Vous êtes sur la page 1sur 8

ZBIGNIEW ZEMBATY

, PAWE WIEJACZ


CZY W POLSCE POTRZEBNA JEST SEJSMICZNA
NORMA BUDOWLANA?
IS THERE A NEED FOR SEISMIC CODE IN POLAND?
S t r e s z c z e n i e
Weryfikacja ryzyka sejsmicznego terenu Europy, podjta m.in. w zwizku z wprowadzaniem
od 2010 r. eurokodw w krajach UE, wskazaa na istnienie zagroenia sejsmicznego na tery-
torium Sowacji, Czech i Polski Poudniowej. W niniejszym artykule rozwaa si, czy wzo-
rem Sowacji lub Czech take na terenie naszego kraju nie naleaoby wprowadzi odpowied-
niej strefy sejsmicznej Eurokodu 8. Wstpna analiza ryzyka sejsmicznego terytorium Polski
wskazuje, e cho powszechne wprowadzenie w Polsce normy sejsmicznej nie wydaje si
uzasadnione, to jednak w procesie projektowania budowle specjalne i monumentalne (np.
elektrownie atomowe i due tamy) powinny by poddane sprawdzajcym procedurom analiz
sejsmicznych poprzedzonych szczegowymi analizami ryzyka sejsmicznego.
Sowa kluczowe: trzsienia ziemi, normy sejsmiczne, Eurokod 8, ryzyko sejsmiczne
Ab s t r a c t
Year 2010 marks the beginning of the process of implementation of Eurocodes in the EU
states. This includes also the Eurocode 8 dealing with seismic effects on structures. A wide
scale verification of the European seismic risk revealed a minor and moderate seismic risk for
Slovakia, Czech Republic and Southern Poland. The paper considers whether also Polish
territory should be treated as potential Eurocode 8 seismic zone. An analysis of seismic risk
suggests that although the data gathered so far do not suggest any necessity for conventional
seismic building code to be applied on Polish territory, the special and monumental structures
(e.g. nuclear power plants or big dams) may require more advanced analyses of their seismic
risk and respective detailed seismic calculations.
Keywords: earthquakes, seismic codes, Eurocode 8, seismic risk

Dr hab. in. Zbigniew Zembaty, prof. PO, Katedra Mechaniki Budowli, Wydzia Budownictwa,
Politechnika Opolska.

Dr Pawe Wiejacz, Instytut Geofizyki PAN.


128
1. Wstp
Dwa znane trzsienia ziemi z 2004 r., ktrych skutki dotkny terytorium naszego kraju,
nasuny pytania odnonie do oglnie rozumianego bezpieczestwa sejsmicznego na tere-
nie Polski. Analiza historycznych zapiskw o trzsieniach ziemi wskazuje, e zjawiska te
o intensywnociach zblionych lub wikszych wystpoway w przeszoci zarwno w po-
bliu, jak i na terytorium Polski, a ostatnie badania w ramach programu Global Seismic
Hazard Assesment (G. Grnthal i inni [2]) okreliy szczegow map ryzyka sejsmicz-
nego Europy rodkowej i Pnocnej, ktrej cz dotyczc terytorium Polski mona po-
rwna z minimalnymi wymaganiami europejskiej normy sejsmicznej (Eurokod 8 [3]).
Takie porwnanie jest celem niniejszego artykuu.
2. Budowa geofizyczna i historyczna sejsmiczno terytorium Polski
Pod wzgldem sejsmologicznym Polska ley na styku platform Wschodnioeuropejskiej
(prekambryjskiej) i Zachodnioeuropejskiej (paleozoicznej), rozdzielonych tzw. Stref
Tornquista-Teisseyrea, biegnc pasem o ok. 100150 km szerokoci od okolic Koo-
brzegu po Przemyl. Strefa ta rozciga si dalej pod dnem Batyku w kierunku Morza P-
nocnego, w drug stron przebiega stycznie do Karpat na obszarze Ukrainy, zanikajc pod
Karpatami na obszarze Rumunii. Czwart jednostk stanowi orogen Karpacki, a w ramach
Platformy Zachodnioeuropejskiej jako podjednostka wyrniany jest Masyw Czeski, kt-
rego cz stanowi Sudety. Tym samym w Polsce mona mwi o piciu jednostkach
sejsmogeologicznych o charakterze naturalnym. Do tych naturalnych jednostek naleaoby
jeszcze doda jednostki sejsmogeologiczne opisujce tzw. sejsmiczno indukowan,
gwnie przez grnictwo. Problematyka ta wykracza jednak poza zakres niniejszego opra-
cowania.
Niewtpliwie najbardziej aktywnym sejsmicznie, naturalnym rejonem w Polsce s Kar-
paty. W drugiej poowie XVIII wieku na pograniczu Karpat i lska wystpia seria wstrz-
sw, z ktrych trzy (w latach 17851786) uwaa si za najsilniejsze w historii Polski. Na
podstawie zapiskw historycznych mona przyj, e ich maksymalna intensywno moga
przekroczy MSK VII. Gdyby wystpiy dzi, mogyby uszkodzi wiele budynkw, a na-
wet zawali niektre budowle znajdujce si w bardzo zym stanie technicznym.
W bliszych czasach odnotowano inne wstrzsy w Karpatach: w 1909 r. w Krynicy,
w 1935 w Zakopanem, w 1966 na Podhalu. Stosunkowo silne wstrzsy wystpiy w 1992
i 1993 r. w okolicach Krynicy, powodujc zarysowania tynkw. Nieco sabsze wstrzsy
wystpiy w 1995 r. na Podhalu, za 30 listopada 2004 r. kolejny wstrzs na Podhalu o ma-
gnitudzie 4,7 (por. np. [7]) i maksymalnej intensywnoci szacowanej na MSK = od VI [9]
do VII [1]. Wstrzsy te spowodoway do duo uszkodze obiektw budowlanych [9].
Sejsmiczno Sudetw wie si bezporednio z sejsmicznoci Masywu Czeskiego.
Aczkolwiek w latach po drugiej wojnie wiatowej nie odnotowano tam adnych istotnych
zjawisk lokalnych, to dane historyczne wiadcz o wystpowaniu trzsie w przeszoci.
Ostatnim znaczcym trzsieniem z tego rejonu by wstrzs z 1895 r. w okolicach Niemczy
i Dzieroniowa, o magnitudzie 4,8 i maksymalnej intensywnoci VII. Wczeniej odnoto-
wano trzsienia w latach: 1594, 1615, 1775, 1786, 1789, 1790, 1799, 1829, 1877. Cho do
zapiskw historycznych naley podchodzi z rezerw, to z listy tej mona wywnioskowa,
129
e rejon ten przejawia okresy wikszej aktywnoci przedzielone stuletnimi okresami spo-
koju; by moe, e i obecnie, od 1895 r., trwa tam kolejny spokojny okres.
Strefa Tornquista-Teisseyrea, bdca kontaktem platform, wydawaaby si naturalnym
miejscem wystpowania trzsie ziemi, szczeglnie wedug dawnych bada, ktre inter-
pretoway t stref jako dawn stref ryftu. Badania przeprowadzone w latach 19972000
(Projekty Polonaise i Celebration) wykazay jednak, e jest to miejsce kontaktu daw-
nych pyt litosferycznych zwanych Baltica i Avalonia. Istniejce hipotetycznie pasmo
grskie zostao cakowicie zerodowane. Pozostay po nim korzenie gr, ktre w kenozo-
iku pokryte zostay wieloma kilometrami warstw osadowych. Istniej doniesienia o wyst-
powaniu trzsie ziemi na terenie Strefy Tornquista-Teisseyrea, jednak s one nieliczne.
W 1909 roku zatrzsa si ziemia na Pomorzu Zachodnim, w 1926 koo Piotrkowa Trybu-
nalskiego, a w 1932 wystpio szereg wstrzsw w okolicach Pocka, na Podlasiu oraz
w okolicach Kielc. Cho wstrzsy byy wyczuwalne, to byy zbyt sabe, aby wyrzdzi
szkody.


Ryc. 1. Budowa geofizyczna terytorium Polski
Fig. 1. Geophysical structure of Polish territory
Na terenie Platformy Wschodnioeuropejskiej do 2004 r. znano tylko kilka doniesie
o wstrzsach: z 1572 r. w Toruniu, 1803 r. w Biaymstoku i 1908 r. w Godapi. adne
z tych zjawisk nie wyrzdzio szkd. Rejon ten uwaano wic za bezpieczny i dopatrywano
si jedynie moliwej sejsmicznoci zwizanej z izostazj po ustpieniu ldolodu. 21 wrze-
nia 2004 r. wystpiy dwa trzsienia na terenie Obwodu Kaliningradzkiego, o magnitudach
5,0 i 5,3 [5, 6, 8]. Epicentra tych trzsie ziemi zaznaczono gwiazdk na ryc. 1. Na podsta-
wie doniesie prasowych o uszkodzeniach budynkw maksymalne intensywnoci w okoli-
130
cach epicentrum mona szacowa na MSK = VII lub VIII. Wystarczyo to do wyrzdzenia
znacznych szkd w budowlach oraz jednego przypadku obsunicia ziemi pod torami lokal-
nej kolei. Odczuwalno zjawisk obja nie tylko Obwd Kaliningradzki, ale te terytorium
Polski po Biaystok, Pock, Toru i Supsk i niewielkie uszkodzenia budowli, najlicz-
niej odnotowane w Suwakach. Maksymaln intensywno na terytorium Polski szacuje si
na MSK = V w Suwakach [8]. Po ponownym zbadaniu rde historycznych dla tego
rejonu okazao si, e na tym obszarze w cigu wiekw wystpio 19 przypadkw trzsie,
a skpo doniesie wynika z czynnikw pozamerytorycznych (np. cakowitej wymiany
ludnoci dawnych Prus Wschodnich po drugiej wojnie wiatowej i braku dostpu do daw-
nych archiww). Sejsmiczno obszaru pnocno-wschodniej Polski w wietle danych
historycznych wydaje si charakteryzowa relatywnym (tj. wzgldem sejsmicznoci np.
Karpat) brakiem wstrzsw maych, przy wstrzsach wikszych wystpujcych mniej wi-
cej tak samo czsto (tj. co kilkadziesit lat).
Obszar Platformy Paleozoicznej, poza Sudetami, jest najmniej sejsmiczny. Nie s znane
doniesienia o naturalnych trzsieniach ziemi z tego terenu.
3. Ryzyko sejsmiczne Europy rodkowej i Pnocnej a obcienie sejsmiczne wg
Eurokodu 8
Badania duego zespou geofizykw pod kierunkiem Gottfrieda Grunthala
z GeoForschungsZentrum w Poczdamie, w ktrym uczestniczy take przedstawiciel Polski
(Barbara Guterch z Instytutu Geofizyki PAN) doprowadziy do stworzenia mapy tzw. przy-
spiesze odniesienia, wykorzystywanych m.in. w Eurokodzie 8 do oceny ryzyka sejsmicz-
nego na terenie Europy (ryc. 2). S to przyspieszenia a
gR
, ktrych przekroczenie w okresie
50 lat jest moliwe z prawdopodobiestwem 10%. Odpowiadaj one tzw. okresowi po-
wrotu zjawiska wynoszcemu 475 lat. Jeli przyjrze si dokadniej ryzyku sejsmicznemu
na terytorium Polski i w jej okolicach, to wida, e wzdu poudniowej granicy Polski tak
ustalone a
gR
wynosi od 0,2 do 1 m/s
2
.
Eurokod 8 opisuje ryzyko sejsmiczne na danym terenie poprzez tzw. sejsmiczne obci-
enie odniesienia (reference seismic action) ustalonego dla pewnego prawdopodobiestwa
wystpienia trzsienia ziemi. W tym celu okrela si przyspieszenie odniesienia a
gR
, ktre
moe by przekroczone z prawdopodobiestwem P
NCR
w cigu 50 lat. Wielko P
NCR

powinna by okrelona w narodowym aneksie do Eurokodu przygotowanym przez dany
kraj (National Annex). Jednoczenie Eurokod 8 zaleca przyj P
NCR
= 10%, co odpowiada
okresowi powrotu T
NCR
= 475 lat. W narodowym aneksie okrela si podzia kraju na strefy
sejsmiczne odpowiadajce ustalonemu ryzyku sejsmicznemu (seismic hazard), opisanemu
poprzez przyspieszenie odniesienia a
gR
, ustalonemu dla odpowiednio zdefiniowanego
w Eurokodzie 8 podoa typu A (por. tab. 3.1 w Eurokodzie 8 [3]). Jako projektowe przy-
spieszenie a
g
, stosowane ju dalej do oblicze konstrukcji budowlanych, przyjmuje si
iloczyn a
gR
i wspczynnika wanoci budowli
I


I gR g
= a a (1)

131

Ryc. 2. Mapa ryzyka sejsmicznego Europy rodkowej i Pnocnej wyraonego w postaci maksymal-
nych przyspiesze a
gR
(okres powrotu 475 lat). Mapa nie uwzgldnia zmian oszacowa tego
ryzyka po uwzgldnieniu trzsie ziemi z 21 wrzenia 2004 r. w Okrgu Kaliningradzkim
Fig. 2. Map of seismic risk for Central and Northern Europe in terms of maximum accelerations a
gR

(return period 475 years). The map is not updated after the Kaliningrad earthquake of Sep-
tember 21st, 2004
Wspczynniki wanoci
I
s ustalane dla rnych typw budowli odpowiednio do
zrnicowanych okresw powrotu i wynosz od 0,8 dla budynkw rolniczych poprzez 1,2
dla szk a po 1,4 dla szpitali, elektrowni itp. Dla pozostaych, typowych budowli i bu-
dynkw mieszkalnych
I
= 1, co odpowiada typowemu okresowi powrotu obcienia sej-
smicznego 475 lat (punkt 4.2.5. w Eurokodzie 8 [3]).
Obszar niskiej sejsmicznoci. W Eurokodzie 8 zaleca si uznawa za obszar o niskiej
sejsmicznoci taki obszar, dla ktrego odpowiednio ustalone, projektowe przyspieszenie a
g
jest nie wiksze ni 0,08 g (0,78 m/s
2
) albo (dla typw podoa innych ni A) iloczyn a
g
S
jest nie wikszy ni 0,1 g (0,98 m/s
2
), gdzie S jest mnonikiem z tab. 3.1 w Eurokodzie 8
[3]). Na obszarze o niskiej sejsmicznoci Eurokod 8 dopuszcza uproszczone procedury
oblicze sejsmicznych dla wybranych typw budowli.
Obszar bardzo niskiej sejsmicznoci. Jest to taki obszar, dla ktrego odpowiednio
ustalone projektowe przyspieszenie a
g
jest nie wiksze ni 0,04 g (0,39 m/s
2
) albo iloczyn
a
g
S jest nie wikszy ni 0,05 g (0,49 m/s
2
). Na obszarze o bardzo niskiej sejsmicznoci
Eurokod 8 nie musi by stosowany.
132
Porwnujc powysze definicje niskiej i bardzo niskiej sejsmicznoci z ustaleniami ry-
zyka sejsmicznego zespou Grnthala, mona zauway, e dua cz, 50100 km, pasa
terytorium Polski wzdu jej poudniowej granicy powinna by uznana co najmniej za ob-
szar o niskiej sejsmicznoci z wielkoci a
gR
wynoszc od 0,8 do 1m/s
2
(np. teren Kotliny
Kodzkiej i jej okolic, Beskid ywiecki, Podhale i Beskidu Sdecki).
4. Propozycja wprowadzenia Eurokodu 8 w Republice Czeskiej
W zwizku z planowanym okoo 2010 r. wprowadzaniem do uytkowania eurokodw
w pastwach czonkowskich UE planuje si take wprowadzanie odpowiednich narodo-
wych dodatkw do tych norm. Dodatki te reguluj specyficzne dla danego kraju ustalenia
dotyczce lokalnych parametrw eurokodw, takich jak strefy obcie niegiem, wiatrem
a take bdce przedmiotem naszego zainteresowania strefy sejsmiczne. Wytyczne
dotyczce ustalania narodowych dodatkw (National Annexes) s opisane w odpowiednich
wytycznych Unii Europejskiej [4]. Ustalenia te zaowocoway wstpnym ustaleniem stref
sejsmicznych w Republice Czeskiej oraz szczegowej mapy przyspiesze odniesienia a
gR

w poszczeglnych powiatach Republiki Czeskiej (ryc. 3).


Ryc. 3. Mapa sejsmicznych przyspiesze odniesienia a
gR
do planowanej implementacji Eurokodu 8
w Republice Czeskiej (autor: Schenk i inni mapka otrzymana dziki uprzejmoci
prof. Fischera z Instytutu Mechaniki Czeskiej Akademii Nauk)
Fig. 3. Map of seismic reference accelerations a
gR
for the planned implementation of Eurocode 8 in
Czech Republic (courtesy of prof. Fischer from Institute of Mechanics, Czech Academy of
Sciences)
133
Jak wida na ryc. 3, kilka powiatw na terenie Republiki Czeskiej, ktre granicz
z terytorium Polski, ma okrelone przyspieszenia odniesienia a
gR
na poziomie 1 do 1,2 m/s
2
.
Na tych obszarach w przyszoci bdzie obowizywa w Czechach Eurokod 8, ustalajcy
szczegowe warunki oblicze budowli na wpywy sejsmiczne. Aktualnie trwaj prace nad
jego tumaczeniem na jzyk czeski i sporzdzaniem odpowiedniego Czeskiego Aneksu.
Podobne, cho sabiej zaawansowane prace s take prowadzone na Sowacji.
5. Podsumowanie i dyskusja
Analiza rycin 2 i 3 prowadzi do nastpujcego pytania: Czy z chwil wprowadzania do
powszechnego uytkowania normatyww europejskich powinnimy dy do wprowadze-
nia w Polsce Eurokodu 8, ktry obowizywaby przynajmniej na terenie powiatw Polski
Poudniowej graniczcych z tymi powiatami Czech i Sowacji, w ktrych Eurokod 8 bdzie
obowizywa? Odpowied na to pytanie zaley jednak nie tylko od przedstawionych powy-
ej danych liczbowych. Zalecenia dotyczce implementacji eurokodw mwi bowiem nie
tylko o odpowiednim ryzyku sejsmicznym. Poddaj one take pod rozwag sytuacj eko-
nomiczn i tradycj techniczn danego kraju. Na terenie byej Czechosowacji obowizy-
waa przed laty norma sejsmiczna, w ktrej najbardziej znaczce ryzyko sejsmiczne okre-
lone byo dla terenu Sowacji. A zatem w Czechach kontynuuje si po prostu dawn sej-
smiczn norm Czechosowacji. Natomiast doprowadzenie w Polsce do obowizywania
budowlanej normy sejsmicznej zwizane byoby z duym wysikiem organizacyjnym. Jed-
noczenie norma ta okrelaaby jedynie najsabsz stref sejsmiczn, z pominiciem stref
silniejszych. W tym miejscu wypada przytoczy zdanie wypowiedziane w podobnym kon-
tekcie na jednej z konferencji dotyczcych wpyww sejsmicznych i parasejsmicznych na
budowle przez profesora Romana Ciesielskiego: Wprowadzanie normy sejsmicznej jedynie
celem zdefiniowania najsabszej strefy sejsmicznej byoby nieuzasadnione ekonomicznie,
mona bowiem przyj, e budowle poprawnie zaprojektowane i wykonane na inne obci-
enia (np. wiatr) bd w stanie znie bez powanego zagroenia take obcienia okre-
lone na poziomie najsabszej strefy sejsmicznej (cytat z pamici pierwszego autora).
Naley zgodzi si z t opini osoby o szczeglnym dowiadczeniu i intuicji w dziedzinie
analizy obcie w budownictwie. Do tej kwestii Eurokod 8 odnosi si w taki sposb, e
zostawia decyzj o ewentualnej implementacji nie tylko procedurom wynikajcym z odpo-
wiednich analiz naukowo-technicznych, ale take wiadomej decyzji, zalenej od wagi
przykadanej do problemw zagroe sejsmicznych w porwnaniu z innymi zagroeniami
spotykanymi w danym kraju i jego ogln sytuacj ekonomiczn. Odpowiedni cytat
z punktu 1.1.1 (1) w Eurokodzie 8 ma nastpujce brzmienie: The random nature of the
seismic events and the limited resources available to counter their effects are such as to
make the attainment of these goals only partially possible and only measurable in prob-
abilistic terms. The extent of the probabilistic protection that can be provided to different
categories of buildings is a matter of optimal allocation of resources and is therefore
expected to vary from country to country, depending on the relative importance of the
seismic risk with respect to risks of other origin and on the global economic resources.
S jednak sytuacje w Polsce, w ktrych stosowanie oblicze budowli na naturalne
wstrzsy sejsmiczne jest koniecznoci. Chodzi tu o budowle specjalne i monumentalne,
np. specjalne budowle ziemne, due zapory wodne i elektrownie jdrowe, czyli budowle
134
ktre nie wchodz w zakres Eurokodu 8. Na przykad Komitet ds. Sejsmicznych Proble-
mw Tam (ICOLD) w swoich ostatnich zaleceniach [10] podaje, by przy projektowaniu
duych tam (szczeglnie dla obszarw o niskiej sejsmicznoci) przyjmowa okres powrotu
ekstremalnych zjawisk sejsmicznych wynoszcy 10 000 lat. Ju przejcie z konwencjonal-
nego okresu powrotu 475 lat na okres powrotu 1000 lat spowodowaoby wzrost wsp-
czynnika wanoci
I
z wartoci 1 do wartoci okoo 1,25, a przyjcie okresu powrotu na
poziomie 10 000 lat daoby
I
= 2,75. Analizujc ryzyko sejsmiczne rnych miejsc naszej
planety, mona przyj, e z okresem powrotu 10 000 lat praktycznie nie ma na niej miej-
sca pozbawionego ryzyka sejsmicznego. Na terenie Polski tak ustalone a
gR
signoby
0,3 g. Naley tu jednak take doda, e ryzyko sejsmiczne dla duej tamy lub elektrowni
jdrowej powinno by okrelone na drodze specjalnych bada, uwzgldniajcych wicej
aspektw ni tylko te prowadzce do konwencjonalnej rejonizacji sejsmicznej typowych
norm budowlanych.
L i t e r a t u r a
[1] D b s k i W., Gu t e r c h B., L e wa n d o ws k a - Ma r c i n i a k H., L a b a k P.,
Earthquake sequences in the Krynica Region, Western Carpathians 19921993, Acta
Geophysica Polonica, Vol. 40, 255-290.
[2] Gr n t h a l G. i wspautorzy, Seismic Hazard Assessment for Central, North and
Northwest Europe: GSHAP Region 3 (http://www.seismo.ethz.ch/gshap/ceurope/
report.html).
[3] Eurocode 8, Design of structures for earthquake resistance. Part 1: General rules,
seismic actions and rules for buildings, draft No. 6, January 2003.
[4] Guidance Paper L: Application and use of Eurocodes, revision of April 2003
(CONSTRUCT 01/493, rev. 1).
[5] Wi e j a c z P., Preliminary investigation of the September 21, 2004, earthquakes of
Kaliningrad Region, Russia, Acta Geophysica, Vol. 52, No. 4, 2004, 425-441.
[6] Wi e j a c z P., Trzsienia ziemi w Okrgu Kaliningradzkim, 21 wrzenia 2004,
Przegld Geofizyczny, vol. 50, 2006, 77-90.
[7] Wi e j a c z P., D b s k i W., Do ma s k i B., Z y c h A., Podhale, Poland,
earthquake of November 30, 2004 and its aftershocks, Studia Geophysica et
Geodaetica, 2006 (in press).
[8] Z e mb a t y Z., C h o l e wi c k i A., J a n k o ws k i R., S z u l c J., Trzsienia ziemi
21 wrzenia 2004 r. w Polsce pnocno-wschodniej oraz ich wpyw na obiekty
budowlane, Inynieria i Budownictwo, vol. LXI, nr 1, 2005, 3-9.
[9] Z e mb a t y Z., J a n k o ws k i R., Ch o l e wi c k i A., S z u l c J., Trzsienie ziemi
30 listopada 2004 r. na Podhalu i jego wpyw na obiekty budowlane, Inynieria
i Budownictwo, vol. LXI, nr 9, 2005, 507-511.
[10] Wi e l a n d M., F a n B.H., The activities of the International Commission on Large
Dams (ICOLD) in the earthquake safety of large dams, Proceedings of 13th World
Conference on Earthquake Engineering, Vancouver, Canada, August 16, 2004, paper
No. 5051.