Vous êtes sur la page 1sur 8

Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009

◊ rp .pl

Dodatek specjalny
„Rzeczpospolitej”
i Instytutu
Pamięci Narodowej Triumf KOMUNY
60 lat temu komuna, w jej najgor-
szym, stalinowskim wydaniu, triumfowała w Polsce.
Przypomnijmy ów triumf w przededniu 1 maja, w któ-
rym to dniu władze PRL organizowały manifestacje ku
własnej czci.
W roku 1949 rządzili już niepodzielnie funkcjona-
riusze partyjni z Bolesławem Bierutem na czele, całko-
wicie dyspozycyjni wobec Moskwy. Nie pozostał ślad
po opozycji legalnej, czyli PSL. Inne partie albo zostały
wchłonięte – jak okrojona PPS ze śmiertelnie przestra-
szonym, uległym kierownictwem Józefa Cyrankiewi-
cza – albo stały się posłusznymi figurantami, jak ZSL i
SD. Podziemie niepodległościowe traciło ostatnie
struktury, a jego członków mordowano lub osadzano
w więzieniach. Prawo stało się fikcją, instrumentem za-
dawania gwałtu przez władzę, a instytucja – zwana jak
w nowomowie orwellowskiej Urzędem Bezpieczeń-
stwa – siała zgrozę wszechobecnym terrorem.
Nasz dodatek, przygotowany przez badaczy Insty-
tutu Pamięci Narodowej, odsłania mechanizmy stali-
nowskiego państwa bezprawia, oraz przypomina, jak
doszło do jego powstania. Danie Stalinowi wolnej ręki
w Polsce i innych krajach wschodnioeuropejskich
przez aliantów, przemoc komunistów stosowana wo-
bec oponentów, fałszerstwa wyborcze, stworzenie
bezlitosnej policji politycznej, hegemonia partyjna,
opanowanie wojska i sądownictwa – oto kolejne etapy
budowy socjalizmu na modłę sowiecką. Autorzy przy-
pominają również heroiczne, choć pełne rozpaczy, re-
akcje społeczeństwa przeciw ujarzmieniu.
Warto uzupełnić ów przegląd kilkoma faktami z po-
nurego roku 1949. Oto 7 stycznia ginie – aresztowany
dwa tygodnie wcześniej i prowadzony na przesłucha-
nie – Jan Rodowicz „Anoda”. W tych dniach uwięzieni
zostają niemal wszyscy pozostali żołnierze batalionu
Armii Krajowej „Zośka” oraz innych oddziałów har-
cerskich AK. Kwiat polskiej młodzieży. Giną ostatni
dowódcy walczących jeszcze oddziałów wiernych
prawowitemu rządowi RP, jak ppor. Anatol Radziwo-
nik „Olech” na Nowogródczyźnie (12 maja) lub Zdzi-
sław Broński „Uskok” z Lubelszczyzny (21 maja). Na
śmierć skazywani są działacze o znanych nazwiskach,
jak Adam Doboszyński (11 lipca) ze Stronnictwa Naro-
dowego. <Pozbawienie
System sowiecki obejmuje kolejne obszary życia. 1 korony Orła
stycznia 1949 roku powołano Państwowe Gospodar- Białego
stwa Rolne, a na początku czerwca Centralną Radę – symbol
Związków Zawodowych. W końcu stycznia na zjeździe uzależnienia
w Szczecinie literaci uznali za obowiązujący tzw. socre- Polski
alizm. W ich ślady poszli plastycy (luty), aktorzy (czer- od Sowietów.
IPN

wiec), muzycy (sierpień) i filmowcy (listopad). Kierow- Ulotka WiN


nictwo PZPR powołało w styczniu speckomisję do
opracowania kierunków uderzenia w Kościół katolicki.
Jednym z przejawów byli tzw. księża patrioci, renegaci
skupieni w ZBoWiD, który utworzono we wrześniu –
oczywiście bez kombatantów z AK i z Zachodu.
Rok 1949 przyniósł ostateczną rozprawę z jedy-
nym, choć mizernym, śladem jakiegoś niezależnego
myślenia wśród polskich komunistów. Od drugiej po-
Polska sam na sam ze Stalinem
łowy 1947 roku przez cały 1948 rok Bierut odsuwał
Władysława Gomułkę od władzy w PPR pod zarzu- Jak posłuszni Moskwie komuniści zabrali nam wolność i niepodległość
tem „prawicowo-nacjonalistycznego odchylenia”. Go-
mułka ustąpił ze stanowiska I sekretarza partii, a na
Kongresie Zjednoczeniowym nie wybrano go nawet – JAN ŻARYN nia, z jednej strony broniąca swej upadającej ność i integralność terytorialną polskiego
mimo wygłoszonej samokrytyki – do ścisłego kierow- pozycji mocarstwa wobec USA i ZSRR, z dru- państwa. Wybór strategii wobec takiej alter-

W
nictwa PZPR. Pozostały mu tylko funkcje państwowe, styczniu 1944 r. Armia Czer- giej strony gotowa do zastosowania wobec natywy był oczywisty. W ramach rozwiązań
ale już w styczniu 1949 roku zlikwidowano jego Mini- wona przekroczyła granice Polski nacisków politycznych w zamian za taktycznych istniały jednak poważne różni-
sterstwo Ziem Odzyskanych oraz odwołano z funkcji Rzeczypospolitej. W planach gwarancję bezwzględnego udziału wojsk so- ce. Rząd Stanisława Mikołajczyka i więk-
wicepremiera. Powierzono mu stanowisko wicepre- politycznych Stalina zajmo- wieckich w wojnie z Niemcami, aż do osta- szość sił przywódczych Polskiego Państwa
zesa NIK, które zajmował do jesieni 1950 roku, co było wany obszar miał stanowić in- tecznego zwycięstwa. Obawa przed powtó- Podziemnego podjęły decyzję o realizacji
dla niego dużym upokorzeniem, gdyż jego zwierzch- tegralną część imperium sowieckiego; z kolei rzeniem się scenariusza z I wojny światowej planu „Burza”, którego celem było wspólne z
nikiem był tam jeden z jego największych przeciwni- zdaniem legalnych władz polskich w Londynie (podpisanie separatystycznego pokoju Rosji Armią Czerwoną zajmowanie ziem polskich
ków politycznych – Franciszek Jóźwiak. Potem Go- oraz przywódców Polskiego Państwa Pod- bolszewickiej z Niemcami) przysłaniała Za- w walce z wycofującymi się Niemcami. Na
mułkę aresztowano i siedział parę lat bez procesu, ziemnego (PPP) terytorium II RP oraz ludność chodowi obawę dużo realniejszą, utratę oswobodzonych terenach miała ujawniać
trzymany przez bezpiekę w okratowanej wilii przy tam mieszkająca dostawały się ponownie pod wpływów politycznych w Europie Środkowo- się administracja PPP i witać Sowietów w ro-
warszawskim Wale Miedzeszyńskim. polską jurysdykcję. -Wschodniej na rzecz totalitaryzmu bolsze- li gospodarza.
Od przełomu lat 1948 i 1949 trwał w naszym kraju wickiego. W zasadzie jedynie dyplomacja Tak przed, jak i za linią Curzona scenariusz
przez kilka lat stalinizm. W ciągu 40 lat realny socja- Stolicy Apostolskiej w sposób jednoznaczny akcji „Burza” odbiegał od zakładanych przez
lizm przeobrażał się wprawdzie i łatwiej go było zno- Utrata ciągłości przestrzegała aliantów przed różnorodnym stronę polską planów. Rosjanie wkraczali w
sić, ale podstawy totalitaryzmu pozostawały nienaru- państwowej RP traktowaniem nosicieli dwóch zbrodniczych roli okupantów, aresztując i mordując działa-
szone. Odniósł triumf 60 lat temu. Aż tyle i tylko tyle. oraz bezbożnych ideologii: nazizmu oraz ko- czy cywilnych struktur państwa podziemne-
Są między nami rodacy, którzy ze zgrozą pamiętają ów Możliwość znalezienia kompromisu kom- munizmu. go oraz lokalnych dowódców oddziałów Ar-
czas. Innym, którym wygodniej go zapomnieć – warto plikował fakt zerwania w 1943 r. stosunków Polskie elity polityczne mogły się wpisać mii Krajowej. Na tak oczyszczonym terenie –
przypominać. A młodych po prostu uczyć. dyplomatycznych z Polską przez ZSRR. Na- bezszelestnie w scenariusze realizowane początkowo obejmującym Lubelszczyznę i
—Maciej Rosalak szym pośrednikiem stawała się Wielka Bryta- przez potęgi bądź też walczyć o suweren- Rzeszowszczyznę – jeszcze w 1944 r. za- >2
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
2 rp .pl ◊
Triumf KOMUNY

„Młodzieży
Polska! Nie daj się
skomunizować!”
Propaganda i inwigilacja młodego pokolenia, opanowanie
od wewnątrz jego organizacji spotkały się z silnym oporem

IPN
≤≤≥Świadectwa konspiracyjnej działalności młodzieży Olsztyna i Poznania
JACEK WOŁOSZYN i stopniowego opanowywania od
wewnątrz poszczególnych związ-

K
omuniści bacznie przyglą- ków. Założonym celem było przejęcie
dali się postawom mło- kontroli nad tym środowiskiem,
dzieży traktowanej przez zmiana jego mentalności i odseparo-
nich zarówno jako sojusz- wanie go od wpływów uznanych za
nik w walce o przejęcie reakcyjne. W 1946 r. sekretarz gene-
władzy, jak i grupa szczególnie podat- ralny Polskiej Partii Robotniczej Wła-
na na wpływy wrogów ludu. Początko- dysław Gomułka mówił o wyrugowa-
wo – w związku z sytuacją wewnętrzną niu ze świadomości młodzieży „tych
– zgodzili się na istnienie ograniczone- schorzałych podejść do wolności,
go pluralizmu w ruchu młodzieżo- niepodległości, patriotyzmu itp.”.
wym. Nadzieje komunistów na polityczne
pozyskanie młodych ludzi szybko oka-
zały się płonne. Większość z nich zajęła
Młodzi zawodzą bowiem stanowisko w najlepszym ra-
komunistów zie niechętne nowej władzy. Wyznacz-
nikiem oceny otaczającego świata był
Do 1948 r. funkcjonowało kilka po- dla nich wyniesiony z domu patrio-
litycznych organizacji – pepeerowski tyzm i przywiązanie do ukształtowa-
Związek Walki Młodych, ludowy nych przed 1945 r. form życia politycz-
Związek Młodzieży Wiejskiej Rze- nego. Część młodzieży głośno manife-
czypospolitej Polskiej Wici (uznający stowała swoje poglądy, okazując
zwierzchnictwo Polskiego Stronnic- wsparcie dla Polskiego Stronnictwa
twa Ludowego); socjalistyczna Orga- Ludowego i niechęć wobec Polskiej
nizacja Młodzieży Towarzystwa Uni- Partii Robotniczej.
wersytetu Robotniczego, związany Uczestnicy szczecińskiego zlotu
ze Stronnictwem Demokratycznym Trzymamy Straż nad Odrą (kwiecień
Związek Młodzieży Demokratycznej. 1946 r.) owacyjnie powitali Stanisława
Sytuacja ta wynikała z nadziei na po- Mikołajczyka, a mniej wylewnie Bole-
lityczne pozyskanie młodego poko- sława Bieruta. Ubecy wspólnie z zet-

IPN
IPN

lenia w wyniku akcji propagandowej wuemowcami zaatakowali później ko-

>Znaczki
pocztowe
nowej władzy.
Polska sam na sam ze Stalinem
Na jednym
Bolesław Bierut
z Edwardem 1> częła instalować się władza ko- rzy AK w kategorii „zdrajców i zaplu- SN i piłsudczycy) oraz struktury cy-
Osóbką- munistyczna. Pierwszy resort, który tych karłów reakcji”. wilno-wojskowe stanowiące bez-
-Morawskim podjął realną pracę, to resort bez- pośrednią kontynuację Armii Kra-
i Michałem Rolą- pieczeństwa publicznego PKWN, jowej (Zrzeszenie WiN) bądź też
-Żymierskim przemianowany ostatecznie w Terror i fałszerstwo wywodzące się głównie z obozu na-
po bokach 1945 r. na Ministerstwo Bezpie- wyborcze rodowego (NZW i NSZ).
czeństwa Publicznego. PKWN na- Wśród partii politycznych więk-
tychmiast zaczął wydawać dekrety Pod koniec czerwca 1945 r. po- szość, idąc śladem SL (od sierpnia
stabilizujące jego władzę nad zaję- wstał Tymczasowy Rząd Jedności 1945 r. PSL) Stanisława Mikołajczy-
tym obszarem. Narodowej, w skład którego wszedł ka, była skłonna wyjść z podziemia
Strategiczne cele Sowietów zosta- (w roli wicepremiera odpowie- i wiązać nadzieję na suwerenność
IPN

ły – jak się okazało ostatecznie – dzialnego za sprawy rolne) Stani- Polski z demokratycznymi wybo-
osiągnięte już podczas konferencji sław Mikołajczyk, niegdyś premier rami. Jedynie większość działaczy
>Na drugim jałtańskiej (luty 1945 r.). Alianci zgo- rządu RP. Otworzyło to szansę na SN i PPS pozostała w podziemiu,
– Bierut dzili się wówczas ze Stalinem, by legalne prowadzenie walki poli- wiernie wspierając rząd RP na
i Stalin podstawę prawno-organizacyjną i tycznej z komunistami. Polskie uchodźstwie, od lipca 1945 r. po-
personalną przyszłego rządu stano- Państwo Podziemne w historycz- zbawiony uznania międzynarodo-
wił uzurpatorski PKWN, a nie legal- nym dokumencie pt. „Testament wego (poza kilkunastoma pań-
ny rząd RP w Londynie i jego krajo- Polski Walczącej” zostało ostatecz- stwami, w tym Stolicy Apostol-
we instytucje. Skutkiem tej operacji nie rozwiązane, a jego działacze zo- skiej). Jeśli w latach 1945 – 1947 nie
była utrata ciągłości państwowej za- bowiązani do dalszego prowadze- zdołali opuścić kraju, jak np. Zyg-
początkowanej w listopadzie 1918 r. nia walki o Niepodległą – na drodze munt Zaremba z PPS, czekało ich
Na mocy decyzji Wielkiej Trójki Sta- legalnej bądź nielegalnej. W latach aresztowanie i ciężkie więzienie
lin i jego instytucje siłowe (w tym 1945 – 1947 na ziemiach polskich lub kara śmierci (szczególnie poli-
polskie) mogli aresztować wszyst- toczyła się batalia z komunistami i tyków prawicy, np. Wacława Lipiń-
kich działaczy podziemia, którzy od ich sprzymierzeńcami. Z jednej skiego piłsudczyka czy Włodzimie-
lipca 1944 r. nadal służyli wiernie le- strony barykady stali komuniści i rza Marszewskiego z SN).
galnemu rządowi RP w Londynie. ich sojusznicy (PPS koncesjonowa- Zanim doszło w styczniu 1947 r. do
Pokazowy proces 16 przywódców ne, SD i inne), posiadający dominu- zorganizowania sfałszowanych wy-
PPP z czerwca 1945 r. nie tylko upo- jący wpływ w administracji pań- borów, w których ostatecznie prze-
karzał aliantów, ale także stanowił stwowej, wspierani obecnością So- grało PSL, komuniści zdążyli spacyfi-
podstawę interpretacyjną dla apa- wietów i posiadanym aparatem re- kować także większość działaczy
IPN

ratu bezpieczeństwa w Polsce mają- presji, z drugiej strony zaś działacze niepodległościowych wychodzą-
cego „prawo” do traktowania żołnie- polityczni byłego PPP (PPS, SL, SP, cych z podziemia do legalnej opozy-
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
◊ rp .pl 3
Triumf KOMUNY
lumny harcerskie (zginęły dwie harcer-
ki). W maju 1946 r. młodzież zaprote-
stowała wobec prób zmiany treści
święta 3 Maja. Do największej demon-
stracji doszło w Krakowie (byli zabici i
ranni). W odpowiedzi na wydarzenia
krakowskie kraj ogarnęły solidarno-
ściowe strajki uczniów i studentów. W
1947 r., tuż przed wyborami do sejmu
ustawodawczego w Lublinie, miejsco-
wa młodzież zamanifestowała swoje
poparcie dla PSL i Stanisława Mikołaj-
czyka (do rozpędzenia demonstran-
tów użyto armatek wodnych).

283 tajne związki


Bliżej o postawach młodzieży świad-
czy m.in. ubecka ocena uczniów jedne-
go z lubelskich gimnazjów (1947 r.).
19 młodych ludzi uznano za członków
i zwolenników PSL, a 14 miało „zapa-
trywania wybitnie reakcyjne (bandyc-

IPN

IPN
IPN
kie)”. Do grupy „politycznie obojętnych
i nieinteresujących się życiem politycz- ≤≥≥≥Napis z szablonu, satyryczne rysunki i gazetka konspiracyjna – dowody oporu w Kielcach, Łodzi, Gdyni i Gdańsku
nym” zaliczono 11 osób.
Młodzież bojkotowała także lewico-
we organizacje. W 1947 r. Zarząd Woje- powiedź wydarzeń z grudnia 1948 r., Apel Biało–Czerwonej
wódzki ZWM w Lublinie skarżył się, że kiedy w ramach stalinizacji różnych
nie powstało żadne nowe koło szkolne. dziedzin życia w Polsce doszło do po- Reagując na zmiany, część młodych
Wielu natomiast wybierało Związek wstania Polskiej Zjednoczonej Partii ludzi zdecydowała się na podjęcie opo-
Harcerstwa Polskiego (największą or- Robotniczej. ru, m.in. tworząc tajne organizacje (w
ganizację młodzieżową), podzielając W grudniu 1948 r. komuniści oficjal- latach 1949 – 1953 – okresie najostrzej-
jego założenia oparte na etyce chrze- nie ogłosili plan „ofensywy ideologicz- szego stalinizmu – powstało aż 70 proc.
ścijańskiej, służbie Bogu, bliźniemu i nej” wśród młodzieży, którą miano – wszystkich związków). Nawiązywały
ojczyźnie: „W szeregach ZHP – wspo- według słów ministra oświaty Stanisła- one zarówno do tradycji podziemia an-
minała harcerka Janina Pielechowska wa Skrzeszewskiego – wychować „na tykomunistycznego, jak i założeń daw-
IPN

– uczono nas patriotyzmu, nie mówiąc bojowników socjalizmu!”. Oznaczało nego harcerstwa. Większość młodych
słowa patriotyzm”. to ideologizację szkolnictwa (jedyną konspiratorów z lat 1944 – 1956 jedno-
Część młodych ludzi zaangażowała IPN w latach 1944 – 1948 powstało powołanie – zgodnie z tezami lenini- podstawą filozoficzną i metodyczną czył wspólny cel, który można za-
się również w podziemną działalność około 283 tajnych związków młodzie- zmu – jednolitej organizacji młodzie- stawał się marksizm-leninizm) oraz mknąć w cytowanym już apelu lubar-
wojskową i polityczną (w pierwszym żowych. żowej (w rozumieniu komunistów re- niemal całkowite zmonopolizowanie towskiej organizacji Biało-Czerwona:
kwartale 1946 r. osoby do 25. roku życia cepty na „zapóźnienie polskiej mło- przez ZMP politycznego wychowania „Młodzieży Polska! Nie daj się skomu-
stanowiły ok. 31,6 proc. zatrzymanych dzieży” i jej podatność na wpływy „re- młodego pokolenia. Zlikwidowano nizować!”.
przez UB w Tomaszowie Lubelskim). W Polski Komsomoł akcji”). ZHP, który pod nazwą Organizacja Postawy oporu przenikały się jed-
tym czasie aparat represji oceniał, że Stał się nią wzorowany na sowieckim Harcerska jako formacja dziecięca nakże z przystosowaniem do życia w
„Uczniowie szkół średnich nie są zbyt Opisane wydarzenia, w których Komsomole Związek Młodzieży Pol- (wzorowana na sowieckim Pionierze), represyjnym systemie stalinowskim.
dobrze ustosunkowani do obecnego uczestniczyła młodzież ze wszystkich skiej. Powstał on w lipcu 1948 r. ze sca- stał się częścią ZMP. Do tego doszła Wielu młodych konspiratorów należa-
ustroju Polski demokratycznej, są pod środowisk, stały się dla komunistów sy- lenia w trakcie tzw. kongresu jedności wymuszona szykanami decyzja epi- ło równolegle do ZMP. Nie można wy-
wpływem czynników reakcyjnych, któ- gnałem do rozpoczęcia ofensywy ide- młodzieży we Wrocławiu ZWM RP Wi- skopatu o zawieszeniu działalności ka- kluczyć, że jakaś część myślała jak je-
re [...] starają się wciągnąć młody nie- ologicznej i likwidacji samodzielności ci, OM TUR, ZMD i ZWM. Miał on pod- tolickich organizacji. Zaistniała sytu- den z uczniów, który mówił, że „jemu
wyrobiony jeszcze element młodzieży ruchu młodzieżowego. Umożliwiło ją porządkować cały ruch młodzieżowy acja oznaczała de facto brak możliwo- na organizacji ZMP nie zależy i nie był-
szkolnej do pracy podziemnej, a nawet zupełne przejęcie – po sfałszowanych jednej partii, chociaż „zjednoczenie” ści prowadzenia przez młodzież legal- by jej członkiem, gdyby mu nie zależało
do oddziałów leśnych”. Młodzież two- wyborach oraz rozbiciu podziemia dokonało się przed połączeniem PPR i nej i niezależnej działalności poza na nauce, ponieważ, gdyby nie był
rzyła także własne organizacje konspi- zbrojnego i opozycji politycznej – wła- Polskiej Partii Socjalistycznej. Wro- strukturami kontrolowanymi przez członkiem organizacji ZMP, to mógłby
racyjne. Według ustaleń pracowników dzy w państwie. Jednym z etapów było cławski zjazd stanowił także swoistą za- komunistów. mu ktoś przeszkodzić w nauce”.

cji. Na placu boju pozostało jedynie PSL muniści koncepcyjnie także słuchający
Stanisława Mikołajczyka. Terror skiero- rad płynących z Moskwy podjęli walkę
wany przeciwko ludowcom stał się głów- na śmierć i życie z podziemiem niepod-
nym narzędziem „kampanii wyborczej” ległościowym, zbrojnym oraz politycz-
PPR. Likwidowano lokale partii, skreśla- nym, a także z legalnym PSL.
no z listy kandydatów na posłów podej- Począwszy od 1947 r., PPR odwrócił
rzanych o kontakty z podziemiem, wcze- się od swych dotychczasowym sojuszni-
śniej aresztując innych działaczy czy też ków z PPS, by rozpocząć batalie o likwi-
mordując skrytobójczo najbardziej nie- dację konkurenta wśród klasy robotni-
wygodnych. Próby dotarcia przez PSL do czej. Efektem decyzji Władysława Go-
tajemnic resortu bezpieczeństwa koń- mułki z kwietnia 1947 r., podjętej pod-
czyły się z kolei tragicznymi w skutkach czas kolejnego plenum KC PPR, była sys-
aresztowaniami wśród funkcjonariuszy tematyczna eliminacja bardziej
UB (przykład Zygmunta Maciejca). Pomi- niepokornego skrzydła w PPS, ze Stani-
mo powszechnego terroru wybory ze sławem Szwalbem na czele. Kulminacyj-
stycznia 1947 r. zakończyłyby się zwycię- nym momentem tej walki stał się proces
stwem PSL. PPR „raz zdobytej władzy” pokazowy skierowany w 1948 r. przeciw-
nie zamierzała jednak oddawać. Fałszer- ko działaczom PPS-WRN (Kazimierz Pu-
stwo wyborcze odebrało PSL zdobycie żak i inni), którego potencjalnymi ofiara-
większości mandatów i spowodowało mi mogli się stać wszyscy „pepeesiacy”
przejście komunistów do drugiej fazy re- skłonni do solidarnego odruchu wobec
IPN

wolucji. swych niegdysiejszych autorytetów.


Równocześnie w samym PPS znaleźli się
ludzie (Józef Cyrankiewicz, Henryk
Zgodnie z zasadą Świątkowski i inni), którzy zdecydowali pagandowym widowiskiem przesłania-
„salami” się na „wyczyszczenie” szeregów swej jącym rzeczywiste dochodzenie komuni-
partii z przeciwników rzekomo dobro- stów do pełni władzy w Polsce.
W latach 40. komunistom musiała to- wolnego zjednoczenia się z PPR. Komu- Rewolucja nie może jednak przecho-
warzyszyć lektura pamiętnego dzieła Le- niści z kolei mieli także swoje tempo re- dzić w stadium bierności. Już podczas
nina z 1917 r. pt. „Państwo i rewolucja”. W wolucyjnych przemian w partii. Podczas uroczystości w gmachu Politechniki War-
pracy tej Lenin zawarł de facto strategię plenum sierpniowo-wrześniowego z szawskiej złowrogo zabrzmiały słowa wy-
zdobywania władzy, jednocześnie na 1948 r. dominująca do niedawna frakcja powiedziane przez jednego z przywód-
drodze zawłaszczania instytucji państwa Gomułki stała się epigonem przemian re- ców PZPR: „W masach słyszy się żądanie
oraz drogą pozaprawnego, rewolucyjne- wolucyjnych, opóźniającym budowę no- oddzielenia Kościoła od państwa, świec-
go eliminowania przeciwników politycz- wego ładu. Ster w partii przejęła grupa kiego nauczania w szkołach…”. W styczniu
nych. Dodatkowym wkładem komuni- Bieruta, Bermana i Zambrowskiego, nie 1949 r. komuniści powołali po raz pierw-
stów do leninowskiej praktyki z lat 1917 – tyle bardziej spolegliwa wobec Kremla, szy specjalną komisję przy BP KC PZPR,
IPN

1921 było udoskonalenie metody walki z ile lepiej rozumiejąca „ducha czasu i której zadaniem było przygotowanie no-
przeciwnikami zgodnie z zasadą „sala- przestrzeni”. Końcowy akt zjednoczenia, wego frontu walki, walki z Kościołem. ≥≥Dwa plakaty szkalujące organizacje walczące o wolność
mi”. W pierwszych latach po wojnie ko- z końca grudnia 1948 r., był jedynie pro- —Jan Żaryn Polski – Narodowe Siły Zbrojne i Armię Krajową
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
4 rp .pl ◊
Triumf KOMUNY

Jedność
centralnie
sterowana
Tylko w pełni serwilistyczne wobec Kremla partie mogły dokonać
brutalnej sowietyzacji społeczeństw

FILIP MUSIAŁ rwalny związane były z rozwojem syste- lat 40. dynamikę tej polityce nadawał pod-
mu komunistycznego w Związku Sowiec- grzewany przez Stalina konflikt z Zacho-

W
1948 roku we wszyst- kim – Polska i inne kraje tak zwanego blo- dem oraz narastający konflikt Kremla z Ko-
kich krajach bloku ku wschodniego stanowiły obszar „impe- munistyczną Partią Jugosławii.
wschodniego przepro- rium zewnętrznego”. Sowieci traktowali je
wadzono akcję „zjed- jako strefę buforową, niewchodzącą w
noczenia ruchu robot- skład ZSRR, jednak w pełni zwasalizowa- Frontem marsz!
niczego”. Dzięki temu w państwach sate- ną. Decyzje komunistów w Polsce i w po-
lickich stworzono – na wzór sowiecki – zostałych krajach bloku związane były z „Imperium zewnętrzne” Sowieci za-
ARCHIWUM

model jednopartyjnej dyktatury. wytycznymi z Moskwy, które z kolei sta- częli tworzyć w latach 1944 – 1945, wraz z
Rok 1948 rozpoczynał nowy rozdział w nowiły konsekwencję rozwoju sytuacji zajmowaniem kolejnych krajów przez
dziejach Polski pod rządami komuni- międzynarodowej i były dostosowane do Armię Czerwoną. Prowadząc ofensywę
≥Plakat rozpowszechniany w Polsce ku czci Józefa Stalina stycznymi. Dzieje te w sposób nieroze- wymogów sowieckiej polityki. W końcu przeciw III Rzeszy, podbili (w propagan-

Kongres wieńczy dzieło


15 – 21 grudnia 1948 roku to znaczące dni budowy stalinizmu w Polsce. We wszystkich niemal
dziedzinach życia publicznego zatriumfował on ostatecznie w roku następnym

MACIEJ KORKUĆ wonych chorągwi niemal dwumetrowe delegatów o godzinie 10.12 Bierut staje wienia Bieruta są przerywane owacjami.
portrety także komunistycznego prezy- za mównicą. Sala znowu reaguje burzą „Partia ta chce być myślą, natchnieniem,

K
ongres Zjednoczeniowy denta Bolesława Bieruta i ówczesnego oklasków i śpiewem. „Towarzysze! Ro- dumą, drogowskazem i sumieniem na-
PPR i PPS obradował w premiera – Józefa Cyrankiewicza. dacy! Drodzy goście! – mówi. – Radosną szego narodu” – mówi Bierut. „Mark-
Warszawie od 15 do 21 grud- 16 grudnia delegaci już z samego rana od dawna oczekiwaną chwilę przeżywa sizm-leninizm stał się drogowskazem
nia. Od wielu miesięcy przy- czekali, aby powitać owacjami przyby- dziś polska klasa robotnicza. Zjazdy niezawodnym dla mas pracujących”, a

IPN
gotowywany był jako ol- wających dygnitarzy. Zaczyna się spek- Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej zwycięstwo bolszewizmu otworzyło
brzymie przedsięwzięcie propagando- takl: wśród oklasków na salę wchodzą Partii Socjalistycznej postanowiły „nową epokę w historii ludzkości”, w ≥Plakat symbolizujący „połączenie
we. Starannie wyreżyserowano każdy Michał Żymierski, premier Cyrankie- utworzyć jedną partię”. Od razu rozlega której „historia służy masom pracują- tradycji ruchu robotniczego”
szczegół. wicz, Roman Zambrowski i kolejni mini- się kolejna burza oklasków, aby wśród cym, podczas gdy przedtem służyła ich
Radosną chwilę przeżywa dziś polska strowie – Hilary Minc, Jakub Berman, owacji Bierut mógł ogłosić nazwę nowej tyranom”.
klasa robotnicza... Henryk Świątkowski. Tuż przed 10 partii: „Polska Zjednoczona Partia Ro- Nie mogło zabraknąć czołobitnych dzowi Józefowi Stalinowi, kierownikowi
Specjalnie przyspieszono odbudowę wszystko jest przygotowane na uroczystą botnicza”. wypowiedzi wprost adresowanych do WKP(b), przyjacielowi Polski” – mówił
Politechniki Warszawskiej, której aula celebrację powitania Bieruta – general- sowieckiego dyktatora: „pod sztanda- Bierut.
miała być miejscem obrad ponad 1,5 tys. nego sekretarza PPR, „prezydenta RP”, w rem marksizmu-leninizmu partia Stali- Przewodnictwo zjazdu objął Cyran-
delegatów i gości. Całą salę przystrojono rzeczywistości najważniejszego wówczas Genialnemu wodzowi na WKP(b) zbudowała socjalizm”, stwo- kiewicz. Przemówił Żymierski, który po-
flagami czerwonymi i biało-czerwony- wykonawcę polityki Stalina w Polsce. Józefowi Stalinowi, rzono ZSRR – „takiego związku i brater- zdrowił kongres w imieniu Wojska Pol-
mi. W naczelnym miejscu ustawiono Bierut wchodzi na salę. Rozlegają się przyjacielowi Polski... stwa narodów nie znały nigdy dzieje skiego, które „krzepło w braterstwie
cztery olbrzymie portrety Marksa, En- werble i dźwięk „Międzynarodówki”. świata”. „W chwili radosnej i uroczystej, broni z niezwyciężona Armią Czerwo-
gelsa, Lenina i Stalina. Niżej ulokowano Wszyscy obowiązkowo podrywają się z gdy Polska Zjednoczona Partia Robot- ną”. Później przemawiali przedstawicie-
mniejsze z polskimi „działaczami ruchu miejsc. Huczne oklaski odprowadzają Kongres miał dać obraz entuzjazmu nicza święci zwycięstwo swej jedności, le już podporządkowanych stalinistom
robotniczego”. Po obu stronach prezy- Bieruta na trybunę honorową. Po od- uczestników. Dlatego również dalsze ślemy gorące, braterskie pozdrowienie partii politycznych: SL, SD. Pozostałości
dium kongresu postawiono wśród czer- śpiewaniu „Międzynarodówki” przez słowa ciągnącego się długiego przemó- narodom ZSRR i ich genialnemu wo- PSL, któremu już wcześniej skutecznie
IPN

IPN

≥Bolesław Bierut otwierający kongres zjednoczeniowy PPR i PPS ≥Władysław Gomułka składający samokrytykę ≥Pisarze służący komunistom: m.in. Jarosl
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
◊ rp .pl 5
Triumf KOMUNY
dzie mówiono o „wyzwoleniu”): Litwę, nistycznych skupiano zazwyczaj partie townej czystki – obejmującej nie tylko so-
Łotwę, Estonię, Polskę, część Niemiec, kryptokomunistyczne, organizacje zawo- cjalistów, ale także partie komunistyczne.
Bułgarię, Czechosłowację, Rumunię, Wę- dowe, młodzieżowe itp. Miało to stwarzać Działania te realizowano pod czujnym
gry, Jugosławię, Austrię (z której krasno- wrażenie zróżnicowania ideowego we- okiem Kremla. Utworzenie w grudniu
armiejcy wycofali się dopiero w 1955 ro- wnątrz bloków, które faktycznie były ste- 1948 roku Polskiej Zjednoczonej Partii
ku). Ku Stalinowi ciążyła też Albania, w rowane przez komunistów. Utworzono Robotniczej zamykało proces „jednocze-
której po wycofaniu się Wehrmachtu więc: Blok Demokratyczny w Polsce „lu- nia ruchu robotniczego” w bloku
władzę przejęli komuniści. dowej”, Blok Lewicy na Węgrzech, Front wschodnim; wcześniej utworzono: Al-
Litwę, Łotwę, Estonię i Kresy Wschod- Demokratyczny w Albanii, Front Narodo- bańską Partię Pracy, Bułgarską Partię Ko-
nie Polski wcielono do Związku Sowiec- wo-Demokratyczny w Rumunii, Front munistyczną, Komunistyczną Partię Cze-

IPN
kiego. W zmienionej terytorialnie Polsce Narodowy w Czechosłowacji, Front Oj- chosłowacji, Niemiecką Socjalistyczną
„ludowej” i w pozostałych państwach Sta- czyźniany w Bułgarii, Ludowy Front Ju- ≥Antykomunistyczna ulotka z Wrocławia Partię Jedności (na terenach okupowa-
lin ustanowił marionetkowe rządy – w gosławii. Równocześnie niszczono nieza- nych przez ZSRR), Rumuńską Partię Ro-
pełni zależne od Kremla. Wyjątkowa była leżne od komunistów partie polityczne, Jednolitość nabierała znaczenia ze ku rozpętano w bloku wschodnim wy- botniczą i Węgierską Partię Pracujących.
sytuacja przywódcy komunistów jugosło- aresztowano ich przywódców, mordowa- względu na potęgującą się konfrontację mierzoną przeciw nim kampanię propa- Wprowadzenie dyktatorskiej meto-
wiańskich Josipa Broz Tito, który wraz ze no działaczy, fałszowano wybory. z państwami należącymi do wolnego gandową. W konsekwencji tzw. kryzysu dy kierowania scalonymi partiami i
swą partią cieszył się prawdziwym popar- świata. Latem 1948 roku Stalin dopro- jugosłowiańskiego kraj – pomimo panu- przejęcie przez nie pełni władzy w
ciem społecznym. W pozostałych pań- wadził do blokady zachodnich sekto- jącego tam systemu komunistycznego – swych krajach powodowało, że Stalin
stwach siła komunistów opierała się na so- Równaj do Sowieta! rów Berlina, co zmusiło USA do utwo- faktycznie wypadł z bloku wschodniego. zyskał w osobach przywódców po-
wieckich bagnetach. Wszędzie przyjęto rzenia mostu powietrznego, dzięki któ- Dotknięty sankcjami gospodarczymi ze szczególnych partii sprawne narzędzie
podobny scenariusz: przez kilkanaście Kolejnym etapem ujednolicania blo- remu zaopatrywano zachodnie sektory strony Kremla i jego satelitów, rychło gotowe do realizacji wyznaczanych
pierwszych miesięcy opór antykomuni- ku sowieckiego stało się utworzenie, we okupacyjne miasta. uzyskał jednak pomoc gospodarczą Za- przez ZSRR zadań. Konfrontacja z Za-
styczny zwalczało sowieckie NKWD, a wrześniu 1947 roku w Szklarskiej Porę- Jednocześnie narastał konflikt so- chodu. Reakcją Stalina na sytuację w Ko- chodem wymagała jednak wprowadza-
pod jego osłoną budowano lokalne struk- bie, Kominformu, czyli Biura Informa- wieckiego dyktatora z przywódcą ko- munistycznej Partii Jugosławii stało się nia dalszej dyscypliny – na wzór sowiec-
tury aparatu represji, które wspierano so- cyjnego Partii Komunistycznych i Ro- munistycznej Jugosławii Josipem Broz przyspieszenie czystek w partiach ko- ki rozpoczęto kolejne czystki, zmierza-
wieckimi „doradcami”. Skala i zasięg re- botniczych. Organ ten miał służyć syn- Tito. Jugosłowiański satrapa uchylał się munistycznych bloku sowieckiego po- jąc do budowy „partii monolitu”. Tylko
presji uzależnione były od siły antykomu- chronizacji działań w bloku sowieckim. od bezpośredniego kopiowania wzor- przez eliminację wszelkich przejawów w pełni serwilistyczne wobec Kremla
nistycznego oporu. Najbrutalniej postę- Po pierwszym etapie – jakim dla Stalina ców sowieckich. Usiłował wzmocnić po- niezależności wobec Kremla. partie mogły bowiem zaangażować się
powano na ziemiach wcielonych bezpo- było przejęcie władzy w państwach, któ- zycję Jugosławii i, przynajmniej częścio- Konieczność zwarcia szeregów w ca- w kolejny etap działań bloku wschod-
średnio do ZSRR oraz w Polsce „ludowej”. re uznał za swoją strefę wpływu, nad- wo, uniezależnić się od Stalina, między łym bloku sowieckim spowodowała niego – gwałtowną i brutalną sowietyza-
Scenariusz Stalina przewidywał stop- szedł czas na etap drugi – umocnienie innymi poprzez projekt budowy tzw. fe- przyspieszenie operacji tworzenia jed- cję społeczeństw, po latach terroru, pod-
niowe nasilanie terroru i przejmowanie totalitarnego systemu i zindoktrynowa- deracji bałkańskiej. nolitych partii komunistycznych. „Zjed- bite przez Armię Czerwoną narody mia-
monopolistycznej władzy przez partie nie społeczeństwa. Państwa „imperium Sowiecki dyktator z niechęcią patrzył noczenie ruchu robotniczego” odbywało ły zostać poddane niespotykanemu do-
komunistyczne. W pierwszym etapie we zewnętrznego” miały w sposób mecha- na działania komunistów jugosłowiań- się poprzez wchłonięcie przez komuni- tąd naciskowi ideologicznemu, mark-
wszystkich krajach tworzono tzw. fronty niczny we wszystkich sferach życia ko- skich. Po bezskutecznych próbach ich stów partii socjaldemokratycznych. Po- sizm-leninizm miał na szereg lat
lub bloki – w których obok partii komu- piować wzorce sowieckie. dyscyplinowania wiosną i latem 1948 ro- przedzono je przeprowadzeniem grun- zdominować życie publiczne.

przetrącono kręgosłup, reprezentował warzysz Mao Tse-tung, dowódca Chiń-


Józef Niećko. Dalej resztki Stronnictwa skiej Armii Ludowej. Niech żyje!”.
Pracy, komunistyczna młodzieżówka Cyrankiewicz jako „nawrócony” so-
ZMP, Liga Kobiet. cjalista szeroko rozprawił się z tradycja-
Niemilknące brawa odprowadzają na mi PPS i „piłsudczyzny” z lat I wojny
mównicę oficjalnego przedstawiciela KC światowej i okresu międzywojennego.
WKP(b) Pantielejmona Ponomarienkę, Stwierdził, że partia ta „obiektywnie
który wyraził „głębokie zadowolenie” działała na szkodę postulatu niepodle-
władz sowieckiej partii z powstania głości”, a po 1939 roku „cała nadzieja”
PZPR. Przemówienie przedstawiciela konspiracyjnej PPS – jak się wyraził –
„Wodza Ludzkości” sala kończy owacja- „polegała na tym, że bagnety Anglosa-
mi na stojąco i trwającymi przeszło 5 mi- sów przywiodą tu londyńskich wielko-
nut okrzykami „Stalin!, Stalin!, Stalin!”. rządców wraz z ich czarnosecinną armią
faszystowskich Andersów i Sosnkow-
skich”. Ale na szczęście „lewica PPS ura-
Lewica PPS uratowała towała honor partii”. Ilekroć cytował
honor partii... Stalina – przerywały mu gorące owacje.
Po jego przemówieniu entuzjastycznie
Potem występowali przedstawiciele zaśpiewano „Czerwony Sztandar ” i
komunistów francuskich, czeskich, grec- „Międzynarodówkę”.
kich, górnikówitd. Ceremonialnie wysła- Po południu na salę wkroczył gość
no delegacje m.in. pod pomnik polsko- specjalny kongresu – Zofia Dzierżyńska,
-radzieckiego braterstwa broni i do gro- wdowapo Feliksie Dzierżyńskim, twórcy
bu Świerczewskiego. O 14.30 na salę sowieckiej policji politycznej, krwawo
wbiegły sztafety młodzieży,którezłożyły zapisanej również w polskich dziejach.
okazjonalny „meldunek”. Po przerwie Oczywiście i tutaj olbrzymie owacje od-
Bierut wygłosił długi referat ideologiczny prowadzały ją do stołu prezydialnego,
–wpostaci okraszonych cytatami ze Sta- przy którym zasiadła obok Bieruta. Ko-
lina wytycznych ideowych PZPR. Na za- lejne przemówienia dopełniały rytu-
kończenie dnia odsłonięto tablicę ku ału: stalinowskie „związki zawodowe”,
IPN
IPN

czci KPP przy ul. Zielnej 25. przedstawiciele zakładów pracy, spe-
Wdrugim dniu zjazdu nadal występo- cjalnie wyznaczeni robotnicy, ZMP itd. ≥Julian Tuwim (oklaskiwany przez Bieruta) ≥Tłumy spędzone na plac przed Politechniką, gdzie
wali przedstawiciele różnych partii ko- W kolejne dni salę kongresową zale- odbywał się kongres
munistycznych. Przesłano „braterskie po- wał potok równie bojowych bądź entu-
zdrowienia” dla Chińskiej Partii Komuni- zjastycznych przemówień. Wystąpili
stycznej. Zabrzmiały owacje i okrzyki „To- m.in. Jakub Berman, Aleksander Za- już ustalonych i zaaprobowanych przez Kongres symbolicznie wieńczył zabłąkała się m.in. informacja o wła-
wadzki, Władysław Gomułka i szef bez- Moskwę władz partii. Na jej czele stanął budowę stalinizmu w Polsce, który śnie wydanym wyroku śmierci na kie-
pieki Stanisław Radkiewicz. Projekt pla- Bierut jako przewodniczący KC PZPR. we wszystkich niemal dziedzinach rowniku hurtowni w Zgorzelcu „za ce-
nu sześcioletniego przedstawił Hilary Do Biura Politycznego KC PZPR weszło życia publicznego zatriumfował osta- lowe spowodowanie braku cukru na
Minc, zapowiadając, że „będzie się nam ośmiu PPR-owców (Jakub Berman, Bo- tecznie w roku następnym. W potoku rynku dolnośląskim we wrześniu i
żyło dwa razy lepiej, niż żyło się przed lesław Bierut, Franciszek Jóźwiak, Hila- doniesień kongresowych w gazetach październiku”.
wojną”. Ukazał się podczas kongresu ry Minc, Stanisław Radkiewicz, Mieczy-
pierwszy numer „Trybuny Ludu” – ofi- sław Spychalski, Roman Zambrowski,
cjalnego organu PZPR – która zapowie- Aleksander Zawadzki) i trzech PPS-
działa, że „będzie ostrym orężem walki -owców (Józef Cyrankiewicz, Andrzej
klasowej przeciwko elementom kapita- Rapacki, Henryk Świątkowski). Wybra-
listycznym” oraz że będzie „pogłębiać no Komitet Centralny, sekretariat i Biuro
przyjaźń ze Związkiem Radzieckim”. Organizacyjne.
W ostatnim dniu tygodniowego zjaz-
du, 21 grudnia, wysłano specjalną depe-
Nie ma i nie może być szę do Stalina z okazji jego 69. urodzin z
większej siły „najgorętszymi życzeniami zdrowia i
nad partię... wielu lat pracy dla dobra całej postępo- <Kalander
wej ludzkości”. Obrady zakończyło ko- pierwszej strony
lejne wystąpienie Bieruta, który stwier- „Trybuny Ludu”
Uchwalono deklarację ideową PZPR. dził, że „nie ma i nie może być większej si- z czołówką o
IPN

Natychmiast po formalnym zamknięciu ły nad partię”, która „jest rozumem, ho- zjednoczeniu PPR
IPN

law Iwaszkiewicz (na trybunie) kongresu ogłoszono wybór wcześniej norem i sumieniem klasy robotniczej”. i PPS
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
6 rp .pl ◊
Triumf KOMUNY

Bezpieka,
narzędzie
terroru
Torturom poddawano niewinnych ludzi,
aby wymusić na nich fałszywe zeznania
dające pretekst do katowania kolejnych ofiar

RYSZARD TERLECKI ile do MO i Wojsk Wewnętrznych (w

„P
końcu 1944 roku – 17 tysięcy funk-
rzywiązanie do cjonariuszy) młodzi ludzie trafiali z
munduru polskie- przymusowego poboru, to do apa-

IPN
go żołnierza, pęd ratu bezpieczeństwa (wówczas 3 ty-
najszerszych siące funkcjonariuszy) przyjmowa- ≥Zamek w Lublinie, gdzie już od końca 1944 roku więziono, torturowano i zabijano Polaków wiernych prawowitemu rządowi
mas Polaków do no głównie ochotników z armii Ber-
walki zbrojnej o wolną i demokra- linga i z AL.
tyczną Polskę usiłują wykorzystać W ślad za zimową sowiecką ofen-
wrogie elementy, często związane z sywą w głąb kraju ruszyły grupy
niemiecką agenturą. […] operacyjne, których zadaniem była
Nie należy dawać posłuchu ja- budowa struktur Urzędu Bezpie-
kimkolwiek nakazom mobilizacyj- czeństwa. Funkcjonariuszom UB
nym nie pochodzącym od Polskie- często towarzyszyli oficerowie In-
go Komitetu Wyzwolenia Narodo- formacji Wojskowej oraz aktywiści
wego, a tych, którzy te rozkazy wy- PPR. Wprawdzie największe sukce-
dają, należy przetrzymywać i odda- sy w „oczyszczaniu” terenu z wro-
wać do dyspozycji władz PKWN”. gich elementów nadal odnosiło
Ten dokument, datowany 28 lip- NKWD, jednak członkowie kolabo-
ca 1944 roku, zatytułowany „Zarzą- ranckich formacji służyli za prze-
dzenie Kierownika Resortu Bezpie- wodników i tłumaczy, pozyskiwali
czeństwa Publicznego”, rozplakato- donosicieli, udawali partyzantów,
wany w Lublinie i okolicznych mia- organizowali kwatery i zaopatrywa-
steczkach, a wzywający do wyłapy- li w szaber. Bez przerwy odbywały
wania i wydawania na śmierć się aresztowania, zapełniały się wię-
żołnierzy Państwa Podziemnego, zienia i obozy przejściowe, kolejne
był pierwszym publicznym doku- transporty odjeżdżały do Rosji. Od
mentem polskiej bezpieki. Rozkaz marca 1945 roku działał też Korpus
jego rozpowszechniania już dwa Bezpieczeństwa Wewnętrznego
dni po zajęciu miasta przez Armię (KBW), liczący ponad 20 tysięcy żoł-
Czerwoną wydał Stanisław Radkie- nierzy.
wicz, szef instytucji, której nazwa nic Nie sprawdziły się słowa pieśni, w
jeszcze nie mówiła mieszkańcom te- tym czasie chętnie śpiewanej pod-
renów, na których kilka dni temu to- czas szkoleń i na nocnych popija-
czyły się zażarte walki. wach:
To dudni nasz krok,
Krokiem mrok nocy pruj,
W „harmoszkach”

IPN
O inną dziś Polskę idziemy na bój,
na czele UB O Polską Republikę Rad. ≥Szubienica postawiona w Rzeszowie, na której wieszano żołnierzy poakowskiego podziemia
Ale chociaż UB formalnie nie sta-
Radkiewicz był synem poleskie- ło się częścią NKWD, funkcjonariu-
go chłopa i w 1920 roku zaciągnął sze Urzędu Bezpieczeństwa, a póź-
się do bolszewików zamierzających niej Służby Bezpieczeństwa, zawsze
podbić jego kraj. Później uczył się w stali na straży interesów komuni-
szkole Kominternu i konspirował w stycznej partii, zapewniającej sate-
Komunistycznej Partii Polski w Za- licką podległość wobec Związku
głębiu. Stalinowskie czystki w koń- Sowieckiego.
cu lat 30. przeczekał w polskim wię-
zieniu, ale w czasie wojny zaciągnął
się do Armii Czerwonej. W Biełomo- 100 tysięcy
tach pod Moskwą nadzorował for- konfidentów
mowanie Samodzielnego Batalionu
Szturmowego, elity późniejszego Rozbudowa Ministerstwa Bez-
UB. Zbierał pod swoim dowódz- pieczeństwa Publicznego i jego te-
twem szkolonych przez NKWD kur- renowych struktur trwała nieprze-
santów z Aleksandrowska i Kujby- rwanie, podczas gdy komuniści re-
szewa. W Lublinie jego podwładni alizowali swój scenariusz sowiety-
wyróżniali się grubiaństwem i cha- zacji kraju. Główną rolę odgrywała
rakterystycznym umundurowa- w nim bezpieka, która walczyła z
niem, na które składały się granato- partyzantką i podziemiem, niszczy-
we spodnie i tzw. harmoszki, czyli ła legalną opozycję, likwidowała
buty z miękkimi, marszczącymi się prywatną własność w mieście i na
cholewami. wsi, a wreszcie podjęła bezwzględ-
W tych pierwszych miesiącach ną walkę z Kościołem.
tworzący się resort bezpieczeństwa W hierarchii władzy Radkiewicz
korzystał z parasola ochronnego zajmował dopiero czwarte miejsce
wojsk NKWD, którymi dowodził (po Bierucie, Bermanie i Mincu), ale
gen. Iwan Sierow. To on już po kilku rola bezpieki rosła z każdym ro-
miesiącach pobytu w Lublinie mel- kiem. Ubeckie państwo w państwie
dował do Moskwy, że razem z pol- wyciągało swoje macki po kolejne
skimi podwładnymi aresztował obszary życia społecznego. W 1948
„ponad 5450 członków AK i innych roku ponad 50 tysięcy konfidentów
IPN

przestępców”. Tymczasem trwał gorliwie dostarczało potrzebnych


werbunek do „polskiej” bezpieki. O bezpiece informacji, a w ciągu na- ≥Więzienie na Mokotowie w Warszawie. Miejsce uwięzienia, śledztw i staceń polskich patriotów
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
◊ rp .pl 7
Triumf KOMUNY

Watażkowie
stępnych pięciu lat liczba ta uległa ≤Wysocy
podwojeniu. Rozbudowywano „re- funkcjonariusze
sortową” armię, czyli KBW, nieustan- aparatu bezpieczeństwa:
nie zwiększano siły milicji i jej ochot-
niczej rezerwy (ORMO), powoływa-

z Gwardii Ludowej
no specjalne komórki w zakładach
pracy, założono X Departament zaj-
mujący się śledzeniem partyjnych
towarzyszy, infiltrowano Kościół i
środowiska akademickie, do współ-
pracy pozyskiwano dziennikarzy i
artystów.
Konfidenci mnożyli donosy, pro- Gronczewski, Kowalski i Korczyński mordowali żołnierzy AK, BCh i NSZ,
wokatorzy tropili przeciwników ko- chłopów oraz Żydów
munizmu, ale najskuteczniejszą bro-
nią bezpieki okazał się ból zadawany
w okrutnych śledztwach, podczas
IPN

których funkcjonariusze UB stawali RAFAŁ DRABIK niu 1970 r. dowodził pacyfikacją prote-
się panami życia i śmierci. Większość ≥Roman Romkowski stujących robotników na Wybrzeżu.

W
ich ofiar była gotowa na wszystko, atażka (z ukraińskiego) Konsekwencją tego (oraz zmian w rzą-
żeby tylko uniknąć nadludzkich oznacza dowódcę wa- dzie) była jego dymisja ze stanowiska i
cierpień. Ubecy bili, a później wrzu- tahy, czyli zbrojnej wysłanie do Algierii jako nowego amba-
cali zimą do nieopalanej celi, całymi grupy ludzi o charak- sadora. Jednak po kilku miesiącach na-
dniami kazali siedzieć na nodze od terze rozbójniczym. gle zmarł. Był najstarszy, ale i najbardziej
taboretu i tygodniami nie pozwalali Do tego grona z pewnością można zali- doświadczony spośród „watażków”.
zasnąć, kopali leżącego, a gdy tracił czyć bojówki komunizującej Polskiej
przytomność, oblewali go wiadrem Partii Robotniczej – Gwardię Ludową.
lodowatej wody. Najbardziej wyrafi- Skrycie
nowanym torturom poddawano
Mordy, rabunki i w biały dzień
niewinnych ludzi, aby wymusić na
nich fałszywe zeznania dające pre- i podpalenia Biogramy tych trzech dowódców GL
tekst do katowania kolejnych ofiar. kilkakrotnie skrzyżowały się ze sobą.
Bezpieka ustalała przebieg proce- Edward Gronczewski, Bolesław Ko- Pierwszy raz nastąpiło to jesienią i zimą
sów, dyktowała wyroki i nadzorowa- walski i Grzegorz Korczyński należeli do 1942 r. Wówczas to w pow. janowskim
ła ich wykonanie. Społeczeństwo ży- elity GL, a po 1944 r. UB. Aktywnie zwal- miały miejsce wydarzenia, za które w du-
ło w przekonaniu o wszechwiedzy i czali podziemie niepodległościowe. Or- żej części odpowiada „Grzegorz”, a w któ-
wszechwładzy UB. W takich warun- ganizowali tzw. grupy pozorowane zło- rych uczestniczyli także „Przepiórka”
IPN

kach wygasał opór, ale bezpieka na- żone z dawnych członków ich własnych oraz „Cień”. W tamtejszej PPR doszło
dal nie ustawała w tropieniu rzeko- ≥Józef Różański oddziałów, których celem było mordo- wtedy do walk o władzę pomiędzy dwie-
mych wrogów reżimu. wanie żołnierzy podziemia. Głównym ma frakcjami. Tak się akurat złożyło, że za

IPN
terenem ich działania była Lubelszczy- jedną opowiedziała się w dużej części
zna. Z dostępnych materiałów przecho- ≥Grzegorz Korczyński, podczas grupa komunizujących Żydów. Po licz-
„Za wierną służbę” wywanych w archiwum IPN wiemy, że wojny dowódca oddziału Armii nych mordach skrytobójczych zwycięży-
działalność tych grup doprowadziła do Ludowej ła frakcja Korczyńskiego, co było brze-
Gdy przyszła odwilż 1956 roku, zniszczenia przynajmniej kilku oddzia- mienne w skutki nie tylko dla owej grupy,
komunistyczna partia postanowiła łów podziemia oraz aresztowania kilku- ale i dla całej społeczności żydowskiej
ukrócić ubecką butę i zrzuciła na set osób. Gronczewski, oprócz ponownego awan- mającej schronienie w podkraśnickich
UB winę za „błędy i wypaczenia” Oprócz tego „pozoranci” mieli za zada- su (w lipcu 1944 r. został kapitanem, a w wsiach. Za zgodą Korczyńskiego człon-
stalinizmu. Ale aparat bezpieczeń- nie psuć opinię oddziałom podziemia, grudniu 1944 r. już majorem), zasilił szere- kowie jego oddziału mordowali i rabowa-
stwa był potrzebny także kolejnym dlatego rabunki, podpalenia czy nawet gi Milicji Obywatelskiej. Od 1946 r. był ofi- li ukrywających się nieszczęśników. We-
namiestnikom Moskwy, więc – po gwałty znaczyły drogi ich przemarszów. cerem w „ludowym” Wojsku Polskim. W dług niepełnych danych w mordach tych
krótkim okresie rozliczeń i redukcji Po zaprzestaniu niejawnych działań do- latach 1966 – 1976 pracował w Wojsko- zginęło ponad 100 Żydów.
– bezpieka znów stała się podporą wodzili Grupami Operacyjnymi, likwidu- wym Instytucie Historycznym w Warsza- Następnym celem gwardzistów były
władzy Gomułki, Gierka, Jaruzel- jąc (także w skrytobójczych morder- wie. Pisał wówczas wspomnienia i artyku- „wsie reakcyjne”, uznane za sprzyjające
skiego. Gdy nie powiodła się próba stwach) opozycję na terenie całego kraju. ły o „bohaterach z GL”. Zmarł w Warsza- konspiracji niepodległościowej. Stały się
IPN

odwetu za październik 1956 roku i Dopiero w chwili, gdy militarna działal- wie 1 stycznia 1976 r. wówczas celem rabunków oraz mor-
doznane wówczas upokorzenia i ≥Anatol Fejgin ność podziemia praktycznie wygasła, sta- Bolesław Kowalski (właściwie nazywał derstw. W 1944 r. drogi „watażków” roze-
gdy Moczar nie zdołał ubeckiej ka- li się niepotrzebni, co więcej, stali się nie- się Bolesław Kaźmierak) pochodził z ro- szły się. Każdy z nich otrzymał dowódz-
riery ukoronować najwyższym sta- wygodni, bo za dużo wiedzieli. Wówczas dziny chłopskiej. Urodził się w 1924 r. w two nad swoim oddziałem. Czasem tylko
nowiskiem w partii i w państwie – „wykorzystano” ich okupacyjną prze- Zakrzówku. Tam ukończył szkołę po- łączyli się, gdy zachodziła jakaś konkret-
Służba Bezpieczeństwa znów stała szłość: ich zaangażowanie w walki frakcyj- wszechną. W 1942 r. wstąpił do PPR i GL. na sytuacja. W ten sposób wszyscy trzej
się lojalnym narzędziem sprawowa- ne w GL, liczne morderstwa (zwłaszcza Trafił do oddziału W. Skrzypka „Grzy- przystąpili samodzielnie do „oczyszcza-
nia władzy w rękach komunistycz- Żydów) i rabunki oraz obecne poparcie bowskiego”, a od lutego 1944 r. dowodził nia terenu z reakcji”, czyli z sympatyków
nej dyktatury. dla Gomułki. Postanowiono ich wyelimi- już własnym oddziałem. Po wejściu So- AK, BCh i NSZ. I o ile „Grzegorz” (dość
I tak było aż do wiosny 1990 roku, nować – na początku lat 50. zostali osą- wietów na Lubelszczyznę „Cień” począt- szybko przeniesiony na północ Lubelsz-
gdy jej funkcjonariusze przemiano- dzeni i skazani. kowo służył w milicji, jednakże szybko czyzny) i „Przepiórka” woleli działać
wali się na obrońców demokratycz- Dopiero powrót Gomułki sprawił, że został przeniesiony do wojska, a potem skrytobójczo (a to porywając pojedyncze
nego państwa lub odeszli na „zasłu- wypuszczono ich z więzienia, a także KBW. To wtedy zmienił nazwisko z Kaź- osoby, a to przeprowadzając pojedyncze
żone” emerytury i renty. W chwili przywrócono do służby. Ponownie wszy- mierak na Kowalski. Był to zabieg mający egzekucje), o tyle „Cień” nie wahał się sto-
gdy się rozpadało (a raczej zapadało scy trzej sprawowali funkcje kierownicze zatuszować jego niechlubną okupacyjną sować terroru w „biały dzień”.
pod ziemię, aby spokojnie prze- w MON. Ich poświęcenie dla „władzy lu- przeszłość. W 1951 r. został aresztowany i Wyjątkiem były wydarzenia z kwietnia
trwać najtrudniejsze chwile), impe- dowej” zostało odpowiednio docenione. skazany na trzy lata więzienia. Pomimo 1944 r., kiedy to połączone oddziały „Cie-
rium gen. Kiszczaka, ostatniego szefa Dostawali wysokie wynagrodzenie, luk- współudziału w mordowaniu Żydów do- nia” i „Przepiórki” zamordowały w Puzio-
resortu bezpieczeństwa, liczyło 25 susowe mieszkania. A po śmierci wszyscy stał wyrok za „nielegalne posiadanie wych Dołach 13 mieszkańców Potoka
IPN

tysięcy funkcjonariuszy SB, 62 tysią- spoczęli w Alei Zasłużonych na Cmenta- broni i nadużycie władzy”. Pod koniec lat Górnego. Wieś ta była w dużej części
ce milicjantów, 33 tysiące żołnierzy ≥Mieczysław Moczar rzu Powązkowskim w Warszawie, w któ- 50. wrócił do wojska jako oficer Główne- opanowana przez konspirację narodową
Nadwiślańskich Jednostek Wojsko- rej spoczywają po dziś dzień. go Zarządu Politycznego WP. Dostał tak- i za to komuniści postanowili ukarać „nie-
wych (dawne KBW) i Wojsk Ochrony że awans na pułkownika. 18 sierpnia prawomyślnych chłopów”. Kilka dni póź-
Pogranicza, 13 tysięcy zomowców 1966 r. umarł nagle w Warszawie. niej oddziały te uczestniczyły w najwięk-
(Zmotoryzowane Odwody MO, uży- Biogramy Grzegorz Korczyński (właściwie nazy- szej potyczce z niepodległościowcami w
wane do walk ulicznych), wreszcie trzech towarzyszy wał się Stefan Kilanowicz) pochodził z ro- okresie II wojny światowej – bitwie pod
30 tysięcy pracowników cywilnych i dziny robotniczej. Urodził się w 1915 r. Marynopolem. Kilkugodzinna walka z
ponad 20 tysięcy członków ORMO. Edward Gronczewski „Przepiórka” Już jako 21-letni chłopak trafił do Hiszpa- oddziałem NSZ nie zakończyła się roz-
Na swoich usługach bezpieka miała urodził się w 1923 r. w Sierpcu, gdzie nii, gdzie walczył w wojnie domowej w strzygnięciem. Jednakże to „Cień” i jego
prawie 100 tysięcy tajnych współ- mieszkał i ukończył szkołę powszechną. XIII Brygadzie im. Jarosława Dąbrow- oddział wzięli sobie bardzo do serca
pracowników (nie licząc konfiden- W 1940 r. został osadzony w niemieckim skiego. W 1939 r. dotarł do Francji, a na- „oczyszczanie z reakcji”. W ciągu kilku
tów milicji), a ponadto tysiące infor- obozie pracy, skąd zbiegł. Wiosną 1942 r. stępnie przedostał się do Polski. Jako miesięcy jego oddział brał udział w kilku-
matorów zarejestrowanych jako trafił na Lubelszczyznę. Tutaj nawiązał „Grzegorz” organizował oddziały GL na dziesięciu akcjach przeciwko polskiemu
„kontakty obywatelskie”, „kontakty kontakty z powstającą PPR i jej „zbrojnym Lubelszczyźnie. Szybko utworzył własną podziemiu (AK, BCh, NSZ) oraz zwy-
służbowe” czy rozmaici „konsultan- ramieniem” – GL. Przyjął pseudonim frakcję, która walczyła o swoje wpływy w kłym, Bogu ducha winnym, mieszkań-
ci” itp. Przepiórka. Po kilku miesiącach trafił do lubelskiej GL. To sprawiło, że został prze- com. Zamordowano w nich ponad 100
Odradzająca się Rzeczpospolita oddziału GL „Grzegorza”, czyli Grzegorza niesiony. Po wejściu Sowietów trafił do osób. Przykładem były wydarzenia z
nie umiała poradzić sobie z tą ponu- Korczyńskiego, w Polsce Ludowej wice- wojska, w którym pełnił kilka funkcji kie- Owczarni z maja (gdzie zginęło 18
rą spuścizną, a większość prób po- ministra bezpieczeństwa publicznego i rowniczych. W latach 50. był więziony, po AK-owców, a „Cień” osobiście zabił do-
ciągnięcia do odpowiedzialności za- obrony narodowej. Szybko awansował, uwolnieniu objął stanowisko szefa Zarzą- wódcę oddziału AK) czy Stefanówki z lip-
równo funkcjonariuszy UB i SB, jak i zostając porucznikiem oraz dowódcą du II Sztabu Generalnego WP, a następ- ca 1944 r. (tam ginie 13 AK-owców). Wy-
IPN

służących im donosicieli najczęściej własnego oddziału. Po wejściu Armii nie wiceministra obrony narodowej mowne jest, że za owe działania dostał
kończyła się niepowodzeniem. ≥Józef Światło Czerwonej na tereny Lubelszczyzny (awansując na stopień generała). W grud- nie karę, ale awans.
Czwartek – piątek | 30 kwietnia – 1 maja 2009
8 rp .pl ◊
Triumf KOMUNY
Sprawiedliwość
ludowa
Aresztowania bohaterów walki z Niemcami, tortury, upokorzenia i mordy sądowe

BOGUSŁAW KOPKA

W
okresie naj-
większych re-
presji działały,
obok tradycyj-
nych instytucji
sądowniczych, „specjalne” try-
bunały: specjalne sądy karne,
wojskowe sądy rejonowe oraz <Zdjęcia rotmistrza
Komisja Specjalna do Walki z Witolda
Nadużyciami i Szkodnictwem Pileckiego
Gospodarczym. po aresztowaniu.
Dokonanie mordu
sądowego
Sądne dni na bohaterze

IPN
narodowym
Specjalne sądy karne wyda- okryło komunistów
wały wyroki w sprawach kar- polskich wieczną
IPN

nych ujętych dekretem PKWN z hańbą


31 sierpnia 1944 r. o wymiarze
kary dla faszystowsko-hitlerow-
skich zbrodniarzy winnych za- letniego więzienia przez stali- skiemu, Witoldowi Pileckiemu i ki i kpt. Stefan Nowacki, a oskar-
bójstw i znęcania się nad ludno- nowskie sądy wynosiła ponad Kazimierzowi Pużakowi. życielem – mjr Czesław Łapiński.
ścią cywilną i jeńcami oraz dla 300 tys. osób. Niejednokrotnie, Śledztwem kierował Józef Ró-
zdrajców Narodu Polskiego (po- by dodatkowo ich upokorzyć, żański. Osobiście uczestniczył w
tocznie nazywany „sierpniów- osadzani byli w celach razem z Mordy przesłuchaniach Pileckiego. Po
ką”). Faktycznie ofiarami tego niemieckimi przestępcami wo- patriotów jednym z takich przesłuchań,
dekretu stali się żołnierze AK i jennymi. Kazimierz Moczarski podczas widzenia z żoną, szep-
NSZ, którzy przez komunistów w głośnej książce „Rozmowy z 3 lipca 1947 r. został aresztowa- nął rotmistrz: „Oświęcim to była
uznawani byli za faszystów. Woj- katem” opublikował zapis roz- ny w Poznaniu przez funkcjona- igraszka”. Wszyscy sądzeni
skowe sądy rejonowe, w skrócie mów, jakie przeprowadził w celi riuszy Ministerstwa Bezpieczeń- stwierdzili podczas tego proce-
WSR, „właściwe także względem stalinowskiego więzienia z in- stwa Publicznego znany działacz su, że zeznania w śledztwie zo-
osób podlegających orzecznic- nym szczególnym więźniem, narodowy Adam Doboszyński. stały na nich wymuszone. Pilec-
twu sądów powszechnych”, wy- jednym z największych nazi- Podczas prawie dwuletniego kiego oskarżono o kierowanie
dawały często najwyższy wy- stowskich zbrodniarzy, osła- śledztwa oprawcy z UB znęcali się siatką szpiegowską i gromadze-
miar kary – kary śmierci na dzia- wionym katem warszawskiego nad nim fizycznie i psychicznie. nie broni. Podczas składania wy-
łaczach opozycji niepodległo- getta Jürgenem Stroopem. Pa- Śledztwem kierował dyrektor jaśnień przed sądem powiedział,
ściowej. Przyjmuje się, że sądy ralelę między „Rozmowami z Departamentu Śledczego MBP iż nie był żadnym rezydentem,
wojskowe skazały na karę śmier- katem” a powojennymi tragicz- płk Józef Różański (Józef Gold- „tylko polskim oficerem. Wyko-
ci w pierwszym dziesięcioleciu nymi losami Moczarskiego na- berg). W czerwcu 1949 r. rozpo- nywałem tylko rozkazy, aż do
Polski „ludowej” co najmniej zwał Gustaw Herling-Grudziń- czął się pokazowy proces Dobo- chwili aresztowania mnie”.
5858 osób, z czego wykonano ski „mostem nacjonalno-socjal- szyńskiego przed Wojskowym 15 marca 1948 r. ogłoszono wy-
2689 wyroków. nym między nazistami dosko- Sądem Rejonowym w Warszawie. rok, rtm. Witold Pilecki otrzymał
Komisja Specjalna, wzorowa- nałymi i komunistami doskona- Trwał do 7 lipca 1949 r. W akcie najwyższy wymiar kary – karę
na na sowieckiej czerezwyczaj- łymi”. oskarżenia zarzucono mu współ- śmierci. Prezydent Bolesław Bie-
ce, powstała 16 listopada 1945 r. Żołnierz Armii Krajowej, pracę w czasie wojny z niemiec- rut nie skorzystał z prawa łaski.
w celu zwalczania zachowań pa- uczestnik powstania warszaw- kim okupantem, a po wojnie – z 25 maja 1948 r. o godzinie 21.30
tologicznych w odbudowującej skiego Juliusz Bogdan Decz- wywiadem amerykańskim. W strzałem w tył głowy starszy sier-
się ze zniszczeń wojennych pol- kowski (ps. Laudański), osa- czasie rozprawy sądowej Dobo- żant Piotr Śmietański zamordo-
skiej gospodarce. Wkrótce stała dzony został w jednej celi wię- szyński odwołał złożone w śledz- wał rotmistrza Witolda Pileckie-
się jedną z najbardziej znaczą- zienia mokotowskiego przy ul. twie wymuszone torturami ze- go (ciała nie wydano rodzinie. Ni-
cych instytucji represyjnych w Rakowieckiej w Warszawie z znania, które długo jeszcze po je- gdy nie ustalono, gdzie został po-

IPN
stalinowskiej Polsce. Represje byłym dowódcą SS i policji na go śmierci służyły śledczym przy chowany).
karne objęły przede wszystkim dystrykt warszawski Paulem fabrykowaniu nowych spraw są- W listopadzie 1948 r. w
tych, którzy żyli z indywidualnej Ottonem Geiblem. Niemiecki dowych. Skazany 11 lipca 1949 r. przededniu Kongresu Zjedno-
działalności gospodarczej (kup- generał nie mógł zrozumieć, na karę śmierci. Pod wyrokiem czeniowego PPR i PPS odbył
ców, rzemieślników, rolników), dlaczego Deczkowski, walczą- podpisali się: przewodniczący się proces przywódców PPS-
m.in. w ramach rozpętanej w po- cy z okupantem, po zakończe- składu sędziowskiego ppłk Fran- -WRN, w tym Kazimierza Puża-
łowie 1947 r. przez wicepremie- niu wojny skazany został na ciszek Szeliński, ławnicy – mjr ka i jego współpracowników.
ra Hilarego Minca „bitwy o han- pięć lat więzienia. Zwrócił się Władysław Turański i kpt. Hipolit Celem procesu było zastrasze-
del”. Blisko 90 tys. osób skazano do współwięźnia z takim oto Traczyński, w obecności prokura- nie „nieprzekonanych” jeszcze
na pobyt w obozie pracy – naj- zapytaniem: tora wojskowego płk. Stanisława do zjednoczenia działaczy
wyższy wymiar kary, jakim dys- „– To pan walczył w czasie woj- Zarako-Zarakowskiego i obrońcy PPS. Prokurator Zarako-Zara-
ponowała komisja. Największe ny z Niemcami? A więc i ze mną? z urzędu Mieczysława Maślanki. kowski postawił oskarżonym
komunistyczne obozy pracy – A teraz razem siedzimy w więzie- Bolesław Bierut nie skorzystał z zarzut „antypaństwowej dzia-
tzw. centralne – znajdowały się niu i gramy w szachy? Wielka tra- prawa łaski. Wyrok wykonano łalności zmierzającej do obale-
w Jaworznie, Potulicach i w War- gikomedia. Dziwny uśmiech po- 29 sierpnia 1949 r. w więzieniu nia przemocą ludowo-demo-
szawie. Do dużych należały te w jawił się na jego twarzy. Nie mo- mokotowskim. Miejsce pochów- kratycznego ustroju Państwa
Sikawie koło Łodzi, Gronowie głem zapomnieć tego uśmiechu” ku nie jest znane. Polskiego”. Kazimierz Pużak
pod Lesznem i Mielęcinie w po- – wspominał Deczkowski. 3 marca 1948 r. rozpoczął się konsekwentnie odmawiał skła-
bliżu Włocławka. Łącznie zmar- Zadaniem dyspozycyjnych są- przed Wojskowym Sądem Rejono- dania zeznań. 19 listopada
ło w „polskim gułagu” ok. 25 tys. dów było wskazywanie zastra- wym w Warszawie proces płk. Woj- 1948 r. został skazany na dzie-
osób. szonemu terrorem społeczeń- ska Polskiego Witolda Pileckiego sięć lat więzienia; zmarł w wię-
stwu z imienia i nazwiska „wro- (byłego więźnia KL Auschwitz, po- zieniu w Rawiczu 30 kwietnia
gów władzy ludowej”, publiczne wstańca warszawskiego) oraz jego 1950 r. Pochowany na cmenta-
Komuniści ich napiętnowanie podczas pro- współtowarzyszy z organizacji nie- rzu więziennym, skąd – w wy-
i naziści
IPN

cesu pokazowego. Do najbar- podległościowej. Sądowemu skła- niku wielokrotnych interwen-


dziej głośnych pokazowych pro- dowi przewodniczył ppłk Jan cji żony – został ekshumowany ≥≥≥Ogłoszenia o wyrokach śmierci wydanych
Liczba więźniów politycz- cesów należały zorganizowane Hryckowian, członkami składu sę- i pogrzebany na Cmentarzu na przeciwników tzw. władzy ludowej w Gdańsku,
nych skazanych na karę wielo- przeciwko Adamowi Doboszyń- dziowskiego byli: kpt. Józef Badec- Powązkowskim w Warszawie. Kielcach i Katowicach

Dodatek „Rzeczpospolitej” Triumf KOMUNY powstał dzięki współpracy z Instytutem Pamięci Narodowej
Zredagowali: Maciej Rosalak, Krzysztof Ziewiec i Barbara Szelachowska-Tarwacka (oprac. graficzne)