Vous êtes sur la page 1sur 50

Wspczesna Myl Marksistowska

AKTUALNE ZNACZENIE MYLI I DZIAALNOCI GRAMSCIEGO


Palmiro Togliatti

Centrum Bada i Studiw Marksistowskich

Opis publikac i! Referat !g"o#$o%! %a &o#ie'$e%i( Komitet( Ce%tral%ego )"o#*ie+ Partii Kom(%i#t!,$%e+- $ o"a%!m '%i( ./ * iet%ia .01/ r2 'la (,$,$e%ia ' ('$ie#te+ ro,$%i,! 3mier,i Gram#,iego2 O&(4li*o a%! %a#t5&%ie &i3mie 6Ri%a#,ita7- * ie,ie8 .01/2 C$539 :A%to%io Gram#,i ; +ego <!,ie i '$ie"o= #ta%o i ,$539 (,> a"! &o'+5te+ '%i( ./ * iet%ia .01/ r2 &r$e$ Komitet Ce%tral%! )"o#*ie+ Partii Kom(%i#t!,$%e+ $ i?$*( $ ' ('$ie#t? ro,$%i,? 3mier,i Gram#,iego2 "odstawa ninie sze#o wydania! A%to%io Gram#,i- Pisma wybrane- tom I!'2 K#i?<*a i )ie'$a- )ar#$a a .0@. $umaczenie z %zyka woskie#o! Barbara Sieroszewska Wydawca! Ce%tr(m Aa'a8 i St('iB Mar*#i#to #*i,> )ar#$a a CD.E r2 )!'a%ie I o&ar,i( o Po #$e,>%? Li,e%,+5 P(4li,$%? GNU FGNU Ge%eral P(4li, Li,e%#eG

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

Od dnia, w ktrym Antonio Gramsci opuci wiat ludzi yjcych, mino lat dwadziecia !ednake "os !e"o zamilk i !e"o dziaalno# zostaa przerwana wraz ze znikniciem Gram$ scie"o z otwartej sceny ycia narodowe"o % ju na dziesi# lat przed mierci, ktra nastpia w &'() roku *ydany przez po$ licj dwuwierszowy komunikat o z"onie Gramscie"o wydruko$ way wszystkie dzienniki, ale aden z nich ani sowem nie sko$ mentowa tej wiadomoci +odczas po"rze,u, ktry musiano przeprowadzi# popiesznie, ,ez tracenia czasu na jakiekolwiek ceremonie ao,ne, za trumn szy tylko dwie oso,y % szwa$ "ierka i ,rat zmare"o -eszt orszaku stanowili policjanci, kt$ rych o,ecno# miaa zapewne oznacza#, e nawet w trumnie niesionej na cmentarz Gramsci podle"a nadal czujnemu nadzo$ rowi i nie przesta ,y# wi.niem /dawa# si wic mo"o % i najpewniej wczeni wadcy rzeczywicie tak sdzili % e ksi"a !e"o ycia zostaa w ten spos, na zawsze zamknita Gdzie ,owiem podziewali si w tym momencie *sptowarzysze cikich walk, ktre nie"dy stacza0 Osadzeni ,yli w wizie$ niach, zesani do miejsc odoso,nienia, rozproszeni na wy"na$ niu al,o te walczyli i "inli w 1iszpanii Gdzie ,ya +artia, kt$ r On zaoy i ktrej ,ez reszty powici swe ycie0 2krywaa si, rozproszona i roz,ita na dro,ne, pojedyncze o"niwa, a na zewntrz wystpowaa jedynie jako przedmiot oszczerczych atakw, o,el" i szyderstwa /a,orcza wojna a,isy3ska zako3$ czya si zreszt zwycistwem *och 4yra3skie rzdy, podo,ne do reymu woskie"o, przy"niatay znaczn cz# 5uropy i cie$ szyy si yczliwym poparciem zachodnich demokracji, tak jak$ ,y te wanie rzdy miay stanowi# wzr przysze"o porzdku polityczne"o cae"o wiata zachodnie"o 6o"o si nawet wy$ dawa#, cakowicie sprzeczne z rzeczywistoci historyczn mniemanie, i dziaalno# 4e"o, ktry reda"owa 789Ordine :u$ o;o<, inspirowa ruch -ad =a,rycznych i kierowa +arti >o$ munistyczn w czasie, "dy ustrojem demokratycznym we *o$ szech wstrzsay ostatnie przedmiertne konwulsje % e dzia$ alno# Gramscie"o zachowa na przyszo# jak inn warto# prcz wartoci wiadectwa wielkiej pr,y, ktra sko3czya si
&

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

niepowodzeniem ?o si za tyczy myli Gramscie"o, ktrej !e"o dziaalno# ,ya praktycznym wyrazem, to naja"odniej$ szym wwczas o niej sdem ,ya chy,a opinia owe"o uczone"o, ktry wznawiajc wydanie pism Antonia 8a,rioli, prekursora i mistrza Gramscie"o, twierdzi, e chodzi tu o rzecz od dawna ju martw i e wskrzeszanie jej ,yo,y daremnym wysikiem 6ino od tej chwili dziesi# lat, i w &'@) roku, kiedy ukazao si pierwsze wydanie Listw z wizienia, *ochy ,yy ju innym pa3stwem 5uropa kapitalistyczna, Aaszystowska lu, Aaszywie demokratyczna, runa w o"niu straszliwej wojny 8ud woski chwyci za ,ro3, zwyciy i przepdzi tyranw /a$ oona przez Antonia Gramscie"o +artia, ktra stana na czele mas ludowych i znalaza si w samym centrum ycia narodo$ we"o, wywierajc na to ycie swj wasny, ",oki wpyw % kon$ soliduje si wok nowych, stajcych przed ni pro,lemw, nie$ ktre z nich rozwizujc, i to rozwizujc skutecznie *tedy to wanie zaczynaj ukazywa# si kolejno Zeszyty wizienne i urastaj natychmiast do ran"i niezwyke"o wy$ darzenia *ydawao si wprost, e ,yy one o,jawieniem, prze$ waajca ,owiem cz# kulturalnej opinii pu,licznej zarea"o$ waa na nie jak na o,jawienie :a czym jednak pole"ao to o,$ jawienie0 O"oszono drukiem kilka tysicy stron, na ktre Gramsci % uwiziony i schorowany % przela sw myl i ktre pewna wiata i odwana ko,ieta cudem ocalia od "rocej im za"ady >ierunek i metoda owej myli nie powinny chy,a wy$ woa# wraenia cze"o nowe"o B one ,owiem niczym innym jak marksizmem, rewolucyjn doktryn klasy ro,otniczej, dok$ tryn, ktr "enialny umys Gramscie"o przedstawi w jej pier$ wotnej, nieskaonej postaci i zapodni nowymi, ory"inalnymi po"ldami i przenikliw analiz rzeczywistoci Ale we *o$ szech wszyscy ju od dawna ,yli przewiadczeni o tym, e z doktryn t zwycisko si rozprawili +rzekonanie takie ywili zarwno AilozoAowie, jak i ksia i ich zakrystianie =aszyci ,yli pewni, e przepdzili j ju dawno pakami, demokraci % e przy"wo.dzili j swymi ar"umentami /asypali j zarzutami najcisze"o kali,ru, wypatroszyli, roznieli na sztuki i doszli
C

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

spoem do wniosku, e jest to doktryna cakowicie ,ez znacze$ nia, martwy zewok, wysty"y uel lu, % co najwyej % szkodli$ wa ekstrawa"ancja, od ktrej lepiej raz na zawsze si uwolni# D oto ukazuj si Zeszyty, i tak jak +artia Gramscie"o zdo,ya centralne miejsce w yciu politycznym kraju, tak te je"o myl znalaza si od razu w centrum uwa"i i ,ada3 Btraciy naraz wszelk przydatno# dawne soAizmaty i tak wy"odne dotych$ czasowe Aaszerstwa :iemoliwe stao si te zastosowanie zmowy milczenia % nie tylko dlate"o, e powicenie, znamio$ nujce cae ycie Gramscie"o, stworzyo wok !e"o dziea nie$ zwyk atmosAer "odnoci i szacunku, lecz przede wszystkim ze wz"ldu na wewntrzn warto# tej myli oraz dlate"o, e o,jawia si ona akurat w tym momencie, kiedy wiat nauki i ludzie czynu, kiedy polityka, kultura i cae spoecze3stwo zdaj si naj,ardziej jej potrze,owa# +otrze,y ideowe i praktyczne przedstawione w tym dziele i znajdujce w nim wyraz s tymi potrze,ami, wok ktrych skupia si cae ycie narodu i ktre sam nurt te"o ycia zaostrzy i uczyni palcymi +ochylaj si tedy nad tymi stronicami dziaacze polityczni i uczeni, ludzie dojrzali i modzie, myliciele i aktywici partyjni, zwolennicy szk wieckich i o,ro3cy szk katolickich, komunici, socjali$ ci i chrzecija3scy demokraci Ddee Antonia Gramscie"o oy$ waj na nowo Gramsci jest na powrt o,ecny wrd nas % jako towarzysz walki i nauczyciel, o ktre"o wskazaniach nie mona zapomina# w tych poszukiwaniach, jakie dla utorowania so,ie nowej dro"i prowadzi lud woski !u nawet czysto zewntrzna Aorma doktryny Gramscie"o zyskaa popularno# w toczcej si o,ecnie polemice politycznej i kulturalnej, jednake nade wszystko uwa" przykuwa tematyka i metoda je"o ,ada3 oraz rezultaty, ktre osi"n :ie mam ,ynajmniej zamiaru ukrywa# lu, przemilcza# te"o Aaktu, e w niezwyky sukces Zeszytw jest po czci wy$ nikiem same"o sposo,u dowodzenia i prowadzenia polemiki ideolo"icznej, z jakim mamy do czynienia w pismach Gram$ scie"o +olemika ta zwraca si we wszystkich kierunkach, a pre$ cyzyjne i drapiene sdy Gramscie"o nie szczdz niko"o !ed$
(

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

nake zwalczanych przez sie,ie stanowisk Gramsci nie trakto$ wa ni"dy jak tarcz strzelniczych, ktre istniej tylko po to, a,y koncentrowa# na nich krzyowy o"ie3 ar"umentacji :ie zna$ czy to wcale, a,y w je"o pismach mona ,yo dopatrzy# si ja$ kichkolwiek ladw ,iernej tolerancji lu, jakiej tendencji do sprzecznej z zasadami u"odowoci :a kadym jednak kroku przejawia si w nich wiadomo#, e stanowisko przeciwne % o ile tylko zasu"uje na uwa" i nie jest zwyk "r adwokackiej Arazeolo"ii % stanowi cz# skadow pewnej rzeczywistoci, ktra jest o wiele ,ardziej zoona od te"o, co moe wynika# z samych ar"umentw i swE e zatem, a,y o,nay# istot prze$ ciwie3stw, naley wysiek ,adawczy skierowa# ku analizie teje wanie rzeczywistoci 4ote sdy i polemika Gramscie"o zmierzaj zawsze do o,iektywnej wizji historycznejE ale histo$ ria jest rozwojem i przezwycianiem przeciwie3stw, a wic i sama myl, ktra o tym rozwoju sdzi, uczestniczy w nim, a,y znale.# w nim potwierdzenie swej susznoci :ie mamy tu wic do czynienia z jak szcze"ln Aorm umiejtnoci rozu$ mowania +rzejawia si w niej po prostu % uderzajc i przeko$ nywajc % naj",sza istota i wyszo# myli marksistowskiej 6yl ta znajduje ,ezporednie potwierdzenie w jej aktualnoci, wynikajcej wanie z wypr,owania jej i konArontacji z prze$ ciwstawnymi metodami mylenia i z przeciwstawnymi wiato$ po"ldami, z ktrymi rozprawia si tak, jak te"o wyma"a prze$ ,ie" walki praktycznej i ideolo"icznej Antonio Gramsci pierwszy na terenie *och wykaza, w spos, w peni wiadomy i konsekwentny, e marksizm jest doktryn i wiatopo"ldem cakowicie autonomicznym, e jest now, rewolucyjn wizj caej rzeczywistoci, now ,usol dla dziaalnoci praktycznej Fo takie"o stanowiska doszed przed Gramscim Antonio 8a,riola !ednake w rozwoju myli 8a,rioli nastpi w pewnym punkcie % tak jak to zawsze ,ywa w przy$ padku oderwania si od konkretnej dziaalnoci realizatorskiej % moment ",okiej niepewnoci i niemale zerwania z mark$ sizmem Fay temu szcze"lny wyraz rozwaania zawarte w wy$ kadach wy"aszanych przez 8a,riol na pocztku te"o stulecia
@

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

O,ecnie posiadamy tylko nieliczne z tych wykadw % te, ktre zostay ze,rane pod tytuem a un secolo all!altro i przedsta$ wione jako pocztek czy te zarys czwarte"o "zkicu o materia$ listycznej koncepcji historii 4ematem owych wykadw jest analiza historyczna Gery li,eralnejH, rzeczywistym za przed$ miotem docieka3 poci"ajcym wielkie"o myliciela jest Gwspczesna scena cywilizowane"o wiataH, na ktrej, wedu" nie"o, roz"rywa si to, co okrela jako Grewizj stanu wiataH * wiecie tym zachodz nowe wane wydarzeniaI wojna pou$ dniowoaAryka3ska, rewan -osji za inwazj mon"olsk, krucja$ ta przeciwko ?hinom, koniec niepodzielne"o wadztwa An"lii na morzach, wyzwolenie ludw ,aka3skich, przemiany w Au$ strii, zwiastujce ,liski koniec te"o pa3stwa, i inne jeszcze Aak$ ty *ydarzenia te, z punktu widzenia socjolo"a % 8a,riola tym wanie terminem okrela w tym przypadku swoje dociekania % zawieraj wszystkie elementy rozpoczynajce"o si ,urzliwe$ "o okresu historyczne"o i uzasadniaj sAormuowane przez nie"o wyra.ne twierdzenie, e Gpolityka pod,ojw, supremacji, przemocy, interwencji, wojny lu, "r., wojennych ,ya i jest nadal nieuchronn konsekwencj, potnym czynnikiem i de$ cydujcym narzdziem ekspansji kapitalistyczno$,uruazyj$ nejH * stwierdzeniu tym tkwi ,ez wtpienia zalek nowe"o odkrycia, ktre"o marksizm musia dokona#, a,y rozwija# si z"odnie z now rzeczywistoci % ale jedynie zalek te"o od$ krycia Bpostrzeenia zawarte w wywodzie 8a,rioli s jeszcze Ara"mentaryczne, uszere"owane w porzdku opisowym, nie po$ czone jeszcze ze so, w caociowej analizie morAolo"icznej dokonujcych si przemian, a zatem rwnie wizja przyszoci na nich oparta jest jeszcze niepewna +olemizujc z socjolo$ "iem pozytywist 8a,riola uznaje jednak je"o sceptyczne za$ strzeenie, e Gnie wiemy, dokd historia zmierzaH 8ecz pole$ mika 8a,rioli jest nieprzekonywajca, dlate"o, e dotyczy tylko a,strakcyjnej moliwoci jakiej Gtotalnej retrospekcji dziejw rodzaju ludzkie"oH, a nie odnosi si wcale do dajcej si udo$ wodni# koniecznoci okrelone"o ,ie"u i rytmu historii oraz aktualnych zada3 historycznych, cile zwizanych z przemia$
J

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

nami struktury wiata D chocia 8a,riola wyczuwa nieuchron$ n potrze, nowe"o odkrycia i sam ku niemu zmierza, to jed$ nak je"o myl zatrzymaa si w tym punkcie, popadajc w ko3$ cu w sprzeczno# z so, sam :ie doszed % i, ,y# moe, wsku$ tek charakteru swoich docieka3 AilozoAicznych i naukowych nie m" doj# % do pojcia imperializmu jako nowej, wyszej Aazy rozwoju kapitalizmu oraz przesanki rewolucji socjalistycznej :atomiast pojcie to ,yo osi "wn i "wiazd przewodni myli Antonia Gramscie"o Orodkiem je"o docieka3 i wnio$ skw, zwaszcza w pismach powstaych w wizieniu, ,yy za$ "adnienia dotyczce historii *och +ro,lemami, nad ktrych rozwizaniem pracowa, ,yy pro,lemy polityczne ycia wo$ skie"o /dawa on so,ie jednak jasno spraw z te"o, e prze$ miany dojrzewajce w naszym kraju dokonuj si w ramach wielkie"o o"lne"o ruchu, ktry popycha kapitalizm ku nie$ uchronnej mierci i stwarza na caym wiecie warunki do po$ wstania nowe"o spoecze3stwa 6arksizm Gramscie"o jest wic marksizmem nowym i aktualnym, "dy za punkt wyjcia przyj$ muje odkrycie, ktre"o dokona 8enin i ktre suyo 8eninowi za dro"owskaz w je"o dziaalnoci +ocztek dziaalnoci ideowej i politycznej Antonia Gramscie"o przypada na lata &'&K%&'&C 4rze,a od razu przy$ pomnie#, e ,y to okres decydujcy i doniosy w yciu cae"o narodu woskie"o, okres kryzysu, ktry mia przejawi# si we wszystkich dziedzinach i wywoa# potne reperkusje i prze$ miany * okresie tym dokonywa si mianowicie ",oki prze$ wrt zarwno w ,azie, jak i w nad,udowie spoecze3stwa wo$ skie"o +odjta przez Giolittie"o pr,a zmiany polityczne"o ukadu si przez rozci"nicie na lewic, w kierunku zor"anizo$ wanych mas pracujcych, podstaw ustroju demokratyczne"o w parlamencie i w caym kraju % sko3czya si niepowodzeniem 2jawnio si wyra.nie niemal materialne niepodo,ie3stwo prowadzenia polityki reAorm, mimo sprzyjajcych warunkw rozwoju ekonomiczne"o -ozwj ten postpowa pod znakiem wzrostu wielkie"o przemysu cikie"o i a"resywnej Ainansjery, ktre dyy do opanowania majtku pu,liczne"o *yprawa li$
L

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

,ijska, dziki ktrej *ochy, chocia okryte achmanami, w$ czyy si czynnie do rywalizacji pa3stw imperialistycznych, za$ dowalaa aspiracje wymienionych "rup ekonomicznych 4ym$ czasem za ruch ro,otniczy, przezwyciywszy niezdecydowa$ nie i sa,o# cechujce "o poprzednio, odzyskiwa rozmach i przesuwa si na pozycje rewolucyjne"o nieprzejednania, ktre wprawdzie ,yo jeszcze pene chwiejnoci oraz poz,awione podstaw doktrynalnych i szerszej perspektywy, ale stanowio waciwy odzew na wz,ierajce w masach ludowych nastroje nieustpliwoci i wol walki * cieniu interesw, ktre po$ pchny *ochy do pod,oju 4rypolitanii i ?yrenajki, a take pod wpywem lku, jaki postpy socjalizmu ,udziy we wszyst$ kich partiach klasy ,uruazyjnej, zosta Aaktycznie zae"nany dawny rozd.wik midzy pa3stwem li,eraw i wiatem kato$ lickim -uch katolicki, ktry poprzez uprawian dla zasady opozycj w stosunku do li,eralne"o aparatu pa3stwowe"o d$ y do nawizania kontaktu z masami chopskimi, popychany$ mi przez ndz do re,elii, i kontakt taki nawiza, zacz przyj$ mowa# now orientacj Fojrzeway zatem elementy cakowicie nowej sytuacji !ednake sytuacja taka nie mo"a jeszcze si wytworzy#, co doprowadzio do te"o paradoksu, e *ochy przystpiy do wojny wiatowej =akt ten dokona si po zmia$ nach, jakie nastpiy w yciu politycznym pa3stwa na skutek ,rutalne"o po"wacenia praworzdnoci parlamentarnej w oczach cae"o narodu, ktry w swej o"romnej wikszoci na$ stawiony ,y wro"o lu, ,iernie wo,ec wojny i przed ktrym zaczynay popisywa# si Arakcyjne, ,ezwstydne mniejszoci, ,$ dce zwiastunami Aaszyzmu +rzypomniaem te okolicznoci, "dy uwaam to za rzecz niez,dn dla waciwe"o zrozumienia zarwno pism Gramscie"o powstaych przed rokiem &'&', w ktrych odzwier$ ciedla si na,rzmiewajcy wwczas w onie spoecze3stwa wo$ skie"o kryzys, jak te dla zrozumienia p.niejszej je"o dro"i, wiodcej do wyszych celw i osi"ni# >ryzys dojrzewajcy w owych latach ,y niezwykle "$ ,oki O,ejmowa nie tylko klasy rzdzce i ich postpowanie w
)

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

stosunku do mas ludowych i do innych pa3stw, ale rozci"a si na cae ycie narodu, na je"o idee, uczucia, wierzenia i namit$ noci * opisach te"o okresu przedstawianych przez ideali$ styczn historio"raAi przywizuje si wielkie znaczenie % jako do zjawiska znamionujce"o zdecydowany postp % do upadku pozytywistycznych systemw AilozoAicznych i do ich praktycz$ ne"o wyeliminowania z ycia ideowe"o *och -zeczywicie ,y to pewien postp, kultura woska ,owiem staa si w mniej$ szym stopniu prowincjonalna i zaczy na ni oddziaywa# ,ar$ dziej zapadniajce prdy myli :ie wolno jednak zapomina# o tym, e pozytywistyczna AilozoAia ,ya do# wanym, a pod wie$ loma wz"ldami nawet zasadniczym elementem uz,rojenia ideolo"iczne"o nowe"o spoecze3stwa woskie"o, ktre uksztatowao si w ci"u pierwszych dziesitkw lat po -isor$ "imento * skad owe"o uz,rojenia wchodzia pewne"o rodza$ ju naiwna wiara w to, e rozwj nauki jest momentem postpu, a take podkrelanie walorw cywilizacji, przeciwstawianych ideolo"ii reli"ijnej, a u co ,ardziej postpowych i odwanych intelektualistw % rwnie solidaryzowanie si z Gwielkimi za$ sadamiH rewolucji ,uruazyjno$demokratycznych * ten spo$ s, w kraju, w ktrym od paru wiekw wielkie przeomy w dziedzinie myli znajdoway zaledwie ,ardzo niky odd.wik, otwara si dro"a do nowe"o owiecenia szcze"lne"o typu Owiecenie to miao jeszcze charakter prowincjonalny, to praw$ da, ale chodzio tu ju o tak prowincj, ktra poz,ywa si daw$ nej lkliwoci, przesdw i zacoAania -wnie uniezalenienie si ycia polityczne"o i cywilne"o, a take sAery ycia moralne$ "o od wizw reli"ijnych wynikao w wikszym stopniu z tych wanie m"listych stanowisk ideowych nieli z nauki dawnych mylicieli he"lowskich, ktrych oddziaywanie ,yo we *o$ szech do# o"raniczone :ie mona tu te pomin# znaczenia zarwno prdw zwizanych z tak zwan Gmyl spoecznH i prdw demokratyczno$radykalnych, ktre to prdy wypyway z tych samych stanowisk ideowych, jak te znaczenia ,ada3 nad struktur spoecze3stwa woskie"o, nad stosunkami mi$
M

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

dzy miastem i wsi i nad "ospodark roln, z ktrych potem zrodziy si pierwsze studia merydionalistyczne 4a atmosAera ideowa stanowia niewtpliwie korzystne podoe dla umocnienia si socjalizmu jako skrajne"o nurtu demokratyczne"o, ,dce"o wyrazem spoeczne"o humanita$ ryzmu Ale te socjalizm zatraci na tym podou wasny, od$ r,ny, ory"inalny charakter, zatraci zdolno# u"runtowania si jako odr,ne, autonomiczne pojmowanie wiata i historii Od pozytywizmu przej on metaAizyczn w znacznym stopniu koncepcj ewolucji spoecze3stw ludzkich i poczywszy j z ,analnym, deterministycznym wypaczeniem doktryny marksi$ stowskiej % "osi niestrawne koncepcje Aatalistyczne, ktre mo$ "y przedstawia# tylko % co najwyej % warto# przekadu tej doktryny na jzyk za,o,onw +rzejcie od kapitalizmu do so$ cjalizmu miao si dokona# na zasadzie dziaania prawa przy$ rody, te"o same"o prawa, ktre zdeterminowao przejcie od mapy do czowieka i od m"awicy kosmicznej do systemu "wiazd i planet :ie wszyscy wprawdzie socjalici stoczyli si do poziomu tak ,analnych koncepcji +olemika i walka poli$ tyczna, jak rwnie znaczna cz# podstawowej propa"andy osi"ay do# czsto wyszy i powaniejszy poziom, ,rak im jednak ,yo silne"o oparcia w myli teoretycznej, a wielka na$ uka 8a,rioli pozostawaa przez wiele lat nauk ,ezpodn i prawie niezrozumia 4ote "dy przywdca prdu antypozytywistyczne"o o,$ wieci, e marksizm naley uwaa# za doktryn martw i nie$ zdoln do dalsze"o rozwoju, to % jeli odnie# je"o tez do owych wul"arnych wypacze3 naszej doktryny % mona ,yo chy,a uzna#, e ma racj *ydaje mi si jednak, e uwadze ide$ alistyczne"o AilozoAa umkn ten prosty Aakt, e wraz z roz"ro$ mieniem ideolo"ii pozytywistycznych wymierzono miertelny cios w ca tkank ideow spoecze3stwa woskie"o +roces ten przyspieszy znacznie kryzys pa3stwa +owstaa ,owiem pr$ nia, ktrej nie wypeniaa ju reli"ia wolnoci, lecz haaliwe rojowisko rnych prdw irracjonalistycznych, wyuzdany na$ cjonalizm, indywidualizm, tendencje odmawiajce wartoci
'

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

wszystkim Aormom demokracji * ty"lu tym dojrzeway zal$ ki przyszej tyranii Aaszystowskiej +odo,ny kryzys dry ruch socjalistyczny, "dy ani re$ Aormici, ani rewolucjonici nie ,ardzo wiedzieli, do cze"o na$ ley dy# Naden z tych dwch nurtw nie ,y w stanie wype$ ni# sw treci owe"o jakociowe"o przejcia, w ktre"o toku klasa ro,otnicza zaczyna rozumie# i potwierdza# czynem, e zostaa postawiona kwestia jej dojcia do wadzy i do kierowa$ nia yciem narodu O,a nurty wleky si w o"onie ustroju ,ur$ uazyjne"oI jeden z nich prowadzi % ale ,ez adnych widokw na przyszo# % polityk potulnej wsppracy z ,uruazjE dru$ "i za "osi % czsto jednak ,ez przekonania % pro"ram lepej rewolty Aktualno# myli Gramscie"o pole"a przede wszystkim na tym, e powstaa ona w tym wanie okresie przeomu i "$ ,okie"o kryzysu, porusza zatem i rozwizuje pro,lemy o,iek$ tywnie dojrzae i palco pilne, zarwno dla same"o ruchu ro$ ,otnicze"o, jak i dla cae"o spoecze3stwa woskie"o i kultury narodowej -ozwoju tej myli nie mona oderwa# od rzeczywi$ ste"o ,ie"u wydarze3 w yciu narodu i na arenie midzynaro$ dowej, od tra"icznych dowiadcze3 pierwszej wojny wiatowej, od zaamania si spoecze3stwa i pa3stwa li,eralne"o we *o$ szech, od panujce"o wwczas w 5uropie porzdku, nazywane$ "o ukadem rwnowa"i, a ,dce"o w rzeczywistoci porzd$ kiem he"emonii kapitalistycznej, niepohamowane"o rozwoju i rozptania imperializmu, zdajce"o do katastroAy, w ktrej wyniku je"o a3cuch zosta przerwany Flate"o dominant te"o o,razu jest zwycistwo *ielkiej Bocjalistycznej -ewolucji +a.$ dziernikowej w &'&) roku, ktre zmienio struktur cae"o wiata, przekuwajc w czyn naukowe przewidywania sAormuo$ wane przez 8enina, e przejcie kapitalizmu w Aaz imperiali$ zmu otwiera okres upadku spoecze3stwa ,uruazyjne"o, okres zwycistwa rewolucji proletariackiej /wizek i wzajemne przenikanie si myli i dziaania jest tedy dla Gramscie"o % ,o$ jownika i przywdcy ruchu ro,otnicze"o w owym okresie %
&K

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

rzecz konieczn, tak jak zawsze ,yo rzecz konieczn dla roz$ woju marksizmu :ie mona rozumie# 6arksa i 5n"elsa, jeli uksztato$ wanie si ich doktryny oderwiemy od realnych walk, ktre skoniy ich do ,adania stosunkw midzy klasami i o,jawiy im ekonomiczn i polityczn istot tych stosunkw % od pierw$ szych ,ojw z reakcyjnym reymem pruskim, poprzedzajcych rok &M@M, od wielkich dowiadcze3 rewolucyjnych te"o roku i lat nastpnych a po tra"edi >omuny +aryskiej, ktre to do$ wiadczenia rzuciy nowe wiato na pro,lem pa3stwa :ie mona rozumie# 8enina w oderwaniu od kryzysu, ktry wstrzsn caym wiatem kapitalistycznym w pierwszym dzie$ sitku lat nasze"o wieku :ie rozumie si 8a,rioli, jeli traktuje si "o wycznie jako uczone"o i AilozoAa, jeli nie ujmuje si je"o docieka3 na tle upadku ideaw i struktur politycznych -isor"imenta D wreszcie Gramscie"o zrozumie# mona tylko na tle owe"o wiel$ kie"o wzrostu ruchu socjalistyczne"o we *oszech, dziki kt$ remu woska klasa ro,otnicza przesza od rewindykacji ekono$ micznych i politycznych, dajcych si zrealizowa# w ramach ustroju ,uruazyjne"o % do wysunicia sie,ie samej jako anta$ "onisty ,uruazji przemysowej i rolnej w kierowaniu caym spoecze3stwem 4ylko w tej perspektywie mona waciwie oceni# nie tylko wielkie dowiadczenie ruchu -ad =a,rycznych i nastpnych przedsiwzi# politycznych, ale przede wszystkim dzieo zaoenia i ,udowy +artii >omunistycznej jako awan"ar$ dy przy"otowanej do walki o wadz, dzieo, ktre wrd tych pozostaych przedsiwzi# miao znaczenie decydujce * pismach Gramscie"o sprzed roku &'&' wida# jeszcze niepewno# i rozterk !ednake pisma te zawieraj ju wiele po"ldw nowych, przy czym niektre z nich maj znaczenie zasadnicze, "dy wskazuj na osi"nity przez Gramscie"o sto$ pie3 dojrzaoci, a tezy w nich zawarte zostay p.niej dope$ nione i rozwinite /asadnicz trosk autora % cho# nie zawsze jasno daje on temu wyraz % jest oparcie socjalizmu na racjonal$ nym Aundamencie o"lne"o po"ldu na histori i wiat, takie"o
&&

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

po"ldu, w ktrym zor"anizowana akcja i wiadoma walka lu$ dzi zajmoway,y miejsce nalene im jako wyrazom wolnoci i wiadomoci, i w ktrym nie ,yy,y spychane do rzdu zjawi$ ska dru"orzdne"o i traktowane jako wyraz automatyczne"o rozwoju :ietrudno stwierdzi#, e na tym pole"a istota pro,le$ mu odrodzenia marksizmu z popiow pozytywistyczne"o ,a$ nau, w oparciu o skuteczny powrt do podstawowych idei >a$ rola 6arksa 6arks % jak pisze Gramsci % Gnie stworzy jakiej teoryjkiH, Gnie jest 6esjaszem, ktry zostawia po so,ie "ar# przypowieci ,rzemiennych w imperatywy kate"oryczne i w a,solutne, nie podle"ajce dyskusji normy, niezalene od kate$ "orii czasu i przestrzeni 4u jest jeden tylko imperatyw kate"o$ ryczny, jedna jedyna normaI +roletariusze wszystkich krajw, czcie siO *ypywa z niej o,owizek stowarzyszenia si i zor$ "anizowania, a zatem o,owizek jednoci i dyscypliny, ,d$ cych wanie czynnikami wiadomoci i wolnociH G6arks nie jest mistykiem ani pozytywistycznym metaAizykiem % jest hi$ storykiem, ktry ,ada i interpretuje dokumenty przeszociH, jednake Gwszystkie dokumenty, a nie tylko jedn ich cz#H -wnie dla 6arksa Ghistoria jest nadal domen idei, wiado$ mej dziaalnoci ludzi pojedynczych i stowarzyszonych Ale u 6arksa idee i duch su,stancjalizuj si, trac sw dowolno#, przestaj ,y# Aikcyjnymi a,strakcjami reli"ijnymi i socjolo$ "icznymi Dch su,stancj jest ekonomia, praktyczne dziaanie, systemy i stosunki produkcji i wymiany A,y pozna# cile i dokadnie historyczne cele dane"o kraju, spoecze3stwa, war$ stwy, naley przede wszystkim z,ada#, jakie w tym kraju czy w tym spoecze3stwie istniej systemy i stosunki produkcji i wy$ mianyH ?ytuj tu jeden z artykuw Gramscie"o z &'&M roku /awiera on ju, jak atwo zauway#, zalki naj",szych roz$ waa3 z Zeszytw na temat wzajemnej zalenoci ,azy i nad,u$ dowy, na temat jednoci ekonomii i polityki w kompleksie rze$ czywistoci spoecznej -oz"raniczanie polityki i ekonomii, or$ "anizmu i otoczenia spoeczne"o jest jedynie teoretyczn a,s$ trakcj okrelonej koniecznoci empirycznej, dokonan dla ce$ lw ,adawczych * rzeczywistoci Gpolityka i ekonomia, oto$
&C

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

czenie i or"anizm spoeczny stanowi jedno# i jednym z naj$ wikszych osi"ni# marksizmu jest wanie stwierdzenie tej dialektycznej jednociH +rzywrcenie owej jednoci ma decy$ dujce znaczenie dla ruchu ro,otnicze"o *yodr,nianie zja$ wisk ekonomicznych i kostnienie w or"anizacji zawodowej % na wzr syndykalistw % jest rwnie ,dne i szkodliwe, jak wyod$ r,nianie zjawisk politycznych i kostnienie w pozorach parla$ mentarnych, co cechuje reAormistw !edynym te"o wynikiem moe ,y# za polityka i jeszcze "orsza ekonomia :a czym wic pole"a zadanie rewolucyjne"o socjali$ zmu0 :a ujmowaniu historycznej i ideowej rzeczywistoci spo$ ecznej w jej jednoci Bocjalizm rewolucyjny Gprzywraca dzia$ aniu spoecznemu je"o jedno# i usiuje uprawia# polityk i ekonomi ,ez przymiotnikw, to znaczy wspoma"a# rozwj i zdo,ywanie samowiedzy przez ywioowe, wolne i historycznie konieczne siy proletariackie i kapitalistyczne, po to, a,y z ich or"anizmu wyrastay coraz peniejsze i doskonalsze syntezy prowizoryczne, ktre musz osi"n# punkt kulminacyjny w tym ostatecznym czynie i Aakcie, majcym wszystkie te syntezy przezwyciy# wraz z przezwycieniem pozostaoci przywile$ jw i wyzyskuH / dziaalnoci historycznej si anta"onistycz$ nych wyoni si Gorganizac#a wolnoci wszystkich i dla wszyst$ kich, or"anizacja, ktra nie ,dzie miaa pod adnym wz"l$ dem charakteru sta,ilne"o i deAinitywne"o, lecz ,dzie ci"ym poszukiwaniem nowych Aorm, nowych stosunkw, ustawicznym dostosowywaniem tych Aorm do potrze, ludzi i "rup, tak a,y kada inicjatywa % ,yle,y tylko ,ya inicjatyw uyteczn % miaa zapewnione pole dziaania i a,y wszystkie swo,ody % z wyjtkiem swo,d wypywajcych z przywilejw % ,yy za"wa$ rantowaneH -wnie te cytaty pochodz z &'&M roku i zostay wyjte na chy,i traAi z jednej z owych ,iecych notatek polemicz$ nych, w ktrych znajdoway naj,ardziej ,ezporedni wyraz wy$ niki dociekliwoci Gramscie"o, przejawiajcej si tak uporczy$ wie % co niektrzy z nas zapewne pamitaj % zarwno w je"o pracy naukowej, jak i w je"o rozmowach >iedy dzisiaj odczytu$
&(

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

jemy na nowo te Ara"menty, moemy jedynie z ",okim podzi$ wem i niemal z osupieniem stwierdzi#, e zawieraj one pewne zasadnicze elementy doktryny rewolucji socjalistycznej, i to wanie te elementy, ktre tak mocno zostay uwydatnione w uchwaach PP /jazdu, a nastpnie w p.niejszych de,atach prowadzonych w onie nasze"o ruchu oraz w uchwaach nasze$ "o QDDD /jazdu >rajowe"o ?hcemy jednak podkreli# tutaj dwa momentyI jeden z nich dotyczy rozwoju myli Gramscie"o, dru"i % rozwoju je"o dziaalnoci !u w tych pierwszych sAormuowaniach Gramscie"o na temat doktryny marksistowskiej wielk nowoci ,yo prze$ zwycienie dotychczasowych jej znieksztace3 :ie ma w nich ju miejsca ani dla wul"arne"o, metaAizyczne"o naturalizmu pozytywistw, ani dla Aatalistycznych przesdw wul"arne"o determinizmu ekonomiczne"o +ojcie materialnej ,azy spoe$ cze3stwa oczyszczone zostao z dotychczasowych wyo,rae3, przedstawiajcych t ,az jako Gutajone"o ,o"aH, tajemnicze"o twrc wszystkich pozostaych zjawisk, ktrym AilozoAia ideali$ styczna posu"iwaa si, ni,y ku"larsk sztuczk polemiczn, dla uzasadniania swych wzniosych, lecz jaowych zarzutw wy$ mierzonych w zasady marksizmu Raza jest terenem praktycz$ nej dziaalnoci produkcyjnej, na ktrej opiera si caoksztat stosunkw spoecznych, w jakich realni ludzie yj i dziaaj !est zatem nie tylko czym przypuszczalnym, lecz czym praw$ dziwym, jest momentem historii % ale takiej historii, ktra nie jest ju tylko histori samych idei i nad,udw, histori Gmuch$ wo.nicwH * Zeszytac$ znajdziemy deAinitywny wykad owej odnowionej doktryny marksistowskiej jako inte"ralne"o wia$ topo"ldu i a,solutne"o historycyzmu, i wykad ten % mimo swj Ara"mentaryczny charakter zapiskw i notatek "romadzo$ nych w wizieniu % jest tak peny i ",oki, tak o,Aicie udoku$ mentowany szcze"owymi materiaami, konkretnymi analiza$ mi historycznymi, przepojony tak mocn wiadomoci zdo,y$ tej prawdy, i mona ,ez wahania powiedzie#, e spenia on w caej rozci"oci zadanie, jakie postawi przed naszym ruchem
&@

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

kryzys ideowy pocztkw ,iece"o stulecia :atomiast myl idealistyczna nie zdoaa wydosta# si poza "ranice nowej transcendencji, jej historycyzm za skapitulowa w o,liczu ko$ niecznoci racjonalistyczne"o wyjanienia minione"o pwie$ cza historii *och *szelako ,adacze pism Gramscie"o podno$ sz t kwesti, e Gramsci pra"n, a,y kiedy zosta napisany GAnty$?roceH ?o do mnie % uwaam, e nasz wielki towarzysz sam ju to zadanie wypeni, i to zarwno w swych pismach wiziennych, jak i caym swym dzieem /adanie dnia dzisiej$ sze"o pole"a na tym, e,y i# dalej, podejmujc i rozwizujc pro,lemy, ktre staj si palce dzisiaj Ryli tacy, co w pierwszych latach ostrej walki politycznej i ideolo"icznej, w ktrej toku po"ldy Gramscie"o na,ray sprecyzowanych ksztatw, usiowali dopatrzy# si u Gramscie$ "o i zdemaskowa# przejawy o,ce"o doktrynie marksistowskiej woluntaryzmu /arzut ten nie odpowiada prawdzie *prost przeciwnie, po"ldy Gramscie"o zawieray suszne i prawdziwe okrelenie przyczynowoci historycznej i natury ludzkiej ?zo$ wiek poznaje same"o sie,ie tylko wtedy, jeeli zdoa Gopanowa# sekret Aunkcjonowania mechanizmu rzeczywiste"o nastpstwa wydarze3H 2mie wwczas podda# si jarzmu koniecznoci, ale wie take, cze"o moe dokona# je"o wola, Gw jaki spos, moe spot"owa# moc woli przez to, e poddaje si koniecznoci, do$ stosowuje si do niej i opanowuje w ko3cu t konieczno#, utosamiajc j ze swym wasnym celemH -zekomy wolunta$ ryzm Gramscie"o jest wic nie tylko susznym ujciem ko$ niecznej jednoci midzy ,az ekonomiczn i nad,udowami ideolo"icznymi, lecz jest przesank caej doktryny rewolucyj$ nej partii proletariatu, przesank poszukiwa3 politycznych tej partii, wypracowywania jej strate"ii i taktyki, przesank jej or$ "anizacji i dziaania * tej dziedzinie trze,a ,yo uczyni# nie tylko krok czy par krokw naprzd, ale trze,a ,yo dokona# prawdziwe"o i rzeczywiste"o skoku +olityka klasy ro,otniczej prowadzona przez socjalistw ,ya % nawet w susznych jej punktach % poli$ tyk z "ru,sza tylko ustalon i Ara"mentaryczn :awet ci z
&J

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

nich, ktrzy uwaali si za rewolucjonistw, nie mieli jasne"o pojcia o tym, co termin ten winien oznacza#, nie mieli pojcia o moliwoci i koniecznoci i o tym, w jaki spos, klasa ro,ot$ nicza moe sta# si klas kierujc caym yciem narodu +ro$ ,lemy te ,yy centralnym tematem docieka3 i dziaalnoci poli$ tycznej Gramscie"o Ryy one ,od.cem do je"o ,ada3 nad ,az spoecze3stwa woskie"o, do docieka3 nad okreleniem cha$ rakteru te"o przewrotu ekonomiczne"o i spoeczne"o, ktry hi$ storia stawiaa na porzdku dziennym i ktry ma ,y# rwno$ znaczny z ko3cem panowania ,uruazji, do ,ada3 nad siami napdowymi rewolucji, do odkrycia zasady sojuszu midzy kla$ s ro,otnicz i masami pracujcymi *och poudniowych i wysp woskich, zasady stanowicej punkt wyjciowy i klucz do naszej strate"ii rewolucyjnej * o,razie tym nie mona nie uwz"ldni# ruchu tury3skich -ad =a,rycznych, "dy w mo$ mencie naj",sze"o kryzysu ,y on przede wszystkim walk o zdo,ycie przez proletariat przemysowy he"emonii w yciu na$ rodu 4o, e o"lne warunki do wysunicia i rozwizania te"o pro,lemu ju wtedy dojrzay i e klasa ro,otnicza staa si ak$ tywnym i ,ezporednim ,ohaterem historii, wynikao z analizy owe"o stadium, do jakie"o doszed w swym rozwoju kapita$ lizm, i zostao udowodnione zwycistwem -ewolucji +a.dzier$ nikowej Rardzo pouczajce jest przeledzenie rozwoju sdw Gramscie"o o tej rewolucji !e"o zasadnicz trosk od same"o pocztku ,yo przestrze"anie przed ,dnymi, szkodliwymi, pedantycznymi interpretacjami marksizmu, wedle ktrych pro$ letariat moe przej# kierownictwo nad yciem spoecznym je$ dynie tam i wwczas, "dzie ustrj kapitalistyczny osi"nie pe$ n dojrzao# Gramsci podkrela z ca moc, e rewolucja ro$ syjska jest rewolucj skierowan zarazem przeciwko takim pe$ dantycznym po"ldom, przeciwko owym pozytywistycznym i naturalistycznym dodatkom, ktre znajduj pokrycie nie w ide$ ach 6arksa, lecz w tezach je"o Aaszywych uczniw SGramsci mwi o tym w jednym ze swoich artykuw, mocno zreszt po$
&L

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

citym i poprzekrcanym przez cenzurT +o o,aleniu dawnych klas panujcych i warstw porednich proletariat musi przej# w swoje rce kierownictwo ycia polityczne"o i ekonomiczne"o i wprowadzi# swj wasny porzdek, nawet jeli to nie ,dzie od razu socjalizm +roletariat stwarza swj wasny porzdek przez ustanowienie takich instytucji politycznych, ktre zapewniaj swo,odny rozwj w kierunku socjalizmu i za,ezpieczaj ci$ "o# i trwao# je"o wadzy Fyktatura nie jest zatem narz$ dziem sucym do wykorzystania Gokazji historycznejH, lecz jest koniecznoci historyczn, a wic podstawow instytucj zapewniajc rozwj spoecze3stwa ludzkie"o pod kontrol proletariatu -wnie jej konkretne Aormy okrela historiaE za$ le one od te"o, do jakie"o punktu rozwoju doszed ruch ro$ ,otniczy, jakie zdo,ycze ju osi"n i jakie staj przed nim za$ dania na naj,lisz przyszo# *iemy, e Gramsci uzupeni potem swoje sdy o -ewo$ lucji +a.dziernikowej, poznawszy do",nie myl i dziaalno# 8enina !ednake ju te pierwsze je"o sdy ujmuj istot rzeczy i prowadz do zrozumienia pro,lemw wynikych w ostatnich latach, kiedy ujawnione zostay wypaczenia, ktre wystpiy w ustroju radzieckim w okrelonych dziedzinach i w okrelonym okresie Fecydujce znaczenie ma tu Aakt, e zasada kierowania caoksztatem ycia spoeczne"o przez proletariat i je"o awan$ "ard, zor"anizowan w szere"ach partii komunistycznej, nie poniosa uszczer,ku 4ym sposo,em ocalono zasadnicz wol$ no# % wolno# marszu do socjalizmu, a nastpnie % rozwoju socjalizmu ?i, ktrzy z ujawnienia wypacze3 zwizanych z imieniem Btalina usiuj czerpa# ar"umenty dla uzasadnienia wyszoci ,uruazyjne"o ustroju polityczne"o i przy tej okazji jeszcze raz padaj na kolana przed tym ustrojem, popeniaj zasadniczy ,d jakociowyE utosamiaj mianowicie jedn z czci nad,udowy ideolo"icznej i prawnej z sam istot ustroju spoeczne"o !eli istota ta zostaje zachowana, to zasady demo$ kracji, wymo"i praworzdnoci, poszanowanie i za"warantowa$ nie pene"o rozwoju oso,owoci i wreszcie wolno# ,ada3 na$ ukowych i twrczoci artystycznej zostaj rycho przywrcone,
&)

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

"dy spoecze3stwo zachowao swj twrczy rozmach, ktry wypywa z Aaktu, e klasa ro,otnicza jest nadal si kierowni$ cz, a partia klasy ro,otniczej rozwija nadal swoj dziaalno# kierownicz i ,adawcz ku coraz to nowym rozwizaniom w ramach tej samej ,azy ekonomicznej i struktury cae"o ycia spoeczne"o :ierozerwalne"o zwizku socjalizmu i wolnoci nie mona sprowadza# do powierzchownych i wul"arnych zasad dawnych ideolo"ii maso3skich *yraa si on i urzeczywistnia poprzez przeciwie3stwa, wypywajce ze straszliwe"o kryzysu, w ktre"o onie nowy porzdek spoeczny rodzi si i rozwija na caym wiecieE na prze,ie" te"o procesu oddziaywaj niewt$ pliwie take okrelone zalety i wady ludzkie, ale determinuj "o przede wszystkim konkretne sytuacje poszcze"lnych krajw, rnice pozycji wyjciowych, opory zewntrzne i wewntrzne, otoczenie kapitalistyczne, zacieky opr dawnych klas panuj$ cych, wojny i stosunki pokojowe -zecz istotn jest istnienie zor"anizowanej, wiadomej siy, zdolnej do kierowania tym procesem tworzenia si nowe$ "o porzdku spoeczne"o we wszystkich je"o Aazach :auka Gramscie"o w tej kwestii wie si ,ezporednio z nauk 8eni$ na, posiada wszake sw wasn, ory"inaln Aorm, ktr nada$ je jej doktryna o partii jako kolektywie intelektualnym oraz tendencja do rozwinicia tej nauki w pen, kompletn teori polityki :ie jest prawd, jako,y Gramsci w okresie tury3skich -ad =a,rycznych i pierwsze"o 789Ordine :uo;o< lekceway konieczno# powstania do,rowolnej or"anizacji awan"ardy ro$ ,otniczej i jako,y uwaa za moliwe rozwizanie pro,lemw rewolucji proletariackiej przez zwyke samorzutne kiekowanie % w zakadach pracy, w toku procesu produkcyjne"o % or"a$ nicznie konstytutywnych komrek nowe"o spoecze3stwa !a$ kiekolwiek ,y ,yy odnone sAormuowania w tym czy innym je"o artykule, domniemaniom tym zaprzecza Aakt, e pro,lemy zwizane z or"anizowaniem -ad =a,rycznych dyskutowane ,yy w +artii i rozwizywane w jej siedzi,ie i e wanie z ruchu -ad =a,rycznych wyoni si kociec nowej +artii 4ym, co
&M

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

Gramsci chcia i musia podkrela#, w polemice zarwno z re$ Aormistami, jak z rewolucjonizmem operujcym maksymali$ styczn Arazeolo"i, i co stanowi istotn cz# je"o nauki, jest nieodzowne po",ienie procesu rewolucyjne"o, ktry tylko wwczas jest procesem rewolucyjnym, jeli atakuje i zmienia ,az ustroju produkcyjne"o A,y to nastpio, nie wystarczy sam postp w technice pracy +ostp ten dopty nie jest si na$ pdow rozwoju historyczne"o, dopki nie wejdzie w "r czyn$ nik or"anizacji, kierownictwa polityczne"o i wiadomoci kla$ sowej, ,ez ktre"o klasa nie moe sta# si pa3stwem * 4ury $ nie i w caych *oszech trze,a ,yo % po pierwszej wojnie wiatowej % roz,udzi# w klasie ro,otniczej wiadomo# te"o, e zdolna jest stworzy# % w oparciu o zakady pracy % nowy ustrj spoeczny, ale ustrj taki nie m" oczywicie narodzi# si jedy$ nie z -ad =a,rycznych, lecz z utworzenia, za pomoc zoonej akcji politycznej, nowe"o ,loku si klasowych, sojuszu rewolu$ cyjne"o, w ktrym proletariat ,y,y si kierujc i ktry sta$ nowi,y % w skali o"lnokrajowej % Aundament dla nowej or"a$ nizacji ekonomicznej i nowe"o pa3stwa -uch -ad =a,rycznych w rzeczy samej nie zdoa uzewntrzni# caej swej mocy rewo$ lucyjnej, a to wanie dlate"o, e za,rako owe"o dru"ie"o mo$ mentu % z winy or"anizacyjnej nieudolnoci +artii Bocjalistycz$ nej oraz w wyniku nieuchronne"o zawenia samej akcji pro$ wadzonej przez Gramscie"o i otaczajc Go "rup Flate"o te rozam w 8i;orno i zaoenie +artii >omuni$ stycznej nie ,yy aktem ar,itralnym, lecz historyczn koniecz$ noci +artia staje si historycznie konieczn % napisze potem Gramsci w wizieniu, a piszc te sowa na pewno mia na myli zjazd w 8i;orno % Gkiedy przynajmniej zaczynaj powstawa#, rokujc nadziej na dalszy rozwj, warunki zwycistwa tej +ar$ tii, warunki jej niechy,ne"o przeksztacenia si w pa3stwoH Bytuacji takiej nie stwarza si dowolnie Gramsci wiedzia o tym do,rze *iedzia jednak, e perspektywa taka w wiecie, w ktrym pracowa i walczy, ,ya o,iektywnie prawdziwa i e nie przestaa ,y# nadal prawdziw i wtedy, "dy "aso !e"o ycie ?o do nas, moemy doda#, e perspektyw t potwierdzi cay
&'

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

stopniowy rozwj historii i e dzisiaj jest ,ardziej prawdziw i aktualn ni kiedykolwiek Btruktura wiata przeo,razia si w taki spos,, e perspektywa ta staa si oczywista dla wszyst$ kich i Aakt ten jest % mimo hura"anowych atakw, o,el" i prze$ ladowa3 % jednym z najpotniejszych .rde popularnoci naszej +artii i jej oddziaywania na szerokie masy :ie jestemy ju % jak to kiedy utrzymywano % tylko parti przyszoci !e$ stemy parti tera.niejszoci % tera.niejszoci, ktr wszyscy dostrze"aj i ktrej nikt nie moe lekceway# !ednake to, co konieczne i co przewidywalne, nie za$ wsze jest atwe do zrealizowania i nie zawsze urzeczywistnia si tak, jak ,y te"o ludzie so,ie yczyli /adaniem partii klasy ro$ ,otniczej jest kierowanie ruchem rewolucyjnym, ale tej Aunkcji kierowniczej nie mona realizowa# w spos, dowolny, w opar$ ciu o schematy i o"lne, a,strakcyjne Aormuy odnoszce si do wszystkich krajw i wszystkich epok G+artia % mwi Gramsci % ,dzie posiadaa wiksze lu, mniejsze znaczenie i wa" za$ lenie od stopnia w jakim jej wasna dziaalno# wpynie na zdeterminowanie ,ie"u historii dane"o krajuH >iedy Gramsci wy"asza ten po"ld, zdawa so,ie z pewnoci spraw z o"ro$ mu zada3, ktre staway przed zaoon przez nie"o or"aniza$ cj polityczn *iedzia jednak take, e zadania te mo" zo$ sta# spenione Dde przewodni wszystkich je"o studiw nad histori *och ,yo wykazanie nieuchronnoci te"o, e pro,le$ my nie rozwizane, pominite i za"matwane przez dawne klasy panujce, musz zosta# podjte i rozstrzy"nite w toku wielkie$ "o przewrotu, z ktre"o powstanie nowe spoecze3stwo, spoe$ cze3stwo socjalistyczne >lasa spoeczna moe sta# si klas kierujc caym spoecze3stwem, o ile narzuci mu swe wasne panowanie, przy czym moe posuy# si take si z,rojn Ale klasa ta staje si klas narodow tylko wtedy, "dy rozwizuje pro,lemy zwiza$ ne z yciem cae"o spoecze3stwa A te"o wanie klasa ,uru$ azyjna w naszym kraju nie ,ya w stanie dokona# :ie tylko nie usuna cikie"o dziedzictwa przeszoci, lecz spitrzya nowe elementy przytaczajce"o dziedzictwa chwiejnoci ekonomicz$
CK

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

nej i politycznej, stworzya nowe nie rozwizane pro,lemy wol$ nociowe i prawne +roletariat staje si klas o"lnonarodow, o ile pro,lemy te czyni swymi wasnymi pro,lemami, a wic % o ile poznaje ca rzeczywisto# ycia narodowe"o po to, a,y j zmieni# Btwarza w ten spos, warunki do ujcia wadzy poli$ tycznej w swoje rce, otwiera so,ie dro" do przeksztacenia si w rzeczywist klas panujc * dokonanej przez Gramscie"o interpretacji i odnowie rewolucyjnej doktryny marksistowskiej zawarte jest tedy stwierdzenie koniecznoci kroczenia do socjalizmu po drodze narodowej, okrelonej warunkami historycznymi waciwymi dla nasze"o kraju +ra"n on utorowa# tak wanie narodow dro" do socjalizmu Gramsci nie m" przewidzie#, w jaki spos, zostanie o,alony Aaszyzm !ednake dziki swej walce o uwolnienie par$ tii od dziecinne"o do"matyzmu pierwszych lat, dziki wytycz$ nym przedstawionym na DDD /je.dzie >rajowym i dziki stop$ niowemu, uporczywemu deniu do stworzenia po za,jstwie 6atteottie"o wielkie"o sojuszu si ludowych i narodowych wo$ k proletariatu, nada +artii >omunistycznej rozmach i kieru$ nek niez,dne do te"o, a,y w walce z Aaszyzmem i w toku "$ ,okie"o kryzysu, ktry wstrzsn tym reymem, dziaalno# komunistw i kierowanej przez nich klasy ro,otniczej staa si decydujcym czynnikiem w historii nasze"o kraju *ypenili$ my to zadanie i moemy powiedzie#, e *oska +artia >omu$ nistyczna potraAia zrozumie# nauk swe"o zaoyciela i t na$ uk si kieruje, e przyja je"o dziedzictwo i dotrzymaa mu wiary Flate"o te ,ylimy w stanie wytworzy# now sytuacj polityczn, ktr zanalizowalimy na naszym QDDD /je.dzie i z ktrej wypywaj nasze o"lne wytyczne, nasza strate"ia i na$ sza taktyka w walce o rozwj demokracji woskiej w kierunku socjalizmu Bytuacja ta nie jest trwaa i nie moe tak ,y# :ie odpo$ wiada ona tej sytuacji, ktr zna i w ktrej pracowa Gramsci :ie odpowiada te ju tej sytuacji, do ktrej wytworzenia przy$ czynilimy si po o,aleniu Aaszyzmu +anujce klasy ,uruazyj$
C&

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

ne zdaj so,ie spraw z te"o, e znaczna cz# wadzy nad spo$ ecze3stwem wymkna im si z rk, i prowadz zaciek walk o odzyskanie te"o, co utraciy *ynikaj std nowe pro,lemy, czsto ,ardzo powane, modyAikujce charakter ,uruazyjne"o ,loku historyczne"o, przeciwko ktremu skierowana jest akcja klasy ro,otniczej i jej sojusznikw ?zynnikiem cementujcym ten ,lok staje si coraz jawniej >oci katolicki ze swoj ide$ olo"i, or"anizacjami i rodkami zastraszania +ro,lem ruchu katolickie"o wykracza zatem poza ramy zwyke"o elementu kwestii chopskiej Btwarza on nowe przeciwie3stwa, po",ia dawne kryzysy ideolo"iczne, rodzi nowe momenty kryzysu, a nawet powoduje zao"nienie sytuacji w tej dziedzinie Fro"a wyjcia z tej sytuacji nie pole"a na powrocie do maksymali$ zmu, na zaklciach, na oczekiwaniu cudownych przeomw wy$ woanych zrcznymi manewrami przywdcw Fro" wyjcia z tej sytuacji jest ta dro"a, ktr wskazywa Antonio Gramsci :a$ ley wszystkie aspekty ycia narodu i ca powierzchni ycia spoeczne"o o,j# dziaalnoci zor"anizowanej awan"ardy klasy ro,otniczej, przy czym dziaalno# ta nie moe sprowa$ dza# si do kaznodziejstwa, do a"itacji, do Arazeolo"ii lu, prze$ ,ie"ych manewrw, lecz musi odpowiada# cile warunkom ycia z,iorowe"o i stwarza# tym samym ,az, moliwo# i real$ ne perspektywy dla ruchu szerokich mas ludowych :ie ma in$ nej dro"i do ujawnienia dwoiste"o charakteru ruchu katolic$ kie"o, do oddzielenia te"o, co w nim postpowe, od dziaalnoci reakcyjnej, ktra dzi przynosi korzy# klasom ,uruazyjnym :ie ma innej dro"i do odizolowania wielkie"o kapitau mono$ polistyczne"o, ktry dzi jest orodkiem ,loku ,uruazyjne"o, i do przeciwstawienia mu inne"o ,loku, w ktrym rnorakim "rupom spoecznym winna nadawa# kierunek dziaalno# kla$ sy ro,otniczej i ktry klasa ro,otnicza winna prowadzi# % na "runcie demokracji % do socjalizmu :asza walka o jedno# si ludowych i demokratycznych nie jest tedy podyktowana wymo$ "ami zrcznoci taktycznej, lecz jest koniecznoci historyczn i ma na celu zarwno utrzymanie te"o, co ju zostao zdo,yte, o,ron i ocalenie demokracji, jak te dalsze jej rozwijanie
CC

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

>ierujc si nauk Gramscie"o, zdoalimy ju, jako par$ tia, dokona# wielkich postpw, i za nasz spraw te"o same"o postpu dokona ruch ro,otniczy i cay nard woski Fo nauki tej musimy umie# stale powraca#, z t wiadomoci, e jest to nie tylko nasze wasne do,ro, ale dziedzictwo cae"o narodu, na nas za ciy szcze"lny o,owizek nadania mu realnej warto$ ci /doalimy przeama# dawne schematy zarwno "ada$ tliwe"o maksymalizmu, jak te niedone"o reAormizmu /doalimy osi"n# to, e pojmujemy dziaalno# partii i mas pracujcych nie jako "imnastyk rewolucyjn, ale jako konkretn dziaalno#, ktra za punkt wyjcia ,ierze realnie istniejce warunki i warunki te zmienia w toku walki /doalimy wprowadzi# nasz wiadomo# i nasze dzia$ anie do historii nasze"o kraju, zdoalimy wykry# siy, ktre zmierzaj do rewolucji socjalistycznej, zdoalimy spot"owa# zdolno# proletariatu do przewodzenia tym siom i do kiero$ wania nimi 2czynilimy, co naley, a,y dy# do socjalizmu w wa$ runkach wyznaczonych przez struktur nasze"o kraju oraz hi$ stori i tradycj ojczyst :ie szczdzilimy pracy i walki, a,y odkry# i utorowa# wosk dro" do socjalizmu, a,y odnowi# kultur wosk i nada# naszemu ruchowi ro,otniczemu charakter i Aormy or"a$ nizacyjne odpowiadajce naszej woskiej rzeczywistoci naro$ dowej /awsze podtrzymywalimy i umacnialimy or"aniczn wi. nasze"o ruchu z wielkim midzynarodowym ruchem ko$ munistycznym i wizi tej ,ronilimyE je"o zwycistwa stay si naszymi zwycistwami, je"o pro,lemy s naszymi pro,lemami, je"o niepowstrzymany rozwj torowa i toruje dro" naszym postpom !estemy tym ,ardziej wierni zasadom proletariac$ kie"o internacjonalizmu, im usilniej pracujemy nad podniesie$ niem nasze"o proletariatu do roli siy narodowej i prota"onisty w yciu narodu
C(

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

+openialimy te ,dy i doznawalimy poraek :ie stracilimy jednak ni"dy zdolnoci do krytyczne"o poszukiwa$ nia prawdy, ktre nie jest ,ynajmniej jaowym samo,iczowa$ niem si, lecz warunkiem coraz lepsze"o rozumienia i coraz lepszej pracy *ezwanie, z ktrym zwracamy si do ro,otnikw i do wszystkich pracujcych, a,y wstpowali do naszej +artii, a,y czynili j coraz wiksz i mocniejsz, jest wezwaniem do prze$ kucia w czyn nauki Gramscie"o, "dy tylko w dziaaniu nauka ta staje si nauk skuteczn Gramsci udowodni suszno# swej myli, udowodni prawd doktryny rewolucyjnej, ktr odno$ wi, o,roni i rozwin w oparciu o warunki istniejce w na$ szym kraju % nie tylko swymi pismami, lecz przede wszystkim swym yciem, strawionym w walce i zako3czonym najwysz oAiar zoon z same"o sie,ie Fo nas naley, a,ymy nasz prac i walk potwierdzili t prawd, wznoszc coraz wyej sztandar naszej +artii A:4O:DO G-A6B?D % !5GO NU?D5 D F/D5VO D Fwadziecia lat temu, dnia C) kwietnia &'() r , o "odzi$ nie @ &K rano, zmar Antonio Gramsci !e"o powolne konanie trwao dziesi# lat, przez dziesi# lat toczy straszliw, niewi$ dzialn walk o ycie i o to, ,y cae"o sie,ie odda# +artii /a,i$ o Go Aaszystowskie wizienie Gramsci urodzi si w Ales S?a"liariT C( stycznia &M'& r w u,o"iej rodzinie dro,nomieszcza3skiej Od dzieci3stwa ,y wte"o zdrowia % zarwno z natury, jak i wskutek cikich wa$ runkw ycia 6ia zaledwie jedenacie lat, "dy zacz praco$ wa# w miesicach wolnych od zaj# szkolnych, zara,iajc dzie$ wi# lir miesicznie przy dziesicio"odzinnym dniu pracy >ie$ dy jesieni &'&& roku uzyska stypendium i opuci Bardyni, a,y zapisa# si na wydzia humanistyczny uniwersytetu w 4u$
C@

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

rynie, wyposaony ,y nie tylko w zapa i am,itne aspiracje modzie3ca o umyle niezwykle ",okim i dojrzaym, ale take w ciki ,a"a dowiadcze3 i cierpie3 wasnych oraz cae"o ludu sardy3skie"o * owych latach spoecze3stwo woskie przeywao "$ ,oki kryzys, ktry o,ejmowa wszystkie dziedziny "ospodar$ cze"o, polityczne"o i umysowe"o ycia narodu Dntensywny rozwj przemysu na +nocy, poczony z szy,kim rozwojem kapitalistyczne"o rolnictwa w dolinie +adu, spowodowa w ca$ ych rejonach kraju "watowne przemiany, dokonujce si w warunkach o"lne"o zacoAania "ospodarcze"o, co stwarzao tym ostrzejsze sprzecznoci i konAlikty spoeczne * skali wia$ towej kryzys ustroju kapitalistyczne"o osi"a swj punkt szczytowyI zao"nia si walka pomidzy wielkimi mocarstwa$ mi imperialistycznymi o rynki z,ytu, popychajc wiat ku woj$ nie Ruruazja woska, ktra stana do wyci"u ostatnia, rzuci$ a si w awantur li,ijskE rodzi si nacjonalizm, a z kryzysu panujcej kultury idealistycznej wyaniali si ideolo"owie irra$ cjonalizmu i schykowi mistycy awanturnictwa, tacy jak d9Annunzio, usiujcy znale.# usprawiedliwienie dla wysikw zap.nione"o imperializmu woskie"o Fawna li,eralna klasa panujca % ,yle tylko pohamowa# poprzez wpywy >ocioa ro$ sncy napr mas % porzucia pozycje laicyzmu, ktre"o hasa przywiecay walkom -isor"imenta, i paktem Gentilonie"o daa pocztek reakcyjnej polityce ,loku klerykalno$konserwa$ tywne"o >o3czy si okres polityki Giolittie"o, ktry dy % po$ przez przyznanie o"raniczonych swo,d % do zapewnienia so$ ,ie wsppracy pewne"o odamu ruchu ro,otnicze"oE wkrtce te wy,uch pierwszej wojny wiatowej mia zaostrzy# narasta$ jce sprzecznoci Odpowied. ro,otnikw na zakusy reakcji ,ya niezwykle "watowna !u w roku &'&& miay miejsce wiel$ kie maniAestacje przeciwko wojnie w 4ripolitanii * &'&C roku wy,ucha strajk metalowcw tury3skich * latach &'&(%&'&@ wzrasta Aala opozycji ludowejI strajk "eneralny w :eapolu w odpowiedzi na podniesienie opat akcyzowychE zajcia w -oc$
CJ

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

ca"or"a, zajcia w Ankonie i strajk "eneralny prawie we wszyst$ kich miastach woskichE na ulicach =lorencji, 6ediolanu i +ar$ my wyrastaj ,arykady Fochodzi do G?zerwone"o 4y"odniaH w -omanii, do rozruchw chopskich w Apulii i na Bycylii w ko3$ cu &'&@ i w pocztkach &'&J roku, a wreszcie w lutym &'&J roku walka o"arnia cae *ochy, rozpalajc si na nowo w wiel$ komiejskich orodkach przemysowych +nocy, i osi"a szczyt w strajku "eneralnym przeciwko wojnie, proklamowanym w 4urynie &) maja &'&J roku * tych to przeomowych latach historii wiata i *och Gramsci rozpocz sw dziaalno# socjalistyczn, a !e"o posta# staa si niejako sym,olem otwierajce"o si nowe"o rozdziau w dziejach walki klas pracujcych i w yciu nasze"o kraju * twardej szkole tych lat ksztatowa si umys i charakter Gram$ scie"o, a pod wpywem owych przeomowych wydarze3 zaczo si w :im rodzi# przekonanie o koniecznoci ",okiej odnowy woskie"o ruchu ro,otnicze"o *z,ierajcy w masach duch walki nie znajdowa nale$ yte"o przewodnictwa w polityce *oskiej +artii Bocjalistycz$ nej, w ktrej dominowa reAormistyczny oportunizm, przyczy$ niajcy si do powstania a,strakcyjne"o i Arazeolo"iczne"o maksymalizmu i uniemoliwiajcy opanowanie wpyww anar$ chosyndykalistycznych na klasy pracujce :ie przy"otowani do zrozumienia istoty imperializmu, do zrozumienia ",okich przyczyn zrodzonych przez imperializm konAliktw oraz kryzy$ su ustroju kapitalistyczne"o, przywdcy socjalistyczni nie mo$ "li sprosta# zadaniu zespolenia klasy ro,otniczej i jej awan"ar$ dy i wyniesienia jej na czoo tych wszystkich u"rupowa3 spo$ ecznych, ktre uwid modej demokracji woskiej i wojna roz$ ,iy, zdezorientoway, sponiewieray, sprowokoway do walki +rzywdcy maksymalistyczni, chocia toczyli polemik ze sta$ nowiskiem reAormistw, w "runcie rzeczy tolerowali ich polity$ k i o"raniczali si co najwyej do wprowadzania do tej polity$ ki pewnych poprawek, z"aszania pewnych zastrzee3, skazujc tym samym polityk +artii Bocjalistycznej na ,ezruch i ,ier$ no#
CL

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

?akiem rne ,yo stanowisko, jakie od same"o poczt$ ku zaj Gramsci w toku swej walki przeciwko reAormizmowi / nieprzejednan walk ideolo"iczn umia on od same"o po$ cztku czy# konkretne posunicia polityczne +od tym te k$ tem widzenia naley ujmowa# je"o wniosek z maja%czerwca &'&@ roku, a,y w DQ okr"u wy,orczym 4urynu wysunito kan$ dydatur Gaetana Bal;eminie"o, ktry nie nalea wprawdzie do +artii Sa nawet prowadzi przeciwko +artii ostr kampaniT, uchodzi jednak za jedne"o z radykalnych przedstawicieli mas chopskich +oudnia +ropozycja Gramscie"o, zapowied. przy$ szej platAormy komunistycznej przyjtej dla rozwizania kwe$ stii poudniowej, ,ya pierwsz pr, powizana ruchu ro,ot$ nicze"o +nocy z ludowym ruchem chopskim +oudnia i na$ krelaa przysz lini rozwoju woskie"o ruchu ro,otnicze"o -ok &'&) ,y w yciu i po"ldach Gramscie"o rokiem decydujcym G,oki rozd.wik midzy reAormistycznymi przywdcami +artii Bocjalistycznej i szerokimi masami, ktry ujawni si w latach poprzedzajcych wojn i podczas wojny, zaostrzy si jeszcze ,ardziej po wy,uchu -ewolucji +a.dzier$ nikowej, ktr klasa ro,otnicza i masy ludowe powitay z y$ wioowym entuzjazmem, a reAormistyczni przywdcy % z zu$ penym niezrozumieniem i niechci +olemika z reAormizmem na,raa odtd dla Gramscie"o nowej treci /rozumia on, jak wyjtkowe znaczenie miao dla woskiej klasy ro,otniczej stu$ diowanie dziejw rewolucji rosyjskiej i przyswajanie so,ie tych dowiadcze3, ktre proletariat rosyjski zdo,y w walce o o,ale$ nie stare"o porzdku spoeczne"o i ,udow nowe"o pa3stwa oraz w toku o,rony i umacniania te"o pa3stwa przeciwko poli$ tyce okrenia i interwencji ze strony mocarstw imperialistycz$ nych Gramsci zdawa so,ie dokadnie spraw z te"o, e -ewo$ lucja +a.dziernikowa ma znaczenie o"lnowiatowe, e stanowi ona historyczny zwrot w dziejach ludzkoci, e wytworzya z "runtu now sytuacj, odkrywajc przed ruchem ro,otniczym konieczno# ",okiej odnowy * wietle tych wielkich wyda$ rze3 Gramsci po",i i uzupeni swj po"ld na kryzys wo$
C)

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

ski, ktry ,y nie tylko kryzysem ustroju kapitalistyczne"o, lecz take kryzysem stronnictw ro,otniczych, kryzysem starych so$ cjaldemokratycznych partii DD 6idzynarodwki /akadajc w dniu & maja &'&' roku pismo 789Ordine :uo;o< S7:owy Vad<T, Gramsci zapocztkowa we *oszech to dzieo odnowy Analizujc kryzys woski, sAormuowa platAor$ m, ktr 8enin uzna za naj,lisz rewolucyjnemu stanowisku 6idzynarodwki >omunistycznej /rywajc cakowicie z re$ Aormizmem, Gramsci wskaza na klas ro,otnicz jako na anta$ "onist ,uruazji przemysowej i a"rarnej w kierowaniu spoe$ cze3stwem, jako na zasadnicz si procesu odnowy kraju, si, ktrej przypa# ma historyczne zadanie z,udowania nowe"o pa3stwa Gramsci postawi na porzdku dziennym za"adnienie stworzenia nowej partii klasy ro,otniczej, partii zdolnej do przeprowadzenia marksistowskiej analizy spoecze3stwa wo$ skie"o, zjednoczonej i zdyscyplinowanej zarwno ideolo"icz$ nie, jak i w dziaaniu, partii cile zwizanej z najszerszymi ma$ sami proletariatu i narodu, partii, ktra potraAi rozwiza# re$ wolucyjn sytuacj dla do,ra klasy ro,otniczej !u w &'&' roku zdawa so,ie spraw, e istnieje taka tylko alternatywaI al,o rozwizanie proletariackie, al,o krwawa reakcja *raz z Gramscim internacjonalizm ro,otniczy wycho$ dzi poza "ranice Arazesu i staje si, po raz pierwszy we *o$ szech, konkretn umiejtnoci rozumienia i przyswajania so$ ,ie dowiadcze3 zdo,ytych w walce rewolucyjnej przez prole$ tariat innych krajw, a przede wszystkim przez rosyjsk klas ro,otnicz, ktra pierwsza rozerwaa a3cuch imperializmu /asadnicze znaczenie w rozwoju myli i dziaalnoci po$ litycznej Gramscie"o od"rywa dowiadczenie -ad, tych nowych or"anw demokracji ,ezporedniej, za pomoc ktrych rosyj$ ska klasa ro,otnicza nie tylko poprowadzia masy pracujce swe"o kraju do o,alenia kapitalistyczne"o porzdku i roz,icia starej machiny pa3stwowej, ale zdoaa zor"anizowa# dyktatur proletariatu i z,udowa# zr,y nowe"o pa3stwa Gramsciemu nie chodzio jednak o mechaniczne przeniesienie systemu -ad do *och, ale o znalezienie ich odpowiednika w konkretnych
CM

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

warunkach woskich, o stworzenie takich or"anw, ktre mo$ "y,y we *oszech spenia# t sam Aunkcj, jak w -osji spe$ niay -ady Ww woski odpowiednik -ad widzia Gramsci w or$ "anach powstaych w zakadach produkcyjnych i zwizanych ,ezporednio z produkcj, a mianowicie w powstajcych w 4u$ rynie -adach =a,rycznych Opierajc si na dowiadczeniach >omisji *ewntrznych oraz dowiadczeniach dele"atw od$ dziaowych i rozszerzajc ich wadz w drodze zdo,yczy rewo$ lucyjnych miay one sta# si or"anami zdolnymi do wyzwole$ nia si produkcyjnych, ktre rozwiny si w onie spoecze3$ stwa kapitalistyczne"o i przez to spoecze3stwo s dawione Gramsci ,y inspiratorem ruchu -ad =a,rycznych Ode"ra on czoow rol we wszystkich walkach ro,otniczych, ktre toczy$ y si w latach &'&'%&'CK i ktrych punktem kulminacyjnym ,ya okupacja Aa,ryk Rdy, sa,o# polityczna, mtniactwo i ,ezwad, cechu$ jce przywdcw *oskiej +artii Bocjalistycznej, ukazyway jednak coraz janiej Gramsciemu i skupionej wok :ie"o "ru$ pie niemono# rozszerzenia ruchu -ad =a,rycznych na cae *ochy, polityczne"o zwizania z tym ruchem innych warstw spoecznych majcych decydujce znaczenie dla sprawy rewo$ lucji socjalistycznej we *oszech, a wreszcie % niemono# wy$ sunicia za"adnienia wadzy, skoro ,rak ,yo rewolucyjnej par$ tii, ,dcej wyrazem autonomicznej i kierowniczej Aunkcji kla$ sy ro,otniczej w do,ie kryzysu spoecze3stwa woskie"o :ie$ ocenion, historyczn zasu" Gramscie"o jest to, e sw myl i dziaalnoci przyczyni si w decydujcy spos, do powsta$ nia we *oszech takiej wanie rewolucyjnej siy politycznej, e zastosowa w ory"inalny spos, nauk 8enina do woskiej rze$ czywistoci i zespoli teoretyczn spucizn Antonia 8a,rioli z dowiadczeniem praktycznym wielu dziesitkw lat woskie"o ruchu ro,otnicze"o -ozam, ktry nastpi na zje.dzie w 8i;orno w roku &'C&, stanowi konieczny etap historyczny na drodze ,udowy rewolucyjnej partii klasy ro,otniczejE oznacza on zerwanie z reAormizmem i maksymalistycznym ,ezruchem, da klasie ro$
C'

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

,otniczej awan"ardow or"anizacj i zainicjowa opr i walk przeciwko "watom popenianym przez ,andy Aaszystowskie 2tworzenie +artii >omunistycznej nie zdoao ocali# klasy ro$ ,otniczej przed przypywem reakcji, nastpio ,owiem z,yt p.no, a zasi" politycznej dziaalnoci +artii o"raniczony zo$ sta przez sekciarstwo ,ordi"owskieE stworzyo ono jednak przesanki odwetu i umoliwio na"romadzenie teoretycznych i politycznych dowiadcze3, majcych potem przyci"n# ku +artii rwnie te nurty ruchu ro,otnicze"o, ktre w 8i;orno oddzieliy si od skrzyda komunistyczne"o ?o prawda wsku$ tek Aali "niewu na kapitulanctwo reAormistw i ,ierno# cen$ trystw oraz wo,ec ,raku o"lnokrajowej or"anizacji skupio$ nej wok "rupy 789Ordine :uo;o<, jak rwnie w nastpstwie pewnych pocztkowych ,dw i waha3 teje "rupy % przewa" w kierownictwie nowo powstaej +artii >omunistycznej uzy$ skali a,senteici ,ordi"owscy, zasklepieni w postawie sekciar$ skiej i unikajcy w "runcie rzeczy konkretnej dziaalnoci poli$ tycznej, ktra pozwolia,y pozyska# szerokie masy i zapewnia$ ,y +artii kierownictwo w ich walce =akt ten op.ni proces przyswojenia i dalsze"o rozwijania przez ca +arti dowiad$ cze3 Gramscie"o i "rupy 789Ordine :uo;o< i sprawi, e skiero$ wany przez 6idzynarodwk >omunistyczn do DD >on"resu +artii apel o zerwanie z ,ordi"owskim doktrynerstwem i sek$ ciarstwem nie znalaz waciwe"o odzewu 8ecz prace i poszu$ kiwania rozpoczte w 4urynie w latach pierwszej wojny wiato$ wej wyday nie,awem owoce * o,liczu rozptanej nawanicy Aaszystowskiej Gramsci i "rupa 789Ordine :uo;o< przeamuj oportunizm lewicy ,ordi"owskiej, o,ejmuj kierownictwo +ar$ tii, pozyskuj stopniowo kadry partyjne i opracowuj pro"ram natychmiastowej akcji antyAaszystowskiej, pro"ram oparty na analizie klasowe"o charakteru Aaszyzmu, na waciwej ocenie roli mas w walce z Aaszyzmem i na postulacie, e walka ta, a,y ,y# skuteczn, musi sta# si walk jednolitoArontow +o,yt Gramscie"o w /wizku -adzieckim w latach &'CC%&'C( pozwo$ li mu na ,lisze, ,ardziej ,ezporednie i konkretne poznanie leninizmu i skierowa "o jeszcze wyra.niej ku walce z sekciar$
(K

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

skim oportunizmem / inicjatywy Gramscie"o powstaje w lu$ tym &'C@ roku dziennik 7892nita< X7!edno#<Y, ktre"o sam ty$ tu jest ju pro"ramem Fziaalno# rozwinita przeze3 po po$ wrocie do *och, podczas kryzysu, jaki nastpi po zamordo$ waniu 6atteottie"o, pozwolia +artii dokona# wielkie"o kroku naprzdI wyjcie z +arlamentu, projekt zor"anizowania Anty$ parlamentu stronnictw opozycyjnych, powrt komunistw na sal o,rad w celu zdemaskowania z,rodni Aaszyzmu % oto naj$ waniejsze momenty tej akcji politycznej * latach &'C@%&'CL +artia staje si zwart, ,ojow si opozycji przeciwko dyktatu$ rze Aaszystowskiej, dc do stworzenia szerokie"o Arontu an$ tyAaszystowskie"o, w peni przy"otowan do podjcia krytyki i zwalczania ,dw i sa,oci innych "rup antyAaszystowskich, w celu posunicia naprzd caej akcji 4ezy przedstawione na kon"resie w 8ionie w styczniu &'CL roku, opracowane przez Gramscie"o i 4o"liattie"o, mimo pewnych niejasnoci i zawe3 w nakreleniu perspektyw oraz ,ezporednich, przejciowych celw i zada3 walki z Aaszy$ zmem, stanowiy mocn podstaw do dalsze"o rozwoju wiel$ kiej partii ro,otnikw i ludzi pracy 4ezy te zwalczay i prze$ zwyciay ,dy dawne"o inAantylizmu ekstremistyczne"o w ich zasadniczych przejawach oraz wskazyway na "wnych so$ jusznikw klasy ro,otniczejE nad urzeczywistnieniem tych so$ juszw pracowa# ,dzie w nastpnych dziesicioleciach awan$ "arda woskie"o ruchu ro,otnicze"o i demokratyczne"o 2stawy wyjtkowe o"oszone w listopadzie &'CL roku wyrway Antonia Gramscie"o z je"o ,ojowe"o posterunku Ry to ,ardzo ciki cios dla caej +artii !u od szere"u lat zmuszo$ na ona ,ya dziaa# w warunkach p$konspiracyjnych, a teraz rozpoczynao si jawne jej przeladowanie wszelkimi rodka$ mi *raz z Gramscim wielu innych przywdcw +artii, a wkrt$ ce potem tysice komunistw znalazo si w wizieniach i na zesaniu !ednake akcja odnowy wszczta przez Gramscie"o zdoaa ju zahartowa# si +artii, ktra potraAia oprze# si na$ wet tej straszliwej pr,ieE +artia >omunistyczna ,ya jedyn parti, ktra na o"oszenie stanu wyjtkowe"o odpowiedziaa
(&

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

wzmoon walk, utrzymujc ci"o# pracy or"anizacyjnej, podczas "dy inne stronnictwa antyAaszystowskie ule"y or"ani$ zacyjnemu, politycznemu i moralnemu zaamaniu +rzez kilka lat +artia samotnie trwaa na sza3cach walki z Aaszyzmem, wal$ ki, ktra miaa si ci"n# nieprzerwanie a do upadku dykta$ tury +omimo ciosw, jakich dzie3 w dzie3 doznawaa z rk po$ licji, pomimo aresztowania i skazania na du"oletnie wizienie setek towarzyszy +artia prowadzia dalej sw dziaalno# i wal$ k, wydawaa tajne pisma ulotne i odezwy, rozpowszechniaa je wrd ro,otnikw, wezwaa w lutym &'C) roku ludzi pracy do od,udowy konspiracyjne"o kierownictwa ?G8 XGeneralna >onAederacja +racyY, ktr rozwizali jej poprzedni, reAormi$ styczni przywdcy, przy"otowywaa i prowadzia strajki i inne akcje o charakterze ekonomicznym i politycznym, walczya o utrzymanie kontaktu z masami 4a zdolno# ,ojowa +artii ,ya rezultatem wytrwaej pracy Gramscie"o nad ksztatowaniem i wychowaniem kadr rewolucyjnych, a przede wszystkim kadr ro,otniczychE take w tej dziedzinie pozostawi on po so,ie spucizn i nauk, ktre ni"dy nie z"in Gramscie"o, w,rew immunitetowi parlamentarnemu, aresztowano w je"o mieszkaniu w -zymie wieczorem M listopa$ da &'CL roku i skazano pocztkowo na J lat odoso,nienia -oz$ pocza si du"a wdrwka z jedne"o wizienia do dru"ie"o, mczarnia nie ko3czcych si podry w karetce wiziennej, przestoje i po,yty w naj"orszych wizieniach caych *och % w -zymie, :eapolu, +alermo, Dsernii, Bulmonie, Rolonii, 6ediola$ nie, Rene;encie, =o""i, 4uri i ?i;ita;ecchia +o @( dniach zesa$ nia na wyspie 2stica Gramsci zostaje przeniesiony do wizienia w 6ediolanie, "dzie trwaj przy"otowania do ponurej Aarsy, jak mia ,y# proces przed 4ry,unaem BpecjalnymE rozprawa od,dzie si dopiero po roku, w -zymie, midzy CM maja i @ czerwca &'CM roku +roces jest z "ry wyreyserowany, ale oskareni przeksztacaj "o w akt oskarenia przeciwko rey$ mowi G6usimy na dwadziecia lat uniemoliwi# Aunkcjonowa$ nie te"o mz"uOH % woa oskaryciel pu,liczny GFoprowadzicie *ochy do ruiny, ale do nas, komunistw, naley ocali# je od
(C

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

klskiH % odpowiada Gramsci * tych dwch owiadczeniach mieci si cay sens procesu, ktry sko3czy si skazaniem Gramscie"o na CK lat, @ miesice i J dni wizienia :awet w wizieniu Gramsci prowadzi nadal sw dziaal$ no# ,ojownika rewolucji +rzez owe dziesi# lat je"o ycie jest ci", wytrwa walk % nie tylko walk z przeladowcami, w o,ronie wasne"o ycia, ale take walk o kierowanie tymi to$ warzyszami, z ktrymi m" jeszcze mie# jakikolwiek kontakt, walk o opracowanie podstawowych pro,lemw doktrynal$ nych, historycznych, strate"icznych, stojcych przed ruchem ro$ ,otniczym i *osk +arti >omunistyczn w okresie imperiali$ zmu :awet "dy !e"o siy ju si wyczerpay, a Aaszystowscy oprawcy czynili wszystko, ,y zama# nie tylko !e"o ciao, ale i ducha, Gramsci nie straci ani na chwil spokoju i "odnoci re$ wolucjonisty * momencie kiedy !e"o stan Aizyczny ,y ju ,ar$ dzo ciki, zaoAerowano 6u wolno# pod warunkiem zoenia pro,y o ask, skierowanej oso,icie do 6ussolinie"o Gramsci odpowiedzia, e rwnao,y si to samo,jstwu, a On nie ma zamiaru od,iera# so,ie ycia A do ostateczne"o kresu swych si pracuje nad rozwiniciem, po",ieniem i uzupenieniem dziea, ktre rozpocz ,y w 4urynie, w ,ezporednim kontak$ cie z klas ro,otnicz, i ktre teraz, w odoso,nieniu wizien$ nym, miao przy,ra# now Aorm +owstaj Listy z wizienia i Zeszyty wizienne % dro"ocenna spucizna, ktr Gramsci po$ zostawi +artii, kulturze woskiej i midzynarodowemu rucho$ wi ro,otniczemu, niezwykle doniosy wkad do dziejw naszej epoki DD 8isty pisane przez Gramscie"o w ci"u dziesicioletnie$ "o po,ytu w wizieniu s nie tylko, jak to wszyscy jednomyl$ nie uznaj, dokumentem o najwyszej wartoci ludzkiej, jakich niewiele spotyka si w historii literatury wiatowej, ale stano$ wi jednoczenie klucz niez,dny do zrozumienia imponujce$ "o dziea teoretyczne"o, utrwalone"o w Zeszytac$ wiziennyc$,
((

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

ktre"o Gramsci dokona w najciszych warunkach material$ nych :ici przewodni Zeszytw, wizi, ktra z tych kartek, pozornie Ara"mentarycznych, poruszajcych tematy, zdawao,y si, tak roz,iene, czyni dzieo jednolite i or"anicznie powiza$ ne, jest konieczno# zdo,ycia przez klas ro,otnicz prawdzi$ wej wiadomoci, e jest ona now klas rzdzc, zdoln prze$ ksztaci# spoecze3stwo woskie z"odnie z charakterystyczny$ mi cechami je"o rozwoju historyczne"o Riorc za punkt wyj$ cia zainicjowane przez 789Ordine :uo;o< w toku ,ezpored$ niej walki ,adania naukowe nad stosunkami midzy istniejcy$ mi w kraju klasami spoecznymi, nad istot pojcia klasy, nad struktur i ",okimi sprzecznociami pa3stwa woskie"o % Gramsci w swych studiach powstaych w wizieniu, prowadzc pozornie oderwane ,adania w rnych kierunkach, po",ia te wanie za"adnienia * ten spos, rodzi si nowa interpretacja historii *och, a szcze"lnie okresu -isor"imenta, ktry Gram$ sci uwaa za pocztek waciwych dziejw kraju, "dy dopiero wwczas w strukturze spoecze3stwa woskie"o zarysoway si konkretnie podstawowe elementy jednoci narodowej * epoce -isor"imenta zasadnicze pro,lemy poprzednie"o okresu histo$ rii *och osi"aj punkt krytyczny Gramsci analizuje je, stara$ jc si wyodr,ni# te pro,lemy, ktre nie zostay rozwizane w czasie walk -isor"imenta i ktre nadal % take po zjednoczeniu i utworzeniu jednolite"o pa3stwa % ci na yciu *och *skazujc na to, co nazywa G,rakiem jako,inizmuH we wo$ skich partiach ,uruazyjnych, Gramsci zwraca uwa" na szere" czynnikw, ktre przewijaj si stale w toku historii *ochI od$ sunicie mas ludowych od aktywne"o udziau w yciu pa3stwaE sa,o# "ospodarcza i reakcyjno# warstw rzdzcych, od,iera$ jca tym warstwom wszelk moliwo# wpywu na masy chop$ skieE wynikajca std przepa# pomidzy miastem a wsi, po$ midzy +noc a +oudniem, pomidzy inteli"encj a ludemE papiestwo jako przeszkoda w ksztatowaniu si wiadomoci narodowej i w dziele zjednoczenia pwyspu * nowoczesnej polityce Gjako,i3skiejH widzi Gramsci jedyn dro" przezwyci$
(@

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

enia sprzecznoci, ktrych nie rozwizao -isor"imento, prze$ zwycienia zacoAania woskie"o ycia narodowe"o / te"o kompleksu pro,lemw wyaniaj si trzy zasad$ nicze za"adnieniaI kwestia he"emonii klasy ro,otniczej i w zwizku z tym % kwestia +oudnia, oraz kwestia inteli"encji /a"adnienia te Gramsci postawi ju uprzednio w samym cen$ trum analizy historyczno$politycznej w swym podstawowym studium o sprawie +oudnia, ktre pisa na krtko przed aresz$ towaniem, ale nie zdoa uko3czy# *szystkie te za"adnienia sprowadzaj si do nauki 8enina o koniecznoci stworzenia przez klas ro,otnicz szerokie"o systemu sojuszw, systemu zdolne"o do zapewnienia he"emonii proletariatu, to znaczy je"o kierownictwa polityczne"o, intelektualne"o i moralne"o, nie tylko po zdo,yciu wadzy % celem z,udowania spoecze3$ stwa socjalistyczne"o % ale i przedtem, w toku cae"o ol,rzy$ mie"o, rewolucyjne"o procesu demokratycznych i postpowych przeo,rae3 spoecze3stwa i pa3stwa 4ote Gramsci przyst$ puje do konkretne"o rozwizania za"adnienia +oudnia pod ktem koniecznoci nawizania sojuszu polityczne"o midzy klas ro,otnicz z jednej strony, a ludowymi masami +oudnia z dru"iej, w celu wsplne"o ,udowania podwalin pod nowe pa3stwo, pa3stwo o nowoczesnej strukturze, pa3stwo ,ardziej sprawiedliwe i ,ardziej wolne Btd te wypywaj o"lniejsze studia Gramscie"o nad cechami charakterystycznymi warstwy intelektualistw, analiza ich znaczenia w historii *och i w o,ecnie istniejcym spoecze3stwie politycznym i o,ywatel$ skimE w spoecze3stwie tym przejawiaj oni tendencj do od$ "rywania roli czynnika cementujce"o wszelakie ,loki konser$ watywne, co z kolei jest wynikiem szcze"lne"o procesu, ktry osa,ia ich wi. z masami ludowymi narodu, wyo,cowuje ich z realne"o ycia i walki i czyni z nich powolne narzdzie he"e$ monii reakcji Flate"o te Gramsci koncentruje stale uwa" na stosunkach midzy inteli"encj i klasami pracujcymi, na wal$ ce tych klas i ich "rup przodujcych o dostp do kultury, o jej przeksztacenie i o,jcie o"lnym procesem odnowy spoecz$ nejE za jedno z podstawowych zada3 stojcych przed klas ro$
(J

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

,otnicz uwaa on wychowanie zastpu wasnych, o r " a $ n i c z n y c h i n t e l e k t u a l i s t w , a take pozyskanie szerokich k i n t e l e k t u a l i s t w t r a d y c y j n y c h , pokierowanie nimi i przeksztacenie ich z przedmiotu roz"ry$ wek reakcji w sprzymierze3cw klas pracujcych +oprzez rozwaania na temat umacniania przez klas ro,otnicz niez,dnych sojuszw Gramsci skierowuje wszyst$ kie swe wysiki ,adawcze na wykrycie w historii *och, ujtej w wietle marksizmu, dro"i i warunkw podniesienia si klasy ro,otniczej z pozycji klasy zalenej do roli klasy kierowniczej, dro"i i warunkw ustanowienia przez klas ro,otnicz swej he"emonii i z,udowania przez ni nowe"o pa3stwa Gwnym narzdziem walki o he"emoni klasy ro,otniczej jest wedu" Gramscie"o +artia +o",iajc ,adania nad Aormami or"aniza$ cyjnymi, strate"i i taktyk ruchu ro,otnicze"o, Gramsci take w tej dziedzinie szuka linii rozwojowych waciwych tradycji woskiej i nadaje tym ,adaniom Aorm historycznej analo"ii z walk 6achia;elle"o przeciwko "ospodarczo$korporacyjnej or$ "anizacji woskie"o mieszcza3stwa, z walk o wci"nicie cho$ pw do ruchu dziejowe"o i o stworzenie tym sposo,em nowe$ "o pa3stwa ,uruazyjne"o, pa3stwa oparte"o na nowoczesnych podstawach +artia klasy ro,otniczej % ten nowoczesny G>si$ H % osi"nie to, cze"o nie osi"na rewolucja ,uruazyjna, je$ li zdoa zwalczy# wpywy reAormistw i ciasne po"ldy ekono$ miczno$korporacyjne istniejce w onie klasy ro,otniczej i jeli uczyni klas ro,otnicz przewodniczk cae"o narodu 4ej samej dialektycznej i jednociowej wizji Gramscie"o odpowiadaj je"o dociekania i studia nad ,ardziej o"lnymi za"adnieniami teoretycznymi /daniem Gramscie"o, ktry przej i rozwin nauk Antonia 8a,rioli, marksizm jest inte$ "raln koncepcj wiata i oznacza pocztek nowej cywilizacji 4o przekonanie nie moe jednak sprowadza# si jedynie do wy$ "aszania zasad o"lnych, ale musi znajdowa# wyraz w kon$ kretnych ,adaniach nad poszcze"lnymi aspektami tych zasad w przeszoci i w tera.niejszoci, "dy tylko pod tym warun$ kiem marksizm pozostaje twrczy i unika raA do"matyzmu
(L

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

4wrczy marksizm Gramscie"o ,ierze zawsze za punkt wyjcia rzeczywisto# i stan kultury danej epoki, ktr Gramsci studiu$ je ze skrupulatnoci uczone"o i z pasj rewolucjonisty, po"$ ,iajc i wz,o"acajc w ten spos, metody ,adawcze i doro,ek teoretyczny marksizmu * je"o ,ezlitosnej nieraz i miadcej krytyce tradycyjnej kultury, nacjonalistycznej retoryki czy pr$ dw konserwatywnych czuje si zawsze denie do wykrycia i ujawnienia elementw pozytywnych, ktre mona ,y rozwin# i z ktrymi naley si liczy# przy tworzeniu nowych koncepcji rzeczywistoci * ten spos, Gramsci nie tylko umoliwi za$ szczepienie myli i nauki marksistowskiej w ywy or"anizm woskiej kultury narodowej, ale da caemu ruchowi ro,otni$ czemu niezniszczaln lekcj metody marksistowskiej OF -5FA>?!D& Oddajemy do rk ?zytelnika po raz pierwszy w jzyku polskim o,szerne, dwutomowe wydanie wy,ranych pism Anto$ nia Gramscie"o :iektre artykuy, rozdziay i Ara"menty wikszych prac Gramscie"o ,yy ju pu,likowane w +olsce w latach &'JL%&'JM w 7/eszytach teoretyczno$politycznych<I w nrze @ZC(ZJL Ara"$ menty z tomw %aterialismo "torico e la &iloso&ia di 'enedetto (roce i )ote sul %ac$ia*elli+ sulla ,olitica e sullo "tato modernoE w nrze JZ(LZJ) artyku o -adach =a,rycznychE w nrze &&Z@CZJ) artyku pt G:ieprzejednanie % tolerancja, nietoleran$ cja % konAormizmHE w nrze &CZ@(ZJ) artyku w sprawie roli inte$ lektualisty SAra"menty z tomwI Gli -ntellettuali e l!organizzazione della cultura oraz Passato e ,resenteTE w nrze &$CZ@@$@JZJM % G/ za"adnie3 socjolo"ii wadzy i partiiH Selementy polityki, partia polityczna, o ,iurokracjiT SAra"menty z t )ote sul %ac$ia*elli+ sulla ,olitica e sullo "tato moderno TE w nrze ($@ZJM
& *stp redakcyjny do polskie"o wydania G+ism wy,ranychH Antonia Gramscie"o

()

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

G6arksizm a wspczesna kulturaH, rozdzia z tomu %aterialismo storico e la &iloso&ia di 'enedetto (roce * &'JK r G?zytelnikH wyda wy,r listw Gramscie"o z wizienia, w przekadzie 6ieczysawa Rrahmera [[[ +isma Antonia Gramscie"o podzieli# mona na dwie ka$ te"orieI pisma opu,likowane za ycia autora % cile zwizane z aktualnymi pro,lemami i wydarzeniami politycznymi oraz pi$ sma nie opu,likowane za ycia Gramscie"o, na o" nie zwiza$ ne ,ezporednio z okolicznociami zewntrznymi +isma pierwszej kate"orii rozsiane s po rnych dzien$ nikach i czasopismach, a cz# z nich ma posta# oAicjalnych do$ kumentw woskich ro,otniczych or"anizacji politycznych +i$ sma dru"iej kate"orii zawarte s % z wyjtkiem korespondencji % w Zeszytac$ wiziennyc$ S.uaderni del carcereT -kopisy Zeszytw wiziennyc$ ocalia przed za"ad szwa"ierka Gramscie"o 4atiana Bchucht, ktra mylc czujno# policji, wykrada je w roku &'(), natychmiast po mierci ich au$ tora * tym samym jeszcze roku zostay one przewiezione do /wizku -adzieckie"o, "dzie po skrupulatnym sAoto"raAowaniu manuskryptu za,ezpieczono "o w kilku archiwach +o dru"iej wojnie wiatowej Zeszyty zostay przewiezione z powrotem do *och *yznaczona przez Bekretariat >? *oskiej +artii >o$ munistycznej komisja przystpia ,ezzwocznie do prac nad przy"otowaniem tych pism do druku -kopisy wizienne Gramscie"o skadaj si z (C zeszy$ tw rne"o Aormatu, liczcych cznie CM@M stron, pokrytych re"ularnym pismem, czsto tak dro,nym, e przy odczytywa$ niu "o musiano posu"iwa# si szkem powikszajcym Fwadziecia jeden zeszytw powstao lu, przynajmniej zostao rozpocztych w wizieniu w 4uri i kada ich kartka nosi odcisk pieczci te"o wizienia +ozostae jedenacie zeszy$ tw, a mianowicie DDD, Q, QD, P, PD, PDD, PQDD, PPD, PPDDD, PPQ i PPQDD Swedu" numeracji 4atiany BchuchtT, nie maj pieczci,
(M

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

poniewa nie maj innej datyE naley je odnie# do okresu, jaki nastpi po przeniesieniu Gramscie"o z wizienia w 4uri ?o do daty ostateczne"o zarzucenia przez Gramscie"o pracy nad Zeszytami wskutek po"arszajce"o si stanu je"o zdrowia, to pocztkowo =elice +latoneC ustali j na lato &'(J roku +otem Fomenico /ucaro( sprostowa t dat i przesun j do okresu ,ezporednio poprzedzajce"o mier# Gramscie$ "o +owouje on si na wiadectwo ,rata Gramscie"o i inne dane, z ktrych wynika, e Gramsci a do samej mierci pisa lu, przynajmniej prze"lda swoje Zeszyty Zeszyty dziel si tedy wyra.nie na dwie "rupy, rnice si midzy so, nie tylko czasem i miejscem powstania, lecz take kompozycj +ierwsz "rup, powsta w 4uri, cechuje to, e skada si na ni szere" notatek i studiw ze,ranych ,ez z,ytniej troski o ich spoisto# Aormaln :atomiast zeszyty dru"iej "rupy, jakkolwiek zawieraj nowe dociekania i reAlek$ sje, odznaczaj si przede wszystkim deniem do nadania po$ przednim zapiskom i studiom pewnych cech systematycznoci i or"anicznej caoci Dnnymi sowy, mona domyla# si, e Gramsci w pewnym momencie postanowi uporzdkowa# i opracowa# wyniki swych dotychczasowych docieka3 /eszyty pierwszej "rupy s zapisane do ko3ca, a niekt$ re ich strony zostay przekrelone re"ularnymi liniamiE prze$ krelenia te pozwalaj jednak swo,odnie odczyta# tekst B to te stronice, ktre, po przejrzeniu i usystematyzowaniu ich tre$ ci, zostay przez Gramscie"o przepisane do zeszytw dru"iej "rupy, ktra skada si z zeszytw nie zapisanych cakowicie, "dy Gramsci nie mia czasu uko3czy# zamierzone"o opraco$ wania swoich notatek /apiski zawarte w zeszytach stanowi# miay podstaw i materia do szere"u przyszych Gszkicw zasadniczychH Oto ich tematyka, wedle dwch kolejnych planw pracy Gramscie"o
* /elazione sui 0uaderni del carcere, 7-inascita<, kwiecie3 &'@L Srok DDD, nr @T, str M&%'K ( 1ita dal carcere di Antonio Gramsci, 5dizioni A;anti, 6ediolan%-zym, &'J@, str )L%)) ('
C

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

+ierwszy plan pracy zosta sAormuowany dnia M lute"o &'C' r w zeszycie pierwszym Rrzmi on, jak nastpujeI G+ierwszy zeszyt SM luty &'C'T % /apiski i uwa"i Gwne tematyI & 4eoria historii i historio"raAii C -ozwj ,uruazji woskiej do roku &M)K ( >sztatowanie si poszcze"lnych "rup intelektualistw woskich, ich rozwj i po"ldy @ 8itera$ tura ludowa 7dodatkw powieciowych< i przyczyny jej trwae$ "o powodzenia J ?a;alcante ?a;alcantiI je"o rola w strukturze i sztuce 'oskie# komedii L +ocztki i rozwj Akcji >atolickiej we *oszech i w 5uropie ) +ojcie Aolkloru M Fowiadczenia ycia wizienne"o ' 7Bprawa +oudnia< i kwestia wysp &K Bpostrzeenia o ludnoci *ochI jej skad, Aunkcja emi"racji && Amerykanizm i Aordyzm &C >westia jzykowa we *oszechI 6anzoni i G D Ascoli &( 7/drowy rozsdek< &@ 4ypowe pisma periodyczneI prze"ldy teoretyczne, krytyczno$historyczne, o"lnokulturalne SpopularyzacjaT &J :eo"ramatycy i neolin$ "wici S7ten okr"y st jest kwadratowy<T &L +ro"enitura ojca Rrescianie"oH@ Fru"i plan pracy pochodzi z &'(C rokuI G+rowizoryczny charakter tych notatek i uwa" jako zapi$ skw 7pro memoria<E CT mo" one stanowi# podstaw do od$ dzielnych szkicw, a nie do or"anicznej pracy o charakterze syntezyE (T nie ma w nich rozrnienia na cz# zasadnicz i czci po,oczne wykadu, na 7tekst< i to, co winno znale.# si w przypiskachE @T zawieraj one czstokro# twierdzenia nie sprawdzone, ktre mona ,y nazwa# twierdzeniami 7wstpnie aproksymatywnymi<E w toku dalszych ,ada3 mo"y,y one zo$ sta# odrzucone, lu, te mo"o,y si okaza#, e susznymi s wanie twierdzenia wrcz przeciwneE JT z wymienionych wyej przyczyn nie mona ,ra# mi za ze rozpitoci i nieprecyzyjno$ ci zakresu tematuE w rzeczywistoci nie mam ,ynajmniej za$ miaru tworzy# mtne"o z,ioru studiw o intelektualistach ani

@ / przedmowy do tomu Gramscie"o -l materialismo storico e la &iloso&ia di 'enedetto (roce, wyd 5inaudi &'@', s PDQ

@K

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

jakiej encyklopedycznej kompilacji, ktra miaa,y wypeni# wszelkie moliwe 7luki< Bzkice zasadnicze % *stp o"lny % -ozwj intelektuali$ stw woskich do &M)K rokuI poszcze"lne okresy % 8iteratura ludowa dodatkw powieciowych % =olklor i zdrowy rozsdek % >westia jzyka literackie"o i dialektw % +ro"enitura ojca Rre$ scianie"o % -eAormacja i Odrodzenie % 6achia;elli % Bzkoa i owiata % -ola R ?roce"o w kulturze woskiej do czasw wojny wiatowej % -isor"imento i partia Akcji % 2"o =oscolo i kszta$ towanie si retoryki narodowej % 4eatr woski % 1istoria Akcji >atolickiej % >atolicy inte"ralni, jezuici, modernici % Gmina redniowieczna, Aaza ekonomiczno$korporacyjna pa3stwa % -ola kosmopolityczna intelektualistw woskich do PQDDD wie$ ku % -eakcja na ,rak cech ludowo$narodowych w kulturze wo$ skiejI Auturyci % Bzkoa jednolita i jej znaczenie dla caej or"a$ nizacji kultury narodowej % 78orianizm< jako jedna z charakte$ rystycznych cech intelektualistw woskich % Rrak 7jako,ini$ zmu< we woskim -isor"imento % 6achia;elli jako technik po$ lityki i polityk inte"ralny 2szere"owanie treciI & Dntelektualici % /a"adnienia szkolneE C 6achia;elliE ( +ojcia encyklopedyczne i za"adnie$ nia kulturyE @ *stp do studium AilozoAii i uwa"i krytyczne o Po,ularnym zarysie soc#ologiiE J 1istoria Akcji >atolickiej % >atolicy inte"ralni, jezuici, moderniciE L /,ir notatek ency$ klopedycznych SPassato e ,resenteTE ) -isor"imento woskie Sw znaczeniu, jakie Omodeo przypisuje wiekowi -isor"imenta woskie"o, ale z pooeniem mocniejsze"o nacisku na je"o mo$ tywy cile woskieTE M +ro"enitura ojca Rrescianie"o % 8itera$ tura ludowa % S:otatki o literaturzeTE ' 8orianizmE &K 2wa"i o dziennikarstwieHJ +ene wydanie pism Gramscie"o, pod o"lnym tytuem 2,ere di Antonio Gramsci, rozpoczto w roku &'@), nakadem wydawnictwa 5inaudi w 4urynie *ydanie to nie jest jeszcze zako3czoneE do chwili o,ecnej ukazao si &K nastpujcych to$
J

4ame, s PQDDD%PDP @&

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

mw Stytuy tomw zawierajcych materiay z Zeszytw wiziennyc$ zostay na o" zaczerpnite z planw pracy sporz$ dzonych przez Gramscie"o lu, te s to ory"inalne tytuy przez nie"o ustaloneTI &T Lettere dal carcere SListy z wizieniaT, &'@) Swydanie dziesite % &'J' r T, str CLK CT -l materialismo storico e la &iloso&ia di 'enedetto (roce S%aterializm $istoryczny i &ilozo&ia 'enedetta (roceT, &'@M Swydanie szste % &'JJ r T, s C'' (T Gli intellettuali e l!organizzazione della cultura S-ntelektualici i organizac#a kulturyT, &'@' Swydanie szste % &'JJ r T, str CK@ @T -l /isorgimento, &'@' Swydanie sidme % &'JJ r T, str C(@ JT )ote sul %ac$ia*elli+ sulla ,olitica e sullo "tato moderno S)otatki o %ac$ia*ellim+ o ,olityce i o ,a3stwie nowoczesnymT, &'@' Swydanie czwarte % &'JJ r T, str ()& LT Letteratura e *ita nazionale SLiteratura i 4ycie naroduT, &'JK Swydanie czwarte % &'JJ r T, str @KK )T Passato e ,resente SPrzeszo5 i tera6nie#szo5T, &'J&, Swydanie czwarte % &'JJ r T, str C)@ MT L!2rdine )uo*o 7898989:;<, &'J@ Swydanie dru"ie % &'JJ r T, str JK& 'T "critti gio*anili 7898=898>< SPisma modzie3czeT, &'LK, str JK' &KT "otto la %ole? 7898?89:;<, &'LK, str JK' /apowiedziane jest nowe, uzupenione wydanie Listw z wizienia oraz tom zawierajcy artykuy z lat &'CK%&'CL

L 6ole % ,udowla w 4urynie ,dca sym,olem cae"o miasta +od tytu$ em "otto la %ole Gramsci pu,likowa swoje kroniki teatralne

@C

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

-nne wydania zawiera#@ce r4ne wyAory ,ism GramsciegoI &T L!alAero del riccio, 6ediolan, 6ilano$Bera, &'@M, str CC) CT Americanismo e &ordismo, oprac = +latone, 6ediolan, 2ni;ersale 5conomica, &'JK (T La 0uestione meridionale, -zym, 5dizioni -inascita, &'J& @T Antologia ,o,olare degli scritti e delle lettere , oprac przez ?arlo Balinari i 6ario Bpinella, -zym, 5ditori -iuniti, &'J) JT "ul /isorgimento, oprac 5lsa =u,ini, -zym, 5ditori -iuniti, &'J& [[[ Fo niniejsze"o wydania Pism wyAranyc$ weszy prze$ kady wy,ranych rozdziaw z nastpujcych tomw woskie"o wydania zie Gramscie"o S2,ere di Antonio GramsciT i z in$ nych wyda3 woskichI 4O6 D ?z# pierwsza /a"adnienia materializmu historyczne"oI D *stp do studiw nad Ailo$ zoAi DD :iektre za"adnienia z za$ kresu ,ada3 nad AilozoAi praktyki DDD 2wa"i krytyczne o Po,ularnym zarysie soc#ologii DQ =ilozoAia Renedetta ?roce

2,ere di Antonio Gramsci, t CI -l materialismo storico e la &iloso&ia di 'enedetto (roce, 5inaudi, 4uryn &'@'

@(

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

?z# dru"a +ro,lemy rewolucjiI D -uch 789Ordine :uo;o< DD :owoczesny >si >atolicy inte"ralni, jezuici, modernici DDD Dntelektualici i or"anizo$ wanie kultury 2,ere di Antonio Gramsci, t 'I L!2rdine )uo*o 8989 89:;, 5inaudi, 4uryn &'J@ 2,ere di Antonio Gramsci, t JI )ote sul %ac$ia*elli+ sulla ,olitica e sullo "tato moderno, 5inaudi, 4uryn &'@' 2,ere di Antonio Gramsci, t (I Gli intellettuali e l!organizzazione della cultura, 5inaudi, 4uryn &'@'

4O6 DD ?z# trzecia /a"adnienia historyczne i polityczneI D -isor"imento a przeszo# DD -isor"imento :otatki do historii klas za$ lenych DDD Amerykanizm i Aordyzm

2,ere di Antonio Gramsci, t @I -l /isorgimento, 5inaudi, 4uryn &'JK, wyd ( 2,ere di Antonio Gramsci, t JI )ote sul %ac$ia*elli+ sulla ,olitica e sullo "tato moderno, 5inaudi, 4uryn &'@' Antonio GramsciI La 0uestione meridionale, 7+icco$ la ,i,lioteca mar\ista<, zesz (K, 5dizioni -inascita, -zym &'JC, wyd C

DQ Bprawy +oudnia

@@

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

?z# czwarta 8iteratura i ycieI D /a"adnienia krytyki lite$ rackiej DD ?harakter literatury wo$ skiej DDD 8iteratura ludowa DQ !zyk narodowy i "rama$ tyka Q 2wa"i o Aolklorze QD Dntelektualici woscy

2,ere di Antonio Gramsci, t LI Letteratura e *ita nazionale, 5inaudi, 4uryn &'JK

2,ere di Antonio Gramsci, t (I Gli intellettuali e l!organizzazione della cultura, 5inaudi, 4uryn &'@' ?z# pita

4era.niejszo# i przeszo#I D 2wa"i na mar"inesie DD :otatki encyklopedyczne DDD /a"adnienia kultury

2,ere di Antonio Gramsci, t )I Passato e ,resente, 5inau$ di, 4uryn &'J&

?z# szsta 8isty z wizienia Swy,raneT) 2,ere di Antonio Gramsci, t &I Lettere dal carcere, 5inau$ di, 4uryn &'JK, wyd )

+rzy lekturze Pism Gramscie"o naley pamita# zarw$ no o tym, e w wikszoci s to tylko podrczne ,ruliony i za$
) Fo czci szstej niniejsze"o wydania pism Gramscie"o wczylimy Spoza listami opu,likowanymiT kilka nowych listw z wizienia, dotychczas nie znanych czytelnikowi polskiemu

@J

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

piski ,ro memoria do przyszych szkicw i studiw mono"ra$ Aicznych, jak te o tym, e Gramsci w toku swej pracy nad Zeszytami musia liczy# si z ,ezustann "ro., kontroli ze stro$ ny administracji wizie3, w ktrych prze,ywa A,y unikn# podejrze3, e je"o notatki zwizane s z t dziaalnoci poli$ tyczn, za ktr "o uwiziono Smo"o,y to spowodowa# na$ tychmiastowe uniemoliwienie mu dalszej pracyT, Gramsci cz$ sto porzuca tradycyjn terminolo"i, zwaszcza marksistow$ sk, unika wymieniania nazwisk klasykw marksizmu i tytu$ w ich dzie, stosowa natomiast liczne omwienia, kryptoni$ my i paraArazy Oto kilka przykadw ze sowniczka omwie3 i krypto$ nimw stosowanych przez Gramscie"oI /aoyciel AilozoAii praktyki Autor ekonomii krytycznej +ierwszy i dru"i zaoyciel Ailo$ zoAii praktyki >rytyka ekonomii politycznej =ilozoAia praktyki Dlici Qilici :ajwikszy wspczesny teore$ tyk AilozoAii praktyki 6arks 6arks i 5n"els Ba,ita 6arksa materializm historyczny, marksizm 8enin

+rojekt wy,oru zosta opracowany przez 8udo;ico 4ulli i przekonsultowany z Dnstytutem Gramscie"o w -zymie O,janienia, ktre w znacznej mierze zostay oparte na przypisach pira Gil,erta 6o"et i Armanda 6onjo do Arancu$ skie"o wydania pism Gramscie"o SAntonio GramsciI 2eu*res
@L

Palmiro Togliatti Aktualne znaczenie myli i dziaalnoci Gramsciego

($oisies, +ary, 5ditions Bociales, &'J' r T, opracowaliI 6 Orla3$ ski, / -yko i R *cieklica -edakcja skada wyrazy podzikowania proA drowi 6 Rrahmerowi i proA dr 1 8ewickiej za przejrzenie rozdziaw tomu DD dotyczcych literatury i jzykoznawstwa, doc drowi R Raczce za cenne konsultacje, drowi ! Bzackiemu za przejrzenie przypisw redakcyjnych, drowi G Rozzolato za opracowanie ,i$ ,lio"raAii oraz red D 8ewandowskiej za uwa"i edytorskie

@)

Centrum Bada i Studiw Marksistowskich &Center 'or (esearch and Study o' Mar)ism*

Pro a'$im! 4a'a%ia i '$ia"a%ia &o&(lar!$ator#*ie $ $a*re#( m!3li mar*#i#to #*ie+2 P(4li*(+em! *la#!,$%? i #&B",$e#%? literat(r5 mar*#i#to #*?2 Orga%i$(+em! #&ot*a%ia '!#*(#!+%e i #amo*#$ta",e%io e2 Oe'%o,$!m! 4a'a,$! i #$!#t*i,> $ai%tere#o a%!,> ro$ i+a%iem m!3li mar*#i#to #*ie+2 D$ia"am! %a $a#a'$ie %o%L&rofit2 +,"(,S+,M- .O WS"/0"(,C-1

Tel2H#m#I JEK 1DEL@00LCM. S*!&eI mar*#i$m2e'(2&l ELmailI mar*#i$mNmar*#i$m2e'(2&l I%ter%etI 2mar*#i$m2e'(2&l