nie przyja, tote mwimy: Jak podaje Reuter... lub Jak podaje Agencja Reutera... rka. W odmianie tego wyrazu zachoway si formy dawnej liczby podwjnej, rkoma i rku. Pierwsz z nich trzeba dzi traktowa jako mnog, drug jako pojedyncz - mwi si przecie w jednym rku. Co prawda, Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN uzna, e sformuowanie w jednym rku jest niezbyt dobre", ale tej ocenie mona si tylko dziwi, zwaywszy, e uywali go m.in. Niemcewicz, Fredro, Orzeszkowa, Sienkiewicz, Gaczyski, Zegadowicz, Iwaszkiewicz i Parnicki, a spord historykw: Jasienica, Kieniewicz i Manteuffel. Moemy nawet cytowa Pana Tadeusza: ,,(...) a panny w jednym rku niosy,/ Jako wachlarz zwinio-ny, borowik rozrosy". 253 Forma rku jest uywana obocznie do formy rce, np. na lewej rce lub na lewym rku. Forma rkoma ma oboczny, czstszy od niej wariant rkami (nie ! rcami). Z formami liczby mnogiej czy si zasadniczo liczebniki gwne: dwie rce, dwch rk itd. Poczenia z liczebnikami zbiorowymi - dwoje rk, dwojga rk itd. - s uywane rzadziej i tylko w odniesieniu do rk tej samej osoby.

robinsonada, nie ! robinzonada, tak w pisowni, jak i w wymowie. W jednym znaczeniu sowo to pochodzi od imienia Robinsona Crusoe i oznacza podr przedsiwzit w poszukiwaniu przygd, ycie pene przygd lub opowie o takim yciu. W innym znaczeniu pochodzi od nazwiska angielskiego bramkarza i oznacza obron bramki przez rzucenie si caym ciaem w bok w celu zatrzymania leccej piki. rocznica, jubileusz. W wyraeniach ! stuletnia rocznica powstania, ! tysicletnia rocznica chrztu Polski, ! 500-letni jubileusz miasta i podobnych bd mona poprawi dwojako: albo setna rocznica powstania, tysiczna rocznica chrztu Polski, 500. jubileusz miasta albo te stulecie powstania, tysiclecie chrztu, pisetlecie miasta. Mona powiedzie te jubileusz 500-lecia miasta. Zob. te KONTAMINACJA. rodeo. Zob. kakao. rodzic, rodzice. Dawniej mwio si rodzic o krewnym, o rodaku, potem o ojcu, rodzica za o matce. To drugie sowo wyszo z uycia i dzi przypominaj o nim sowa redniowiecznej pieni Bogurodzica dziewica... Przetrwao natomiast sowo rodzic w znaczeniu 'ojciec', odczuwanym ju jako archaiczne. W potocznej polszczynie uywa si go zwykle w innym, nowym znaczeniu, w ktrym odnoszone jest do ktregokolwiek z rodzicw, ojca lub matki, np. Niech twj rodzic przyjdzie na zebranie. Sowniki tego znaczenia do niedawna nie notoway, teraz oznaczaj je jako potoczne. 254 Std wniosek, by w oficjalnych sytuacjach mwi raczej jedno z rodzicw. Zob. te OBOJE, OBYDWOJE. rodzynek, rodzynka. Rzeczownik ten ma oboczne formy mskie i eskie. Moemy wic zje rodzynka lub rodzynk, moemy szuka w ciecie rodzynkw lub rodzynek. Jeli jednak mamy na myli jedynego mczyzn znajdujcego si w towarzystwie samych kobiet, a nawet jedyn kobiet w towarzystwie zoonym z samych mczyzn, powiemy o nich rodzynek, a nie rodzynka: Pani Boeno, jest pani jedynym rodzynkiem w naszym mskim gronie, prosz wybra sobie przeciwnika" (teleturniej Gra). Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. rok. Zob. czas. Zob. te Do siego roku! Zob. te okres. Zob. te PRZED LATY, PRZED (WIELOMA) LATAMI. Zob. te SPRZED LAT, PRZED LATY. rokfor, nie ! rokwor, to spolszczona nazwa francuskiego sera rouefort, dla Polakw bdca ortograficzn puapk. W polszczynie bowiem spgoskom kf" prawie zawsze odpowiadaj litery kw. akwen, ekwipunek, kwiat, kwadrat, sekwoja i in. Bd popeni tym atwiej, e w sprzeday dugo by ser topiony pod nazw rokwor, ktry z francuskim rokforem mia niewiele wsplnego. Krajowy ser podobny do rokfora ma nazw rokpol. rola, waga, warto, znaczenie. Mwi si m.in.: co odgrywa (lub spenia) jak rol, kto przywizuje wag do czego, co ma (lub przedstawia) jak warto, co ma jakie znaczenie. Wynikiem krzyowania tych bliskoznacznych wyrae s konstrukcje niepoprawne, np. ! kto przywizuje jak rol lub warto do czego albo ! co odgrywa jakie znaczenie. Niektre wydawnictwa podaj, e bdem jest te sformuowanie kto przywizuje znaczenie do czego. Trudno jednak si z t opini zgodzi, skoro wystpuje ono licznie 255 we wspczesnym jzyku i jest zawiadczone m.in. u takich pisarzy, jak Andrzejewski, Kuncewicz, Miosz, Terlecki Tokarczuk. Spord dawniejszych autorw mona wymieni ponadto K. Irzykowskiego, M. Mochnackiego i S. Brzozowskiego. Zob. te KONTAMINACJA. Zob. te WAGA, UWAGA.

rolniczo-przemysowy. Zob. przemysowo-rolniczy, rolNICZO-PRZEMYSOWY. Romanow, Jakowlew i inne rosyjskie nazwiska na -ow i -ew powinny mie w polszczynie kocwki rzeczownikowe, a nie przymiotnikowe. Bdy zdarzaj si w mechanicznym tumaczeniu z jzyka rosyjskiego, np. ! dynastia Romanowych (zamiast Romanoww),! wywiad z Jakowlewymi (zamiast z Jakowlewami lub np. z maestwem Jakowleww). Zob. te IMIONA I NAZWISKA. rozdzia. Wymowa jest dwojaka: rozdzia" i rozdzia", ale pisa ! rozdzia nie naley. Aby unikn bdu, warto uwiadomi sobie budow tego sowa. Jest w nim przedrostek roz-, ktry zapisuje si zawsze tak samo, niezalenie od wymowy. rOZebra. Zob. UBRA, ROZEBRA, WOY, ZAOY. rozejrze si. Zob. spojrze, wyjrze, zajrze itp. rozmyli si. Zob. wymyli, pomyle. rozprzeda, rozsprzeda. Zob. wyprzeda, rozprzeda, odprzeda. rozstroi, rozstraja, rozstrj, nie ! roztroi, ! roztraja, ! roztrj. Bdy te powstaj pod wpywem wymowy. Mona ich unikn, uwiadamiajc sobie funkcj roz- jako przedrostka: skoro nastroi, prze-stroi, zestroi, to i rozstroi. rozstrzygn, rozstrzyga, rozstrzygnicie czsto pisane s bdnie, z pominiciem litery s: ! Rozpoczcie roku 256 szkolnego ju pojutrze, tote wszelkie owiatowe wtpliwoci wkrtce roztrzygn si w szkoach" {Gazeta Wrocawska). yj wyrazach tych litera s jest potrzebna tak samo, jak w spokrewnionym z nimi sowie strzyc. Natomiast wymowa moe by rna: oficjalna, wrcz pedantyczna rosstrzyg-no", staranna i niepedantyczna rostszygno", wreszcie potoczna, swobodna roszczszygno" (ale nie ! roszczyg-no", jak czasem w Maopolsce). roztocze, roztocza. Roztocze - rzadko w liczbie pojedynczej: (ten) roztocz - to mikroskopijne pajczaki, yjce m.in. w naszych domach i bdce przyczyn alergii. Roztocza - w liczbie pojedynczej: (to) roztocze - to mae organizmy czerpice pokarm z rozkadajcych si szcztkw rolinnych i zwierzcych. Sowniki informuj, e pierwszej z tych nazw mona uywa zamiast drugiej. W praktyce natomiast czsto bywa na odwrt: druga jest uywana zamiast pierwszej, wbrew sownikom i encyklopediom: Bardzo niebezpieczne alergeny w naszym klimacie to (...) yjce w kurzu roztocza" (Cosmopolitan). Powinno by: yjce w kurzu roztocze. Zwrmy uwag, e roztocze nie jest rzeczownikiem zbiorowym. Mwimy wic Roztocze yj w kurzu, nie ! Roztocze yje w kurzu. rozumie, umie maj odmian nietypow i czsto s odmieniane z bdami pod wpywem innych czasownikw o zakoczeniu -e, np. ! rozumie (czsto wymawiane rozumie"} jak szumi, ! rozumisz jak szumisz, ! rozumi jak szumi itd. rdem bdnych form ! rozumie i ! umie moe by rwnie ch uniknicia bdu typu ! chcem, ! muszem. Poprawne formy czasu teraniejszego to rozumiem i umiem, rozumiesz i umiesz, rozumie i umie, rozumiemy i umiemy, rozumiecie i umiecie, rozumiej i umiej. W trybie rozkazujcym rozumiej i umiej, rozumiejmy i umiejmy, rozumiejcie i umiejcie. Czasowniki zrozumie i porozumie si odmieniaj si tak jak rozumie, ale w trybie rozkazujcym maj formy bezprzyrost257 kowe: zrozum (nie ! zrozumiej), zrozummy, zrozumcie, porozum si (nie ! porozumiej si), porozummy si, porozumcie si. Zob. te LUBI. Zob. te MIE. Zob. te HIPERPOPRAWNO. roen to dawniej szpada lub rapier, dzi tylko prt sucy do pieczenia misa nad ogniem, a take piecyk lub inne urzdzenie o takim przeznaczeniu. Sowo roen jest uywane zazwyczaj

w dopeniaczu, np. kiebaski z rona, i miejscowniku, np. piec kurczaka na ronie. Poniewa za formy z rona, na ronie nie przesdzaj o postaci mianownika liczby pojedynczej, ten ostatni pod wpywem licznych rzeczownikw nijakich majcych zakoczenie -no po spgosce - np. czno, drewno, krosno, okno, ptno, sukno, cigno, wkno - przyjmuje form ! rno, ocenian jako bd. Popeni go tym atwiej, e form, na ktrych mona by si wzorowa, jest mao: waciwie tylko bben i bochen, poza tym osobowy bazen. Zamiana formy roen na ! rno jest wic wyrazistym przykadem dziaania analogii w jzyku. Jeli zgodzimy si z tym, e form liczby pojedynczej jest roen, za poprawn w liczbie mnogiej musimy uwaa form rony, nie ! rona. riipie. Zob. MIE, RUPIE. ruszt, w liczbie mnogiej ruszty, nie ! ruszta. rdem bdu moe by analogia do formy koszta, a take do potocznego ! rona od roen (notabene, status normy ma tylko forma rony). Potoczne wyraenie o znaczeniu 'zje co' wedug sownikw brzmi wrzuci co na ruszt, nie ! na ruszta - inaczej ni w zdaniu: ! Najpierw wrzucamy co dobrego na ruszta i nieco przepijamy, rozmawiajc sobie w swobodnej atmosferze (...)" (B. Czeszko). Kopoty z rusztem bd coraz rzadsze, gdy dzi zamawia si raczej kiebaski z grilla ni z rusztu. Zamiana niemieckiej z pochodzenia nazwy ruszt na angielskiego grilla to oczywicie znak czasw, w ktrych yjemy. 258 rwa, zwa. Mwi si wprawdzie rwie, rwiesz, rwiemy, ciecie, ale nie ! rwie, tylko rw, i nie ! rwi, tylko rw. podobnie zw, nie ! zwie, i zw, nie ! zwi. Tak samo odmieniaj si czasowniki przedrostkowe: narw, wezw, oberw, przyzw itp. Zob. te ssa. rybowstwo. Zob. mylistwo. Zob. te -wstwo, -stwo. . Zob. GODZ., AC, MIE., OS., RYC, TY. rynek. Zob. ULICA, PLAC, RYNEK, ALEJA. ryzykowa, zgodnie z tradycj, czy si z biernikiem, np. ryzykowa ycie, zdrowie, majtek. Upowszechniy si te - pewnie pod wpywem rosyjskiego riskowat' czem - konstrukcje narzdnikowe, np. ryzykowa yciem, zdrowiem, majtkiem. W wydawnictwach poprawnociowych oceniane s jeszcze jako bd. Zob. te kalki. lyy. Zob. DUY, RYY. rzd. Wydawnictwa normatywne kwestionuj wyraenie pod rzd - rozpowszechniony w polszczyznie rusycyzm - i proponuj, by mwi w zamian z rzdu (np. Padao cztery dni z rzdu) albo rzdem, w rzdzie, jeden przy drugim (np. Ustawili si w rzdzie). Zwyczaj jzykowy jest jednak bardziej skomplikowany. Ankietowane przez nas osoby kilkakrotnie czciej wybieray zdanie Zjad osiem pczkw pod rzd ni Zjad osiem pczkw z rzdu. Zarazem te same osoby o wiele czciej opowiaday si za konstrukcj trzeci z rzdu toast ni trzeci pod rzd toast (ta ostatnia rzeczywicie jest nieudana). Odpowied na pytanie: pod rzd czy z rzdu? zaley wic od typu konstrukcji gramatycznej. Krytykowane jako germanizm jest te wyraenie w pierwszym rzdzie, jeli uywa si go w znaczeniu takim, jakie ma przede wszystkim. Z potpiajc ocen lepiej si jednak nie pieszy, gdy dowodw na jego powszechne uycie dostarcza 259 nie tylko prasa, ale i literatura pikna. Inkryminowane w pierwszym rzdzie znajdujemy u Bratnego, Brezy, Gombrowicza, Herlinga-Grudziskiego, Kossak-Szczuckiej, Miosza, Mroka, Newerlego, Tischnera, Tyrmanda, Witkacego - by wymieni tylko niektrych.

Zob. te kalki. rzdzi, da, czasem pisane z bdami. Trzeba te uwaa na przymiotniki dny i rzdny ten drugi, ju przestarzay, okrela kogo, kto dobrze czym rzdzi, gospodaruje, lub co, co jest dobrze rzdzone: rzdny gospodarz, rzdny folwark. rzeczpospolita. Dawniej sowo to znaczyo 'republika', dzi odnoszone jest zwykle do pastwa polskiego i pisane wielk liter. Pochodzi od aciskiego res publica, dosownie - rzecz publiczna. Dopki wyranie w nim odczuwano samodzielno kadego czonu, dopty obydwa byy odmieniane: dopeniacz, celownik, miejscownik rzeczypospolitej, biernik rzeczpospolit, narzdnik rzeczpospolit, woacz rze-czypospolita; w liczbie mnogiej rzeczypospolite, rzeczypospolitych itd. - jak u Jana Zamojskiego, po ktrym powtarza Staszic: Zawsze takie rzeczypospolite bd, jakie ich modziey chowanie". Budowa sowa rzeczpospolita zaciera si jednak w wiadomoci mwicych, tote czasem odmieniany jest tylko jego drugi czon: dopeniacz, celownik, miejscownik rzeczpospolitej, biernik, narzdnik rzeczpospolit, woacz rzeczpospolita (nie ! rzeczpospolito, gdy drugi czon to jednak przymiotnik). W liczbie mnogiej rzeczpospolite, rzeczpospolitych itd. Formy, w ktrych odmianie podlegaj oba czony, wydaj si odpowiednie w wypowiedziach oficjalnych, a zwaszcza podniosych. W zwyczajnej rozmowie, a take mwic o dziennniku Rzeczpospolita, nie popenimy bdu, odmieniajc tylko drugi czon. Bdem natomiast jest przenoszenie formy rzeczy- do mianownika, biernika i narzdnika liczby pojedynczej. 260 poprawnie wic: Rzeczpospolita Polska (nie ! Rzeczypospolita Polska), narazi na szwank Rzeczpospolit (nie ! Rzeczypospolit), wada Rzeczpospolit lub Rzeczpospolit (nie ! Rzeczypospolit). Warto jeszcze zwrci uwag na akcent wyrazowy. Moe on pada na trzeci sylab od koca, jak w aciskim res publica, albo na przedostatni, jak w wikszoci wyrazw polskich. rzecz w tym, wyraenie pochodzce by moe od rosyjskiego dieto w tom, sowniki poprawnej polszczyzny kwalifikuj jako bd i proponuj zastpowa wyraeniami chodzi o to, e..., idzie o to, e... Ocen t naleaoby zagodzi, gdy kwestionowane wyraenie jest bardzo rozpowszechnione i znane od dawna. Sownik jzyka polskiego PAN ilustruje je kilkoma przykadami, m.in. z Orzeszkowej: W tym caa rzecz, aeby biedni ludzie samymi sob nie poniewierali". Uywali go te Andrzejewski, Broszkiewicz, Irzykowski, Kosidowski, Makuszyski, Parandowski, Prus, Uniowski - i wielu, wielu innych. Zob. te kalki. rzeucha - od czasownika re, a moe od rzeza - dawniej bya pisana rzerzucha. Dzisiejsz pisowni tego sowa trudniej zapamita: zwrmy uwag na dwa zapisy tej samej goski: rz . rzuca komu kody pod nogi. Zob. koda. rzygacz, inaczej gargulec, to ozdobne zakoczenie rynny, czsto w postaci zwierzcej paszczy. Sowo spokrewnione z rzyganiem, co atwo zrozumie, kiedy pomyli si o rynnach w ulewnym deszczu. W kilku sownikach ortograficznych rzygacz zapisano bdnie przez . Rzymianin, rzymianin. Nazwy mieszkacw miast i wsi trzeba pisa ma liter, a nazwy mieszkacw krajw i prowincji wielk. Tak wic Rzymianin to obywatel pastwa 261 rzymskiego, a rzymianin to mieszkaniec Rzymu; Monakijczyk to mieszkaniec Ksistwa Monako, a monakijczyk to mieszkaniec miasta Monako; owiczanka to mieszkanka ziemi owickiej, a owiczanka to mieszkanka owicza. Mona by sdzi, e przytoczona regua nie daje odpowiedzi jednoznacznej: skoro bowiem owicz ley w ziemi owickiej, to dlaczego o owiczanach nie wolno pisa owi-czanie? W

zasadzie wolno, ale zgodne z duchem przepisw jest nieuywanie wielkiej litery tam, gdzie pisze si o mieszkacach miast czy wsi i nie myli o nich jako o mieszkacach regionw. rzymskokatolicki. Czstym bdem jest pisownia z cznikiem: ! Koci rzymsko-katolicki. cznik byby odpowiedni, gdyby czony tego przymiotnika byy rwnorzdne. Tymczasem nie s: chodzi przecie o Koci katolicki obrzdku rzymskiego, a nie o Koci jednoczenie rzymski i katolicki. Zob. te cznik. S-. Zob. z-, s-, -. SA, S.A., skrt nazwy Spka Akcyjna. Zgodnie z regu powinien by pisany bez kropek, ale w praktyce czsto spotykany jest w postaci kropkowanej, co niektre sowniki skonne s aprobowa. Czyby ci, ktrzy pisz SA., chcieli odrni spk akcyjn od niemieckich oddziaw szturmowych (Sturmabteilungen), pisanych w skrcie SA? Czyby sdzili, e kropki dodadz spce prestiu? A moe po prostu nie znaj ortografii? Jakkolwiek efektownie brzmiayby te hipotezy, wini naley przede wszystkim urzdnikw i prawnikw, ktrzy skrtu SA. uywaj w dokumentach rejestrowych spek, nastpnie w aktach notarialnych itd. A poniewa sowo urzdowe ma swoj moc, nic dziwnego, e waciciele spek stosuj si do urzdowych zapisw. Pewnego razu Wydawnictwo Naukowe PWN SA poprawio w korektach sownika nazw drukarni - te spki 262 akcyjnej - usuwajc z niej kropki. Spotkao si to z protestem drukarzy i kropki trzeba byo przywrci. W ten sposb na jednej stronie zagociy napisy rne. Zob. te SKRTOWCE. Zob. te SKRTY. Saba. Biblia wspomina o odwiedzinach krlowej Saby u krla Salomona. Niektrzy rozumiej, e chodzi o krlow imieniem Saba i odmieniaj: ! krlowej Sabie, ! krlow Sab itd. Tymczasem Saba to staroytne krlestwo w Arabii, na terytorium obecnego Jemenu. Imienia jego krlowej Biblia nie wymienia. Imi Saba - mskie, nie eskie - jest wprawdzie w kalendarzach, ale w Polsce jest mao znane. Mniej znane na pewno ni jego sowiaski odpowiednik Sawa. Czytelnicy Sienkiewicza pamitaj jednak, e Saba nazywa si pies Stasia i Nel. sam. Nie trzeba uywa formy samemu tam, gdzie odpowiednia jest forma sam, .: ! Zazwyczaj w sklepach ryby byy tasze ni w skupie, wic tylko wariat jedziby sprzedawa samemu" (Zycie Warszawy). Uycie formy samemu w znaczeniu 'samodzielnie lub samotnie' jest uzasadnione w zdaniach bezpodmiotowych (Najlepiej jest wszystko samemu sprawdzi), a take w podrzdnych zdaniach celowych (Porzuca go, aby samemu wczy si po ulicach). Poza tym samemu moe by regularnym celownikiem od sam, np. Wspczulimy mu, samemu wrd nieprzyjaci lub w innym znaczeniu: Samemu generaowi spodoba si ten mody uan. W rodzaju eskim zamiast samemu powie si samej, a w liczbie mnogiej w obu rodzajach samym, .: () Warszawie nie wolno byo decydowa samej o terminie wybuchu [powstania styczniowego]", Musiaam o nim zapomnie, by samej nie zwariowa", (...) nie walczyli z Niemcami po to, aby (...) samym sobie gotowa takie czasy, ktre ich co trzy miesice zmuszaj do strajkw" (cytaty z Korpusu Jzyka Polskiego PWN). Zob. te TEN, TAMTEN, W, JEDEN, SAM. 263 sanatorium, senator. Bdna forma ! senatorium moe by wynikiem analogii do wyrazw senator i senat. Midzy sanatorium a senatorem nie ma jednak adnej wizi etymologicznej ani znaczeniowej, np. takiej, jaka istnieje w parach lektorium - lektor, kuratorium - kurator, magisterium - magister, obserwatorium - obserwator. Sdecczyzna, zob. Biaostocczyzna, biaostoczanie.

schodzi, wspina Si. Wyraenia schodzi w d, wspina si do gry s zwykle zaliczane do pleonazmw. Czasem susznie; np. o kim wspinajcym si po drabinie nie ma potrzeby mwi: ! Wspina si po drabinie do gry, gdy znaczenie 'do gry' jest zawarte w znaczeniu czasownika. Zdarza si jednak, e okrelenia w d i do gry s potrzebne, a zdania pozbawione ich wydawayby si kalekie, np: (...) na rogu Sveavagen i maej uliczki Tunnelgaten, schodzcej w d tunelem (...) pojawi si mczyzna w rednim wieku" (Polityka), Samochd znw wspina si lekko w gr" (Twrczo). Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. schwyci, schwyta w pewnym zakresie mog by uywane zamiennie. Jest tak, gdy nazywaj szybki ruch rki, ktra ujmuje co i nie puszcza: Treser schwyci lwic za eb", Wycign rce, eby j schwyta za warkocze". Ponadto schwyta (ale nie schwyci) moe oznacza pocig i pojmanie kogo lub uniemoliwienie komu ucieczki w inny sposb, np. przez zapanie go w puapk: Policja schwytaa szefw gangu samochodowego", Lis schwytany w puapk miota si rozpaczliwie". Przykady zaczerpnito z Innego sownika jzyka polskiego PWN. Teraz ju moemy poprawi bd w zdaniu: ! A jeli nawet nie schwycimy tych bandytw, ktrzy zamordowali, to wczeniej czy pniej dostaniemy w swoje rce tych wszystkich, ktrzy i za t zbrodni, i za innymi stoj" (J. Andrzejewski). Poniewa pisarzowi nie chodzio o to, 264 aby schwyci bandyt za konierz, powinien by uy sowa schwyta. sczepi, szczepi. Sczepi to czasownik bliski sowu zaczepi, znieksztacony w zdaniu: ! Ludzie szczepili si ze sob" G- Dobraczyski). Szczepi za to dokonywa szczepienia, np. przeciwko grypie. Wydawaoby si, e ta sama rnica dzieli czasowniki wczepi i wszczepi, tak jednak nie jest. Wszczepi dawniej byo uywane w takim samym znaczeniu, jak dzisiaj wczepi: Zwierz zwali si na niego, wszczepi pazury w lewe rami, obali na ziemi" (M. Rodziewiczwna). Mona powiedzie, e cytowane zdanie zawiera archaizm leksykalny, ale nie bd. sczezn. Trzeba uwaa na ten czasownik, dokonany odpowiednik dawnego czezn 'gin'. Wymawiany jest z nagosowym scz" lub potocznie szcz", ale jego potoczna wymowa jest zym doradc. ! Co ja takiego uczyniem? Ze czeka rannego, bez czucia, opatrzyem, na wz pokadem, nie daem szczezn?" (A. Sapkowski). Pisze si take sczepi, sczernie, sczerstwie, sczesa - zawsze scz. Zob. te sczepi, szczepi. SekS-. Zob. EURO-, PORNO-, SEKS-. sekwoja, mija, aleja. Rzeczowniki, ktre maj zakoczenie -ja po samogosce, zamieniaj je w dopeniaczu, celowniku i miejscowniku liczby pojedynczej na -i: boja - boi, mierzeja mierzei, szyja - szyi, mija - mii (take w nazwiskach: Okrzeja - Okrzei). Dopeniacz liczby mnogiej jest trudniejszy: u niektrych rzeczownikw ma zakoczenie -i w miejscu -ja, np. wiele boi, sekwoi, mierzei, tulei, epopei; u innych, nielicznych -j, np. spord zgraj, szyj, mij; jeszcze inne maj po dwie formy, np. rzd tui lub tuj, wrd onomatopei, rzadziej onomatopej, wzdu alei parkowych lub alej. W razie wtpliwoci naley si radzi sownika. Zob. te DOPENIACZ. 265 semestr, trymest. W niektrych szkoach wyszych rok akademicki dzieli si na trzy czci. Nie mwi si o nich semestry, lecz trymestry, po acinie bowiem semestris znaczy 'proczny', a trimestris - 'trzymiesiczny'. Innymi sowy w cigu roku nie moe by trzech semestrw. sensat, z aciskiego sensatus 'obdarzony rozumem', to czowiek nadmiernie powany, silcy si na uczono. Znaczenie to schodzi obecnie na dalszy plan, ustpujc miejsca nowszemu:

'kto, kto doszukuje si we wszystkim elementw sensacji'. To nowe znaczenie, powstae przez skojarzenie z wyrazem sensacja, jest ju notowane w sownikach. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. sensu stricto. Zob. stricte, sensu stricto. serwowa znaczyo najpierw podawa pik przeciwnikowi w tenisie, siatkwce i niektrych innych grach. Znaczenie to rozszerzyo si na podawanie do stou, a nastpnie na inne czynnoci, majce jaki zwizek z dawaniem lub przekazywaniem czego. Czytamy wic w prasie, e telewizja serwuje rozrywk (zamiast dostarcza jej), e szkoy serwuj wiedz (zamiast j przekazywa), e rzemielnicy serwuj usugi (zamiast wiadczy je), e biura turystyczne serwuj wczasy (zamiast je oferowa) itd. Trudno powstrzyma si od uwagi, e autorzy takich wypowiedzi serwuj czytelnikom nie najlepsz polszczyzn. Jak inne wyrazy modne i naduywane, czasownik serwowa pojawia si czasem w wypowiedziach ironicznych: W okresie Gierka (...) propaganda serwowaa nam rozmaite manewry, now strategi, przypieszony rozwj, drug Polsk, dynamiczne wirae itp., itd." (A. Szczypiorski). Zob. te WYRAZY MODNE. -Set. ZOb. -STA, -SET, -KRO. sex shop, sex-shop. Uycie cznika w tym sowie moe oznacza, e jego uytkownicy chcieliby pisa je cznie, na 266 wZr dawno zapoyczonej seksbomby i nowszych zoe, jak sekstelefon, seksparty, seksmagazyn, ktrych czn pisowni popieraj jzykoznawcy. Na przeszkodzie staje jednak litera x, ktra w polszczynie, jeli pomin nazwy wasne i nazwy niektrych lekw, nie wystpuje w rodku wyrazu. Poowicznie spolszczona forma seksshop nie wyglda za dobrze, zwaszcza z powtrzonym s, rnie wymawianym. Prawdopodobnie jednak najwaniejszym powodem, dla ktrego sex skopy opieraj si polonizacji, jest ekskluzywny" charakter tych miejsc: cho czsto s to obskurne sklepiki, unosi si wok nich aura niezwykoci, jak wobec wszystkiego, co obce. Zob. te EURO-, PORNO-, SEKS-. sdzia. Rzeczownik ten ma w liczbie pojedynczej odmian mieszan, przymiotnikoworzeczownikow: dopeniacz, biernik sdziego, celownik sdziemu, narzdnik sdzi, miejscownik sdzi, woacz sdzio. Sowniki podaj te formy starsze, ktre dzi moemy odnosi do kobiety: dopeniacz, celownik sdzi, biernik sdzi. Wolno wic nam szuka sdziego Kowalskiego i sdzi Kowalskiej oraz znale sdziego Kowalskiego i sdzi Kowalsk. Wrd form przestarzaych jest take miejscownik sdzim, odnoszony tylko do mczyzn. Zob. te SDZINA. sdzina. W znaczeniu ju przestarzaym sdzina to ona sdziego. W znaczeniu wspczesnym, nieco potocznym, to kobieta bdca sdzi. Rzeczownik sdzia te moe by odnoszony do kobiety i odmienia si wwczas nastpujco: dopeniacz, celownik, miejscownik sdzi (np. pani sdzi Kowalskiej), biernik sdzi, narzdnik sdzi, woacz sdzio; w liczbie mnogiej: sdzi lub sdziowie. Prowadzc rozpraw sdzi z lekkimi obraeniami, w szoku, odwieziono do szpitala" - pisa o detonacji w sali rozpraw dziennik Zycie. Zob. te DYREKTORKA, KIEROWNICZKA I IN. Zob. te SDZIA. Sia. Zob. LA, SIA, MIA SI, ZIA, ZWIA. siedemset. Zob. -sta, -set, -kro. 267 si. Zgodnie z tradycj sowo to moe zajmowa rne miejsca w zdaniu. Moe sta przed czasownikiem i p0 czasowniku, byle nie na pocztku zdania, gdy nie jest akcentowane i musi tworzy jeden zestrj akcentowy z wyrazem, ktry je poprzedza. Za najwaciwsze

zwyko si uwaa stawianie si przed czasownikiem, cho niekoniecznie w jego bezporednim ssiedztwie, .: Kiedy si wyprowadzasz?, Kiedy si std wyprowadzasz?, Kiedy si chcesz std wyprowadzi'? Wspczenie jednak coraz wicej osb woli umieszcza si bezporednio po czasowniku, np. Kiedy chcesz wyprowadzi si std? Czasem daje to mierne efekty stylistyczne - zwaszcza gdy si stoi na kocu zdania: Kiedy chcesz std wyprowadzi si? - a w duszym tekcie razi monotoni. Niektrzy przypuszczaj, e nowy zwyczaj umieszczania zaimka si tu za czasownikiem to wpyw skadni rosyjskiej. W jakim stopniu moe tak, zjawisko ma jednak szersze to, gdy take inne tradycyjnie ruchome czstki wyrazowe nieruchomiej we wspczesnej polszczynie w pozycji poczasownikowej. Syszy si wic np. Kiedy wyjechalibycie? zamiast lepszego Kiedy bycie wyjechali?, a take gwnie Kiedy wyjechalicie?, cho w jzyku potocznym rwnie dobrze mona zapyta Kiedycie wyjechali? Zauwamy, e rne ruchome czstki mog razem wystpowa w jednym zdaniu Milej dla ucha brzmi pytanie: Kiedy bycie chcieli si st wyprowadzi? ni Kiedy chcielibycie std wyprowadzi si? Zob. te by, -by. Zob. te -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. Zob. te JA, TY, ON, SIE. singiel, singel, syngiel. Niezalenie od tego, czy chodzi o mecz tenisowy, kart w grze czy pyt gramofonow, pierwszy wariant jest spotykany najczciej, drugi rzadziej, ostatni za prawie wcale nie jest uywany. Mimo to pierwszego z nich do niedawna nie byo w adnym sowniku - uwzgldni go dopiero Wielki sownik ortograficzny PWN. Teoretycznie formie singiel mona zarzuci niekonsekwencj adaptacyjn - pozostawienie obcego jzykowi polskiemu 268 brzmienia si- z jednoczesnym spolszczeniem zakoczenia, prawdopodobnie dlatego autorzy sownikw pominli j, ograniczajc si do zanotowania formy najbliszej oryginau (singel, z angielskiego single) i formy konsekwentnie spolszczonej (syngiel). Spolszczona forma syngiel najwyraniej jednak nie spodobaa si uytkownikom polszczyzny - podobnie jak dez, rekwiem, autsajder, dysko i inne przykady przedwczesnych spolszcze, lansowane przez jzykoznawcw. Znakomita wikszo Polakw woli pisa jazz, requiem, outsider, disco, niemal wszyscy te przedkadaj singiel lub singel nad syngiel. S wyrazy, ktrych obco jest znakiem nie tylko nowoci, ale te pewnej wytwornoci lub elitarnoci. Wyrazy takie, nawet dugo funkcjonujc w jzyku, opieraj si naturalnej skdind tendencji do ortograficznej adaptacji zapoycze. Zob. te JAZZOWY, OUTSIDER I IN. siorba piszemy przez b, nie tak jak w zdaniach: ! (...) obie panie piy herbat; pani Szturm, swoim zwyczajem, ze spodka niebieskiego, siorpaa gono dymicy war (...)" (E. Zegadowicz), ! Wikszo chlipaa dononie, jeden ciamka, drugi mlaska, trzeci cign, czwarty siorpa (...)" (W. Gombrowicz). Wprawdzie Sownik warszawski w tomie 6 z 1915 r. podaje oboczn form siorpa, ale we wspczesnych wydaniach obu przedwojennych powieci naleao zmodernizowa pisowni. Siuks, czonek idiaskiego plemienia, w rodzaju eskim Siuksyjka. Pod wpywem wymowy sjuks" moe nasun si bdna pisownia przez j. Istnieje te jzyk sju (nie ! siu), ktrym posuguj si Siuksowie. Jak wida, ortografia nie grzeszy tu konsekwencj. skdkolwiek. Zob. ktokolwiek, cokolwiek, gdziekolwiek itp. skok. Zob. strzay, skoki. skrawa. W jednym ze znacze jest to niedokonany odpowiednik czasownika skroi, rzadziej uywanego w formie 269 skraja, np. Zaraz skroj (nie ! skraje) skrk z chleba i Zawsze skrawam (nie ! skrajam) skrk z chleba. W innym znaczeniu skrawa to usuwa mechanicznie warstw materiau z

powierzchni obrabianego przedmiotu w celu nadania mu okrelonego ksztatu, wymiarw i gadkoci, np. narzdzia skrawajce, skrawanie metali. Zob. te ODKRAJA, PRZEKRAJA, WKRAJA ITP. SKRTOWCE tym rni si od skrtw, e pochodz od nazw wielowyrazowych i zazwyczaj pisane s wielkimi literami. Dawniej po kadej literze wolno byo stawia kropk, obecne przepisy na to nie zezwalaj. Piszemy wic USA, nie ! U.SA., piszemy LO (odLiceum Oglnoksztacce), nie ! L.O. Pod wzgldem gramatycznym skrtowce podobne s do rzeczownikw: maj okrelony rodzaj gramatyczny i odmieniaj si przez przypadki, a niektre take przez liczby. Rodzaj skrtowcw bywa chwiejny, raz bowiem dostosowuje si do ich zakoczenia, a innym razem jest zgodny z rodzajem i liczb najwaniejszego skadniowo elementu penej nazwy. Moemy zatem powiedzie ONZ uchwali rezolucj lub ONZ uchwalia rezolucj, PKP zwikszyo liczb pocigw lub PKP zwikszyy liczb pocigw. W tekstach mwionych przewaaj konstrukcje pierwszego rodzaju - s atwiejsze, gdy nie wymagaj przypominania sobie penej nazwy. Niektre skrtowce s nieodmienne, np. PKO. Formy fleksyjne tych, ktre mona odmienia, zapisujemy dwojako: z cznikiem, jeli skrtowiec jest pisany wielkimi literami (np. PAN, PAN-u, PAN-ie, PAN-em), w przeciwnym wypadku za bez cznika (np. Pafawag, Pfawagu itd.). Warto zwrci uwag na miejscownik, gdy uycie cznika moe tu budzi wtpliwoci: PWN-ie, GUS-ie, BBWR-ze, ONZ--ecie, ZBoWiD-zie, ale od NOT - Nocie. W jzyku oficjalnym, np. w prasie, skrtowcw wymawianych litera po literze zwykle si nie odmienia, np. siedziba BBWR. Odmienianie ich jest typowe dla jzyka mwionego, wtedy jednak nie ma problemu z zapisem. 210 SKRTY. Kropk w skrtach zastpuje si kocowe litery formy skracanej, piszemy wic prof. Andrzejewski, dr Tomaszewski, ale dr. Tomaszewskiego (ostatnia litera formy doktora nie naley do skrtu). Mona napisa te dra Tomaszewskiego. Wyjtkiem od reguy s skrty min i mld, ktre piszemy bez kropek nawet w przypadkach zalenych, np. 100 min (milionw) zotych. Inne wyjtki to z i gr, w ktrych kropki pomija si zawsze, a take oznaczenia miar i wag, np. km, kg, ha, min. Te ostatnie jednak mona uwaa raczej za symbole ni skrty, a pisownia symboli jest okrelona w innych aktach normatywnych ni przepisy ortograficzne. Jeli ostatnia litera skrtu odpowiada spgosce mikkiej, rodzi si pokusa, by oznaczy mikko w pimie, np. ! god. (od godzina) czy te ! a. (od aciski). Nie jest to poprawne, gdy skrt powinien odzwierciedla pisowni, a nie wymow. Piszemy wic godz. i ac. Niektre skrty - tytuy i nazwy osb - mona podwaja, oznaczajc w ten sposb liczb mnog. Jednoliterowe skrty czy si, stawiajc po nich kropk, np. pp. Kowalscy, oo. jezuici. Dusze powtarza si, piszc je z osobna, np. prof. prof. (profesorowie) lub dr dr (doktorzy). Zob. te GODZ., AC, MIE., OS., RYC, TYS. Zob. te NP., ITP. Zob. te pk, ppk. Zob. te ps, p.s. Zob. te skrtowce. skrutacyjny, nie ! skrtacyjny - sowo uywane w wyraeniu komisja skrutacyjna. Nie jest ono spokrewnione z wyrazem skrt, lecz pochodzi od aciskiego scrutatio 'badanie'. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. skuwka - od czasownika skuwa i dlatego przez u. Zob. te -wka. Skwarek, Skwarka. Obydwie formy s poprawne. Dopeniacz liczby mnogiej brzmi, odpowiednio, skwarek i skwarkw: doda skwarek (lub skwarkw) do zupy. Zob. te kluski, azanki, skwarki itp. Zob. te warianty RODZAJOWE. 271

slavica. Zob. polonica, judaica, slavica itp. s*a, cieli. Istniej dwa czasowniki sa. Jeden znaczy to samo, co posya, i ma w czasie teraniejszym formy: le lesz, le, lemy, lecie, l, a w trybie rozkazujcym: lij, lijmy lijcie. Drugi natomiast - spotykany m.in. w takich przykadach, jak sa ko i mga saa si po ziemi - ma w czasie teraniejszym formy: ciel, cielesz, ciele, cielemy, cielecie ciel, a w trybie rozkazujcym: ciel, cielmy, cielcie. Ponadto uywany jest czasownik cieli - z pochodzenia regionalizm, ale aprobowany w polszczynie oglnej - ktry ma znaczenie takie, jak drugi z dwch wyej wymienionych czasownikw sa, a odmienia si tak jak pali (z t rnic e obok cielimy ma oboczn form cielemy). Moemy wic sa ko i cieli ko - obydwie konstrukcje s poprawne cho zrnicowane regionalnie. W Warszawie na 100 ankietowanych osb 80 powiedziaoby cieli ko, 39 sa ko (suma jest wiksza od 100, gdy niektre osoby obie konstrukcje uznay za poprawne). W Krakowie proporcje byy odwrotne: na 100 osb 90 powiedziaoby sa ko a tylko 30 cieli ko. Sawetny. Zob. OSAWIONY, SAWETNY. Soce, soce. Zob. Ziemia, ziemia. Sowacja, Chorwacja. Biura podry zapraszaj do Chorwacji, ale na Sowacj lub do Sowacji - dlaczego? Take inne nazwy pastw czce si z przyimkiem na nasuwaj mwicym wtpliwoci. Wyjania je inny artyku tego sownika. Zob. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina. Sownik jzyka polskiego. Bardzo wiele osb odruchowo pisze wielkimi literami tytuy sownikw i encyklopedii-Sownik Jzyka Polskiego, Wielka Encyklopedia Powszechna i in. W drugim tomie porad jzykowych O kultur sowa Witolda Doroszewskiego wszystkie tytuy sownikw maj tak pisowni. Warto zatem przypomnie, e w zasadzie jest 272 0na niezgodna z ortografi. Przepisy bowiem ka tylko pierwszy wyraz pisa wielk liter, pozostae maymi - oczywicie z wyjtkiem tych, ktre s nazw wasn. Tradycja zezwala na kilka wyjtkw od reguy, np. Stary Testament, Sowy Testament, Pismo wite, Biblia Tyclecia. Rozszerzanie listy wyjtkw na inne ksiki jest moliwe, ale powinno by pozostawione decyzji piszcego, jeli chce on w ten sposb - wbrew zasadom ortografii odrnia dziea szczeglnie wane od innych. Dodajmy, e przepisy ortograficzne tak samo reguluj pisowni tytuw rozdziaw i artykuw (tu wyjtkiem s tytuy ksig biblijnych, tradycyjnie pisane wielkimi literami), inaczej za tutuw gazet i czasopism. Jeeli tytu gazety lub czasopisma podlega odmianie, to wszystkie wyrazy w nim pisze si wielk liter z wyjtkiem spjnikw i przyimkw, np. Gazeta Wyborcza, Sztandar Modych, Kobieta i Zycie, Zycie na Gorco. W przeciwnym razie wielk liter pisze si tylko pierwszy wyraz, np. yjmy duej, Mwi wieki. W kadym razie tak wanie naley przytacza tytuy, np. w bibliografii. Na okadkach dziennikw i czasopism widoczna jest dua rnorodno pisowni, motywowana wzgldami estetyczno-typograficznymi. Zasady pisowni tytuw gazet i czasopism warto sobie przyswoi, gdy niedawno objto nimi take pisowni tytuw cyklicznych programw radiowych i telewizyjnych oraz witryn internetowych. Suszny. Wyraenia mie racj i mie suszno znacz to samo, zatem nie ma potrzeby posugiwa si pleonazmem ! mie suszn racj. Kto chce woy w swoj wypowied wicej ekspresji, niech powie raczej mie wit racj. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. SMS. Zob. E-Mail, SMS. sobota pracujca. Opinie o tym wyraeniu s podzielone. Jedni aprobuj je, przynajmniej w jzyku potocznym,

273 slavica. Zob. polonica, judaica, slavica itp. sta, cieli. Istniej dwa czasowniki sa. Jeden znaczy to samo, co posya, i ma w czasie teraniejszym formy: l lesz, le, lemy, lecie, l, a w trybie rozkazujcym: lij, lijmy lijcie. Drugi natomiast - spotykany m.in. w takich przykadach, jak sa ko i mga saa si po ziemi - ma w czasie teraniejszym formy: ciel, cielesz, ciele, cielemy, cielecie, ciel, a w trybie rozkazujcym: ciel, cielmy, cielcie. Ponadto uywany jest czasownik cieli - z pochodzenia regionalizm, ale aprobowany w polszczynie oglnej - ktry ma znaczenie takie, jak drugi z dwch wyej wymienionych czasownikw sa, a odmienia si tak jak pali (z t rnic, e obok cielimy ma oboczn form cielemy). Moemy wic sa ko i cieli ko - obydwie konstrukcje s poprawne, cho zrnicowane regionalnie. W Warszawie na 100 ankietowanych osb 80 powiedziaoby cieli ko, 39 sa ko (suma jest wiksza od 100, gdy niektre osoby obie konstrukcje uznay za poprawne). W Krakowie proporcje byy odwrotne: na 100 osb 90 powiedziaoby sa ko, a tylko 30 cieli ko. Sawetny. Zob. OSAWIONY, SAWETNY. Soce, sonce. Zob. Ziemia, ziemia. Sowacja, Chorwacja. Biura podry zapraszaj do Chorwacji, ale na Sowacj lub do Sowacji - dlaczego? Take inne nazwy pastw czce si z przyimkiem na nasuwaj mwicym wtpliwoci. Wyjania je inny artyku tego sownika. Zob. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina. Sownik jzyka polskiego. Bardzo wiele osb odruchowo pisze wielkimi literami tytuy sownikw i encyklopedii: Sownik Jzyka Polskiego, Wielka Encyklopedia Powszechna i in. W drugim tomie porad jzykowych O kultur sowa Witolda Doroszewskiego wszystkie tytuy sownikw maj tak pisowni. Warto zatem przypomnie, e w zasadzie jest 272 ona niezgodna z ortografi. Przepisy bowiem ka tylko pierwszy wyraz pisa wielk liter, pozostae maymi - oczywicie z wyjtkiem tych, ktre s nazw wasn. Tradycja zezwala na kilka wyjtkw od reguy, np. Stary Testament, Sowy Testament, Pismo wite, Biblia Tysiclecia. Rozszerzanie listy wyjtkw na inne ksiki jest moliwe, ale powinno by pozostawione decyzji piszcego, jeli chce on w ten sposb - wbrew zasadom ortografii odrnia dziea szczeglnie wane od innych. Dodajmy, e przepisy ortograficzne tak samo reguluj pisowni tytuw rozdziaw i artykuw (tu wyjtkiem s tytuy ksig biblijnych, tradycyjnie pisane wielkimi literami), inaczej za tutuw gazet i czasopism. Jeeli tytu gazety lub czasopisma podlega odmianie, to wszystkie wyrazy w nim pisze si wielk liter z wyjtkiem spjnikw i przyimkw, np. Gazeta Wyborcza, Sztandar Modych, Kobieta i Zycie, Zycie na Gorco. W przeciwnym razie wielk liter pisze si tylko pierwszy wyraz, np. yjmy duej, Mwi wieki. W kadym razie tak wanie naley przytacza tytuy, np. w bibliografii. Na okadkach dziennikw i czasopism widoczna jest dua rnorodno pisowni, motywowana wzgldami estetyczno-typograficznymi. Zasady pisowni tytuw gazet i czasopism warto sobie przyswoi, gdy niedawno objto nimi take pisowni tytuw cyklicznych programw radiowych i telewizyjnych oraz witryn internetowych. Suszny. Wyraenia mie racj i mie suszno znacz to samo, zatem nie ma potrzeby posugiwa si pleonazmem ! mie suszn racj. Kto chce woy w swoj wypowied wicej ekspresji, niech powie raczej mie wit racj. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. SMS. Zob. e-mail, SMS.

sobota pracujca. Opinie o tym wyraeniu s podzielone. Jedni aprobuj je, przynajmniej w jzyku potocznym, 273 inni uwaaj, e lepsza jest sobota robocza. Zauwamy, e pracujca nie znaczy tu 'taka, ktra pracuje'. S jednak inne podobne przykady - choby miejsca stojce, ktre nie stoj, i miejsca siedzce, ktre nie siedz - a tych wyrae nikt nie kwestionuje. Jako argument za sobot pracujc przytacza si niekiedy to, e robota jest nacechowana negatywnie w przeciwiestwie do pracy. Wynikaoby std, e w soboty pracujce pracuje si jakby mniej i lej ni w dni robocze. Tak chyba jest w istocie. sobowtr, ! sobotwr. Sowo to jest etymologicznie zwizane z przymiotnikiem wtry, nie z czasownikiem tworzy. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. spektrum, czasem w obcej pisowni spectrum, to wyraz modny i jak wiele takich naduywany. W jzyku fizyki nie dziwi np. spektrum fal gosowych", ale ju antybiotyki o szerokim spektrum dziaania" prowokuj pytanie: dlaczego nie o szerokim zakresie} I co, jeli nie moda jzykowa, kazao autorowi popularnego artykuu o niedwiadkach koala napisa, e zwierzta te posiadaj zadziwiajco wskie spektrum pokarmowe"? Publicysta znanego tygodnika nie baczy za nawet na przypadkowy rym, przypisujc dobry wynik wyborczy jednego z politykw jego pozycji w centrum politycznego spektrum" (przykady z Kartoteki PWN). Zob. te WYRAZY MODNE. spod, spode. Zob. w, we, z, ze itp. spod, znad. W wyrazach tych czstki s- i z- pochodz od tego samego przyimka, podobnie jak w sprzed i zza. Bezdwiczna wymowa tego przyimka przed gosk p jest rdem przyjtej dzi pisowni spod, sprzed, a take sponad, spomidzy, spord, spoza. Zob. te SPONAD, Z PONAD. Zob. te Z-, S-, -. spojrze, wyjrze, zajrze itp., nie ! spojrzy, ! wyjrzy, ! zajrzy. Tryb rozkazujcy od spojrze brzmi spojrzyj lub 274 _ czciej - spjrz, od innych czasownikw przedrostkowych wyjrzyj, zajrzyj itd. Oboczne postaci: spogldn, wygldn, zagldn itd. s regionalizmami maopolskimi i z tak uwag mona je znale w sownikach. W jzyku oglnym upowszechnili je pochodzcy z Maopolski pisarze (np. Fredro, Witkacy, Mroek) oraz krakowska prasa (np. Przekrj, Tygodnik Powszechny). Spolegliwy. Sowo to, zapoyczone z jzyka czeskiego, jest od dawna znane na poudniowym lsku jako okrelenie czowieka, na ktrym mona polega, ktremu mona zaufa. Polszczynie oglnej przyswoi je Tadeusz Kotarbiski, krelc idea etyczny opiekuna spolegliwego". Dla filozofw, a take dla wielu innych osb o wyksztaceniu humanistycznym to wanie znaczenie jest podstawowe, jeli wrcz nie jedyne. W oglnej polszczynie, a zwaszcza w jzyku potocznym, szerzej znane jest jednak inne znaczenie: 'ulegy, pokorny', .: W minionym roku nawytykalimy telewizji grzechw sporo, nie od rzeczy bdzie rozpocz nowy w nastroju bardziej spolegliwym" (Ekran). Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN kwalifikuje to nowe znaczenie jako bd, ale inne sowniki przytaczaj je bez zastrzee. Cho oba znaczenia s znane gwarom lskim, mao prawopodobne, aby drugie z nich - to kwestionowane - z gwar trafio do polszczyzny oglnej. Nasuwa si raczej dlatego, e wikszo przymiotnikw zakoczonych na -liwy odnosimy do osb lub rzeczy majcych skonnoci do czego lub atwo ulegajcych czemu, np. ktliwy 'majcy skonno do kcenia si', amliwy 'atwo amicy si', pochliwy 'atwo poszcy si'. Nietrudno wic pomyle, e i spolegliwy to 'taki, ktry atwo ulega komu lub czemu', czyli 'ulegy'.

Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. spomidzy. Zob. spod, znad. 275 sponad, z ponad. Sponad ma takie znaczenia jak znad, np. patrze sponad potu. Wyrazy z i ponad mog te wystpi koio siebie, ale w innym znaczeniu, np. wybra jednego z ponad stu kandydatw. Zob. te SPOD, ZNAD. spord. Zob. spod, znad. spoza. Zob. spod, znad. SPJNIKI. Systematyczne bdy zwizane z uyciem spjnikw polegaj bd to na wadliwym rozmieszczeniu ich w tekcie, bd to na niedopuszczalnym czeniu spjnikiem czonw o rnych wymaganiach skadniowych. Kwestie te omawiamy w dwch innych artykuach. Zob. albo..., albo... Zob. i, lub, ani i in. sprawozdanie to dosownie 'zdanie sprawy z czego'. Warto o tym pamita, by ustrzec si bdnej konstrukcji ! zda z czego sprawozdanie. Zda mona np. spraw, relacj lub raport, sprawozdanie za naley zoy lub przedstawi. Bdem jest te forma ! sprawozdawa, by moe nasuwajca si przez analogi do par typu sprzedawca - sprzedawa, wydawca - wydawa czy wyznawca - wyznawa. Analogia ta jest faszywa, gdy sprawozdawca jako rzeczownik zoony powinien by rozpatrywany na tle innych rzeczownikw o takiej budowie, np. ofiarodawca, jzykoznawca czy cudotwrca. Nie mwi si za ! ofiarodawa, ! jzykoznawa ani ! cudotworzy. Brak czasownika, ktry okrelaby to, co robi sprawozdawcy, jest pozorny. Nie ma czasownika ! sprawozdawa, ale mona w zamian uy czasownikw relacjonowa, informowa, donosi i innych. sprzeczny. Sprzeczne mog by opinie, sdy, relacje, take np. uczucia i interesy, ale nie osoby, jak w potocznych wypowiedziach typu Me bd taka sprzeczna! Oywa w nich dawne znaczenie sowa sprzeczny 'lubicy si sprzecza, 276 sprzeciwia si', ktre Sownik jzyka polskiego PAN ilustruje kilkoma cytatami z XVIII i XIX wieku, m.in. z Krasickiego: Nikt si nie way by krlowi sprzeczny". Sownik dodaje, e to dawne znaczenie duej zachowao si w gwarach, skd - domylamy si - mogo przedosta si do polszczyzny oglnej. W kadym razie dzi jest tak mao znane, e moe by przyczyn nieporozumie. Zob. te obrzydliwy. Zob. te wpywowy. Sprzed. Zob. SPOD, ZNAD. sprzed, sprzede. Zob. w, we, z, ze itp. sprzed lat, przed laty. Pierwsze z tych wyrae bywa znieksztacane pod wpywem drugiego. Mona powiedzie, e co pochodzi sprzed lat, czyli e powstao wiele lat temu, ale nie ! sprzed laty. Co mogo natomiast dzia si przed laty. Zob. te PRZED LATY, PRZED (WIELOMA) LATAMI. Zob. te KONTAMINACJA. ssa, w czasie teraniejszym ss (nie ! ssie ani ! ssam), ssiesz, ssie, ssiemy, ssiecie, ss, w trybie rozkazujcym ssij. Tak samo odmieniaj si czasowniki przedrostkowe: wyssa, przyssa itp. Zob. te rwa, zwa. -Sta, -set, -kro. Liczebniki o zakoczeniach -sta i -set s historycznie zoone: ich drugi czon pochodzi od liczebnika sto, ktry dawniej odmienia si jak rzeczownik. ladem tego jest dwojakie akcentowanie - tradycyjne, zalecane w sytuacjach oficjalnych: CZTErysta, PIciuset, SZEs'ciuset, SIEdemset, Osiemset, DZIEwiset; i nowsze, dopuszczalne w jzyku potocznym: czteRYsta, piCIUset, szeSCIUset, sieDEMset, oSIEMset, dzieWICset.

Narzdnikowe formy dwuSTOma, trzySTOma i czterySTOma akcentuje si jednak wycznie na przedostatniej sylabie. Dwojaki akcent maj te przyswki o zakoczeniu -kro: oficjalny, staranny CZTErykro, DZIEsikro, TYsickro 277 i potoczny, swobodny czteRYkro, dzieSICkro, tySICkro. Wyjtkiem s wyrazy czsTOkro, kilKAkro, wieLEkro i iLEkro, ktre take w wypowiedziach oficjalnych akcentuje si na przedostatniej sylabie. Zob. te akcent. Sta. W czasach niedoborw rynkowych staym elementem krajobrazu miejskiego byy kolejki. Rozwin si w nich swoisty jzyk, dla ktrego charakterystyczne byy wyraenia sta za czym i chodzi za czym, .: Za czyn pani stoi? - Za woowin. - A ja wczoraj cay dzie chodziam za butami. Poniewa kolejki si jeszcze zdarzaj, przypomnijmy, e w starannej polszczynie mwi si wprawdzie sta iw kolejce) za kim, ale nie za czym (np. za biletami), tylko po co (np. po bilety). Mwi si te kolejka po co, nie za czym. Co do chodzenia za, to mona np. cay dzie chodzi, aby kupi buty, mona cay dzie szuka butw, ale nie chodzi za butami. Uwaga ta dotyczy w rwnej mierze czasownika jedzi. Starannie powie si jedzi po towar, w jzyku potocznym syszy si nieraz jedzi za towarem, ale ta potoczna konstrukcja jest uwaana za bd. Zob. te pisa, sta. Sta si. Zob. by (zgodno podmiotu i orzeczenia). standard, standardowy, nie ! standart, ! standartowy. Inaczej ni w ogoszeniu: ! elazna 106 m2 nowe super gara meble 2500 $ bardzo wysoki standart 629 44 69", o ktrym mona by powiedzie uszczypliwie, e nie spenia standardw ortograficznych. Pisowni przez t wspiera bezdwiczna wymowa standart", na jej upowszechnienie moga te wpyn ortografia rosyjska. Sownik poprawnej polszczyzny PWN pisowni tej nie potpia cakowicie, ale dzi, gdy mniej osb w Polsce uczy si rosyjskiego ni angielskiego, skd sowo standard si wywodzi, ten stary wariant ortograficzny zacz razi i Nowy 278 sownik poprawnej polszczyzny kwalifikuje go jednoznacznie jako bd. Ubezdwicznienie w formie standart" jest obligatoryjne i zgodne z normami fonetycznymi polszczyzny. W innych formach wymowa jest rna - staranna standardu", standardowy", potoczna standartu", standartowy". Zob. te agrafka, karafka. Zob. te pinezka, pineska. Zob. te STRIPTIZ, STRIPTIZERKA. stanowisko. Zob. stosunek, stanowisko. Staro, Starocie. Obie postaci s poprawne i obie oznaczaj co starego, np. rzecz niemodn i bezuyteczn albo przeciwnie - atrakcyjn i poszukiwan. Pierwsza z nich ma rodzaj eski: ta staro, a w liczbie mnogiej te starocie. Druga ma rodzaj nijaki: to starocie, a w liczbie mnogiej te starocia. Korpus Jzyka Polskiego PWN pokazuje, e czciej dzi zbieramy starocie ni starocia. Przedwojenne meble, zegary, malarstwo oraz inne starocie" (z ogoszenia). Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. Stary Testament. Zob. Pismo wite, Pismo wite. Statua. Dopeniacz ma dwie formy oboczne: statuy, rzadziej statui, celownik i miejscownik tylko jedn: statui (nie ! statule), biernik brzmi statu, narzdnik statu, woacz statuo. Liczba mnoga jest te nieatwa: te statuy, tych statui (nie ! statuj), tym statuom, tymi statuami, o tych statuach. Sowo statua jest wymawiane statua" lub statua", z akcentem na pierwszej lub na drugiej sylabie. Ze wzgldu na wymow bliskie jest takim wyrazom, jak bibua i szkatua, i wanie

przez skojarzenie z nimi bywa le odmieniane: mona przyglda si szkatule, ale nie ! statule, tylko statui; mona podziwia szkatu, ale nie ! statu, tylko statu. Istniej zreszt atwiejsze wyrazy, ktre znacz to samo - posg i pomnik. Stosunek, stanowisko. Mwimy stosunek do czego (nie ! wobec czego) i stanowisko wobec czego (nie ! do czego). 279 Wyrae tych nie naley uywa tam, gdzie wystarczyby sam przyimek do lub dla, np. odnosi si do kogo' przyjanie (nie ! odnosi si w stosunku do kogo'przyjanie), czu dla kogo' (lub do kogo') sympati (nie ! czu wobec kogo' sympati). Zob. te KONTAMINACJA. Stricte, sensu StrictO. Obydwa wyraenia pochodz z aciny i wystpuj w tekstach o charakterze erudycyjnym. Stricte to przyswek o znaczeniu 'cile, dokadnie', uywany jako okrelenie przymiotnika i umieszczany przed nim, .: Dramaturgia Mroka nie ma oczywicie ambicji, by by dramaturgi stricte polityczn". Sensu stricto, czyli 'w cisym (tego sowa) znaczeniu', jest natomiast wyraeniem o charakterze partykuy, najczciej okrelajcym rzeczownik i stawianym po nim, .: Przeway pogld, e medycyna nie jest nauk sensu stricto, lecz tzw. rozwinit technologi". Ze skrzyowania tych wyrae powstaj bdne formy ! stricto i ! sensu stricte (przykady z Kartoteki PWN). Zob. te KONTAMINACJA. Striptiz, Striptizerka. Wolno pisa z angielska strip-tease, ale spolszczona forma striptiz ma t zalet, e atwiej si j odmienia, por. strip-tease'u, strip-tease'em oraz striptizu, strip-tizem. Spolszczenie zostao oparte na angielskiej wymowie, w ktrej kocow gosk jest dwiczne z. W jzyku polskim goska ta ulega oczywicie ubezdwicznieniu i std bierze si czsty bd, jakim jest pisownia ! striptis. Poniewa za bdy lubi si szerzy, mona spotka w pimie formy niemotywowane ubezdwicznieniem: ! striptisu, ! striptisem itd. oraz ! striptiserka. Spotyka si te wymow typu striptisu", striptiserka", wiadczc o tym, e skodyfikowana w sownikach pisownia tych wyrazw jest sabo utrwalona w pamici uytkownikw polszczyzny. Zob. te AGRAFKA, KARAFKA. Zob. PINEZKA, PINESKA. Zob. te STANDARD, STANDARDOWY. 280 Struka, strka. Struka to maa struga, struki to take wiry, inaczej - struyny. Natomiast strka to kobieta str lub ona stra - sowo ju rzadkie i przestarzae. Strzay, skoki. Zacznijmy od przykadw: Osiem minut pniej ten sam zawodnik odda strza wprost w rce bramkarza goci" (Gazeta Wrocawska), Adam Maysz oddal najduszy skok na pierwszym oficjalnym treningu na redniej skoczni w Lahti (...)" (Metropol). Wyraenia odda strza, odda skok s replik niemieckich konstrukcji einen Schuss, Sprung abgeben. Wydawnictwa poprawnociowe na og radz, by po polsku mwi zwyczajnie strzeli, skoczy (ewentualnie wykona skok). Prof. Jan Miodek broni jednak krytykowanych zwrotw, twierdzc, e zwracaj uwag na pewien element technicznej precyzji, nieobecny w ich jednowyrazowych synonimach. Ciekawe zreszt, e kwestionowane s tylko wypowiedzi o sporcie, tak jakby nie mwio si odda strza, majc na myli strzelanie z broni palnej. Jak strzeli z pistoletu brzmi mniej oficjalnie ni odda strza z pistoletu, tak i strzeli na bramk jest mniej oficjalne ni odda strza na bramk. Dziennikarzom sportowym obydwa wyraenia s potrzebne, gdy rni si stylistycznie. Zob. te kalki. studio. Zob. radio, studio. Stwierdza, twierdzi. Zgodnie z tradycj czasowniki te rni si znaczeniem. Po pierwsze, moemy twierdzi co, co nie jest prawd, czy to z niewiedzy, czy te po to, by innych

wprowadzi w bd. Nie moemy natomiast stwierdza czego, co nie jest prawd, chyba e zmysy nas myl. Po drugie, jeli twierdzimy co, to mwimy o tym (nie mona twierdzi, nie mwic). Moemy natomiast stwierdza co, czyli przekonywa si o tym, i nikomu o rzeczy nie mwi. Wydawnictwa poprawnociowe staraj si utrzyma t rnic znacze, ale wiele osb jej dzi nie dostrzega. 281 Posuguj si one czasownikiem stwierdzi tak, jakby by on dokonanym odpowiednikiem czasownika twierdzi, .: Obie zawodniczki stwierdziy, e boj si swojego trenera oraz bugarskiej policji" (Teleexpres). W zdaniu tym mona byo uy czasownika powiedzie lub owiadczy. Zauwamy, e czsto jedynym dowodem na to, i kto stwierdzi co, czyli przekona si o czym, jest to, i stwierdzi to, czyli o tym powiedzia. Jak wida, w rozwoju znaczeniowym czasownikw stwierdza i stwierdzi nie ma nic nienaturalnego. Biorc pod uwag rozpowszechnienie nowego znaczenia, naley si z nim pogodzi. -Stwo. Nazwy par maeskich o zakoczeniu -stwo: wujostwo, hrabiostwo, ksistwo, generaostwo, dyrektorostwo, Janostwo i in. odmieniaj si prawie tak samo, jak rzeczowniki nijakie w liczbie pojedynczej, ale z czasownikami i przymiotnikami powinny by czone tak, jak rzeczowniki mskoosobowe w liczbie mnogiej: Kochani wujostwo przyjechali (nie ! Kochane wujostwo przyjechao), palc hrabiostwa Branickich, winszowa generaostwu Zajczkom, wita szanownych dyrektorostwa (nie ! szanownych dyrektorostwo ani! szanowne dyrektorostwo), znajomo z baronostwem Krzeszowskimi, rozmowa o drogich kuzynostwu (nie ! o kuzynostwie). Norma jzykowa dotyczca takich konstrukcji jest czsto naruszana. Warto wic zapamita, e powinnimy budowa je tak, jakby zawieray rzeczownik pastwo w znaczeniu 'para maeska': skoro Pastwo Kowalscy odwiedzili nas, to i Wujostwo odwiedzili nas. Do kadego z wymienionych rzeczownikw mona doda liczebnik zbiorowy, ktry wskazuje na liczb osb w nazwanej przez rzeczownik grupie: obydwoje wujostwo, dwoje pastwa Kowalskich, troje z pastwa. Natomiast wskazanie liczby takich grup - w szczeglnoci liczby par maeskich - za pomoc liczebnika jest niemoliwe. Zamiast ! Na bal przyszy cztery generaostwa trzeba powiedzie Na bal przyszli czterej generaowie z onami. 282 Sytuacj dodatkowo komplikuje fakt, e wiele nazw par maeskich to rzeczowniki wieloznaczne. Na przykad hrabiostwo i baronostwo to take godnoci, ktre mona otrzyma z nadania lub odziedziczy (tak jak szlachectwo), pastwo to oczywicie 'kraj', a ksistwo to 'kraj lub cz kraju podlega wadzy ksicia'. W tych innych znaczeniach wymienione rzeczowniki cz si z liczebnikami gwnymi, a nie zbiorowymi, odmieniaj si w obu liczbach, w bierniku liczby pojedynczej maj kocwk -o, nie -a (np. przez pastwo polskie, chocia przez pastwa Kowalskich), a w miejscowniku -e, a nie - (. pastwie polskim, chocia o pastwu Kowalskich). Zob. te oboje, obydwoje. Zob. te -wstwo, -stwo. stycze, luty itd. Problemy stwarza odczytywanie dat. Najlepiej pomaga sobie, dodajc w myli sowo dzie, jeli nie ma go w tekcie. Upewniamy si wtedy, e nazwa miesica powinna wystpi w dopeniaczu: Pierwszy (dzie) stycznia przypad w niedziel (nie ! pierwszy stycze), Dzi jest smy (dzie) marca (nie ! smy marzec), Wrcimy po dziesitym (dniu) lutego (nie \po dziesitym lutym). Wyjtek stanowi nazwy wit, w ktrych dopuszcza si formy oboczne, np. Wiwat Trzeci Maj! i Niech si wici Pierwszy Maja! Osobnym zagadnieniem jest wybr formy liczebnika porzdkowego oznaczajcego dzie miesica. Tu te warto dodawa w myli sowo dzie, aby ustrzec si bdu: Dzi pity

(dzie) lipca, Wrc pitego (dnia) lipca, Nie zd przed pitym (dniem) lipca, Odpowiemy po pitym (dniu) lipca i tylko w bierniku dwojako: Musimy zdy na (dzie) pitego lipca, rzadziej Musimy zdy na pity (dzie) lipca. Ten czstszy wariant zilustrujemy dwoma cytatami: :Robota miaa by skoczona na pierwszego sierpnia" (J. Korczak), Mieszkanie (...) nie zostao Niechcicom na pierwszego kwietnia oddane" (M. Dbrowska). Jeli w tekcie sowo dzie jest obecne, to mona by oczekiwa, e liczebnik porzdkowy bdzie z nim zgodny co 283 do przypadka: przed dniem pitym lipca, w dniu pitym lipca itp. W rzeczywistoci czstsze s konstrukcje przed dniem pitego lipca i w dniu pitego lipca, np. Matka w dniu pierwszego sierpnia rano wysza do miasta i daremnie wyczekiwano jej powrotu" (S. Szmaglewska). Zob. te MIESIC. Zob. te DATY I CZAS. styropian, nie ! steropian. Mona unikn bdu, pamitajc, e styropian jest jedn z odmian polistyrenu. Porwnajmy te nazwy: poli-styr-en i styr-o-pian. Czstka -styr-pochodzi od greckiego sowa oznaczajcego ywic. subskrypcja. Zob. absorpcja, adsorpcja. suburbium. Zob. peryferie, suburbia. Suwaki. W dopeniaczu do Suwak, nie ! Suwaek ani ! Suwakw. Zob. te Tychy. sweter. Wiele osb mwi! swetr - prawdopodobnie przez analogi do form pozostaych przypadkw: swetra, swetrowi, swetrem, swetrze, swetry itd. Inni by moe unikaj formy sweter w przekonaniu, e jest gwarowa. Skoro bowiem w gwarach mwi si wiater, a w jzyku literackim wiatr, to moe i sweter jest w literackiej polszczynie bdem? Na razie bdem jest ! swetr, co mona uzasadni i pochodzeniem tego sowa (od angielskiego sweater), i tym, e forma sweter przewaa w zwyczaju spoecznym. Przypumy jednak, e w przyszoci forma ! swetr stanie si obowizujc norm. Nie byby to odosobniony wypadek w historii jzyka polskiego: dawniej mwiono ociec, sjem, szwiec, pniej formy te upodobniy si do form pozostaych przypadkw (ojca, sejmu, szewca itd.) i przybray dzisiejsz posta - ojciec, sejm, szewc. Zob. te HIPERPOPRAWNO. Syn. Zob. DOM, PAN, SYN. Syngiel. Zob. SINGIEL, SINGEL, SYNGIEL. szansa nie jest synonimem moliwoci, gdy odnosi si tylko do zdarze podanych. Mona powiedzie: Masz szans si uratowa, ale nie ! Masz szans zgin, chyba e chodzi o mier na polu chway, w obronie ojczyzny itp.: Miae szanse, eby zgin honorowo (...)" (S. Mroek). Liczba mnoga brzmi szanse, nie ! szansy. Kocwka -e jest wrd rzeczownikw eskich o zakoczeniu -sa nietypowa: mwi si przecie klasa - klasy, rzsa - rzsy, beksa - beksy, kosa - kosy, rysa - rysy i wyjtkowo tylko szansa - szanse i ansa - anse. Te dwa wyjtki s prawdopodobnie wynikiem analogii do rzeczownikw mskich o zakoczeniu -ans: seans - seanse, awans - awanse i in. Zob. te ansa. szarotka, szarlotka. Szarotka to rolina grska o szaro-biaych kwiatach. Szarlotka to ciastko z jabkami; jego nazwa pochodzi od francuskiego sowa charlotte, a to z kolei od imienia Charlotte (po polsku Karolina). szarytki, potoczna nazwa zgromadzenia zakonnego Sistr Miosierdzia w. Wincentego a Paulo, zaoonego w XVII w. we Francji, stawiajcego sobie za cel pielgnowanie chorych i opiek nad sierotami. Nazwa ta pochodzi od francuskiego sowa charite 'miosierdzie', lecz nie jest wykluczone, e na jej utrwalenie si miao wpyw przypadkowe wspbrzmienie francuskiego charite i polskiego przymiotnika szary. Szarytki bowiem nosiy szare habity

(obecnie granatowe) i do tego stopnia byy kojarzone z tym kolorem, e dawniej we Francji i w Polsce zwano je siostrami szarymi. Nie znaczy to oczywicie, by szarytkami - co si czasem zdarza - mona byo nazywa jakiekolwiek siostry zakonne w szarych habitach. Okrelanie w taki sposb np. sistr urszulanek jest nieporozumieniem. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. szczeni. Zob. kurcz, jagni itp. szczepi. Zob. sczepi, szczepi. 284 285 szczcie. ! Na cae szczcie w momencie detonacji w pokoju nie byo nikogo z pracownikw biura (...)" (Gazeta Wrocawska). Poprawnie byoby: Na szczcie w momencie detonacji... lub Cae szczcie, e w momencie detonacji... Wyrae na szczcie i cae szczcie, e... nie naley krzyowa. Zob. te KONTAMINACJA. Szekspirowski, szekspirowski. Pisownia przymiotnikw utworzonych od imion i nazwisk jest niejednolita. Zgodnie z regu naley je pisa wielk liter, jeli odpowiadaj na pytanie czyj?, a ma liter, jeli odpowiadaj na pytanie jaki? Zatem dramat Szekspirowski to jeden z dramatw Szekspira, a dramat szekspirowski to utwr podobny do dramatw Szekspira, lecz napisany przez kogo innego, np. przez Sowackiego. Trzeba przyzna, e przepis ten nie naley do atwych w uyciu. Sowniki ortograficzne staraj si go uprzystpni za pomoc przykadw: z jednej strony wiersz Mickiewiczowy, Sabaowa bajka, Hanczyna piewka, z drugiej - wieczr mickiewiczowski, koncert chopinowski, teatr stanisawowski, epoka zygmuntowska. Dwa ostatnie przykady jednak s dyskusyjne: zapisano je zgodnie z przyjtym zwyczajem, a nie z regu, ktra w tym wypadku i wielu innych daje rozstrzygnicie niejednoznaczne. Przymiotniki odpowiadajce na pytanie: czyj? nosz nazw dzierawczych, a przymiotniki odpowiadajce na pytanie: jaki? - nazw jakociowych. Te pierwsze mona tworzy od wikszoci imion i nazwisk, te drugie s przywilejem ludzi znanych, ktrych imiona i nazwiska co znacz. Okazuje si wic, e trzeba by czowiekiem wybitnym, aby zasuy sobie na ma liter w przymiotniku od wasnego imienia lub nazwiska. Inaczej mwic mae litery wyrniaj wielkich ludzi. Zob. te Psaterz Dawidw. szereg. Sowo to moe by uywane w funkcji liczebnika, w typowo liczebnikowych konstrukcjach z orzeczeniem 286 w liczbie pojedynczej rodzaju nijakiego, np. Przyszo szereg osb (jak Przyszo pi osb). W przeciwiestwie do liczebnikw jednak szereg czy si zawsze z rzeczownikiem w dopeniaczu. Mwimy np. w dziesiciu wypadkach, ale nie ! w szeregu wypadkach, tylko w szeregu wypadkw; mwimy te z dziesicioma osobami, ale nie ! z szeregiem osobami, tylko z szeregiem osb. Bdy zdarzaj si dosy czsto i czasem dotycz wyboru waciwej formy sowa szereg, a nie tylko formy towarzyszcego mu rzeczownika. Syszy si zdania typu ! Wrczono wymwienia szeregu osobom - z bdn form celownika ! szeregu zamiast szeregowi, utworzon zapewne przez analogi do formy wielu. Poprawna wersja tego zdania brzmi: Wrczono wymwienia szeregowi osb. Zob. te TYSIC, MILION, MILIARD. szeset. Zob. -sta, -set, -kro. szkoa, uniwersytet itp. Wtpliwoci nasuwa wybr przyimka w wyraeniach okrelajcych miejsce i kierunek. Zwyko si mwi, e kto studiuje lub pracuje na uniwersytecie, na politechnice, na Wydziale Polonistyki, potocznie - na polonistyce. Sformuowania w uniwersytecie, w politechnice s dopuszczalne, ale rzadsze. Mwimy natomiast w akademii,

w konserwatorium, w szkole - z przyimkiem w, a nie na. Dlatego wyszej szkole muzycznej, w Wyszej Szkole Pedagogicznej (chocia obocznie w WSP lub na WSP). Teraz przykady okrelajce kierunek. Idziemy na uniwersytet, na politechnik, na akademi (sformuowanie do akademii sugerowaoby, e chodzi o budynek), ale do konserwatorium i do szkoy. A zatem: Najlepsi uczniowie poszli do szkoy oficerskiej, nie ! na szko oficersk. Zob. te w fabryce, na fabryce. szlif, szlifa. Wedug sownikw naszywka na mundurze z oznaczeniem stopnia to szlifa, natomiast szlif to szlifowanie kamieni szlachetnych. To drugie sowo uywane jest take 287 w znaczeniach przenonych, np. nabra szlifu 'wydoskonali swoje umiejtnoci lub nabra ogady towarzyskiej'. Tymczasem bez trudu mona napotka zdania w rodzaju: Jakie cechy lub okolicznoci umoliwiaj onierzowi osignicie generalskich szlifw?" (Dziennik Polski). Jest to uycie tak czste, e trudno je uwaa za bd. Pytanie tylko, czy myli si tu szlif ze szlifem, czy te eski rzeczownik przyjmuje wyjtkowo msk kocwk -w? szprotka, szprot. Szprotka nie jest zdrobnieniem od rzeczownika ! szprota, tylko potoczn nazw ryby, ktra w systematyce biologicznej nazywa si szprot. Ta ostatnia jest rodzaju mskiego: ten szprot i tych szprotw, nie ! ta szprota i ! tych szprot. szympans. Mwi si konwenanse, kwadranse, pasjanse i przez analogi czasem bdnie ! szympanse: ! Goryle i szympanse kadego dnia robi w koronach gniazdo z gazi" (Pentliczek). Poprawna forma to oczywicie szympansy. Szynszyla, zwierz nieco wiksze od wiewirki, hodowane dla puszystej sierci. Z hiszpaskiego chinchilla i dlatego w polszczynie rodzaju eskiego. Zwykle sowa tego uywa si w liczbie mnogiej, ktra na rodzaj gramatyczny nie wskazuje. Co wicej, rzeczownikw na -yl jest w polszczynie wicej ni na -yla, s wrd nich te nazwy zwierzt: goryl, motyl, krokodyl. Dlatego nasuwa si bdna forma ! szynszyl: ! Na zdjciach w mieszkaniu jest mnstwo zwierzt. (...) Mielimy te szynszyla, Huberta Piknego" (Viva). r s -. Zob. z-, s-, -. -cie. Zob. -my, -cie. Cieli. Zob. SA, CIELI. 288 mia si. Zob. la, sia, mia si, zia, zwia. mie. Czasownik mie odmienia si podobnie do umie i rozumie, ale w 3. osobie liczby mnogiej czasu teraniejszego dwie formy oboczne, miej i mi, np. Nie miej (lub nie mi) ci prosi. Forma mskoosobowa w czasie przeszym bywa tworzona bdnie na wzr czasownika mia: powinna brzmie mieli, nie ! miali, np. Jechali pi godzin i przez cay ten czas nie mieli ze sob mwi (...)" (M. Dbrowska). Kopotliwe formy czasownika mie s wic nastpujce: miem, miesz, mie, miemy, miecie, miej lub mi; w czasie przeszym: mielimy, miaymy, mielicie, miaycie, mieli, miay. Zob. te ROZUMIE, UMIE. mie, rupie. W mianowniku liczby mnogiej istniej formy oboczne: mieci, rzadziej miecie, oraz rupieci, czciej rupiecie (jak wida, budowa formy wyrazowej nie musi mie zwizku z jej czstoci). Forma miecie (dawniej te rupiecie) moe ponadto nalee do innego, przestarzaego ju rzeczownika, uywanego tylko w liczbie pojedynczej, majcego rodzaj nijaki i znaczenie zbiorowe: Z czarnego magistrackiego wozu spywa pstr rzek miejskie miecie" (Sownik jzyka polskiego PAN). -my, -cie. Te kocwki czasownikowe s pozostaoci form jemy, jecie, uywanych dawniej do tworzenia zoonych form czasu przeszego. Jeszcze w XV w. konstrukcje

przyszli jemy, chodzili jecie wystpoway obok nowszych form przyszlimy, chodzilicie, ale pniej zaniky. Historycznie zoone s take formy liczby pojedynczej w czasie przeszym, np. byem (dawniej byt jem) i wzie (dawniej wzi je). O zoonoci form czasu przeszego wiadczy dzi ruchomo ich kocwek fleksyjnych, wykorzystywana do celw stylistycznych - porwnajmy: Kiedy wrcilicie? i Kiedycie wrcili? Innym wiadectwem jest dugo utrzymujcy si 289 zwyczaj akcentowania trzeciej od koca sylaby w formach zakoczonych na -my i -kie, np. PRZYszlimy, WZIycie. Do dzi akcent taki uchodzi za poprawniejszy i jest zalecany w sytuacjach oficjalnych. W stylu mniej oficjalnym mona akcentowa przedostatni sylab: przySZLImy, wziYcie. Jednak i tu lepszy jest akcent zgodny z tradycj, jeli kocwka czasownika jest doczona do innego wyrazu w zdaniu, np. CZEmumy, KIEdycie (zdecydowanie gorzej: czeMUmy, kieDYcie). Zoone s te formy trybu przypuszczajcego, charakteryzujce si ruchomoci nie tylko kocwki, ale i czstki by, np. zrobilibymy i bymy zrobili. Zgodnie z tradycj akcent w nich pada na trzeci lub nawet czwart sylab od koca: PRZYszedlbym, PRZYszlyby, PRZYszlibymy. I tu w swobodnej wymowie niektrzy jzykoznawcy aprobuj ju akcentowanie przedostatniej sylaby: przySZEDbym,przySZYby, przyszliBYcie. W radiu, telewizji, na scenie, a take w sejmie i na ambonie za lepsz trzeba jednak uzna wymow tradycyjn. Zob. te akcent. Zob. te -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. Zob. te E, -E, -, E-. rednio zamony, redniozamony. Niektre sowniki podaj pisowni czn, inne rozdzieln. Najatwiej byoby uzgodni stanowiska przez uwzgldnienie obydwu form, tym bardziej e obie s rozpowszechnione. Wprawdzie przyswki z przymiotnikmi pisze si w zasadzie rozdzielnie, np. bardzo zamony, ale niektre z nich zaczynamy odbiera jako pojedyncze wyrazy, w lad za czym idzie - wczeniej czy pniej - czna pisownia. Zob. te LEKKOSTRAWNY, CIKOSTRAWNY. rodkowoeuropejczyk. O mieszkacach Europy mwi si w Polsce do czsto, rozpowszechniy si wic wyrazy: rodkowoeuropejczyk, Poudniowoeuropejczyk i Pnocnoeuropej-czyk, .: Utrafi w t cech Srodkowoeuropejczykw (czy tylko Polakw?), ktrej zreszt jestemy wiadomi (...)" 290 (Cz. Miosz). Wedug tego samego wzoru mona by tworzy nazwy mieszkacw Poudniowej i Pnocnej Korei: Pou-dniowokoreaczyk, Plnocnokoreaczyk, ktre - cho nie s oglnie znane - i tak mona uzna za lepsze od spotykanych czasem nazw: ! poudniowy Koreaczyk, ! pnocny Koreaczyk. Co bymy powiedzieli, gdyby lzakw z Grnego lska kto nazwa grnymi lzakami? rodkowo-wschodni, rodkowowschodni. Piszemy o krajach rodkowo-Wschodniej Europy, majc na myli Polsk, Czechy, Wgry, Ukrain i inne kraje lece w rodkowej lub wschodniej czci kontynentu. Pisownia taka jest zgodna z regu, ktra kae przymiotniki zoone z czonw rwnorzdnych spaja cznikiem. Niektre sowniki podaj tylko przymiotnik rodkowowschodni, ale ten zosta utworzony od wyraenia rodkowy Wschd, czasem uywanego zamiennie z nazw Bliski Wschd, a czasem odnoszonego do krajw takich, jak Irak, Iran i Afganistan, a wic do troch dalszego Wschodu". W. Zob. WITY. wiat. W dopeniaczu wiata, w celowniku wiatu, nie ! wiatowi, take Nowego wiata i Nowemu Szmatu, gdy chodzi o Ameryk. Wyjtkowo mwimy Nowego wiatu, majc na myli ulic w Warszawie, np. zamknicie Nowego wiatu, ale w celowniku ju bez niespodzianek: (...) charakter europejski nadano jedynie Nowemu wiatu i Chmielnej"

(Rzeczpospolita). Jest jeszcze tytu gazety, ktry ma dopeniacz na -a (redakcja Nowego wiata) i celownik na -owi (Nowemu wiatowi). Podobnie rzecz ma si z wydawnictwem wiat Ksiki: W ten sposb Nowa, przyparta do muru, sprzedaa wiatowi Ksiki dwie powieci Marii Nurowskiej" (Gazeta Wyborcza). Zob. te celownik. wity. Sowo to piszemy ma lub wielk liter, zalenie od tego, jak jest uywane. O osobach uznanych za wite 291 przez Koci pisze si np. wity Piotr, sw. Marek. W nazwach ulic, kociow, zgromadze zakonnych itp. sowniki zalecaj uycie duej litery, np. koci witego Piotra i Pawia, ale maej ka uywa w formie skrconej, np. ulica w. Barbary. Wielk liter piszemy sowo wity take w wielu innych nazwach wasnych, np. Duch wity, Ziemia wita, {dzie) Wszystkich witych. Zob. te Koci, koci. Zob. te Pismo wite, Pismo wite. taki sam, tak samo. Zob. ten sam, taki sam itp. tak zwany. Zob. cudzysw. tamten. Zob. ten, tamten, w, jeden, sam. tango milonga czsto pisane jest tak, jakby drugi czon by czyim nazwiskiem: Z przylegych sal, w ktrych mieci si kabaret i dansing, grano tango Milonga (...)" (H. Worcell). W rzeczywistoci milonga to nazwa argentyskiego taca ludowego, ktry by jednym ze rde tanga. Nazwa tango milonga jest wic zbudowana tak jak polka galopka. tanim kosztem, za tanie pienidze. Niektrzy krytykuj te wyraenia jako nielogiczne. Tani moe by towar - powiadaj - a pienidze nie s towarem, chyba e kto je kupuje ub sprzedaje, np. w kantorze. Zreszt nawet kupujc walut poniej kursu dnia czy te kupujc ruble zamiast dolarw, nie powie si: Kupiem tanie pienidze. W podobny sposb mona atakowa wyraenie tanim kosztem. W jzyku jednak nie wszystko jest logiczne lub te logika jzyka jest taka, e nieatwo j od razu przenikn. Wymienione wyraenia s uywane w jzyku potocznym i s w nim potrzebne, tote sowniki notuj je, a autorzy wydawnictw poprawnociowych nie maj do nich zastrzee. Rzecz jasna, 292 w wypowiedzi oficjalnej lepiej brzmi tanio lub za niewielk sum ni za tanie pienidze. Zamiast tanim kosztem powie si za oficjalnie niewielkim kosztem lub atwo, bez wysiku zalenie od potrzeb. Niektre konstrukcje krytykowane w jzyku wspczesnym maj dalekie antecedensy: Kupi by ci, mdroci, za drogie pienidze" - pisa Kochanowski w Trenach. Gdyby tak napisa wspczesny dziennikarz, bezduszni poprawiacze jzyka nie zostawiliby na nim suchej nitki. Zob. te jzyk potoczny, jzyk oficjalny. tapet. W niektrych wydawnictwach kwestionuje si wyraenie by na tapecie, odnoszone do osb i zdarze bdcych w pewnym okresie przedmiotem zainteresowania i tematem rozmw. Sowniki nie maj mu jednak nic do zarzucenia. Dodajmy, e przytaczaj je zwykle nie pod wyrazem tapeta, z ktrym bycie na tapecie nie ma nic wsplnego, lecz pod wyrazem tapet, dawniej oznaczajcym st obrad, pokryty zielonym suknem. Dowodem na mylne skojarzenie tapetu z tapet s dalsze modyfikacje cytowanego zwrotu, nie przez wszystkich jeszcze aprobowane: wej na tapet, wrci na tapet itp. W zapisie pewnej dyskusji czytamy: Ale skoro wszed na tapet temat aktorstwa, to moe wrcilibymy jeszcze do Amfitriona w reyserii Anatolija Wasiliewa" {Dialog). Mona byo powiedzie, nie budzc niczyich wtpliwoci: Ale skoro zajlimy si tematem aktorstwa, to moe wrcilibymy...

Tarnobrzeg, Koobrzeg. Dopeniacze tych rzeczownikw s rne: do Koobrzegu, ale do Tarnobrzega, nie ! do Tarnobrzegu. Tarzan. Imi to - mniej znane z powieci amerykaskiego pisarza E.R. Burroughsa ni z opartych na niej filmw i komiksw - nie ma nic wsplnego z tarzaniem si. W jzyku map, wrd ktrych wychowywa si tytuowy bohater, skadao si ono z cztek tar i zan, a znaczyo dosownie 293 'biaa skra'. Ta okoliczno, angielska wymowa sowa Tarzan, wreszcie polska tradycja ka litery rz wymawia w nim tak, jak w sowie marzn. Wyjtek - jak zauway prof. Jan Miodek - mona uczyni w sytuacji, gdy kto nazwie tak swojego psa. Wwczas wymowa taan" jest nawet naturalniejsza. tata, tato. W mianowniku uywa si obu form, miejscownik jest jeden: o moim tacie, woacz te jeden: mj tato! W pozostaych przypadkach zdecydowanie czciej powie si mojego taty, mojemu tacie, mojego tat, z moim tat ni mojego tata, mojemu tatowi, z moim tatem. Te rzadsze formy mona znale u Mickiewicza, .: Najwitsza Matko - przypiewuj dziatki - zmiuj si, zmiuj nad tatem!". TAUTOLOGIA. Zob. pleonazm, tautologia. techniczny, technologiczny. Pod wpywem jzyka angielskiego drugi z tych przymiotnikw naduywany jest kosztem pierwszego. Tradycyjnie mwi si postp techniczny, ale procesy technologiczne, nie na odwrt. Mona powiedzie np. postp techniczny w technologii betonu, ale postp technologiczny to anglicyzm, do ju rozpowszechniony. tektura, dykta. Niektrzy mwi ! dektura", moe przez analogi do sowa dykta. Wymowa taka moe by rdem bdw ortograficznych. telefaks, teleks. Zob. faks, telefaks, teleks. temat. Liczne przykady naruszania tradycyjnej cz-liwoci tego wyrazu dowodz, e bywa on traktowany mylnie jako synonim sw kwestia, sprawa, zagadnienie, problem itp. Oto kilka przykadw z wypowiedzi mwionych (za Jzykiem Polskim): ! Trzeba podnie ten temat" (poprawnie: Trzeba podnie t kwesti), ! Musimy omwi temat ciepa i temat kanalizacji" (poprawnie: Musimy omwi spraw ciepa i spraw kanalizacji), ! Trzeba w tym temacie podj skuteczne dziaanie" (poprawnie: Trzeba w tej sprawie podj skuteczne 294 dziaanie), ! Nie orientuj si w tym temacie" (poprawnie: tfie orientuj si w tych sprawach). Zwaszcza wyraenie 10 temacie, ktre spopularyzowa Lech Wasa, jest postrzegane jako odstpstwo od normy jzykowej. Zob. te WYRAZY MODNE. ten, ta. Uycie formy t w bierniku liczby pojedynczej rodzaju eskiego - np. Daj mi t ksik - jest dopuszczalne tylko w jzyku mwionym. W pimie jedyn form poprawn jest t: Daj mi t ksik. Jeszcze do poowy XIX w. pisao si te Daj mi tamte ksik, Daj mi moje drog ksik -zaimki przymiotne bowiem miay w bierniku kocwk -, a przymiotniki -. Pniej nastpio wyrwnanie odmiany zaimkw przymiotnych do odmiany przymiotnikw, ktremu forma t opiera si ju ostatnia. Potwierdza si wic oglna prawidowo: we wszystkich jzykach wiata formy najczciej uywane zmieniaj si najwolniej. W ywej mowie konstrukcjom typu t ksik nie warto si przeciwstawia. Kurczowe trzymanie si formy t moe nawet prowadzi do uywania jej tam, gdzie jej nigdy nie byo: w narzdniku, w zdaniach typu ! Trzeba co zrobi z t spraw" (z wywiadu dla telewizji). Zob. te HIPERPOPRAWNO. ten, tamten, w, jeden, sam. ! Elbieta mwi, e mae dzieci maj takie same prawo do pikna jak doroli" (Wysokie Obcasy). Poprawmy: nie ! takie same prawo, lecz takie samo

prawo. W rodzaju nijakim w liczbie pojedynczej uywa si bowiem form to, tamto, owo, jedno, samo, nie te, tamte, owe, jedne, same. Podobnie: to dziecko (nie ! te dziecko), tamto okno (nie ! tamte okno), jedno nasze spotkanie (nie ! jedne nasze spotkanie). Formy te, tamte, owe, jedne, same s poprawne tylko w liczbie mnogiej: te same dzieci itd. W liczbie pojedynczej uywa si ich bdnie przez analogi do innych zaimkw przymiotnych majcych kocwk -e, np. moje, czyje, ktre, jakie (dziecko). 295 teniSWki. Zob. PIONIERKI, TENISWKI, TRAMPKI ITP. ten sam, taki sam itp. Zaimki ten sam, to samo, tyle samo mog si czy z zaimkiem co, np. Jan ma ten sam numer butw, co Marysia, Na obiad mamy to samo, co wczoraj Zapa jej tyle samo, co jemu. Zaimki taki sam i tak samo w analogicznych konstrukcjach wymagaj zaimka jak: Jan nosi takie same buty, jak Marysia, Zachowuj si tak samo, jak wczoraj. Na dwa sposoby mona wic poprawi zdanie: ! W tym samym stopniu, jak pace realne, wzrosy dochody ludnoci chopskiej" (za Poradnikiem Jzykowym). Po pierwsze: W tym samym stopniu, co..., po drugie: W takim samym stopniu, jak... tskni pociga za sob pytanie: za kim czy do kogo? Inny sownik jzyka polskiego PWN jedyny, ktry mwi penymi zdaniami - wyjania t kwesti nastpujco: tsknimy za kim lub za czym minionym lub utraconym, np. za osob, z ktr musielimy si rozsta, lub za miejscem, ktre musielimy opuci" oraz tsknimy do czego, czego nigdy nie mielimy lub nie zaznalimy". Zacytujmy te dwa z podanych w sowniku przykadw: Tskni za domem, za on i za ma creczk" oraz Zawsze tskniem do wielkiej mioci". W pierwszym znaczeniu zamiast tskni za kim (czym) mona te powiedzie tskni do kogo (czego), np. To dobrze, e przyjechaa, ojciec tskni ju do ciebie". Natomiast w drugim znaczeniu konstrukcji do czego nie zastpuje si konstrukcj za czym. to. Zob. by (krzyowanie orzecze imiennych). toreador. Wikszo sownikw podaje te form torreador, ale traktuje j jako gorsz i odsya do formy toreador. Etymologicznie pisownia torreador jest bezzasadna - we wszystkich waniejszych jzykach europejskich sowo to jest pisane z pojedynczym, nie podwojonym r. Czyby wic zawinio skojarzenie z corrid} 296 to samo. Zob. ten sam, taki sam itp. traktowa, uwaa. Mwi si np. traktowa (potraktowa) kogo jako gocia (lub jak gocia) i uwaa kogo za gocia, ale nie na odwrt: konstrukcje ! traktowa (potraktowa) kogo za gocia i ! uwaa kogo jako gocia s niepoprawne. Ta druga dawniej miecia si w normie literackiej polszczyzny, uywa jej jeszcze Wyspiaski: Poezje uwaaj u was jako pprawdy ()" Dzi zdanie to naleaoby zbudowa inaczej: Poezje uwaaj u was za pprawdy. Tak sam czliwo jak traktowa maj czasowniki ocenia i oceni, a tak sam jak uwaa maj uznawa i uzna oraz bra i wzi. Mwimy wic np. Oceni obrazy jako arcydziea (nie ! za arcydziea) i Uznali go za geniusza (nie \jako geniusza); take Brali go za sprzymierzeca. Zob. te uzna, uznawa. trampki. Zob. pionierki, teniswki, trampki itp. transkrypcja. Zob. absorpcja, adsorpcja. triumf, tryumf. Form starsz i obecnie rzadsz jest tryumf. Obydwie jednak s poprawne, podobnie jak triumfalny i tryumfalny, triumfowa i tryumfowa, triumfator i tryumfator. Forma triumf jest wymawiana dwojako: triumf, rzadziej trijumf". Oboczno jednosylabowej i dwusylabowej wymowy bywa wykorzystywana w poezji, zezwala bowiem na pewn swobod w konstruowaniu wersu. troglodyta, nie ! tryglodyta, inaczej jaskiniowiec. Sowo czsto uywane przenonie, .: (...) coraz czciej Polacy nie umiej po polsku. (...) Troglodyta z kijem bejsbolowym,

szalikowiec yjcy pik non, dziennikarz pocztkujcy w Gazecie Wyborczej lub rzch spod elektrociepowni potrafi niszczy ten jzyk tak i jeszcze sto razy gorzej" (R. Stiller). trudnopalny. Zob. lekkostrawny, cikostrawny. tryumf. Zob. triumf, tryumf. 297 trywialny dugo znaczyo przede wszystkim 'ordynarny, niewyszukany, pospolity'. Trywialny mg by np. dowcip, piosenka, trywialne mogy by czyje gusty i gesty. Pniej, moe pod wpywem angielskiego trwial, na pierwszy plan wysuno si znaczenie dawniej uboczne 'oczywisty, banalny', .: W codziennej pracy z komputerem kady z nas napotyka rne problemy i wtpliwoci. Czasami s to sprawy trywialne, czasami trudne do rozwizania" (Enter). Nietrudno dostrzec wsplne elementy tych znacze, ktre uatwiy przejcie od pierwszego z nich do drugiego. W gruncie rzeczy dzieli je taka rnica, jaka jest midzy sowami prostacki i prosty. Wraz z przymiotnikiem trywialny nowe znaczenia otrzymay wyrazy pokrewne: trywialnie, trywialno, trywializowa i trywializacja, .: Jednoznaczne potraktowanie bohaterw Domu jako wariatw trywializuje problematyk sztuki, sprowadzajc j do rzdu paskich fars" {Teatr). Niektre wydawnictwa poprawnociowe jeszcze krytycznie oceniaj t ewolucj znacze. Z biegiem czasu jednak oceny krytyczne bd zapewne coraz rzadsze. tuw odmienia si tak jak w: w dopeniaczu tego wia i tego tuowia, a w liczbie mnogiej te wie i te tuowie, nie ! te tuowia. Bdna forma nasuwa si przez analogi do rzeczownikw nijakich, np. przysowie - przysowia. Ta sama analogia podsuwa celownik ! tuowiu, podczas, gdy analogia do wia pomaga znale form poprawn - tuowiowi. tUtaj, Zob. DZISIAJ, TUTAJ, WCZORAJ, PRZEDWCZORAJ. tupowojenny, jak blisko kilometrowy czy przeszo godzinny powinno si zasadniczo pisa rozdzielnie - sowo tu peni w tych przykadach t sam funkcj co blisko czy przeszo. Zaskakujco w tekstach przewaa pisownia czna, np. Mowa o pokoleniu tupowojennym" (K. Wyka). Wielki sownik ortograficzny PWN te tylko tak podaje. twardy orzech do zgryzienia. Wyraenie to jest tumaczeniem angielskiej konstrukcji a hard nut to crack, majcej 298 te oboczn posta: a tough nut to crack. Sowo tough znaczy tu 'twardy', lecz w innych kontekstach moe by tumaczone jako 'trudny'. Polskie twardy orzech do zgryzienia ma te oboczn posta z przymiotnikiem trudny zamiast twardy, do czst, ale przez leksykografw przewanie pomijan. Przytacza j bodaj tylko Sownik frazeologiczny Stanisawa Skorupki. Jest jeszcze trzeci wariant, niezbyt udany: ! ciki orzech do zgryzienia. Sowo ciki ma tu znaczenie 'trudny', nieobce polszczynie potocznej: mwimy To cika sprawa, Ciko bdzie si zdecydowa, Nauka mu ciko przychodzi itd. Sformuowanie ! ciki orzech do zgryzienia jest jednak odbierane dosownie i wydaje si nielogiczne. Ostatecznie to twardo orzecha utrudnia zgryzienie go, a nie ciar. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. ty. Zob. JA, TY, ON, SI. Tychy. Wedug lskiej tradycji dopeniacz brzmi Tychw, ale w polszczynie oglnej przyja si forma Tych i j wanie przewanie podaj sowniki. Niektre osoby niepokoi to, e jest rwnobrzmica z zaimkiem (tych Tych?). Przemawia za ni jednak analogia do innych nazw majcych form liczby mnogiej i dopeniacz bezkocwkowy, np. Katowic, Piekar lskich, Salonik, Delf, Teb. Podobnych nazw z dopeniaczem na -w jest mniej, np. azy azw. Kopot sprawia take pytanie o mieszkacw Tych: tyszanie czy tychowianie? Sowniki podaj zwykle drug z tych form, ktrej zalet jest to, e atwiej skojarzy j z nazw miasta.

Czstsza jednak, zwaszcza w mowie mieszkacw lska, jest forma tyszanie. Dlatego powinno si jej dawa pierwszestwo. Zob. te Suwaki. tydzie. Zob. czas. tyle. Zob. ILE, TYLE, WIELE. 299 tyle samo. Zob. ten sam, taki sam itp. tylny. Zob. PRZEDNI, TYLNY. tym niemniej pochodzi z jzyka rosyjskiego i jest w pol-szczynie rozpowszechnione, cho nie jest niezbdne - mona je zastpi wyrazami: niemniej, niemniej jednak, jednake, mimo to. rda poprawnociowe krytykuj tym niemniej jako zbyteczny rusycyzm. Chyba jednak mao kto jest bez grzechu, skoro krytykowane wyraenie wystpuje u Witkacego i Jasieskiego, Kuncewiczowej i Iwaszkiewicza, Miosza i Mroka, Moczarskiego i Gowackiego, Kuncewicza i Sapkow-skiego. Zob. te NIEMNIEJ, NIE MNIEJ. Zob. te KALKI. tym razem, innym razem, nie ! t ra, ! inn ra. Warianty eskie s przestarzae lub regionalne i w jzyku oglnym nie uchodz za poprawne. Czasem uywa si ich artobliwie. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. tyS. Zob. GODZ., AC, MIE., OS., RYC, TYS. tysic, milion, miliard. Wyrazy te maj w sobie co z liczebnikw i co z rzeczownikw. Podobnie jak liczebniki wystpuj w zdaniach z orzeczeniem w liczbie pojedynczej rodzaju nijakiego, np. Tysic spraw czekao na zaatwienie (jak Dziesi spraw czekao...). Podobnie do rzeczownikw za wystpuj w obu liczbach: Tysic spraw czekao... i Tysice spraw czekao... Gdy maj warto liczby mnogiej, moe im towarzyszy orzeczenie w tej samej liczbie, np. Miliony ludzi spdzaj (lub spdza) wakacje nad morzem. Sowniki poprawnej polszczyzny okrelaj te inne sytuacje, w ktrych orzeczenie musi wystpi w liczbie pojedynczej lub mnogiej. Niezalenie od swojej funkcji wyrazy tysic, milion i miliard cz si z rzeczownikiem w dopeniaczu, a nie w tym przypadku, w ktrym same wystpuj, np. Wrczono dyplomy tysicowi laureatw, nie ! tysicowi laureatom. Jeszcze gorzej 300 brzmi! tysicu laureatom - z bdn form celownika ! tysicu, bdc wynikiem analogii do innych liczebnikw i zaimkw liczebnych, np. piciu, stu, wielu laureatom. Zob. te SZEREG. tysiczny, tysiczny. Pierwsza forma jest czstsza, a w podstawowym znaczeniu, np. tysiczna rocznica lub jedna tysiczna sekundy, jedyna. Druga wystpuje obocznie z pierwsz w znaczeniu 'bardzo liczny', np. tysiczne (lub tysiczne) przeszkody, echa, oklaski. Natomiast w wyrazach dwutysiczny, trzytysiczny itd. oraz wielotysiczny i kilkutysiczny (take w postaci kilkutysiczny) piszemy zawsze . tZW. Zob. CUDZYSW. u ubra, rozebra, woy, zaoy. Konstrukcje typu ! ubra marynark,! rozebra paszcz spotyka si czsto w Polsce poudniowej i zachodniej - prawdopodobnie s tumaczeniem analogicznych konstrukcji niemieckich. W polszczy-nie oglnej ten regionalizm si upowszechnia, ale jest wci odbierany jako bd. Poprawnie moemy powiedzie Ubra si w marynark albo Woy marynark; podobnie Rozebra si z paszcza albo Zdj paszcz. Mniej razi ganiony w Sowniku poprawnej polszczyzny PWN czasownik zaoy, uywany zamiast woy w zdaniach takich, jak Za paszcz, buty i podobnych. Sowniki informuj, e zakada znaczy m.in. 'umieszcza co na czym' i ilustruj to znaczenie przykadami: zakada okulary, krawat, mask na twarz. Wkadanie paszcza i butw z pewnoci rni si

od zakadania krawata, ale postrzegane jest jako czynno tego samego rodzaju. Tym mona tumaczy czst dzi oboczno czasownikw woy i zaoy w poczeniach z nazwami garderoby, por.: ,,(...) nagle woyam paszcz i wybiegam z domu" (M. Nurowska) oraz Zebraam 301 rozrzucone kartki, zaoyam paszcz" (M. Gretkowska). Dodajmy do tego przykad bez wtpienia poprawny, w ktrym paszcz pozostaje paszczem, ale ciao suy jedynie jako wieszak: Gustlik przynis paszcz, zaoy na ramiona (...)" (J- Przymanowski). Uby. Zob. PRZYBY, UBY. ucho. W znaczeniu 'narzd suchu', a take 'klapka z boku czapki, opuszczana dla ochrony ucha przed zimnem' rzeczownik ten w liczbie mnogiej odmienia si nastpujco: mianownik, biernik, woacz uszy, dopeniacz uszu (rzadziej uszw), celownik uszom, narzdnik uszami (przestarzaa forma: uszyma), miejscownik uszach. W znaczeniu 'uchwyt w ksztacie koa, uku, ptli itp.' liczba mnoga wyglda inaczej: mianownik, biernik, woacz: ucha lub uszy, dopeniacz uch, uszu lub uszw, celownik uchom lub uszom, narzdnik uchami lub uszami, miejscownik uchach lub uszach. Z formami uszu, uszw, uszom, uszami, uszach cz si liczebniki zbiorowe, z formami ucha, uch, uchom, uchami, uchach liczebniki gwne, np. dwoje uszu, ale dwa ucha u dzbana. Zakres uycia form o temacie uch- nie jest jasny. Zdarza si, e ci sami ludzie skonni s mwi o uchach dzbana i o uszach torby podrnej. uchodstwo, wychodstwo, nie ! uchodctwo,! wychod-ctwo. Wprawdzie rzeczowniki pochodne od czasownikw na -dzi maj zakoczenie -dztwo, np. ledzi - ledztwo, ale uchodstwo i wychodstwo s wyjtkami. udowadnia, uspokaja, zadowala i in. Od wielu przedrostkowych czasownikw dokonanych o zakoczeniu -i lub -y tworzy si czasowniki niedokonane o znaczeniu wielokrotnym przez zamian tego zakoczenia na -a, np. wystudzi - wystudza, zaparzy - zaparza. Dodatkowo, jeli czasownik dokonany ma w ostatniej sylabie przed zakoczeniem -i lub -y samogosk o, to przewanie ulega ona wymianie na -a, np. odmodzi - odmadza, przysporzy 302 - przysparza, ugoci - ugaszcza. S jednak wyjtki, np. unaoczni - unaocznia (nie mwimy ! unaacznia), uprawomocni - uprawomocnia (nie mwimy ! uprawomocnia, cho mwi si umacnia). Zdarzaj si te obocznoci, np. zuboy - zubaa, rzadziej zuboa. Wicej kopotu sprawiaj niedokonane odpowiedniki czasownikw majcych w dwch kolejnych sylabach przed zakoczeniem samogosk o. Jeli drugie od koca o naley do przedrostka, to nie przechodzi w a, np. udowodni - udowadnia (nie ! udowadnia), upokorzy - upokarza (nie ! upokarza). Dotyczy to te czasownikw, w ktrych historyczny przedrostek nie jest ju zauwaany, np. uspokoi - uspokaja, wypogodzi si - wypogadza si, zadowoli - zadowala, upodobni - upodabnia (rzadziej upodobnia). Pokrewiestwo tych czasownikw z wyrazami koi, godzi, wola i doba nie jest dzi oczywiste, std bdy takie, jak ! leki uspakajajce czy ! zadawalajce rozwizanie. Poza tym atwiej zapamita form ! uspakaja, z samymi a, ni uspokaja - czynnik fonetyczny te moe by rdem bdu. Pozostaje omwi czasowniki, w ktrych drugie od koca o w formie dokonanej naley do rdzenia, a nie do przedrostka. Niestety brak tu reguy: czasem o przechodzi w a (np. wynarodowi - wynaradawia, nie ! wynarodawia), czasem nie (np. przepoowi przepoawia, nie ! przepaawia, zaogni - zaognia, nie ! zaognia), czasem istniej formy oboczne (np. ogooci - ogaaca lub ogoaca, zadomowi - zadomawia lub zadomawia). Jak wida, tworzenie niedokonanych

czasownikw wielokrotnych od dokonanych czasownikw na -i, -y nie jest spraw prost. W razie wtpliwoci trzeba si radzi sownika. udzia. Sowniki poprawnej polszczyzny gani wyraenie przy udziale kogo', ka w zamian mwi z udziaem kogo', np. Odby si koncert z udziaem samych gwiazd, nie Odby si koncert przy udziale samych gwiazd. Ta druga konstrukcja istotnie jest rzadsza, wystarczajco czsta jednak, aby jej nie 303 potpia. Mona j znale w prasie i w ksikach najrniejszego rodzaju, take u znanych autorw, jak Wakowicz, Tyrmand, M. Brandys, Kuniewicz, Moczarski, Newerly i in. Wyranym bdem jest za to ! przyjmowa (przyj) udzia w czym 'uczestniczy w czym', uywane tak na wzr rosyjskiego prinimat' uczastije. Po polsku mwi si bra (wzi) udzia w czym. Zob. te KALKI. Ujrze. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE ITP. uj, umkn. W znaczeniu 'unikn czego' uj czy si z dopeniaczem, rzadziej z celownikiem: uj kary, niebezpieczestwa, zagady, rzadziej uj karze, niebezpieczestwu, zagadzie. Dwojak posta maj te wyraenia co uszo czyjej uwagi (lub czyjej uwadze) i co uszo czyich oczu, uszu, czyjego spojrzenia (obocznie: czyim oczom, uszom, czyjemu spojrzeniu). Natomiast umkn czyjej uwadze nie ma obocznej postaci z dopeniaczem. Ukamienowa, nie ! ukamieniowa. Wprawdzie mwimy kamie z mikkim , lecz forma ta to dawny biernik rzeczownika kamy, w dopeniaczu kamen - i wanie na temacie fleksyjnym dopeniacza, zakoczonym spgosk tward, zbudowany jest czasownik ukamienowa. Ukraina. Zob. Litwa, otwa, Biaoru, Ukraina. ulec, ulega. Ulega si czemu, czemu nie mona si oprze, czsto czemu, co jest niekorzystne, np. przemocy, namowom, pokusie, w innym znaczeniu wypadkowi. Co moe te ulec pogorszeniu i moe ulec zmianie. Razi natomiast - mimo znacznego rozpowszechnienia - wyraenie ulec (ulega) poprawie. Poprawa jest przecie zmian na lepsze, a przed tak nikt nie chce si broni, wic czemu miaby jej ulega} Powysza argumentacja odwouje si do kryteriw logicznych, ktre w jzyku odgrywaj niewielk rol w porwnaniu z przyjtym zwyczajem. Dwie trzecie ankietowanych przez 304 nas osb - studentw warszawskich i krakowskich - nie widziao w wyraeniu ulec poprawie nic zego. Wyraenie to najczciej wystpuje w prasie, ale mona je spotka te w literaturze piknej, np. u Tyrmanda, Sapkowskiego czy Gowackiego. Ulica, plac, rynek, aleja. Cho niektrym osobom wydaje si to nielogiczne, przyjo si mwi mieszkam na ulicy (np. Wolskiej), na placu (np. Bankowym) i na rynku (np. na Rynku Gwnym). Mwi si te mieszka przy ulicy, przy placu i przy rynku, ale pierwsze z tych sformuowa ma charakter nieco urzdowy, a ostatnie sowniki poprawnej polszczyzny oceniaj jako bd. Z rynkiem zreszt czy si wyobraenie przestrzeni zamknitej, tote mona powiedzie w rynku, cho nie mwi si ! w placu ani ! w ulicy. Mwi si te w alei, nie ! na alei i pod tym wzgldem aleja rni si od ulicy. Jeli chodzi o ortografi, to sowa ulica i plac w nazwach miejsc naley pisa ma liter, take w postaci skrconej, np. ulica Kozia, ul. Kubusia Puchatka, plac Unii Lubelskiej, pi. Solny. Sowo rynek pisze si wielk liter, . Rynek, Rynek Starego Miasta. Sowo aleja jest pisane ma liter w liczbie pojedynczej, np. aleja Mickiewicza, a wielk w liczbie mnogiej, np. Aleje Jerozolimskie. umie. Zob. rozumie, umie.

umowa. W uyciu s trzy konstrukcje: umowa o czym, umowa o co i umowa na co wszystkie poprawne, cho nierwnowane. Pierwsza jest odpowiednia, gdy wymieniamy wiadczenia, do ktrych zobowizuj si obie strony, np. umowa o wsppracy gospodarczej lub o wymianie jecw. Drugiej lub trzeciej uyjemy, majc na myli wiadczenia, do ktrych zobowizuje si tylko jedna strona. Wybr midzy dwiema ostatnimi konstrukcjami jest trudny do umotywowania. Zwyczajowo mwi si np. umowa o prac i umowa o dzieo, ale obocznie: umowa o dzieraw gruntu lub 305 umowa na dzieraw gruntu i raczej zawrze z wydawnictwem umow na ksik ni zawrze z wydawnictwem umow o ksik. Umyli. Zob. WYMYLI, POMYLE. unikalny, unikatowy. Wiele zego napisano o przymiotniku unikalny, aby uzasadni, e lepsza jest forma unikatowy. Odwoywano si przy tym nie do zwyczaju jzykowego, gdy ten wanie formie unikalny daje pierwszestwo, lecz do argumentw o charakterze emocjonalnym {unikalny to poyczka z jzyka rosyjskiego) i teoretycznym raczej ni praktycznym (unikalny podobno moe znaczy 'moliwy do uniknicia'). Tymczasem nie jest przypadkiem, e sowniki polskie nie notuj tego znaczenia. Nie ma go w tekstach i - jak wykazaa prof. Danuta Buttler - nie naley si temu dziwi, gdy przymiotniki polskie na alny s przewanie tworzone od czasownikw przechodnich o rzdzie biernikowym, a nie od nieprzechodnich czasownikw o rzdzie dopeniaczowym, do jakich naley unika. Obydwa wyrazy, unikalny i unikatowy, trzeba wic uzna za poprawne, a nawet wskaza na pierwszy z nich jako czstszy. W niektrych kontekstach ich znaczenia ju si zrnicoway. Na przykad tkaniny unikatowe i ceramik unikatow przeciwstawia si wyrobom przemysowym; w tym znaczeniu nie mona ich nazwa unikalnymi. Natomiast w wielu innych wypowiedziach unikalny i unikatowy to okrelenia jednakowo naduywane. Wyrazy bliskoznaczne - wyjtkowy, niepowtarzalny, jedyny w swoim rodzaju - mog by czasem lepsze. Zob. te WYRAZY MODNE. Uniwersytet. Zob. SZKOA, UNIWERSYTET ITP. upodabnia, upokarza, nie lupadabnia, ! upokarza. Zob. te UDOWADNIA, USPOKAJA, ZADOWALA I IN. Uran, Neptun, Pluton, gdy pisane s ma liter, oznaczaj pierwiastki chemiczne i maj dopeniacz z kocwk 306 -u (np. produkcja uranu), a biernik rwny mianownikowi (np. zamieni zoto na uran). Gdy pisane s wielk liter, oznaczaj planety lub staroytnych bogw i maj w dopeniaczu kocwk -a (np. zdjcia Urana), a biernik rwny dopeniaczowi (np. wyprawa na Urana - jak na Marsa). urodzaj, plon mog si czasem pomiesza. Przykad bdnego uycia przytacza Sownik poprawnej polszczyzny PWN: ! Z pl zebrano obfity urodzaj". Oczywicie z pl zbieramy plony, urodzaj za moemy po prostu mm. Moemy te spodziewa si urodzaju (tzn. spodziewa si dobrych plonw), moemy twierdzi, e co zapowiada urodzaj, moemy sdzi, e bdzie urodzaj. Czasem zdarzaj si lata urodzaju, gdy plony s wysze ni zazwyczaj, i zdarzaj si - jak je przyjto okrela - klski urodzaju, gdy plony s tak due, e nie mona ich w caoci wykorzysta. uspokaja, nie ! uspakaja, lob. te udowadnia, uspokaja, ZADOWALA I IN. uwaga. Zob. uj, umkn. Zob. te waga, uwaga. uwaa. Zob. traktowa, uwaa. uwzi si, zawzi si nie maj odpowiednikw niedokonanych. Czasem postaci niedokonane s potrzebne i zdarza si, e do gowy przychodz formy wykolejone: ! uwzina

si i ! zawzina si. Zamiast ! Nauczyciel uwzina si na uczniw mona powiedzie Nauczyciel przeladuje uczniw lub potocznie Nauczyciel czepia si uczniw. uzna, uznawa. Czasownikw tych nie powinno si czy z narzdnikiem, jak w zdaniu: ! Andrzej Grubba zosta (...) uznany najlepszym polskim sportowcem roku" (za ksik Polszczyzna pata nam figle pod redakcj J. Podrackiego). Zaleca si uycie przyimka za: Andrzej Grubba zosta uznany za najepszego polskiego sportowca roku (albo po prostu: ...za polskiego sportowca roku, jeli zwycizca w tym plebiscycie moe by tylko jeden). 307 Konstrukcja uzna (uznawa) kogo czym' moga si upowszechni pod wpywem rosyjskiego sczitat' kogo czer. Pokrewny jej schemat uzna (uznawa) kogo jakim jest te do czsty, a w poczeniu uzna winnym waciwie sta si ju norm. W Warszawie na 100 pytanych osb 96 ocenio zdanie Uznali go winnym morderstwa jako poprawne. W Krakowie na 100 osb zaaproboway to zdanie 92. Zob. te TRAKTOWA, UWAA. uy, uywa. Oba czasowniki powinny by czone z dopeniaczem, a nie z biernikiem, np. uywa proszku do prania, a nie ! uywa proszek do prania. Przyczyn bdw mog by czasowniki zuy i stosowa, wymagajce biernika, np. zuy (stosowa) proszek. czenie czasownikw uy i uywa z biernikiem upowszechnia si, ale dla wielu osb jest nadal race. Zob. te przy uyciu. V, V. Niektrzy sdz, e nazwa tej litery brzmi we", i oburzaj si na tych, ktrzy mwi fa". Potoczny zwyczaj przyznaje jednak racj tym drugim. Niemieckie pociski rakietowe z okresu drugiej wojny wiatowej maj nazwy V-l i V-2, ktre wymawia si powszechnie fa jeden" i fa dwa". Antybiotyk o nazwie V-cylina wymawiamy facylina". Czytelnicy moe znajd wicej takich przykadw. Video. Zob. WIDEO, VIDEO. w W. Zob. W FABRYCE, NA FABRYCE. W, we, Z, ze itp. Wikszo przyimkw zakoczonych spgosk wystpuje te w postaci rozszerzonej o samogosk e: bez - beze, nad - nade, od - ode, pod - pode, przed - przede, 308 przez - przeze, spod - spode, sprzed - sprzede, znad - znade, w - we, z - ze. Postaci o zakoczeniu -e pojawiaj si regularnie przed formami zaimka ja: beze mnie, nade mn, ode mnie itd. Regularny charakter ma te wystpowanie przyimka we przed wyrazami zaczynajcymi si zbiegiem dwch spgosek, z ktrych pierwsz jest w lub/, np. we Wrocawiu, we Francji. Przyimka ze uywa si natomiast przed grup spgosek, z ktrych pierwsz jest z, s, , sz, lub i (np. ze zoci, ze strachu, ze wirem, ze szpinakiem, ze rda, ze ledzia), czsto te przed grup wz- i ws- (np. ze wzruszenia, ze wstydu). W Polsce poudniowej i zachodniej spotyka si we take przed innymi wyrazami zaczynajcymi si spgosk w lub f (np. we wodzie), a ze przed jakimikolwiek wyrazami zaczynajcymi si od z, s, , sz, lub j (np. ze sokiem). Wymow typu we wodzie ze sokiem wydawnictwa poprawnociowe aprobuj jedynie jako regionaln. Nie aprobuj jej w jzyku literackim, tote pisa trzeba wodzie z sokiem. Oprcz kontekstw, w ktrych przyimki o zakoczeniu -e pojawiaj si regularnie, mona wymieni przykady wyrae, w ktrych uywa si ich na zasadzie wyjtku, przez wzgld na tradycj: nade wszystko, przede wszystkim, ze wszech miar, we Lwowie, we nie, ze sob, ze zami w oczach, patrze spode ba, da si komu we znaki, fora ze dwora, a take w funkcji partykuy, np. Zjad ze trzy taerze zupy. Czasem postaci z kocowym -e i bez -e mog by uywane wymiennie, np. we trzech lub w trzech, we czwartek lub w czwartek, bka si we mgle, ale w piosence - W mgle utonie prno wzrok".

waga. Zob. rola, waga, warto, znaczenie. Zob. te JZYCZEK U WAGI. waga, ranga. W wyraeniach takich, jak sprawa najwikszej wagi, sowo najwikszy ustpuje czasem miejsca sowu najwyszy, .: (...) gdy zachodzia potrzeba, zajmowali si sprawami najwyszej wagi pastwowej" (F. Ryszka). Kierujc si tylko czstoci uycia, naleaoby t innowacj zaaprobowa. Nie jest jednak udana - waga (czyli znaczenie) 309 sprawy moe by wielka lub maa, ale nie wysoka. Wysoka natomiast moe by ranga czego i wanie bliskoznaczno wyrazw waga i ranga jest prawdopodobnie przyczyn czstych bdw typu sprawa najwyszej wagi. waga, uwaga. W wyraeniach przywizywa do czego wag i przykada do czego wag 'uwaa co za rzecz wan' nieproszonym gociem jest rzeczownik uwaga. Nasuwa si pod wpywem bliskoznacznych wyrae zwraca na co uwag, powica czemu uwag, co zasuguje na uwag itp. Zamiast Bractwa szczeglnie wiele uwagi przywizyway do wsplnych modw (...)" (T. Michaowska) mona byo napisa: Bractwa szczeglnie wiele uwagi powicay wsplnym modom. Zamiast Tam powinni uwaa zwaszcza kierowcy, ktrzy (...) nie przywizuj uwagi do ogranicze prdkoci" (Super Express) lepiej byo napisa: ...ktrzy nie przywizuj wagi do ogranicze prdkoci. waleriana, z francuskiego valeriane, to potoczna nazwa roliny zwanej przez botanikw kozkiem lekarskim. Nalewka z jej kcza suy jako lek uspokajajcy i rozkurczowy. Mona napi si kropli walerianowych lub waleriany, ale nie ! kropli Waleriana. Zob. te ETYMOLOGIA LUDOWA. WARIANTY RODZAJOWE. Rzeczownikw o chwiejnym rodzaju jest sporo, choby nazwy ekspresywne typu fajtapa - ten czy ta} Jeli oboczno rodzajowa wie si z rnic znacze, obydwa warianty s uywane i aden nie moe by uwaany za lepszy od drugiego. Tak wanie jest w podanym przykadzie: ten fajtapa mona powiedzie tylko o mczynie, ta fajtapa - zarwno o mczynie, jak i o kobiecie. Popatrz na te fajtapy - mwimy o ludziach niezalenie od ich pci, Popatrz na tych fajtapw - tylko o mczyznach lub o towarzystwie mieszanym. Jeeli rne rodzaje nie odpowiadaj rnym znaczeniom, warianty rywalizuj ze sob na paszczynie socjolingwis310 tycznej: jeden jest oglnopolski, a drugi regionalny (np. ten magiel i ta magiel), jeden jest uwaany za poprawny, a drugi nie (np. ta kontrola i ! ta kontrol), jeden jest wspczesny, a drugi przestarzay (np. cytat i cytata), jednego uywa si czciej, drugiego rzadziej (np. obierka i obierek). Poniewa obocznoci rodzajowe s widoczne gwnie w liczbie pojedynczej, kopoty z wyborem odpowiedniej formy rodzajowej dotycz wielu rzeczownikw uywanych przede wszystkim w liczbie mnogiej. Kady wie na przykad, e mwi si teniswki, ale czy teniswka czy teniswek} Przyczyn waha jest te oddziaywanie rzeczownikw o podobnych znaczeniach lub podobnej budowie (np. podkoszulka jak koszulka czy podkoszulek jak podbrdek,}) oraz moliwo zakwalifikowania rzeczownika o zakoczeniu spgoskowym bd do rzeczownikw mskich, bd eskich (np. piszczel - ten czy ta}). Rzeczownikw eskich w tej grupie jest mniej, nic dziwnego wic, e niektrym nadaje si czsto rodzaj mski wbrew zaleceniom wydawnictw poprawnociowych, np. ! ten torbiel zamiast ta torbiel czy te ten od zamiast podtrzymywanej w sownikach, lecz rzadko uywanej formy ta od. wart, nie ! warty. Cho podobny do wyrazw rad i kontent, przymiotnik ten wystpuje nie tylko w mianowniku: Az mnie gowa rozbolaa od tej mnogoci wartych zapamitania sformuowa" (L. Tyrmand).

Zob. RAD, KONTENT. warto. Podobnie jak trzeba, mona, wypada sowo to peni funkcj czasownika, ale odmienia si w bardzo ograniczonym zakresie - tylko z posikowym czasownikiem by: warto byo, warto bdzie, warto by lub warto by byo, niech bdzie warto, (moe) by warto. Gwarowe z pochodzenia s formy ! wartao, ! wartaoby itp., utworzone od czasownika ! warta, ktrego nie ma w sownikach polszczyzny oglnej. Mona ich uywa jedynie artem - w przeciwnym razie s odbierane jako bd. 311 WartO. Zob. ROLA, WAGA, WARTO, ZNACZENIE. warzy, way mog si poplta. ! Biskup Pieronek na pytanie dziennikarki, e moe warto wybaczy redakcji odpowiedzia: nawayli piwa, to niech go pij" (ycie Warszawy). Przypomnijmy, e warzy znaczy 'gotowa'; sowo to jest pokrewne rzeczownikom war, wywar, warzywo i wrztek. Way natomiast to m.in. 'ustala wag czego'. Podobna rnica zachodzi w innych parach wyrazw: nawarzy (np. piwa) i naway (np. jabek), wywarza (np. sl) i wywaa (np. drzwi), zwarzysi (np. o mleku) i zway si (na wadze). Wyrazy nie dowarzony 'nie dogotowany' i nie dowaony 'nie majcy naleytej wagi' do niedawna naleao pisa rozdzielnie, a niedowarzony 'niedojrzay, niepowany' - cznie, np. niedowarzony mokos. Obecnie wszystkie trzy mona ju pisa cznie. Zob. te NIEOPISANY, NIEPALCY ITP. Wat. Zob. AMPER, OM, WAT, WOLT. wataha. Niektre sowniki podaj w celowniku i miejscowniku oboczne formy watae i watadze, ale ta ostatnia odpowiada starszej i nie uywanej ju postaci mianownika - wataga. Forma watae te moe dziwi, gdy wyrazw majcych oboczno h - jest niewiele, np. druh - druyna. W praktyce wzorem odmiany dla rzeczownika wataha stay si rzeczowniki o zakoczeniu -cha: skoro mucha - musze i blacha - blasze, to i wataha - watasze. Ju dawniej w sownikach mona byo znale oboczne formy Sapiee i Sapiesze - od nazwiska Sapieha. Niedawno za jzykoznawcy opowiedzieli si te za zrwnaniem form watae i watasze i wiele nowszych sownikw posuchao ich opinii. Oczywicie jednak , a nie sz piszemy w sowie wataka. Nowszym przykadem na upraszczanie starych, nieyciowych ju norm jest odmiana nazwy firmowej Yamaha. W celowniku i miejscowniku Yamasze (za Sownikiem nazw wasnych Jana Grzeni). 312 Way. Zob. WARZY, WAY. w brd. Zob. wpaw, w brd. wcale. ! KBN reaguje pno lub wcale na pojawiajce si (...) problemy" (Zycie Warszawy). Poprawnie byoby: reaguje pno lub nie reaguje wcale... Gdy wcale czy si z czasownikiem, wymaga, by by on zaprzeczony. wchodzi. Zob. wsiada, wysiada, wchodzi, wychodzi. wczepi. Zob. sczepi, szszczepi. wczoraj. Zob. dzisiaj, tutaj, wczoraj, przedwczoraj. W dal, wzwy itp. Piszemy w dal, ale wzwy; w przd, ale wstecz; wzdu i wszerz, ale poprzek i w gb. Rzeczowniki dal, przd i gb zachoway jeszcze samodzielno, co uzasadnia ich rozczne pisanie. Natomiast pisownia w poprzek jest uzasadniona wycznie tradycj. Zob. te wpaw, w brd. Zob. te wprzd, w przd. w dniu wczorajszym, w dniu dzisiejszym to sformuowania o charakterze urzdowym. Nawet w sytuacji oficjalnej - na przykad na zebraniu lub przed kamer telewizyjn - lepiej mwi zwyczajnie wczoraj i dzisiaj. Mona uproci te inne podobne sformuowania, np. do dnia jutrzejszego (prociej: do jutra) czy te w dniu 10 padziernika (prociej: 10 padziernika). Nie dotyczy to oczywicie utartych wyrae, takich jak y dniem dzisiejszym 'y teraniejszoci, bez planw na przyszo'. Zob. te NA DZI, NA DZISIAJ, NA DZIE DZISIEJSZY.

we, ze, za, a take np. dla, do, na, ode i przeze to tzw. formy cignite, powstae z poczenia przyimka i formy niego. Ta ostatnia powinna by biernikiem lub - mniej tradycyjnie - dopeniaczem zaimka on, .: Patrzya na okrgymi oczami (na niego biernik), Wysza za dla pienidzy (za niego - biernik), Podesza do w milczeniu (do niego dopeniacz). Uwaa si, e formy cignite s 313 niepoprawne, jeli powstaj z formy niego nalecej do zaimka ono, np. Miaa jedno dziecko i powicaa dla wszystko. Powaniejszym uchybieniem jest jednak tworzenie ich z form innych ni niego: !() od menederw w duej mierze zale wyniki kierowanych przeze przedsibiorstw i postpy reform w naszym kraju" (Zycie Warszawy). Postaci we, ze, za itp. s uywane gwnie w jzyku pisanym. Mog by odbierane jako ksikowe lub archaiczne - w kadym razie s stylistycznie nieobojtne, wic naley si nimi posugiwa z umiarem. Wergiliusz, Wirgiliusz. Wergiliusz to synny poeta rzymski, autor Eneidy. Wirgiliusz to bohater piosenki dziecicej: Ojciec Wirgiliusz uczy dzieci swoje...". Imiona te s pokrewne, ale nie mona ich uywa zamiennie. wesz, wsza. Owad nazywa si wesz, nie! wsz: dopeniacz, celownik, miejscownik wszy, biernik wesz (nie ! wsz), narzdnik wsz, woacz - gdyby go kto potrzebowa - wszy (nie ! wszo). W liczbie mnogiej te wszy, tych wszy (nie ! tych wesz ani ! tych wszw), tym wszom itd. Uywajc tego sowa jako wyzwiska, powie si jednak raczej ta wsza, t wsz, ty wszo! Zob. te MYSZ, MYSZKA. wezgowie, cz ka, fotela itp., na ktrej trzyma si gow. Dawniej spotykana bya te pisownia wezgowie, niezbyt uzasadniona, gdy czstka wez- jest w tym wyrazie przedrostkiem. Dzi piszemy tylko wezgowie, w dopeniaczu liczby mnogiej tych wezgowi, nie ! wezgw. wze w egludze morskiej nie jest jednostk dugoci, lecz jednostk prdkoci rwn jednej mili morskiej na godzin. Mila morska ma 1852 metry. Jeli wic statek pynie z prdkoci 10 wzw (nie ! 10 wzw na godzin), to w cigu godziny pokonuje niecae dwadziecia kilometrw. wze gordyjski nie dawa si rozwiza, mona go byo tylko przeci, jak to zrobi Aleksander Wielki. mia, 314 stanowcz decyzj rozstrzygajc jaki problem trafnie okrelaj wic zwroty przeci wze gordyjski i rozci wze gordyjski. Ich warianty oparte na czasownikach rozwiza, rozwika, rozsupa i rozpata ocenia si jako mniej udane poniewa gubi si w nich aluzja do historycznej anegdoty a sens pierwowzoru ulega wypaczeniu. Zob. te BDY FRAZEOLOGICZNE. w fabryce, na fabryce. W powojennej polszczynie upowszechniy si konstrukcje typu pracowa na fabryce, na kopalni, na zakadzie i i na fabryk, na kopalni, na zakad. Przedwojenna inteligencja mwia w fabryce, a nie na fabryce, i do fabryki, a nie na fabryk, zrnicowanie form ma wic charakter socjalny i wynika z przeobrae spoecznych, ktre sprzyjay przedostaniu si do polszczyzny oglnej takich konstrukcji, jakie dawniej wystpoway tylko w rodowiskowych odmianach jzyka. Do dzi niektre wyraenia z przyimkiem na ra w jzyku ludzi wyksztaconych, np. ! sta na bramie zamiast w bramie lub przy bramie, ! pracowa na budynku zamiast w budynku (chyba e chodzi prac na dachu), a take ! Towar jest na sklepie zamiast w sklepie. Przewanie jednak nastpio funkcjonalne zrnicowanie konstrukcji starszych i nowszych, czasem znaczeniowe, czasem stylistyczne. Wydawnictwa poprawnociowe aprobuj wic zwrot by na fabryce w jzyku potocznym, pod warunkiem jednak, e odnosi si go oglnie do terenu fabryki, a nie do konkretnego budynku. Zwrot i na dyskotek jest rwnie

poprawny, co i do dyskoteki, w pierwszym jednak chodzi o zabaw taneczn, a w drugim o pomieszczenie, w ktrym odbywaj si takie zabawy. Potocznie, rodowiskowo mona powiedzie Spotkamy si na zarzdzie, ale napisze si raczej Spotkamy si na zebraniu zarzdu. Mona te powiedzie o kim, e jest w sali lub na sali - to drugie poczenie moe znaczy 'w jakim miejscu sali', ale moe te by rwnowane pierwszemu. Zob. te ODDZIA. Zob. te SZKOA, UNIWERSYTET ITP. 375 w gb. Zob. w dal, wzwy itp. wideo, video. Magnetowidy znane s od lat siedemdziesitych - zwano je te wideomagnetofonami, gdy istotnie przypominay due magnetofony szpulowe. Zmiany technologiczne w produkcji tych urzdze przyniosy now nazw i natychmiastowy kopot: czy pisa j z polska wideo czy po angielsku, a waciwie po acinie video? Pisownia obca wystpuje czsto na szyldach, w witrynach, w tekstach reklam, a wic tam, gdzie peni funkcj perswazyjn (przyjd, kup, wypoycz!) i gdzie moe oddziaywa na przekonanie odbiorcy, e co obce, to lepsze. Powstrzymajmy si jednak od obwiniania rodakw o snobizm. Wyrazy vademecum i verticale te maj w polszczynie obc pisowni, a ich spolszczone formy wademekum i wertikae s rzadkie. By moe utrzyma si i oboczno video - wideo. Inne kryteria trzeba stosowa do wyrazw zoonych. W pisowni ! videokamera, ! videokaseta, ! videokip razi poczenie czstek cakowicie obcych polszczynie i spolszczonych. Dlatego poleca si pisowni konsekwentn: wideo-kamera, wideokaseta, wideoklip. Zob. te HYBRYDY. Zob. te JAZZOWY, OUTSIDER I IN. Zob. te KAKAO. widzimisi. Czyim widzimisi nazywamy czyj subiektywn opini, o ktrej nie mamy najlepszego zdania, inaczej - czyj zachciank. Rzeczownik ten powsta z wyraenia widzi mi si 'wydaje mi si' i jest nieodmienny. Najlepiej jednak uywa go z zaimkiem przymiotnym, ktry wskazuje na odpowiedni przypadek, np. robi co wedug wasnego widzimisi, kierowa si swoim widzimisi, by zalenym od czyjego widzimisi. Jeli takiego zaimka brak, to rodzi si pokusa odmieniania sowa widzimisi, wbrew zwyczajowi, .: ! Cykl rozszerzajcych si i zwajcych spdnic damskich wcale nie jest podyktowany widzimisiem dyktatorw mody" (Przekrj). 316 WieCZny. Zob. WIETRZNY. Wiele. Zob. ILE, TYLE, WIELE. WielebnO. Zob. EKSCELENCJA, EMINENCJA, MAGNIFICENCJA. Wielkanoc. Zob. dobranoc, Wielkanoc. WierSZ. Zob. LITERA, WIERSZ. wie, wie itp. Jednakowa wymowa tych i pochodnych form moe by rdem wtpliwoci ortograficznych, a nawet bdw: ! Tanie deski [do snowboardu] mona przywie ze Sowacji" (ycie Warszawy). Wtpliwoci te atwo rozstrzygn, patrzc na formy inne ni bezokolicznik: jeli wiz, wiezie, to wie, a jeli wid, wiedzie, to wie. Tak wic zawie kogo gdzie to zaprowadzi go tam, a zawie kogo gdzie to dostarczy go tam samochodem, autobusem itp. Piszemy te wywie kogo w pole (tzn. oszuka), ale wywie kogo na taczkach; rozwie si (tzn. wzi rozwd), ale rozwie towary; dowie czego (np. swojej racji), ale dowie co (np. mleko do sklepu). wietrzny. Znaczenie tego wyrazu jest zwizane z wiatrem, mwimy wic wietrzny dzie, wietrzna pogoda, a w innym znaczeniu np. erozja wietrzna. Zwizek z wiatrem ma take wietrzna (nie ! wieczna) ospa, nazwana tak przez domniemanie, e zarazki przenosi wiatr.

Rne zarazy nazywano w przeszoci morowym powietrzem lub po prostu powietrzem, por. sowa pieni: Od powietrza, godu, ognia i wojny zachowaj nas, Panie...". Dawniej wietrzny znaczyo te 'lekkomylny, niestay (czyli zmienny jak wiatr)'. Dlatego czytamy u Mickiewicza: Kobieto! puchu marny! ty wietrzna (nie ! wieczna) istoto!". wie. Zob. wie, wie itp. wic. Wiele osb zastanawia si, czy mona zaczyna zdania od wic. rdem tych wtpliwoci s chyba krytyczne reakcje nauczycieli, ktrzy poprawiaj uczniw zaczynaj317 cych swoj wypowied od wic. Trzeba jednak powiedzie, e w potocznej polszczynie taka pozycja wic w zdaniu jest czsta i dobrze uzasadniona - owo wic sygnalizuje po prostu pocztek odpowiedzi. Ucze, ktry zaczyna zdanie od wic, pokazuje, e umie organizowa dialog, e umie uczestniczy w rozmowie - ma tylko gorsze wyczucie stylistyczne. Zamiast potocznego wic podsumy mu literackie ot. wikszo moe by olbrzymia, znakomita, zdecydowana, przytaczajca, przygniatajca, take przewaajca. Poniewa jednak wikszo z natury rzeczy przewaa nad mniejszoci, niektrzy odbieraj sformuowanie przewaajca wikszo jako pleonazm. Z wikszoci jest take zwizany problem skadniowy: ! Takie skandale miao wikszo spord moich znajomych" - owiadcza kto w yciu na Gorco. Poprawmy: nie miao, lecz miaa, gdy wikszo jest rzeczownikiem rodzaju eskiego. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. wihajster, z niemieckiego wie heisst er 'jak on si nazywa'. W Sowniku polszczyny potocznej, wydanym przez PWN, przytoczone w formie ! wichajster, w przykadzie z adnotacj zasyszane. Jak autorzy mogli zasysze" eh? winien, winny. Mwimy, e jakie osoby winny (czyli powinny) co zrobi i e jakie osoby s winne czego, np. zbrodni, albo winne komu co, np. pienidze lub wyjanienia. Forma winny reprezentuje czasownik winien, a forma winne - przymiotnik winien 'duny, zobowizany' lub winny 'odpowiedzialny za co zego'. atwo si pomyli, zastpujc rzadk form winny przez czstsz winne: ! Z postaci wzoru mona by sdzi, e czstoci (...) winne by rne (...)" {Postpy Fizyki). Rwnie atwo jednak si poprawi - wystarczy zapamita, e czasownik winien odmienia si jak powinien. 318 Oprcz pary winny - winne kopotliwa moe by para winno - winne. Powiemy: To dziecko winno (nie ! winne) nas przeprosi, chocia To dziecko jest winne nam przeprosiny. Wiodcy. W znaczeniach 'przodujcy, kierowniczy, gwny, wzorcowy' wyraz ten jest kalk rosyjskiego wieduszczij, krytykowan w wydawnictwach poprawnociowych. Upowszechni si do tego stopnia, e Sownik jzyka polskiego PWN odnotowa go w tomie suplementowym z przykadami: Temat wiodcy. Wiodce przedsibiorstwo, gospodarstwo rolne. Wiodca rola partii". Istnieje oczywicie imiesw czasownika wie, uywany poprawnie w takich sformuowaniach, jak cieka wiodca do ogrodu czy te charyzmatyczny przywdca wiodcy swj nard do sukcesu. W przykadach cytowanych ze sownika wiodcy jednak nie jest imiesowem, a wskazanie przy nim celu wdrwki nie jest konieczne ani nawet moliwe. Wycznie na zasadzie gry jzykowej mona pyta, dokd wiody tzw. przedsibiorstwa wiodce, i domniemywa, e do celw ustrojowych. W kadym razie w sowie wiodcy pobrzmiewa co z jzyka propagandy minionego okresu. Zob. te KALKI. Zob. te WYRAZY MODNE. Wirgiliusz. Zob. Wergiliusz, Wirgiliusz. w kadym razie raczej ni w kadym bd razie. To drugie wyraenie wydawnictwa poprawnociowe uznaj za bd i niekiedy wskazuj, e powstao przez skrzyowanie zwrotw w kadym razie i bd co bd. Jakkolwiek jest, to w kadym bd razie jest bardzo czste w jzyku potocznym i powinno by w nim tolerowane. Trafia si nawet w jzyku

pisanym, np. u Brezy, Brzechwy, Iwaszkiewicza, Kossak--Szczuckiej, Nurowskiej, Odojewskiego, Parnickiego, Szklarskiego, Wata. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. wkoo, W koo. czn pisowni ma przyimek wkoo, uywany z rzeczownikiem, np. chodzi wkoo domu. Roz319 dzielnie pisze si przyswek w koto, uywany bez rzeczownika, np. chodzi w koo (tak samo chodzi w kko). Ta rnica w pisowni jest wyjtkowa, gdy synonimiczne wyrazy wokoo, wok, dokoa, dookoa i naokoo s pisane cznie zarwno w funkcji przyimka, jak i przyswka, np. chodzi wokoo domu i chodzi wokoo. wasny. Zob. obcy, cudzy. wcza, wycza i pokrewne czasowniki z innymi przedrostkami s czsto wymawiane wancza", wyan-cza", przeancza" itd. zamiast woncza", wyoncza", przeoncza". Ta potoczna wymowa moe by rdem bdw w pisowni, dlatego warto sobie uwiadomi, skd si ona bierze. Jak czsto bywa, przyczyn s rne faszywe analogie. Skoro np. dokonanemu czasownikowi wykoczy odpowiada niedokonane wykacza, to jako niedokonany odpowiednik czasownika wyczy (wymawianego poprawnie wyonczy") nasuwa si forma wyancza". W jakim stopniu moe by ona wynikiem analogii take do innych czasownikw wymieniajcych samogosk o na a, np. przekroczy - przekracza, przeprosi przeprasza, przerobi - przerabia. Nie bez znaczenia wreszcie s wzgldy fonetyczne: atwiej wymwi sowo z dwiema identycznymi samogoskami ni z rnymi. Zob. te OKRA, ZAKSZA, ZAOKRGLA. WOSiennJCa. Zob. GSIENICA, WOSIENNICA. WOy. Zob. UBRA, ROZEBRA, WOY, ZAOY. w midzyczasie. Zob. midzyczas. wmyli si. Zob. wymyli, pomyle. wnucz. Zob. dzieci, blinita, niemowlta, wnuczta. wobec. Przyimka tego uywa si czasem niepoprawnie zamiast innych, np. ! proporcjonalny wobec dochodw (zamiast do dochodw), ! szacunek wobec przeoonych (zamiast dla 320 przeoonych), ! bunt wobec regu sztuki (zamiast przeciwko reguom sztuki). Zob. te stosunek, stanowisko. Zob. te wszem wobec. woda Burowa. Zob. pyn Burowa. wojewdztwo. Zob. Mazowieckie, mazowiecki. Wolno Tomku w swoim domku, jak gosi przysowie. Niektrzy poprawiaj je, mwic: Wolno Tomku..., co wiadczy o niezrozumieniu funkcji dawnego -, skrconej formy celownika ci zaimka ty. Po rozwiniciu skrtu mamy: Wolno ci Tomku... Podobnie uyte -c' mona znale u Mickiewicza w Panu Tadeuszu: Prawda! prawda! rzek na to Gerwazy wzruszony./ Dziwne to byy losy tej naszej Korony/ I naszej Litwy!". WOlt. Zob. AMPER, OM, WAT, WOLT. wolumin, wolumen. Wolumin to pojedynczy egzemplarz ksiki, oddzielnie oprawiony, zawierajcy cao dziea lub jego cz. W mianowniku i bierniku liczby pojedynczej mona te uywa formy wolumen. Oboczno tych form przypomina o ich aciskim pochodzeniu, aciski rzeczownik volumen - oznaczajcy m.in. zwj papirusu i ksik - zamienia bowiem tematyczne e na i w przypadkach zalenych, np. dopeniacz voluminis, celownik volumini. Mwimy zatem po polsku cenny wolumin lub cenny wolumen, ale tylko cennego woluminu (nie ! wolumenu) i cenne woluminy (nie ! wolumeny). Sowo wolumen jest dzi ju rzadko uywane w takim znaczeniu, jakie ma wolumin. Czciej natomiast wystpuje w znaczeniu 'wielko, ilo', zwaszcza w wypowiedziach o

gospodarce, np. wolumen eksportu, obrotw, towarw, produkcji, sprzeday. Poza tym wolumen jest terminem w muzyce, okrelajcym donono i stopie nasycenia dwiku. WOACZ. W poezji woacze tworzone s od najrozmaitszych rzeczownikw - Warszawo!, Polsko!, Modziey! - ale 321 w jzyku, jakim posugujemy si na co dzie, ich uycie ogranicza si przede wszystkim do imion i do niezbyt licznych rzeczownikw pospolitych uywanych w zwrotach do drugiej osoby, czasem z imieniem, czasem bez niego, np. pani Haniu!, panie doktorze!, ciociu! Miejsce woacza od imion nierzadko zreszt zajmuje mianownik. Dotyczy to zwaszcza imion niezdrobniaych, np. Posuchaj, Ewa, a take zdrobniaych o twardym zakoczeniu tematu fleksyjnego, np. Chod tu, Piotrek. Wrd zdrobnie i imion o mikkim zakoczeniu tematu woacz jest jeszcze do czsty, np. Haniu, Kasiu, Mareczku. Niezalenie od charakteru imienia konieczny jest w zwrotach grzecznociowych, takich jak Panie Marku! czy Droga Ulu! Ciekawe, e mimo sabej pozycji woacza w jzyku polskim obserwuje si uywanie form woaczowych tam, gdzie nie powinno ich by. Jednym przykadem s zdania takie, jak ! Jasiu przyszed - niepoprawny, spotykany zwaszcza w Polsce poudniowej odpowiednik zda Jasio przyszed. Bd ten syszy si gwnie u ludzi niewyksztaconych, jego przyczyn moe wic by traktowanie woacza jako nalecego do wyszej stylowo odmiany polszczyzny i przenoszenie go na mianownik bez wiadomoci tego, e funkcje mianownika i woacza s rne. Nie mona te wykluczy czynnika fonetycznego: zarwno s', jak i u s wymawiane z wysoko uniesionym jzykiem, a wic ci, ktrzy mwi Jasiu zamiast Jasio, oszczdzaj sobie wysiku. Inny przykad naduywania woaczy dotyczy nazwisk. Prof. Jan Miodek jako ciekawostk wspomina, e cudzoziemcy zwracali si do niego [panie Miodku!, a tymczasem okazuje si, e nie trzeba by cudzoziemcem, aby prac egzaminacyjn w formie listu do znanej osoby rozpocz sowami: ! Szanowny panie Lechu Waso!" (przykad z egzaminw wstpnych na polonistyk w Poznaniu). Pomijajc ju to, czy taki sposb zwracania si do gowy pastwa jest waciwy, zatrzymajmy si tylko nad kwesti gramatyczn: w polszczynie woacze od nazwisk mskich s rwne 322 mianownikom, mona wic powiedzie Panie Nowak!, ale nie ! panie Nowaku! Inna rzecz, e taki sposb zwracanie si do rozmwcy w rodowisku inteligenckim uchodzi za mao uprzejmy. Zob. te GUPIEC, MDRZEC, STARZEC. W . Zob. te OPIERA SI, W OPARCIU. w, baw, pimow to wrd nazw zwierzt jedyne rzeczowniki rodzaju mskiego, ktrych dopeniacz ma w liczbie pojedynczej kocwk -u, waciw dopeniaczowi rzeczownikw nieywotnych. Najczciej uywane i przez to najbardziej godne polecenia formy brzmi zatem wou, bawou, pimowou. Formy woa, bawoa, pimowoa s rzadsze i czasem dyskwalifikowane jako niepoprawne. Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN dopuszcza je jednak w normie potocznej. w pierwszym rzdzie. Zob. rzd. wpaw, w brd. Mona przepyn rzek wpaw (a nie np. odzi) lub przej rzek w brd. Take w znaczeniu 'bardzo duo, mnstwo' wyraenie w brd piszemy rozdzielnie, np. Pienidzy mia w brd. Rozdzieln pisowni uzasadnia to, e sowo brd jest jeszcze samodzielnie uywanym rzeczownikiem. Zob. te W DAL, WZWY ITP. Zob. te BRD, BRUD. WpyW. Zob. PITNO, WRAENIE, PRESJA, WPYW. wpywowy czowiek to nie kto, kto atwo ulega wpywom innych ludzi, lecz przeciwnie kto, kto ma wpyw na innych dziki swoim stosunkom i znajomociom. Zob. te OBRZYDLIWY. Zob. te SPRZECZNY. W poprzek. Zob. W DAL, WZWY ITP.

W p, wp, wp-. Mona zrobi co w p godziny, stan w p drogi, przerwa komu w p sowa lub w p zdania. W innych przykadach pisze si wp, a nie w p, 323 np. obj si wp, zgi si wp, umwi si na wp do pierwszej (lub na p do pierwszej) itp. Wyraenia na wp i na p s zawsze oddzielane odstpem od dalszej czci wypowiedzi, np. na wp przytomny i na p przytomny, na wp drwico i na p drwico. Natomiast samo wp- i samo p- bez przyimka jest w takich kontekstach przedrostkiem: wpprzytomny, pprzytomny, wpdrwico, pdrwico. Zob. te p, p-. wprzd, w przd. Wprzd to przestarzay, dzi ksikowy przyswek o znaczeniu 'najpierw', .: Nim si o czym sdzi, trzeba wprzd rzecz pozna" (I. Krasicki). W innych znaczeniach pisze si w przd, np. kiwa si w przd i w ty, kamie uderzy w przd pojazdu. Zob. te W DAL, WZWY ITP. wraca. Zob. powtarza, wraca itp. Zob. te wrci, WRACA. w ramach. Oficjalny charakter ma wyraenie w ramach czego, np. w ramach limitw, umw, bada, w ramach filozofii marksistowskiej, w ramach festiwalu. Nie jest ono bdem, ale bywa naduywane i moe by natarczywe. Dystansuj si od niego nie tylko jzykoznawcy np. u Kisiela czytamy: (...) odwiedziem go na Ursynowie - w dzielnicy tej zreszt byem ju przedtem kilkakro w cigu sierpnia na rowerze - w ramach, jak nauczyem si mwi, zwiedzania nowej dla mnie, bo rok nie widzianej Warszawy". Prostym sposobem na wymianie czyjego stylu jest skomponowanie wypowiedzi, w ktrej jego cechy charakterystyczne wystpuj w nadmiarze. Autor nastpujcego zdania sam mimowolnie parodiuje styl, ktrym pisze: W ramach nowego consensusu selektywnie ogranicza si stosowanie administracyjnych metod regulacji na rzecz wykorzystania instrumentw bardziej elastycznych (...)" (Zycie Gospodarcze). Zob. WYRAZY MODNE. 324 WraZ. Zob. RAZ PO RAZ, RAZ W RAZ. wraenie. Zob. pitno, wraenie, presja, wpyw. Wrocaw, Krakw. Nazwy miejscowoci rodzaju mskiego zakoczone w mianowniku spgosk w lub m mog si odmienia dwojako. Niektre maj tzw. odmian mikkotematow, np. Wrocaw; inne twardotematow, np. Krakw. Porwnajmy: Krakowa, ale Wrocawia,Krakowowi, ale Wrocawiowi, Krakowem, ale Wrocawiem, o Krakowie, ale o Wrocawiu. Odmian mikkotematow oprcz Wrocawia maj m.in. Bytom, Radom, Owicim, Okocim, Zakroczym i Jarosaw. Twardotematowo odmienia si Chem, a take wikszo rzeczownikw o zakoczeniu -ew i -w, np. Karczew, Parczew, Sochaczew, Tczew, ukw, Ostrw Wielkopolski, Skoczw, Szymanw. Mwimy wic do Karczewa (nie ! do Karczewia), w Parczewie (nie ! w Parczewiu), za Ostrowem (nie ! za Ostrowiem). Czstym bdem - z punktu widzenia dzisiejszej normy - jest tworzenie celownika od rzeczownikw mikkotemato-wych na wzr rzeczownikw twardotematowych, np.! Wrocawowi,! By tomowi. Na 100 osb ankietowanych w Warszawie za form! Wrocawowi gosowao 57; w Krakowie opowiedziao si za ni nawet 70 osb na 100. Niewykluczone, e postaci dzi niepoprawne trzeba bdzie w przyszoci zaaprobowa. Na razie jednak radzimy pomaga sobie form dopeniacza: skoro Wrocawia, a nie ! Wrocawa, skoro Bytomia, a nie ! Bytoma, to w konsekwencji Wrocawiowi i Bytomiowi. Zob. te ku Krakowowi, ku Krakowu.

wrci, wraca, podobnie jak zawrci i zawraca, s czsto rdem pleonazmw, .: ! Kula wraca z powrotem do bbna" (z telewizyjnych losowa numerw toto-lotka). Poniewa znaczenie 'z powrotem' jest zawarte w znaczeniu czasownika wraca, wystarczy powiedzie Kua wraca do bbna albo Kua wpada z powrotem do bbna. Zob. te PLEONAZM, TAUTOLOGIA. 325 wschd. Zob. Zachd, zachd. wsiada, wysiada, wchodzi, wychodzi. Przesadna dbao o logik jzyka, le rozumiana elegancja wysawiania si sprawiaj, e niektrzy ludzie zamiast powiedzie wsiada (np. do tramwaju, autobusu, pocigu) lub wysiada (z tramwaju, autobusu, pocigu) wol si posuy czasownikami wchodzi i wychodzi. Jedni uwaaj, e nie mona wysiada z tramwaju, skoro nie miao si w nim miejsca siedzcego, i e nie mona wsiada, gdy nie wiadomo jeszcze, czy si bdzie siedziao. Innym sowo wysiada kojarzy si z pospolitym okreleniem utraty si, a nawet zejciem miertelnym. Moe si zdarzy, e na pytanie: Czy pan wysiada? pasaer odpowie: Jeszcze si dobrze miewam. Oczywicie mona wej do tramwaju czy autobusu, a take wyj z nich, ale zwroty te brzmi tak, jakby chodzio o pojazdy nieuywane, np. stojce w muzeum. Gdy chodzi o rodek lokomocji, mwimy najczciej wsi i wysi, wsiada i wysiada, gdy tak si przyjo. wskutek. Zob. na skutek, wskutek. wspina si. Zob. schodzi, wspina si. wspczesny. Zob. wczesny, wspczesny. wstecz, W ty. Wyrazw tych nie naley uywa w okreleniach czasu, takich jak ! dziesi lat wstecz,! dziesi lat temu wstecz ani ! dziesi lat temu w tyl. Mona powiedzie dziesi lat temu lub przed dziesicioma laty. rdem przytoczonych bdw mog by rosyjskie konstrukcje ze sowem nazad. Zob. te cofa, cofn. Zob. te w dal, wzwy itp. Zob. te przed laty, przed (wieloma) laty. -WStWO, -StWO. Przepisy ortograficzne mwi, e na -wstwo kocz si tylko te rzeczowniki, ktre pochodz od czasownikw lub rzeczownikw majcych w zakoczeniu liter w - nie te, ktre pochodz od przymiotnikw zako326 czonych na -wy. Poniewa jednak niespecjalista moe si waha, czy np. obrzydlistwo pochodzi od obrzydliwy czy od obrzydliwo, kto wie, czy nie lepiej zapamita niedug list rzeczownikw o zakoczeniu -wstwo ni uczy si dotyczcej ich reguy ortograficznej. Na -wstwo kocz si tylko: szewstwo, rybowstwo, zawodowstwo, wychowawstwo, wykonawstwo (i podwykonawstwo), sprawstwo, znawstwo, marnotrawstwo, chciwstwo, szubrawstwo i kurewstwo oraz rzeczowniki zoone o drugim czonie -dawstwo (np. krwiodawstwo), -znawstwo (np. jzykoznawstwo) i -mwstwo (np. brzuchomwstwo, krasomwstwo). W innych wyrazach przed zakoczeniem -stwo nie pisze si w - nawet wtedy, gdy nasuwa si ono przez skojarzenie z wyrazem pokrewnym, np. mylistwo (nie ! myliwstwo, cho myliwy), lenistwo, ojcostwo, plugastwo, obrzydlistwo. Zob. te -stwo. wsuwka pochodzi od czasownika wsuwa i dlatego jest pisana przez u. Zob. te -wka. wszczepi. Zob. sczepi, szczepi. wszech czasw, ze wszech miar. Czstk wszech- pisze si cznie z przymiotnikami (wszechmocny, wszechmogcy, wszechpotny) i rzeczownikami (wszechmoc, wszechwiat, take wrzechrzecz - sowo uywane jedynie w dopeniaczu, np. pierwotna jedno wszechrzeczy). Pisowni rozdzieln maj natomiast wyraenia wszech czasw (np. najwybitniejszy aktor wszech czasw) i ze wszech miar (np. oferta ze wszech miar godna polecenia). Tak przynajmniej rzecz wyglda w sownikach. W rzeczywistoci forma

wszechczasw pojawia si w druku rwnie czsto i powinna by aprobowana. Natomiast ! ze wszechmiar jest bardzo rzadkie i nie zasuguje na poparcie. wszem wobec - czasem w szerszym kontekcie: wszem wobec i kademu z osobna - znaczy tyle, co 'wszystkim razem', por. Wszystkim wobec i kademu z osobna, komu to wiedzie naley, oznajmujemy (...)" (S. Konarski, cyto527 wany w sowniku Lindego). Wszem to inaczej 'wszystkim', a wobec to wyraenie przyimkowe od dawnego rzeczownika obec 'og ludzi, spoeczno, gromada'. Struktura wyraenia wszem wobec jest ju zatarta, tote wiele osb poprawia" je, mwic wszem i wobec, .: Jeeli czego chcesz, ogaszasz to wszem i wobec" (Cosmopolita). Sowniki nie aprobuj tej innowacji, ale warto wiedzie, e we wspczesnych tekstach - nie tylko prasowych, lecz i literackich - wystpuje ona dwukrotnie czciej ni forma uzasadniona historycznie. Dlatego trzeba si liczy z tym, e z czasem zostanie zaaprobowana take przez jzykoznawcw. Na razie wystrzegajmy si jej w starannych wypowiedziach pisanych, aby tropicielom bdw" nie da powodw do satysfakcji. WSZerZ. Zob. W DAL, WZWY ITP. wszystek. Zaimek ten jest zazwyczaj uywany w liczbie mnogiej: wszyscy, wszystkie, wszystkich itd. Przykady na uycie form liczby pojedynczej, wymienione w Sowniku jzyka polskiego PWN, wydaj si nieco przestarzae: Wszystek owies zwieziono z pl", Wszystko mleko si wylao", Nie zuyj wszystkiej wody". W zdaniach takich czciej wystpi dzi zaimek cay: Cay owies zwieziono z pl, Cae mleko si wylao, Nie zuyj caej wody. Wte WeWte. Zob. W T I WE W T, WTE I WEWTE. w temacie. Zob. temat. w t i we w t, wte i wewte. Ortografia jest tu askawa, dopuszcza bowiem obie formy. Pierwsza z nich przewaa w tekstach pisanych, druga oddaje wymow i dobrze odzwierciedla potoczny charakter tego zwrotu. Piszcy maj zatem swobod wyboru, ale nie jest to swoboda nieograniczona. Nie maj statusu normy inne warianty, czasem spotykane, np. !(...) szarpaa mn, turlaa, pdzia ptasim gocicem w te i we wte" (H. Auderska). W ty. Zob. WSTECZ, W TY. 328 wujostwo odmieniamy jak pastwo w znaczeniu 'para maeska': wita drogich wujostwa (nie ! drogie wujostwo) i si przy drogich wujostwu (nie \przy wujostwie). Zob. te -stwo. ww. Zob. ds., ww. wybra, wyznaczy, mianowa. Czy mona mwi Wybrali go dyrektorem, czy lepiej Wybrali go na dyrektora} Opinie wydawnictw normatywnych s podzielone. Dawniejsze dopuszczay obydwie konstrukcje, nowsze zalecaj tylko drug z nich. Krytyka pierwszej jest jednak niezasuona, por.: Wtedy Jefte zada, by wybrano go doywotnim wodzem i sdzi plemienia" (Z. Kosidowski), ycz ci wszystkiego najlepszego w Ameryce... niech ci wybior prezydentem" (E. Redliski), Krlem wybrano pewnego krla/ ktry mia zosta krlem" (E. Lipska). Szczliwie nie budzi kontrowersji nieco przestarzay juz w tym znaczeniu czasownik obra, dla ktrego Sownik poprawnej polszczyzny PWN podaje przykady^ Obra kogo krlem. Obiera kogo na przewodniczcego". Zalecana dzi czliwo skadniowa czasownika wybra jest taka, jak czasownika wyznaczy. Mwimy: wyznaczy^ kogo na prezesa lub na stanowisko prezesa, nie ! wyznaczy kogo prezesem. Inn czliwo ma czasownik mianowa: moemy mianowa kogo zastpc lub na stanowisko zastpcy, ale nie ! na zastpc. WyChOdzi. Zob. WSIADA, WYSIADA, WCHODZI, WYCHODZI.

wychodstwo. Zob. uchodstwo, wychodstwo. wydawa si. Zob. okaza si, wydawa si, mieni si. wyjtek. Syszy si i z wyjtkiem, i za wyjtkiem, ale drugie z tych wyrae, powstae pod wpywem rosyjskiego za iskluczenijem, jest mimo znacznego rozpowszechnienia uwaane za bd. Ciekawe, e znajdziemy je u Gombrowicza 329 i Uniowskiego, u Dogi-Mostowicza i Tyrmanda, u Mroka i Gowackiego. Osoby skore do potpiajcych wyrokw powinny o tym pamita. Zob. te kalki. WyjrZe. Zob. SPOJRZE, WYJRZE, ZAJRZE ITP. wyj za m. Zob. oeni si, wyj za m. wycza. Zob. wcza, wycza. wymyli, pomyle. Niektre czasowniki przedrostkowe utworzone od czasownika myle maj takie samo jak on zakoczenie -e: domyle (co do koca), pomysb, przemyle. Inne maj zakoczenie -i: wymyli, obmyli, umyli, zmyli, a take domyli si, namyli si, rozmyli si, wmysli si i zamyli si. Podobiestwo jednych i drugich jest przyczyn waha i bdw. W razie wtpliwoci - wymyli czy ! wymy-le? przemyle czy Iprzemysli? - wystarczy przyjrze si formom czasu przeszego. Jeli maj zakoczenia i, -ila, -io itd., to bezokolicznik powinien koczy si na -i, np. wymyli, bo wymyli. W przeciwnym wypadku bezokolicznik ma zakoczenie -e, np. przemyle, bo przemyla. Zob. te NIENAWIDZI, ZNIENAWIDZI. wynajmowa. Zob. -ywa, -owa. wypadek. Zob. przypadek, wypadek. wypogadza Si, nie ! wypagadza si. Zob. te udowadnia, uspokaja, zadowala i in. wyprzeda, rozprzeda, odprzeda pochodz od czasownika przeda, ktry ju wyszed z uycia. Zdarza si wic, e czstki wy-, roz- i od- s dodawane do czasownika sprzeda, ktry sam powsta od przeda. Formy wysprzeda, wysprzedawa i wysprzeda, tworzone w ten sposb, uwaano dawniej za le zbudowane, poniewa zawieraj po dwa przedrostki (tak samo le zbudowana byaby forma ! wyspu-ci, gdyby jej kto uywa). Nowsze sowniki jednak traktuj 330 te formy jako rwnorzdne warianty form starszych: wyprzeda, wyprzedawa i wyprzeda. Respektuj wic poczucie jzykowe wikszoci Polakw, ktrzy nie widz ju przedrostka sw czasowniku sprzeda i pochodnych. Wiedz o nim tylko jzykoznawcy. Take odsprzeda i odprzeda, odsprzedawa i odprzedawa oraz odsprzeda i odprzeda s traktowane dzi jako warianty rwnoprawne. Natomiast rozsprzeda, rozsprzedawa i rozsprzeda nie s notowane w sownikach - jak si okazuje, susznie, gdy formy te s wyranie rzadsze od tradycyjnych, nie zawierajcych przedrostka s-. Ciekawe, e przytoczy je Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN, agodzc potpiajcy wyrok wczeniejszego Sownika poprawnej polszczyzny. Dodajmy, e poza krgiem jakichkolwiek podejrze pozostaje rzeczownik przedsprzeda, ktry pochodzi od wyraenia przed sprzeda. wyprzedza. Zob. poprzedza, wyprzedza. WYRAZY MODNE. Presti lub popularno niektrych rodowisk sprawia, e wyrazy charakterystyczne dla ich jzyka robi karier w jzyku oglnym. Wrd wyrazw modnych zwracaj uwag przede wszystkim wyrazy obce o charakterze naukowym (adekwatny, artykuowa, aspekt, ewidentny, generacja, kompleksowy, spektakularny, spektrum, unikalny in.), w dalszej kolejnoci sformuowania urzdowe (na odcinku, w ramach, w temacie i in.) i kolokwializmy typowe dla jzyka modziey (cool, spoko, wow, nie ma sprawy, co jest grane i in.). Nie brak te wyrazw wsplnych, uywanych w rnych odmianach jzyka, np. gboki, szeroki, wysoki, peny, powany.

Moda w jzyku moe by przedmiotem analizy socjologicznej i psychologicznej, ale jzykoznawc najczciej interesuj tylko jej skutki jzykowe. Jednym z nich jest niepodane poszerzanie zakresu wyrazw modnych, ktre przez to staj si mniej precyzyjne. Na przykad czasownik posiada, dawniej czony gwnie z nazwami nieruchomoci 331 lub przedmiotw o duej wartoci materialnej, dzi stal si niemal dokadnym synonimem czasownika mie. Upowszechni si prawdopodobnie dlatego, e w swoim tradycyjnym znaczeniu wystpowa gwnie w stylu oficjalno-urzdowym, a wic by odczuwany jako staranniejszy. Innym skutkiem naduywania wyrazw modnych jest uboenie stylistyczne wypowiedzi, ktrych autorzy zapominaj o wyrazach synonimicznych. Przymiotnik prawidowy by krytykowany nie tylko dlatego, e w pewnych swoich uyciach stanowi kalk rosyjskiego prawilnyj, lecz gwnie dlatego, e naduywano go kosztem innych okrele, jak waciwy, odpowiedni, stosowny, naleyty, poprawny, suszny, normalny, przepisowy. Z nowszych przykadw mona wymieni czasownik artykuowa (pogldy, problemy itp.), dzi czsto uywany zamiast czasownikw wyraa, przedstawia, opisywa, w dodatku dosy pretensjonalny. Jeszcze innym skutkiem mody jzykowej jest modyfikowanie utartych zwizkw wyrazowych: tradycyjne wyraenie w znacznej mierze ma coraz czciej form w szerszej mierze lub w powanej mierze, od dawna znana wielka niewiadoma staje si powan niewiadom, zamiast w caym tego sowa znaczeniu syszy si w penym tego sowa znaczeniu. Dodajmy, e wyrazy modne s czsto orodkiem szablonw leksykalnych, .: W toku szerokiej dyskusji wszechstronnie rozpatrzono w konstruktywnym duchu rne elementy sytuacji" (za Kultur jzyka polskiego D. Buttler, H. Kurkowskiej i H. Satkiewicz). Jak pisz autorki ksiki, tre wypowiedzenia, jego zawarto mylowa i emocjonalna staje si rzecz drugorzdn, skoro jej ubstwo tak atwo mona zamaskowa spitrzeniem modnych swek". Zob. te ZAPOYCZENIA. WYRAZY OBCE. Zob. zapoyczenia. wysiada. Zob. wsiada, wysiada, wchodzi, wychodzi. wysprzeda. Zob. wyprzeda, rozprzeda, odprzeda. 332 wystawienniczy, wystawowy. Wystawowy to przymiotnik od sowa wystawa; mwimy np. tereny wystawowe, pawilony wystawowe, w innym znaczeniu za okna wystawowe. Przymiotnik wystawienniczy ma znaczenie zwizane z wystawiennictwem, np. dziaalno wystawiennicza. Nietrafnie uyto go w nastpujcym zdaniu: ! W najbliszy weekend hala wystawiennicza przy ul. abiej w pobliu lubelskiego MOSiR zamieni si w zielone targowisko" {Dziennik Wschodni). wywieci, wywici. ! Takich dowcipnisiw naleaoby wywici z fabryki raz na zawsze" (za Sownikiem jzyka niby-polskiego W. Pisarka). Odpowiedni byby czasownik wywieci, nawizujcy do redniowiecznego zwyczaju, zgodnie z ktrym przestpc lub heretyka wypdzano z miasta przy zapalonych wiecach. Take Jagn w Chopach Reymonta wywiecono ze wsi za niemoralne zachowanie i nie miao to nic wsplnego ze wiceniem. Zob. te etymologia ludowa. wywabi, wybawi mog si pomiesza. Pamitajmy, e uporczywe plamy nie daj si wywabi, ale dobry odplamiacz moe nas wybawi z kopotu. wyznaczy. Zob. wybra, wyznaczy, mianowa.

wzajemny. Przymiotnik ten jest zbyteczny przy rzeczownikach, ktre same wyraaj relacj symetryczn, jednakowo angaujc obydwu partnerw. Mona wic pomin go w wyraeniach ! wzajemna wsppraca, ! wzajemne wspdziaanie, ! wzajemne kontakty,! wzajemna wymiana kulturalna itp. Niepotrzebny jest te przymiotnik w sformuowaniu ! wzajemna przyja, gdy przyjani si mona tylko z kim, kto si odwzajemnia przyjani. Nie wymaga natomiast korekty wzajemna mio. Zob. te bilateralny. Zob. te pleonazm, tautologia. wzdu. Zob. w dal, wzwy itp. 333 wzdraga Si, wzdryga Si. Wzdraga si znaczy 'wzbrania si', wzdryga si znaczy 'trz si lekko na widok czego przykrego lub na myl o czym nieprzyjemnym'. Zdarza si, e pierwszy z tych czasownikw jest uywany zamiast drugiego: ! Przechodzie na jej widok wzdraga si i blednie (...)" (B. Lemian). Okolicznoci agodzc moe by to, e czsto ta sama osoba najpierw wzdryga si na myl o czym, a potem wzdraga si przed tym, por.: Do nich te zwraca si stroskana kobieta, bagajc o egzorcyzmy. Ksia wzdragaj si na sam myl (...)" (K.T. Toeplitz). wzi, si, trz. Czasownik wzi i czasowniki przedrostkowe od wzi s pokrewne wyrazom przyj, wyj, zdj i powinny by wymawiane podobnie do nich. Syszy si czsto wymow ! wzi" - zapewne pod wpywem czasownikw si i trz. Nie uchodzi ona za poprawn. Zob. te -, -EM, -AM. Zob. te TRAKTOWA, UWAA. wzi, wezm. Czasowniki zakoczone na -n zachowuj spgosk n w formach czasu teraniejszego: cign, cign, cigniesz itd. Czasowniki zakoczone na -, ale nie na -n, maj w czasie teraniejszym n lub m: kl, kln, klniesz itd., d, dm, dmiesz itd. Osobliwa jest pod tym wzgldem forma wy, ktra odpowiada dwm rnym czasownikom odmieniajcym si niejednakowo: Agata wymie bielizn, Jan wynie tan pszenicy. Moe pod wpywem niektrych wymienionych wyrazw tworzy si niepoprawne formy czasownika wzi: ! wezn, ! weniesz, ! wenie itd. Czasownik ten jest pokrewny wyrazom przyj, wyj, zdj itp., a wic powinien by odmieniany podobnie do nich: przyjm i wezm, przyjmiesz i wemiesz, przyjmie i wemie - i tak dalej. Zob. te -, -EM, -AM. Zob. te -N, -NEM, -EM. wzi si. Zob. bra si, wzi si. WZWy. Zob. W DAL, WZWY ITP. 334 Yamaha. Zob. wataha. -yka. Zob. -iKA, -yka. -. Zob. -INI, -YNI. yuppie to wedug Sownika wyrazw obcych PWN mody, bardzo dobrze zarabiajcy przedstawiciel wielkomiejskiej klasy redniej, prowadzcy ostentacyjnie wystawny tryb ycia". W sowniku wyraz zapisano poprawnie, ale na obwolucie \yuppi - moe pod wpywem wymowy japi". Ten sam bd powtrzy Inny sownik jzyka polskiego PWN. Sowo yuppie pozostaje nieodmienne lub odmienia si jak przymiotnik: yuppiego,yuppiemu itd. Najbliszy mu fonetycznie przymiotnik polski to gupi i niewykluczone, e to przypadkowe wspbrzmienie wpyno na negatywny odbir yuppiech przez Polakw, widoczny w niektrych cytatach oraz w pochodnym okreleniu japiszon. Wymowa jupi", ktr potocznie mona usysze, lepiej oddaje nacechowanie tego sowa. W liczbie mnogiej we wszystkich przypadkach dominuje angielskia forma yuppies, ktra nie budzi negatywnych skojarze. W dopeniaczu ma ona przewag nad form yuppiech, w

celowniku i narzdniku za jest waciwie wyczna, gdy formy yuppiem i yuppiemi w ogle nie s uywane. -ywa, -iwa. Czasowniki o tych zakoczeniach odmieniaj si na kilka sposobw, co bywa przyczyn trudnoci polegajcych na wyborze waciwego wzorca odmiany. Najliczniejsz grup stanowi czasowniki wymieniajce przyrostek -yw- lub -iw- na -uj- w czasie teraniejszym, w trybie rozkazujcym i w imiesowach wspczesnych, np. dopisywa dopisuj, dopisuj, dopisujc i oczekiwa - oczekuj, oczekuj, oczekujc. Mniej liczne s czasowniki zachowujce -yw- lub 335 -iw- we wszystkich formach odmiany, np. zmywa - zmywam, zmywaj, zmywajc i kiwa kiwam, kiwaj, kiwajc. Na granicy jednych i drugich znajduj si czasowniki odmieniane na dwa sposoby, np. przekonywa - przekonuj, przekonuj, przekonujc, rzadziej przekonywam, przekonywaj, przekonywajc. Czste jest krzyowanie tych obocznych form, tzn. dodawanie przyrostka -uj- do -yw-. Formy powstae w taki sposb - przekonywuj, przekonywuj, przekonywujc itp. - nie s jednak aprobowane w sownikach ani w wydawnictwach poprawnociowych. Przyrostek -uj- bywa dodawany do -yw- take w innych czasownikach na -ywa, zwaszcza we wtrnych czasownikach niedokonanych tworzonych od przedrostkowych czasownikw dokonanych na -owa. Na przykad od niedokonanego rysowa pochodzi dokonany przedrostkowy czasownik przerysowa, a od tego wtrny niedokonany przerysowywa. Ten ostatni ma m.in. formy przerysowuj, przerysowuj i przerysowujc, lecz zamiast nich syszy si czasem formy bdne: ! przerysowywuj, \ przerysowywuj, ! przerysowywujc (mona uwaa je za gorsze od przekonywuj, przekonywuj, przekonywujc, poniewa s rzadsze). Poprawne jest dodawanie przyrostka -uj- do -iw- w czasownikach o rdzeniu -strzel-, np. rozstrzeliwa - rozstrzeliwuj, rozstrzeliwuj, rozstrzeliwujc, a obocznie te w czasowniku przemyliwa: przemyliwam, rzadziej przemyliwuj, przemy-liwaj, rzadziej przemysliwuj, przemyliwajc, rzadziej przemy-liwujc. Dla obmyliwa sowniki podaj ju tylko jeden szereg form: obmyliwam, obmyliwaj, obmyliwajc. Zob. te ODDZIAYWA, PRZEKONYWA. -ywa, -owa. Niektre czasowniki maj oboczne formy z przyrostkiem -yw- lub -ozu-, np. dokupywa lub dokupowa, odnajdywa lub odnajdowa, wynajdywaa lub wynajdowaa, znajdywano lub znajdowano. Oboczno ta bywa bdnie rozszerzana na inne czasowniki, np. ! wynajmywa zamiast wynajmowa, ! zastpywa zamiast zastpowa, ! kupywa za336 miast kupowa i na odwrt - ! zawiadowa zamiast zawiadywa. Szczegy s trudne do przewidzenia, najlepiej wic radzi si sownikw. -yzm, -yzna. Zob. -izm, -yzm, -izna, -yzna. Z Z-, S-, -. Historyczny przedrostek z- ma pisowni trojak, zalenie od kontekstu. Przed literami odpowiadajcymi samogoskom, przed literami odpowiadajcymi spgoskom dwicznym, a take przed literami s, si, sz i h zapisujemy go jako z-, np. zignorowa, zbada, zdziera, zje, znosi, zsun, zsinie, zszarze, zharmonizowa. Przed literami odpowiadajcymi spgoskom bezdwicznym (z wyjtkiem s, si, sz, h i ci) piszemy s-, np. spali, stoczy, sczepi, schowa. Przed ci piszemy , np. cisn. Szczeglnie warto zwrci uwag na pisowni z- przed bezdwicznie wymawianym h: scharakteryzowa, ale zharmonizowa, scha-mie, ale zhardzie. Zob. te spod, znad. z, ze. Zob. w, we, z, ze itp. zabezpieczy, zabezpiecza znacz przede wszystkim 'uczyni bezpiecznym - nie zagroonym' i 'uczyni bezpiecznym - nie zagraajcym'. Mona wic zabezpiecza okna gbk, zabezpiecza strop w kopalni, zabezpieczy miasto od wroga, zabezpieczy rewolwer.

Czasownikw tych uywa si ponadto w kilku innych znaczeniach zamiast bardziej wyspecjalizowanych synonimw, jak zapewni, zaopatrzy i zaspokoi, czsto ze szkod dla zrozumiaoci tekstu. Mwi si np. o zabezpieczaniu pienidzy na jaki cel, cho wcale nie chodzi o to, by postawi przy nich stranika, lecz by je zgromadzi. Mwi si o zabezpieczaniu mieszka (nie przed kradzie bynajmniej), o zabezpieczaniu hurtowni w towary 337 (czyli o zaopatrywaniu ich), a nawet o zabezpieczaniu czyich potrzeb (czyli o zaspokajaniu ich). Te innowacje znaczeniowe upowszechniy si zwaszcza po wojnie, w jakiej mierze pod wpywem rosyjskiego obiespieczit'. Na ich dawniejsze, by moe te rodzime rda wskazuj dziewitnastowieczne cytaty zamieszczone w Sowniku jzyka polskiego PAN pod definicj 'zapewnia realizacj, istnienie czego, gwarantowa co'. Definicji tej towarzyszy jednak ostrzegawczy komentarz. Niektre sowniki w swojej dezaprobacie dla kwestionowanych znacze posuny si jeszcze dalej - w ogle je pominy. Zob. te KALKI. Zob. WYRAZY MODNE. zabiera si, zabra si. Zob. bra si, wzi si. Zachd, zachd. W znaczeniu politycznym uywa si wielkiej litery, w znaczeniu geograficznym maej. Mona wic jecha na zachd, np. z Warszawy do Poznania, lub na Zachd, np. z Polski do Niemiec, do Szwecji, do Woch, do Stanw Zjednoczonych. Take nazwy innych stron wiata s pisane wielk liter, jeli nadaje si im sens polityczny lub kulturowy, np. sztuka Wschodu, ludy Pnocy, wojna Pnocy z Poudniem. zadowala, nie ! zadawala. Zob. te udowadnia, uspokaja, ZADOWALA I IN. zagranica, za granic. Zagranica to obce kraje. Nie naley myli tego sowa z wyraeniami za granic 'w obcym kraju' i za granic 'do obcego kraju'. Piszemy wic w kraju i za granic, ale wiadomoci z kraju i z zagranicy. Piszemy jecha za granic, ale wrci z zagranicy. Sformuowanie zza granicy te jest poprawne, ale tylko w znaczeniu 'zza linii granicznej'. Czasem artobliwie uywa si sowa zagranica w liczbie mnogiej: Zmotoryzowani, rozgorczkowani pdzimy po kraju i zagranicach, nie dostrzegajc najczciej tego, co najwaniejsze" {Trybuna Odrzaska). 338 zahamowanie, zaskakujco czsto pisane bdnie przez eh- 'Bez zachamowa! Dozwolone od lat 18" {Express Wieczorny w ogoszeniu pt. Dzikie sex party), ! Notowano, mimo rnych zachamowa, normalizacj stosunkw niektrych pastw kapitalistycznych zKiajanM {Dzieje Najnowsze). Bdy, jak wida, potrafi zbdzi do kade, wypowiedzi. zajc, w dopeniaczu liczby mnogiej zajcy. Sowniki przyczaj jeszcze oboczn posta zajcow, mimo ze we Sczesnym jzyku jest ona waciwie nieobecna. Zob. te KOCE, MECZE, MARSZE. zajrze. Zob. spojrze, wyjrze, zajrze itp. zaksza. Zob. te okra, zaksza, zaokrgla. Zakopane, Ruciane, Dbe i inne nazwy miejscowe nikach i taki jest zwyczaj w jzyku pisanym. Wmw nierzadkie^sa odstpstwa od normy jece s^rn^ze kocwka -em w odmianie "* ,ets oso liwa. Dawniej bya uywana w rodzaju nijakimi(np. ' dziecku), ale poniechano jej na podstawie decyli Komitetu Or ograficznego Polskiej Akademii Umiejtnoci z 1936 r KoS dopuci tylko kilka ^ff&S^f^^ S, nazwfsk na. (np. \L^^^>i^ ^ Statkw rzeczownik! PospaU^ nijakiego o odmianie przymiotnikowe,, takie ,ak komom , 339 czesne czy wpisowe. Mwimy wic zalega z komornym, nie ! z komornem. Godne uwagi jest rwnie to, e wrd nazw miejscowych dwuczonowych odmian starego typu maj

tylko te, w ktrych czon nadrzdny skadniowo jest odmieniany jak przymiotnik: powiemy zgodnie z norm w Grnem Bystrem, w Wysokiem Mazowieckiem, ale w Nowym Miecie, w Biaym Dunajcu, w Morskim Oku. Zob. te Mazowieckie, mazowiecki. ZakreS. Zob. DZIEDZINA, ZAKRES. zalicza si. Zob. nalee, zalicza si. zaoy. Zob. ubra, rozebra, woy, zaoy. zamierzy. Zob. przymierzy, zamierzy. zamieszkiwa, zamieszka. Wprawdzie spotyka si sformuowania takie, jak ,,(...) po wojnie zamieszkiwaem w Poznaniu", ale sprawiaj one wraenie do urzdowych i bywaj krytykowane. Czasownika zamieszkiwa uywa si na og z podmiotem zbiorowym i dopenieniem w bierniku, .: (...) rejon Krakowa zamieszkiwao due plemi celtyckie", Jedn [izb] zamieszkuje rodzina, trzy otwiera si dla letnikw" (przykady z Kartoteki PWN). O jednej osobie powiemy raczej, e mieszka gdzie, a nie, e zamieszkuje. Zamoyski, Zamojski. W 1961 r. Komisja Kultury Jzyka Komitetu Jzykoznawstwa PAN podja nastpujc uchwa: Nazwiska postaci historycznych, ktre wkroczyy na widowni dziejow przed rokiem 1800, pisze si zgodnie z dzisiejsz pisowni (np. (...) Jan Zamojski, hetman i kanclerz z XVI w.); nazwiska postaci historycznych, ktre wkroczyy na widowni dziejow po roku 1800, pisze si zgodnie z wczesn pisowni (np. (...) Andrzej Zamoyski, prezes Towarzystwa Rolniczego)". Rycho okazao si, e przepis ten przynis wicej zamieszania ni poytku. Usankcjonowa zwyczaj pisania nazwisk Rej i Boy, Rejtan 340 i Reymont, ktre wtpliwoci nie nasuway. Nie usun natomiast rozbienoci w pisowni nazwiska Zamoyskich. W encyklopediach Jan Zamoyski jest pisany przez , wic niezgodnie z uchwa Komisji, w podrcznikach zarwno przez-, jak i przez j, co dowodzi, e uchwaa powinna bya raczej dopuci oba warianty pisowni zamiast wyklucza jeden z nich. Tylko czy wtedy warto by j byo podejmowa? _ . O tym, e cytowany przepis by niefortunny, wiadczy najlepiej to, e nie stosuj si do niego niektre sowniki-Oboczne formy Zamoyski i Zamojski, nie zrnicowane historycznie, podaje zarwno Sownik poprawnej polszczymy PWN, jak i Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN. samo czyni Ortografia polska Towarzystwa Mionikw Jzyka Polskiego, w ktrej znajdujemy nastpujcy komentarz. Przepis ten moe powodowa wahania w pisowni nazwisK osb dziaajcych na przeomie wieku XVIII i XIX; min. z tego wzgldu piszemy 5. Staszic a. S. Staszyc (1755-182W I tak oto zamieszanie zrobio si jeszcze wiksze, gdy pisownia Staszyc jest rzadka i stawianie jej na rwni z pisowni Staszic jest zgoa niepotrzebne. zamyli si. Zob. wymyli, pomyle. za. Zob. we, ze, za. zaokrgla. Zob. te okra, zaksza, zaokrgla. zaplanowa. Zob. przesdzi, przewidzie, zapi^ano^a. za pomoc. Zob. przy pomocy, za pomoc. ZAPOYCZENIA. W ocenie zapoycze naley kierowa si kryteriami racjonalnymi, a nie patriotyczno- nymi. Te ostatnie odgryway wiksz rol przed odzyskaniem niepodlegoci, gdy obawiano si wpywu jzyka niemieckiego i rosyjskiego na polszczyzn. Wwczas to siowa germanizm i rusycyzm w potocznym odbiorze nabray chara -teru wartociujcych epitetw. Waciwie jednak s t0 341 czesne czy wpisowe. Mwimy wic zalega z komornym, nie . z komornem. Godne uwagi jest rwnie to, e wrd nazw miejscowych dwuczonowych odmian starego typu maja tylko te, w ktrych czon nadrzdny skadniowo jest odmieniany jak przymiotnik: powiemy zgodnie z norma w bontem Bystrem, w Wysokiem Mazowieckiem, ale w Nowym Miecie, w Biaym Dunajcu, w Morskim Oku. Zob. te Mazowieckie, mazowiecki. zakres. Zob. dziedzina, zakres.

zalicza si. Zob. nalee, zalicza si. ZafOy. Zob. UBRA, ROZEBRA, WOY, ZAOY. zamierzy. Zob. przymierzy, zamierzy. zamieszkiwa, zamieszka. Wprawdzie spotyka sie sformuowania takie, jak (...) po wojnie zamieszkiwaem w 1 oznaniu", ale sprawiaj one wraenie do urzdowych i bywaj krytykowane. Czasownika zamieszkiwa uywa si na og z podmiotem zbiorowym i dopenieniem w bierniku, .: (...) rejon Krakowa zamieszkiwao due plemi celtyckie", Jedn [izb] zamieszkuje rodzina, trzy otwiera si dla letnikw" (przykady z Kartoteki PWN). O jednej osobie powiemy raczej, e mieszka gdzie, a nie, e zamieszkuje. Zamoyski, Zamojski. W 1961 r. Komisja Kultury Jzyka Komitetu Jzykoznawstwa PAN podja nastpujc uchwal: Nazwiska postaci historycznych, ktre wkroczyy na widowni dziejow przed rokiem 1800, pisze si zgodnie z dzisiejsz pisowni (np. (...) Jan Zamojski, hetman i kanclerz z XVI w.); nazwiska postaci historycznych, ktre wkroczyy na widowni dziejow po roku 1800, pisze si zgodnie z wczesn pisowni (np. (...) Andrzej Zamoyski, prezes Towarzystwa Rolniczego)". Rycho okazao si, e przepis ten przynis wicej zamieszania ni poytku. Usankcjonowa zwyczaj pisania nazwisk Rej i Boy, Rejtan 340 i Reymont, ktre wtpliwoci nie nasuway. Nie usun natomiast rozbienoci w pisowni nazwiska Zamoyskich. W encyklopediach Jan Zamoyski jest pisany przez , wic niezgodnie z uchwa Komisji, w podrcznikach zarwno przez y, jak i przez j, co dowodzi, e uchwaa powinna bya raczej dopuci oba warianty pisowni zamiast wyklucza jeden z nich. Tylko czy wtedy warto by j byo podejmowa? O tym, e cytowany przepis by niefortunny, wiadczy najlepiej to, e nie stosuj si do niego niektre sowniki. Oboczne formy Zamoyski i Zamojski, nie zrnicowane historycznie, podaje zarwno Sownik poprawnej polszczyzny PWN, jak i Nowy sownik poprawnej polszczyzny PWN. Tak samo czyni Ortografia polska Towarzystwa Mionikw Jzyka Polskiego, w ktrej znajdujemy nastpujcy komentarz: Przepis ten moe powodowa wahania w pisowni nazwisk osb dziaajcych na przeomie wieku XVIII i XIX; m.in. z tego wzgldu piszemy S. Staszic a. 5. Staszyc (1755-1826)". I tak oto zamieszanie zrobio si jeszcze wiksze, gdy pisownia Staszyc jest rzadka i stawianie jej na rwni z pisowni Staszic jest zgoa niepotrzebne. zamyli si. Zob. wymyli, pomyle. za. Zob. we, ze, za. zaokrgla. Zob. te okra, zaksza, zaokrgla. zaplanowa. Zob. przesdzi, przewidzie, zaplanowa. za pomoc. Zob. przy pomocy, za pomoc. ZAPOYCZENIA. W ocenie zapoycze naley kierowa si kryteriami racjonalnymi, a nie patriotycznoemocjonal-nymi. Te ostatnie odgryway wiksz rol przed odzyskaniem niepodlegoci, gdy obawiano si wpywu jzyka niemieckiego i rosyjskiego na polszczyzn. Wwczas to sowa germanizm i rusycyzm w potocznym odbiorze nabray charakteru wartociujcych epitetw. Waciwie jednak s to 341 obiektywne terminy naukowe, takie jak czechizm, galicyzm (poyczka z francuskiego) czy anglicyzm. Racjonalna ocena zapoycze oznacza wzgld na ich przydatno i rozpowszechnienie. Dla wyrazw ju przyswojonych, choby obcych, nie warto szuka rodzimych odpowiednikw. Jzykoznawcy niechtnie przyjli np. decyzj lekarzy, by dyfteryt nazwa bonic, szkarlatyn ponic (atwo wtedy pomyli te choroby), reumatyzm gocem, koklusz krztucem itd. Uywanie sw midzynarodowych, zwaszcza w nauce, uatwia przecie porozumienie. W tekstach niespecjalistycznych nie warto jednak naduywa wyrazw obcych majcych lepiej znane odpowiedniki rodzime, np. dywersyfikacja (lepiej rnicowanie), iniekcja (lepiej

zastrzyk), szerokie spektrum (lepiej duy zakres). Wypowied, w ktrej roi si od trudnych sw, moe nie tylko by mao zrozumiaa, ale i pretensjonalna. Poza tym niektre wyrazy obce atwo poddaj si modzie jzykowej i uywane kosztem innych, stylistycznie wycieniowanych okrele przyczyniaj si w sumie do uboenia jzyka zamiast bogaci go. Naley pamita, e trudne wyrazy obcego pochodzenia nadaj wypowiedzi charakter uczony, a zatem kady bd wynikajcy z niedokadnej znajomoci ich brzmienia lub znaczenia bdzie dla mwicego szczegln kompromitacj. Bdy tego rodzaju nie s rzadkie. Jedni mwi ! aeropag zamiast areopag, ! komilton zamiast komiiton, ! kooprodukcja zamiast koprodukcja,! sensu stricte zamiast sensu stricto. Innym myl si wyrazy adaptowa i adoptowa lub puryzm i puryta-nizm. Jeszcze inni nadaj resentymentowi znaczenie 'ponowny sentyment' zamiast 'niech, uraza', a zbiorniki wodne nazywaj ! akwenami wodnymi, cho samo sowo akwen ma wanie takie znaczenie. Dodajmy, e zapoyczane s w zasadzie tylko cae wyrazy lub ich znaczenia, a dopiero wtrnie mog by przyswajane obce czstki wyrazowe, ktre nabieraj samodzielnoci i mog by czone z wyrazami rodzimymi: automyjnia, supergwiazda i in. Nie wszystkie poczenia czstek rno342 jzycznych s jednak udane, choby krytykowana przed laty ciepofikacja. Zob. te HYBRYDY. Zob. te KALKI. Zob. te WYRAZY MODNE. zarwno..., jak... Zob. albo..., albo... zastpi, zastpowa. W znaczeniu 'zamieni' uywa si zasadniczo konstrukcji zastpi co czym, nie zastpi co przez co, .: Stare meble zastpili nowymi", nie ! Stare meble zastpili przez nowe" (przykady z Nowego sownika poprawnej poszczyzny PWN). Autorzy sownika zapomnieli chyba doda, e zakaz ten nie dotyczy imiesowu biernego ani odczasownikowego rzeczownika, ktre z przyimkiem wystpuj niewiele rzadziej ni z narzdnikiem: Rozwizania zastosowane w latach kryzysu zastpowane s przez nowoczeniejsze" (Murator), (...) zastpienie za przez jeszcze gorsze zo" (Antena). Czasowniki zastpi i zastpowa czsto wystpuj w zdaniach dwuznacznych: ! Kiedy olej zastpi silikon, powikszanie piersi przestanie by ryzykowne" (Twj Styl). Sfrustrowani pytamy: czy silikon zostanie zastpiony olejem, czy na odwrt? Mona byo unikn dwuznacznoci, uywajc konstrukcji z narzdnikiem (jak w poprzednim zdaniu) albo zmieniajc czasownik: Kiedy olej zajmie miejsce silikonu... zastpowa. Zob. -ywa, -owa. zasuwka, od czasownika zasuwa i dlatego przez u. Zob. te -wka. za. Zob. bowiem, za. za tanie pienidze. Zob. tanim kosztem, za tanie pienidze. zatrzask, zatrzaska. Zatrzask moe by rodzajem guzika albo zamka u drzwi. W tym pierwszym znaczeniu spotyka si te esk posta zatrzaska. Jest ona regionalna i rzadsza od zatrzasku. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. 343 zawiadywa nierzadko pisane jest z bdem, jak w zdaniu: ! Wedug prokuratury to on i jego ojciec mieli zawiadowa tajnym magazynem papierosw z przemytu (...)" (Gazeta Wyborcza). Nie naley miesza zawiadywania z zawiadowc. Zob. te -ywa, -owa. zawias, zawiasa. Czstsza jest posta mska, ale obydwie s poprawne: drzwi na jednym zawiasie lub na jednej zawiasie. Najczciej jednak uywa si form liczby mnogiej, a tu rnic wida tylko w dopeniaczu: skrzynia bez zawiasw lub bez zawias. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. zawzi si. Zob. uwzi si, zawzi si.

z cicha pk. Moemy powiedzie tak o kim, kto jest maomwny, ale umie zaskoczy suchaczy swoj wypowiedzi, np. Zartowni z cicha pk. Moemy te okreli tak czyj wypowied lub sposb, w jaki co zostao powiedziane: Odezwa si z cicha pk. Sowo pk byo dawniej uywane jako wykrzyknik, tak jak dzi puk czy trach. Wspczenie nie wystpuje samodzielnie i dlatego wyraenie z cicha pk jest niejasne. Niektrzy poprawiaj je, mwic ! z cicha pk, ale ta zmieniona forma ma znaczenie dosowne i groteskowe. Wyraenie z cicha pk moe by przymiotnikiem lub przyswkiem. Istnieje te rzeczownik cichapk, powstay przez zronicie si jego skadnikw. zdawa si. Zob. okaza si, wydawa si, mieni si. zdystansowa si. Zob. dystansowa si, zdystansowa si. Ze. Zob. WE, ZE, ZA. ze wszech miar. Zob. wszech czasw, ze wszech miar. 344 zgoska, goska. Zgoska to inaczej sylaba, a nie pojedynczy dwik mowy, zwany gosk. O kim, kto upamitni si dziki swoim zasugom, mona powiedzie, e zapisa si zotymi zgoskami w historii, nie ! zotymi goskami. zgodnie z powyszym. Zob. jak wyej, zgodnie z powyszym. zgoa, Z cicha. Zgoa pochodzi od przymiotnika goy, ale zwizek znaczeniowy midzy zgoa i goy jest ju sabo widoczny. Wyraniejsza jest struktura wyrae z cicha, z dawna, z grubsza, z lekka, z pyszna, z biska, z dala itp., co uzasadnia ich rozdzieln pisowni. zia. Zob. la, sia, mia si, zia, zwia. Ziemia, ziemia. Wyrazy Ziemia, Ksiyc, Soce pisze si wielk liter, jeli stanowi terminy astronomiczne, np. wiek Ziemi, orbita Ksiyca, aktywno Soca. Czasem moliwa jest pisownia dwojaka, np. zamienie Ksiyca (tak by napisa astronom i tak pisowni podaje Sownik jzyka polskiego PWN) albo zamienie ksiyca (tak mgby napisa niespecjalista i tak pisowni znajdziemy w Sowniku jzyka polskiego PAN). Wielk lub ma liter piszemy te Galaktyka (galaktyka), ale tu rnica zaley od znaczenia: galaktyka to jeden z wielu ukadw gwiazd i materii we wszechwiecie, Galaktyka to najwaniejsza z galaktyk - ta, w ktrej yjemy. Ziemianie, ziemianie. Mieszkacw Ziemi nazywa si czasem Ziemianami - w przeciwiestwie do domniemanych mieszkacw innych planet. W tym samym znaczeniu spotyka si te pisowni ziemianie, ale nie wszystkie sowniki j aprobuj. W uzasadnieniu mona usysze, e sowo ziemianie, pisane ma liter, oznacza wacicieli ziemskich. Niestety jest to uproszczenie: kiedy przeciwstawia si Ziemian Marsjanom, uzasadnione jest uycie wielkiej litery, ale gdy 345 zestawiamy ziemian z niebianami (pogaskimi bstwami, zwaszcza greckimi i rzymskimi) maa litera jest lepszym rozwizaniem. zo. Zob. dobro, zo. zotogw - sowo oznaczajce tkanin i kwiat - ma odmian skomplikowan, o wielu formach obocznych. Moe odmienia si tak jak rw: do rowu i do zotogowu, o rowie i o zotogowie, te rowy i te zotogowy, tych roww i tych zotogoww. Czciej jednak odmienia si tak jak szczaw: do szczawiu i do zotogowiu, o szczawiu i o zotogowiu, te szczawie i te zotogowie, tych szcsawi i tych zotogowi. W dopeniaczu liczby pojedynczej uywa si ponadto formy (tego) zotogowia, zwaszcza gdy chodzi o rolin, a w mianowniku liczby mnogiej (te) zotogowia - w obu znaczeniach. Tak wic skrawek zotogowiu, rzadziej zotogowia lub zotogowu, i kwiat zotogowia, rzadziej zotogowiu lub zotogowu. W liczbie mnogiej za te zotogowia, zotogowie lub zotogowy. ZmyH. Zob. WYMYLI, POMYLE.

znaczenie. Zob. rola, waga, warto, znaczenie. znad. Zob. spod, znad. znad, znade. Zob. w, we, z, ze itp. zosta. Zob. by (zgodno podmiotu i orzeczenia). z ponad. Zob. sponad, z ponad. z powrotem. Wyraenie czste w sformuowaniach pleo-nastycznych, takich jak wrci z powrotem. Zob. cofa, COFN. Zob. ODZYSKA, ODZYSKIWA. Zob. te WRCI, WRACA. zreszt, bez reszty. Spord wyrae przyimkowych ze sowem reszta niektre ju si zleksykalizoway i maj pisowni czn (nareszcie, wreszcie, zreszt), inne jeszcze piszemy rozcznie (bez reszty, do reszty), mimo e znaczeniowo wo s niepodzielne. Pisownia rozczna obowizuje te oczywicie wtedy, gdy przywracamy reszcie jej dosowne znaczenie, np. pan mody z reszt towarzystwa. zwa. Zob. rwa, zwa. ZWia. Zob. LA, SIA, MIA SI, ZIA, ZWIA. zwierz. Czy mona mwi dwa, trzy, cztery zwierzta, czy tylko dwoje, troje, czworo zwierzt} Wtpliwo powstaje dlatego, e nazwy niedorosych zwierzt na -, w liczbie mnogiej na -ta, naley czy z liczebnikami zbiorowymi, a nie gwnymi: dwoje kurczt, troje jagnit, czworo prosit, nie dwa kurczta, trzy jagnita, cztery prosita. Tak przynajmniej kae tradycja i zwyczaj dominujcy jeszcze w jzyku pisanym. Czy zwierz naley do tej samej grupy wyrazw, co kurcz, jagni i prosi} Tak - ze wzgldu na sposb odmiany, nie - ze wzgldu na swoje znaczenie (nie oznacza przecie istoty modej). Odpowied jest wic niejednoznaczna i zachca do tego, by konstrukcje typu dwa, trzy, cztery zwierzta uzna za rwnorzdny ju, cho rzadszy, wariant konstrukcji z liczebnikiem zbiorowym. Spotyka si je nie tylko w jzyku potocznym, por.: I cztery wielkie zwierzta wychodziy z morza, kade inne" (Stary Testament, Ks. Daniela). Zob. KURCZE, JAGNI ITP. zza, z za. Prawie zawsze pisze si zza, nie z za. Zza jest przyimkiem o znaczeniu podobnym do spoza, np. Soce wygldao zza chmur. Z za moe si trafi w tekcie tylko wtedy, gdy przypadkowo ssiaduj ze sob wyrazy z i za, pierwszy w funkcji przyimka, drugi przyswka, np. wyprowadzi si z za maego mieszkania. rebi. Zob. kurcz, jagni itp. 347 z -. Zob. E, -E, -, E-. aden. Zaimka tego zwykle uywa si z przeczeniem, np. aden z nich nie przyszed. Wyjtkiem od reguy s potoczne konstrukcje typu To aden dowd (oficjalnie: To nie jest aden dowd lub po prostu To nie jest dowd), To adna sztuka (w znaczeniu: kady potrafi zrobi to samo). Drugi z tych dwch przykadw Sownik poprawnej polszczyzny PWN aprobuje w jzyku potocznym, pierwszy jednak uwaa za bd. Trudno powiedzie, czy jest midzy nimi tak wyrana rnica. W kadym razie obydwa stanowi replik analogicznych konstrukcji niemieckich: Es ist kein Beweis, Das ist keine Kunst. Wyjtkiem od reguy s te konstrukcje z przyimkiem bez, .: (...) prba odbicia si od dna i wypynicia na szerokie wody, jednake bez adnej pewnoci, e uda mu si to, co udawao si tylko jego kolegom (...)" (H. Auderska). Poza tym sowo aden wystpuje bez przeczenia, gdy nie peni funkcji zaimka, lecz jest przymiotnikiem o znaczeniu 'znikomy, nijaki', .: Zmniejszya mi o poow ga, odkd nie potrafiem duej ukry, e moje wpywy w

ambasadzie s adne", Kobieta jedna z wielu: szara, pechowa, adna" {Sownik jzyka polskiego PAN). Zob. te KADY, ADEN. Zob. te KALKI. dny, rzdny. Zob. rzdzi, da. e, -e, -, e-. Oddzielnie pisane e jest spjnikiem; -e pisane cznie z poprzednim wyrazem to partykua, ktra wzmacnia kategoryczno wypowiedzi, np. Ide std! Po samogosce wystpuje -, a nie -e, np. Kiedy nas odwiedzicie? Do spjnika e i do partykuy -e {-z) mona docza ruchome kocwki czasownikowe, np. Szkoda, e wczeniej nie wrci, Gdzieecie si podziewali tyle czasu? Za niepoprawne 348 natomiast - mimo e czste w polszczynie mwionej - uwaa si czenie kocwek czasownikowych z inn partyku e-, ktra wystpuje na pocztku sowa i nie peni funkcji ekspresywnej, .: Kiedy emy przyjechali nad morze, pogoda zacza si psu" i Dopiero ecie przyszli i ju chcecie ucieka?". Sownik poprawnej polszczyzny PWN radzi poprawi te zdania nastpujco: Kiedymy przyjechali nad morze, pogoda zacza si psu" i Dopierocie przyszli (albo: Dopiero przyszlicie) i ju chcecie ucieka?". Na krytykowane konstrukcje mona jednak spojrze askawiej, widzc w nich tendencj do podtrzymania swoistej dla jzyka polskiego ruchomoci kocwek czasownikowych. Konstrukcje typu kiedymy, dopierocie, cho zgodne z tradycj literackiej polszczyzny, bywaj dzi odbierane jako gwarowe, w niektrych kontekstach za s trudne do utworzenia, np. Z mam nie rozmawia? lub Jakomy sobie dali rad. Natomiast wprowadzenie partykuy e- pozwala te trudnoci omin: Z mam e nie rozmawia?, Jako emy sobie dali rad. W potocznej polszczynie zdania takie, jak dwa ostatnio przytoczone chyba nie ra. Bezwzgldne potpianie zjawisk charakterystycznych dla mowy potocznej jest w ogle niemdre, gdy wanie w niej tkwi jedno ze rde nieustannego odradzania si jzyka. acina, gdy przestaa istnie w ywej mowie, staa si jzykiem martwym. Zob. te nieche. Zob. te -(e)m, -(e), -(e)my, -(e)cie. Zob. te -MY, -CIE. Zob. te JZYK POTOCZNY, JZYK OFICJALNY. eby kzka nie skakaa, toby nki nie zamaa. W Sowniku jzyka polskiego PWN przysowie to przytoczono pi razy: pod hasami kzka, skaka i eby napisano to by rozdzielnie, a pod nka i zama cznie. Zgodna z zasadami ortografii, cho niezupenie zgodna ze zwyczajem spoecznym, jest tu pisownia czna: sowo to w wymienionym przysowiu peni funkcj spjnika (cilej biorc, jest segmentem dwusegmentowego spjnika eby..., to...), a wedug sownikw ortograficznych czstk -by ze spjnikami naley 349 pisa cznie. Niestety, sowniki nie maj racji - nikt nie pisze iby, lubby, orazby, i cae szczcie. Odpowiednia zasada ortograficzna wyma8a wic rewizji, a dopki to nie nastpi, i w cznej, i w rozdzielnej pisowni przysowie o kzce trzeba uwaa za poprawne. Zob. te by, -by. od. Sowniki jeszcze niedawno informoway, e ten od ma rodzaj eski, a wic e powinno si mwi Daj mi t od, a nie Daj mi ten od ani Daj mi tego odzia. Zwyczaj jzykowy by jednak inny - formy uwaane za niepoprawne byy w powszechnym uyciu, dlatego zaaprobowano je rwnie w sownikach. Moemy dzi mwi ta od lub ten od - podobnie jak uczyni Gaczyski: Gdy trzcina zaczyna powie, a od wikszy w dbrowie (...)". W bierniku dostpne s nawet trzy formy: Daj mi t od, Daj mi ten od, potocznie za Daj mi tego odzia. Tylko w znaczeniu anatomicznym rodzaj eski ma nadal wyczno.

Wahania co do rodzaju gramatycznego sowa od nie s nowe, okazuje si bowiem, e ju w staropolszczynie uywano go w obydwu rodzajach. Dobrze i dzi t dwu-rodzajowo aprobowa. Za niepoprawn trzeba jednak uwaa form ! od, tworzon na wzr form liczby mnogiej: odzie, odzi itd. Zob. te WARIANTY RODZAJOWE. 350 ihi^h^hb

Wydawnictwo Naukowe PWN SA Wydanie I Arkuszy drukarskich 11 amanie: Grafini Druk ukoczono w marcu 2003 r. Druk i oprawa: Zapolex, Tbru ^^^^H^^H^^^^^H Recenzenci o Sowniku wyrazw kopotliwych Jest to ksika niezwyka - poradnik jzykowy, ktry mona czyta z przyjemnoci, mato w niej sformuowa naukowych, a duo opowieci o jzyku i dialogu z czytelnikiem. Katarzyna Mosioek-Ktosiska, Polityka Nowy na naszym rynku typ sownika. Bez zadcia i surowoci charakterystycznych dla innych tego typu wydawnictw autorzy pisz o trafnych i mniej udanych oraz wrcz bdnych uyciach wyrazw czsto sprawiajcych kopoty. Hanna Adamkowska, Playboy Sownik wyrazw kopotliwych radzi, ale nie narzuca, sugeruje, dostarczajc przesanek do podjcia decyzji. (...) Uczy, jak mona mwi (pisa) po polsku, ale przede wszystkim uczy sensownego stosunku do jzyka. Mirosaw Skaryski, Poradnik Jzykowy ISBN -01-10- 097895 Ksigarnia internetowa PV 9.90 i.pl WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN fc 9788301139407