Vous êtes sur la page 1sur 66

Klasyka Myli Marksistowskiej

UWAGI KRYTYCZNE O POPULARNYM ZARYSIE SOCJOLOGII


Antonio Gramsci

Centrum Bada i Studiw Marksistowskich

Opis publikacji: Pr !"miot!m #rac$ Gramsci!%o &!st 'si()'a Ni'o*a&a +,c-arina. Teoria materializmu historycznego. Popularny zarys socjologii marksistowskiej/ o#,0*i'o1ana #o ra #i!r1s $ 1 Mos'1i! 1 2342 r5 Istni!&! 6ranc,s'i #r !'7a" t!%o " i!7a 81$"an$ 1 2349 ro',:/ o#art$ na I; 1$"ani, ros$&s'im5 Gramsci 1 s1!& #rac$ #os7,%i1a7 si< #ra1"o#o"o0ni! t$m #r !'7a"!m 8N5 +,'-arin. La thorie du matrialisme historique Manuel populaire de sociologie marxiste/ Tra",ction "! *a =! >"ition s,i?i! "@,n! not! s,r *a Position ", #ro0*Am! ", mat>ria*ism! -istoriB,!/ +i0*iot-AB,! marCist!/ n5 D5 E"itions Socia*!s Int!rnationa*!s/ D r,! ;a*!tt!/ Paris:5 Po*s'i! 1$"ani! #rac$ +,c-arina. Teoria materializmu historycznego/ 1$"5 Znic / Wars a1a 23DF5 odstawa niniejs!e"o wydania: Antonio Gramsci/ Pisma wy rane/ tom I/ 1$"5 Ksi()'a i Wi!" a/ Wars a1a 23F2 #$umac!enie ! j%!yka w$oskie"o: !ar ara "ieroszewska &ydawca: C!ntr,m +a"aG i St,"iH1 Mar'sisto1s'icWars a1a 4I2= r5 W$"ani! I 1 o#arci, o Po1s !c-n( Lic!nc&< P,0*ic n( GNU 8GNU G!n!ra* P,0*ic Lic!ns!:

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

WSTP W ksice takiej, jak Popularny zarys, przeznaczonej w zasadzie dla ogu czytelnikw nie b dcyc! z zawodu intelek" tualista#i, powinno si wzi$ za punkt wyj%cia krytyczn ana" liz &ilozo&ii potocznej, ktra jest '&ilozo&i nie&ilozo&w(, czyli %wiatopoglde# bezkrytycznie przyj ty# przez rne %rodo" wiska spoeczne i kulturalne, w jakic! rozwija si osobowo%$ #oralna przeci tnego czowieka) '*drowy rozsdek( nie stano" wi zawsze takiego sa#ego %wiatopogldu, tosa#ego w czasie i przestrzeni, jest on '&olklore#( &ilozo&ii i tak jak &olklor wyst " puje w niezliczonyc! postaciac!+ jego zasadnicza cec!a polega na ty#, e jest on ,rwnie i w kady# poszczeglny# u#y%lekoncepcj niejednolit, niespjn i niekonsekwentn, odpowia" dajc stanowisku spoeczne#u i kulturalne#u #as, ktryc! &ilozo&i stanowi) .iedy w dziejac! wytworzy si jednolita gru" pa spoeczna, uksztatuje si rwnie / w przeciwie0stwie do &ilozo&ii potocznej / &ilozo&ia jednolita, czyli spjna i usyste#a" tyzowana) W Popularnym zarysie autor #ylnie wyc!odzi z zaoe" nia, e owe#u ksztatowaniu si oryginalnej &ilozo&ii #as ludo" wyc! przeciwstawiaj si wielkie syste#y tradycyjnyc! &ilozo&ii oraz religia wyszej !ierarc!ii ko%cielnej, czyli %wiatopogld in" telektualistw o wyszej kulturze) W rzeczywisto%ci syste#y te nie s znane szeroki# #aso# i nie #aj bezpo%redniego wpy" wu na ic! pogldy i post powanie) * pewno%ci nie znaczy to, e syste#y te s w ogle pozbawione #ono%ci oddziaywania na !istori ) 1est to jednak oddziaywanie innego rodzaju) Wpy" waj one na #asy ludowe jako zewn trzna sia polityczna, jako ele#ent scalajcej siy klas kierowniczyc!, a zate# jako ele" #ent podporzdkowania #as okre%lonej !ege#onii zewn trz" nej) 2ege#onia ta jest czynnikie# negatywny#, ogranicza ory" ginaln #y%l #as ludowyc!, za#iast wywiera$ na nie pozytyw" ny wpyw, jako witalny &er#ent wewn trznego przeksztacania tego, co owe #asy w sposb e#brionalny i c!aotyczny #y%l o %wiecie i yciu) *asadniczyc! ele#entw potocznego rozsdku
3

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

dostarczaj religie4 zwizek zate# #i dzy ty#i dwie#a dzie" dzina#i jest znacznie %ci%lejszy i g bszy anieli #i dzy po" toczny# rozsdkie# i syste#a#i &ilozo&iczny#i intelektuali" stw) 5le nie wolno zapo#ina$ o pewnyc! krytycznyc! rozr" nieniac! rwnie w odniesieniu do sa#yc! religii) .ada reli" gia, a wi c i katolicka ,a nawet katolicka w szczeglnej #ierze wa%nie, z racji swoic! usiowa0 utrzy#ania 'powierzc!ownej( jedno%ci #ajcej zapobiec rozpadowi na ko%cioy narodowe czy rozwarstwieniu spoeczne#u-, stanowi w rzeczywisto%ci cae #nstwo odr bnyc! religii, cz sto skconyc! ze sob) 6stnieje katolicyz# c!opw, katolicyz# drobno#ieszcza0stwa i robot" nikw #iejskic!, katolicyz# kobiet i katolicyz# inteligencji) Ten ostatni z kolei jest te wewn trznie zrnicowany i pozba" wiony spoisto%ci) 1ednake wpyw na potoczny rozsdek #aj nie tylko najbardziej pry#itywne i sabo uksztatowane &or#y tyc! rnyc! wspczesnyc! od#ian katolicyz#u) S&er t uksztatoway / i po dzi% dzie0 stanowi jej ele#enty skadowe / rwnie i religie poprzednie, i dawniejsze postaci wspcze" snego katolicyz#u, ludowe ruc!y !eretyckie, przesdy zwiza" ne z dawny#i religia#i itp) W potoczny# rozsdku przewaaj ele#enty 'realistyczne(, #aterialistyczne, czyli bezpo%redni produkt surowego postrzegania, co zreszt bynaj#niej nie k" ci si z ele#ente# religijny#) Wr cz przeciwnie+ s to ele#enty 'zabobonne(, brak krytycyz#u) 6 na ty# wa%nie polega nie" bezpiecze0stwo, jakie kryje w sobie Popularny zarys) 7iast przeprowadzi$ naukow krytyk tyc! ele#entw bezkrytycz" no%ci, pod wpywe# ktryc! s&era potocznego rozsdku pozo" staje jeszcze cigle w stadiu# ptole#ejski#, antropo#or&icz" ny#, antropocentryczny# / cz sto utwierdza je tylko) To, co powiedziano wyej, i Popularny zarys krytykuje syste#y &ilozo&iczne za#iast przyj$ za punkt wyj%cia krytyk potocznego rozsdku, naley rozu#ie$ jako uwag #etodolo" giczn, i to nie bez pewnyc! zastrzee0) 8czywi%cie nie c!c przez to powiedzie$, e #ona lekceway$ krytyk usyste#aty" zowanej &ilozo&ii intelektualistw) 6lekro$ jaki% pojedynczy ele" #ent #asy si ga krytycznie poza s&er potocznego rozsdku,
9

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

przyj#uje ty# sa#y# jak% now &ilozo&i + oto dlaczego w wy" kadzie &ilozo&ii praktyki niezb dna jest pole#ika z &ilozo&ia#i tradycyjny#i) *reszt z racji swego c!arakteru, to jest z de" nia, aby si sta$ &ilozo&i #as, &ilozo&ia praktyki #usi zac!owa$ &or# pole#iczn i prowadzi$ nieustann walk ) 1ej punkte# wyj%cia #usi by$ jednak zawsze potoczny rozsdek, b dcy z natury rzeczy &ilozo&i szerokic! #as, o ktrej ideologiczne ujednolicenie wa%nie c!odzi) We &rancuskiej literaturze &ilozo&icznej istnieje wi cej rozpraw na te#at 'potocznego rozsdku( ni w literaturze in" nyc! narodw) Wypywa to ze specy&icznie 'ludowego( c!arak" teru kultury &rancuskiej, czyli z &aktu, e intelektuali%ci ta#tejsi / na skutek okre%lonyc! tradycyjnyc! warunkw / bardziej ni inni d do zblienia z lude#, do ideologicznego kierowania ni# i zwizania go z grup panujc) W literaturze &rancuskiej #ona wi c znale:$ liczne #ateriay dotyczce potocznego roz" sdku, ktre #ona by zuytkowa$ i rozwin$) Stosunek &ran" cuskiej kultury &ilozo&icznej do tego zagadnienia #oe suy$ za najbardziej c!arakterystyczny przykad !ege#onicznej kon" strukcji ideologicznej) ;wnie i w kulturze angielskiej i a#e" ryka0skiej znale:$ #ona liczne interesujce przykady podob" nego stosunku, nie przejawiajcego si jednak w tak penej i or" ganicznej &or#ie, jak w kulturze &rancuskiej) 'Potoczny rozsa" dek( poj#uje si rnie+ po prostu jako podstaw &ilozo&ii, albo te krytykuje si go z punktu widzenia innej &ilozo&ii) W rze" czywisto%ci jednak rezultate# tyc! zabiegw byo zawsze prze" zwyci enie okre%lonego potocznego rozsdku po to, by stwo" rzy$ inny, lepiej przystosowany do %wiatopogldu grupy panu" jcej) W <=ou>elles ?itt@rairesA z 3B pa:dziernika 3CD3 roku, w artykule 2enri Eou!iera o ?eonie Frunsc!>icgu 3, #wi si o &i" lozo&ii tego ostatniego, co nast puje+ Il ny a quun seul et mme mou ement !e spiritulisation" quil sagisse !e mat#$ma% tiques" !e p#ysique" !e &iologie" !e p#ilosop#ie et !e morale'
3 Gziea ?eona Frunsc!>icga+ (es $tapes !e la p#ilosop#ie mat#$mati% que, (e)p$rience #umaine et la causalit$ p#ysique, (e progr*s !e la con% science !ans la p#ilosop#ie occi!entale, (a connaissance !e soi)

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

cest le++ort par lequel lesprit se !$&arasse !u sens commun et !e sa m$t#ap#ysique spontan$e qui pose un mon!e !e c#oses sensi&les r$elles et l#omme au milieu !e ce mon!e9) Postawa Hrocego wobec roli 'potocznego rozsdku( nie wydaje si jasna) I Hrocego twierdzenie, e kady czowiek jest &ilozo&e#, ciy nad#iernie nad jego sde# odnoszcy# si do potocznego rozsdku) Wydaje si cz sto, e Hroce rad jest z tego, i pewne twierdzenia &ilozo&iczne znajduj swe odpowied" niki w 'potoczny# rozsdku(, ale c to konkretnie znaczyJ Po" toczny rozsdek jest c!aotyczny# zbiore# rnorakic! poj $ i #ona w ni# znale:$ wszystko, co si c!ce) * drugiej strony to stanowisko Hrocego nie doprowadzio go do wypracowania podnej z punktu widzenia narodowego i ludowego koncepcji kultury, czyli nie doprowadzio go do opracowania bardziej konkretnie !istorycznej koncepcji &ilozo&ii, co zreszt jest #o" liwe jedynie w ra#ac! &ilozo&ii praktyki) Ho si tyczy Eentilego, warto przeczyta$ jego artyku '?a concezione u#anistica del #ondo( ,<?a =uo>a 5ntologiaA z 3 czerwca 3CD3 roku-) Pisze on ta#+ 'Kilozo&i #ona okre%li$ jako ogro#ny wysiek #y%li re&leksyjnej, dokonany w celu zdo" bycia krytycznej pewno%ci o prawdac! opartyc! na potoczny# rozsdku i naiwnej %wiado#o%ci, o prawdac!, o ktryc! #ona powiedzie$, i kady czowiek odczuwa je w sposb naturalny, i ktre stanowi solidn podstaw u#ysowo%ci, jaka #u jest do ycia potrzebna() 1est to c!yba jeszcze jeden przykad nieokrze" sanego pry#itywiz#u #y%li Eentilego+ twierdzenie to zostao, zdaje si , 'genialnie( wyprowadzone z twierdzenia Hrocego, e sposb #y%lenia ludu stanowi potwierdzenie okre%lonyc! zao" e0 &ilozo&icznyc!) =ieco dalej Eentile pisze+ 'Hzowiek zdrowy wierzy w Foga i w wolno%$ swego duc!a() Tak wi c w tyc! dwc! twierdzeniac! Eentilego znajduje#y+ 3- jak% poza!i"
9 '1est tylko jeden, zawsze ten sa#, post p uduc!owienia zarwno w #a" te#atyce, jak w &izyce, biologii, &ilozo&ii i #oralno%ci / jest ni# wysiek, po" przez ktry u#ys wyzwala si od zdrowego rozsdku i ywioowej #eta&i" zyki, zakadajcy istnienie %wiata rzeczy z#ysowyc! i realnyc! oraz czo" wieka po%rd tego %wiata() Przyp, re!,

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

storyczn 'natur ludzk(, o ktrej nie wiado#o, czy# #a wa" %ciwie by$4 9- natur ludzk czowieka zdrowego4 D- potoczny rozsdek czowieka zdrowego, a wi c take potoczny rozsdek czowieka niezdrowego) 5 co wa%ciwie oznacza okre%lenie 'czowiek zdrowy(J *drowy &izycznie czy nie obkanyJ Hzy taki, ktry zdrowo #y%li, dobrze #y%lcy, &ilister etc)J 5 co oznacza prawda tkwica w potoczny# rozsdkuJ Kilozo&ia Een" tilego na przykad jest przeciwie0stwe# potocznego rozsdku, bez wzgl du na to, czy rozu#ie#y przez niego naiwn &ilozo&i ludu, odegnywajc si od wszelkic! &or# idealiz#u subiek" tywnego, czy te 'zdrowy rozsdek(, czyli postaw , ktra gardzi wszelki#i nieczysty#i c!wyta#i, #ac!inacja#i i niejasno%cia" #i w ekspozycjac! naukowyc! i &ilozo&icznyc!) Ten &lirt Eenti" lego z potoczny# rozsdkie# jest doprawdy #ocno zabawny) To, co wyej powiedziano, nie oznacza bynaj#niej, e w potoczny# rozsdku nie zawieraj si pewne prawdy) *naczy tylko, e potoczny rozsdek jest poj cie# dwuznaczny#, zawie" rajcy# sprzeczno%ci, wieloksztatny# i e powoywanie si na niego jako na kryteriu# prawdy jest nonsense#) 7ona susz" nie utrzy#ywa$, e jaka% prawda staa si potoczny# rozsd" kie#, rozu#iejc przez to, e rozpowszec!nia si take poza kr gie# grup intelektualnyc!, ale b dzie to jedynie stwierdze" nie o c!arakterze !istoryczny#, stwierdzenie racjonalno%ci / oparte na sprawdzianie !istoryczny#) 1edynie w ty# znaczeniu stwierdzenie takie, o ile tylko stosuje si je z u#iare#, posiada pewn warto%$, okre%lon wa%nie ty#, i potoczny rozsdek cec!uje ciasny konserwatyz# i e jest wrogi wszelkiej nowo%ci) Przenikni cie jakiej% nowej prawdy do s&ery potocznego roz" sdku jest zate# dowode# jej ekspansywno%ci i oczywisto%ci) Wspo#nij#y epigra#at Eiustiego+ '*drowy rozsdek, ktry niegdy% by #istrze# otoczony# ucznia#i, teraz w szko" ac! naszyc! zosta u%#iercony) =auka, jego cra, zabia go, by zbada$, z czego by zrobiony() Mpigra#at ten #oe by$ przyka" de#, jak dwuznacznie uywa si ter#inw+ 'zdrowy rozsdek( i 'potoczny rozsdek() ;az oznaczaj one '&ilozo&i (, to jest okre" %lony sposb #y%lenia z pewn przy#ieszk wierze0 i pogl"
N

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

dw, kiedy indziej znw / pobaliwo%$ w stosunku do zawio" %ci i napuszono%ci) Fyo wi c rzecz konieczn, aby nauka zni" weczya pewien okre%lony tradycyjny zdrowy rozsdek i stwo" rzya 'nowy( zdrowy rozsdek) I 7arksa spotyka si cz sto wz#ianki o potoczny# rozsdku i trwao%ci wywodzcyc! si z niego wierze0) 5le c!o" dzi ta# nie tyle o warto%$ tre%ci tyc! wierze0, ile o ic! &or#al" n trwao%$ i pync std ic! i#peratywno%$ / w ty# wypad" ku, gdy s :rde# nor# post powania) Iwagi te i#plikuj stwierdzenie konieczno%ci powstania nowyc! wierze0 ludo" wyc!, czyli nowego potocznego rozsdku, a co za ty# idzie / nowej kultury i nowej &ilozo&ii, ktre w %wiado#o%ci ludu zapu" %ciyby korzenie rwnie silnie i i#peratywnie, jak wierzenia tradycyjne)
= o t a 6 ) W zwizku z wywoda#i Eentilego na te#at potocz" nego rozsdku zauway$ naley, e j zyk tego pisarza jest roz#y%lnie dwuznaczny, na skutek niezbyt c!walebnego oportuniz#u ideologiczne" go) .iedy Eentile pisze+ 'Hzowiek zdrowy wierzy w Foga i w wolno%$ swego duc!a(, podajc to twierdzenie jako przykad jednej z tyc! prawd opartyc! na potoczny# rozsdku, ktryc! pewno%$ krytyczn zdobywa si wysikie# #y%li re&leksyjnej, c!ce przez to da$ do zrozu#ienia, e jego &ilozo&ia jest rwnoznaczna ze zdobycie# sobie pewno%ci krytycz" nej o prawdac! katolicyz#u, ale katolicy nie daj si wzi$ na to i utrzy " #uj, e idealiz# gentilia0ski jest czysty# poga0stwe#) Eentile uparcie podtrzy#uje jednak t dwuznaczno%$, nie pozo" stajc bez wpywu na tworzenie si pewnego p%wiatka kulturalnego, w ktry# wszystkie koty s szare, religia brata si z ateiz#e#, i##a" nencja &lirtuje z transcendencj, 5ntoni Fruers za% niez#iernie si z tego cieszy, bo i# wi cej poplcz si nici, i# bardziej zacie#ni si #y%l, ty# #ocniejszego nabiera prze%wiadczenia, e #ia racj w swoi# #a" karoniczny# 'synkretyz#ie() Edyby sowa Eentilego oznaczay %ci%le to, co #wi, idealiz# dzisiejszy staby si 'sug teologii() = o t a 6 6 ) W nauczaniu &ilozo&ii, nastawiony# nie na in&or" #owanie ucznia o !istoryczny# rozwoju dawnej &ilozo&ii, ale na kszta" towanie jego kultury, na dopo#oenie #u w krytyczny# wyrobieniu so" bie wasnej #y%li, by #g uczestniczy$ we wsplnocie ideologicznej i kulturalnej, trzeba przyj$ za punkt wyj%cia to, co ucze0 ju wie, jego
O

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

wasne do%wiadczenie &ilozo&iczne ,po uprzedni# przekonaniu go, e ta" kie do%wiadczenie posiada, e / nie wiedzc o ty# / jest '&ilozo&e#(-) 5 poniewa trzeba przyj$ pewn przeci tn pozio#u intelektualnego i kulturalnego uczcyc! si , przy czy# prawdopodobne jest, i nie #aj oni przygotowania #etodologicznego i krytycznego, a ic! wiado#o%ci s raczej dorywcze i &rag#entaryczne / za punkt wyj%cia naley wi c wzi$ w pierwszy# rz dzie potoczny rozsdek, a nast pnie religi i do" piero w trzeciej kolejno%ci syste#y &ilozo&iczne, opracowane przez trady" cyjne grupy intelektualistw)

*5E5G=6M=65 8EP?=M 7aterializ# !istoryczny a socjologia Spostrzeenie na wst pie+ tytu nie odpowiada tre%ci ksiki) 'Teoria &ilozo&ii praktyki( powinna oznacza$ logiczne i konsekwentne usyste#atyzowanie poj $ &ilozo&icznyc! zna" nyc! powszec!nie pod nazw #aterializ#u !istorycznego ,w%rd tyc! poj $ wiele jest 'podrzutkw( obcego poc!odzenia i jako takie naleaoby je podda$ krytycznej analizie i odrzu" ci$-) =a wst pie naleao rozwin$ zagadnienia+ Ho to jest &ilo" zo&iaJ W jaki# znaczeniu %wiatopogld #ona nazwa$ &ilozo" &iJ 1ak do tej pory poj#owano &ilozo&i J Hzy &ilozo&ia praktyki stanowi nowo%$ w dziedzinie poj#owania &ilozo&iiJ Ho oznacza &ilozo&ia 'spekulatywna(J Hzy &ilozo&ia praktyki b dzie #oga przybra$ kiedykolwiek &or# spekulatywnJ 1akie stosunki ist" niej po#i dzy ideologia#i, %wiatopoglda#i i &ilozo&ia#iJ 1a" kie s lub powinny by$ stosunki #i dzy teori a praktykJ 1ak te stosunki s poj#owane w &ilozo&iac! tradycyjnyc! itd) 8dpo" wiedzi na te i inne pytania skadaj si na 'teori ( &ilozo&ii praktyki) W Popularnym zarysie nie uzasadniono nawet logicznie przesanki zawartej implicite we wst pie, a e)plicite s&or#uo" wanej #i#oc!ode# w paru #iejscac! tekstu, e p r a w d z i " w &ilozo&i jest #aterializ# &ilozo&iczny, a &ilozo&ia praktyki jest wycznie 'socjologi() Ho w istocie oznacza to twierdze"
B

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

nieJ Edyby byo ono prawdziwe, teori &ilozo&ii praktyki byby #aterializ# &ilozo&iczny) H jednak znaczy w taki# razie, e &ilozo&ia praktyki jest socjologiJ 6 czy#e jest ta socjologiaJ =auk o polityce i !istoriogra&iiJ Hzy #oe usyste#atyzowa" ny# i sklasy&ikowany# zgodnie z szeregie# czysto e#pirycz" nyc! obserwacji zbiore# zasad sztuki politycznej oraz kano" nw zaczerpni tyc! spoza dziedziny bada0 !istorycznyc!J 8d" powiedzi na te pytania w ksice nie #a, jakkolwiek tylko one #ogyby stanowi$ jak% teori ) Tak sa#o nie zosta uzasadniony zwizek #i dzy tytu" e# ,T e o r i a itd)- i podtytue# P o p u l a r n y z a r y s ) Podtytu byby wa%ciwszy wwczas, gdyby ter#inowi 'socjolo" gia( przypisa$ znaczenie bardzo ograniczone) W rzeczywisto%ci bowie# nasuwa si tu zagadnienie, czy# wa%ciwie jest 'socjo" logia() Hzy nie jest ona prb stworzenia tzw) wiedzy %cisej ,czyli pozytywistycznej- o &aktac! spoecznyc!, to jest o polity" ce i !istorii, a zate# e#brione# &ilozo&iiJ Hzy socjologia nie usiowaa stworzy$ czego% podobnego do &ilozo&ii praktykiJ Trzeba si jednak porozu#ie$) Kilozo&ia praktyki zrodzia si pod postaci a&oryz#w i kryteriw praktycznyc! zupenie przypadkowo, gdy jej zaoyciel po%wi ca swoje siy intelek" tualne inny# proble#o#, zwaszcza ekono#iczny# ,uj ty# w syste#atycznej &or#ie-, ale w tyc! kryteriac! praktycznyc! i a&oryz#ac! zawiera si cay %wiatopogld, okre%lona &ilozo&ia) Socjologia bya prb stworzenia #etody nauki !isto" ryczno"politycznej zwizanej z pewny# syste#e# &ilozo&icz" ny# ju opracowany# / #ianowicie z pozytywiz#e# ewolu" cjonistyczny# / na ktry socjologia z kolei wywara wpyw, ale tylko cz %ciowy) Socjologia staa si wi c za#ierzenie# zupe" nie sa#odzielny#, staa si &ilozo&i nie&ilozo&w, prb opisy" wania i sc!e#atycznej klasy&ikacji &aktw !istorycznyc! i poli" tycznyc! wedug kryteriw stworzonyc! na wzr nauk przy" rodniczyc!) Socjologia jest wi c prb 'do%wiadczalnego( od" krycia praw ewolucji spoecze0stwa ludzkiego, tak by w tej dziedzinie #ona byo 'przewidywa$( przyszo%$ z tak sa# pewno%ci, z jak przewiduje si , i z o dzi wyro%nie db) I
Q

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

podstaw socjologii ley pospolity ewolucjoniz#) =ie #oe ona zna$ dialektycznej zasady przec!odzenia ilo%ci w jako%$, ktra zakca wszelk ewolucj i wszelkie prawa niez#ienno%ci, ro" zu#iane w sensie wulgarnie ewolucjonistyczny#) Fd: co bd: kada socjologia zakada istnienie jakiej% &ilozo&ii, jakiego% %wiatopogldu, ktrego sa#a jest podrz dn czstk) =ie nale" y #iesza$ z teori ogln / czyli z &ilozo&i / 'logiki( we" wn trznej roz#aityc! socjologii, dzi ki ktrej zdobywaj one #ec!aniczn spjno%$) =ie znaczy to oczywi%cie, eby poszuki" wanie 'praw( niez#ienno%ci nie byo rzecz uyteczn i intere" sujc lub eby traktat o bezpo%rednic! spostrzeeniac! na te" #at sztuki politycznej nie #ia racji bytu) Trzeba jednak rzeczy nazywa$ po i#ieniu i przedstawia$ tego rodzaju rozwaania jako to, czy# one w istocie s) Te wa%nie proble#y s proble#a#i teoretyczny#i, a nie te, ktre autor -arysu jako takie podaje) *agadnienia, ktre on stawia, s zagadnienia#i o znaczeniu bezpo%redni#, poli" tyczny#, ideologiczny#, je%li ideologi rozu#ie$ jako &az po" %redni #i dzy &ilozo&i a codzienn praktyk+ s to re&leksje na te#at pojedynczyc! &aktw !istoryczno"politycznyc!, nie zwizanyc! ze sob i przypadkowyc!) *agadnienie teoretyczne staje przed autore# od sa#ego pocztku, kiedy wspo#ina on o tendencjiD negujcej #oliwo%$ zbudowania socjologii w opar" ciu o &ilozo&i praktyki i goszcej, e ta ostatnia #oe wyraa$ si jedynie w konkretnyc! studiac! !istorycznyc!) 5utor znaj" duje tylko czysto sown odpowied: na t obiekcj , ktrej zna"
'=iektrzy towarzysze uwaaj, e teorii #aterializ#u !istorycznego nie #ona uwaa$ za socjologi i e nie #ona jej syste#atycznie wyoy$) Towarzysze ci sdz, e to jest tylko ywa #etoda poj#owania dziejw, e jej twierdzenia daj si dowie%$ tylko o tyle, o ile c!odzi o konkretne !istorycz" ne zdarzenia) Godaj jeszcze i ten argu#ent, e sa#o poj cie socjologii jest nader nieokre%lone))) 5rgu#enty te s niesuszne) Po pierwsze / nie powin" ni%#y na%ladowa$ g#atwaniny panujcej w obozie buruazyjny#) 1akie jest #iejsce teorii #aterializ#u !istorycznegoJ Wszake to nie ekono#ia polityczna i nie !istoria) .est to og/lna nauka o spo0ecze1stwie i o prawac# jego rozwoju" tj, socjologia,,,( ,=) Fuc!arin, 2eoria materializmu #istoryczne% go, Warszawa, '*nicz(, 3CDO, str) 33-) Przyp, re!, C
D

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

czenie jest ogro#ne) *apewne, &ilozo&ia praktyki realizuje si w konkretnyc! badaniac! #inionyc! dziejw oraz w aktualnej dziaalno%ci, zwizanej z tworzenie# nowej !istorii) 5le #ona rwnie tworzy$ teori !istorii i teori polityki) H!ocia bo" wie# w toku rozwoju !istorycznego poszczeglne &akty s za" wsze zindywidualizowane i z#ienne, to poj cia #og by$ uj te w ra#y teorii4 inaczej nie #ona by nawet zrozu#ie$, czy# jest ruc! lub dialektyka, i popadoby si w no#inaliz# w nowej po" staciL) Sprowadzenie &ilozo&ii praktyki do socjologii byo wyra" ze# krystalizacji owej wypaczonej tendencji, ktr krytykowa niegdy% Mngels w swoic! dwc! listac!, opublikowanyc! w <So" zial) 5kade#ikerAN, tendencji polegajcej na sprowadzaniu %wiatopogldu do roli jakiego% #ec!anicznego zbioru recept, ktry daje zudzenie, e ca !istori %wiata nosi si w kieszon"
L Wa%nie &akt, e nie postawiono wa%ciwie zagadnienia, czy# jest 'teo" ria(, unie#oliwi z kolei postawienie zagadnienia, czy# jest religia, unie" #oliwi wydanie realistycznego sdu !istorycznego o &ilozo&iac! przeszo" %ci, ktre przedstawione zostay, wszystkie bez wyjtku, jako #ajaczenia i ob d) R.rytyka Fuc!arina, jak przeprowadza Era#sci, przepojona jest gwatown na#i tno%ci / tak wielk wag przywizuje Era#sci do tego, aby / w %lad za 5ntonio ?abriol / uj#owa$ '&ilozo&i praktyki( jako &ilozo" &i ,%wiatopogld- 'niezalen(, to znaczy woln zarwno od wpyww ide" alistycznyc!, jak i od tendencji wulgarno"#aterialistycznyc! czy ewolu" cyjno"pozytywistycznyc!, woln rwnie od anty!istorycznego, sekciarskie" go pry#itywiz#u, zdoln nato#iast do okre%lenia siebie sa#ej jako 'abso" lutny <!istorycyz#A(, jako 'absolutne <ze%wiecczenieA #y%li(, sprowadze" nie jej na zie#i , jako 'absolutne uczowieczenie !istorii() Przyp, re!,S N Gwa listy Mngelsa, o ktryc! wspo#ina tu Era#sci, zostay napisane w ?ondynie, 93 wrze%nia 3QCT r) i 9N stycznia 3QCL r), i ukazay si drukie# w <Ger Sozialistisc!e 5kade#ikerA z 3 i 3N pa:dziernika 3QCN roku) W tu#a" czeniu &rancuski# przedrukowane zostay w <Ge>enir socialA Sorela ,w nu" #erze z #arca 3QCB roku, str) 99Q/9DB i 9DQ/9L3- z nast pujc notk redak" cyjn+ ';wnocze%nie z przekade# &rancuski# 3zkic/w o materialistycz% nym pojmowaniu !ziej/w pira naszego wsppracownika 5ntonio ?abrioli / uwaali%#y za wskazane dostarczy$ naszy# czytelniko# take przekad rnyc! pis# Mngelsa traktujcyc! o ty# sa#y# proble#ie, rozsianyc! po rnyc! publikacjac! zagranicznyc!() ,?isty te weszy do zbioru+ .) 7arks i K) Mngels+ (isty wy&rane, Warszawa 3CN3, str) NLB/NNT i OTL/OTB-) Przyp, re!,

3T

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

ce od ka#izelki) Tendencja ta staa si podniet do ko#pilowa" nia przez rnyc! geniuszw kieszonkowego &or#atu roz#a" ityc! pyciutkic! i#prowizacji dziennikarskic!) Go%wiadcze" nia, na ktry# opiera si &ilozo&ia praktyki, nie da si wtoczy$ w sc!e#at, stanowi je sa#a !istoria w swej niesko0czonej r" norodno%ci) *e studiw nad ni zrodzi$ si #oe nowa '&ilolo" gia(O, rozu#iana jako naukowa #etoda sprawdzania poszcze" glnyc! &aktw, oraz nowa &ilozo&ia, rozu#iana jako oglna #etodologia !istorii) 7oe wa%nie to #ieli na #y%li ci pisarze, ktrzy / jak o ty# w pierwszy# rozdziale bardzo pobienie i #i#oc!ode# wspo#ina autor -arysu / zaprzeczaj w ogle #oliwo%ci zbudowania socjologii &ilozo&ii praktyki i twierdz, e &ilozo&ia praktyki yje wycznie w poszczeglnyc! szkicac! !istorycznyc! ,twierdzenie takie, podane w tak surowej posta" ci, jest niewtpliwie b dne i stanowi #oe now ciekaw &or" # no#inaliz#u i sceptycyz#u &ilozo&icznego-) =egowanie #oliwo%ci zbudowania socjologii ,rozu#ia" nej jako nauka o spoecze0stwie, czyli jako nauka o !istorii i polityce-, ktra nie byaby wa%nie sa# &ilozo&i praktyki, nie znaczy wcale, e nie da si skonstruowa$ e#pirycznej ko#pila" cji praktycznyc! spostrzee0, ktre by rozszerzyy s&er trady" cyjnej &ilologii) H!ocia &ilologia jest #etodologiczny# wyra" ze# donioso%ci zwery&ikowania i sprecyzowania poszczegl" nyc! &aktw w ic! niepowtarzalnej 'indywidualnej( postaci, nie #ona jednak wykluczy$ praktycznej uyteczno%ci wykrywa"
O Przez &ilologi potocznie rozu#ie si caoksztat studiw niezb dnyc! do osigni cia g bokiej znajo#o%ci jakiego% j zyka oraz u#iej tno%ci po" sugiwania si wszystki#i narz dzia#i u#oliwiajcy#i zrozu#ienie dane" go tekstu) E) F) Uico nada te#u ter#inowi znaczenie o wiele szersze, ktre przej nast pnie Hroce) 1edno%$ &ilozo&ii i &ilologii, ktr postulowa Uico, upatruje Hroce 'w rewindykowaniu !istorii / przeciwko sceptycyz#owi i in" telektualiz#owi wieku VU666, b dcego dzieckie# .artezjusza4 w syntezie a priori .anta, ktry pogodzi idealne z realny#, kategori z do%wiadczenie#, a wreszcie w &ilozo&ii !istorycznej 2egla, w ktrej !istoryz# V6V wieku osign swj punkt szczytowy() Por) take+ E) F) Uico+ 3cienza nuo a, cz %$ druga ,'8 pierwiastkac!(-) ,4owa nauka, Warszawa 3C3O, str) 3DO i nast)-) Przyp, re!,

33

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

nia pewnyc! bardziej oglnyc! 'praw okre%lajcyc! tendencje(, stanowicyc! w s&erze polityki odpowiednik praw statystycz" nyc!, a #ianowicie prawa wielkic! liczb, co przyspieszyo po" st p niektryc! nauk przyrodniczyc!) 1ednake w -arysie nie zaznaczono, i prawa#i statystyczny#i #ona si posugiwa$ w nauce i sztuce polityki tylko dopty, dopki szerokie #asy ludowe pozostaj w zasadzie bierne wobec zagadnie0 interesu" jcyc! !istoryka i polityka albo dopki przypuszcza si , e s bierne) * drugiej strony rozcigni cie praw statystycznyc! na nauk i sztuk polityki #oe #ie$ bardzo powane konsekwen" cje, o ile zastosuje si je do wytyczania perspektyw i planw dziaania) 1e%li bowie# w naukac! przyrodniczyc! prawa staty" styczne #og co najwyej doprowadzi$ do popenienia o#yek i niedokadno%ci, ktre da si atwo sprostowa$ w toku dal" szyc! prac badawczyc!, je%li nawet o%#ieszaj jakiego% poje" dynczego badacza, ktry si ty#i prawa#i posugiwa, to w na" uce i sztuce polityki #og one by$ przyczyn prawdziwyc! ka" tastro& i wywoa$ szkody nie do naprawienia) W rzeczywisto%ci przyznanie prawo# statystyczny# naczelnego #iejsca w poli" tyce, uznanie ic! za prawa cice nad ni jak &atu#, jest nie tylko b de# naukowy#, ale staje si rwnie b de# prak" tyczny#, co wi cej, sprzyja lenistwu u#ysowe#u i progra#o" wej pytko%ci) *auway$ naley, e dziaalno%$ polityczna z#ie" rza wa%nie do wyrwania #as ze stanu bierno%ci, czyli do uni" cestwienia prawa wielkic! liczb) 1ake wi c #ona to prawo uznawa$ za prawo socjologiczneJ 1e%li si dobrze zastanowi$, dojdzie si do wniosku, e ju sa# postulat wprowadzenia go" spodarki planowej, czyli kierowanej, #a na celu unicestwienie praw statystycznyc! rozu#ianyc! #ec!anicznie, to znaczy jako wytworu przypadkowego nagro#adzenia niezliczonej ilo%ci niezalenyc! od siebie aktw indywidualnyc!) Eospodarka taka #usi si wprawdzie opiera$ na statystyce, ale c!odzi tu ju o co innego) W rzeczywisto%ci %wiado#o%$ ludzka zast puje natura" listyczn 'ywioowo%$() 6nny# czynnikie#, ktry w sztuce polityki prowadzi do rozpadania si staryc! sc!e#atw naturalistycznyc!, jest zast "
39

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

powanie w &unkcji kierownictwa pojedynczyc! jednostek i in" dywidualnyc! ,albo 'opatrzno%ciowyc!(, jak #wi 7ic!els Bwodzw przez organa kolektywne ,partie-) W #iar rozrastania si partii #asowyc! i ic! organicznego przenikania w gb y" cia sa#yc! #as ,w ycie gospodarcze, w stosunki produkcjiz#ienia si proces standaryzacji uczu$ ludu, ktry z procesu #ec!anicznego i przypadkowego ,czyli wywoywanego istnie" nie# podobnyc! warunkw i naciskw- staje si procese# %wiado#y# i krytyczny#) Poznanie tyc! uczu$ i ocena ic! do" nioso%ci nie jest ju spraw intuicji przywdcw opartej na zgodno%ci z prawa#i statystyczny#i, a wi c na nazbyt cz sto zawodnyc! czynnikac! racjonalnyc! i intelektualnyc! ,ktre przywdca przekuwa na ide "#oc, na sowo"#oc- / ale zostaje dokonane przez organ zbiorowy w drodze %wiado#ego i ak" tywnego 'wspuczestnictwa(, 'wspodczuwania(, za po#oc do%wiadcze0 bezpo%rednic! uczestnikw, za po#oc tego, co #ona by nazwa$ 'ywy# j zykoznawstwe#() W ten sposb ksztatuje si %cisa wi : #i dzy szeroki#i #asa#i, parti i grup kierownicz i cay ten #ocno zespolony ko#pleks #oe dziaa$ jako 'czowiek zbiorowy() 1eeli ksika 2enryka Ge 7ana #a jak% warto%$, to przez to wa%nie, e zac! ca do zapoznawania si z rzeczywi" sty#i uczucia#i grup i jednostek, nie za% z ty#i, ktre si su" ponuje zgodnie z prawa#i socjologiczny#i) 5le Ge 7an nie do" kona adnego nowego odkrycia ani nie wynalaz jakiej% orygi" nalnej zasady, ktra #ogaby przewyszy$ &ilozo&i praktyki lub wykaza$, e jest ona z punktu widzenia nauki b dna czy jao" wa) Podnis on do godno%ci zasady naukowej e#piryczne kry " teriu# sztuki politycznej, znane ju przedte# i stosowane, jak" kolwiek #oe niedostatecznie okre%lone i rozwini te) Ge 7an nie u#ia nawet oznaczy$ dokadnyc! granic zastosowania tego kryteriu#, gdy koniec ko0cw stworzy tylko nowe pra" wo statystyczne i ,nie%wiado#ie, pod inn nazw- now #eto"
B .oncepcj 'wodza opatrzno%ciowego(, zesanego przez 'ask bosk(, przej 7ic!els od 7aWa Webera) Przyp, re!,

3D

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

d #ate#atyki spoecznej i zewn trznej klasy&ikacji, now so" cjologi abstrakcyjn)


= o t a ) Tak zwane prawa socjologiczne, ktre uznawane s za przyczyn ,taki a taki &akt zac!odzi w #y%l takiego a takiego prawa-, nie #aj adnego znaczenia przyczynowego) S one prawie zawsze tautolo" gia#i i paralogiz#a#i) *azwyczaj s tylko duplikata#i sa#yc! zaobser" wowanyc! &aktw) 8pisuje si &akt czy szereg &aktw, stosujc #ec!a" nicznie proces abstrakcyjnego uoglniania, wydobywa si na jaw stosun" ki podobie0stwa wice te &akty i nazywa si je prawe#, ktre#u przy" pisuje si rol przyczyny) 5le czy rzeczywi%cie wynaleziono co% nowegoJ =owa jest tylko wsplna nazwa nadana pewne#u szeregowi drobnyc! &akcikw, ale nazwy to nie nowo%$) ,W rozprawac! 7ic!elsa znale:$ #ona dugi rejestr takic! tautologicznyc! uoglnie0+ ostatni# / i ty#, ktry zdoby najwi kszy rozgos / jest 'wdz opatrzno%ciowy(-) W ten sposb popada si niepostrzeenie w dziwaczn od#ian plato0skiego idealiz#u) Te abstrakcyjne prawa dziwnie bowie# przypo#inaj czyste idee Platona, stanowice istot realnyc! &aktw zie#skic!)

Hz %ci skadowe &ilozo&ii praktyki Syste#atyczny wykad &ilozo&ii praktyki nie #oe po#i" n$ adnej z cz %ci skadowyc! doktryny jej zaoyciela) 5le jak naley to rozu#ie$J Wykad taki powinien uwzgl dni$ ca &ilo" zo&iczn cz %$ ogln, rozwin$ tedy w sposb logicznie spjny wszystkie oglne poj cia #etodologii !istorii i polityki, a po" nadto sztuki, ekono#ii i etyki) 7usi te w ty# zestawieniu zna" le:$ si #iejsce dla teorii nauk przyrodniczyc!) Fardzo rozpo" wszec!niony jest pogld, e &ilozo&ia praktyki jest czyst &ilozo" &i, nauk dialektyki, a jej pozostay#i cz %cia#i s ekono#ia i polityka) Glatego te #wi si , e doktryna ta skada si z trzec! cz %ci, ktre s jednocze%nie ukoronowanie# i przekro" czenie# najwyszego szczebla rozwoju, jaki przed rokie# 3QLQ osign a nauka najbardziej post powa narodw Muropy+ nie" #ieckiej &ilozo&ii klasycznej, klasycznej angielskiej ekono#ii oraz &rancuskiej dziaalno%ci i wiedzy politycznej) Tej koncep" cji, ktra jest raczej poszukiwanie# :rde !istorycznyc! ni klasy&ikacj wywodzc si z sa#ej istoty doktryny, nie #ona
3L

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

przeciwstawia$ jako ostatecznego sc!e#atu inny# uj cio# doktryny, bardziej przystosowany# do rzeczywisto%ci) 7ona tu zapyta$, czy &ilozo&ia praktyki nie jest wa%nie w szczeglno" %ci teori !istorii4 odpowiedzie$ trzeba, e istotnie tak jest, po" lityki i ekono#ii nie #ona jednak dlatego wa%nie odrywa$ od !istorii, nawet i wwczas, gdy przybieraj one specy&iczn po" sta$ / nauki i sztuki polityki oraz nauki i polityki ekono#icz" nej) 5 wi c po rozwini ciu gwnego te#atu w oglnej cz %ci &ilozo&icznej, obej#ujcej wa%ciw &ilozo&i praktyki+ nauk dialektyki lub gnoseologi , w ktrej oglne poj cia !istorii po" lityki i ekono#ii cz si w jedn organiczn cao%$ / wskaza" ne jest poda$ w popularny# zarysie oglne wiado#o%ci o ka" dy# #o#encie lub cz %ci skadowej, nawet je%li stanowi ona niezalen, odr bn nauk ) Przy bliszej analizie wida$, e w Popularnym zarysie wszystkie te punkty zostay poruszone, ale w sposb przypadkowy, nie uporzdkowany, c!aotyczny i nieja" sny, a to dlatego, e zabrako w ni# jasnej i sprecyzowanej de&i" nicji, co to jest sa#a &ilozo&ia praktyki) Faza i rozwj !istoryczny =ie poruszono zasadniczego zagadnienia+ jak ksztatuje si rozwj !istoryczny w oparciu o baz J 5 przecie o proble" #ie ty# wspo#ina Plec!anow w Po!stawowyc# zaga!nieniac# i #ona byo go rozwin$) Stanowi on punkt w zowy wszyst" kic! zagadnie0, jakie wyoniy si wok &ilozo&ii praktyki, i bez rozwizania go nie #ona rozstrzygn$ innego zagadnienia / zagadnienia stosunkw #i dzy spoecze0stwe# a 'przyrod(, ktre#u po%wi cono specjalny rozdzia -arysu) 8to dwa twier" dzenia z przed#owy do Przyczynku !o krytyki ekonomii poli% tycznej) 3) ?udzko%$ stawia sobie zawsze tylko takie zadania, ktre #oe rozwiza$) Sa#o zadanie wyania si dopiero ww" czas, kiedy warunki #aterialne rozwizania go ju istniej lub co naj#niej znajduj si w procesie stawania si ) 9) Xadna &or" #acja spoeczna nie ginie, zani# si nie rozwin wszystkie te siy wytwrcze, ktry# daje ona dostateczne pole rozwoju, a
3N

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

nowe, wysze stosunki produkcji nie zjawiaj si nigdy na jej #iejsce, zani# w onie starego spoecze0stwa nie dojrzej #a" terialne warunki ic! istnienia) Twierdzenia te naley zanalizo" wa$ w caej rozcigo%ci i z wszystki#i wypywajcy#i z nic! konsekwencja#i) Tylko na ty# gruncie #ona wyeli#inowa$ wszelkiego rodzaju #ec!anistyczne sposoby uj cia sprawy i wszelkie %lady zabobonnej wiary w 'cuda( i tylko na ty# grun" cie s&or#uowa$ #ona proble# ksztatowania si aktywnyc! grup politycznyc!, a take koniec ko0cw proble# roli wiel" kic! osobowo%ci w !istorii) 6ntelektuali%ci Warto by uoy$ starannie prze#y%lany rejestr uczo" nyc!, ktryc! pogldy powszec!nie si przytacza lub zwalcza, i zaopatrzy$ kade nazwisko w adnotacj in&or#ujc o stanowi" sku i znaczeniu danego czowieka na polu nauki ,dotyczyoby to rwnie zwolennikw &ilozo&ii praktyki, ktryc! zwyko si cytowa$ niewsp#iernie do stopnia ic! oryginalno%ci i zna" czenia-) W rzeczywisto%ci tylko bardzo przelotnie wspo#ina si o najwybitniejszyc! u#ysowo%ciac!) =asuwa si pytanie+ czy nie naleaoby raczej powoywa$ si wycznie na wybitnyc! autorw z obozu przeciwnikw, po#ija$ za% autorw drugo" rz dnyc!, ktrzy jedynie przeuwaj gotowe &razesyJ 5 ty#cza" se# odnosi si wraenie, e zwyko si walczy$ wa%nie z prze" ciwnika#i saby#i lub naciera$ wr cz na najsabsze pozycje ,lub te pozycje najnieudolniej bronione- dla uzyskania a" twyc!, czysto werbalnyc! zwyci stw ,bo o rzeczywistyc! zwy" ci stwac! nie #oe tu by$ #owy-) Powstaje zudzenie, jakoby istniao jakie% realne ,a nie tylko &or#alne i #eta&oryczne- po" dobie0stwo #i dzy &ronte# ideologiczny# a &ronte# poli" tyczno"#ilitarny#) W walce politycznej i #ilitarnej #oe #ie$ racj bytu taktyka atakowania sabszyc! punktw oporu, aby pote# #c rzuci$ na punkty silniejsze #aksi#u# si, uwolnio" nyc! z c!wil likwidacji punktw sabszyc!) *wyci stwa poli" tyczne i #ilitarne #aj w pewnej #ierze walor trwao%ci i uni"
3O

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

wersalno%ci, cel strategiczny za% osiga si w sposb de&inityw" ny, z konsekwencja#i o znaczeniu oglny# i w odniesieniu do wszystkic!) =a &roncie ideologiczny# nato#iast kl ska po" #niejszyc! sojusznikw i zwolennikw przeciwnika #a zniko" #e znaczenie4 tutaj zwalcza$ trzeba przeciwnikw najwybit" niejszyc!) W przeciwny# razie nast puje po#ieszanie gazety z ksik, po#ieszanie drobnej powszedniej pole#iki z prac naukow) Hi po#niejsi winni by$ pozostawieni prowadzony# od wypadku do wypadku pole#iko# dziennikarski# Q) =owa nauka da dowd swej skuteczno%ci i ywotno%ci, kiedy wykae, i zdolna jest stawi$ czoo wielki# bojowniko# reprezentujcy# przeciwne tendencje, kiedy rozwie wasny" #i %rodka#i zasadnicze proble#y wysuni te przez tyc! prze" ciwnikw albo kiedy dowiedzie niezbicie &aszywo%ci tyc! pro" ble#w) Ho prawda okre%lona epoka !istoryczna, czy te dane spoecze0stwo reprezentowane s raczej przez %redni warstw intelektualistw, a zate# przez u#ysy przeci tne, ale trzeba odrnia$ ideologi powszec!n, ideologi #asow od prac na" ukowyc!, od wielkic! syntez &ilozo&icznyc!, ktre stanowi rze" czywiste zworniki sklepienia) Trzeba je przezwyci a$ albo ne" gatywnie / przez wykazywanie ic! bezzasadno%ci, albo pozy" tywnie / przez przeciwstawianie i# syntez &ilozo&icznyc! o wi kszej donioso%ci i znaczeniu) .iedy czyta si -arys, odnosi si wraenie, jakby kto%, ko#u %wiato ksi ycowe przeszkadza zasn$, c!cia sc!wyta$ i zebra$ jak najwi ksz ilo%$ robaczkw
Q Era#sci przyj tak wa%nie lini walki ideologicznej, widzc w Hro " ce# wielkiego przeciwnika, &ilozo&a, ktry nada kierunek rozwojowi caej woskiej kultury wspczesnej i kultur t oywia, #y%liciela, ktrego wpyw wykracza daleko poza granice Woc! i ktry potra&i nada$ idealiz#owi &or" # nowej &ilozo&ii i posta$ #y%li nowoczesnej) Eentile, #i#o caego jego znaczenia, zaj#uje wedug Era#sciego #iejsce drugorz dne) Praca '5nty" Hroce(, ktr Era#sci za#ierza napisa$, bynaj#niej nie #iaa cakowicie odrzuca$ syste#u, lecz #iaa by$ prawdziw krytyk, ktra pozwoliaby 'przezwyci y$( Hrocego) ,=a te#at 'przezwyci enia( nowej &ilozo&ii ideali" stycznej we Woszec! / por) 5) Era#sci+ Il materialismo storico e la +iloso+ia !i 5ene!etto 6roce, Minaudi, 3CLQ, str) C3-) Przyp, re!,

3B

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

%wi toja0skic!, w przekonaniu, e wtedy %wiato przyga%nie lub zniknie) =auka i syste# Hzy #ona napisa$ ksik ele#entarn, podr cznik, 'popularny zarys( doktryny, ktra znajduje si jeszcze w sta" diu# dyskusji, pole#ik, opracowywaniaJ Popularny podr cznik #ona uj$ jedynie jako wykad na pewien okre%lony te#at, wykad pod wzgl de# &or#alny# dog#atyczny, utrzy#any w powany# stylu, bez popisywania si przesadn erudycj) 7oe on by$ tylko wprowadzenie# do studiw naukowyc!, nie za% sprawozdanie# z oryginalnyc! bada0 naukowyc!, #usi by$ przystosowany do pozio#u #odziey albo takic! czytelnikw, ktrzy pod wzgl de# dyscypliny naukowej znajduj si na po" zio#ie wieku #odocianego, odczuwaj potrzeb zdobywania 'pewno%ci(, potrzeb poznania pogldw, ktryc! prawdziwo%$ nie podlega dyskusji, przynaj#niej &or#alnie) 1eeli pewna okre%lona doktryna nie osign a jeszcze tej 'klasycznej( &azy swego rozwoju, kada prba przedstawienia jej w &or#ie pod" r cznikowej #usi zako0czy$ si porak, jej logiczne usyste#a" tyzowanie jest bowie# tylko pozorne i iluzoryczne) W taki# wypadku #oe c!odzi$ tylko o to, co wa%nie znalazo wyraz w -arysie / o #ec!aniczne nagro#adzenie rnorodnyc! ele" #entw, ktre #i#o zewn trznego pocigni cia jednakowy# lakiere# #usz pozosta$ niespjne i nie zwizane ze sob) Hzy nie lepiej tedy uj$ zagadnienie we wa%ciwyc! s&or#uowa" niac! teoretycznyc! i !istorycznyc! i zadowoli$ si ksik, w ktrej szereg podstawowyc! proble#w doktryny zostaoby wyoonyc! #onogra&icznieJ Wygldaoby to i powaniej, i bar" dziej 'naukowo() 5le pokutuje rozpowszec!niony pogld, e 'nauka( absolutnie #usi znaczy$ tyle, co 'syste#(, i dlatego tworzy si syste#y byle jakie, ktre za#iast wewn trznej lo" gicznej spjno%ci zac!owuj jedynie zewn trzne #ec!aniczne cec!y syste#u)
3Q

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Gialektyka W -arysie brak jakiegokolwiek o#wienia dialektyki) *akada si z gry, w sposb wielce powierzc!owny, e ona ta# tkwi, nie wykada si jej jednak) 1est to absurd, gdy c!odzi o podr cznik, ktry powinien przecie zawiera$ podstawowe ele" #enty o#awianej doktryny i ktrego odsyacze bibliogra&iczne powinny jedynie suy$ pobudzeniu czytelnika do dalszyc! studiw nad rozszerzenie# i pog bienie# te#atu, a nie wyr " cza$ sa#ego podr cznika) Pw brak o#wienia dialektyki #oe wypywa$ z dwc! przyczyn) Pierwsz z nic! #oe stanowi$ &akt, e &ilozo&i praktyki uwaa si za poczenie dwc! ele" #entw+ teorii !istorii i teorii polityki, poj tej jako socjologia, czyli skonstruowanej zgodnie z #etod nauk przyrodniczyc! ,#etody ekspery#entalnej w sensie drobiazgowo"pozytywi" styczny#-, oraz wa%ciwej &ilozo&ii, ktr #iaby stanowi$ #a" terializ# &ilozo&iczny, czyli #eta&izyczny, czyli #ec!anistyczny ,wulgarny-) =ie wydaje si , aby autor -arysu #ocno z#ieni swj sposb stawiania proble#u &ilozo&icznego, nawet po#i#o nie" dawnej wielkiej dyskusji skierowanej przeciwko #ec!anicy" z#owi) 1ak wida$ z #e#oriau przedstawionego na londy0" ski# .ongresie 2istorii =auki, twierdzi on w dalszy# cigu, e &ilozo&ia praktyki dzieli si na dwa ele#enty+ na doktryn !i" storii i polityki oraz &ilozo&i , ktra jednak / jak o%wiadczy / nie jest ju dawny# #aterializ#e# &ilozo&iczny#, lecz #ate" rializ#e# dialektyczny#) Przy taki# stawianiu zagadnienia przestaje si rozu#ie$ wag i znaczenie dialektyki, ktra z dok" tryny naukowej stanowicej rdze0 !istoriogra&ii i polityki zo" staje zdegradowana do roli jednego z poddziaw logiki &or" #alnej, do roli sc!olastyki ele#entarnej) ;ola i znaczenie dia" lektyki #og by$ w caej swej rozcigo%ci zrozu#iae tylko wwczas, gdy &ilozo&i praktyki poj#uje si jako &ilozo&i inte" graln i oryginaln, ktra otwiera now &az dziejw i rozwoju #y%li, gdy przezwyci a ,a przezwyci ajc, wc!ania w siebie ic! ywotne ele#enty- zarwno idealiz#, jak #aterializ# tra"
3C

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

dycyjny, jako wyraz dawnego spoecze0stwa) 1eeli &ilozo&i praktyki uj#uje si jako podporzdkowan innej &ilozo&ii, nie #ona poj$ nowej dialektyki, w ktrej wa%nie dokonuje si i wyraa to przezwyci enie) Gruga przyczyna zdaje si by$ przyczyn natury psy" c!ologicznej) *daje#y sobie spraw , e dialektyka jest dziedzi" n bardzo trudn, gdy #y%lenie dialektyczne jest przeciwie0" stwe# wulgarnego 'potocznego rozsdku(, ktry jest dog#a" tyczny, dny prawd niezac!wianyc!, a jego wyraze# jest logi" ka &or#alna) Gla lepszego zrozu#ienia kwestii wyobra:#y so" bie, co by nastpio, gdyby w szkoac! pocztkowyc! i %rednic! wykadano nauki przyrodnicze i &izyk w oparciu o teori wzgl dno%ci Minsteina i gdyby uzupeniano tradycyjne poj cie 'prawa natury( poj cie# prawa rzdzcego statystyk, czyli prawa wielkic! liczb) Iczniowie nic nie rozu#ieliby z tego, roz" bieno%$ za% #i dzy nauk szkoln a ycie# rodzinny# i ludo" wy# byaby tak jaskrawa, e szkoa staaby si przed#iote# kpin i karykaturalnego braku zau&ania) Ta wa%nie przyczyna, jak #i si wydaje, bya !a#ulce# psyc!ologiczny#, ktry dziaa na autora -arysu) W rzeczywi" sto%ci kapituluje on przed potoczny# rozsdkie# i przed wul" garny# #y%lenie#, gdy nie postawi zagadnienia w ter#inac! %ci%le teoretycznyc!, a zate# jest w praktyce bezbronny i bez" radny) =iewyksztacone i pry#itywne %rodowisko zwyci yo nauczyciela, wulgarny 'potoczny rozsdek( zawadn nauk, a nie odwrotnie) 1e%li %rodowisko #a by$ wyc!owawc, #usi te sa#o podlega$ wyc!owaniu, ale autor -arysu nie rozu#ie tej rewolucyjnej dialektyki) Yrdo wszystkic! b dw -arysu i jego autora ,stanowisko jego nie ulego z#ianie nawet po wiel" kiej dyskusji, w wyniku ktrej wydaje si , e odegna si od swojej ksiki, jak to wynika z #e#oriau przedstawionego na kongresie londy0ski#- tkwi wa%nie w ty# uporczywy# dzie" leniu &ilozo&ii praktyki na dwie cz %ci+ na 'socjologi ( i &ilozo&i syste#atyczn) Kilozo&ia oddzielona od teorii !istorii i polityki #oe by$ jedynie #eta&izyk, a przecie konkretne u!istorycz" nienie &ilozo&ii, jej utosa#ienie z !istori jest wa%nie wielk
9T

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

zdobycz w dziejac! nowoczesnej #y%li, reprezentowan przez &ilozo&i praktyki) 8 #eta&izyce Hzy w Popularnym zarysie #ona znale:$ krytyk #eta" &izyki i &ilozo&ii spekulatywnejJ Trzeba powiedzie$, e sa#ego poj cia #eta&izyki autor unika, podobnie jak unika poj $ roz" woju !istorycznego i jego procesu, a wi c sa#ej dialektyki) *ro" zu#ie$, e pewne twierdzenie &ilozo&iczne, ktre jest prawdziwe w dany# okresie !istoryczny#, czyli jest wyraze# konieczny# i nieodczny# okre%lonej dziaalno%ci dziejowej, okre%lonej praktyki, w nast pny# okresie zostaje przezwyci one, pozba" wione tre%ci, zrozu#ie$ to, nie popadajc w sceptycyz# i rela" tywiz# #oralny i ideologiczny, czyli poj#owa$ &ilozo&i !isto" rycznie / wszystko to stanowi do%$ trudn i ci k operacj #y%low) Ty#czase# autor popada w najlepsze w dog#atyz#, a zate# w pewnego rodzaju naiwn #eta&izyk ) 1est to jasne od sa#ego pocztku, wynika z sa#ego ju postawienia proble#u, z &aktu, e usiowa zbudowa$ syste#atyczn 'socjologi ( &ilo" zo&ii praktyki+ socjologia w ty# wypadku oznacza wa%nie na" iwn #eta&izyk ) W ko0cowy# urywku przed#owy autorowi nie udaje si odpowiedzie$ na obiekcje niektryc! krytykw, utrzy#ujcyc!, e &ilozo&ia praktyki y$ #oe tylko w konkret" nyc! pracac! !istorycznyc!) =ie udaje #u si opracowa$ kon" cepcji &ilozo&ii praktyki jako '#etodologii !istorii(, a tej ostat" niej jako '&ilozo&ii( / jedynej konkretnej &ilozo&ii4 nie u#ie po" stawi$ i rozwiza$, z punktu widzenia realnej dialektyki, pro" ble#u, ktry Hroce postawi i stara si rozwiza$ ze spekula" tywnego punktu widzenia) *a#iast #etodologii !istorii, za" #iast &ilozo&ii autor konstruuje kazuistycznie szereg zagadnie0 szczegowyc!, uj tyc! i rozwizywanyc! dog#atycznie, je%li ju nie czysto werbalnie, za po#oc rwnie naiwnyc!, jak pre" tensjonalnyc! paralogiz#w) Taka kazuistyka #ogaby by$ na" wet rzecz uyteczn i interesujc, gdyby za tak podana zo" staa, gdyby nie pretendowaa do niczego wi cej prcz dostar"
93

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

czenia przyblionyc! sc!e#atw o c!arakterze e#piryczny#, przydatnyc! na dora:ny uytek) *reszt jest rzecz zrozu#ia, e tak wa%nie by$ powinno, skoro w interpretacji Popularnego zarysu &ilozo&ia praktyki nie jest &ilozo&i sa#odzieln i orygi" naln, ale 'socjologi( #aterializ#u #eta&izycznego) 7eta&izy" ka zate# oznacza tu jedynie okre%lone, a #ianowicie spekula" tywne s&or#uowanie &ilozo&iczne idealiz#u, a nie kade syste" #atyczne s&or#uowanie stawiane jako prawda poza!istorycz" na, jako uniwersalna abstrakcja, poza czase# i przestrzeni) Kilozo&i zawart ,implicite- w Popularnym zarysie #ona nazwa$ arystoteliz#e# pozytywistyczny#, zastosowa" nie# logiki &or#alnej do #etod nauk &izycznyc! i przyrodni" czyc!) Prawo przyczynowo%ci, poszukiwanie prawidowo%ci, nor#y, jednolito%ci / zast puj tu dialektyk !istoryczn) 5le jak z takiego uj#owania prawa przyczynowo%ci wywie%$ 'prze" zwyci enie( praktyki, rozwj przez przeciwie0stwoJ Skutek nie #oe nigdy #ec!anicznie przezwyci y$ przyczyny czy sys" te#u przyczyn, nie #oe wi c by$ #owy o inny# rozwini ciu proble#u, jak tylko w ra#ac! paskiego i wulgarnego ewolu" cjoniz#u) 1eeli 'idealiz# spekulatywny( jest nauk o kategoriac! i apriorycznej syntezie duc!a, czyli pewn &or# abstrakcji an" ty!istorycznej, to &ilozo&ia zawarta w Popularnym zarysie jest idealiz#e# na opak w ty# znaczeniu, e kategorie spekulatyw" ne s w niej zastpione poj cia#i i klasy&ikacja#i e#piryczny" #i, rwnie abstrakcyjny#i i anty!istoryczny#i jak ta#te) 1edn z najbardziej widocznyc! pozostao%ci starej #e" ta&izyki jest w Popularnym zarysie denie do sprowadzenia wszystkiego do jednej przyczyny, przyczyny ostatecznej, ko0co" wej) 7ona odtworzy$ dzieje proble#u jedynej i ostatecznej przyczyny i wykaza$, e jest to jeden z przejaww 'szukania Foga() Gwa listy Mngelsa drukowane w <Sozial) 5kade#ikerA wy#ierzone s take przeciwko te#u dog#atyz#owi) Poj cie 'nauki(
99

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Ij#owanie tego proble#u jako poszukiwania praw, linii stayc!, regularnyc! i jednolityc! zwizane jest z nieco dziecin" ny# i naiwny# denie# do bezapelacyjnego rozwizania praktycznej kwestii przewidywalno%ci wydarze0 !istorycz" nyc!C) W wyniku dziwacznego odwrcenia perspektywy 'uwaa si (, e skoro nauki przyrodnicze daj #ono%$ przewidywania rozwoju procesw naturalnyc!, to #etodologi !istoryczn na" ley uzna$ za naukow tylko w tej #ierze, w jakiej pozwala ona abstrakcyjnie 'przewidywa$( przyszo%$ spoecze0stwa) Std poszukiwanie istotnyc! przyczyn, a nawet 'praprzyczyny(, 'przyczyny przyczyn() 5le w 2ezac# o 7euer&ac#u ju dawno skrytykowana zostaa ta sy#plicystyczna koncepcja) W rzeczy" wisto%ci #ona 'naukowo( przewidywa$ tylko walk , nie za% jej konkretne #o#enty, ktre #og by$ jedynie rezultata#i zde" rzenia si si przeciwstawnyc!, b dcyc! w nieustanny# ruc!u i nie dajcyc! si nigdy sprowadzi$ do ustalonyc! wielko%ci, gdy ilo%$ nieustannie przetwarza si w nic! w jako%$) W rze" czywisto%ci 'przewiduje si ( w ty# stopniu, w jaki# si dziaa, w jaki# czyni si %wiado#e wysiki, przyczyniajc si konkret" nie do powstania 'przewidywanego( rezultatu) Przewidywanie okazuje si wi c nie akte# naukowy#, poznawczy#, ale abs" trakcyjny# wyraze# wysiku, praktyczny# sposobe# kszta" towania woli zbiorowej) 6 jake przewidywanie #ogoby by$ akte# poznaw" czy#J *na si co%, co byo, lub co%, co jest, nie za%, co b dzie, co jest 'nie istniejce(, a zate# / e) !e+initione / niepoznawalne) Przewidywanie jest wi c tylko czynno%ci praktyczn, ktrej, je%li nie jest po prostu bzdur i strat czasu, nie da si wytu" #aczy$ inaczej, ni to powyej uczyniono) Trzeba dokadnie sprecyzowa$ proble# przewidywalno%ci wydarze0 !istorycz"
'7eteorolodzy #og przepowiada$ pogod R)))S) 5strono# zna prawa ruc!u planet R)))S) Teraz spytaj#y+ czy #oe by$ co% podobnego w naukac! spoecznyc!J =iewtpliwie) 6stotnie, je%li zna#y prawa spoecznego rozwoju, tj) drog , ktr spoecze0stwo niec!ybnie kroczy, je%li zna#y kierunek roz" woju, to nietrudno okre%li$ i przyszo%$ spoecze0stwa() ,Fuc!arin, op) cit), str) NN/NO-) Przyp, re!, 9D
C

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

nyc!, by #c pote# podda$ wyczerpujcej krytyce #ec!ani" styczn koncepcj przyczynowo%ci, pozbawi$ j wszelkiego au" torytetu naukowego i sprowadzi$ do czystego #itu, ktry by #oe uyteczny w przeszo%ci, w za#ierzc!y# okresie rozwo" ju pewnyc! zalenyc! grup spoecznyc!) 5le trzeba te rozprawi$ si krytycznie z sa#y# poj " cie# 'nauki(, jakie wynika z Popularnego zarysu) *ostao ono wzi te w cao%ci z nauk przyrodniczyc!, jak gdyby byy one je" dyn prawdziw nauk, nauk w %cisy# tego sowa znaczeniu, jak si to utaro przyj#owa$ w okresie pozytywiz#u) 5le w Po% pularnym zarysie ter#in 'nauka( uywany jest w wielu rnyc! znaczeniac!, wyraonyc! bd: e)plicite, bd: w do#y%lnikac!, bd: te zaledwie w aluzjac!) Sens jasno wyraony jest ten, w jaki# uywa si ter#inu 'nauka( w odniesieniu do bada0 z za" kresu &izyki) .iedy indziej, jak si zdaje, oznacza ona #etod ) 5le czy istnieje '#etoda w oglno%ci(, a je%li istnieje, to czy oznacza ona co% innego ni &ilozo&i J W pewnyc! wypadkac! #ogaby oznacza$ jedynie logik &or#aln, ale czy to wa%nie #ona nazwa$ #etod i naukJ .ady rodzaj bada0 #a swoj wasn #etod i buduje swoj wasn nauk , przy czy# #eto" da rozwija si i jest opracowywana rwnolegle do rozwoju ba" da0 odno%nej ga zi nauki i tworzy z ni#i jedn cao%$) Wiara w to, i #ona skutecznie prowadzi$ badania naukowe, stosujc w nic! #etod typow, obran na tej podstawie, e daa dobre rezultaty w innej dziedzinie bada0, z ktr bya organicznie zro%ni ta / jest dowode# za%lepienia, nie #ajcego nic wspl" nego z nauk) 6stniej jednak rwnie kryteria oglne, o kt" ryc! #ona powiedzie$, e stanowi %wiado#o%$ krytyczn kadego uczonego, jakakolwiek byaby jego specjalno%$, i ktre winny stale 'by$ na stray( biegu jego pracy) Tak wi c stwier" dzi$ #ona, e nie jest naukowce# ten, kto nie #a pewno%ci co do swoic! wasnyc! kryteriw, kto nie rozu#ie w peni poj $, ktry#i operuje, nie posiada dostatecznej znajo#o%ci i zrozu" #ienia poprzedniego stanu badanyc! proble#w, kto nie jest ostrony w swoic! twierdzeniac!, kto nie post puje w swyc! badaniac! krok za krokie#, lecz dowolnie, bez zac!owania ko"
9L

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

niecznego porzdku, kto nie uwzgl dnia luk w zdobytyc! wia" do#o%ciac!, lecz je prze#ilcza i zadowala si rozwizania#i lub powizania#i czysto werbalny#i, #iast przyzna$ otwarcie, e c!odzi o stanowiska prowizoryczne, ktre #og by$ podda" ne rewizji i rozwijane dalej) W wielu wywodac! pole#icznyc! -arysu dostrzec #o" na syste#atyczne nieuznawanie #oliwo%ci b du ze strony po" szczeglnyc! cytowanyc! autorw, wskutek czego przypisuje si pewnej grupie spoecznej, ktrej reprezentanta#i s jakoby zawsze uczeni, pogldy jak najbardziej rozbiene i denia ca" kowicie sprzeczne) Wie si to z bardziej oglny# kryteriu# #etodyczny#, ktre polega na ty#, i nie post puje si w spo" sb nazbyt 'naukowy(, czy po prostu 'powany(, wybierajc przeciwnikw spo%rd najgupszyc! i najbardziej ograniczo" nyc! lub wybierajc z pogldw przeciwnika naj#niej istotne, najbardziej przypadkowe i utrzy#ujc nast pnie, e si prze" ciwnika 'cakowicie unicestwio(, podczas gdy zbio si tylko jakie% jego przypadkowe, drugorz dne twierdzenie, albo te utrzy#uje si , e unicestwio si pewn ideologi , pewn dok" tryn , gdy w rzeczywisto%ci wykazao si tylko teoretyczne nie" docigni cia jej trzecio" czy czwartorz dnyc! zwolennikw) 'Trzeba by$ sprawiedliwy# w stosunku do przeciwnikw( w ty# znaczeniu, e trzeba stara$ si zrozu#ie$ to, co oni na" prawd c!cieli powiedzie$, nie czepiajc si zo%liwie powierz" c!ownego, bezpo%redniego znaczenia ic! wywodw) 8bowizu" je to oczywi%cie wtedy, gdy #a si na celu podniesienie pozio" #u intelektualnego wasnyc! zwolennikw, nie za% wytworze" nie za wszelk cen i wszelki#i sposoba#i pustki dokoa sie" bie) Trzeba przyj$ nast pujcy punkt widzenia+ zwolennicy #ojej doktryny b d #usieli broni$ swoic! pogldw wobec przeciwnikw inteligentnyc! i dobrze przygotowanyc!, a nie tylko wobec przeciwnikw pry#itywnyc! i nieokrzesanyc!, ktryc! przekonuje si sposoba#i 'autorytatywny#i( albo 'e#ocjonalny#i() 7oliwo%$ b du #usi by$ uznawana i usprawiedliwiana, co nie oznacza bynaj#niej rezygnacji z wa" snyc! pogldw, gdy wany jest nie taki czy inny pogld Pawa
9N

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

lub Eawa, ale w caoksztat pogldw, ktry sta si wasno" %ci kolektywn, ele#ente# siy spoecznej4 ten wa%nie cao" ksztat pogldw przeciwnyc! naley zwalcza$ w osobac! ic! najbardziej reprezentatywnyc! teoretykw, godnyc! szacunku z uwagi na wyyny ic! #y%li i ic! 'bezinteresowno%$() =ie nale" y jednak sdzi$, e ty# sa#y# 'unicestwiono( dany ele#ent i zaraze# odpowiedni si spoeczn ,byby to nie!u#anistycz" ny racjonaliz#-, lecz tylko, i przyczyniono si + 3- do u#ocnie" nia wasnej pozycji i podtrzy#ania we wasny# stronnictwie duc!a odr bno%ci4 9- do stworzenia podoa, na ktry# wasne stronnictwo #oe przyswaja$ sobie i oywia$ wasn oryginal" n doktryn , odpowiadajc warunko# jego ycia) *auway$ wypada, e wiele usterek Popularnego zarysu wie si z jego 'oratorski#( c!araktere#) 5utor podkre%la w przed#owie, niby jaki% tytu do c!way, e jego ksice daa po" cztek #wnica) 5le jak to ju zauway 7acaulay, #wic o ustnyc! dysputac! Erekw, z 'ustny# dowodzenie#( i z #en" talno%ci #wcy wie si cz sto powierzc!owno%$ logiczna i najbardziej zdu#iewajca pytko%$ argu#entacji) =ie u#niej" sza to zreszt odpowiedzialno%ci autorw, ktrzy przed wydru" kowanie# nie kontroluj swoic! wygoszonyc! ustnie wywo" dw / cz sto przecie i#prowizowanyc! / w ktryc! przypad" kowe, #ec!aniczne skojarzenia #y%lowe zast puj nieraz lo" giczny ko%ciec rozu#owania) 1eszcze gorzej dzieje si wwczas, kiedy praktyka #wcy doprowadza do trwaego nawyku posu" giwania si atwizn i kiedy !a#ulce krytyczne przestaj dzia" a$) 7ona by uoy$ spor list rnyc! ignorantiae, mutatio% nes i elenc#i89, zawartyc! w Popularnym zarysie i wynikajcyc! przypuszczalnie ze 'swady oratorskiej() Typowy# przykade# wydaje #i si ust p po%wi cony pro&esorowi Sta##lerowi, je" den z najbardziej powierzc!ownyc! i so&istycznyc!) Tak zwana 'realno%$ %wiata zewn trznego(
3T Ter#iny oznaczajce w logice &or#alnej zasadnicze :rda b dw+ luki w wiado#o%ciac!, przeinaczenia, b dy w rozu#owaniu) Przyp, re!,

9O

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Haa pole#ika przeciwko subiektywistycznej koncepcji rzeczywisto%ci wraz z 'niesyc!any#( zagadnienie# 'obiek" tywnej realno%ci %wiata zewn trznego( bya :le postawiona, jeszcze gorzej poprowadzona i w znacznej swej cz %ci zupenie jaowa i niepotrzebna ,odnosi si to rwnie do #e#oriau przedstawionego na .ongresie 2istorii =auki, ktry odby si w ?ondynie w czerwcu/lipcu 3CD3 roku-) * punktu widzenia ce" lw Popularnego zarysu cay ten wywd zdaje si by$ wywoany raczej cigota#i intelektualnej pedanterii ni logiczn potrze" b) Szeroka publiczno%$ nie uwierzy, e w ogle #ona stawia$ proble#+ czy %wiat zewn trzny obiektywnie istniejeJ Wystarczy w ten sposb s&or#uowa$ zagadnienie, eby wywoa$ niepo" wstrzy#any, gargantuiczny wybuc! wesoo%ci) Publiczno%$ 'wierzy(, e %wiat zewn trzny jest obiektywnie realny, ale tu wa%nie nasuwa si pytanie+ jakie jest :rdo tej wiary i jak posiada ona 'obiektywn( warto%$ krytycznJ 8t wiara ta jest poc!odzenia religijnego, c!o$by nawet podzielajcy j czowiek by religijnie oboj tny) Poniewa wszystkie religie za" wsze nauczay i nauczaj, e %wiat, przyroda, wszec!%wiat zo" stay stworzone przez Foga przed stworzenie# czowieka i czowiek zasta %wiat ju gotowy, skatalogowany, ustalony raz na zawsze / wierzenie to stao si elazn pozycj 'potocznego rozsdku( i trwa niewzruszenie nawet wwczas, gdy uczucia re" ligijne wygasy albo przycic!y) 5 zate# opieranie si na ty# do%wiadczeniu zaczerpni ty# z dziedziny 'potocznego rozsd" ku( w celu obalenia i o%#ieszenia %wiatopogldu subiektywi" stycznego #a warto%$ raczej 'reakcyjn(, i#plikuje nawrt do uczu$ religijnyc!) W rzeczy sa#ej pisarze i #wcy katoliccy uciekaj si do tego sa#ego %rodka, aby uzyska$ ten sa# e&ekt zjadliwego o%#ieszenia pogldw przeciwnika 33) W #e#oriale
33 .o%ci ,przy po#ocy jezuitw, a w szczeglno%ci neosc!olastykw z uniwersytetu w ?ou>ain oraz uniwersytetu Sacro Huore w 7ediolanie- pr" bowa przyswoi$ sobie pozytywiz# i posuguje si taki# rozu#owanie# dla o%#ieszenia idealistw w oczac! tu#w+ '6deali%ci to ci, ktrzy #y%l, e ta dzwonnica istnieje tylko dlatego, e ty o niej #y%lisz4 gdyby% nie #y%la

9B

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

przedstawiony# na kongresie londy0ski# autor Popularnego zarysu po%rednio odpowiada na to spostrzeenie ,ktre #i#o swego zewn trznego c!arakteru nie jest bez znaczenia- uwag, e Ferkeley, ktre#u zawdzi cza si pierwsze pene s&or#uo" wanie koncepcji subiektywistycznej, by arcybiskupe# ,z tego, jak si zdaje, naley wnioskowa$ o religijny# poc!odzeniu tej teorii-) Ponadto dodaje, e c!yba tylko jaki% '5da#(, ktry zna" lazby si po raz pierwszy na %wiecie, #oe #y%le$, e %wiat ist" nieje tylko dlatego, i 5da# #y%li, e %wiat istnieje ,i tu rw" nie insynuuje si religijne poc!odzenie teorii, ale w sposb #ao przekonywajcy-) Wedug #nie nato#iast proble# polega na ty#, jak wy " tu#aczy$, e dzisiaj taki pogld, ktry z pewno%ci rwnie w oczac! &ilozo&a praktyki nie jest rzecz ba!, wypowiedziany publicznie budzi jedynie %#iec! i drwin ) 1est to / jak #i si wydaje / typowy przykad dystansu, jaki si wytworzy #i dzy nauk a ycie#, #i dzy pewny#i grupa#i intelektualistw, 'centralnie( kierujcy#i wysz kultur, a szeroki#i #asa#i ludowy#i, jest to objaw, ktry wskazuje, e j zyk &ilozo&iczny sta si argone#, wywoujcy# podobny e&ekt jak argon 5r" lekina) 5le #i#o e dla 'potocznego rozsdku( jest to powd do uciec!y, &ilozo&ia praktyki powinna poszuka$ wyja%nienia zarwno realnego znaczenia tego pogldu, jak i przyczyn jego powstania i rozpowszec!nienia si w%rd intelektualistw, jak wreszcie i tego, dlaczego wy%#iewa si ze0 'potoczny rozsdek() To pewne, e koncepcja subiektywistyczna wa%ciwa jest &ilozo&ii nowoczesnej, w jej najbardziej sko0czonej i za" awansowanej postaci, skoro z niej / i w wyniku jej przezwyci " enia / powsta #aterializ# !istoryczny, ktry w teorii nadbu" dw wyraa realistyczny# i !istoryczny# j zykie# to, co &ilo" zo&ia tradycyjna wyraaa w &or#ie spekulatywnej) Wyja%nienie tego twierdzenia, ktre tutaj zaledwie #i#oc!ode# naszkico" wano, #iaoby due znaczenie dla kultury) Pooyoby ono kres nie ko0czcej si serii jaowyc! i powierzc!ownyc! dyskusji i
o niej, dzwonnica przestaaby istnie$() 9Q

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

u#oliwioby organiczny rozwj &ilozo&ii praktyki, ktry uczy" niby j !ege#oniczny# wykadnikie# wyszej kultury) *du" #iewa take to, e nigdy nie zosta stwierdzony i naleycie zba" dany zwizek po#i dzy idealistyczny# twierdzenie#, e rze" czywisto%$ %wiata jest twore# u#ysu ludzkiego, a twierdze" nie# &ilozo&ii praktyki o !istoryczny# i prze#ijajcy# c!a" rakterze wszystkic! ideologii, ktre s wyraze# bazy i wraz z ni ulegaj z#iano#) *agadnienie to / rzecz zrozu#iaa / wie si %ci%le z zagadnienie# warto%ci tak zwanyc! nauk %cisyc!, czyli przy" rodniczyc!, oraz ze stanowiskie# nacec!owany# nie#al &ety" szyz#e#, jakie zdobyy te nauki w ra#ac! &ilozo&ii praktyki, z pozycj jedynej prawdziwej &ilozo&ii, jedynej wiedzy o %wiecie) Ho jednak naley rozu#ie$ przez subiektywistyczn koncepcj rzeczywisto%ciJ Hzy b dzie #ona przyj$ ktr% z wielu teorii subiektywistycznyc!, opracowanyc! przez szereg &ilozo&w i pro&esorw, nie wyczajc teorii solipsystycznyc!J 1asne jest, e &ilozo&i praktyki, rwnie i w ty# wypadku, nale" y wiza$ z !egliz#e#, ktry stanowi najpeniejsz i najgenial" niejsz &or# tej koncepcji, a z teorii p:niejszyc! warto bra$ pod uwag jedynie pewne aspekty i warto%ci instru#entalne) Gziwaczne &or#y, jakie teoria ta p:niej przybraa, znale:$ #ona u p:niejszyc! jej zwolennikw i jej krytykw, #niej lub bardziej inteligentnyc!) Warto tu przypo#nie$, co pisze Tostoj w swoic! wspo#nieniac! :zieci1stwo" lata c#0opi;ce i m0o!o<=) Tostoj opowiada, e tak dalece zapali si do subiek" tywistycznej koncepcji rzeczywisto%ci, e cz sto doznawa za" wrotu gowy, odwracajc si byskawicznie do tyu w nadziei, e potra&i uc!wyci$ #o#ent, w ktry# nie b dzie nic widzia, gdy jego #y%l nie zdy jeszcze 'stworzy$( adnej rzeczywisto" %ci ,czy czego% w ty# rodzaju-) Ten urywek z ksiki Tostoja jest c!arakterystyczny i bardzo interesujcy z literackiego punktu widzenia39)
39 Tostoj+ :zieci1stwo" lata c#0opi;ce i m0o!o<= ,rozdz) V6V '?at c!opi " cyc!(, zatytuowany rwnie '?ata c!opi ce(-+ '5le aden kierunek &ilozo&ii nie pociga #nie tak, jak sceptycyz#, ktry pewnego razu doprowadzi

9C

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Podobnie pisze Fernardino Uarisco w swoic! (inee !i +i% loso+ia critica ,str) 3NC-+ '8twiera# gazet , c!cc dowiedzie$ si , co zaszo nowego4 czy c!cieliby%cie twierdzi$, e te nowiny ja stworzye#, rozkadajc gazet J( To, e Tostoj nadawa teorii subiektywistycznej znaczenie tak bezpo%rednie i #ec!aniczne, to jeszcze #ona zrozu#ie$) 5le czy nie jest zdu#iewajce, e w ten sposb #oe pisa$ Uarisco, ktry jakkolwiek obecnie zwrci si ku religii i transcendentalne#u dualiz#owi, jest jednak powany# uczony# i powinien zna$ si na swoi# przed#iocieJ Uarisco przeprowadza swoj krytyk z pozycji 'zdrowego rozsdku(, a jak wiado#o, ten wa%nie rodzaj kryty" ki lekcewa &ilozo&owie idealistyczni, #i#o e wa%nie ona stanowi powan przeszkod w rozpowszec!nianiu si pew" nyc! pogldw i pewnej kultury) Przypo#n tu artyku 7aria 7issirolego w <6talia ?etterariaA, w ktry# 7issiroli pisze, e byby w duy# kopocie, gdyby wobec przeci tnej publiczno%ci, i #ajc za przeciwnika na przykad neosc!olastyka, #usia broni$ subiektywistycznego punktu widzenia) 7issiroli robi przy ty# uwag , e katolicyz# w rywalizacji z &ilozo&i ideali" styczn dy do posugiwania si na swoj korzy%$ nauka#i przyrodniczy#i i &izyk) Edzie indziej 7issiroli przewiduje okres upadku &ilozo&ii spekulatywnej i coraz szersze rozpo" wszec!nianie si nauk do%wiadczalnyc! i 'realistycznyc!( ,ale w ty# drugi# artykule, opublikowany# w <SaggiatoreA, prze"
#nie do stanu bliskiego szale0stwa) Wyobraae# sobie, e na cay# %wie" cie oprcz #nie nie istnieje nikt i nic, e przed#ioty nie s przed#iota#i, e obraz ic! pojawia si tylko wtedy, gdy zwraca# na nie uwag , i e gdy tyl" ko przestaj o nic! #y%le$ / znika natyc!#iast) Sowe# / zgodzie# si ca" kowicie z Sc!ellingie# co do tego, e nie istniej przed#ioty, lecz tylko #oje wyobraenie o nic!) Fyy c!wile, gdy pod wpywe# tej i!$e +i)e doc!o" dzie# do takiego stopnia ob du, e niekiedy szybko ogldae# si za sie" bie w nadziei, i zaskocz znienacka nico%$ , n$ant- ta#, gdzie #nie nie byo() 8bok Tostoja warto wspo#nie$, jak pewien dziennikarz przedstawi !u#orystycznie &ilozo&a / 'zawodowca i tradycjonalist ( ,przedstawionego przez Hrocego w rozdziale pod tytue# 'Kilozo& (-, ktry od lat nie rusza si od swego stolika, wpatrujc si w kaa#arz, i zadaje sobie pytanie+ 'Hzy ten kaa#arz jest w e # n i e , c z y p o z a # n J( DT

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

widuje on rwnie &al antyklerykaliz#u, a zate# nie zdaje si ju wierzy$ w zagarni cie nauki przez katolicyz#-) Wspo#nie$ te trzeba 'pole#ik pustyc! gw(3D, zawart w to#ie pis# ,3critti ari- ;oberta 5rdigZ, zebranyc! i uporzdkowanyc! przez E) 7arc!esiniego ,?e#onnier, 3C99-) W jedny# z klery" kalnyc! pise#ek prowincjonalnyc! pewien ksidz z kurii bi" skupiej, c!cc zdyskwali&ikowa$ 5rdigZ w oczac! swoic! czy" telnikw, nazwa go 'jedny# z tyc! &ilozo&w, co to utrzy#uj, e katedra #antua0ska istnieje tylko dlatego, e oni o niej #y" %l, a kiedy oni przestaj o niej #y%le$, katedra znika(, co g " boko dotkn o 5rdigZ, ktry by pozytywist i zgadza si z ka" tolika#i w sprawie sposobu poj#owania zewn trznej rzeczy" wisto%ci) =aley wykaza$, e koncepcja subiektywistyczna, ktra posuya do krytyki &ilozo&ii transcendentalnej z jednej strony oraz naiwnej #eta&izyki 'zdrowego rozsdku( i #aterializ#u &ilozo&icznego z drugiej, #oe znale:$ uzasadnienie i !istorycz"
7onsignor ;ota, kierujcy pis#e# <Uessillo HattolicoA ,Sztandar .a" tolicki-, atakowa brutalnie pozytywiz# 5rdigZ, publikujc seri dialogw #i dzy 'ignorante#( i '&ilozo&e#( ,3QB9-) 5rdigZ odpowiedzia na nie w <?a Pro>inciaA, de#askujc de#agogiczn poc!wa ignorancji+ '.iedy Ealile" usz dowodzi, e zie#ia si obraca, a so0ce stoi nieruc!o#o, wcze%ni ;o" towie zac! cali gupcw, by z niego drwili)))( ,artyku z 9 wrze%nia 3QB9 r), przedrukowany w 3critti ari, str) 3B, tego autora-) W jedny# z dialogw w <UessilloA ignorant z#usza &ilozo&a do stwierdzenia, e kopua ko%cioa [wi tego 5ndrzeja jest 'tylko percepcj, zwyk ide(, na co 5rdigZ odpo" wiada, e jakkolwiek jest realist w #oliwie najwyszy# stopniu, uwaa poznanie za prawdziwe w tej #ierze, w jakiej jest ono &akte# psyc!iczny# ,lub przedstawienie#-, ktrego 'nie jeste%#y w stanie wyrugowa$ z naszego u#ysu, kiedy ju w ni# zaistnia( ,str) 33N-) Ho si tyczy pole#iki o dyniac! ,zucc#e-, to jej punkte# wyj%cia bya teza 7onsignora ;oty o konieczno%ci istnienia duszy gwoli adu w doznaniac!, na co 5rdigZ odpowiada+ 'We:#y na przykad dyni , ktra powstaje z nagro#adzenia niesko0czonej ilo%ci ele#entw, ktryc! roz#aite wa%ciwo%ci bior si z gleby, na ktrej dynia ro%nie, i z powietrza, w ktry# si rozwija) 7usiaaby wi c #ie$ ta dynia dusz , tak sa#o i inne ro%liny) Hze#u by wi c nie #ona udzieli$ jej sakra" #entw i %wi ce0J( ,str) 9Q-) =aley tu wyja%ni$, e woski wyraz zucca w #owie potocznej oznacza rwnie gow ,tradycyjn siedzib duszy-) Przyp, re!, D3
3D

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

n interpretacj jedynie w koncepcji nadbudw, podczas gdy w swojej postaci spekulatywnej nie jest niczy# inny# jak zwy" ky# ro#anse# &ilozo&iczny#3L) Popularnemu zarysowi trzeba rwnie postawi$ zarzut, e koncepcja subiektywistyczna zostaa w ni# przedstawiona w takiej postaci, w jakiej ukazuje j krytyka ze stanowiska zdro" wego rozsdku, oraz e koncepcj obiektywnej realno%ci %wiata zewn trznego przedstawiono ta# w &or#ie szczeglnie try" wialnej i bezkrytycznej, nie podejrzewajc nawet, i #ona pod jej adrese# wysun$ zarzut #istycyz#u, jak to te istotnie uczyniono3N) 1ednake analizujc t koncepcj , nieatwo jest uzasadni$ nast pnie punkt widzenia odno%nie do obiektywno" %ci zewn trznej poj tej tak #ec!anicznie) 7oliwe, e istnieje jaka% obiektywno%$ poza!istoryczna i pozaludzka) 5le kt by #g o ty# sdzi$J .to potra&i spojrze$ 'z punktu widzenia ko" s#osu sa#ego w sobie( i co w ogle znaczy taki punkt widze" niaJ 7ona z powodzenie# utrzy#ywa$, e c!odzi tu o resztki poj cia Foga w sensie #istycznej koncepcji Foga nieznanego) S&or#uowanie Mngelsa, e jedno%$ %wiata polega na jego #ate" rialno%ci, dowiedzionej przez dugi i powolny rozwj &ilozo&ii i przyrodoznawstwa, zawiera w sobie zarodek wa%ciwej koncep" cji, gdy dla wykazania, e istnieje obiektywna rzeczywisto%$, odwouje si do !istorii i do czowieka) 8biektywny znaczy za" wsze 'po ludzku obiektywny(, co #oe %ci%le odpowiada$ okre" %leniu '!istorycznie subiektywny(, zate# 'obiektywny( znaczy" oby tyle, co 'powszec!nie subiektywny() Hzowiek poznaje obiektywnie w tej #ierze, w jakiej to poznanie jest realne dla caej ludzko%ci !istorycznie zjednoczonej w jednolity# syste"
3L Wz#iank o troc! bardziej realistycznej interpretacji subiektywiz#u w nie#ieckiej &ilozo&ii klasycznej znale:$ #ona w recenzji E) Ge ;uggiera z pis# po%#iertnyc! ,listw, zdaje si - F) Honstanta) ,F) Honstant+ .ournal in% time et lettres > sa +amille , recenzja w <?a HriticaA z 9T stycznia 3C9C r) / Przyp, re!, oryg, w0,-) 3N W #e#oriale przedstawiony# na kongresie londy0ski# autor Popu% larnego zarysu wspo#ina o ty# zarzucie, przypisujc go So#bartowi i oka" zujc #u wzgardliwe lekcewaenie4 So#bart z pewno%ci zaczerpn sw tez od Hrocego)

D9

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

#ie kulturalny#) 5le ten proces !istorycznej uni&ikacji nast " puje w #iar zanikania wewn trznyc! sprzeczno%ci dzielcyc! spoeczno%$ ludzk, sprzeczno%ci, ktre s warunka#i tworze" nia si grup i powstawania ideologii nie konkretnie uniwersal" nyc!, ale c!ylcyc! si szybko ku upadkowi wa%nie w zwizku z praktyczny# poc!odzenie# ic! tre%ci) Std potrzeba walki o obiektywno%$ ,dla wyswobodzenia si od ideologii stronni" czyc! i &aszywyc!-, a walka ta jest wa%nie walk o uni&ikacj kulturaln rodzaju ludzkiego) To, co ideali%ci nazywaj 'du" c!e#(, nie jest punkte# wyj%cia, lecz punkte# ko0cowy# / ca" oksztate# nadbudw z#ierzajcyc! ku uni&ikacji konkretnej i obiektywnie uniwersalnej, nie za% zaoenie# jednolito%ci itd) Gotyc!czas nauki do%wiadczalne byy terene#, na kt" ry# tego rodzaju jedno%$ kulturalna osign a #aksy#alny zasi g) Stay si one ele#ente# poznania, ktry najbardziej si przyczyni do zjednoczenia 'duc!a(, do uczynienia go bardziej uniwersalny#, s one subiektywno%ci najbardziej zobiektywi" zowan i konkretnie zuniwersalizowan) .oncepcja 'obiektywno%ci( wedug #aterializ#u #eta" &izycznego #a, jak si zdaje, oznacza$ obiektywno%$ istniejc rwnie poza czowiekie#) 1ednake kiedy si twierdzi, e ja" ka% rzeczywisto%$ istniaaby nawet wwczas, gdyby nie istnia czowiek / to albo traktuje si to twierdzenie jako przeno%ni , albo te popada si w pewn &or# #istycyz#u) *na#y rzeczy" wisto%$ tylko w zwizku z czowiekie#, a skoro czowiek jest '!istoryczny# stawanie# si (, to rwnie poznanie i rzeczywi" sto%$ s stawanie# si , rwnie obiektywno%$ jest stawanie# si itd) Twierdzenie Mngelsa, e #aterialno%$ %wiata zostaa do" wiedziona przez dugi i powolny rozwj &ilozo&ii i przyrodo" znawstwa, naleaoby zanalizowa$ i sprecyzowa$) Hzy przez na" uk rozu#ie si dziaalno%$ teoretyczn, czy dziaalno%$ prak" tyczno"do%wiadczaln uczonyc!J Hzy te syntez obu tyc! dzia" alno%ciJ 7ona by powiedzie$, e typowy proces uni&ikacji rze" czywisto%ci polega wa%nie na dziaalno%ci do%wiadczalnej uczonego, stanowicej pierwowzr dialektycznego po%redni"
DD

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

czenia #i dzy czowiekie# a przyrod) Stanowi ona ele#en" tarny zalek !istoryczny nawizania przez czowieka kontaktu poprzez tec!nologi z przyrod, ktr czowiek poznaje i opa" nowuje) =ie ulega wtpliwo%ci, e ugruntowanie si #etody ekspery#entalnej stanowi w !istorii granic dwc! %wiatw, dwc! epok, zapocztkowuje proces rozkadu teologii i #eta&i" zyki, proces rozwoju #y%li nowoczesnej, ktrego ukoronowa" nie# jest &ilozo&ia praktyki) Go%wiadczenie naukowe jest pierwszy# zalkie# nowej #etody produkcji, nowej aktywnej &or#y zwizku #i dzy czowiekie# a przyrod) Iczony"ekspe" ry#entator nie jest wycznie #y%liciele#, jest take robotni" kie#) 1ego #y%l jest nieustannie kontrolowana przez praktyk i na odwrt / dopty, dopki nie uksztatuje si doskonaa jed" no%$ teorii i praktyki) =eosc!olastyk Hasotti ,7ario Hasotti+ ?aestro e scolaro, str) LC- pisze+ 'Fadania przyrodnikw i biologw zakadaj uprzednie istnienie ycia i rzeczywistego organiz#u() Iwaga ta jest zbliona do spostrzeenia Mngelsa w Anty%:@#ringu) *godno%$ katolicyz#u z arystoteliz#e# w kwestii obiektywno%ci rzeczywisto%ci) Gla dokadnego zrozu#ienia, jakie znaczenie #oe #ie$ proble# realno%ci %wiata zewn trznego, posuy$ si #ona jako przykade# poj cia#i 'wsc!odu( i 'zac!odu(, ktre nie przestaj by$ 'obiektywnie realne(, jakkolwiek przy g bszy# zastanowieniu okazuj si niczy# inny#, jak tylko 'konstruk" cj( u#own, czyli '!istoryczno"kulturaln( ,bywa cz sto, e ter#ina#i 'sztuczny( i 'u#owny( okre%la si &akty '!istorycz" ne(, b dce wynikie# rozwoju cywilizacji, a nie wycznie kon" strukcje racjonalistycznie arbitralne ani sztuczne konstrukcje indywidualne-) Przypo#nij#y przykad zawarty w ksice Fer" tranda ;ussella3O) ;ussell powiada #niej wi cej tak+ =ie #oe" #y #y%le$, abstra!ujc od istnienia czowieka na zie#i, o ist" nieniu ?ondynu czy Mdynburga, #oe#y jednak po#y%le$ o dwc! punktac! w przestrzeni, ta# gdzie dzisiaj znajduje si
3O

Fertrand ;ussell+ -aga!nienia +ilozo+ii RWarszawa 3C3DS) DL

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

?ondyn i Mdynburg / jeden na pnocy, drugi na poudniu) 7ona tu wysun$ zastrzeenia, e skoro nie #y%li si o istnie" niu czowieka, nie #ona te #y%le$ o '#y%leniu(, nie #ona w ogle #y%le$ o jaki#% &akcie czy istniejcy# stosunku jak tyl" ko pod warunkie#, e istnieje czowiek) H znaczyyby p" noc/poudnie, wsc!d/zac!d bez czowiekaJ S to realne sto" sunki, a jednak nie istniayby one bez czowieka i bez rozwoju cywilizacji) 1est rzecz oczywist, e wsc!d i zac!d s to kon" strukcje dowolne, u#owne / a wi c !istoryczne, gdy w ode" rwaniu od realnej !istorii kady punkt na zie#i byby wsc!o" de# i zac!ode# jednocze%nie) Wida$ to jasno c!o$by std, e ter#iny te zostay ustalone nie z punktu widzenia !ipotetycz" nego, #elanc!olijnego czowieka w oglno%ci, lecz z punktu wi" dzenia wyksztaconyc! klas europejskic!, ktre dzi ki swojej %wiatowej !ege#onii narzuciy te poj cia cae#u %wiatu) 1apo" nia / to Galeki Wsc!d nie tylko dla Muropy, ale zapewne take dla 5#erykanina z .ali&ornii i nawet dla 1apo0czyka, ktry pod wpywe# angielskiej kultury politycznej b dzie nazywa Fliski# Wsc!ode# Mgipt) W ten sposb, dzi ki tre%ci !istorycz" nej, jaka zrosa si z ter#ina#i geogra&iczny#i, okre%lenia Wsc!d i *ac!d oznaczaj w ostateczny# rezultacie pewne okre%lone stosunki #i dzy zespoa#i od#iennyc! cywilizacji) Tak wi c Wosi #wic o 7aroku nazywaj je kraje# 'wsc!od" ni#(, #ajc na #y%li jego cywilizacj #uzu#a0sk i arabsk) 5 jednak ter#iny te s realne, odpowiadaj realny# &akto#, pozwalaj podrowa$ przez ldy i #orza i dojec!a$ ta# wa" %nie, gdzie si dojec!a$ za#ierzao, 'przewidywa$( przyszo%$, obiektywizowa$ rzeczywisto%$, rozu#ie$ obiektywno%$ %wiata zewn trznego) Mle#ent racjonalny utosa#ia si tu z rzeczywi" sto%ci) *daje si , e bez zrozu#ienia tego niepodobna zrozu" #ie$ &ilozo&ii praktyki, jej stanowiska wobec idealiz#u i #ate" rializ#u #ec!anistycznego oraz sensu i donioso%ci nauki o nadbudowac!) =ie jest %cise twierdzenie Hrocego, e w &ilozo&ii praktyki 'ide ( !eglowsk zastpio 'poj cie( bazy) '6dea( !e" glowska przeksztacia si zarwno w baz , jak w nadbudow )
DN

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Hay sposb poj#owania &ilozo&ii zosta 'u!istoryczniony( i za" cz wyania$ si nowy sposb #y%lenia &ilozo&icznego, bardziej konkretny od poprzedniego)
= o t a ) =aley przestudiowa$ stanowisko pro&esora ?uk\csa wobec &ilozo&ii praktyki3B) 1ak si zdaje, ?uk\cs twierdzi, e o dialektyce #ona #wi$ tylko w odniesieniu do !istorii ludzi, a nie w odniesieniu do przyrody) 7oe si #yli$, a #oe te #ie$ racj ) 1eeli jego twierdze " nie zakada dualiz# #i dzy przyrod a czowiekie#, #yli si / poj#u" jc przyrod w sposb wa%ciwy religii i &ilozo&ii grecko"c!rze%cija0skiej, a take wa%ciwy idealiz#owi, ktry doprawdy nie potra&i inaczej zjed" noczy$ i powiza$ czowieka z przyrod, jak tylko werbalnie) 5le je%li !i" stori ludzko%ci naley poj#owa$ rwnie jako !istori przyrody ,take poprzez !istori nauki-, jake wwczas odrywa$ dialektyk od przyro" dyJ 7oliwe, e ?uk\cs popad przez reakcj na dziwaczne teorie Popu% larnego zarysu w bd przeciwny / w pewn od#ian idealiz#u)

Sd o dawniejszyc! syste#ac! &ilozo&icznyc! Powierzc!owna krytyka subiektywiz#u zawarta w Po% pularnym zarysie wie si z zagadnienie# szerszy# / ze spra" w stosunku do &ilozo&ii i &ilozo&w przeszo%ci) 8sdza$ ca przeszo%$ &ilozo&iczn jako #ajaczenie i szale0stwo, to nie tyl" ko bd o c!arakterze anty!istoryczny#, wynikajcy z ana" c!ronicznej przesanki, e w przeszo%ci ludzie powinni byli #y%le$ tak, jak #y dzisiaj) 1est to wr cz przesd #eta&izyczny, zakadajcy istnienie dog#atycznej #y%li, wa%ciwej wszystki# epoko# i wszystki# krajo#, wedle szablonu ktrej osdza si ca przeszo%$) 7etodyczny anty!istoryz# to wa%nie #eta&i" zyka) Kakt, e syste#y &ilozo&iczne zostay przezwyci one, nie wyklucza wcale, e w swoi# czasie przedstawiay one warto%$ i
3B Por) w szczeglno%ci artyku Eeorga ?uk\csa w wydawany# w 7o" skwie periodyku <6nternationale ?iteraturA, rok 3CDD, zeszyt 66 ,#arzec/ kwiecie0-, przedrukowany w Georg (ukAcs zum sie&zigsten Ge&urtstag , Fer" lin, 5u&bau"Uerlag, 3CNN, str) 99N/9D3, pod tytue# ?ein Beg zu ?ar) ,7oja droga do 7arksa-) Gziesi $ lat wcze%niej ?uk\cs ogosi swoj pierwsz pra" c na te#at dialektyki #arksistowskiej+ Gesc#ic#te un! Classen&ewusstsein, 3tu!ien @&er mar)istisc#e :ialektik, Ferlin, 7alik"Uerlag, 3C9D) Przyp, re!,

DO

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

byy nieodzowne) =a ic! zawodno%$ trzeba spojrze$ z perspek" tywy penego rozwoju !istorycznego i z punktu widzenia real" nej dialektyki) Sd, e syste#y byy 'godne( upadku, nie jest s" de# #oralny# czy zwizany# z !igien #y%lenia, wydany# z 'obiektywnego( punktu widzenia, lecz sde# dialek" tyczno"!istoryczny#) 7ona tu powoa$ si na twierdzenie 2e" gla przytoczone przez Mngelsa, e wszystko, co rozu#ne jest rzeczywiste, a i wszystko, co rzeczywiste, jest rozu#ne4 twier" dzenie to jest suszne rwnie w odniesieniu do przeszo%ci) W -arysie osdza si przeszo%$ jako 'irracjonaln( i '#onstrualn(, a !istori &ilozo&ii z#ienia si w !istoryczny traktat teratologiczny, gdy wyc!odzi si z #eta&izycznego punktu widzenia ,?ani+est nato#iast zawiera najwysz ocen tego %wiata, ktry #a u#rze$-) 5 skoro ten sposb sdzenia przeszo%ci jest b de# teoretyczny#, odc!ylenie# od &ilozo&ii praktyki, czy #oe on #ie$ jakiekolwiek znaczenie wyc!owaw" cze, czy #oe natc!n$ energiJ =ie sdz , gdy w taki# razie zagadnienie zredukowaoby si do przekonania, e jest si czy#% tylko dlatego, e si przyszo na %wiat w obecnyc! cza" sac!, nie za% w ktry#% z ubiegyc! stuleci) 5le w kadej c!wili dziejw istniaa przeszo%$ i istniaa wspczesno%$, a wi c isto" ta 'wspczesna( to tytu nadajcy si jedynie do artw 3Q) 6##anencja a &ilozo&ia praktyki W -arysie znajduje si uwaga, e jakkolwiek &ilozo&ia praktyki operuje ter#ina#i 'i##anencja( i 'i##anentny(, to 'oczywi%cie( operuje ni#i w znaczeniu przeno%ny#) Goskona" le) 5le czy to wyja%nia, co #ianowicie te ter#iny 'w znaczeniu przeno%ny#( oznaczajJ Glaczego s nadal uywane i nie zast" piono ic! inny#i ter#ina#iJ Hzy tylko z obawy przed tworze" nie# nowyc! swJ Edy nowy %wiatopogld zaj#uje #iejsce
3Q 6stnieje anegdotka o pewny# drobno#ieszczuc!u &rancuski#, ktry kaza sobie na biletac! wizytowyc! wydrukowa$+ 'czowiek wspczesny() Poczciwiec ten #y%la, e jest niczy#, a tu pewnego razu odkry, e ow" sze#, jest czy#%+ wa%nie czowiekie# wspczesny#)

DB

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

poprzedniego, j zyk tego dawnego zazwyczaj nadal pozostaje w uyciu, ale wa%nie w znaczeniu przeno%ny#) Hay j zyk jest nieustanny# procese# tworzenia si przeno%ni, a !istoria se" #antyki stanowi jedn z dziedzin !istorii kultury 3C+ j zyk jest czy#% ywy#, a jednocze%nie jest #uzeu# kopalnyc! szczt" kw dawnego ycia i dawnyc! cywilizacji) .iedy uywa# sowa 'nieszcz %cie( R!isastroS, nikt nie #oe #i zarzuci$, e jeste# wyznawc astrologii, a kiedy #wi + 'na 1owisza(, niko#u nie przyc!odzi na #y%l, e jeste# wyznawc bstw poga0skic!, a jednak te wyraenia %wiadcz o ty#, e cywilizacja nowoytna rozwin a si #i dzy inny#i z poga0stwa i z astrologii) Ter#in 'i##anencja( w &ilozo&ii praktyki #a swoje %ci%le ustalone znaczenie, ukryte pod #eta&or, i naleaoby je wa%nie zde&i" niowa$ i wyja%ni$) W rzeczywisto%ci taka de&inicja byaby praw" dziw 'teori() Kilozo&ia praktyki jest kontynuacj &ilozo&ii i#" #anentnej, ale oczyszcza j z wszelkic! naleciao%ci #eta&i" zycznyc! i prowadzi na konkretny grunt !istorii) 7eta&orycz" no%$ polega tu tylko na ty#, e stara i##anencja zostaa prze" zwyci ona4 pozostaa jednak nadal ogniwe# w procesie #y" %lowy#, z ktrego zrodzio si nowe) *reszt czy nowe poj cie i##anencji jest rzeczywi%cie tak zupenie noweJ Wydaje si na przykad, e u Eiordana Fruno jest wiele %ladw takiej nowej koncepcji) *aoyciele &ilozo&ii praktyki znali Eiordana Fruno) *nali go i w pis#ac! ic! znale:$ #ona nie#ao ko#entarzy do #y%li Fruna) * drugiej strony Fruno wywar wpyw na kla" syczn &ilozo&i nie#ieck itd) 8to szereg zagadnie0 z !istorii &ilozo&ii, ktryc! rozwaenie byoby wielce uyteczne) *agadnienie zwizkw #i dzy j zykie# a #eta&ora#i nie jest bynaj#niej proste) 1 zyk jest przecie zawsze #eta&o" ryczny) 1eeli nie #ona powiedzie$ z ca %ciso%ci, e kade zdanie jest #eta&oryczne w stosunku do rzeczy czy #aterialne" go i z#ysowego przed#iotu, ktre wskazuje ,lub w stosunku
Warto przypo#nie$, e Era#sci pocztkowo za#ierza po%wi ci$ si j zykoznawstwu i e jeden z pro&esorw Iniwersytetu Tury0skiego, ktry pokada w ni# wielkie nadzieje, by zrozpaczony, kiedy Era#sci porzuci prac naukow na rzecz dziaalno%ci politycznej) Przyp, re!, DQ
3C

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

do abstrakcyjnego poj cia-, aby zbytnio nie rozszerza$ poj cia #eta&ory, #ona jednak powiedzie$, e j zyk dzisiejszy jest #eta&oryczny w stosunku do znacze0 i tre%ci ideologicznyc!, jakie jego wyrazy posiaday w poprzednic! okresac! cywiliza" cji) ;ozprawa z zakresu se#antyki / na przykad rozprawa 7i" c!aa Frealsa / #oe da$ !istorycznie i krytycznie zrekonstru" owany katalog prze#ian se#antycznyc! okre%lonyc! grup wy" razw) * nieliczenia si z ty# &akte#, czyli z braku krytycznej i !istorycznej koncepcji zjawisk j zykowyc!, wynika wiele b " dw, zarwno na polu nauki, jak i na gruncie praktyczny#+ 3) F de# o c!arakterze estetyczny#, ktry obecnie jest stopnio" wo korygowany, ale w przeszo%ci by doktryn do#inujc / jest uznawanie pewnyc! wyrae0 za 'pi kne( sa#e przez si , w odrnieniu od innyc!, o ile s #eta&ora#i skrystalizowany#i) ;etorzy i gra#atycy zac!wycaj si pewny#i swka#i, w kt" ryc! dopatruj si bg wie jakic! abstrakcyjnyc! walorw ar" tystycznyc!) 7iesza si czysto ksikow 'rado%$( &ilologa, roz" koszujcego si rezultata#i jakic!% swoic! analiz ety#ologicz" nyc! czy se#antycznyc!, z wa%ciw przyje#no%ci artystycz" n) 8statnio #ona byo obserwowa$ wr cz patologiczny wy" padek / artyku Eiulia Fertoniego '?inguaggio e poesia() 9) F de# praktyczny#, #ajcy# wielu zwolennikw, jest utopia o j zykac! niez#iennyc! i uniwersalnyc!) D) 5rbitralna tenden" cja ku neolaliz#owi9T pynca z wysuni tej przez Pareta i prag" #atystw kwestii 'j zyka jako przyczyny b dw( 93) Pareto i
9T 4eolalizm ,od greckiego sowa lalia / gadanina- / nowa &or#a teorii usiujcej dopatrzy$ si tre%ci estetycznyc! w nie kontrolowanej i nie pod" porzdkowanej celo# logiczny# inwencji sownej) Przyp, re!, 93 Te teorie j zyka wi si z koncepcj Peirce]a, dotyczc konwencjo" nalnego c!arakteru j zyka) Przywizuje#y do sw znaczenia konwencjo" nalne, instynktowne, takie, ktre speniaj bezpo%rednie wy#ogi utylitarno" %ci i e&ektywno%ci) Std te wynika konieczno%$ stworzenia innego j zyka konwencjonalnego, j zyka idealnego, w ktry# wszystkie wyrazy byyby znaka#i czysty#i ,bez !istorii-) Powinien on wyeli#inowa$ #oliwo%$ nie" jasno%ci, a zaraze# take #oliwo%$ kon&liktw wynikajcyc! z nadawanyc! wyrazo# j zyka ywego znacze0 instynktownyc! czy e#ocjonalnyc!) Przyp, re!,

DC

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

prag#aty%ci wierzc, e stworzyli nowy %wiatopogld, a przy" naj#niej, e tc!n li nowe ycie w star nauk ,czyli e nadali sowo# nowe znaczenie lub co naj#niej nowe odcienie znacze" niowe, e stworzyli nowe poj cia-, stan li wobec &aktu, e sowa tradycyjne, zwaszcza b dce w powszec!ny# uyciu, ale rw" nie i te, ktryc! uywaj tylko warstwy wyksztacone, a nawet ter#iny uywane przez grupy specjalistw z okre%lonyc! dzie" dzin wiedzy / zac!owuj dawne znaczenia, #i#o dokonanyc! z#ian w ic! tre%ci, i dalej oddziauj) Pareto tworzy wasny 'sownik( i wykazuje tendencj do stworzenia j zyka 'czystego( lub '#ate#atycznego() Prag#aty%ci teoretyzuj abstrakcyjnie na te#at j zyka jako przyczyny b dw ,zobacz broszur E) Prezzoliniego-) 5le czy #ona odebra$ j zykowi jego znaczenie #eta&oryczne i rozcigliweJ =ie, to nie#oliwe) 1 zyk prze" ksztaca si wraz z prze#iana#i caej cywilizacji przez rozci" ganie si kultury na nowe klasy, przez !ege#oni jednego j zy" ka narodowego nad inny#i itd) / i wc!ania wa%nie w #eta&o" rycznej postaci sowa wywodzce si z poprzednic! cywilizacji i kultur) =ikt dzi% nie #y%li o ty#, e sowo woskie !isastro wie si z astrologi, i nikogo nie wprowadza ono w bd co do pogldw i wierze0 tego, kto go uywa) Podobnie ateista #oe #wi$+ !isgrazia i nie #ona po#wi$ go, e wierzy w predestynacj ) =owe '#eta&oryczne( znaczenie rozciga si wraz z rozpowszec!nianie# si nowej kultury, ktra ze swej strony tworzy sowa zupenie nowe, a take zapoycza sowa z innyc! j zykw, nadajc i# znaczenie %cise, czyli pozbawiajc je tyc! odcieni znaczeniowyc!, jakie posiaday w j zyku orygi" nalny#) Tak wi c jest wielce prawdopodobne, e sowo 'i##a" nencja( zostao przez wiele ludzi poznane, zrozu#iane i uyte po raz pierwszy dopiero w swy# nowy# znaczeniu '#eta&o" ryczny#(, jakie nadaa #u &ilozo&ia praktyki) =auka i narz dzia naukowe W Popularnym zarysie znajduje#y twierdzenie, e jak skutek od przyczyny, tak post p nauk jest uzaleniony od roz"
LT

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

woju narz dzi naukowyc!) 1est to wniosek z przyj tej w -arysie, a s&or#uowanej przez ?ori oglnej zasady na te#at roli !i" storycznej 'narz dzia produkcji i pracy( ,ktre zaj o u niego #iejsce caoksztatu spoecznyc! stosunkw produkcji-) 5le w geologii nie uywa si innego narz dzia prcz #otka, a rozwj tec!niczny #otka nie da si na pewno zestawi$ z rozwoje# geologii) Edyby !istoria nauk daa si sprowadzi$, jak c!ce au" tor -arysu, do !istorii poszczeglnyc! narz dzi, ktre ty# na" uko# su, jak wygldaaby wwczas !istoria geologiiJ =iepo" dobna twierdzi$, e geologia opiera si take na post pie ze" spou innyc! nauk, przez co !istoria narz dzi ta#tyc! nauk #oe posuy$ do okre%lenia rozwoju geologii, gdy za po#oc takiego wykr tu doszoby si do nic nie #wicyc! oglnikw, a do sa#yc! stosunkw produkcji) Suszn jest rzecz, e !a" so geologii brz#i+ mente et malleoDD) 8glnie stwierdzi$ #ona, e post pu nauk nie da si udoku#entowa$ # a t e r i a l n i e + !istori nauk / nie wszystkic! jednak / #ona zilustrowa$ rwnolegy# opise# stopniowego doskonalenia si narz dzi, ktre stay si jedny# ze %rodkw post pu, oraz opise# #aszyn, ktre stay si owo" ce# zastosowania praktycznego tyc! nauk) *asadniczy#i wszake 'narz dzia#i( post pu naukowego s narz dzia nale" ce do s&ery intelektualnej ,a take politycznej-, #etodolo" gicznej) Susznie te Mngels twierdzi, e 'narz dzia intelektual" ne( nie powstay z niczego, nie s czowiekowi wrodzone, ale rozwijay si i rozwijaj !istorycznie) W jak wielki# stopniu przyczynio si do rozwoju nauk odrzucenie autorytetu 5rysto" telesa oraz Fiblii w nauceJ 5 czy to odrzucenie nie byo wyni" kie# oglnego rozwoju wspczesnego spoecze0stwaJ Przy" tocz#y przykad teorii poc!odzenia :rde) Pierwsze %cise wy" ja%nienie, jak powstaj :rda, znajduje si w Encyklope!ii Gi" derota itd) 7ona wykaza$, e wwczas gdy prosty lud od daw" na #ia w tej dziedzinie tra&ne poj cie, na polu nauki rodziy si jedne po drugic! najdziwaczniejsze i najbardziej &antastycz"
99

?ente et malleo / rozu#e# i #ote# ,ac)-) Przyp, re!, L3

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

ne teorie, ktre staray si pogodzi$ Fibli i 5rystotelesa ze spostrzeenia#i zdrowego rozsdku) =asuwa si jeszcze inne pytanie) Edyby twierdzenie za" warte w -arysie byo suszne, czy# rniaby si !istoria nauki od !istorii tec!nologiiJ Wraz z rozwoje# '#aterialnyc!( narz " dzi naukowyc!, ktry wie si !istorycznie z powstanie# #e" tody do%wiadczalnej, rozwin a si specjalna nauka, nauka o narz dziac!, %ci%le zwizana z oglny# rozwoje# produkcji i tec!nologii9D) 1ak powierzc!owne jest twierdzenie autora -ary% su, przekona$ si #ona na przykadzie nauk #ate#atycznyc!, ktre nie wy#agaj adnyc! narz dzi #aterialnyc! ,nie sdz , aby #ona byo powoywa$ si na rozwj liczyda- i s sa#e 'narz dzie#( wszystkic! nauk przyrodniczyc!) '=arz dzie tec!niczne( .oncepcja 'narz dzia tec!nicznego( zostaa w Popular% nym zarysie zupenie b dnie postawiona) * rozprawy Hrocego o 5c!illesie ?orii9L ,?aterialismo storico e! economia mar)i%
9D Por)+ E) Fo&&ito+ Gli strumenti !ella scienza e la scienza !egli strumen% ti, ?ibreria 6nternazionale Seeber, Klorencja 3C9C) 9L =a te#at ?orii, ktrego nazwisko cieszyo si , jak to okre%li Hroce, 'pewny# rozgose#(, por) esej Hrocego napisany we wrze%niu 3QCO roku, ?aterialismo storico e! economia mar)istica ,wyd) C, poprawione i rozsze" rzone, Fari, ?aterza, 3CN3-+ 'Pan ?oria rozwiza ten trudny proble#, jak by$ jednocze%nie laureate# wielkiej krlewskiej nagrody 5ccade#ia dei ?incei i ceniony# wsppracownikie# <Hritica socialeA, znany# zarwno z tego, e krytykowa ostro 7arksa, jak i z tego, e jego #y%l kontynuowa i udoskona" la() 5ntonio ?abriola pisa o ni# w jedny# ze swoic! licznyc! listw do Mngelsa+ 'To doprawdy wspaniae widowisko, gdy jedna i ta sa#a osoba od" grywa a tyle rl w ko#edii+ jest antysocjalist w publikacjac! akade#ic" kic!, #arksist w pole#ice i wreszcie / wyc!walany pod niebiosa przez pra" s polityczn jako ten, ktry zde#askowa na nowo wszystkie <so&iz#atyA 7arksa() ,5ntonio ?abriola+ (ettere a Engels, <;inascitaA 3CLC, 5i&lioteca !el mo imento operaio-) =a koniec rwnie sa# Mngels #usia ostro roz" prawi$ si z ?ori w swej przed#owie do ksi gi 666 Capita0u i w notatkac!, wydanyc! po%#iertnie przez <=eue *eitA ,V6U, t) 6, str) L/33-) Hroce tak re" asu#uje ca spraw + 'Pan ?oria popeni zuc!way plagiat, zr cznie zreszt

L9

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

sta- wynika, e wa%nie ?oria pierwszy podstawi zupenie do" wolnie ,albo przez dziecinn a#bicj oryginalnyc! odkry$okre%lenie 'narz dzie tec!niczne( na #iejsce '#aterialnyc! si wytwrczyc!( i 'stosunkw spoecznyc!() W przed#owie do Przyczynku !o krytyki ekonomii po% litycznej9N czyta#y+ 'W spoeczny# wytwarzaniu swego ycia ludzie wc!odz w okre%lone, konieczne, niezalene od ic! woli stosunki, w stosunki produkcji, ktre odpowiadaj okre%lone"
za#askowany, przej#ujc podstawowe idee .) 7arksa i tak je przekr cajc, by #c je przedstawi$ jako wasne idee, podawane ju to za korektur , ju to za obalenie syste#u 7arksa) Popeniajc plagiat i przekr cajc 7arksa, nie" trudno jest uc!odzi$ jednocze%nie za genialnego pisarza w oczac! literatw i za socjalizujcego #y%liciela / wobec partii socjalistycznej) =ader nika znajo#o%$ 7arksa, cec!ujca o&icjalnyc! ekono#istw, i za# t doktrynal" ny, jaki panuje we woski# ruc!u socjalistyczny#, b dcy# jeszcze w powi" jakac!, zrobiy reszt , dostarczajc panu ?orii dogodnego terenu dla po" #y%lnego rozegrania tej podwjnej gry() Era#sci przedstawia ?ori jako uosobienie antykultury i cz sto posuguje si przy#iotnikie# loriano ,lo" ria0ski- czy rzeczownikie# lorianismo ,lorianiz#- dla okre%lenia postawy, ktr okre%li Mngels w przed#owie do 666 ksi gi Capita0u+ '*uc!walstwo bez granic, idce w parze ze zdolno%ci wykr cania si niby piskorz z naj" bardziej kopotliwyc! sytuacji, znoszenie z bo!atersk pogard otrzy#ywa" nyc! kopniakw)))( ,.) 7arks+ Capita0, t) 666, Warszawa 3CNB, str) 3C/9T-) '?o" rianiz#( / tak brz#i tytu ostatniego rozdziau trzeciego to#u pis# Era#" sciego+ Gli intellettuali e lorganizzazione !ella cultura 4 rozdzia ten poprze" dza nast pujca de&inicja+ '8 pewnyc! dziwacznyc! i wtpliwej warto%ci aspektac! #entalno%ci okre%lonej grupy intelektualistw woskic! i / co za ty# idzie / kultury narodowej ,nieorganiczno%$, brak syste#atycznego du" c!a krytyki, lekcewaenie rozwoju dziaalno%ci naukowej, brak koncentracji kulturalnej, sabo%$ i pobaliwo%$ w sprawac! etyki w dziedzinie dziaalno" %ci naukowo"kulturalnej itd), przy czy# wszystkie te cec!y nie s ani zwal" czane, jak by naleao, ani surowo pot pione4 wypywa std brak poczucia odpowiedzialno%ci za ksztatowanie kultury narodowej-, ktre #ona za" #kn$ i sc!arakteryzowa$ w jednej szerokiej rubryce lorianiz#u( ,5) Era#sci+ Gli intellettuali e lorganizzazione !ella cultura , Minaudi, 3CLC, str) 3OC-) Przyp, re!, 9N Era#sci cytuje ten ust p w przekadzie 5ntonia ?abrioli) Ist p ten przytacza ?abriola w artykule pt) Cu upami;tnieniu ?ani+estu komuni% stycznego, opublikowany# w <Ge>enir socialA, rok 3QCN, czerwiec, str) 99N/ 9OD, i lipiec, str) D93/DLL) 5rtyku wc!odzi w skad to#u+ 5) ?abriola, 3zkice LD

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

#u szczeblowi rozwoju ic! #aterialnyc! si wytwrczyc!) Hao" ksztat tyc! stosunkw produkcji tworzy ekono#iczn struktu" r spoecze0stwa, realn baz , na ktrej si wznosi nadbudowa prawna i polityczna, a ktrej odpowiadaj okre%lone &or#y %wiado#o%ci spoecznej))) =a okre%lony# szczeblu swego roz" woju #aterialne siy wytwrcze spoecze0stwa popadaj w sprzeczno%$ z istniejcy#i stosunka#i produkcji albo / co jest tylko prawny# tego wyraze# / ze stosunka#i wasno%ci, w ktryc! obr bie dotd si rozwijay) * &or# rozwoju si wy" twrczyc! stosunki te za#ieniaj si w ic! kajdany) Wwczas nast puje epoka rewolucji socjalnej) *e z#ian podoa ekono" #icznego odbywa si #niej lub bardziej szybko przewrt w ca" ej olbrzy#iej nadbudowie))) Xadna &or#acja spoeczna nie gi" nie, zani# si nie rozwin wszystkie te siy wytwrcze, ktry# ona daje dostateczne pole rozwoju, a nowe, wysze stosunki produkcji nie zjawiaj si nigdy na jej #iejsce, zani# w onie starego spoecze0stwa nie dojrzej #aterialne warunki ic! ist" nienia() 5 oto przerbka ?orii ,z ksiki (a terra e il sistema sociale, Grucker, Werona 3QC9, str) 3C4 Hroce twierdzi, e w in" nyc! pis#ac! ?orii znajduj si inne podobne-+ 'Gane#u sta" diu# narz dzia produkcji odpowiada i na ni# si opiera dany syste# produkcji, czyli syste# stosunkw ekono#icznyc!, kt" re z kolei ksztatuj cay byt spoecze0stwa) 5le nieustanna ewolucja #etod wytwrczyc! wywouje wcze%niej czy p:niej radykaln #eta#or&oz narz dzia tec!nicznego, przez co wy" tworzony w poprzedni# stadiu# tec!niki syste# produkcji i gospodarki staje si nie do utrzy#ania) Przestarzae &or#y ekono#iczne zostaj wwczas obalone przez rewolucj spo" eczn i zastpione przez wysz &or# gospodarki, odpowia" dajc nowej &azie narz dzia produkcji(9O)
o materialistycznym pojmowaniu !ziej/w, Warszawa 3CO3) Przyp, re!, 9O 8 cudotwrczyc! wa%ciwo%ciac! narz dzia tec!nicznego ?oria napi" sa przewspania i naprawd godn sawy tego autora rozpraw pt) '?]in" &luenza sociale dell]aeroplano( w jedny# z zeszytw z 3C39 r) <;assegna Honte#poraneaA ksi cia di HesarZ) LL

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Hroce dodaje, e w Capitale i gdzie indziej podkre%lono znaczenie wynalazkw tec!nicznyc! i powoywano si na !i" stori tec!niki, ale w adny# z tyc! dzie nie uwaa si 'narz " dzia tec!nicznego( za jedyn i decydujc przyczyn rozwoju ekono#icznego) Przytoczone ust py z Przyczynku !o krytyki ekonomii politycznej zawieraj takie okre%lenia+ 'Szczebel roz" woju #aterialnyc! si wytwrczyc!(, 'sposb produkcji ycia #aterialnego(, 'warunki ekono#iczne produkcji( itp), ktre wprawdzie stwierdzaj, e rozwj ekono#iczny jest okre%lony przez warunki #aterialne, ale nigdy nie sprowadzaj tyc! wa" runkw wycznie do '#eta#or&ozy narz dzia tec!nicznego() Hroce dodaje wreszcie, e twrca &ilozo&ii praktyki nigdy nie przedsi wzi bada0 nad t 'praprzyczyn( ycia gospodarcze" go) '1ego &ilozo&ia nie bya tak tani robot) =ie dar#o <kokie" towaA dialektyk !eglowsk, aby #ia pote# doszukiwa$ si p r a p r z y c z y n () =aley zauway$, e w &rag#ent z przed#owy do Przy% czynku nie tylko nie zosta w Popularnym zarysie przytoczony, ale nawet si ta# o ni# nie wspo#ina) 1est to do%$ dziwne, zwaywszy, e c!odzi o najwaniejsze, autentyczne :rdo po" zwalajce odtworzy$ &ilozo&i praktyki) Skdind przez takie podej%cie pogld wyoony w -arysie nie rni si wiele od po" gldu ?orii, tyle tylko, e jest bardziej powierzc!owny i atwiej" szy do obalenia) 5utor -arysu nie rozu#ie dokadnie, co to jest baza, nadbudowa, narz dzie tec!niczne) Wszystkie poj cia oglne s ta# # tne i niejasne) =arz dzie tec!niczne poj#o" wane jest tak dosownie, e oznacza wszelkie narz dzia i przy" rzdy wraz z ty#i, jakic! uywaj uczeni do swoic! do%wiad" cze0, i wraz))) z instru#enta#i #uzyczny#i) Taki sposb sta" wiania zagadnienia niepotrzebnie ko#plikuje spraw ) Pw dziwaczny sposb #y%lenia rodzi szereg nie #niej dziwacznyc! zagadnie0) =a przykad+ czy biblioteki nale do bazy, czy do nadbudowyJ 5 pracownie do%wiadczalne uczo" nyc!J 1eeli #ona twierdzi$, e sztuka lub nauka rozwija si dzi ki rozwojowi wa%ciwyc! narz dzi tec!nicznyc!, dlaczeg by nie #ona podtrzy#ywa$ twierdzenia przeciwnego albo
LN

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

twierdzi$ wr cz, e wa%nie pewne postacie narz dzi s jedno" cze%nie baz i nadbudowJ 7ona by powiedzie$, e niektre nadbudowy #aj wasn oddzieln baz , pozostajc #i#o to nadbudow) Tak na przykad sztuka drukarska stanowiaby baz #aterialn szeregu / a #oe i wszystkic! / ideologii, a istnienie prze#ysu drukarskiego wystarczyoby do #ateriali" stycznego wyja%nienia !istorii) Pozostaoby take zagadnienie czystej #ate#atyki, algebry, ktra nie #ajc wasnyc! narz dzi, nie powinna si jakoby rozwija$) Wida$ jasno, e caa teoria na" rz dzia tec!nicznego zawarta w -arysie jest tylko a&raka!a&rF i #oe by$ porwnana do 'teorii pa#i ci( ukutej przez Hroce" go w celu wyja%nienia, dlaczego arty%ci nie zadowalaj si ide" aln koncepcj dziea, lecz j utrwalaj na pi%#ie, rze:bi itp) ,teorii tej postawi zarzut Tilg!er, #wic o arc!itekturze, i byoby gupot ze strony arc!itekta, eby #ia wznosi$ jak% budowl tylko po to, by j sobie utrwali$ w pa#i ci-) Wszystko to jest oczywi%cie dziecinny# wypaczenie# &ilozo&ii praktyki, wynikajcy# z dziwacznego przekonania, e i# cz %ciej kto% si powouje na przed#ioty '#aterialne(, ty# bardziej jest 'or" todoksyjny() *arzuty pod adrese# e#piryz#u Fadanie szeregu zjawisk w celu ustalenia stosunkw #i dzy ni#i zakada istnienie 'poj cia(, ktre pozwala odr" nia$ ten szereg zjawisk od innyc! #oliwyc! szeregw) 1ak do" kona$ wyboru zjawisk, ktre #aj sta$ si sprawdziane# susz" no%ci wasnego przedsi wzi cia, jeeli nie dysponuje si przed" te# kryteriu# wyboruJ 5le czy# jest owo kryteriu# wyboru, je%li nie czy#% wyszy# ponad kade pojedynczo badane zja" wiskoJ 1ak% intuicj, jak% koncepcj, ktrej !istoria nie jest prosta, jaki#% procese#, ktry naley powiza$ z cay# proce" se# rozwoju kultury itd) Iwaga ta czy si ze spostrzeenie# dotyczcy# 'prawa socjologicznego(, ktre nie jest niczy# in" ny# jak dwukrotny# powtarzanie# tego sa#ego &aktu, raz
LO

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

jako &aktu, raz za% jako prawa ,so&iz#at podwjnego &aktu, a nie prawo-) Poj cie 'ortodoksji( * niektryc! ust pw poprzednic! wywodw wynika, e poj cie 'ortodoksji( #usi by$ s&or#uowane od nowa i oparte na swyc! autentycznyc! :rdac!) 8rtodoksji nie naley szuka$ u tego czy innego zwolennika &ilozo&ii praktyki, w tej czy innej tendencji zwizanej z prda#i obcy#i pierwotnej doktrynie, ale w podstawowej koncepcji, e &ilozo&ia praktyki jest 'sa#o" wystarczalna(, e zawiera w sobie wszystkie skadniki niezb d" ne do skonstruowania nie tylko penego i cakowitego %wiato" pogdu, penej &ilozo&ii i teorii nauk przyrodniczyc!, ale i po to, aby tc!n$ ycie w integraln organizacj spoecze0stwa i sta$ si pen integraln cywilizacj) Tak odnowione poj cie ortodoksji suy do %ci%lejszego sprecyzowania przy#iotnika 'rewolucyjny(, ktry przywykli" %#y z tak atwo%ci odnosi$ do najprzerniejszyc! %wiatopo" gldw, teorii i &ilozo&ii) H!rystianiz# by rewolucyjny w sto" sunku do poga0stwa, gdy by czynnikie# cakowitego roza" #u po#i dzy zwolennika#i starego i nowego %wiata) Gana teo" ria jest 'rewolucyjna( wa%nie w ty# stopniu, w jaki# staje si ele#ente# podziau i %wiado#ego rozrnienia #i dzy dwo" #a oboza#i, szczyte# niedosi ny# dla obozu przeciwnego) Twierdzenie, e &ilozo&ia praktyki nie stanowi konstrukcji #y" %lowej cakowicie sa#odzielnej i niezalenej, b dcej w antago" niz#ie wobec wszystkic! tradycyjnyc! &ilozo&ii i religii, ozna" cza w rzeczywisto%ci to, e si nie zerwao jeszcze wi zw ze stary# %wiate# lub e si po prostu przed ni# skapitulowao) Kilozo&ia praktyki nie potrzebuje podtrzy#ywania z zewntrz4 sa#a jest tak silna i podna w nowe prawdy, e stary %wiat z#u" szony jest czerpa$ z niej, aby zaopatrzy$ swj arsena w bar" dziej nowoczesn i skuteczn bro0) 8znacza to, e &ilozo&ia praktyki zaczyna do#inowa$ nad kultur tradycyjn, ta ostat" nia za%, b dc jeszcze silna i zwaszcza bardziej wyra&inowana i
LB

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

wy#uskana, prbuje opiera$ si i c!ce na%ladowa$ pokonan Erecj , ktra w ko0cu zwyci ya swego prostackiego rzy#" skiego zwyci zc ) 7ona powiedzie$, e znaczna cz %$ &ilozo&icznego dzie" a Hrocego stanowi tak wa%nie prb wc!oni cia &ilozo&ii praktyki i zaprz gni cia jej w sub tradycyjnej kultury) 5le jak wida$ na przykadzie -arysu, rwnie pewni zwolennicy &i" lozo&ii praktyki, ktrzy si uwaaj za 'ortodoksw(, wpadaj w puapk i sa#i podporzdkowuj sw &ilozo&i oglnej teorii #aterializ#u ,wulgarnego-, tak jak inni podporzdkowuj j teorii idealistycznej) ,=ie znaczy to, aby #i dzy &ilozo&i prak" tyki a stary#i &ilozo&ia#i nie byo adnyc! zwizkw) S one jednak wtlejsze od tyc!, jakie istniej po#i dzy c!rze%cija0" stwe# a &ilozo&i greck-) W broszurze 8tto Fauera o religii #ona znale:$ par aluzji do spekulacji zrodzonyc! z b dnego pogldu, i &ilozo&ia praktyki nie jest sa#oistna i niezalena, ale #usi wspiera$ si na innej &ilozo&ii, ju to #aterialistycznej, ju to idealistycznej) Fauer jest w polityce zwolennikie# agno" stycyz#u partyjnego i do#aga si wydania towarzyszo# ze" zwolenia na czenie si w ugrupowania idealistyczne, #ateria" listyczne, ateistyczne, katolickie itd)
= o t a 6 + 1edna z przyczyn b du, na skutek ktrego poszukuje si oglnej doktryny &ilozo&icznej stanowicej podstaw &ilozo&ii prakty" ki i od#awia si tej ostatniej oryginalno%ci w tre%ci i w #etodzie, pole" ga, zdaje si , na ty#, e #iesza si osobist kultur &ilozo&iczn twrcy &ilozo&ii praktyki / to jest prdy &ilozo&iczne i wielkic! &ilozo&w, ktry" #i bardzo si interesowa w #odo%ci i ktryc! j zykie# cz sto si po" suguje ,zawsze jednak z zaznaczenie# rnicy i podkre%lajc niejedno" krotnie, e c!odzi #u o bardziej zrozu#iae wyraenie wasnego pogl" du- / ze :rda#i i istotny#i skadnika#i &ilozo&ii praktyki) Fd ten #a ca wasn !istori , szczeglnie w dziedzinie krytyki literackiej) Wiado" #o bowie#, e praca nad sprowadzenie# wielkic! dzie poetyckic! do poszukiwania ic! :rde staa si w pewny# okresie gwny# cele# wielu znako#ityc! erudytw) *agadnienie to od strony zewn trznej wy" st puje w postaci tak zwanyc! plagiatw, ale wiado#o, e nawet co do niektryc! plagiatw, a take i wr cz powtrze0, #ona #wi$ o pew " nej oryginalno%ci w stosunku do dziea na%ladowanego lub odtworzone"
LQ

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

go) 7ona tu zacytowa$ dwa znane przykady+ 3- sonet Tansilla, na%lado" wany przez Eiordana Fruno w Eroici +urori ,albo w 6ena !elle 6eneri-, 'Poic!@ spiegate !o l]ali al bel desio( ,u Tansilla by to sonet #iosny do #arkizy del Uasto-4 9- wiersze ku czci polegyc! pod Gogali, podane przez d]5nnunzia w pewnej jednodniwce jako jego wasne, a w rzeczy" wisto%ci dosownie przepisane ze zbioru pie%ni serbskic! wydanego przez To##asea) Wszelako u Fruna i u d]5nnunzia te na%ladownictwa nabieraj nowego i oryginalnego pos#aku, ktry kae zapo#nie$ o ic! :rdac!) Fadanie kultury &ilozo&icznej takiego czowieka, jak 7arks, jest nie tylko interesujce, ale i konieczne, pod warunkie#, e si nie zapo" #ni, i odnosi si ono jedynie do jego wasnej biogra&ii intelektualnej, e ele#enty doktryn Spinozy, Keuerbac!a, 2egla, #aterialistw &rancu" skic! itd) nie s bynaj#niej podstawowy#i skadnika#i &ilozo&ii prakty" ki i e ta ostatnia nie sprowadza si do tyc! ele#entw) Ty#, co najbar" dziej w niej istotne, jest wa%nie przezwyci enie dawnyc! kierunkw &i" lozo&icznyc!, stworzenie nowej syntezy albo skadnikw nowej syntezy, nowy sposb uj#owania &ilozo&ii, ktrej ele#enty s zawarte w a&ory" z#ac! lub rozproszone w pis#ac! twrcy &ilozo&ii praktyki) Mle#enty te naley wyodr bni$ i konsekwentnie rozwija$) Podstaw teoretycznyc! &i" lozo&ii praktyki nie #ona #iesza$ z adn inn &ilozo&i, jak rwnie nie #ona sprowadza$ ic! do adnej innej &ilozo&ii) 1est ona oryginalna nie tylko wskutek tego, e przezwyci a poprzednie &ilozo&ie, ale przede wszystki# dlatego, e otwiera cakie# now drog , to znaczy daje nowy od podstaw do szczytu sposb poj#owania sa#ej &ilozo&ii) W cz %ci po" %wi conej studio# !istoryczno"biogra&iczny# naley zbada$, jakie zain" teresowania day twrcy &ilozo&ii praktyki okazj do jego docieka0 &ilo" zo&icznyc!, biorc pod uwag psyc!ologi #odego uczonego, ktry daje si intelektualnie pociga$ kolejno przez coraz to nowe prdy, jakie stu" diuje i bada, ktry ksztatuje swoj indywidualno%$ poprzez owo bdze" nie, ktre wyrabia duc!a krytycyz#u i si oryginalnej #y%li, po wypr" bowaniu i skon&rontowaniu tak wielu sprzecznyc! pogldw4 naley zbada$, jakie ele#enty przyswoi sobie, zespalajc je z wasny#i pogl" da#i, a zwaszcza, co w jego pis#ac! stanowi oryginalne dzieo) =ie ule" ga wtpliwo%ci, e !egliz# jest ,stosunkowo- najwaniejszy# bod:ce# do roz#y%la0 &ilozo&icznyc! naszego autora, szczeglnie dlatego, e !e" gliz# stara si przezwyci y$ tradycjonalne koncepcje idealiz#u i #a" terializ#u i da$ now ic! syntez , ktra #iaa bez wtpienia wyjtkowe znaczenie i stanowi !istoryczny #o#ent na skal %wiatow w dziedzinie bada0 &ilozo&icznyc!) *ate# gdy w -arysie stwierdza si , e sowo 'i#" #anencja( w &ilozo&ii praktyki jest uyte jako #eta&ora, nie stwierdza si
LC

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

wa%ciwie niczego4 w rzeczywisto%ci ter#in 'i##anencja( nabra tu szczeglnego znaczenia, nie tego jednak, jakie #u nadaj 'pantei%ci(, ani te nie jakiegokolwiek innego tradycyjnego znaczenia #eta&izycznego4 jest to znaczenie nowe, ktre wy#aga ustalenia) *apo#ina si cz sto, uywajc powszec!nego okre%lenia9B, e naley ka%$ akcent na drugi# czonie tego okre%lenia ,!istoryczny-, a nie na pierwszy#, ktry jest ter " #ine# poc!odzenia #eta&izycznego) Kilozo&ia praktyki jest absolutny# '!istorycyz#e#(4 absolutny# 'ze%wiecczenie#( #y%li, 'zej%cie# na zie" #i (, absolutny# uczowieczenie# !istorii) Po tej linii naley poszuki" wa$ wtku nowego %wiatopogldu) = o t a 6 6 + Ho do znaczenia, jakie #oe #ie$ ter#inologia dla rzeczy nowyc!) W <7arzoccoA z 9 pa:dziernika 3C9B roku, w rozdziale V6 pracy 5onaparte a Goma pira Giega 5ngeli, po%wi conej ksi niczce Szarlocie ,crce krla 1ze&a i onie ?udwika =apoleona / brata =apole" ona 666 / polegego podczas powstania w ;o#anii w 3QD3 roku-, zosta przytoczony list Pietra Eiordani do ksi niczki Szarloty, w ktry# Eior" dani wypowiada niektre swoje osobiste re&leksje o =apoleonie 6) W roku 3QTN w Folonii =apoleon odwiedzi '6nstytut( ,5kade#i Folo0" sk- i dugo roz#awia z kilko#a uczony#i ,#i dzy inny#i z Uolt-) W trakcie tej roz#owy powiedzia+ '7y%l , e gdy nauka odkrywa co% rze" czywi%cie nowego, naley stworzy$ cakowicie nowy sownik, aby idea bya wyra:na i jasna) 1eeli nadacie nowe znaczenie stare#u sowu, to c!o$by%cie utrzy#ywali, e dawna idea przywizana do niego nie #a nic wsplnego z ide, ktr to sowo wyraa obecnie, u#ysy ludzkie nie ze" c!c nigdy pa#i ta$ o ty#, e nie #a adnego podobie0stwa i zwizku po#i dzy dawn a now ide) 5 to zacie#nia nauk i powoduje niepo" trzebne dysputy() *danie# 5ngelego #ona przyj$, e nie datowany list Eiordaniego zosta napisany wiosn roku 3QD3, z czego #ona by wnosi$, e Eiordani pa#i ta ogln tre%$ roz#owy z =apoleone#, ale nie jej dokadn &or# ) =aleaoby sprawdzi$, czy Eiordani w swyc! pra" cac! o j zyku wypowiada swj wasny pogld na ten te#at)

'7ateria( Ho w Popularnym zarysie rozu#ie si przez #ateri J W pracy popularnej, bardziej jeszcze ni w ksice dla uczonyc!, w szczeglno%ci za% w -arysie, ktry ro%ci sobie pretensje, e
9B

7aterializ# !istoryczny) Przyp, re!, oryg, w0, NT

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

jest pierwszy# tego rodzaju dziee#, naleao poda$ %cise de" &inicje nie tylko zasadniczyc! poj $, ale caej ter#inologii, aby zapobiec b do#, jakie wynikaj z potocznego i wulgarnego ro" zu#ienia ter#inw naukowyc!) 1est rzecz jasn, e &ilozo&ia praktyki nie #oe poj#owa$ #aterii ani w znaczeniu wynika" jcy# z nauk przyrodniczyc! ,&izyki, c!e#ii, #ec!aniki itp), w zakresie ktryc! znaczenie to #ona okre%li$ i zbada$ w jego !istoryczny# rozwoju-, ani w znaczeniu, jakie te#u poj ciu na" daj rne kierunki #eta&izyki #aterialistycznej) ;oz#aite wa%ciwo%ci &izyczne ,c!e#iczne, #ec!aniczne itd)- #aterii, ktre raze# wzi te stanowi sa# #ateri ,o ile tylko nie po" wrci#y do kantowskiej koncepcji nou#enu-, s tu brane pod uwag , ale wycznie w tej #ierze, w jakiej staj si 'ele#ente# ekono#iczny#(, ele#ente# produkcji) 7aterii nie naley wi c traktowa$ jako sa# w sobie, lecz jako spoecznie i !istorycz" nie uksztatowan do celw produkcji, a zate# i nauki przyrod" nicze naley uj#owa$ w zasadzie jako kategorie !istoryczne, jako stosunki #i dzy lud:#i) Hzy zesp wa%ciwo%ci rnyc! typw #aterii by kiedykolwiek taki sa#J 2istoria nauk tec!" nicznyc! dowodzi, e nie) 1ake dugo nie troszczono si o si #ec!aniczn pary) 5 czy #ona twierdzi$, e sia ta istniaa, za" ni# zostaa wykorzystana w #aszynac! przez czowiekaJ W ja" ki# wi c znaczeniu i do jakiego stopnia #ona twierdzi$, e przyroda nie otwiera #oliwo%ci wynalazkw i odkrywania si istniejcyc! w ukryciu, utajonyc! wa%ciwo%ci #aterii, lecz tyl" ko powstawania 'teorii( %ci%le zwizanyc! z interesa#i spoe" cze0stwa, z rozwoje# i z konieczno%ci dalszego rozwoju si wytwrczyc!J Hzy koncepcji idealistycznej, wedug ktrej na" uka jest tylko kategori ekono#iczn, nie #ona by, po oczysz" czeniu jej ze spekulatywnej nadbudowy, sprowadzi$ do s&or#u" owa0 &ilozo&ii praktyki, czy nie #ona by wykaza$ jej !isto" rycznego zwizku z t &ilozo&i i jej rozwoje#J W rzeczywisto" %ci &ilozo&ia praktyki, je%li zaj#uje si badanie# #aszyny, to nie w celu poznania i okre%lenia struktury ato#owej #ateriau, z ktrego zostaa wykonana, ani wa%ciwo%ci &izyczno"c!e" #iczno"organicznyc! jego naturalnyc! skadnikw ,stanowi to
N3

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

przed#iot bada0 nauk %cisyc! i tec!nologii-, lecz tylko w tej #ierze, w jakiej stanowi ona czynnik #aterialnyc! si wytwr" czyc!, w jakiej wyraa pewne stosunki spoeczne, odpowiadaj" ce okre%lonej epoce !istorycznej) Haoksztat #aterialnyc! si wytwrczyc! stanowi #niej z#ienny ele#ent w rozwoju !isto" ryczny#, ten ele#ent, ktry #ona za kady# raze# ustali$ i wy#ierzy$ z #ate#atyczn dokadno%ci, ktry zate# #oe da$ sposobno%$ do obserwacji i kryteriw o c!arakterze ekspe" ry#entalny# i przez to do ustalenia trwaego ko%$ca !isto" rycznego procesu stawania si ) *#ienno%$ caoksztatu #ate" rialnyc! si wytwrczyc! rwnie jest wy#ierna i #ona z pewn dokadno%ci okre%li$, kiedy ic! rozwj z ilo%ciowego staje si jako%ciowy) Haoksztat #aterialnyc! si wytwrczyc! stanowi zaraze# krystalizacj caej !istorii #inionyc! stuleci, podstaw dzisiejszej i przyszej !istorii, a jednocze%nie aktyw" n yw si nap dow) 5le poj cia dziaania tyc! si nie wolno #iesza$, ani nawet porwnywa$, z dziaanie# w znaczeniu &i" zyczny# lub #ec!aniczny#) Mlektryczno%$ jest !istorycznie czynna, jednak nie jako sia przyrody ,na przykad jako iskra elektryczna, ktra powoduje poar-, ale jako czynnik produk" cyjny, opanowany przez czowieka i wprz gni ty do zespou #aterialnyc! si wytwrczyc!, b dcy przed#iote# prywatnej wasno%ci) 1ako abstrakcyjna sia przyrody elektryczno%$ ist" niaa take przed jej sprowadzenie# do roli siy wytwrczej, ale nie dziaaa wwczas w !istorii, lecz bya tylko przed#iote# !ipotez w dziedzinie !istorii naturalnej ,jeszcze wcze%niej sta" nowia !istoryczn 'nico%$(, gdy nikt si ni nie zaj#owa i nawet nikt o niej nie wiedzia-) Iwagi te #aj na celu wykazanie, e ele#ent przyczyno" wo%ci, zapoyczony z nauk przyrodniczyc! dla wyja%niania !i" storii ludzko%ci, jest czyst dowolno%ci, o ile nie nawrote# do dawnyc! interpretacji ideologicznyc!) 5utor -arysu zapewnia na przykad, e nowa teoria ato#istyczna zabija indywidualiz# ,robinsonady-) H to oznaczaJ Ho oznacza takie zestawienie polityki z teoria#i naukowy#i, je%li nie to, e si nap dow !istorii s te teorie naukowe, to znaczy ideologieJ Tak wi c, gdy
N9

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

c!ce si by$ ultra#aterialist, popada si zwykle w dziwaczne &or#y abstrakcyjnego idealiz#u) =ie #ona te odpowiedzie$, nie popadajc w nader sko#plikowane sprzeczno%ci, e to nie teoria ato#istyczna zabia indywidualiz#, ale rzeczywisto%$ naturalna, ktr ta teoria opisuje i stwierdza / zakada si bo" wie#, e owa rzeczywisto%$ naturalna istniaa przed teori, a zate# dziaaa rwnie i wtedy, gdy indywidualiz# osiga swoje apogeu#) Hzyby wi c rzeczywisto%$ 'ato#istyczna( nie dziaaa zawsze, skoro bya ona i jest prawe# naturalny#, czy" by czekaa ze swy# dziaanie# na stworzenie przez ludzi od" powiedniej teoriiJ Hzyby ludzie podlegali tylko ty# prawo#, ktre znaj, jakby to byy prawa uc!walone przez parla#entJ 6 kt #gby z#usi$ ludzi do przestrzegania praw, ktryc! nie znaj, w #y%l zasady wspczesnego prawodawstwa, e nikt nie #oe si powoywa$ na nieznajo#o%$ prawaJ =ie #ona rw" nie twierdzi$, e prawa danej nauki przyrodniczej s identycz" ne z prawa#i !istorii albo e skoro cao%$ idei naukowyc! sta" nowi !o#ogeniczn jedno%$, to #ona sprowadzi$ jedn ga: nauki albo jedno prawo do innego / w taki# razie bowie# dzi ki jakie#u przywilejowi ten, a nie inny ele#ent &izyczny #gby by$ w ty# wypadku sprowadzony do jednolitego %wia" topoglduJ W rzeczywisto%ci jest to tylko jeden z wielu punk" tw Popularnego zarysu, ktre wskazuj na powierzc!owne traktowanie zagadnienia &ilozo&ii praktyki, na to, i autor nie u#ia te#u %wiatopogldowi zapewni$ autono#ii naukowej i okre%li$ %ci%le stanowiska, jakie %wiatopogld ten powinien zaj" #owa$ w stosunku do nauk przyrodniczyc!) Ho gorsza, wida$ std, e autor posuguje si owy# # tny# poj cie# 'wiedzy w ogle(, ktre jest wa%ciwe wulgarny# poj cio# ludu ,dla kt" rego nawet sztuki czarnoksi skie s wiedz-) Hzy wspczesna teoria ato#istyczna jest teori 'ostateczn(, ustalon raz na za" wszeJ .try uczony o%#ieliby si tak twierdzi$J Hzy nie jest ona po prostu raczej jedn z !ipotez naukowyc!, ktra zostanie kiedy% obalona, albo te poc!oni ta przez inn teori , szersz i bardziej zrozu#iaJ Glaczeg wi c odwoywanie si do tej teorii #iaoby #ie$ znaczenie rozstrzygajce i zaatwia$ raz na
ND

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

zawsze kwesti indywidualiz#u i robinsonadJ ,5bstra!ujc od tego, e robinsonady stanowi$ #og niekiedy praktyczne sc!e" #aty, konstruowane dla ukazania pewnyc! tendencji albo dla przeprowadzenia dowodu przez sprowadzenie do absurdu+ tak" e autor ekono#ii krytycznej ucieka si do robinsonad-) 5le nasuwaj si inne jeszcze pytania+ Edyby teoria ato#istyczna bya ty#, co o niej twierdzi -arys, to biorc pod uwag , i dzie" je spoecze0stwa wykazuj szereg prze#ian, e liczne byy &or" #y spoeczne, podczas gdy teoria ato#istyczna #iaaby by$ odzwierciedlenie# zawsze tej sa#ej rzeczywisto%ci naturalnej / to w taki# razie dlaczego spoecze0stwo nie zawsze byo po" suszne te#u prawuJ Hzy #ona posun$ si do twierdzenia, e przej%cie ze %redniowiecznego ustroju cec!owego do indywidu" aliz#u ekono#icznego byo 'nienaukowe( / e byo zwyk po" #yk !istorii i naturyJ Wedug teorii &ilozo&ii praktyki oczywi" ste jest, e nie teoria ato#istyczna tu#aczy dzieje ludzko%ci, lecz odwrotnie, to znaczy, e wa%nie teoria ato#istyczna, jak wszystkie inne !ipotezy i pogldy naukowe, naley do nadbu" dowy9Q) 6lo%$ i jako%$ W Popularnym zarysie #wi si ,#i#oc!ode#, gdy twierdzenie to nie jest ani uzasadnione, ani ocenione, nie jest wyraze# adnej podnej koncepcji / jest przypadkowe, nie po" wizane ani z poprzedzajcy#i, ani z nast pujcy#i pote# wy" woda#i-, e kade spoecze0stwo jest czy#% wi cej anieli zwyk su# skadajcyc! si na nie jednostek) 5bstrakcyjnie biorc, zdanie to jest prawdziwe, ale konkretnie co ono ozna" czaJ M#piryczne obja%nienia, jakie #u towarzysz, s do%$ dzi" waczne) 7wi si na przykad, e sto krw wzi tyc! z osobna to co% zupenie innego ni sto krw raze#, to bowie# ju jest sta" do) Wytu#aczenie czysto werbalne) 7wi si rwnie, e kiedy
9Q Teoria ato#istyczna #iaaby suy$ do wyja%nienia czowieka biolo" gicznego jako konglo#eratu rnyc! cia i zaraze# do wyja%nienia spoe" cze0stwa ludzkiego) 1aka to poje#na teoria^

NL

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

rac!ujc doc!odzi#y do dziesi ciu, #a#y dziesitk / jak gdy" by nie istniaa para, tercet, kwartet, czyli po prostu inne syste" #y rac!unkowe) Wyja%nienie teoretyczno"praktyczne, bardziej konkretne, znajduje si w 6 to#ie Capita0u, gdzie dowodzi si , e w syste#ie &abryczny# cz %$ produkcji nie daje si przypi" sa$ adne#u poszczeglne#u pracownikowi, lecz tylko caej zaodze, czowiekowi zbiorowe#u) Ho% podobnego zac!odzi w odniesieniu do caego spoecze0stwa, ktre opiera si na po" dziale pracy i &unkcji, a zate# jako cao%$ znaczy wi cej ni su#a jego czonkw) Sposb, w jaki &ilozo&ia praktyki 'skonkre" tyzowaa( !eglowskie prawo ilo%ci przec!odzcej w jako%$ / to take jedno z tyc! zagadnie0 teoretycznyc!, ktryc! Popularny zarys wcale nie rozwija i traktuje je jako rzecz znan albo zado" wala si zwyk gr sw, jak na przykad gdy #wi o wodzie, ktrej stan skupienia ulega z#ianie wraz ze z#ian te#peratu" ry ,ld, ciecz, para- / co jest zjawiskie# czysto #ec!aniczny#, zdeter#inowany# przez czynniki zewn trzne ,ogie0, so0ce, ulatnianie si kwasu w glowego itd)-) H b dzie taki# czynnikie# zewn trzny# w odniesie" niu do czowiekaJ W &abryce b dzie ni# podzia pracy itp), wa" runki stworzone przez sa#ego czowieka, w spoecze0stwie / caoksztat si wytwrczyc!) 5le autor -arysu nie po#y%a, e je%li kade skupisko spoeczne jest czy#% wi cej ,i czy#% od" #ienny#- ni su#a jego czonkw, znaczy to, e prawo ,czy te zasada- wyja%niajce rozwj spoecze0stwa nie #oe by$ pra" we# &izyczny#, gdy w &izyce nie wyc!odzi si nigdy poza s&er ilo%ci, c!yba w przeno%ni) 5 przecie w &ilozo&ii praktyki jako%$ jest zawsze %ci%le zwizan z ilo%ci i kto wie, czy nie na ty# wa%nie %cisy# zwizku polega w znacznej #ierze oryginal" no%$ i podno%$ &ilozo&ii praktyki) W istocie idealiz# wyosab" nia owo 'co% wi cej(, jako%$, czyni ze0 byt w sobie, 'duc!a(, po" dobnie jak religia uczynia ze0 bstwo) 5le jeeli jako%$ w reli" gii i w idealiz#ie jest !ipostaz , a wi c arbitraln abstrakcj, a nie procese# analitycznego rozrniania, to !ipostaz jest rwnie jako%$ w wulgarny# #aterializ#ie, ktry nadaje c!a" rakter czego% 'boskiego( !ipostatycznej #aterii)
NN

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

=aley skon&rontowa$ ten punkt widzenia zawarty w koncepcji spoecze0stwa z koncepcj pa0stwa wspczesnyc! idealistw) Pa0stwo staje si dla aktualistw koniec ko0cw wa%nie ty# czy#% wyszy# ni jednostka ,jakkolwiek w %lad za wnioska#i, jakie w zwizku ze spraw wasno%ci wycign Spirito z idealistycznego utosa#iania jednostki z pa0stwe#, Eentile w <Mducazione KascistaA z sierpnia roku 3CD9 sprecyzo" wa te poj cia bardziej ostronie-) Pogldy wulgarnyc! aktuali" stw upady tak nisko i tak dalece upodobniy si do papuziej paplaniny, e jedyn #oliw ic! krytyk staa si karykatura !u#orystyczna) *upenie jak gdyby rekrut wykada o&icero# werbunkowy# teori o wyszo%ci pa0stwa nad jednostk i pro" ponowa i#, eby zostawili w spokoju jego &izyczn i #aterial" n osob , a zacign li do wojska to 'co%(9C, co przyczynia si do budowy 'czego%( ta# narodowego b dcego pa0stwe#) Przy" po#ina si te opowie%$ z 4o ellinoH9, w ktrej # drzec Sala" dyn rozstrzyga spr #i dzy pasztetnikie#, do#agajcy# si zapaty za konsu#owanie s#akowityc! zapac!w jego wyro" bw, a ebrakie#, ktry nie c!ce paci$+ Saladyn kae ebrako" wi zapaci$ brz kie# #onet i powiada pasztetnikowi, eby
9C To 'co%( / w oryginale woski#+ quel tantino !i qualcosa) Wyraenie to jest karykatur pewnego ulubionego zwrotu j zykowego Igona Spirito) Spirito / w gorliwy aktualista, ktry doprowadzi a do granic sa#ozapar" cia postulat absolutnej tosa#o%ci pa0stwa i jednostki i by ideologie# kor" poracji / z upodobanie# zastanawia si nad 'ty# czy#%(, bez czego jed" nostka nie #a ani warto%ci, ani racjonalnej zasadno%ci, a dzi ki cze#u staje si 'zrozu#iaa i logicznie wana() 'W zaleno%ci od <tego czego%A jednostka i pa0stwo utosa#iaj si , za% pod#iot ekono#iczny / tj) pa0stwo, ktre jest jednostk, oraz jednost" ka, ktra jest pa0stwe# / staje si rzeczywisto%ci pozytywn, a dziaalno%$ ekono#iczna staje si podatn dla uj#owania naukowego() ,I) Spirito, I 7on!amenti !ella economia corporati a, 7ediolan, Tre>es, 3CDO, str) NT-) Przyp, re!, DT 4o ellino / pierwszy wydany w j zyku woski# pod koniec V666 wieku anoni#owy zbir stu nowel) Te#at noweli, do ktrej robi tu aluzj Era#sci, znajduje#y rwnie u ;abelais]go, ta# jednak wyrok ten ogasza szaleniec) ,Pantagruel, ksi ga 666, rozdzia DB-) Przyp, re!,

NO

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

sc!owa sobie ten d:wi k do kieszeni w taki sa# sposb, jak ebrak jad jego zapac!y) Teleologia W zwizku z zagadnienie# teleologii jeszcze bardziej rzucaj si w oczy usterki -arysu, polegajce na przedstawia" niu wszystkic! doktryn &ilozo&icznyc! przeszo%ci na jednej i tej sa#ej trywialnej i banalnej paszczy:nie, tak e czytelnik odnosi wraenie, i caa dawna kultura bya &antas#agori pi" janyc! bac!antek) 7etoda ta z wielu wzgl dw zasuguje na na" gan ) Powany czytelnik, dcy do rozszerzania swoic! wiado" #o%ci i pog biania swoic! studiw, sdzi, e sobie z niego za" drwiono, i rozciga swe podejrzenia na cay syste#) _atwo jest udawa$, e si stan o wyej od jakiego% stanowiska, gdy si je ponia, ale jest to zudzenie czysto werbalne) Takie kpiarskie przedstawianie zagadnie0 #ogo #ie$ swj sens u Woltera, ale nie kady, kto c!ce by$ Woltere#, #oe ni# by$, bo nie kady jest wielki# artyst) -arys ukazuje zagadnienie teleologii w jego najbardziej dziecinnyc! przejawac!, zapo#ina, jak rozwiza je .ant) Gao" by si zapewne wykaza$, ile w -arysie znajduje si nie%wiado" #ej teleologii, postarzajcej bezwiednie kantowski punkt wi" dzenia, na przykad w rozdziale ';wnowaga #i dzy spoe" cze0stwe# a przyrod(D3)
D3 * Csenii Eoet!ego+ 'Teleolog+ / Wielbi#y dobrego Stwrc %wiata, kt" ry stwarzajc drzewo korkowe, wynalaz zaraze# korek do butelki() Hroce cytuje to zdanie w swojej ksice o Eoet!e# ,str) 9O9-, opatrujc je uwag+ 'Przeciwko powszec!nie przyj te#u w wieku VU666 powierzc!owne#u &i" naliz#owi, ktry wwczas wa%nie podda krytyce .ant, zast pujc go g b" sz koncepcj celowo%ci() W inny# #iejscu i w innej &or#ie Eoet!e powta" rza ten #otyw i powiada, e zapoyczy go od .anta+ '.ant jest najwybit" niejszy# z nowoytnyc! &ilozo&w i jego doktryny wywary najsilniejszy wpyw na ksztatowanie si #ojej kultury) ;ozrnienie pod#iotu od przed#iotu oraz zasad naukow, e wszystko istnieje i rozwija si dla swej wasnej, wewn trznej przyczyny ,e / aby wyrazi$ t #y%l przysowie# / drzewo korkowe nie rodzi si po to, by suy$ do korkowania naszyc! bute"

NB

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

8 sztuce W rozdziale po%wi cony# sztuce jest #owa o ty#, e nawet naj%wieszej daty dziea traktujce o estetyce gosz identyczno%$ &or#y i tre%ci) 1est to jeden z najoczywistszyc! przykadw nieudolno%ci krytycznej w konstruowaniu !istorii poj $ i ustalaniu rzeczywistego znaczenia tyc! poj $ w %wietle roz#aityc! teorii) Itosa#ianie tre%ci i &or#y jest jedn z tez estetyki idealistycznej ,Hroce-D9, opart na idealistycznyc! przesankac! i wyraon za po#oc idealistycznej ter#inolo" gii) *naczenie ter#inw 'tre%$( i '&or#a( nie jest wi c takie, ja" kie zakada autor -arysu) To, e &or#a i tre%$ utosa#iaj si / znaczy, i w sztuce tre%$ nie jest 'abstrakcyjny# te#ate#(, czy" li intryg powie%ciow i szczeglny# ukade# uczu$ w oglno" %ci, lecz jest sa# sztuk, kategori &ilozo&iczn, 'wyodr bnio" ny#( #o#ente# duc!a itd) ;wnie &or#a nie oznacza tylko 'tec!niki(, jak to si autorowi -arysu wydaje) Warto zebra$ i zanalizowa$ wszystkie ust py i wz#ianki z zakresu estetyki i krytyki artystycznej zawarte w -arysie) 5le za przykad #oe posuy$ rwnie rozdzia po%wi cony Pro% meteuszowi Eoet!ego) Sd autora -arysu o ty# utworze jest powierzc!owny i niesyc!anie oglnikowy) Wydaje si , e autor nie zna dokadnie ani genezy tej ody Eoet!ego, ani dziejw #itu o Pro#eteuszu w literaturze %wiatowej przed Eoet!e#, a w szczeglno%ci w okresie bezpo%rednio poprzedzajcy# twr" czo%$ literack Eoet!ego) Hzy #ona wypowiada$ sdy tego
lek- / #iae# wsplne z .ante#, wi c pote# przykadae# si wielce do studiw nad jego &ilozo&i() Hzy w poj ciu '#isji dziejowej( nie daoby si odnale:$ :rde teleologicznyc!J W wielu wypadkac! przypisuje si #u sens dwuznaczny i #istyczny) W innyc! nato#iast wypadkac! #a ono zna" czenie, ktre wraz z kantowsk koncepcj teleologii #oe znale:$ #iejsce i uzasadnienie w &ilozo&ii praktyki) D9 1edno%$ &or#y i tre%ci naley rozu#ie$ 'jako jedno%$ konkretn i yw, zawart w syntezie a priori+ sztuka jest prawdziw syntez estetyczn a priori, syntez uczucia i obrazu w intuicji( ,Hroce+ 5re iario !i estetica, 3C3D ,6 wyd)-, str) LT-) Przyp, re!, NQ

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

rodzaju, jak w za#ieszczony w -arysie, bez dokadnej znajo" #o%ci tyc! ele#entwJ 1ake inaczej odrni$ to, co jest naj%ci" %lej osobisty# przeycie# Eoet!ego, od tego, co jest wyraze# danej epoki i danej grupy spoecznejJ Tego rodzaju sdy #ona &erowa$ tylko wwczas, gdy nie s to puste oglniki, ktre #o" na nasyci$ najroz#aitsz tre%ci, lecz gdy s sda#i precyzyj" ny#i, udowodniony#i, niezbity#i) 6naczej #og jedynie znie" sawi$ dan teori i skoni$ do powierzc!ownego traktowania zagadnie0) ,Warto raz jeszcze przypo#nie$ sowa Mngelsa za" warte w li%cie opublikowany# w <Sozial) 5kade#ikerA-)
7ona by tu przedstawi$ literackie, artystyczne i ideologiczne koleje #itu o Pro#eteuszu i zbada$, jak posta$ #it ten przybiera w roz#aityc! okresac! i jakie uczucia i idee kadorazowo syntetycznie wyraa) Ho si tyczy Eoet!ego, podsu#uj pewne wst pne ele#enty, czerpic je z artykuu ?eonella Uincentiego pt) 'Pro#eteo( ,wydrukowa" nego w <?eonardoA z #arca roku 3CD9-) Hzy Eoet!e c!cia uprawia$ w swej odzie po prostu wierszowan '#itologi (, czy te wyrazi w niej swj aktualny i ywy stosunek do bosko%ci, do c!rze%cija0skiego FogaJ 1esieni roku 3BBD ,wwczas kiedy napisa Prometeusza- Eoet!e odrzu" ca stanowczo prby nawrcenia, podej#owane przez jego przyjaciela ?a>atera+ Ic# &in kein 6#rist) Pewien nowoczesny krytyk ,2) 5) .or&&- za" uwaa ,powtarza# za Uincenti#-+ 'Po#y%le$ o tyc! sowac! jako zwr" conyc! przeciwko jakie#u% ,^- Fogu c!rze%cija0skie#u, zastpi$ i#i 1owisza anoni#owy# ,^^- poj cie# Foga, a wwczas odczuje si , jak bar" dzo ta oda brze#ienna jest duc!e# rewolucyjny#() Pocztek ody+ *akryj twoje niebo, *eusie, *ason c!#ur) 6 $wicz si niby #ay c!opiec, Hiskajc do celu W wysokie d by i szczyty gr4 5le #usisz zostawi$ #i *ie#i #oj 6 #oj c!at , ktrej% nie budowa, 6 #oje ognisko, .trego aru *azdro%cisz #i)

NC

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

=ie zna# nic biedniejszego Pod so0ce#, jak wy, bogowieDD) Gzieje religii Eoet!ego) ;ozwj #itu pro#etejskiego w osie#" nasty# wieku od pierwszego s&or#uowania S!a&tesbury]ego , a poet is in!ee! a secon! maker" a just Promet#eus un!er .o e DL- a do poetw 3t@rmer un! :rInger, ktrzy przenie%li Pro#eteusza z kr gu przey$ re" ligijnyc! do artystycznyc!) Walzel obstawa przy czysto artystyczny# c!arakterze utworu Eoet!ego) =a og jednak panuje przekonanie, e punkte# wyj%cia byy tu przeycia religijne) Prometeusza zaliczy$ trzeba do grupy utworw ,?a#omet, Prometeusz, 3atyr, Jy! wieczny tu0acz, 7aust- powstayc! w latac! 3BBD/3BBL) Eoet!e c!cia napisa$ dra#at o Pro#eteuszu, z ktrego zac!owa si jeden &rag#ent) 1uliusz ;ic!ter ,-ur :eutung !er Goet#esc#en Promet#eus!ic#tung , <1a!rbuc! des &re" ien deutsc!en 2oc!sti&tsA, 3C9Q- utrzy#uje, e oda poprzedza dra#at i zawiera tylko pewne jego ele#enty, podczas gdy przedte# sdzono w %lad za M) Sc!#idte#, e oda stanowi kwintesencj &rag#entu dra#a" tycznego pod ty# sa#y# tytue#, kwintesencj wycigni t przez po" et w c!wili, gdy porzuci za#iar napisania dra#atu) ,Istalenie tego &aktu wane jest z psyc!ologicznego punktu widzenia+ wida$, jak na" tc!nienie Eoet!ego sabnie+ 3- w pierwszej cz %ci ody do#inuje ele#ent tytaniczny, ele#ent buntu4 9- w drugiej Pro#eteusz ugina si , bior gr ele#enty ludzkiej sabo%ci4 D- prba dra#atu, ktra nie powioda si , #oe dlatego, e Eoet!e nie potra&i ju znale:$ oparcia dla swego obra" zu, ktry ju w odzie przesun si i wytworzy wewn trzn sprzecz" no%$-) ;ic!ter doszukuje si zwizkw po#i dzy dziee# poetycki# a stana#i psyc!iczny#i poety, o ktryc! %wiadcz listy, a take -my<lenie i praw!a) W -my<leniu i praw!zie punkte# wyj%cia jest uwaga natury oglnej+ ludzie #usz ostatecznie liczy$ tylko na wasne siy4 bstwo nie #oe odwzaje#ni$ czci, u&no%ci i #io%ci ludzi wa%nie w tyc! c!wilac!, kiedy i# tego najbardziej potrzeba+ #usz radzi$ sobie sa#i) 'Edy po" cze# tedy szuka$ drg do sa#odzielnej dziaalno%ci, spostrzege#, e #j talent jest najpewniejsz jej podstaw() '6dea ta z#ienia si w ob" raz4 stan a przede #n dawna #itologiczna posta$ Pro#eteusza, ktry z dala od bogw, nie opuszczajc swej pracowni, zaludnia ogro# %wiata) Hzue# wyra:nie, e wielkie dzieo stworzy$ #ona tylko w odosobnie"
Przekad 1arosawa 6waszkiewicza) 1) W) Eoet!e, :zie0a wy&rane, War" szawa 3CNO, t) 6, str) QO) Przyp, re!, DL 'Poeta jest doprawdy drugi# stwrc, tak jak Pro#eteusz jest stwrc po 1owiszu() Przyp, re!, OT
DD

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

niu))) =ie uznajc adnej po#ocy ludzkiej, a nawet odrzucajc j stanow" czo, wzore# Pro#eteusza odsune# si od bogw)))( Tak jak dyktoway #u jego kra0cowe i ekskluzywne stany duc!a / dodaje Uincenti4 ja jed" nak nie sdz , eby u Eoet!ego #ona byo #wi$ o kra0cowo%ci i eks" kluzywno%ci) 'Star szat Tytana przykroie# na swoj #iar i nie na" #y%lajc si dugo, pocze# pisa$ sztuk , w ktrej uwypuklie# dys" !ar#oni , w jak Pro#eteusz popad w stosunku do *eusa i nowyc! bo" gw, ksztatujc na wasn r k ludzi, obdarzajc ic! z aski 7inerwy y" cie#)))( ,Uincenti pisze+ '.iedy Eoet!e pisa te sowa, &rag#ent dra#atu znikn ju by od wielu lat ,co znaczy 'znikn(J- i on nie pa#i ta go ju dokadnie) *dawao #u si , e oda, ktra si zac!owaa, #iaa &iguro" wa$ w ni# jako #onolog(-) 8da przedstawia odr bn sytuacj , zasadni" czo rn od owego &rag#entu) W odzie bunt dojrzewa w ty# sa#y# #o#encie, w ktry# zostaje zapowiedziany+ jest to wypowiedzenie woj" ny, po ktry# nast puje bezpo%rednio wszcz cie krokw wojennyc!) 'Siedz tu oto i lepi ludzi( itd) W dra#acie wojna jest ju rozpocz ta) ?ogicznie biorc, &rag#ent jest p:niejszy ni oda, ale Uincenti nie wy" powiada si tak kategorycznie, jak ;ic!ter) Wedug niego, 'je%li prawd jest, e pod wzgl de# ideologiczny# &rag#ent dra#atyczny reprezentu" je post p w stosunku do ody, nie#niej prawd jest rwnie to, e wy" obra:nia poety #oe nawraca$ do stanowisk, ktre wydaway si ju przezwyci one, i #oe stwarza$ z nic! co% nowego) Porzu$#y jednak #y%l, jakoby oda bya kwintesencj dra#atu) Poprzesta0#y na stwier" dzeniu, e sytuacja w dra#acie jest bardziej zoona, sytuacja w odzie / prostsza() Uincenti podkre%la istniejc w odzie antyno#i + dwie pierw" sze stro&y #aj ton szyderstwa, ostatnia jest wyzwolenie#, ale ton cz %ci %rodkowej jest od#ienny) Pro#eteusz wspo#ina swoje dzieci0stwo, b" dzenia, wtpliwo%ci, #odzie0cze niepokoje) '7wi czowiek zawiedzio" ny w #io%ci() 'Tyc! snw pro#iennyc! nie zatrze w naszej pa#i ci gniewny #ars, jaki powraca w ostatniej stro&ie) * pocztku Pro#eteusz prze#awia jak Tytan4 ale rapte# spod tytanicznej #aski ukazuj si de" likatne ,^- rysy #odzie0ca o sercu akncy# #io%ci() 1eden &rag#ent ze -my<lenia i praw!y jest szczeglnie zna#ienny dla osobowo%ci Eo" et!ego+ 'Wszelako tytaniczno"gigantyczne, ku niebioso# rwce si po" rywy nie byy te#ate# dla #ego rodzaju poezji) Wolae# raczej opisy" wa$ w spokojny, wyrazisty, #oe nawet cierpicy %wiat opornyc!, kt" rzy uznajc wysz wadz , pragn postawi$ si z ni na rwni() ,Ten urywek uzasadnia krtk wypowied: 7arksa o Eoet!e# i o%wietla j-) Krag#ent dra#atyczny dowodzi, #oi# zdanie#, e tytaniz# Eoet!ego naley wyprowadza$ ze s&ery literackiej, wedle a&oryz#u+ '=a pocztku byo dziaanie(, o ile przez dziaanie rozu#ie si dziaalno%$ wa%ciw
O3

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

Eoet!e#u / twrczo%$ artystyczn) Iwaga Hrocego, ktry stara si zna" le:$ odpowied: na pytanie, dlaczego dra#at pozosta nie uko0czony+ '7oliwe, e sa#a linia tyc! scen krya w sobie trudno%$ i przeszkod w uko0czeniu dziea+ dualiz# #i dzy Eoet!e#"buntownikie# a Eo" et!e#"krytykie# buntu() ,Porwna$ ze szkice# Uincentiego, ktry c!o$ ob&ituje w niejasno%ci i sprzeczno%ci, zawiera jednak tra&ne uwagi-) W istocie, wydaje #i si , e &rag#ent dra#atyczny naley prze" studiowa$ osobno+ jest znaczniebardziej zoony ni oda, zwizek #i " dzy ni#i jest raczej zewn trzny, te#atyczny, a nie wypywa z jakic!% g " bokic! i nieodpartyc! skojarze0 wewn trznyc!) Funt Pro#eteusza jest 'konstruktywny() Pro#eteusz ukazuje si nie tylko jako zbuntowany Ty" tan, ale przede wszystki# jako #omo +a&er, %wiado#y siebie i %wiado# warto%ci swej pracy) Gla Pro#eteusza z &rag#entu bogowie nie s bynaj" #niej niesko0czeni ani wszec!#ocni+ H potra&icieJ Hzy #oecie t przestrze0 ogro#n *ie#i i nieba [cisn$ i woy$ #i do gar%ciJ Hzy #oecie #nie 8d siebie sa#ego oddzieli$J 7acie #oc rozprzestrzeni$ #nie Go wielko%ci %wiata caegoJ 7erkury odpowiada wzruszenie# ra#ion+ '?os^( 5 wi c i bogo" wie take s wasala#i) Pro#eteusz nie czuje si ju szcz %liwy w swoi# warsztacie po%rd swoic! tworwJ Tu %wiat #j i wszec!%wiat^ Tu czuj si sob))) 7erkure#u powiedzia, e jako dziecko u%wiado#i sobie wa" sne istnienie &izyczne wwczas, kiedy spostrzeg, e jego nogi d:wigaj tuw, i poczu, e jego r ce wycigaj si , by si gn$ w przestrze0) Mpi" #eteusz oskary go o partykularyz#, o to, e nie rozu#ie rozkoszy jed" no%ci z boga#i, z zie#i i niebe#) '*na# to^( / odpowiada Pro#eteusz4 on bowie# nie #oe si zadowoli$ t jedno%ci, ktra go obej#uje z ze" wntrz, #usi stworzy$ sobie tak jedno%$, ktra wypywa z wn trza) 5

O9

Antonio Gramsci Uwagi krytyczne o Popularnym zarysie socjologii

taka jedno%$ #oe pyn$ jedynie z 'kr gu zie#i, wypenionego jego dziaanie#(DN)

DN Prometeusz ,przekad Witolda Wirpszy-) 1) W) Eoet!e, :zie0a wy&rane, t) 66, Itwory dra#atyczne, Warszawa 3CNO, str) QT i Q9) Przyp, re!,

OD

Centrum Bada i Studiw Marksistowskich 'Center (or )esearch and Study o( Mar*ism+

Pro1a" im$ 0a"ania i " ia7ania #o#,*ar$ ators'i! a'r!s, m$P*i mar'sisto1s'i!&5 P,0*i',&!m$ '*as$c n( i 1s#H7c !sn( *it!rat,r< mar'sisto1s'(5 Or%ani ,&!m$ s#ot'ania "$s',s$&n! i samo's ta7c!nio1!5 J!"noc $m$ 0a"ac $ i 1s $st'icaint!r!so1an$c- ro 1i&ani!m m$P*i mar'sisto1s'i!&5 Q ia7am$ na asa" i! nonN#ro6it5 ,- )-S,-M. /O &S 01 )-C.2

T!*5Jsms. K=L MI=NF33N4D2 S'$#!. mar'si m5!",5#* ENmai*. mar'si mOmar'si m5!",5#* Int!rn!t. 1115mar'si m5!",5#*