Vous êtes sur la page 1sur 152

GUY SORMAN

Made in USA
SPOJRZENIE
NA CYWILIZACJ
AMERYKASK
PRZEOY WOJCIECH NOWICKI
,PVoszynsUi i S-Ua
Tytul oryginalu: MADE IN USA Regards sur la civilisation americaine
Copyright Librairie Artheme Fayard, 2004 All Rights Reserved
Redakcja Grazyna Jaworska
Korekta
Anna Hakowska
Projekt okladki i projekt typograficzny Andrzej Barecki
Zdjecie na okladce SUPERSTOCK POLSKA
Redakcja techniczna Malgorzata Kozub
amanie Ewa Wjcik
ISBN 83-7469-130-1
Wydawca
Prszynski i S-ka SA ul. Garazowa 02-651 Warszawa
Druk i oprawa
OPOLGRAF Splka Akcyjna ul. Niedzialkowskiego 8-12 45-085 Opole
Spis rzeczy
Przedmowa.................................... 7
1. Przez okienko samolotu...................... 11
2. Wojna dwch kultur......................... 38
3. W swietnej formie.......................... 72
4. Bg to ja.................................. 89
5. Zero tolerancji............................108
6. Koniec czarnego problemu...................129
7. Zbuntowana republika.......................148
8. Imigrantw serdecznie witamy ................167
9. Twrcza destrukcja.........................189
10. Demokracja imperialna .....................212
Epilog......................................235
Zrdla i bibliografia............................239
Indeks osobowy...............................247
Indeks rzeczowy...............................251
Przedmowa
Amerykanie nie sa juz Europejczykami. Czy kiedykolwiek nimi byli? Od
samego poczatku nie przestawali oddzielac sie od Europy. Pierwotnie za
sprawa purytan i innych sekt, tych dobrowolnych wygnancw poszukujacych
wolnej przestrzeni. Dzis ta rozbieznosc sie utrzymuje, bo wszyscy czy
niemal wszyscy Amerykanie wierza w Boga, a przynajmniej tak twierdza.
Natomiast wsrd Europejczykw wiara stala sie rzadkoscia.
Wraz z uzyskaniem niepodleglosci przez Stany Zjednoczone wspomniana
rozbieznosc zyskala takze wymiar filozoficzny. Amerykanie bowiem
bezprecedensowa zuchwalosc odwazyli sie wynalezc nard, ktrego
fundament stanowi kontrakt spoleczny. Stalo sie to w 1776 roku.
Deklaracja Niepodleglosci przyznawala obywatelom ni mniej, ni wiecej
tylko prawo do ,ubiegania sie o szczescie". Ta definicja republiki
odrzucala europejska tozsamosc zbudowana na pamieci o wsplnych
cierpieniach.
W latach trzydziestych dziewietnastego wieku wladza przeszla z rak elit
w rece mas, duch arystokratyczny ustapil egali-taryzmowi, a demokracja
amerykanska stala sie ludowa. Nasze europejskie elity nie zawsze sobie
z tym radza i chetnie nazywaja amerykanska demokracje populizmem, bo
pozostaje obojetna na autorytet intelektualistw. Lecz Alexis de
Tocqueville, ktry na miejscu byl swiadkiem rewolucji demokratycznej,
dostrzegl w niej choc nie wzbudzilo to jego entuzjazmu przyszlosc
Zachodu.
Europa oddalila sie jeszcze bardziej, kiedy w latach osiemdziesiatych
dziewietnastego wieku kapitalizm bez granic uczynil ze Stanw
Zjednoczonych pierwsza swiatowa potege gospodarcza. Od tej pory staly
sie niedoscignione i trudne do nasladowa-
8 * - Made in USA
nia. Dla Europy amerykanski kapitalizm jest zbyt surowy. Wolimy nasze
panstwo opiekuncze od ich panstwa minimalnego i zgadzamy sie na to, ze
nasze panstwo przyhamuje nieco tempo rozwoju gospodarczego.
W 1918 roku prezydent Wilson wyznaczyl Stanom Zjednoczonym zadanie:
mialy propagowac demokracje i wolny handel. Ten ,demokratyczny
imperializm" zaprowadzi USA az do Iraku. Przepasc dzielaca wilsonowski
idealizm od europejskiej sklonnosci do preferencji dla dzialan
dyplomatycznych stala sie trudna do pokonania.
W latach szescdziesiatych dwudziestego wieku przyszla kolej na
Amerykanki. One rwniez wybraly niepodleglosc. Uwolnily sie od
ograniczen plci, niektre sposrd nich stworzyly ruch feministyczny.
Pozostaje jeszcze gwaltowny przelom sixties, lat szescdziesiatych.
Europa przylaczyla sie do niego; ale w pozostalych czesciach swiata
odpowiedzia na rewolucje obyczajowa made in USA stal sie
antyamerykanski integryzm.
Ostatnia rozbieznosc ma swj poczatek w latach osiemdziesiatych
dwudziestego wieku, i jest natury etnicznej. Znaczna imigracja z calego
globu zmienia oblicze Ameryki. Nard, dotad glwnie bialo-czarny, staje
sie wielokolorowy. USA pozostaja cywilizacja zachodnia, ale nie jest to
juz cywilizacja europejska.
Stany Zjednoczone jako cywilizacja? Europejczycy rzadko ja uznaja. Wola
widziec w Amerykanach kuzynw, nieco opznionych lub wyprzedzajacych
Europe, w zaleznosci od ideologicznych preferencji oceniajacego. Kazdy
jednak z tym sie zgodzi, ze ci kuzyni sa zaborczy. Gdziekolwiek sie
znajdziemy, Stany Zjednoczone sa juz tam obecne. Codziennie konsumujemy
cos amerykanskiego. Ta obsesyjna obecnosc stanowi pozywke raczej dla
namietnosci niz dla refleksji kochamy wszystko lub nienawidzimy
wszystkiego, co jest made in USA.
Przypomnijmy sobie, ze 11 wrzesnia 2001 roku, tuz po zamachach w Nowym
Jorku i Waszyngtonie, kazdy Europejczyk poczul sie Amerykaninem;
latwiej sie solidaryzowac ze slabym. W rok pzniej obz slabych
przeszedl do ataku, a ci, ktrzy sie z nim solidaryzowali, stali sie
slusznie czy nie antyamery-kanscy.
Ksiazka ta stara sie uniknac podobnej przesady, jesli to w ogle
mozliwe. Nie bedziemy tu wspominac o relacji pomiedzy
Przedmowa 3SHs 9
nimi a nami. Nie zaproponujemy uczestnictwa w amerykanskich wyborach,
calkowitego odrzucenia Stanw Zjednoczonych ani ich nasladowania.
Zajmiemy sie wylacznie ich odmiennoscia.
W naszym opisie cywilizacji made in USA nie pretendujemy do wyczerpania
tematu i pokusimy sie zaledwie o szczypte obiektywizmu. Nasze
spojrzenie bedzie spojrzeniem ,zaangazowanego podrznika", a wyrazem
tego zaangazowania jest czas: opisana tu podrz konczy sie w 2004 roku,
ale rozpoczela sie w roku 1962.
ROZDZIA PIERWSZY
Przez okienko samolotu
Pierwszy obraz Stanw Zjednoczonych, jaki wryl mi sie w pamiec, jest
tak banalny, ze az niezapomniany. Na chwile przed zetknieciem sie
samolotu z ziemia ujrzalem rwne szeregi drewnianych domkw w
pastelowych kolorach, podobnych do siebie i rwnomiernie
rozmieszczonych, malenkie ogrdki i ulice przecinajace sie pod katem
prostym. Szok Manhattanu, pionowego miasta widzianego z profilu, mial
przyjsc dopiero pzniej. W czterdziesci lat po tamtym ladowaniu od
tej pory mialy sie one czesto powtarzac zdaje sobie sprawe, ze ten
pierwszy obraz zawieral juz w sobie wszystko, czego dowiedzialem sie
pzniej. Gdybym wtedy umial patrzec, w dzielnicy Queens, jak w otwartej
ksiedze, mglbym odczytac przez okienko samolotu cala Ameryke. Musze
jednak przyznac, ze gdy mialem osiemnascie lat nie taki byl mj cel.
Ale czego wlasciwie szukalismy w Ameryce w 1962 roku?
Cala epoka
Czarter do Nowego Jorku: w latach szescdziesiatych to nowe jeszcze
slowo pojawilo sie na plakatach rozwieszonych na uniwersyteckich
korytarzach. W tamtych czasach slowo czarter bylo zaproszeniem do
swiata marzen; nie oznaczalo jeszcze trudw podrzy uzaleznionej od
przypadku. Czarter sprawil, ze dla calej generacji studentw podrze
staly sie mozliwe. Wszelkie podrze: tam, w swobodniejszym
spoleczenstwie, wszystko bedzie latwiejsze... Te komunaly dotyczace
Nowego Swiata sa rwnie stare, jak same podrze. Na podstawie lektur i
paru filmw wtajemniczeni zapewniali nowicjuszy, ze wszystkie bez
12
Made in USA
wyjatku Amerykanki nazywaja sie Lolita lub Marilyn. Powiesci Henry'ego
Millera, zabronione we Francji przez cenzure, stawaly sie przed
wyjazdem nieodzownym przewodnikiem po amerykanskich obyczajach. Bo to
nie w sztywnej, gaullistow-skiej Francji czekaly na nas kobiety, lecz w
Ameryce.
Skad braly sie te zludzenia? W blad wprowadzilo nas amerykanskie kino.
Nie rozumielismy, ze wczesna gwiazda, Kim Novak, stala sie obiektem
pozadania dlatego wlasnie, ze byla niedostepna nawet dla Cary'ego
Granta. Niewatpliwie tez wyjechalem o rok za wczesnie. Dopiero w
nastepnym, 1963, roku ukazaly sie dwa podstawowe dla ruchu
feministycznego dziela Grupa Mary McCarthy, pierwsza intymistyczna
powiesc kobieca, i The Feminine Mystique socjolozki Betty Friedan. Ten
ruch zmienil stosunki pomiedzy plciami najpierw w Stanach
Zjednoczonych, a potem na calym swiecie.
Ale czy w czarter, ktry mial nas wyrwac ze starej Europy, dotrze
kiedykolwiek do pelnego rozkoszy Nowego Swiata? Organizatorzy musieli
przekonac wystarczajaca liczbe kandydatw, bo jesli nie byloby ich dosc
duzo, to czarter w ogle by nie wystartowal. Podrzowano wtedy
niewiele, samolot byl drogi, a na dodatek czulismy strach. Nieco
wczesniej rozbil sie lecacy do Nowego Jorku Boeing 707 linii Air
France, jeden z pierwszych pokonujacych te trase bez miedzyladowania. W
tamtych czasach pasazerowie oklaskiwali kapitana, ktry dowizl ich do
portu. Bilet czarteru zostal wyceniony na szescset frankw; dawalem
wtedy korepetycje po dwadziescia frankw za godzine. W styczniu cena
wzrosla do osmiuset frankw. Organizatorw wyjazdu, w wiekszosci
wywodzacych sie z Instytutu Nauk Politycznych w Paryzu, zniewazano na
korytarzach uczelni. Myslelismy juz wylacznie o czarterze, ktry stal
sie wazniejszy od wykladw Raymonda Barre'a z ekonomii czy wykladw
Rene Remonda z historii. Po tym, jak zmienila sie cena, zmianie ulegla
rwniez data, i to wielokrotnie. Kiedy termin wyjazdu byl juz blisko,
zastanawialismy sie, jak przetrzymac dziesiec tygodni bo co najmniej
tyle musial trwac pobyt w tym bogatym kraju, skoro bylismy przeciez
tacy biedni. Rzeczywistosc miala sie okazac gorsza od obaw. W 1962 roku
podrz do Ameryki z piecioma dolarami na dzien zapewniala niezamierzona
kuracje odchudzajaca i wiele bialych nocy.
Przez okienko samolotu ssS$ 13
Jak wszyscy moi towarzysze, musialem liczyc na dwa talizmany: jeden
nazywal sie YMCA, drugi Greyhound. Young Men's Christian Association,
bedacy poczatkowo liga moralnosci, oferowal noclegi po dolarze lub dwa,
zaleznie od miasta. Natomiast przewoznik autobusowy Greyhound, z
chartem w logo, za dziewiecdziesiat dziewiec dolarw proponowal bilet
bez limitu przejazdw, wazny przez dziewiecdziesiat dziewiec dni z
jednego wybrzeza Stanw Zjednoczonych na drugie. Nocleg w jadacym
autokarze pozwalal zaoszczedzic na YMCA i wybawial nas od umizgw
homoseksualistw (wtedy nie mwiono jeszcze gejw), ktrzy zamienili te
schroniska mlodziezowe w domy schadzek. Sprawy plci rzeczywiscie
traktowano w Stanach Zjednoczonych z olbrzymia swoboda tyle ze dla
wiekszosci z nas byla to plec niewlasciwa. Pensjonariusze YMCA, rzadko
mlodzi i niezbyt chrzescijanscy, walesali sie pod wsplnymi prysznicami
w poszukiwaniu mlodych ludzi swiezo przybylych do Stanw Zjednoczonych.
Toalety sie nie zamykaly lub najczesciej byly w ogle pozbawione drzwi.
Ale tak bylo we wszystkich miejscach publicznych. Na koncu rzedu toalet
zwykle znajdowala sie jedna zamykana, ale trzeba bylo za nia placic.
Ameryka nieco sie zmienila pod tym wzgledem. Toalety publiczne dla pan
i panw sa teraz wyposazone w drzwiczki zakrywajace sedno, ale nic poza
tym. Europejczycy sa tym zdziwieni i skrepowani, bo w przeciwienstwie
do europejskiej amerykanska wygdka nie wymaga zamkniecia.
To wystawianie ciala na widok publiczny wprawia w zaklopotanie. W
pracach amerykanistycznych czy badaniach porwnawczych na temat Starego
i Nowego Swiata temat ten pozostaje przemilczany. Domyslac sie mozna
jakiejs rznicy kulturowej pomiedzy swiatem katolickim a purytanskim:
pokazywanie wlasnego ciala w kazdej sytuacji, nie wylaczajac sytuacji
najbardziej intymnych, moze oznaczac, ze nie mamy nic do ukrycia.
Kiedys w Nowej Anglii z tego samego powodu zabraniano uzywania zaslon.
Inne wytlumaczenie zaproponowal Alexis de Tocqueville w dziele O
demokracji w Ameryce. W spoleczenstwie demokratycznym, pisze de
Tocqueville, kazdy musi stworzyc swoja tozsamosc. Cialo i strj sa jej
skladnikami. Ale sprowadzajac wszystko do demokracji, de Tocqueville
jest czasem nudny.
-ii*"-
14 -.-:. Made in USA
A Amerykanki? Mniej dzikie niz Francuzki uprawialy flirt. Slowo bylo
wtedy nowe, byc moze nowsze niz samo zjawisko. We flircie wszystko
powyzej pasa bylo dozwolone, wrecz obojetne. Ponizej pasa wszystko bylo
zabronione, scisle ograniczone przez zakazy spoleczne i religijne.
Potwierdzi to duzo pzniej Bill Clinton, wywodzacy sie z tego
pokolenia. Przesluchiwany w 1998 roku na temat swoich relacji z Monika
Lewinsky, oswiadczyl jakoby: ,Nie mialem stosunkw plciowych z ta
kobieta". Zapewne uwazal, ze jest szczery.
Co pozostalo z tamtej Ameryki w jakies czterdziesci lat pzniej?
Od melting-pot do salad bowl
W 1962 roku Queens, nad ktrym przelatywalismy, zaludniali Amerykanie
wloskiego pochodzenia. W 2004 roku te sama dzielnice zamieszkuja nowe
klasy srednie pochodzenia afro-amerykanskiego. A Wlosi? Wspieli sie na
wyzsze szczeble drabiny spolecznej, wyemigrowali na zielone
przedmiescia i rozplyneli sie w europejskim melting-pot. Z wloskich
korzeni pozostalo im czesto tylko nazwisko.
W dziewietnastym wieku nie do pomyslenia bylo, zeby Anglicy,
Irlandczycy i ydzi pobierali sie ze soba nawzajem. Lecz w roku 1900
nowojorski pisarz, Israel Zangwill, przeczuwajac, ze kiedys to nastapi,
stworzyl wyrazenie melting-pot. Od tamtej pory wsplnoty etniczne
amerykanskich imigrantw wymieszaly sie do tego stopnia, ze czesto po
dwch czy trzech pokoleniach nawet pojecie takiej wsplnoty jest juz
tylko wspomnieniem, podtrzymywanym na sposb folklorystyczny. Zatarly
sie granice pomiedzy ludami wywodzacymi sie z Europy. Polowa Amerykanw
pytanych o korzenie podaje liczne kraje, do ktrych dorzucic musza
kraje pochodzenia swoich malzonkw. W 1962 roku ta wewnatrzeuropejska
krzyzwka nie budzila juz oporw. Bylo oczywiste, ze powstawala wlasnie
jedyna, wsplna rasa europejska. Czy nadal tak jest?
Od 1920 roku bramy dla imigracji byly zaledwie uchylone. W 1965 roku
zostaly szeroko otwarte i skonczylo sie faworyzowanie Europejczykw.
Wynikiem jest naplywajaca od trzydziestu lat fala imigrantw z Azji,
czarnej Afryki, Ameryki acin-
Przez okienko samolotu Sili 15
skiej. Ten stan rzeczy spowodowal obawy o balkanizacje Stanw
Zjednoczonych. Byl to jeden z modnych tematw lat osiemdziesiatych: czy
zmierzamy ku Ameryce grup etnicznych, rozczlonkowanej z powodu trudnej
koegzystencji ludw europejskich i nieeuropejskich, zamykajacych sie
przed soba na wlasnych terytoriach i we wlasnych obyczajach? Pesymisci
oglosili upadek idei republikanskiej, optymisci odgadywali nowa forme
spoleczenstwa, salad bowl, ktra zastapic miala melting-pot. W owej
salatce wszyscy mieszaliby sie ze soba, nie tracac przy tym swej
pierwotnej tozsamosci. Obawy okazaly sie przesadzone: od samego
poczatku Stany Zjednoczone zawsze byly salad bowl, przeksztalcajaca sie
po dwch czy trzech generacjach w melting-pot. Czy migracja z kierunkw
nieeuropejskich mialaby zmienic ten amerykanski model? Wbrew temu, co
gloszono w latach osiemdziesiatych, przybysze z krajw
hispanojezycznych oraz Afrykanie, Chinczycy, Wietnamczycy i Hindusi w
rzeczywistosci nie trzymali sie kurczowo ani swej przeszlosci, ani
jezyka. W latach osiemdziesiatych brano pod uwage mozliwosc, ze Stany
Zjednoczone stana sie krajem dwujezycznym; w 2004 roku miliony
meksykanskich imigrantw nadal mwia po hiszpansku, ale juz ich dzieci
sa anglojezyczne. W przypadku Azjatw ewolucja jest jeszcze szybsza. Z
ostatniego narodowego spisu ludnosci przeprowadzonego w 2000 roku
wynika, ze polowa Wietnamczykw wchodzi w zwiazki malzenskie z
Europejczykami. Wsrd imigrantw hispanojezycznych metyzacja nie
zachodzi rwnie szybko wynosi okolo jednej trzeciej populacji - ale
tendencja do wymieszania sie w jedna, uniwersalna rase jest
porwnywalna.
I tylko spolecznosc afroamerykanska nie podlega zadnym fuzjom, bardziej
z wlasnej woli niz z powodu bialego rasizmu. W 1962 roku
dziewiecdziesiat szesc procent Bialych bylo przeciwnych malzenstwu z
Czarnym. W 2002 roku siedemdziesiat siedem procent Bialych nie widzialo
juz zadnych przeciwwskazan dla takiego zwiazku. Jedni wiaza wielkie
nadzieje z zachowaniami wsplnotowymi, inni sie ich obawiaja (tak w
Stanach Zjednoczonych, jak i w Europie). Ale poza wspomnianym afro-
amerykanskim wyjatkiem (bo juz zachowanie afrykanskich imigrantw z
ostatnich lat jest odmienne, blizsze zachowaniu Azjatw) zachowania
takie coraz bardziej zanikaja. Niektre
16
Made in USA

dzielnice miast moga przypominac enklawy wsplnot etnicznych. Tej


segregacji sprzyja wsplwlasnosc budynkw, bowiem udzialowcy musza
wyrazic zgode na kandydatw, ktrzy chca zamieszkac w ich domu. Jednak
taki uklad spoleczny i etniczny czesciej ma charakter przejsciowy niz
ostateczny.
W 1962 roku bylo wiec za wczesnie, by oglosic balkaniza-cje Stanw
Zjednoczonych. W 2004 roku jest juz za pzno, by sie jej wciaz obawiac.
Pozostalosci zachowan wsplnotowych sa watle: uroczystosci rodzinne i
poczucie pluralistycznej tozsamosci, patriotycznej, lecz pozbawionej
nacjonalizmu; ale przeciez kazdy Amerykanin byl zawsze jednoczesnie
amerykanski i jakis jeszcze (zydowski, wloski, chinski...). Pamiec o
korzeniach jest podtrzymywana, trwalsza niz w Europie, nie oznacza
jednak zdrady amerykanskiego obywatelstwa. Ku zaskoczeniu samych
Amerykanw machina do produkcji nowych obywateli nie zaciela sie pod
naporem milionw imigrantw rzadko europejskiego pochodzenia ktrzy
przybywaja co roku. Melting-pot jest odporny. Konstytucja broniaca
swobd religijnych i politycznych, kapitalizm produkujacy nowe miejsca
pracy, rynek rodzacy marzenia te trzy zasady nadal skladaja sie na
kontrakt spoleczny narodu, przynaleznosc do ktrego nie przestaje byc
przedmiotem pozadania. Calosc spowijaja flaga i jezyk angielski.
Flaga? Nie bede twierdzil, ze w 1962 roku dostrzeglem ja z samolotu.
Ale tam byla i wystarczy wybrac sie do Queens A.D. 2004, aby
stwierdzic, ze jest wszechobecna. Wojna w Iraku i patriotyczne wsparcie
dla wojska dodatkowo pomnozyly jej wystepowanie. Lecz flaga ta jest nie
tyle znakiem wojny, ile swiadectwem przystapienia do amerykanskich
instytucji. Wywieszenie flagi jest nie tyle aktem patriotyzmu, ile
podpisem pod kontraktem spolecznym. Demokracja, kapitalizm i Bg dla
wszystkich, potem nastepuja daty i podpisy.
Spoleczenstwo wlascicieli
W 1962 roku domy w Queens wydaly mi sie podobne do siebie. W
czterdziesci lat pzniej nadal sa na jedno kopyto. Ale gdybym mgl
powiekszyc obraz, zauwazylbym, ze ta standardy-zacja jest pozorna. Tak
wtedy, jak i obecnie ubrania i samochody
Przez okienko samolotu SS 17
sa podobne, ale nie identyczne; stanowia swiadectwo minimalnych, lecz
istotnych rznic w dochodach mieszkancw. Ci, ktrzy sa zbyt bogaci lub
zbyt biedni, dokonuja widocznej transgresji zasady rwnosci. Beda
musieli opuscic Queens, by wspiac sie w gre lub zejsc w dl drabiny
spolecznej. W zaleznosci od tezy, jaka chce udowodnic obserwator,
polozy on nacisk badz na demokratyczna jednorodnosc, badz na pelna
hipokryzji odmiennosc; w przypadku Stanw Zjednoczonych oba
przeciwstawne twierdzenia mozna bez trudu obronic.
Wszystkie domy w Queens, calkowicie lub nieomal identyczne, sa
wlasnoscia mieszkancw. Istnieja takze wielorodzinne budynki i
mieszkania socjalne, ale jedne i drugie naleza do wyjatkw. Prywatny
dom jednorodzinny jest jednoczesnie norma i marzeniem. Amerykanskie
marzenie? Gdyby Europejczycy mieli wybr, czy rwniez nie woleliby domu
jednorodzinnego? W Europie duze budynki i wynajem mieszkan sa wynikiem
przyjecia po drugiej wojnie swiatowej odgrnych strategii politycznych,
w imie uspolecznienia i pewnej koncepcji miasta, skupionego wokl
wlasnego centrum, tak by mogly je obslugiwac wsplne sluzby miejskie. W
USA wybr spoleczenstwa zawsze byl odmienny, poniewaz za fundament
demokracji uznaje sie tam spoleczenstwo wlascicieli. Jest ono umacniane
kredytami hipotecznymi, co sprawia, ze przejecie na wlasnosc jest
niewiele drozsze niz oplacanie czynszu; a takze przez rynek
nieruchomosci, dzieki ktremu mozna kupowac i sprzedawac domy rwnie
latwo, jak w Europie sprzedaje sie samochody.
Te rznice pomiedzy amerykanskim upodobaniem do wlasnosci prywatnej a
europejskim wyborem budynku wielorodzinnego, pomiedzy amerykanskim
miastem bez centrum a europejskim miastem o sztywnej strukturze
tlumaczy sie czesto rznicami geograficznymi: pusta przestrzen Ameryki
wobec gesto zapelnionej Europy. Lecz wybory spoleczne wydaja mi sie w
tym przypadku bardziej znaczace niz geografia. Europejskimi miastami
zarzadzaja wladze, ktre przyznaja mieszkancom pewne swobody, natomiast
amerykanskimi miastami rzadzi bardziej spontaniczny porzadek, a
obywatele upowazniaja miejscowe instytucje do sprawowania wladzy. W
Europie to panstwa sa zalozycielami narodw. W Stanach Zjednoczonych
spoleczenstwem rzadzi zasada samoorganizacji: ludzie pozosta-
18 Sgt Made in USA
wieni samym sobie powinni zorganizowac sie spontanicznie, nie czekajac,
az wyzsze wladze uczynia to za nich. Ta demokratyczna ideologia,
umocniona dodatkowo przez historie Stanw Zjednoczonych, moze prowadzic
do tego, ze amerykanskie rzady podczas interwencji zagranicznych
oczekuja podobnych zachowan od innych spoleczenstw. Czesto na przno.
Trzydziesci religii i dla kazdego jego wlasny Bg
Czterdziesci lat temu w Queens az gesto bylo od kosciolw i do dzisiaj
nic sie nie zmienilo. W USA na osmiuset mieszkancw przypada jedno
miejsce kultu. Takie zageszczenie stanowi wyjatek na skale swiatowa.
Ale czy mwiac koscil, mamy na mysli to samo po obu stronach
Atlantyku? Nieskonczona rznorodnosc amerykanskich kultw i ich
wsplzawodnictwo daja do myslenia, szczeglnie Francuzom. Talleyrand,
na wygnaniu w Filadelfii, byl jednym z pierwszych komentatorw
mlodziutkiej republiki. W korespondencji z 1794 roku dziwil sie, ze USA
maja ,trzydziesci rznych religii, lecz tylko jedno danie, rostbef z
ziemniakami". Wyksztalcony Francuz uwazal, ze bigo-teria Amerykanw
dorwnuje ich brakowi oglady? To czyni z Talleyranda pioniera
wsplczesnego antyamerykanizmu. Od tamtych czasw francuski dyskurs
intelektualny niewiele sie zmienil. W innej korespondencji, po
podpisaniu przez Stany Zjednoczone traktatu handlowego z Wielka
Brytania, ten sam Talleyrand zalowal, iz Francja pomogla Stanom
Zjednoczonym w uzyskaniu niepodleglosci: ,W koncu zauwaza to tylko
Anglicy". General de Gaulle z podobna gorycza powie ,Anglo-sasi"; ale
takie podejscie po raz pierwszy pojawilo sie juz w 1794 roku.
Jak to mozliwe, ze tylu Amerykanw wierzy i praktykuje?
Dziewiecdziesiat siedem procent z nich wierzy w Boga, czterdziesci
procent uczestniczy w nabozenstwie raz w tygodniu, szescdziesiat
procent deklaruje, ze religia odgrywa w ich zyciu zasadnicza role. Jak
to sie dzieje, ze wiekszosc z nich ma w swoim przekonaniu osobiste
kontakty z Bogiem? Ze chrzescijanie tak czesto uwazaja, iz spotkali
Chrystusa, stajac sie bom again (powtrnie narodzonymi)? Amerykanska
religijnosc tlumaczono na wszelkie mozliwe sposoby, od najbardziej
mistycz-
Przez okienko samolotu Sili 19
nych do maksymalnie upraszczajacych. Z jednej strony, niektrzy sadza,
ze USA, nowa Ziemia Obiecana, sa nowym Izraelem narodw. Drugie
ekstremum to laiccy socjologowie, ktrzy opisuja religie jako wsplnoty
interesw, ktre maja wiecej wsplnego ze stowarzyszeniami milosnikw
gry w kregle niz z jakakolwiek duchowoscia. Rzeczywiscie, koscioly
odzwierciedlaja sklad spoleczny swojej dzielnicy. W niedzielny poranek,
w porze mszy, Amerykanie dziela sie na rasy i klasy. I tak, we
wszystkich kosciolach dzielnicy Queens modla sie Afroamery-kanie
nalezacy do klasy sredniej. Ale niezaleznie od funkcji spolecznej,
etnicznej czy religijnej, witalnosc tych ,kongregacji" jest
niezaprzeczalna. Koscioly sa pelne, a powolaniem kazdego
entuzjastycznego pastora jest otwieranie nowych swiatyn, tworzenie lub
modyfikowanie liturgii. W Europie patrzono by podejrzliwie na taka
improwizacje religijna, ale w Stanach Zjednoczonych innowacja zawsze
jest mile widziana. W tym konsumpcyjnym spoleczenstwie dobra materialne
konsumowane sa na rwni z duchowymi, a podaz wplywa na popyt. Nie
zawiera sie w tym zadna ocena, bo nie mozna wykluczac, ze
przedsiebiorcami religijnymi kieruje boskie natchnienie.
Czy mozna wyodrebnic wsplny mianownik dla tych wszystkich religii? Czy
mozemy mwic o ,religii amerykanskiej"? Dla kosciolw i swiatyn
wylaczajac buddystw i hinduistw, swiezych imigrantw wsplny
mianownik stanowi Biblia. Stary i Nowy Testament, na rwni z
Konstytucja, sa wsplwlasnoscia niemal wszystkich Amerykanw. Religie
amerykanskie charakteryzuje rwniez zaangazowanie wiernych, zwykle
pelnych entuzjazmu, owladnietych Bogiem; we wszystkich tych kultach w
kazdej z nich Bg jest przedmiotem doswiadczenia osobistego,
wewnetrznego, gleboko przezytego. Niektrzy rzymscy katolicy, zydzi i
episkopalisci stanowia wyjatek, ale ich wplywy sa skromne. Olbrzymia
wiekszosc wiernych uwaza, ze Bg jest w nich samych, a nie ponad nimi.
Wierny z pomoca charyzmatycznych pastorw, proboszczw, rabinw i
bonzw usiluje osobiscie spotkac Boga, doswiadczyc jego obecnosci w
sobie.
My, sceptyczni lub zlaicyzowani Europejczycy, zdumiewamy sie: czy
Amerykanie nie sa narodem nowoczesnym?
Musimy wiec przyznac, ze modernizacja spoleczenstw i brak wiary
niekoniecznie ida ze soba w parze, jak bylibysmy
20 Uli Made in USA
sklonni sadzic, kierujac sie wlasnym doswiadczeniem. Moze to wiec nasza
swiecka droga stanowi wyjatek, a nie uniwersalna zasade?
Standardowy kapitalizm
Zblizajac sie do nowojorskiego lotniska ktre nie nazywalo sie
jeszcze wtedy lotniskiem im. Kennedy'ego, lecz Idlewild pierwszym
widokiem, jaki ujrzelismy, byly podobne do siebie domki, regularnie
rozmieszczone ogrdki i ulice przecinajace sie pod katem prostym. Cale
Stany Zjednoczone opisac mozna jako siatke naniesiona na terytorium, od
ulic Nowego Jorku po geometryczne pola Srodkowego Zachodu. W
przeciwienstwie do Europy tutejsze drogi i granice nie odwzorowuja
dawnych drg i granic. Planowy podbj podyktowal ksztalty pejzazowi i
nieliczne tylko miasta nie poddaja sie tej logice geometry. Dzieki
numerowanym ulicom przecinajacym sie pod katem prostym integracja
kazdego przybysza jest ulatwiona. Aby znalezc droge, ani podrznik, ani
imigrant nie potrzebuje jezyka angielskiego. Wystarczy policzyc
kwartaly budynkw. Ta standardyzacja Ameryki sprawia, ze wszedzie
mozna sie latwo odnalezc, i jest kluczem do zrozumienia mobilnosci jej
mieszkancw, elementem decydujacym o jednosci tego gigantycznego kraju
i jego sprawnosci ekonomicznej. Wygnaniec, ktry przybyl tu, aby na
nowo wykuc swj los, w piecdziesieciu stanach i w dzielnicy Queens
natrafi na te sama os Main Street, dwunasta i trzynasta Ulice, aleje A
i B. Na sklepowych plkach odnajdzie identyczne produkty tej samej
marki, a na zewnatrz te sama siec handlowa, ten sam hotel, te same
uslugi. Marka produktu to amerykanski wynalazek: wszystko jest lub
kiedys stanie sie marka, gwarantujac egalitarny (lub prawie) way of
life.
Poszukiwanie rwnosci jest fundamentem amerykanskiej gospodarki. Jesli
zastanowimy sie nad odlegla przyczyna dobrobytu w Stanach Zjednoczonych
od 1900 roku, zanim Europejczycy zdali sobie z tego sprawe, pierwszej
swiatowej potedze to dojdziemy do wniosku, ze jest nia zmysl
demokracji. Aby zaspokoic zrznicowany popyt w narodzie poszukujacym
jednorodnosci, przemysl przyjal standaryzacje i zajal sie produkcja
masowa, dzieki czemu mgl obnizyc koszty i ceny.
Przez okienko samolotu SiS 21
W tym samym czasie Europa kontynentalna pozostawala arystokratyczna, a
europejski konsument poszukiwal rznic.
Juz w 1962 roku mglbym stwierdzic, ze kazda rodzina w Queens miala
wlasny samochd, do czego nam bylo wtedy jeszcze daleko. Szczeglnie we
Francji istnial prad myslowy otwarcie wrogi temu, by wszyscy Francuzi
dysponowali wlasnym samochodem i telewizorem. Tego zreszta uczyli nasi
nauczyciele; ale od tamtej pory sie zamerykanizowalismy i stalismy sie
zwolennikami fordyzmu (okreslenie pochodzi od nazwiska producenta z
Detroit, ktry w latach dwudziestych wyobrazil sobie, ze mozna stworzyc
klase aut dla mas).
Fordyzm jest znany w Europie, ale mniej znany jest fakt, ze w czasach,
kiedy Ford produkowal identyczne samochody modelu T, jego konkurentka
byla firma General Motors, zwolenniczka odmiennej koncepcji
amerykanskiego spoleczenstwa, zakladajacej mozliwosc indywidualnego
wspinania sie do wyzszej klasy spolecznej. Firma General Motors
produkowala wiec samochody zrznicowane, odpowiadajace konkretnej
klasie, ale niezbyt od siebie oddalone, aby kazdy obywatel-konsument
mgl (lub mial poczucie, ze moze) pokonywac szczeble drabiny
spolecznej. Spoleczenstwo amerykanskie balansuje wciaz pomiedzy tym, co
reprezentowali Ford i General Motors: pomiedzy rwnoscia i niewielka
rznica.
Google albo demokratyczny konformizm
Spoleczenstwo zacierajace wszelkie rznice, albo tolerujace tylko
rznice minimalne, z europejskiego punktu widzenia wydaje sie bliskie
nieznosnego konformizmu: to, co Amerykanie uwazaja za demokracje, na
nas robi czesto wrazenie dryfowania w strone autorytaryzmu. Alexis de
Tocqueville juz w 1832 roku obawial sie sklonnosci do miekkiej
dyktatury i przecietnosci; ale czy nie byl to komentarz arystokraty
zaniepokojonego wzrostem roli ludu? Pelen obaw Tocqueville odkryl (ale
i zaakceptowal), ze nard odgrywa role arbitra smaku i obyczajw.
Podobny niepokj wyrazil takze na swj sposb Georges Duhamel w 1934
roku, w Scenes de la vie future, innej klasycznej pozycji poswieconej
podrzy do Ameryki. Pisarza oburzaly nogi Amerykanek, ,zbyt piekne,
jakby produkowane seryjnie".
Czy ta sarkastyczna, pelna zazdrosci uwaga nie swiadczy o glebokim
nieporozumieniu pomiedzy Francuzami i Amerykanami, dotyczacym samej
istoty demokracji? W Europie demokracja jest regula gry sluzacej takiej
dystrybucji dbr, ktra ma uczynic rznice znosnymi. W Stanach
Zjednoczonych demokracja dazy do stworzenia jednorodnych warunkw
zycia, przekresla pretensje elit do dyktowania, co jest piekne i
prawdziwe. Uwazamy wiec, ze amerykanska demokracja wyrwnuje wszystko
jak jakas umyslowa gilotyna, ujednolica nogi i publiczne sady.
Rzeczywiscie, amerykanskie spoleczenstwo przesiakniete jest do szpiku
kosci ta niepokojaca w naszym odczuciu zbitka demokracji i konformizmu,
jakosci i rwnosci. Spjrzmy na gastronomie. W Europie, a szczeglnie
we Francji, inspektorzy o wrodzonych zdolnosciach oceniaja restauracje
i przyznaja im gwiazdki. Tylko nieliczni kontestuja u nas te hierarchie
ustalona przez ekspertw. W Stanach Zjednoczonych rzeczy maja sie
calkiem inaczej: najpopularniejszy przewodnik gastronomiczny, Zagat,
klasyfikuje restauracje wedlug preferencji klientw. Tak wiec obywatel-
konsument wie lepiej niz ekspert; popularnosc restauracji jest
wazniejsza od niejasnego europejskiego kryterium obiektywnej jakosci.
Przewodnik Michelina jest arystokratyczny, Zagat demokratyczny. Mimo to
kuchnia amerykanska jest calkiem niezla, a obsluga w Stanach jest
czesto bardziej uprzejma niz we Francji.
W ten sam sposb mozna tlumaczyc sukces, jaki odniosla przegladarka
internetowa Google. Powstal czasownik to google, ktry oznacza
poszukiwania w Internecie, by jesli to tylko mozliwe odnalezc
informacje ukryte przez zainteresowanych. Google kieruje sie ta sama
zasada co Zagat: ustala hierarchie stron internetowych wedlug
popularnosci, niezaleznie od ich domniemanej jakosci. Strona, ktra
Google umieszcza w swojej klasyfikacji na pierwszym miejscu, to po
prostu strona najczesciej odwiedzana. Popularnosc, osad ludu: oto
ostateczne kryteria uznania.
Dwie rewolucje kulturalne 1960 i 1980
Czy Stany Zjednoczone nie zmieniaja sie? Poczynajac od lat
szescdziesiatych, one rwniez ulegly glebokim przemianom,
23
przeszly przez dwie rewolucje kulturalne i polityczne, przezyly wstrzas
bardziej brutalny niz ten, ktrego doznala Europa w tym samym czasie.
Dodac do tego trzeba znaczacy, trudny do zrozumienia dla nie-Amerykanw
przelom, jaki stanowi najczarniejsza data w calej amerykanskiej
historii: 11 wrzesnia 2001 roku.
Pierwszy bunt, ten z lat szescdziesiatych, zmitl zakazy moralne i
religijne, obalil seksualne tabu, znisl podzialy rasowe. Lawrence
Lipton, kronikarz bitnikw, autor ksiazki The Holy Barbarians,
powiedzial o sixties, ze ,zdemokratyzowaly amo-ralnosc". Dotad
narkotyki i permisywizm seksualny byly przywilejem ludzi bogatych,
teraz staly sie wlasnoscia wszystkich. W 1920 roku Wielki Gatsby,
opisywany przez Scotta Fitzgeral-da, upajal sie alkoholem i kobietami w
wyzszych sferach. W 1957 roku Dean, bohater powiesci W drodze Jacka
Kero-uaca, popularyzuje te same zachowania, ale w dnve-in i na dworcach
autobusowych. Wszyscy Amerykanie sa, chociaz w rznym stopniu,
spadkobiercami tej rewolucji obyczajowej. Kontrkultura lat
szescdziesiatych (jej konsekwencje mialy sie okazac glebsze niz skutki
wydarzen paryskich z 1968 roku) wywolala w latach osiemdziesiatych
konserwatywna kontrrewolucje: prbe wskrzeszenia tradycyjnych wartosci,
kapitalizmu i uniwersalistycznej misji Stanw Zjednoczonych na rzecz
demokracji. I tak jak zaden amerykanski konserwatysta nie moze odrzucic
wszystkich zdobyczy pierwszej rewolucji kulturalnej, tak zaden liberal
nie moze ignorowac rewolucji konserwatywnej.
Prowadzi nas to do zdefiniowania na uzytek calej ksiazki dwch slw-
kluczy: liberalowie i konserwatysci. Nie maja one wlasciwie
odpowiednikw w europejskim zyciu politycznym. Liberalowie przedkladaja
(raczej) rwnosc ponad wolnosc i (w przeciwienstwie do swoich
europejskich odpowiednikw, zwanych tu ,klasycznymi liberalami") licza
na udzial panstwa w budowie sprawiedliwszego spoleczenstwa. Glosuja
(przewaznie) na Partie Demokratyczna, amerykanska lewice. Ekstremisci
sa antyklerykalnie nastawieni, mozna tez znalezc wsrd nich kilku
marksistw. Dla konserwatystw natomiast nie ma nic wazniejszego od
swobd i wartosci osobistych. Kazda interwencja panstwa jest
podejrzana. Z wyjatkiem sfery bezpieczenstwa wewnetrznego i
zewnetrznego konserwatysci wola rynek
24
Made in USA
od panstwa. Glosuja przewaznie na republikanw, na prawice. Ich
wplywowy odlam stanowia religijni fundamentalisci. Liberalowie powoluja
sie na spoleczenstwo, konserwatysci na wartosci. Rozrznienie pomiedzy
nimi przypomina ale tylko z grubsza podzial na francuska prawice i
lewice. Konserwatysci sa zwolennikami kapitalizmu, liberalowie rwniez,
ale pragna regulowac przepisami prawa jego zle skutki. Konserwatysci
powoluja sie na Boga, by poprzec swoje przekonania; liberalowie mwia o
sobie, ze sa wierzacy, ale swieccy, i sprzyjaja rozdzialowi religii od
polityki. Kazda strona ukazuje druga w krzywym zwierciadle: w
gwaltownych sporach wyborczych lub intelektualnych konserwatysci
usiluja przedstawiac liberalw jako socjalistw, co w Stanach
Zjednoczonych nie jest etykieta godna pozazdroszczenia. Liberalowie
natomiast chetnie stawiaja znak rwnosci pomiedzy konserwatyzmem a
reakcjonizmem spolecznym czy nawet rasowym i obskurantyzmem religijnym.
Wzajemne stosunki sa tak napiete, ze wielu Amerykanw, szczeglnie na
lewicy, nie chce sie opowiadac po ktrejs ze stron. W 2004 roku
czterdziesci procent Amerykanw okreslalo sie jako konserwatysci, a
tylko dwadziescia procent jako demokraci. Niemniej jednak, wsrd
glosujacych czterdziesci procent popiera zawsze demokratw, i
taki sam procent republikanw. Stan majatkowy nie ma tu znaczenia:
po obu stronach sa identyczne proporcje biednych i bogatych. Podzial ma
charakter ideologiczny, nie ekonomiczny.
Dlaczego socjalizm nie istnieje
Jesliby trzymac sie kryteriw politycznych, prawica i lewica w Stanach
Zjednoczonych wydaja sie mniej przeciwstawne niz w Europie, przede
wszystkim dlatego, ze obie strony podkreslaja znaczenie gospodarki
rynkowej. Rzeczywiscie, po drugiej stronie Atlantyku socjalizm nie
istnieje. Nigdy nie udalo mu sie odegrac wiekszej roli, zostal
odrzucony przez ruchy robotnicze. Nieliczni intelektualisci
marksistowscy nie znalezli posluchu, tak kiedys, jak obecnie. Marksizm
w Ameryce jest ograniczony do kilku ekscentrycznych intelektualistw,
chroniacych sie na uniwersyteckich kampusach. Ta porazka socjalizmu
daje do myslenia: czy jej zrdlem jest dominacja kalwinizmu, ktrego
Przez okienko samolotu &sBB 25
zrab stanowi odpowiedzialnosc osobista, czy tez ruchliwosc spoleczna? A
moze zimna wojna, ktra sprawila, ze socjalizm podejrzewano o zdrade?
Czy porazke socjalizmu mozna wyjasnic rznorodnoscia mieszkancw Stanw
Zjednoczonych i rozmiarami terytorium? Jednolite narody europejskie
latwiej godza sie na redystrybucje niz Amerykanie, ktrzy pochodza od
calej galerii ludw, czesto nieufnych wobec siebie, i nie odczuwaja
spontanicznej solidarnosci narodowej.
Ale bardziej prawdopodobne jest, ze socjalizm rozwinal sie w Europie z
powodu rl, jakie tradycyjnie odgrywaly tam panstwo i arystokracja. W
Europie po wladzy panstwowej oczekuje sie wszystkiego, w Ameryce zas
niewiele. W Europie tradycyjna rola elit szlachty, wysokiego
duchowienstwa, urzednikw panstwowych, inteligencji jest zapewnienie
pomyslnosci narodowi. By osiagnac ten cel, tworza totalne ideologie,
pelne obietnic spokojnego, szczesliwego jutra. W Stanach Zjednoczonych
te oswiecone elity albo nie istnieja, albo nie maja wplywu jako takie.
Nie tworza zadnych utopii alternatywnych wobec liberalnej demokracji.
Porazke socjalizmu w USA tlumaczyc wiec trzeba nie tyle obiektywnymi
uwarunkowaniami natury ekonomicznej i spolecznej, co brakiem tradycji
arystokratycznych i klerykalnych oswieconego despotyzmu.
Jeden nard, dwie ideologie
Jednak nieobecnosc europejskich ideologii nie zmniejsza w Stanach
Zjednoczonych politycznej wrogosci. Jej przyczyny przenosza sie tylko
ze sfery ekonomicznej i spolecznej w obszar kultury i obyczajw.
Starcia tak zwanych pundits, rzecznikw prasowych, na stronach gazet
poswieconych opiniom, w dyskusjach telewizyjnych czy radiowych sa
gwaltowne i niezwykle emocjonalne. Celem jest spektakl, rzecz jasna;
ale wynika to rwniez z przekonania dyskutujacych, ze sa wcieleniem
wizji tylez intelektualnej, co objawionej amerykanskiej
przyszlosci. Przyszlosci, ktrej druga strona moglaby zagrozic.
Od pierwszych chwil amerykanskiej niepodleglosci pobozni kalwinisci
przeciwstawili sie racjonalistycznym deistom, i od tej pory ich spr
nigdy nie wygasl. Wedlug tych pierwszych, reprezentowanych poczatkowo
przez rektora uniwersytetu Yale,
26 iii Made in USA
Timothy'ego Dwighta, republika powstala, by stac sie ziemskim
wcieleniem protestanckiej utopii. Natomiast wedlug zwolennikw postepu,
z Thomasem Jeffersonem na czele, republika to bezprecedensowy
eksperyment, ktrego celem byla konkretna realizacja idei Oswiecenia.
,Jesli Jefferson zostanie prezydentem, grzmial w 1798 roku Dwight,
zniszczy chrzescijanstwo". Ta wojna dwch amerykanskich kultur nigdy
nie wygasla, a kazda kampania wyborcza stanowi jej echo.
Pomiedzy tymi dwiema normatywnymi wizjami spoleczenstwa zaden uklad
nigdy nie byl mozliwy i z tego powodu centrum nie istnieje. Pozwala to
zrozumiec, dlaczego publiczne debaty poswiecone sa oczywiscie wojnie i
ekonomii, ale w jeszcze wiekszym stopniu usuwaniu ciazy, abstynencji,
malzenstwom homoseksualistw, edukacji dzieci, rodzinie: ile tematw,
tyle kontrowersji, niezbyt swieckiej natury. W Europie sa to tematy
marginalne, w Stanach Zjednoczonych zasadnicze. W polityce dopuszczalne
sa pewne ustepstwa dotycza podatkw, roli ONZ; ale kiedy w gre
wchodzi usuwanie ciazy czy malzenstwo gejw, nie ma mowy o zadnym
kompromisie. Nie do pomyslenia jest synteza Dobra ze Zlem, ortodoksw
wszystkich wyznan, postepowcw wszelkich idei. Kampanie wyborcze, spory
w mediach szczeglnie pomiedzy konserwatywna telewizja Fox i
liberalna siecia CBS przeradzaja sie w wojny religijne, choc w
zasadzie konstytucyjny mur oddziela religie od polityki. Obie
ideologiczne burze (z lat szescdziesiatych, a nastepnie rewolucja
konserwatywna) mialy charakter duchowy i podobna intensywnosc
emocjonalna, a potem znalazly wyraz w polityce.
Klimat wojny domowej
Czy w 1962 roku powinienem przeczuwac juz bunty lat 1967 i 1968? Nic
ich jeszcze nie zapowiadalo. Bitnicy przemierzali Ameryke na motorach;
na drogach mozna bylo spotkac hipisw, buntownikw, wlczegw. Wszyscy
oni zdawali sie przynalezec do tej niesmiertelnej Ameryki prywatnego
buntu, ktry nigdy nie doprowadzil do rewolucji spolecznej. Pismo
,Playboy" ukazywalo sie od 1954 roku, ale jego publikacje poswiecone
wolnosci seksualnej i antyrasizmowi wydawaly sie raczej przeznaczone
dla nastolatkw, niz mialy na celu wstrzasnac obycza-
Przez okienko samolotu i
\ 27
jami narodu, ze szczeglnym nabozenstwem podchodzacego do tradycyjnej
rodziny. Wybryki Johna Kennedy'ego pozostawaly wciaz tajemnica, a gdyby
Amerykanie o nich wiedzieli, to prezydent musialby wyprowadzic sie z
Bialego Domu. Rock'n'roll konkurowal z muzyka country, ale tylko
nieliczni przeczuwali, ze ruchy bioder El visa Presleya rozprzestrzenia
rewolucje seksualna, ktra polaczy Bialych i Czarnych w dazeniu do
swobd cielesnych i bardziej liberalnych praw. Na poczatku rewolucji
lat szescdziesiatych feministki, obroncy praw czlowieka i pacyfisci
gromadzili niewielkie grupy zainteresowanych na kampu-sach
uniwersyteckich i nawzajem sie od siebie izolowali. Na polaczenie tych
ruchw i zaangazowanie calego narodu trzeba bedzie poczekac az do wojny
w Wietnamie i sprzeciwu, jaki wywolala.
W 1962 roku najtrudniej bylo przewidziec gwaltowny charakter przyszlej
rewolucji kulturalnej. Czy pamietamy, ze Weathermen i Czarne Pantery
tak jak w tym samym czasie Frakcja Czerwonej Armii w Niemczech czy
Czerwone Brygady we Wloszech zdecydowani byli zniszczyc rzad przy
uzyciu sily zbrojnej? Byly to malenkie grupki, ale cieszyly sie
olbrzymia sympatia w kregach intelektualnych, w mediach i w srodowisku
eleganckiej burzuazji, o czym pisal Tom Wolfe w swej powiesci
dokumentalnej, Radical Chic & Mau-Mauing the Flak Catchers. W tamtych
czasach, z powodu wojny w Wietnamie, amerykanski antyamerykanizm
osiagnal szczyty, do ktrych nawet najbardziej zajadli wrogowie Stanw
Zjednoczonych do dzis nie potrafia sie zblizyc.
Rewolucja konserwatywna rwniez byla nieoczekiwana: nikt nie mglby
przewidziec, ze przemwienie niejakiego Ronalda Reagana, w ktrym
poparl kandydature senatora Barry'ego Gold-watera w wyborach
prezydenckich w 1964 roku, bedzie pzniej odczytywane jako alfa i omega
tej ,kontrrewolucji", szesnascie lat przed tym, gdy sam Reagan zostal
lokatorem Bialego Domu. A jednak to przemwienie zapowiadalo wszystko:
zwyciestwo kapitalizmu, zaprogramowany upadek Zwiazku Radzieckiego,
odrodzenie wartosci moralnych i religijnych, uwielbienie dla jednostki
przeciw spoleczenstwu.
Ameryka jest spadkobierczynia obu tych tendencji: swobody lat
szescdziesiatych i moralizmu lat osiemdziesiatych, ich
28 Hit Made in USA
sprzecznosci i wzajemnych walk. Jak mwi historyczka Gertrude
Himmelfarb, jest to ,nard dwch kultur". Ci Amerykanie, ktrzy
ogladani z dystansu wydaja sie tak do siebie podobni, gdy przyjrzymy im
sie z bliska, okazuja sie zaangazowani w nieustajacy konflikt
ideologiczny, podsycany dodatkowo przez ekstremistw po obu stronach.
Nie istnieje narodowy konsensus w sprawie ostatecznej definicji Dobra i
Zla w Europie Zachodniej sytuacja zupelnie nieznana. Lecz kult
demokratycznych zasad nie pozwala, by ten tylez mistyczny co
ideologiczny rozlam przerodzil sie w wojne domowa. Dzieki
demokracji, bedacej laicka religia i instytucja jednoczesnie, konflikty
maja charakter pokojowy. Kazde wybory w Stanach Zjednoczonych mozna
wiec interpretowac jako referendum kulturowe, w ktrym glosuje sie za
wolnoscia lat szescdziesiatych lub powrotem do tradycyjnych wartosci,
za ortodoksami wszelkiej masci lub adeptami Oswiecenia. Jednak
rezultaty tego referendum nie wstrzasaja spoleczenstwem, bo pozostaje
ono niezalezne od panstwa. Oprcz politykw, obejmujacych funkcje
publiczne na czas dwu- lub czteroletniej kadencji, istnieja takze:
gospodarka rynkowa, swieckie i religijne instytucje spoleczenstwa
obywatelskiego, sedziowie i media. Polityka rzadko zmienia
spoleczenstwo amerykanskie, ktre ewoluuje, ale w cyklach
dluzszych niz cykle wyborcze. Wyjasnia to, dlaczego tak wysoki odsetek
obywateli nie bierze udzialu w wyborach; co drugi uwaza, ze jego
uczestnictwo w tych procedurach nie ma wiekszego znaczenia. Wola raczej
dzialac w instytucjach religijnych, szkolach, organizacjach sportowych
i dobroczynnych, ktre w ich mniemaniu odgrywaja wazniejsza role niz
odlegle panstwo.
Co zmienil 11 wrzesnia
Date zamachw nazywa sie w Stanach Zjednoczonych ,9.11", bo dziwnie
przypomina numer telefonu ratunkowego. Wydarzenia te sa wciaz jeszcze
zbyt swieze, zbyt niewytlumaczalne, by wywolac w spoleczenstwie
jednoglosna reakcje. Nikt nie watpi w ich historyczne znaczenie, ale
nard podzielony jest na dwa obozy: tych, ktrzy widza w zamachach
odosobniony akt, i tych, ktrzy odgaduja w nich poczatek jakiejs
trzeciej wojny swiato-
Przez okienko samolotu
I wej. Gdy chodzi o zwykle zamachy, terrorystw powinny
scigac
policja i FBI. Lecz jesli to jest wojna, armia amerykanska powinna
odpowiedziec wojna, jak w Afganistanie i w Iraku. A ze miesza sie do
tego ideologia, liberalowie sklaniaja sie ku akcji policyjnej, a
konserwatysci chca wojny. Jednak teza o izolowanym zamachu nie
wytrzymuje prby badan historycznych. ,9.11" wpisuje sie w nieprzerwana
serie atakw terrorystycznych skierowanych przeciwko Amerykanom. Seria
ta rozpoczela sie w 1983 roku w Bejrucie, byla kontynuowana w Kenii i
Tanzanii w 1998 roku, w Jemenie w 2000 roku, i juz raz w World Trade
Center w roku 1993.
Teoria spiskowa jest produktem zaburzenia umyslowego, ktre nie zna
zadnych granic, wiec zarwno w Stanach Zjednoczonych, jak w Europie
istnieja zwolennicy tej teorii. Sa oni sklonni uznac, ze tajne sluzby
amerykanskie przylaczyly sie do tajnych sluzb Izraela, aby zniszczyc
World Trade Center, wypowiedziec wojne calemu swiatu i zniesc swobody
obywatelskie w USA. W tej litanii glupstw wyglaszanych poza Stanami
Zjednoczonymi nie ma ani jednego, ktre nie zostaloby juz wymyslone w
ich granicach. Tak jak nie istnieja odmiany antyamery-kanizmu o
bardziej oszalamiajacym dzialaniu niz odmiany miejscowe.
Pomijajac rznice w interpretacji, ,9.11" pozostaje wydarzeniem,
ktrego nie-Amerykanie nie moga postrzegac tak samo jak Amerykanie.
Podobnego szoku, blu, ogromu bezposredniego, trwalego strachu nie
mozna z nikim dzielic. Europejczycy analizuja ,9.11", ale go nie
odczuwaja. Ten nieunikniony dystans nie pozwala im zrozumiec
amerykanskich reakcji, ktre z europejskiego punktu widzenia wydaja sie
czesto wyolbrzymione. Ale jakie powinny byc ich wlasciwe proporcje?
Kiedy mieszka sie w Nowym Jorku, spojrzenie napotyka nieobecne wieze,
widoma pustke. Kazdy, kto przylatuje samolotem, szuka jej wzrokiem
przez okienko. Pomnik, ktrego projekt wybrano po dwch latach
dyskusji, bedzie zreszta pustka, zlozona z dwch wglebien, ktrych
kontur powtrzy obrys wiez i bedzie symbolizowal brak czegos.
Wystarczy, ze jakis samolot za bardzo zblizy sie do Manhattanu, a juz
miliony oczu patrza w gre i niepokj rosnie. W tym miescie, gdzie
przedtem chodzilo sie bez dokumentw, teraz nie mozna wejsc do biurow-
; 29
30
Made in USA
ca bez dowodu tozsamosci. Uzbrojeni policjanci patroluja, psy wesza,
helikoptery przelatuja nad glowami, kamery filmuja, wyja syreny.
Wszystko to znamy w Europie, ale w USA jest to nowosc. Panuje tak duzy
niepokj, ze niemal wszyscy Amerykanie sa gotowi poswiecic czesc
osobistej wolnosci w zamian za troche wiecej bezpieczenstwa. Tylko
nieliczni intelektualisci z kregw anarchistycznych skarza sie na
wtargniecie policji w zycie codzienne, na kontrole nad calym narodem;
niektrzy obawiaja sie faszyzacji ale oni czesciej mieszkaja w
Kalifornii i w Oregonie niz na Wschodnim Wybrzezu. Byly przywdca
lewicowy z lat szescdziesiatych, Todd Gitlin, przez dlugi czas stojacy
na czele wszelkich starc z policja, od kiedy ujrzal plonace wieze,
jakos sie godzi z nowa sytuacja: ,Jestesmy nadzorowani przyznaje
ale zachowalismy wolnosc wypowiedzi, w tym prawo oskarzania policyjnego
nadzoru". Stany Zjednoczone nie powrcily wiec do lat piecdziesiatych,
do epoki mac-cartyzmu, kiedy wyrazanie komunistycznych sympatii bylo
zabronione i prowadzilo do utraty pracy.
Czy 11 wrzesnia wszystko zmienil, jak sie niekiedy slyszy, czy tez nic
nie zmienil, jak chca niektrzy? Zamachy nie wniosly fundamentalnych
zmian do amerykanskiej cywilizacji. W kilka dni pzniej prezydent
George W. Bush zachecal nard, by przeciwstawil sie terroryzmowi,
, chodzac na mecze baseballu, podrzujac i spiewajac"; swoboda
ubiegania sie o szczescie nie moze wiec zostac ograniczona przez wrogw
narodu. W 1942 roku Franklin Roosevelt, w piec tygodni po Pearl Harbor,
w przemwieniu do narodu rwniez wspomnial o ,swobodzie do ubiegania
sie o szczescie" (czternastokrotnie) i przyrzekal, ze tradycyjny
kalendarz rozgrywek baseballowych nie ulegnie zmianie. Amerykanskie
spoleczenstwo bylo i nadal pozostaje skoncentrowane na sobie, jest zbyt
zajete stawaniem sie jednym narodem, by interesowac sie
odleglymi kulturami. W Ameryce nie wzrosla obecnie sprzedaz ksiazek o
islamie, nie wyswietla sie wiecej importowanych filmw niz przed
zamachami. Studenci nie rzucili sie do nauki jezykw obcych. Zaledwie
kilku heretyckich myslicieli, jak na przyklad jezykoznawca Noam
Chomsky, bierze pod uwage, ze moralna odpowiedzialnosc za wybuch gniewu
wykletego ludu ziemi moga ponosic sami Amerykanie. W sztukach
plastycznych, tak trafnie
Przez okienko samolotu ^SH 31
odzwierciedlajacych problemy amerykanskiego spoleczenstwa, na przno by
szukac nowych artystw, ktrymi wstrzasnal 11 wrzesnia. Muzea sztuki
nowoczesnej interesuja sie artystami o raczej ponurym nastawieniu do
zycia albo tymi, ktrych interesuje dialog miedzy cywilizacjami. Rzadko
jednak spotyka sie twrcw, ktrych mozna by nazwac post-9.11 sa to
najczesciej mlodzi artysci, imigranci swiezej daty, od niedawna
mieszkajacy w Nowym Jorku. W trzecim roku po zamachach na przno by
szukac jakiegos nowego pradu w muzyce, w sztukach plastycznych czy w
filmie. Oglnie rzecz biorac, Amerykanw tak jak przedtem bardziej
pochlania ich wewnetrzne 'ja' niz reszta swiata.
Jesli zas chodzi o wzmocnione srodki bezpieczenstwa, to i tym razem
teza, ze w wiekszym stopniu zachowana zostala ciaglosc, nie wprowadzono
zas naglych zmian, moze sie obronic. Nadzr nad calym terytorium kraju
i nad obcokrajowcami rozpoczal sie juz kilka ladnych lat temu.
Pierwszego zamachu na World Trade Center dokonano w 1993 roku, a drugi
wlasciwie tylko przyspieszyl ,zabezpieczanie" Stanw Zjednoczonych. To
prawda, ze prewencyjne interwencje amerykanskie w Afganistanie i w
Iraku byly zakrojone na nieznana dotad skale, lecz armia amerykanska
nie po raz pierwszy angazuje sie, za zgoda lub bez zgody ONZ, w
zastapienie jednego politycznego rezimu innym, ktry bardziej jej
odpowiada. W calej amerykanskiej historii armia zawsze prowadzila wojny
prewencyjne w imie interesw i bezpieczenstwa Stanw Zjednoczonych albo
obrony demokracji zeby zdobyc jakies terytoria albo zmienic rezimy w
Ameryce Srodkowej, na Antylach, na Filipinach, w Wietnamie, w
Jugoslawii. Ta dzialalnosc zostala nieznacznie spowolniona przez zimna
wojne, z obawy przed sowiecka reakcja. Wydarzenia z 11 wrzesnia
pozwolily realizowac polityke interwencji, pozostajaca do tej pory w
fazie projektu. W nieskonczonosc beda sie ciagnely dyskusje na temat
prawdziwych motyww, czystosci intencji, skutecznosci, relacji pomiedzy
wolnoscia a bezpieczenstwem oraz przelomu jakosciowego i ilosciowego,
jaki stanowi powyzsza polityka w zakresie swobd Amerykanw i nie-
Amerykanw. Tych kwestii nigdy nie uda sie rozstrzygnac. Czas pokaze,
czy 11 wrzesnia to tylko jakis fragment historii, czy tez poczatek
nowej ery.
32
Made in USA
Najwiekszy show swiata
Kazdy, kto widzial zamachy z 11 wrzesnia 2001 roku, przypomina sobie
filmowa jakosc ich rezyserii. Stacje telewizyjne nieustannie powtarzaly
obraz samolotw uderzajacych w wieze World Trade Center. Wszystko
wygladalo tak, jakby Osama bin Laden wlaczyl do swego planu srodki
wlasciwe wielkim spektaklom amerykanskim. Byc moze tak wlasnie bylo;
lub tez Sau-dyjczyk odgadl, ze Amerykanie sa narodem widzw, zyjacym w
kraju, ktry sam jest scena wielkiego spektaklu? Zreszta, kiedy w
kwietniu 2003 roku armia amerykanska w odpowiedzi terroryzmowi zajela
Irak, wojna byla wyrezyserowana w rwnie wielkim stopniu, co nowojorski
zamach. Amerykanskie stacje telewizyjne przylaczyly sie do spektaklu,
bo sa czescia tej samej kultury wizualnej a jest ona heroiczna, nie
krytyczna. Amerykanski telewidz tego wlasnie sobie zyczyl: chwaly,
indywidualnego bohaterstwa, a nie krwi. A skoro znaczenie obrazw mozna
odwracac, to islamisci i pacyfisci odpowiedzieli jeszcze wieksza
teatralizacja. Sfilmowana w 2004 roku dekapitacja amerykanskiego
obywatela przejazdem w Iraku, ,pozowane" zdjecia tortur zadawanych
irackim wiezniom przez amerykanskich zolnierzy nalezaly do tego samego
uniwersum, w ktrym obrazy wojny zyskuja wieksze znaczenie niz sama
wojna. Stawka walki nie byla juz sama walka, lecz jej obraz. Nie byl to
reporterski zapis, wszystkie obrazy wyrezyserowano, a teatralizacja
pozbawila je realizmu. W latach siedemdziesiatych mwiono, ze wojna w
Wietnamie zostala przegrana nie na polu bitwy, ale w salonach
Srodkowego Zachodu, kiedy telewidzowie zdecydowali, ze pora zaprzestac
tej masakry. Wojna w Iraku rozgrywa sie w Internecie, gdzie obrazy w
postaci cyfrowej sa rozpowszechniane na caly swiat.
Gdyby amerykanska cywilizacje trzeba bylo scharakteryzowac za pomoca
jednej, zasadniczej cechy, czy nie bylaby to przypadkiem nieustajaca
teatralizacja zycia? W Stanach Zjednoczonych wszystko jest
wyrezyserowane, poczawszy od samych Amerykanw: kazdy lub prawie kazdy
jest jakas postacia lub pragnie nia byc. Nieustajaca kreacja wlasnej
osoby za pomoca stroju, ozdb i zachowania wyrznia jednostke z tlumu.
Szczeglnie ulice Nowego Jorku sa jakby specjalnie stworzone
Przez okienko samolotu HHHi 33
do wystawiania sie na pokaz, sa jak sceny, na ktrych finansista ubiera
sie jak finansista, raper jak raper, sekretarka jak sekretarka, a
przedstawiciel mieszczanskiej cyganerii jak mieszcza-nin-cygan.
Amerykanin nie chowa sie, lecz pokazuje, odgrywa role. Na ulicach
Nowego Jorku trwa niekonczacy sie spektakl. Dzieki niemu miasto jest
tak barwne, ze nie sposb sie w nim nudzic. Otwrzcie oczy, jestescie w
teatrze!
W ten sam sposb stroi sie cala Ameryka, przez co staje sie rwnie
daleka i od spontanicznosci, i od natury. Wlasciwie nalezaloby zaczac
od srodowiska przyrodniczego, ktre jest rwnie teatralne jak
mieszkancy kraju. Amerykanskie pejzaze, czesto tak spektakularne,
doskonale sie do tej teatralizacji nadaja; jednak w mniejszym stopniu
amerykanska jest w nich natura niz sposb, w jaki jest ustrukturyzowana
i odbierana. Juz sto lat temu Amerykanie podjeli inicjatywe ochrony
olbrzymich terytoriw i przeksztalcenia ich w widowisko; w tych parkach
zwiedzajacy porusza sie po wyznaczonych trasach, prowadzacych do
kolejnych punktw widokowych. Bedzie tam mgl sie zachwycac pejzazem
nieomal oprawionym w ramy, bedzie oklaskiwal spektakl natury ani
opuszczonej, ani dzikiej, lecz udomowionej w celu zorganizowanego z
rozmachem podziwiania.
Ta sama zasada teatralizacji obowiazuje we wszystkich waznych miejscach
amerykanskiej cywilizacji. I tak centrum handlowe, mali (pierwszy z
nich stworzyl w 1954 roku w Minneapolis wiedenski architekt, Victor
Gruen), symbol spoleczenstwa konsumpcyjnego, to wyrezyserowane
pseudomiasto, pod falszywym niebem i ze sztucznym klimatem. Po mallu
poruszac sie mozna jak po miescie, lecz nie narazajac sie na niepogode
i calkowicie bezpiecznie. Jest ulubionym celem wypraw wszystkich
Amerykanw, niezaleznie od wieku i klasy spolecznej: to doswiadczenie
demokratyczne, ale calkowicie wyrezyserowane. Rezyseria osiaga szczyty
w parkach tematycznych: pierwszy Disneyland w Anaheim, otwarty w 1955
roku, streszcza na paru hektarach przyrode i historie, literature i
fantazje. Kiedy Kapitan Hak spotyka tam indianskie szczepy, gdzie
przebiega granica pomiedzy natura i kultura, prawda i fikcja? Nie ma
zadnej granicy, wszystko jest pod kontrola, dopilnowane. Wazne jest,
zeby nie bylo zadnych tlustych papierzysk na ziemi, zeby sie nie
pojawil zaden falszywy ton. Las Vegas, ten Disneyland dla do-
34 3fe> Made in USA
roslych, jest rwnie sztuczny i aseptyczny. Tak jak srodowisko, handel
i rozrywka, rwniez historia jest wyrezyserowana. W Williamsburgu kolo
Waszyngtonu odtworzono jak prawdziwa wioske z czasw kolonialnych. Oto
teatralizacja przeszlosci na uzytek wsplczesnych Amerykanw.
Nieustanne mieszanie podrbki z autentykiem i prawdy z kiczem nie
uchodzi uwagi amerykanskiej krytyki. Kiedy miejskie dzielnice, jak
Times Square w Nowym Jorku czy port w San Francisco, zostaly wyrwane z
wlasnej historii w celu przeksztalcenia w parki tematyczne, ta
,disneylandyzacja" zostala krytycznie przyjeta przez media zajmujace
sie kultura. Tendencje te dostrzega rwniez Hollywood. W slynnym filmie
Petera Weira z 1998 roku, Truman Show, bohater odkrywa, ze cale jego
zycie jest wyrezyserowane, a idealne miasto, zawd, sasiedzi, klimat
wszystko to jest sztuczne; nawet jego zona jest aktorka, ktra
otrzymuje wynagrodzenie za role zony doskonalej! Od przyjscia na swiat
Truman byl bezwiednym aktorem w gigantycznym reality show.
Byc moze, jak w tym filmie, cale amerykanskie spoleczenstwo bierze
udzial w reality show, lecz trzeba wziac pod uwage, ze kazdy Amerykanin
jest swoim wlasnym rezyserem, i ze wiekszosc z nich lubi to udawanie
bez wzgledu na to, czy zostali do niego zmuszeni, czy uczestnicza w nim
dobrowolnie. Krytyka byc moze slusznie podnosi larum, lecz jej reakcja
jest odosobniona, a nawet bezcelowa bo Disney to Ameryka, a Stany
Zjednoczone zmierzaja do tego, by stac sie placem zabaw w skali calego
narodu. Sprawia to, ze sa krajem raczej wesolym, ktry stara sie usuwac
to, co tragiczne i nieoczekiwane.
Czy nalezy szukac jakiegos wytlumaczenia dla tego amerykanskiego
zamilowania do rezyserowania wlasnej osoby i calej reszty? Historyk
zauwazy, ze fakty, ktre tu ze soba powiazalismy pochodza z rznych
epok i kontekstw. Parki przyrody utworzyl prezydent Theodore
Roosevelt, ktrego pasja byly wielkie przestrzenie; bez Walta Disney
nie byloby Disneylan-du i disneylandyzacji Ameryki. Pierwszy mali
zbudowano w Minnesocie ale dlatego przeciez, ze miejscowy handel byl
ubogi, a klimat niewdzieczny. Pomijajac jednak okolicznosci, wszystkie
wspomniane przypadki we wszystkich miejscach laczy pasja rezyserowania.
Kuszaca bylaby prba znalezienia
Przez okienko samolotu sUB 35
wsplnego mianownika dla teatralizacji codziennego zycia i
doswiadczenia religijnego, ktre jest fundamentem amerykanskiej
rzeczywistosci: laczy je to samo pragnienie. Amerykanskie religie
staraja sie eliminowac tragiczna strone bytu (swiadcza o tym pelne
entuzjazmu liturgie), ale Disneyland i mails takze. Koscioly i mails
daja dostep do natychmiastowego szczescia. Niekiedy jedne i drugie
mieszaja sie nawet, jak w Grand Forks, w Plnocnej Dakocie, i w
Minneapolis, gdzie koscioly mieszcza sie w mails. Zamachw z 11
wrzesnia 2001 roku dokonano przeciw temu dazeniu do stworzenia raju na
ziemi, bez transcendencji i bez tragedii. Agresorzy pograzyli raj w
zalobie, ale cz robic: spektakl wciaz trwa, nawet podczas wojny.
Jutro wszyscy bedziemy Amerykanami?
Juz od dwch stuleci podrznicy jezdza do Stanw Zjednoczo- nych by
zobaczyc przyszlosc i ja tam znajduja. Na poczatku dwudziestego wieku
swiat rzeczywiscie zaczal przypominac Ameryke: demokracja,
indywidualizm, produkcja maszynowa, rynek, poszukiwanie osobistego
szczescia te fundamentalne cechy amerykanskiego spoleczenstwa
przeniosly sie na wszystkie narody, zmienily wszystkie cywilizacje.
Przeciwne temu ideologie zmiotla implozja lub podbj. Francuski opr
rwniez. Czy ktos przeczul to lepiej niz Jacques Tati? Pl wieku temu
jego intuicja przybrala postac bajki, zatytulowanej Dzien swiateczny.
Jacques Tati rezyser, aktor, komik i listonosz w tym filmie,
symbolicznym obrazie francuskiego spoleczenstwa gwaltownie podbitego
przez Amerykanw, ich zolnierzy i obyczaje, przeciwstawia amerykanskiej
wydajnosci zawsze powolna Francje. Najpierw listonosz zaczyna rozwozic
poczte, oczywiscie na rowerze, w rytmie zycia wioski, przerywajac prace
wieloma glebszymi. Spznia sie z korespondencja tak bardzo, ze
mieszkancy wioski maja do niego pretensje i naklaniaja go, zeby
nasladowal Amerykanw (pokazanych w filmie dokumentalnym, jak rozwoza
poczte helikopterem). Nasz listonosz podejmuje ,amerykanskie wyzwanie",
wsiada na rower i wsciekle pedaluje, mnozy sztuczki, ktre pozwola mu
rozwozic listy ,coraz szybciej, po amerykansku". I chociaz w ostatnim
kadrze ogla-
36 Hill Made in USA
damy gesiarke i straznika pl, kiedy na nowo biora w posiadanie glwna
ulice Sainte-Severe-sur-Indre, odgadnac mozemy, ze rytm zycia wioski
ulegnie zasadniczej zmianie dzieki wtargnieciu amerykanskich metod. Ale
Jacques Tati nie okazuje specjalnej niecheci wobec Amerykanw. Bez
watpienia pamiec o wyzwoleniu jest jeszcze zbyt swieza, by pozwolic
sobie na antyamerykanizm. Wielu Francuzw zazdroscilo tez Amerykanom
biezacej wody, samochodw czy telefonu; niektrzy gotowi byli takze
zamienic troche tradycji kulturalnych na odrobine komfortu w
amerykanskim stylu.
Od czasw tego ,swiatecznego dnia" nakreconego w 1947 roku
amerykanizacja ogarnela Francje jeszcze predzej, niz jedni sie bali, a
inni wyczekiwali. Wszystko, co u nas nowoczesne, pochodzi przeciez ze
Stanw Zjednoczonych dzinsy, komputer, pigulka antykoncepcyjna i
Wiagra, zarzadzanie przedsiebiorstwem, zakaz palenia, rosliny
modyfikowane genetycznie, muzyka popularna, wybr pomiedzy wieloma
operatorami telefonicznymi i setkami kanalw telewizyjnych. Na tej
liscie specjalnie wymieszane sa innowacje techniczne, praktyki
spoleczne i cechy kulturowe, bo amerykanizacja swiata jest nosnikiem
wszystkich wymienionych elementw, nie robi miedzy nimi rznicy.
Bardziej przydatne byloby twierdzenie, ze wszystko, co nowoczesne, jest
amerykanskie, a to, co nowoczesne nie jest francuskie. Nie zawiera
sie w nim zadna ocena. Tak sie sklada, ze wszystko, co okazalo sie
skuteczne za oceanem, i u nas zostanie w koncu przyswojone, choc nie
bez zastrzezen, a czasem po pokonaniu prawdziwego oporu. Ale czy znany
jest choc jeden przypadek, kiedy w opr doprowadzil do calkowitego
odrzucenia? Nawet Disneyland ktry we Francji mial sie nie przyjac,
wszyscy komentatorzy w latach osiemdziesiatych byli co do tego zgodni
odnisl wiekszy sukces niz park Asterixa i stal sie najczesciej
odwiedzanym miejscem rozrywki mlodych Europejczykw.
Wyobrazmy sobie, ze w czasie, kiedy Tati nakrecil Dzien swiateczny,
uwazny obserwator ze Stanw Zjednoczonych wyodrebnilby dominujace w
jego filmie przedmioty i mody. Mglby nieomal nakreslic obraz Francji w
dwadziescia lat pzniej. Takiej prby dokonal Jean-Jacques Servan-
Schreiber kiedy w 1964 roku zmienil swoje pismo, ,L'Express", w
narzedzie
Przez okienko samolotu SS: 37
modernizacji/amerykanizacji Francji. A takze, chociaz na innym
poziomie, socjolog Edgar Morin, kiedy przywizl z Kalifornii ducha roku
1968. W koncu, kiedy w 1980 roku Ronald Reagan zaproponowal nowe
rozdanie polityczne kombinacje liberalizmu ekonomicznego i moralnego
konserwatyzmu mozna bylo przypuszczac, ze ta ideologia pokona ocean i
podbije swiat. I rzeczywiscie tak sie stalo.
Czy mamy na tej podstawie sadzic, ze amerykanizacja swiata jest
nieunikniona? Czy jestesmy swiadkami pojawienia sie nowej, globalnej
cywilizacji, zakorzenionej w zasadach uprzednio wyprbowanych w Stanach
Zjednoczonych? W tym przypadku USA bylyby tylko swego rodzaju
laboratorium mozliwej przyszlosci, po przetestowaniu produkujacym
przyszlosc pewna. Wszelki opr wobec amerykanskiego modelu stalby sie
wiec daremny, model ten determinowalby nasza wlasna przyszlosc. Trzeba
wiec wziac pod uwage, ze nasze jutro bedzie jeszcze bardziej
amerykanskie niz nasze wczoraj. A jesli ame-rykanizacja-globalizacja
(obie tendencje sa zbiezne) jest zapewne nasza przyszloscia, to trzeba
rozpoznac w Stanach Zjednoczonych te osobliwe przemiany, ktre w
przyszlosci moga stac sie powszechne. Bedzie to rwnie konieczne, jak w
czasach Tocqueville'a w 1831 roku (O demokracji w Ameryce), Andre
Siegrieda w 1927 roku (Les Etats-Unis aujourd'hui), Bertranda de
Jouvenela w 1930 roku (La Crise du capitalisme americain), Louisa-
Ferdinada Celine'a w 1932 roku (Podrz do kresu nocy), Jean-Jacquesa
Servan-Schreibera w 1967 roku (Le Defi amencain), Edgara Morina w 1969
roku (Journal de Cali-fornie), Jean-Francois Revela w 1970 roku (Ni
Marx ni Jesus), Michela Croziera w 1981 roku (Le Mai americain),
Philippe'a Sollersa w 1987 roku (Vision a New York), zeby zacytowac
tylko niektrych sposrd licznych francuskich poszukiwaczy przyszlosci
w Ameryce (a lista tych, ktrzy do Stanw Zjednoczonych nie
podrzowali, jest dluzsza).
ROZDZIA DRUGI
Wojna dwch kultur
W 1925 roku niejaki John Scopes, dwudziestopiecioletni nauczyciel
biologii pochodzacy z Nowego Jorku, wszedl do historii Stanw
Zjednoczonych tylnymi drzwiami. Poprowadzil on lekcje poswiecona
ewolucji wedlug Darwina w szkole w Dayton, w stanie Tennessee, i
pokazal uczniom sprzecznosc miedzy teoria ewolucji gatunkw i historia
stworzenia swiata, wynikajaca z doslownej interpretacji Biblii. Lekcja
Scopesa doprowadzila do wybuchu wojny dwch kultur, wojny, ktra trwa w
Ameryce do tej pory, liberalw przeciwstawiajac konserwatystom,
wierzacych niewierzacym, fundamentalistw reformatorom, Plnoc
Poludniu, wielkie metropolie malym miasteczkom.
W 1925 roku Tennessee byl jednym z dwudziestu stanw lezacych w centrum
i na poludniu kraju, gdzie nauczanie dar-winizmu, jako wykroczenie
przeciw prawdzie religijnej, bylo zabronione prawem. W szkolach mozna
bylo uczyc wylacznie religijnego kreacjonizmu. Scopes o tym wiedzial.
Byl prowokatorem, wyznaczonym przez stowarzyszenie antyklerykalnych
adwokatw ACLU (American Civil Liberties Union), zdecydowanych ukazac
anachronizm kalwinistycznej Ameryki oraz, jesli to mozliwe, ofiarowac
jej wiedze naukowa. Scopes zostal oskarzony. Nastapil spektakularny
proces, ktrym pasjonowala sie cala Ameryka. Kreacjonisci i darwinisci
staneli przeciw sobie w szranki, wymachujac Biblia przeciw Nauce,
objawieniem przeciw doswiadczeniom, odwiecznej Prawdzie przeciw prawdom
chwili. Scopesa skazano na sto dolarw grzywny i wydalono z Tennessee.
Jednak podczas procesu kreacjonisci zostali osmieszeni i kazda ze stron
uznala sie za zwyciezce. Dzis wie-
Wojna dwch kultur Hit 39
lu amerykanskich liberalw blednie sadzi, ze Scopes wygral tamten
proces, a wielu konserwatystw sprzeciwia sie nauczaniu darwinizmu.
Darwin, diabel i kreacjonisci
Trzeba bylo poczekac do lat szescdziesiatych dwudziestego wieku na
decyzje Sadu Najwyzszego Stanw Zjednoczonych, ze zakaz nauczania
ewolucji jest niezgodny z Konstytucja. Wiekszosc szkl na poludniu USA,
niezaleznie od tego, czy sa religijne, czy nie, uczy obecnie
rwnoczesnie obu teorii. W bardziej postepowych regionach darwinizm z
ostroznosci jest wykladany neutralnym jezykiem, nie ma mowy o ewolucji,
lecz o gwaltownych mutacjach biologicznych. Wszedzie znajda sie czujni
rodzice gotowi protestowac przeciw nauczycielom o zbyt naukowym
podejsciu.
Ale sama ostroznosc nie wystarcza. W 2004 roku w stanach Ohio, Montana,
Georgia i Alabama deputowani i senatorowie zglosili wniosek, by
nauczanie ,nauki kreacjonistycznej" stalo sie obowiazkowe. Oto wiara
podniesiona do rangi nauki! W tym samym roku w Pensacola na Florydzie
nowy park rozrywki poswiecony dinozaurom mial ukazywac historie
wszechswiata w wersji biblijnej, a nie ewolucjonistycznej. W
poszukiwaniu syntezy stosunkowo swiatli chrzescijanie, wspomagani przez
konserwatywna fundacje z Seattle, Instytut Odkrywczy (Discovery
Institute), zaproponowali teorie zwana teoria inteligentnej ewolucji:
wedlug niej Darwin wlasciwie pojmowal ewolucje, lecz byla ona dzielem
Boga. Instytut wysyla do szkl publicznych materialy niezbedne do
nauczania tej posredniej teorii. W mediach az huczy od sporw.
W jaki sposb teoria biologiczna moze podzielic nowoczesny nard?
Darwinizm nie wywoluje w Europie najmniejszych konfliktw. Ale nie
jestesmy w Europie. W rzeczywistosci, w Stanach Zjednoczonych Darwin
stanowi polityczny odpowiednik tego, czym u nas jest Karol Marks.
Marksizm i darwinizm spelniaja symetryczne funkcje znacznikw
ideologicznych. W amerykanskiej swiadomosci ewolucja jest tym, czym w
europejskiej swiadomosci jest rewolucja. Stosunek do historii dzieli
Europejczykw, Bg i sens zycia dziela Amerykanw. Wszelkie
kontrowersje polityczne w Europie sa natu-
40
Made in USA
-
ry historycznej i spolecznej. W USA spod postaw politycznych
nieustannie przeziera religia. Z punktu widzenia konserwatystw Stany
Zjednoczone uczestnicza w projekcie inspirowanym przez Boga;
przeznaczenie USA wydaje im sie ,oczywiste" (wyrazenie z lat
czterdziestych dziewietnastego wieku, legitymizujace podbj Zachodu).
Natomiast dla liberalw ich kraj jest wytworem historii ludzkiej.
Europejskie kltnie o rewolucje i sens historii bywaja gwaltowne,
pozwalaja jednak na kompromisy. Jaki natomiast pakt bylby mozliwy w USA
pomiedzy dwiema wizjami jedna transcendentna, druga immanentna,
pomiedzy Bogiem a historia?
Pominmy etykiety okreslajace przynaleznosc demokraci przeciw
republikanom, liberalowie przeciw konserwatystom i pomyslmy: kiedy
sie rozpoczela ta wojna kultur dzielaca nard na pl? W 1798 roku,
kiedy Dwight w imie Ewangelii grzmial przeciw deizmowi, ktrego
uosobieniem byl Jefferson? Czy w blizszych nam czasach, w 1967 roku,
kiedy studenci z Berkeley popadli w swego rodzaju nowe poganstwo? Czy w
1925 roku, wraz z procesem Scopesa? Kazda z tych dat jest wlasciwa, bo
jedna wynika z drugiej. W okresie wyborczym tym, co dzieli przeciwnikw
politycznych, jest przede wszystkim stosunek do lat szescdziesiatych
dwudziestego wieku dlatego ze aktorzy tych wydarzen wciaz sa obecni w
zyciu publicznym, dorosli do odpowiedzialnosci i staja ze soba do
walki. Jesli przyjac szersza perspektywe, mniej stronnicza, to wiecej
nam powie proces Scopesa: nakresla on nienaruszalne granice wojny
miedzy kulturami w jej wsplczesnym ksztalcie. Pozwala zrozumiec,
dlaczego w Europie debata polityczna dotyczy organizacji spoleczenstwa,
a w Stanach Zjednoczonych raczej obyczajw, ciala, zakazw, malzenstwa.
Seksualnosc Bil-la Clintona, naga piers piosenkarki Janet Jackson,
malzenstwa homoseksualistw, miejsce religii w zyciu publicznym, prawo
do odmiennosci: oto, co zajmuje Amerykanw i co ich dzieli, bardziej
niz reforma ubezpieczen spolecznych! Co jest naturalne, a co nie jest,
co jest amerykanskie, a co nie oto glwne watki konfliktu. Jego sens
i sila uchodza czesto uwagi Europejczykw. Amerykanie nie sa tacy jak
my; oglnie rzecz biorac, nie sa juz Europejczykami. Albo odmienna
hipoteza: Amerykanie pozostali przedoswieceniowymi Europejczykami, sa
tak
Wojna dwch kultur SiU 41
bardzo zajeci kltniami teologicznymi, jak my w tamtych czasach. Wielu
Amerykanw uwaza sie za prawdziwych kontynuatorw cywilizacji
zarzuconej przez zbyt stara juz Europe. O tym prawie do europejskiej
spuscizny swiadczy architektura amerykanskich uniwersytetw, kopii
antycznych budowli, ozdobionych greckimi i lacinskimi inskrypcjami,
ktre potrafia odczytac liczniejsi niz u nas studenci. Kto jest
Europejczykiem, a kto nim juz nie jest? Molier zapewne odnalazlby sie
bez trudu w dzisiejszej Ameryce, bylby tu dzis bardziej aktualny niz we
Francji o czym swiadczy wielka afera opisana ponizej.
Schowaj te piers, Janet!
Na poczatku roku 2004, gdy zblizala sie kampania prezydencka, pewna
piers podzielila Ameryke, rozpetujac konflikt miedzy konserwatystami i
liberalami. Te piers ledwie na chwilke mozna bylo dostrzec w telewizji,
na kanale CBS, okolo dziewiatej wieczorem. Ale ten wieczr byl
wyjatkowy: Ameryka ogladala Superbowl. Raz do roku caly nard
amerykanski bierze udzial w telewizyjnym obrzedzie; nie chodzi o msze
bozonarodzeniowa, lecz o final sezonu futbolowego. Spektakl ten, w
styczniu 2004 roku transmitowany ze stadionu w Huston, uwaza sie za
wydarzenie narodowe i rodzinne.
Futbol amerykanski to sport brutalny, uprawiany wylacznie w Stanach
Zjednoczonych. Jego choreograficzna brutalnosc uchodzi w USA za szkole
meskosci. Zgodnie z tradycja w przerwie wystepuja piosenkarze, ktrzy
zwykle ograniczaja sie do repertuaru patriotycznego, ckliwych melodii i
muzyki country. Ale, o niespodzianko, tym razem ku zaskoczeniu
wszystkich w living-roomach Amerykanw wyladowali raperzy i Janet
Jackson, bo CBS uznala, ze trzeba odmlodzic spektakl. A czy rap i hip-
hop nie stanowia podstawowej strawy telewidza? Lecz nie zwyklego
telewidza. Bo w rzeczywistosci istnieja dwie kategorie widzw i dwa
typy telewizji. Pierwszy rodzaj widza ma ogladac z cala rodzina
oglnokrajowe darmowe kanaly nadawane na falach Hertza: ABC, NBC, CBS,
Fox; pozostali maja abonament telewizji kablowych, wyspecjalizowanych i
platnych. Pierwsi maja prawo do swego rodzaju ,prywatnych uslug
publicznych", finansowanych z reklam; pozostali wykupuja abo-
42 W Made in USA
nament. Prywatnymi uslugami publicznymi zarzadza administracja (Federal
Communication Commission, FCC), ktrej w 2004 roku przewodzil Michael
Powell, syn Colina Powella, rwnie konserwatywny jak ten minister spraw
zagranicznych w administracji George'a W. Busha. Komisja gwarantuje, ze
telewizje oglnokrajowe beda przestrzegaly wartosci rodzinnych,
szczeglnie miedzy szsta rano a dziewiata wieczorem, ze programy nie
uraza dzieci ani wyobrazen, jakie rodzice maja na temat ich
niewinnosci. FCC w szczeglnosci wymaga, by wulgaryzmy byly zagluszane
przez sygnal dzwiekowy; zwazywszy na to, w jaki sposb wyrazaja sie
czesto aktorzy i piosenkarze, ich wypowiedzi nierzadko zastepowane sa
seriami biiip. Telewizje kablowe natomiast wymykaja sie spod kontroli
FCC i do woli obrazaja wartosci rodzinne, wykorzystuja nagosc i
seksualnosc ale bez wersji hard, bo to byloby przestepstwem.
Piers Janet niezbyt poruszyla liberalw, ale wedlug konserwatystw ta
ledwie widoczna piers zapowiadala co najmniej upadek amerykanskiego
Imperium. Nowa afera Lewinsky? Szesc lat wczesniej przygody Billa
Clintona w jego biurze w Bialym Domu podzielily nard w ten sam sposb.
Czy nalezy, jak w czasach pieknej Moniki, smiac sie z tego i odeslac
Amerykanw do ich purytanizmu i seksualnej hipokryzji? To nie takie
proste. Janet Jackson naprawde zgorszyla rodzinna Ameryke. Przenoszac
sie z kablwki do oglnodostepnej telewizji, przekroczyla linie
oddzielajaca dwa narody amerykanskie nard tradycyjnych wartosci i
nard calkowitej swobody. Przechodzac z jednej strony na druga,
specjalnie czy tez przez nieuwage, zaatakowala konserwatywna Ameryke,
pokazujac piers, ktra zreszta byla czyms wiecej niz piersia: byla
czarna i ozdobiona piercingiem. Biala rodzina w swoim salonie w Kansas
zaatakowana zostala na wszystkie sposoby naraz: nagoscia, czarna
seksualnoscia, mania metyzacji, kultura mlodziezowa.
Wspomniana piers wywolala wiec burze. Wzbudzila prasowe komentarze i
polityczne debaty. Janet Jackson musiala przeprosic nard. Przysiegala,
ze incydent nie zostal zorganizowany dla rozreklamowania jej nastepnej
plyty, ale ze wszystkiemu byla winna ,dysfunkcja garderoby".
Towarzyszacy jej piosenkarz mial zerwac tylko gre sukni, aby odslonic
nie
Wojna dwch kultur HIS 43
piers, lecz czerwone miseczki biustonosza. Janet Jackson nie zaproszono
na uroczystosc rozdania nagrd za najlepsze plyty roku. Ale Justina
Timberlake'a, ktry rozdarl ubranie, nagonka oszczedzila w zadziwiajacy
sposb. Bo jest bialy? Konserwatywni parlamentarzysci zazadali
dochodzenia i zamierzali rozszerzyc kontrole FCC na kablwki, ktre
zaprotestowaly przeciw zamachowi na wolnosc slowa, jaka gwarantuje
Konstytucja. Szefowie sieci telewizyjnych i radiowych zostali wezwani
przez komisje Kongresu; mozna bylo zobaczyc, jak przedstawicielka
Kansas placze na wizji. Jej dziewiecioletni syn, powiedziala,
poplakujac i przygryzajac wargi, zobaczyl te piers. Ludzie nalezacy do
najpotezniejszych w calym amerykanskim spoleczenstwie niczym
mieszczanie z Calais wyznali swoje winy i obiecali poprawe;
zlikwidowano programy uznane za nieprzyzwoite, korporacja radiowa Clear
Channel poswiecila codzienny program znanego ze skatologicznych wyrazen
Howarda Sterna. Parlamentarzysci wydawali sie uspokojeni. Nadawcw
telewizyjnych i radiowych ukarano za wykroczenia kara pieniezna w
wysokosci pieciuset tysiecy dolarw. Wszystko z powodu jednej piersi...
Bitwa o piers zdarzyla sie naprawde, lecz jest calkiem nierealistyczna:
osiemdziesiat piec procent amerykanskich rodzin ma oprcz darmowych
telewizji abonament kablwki, a badania przeprowadzone wsrd widzw
pokazuja, ze zmieniajac kanaly, wiekszosc nie ma pojecia, ze przechodzi
z jednej domeny do drugiej. Niektrzy rodzice oczywiscie uzywaja
filtrw, w jakie obowiazkowo wyposazone sa telewizory od 1999 roku,
pozwalajacych blokowac dzieciom dostep do programw dla doroslych; bez
watpienia sa to ci sami ludzie, ktrzy stosuja podobnego rodzaju filtry
w swoich komputerach. Ale czy zakladaja swoim dzieciom klapki na oczy,
zeby nie patrzyly na ulicy na erotyczne reklamy, i zatykaja im uszy,
zeby nie slyszaly ob-scenicznych slw wypowiadanych przez kolegw z
klasy? W wieczr Superbowl mozna bylo ogladac na murawie rozszalalych
futbolistw, walczacych ze soba jak samce w okresie rui, a na trybunach
majoretki kreslily erotyczne pawany. Rodzicw nie oburzala ani
brutalnosc graczy, ani wystepy nieomal nagichpo-m-pom girls, ktre
kibicowaly na Superbowl swoim druzynom. Czy potrafili wytlumaczyc
dzieciom, dlaczego piers Janet jest
44
fe
Made in USA
pornograficzna, a jej stanik nie? A czy majoretki nie sa
pornograficzne? Pewnie na rwni z futbolem stanowia one czesc
autentycznej amerykanskiej kultury - w przeciwienstwie do Janet Jackson.
Mozna zgadywac, ze w tej batalii scieraja sie ze soba mity, duzo
wazniejsze od rzeczywistosci. W wojnie o piers walcza ze soba nie tyle
dwie Ameryki, co Ameryka rzeczywista z ta, ktrej juz nie ma rzekomo
niewinna Ameryka lat piecdziesiatych dwudziestego wieku. Dla
konserwatystw przyszlosc zawiera sie wlasnie w tej przywrconej
przeszlosci, w tym czasie odnalezionym, kiedy majoretki byly dziewicze,
a futbolisci nie byli napakowani sterydami. Lecz dla liberalw
przyszlosc to terazniejszosc, ze wszystkim, co ze soba niesie.
Konserwatysci sa optymistami i idealistami; po ideologicznej bitwie
dokona sie odnowa Stanw Zjednoczonych. Liberalowie to sceptycy, ktrzy
przystosowuja sie do ewolucji spoleczenstwa. Dla obu stron piers Janet
Jackson, tak jak piers Heleny, stanowi pretekst do wojny, rwnie
bezsensownej jak wojna trojanska.
Potem w wojne kultur wmieszali sie jeszcze geje, dolewajac oliwy do
ognia. Na poczatku 2004 roku oba amerykanskie narody rzucily sie na
siebie ponadto z powodu bezprecedensowej decyzji Sadu Najwyzszego stanu
Massachusetts: przyznawala ona parom homoseksualnym prawo do zawierania
malzenstw. Malzenstwo gejw zastapilo wojne w Iraku na pierwszym
miejscu listy zmartwien. Irak byl daleko, natomiast upadek cywilizacji
zachodniej lub zagrozenie jej swietlanej przyszlosci staly u bram
Ameryki.
Geje, zawierajmy malzenstwa
Stany Zjednoczone sa panstwem prawa, ale kto to prawo dyktuje? Kongres
co prawda je uchwala, lecz interpretuja sedziowie. Wyborca przyznaje
parlamentarzystom na bardzo krtki czas trwania kadencji niewielka
autonomie, tymczasem sadownicza arystokracja nadala sobie wladze
zmieniania spoleczenstwa. I tak Sad Najwyzszy a nie Kongres
zezwolil na nauczanie ewolucji, zlikwidowal segregacje rasowa w
szkolach (1954), zalegalizowal aborcje (1973), przywrcil kare smierci
(1976), nakazal dyskryminacje pozytywna (1974 i 2003).
Wojna dwch kultur Hm 45
W zaleznosci od stanu ci nieusuwalni urzednicy sadowi sa nominowani
przez gubernatorw i prezydenta albo wybierani na kadencje trwajaca o
wiele dluzej niz przetrwa aktualna wiekszosc polityczna. Stawka jest
wiec niemala.
Przypomnijmy, jak fakt wyznaczenia w 1992 roku przez prezydenta
George'a Busha (ojca) czarnego, konserwatywnego sedziego rzadki
przypadek dostarczyl scenariusza dla telewizyjnego spektaklu, ktry
przez wiele miesiecy sledzil caly nard. Kandydat w, Clarence Thomas,
zostal oskarzony o molestowanie seksualne przez swoja byla
wsplpracownice, rwniez Murzynke, ale liberalna. Na czym polegala
zbrodnia obrazy kobiecosci, jakiej sie dopuscil? Otz mial powiedziec w
obecnosci Anity Hill, chociaz nie bezposrednio do niej, ze dostrzegl na
swej szklance z Coca Cola wlos lonowy. Seks i Coca Cola, tego sie nie
da wymyslic! Senat, ktry mial zatwierdzic nominacje, powolal swiadkw.
Clarence Thomas byl zreszta, co I nieczesto sie zdarza, zonaty z biala
kobieta, a to dodatkowo skomplikowalo intryge polityczno-seksualna.
Senat w koncu zatwierdzil nominacje, gdy kandydat porwnal
przesluchanie, jakiemu go poddano, do medialnego linczu. Senatorowie
biali liberalowie ustapili przed tym ostatecznym argumentem. Rasa,
seks, lincz, starcie konserwatystw i liberalw, a wszystko to przy
jednej okazji: oto Ameryka, czy tez Ameryki!
Jak pojac emocje, jakie wywoluje legalizacja malzenstwa gejw przez Sad
Najwyzszy w Massachusetts? Rwniez w Europie malzenstwo
homoseksualistw dzieli opinie publiczna. Tu nie jest to jednak sprawa
pierwszorzedna, mimo medialnych wysilkw rznych urzednikw stanu
cywilnego. Niedawno zawarto cos na ksztalt ugody pod postacia cywilnych
kontraktw prawnych. Uswiadomienie sobie rznicy miedzy amerykanskimi
sporami a nielicznymi oznakami wzburzenia u Europejczykw pozwoli
zrozumiec to wszystko, co poza Atlantykiem nas dzieli. Po pierwsze,
motywy wyroku wspomnianego Sadu mozna zrozumiec tylko w swietle
amerykanskiej debaty na temat ewolucji. Co wiec powiedzieli sedziowie?
Wszyscy, za wyjatkiem jednego, uznali, ze malzenstwo jest ,instytucja
ewoluujaca". Prawda o malzenstwie nie jest wiec objawiona przez
religie, ale podyktowana okolicznosciami spolecznymi. Mamy tu do
czynienia z nowa sprawa Scopesa: skoro spoleczenstwo sie
46
Made in USA
zmienilo, malzenstwo tez sie musi zmienic. Takie liberalne rozumowanie
jest nie do zaakceptowania dla konserwatystw. Poniewaz sedziowie moga
podejmowac decyzje, wylacznie powolujac sie na Konstytucje stanu
Massachusetts, ktra uwazana jest za nienaruszalna, ocenili oni, ze
dokument ten nie precyzuje jasno, ze malzenstwo musi byc
heteroseksualne z braku dowodw uznali wiec, ze moze byc rwniez
homoseksualne. Kongres Massachusetts musial zastosowac sie do decyzji
Sadu. Przeczuwajac, ze wiekszosc opinii publicznej bedzie nastawiona do
tej decyzji wrogo, czlonkowie Kongresu znalezli kompromis pod postacia
kontraktu cywilnego. Sad i organizacje homoseksualistw odrzucili te
propozycje. adali malzenstwa: i nazwy, i samej rzeczy, bez zadnych
rznic w stosunku do malzenstw heteroseksualnych. Rznicowanie
rwnaloby sie dyskryminacji.
Jest tylko dyskryminacja albo rwnosc, tlumaczy nowojorski adwokat,
Evan Wolfson, zalozyciel ruchu na rzecz malzenstw gejowskich (Freedom
to marry), ,nie ma mowy o plsrodkach".
Czy nieustepliwosc ruchu homoseksualnego nie jest bezproduktywna?
Odrzucajac kontrakt cywilny, ktry daje im wszystkie prawne i
podatkowe przywileje malzenstwa, gejowscy aktywisci sciagneli na siebie
oglnonarodowa wrogosc. Konserwatysci, wspierani przez George'a W.
Busha, zadaja wprowadzenia do konstytucji federalnej poprawki
zakazujacej malzenstwa homoseksualnego. Biorac pod uwage
precedensy w szczeglnosci malo znaczacy projekt poprawki dotyczacej
rwnosci plci z lat osiemdziesiatych dwudziestego wieku, ktry
zmobilizowal feministki, ale nie zostal uchwalony - nalezy sie
spodziewac, ze debata wokl malzenstwa gejw bedzie ozywiona i potrwa
cale lata, jej wynik jest wiec niepewny: konserwatysci sa co prawda w
wiekszosci, ale na jak dlugo?
Jak ktras ze stron moglaby ustapic? Konserwatysci moga akceptowac
prawo wylacznie w tej formie, w jakiej zostalo objawione przez ojcw
zalozycieli, natchnionych przez Boga. Liberalom, szczeglnie
homoseksualistom, chodzi nie tylko o ewolucje prawa, ale i o polozenie
kresu wszelkiej dyskryminacji. W tym spoleczenstwie, majacym z racji
swej historii obsesje na punkcie dyskryminacji, dzialacze homoseksualni
uznali, ze ich
Wojna dwch kultur %Ss 47
walka stanowi przedluzenie walki Murzynw i Indian. Na scianie swego
biura w Nowym Jorku Wolfson zawiesil tylko jeden portret Martina
Luthera Kinga. Ten hold zlozony przez gejw ,Kingowi" zdecydowanie nie
przypadl do gustu czarnym pastorom. Przekonani o wyjatkowym charakterze
swej walki, ci straznicy chrzescijanskiej moralnosci nie akceptuja
zadnych analogii pomiedzy malzenstwem gejw a prawami obywatelskimi.
Zreszta w walke gejw angazuja sie przede wszystkim biali dzialacze z
duzych miast nalezacy do najbogatszych grup spolecznych, zwani metro-
sexuals (niezaleznie od tego, czy sa gejami, czy nie). Maja oni z
gejami wsplna polityke i estetyke. Gejom zalezy rwniez na tym, by
homoseksualizm byl uznawany za stan naturalny, uwarunkowany
genetycznie, a nie za dobrowolny wybr stylu zycia. To wyjasnia
entuzjazm ruchw gejowskich, kiedy w 2003 roku okazalo sie, ze dwa
pingwiny samce z nowojorskiego zoo sa homoseksualne, i nawet
wysiaduja kamien w prznej nadziei posiadania dziecka. Teza o
naturalnym pochodzeniu homoseksualizmu zbliza gejw do Murzynw, ktrzy
rwniez nie wybierali koloru skry.
Czy geje sa wiec wsplczesnymi czarnuchami, a przynajmniej ich
ideologicznym odpowiednikiem? Odkrywanie w innych zwolennikw
niewolnictwa (a w przypadku mniejszosci, chocby liczyly tylko jednego
przedstawiciela pozowanie na ofiare) to narodowa pasja, logiczny
nawrt historii rasowej, ktra albo nie chce przeminac, albo nie chca
na to pozwolic liberalowie. Evan Wolfson chetnie przypomina, ze w
Kalifornii az do roku 1949 Murzyni nie mieli prawa zenic sie z bialymi
kobietami. Korzystna dla gejw decyzja Sadu Najwyzszego w Massachusetts
wydaje mu sie odpowiednikiem decyzji o koncu dyskryminacji rasowej,
ogloszonej wtedy przez kalifornijski Sad. W obu przypadkach panstwo nie
powinno, wedlug Wolfsona, mieszac sie do prywatnych wyborw. Jesli
konserwatysci nie ugna sie w sprawie gejowskich malzenstw, bedzie to
dowd, ze w glebi duszy pozostaja zwolennikami niewolnictwa. Wolfson
dodaje, ze sa to ,ci sami, ktrzy sprzeciwiaja sie przyznaniu praw
obywatelskich Murzynom, rwnouprawnieniu plci, rozwodom i aborcji".
Czas sprzyja gejom, uwaza Wolfson, bo wedlug niego cala amerykanska
historia to walka o rwnouprawnienie. Na dluzsza mete jest to walka
zwycieska. Nard, mwi Wolfson, zawsze
48
Made in USA
w koncu popiera prawo do ,ubiegania sie o szczescie", zapisane w
Deklaracji Niepodleglosci. Jak Amerykanie mogliby na dluzsza mete
przeciwstawiac sie dazeniu gejw do malzenstwa, skoro jest ono dla nich
srodkiem prowadzacym do szczescia? W amerykanskim spoleczenstwie
malzenstwo nadal uznaje sie za ideal, mimo ze wsrd par
heteroseksualnych polowa malzenstw konczy sie rozwodem.
Kto zadecyduje? Liberalowie i konserwatysci sa tego samego zdania: to
nard musi sie wypowiedziec, ostateczna prawda zostanie wyrazona glosem
wiekszosci. Takie prawo, ustanowione w glosowaniu, a nie przez
ekspertw, pozwala Amerykanom unikac sytuacji, w ktrych konflikty
przerodzilyby sie w wojne domowa. Konstytucja pozwala skanalizowac
namietnosci. Zobaczymy, ze jest to mozliwe nawet na amerykanskim
Poludniu, tam gdzie emocje sa najgoretsze, na obszarze zwanym Bible
Belt.
Niedokonczona wojna secesyjna
Na pierwszej stronie ,Alabama News" z 12 kwietnia 1955 roku mieszkancy
Montgomery mogli przeczytac: ,Murzynka nie przestrzega segregacji w
autobusie: dziesiec dolarw grzywny". Rosa Parks, robotnica zatrudniona
w przemysle wlkienniczym, siedziala w tylnej czesci autobusu,
przeznaczonej dla Czarnych. Odmwila ustapienia miejsca bialemu
mezczyznie, a ze czesc dla Bialych byla pelna, mezczyzna musial odbyc
podrz, stojac. Rose Parks zatrzymali dwaj policjanci. Zostala skazana
nastepnego dnia. Ale kobieta byla rwniez bojownicz-ka o prawa
obywatelskie i nalezala do kongregacji baptystw, ktrej pastor,
wwczas dwudziestosiedmioletni, nazywal sie Martin King junior. Ten
utalentowany kaznodzieja stanie sie przywdca buntu przeciwko
segregacji w srodkach transportu w Montgomery. Murzyni przez
osiemnascie miesiecy bojkotowali autobusy, co doprowadzilo do ruiny
firme przewozowa. Jak na ironie biali pracodawcy stali sie szoferami
Murzynw, bo musieli zapewnic dojazd do domu czy przedsiebiorstwa
swojej sluzbie domowej i pracownikom. Ostatecznie Sad Najwyzszy Stanw
Zjednoczonych przyznal racje Rosie Parks. Ruch obywatelski przeciw
segregacji rasowej, ktry rozpoczal dzialal-
Wojna dwch kultur sssIUs 49
nosc w Montgomery, w ciagu dziesieciu lat osiagnal wszystkie swoje cele
prawne.
Dlaczego Montgomery? Nawet jesli granica dzielaca obie amerykanskie
kultury pozostaje niewidoczna, bo rozdziela przekonania, to sa rwniez
takie stany, miasta, hrabstwa, ktre jednoznacznie sytuuja sie w jednym
lub drugim obozie. W Nowym Jorku, w Upper West Side na Manhattanie,
byloby nie do pomyslenia spotkac zaprzysieglego konserwatyste. Ale tez
zaden dzialacz liberalny nie osiedlilby sie w Orange County, w
poludniowej Kalifornii. Na tej ideologicznej mapie Montogo-mery jest
bastionem konserwatyzmu. W 1862 roku miasto bylo stolica Konfederatw.
,Bialy Dom Poludnia", jak nazywane jest Montgomery, nadal pozostaje
pomnikiem, ktremu oddaje sie czesc. Wciaz powiewa nad nim flaga
Konfederacji. Czy Poludnie rzeczywiscie przegralo wojne? W 1865 roku z
Plnoca, a potem w 1955 roku z Martinem Lutherem Kingiem?
Miejsca pamieci i codzienna praktyka przecza sobie nawzajem. Polozona w
centrum miasta biblioteka uniwersytetu Montgomery nosi imie Rosy Parks.
Dom, w ktrym mieszkal Martin Luther King, stal sie muzeum. Koscil
baptystw, gdzie byl pastorem, jest nadal czynny. Ale jego parafianie
to wylacznie Murzyni. Mimo ze Biali i Czarni w Montgomery nosza wsplne
miano baptystw (wyjawszy liczna spolecznosc zydowska), to nie modla
sie razem, nie mieszkaja w tych samych dzielnicach. Kiedy ich o to
spytac, to rasizm nie istnieje, tak w slowach, jak w zachowaniu. Ku
Klux Klan, aktywny w Alabamie az do lat siedemdziesiatych dwudziestego
wieku, zniknal. W 2004 roku pozostal po nim ostatni slad: strona
internetowa.
Powd, dla ktrego Biali i Czarni nie mieszkaja w tych samych
dzielnicach Montgomery, jest, jak mwia, natury ekonomicznej. Czarni
mieszkaja podobno gdzie indziej, bo pozostaja stosunkowo biedni. Mimo
to w piecdziesiat lat po prawnym zniesieniu segregacji w szkolach
czarne dzieci w Montgomery chodza do szkl publicznych, a biale do
szkl prywatnych. Jednak z uplywem kolejnych pokolen mentalnosc ulega
zmianie. Od kiedy japonscy i koreanscy producenci samochodw
zatrudniaja w Alabamie wiecej pracownikw niz rolnictwo, warunki
ekonomiczne upodobniaja sie, a stosunki spoleczne staja sie latwiejsze.
Dla mlodszych, ktrzy nie zaznali walki o pra-
50 iH Made in USA
wa obywatelskie, miejsce pamieci wazniejsze od domu Luthe-ra Kinga czy
Bialego Domu Poludnia lezy w centrum miasta. Chodzi o muzeum poswiecone
Hankowi Williamsowi, legendarnemu piesniarzowi, ktry dokonal fuzji
bialej country musie z czarnym bluesem. Williams, urodzony w
Montgomery, zmarl w 1953 roku z przedawkowania narkotykw. Jego muzeum
jest jedynym naprawde odwiedzanym. Czy wyciagniemy z tego wniosek, ze
Montgomery nie jest juz symbolem konfliktu ras i kultur? Otz konflikt
nadal trwa, ale przybiera nowe formy.
Proces o dziesiec przykazan
W 2001 roku Montgomery pojawilo sie na nowo w oglnokrajowych
wiadomosciach. Konflikt ideologiczny dotyczacy miejsca Boga w zyciu
publicznym przecial miasto na pl. Wojna religijna zastapila wojne
rasowa. Czy nie jest to kontynuacja tej samej walki? W1862 roku Alabama
dokonala secesji, aby zachowac swoja koncepcje niezaleznosci
poszczeglnych stanw od centralnego rzadu w Waszyngtonie. W 1955 roku
powodem do secesji bylo zachowanie zasady rasowej, zwanej ,rwnoscia w
separacji". Poczawszy od 2001 roku stalo sie nim ponowne uznanie w
zyciu publicznym Boga za gwaranta prawa.
W sierpniu 2001 roku przewodniczacy stanowego Sadu Najwyzszego, Roy
Moore, najwyzszy urzednik panstwowy w Alabamie, nakazal umiescic w
palacu sprawiedliwosci wielotonowy blok granitu, przedstawiajacy
dziesiec przykazan. Spelnial w ten sposb obietnice wyborcza (Sad
Najwyzszy w Alabamie jest wylaniany w wyborach), ze przywrci to, co
uwaza za fundament amerykanskiego prawa. Czyz Jefferson, autor
Deklaracji Niepodleglosci, nie napisal, ze wszelka wolnosc pochodzi od
Boga? Moore wywnioskowal z tego, ze bez Boga wolnosc zniknelaby, a
obywatele mieliby jedynie prawa nadane przez panstwo. To samo panstwo,
kierujac sie wlasnym widzimisie, mogloby im te prawa odebrac. Oto
rozumowanie sedziego Roya Moore'a, slynacego w Alabamie i poza jej
granicami z nieczesto spotykanej sklonnosci do zasypywania swych
rozmwcw i adwersarzy calymi grami cytatw, bez rznicy z historii
Stanw Zjednoczonych czy z Biblii. Jest to cecha wsplna dla wszystkich
kaznodziejw z Poludnia, niezaleznie od tego, czy odprawiaja msze w
swiatyni, czy
Wojna dwch kultur SS 51
zasiadaja w parlamencie. W Alabamie teologia miesza sie z polityka, co
nie powinno sie zdarzyc, bo pierwsza poprawka do Konstytucji zabrania
stanom wspierania jakiejkolwiek religii. Czy Jefferson nie napisal
rwniez, ze ,mur powinien oddzielac Panstwo od religii"? Czy nie taki
byl wedlug niego ,warunek wolnosci sumienia"? Roy Moore sie z tym
zgadza, lecz wprowadza do dyskusji zasadnicze rozrznienie pomiedzy
,Bogiem" a ,religia". Twierdzi, ze nie wspiera zadnej konkretnej
religii, bo to ,religie", a nie ,Boga" Jefferson wykluczyl z zycia
publicznego! Dowodzi tego fakt, powiada Moore, ze wszedzie znajduja sie
odniesienia do Boga w przysiedze skladanej przez prezydenta Stanw
Zjednoczonych czy urzednikw panstwowych, a takze na banknotach In God
we trust jest dewiza Stanw Zjednoczonych. Dewiza raczej swiezej daty,
bo zostala przyjeta przez Kongres dopiero w 1954 roku, kiedy zimna
wojna przeciw ateistycznemu komunizmowi trwala w najlepsze.
Dziesiec przykazan wyrytych w granicie to Bg czy religia? ,Bg je
podyktowal, mwi Moore, a kiedy Jefferson czy Benjamin Franklin
powolywali sie na Stworzyciela, to mieli oczywiscie na mysli Boga
dziesieciorga przykazan". Oto spr, ktry w Europie zajalby tylko
teologw, a moze i historykw; w Stanach Zjednoczonych rozgrzewa
narodowe namietnosci. Stowarzyszenia ochrony swieckosci zazadaly od
wymiaru sprawiedliwosci usuniecia dziesieciu przykazan. Mieszkancy
Montgomery podzielili sie na dwa obozy. Obie strony wywiesily hasla na
swoich samochodach i przed domami. W 2003 roku Sad Federalny Alabamy w
imieniu rzadu Stanw Zjednoczonych zazadal usuniecia pomnika. Roy Moore
odmwil i zostal pozbawiony swojej funkcji. W 2004 roku jego zwolennicy
ruszyli do kontrataku, powolujac sie na fakt, ze pustka pozostawiona w
rotundzie palacu sprawiedliwosci jest ateistycznym manifestem, a wiec
naruszeniem wolnosci religijnej; przegrali w apelacji. Od tej pory
sedzia Moore stal sie narodowym bohaterem. Jakiej sprawy jest on
wlasciwie meczennikiem?
Kult Konstytucji i jego wieloznacznosci
Od kiedy Roy Moore zostal wykluczony ze stanowego Sadu Najwyzszego,
przyjmuje swych rozmwcw w rozleglej patry-cjuszowskiej posiadlosci,
siedzibie nowiusienkiej Fundacji na
52
Made in USA
rzecz Dziesieciu Przykazan. Srodkw nie brakuje. Wokl Moore'a kraza
sekretarki, rzecznicy prasowi, agenci ochrony i poszukujacy protektora
kandydaci w lokalnych wyborach. Nad Moorem, na honorowym miejscu, wisi
portret George'a Washingtona. Wokl niego rozmieszczono flagi i
patriotyczne insygnia, swiadczace o oglnokrajowych ambicjach
zwolnionego urzednika. ,Byl czas najwyzszy, komentuje Moore, majac na
mysli wlasna osobe, zeby ktos powiedzial mocnym glosem: Dosc tego,
zostawcie w spokoju nasza Konstytucje!*". Wielu Amerykanw jest
wyczulonych na tego rodzaju argument, bo z historycznego punktu
widzenia Konstytucja wyprzedzila nard, odwrotnie niz w Europie. W
Stanach Zjednoczonych Konstytucja nosi znamiona swietosci, co byloby
nie do pomyslenia po naszej stronie Atlantyku.
Ameryka dryfuje, powiada Roy Moore, bo przestala dostrzegac wyjatkowy
charakter swojej Konstytucji. Jesli przez dwa wieki ta konstytucja
opierala sie wszelkim burzom historii, to znaczy, ze jest wyjatkowa.
Roszczenie sobie prawa do interpretowania jej w imie nie wiedziec
jakiej ,ewolucji", nadawanie tekstowi innego znaczenia, niz ma w
rzeczywistosci, chec przystosowania go do potrzeb zmieniajacego sie
spoleczenstwa musza doprowadzic do unicestwienia bozego fundamentu, nie
tylko religijnego amerykanskiej demokracji. Niestety, dodaje Moore,
poczawszy od lat dwudziestych dwudziestego wieku wydzialy prawa i
system sprawiedliwosci opanowali zeswiecczeni humanisci o
rewizjonistycznym nastawieniu. Rezultat? Wbrew opinii wiekszosci
Amerykanw doszlo do legalizacji aborcji i rozwodw, co doprowadzilo do
degradacji obyczajw i rodziny. Konstytucja, podobnie jak Biblia,
konkluduje Moore, nie powinna ewoluowac.
Czy sedzia Moore nie jest on sam zadaje sobie to pytanie
bojownikiem o sprawe, ktra go przerasta? Czy wielkich wstrzasw w
amerykanskiej historii nie wywolywaly kazdorazowo religijne
przebudzenia? W przeddzien uzyskania niepodleglosci, a takze przed
wybuchem wojny domowej, caly nard opanowaly potezne konwulsje
mistyczne, awakenings. Tlumy pod przywdztwem samozwanczych pastorw
ogarnial trans i powracaly do Jezusa. Moore jak wielu konserwatystw
przekonany jest, ze szykuje sie nowy awakening. Apokaliptyczny
Wojna dwch kultur :
53
zamach z 11 wrzesnia mialby sie do niego przyczynic, integrujac
Amerykanw i przypominajac im o wyjatkowym roli, jaka maja do
spelnienia wsrd narodw. Komercyjny sukces filmu Pasja Mela Gibsona
mialby rwniez byc swiadectwem tego religijnego przebudzenia. Moore'a
ogarnia z tego powodu uniesienie, podzielane przez wiele milionw
Amerykanw.
Ten spr na temat Boga i religii, Konstytucji nienaruszalnej i
podlegajacej zmianom moze nam sie wydac abstrakcyjny, ale wcale taki
nie jest. W Stanach Zjednoczonych prawo decyduje o zyciu osobistym -
czy chodzi o aborcje, czy o dyskryminacje rasowa, czy o wolnosc kazdego
obywatela. Od doslownej albo ewolucyjnej interpretacji Konstytucji
zalezy wladza bialego patriarchatu nad kobietami i mniejszosciami
etnicznymi oraz religijnymi. Proces Moore'a pasjonowal wiec opinie
publiczna. Uczestniczyly w nim na miejscu tysiace zwolennikw obu
stron, ktrzy zjechali z calej Ameryki, zupelnie jak w 1955 ",foku,
kiedy bojownicy o prawa obywatelskie zgromadzili sie ' w Alabamie, by
wesprzec Martina Luthera Kinga. Proces o dziesiec przykazan stal sie
wiec sprawa oglnonarodowa zarwno po stronie liberalw, jak i
konserwatystw nie pozbawiona pewnych wieloznacznosci.
Sprawa dziesieciu przykazan, ktra wybuchla rwnoczesnie ze sporem o
malzenstwa gejw, pozwala konserwatystom mobilizowac zwolennikw i
zbierac fundusze. Podobnie jest w obozie liberalw. Okazalo sie, ze do
wytoczenia procesu przeciw Rayowi Moore'owi doprowadzila, a potem go
wspierala, pewna fundacja z Montgomery, Poludniowe Centrum Walki z
Bieda (Southern Poverty Law Center). Jednak fundacja ta ani nie
pochodzi z Poludnia, ani bezposrednio nie zwalcza biedy, i utrzymuje
cala armie prawnikw czyhajacych na wszelkie przejawy pogwalcenia praw
obywatelskich. Prezes fundacji, Richard Cohen, to zydowski adwokat z
Nowego Jorku, ktry pojechal na amerykanskie Poludnie, by walczyc z
antysemityzmem Ku Klux Klanu. Ale Klan zniknal i Cohen stalby sie
adwokatem bez sprawy, gdyby dzieki sedziemu Moore'owi nie mgl na nowo
stanac do walki. Fundacja zmobilizowala swoich ofiarodawcw i zebrala
znaczne fundusze na liberalnym plnocnym wschodzie Stanw
Zjednoczonych, wykorzystujac proces o dziesiec przykazan i
podkreslajac, ze fundamentalistyczna
54 SssJ Made in USA
prawica stanowi zagrozenie dla Poludnia. Sumy te pozwalaja wspierac
dobre sprawy i jednoczesnie utrzymywac najbardziej luksusowy budynek w
Montgomery, skadinad niezwykle skromnym miescie.
Uwolnic Poludnie, jednoczesnie sie bogacac: czy nie tak postepowali ci,
ktrzy od 1865 roku, po wojnie domowej, przyjezdzali z Plnocy, aby
naklaniac Murzynw do korzystania z praw obywatelskich? Historia
przechowala ich dwuznaczne wspomnienie pod nazwa carpet baggers:
przyjezdzali na Poludnie z biedna walizka z pltna, a wyjezdzali w
dostatku. Wojna dwch kultur nie jest dokladnym powtrzeniem walki
miedzy Plnoca i Poludniem, jednak wykorzystuje niektre jej tropy. Tak
jak kiedys spod argumentw natury kulturowej, prawnej, religijnej
wyzieraja obecnie wladza, polityka, finanse. Obie amerykanskie kultury
zyja w dobrobycie...
Jakiego rodzaju jest Bg?
Czy Bg, o ktrym dyskutuja Amerykanie, jest rodzaju meskiego czy
zenskiego? Az do lat osiemdziesiatych dwudziestego wieku nikt w USA ani
nigdzie indziej nie zastanawial sie nad tym. Bg byl mezczyzna, bo taka
byla przyjeta konwencja, rodzaj meski zastepuje zreszta w angielskim,
tak jak we francuskim, rodzaj nijaki. Dzialo sie tak zanim ruch na
rzecz uwolnienia slw nie wmieszal sie do sprawy i nie wypowiedzial
wojny meskiemu szowinizmowi, ukrywajacemu sie w zakamarkach gramatyki.
Bg Amerykanw byl teraz jednoczesnie mezczyzna i kobieta. Stalo sie
bowiem zwyczajowo przyjete i politycznie poprawne, zeby w tym samym
zdaniu Bg ukazywal sie kolejno w rodzaju meskim i zenskim.
atwo ironizowac na temat tendencji do uzdrawiania slownictwa, jaka
pojawila sie na amerykanskich uniwersytetach poczynajac od Stanford w
Kalifornii w latach osiemdziesiatych dwudziestego wieku. Wykladowcy,
studenci, dziennikarze zawladneli slowami i zbijaja na tym kariere.
Uznaja za rasistowskie, szowinistyczne, seksistowskie i pogardliwe
wszystkie teksty oraz slowa, ktre moglyby urazic slabszych. Murzyni
stali sie Afroamerykanami, Indianie - natives, inwalidzi - sprawnymi
inaczej. W podrecznikach szkolnych stanu Nowy Jork
Wojna dwch kultur HiS 55
,ojcowie narodu" zostali ,liderami narodu", ,starcy" ,doroslymi
inaczej", ,nielegalni imigranci" ,pracownikami bez dokumentw".
Niektre okreslenia sa zabronione, jak na przyklad ,nieprawy" czy
,analfabeta"; analfabeta ma po prostu ,odmienny stosunek do lektury", a
dziecko z nieprawego loza ,oryginalniejszy stosunek do swiata
rodzicielskiego".
Wszyscy wydawcy podrecznikw szkolnych ulegli politycznej poprawnosci.
Ksiazki przepuszczane sa przez aseptyczny filtr, by nie zostala w nich
najmniejsza czastka, mogaca urazic ucisnionych. Wszystkie szkoly
panstwowe ucza teraz o odkryciu Ameryki z punktu widzenia tubylcw,
ktrych podbil Krzysztof Kolumb dla konserwatystw to porazka a
nigdy z perspektywy europocentrycznej. Cenzura dziala w jedna strone.
Nic nie stoi na przeszkodzie, by bialych samcw, patriotw, mieszczan i
kapitalistw wytarzac w smole. Wszystko, co odmienne i mniejszosciowe
wychwala sie natomiast pod niebiosa; wszystkie uniwersytety utworzyly
wydzialy poswiecone literaturze gejowskiej i lesbijskiej.
Transseksualizm i pornografia sa tematem prac naukowych w Yale czy
Harvar-dzie. /, Rigoberta, wspomnienia (apokryficzne) Rigoberty Menchu,
gwatemalskiej wiesniaczki torturowanej przez policje w jej ojczyznie,
laureatki pokojowej Nagrody Nobla, sa na liscie lektur wszystkich
wydzialw literatury na glwnych uniwersytetach, mimo ze ten tekst jest
zaledwie kompilacja. Za to Mark Twain, mwiacy zbyt wiele o czarnych,
czy Ernest Hemingway, bo jest wcieleniem macho, zostali wykresleni z
listy. Dla konserwatysty Bg, Mojzesz i Jezus Chrystus sa oczywiscie
mezczyznami; jakim sposobem mieliby stac sie rodzaju nijakiego lub
zenskiego? Ale feministki i inni politycznie poprawni autorzy opisuja
Boga i jego prorokw jako kobiety. Artysci przedstawiaja Jezusa jako
czarna kobiete. Czy w ten sposb nie czynia bozego przekazu bardziej
uniwersalnym? Dla konserwatystw sa to tylko bluznierstwa. Wiele rodzin
wypisuje swoje dzieci ze szkl, aby oszczedzic im takiej interpretacji
historii i religii. W 2003 roku ponad dwa miliony dzieci uczyly sie we
wlasnych domach. Silny wzrost tego zjawiska, zwanego home schooling,
datuje sie od momentu, kiedy zezwala na nie prawo stanowe, pod
warunkiem ze rodzice przestrzegaja pewnych standardw pedagogicznych.
56 %# Made in USA
Za szacunkiem dla mniejszosci dostrzec mozna dazenie uniwersyteckiej
lewicy do rozsadzenia burzuazyjnego spoleczenstwa. Konserwatysci albo
drwia, albo skarza sie na nieznosny atak na zachodnie spoleczenstwo, na
kulture i cywilizacje. W sprawie policji slw zaden kompromis pomiedzy
konserwatystami i liberalami nie wydaje sie mozliwy. Na uniwersytetach
i w mediach wymyslaja sobie nawzajem od ,policjantw" i ,bigotw". Ale
moze obie strony maja racje?
Chociaz konserwatysci wysmiewaja sie z nadmiaru politycznej
poprawnosci, nie moga zaprzeczyc, ze Murzyn woli byc nazywany
Afroamerykaninem niz czarnuchem. Czy nie jest rzecza naturalna, ze im
mniej biale, mniej europejskie, mniej kalwini-styczne staje sie
amerykanskie spoleczenstwo, tym bardziej ewoluuje jezyk, by lepiej
opisywac jego nowa postac? Za policja slowa, pod przykrywka szacunku
mozna dostrzec rewolucyjne zamiary; za to u konserwatystw za pozorami
obrony cywilizacji kryje sie sprzeciw wobec jakiejkolwiek zmiany
amerykanskiego spoleczenstwa. W tej wojnie na slowa kazda ze stron
bierze zatem udzial zamaskowana. Chodzi tu nie tyle o wypaczenia czy
smiesznosc, co o kontrole nad spoleczenstwem. Walcza ze soba dwa
narody; jeden chce ewolucji, drugi sie jej obawia.
Bitwa o miejsca pamieci w Waszyngtonie
Waszyngton to nie tylko stolica administracyjna. Dla wszystkich
Amerykanw jest takze terytorium uswieconym. Miasto zorganizowane jest
wedlug wzoru antycznego, czerpie inspiracje z Aten i Rzymu. W centrum
znajduje sie rozlegla agora (Mali), kapitol otoczony swiatyniami z
marmurowymi kolumnadami to miejsce kultu przodkw, tu oddaje sie
czesc zmarlym. Jefferson i Lincoln na cokolach pomnikw rozmiarami i
poza przypominaja bardziej bogw niz demokratycznych prezydentw.
Zwiedzajacy podchodza do nich w milczeniu, obchodza dookola i z
nabozenstwem odczytuja sentencje wyryte w marmurze, autorstwa
zalozycieli republiki, poswiecone wolnosci, (Deklaracja Niepodleglosci
z 1776 roku) i rwnosci (mowa getty-sburska z 1863 roku). Wedrwka
konczy sie przed dlugim murem z czarnego granitu; widnieja na nim
nazwiska okolo
Wojna dwch kultur iHll 57
szescdziesieciu tysiecy zolnierzy, ktrzy zgineli w Wietnamie. Po
bokach tej agory rozmieszczone sa muzea, co wzmacnia sakralny charakter
miejsca. Opowiadaja one o historii Stanw Zjednoczonych, ich historii
naturalnej (Narodowe Muzeum Historii), o podbojach przestrzeni (Space
Museum), archiwach,
0 dawnej i wsplczesnej sztuce, o tragediach, ktre Stany same przezyly
lub dzielily z innymi. W Waszyngtonie znajduje sie najwiekszy na
swiecie pomnik poswiecony Holokaustowi.
Ale kto pisze historie? Poczynajac od lat szescdziesiatych dwudziestego
wieku, kazde z wymienionych miejsc bylo orezem w wojnie dwch kultur.
Przedtem panowala wzgledna jednomyslnosc: amerykanska historia byla
pelna chwaly, prawa
1 natchniona przez Boga. I tak w swiatyni poswieconej Jeffersq-nowi,
wzniesionej w 1939 roku wokl jego gigantycznej statui z brazu, mozna
przeczytac cytaty odnoszace sie bez wyjatku do Boga i Stworzyciela:
,Bg dal nam wolnosc", ,Czy swobody danego narodu beda zagwarantowane,
jesli zniknie przekonanie, iz pochodza one od Boga?". Jefferson,
ktrego sie tu czci, jest jeszcze konserwatysta. Jesli teksty
wybieraliby liberalowie, to bez watpienia wybraliby slynny list z 1802
roku, skierowany do kongregacji baptystw, w ktrym Jefferson opowiada
sie za scislym podzialem, ,murem" oddzielajacym panstwo od religii.
Aby dostrzec pierwszy wylom, jaki wojna kultur uczynila w uswieconym
kregu, nalezy podejsc do pomnikw ofiar Wietnamu. Sa trzy takie
pomniki. Pierwszy to szokujaco prosty mur z czarnego granitu, czesciowo
wkopany w uskok Mali, dzielo minimalistki Mayi Lin, naturalnie o
liberalnej inspiracji. Zostal ukonczony w 1982 roku za prezydentury
Ronalda Reaga-na, ale o budowie zdecydowal wczesniej prezydent Carter:
cmentarz bez chwaly, zbir nazwisk ofiar, z data smierci jako jedynym
komentarzem... Polegli po nic. Konserwatysci nie mogli go przyjac w
takiej postaci. W 1982 roku stowarzyszenia kombatantw wymogly na
Reaganie wzniesienie w poblizu muru realistycznego pomnika chwaly:
trzech zolnierzy w brazie (w tym jeden Murzyn), meskich, umiesnionych,
uzbrojonych po zeby. Trzech wartownikw Wolnosci w sluzbie
zrewidowanej, bardziej pozytywnej wizji wojny w Wietnamie? Ci ludzie
zatrzymali przeciez w Indochinach oglnoswiatowa ekspansje komunizmu.
Liberalowie rozpoczeli kontratak: do zbyt meskiego
58 IH Made in USA
wiec politycznie niepoprawnego tria dorzucono drugi, rwnie
realistyczny zespl. Trzy kobiety (w tym jedna Murzynka), pielegniarki
wojskowe, ale nie zolnierki, podtrzymuja umierajacego zolnierza. W
bitwie o Wietnam jest wiec remis: kazdy ma swoje sanktuarium i swoja
historie! Lecz nieco dalej walka trwa nadal. W 1995 roku Muzeum
Historii Naturalnej stalo sie polem bitwy pomiedzy liberalnym
dyrektorem, Robertem Sulliva-nem, zwolennikiem teorii cywilizacji
zachodniej jako formy ucisku, autorstwa Michela Foucaulta, i bardziej
tradycjonali-stycznie nastawionymi przyrodnikami z muzeum. Wojna o
slonia trofeum nalezace kiedys do Theodore'a Roosevelta, pasjonata
polowan w Afryce. Wypchane zwierze stojace w muzealnym holu,
slynna od pl wieku atrakcja, wyglada, jakby atakowalo zwiedzajacych.
Ale czy nie wyobraza ono przypadkiem ,agresji bialych kapitalistw"?
Sullivan chce je usunac. Przyrodnicy sprzeciwiaja sie. W 2004 roku slon
wciaz jest na swoim miejscu. Sullivan wzial odwet w innym miejscu
pamieci, o wiele wazniejszym w Narodowym Muzeum Historii. W tym
muzeum wystawy o tradycyjnej chronologii, ktra przez wiele lat
przedstawiala postepy amerykanskiej cywilizacji, zastapiono w 2000 roku
pozbawionymi chronologii wystawami tematycznymi. Wszystkie swiadcza o
trudnosciach napotykanych przez tych, ktrzy chca zostac Amerykanami.
Obecnie swiety krag narodowej historiografii zajmuja wylacznie
mniejszosci i ofiary. W 2004 roku mozna bylo ogladac tam rekonstrukcje
zycia czarnych niewolnikw na plantacjach bawelny, wystawe poswiecona
imigracji ydw w dziewietnastym wieku oraz kolekcje portretw
wsplczesnych Latynosw, z podpisami po hiszpansku, przetlumaczonymi na
angielski. W witrynie poswieconej rewolucji przemyslowej przeczytac
mozna, ze ,oczywiscie, kraj sie bogacil, ale prawdziwy problem, problem
redystrybucji, nadal pozostaje nierozwiazany". Amerykanska historia w
muzeum nie jest ani biala, ani chwalebna, ani postepowa. Konserwatysci
sa tym oburzeni. Dziennikarka z ,City Magazine", Heather McDonald,
poswiecila temu tematowi ksiazke, The Burden of Bad Ideas. Ale krytyka
bylaby bardziej sprawiedliwa, gdyby autorka pamietala o tym, ze pod
koniec dziewietnastego wieku muzeum przedstawialo historie rasowa
Stanw Zjednoczonych. Murzyni zostali pokazani jako odrebny gatunek,
stojacy nizej od Bialych.
Wojna dwch kultur ssif 59
Jednak zwyciestwo liberalnej ewolucji nie jest pelne. Jedna sale w
Narodowym Muzeum Historii poswiecono olbrzymiemu gwiazdzistemu
sztandarowi, ktry unosil sie nad Baltimore w 1814 roku, podczas
zwycieskiego oporu stawianego Brytyjczykom. Flaga ta, symbol
amerykanskiej demokracji, temat hymnu narodowego, jest w trakcie
konserwacji. Prace sfinansowal, jak czytamy, Ralph Lauren zydowski
imigrant, projektant ubran inspirowanych Nowa Anglia, ktry jest
doskonalym przykladem sukcesu osobistego, kapitalizmu i nowego
podejscia do tradycji. Gwiazdzisty sztandar umknal liberalom: remis w
Narodowym Muzeum Historii!
Zemsta Indian
Naprzeciwko Muzeum Historii wojna pozycyjna wciaz trwa. Ostatnio jej
celem stalo sie Narodowe Muzeum Indian Amerykanskich. 21 wrzesnia 2004
roku Indianie symbolicznie odbili Waszyngton: procesja wszystkich
indianskich plemion z obu Ameryk - od Dalekiej Plnocy po Ziemie
Ognista - zajela Mali, by wziac udzial w otwarciu olbrzymiego palacu,
usytuowanego w strategicznym miejscu w najblizszym sasiedztwie
Kapitolu. Tego dnia zwyciezeni napisali historie na nowo. W tym
indianskim muzeum wszystko, poczawszy od samego faktu jego istnienia,
jest zaprzeczeniem amerykanskiego trium-falizmu. Neoklasycystycznemu
porzadkowi amerykanskiej stolicy Indianie przeciwstawili palac z
kamienia w kolorze ochry, caly zlozony z krzywizn, przypominajacy jakas
zerodowana przez wiatr gre w Nowym Meksyku. Architektura? Nie ma
zadnej architektury. ,Dom indianskich narodw" zaprojektowano ponoc
kolektywnie, konsultujac sie z Przodkami. Indianie zastapili
jednostkowe dzialanie, tak charakterystyczne dla zachodniej ambicji i
indywidualizmu, odwieczna madroscia i porozumieniem pomiedzy
plemionami. Rwniez wewnatrz muzeum wszystko stanowi zaprzeczenie
zachodniej geometrii. Wystawy poswiecone dwudziestu czterem narodom
indianskim zorganizowane zostaly wokl trzech kategorii, wybranych dosc
arbitralnie. Maja one byc wsplne dla wszystkich Indian obu Ameryk na
przestrzeni dziesieciu tysiecy lat: sa to terytorium, historia i
tozsamosc. Jak wyjasnia Gerald McMaster, indianski
60 **!? Made in USA
gospodarz tego miejsca, powyzsze kategorie skladaja sie na alternatywna
wizje amerykanskiej epopei. Uwaga: Gerald McMa-ster nie jest ani
dyrektorem muzeum, ani konserwatorem kultury indianskiej, a tylko
,ulatwiaczem", pozwalajacym narodom indianskim wypowiadac sie bez
pomocy innych. Jednak mwi wlasnie on, Gerald McMaster: ,Indianin
przeciwstawia jednostce szczep, chronologii wiecznosc, globalizacji
terytorium, kapitalizmowi dzielenie sie z innymi, potlatch, a
podbojowi opr".
Wszystkie te obrazy ukazuja Indianina solidarnego i ekologicznego, w
przeciwienstwie do bialego czlowieka; ale hollywoodzkie filmy
opowiadaly nam o tym juz w latach siedemdziesiatych dwudziestego wieku.
Indianin jest rwniez pionierem demokracji. Wyslawiany w muzeum nard
Mohawkw stworzyl przeciez republike jeszcze przed przybyciem Bialych,
a jej fundament stanowila narada i decyzja podjeta glosem wiekszosci.
Na wydzialach historii amerykanskich uniwersytetw istnieje szkola
rewizjonistyczna, uwazajaca, ze zalozyciele Republiki Stanw
Zjednoczonych zapozyczyli od tubylczych ludw - Mohawkw z Kanady,
Irokezw z plnocnego wschodu Stanw Zjednoczonych wiecej niz od
filozofw Oswiecenia. Jako ze trudno czytac w myslach umarlych, chocby
najbardziej znanych, niepodobna rozstrzygnac te kwestie.
Muzeum nie tylko odtwarza dluga historie Indian. Na przekr wszelkim
prezentacjom o charakterze archeologicznym lub antropologicznym Gerald
McMaster ukazuje Indian zywych, takich, jakimi sam ich widzi. Teraz to
juz nie jakis Claude Levi--Strauss bedzie definiowal Indian, dodaje
McMaster, wedlug zewnetrznych, zachodnich kryteriw estetycznych czy
moralnych. Teraz to Indianie powiedza kim sa, with a native voice
(indianskim glosem), i glosno dadza znac, ze wciaz istnieja.
Gerald McMaster pochodzi z kanadyjskiego plemienia Cree, ale jest takze
wykladowca uniwersyteckim, wyksztalconym na uniwersytetach w
Amsterdamie i Minneapolis. Czy przemawia wiec indianskim glosem? Jesli
tak, to stwierdzic trzeba, ze glos w przypomina rewizjonistyczna
piosenke z liberalnych uniwersytetw, na ktra zlozyly sie zachodnie
teorie zwane ,dekonstrukcjonizmem". Ale muzeum indianskie pomimo
wszystkich watpliwosci, jakie moze wzbudzac dla mi-
Wojna dwch kultur ^i5 61
lionw zwiedzajacych, nie tylko z Ameryki, bedzie stanowic niezbedna
przeciwwage dla rasistowskich przesadw i lawiny protestw, jakie
wzbudzilo ostatnie wcielenie Indian: zostali wlascicielami kasyn!
Tak sie sklada, ze jakies dziesiec lat temu grupa zlozona ze zrecznych
adwokatw i mniej lub bardziej prawomocnych indianskich przywdcw
uknula spisek: odgrzebuja traktaty zawarte w osiemnastym i
dziewietnastym wieku pomiedzy rzadem Stanw Zjednoczonych i
niepodleglymi plemionami indianskimi i wykorzystuja je do zakladania
kasyn na terytoriach oddanych Indianom, omijajac prawa i podatki
federalne. Nie byloby sie na co obruszac, gdyby zyski szly na
polepszenie najczesciej nedznego losu Indian. Ale tak sie nie dzieje.
Chodzi bowiem czesto o fikcyjne szczepy, odtworzone tylko na te
okolicznosc. Kasynami zarzadzaja przedsiebiorcy z Las Vegas, a Indianie
sluza im tylko za przykrywke. Wiekszosc Indian na-1 dal pozostaje
zamknieta w rezerwatach albo zyje na obrzezach miast. Jednak dla
Bialych nowy obraz Indianina to obraz posiadacza kasyna, czerpiacego
korzysci ze swojego watpliwego pochodzenia.
Ale byc Indianinem w Stanach Zjednoczonych, nigdy nie bylo rzecza
latwa. W dziewietnastym wieku pionierzy uwazali, ze ,dobry Indianin to
martwy Indianin". W waszyngtonskim muzeum kazdy Indianin stal sie
dobry. Ta historyczna rewolucja oddaje Indianom sprawiedliwosc, nawet
jesli to, co sprawiedliwe, nie zawsze jest zupelnie zgodne z prawda.
Wojna dwch kultur to konfrontacja dwch mitw. Czesto zreszta miesza
sie do niej Hollywood.
Michael Moore kontra Charlton Heston
Film Zabawy z bronia humorysty Michaela Moore'a (otrzymal pzniej Zlota
Palme na festiwalu w Cannes za Farenheit 9/11, satyre na George'a
Busha) jest wysoko ceniony przez hollywoodzka lewice, zostal nagrodzony
politycznie poprawnym Oscarem w 2003 roku i odnisl wiekszy sukces w
Europie niz w Stanach Zjednoczonych. Moore wytoczyl w nim ciezkie
oskarzenie bialej, reakcyjnej Ameryki, ktrej uosobieniem jest aktor
Charlton Heston. Podczas realizacji filmu Heston byl
62 !Hg Made in USA
przywdca jednej z najpotezniejszych konserwatywnych amerykanskich
organizacji, National Rifle Association. NRA walczy o zachowanie
drugiej poprawki do Konstytucji, zezwalajacej obywatelom na posiadanie
broni. Druga poprawka to historyczne dziedzictwo walk
niepodleglosciowych milicji z regularna armia brytyjska. A skoro w
Stanach Zjednoczonych notuje sie co roku okolo siedmiu tysiecy
zabjstw, liberalowie wyciagaja z tego nastepujacy wniosek: gdyby bron
nie byla oglnodostepna, zabjstw byloby mniej. Konserwatysci uwazaja
natomiast, ze wtedy byloby ich jeszcze wiecej i ze posiadanie broni
sprzyja bezpieczenstwu narodu. W USA jest to popularny punkt widzenia,
i Charlton Heston przepytywany przez Moore'a potwierdza go na ekranie.
Lecz tak w filmie, jak w swoich ksiazkach Moore oskarza NRA i Charltona
Hestona, kultowego aktora konserwatystw, o to, ze sa posrednio
odpowiedzialni za strzelaniny w szkolach, a w szczeglnosci za
strzelanine w Columbine w stanie Kolorado w 1999 roku, w ktrej zginelo
dziesiecioro uczniw. Jak rozstrzygnac spr pomiedzy Michaelem Moorem i
Charltonem Hestonem?
Michael Moore twierdzil, ze jego film jest wywazonym reportazem; nie
przeprowadzil jednak dochodzenia w jedynym miescie w Stanach
Zjednoczonych, gdzie posiadanie broni jest nie tylko dozwolone, ale
obowiazkowe: Kennesaw w stanie Georgia. Jest to w pewnej mierze miasto-
prbnik, tester dla tez Moore'a i Hestona. Wynika z tego, ze konflikt
na tle posiadania broni jest czescia wojny dwch kultur, lecz nie ma
konkretnych zwiazkw ze zbrodnia.
Pomniki i cmentarze przy drodze z Atlanty do Kennesaw swiadcza o tym,
jak gwaltowna byla wojna secesyjna; sprzedawcy bibelotw proponuja
pamiatki z napisanej na nowo historii. Tu w 1864 roku konfederaci
odniesli jedno z nielicznych zwyciestw nad Plnoca. Po kapitulacji
generala Lee general Grant uwolnil armie Poludnia, lecz jej nie
rozbroil. Poludniowcy wyciagneli z tego wniosek, ze w rzeczywistosci
nie przegrali. Dzisiaj nadal sa uzbrojeni. Od wyjazdu z Atlanty do
Kennesaw, na przestrzeni dwudziestu kilometrw, naliczylem pieciu
rusznikarzy. Amerykanie lubia bron, na Poludniu i na Zachodzie troche
bardziej niz na Plnocy, ale wszyscy ja maja: takie jest ich prawo.
Druga poprawka zostala zredagowana w 1789
roku w stylu wystarczajaco eliptycznym, by wsplczesnie wzniecac
kltnie: czy mozna posiadac dowolna bron, w kazdych warunkach? Kto moze
regulowac jej zakup, posiadanie i uzycie: wladze federalne, lokalne,
czy tez nikt?
Ten spr rozstrzygnieto w Kennesaw w 1982 roku, kiedy to rada miejska
zarzadzila, ze kazda rodzina musi posiadac przynajmniej jedna sztuke
broni z odpowiednia amunicja i musi umiec sie nia poslugiwac. Z tego
obowiazku zwolnieni sa chorzy psychicznie, skazani kryminalisci i osoby
odmawiajace sluzby wojskowej ze wzgledu na przekonania (w 1982 roku
zglosila sie jedna, i od tej pory juz nikt). W dwadziescia dwa lata
pzniej Kennesaw pozostaje jedynym miastem w Stanach Zjednoczonych,
gdzie posiadanie broni jest obowiazkowe. Jaki jest bilans tej
inicjatywy? Calkowicie pozytywny, stwierdza bez cienia wahania i bez
najmniejszych watpliwosci szef policji, Timothy Callaghan.
W 1982 roku Kennesaw bylo malym, spokojnym miastem, liczacym piec
tysiecy mieszkancw, w wiekszosci bialych. Wszyscy sie znali, spotykali
sie w dwch swiatyniach baptystw i dwch kawiarniach przy Main Street,
naprzeciwko cmentarza konfederatw. Ale rozwj pobliskiej Atlanty
stanowil zagrozenie. Ekonomiczny sukces stolicy Poludnia przyciagal
nowa populacje, niekoniecznie tradycjonalistyczna, nie nalezaca do
kosciola baptystw, ani nawet biala. Radzie miejskiej w Kennesaw nie
spieszno bylo do najazdu Latynosw, Murzynw czy nawet ludzi z Plnocy.
Obowiazek posiadania broni palnej byl sposobem na zademonstrowanie
swojej tozsamosci, na zniechecenie nowo przybylych do przestepczosci.
Ta proklamacja niepodleglosci nie mogla powstrzymac rozwoju miasta.
Atlanta pociagnela za soba Kennesaw; w ciagu dwudziestu lat liczba
mieszkancw wzrosla do dwudziestu tysiecy. Czy reputacja miasta
zniechecila niechcianych osadnikw? ,Demografia nadal jest dla nas
przychylna", wyjasnia Timothy Callaghan, wazac kazde slowo. Mwiac
wprost, nie za wielu Murzynw, zadnych Latynosw, niezbyt duzo bialej
biedoty. Przestepczosc? Od 1982 roku wciaz maleje: proporcjonalnie do
liczby mieszkancw, ilosc wlaman w ciagu dwudziestu lat zmniejszyla sie
o polowe. Dokonano ich najczesciej na budowach; poza tym w kraju, gdzie
kazdy ma plciezarwke, nie
64 fill Made in USA
da sie skontrolowac wlczegw, przyznaje Timothy Callaghan. Ale
powaznych przestepstw w Kennesaw nie ma wcale. Chociaz nie! Przeciez
byl ten maz, ktry zabil swoja zone, ale, dodaje szeryf, byli w
separacji, a on wydawal sie troche dziwny. Jednak w porwnaniu z
sasiednimi miastami liczba wlaman i ciezkich przestepstw jest w
Kennesaw najnizsza w calej aglomeracji Atlanty. Czyzby dzieki
obowiazkowemu posiadaniu broni?
Callaghan nie udziela jednoznacznej odpowiedzi. Nie wie, czy kazda
rodzina w Kennesaw respektuje rozporzadzenie rady miejskiej. Starsi
mieszkancy na pewno, ale wsrd nowo przybylych duza role odgrywa
przypadek. Miejscowa policja nie ma ani prawa, ani srodkw, zeby
sprawdzic, czy kazdy posiada bron palna i amunicje, i liczy w tej
sprawie na swego rodzaju lokalny konsensus spoleczny. ,Jak to, powiedza
Johnsowie, od zawsze mieszkajacy w Kennesaw, do Smithw, swiezo
przybylych z Nowego Jorku, nie macie ani rewolweru, ani karabinu?".
Smithowie pospiesza do rusznikarza z Main Street, chocby po to, zeby
utrzymywac dobrosasiedzkie stosunki z tymi goscinnymi Poludniowcami.
Nastepnie, przyznaje Callaghan, nie istnieje zaden sposb, ktry
pozwolilby udowodnic, ze bron wplywa na zmniejszenie przestepczosci:
nalezaloby przepytac potencjalnych wlamywaczy, co jest niemozliwe. I w
koncu efektw rozporzadzenia nie mozna oddzielac od klimatu oglnego
bezpieczenstwa, jaki tu panuje; lokalna policja patroluje dniem i noca,
odpowiada na kazde wezwanie maksymalnie w ciagu pieciu minut.
Czy Timothy Callaghan widzial film Michaela Moore'a? Tak, ale
przeciwstawia mu mantre zwolennikw broni: zakaz posiadania broni
palnej bylby sprzeczny z Konstytucja, a kryminalistom w najmniejszym
stopniu nie przeszkodzilby w jej posiadaniu. Michael Moore ma na
korzysc zakazu argument z pozoru przekonujacy: w Kanadzie, gdzie broni
palnej jest wiecej niz w USA, uzywa sie jej tylko na polowaniach.
Wyciaga z tego wniosek, ze w amerykanskim spoleczenstwie istnieje
tradycja osobistego zalatwiania porachunkw, dziedzictwo westernu i
wojny domowej. Czy jedynym sposobem na ochrone Amerykanw przed nimi
samymi nie bylby wiec zakaz posiadania broni palnej? A czy w Kennesaw
kiedykolwiek wydarzyl sie jakis incydent, ktry przerodzil sie w cos
gorszego, z racji samej
Wojna dwch kultur SlU 65
dostepnosci broni palnej? Callaghan sie waha. Wzywa policjanta,
sluzacego tu od dwudziestu lat; ten udziela odpowiedzi za niego. Nie,
nigdy nie zanotowano zadnego incydentu, ani w trakcie cwiczen, ani
podczas czyszczenia broni. Doswiadczenie z Kennesaw przeczy intuicji
Michaela Moore'a.
Czy Moore przemierzajacy ze swoja kampania cale Stany Zjednoczone
zawital do Kennesaw? Nigdy. Ale zwolennicy broni palnej Charlton
Heston, czy jakis inny przedstawiciel National Rifle Association
rwniez nigdy sie w Kennesaw nie pokazali. Narodowa debata na temat
broni wyglada tak, jakby zwolennicy i przeciwnicy nie interesowali sie
doswiadczeniem z Kennesaw, bo jest zbyt realne. W rzeczywistosci spr
stanowi tylko pretekst do walki pomiedzy dwiema Amerykami, bez zwiazku
z przestepstwami, jakie sa naprawde popelniane. W przeciwienstwie do
tego, co sugeruja liberalni zwolennicy ograniczonego dostepu do broni,
do wiekszosci zabjstw nie dochodzi wcale w srodowisku domowym, ale
podczas walk pomiedzy gangami handlarzy narkotykw. Oni nigdy nie beda
mieli trudnosci w zdobyciu broni. Handel narkotykami jako glwna
przyczyna przestepstw? To rzeczywistosc, o ktrej ani Michael Moore,
ani Charlton Heston nie dyskutuja; obaj wola konfrontowac mity. Kto
jest jeszcze w stanie uwierzyc, przygladajac sie tej wojnie dwch
kultur, ze Amerykanie to ludzie pragmatyczni?
Idee, ktre rzadza Ameryka
Anthony Fisher, brytyjski przemyslowiec, ktry dorobil sie fortuny na
hodowli kurczat, utworzyl w 1978 roku w Nowym Jorku Instytut Manhattan,
fundacje, ktra miala uratowac Stany Zjednoczone przed wplywem idei
socjalistycznych. Pozostale fundusze pochodzily od Williama Caseya,
bankiera z Wall Street (ktry pzniej zostanie dyrektorem CIA). Fisher
kilka lat wczesniej zalozyl w Londynie oparty na identycznej zasadzie
Instytut Spraw Ekonomicznych, zainspirowany doktryna lesefery-zmu
ekonomisty Friedricha von Hayeka. W londynskim instytucie mial powstac
program, od 1979 roku skrupulatnie realizowany przez Margaret Thatcher
w Wielkiej Brytanii. A instytut nowojorski wywarl wplyw na polityke
dwch amerykanskich prezydentw, Ronalda Reagana i George'a W. Busha,
66 m
Made in USA
a takze burmistrza Nowego Jorku w latach 1994^-2002, Rudolfa
Giulianiego.
Hayek przekonal Fishera, ze to nie politycy tworza historie, lecz ze
ideologie zmieniaja jej bieg; przynajmniej intelektualisci tworzacy
idee chca w to wierzyc. Na poparcie swojej tezy Hayek przywolal
marksizm, darwinizm i faszyzm. Sadzil takze, iz zgubne ideologie
zwalczac mozna tylko ideologiami alternatywnymi, bo narody tak jak
politycy bardziej zwazaja na utopie niz na rzeczywistosc. W tej
batalii Fisher, za Hayekiem, uwazal intelektualistw za wytwrcw i
sprzedawcw idei przeznaczonych dla politykw. Pozostawalo wiec tylko
przeprowadzic rekrutacje dobrych specjalistw i zaplacic im za
wykonywanie swego zawodu.
Dlaczego lepiej finansowac konserwatystw niz liberalw? Konserwatysci
w Stanach Zjednoczonych uwazaja, tak jak w Europie, ze lewica ma
poparcie uniwersytetw i glwnych mediw. Kontrofensywe mozna wiec
przeprowadzic tylko za pomoca prywatnych fundacji intelektualnych,
think tanks, przemyslu idei. Instytut Manhattan jest reprezentatywny
dla takich fundacji nowej generacji. Przez dluzszy czas byly one
organizacjami filantropijnymi, bez politycznej orientacji. Ale
poczawszy od lat szescdziesiatych dwudziestego wieku najwieksze z nich,
jak fundacja Forda czy Carnegie, znalazly sie pod kontrola postepowych
administratorw, chcacych zmieniac spoleczenstwo. W 1977 roku anegdota
przeszla do legendy. Henry Ford II, spadkobierca dynastii, zlozyl
dymisje z rady nadzorczej fundacji swojego imienia, protestujac
przeciwko antykapitalistycznej orientacji owej rady. Reakcja, poczawszy
od lat osiemdziesiatych, bylo mnozenie sie nowych fundacji o
nastawieniu otwarcie ideologicznym i konserwatywnym, bastionw
konserwatywnej rewolucji, jak Instytut Manhattan w Nowym Jorku,
Heritage Institute i American Enterprise w Waszyngtonie.
W skali Stanw Zjednoczonych Instytut Manhattan jest skromny: tuzin
wsplpracownikw w niewielkim lokalu. Lecz sukces i wplywy fundacja
zawdziecza raczej marketingowi niz sile finansowej. Instytut uwaza, ze
jest na dobre zadomowiony na rynku slusznych ideologii. W Stanach
Zjednoczonych slowo ideologia nie jest odrzucane jak we Francji;
autorzy i badacze w konserwatywnych fundacjach okreslaja sie chetnie
jako ideo-
Wojna dwch kultur SS 67
lodzy i patrioci. Z europejskiej perspektywy taka postawa i takie
slownictwo wydaja sie przestarzale. Nie powinnismy jednak brac tych
fundacji za cos innego, niz sa w rzeczywistosci. Czesto skrywaja sie za
pompatycznymi nazwami, szlachetnymi intencjami, a ich wsplpracownicy
sami sobie przyznaja szumne tytuly profesorw i badaczy. W tych
miejscach rzadko przeprowadza sie jednak prawdziwe badania; badania
prowadzi sie bowiem na prawdziwych uniwersytetach. Liberalne i
konserwatywne fundacje sa przede wszystkim ideologicznymi machinami,
ktrych celem jest osiagniecie wplywu na decyzje polityczne oraz, jesli
to mozliwe, transformacja spoleczenstwa.
Instytutu Manhattan przyjal swj oryginalny sposb dzialania w 1982
roku, kiedy jego pochodzacy ze swiata reklamy dyrektor zauwazyl w
marginalnym pismie artykul nieznanego trzydziestodziewiecioletniego
politologa. Charles Murray klarownym pirem, powolujac sie na dane
statystyczne dowodzil j w nim, ze pomoc spoleczna przeznaczona dla
biednych nie tylko nie pomaga im w wychodzeniu z biedy, lecz trwale
uzaleznia. Posrd najbardziej zgubnych rodzajw wsparcia Murray
wymienial zasilek dla samotnych matek, ktry zacheca bardzo mlode
kobiety do posiadania pozamalzenskich dzieci i niepodejmowania pracy.
Problem ten dotyczyl najbiedniejszych Amerykanek, zatem wiekszosc z
nich stanowily Murzynki. Artykul byl prowokacyjny, ale dobrze
udokumentowany, i dostarczal dynamitu ideologicznego, jakiego
poszukiwal Instytut. Murray otrzymal stypendium w wysokosci trzydziestu
tysiecy dolarw na rozwiniecie mysli zawartej w artykule i napisanie
ksiazki, ktra opublikowal znany wydawca, dzieki czemu wzrosla jej
wiarygodnosc. Jednak to Instytut Manhattan zajal sie promocja ksiazki
Losing Ground. Sprzedala sie w pieciuset tysiacach egzemplarzy i ten
sukces wymusil na wszystkich mediach komentarz. Ronald Reagan dal sie
sfotografowac podczas jej lektury. Bill Clinton w 1996 roku przyswoil
sobie argumentacje Murraya i zastosowal sie do jego zalecen.
Bezwarunkowa pomoc dla samotnych matek zostala zniesiona, a pomoc
spoleczna dla biednych uzalezniono od tego, czy poszukuja pracy. W 1983
roku liberalowie nazwali Murraya rasistowskim pacholkiem kapitalizmu. W
1996 roku jego krytyka pomocy spolecznej stala sie juz centrowa.
68
Made in USA
Czy chodzilo tylko o triumf marketingu? Henry Kissinger, blisko
zwiazany z Instytutem Manhattan, przyznaje, ze jego metody sa
skuteczne; co, jak dodaje, ,nie przeszkadza w tym, ze nasze idee sa
sluszne".
Biorac za wzr przypadek Murraya, Instytut w ciagu ostatnich dwudziestu
lat wystrzelil takze inne pociski ideologiczne, z ktrych prawie kazdy
dosiegna! celu. W tym samym czasie, kiedy wspieral Murraya, wsparl
jeszcze jedno dzielo, ktre zyskalo rozglos w Stanach Zjednoczonych i
poza nimi: Wealth and Poverty George'a Gildera. Autor bronil w nim
teorii ekonomicznej zwanej teoria podazy. Uzaleznia ona wzrost
gospodar- J czy od swobody dzialania przedsiebiorcw. Ronald Reagan
przeczytal Gildera: decyzja o obnizce podatkw i dereglamen-tacji,
ktre stana sie powszechna norma, zostala podjeta spod silnym wplywem
przykladw i sugestywnego tonu jego ksiazki. W 1992 roku kryminolog,
George Kelling, z pomoca Instytutu spopularyzowal teorie ,wybitej
szyby", pierwotnie sformulowana przez socjologa, Jamesa Q. Wilsona.
Teorie te zastosowal burmistrz Nowego Jorku, Rudolf Giuliani, w postaci
programu ,zero tolerancji". Wilson i Kelling tlumaczyli, ze to nie
spoleczenstwo, lecz kryminalisci sa odpowiedzialni za przestepstwa i
wykroczenia; ze trzeba ich traktowac surowo, nawet jesli pochodza z
biedniejszych srodowisk, do ktrych naleza czesto mniejszosci etniczne;
ze zadne wykroczenie, chocby chodzilo o cos tak nieznacznego, jak
stluczone okno czy przymusowe mycie samochodowych szyb na
skrzyzowaniach, nie powinno byc tolerowane, bo prowadzi to do
zwiekszenia tolerancji dla nieporzadku; ze zycie w wielkich miastach
niekoniecznie musi byc zepsute przez sprawcw wykroczen. Kelling
uniknal oskarzen o rasizm, przypominajac, ze wiekszosc ofiar
przestepstw to Murzyni.
Inny pocisk, jaki zapisal sie w historii wojny kultur, to ksiazka
Myrona Magneta z 1994 roku, The Dream and the Nightmare: The Sixties
Legacy to the Underclass, proces wytoczony kontrkulturze lat
szescdziesiatych. Autor ukazywal, w jaki sposb zachowania eleganckiej
inteligencji i przedstawicieli mieszczanskiej cyganerii zniszczyly
normy spoleczne i moralne Amerykanw. Magnet dodawal, ze swoboda
seksualna, ba-nalizacja rozwodu, zakazane przez prawo narkotyki, bedace
dla
Wojna dwch kultur S 69
mieszczan zaledwie rozrywka bez powaznych konsekwencji finansowych,
unicestwily rodzine i moralnosc wsrd najubozszych. Dla zilustrowania
swych twierdzen, Magnet podawal przyklad mieszczanskiej cyganerii: jej
przedstawiciele moga sobie pozwolic na kuracje odwykowa po kilku latach
zazywania kokainy. Biedni Murzyni nie maja na to srodkw, musza wiec
stac sie dilerami i narkomanami. Magnet podkreslal takze, iz rozwd
tak szykowny wsrd ludzi bogatych i gwiazd przejety na zasadzie
nasladownictwa przez biedakw zdegenerowal sie, by w koncu przyjac
postac porzucania samotnych matek przez przelotnych ojcw. Dzielo
Myrona Magneta przyczynilo sie do spopularyzowania w Stanach
Zjednoczonych analizy biedy jako konsekwencji upadku wartosci
rodzinnych; to nie bezrobocie prowadzi do biedy, lecz brak moralnosci i
zagubienie sensu malzenstwa zacheca do pozostawania na bezrobociu.
Konserwatysci powszechnie podzielaja ten poglad, rozmyslnie nawiazujacy
do kalwinizmu i mysli wiktorianskiej sprzed epoki marksistowskiej.
Aktualnie wiekszosc liberalw rwniez uznaje jego relatywna slusznosc.
Upadek wartosci indywidualnych jako glwna przyczyna biedy? George W.
Bush dal sie sfotografowac podczas lektury ksiazki Myrona Magneta.
Przypomnijmy rwniez wplywowe dzielo Lindy Chavez, Out of the Barrio,
ukazujace, w jaki sposb meksykanscy imigranci staja sie amerykanskimi
obywatelami - takimi samymi jak inni pod warunkiem jednak, ze nie sa
zamykani w programach pomocy spolecznej dla tak zwanych ,mniejszosci
hispanojezycznych". Albo oskarzenie ideologii ,politycznej
poprawnosci", sprawiajacej, ze uczniowie staja sie nieukami, autorstwa
Abigail Thernstrom. Albo Petera Hubera, ktry pokazal, w jaki sposb
niektrzy adwokaci rekrutuja rzekome ofiary kapitalizmu, aby oskarzac
przed sadem przedsiebiorstwa i dostawac odszkodowania, ktrymi sie
nastepnie dziela; procesy przeciwko sprzedawcom tytoniu i azbestu
przyniosly znaczne sumy ludziom, ktrzy nie ucierpieli od nich
bezposrednio. Procesy te, oparte wylacznie na nieuzasadnionych
podejrzeniach, doprowadzaja do upadku legalne przedsiebiorstwa na
przyklad producentw silikonowych protez piersi, zanim w 2003 roku
wymiar sprawiedliwosci doszedl do wniosku, ze ryzyko kobiet jest rwne
zeru.
70 IS Made in USA
Atak na panstwo opiekuncze
Wszystkie ataki Instytutu Manhattan na panstwo opiekuncze i swobode
obyczajowa wpisuja sie w ciag atakw na spoleczenstwo pod postacia
zdefiniowana przez liberalw w latach 1930 (New Deal Franklina
Roosevelta) 1965 (Wielkie Spoleczenstwo Lyndona Johnsona). Lecz jaka
alternatywe proponuja konserwatysci? Ich spoleczenstwo idealne oparte
jest na prostych zasadach, tych samych, ktre stanowia fundament Stanw
Zjednoczonych: kapitalizm jest skuteczny, chrzescijanska moralnosc jest
sprawiedliwa, jednostka wie lepiej niz panstwo, co jest dla niej dobre,
Ameryka to wcielenie wartosci uniwersalnych, ktre powinny byc
przeciwstawiane antyamerykanizmo-wi, zarwno wewnetrznemu, jak i
zewnetrznemu. Ten zespl cech wyliczonych przez Myrona Magneta i
nazwany ,konserwatyzmem wsplczujacym" (compassionate conservatism),
George W. Bush przyjal w 2000 roku jako slogan wyborczy. Konserwatysci
wsplczujacy, oskarzani przez liberalw o egoizm, a nawet rasizm,
przeciwstawiaja im zasade realizmu: byc moze intencje liberalw sa
szlachetne, jednak rzeczywistosc jest taka, ze obracaja sie przeciw
biednym i Murzynom. I odwrotnie: intencje kapitalizmu same w sobie byc
moze nie sa szlachetne, ale prowadzi on do dobrych rezultatw.
Konserwatysci sa realistami, dlatego czesto korzystaja z ankiet.
Konserwatywni autorzy malo teoretyzuja, ale ida w teren, aby
zilustrowac sprzecznosc pomiedzy ,postepowym" dyskursem i konkretnymi
nieszczesciami, jakie ten dyskurs sprowadza na najbiedniejszych.
Obz liberalny pozostaje malo aktywny wobec tego potopu zaangazowanych
publikacji. Liberalni mysliciele w Stanach Zjednoczonych maja mniejszy
talent propagandowy, sa mniej plomienni niz konserwatysci. Mozna tez
sadzic, ze istniejacy stan bardziej im odpowiada - co ekonomista i
gwiazdor konserwatyzmu, Milton Friedman, nazywa ,tyrania status quo". W
publicznych wystapieniach liberalowie rzeczywiscie opowiadaja sie za
utrzymaniem panstwa opiekunczego w dotychczasowej postaci. Stosunek
sil, rznica w podejsciu i zastosowanej metodzie przypominaja sytuacje
w Europie - gdzie lewica rwniez usiluje okreslic sie raczej w stosunku
do skrajnego liberalizmu (w Stanach Zjednoczonych bylby to wiec
Wojna dwch kultur slis 71
skrajny konserwatyzm, bo sens slw jest diametralnie rzny po drugiej
stronie Atlantyku) swoich adwersarzy niz poprzez wlasne innowacje. A w
koncu, czy nie jest paradoksem, ze w najbardziej dostatnim panstwie
swiata batalia ideologiczna pomiedzy dwiema kulturami dotyczy biedy? I
ze w tym spoleczenstwie znanym z braku kultury ksiazki decyduja o
wyborach politykw?
ROZDZIA TRZECI
W swietnej formie
W niedziele plaza w Venice oblegana jest przez tlum tak kolorowy, jak
kolorowa jest populacja mieszkancw Los Angeles: blond surferzy, czarni
gangsta, kulturysci obu plci, meksykanskie rodziny, chodnikowi
sprzedawcy, tatuujacy i tatuowani, wyliniali hipisi, guru New Age.
Swiatlo sloneczne przefiltrowane przez smog sprawia, ze powietrze jest
zlte i metne. Na promenadzie ciagnacej sie wzdluz Pacyfiku szef
wymyslonego na poczekaniu przedsiebiorstwa oferuje przechodniom
oryginalny sposb na od-stresowanie: ,Obrazaj mnie, dolar za minute".
Interes sie kreci. Obok sprzeciwiajacy sie kapitalistycznemu
spoleczenstwu kon-testator oferuje darmowe usciski, ale gapie ich nie
chca.
W historii cywilizacji amerykanskiej stajacej sie po trosze nasza
historia Venice stanowi laboratorium improwizacji. W latach
piecdziesiatych dwudziestego wieku stalo sie schronieniem dla bitnikw,
tych prekursorw ruchu hipisowskiego i sixties. Tu wlasnie pojawia sie
mody, ktre podbija najpierw Stany Zjednoczone, a potem swiat: bikini,
tlenione blondynki, tatuaz, piercing, skateboard, surfing. Powszechne
uprawianie kulturystyki rozpoczelo sie w Venice w latach
szescdziesiatych; jego produktem jest Arnold Schwarzenegger, ktry z
plazy trafil w 2003 roku do siedziby gubernatora Kalifornii. Ten kult
ciala rozpoczyna nowa ere, zmierzch sportw zespolowych, ustepujacych
stopniowo miejsca kulturze fizycznej wlasnego j a.
Koniec turniejw: od baseballu do joggingu
Kulturystyka i jej zbanalizowane formy, jogging i fitness, sa
spelnieniem dlugiej historii milosnej laczacej Amerykanw
W swietnej formie ^IH 73
z ich wlasnym cialem. Tak w Europie, jak w Stanach Zjednoczonych
poczatkowo dominowaly sporty zespolowe. Emblema-tyczne sporty
dwudziestego wieku, baseball i futbol amerykanski, przyczynily sie do
unifikacji narodu o rznorodnych korzeniach. Te dominujace sporty sa
specjalnoscia amerykanska: baseball i futbol amerykanski uprawia sie
wylacznie lub nieomal wylacznie w USA, a koszykwka powstala w 1891
roku w oddziale YMCA w Massachusetts. Zawody odbywaja sie tylko w USA i
Kanadzie.
Bez watpienia sporty te sa absolutnie amerykanskie ze wzgledu na
przenikajacego je ducha walki, ktry zle znosi remis; natomiast futbol
europejski nudzi Amerykanw (z wyjatkiem zeuropeizowanych elit), bo gra
jest dla nich zbyt powolna i pada w niej za malo bramek.
Baseball, futbol i koszykwka wciaz sciagaja liczna publicznosc na
stadiony i przed telewizory, ale wydaje sie, ze zloty ! wiek maja juz
za soba. Michael Mandelbaum, profesor stosunkw miedzynarodowych na
uniwersytecie Johns Hopkins w Waszyngtonie i uczony milosnik sportu,
tlumaczy schylek popularnosci turniejw za pomoca teorii ewolucji.
Baseball mialby odpowiadac Ameryce wciaz jeszcze wiejskiej: gra sie w
miesiacach cieplych, w nieograniczonym czasie, do gry wystarczy
drewniany kij i skrzana rekawica, mecz rozgrywa sie na trawie,
wykorzystujac wiejski spryt graczy. Apogeum zainteresowania futbolem
mialoby sie pokrywac z nadejsciem ery industrializacji: brutalnego,
zuniformizowanego, zhierarchizowanego swiata pracy zespolowej. Po
drugiej wojnie swiatowej mwiono, ze Amerykanie cwiczyli ponoc
ladowanie w Normandii na boiskach futbolowych. W koncu koszykwka:
indywidualistyczna, szybka, bylaby charakterystyczna dla spoleczenstwa
postindustrialnego. Potem zaczyna sie obecna era informacji, kiedy gry
zespolowe mialyby ustapic miejsca indywidualnemu uprawianiu sportu. Ile
jest warta ta zaskakujaca dla kibicw parabola?
To prawda, ze gry zespolowe zaczynaja budzic nostalgie. Baseball,
jednoczacy caly nard, stal sie domena literatury, tematem powiesci
Bernarda Malamuda i Dona DeLillo, pelnych wspomnien z dziecinstwa i
legendarnych herosw, takich jak slynni Babe Ruth, Lou Gehring i Joe Di
Maggio. W ciagu ostat-
74 ill Made in USA
nich dziesieciu lat liczba Amerykanw ogladajacych mecze baseballu w
telewizji spadla o polowe. Futbol broni sie lepiej, ale brutalnosc tego
sportu jest krytykowana, szczeglnie przez kobiety. Koszykwka? I na
niej kladzie sie cieniem podejrzane zachowanie zawodnikw, oskarzanych
o gwalty i zazywanie anabolikw. Te sporty zespolowe nie znikaja, ale
staja sie raczej czescia telewizyjnego przemyslu rozrywkowego czy show
busi-nessu niz narodowa komunia. Amerykanw pasjonuje obecnie ich
wlasne cialo, a nie ciala zawodowych atletw.
Poczawszy od lat siedemdziesiatych dwudziestego wieku, jogging i
cwiczenia gimnastyczne staly sie narodowym obowiazkiem. 0 jedno
pokolenie wstecz wykladowca uniwersytecki uprawiajacy sport trafial na
margines, bowiem cwiczenia fizyczne byly zarezerwowane dla
studentw; tylko plebs entuzjazmowal sie futbolem i baseballem. Dzis
we wszystkich warstwach spolecznych osoba nie biegajaca jest raczej
podejrzana i antydemokratyczna; przymus ten - co jest nowoscia objal
takze kobiety. Zmusilo to college'e i uniwersytety do rozbudowania
infrastruktury sportowej.
Wokl tej mody na rzezbienie ciala powstal caly przemysl: centa
fitnessu sklady narzedzi dobrowolnych tortur, odpowiednie diety,
ubiory sportowe, pigulki we wszystkich kolorach, sieci sklepw do ich
sprzedazy, specjalistyczne pisma i kanaly telewizyjne.
Teoria Mandelbauma tlumaczy tendencje, ale nie moment; bowiem
kulturystyka i jogging o pare lat wyprzedzily ere informacji. Bez
watpienia kult ciala jest jedna z reakcji na rok 1968. Po swobodzie
obyczajw, narkotykach i luzie fitness jest higieniczny,
antyhipisowski, jest powrotem do ujarzmionej natury. Lata
siedemdziesiate dwudziestego wieku byly latami rewolucji feministycznej
z wszelkimi jej wieloznacznosciami i kobiety rwniez otrzymaly prawo do
bycia w formie, ze wszystkimi obowiazkami, ktre sie z tym wiaza. Po
obdarzonej bujnymi ksztaltami Marylin Monroe, ikonie lat
piecdziesiatych, nadeszly szczupla, wysportowana Julia Roberts i
umiesniona Madonna. Przymus zmienil oblicze, pozostal jednak przymusem.
Ten kult ciala wpisuje sie w cala historie amerykanskiej cywilizacji.
Tocqueville znowu on zauwazyl, ze Amerykanie
W swietnej formie HHf 75
nie ,prezentuja sie" jak Europejczycy; witajac sie, podaja nazwisko, i
bardziej niz Europejczycy ,dbaja o ubir". Czy dzieje sie tak,
zastanawia sie Tocqueville, ze wzgledu na demokratyczny charakter ich
spoleczenstwa?
Ja i moje cialo, czyli obowiazkowa celebra
W Europie, w spoleczenstwie o tradycjach arystokratycznych, kazdy zna
swoje miejsce. To miejsce jest niezmienne i kazdy wie,
- kim sa inni; jest bezcelowe, a nawet nieprzyzwoite usprawiedliwianie
sie z powodu zajmowanej pozycji lub udawanie kogos innego. W Stanach
Zjednoczonych jest odwrotnie: kazdy sam tworzy swoje spoleczne j a.
Tocqueville wspomina o stroju, ale jesli pjdziemy dalej za jego tokiem
rozumowania, zauwazymy, ze uwaga poswiecana ubraniu jako sposobowi na
okreslenie wlasnej pozycji spolecznej rozszerzyla sie na cialo. Cialo
wskazuje na po-
( zycje zajmowana przez demokratyczna jednostke, ktra odpowiednio
formujac swj wyglad fizyczny i dobierajac ubir, tworzy sie sama. I
przedstawia sie. W Stanach Zjednoczonych kazdy, chocby byl bardzo
znany, wymienia swoje nazwisko i podaje wizytwke. W Europie nikt nie
uwaza tego za bezwzglednie konieczne, choc zwyczaj sie rozpowszechnia,
szczeglnie wsrd menedzerw, bardziej podatnych na amerykanskie
obyczaje. Ten sam egalitaryzm sprawial zawsze, ze Amerykanie w
bezposrednich kontaktach woleli uzywac imienia niz nazwiska, poniewaz
imie stwarzalo natychmiast zazylosc, pozwalajac uniknac spolecznej lub
etnicznej konotacji nazwiska. Taki sposb prezentacji czasem prowadzi
do eksponowania wlasnej osoby.
Na ogl Amerykanie sa bardziej halasliwi od Europejczykw, wypelniaja
przestrzen cialem i glosem. Inaczej niz w Europie, amerykanskie dzieci
sa uczone, by nie zachowywaly sie dyskretnie, lecz by sie narzucaly,
wypowiadaly swoje zdanie, pokazywaly temperament. To, co u tych
mlodych, niesfornych Amerykanw robi na nas wrazenie braku oglady lub
nawet zachowan aspolecznych, w Stanach Zjednoczonych traktowane jest
jako przejaw interesujacej osobowosci. U doroslych ta osobowosc moze
zmienic sie w ekshibicjonizm, bo ani ciala, ani slowa nie utrzymuja w
ryzach normy dyskrecji i wstydu, do jakich przyzwyczajeni sa
Europejczycy.
76
Made in USA
Czy w kult ciala ma cos wsplnego z ,ubieganiem sie
0 szczescie"? Czy osoba uprawiajaca jogging, ten symbol Amerykanina w
doskonalej formie, jest w swoim biegu naprawde wolna
1 szczesliwa? Wydaje sie, ze demokracja, pisze Tocqueville, uwalnia
jednostke, ale tylko po to, by tym latwiej zmusic ja do konformizmu,
stosujac swego rodzaju miekki despotyzm. Czy biegacz biega dla siebie
samego, czy tez zmusza go do tego otoczenie? W niedziele w Nowym Jorku
stroskane twarze biegajacych po Central Parku czesto kazaly mi sie
zastanawiac, na ile akceptuja te czynnosc. Na jednego rozkoszujacego
sie podwyzszonym poziomem adrenaliny widze stu cierpiacych jak
potepiency. Bo nie wystarczy biec jak inni, nalezy rwniez biec
szybciej: do ,demokratycznego" konformizmu dodac trzeba
,kapitalistyczny" przymus. Forma fizyczna stala sie elementem walki o
zycie, zycie ekonomiczne, spoleczne, zawodowe, uczuciowe. A poniewaz
trzeba biec szybciej albo dluzej od pozostalych, to czemu nie pomc
naturze?
Amerykanie nigdy nie umieli sie oprzec srodkom wspomagajacym. Alkohol i
opium byly w dziewietnastym wieku rwnie popularne jak dzis amfetamina
i inne narkotyki, tak legalne, jak niedozwolone. Kawa, a takze napoje
zawierajace kofeine sa, oczywiscie, legalne, ale Amerykanie uzywaja ich
w takich ilosciach, ze efekty energetyczne sa zblizone do tych, jakie
daja niedozwolone stymulanty. Lecz konkurujace cialo staje sie coraz
wydajniejsza machina fizyczna, psychiczna i spoleczna rwniez za sprawa
innowacji medycznych.
Formowanie ciala i ducha
W Scenes de la vie future Georges Duhamel dziwil sie, jak widzielismy,
nogom Amerykanek, tak doskonalym, ze wydaly mu sie seryjnie
produkowane. Co powiedzialby dzisiaj o nosach i powiekach kobiet na
nowojorskich ulicach lub w Beverly Hills, rzeczywiscie pochodzacych z
seryjnej produkcji? Chirurgia plastyczna, ktra powstala, by reperowac
poranione twarze z pierwszej wojny swiatowej, w latach dwudziestych
dwudziestego wieku stala sie w USA modna. Poczatkowo zarezerwowana byla
dla elit, nastepnie ulegla demokratyzacji, by w koncu stac sie atrakcja
masowa. adna czesc ciala mezczyzny ani kobiety, nawet najbardziej
intymna (kliniki proponuja nawet za-
W swietnej formie SSSc: 77
biegi waginoplastyki), nie uniknie juz obrbki. W jakim celu?
Oczywiscie, by pozostac mlodym, dla siebie i dla innych, ale w wiekszym
jeszcze stopniu by dostosowac sie do zbiorowych oczekiwan.
Zamilowanie Amerykanw obu plci do botoksu jest dobrym przykladem tej
spolecznej motywacji: wstrzykniecie botoksu pod skre nie tyle
likwiduje zmarszczki, co usuwa wyraz twarzy uwazany za nieuprzejmy.
Przedstawiciele obu plci, gdy chca sie wydac osobami milymi, z otwarta
twarza, maja zwyczaj usuwac za pomoca botoksu pionowe zmarszczki przed
waznym spotkaniem albo przed rozmowa w sprawie pracy. Zastrzyk w
wewnetrzna czesc dloni pozwala wyeliminowac jej wilgotnosc, co daje
istotna przewage w firmie opartej na wsplzawodnictwie, gdzie shake-
hands to caly przemysl.
Demokracja masowa za pomoca chirurgii zapewnia rwnosc cial. Poprawia
zachowanie, poslugujac sie chemia. Od lat osiemdziesiatych dwudziestego
wieku mozna uzyskac ten efekt I dzieki nowej kategorii lekw, znanych
pod wsplna nazwa psychofarmakologii kosmetycznej. Trzy symboliczne
produkty Ritalina, Prozac i Wiagra sa codziennie konsumowane przez
wiele milionw Amerykanw, nie tyle klasycznych chorych, co
poszukujacych lepszych wynikw pacjentw cieszacych sie dobrym
zdrowiem. Nie watpimy, ze te leki sa naprawde potrzebne, lecz wydaje
sie nam, ze ta potrzeba powstaje pod wplywem spolecznego przymusu, jaki
wywiera demokracja i rynek.
Ritalina, przeznaczona dla dzieci pobudliwych co, pominawszy
wyjatkowe przypadki, nie jest choroba podawana jest codziennie w
Stanach Zjednoczonych czterem milionom dzieci w wieku szkolnym.
Zazwyczaj prosza o to nauczyciele. W ten sposb stawiaja rwniez
korzystna dla nich diagnoze, uzywajac przy tym wobec rodzicw argumentu
spolecznej efektywnosci: Ritalina pozwoli ich dzieciom skoncentrowac
sie i zwiekszyc produktywnosc. Argument produktywnosci przewaza nad
argumentem zdrowotnym; lekarze nie opieraja sie specjalnie atakom
rodzicw, nauczycieli i skierowanego do szerokiej publicznosci
marketingu laboratoriw farmaceutycznych. Czy dla tych lekarzy, ktrzy
przeciez sami konkuruja na rynku uslug zdrowotnych, poddanie sie
zbiorowej presji nie jest racjonalnym wyborem? Jesli tego nie zrobia,
rodziny zaopatrza sie w medykamenty w inny sposb: Ritaline mozna kupic
na ulicy i przez Internet.
78
Made in USA
Prozac jest dostepny od 1988 roku i od tej pory uzupelniono go cala
gama zblizonych produktw. Zrobil on jeszcze wieksza kariere niz
Ritalina. Zastapil dawne srodki antydepresyjne, ale takze witaminy, a
nawet amfetamine, ktrej Amerykanie sa od dawna powaznymi konsumentami.
Dwadziescia milionw pacjentw zazywa regularnie Prozac lub srodki
psychotropowe z tej samej grupy. Czy Amerykanie sa narodem cierpiacym
na depresje, bo takie sa przeciez wskazania do zazywania Proza-ku?
Wsrd konsumentw okreslenie to jest bardziej odpowiednie niz pacjent
jakas niewielka czesc z pewnoscia cierpi na depresje. Wiekszosc
oczekuje jednak od Prozaku dodatkowej porcji osobistego szczescia i
skutecznosci spolecznej.
W jaki sposb lek psychotropowy mgl sie stac artykulem codziennej
potrzeby dla tylu Amerykanw? Poza rzeczywistym dzialaniem
terapeutycznym zawrotna kariera Prozaku bierze sie stad, ze jest on
pierwszym psychotropem niskiego ryzyka. Moga go przepisywac internisci
w przypadku szerokiej gamy depresji i chandr. Dzieki Prozakowi leczenie
depresji zbanali-zowalo sie, wizyta u psychiatry nie wydaje sie juz tak
konieczna. Ponadto Prozac nie tylko eliminuje lekkie depresje, ale
takze ksztaltuje osobowosc pacjenta-konsumenta pozadana przez
amerykanskie spoleczenstwo: pozbawia zahamowan, pozwala zachowywac sie
wylewnie jest swego rodzaju ,botoksem dla duszy", chemicznym
odpowiednikiem chirurgii plastycznej. Ksztaltuje Ja tak samo jak
wyglad. Amerykanie normalnie mwia glosno, ale pod wplywem Prozaku
staja sie jeszcze bardziej halasliwi, jako ze ton podkresla osobowosc.
Prozac jest czescia ameiykanskiej kultury. To pierwszy masowy lek
psychotropowy, wyniesiony do rangi produktu przeznaczonego do
codziennej konsumpcji, sprzedawany przy uzyciu technik marketingowych
stosowanych na uzytek szerokiej publicznosci. Prozac to symbol
spoleczenstwa nastawionego na wynik, w ktrym nie ma miejsca na
melancholie, spoleczenstwa, w ktrym kazdy powinien byc w swietnej
formie better than well dla siebie samego i w oczach pozostalych.
Po ,otwarciu" twarzy przy pomocy botoksu, po uspolecznieniu duszy
Prozakiem, pozostawalo juz tylko zapewnic Homo americanus lepsze wyniki
seksualne: i tak sie stalo. Jest nawet lepiej, bo skazany na bycie
zawsze w swietnej formie (jesli to
W swietnej formie Uli 79
mozliwe, lepszej niz jego sasiad) Amerykanin ma odtad wybr: albo
godzina oczekiwania na skutki dzialania Wiagry, albo dla
niecierpliwych tylko kwadrans dzieki lekowi Levitra, i w koncu,
zagwarantowany caly weekend po zazyciu Cialis. Czy chodzi tu wylacznie
o sukces marketingowy? Wiagra byla poczatkowo lansowana z udzialem
senatora Boba Dole'a, ktry dziarsko dociagnal do siedemdziesiatych
piatych urodzin. Sprytnym posunieciem okazalo sie powiazanie impotencji
z medycyna, dzieki zmianie nazwy na ,dysfunkcje erekcji" (ED). Obecnie
trzy dostepne produkty dziela miedzy siebie rynek ED, zapewniajac sobie
patronat sportowcw i aktorw. Przemysl farmaceutyczny przekonal w ten
sposb Amerykanw potem dolaczyli do nich Europejczycy ze
impotencja nie jest nieuchronnym rezultatem podeszlego wieku, lecz
dajaca sie naprawic usterka. Przemysl farmaceutyczny osiagnal sukces,
bo tak jak w przypadku Prozaku popyt okazal sie duzy. Bez narodowego
kultu wynikw Wiagry nie udaloby sie sprzedac. W najblizszym czasie
przyjdzie czas na kobiety, laboratoria zachodza tylko w glowe, za
pomoca jakiej marketingowej sztuczki sprzedac im produkt gwarantujacy
jednoczesnie pozadanie i jego spelnienie...
Ale czy nie dla szczescia zalozono Stany Zjednoczone, i czy to nie
szczescie wlasnie przyrzeka Deklaracja Niepodleglosci? Swiadczy o tym
pierwsza lepsza emisja reklam w telewizji: kazda sekwencja zacheca do
obzerania sie, biegania, utrzymywania stosunkw plciowych w dowolnym
wieku dzieki kombinacji lekw na nadkwasote, przeciwzapalnych, Wiagry i
Cialis. I tylko wstrzemiezliwosc i umiar wydaja sie byc zakazane. Czy
serce wytrzyma? Leki obnizajace poziom cholesterolu powinny w tym
pomc. Amerykanskie szczescie nie tylko przyjmuje ksztalt materialnej
konsumpcji, jest takze obietnica zycia wiecznego. W 2003 roku Komitet
Narodowy przy prezydencie Stanw Zjednoczonych opublikowal raport
zatytulowany ,Biotechnologia i wieczna mlodosc". Zbliza sie wiecznosc!
Narkotyk i narkotyki: niepotrzebna prohibicja
Gdzie przebiega linia podzialu pomiedzy legalnymi i nielegalnymi lekami
szczescia? Chemia nie daje odpowiedzi na to py-
80
Made in USA
tanie. To raczej prawo niz farmakopea oddziela jedne od drugich,
utrwalajac granice wyznaczone w wiekszym stopniu przez historie niz
przez medycyne. Przez dlugi czas opiaty, podobnie jak konopie
indyjskie, byly w powszechnym uzyciu, zanim sklasyfikowane zostaly jako
narkotyki twarde i miekkie. Zakaz ich uzywania od poczatku
dwudziestego wieku dla opium, od lat dwudziestych dla konopii
indyjskich, heroiny i kokainy byl w duzo wiekszym stopniu
konsekwencja fali moralizatorstwa i ksenofobii niz trosk sanitarnych.
Nienawisc do chinskich imigrantw pociagnela za soba odrzucenie opium;
potem, dzieki konopiom indyjskim, meksykanscy robotnicy zyskiwali w
powszechnym mniemanu nieuczciwa przewage fizyczna nad ,Bialymi";
kokaine oskarzano o to, ze za jej sprawa nie dalo sie kontrolowac
Murzynw. Zakazano wiec wszystkich tych narkotykw ze wzgledu na ich
pochodzenie z jakiegos niejasnego ,gdzie indziej". Po ogloszeniu zakazu
a nie przed nim wladze polityczne ze wszystkich sil staraly sie
ustalic jakies obiektywne powody natury chemicznej, ktre pozwolilyby
oddzielic niedozwolone narkotyki od dopuszczonych prawem lekw. To
poszukiwanie rznicy nigdy sie nie zakonczylo i do dzis pozostaje
nieprzekonujace, skoro zakaz uzywania narkotykw nie eliminuje checi
ich uzywania. Prohibicja prowadzi jedynie do podwyzki cen, bogacenia
sie gangw i wzrostu przemocy.
W opinii publicznej prohibicja, mimo ze nieskuteczna, wciaz jest
popularna. Waskie kolo jej przeciwnikw stanowia racjonali-styczni
abolicjonisci, ktrych najbardziej znanym rzecznikiem jest Milton
Friedman. Od trzydziestu lat nie przestaje on dowodzic, ze
niedogodnosci zwiazane z narkotykowa prohibicja sa wieksze niz
niedogodnosci spowodowane legalizacja (wziawszy pod uwage, ze
spoleczenstwo bez narkotykw nie istnieje). Prohibicja trwa mimo
wewnetrznych sprzecznosci, a Friedman nie znajduje posluchu tylko
dlatego, ze w rzeczywistosci nie jest ona racjonalna. Prohibicja
stanowi element systemu kontroli spolecznej, a nie medycyny, jest
narzedziem wladzy, nie zas sluzby zdrowia. Ma dluga historie, w czasie
ktrej instytucje religijne i polityczne nie zaprzestaly walki o wladze
nad zatrutym narodem. Zapoczatkowaly ja koscioly Nowej Anglii. Pod ich
wplywem w latach 18461854 trzynascie stanw przyjelo prawa
wprowadzajace prohibicje alkoholu i tytoniu. Po dlugiej walce
W swietnej formie Sli 81
w 1920 roku chrzescijanskie stowarzyszenia wstrzemiezliwosci uzyskaly
wprowadzenie do konstytucji poprawki zabraniajacej alkoholu. W 1933
roku poprawka zostala zniesiona, przynislszy uprzednio katastrofalne
skutki. Podobnie bylo z opium. W 1914 roku katolicki kardynal jako
pierwszy zazadal prohibicji dla opium i otrzymal ja w traktacie
wersalskim; w ten sposb amerykanska wojna antynarkotykowa stala sie
wojna miedzynarodowa; od tej pory Europa pozostaje w tyle za Stanami
Zjednoczonymi.
Czy panstwo amerykanskie angazuje sie w swoja wojne z narkotykami o
wiele zreszta silniej niz panstwa europejskie dlatego, ze
spoleczenstwo amerykanskie jest bardziej chrzescijanskie i bardziej
represyjne? Bez watpienia. Wydaje sie rwniez, ze panstwo to ktre ma
mniejszy wplyw na spoleczenstwo obywatelskie i jest slabsze u siebie, w
kraju, od kazdego europejskiego odpowiednika dzieki wspomnianej
wojnie otrzymuje wladze z zachowaniem wszelkich pozorw praworzadnosci,
wrecz z terapeutycznym poreczeniem. W Europie panstwo opiekuncze,
posiadajace wladze spoleczna i ekonomiczna, kontroluje obywateli i dba
o nich; w Stanach Zjednoczonych obywateli nadzoruje panstwo opieki
zdrowotnej. Od 11 wrzesnia 2001 roku dolaczylo sie jeszcze panstwo
bezpieczenstwa publicznego. Nie wiadomo jeszcze, czy tak jak to
pierwsze nie poniesie ono serii porazek.
W spoleczenstwie nastawionym na wynik narkotykowa prohibicja nie moze
byc przestrzegana. Konsumpcja zabronionych substancji, nawet jesli jej
wielkosci nie mozna dokladnie okreslic, jest z pewnoscia olbrzymia.
Amerykanie pochlaniaja cala meksykanska produkcje konopi indyjskich i
cala kolumbijska kokaine! Wiekszosc spozywa tyle, ile potrzebuje, aby
utrzymac sie w formie, poprawic swoje notowania spoleczne i inne;
,uzaleznieni" narkomani stanowia wsrd konsumentw mniejszosc. We
wszystkich warstwach spoleczenstwa od marihuany oczekuje sie, ze ulatwi
stosunki miedzyludzkie, podczas gdy kokaina ma zwiekszac wydajnosc.
Kazdy niedozwolony narkotyk spelnia precyzyjnie okreslona funkcje,
rwnie ukierunkowana jak to sie dzieje w przypadku legalnych
narkotykw, takich jak Prozac wybieramy go zaleznie od tego, czy
przygotowujemy sie do odlotu w sobotni wieczr, do rozmowy w sprawie
pracy, czy do zawodw sportowych.
Represyjne wladze rwniez przyznaja, choc nie wprost, ze niedozwolone
narkotyki pelnie funkcje wzmacniajaca; przeciez ani kokainista z Wall
Street czy Beverly Hills, ani harwardzki milosnik skretw nie trafiaja
nigdy do wiezienia. Jesli zostana zlapani, wymienia wolnosc za
poreczeniem na detoksykacje w eleganckim zakladzie. Kliniki
rehabilitacyjne zbijaja fortune, bo miesiac w takiej instytucji
kosztuje rodzicw tyle, co rok na dobrym uniwersytecie. Tylko narkomani
i biedni dilerzy glwnie Murzyni i Latynosi laduja w wiezieniu.
Dlatego, ze pogwalcili zakaz, czy dlatego, ze podejrzewani sa o
przynaleznosc do ,klas niebezpiecznych"?
Co pozostalo z purytanskiego mitu
Namietnosc, jaka wzbudza w Amerykanach ich wlasne cialo, kaze
zastanowic sie nad tradycyjna definicja Stanw Zjednoczonych jako
narodu purytanskiego. Zeby ja wziac za dobra monete, trzeba by nie
slyszec wyjasnien senatora Boba Dole'a, konserwatysty, w jaki sposb
zwalczyl dysfunkcje erekcji; nalezaloby rwniez unikac plakatw
wychwalajacych skutecznosc Levitry. Wiagra, Prozac, chirurgia
plastyczna, choc sa ciezkie od znaczen, znajduja sie poza terytorium
wojny kultur. Amerykanie wszystkich przekonan wydaja sie byc zgodni w
sprawie formy. Czy Ameiyka przestala byc purytanska po rewolucji
obyczajowej w latach szescdziesiatych? Czy moze zawsze byla purytanska
tylko w bardzo niewielkim stopniu?
Usuniecie ciala na margines, ktre mialo byc zwiazane z purytanskimi
korzeniami narodu amerykanskiego, trwalo w kulturze popularnej bardzo
krtko; natomiast gloryfikacja ciala zaczela sie bardzo wczesnie,
najpierw dzieki religii. Na poczatku dziewietnastego wieku, kiedy
powstawaly nowe, odmienne od europejskich amerykanskie Koscioly
ewangelickie, zielonoswiatkowcw czy baptystw wszystkie one
gloryfikowaly cialo, przeciwstawiajac sie wiktorianskim wartosciom
Brytyjczykw, Kosciolowi rzymsko-katolickiemu, ale takze wszelkim
formom intelektualizmu. Owe amerykanskie religie natychmiast
sakralizowaly trans, boska histerie, cialo porazone przez Ducha. Od tej
pory Amerykanie uwazali, ze cialo jest zdrowsze od umyslu: kultura
amerykanska jest orficka, w wiek-
W swietnej formie Ss:
szym stopniu poganska niz chrzescijanska. Atleta mial w niej zawsze
wyzsza pozycje niz intelektualista, rwniez na uniwersytetach.
Europejscy intelektualisci nabrali przekonania, ze ci nieokrzesani
Amerykanie nie maja zadnej kultury. Kultura oczywiscie istnieje i
cieszy sie uznaniem, ale nie jest wartoscia nadrzedna. Niektrzy
Amerykanie, podobnie jak europejscy intelektualisci, stawiaja ja wyzej,
ale niezbyt sie tym chwala.
W kraju nieustajacych bachanaliw psychofarmakologia kosmetyczna musi
zostac przyjeta z zapalem, bo daje zludzenie wiecznej mlodosci.
Wszystko to dzieje sie w oczekiwaniu na biologiczna metamorfoze:
Amerykanie zamierzaja doprowadzic do takiego przedluzenia doskonalej
formy, aby uzyskac dzieki manipulacjom genetycznym cos w rodzaju
niesmiertelnosci ale nie na tamtym swiecie, lecz jeszcze na tym
padole. Po chirurgii i srodkach farmakologicznych, genomika wyznaczy
nowa granice amerykanskiego ciala. Chyba, ze przedtem otylosc je |
zabije...
Spoleczenstwo we wladzy kalorii
Jak pogodzic kult ciala w swietnej formie z epidemia otylosci panujaca
w Stanach Zjednoczonych? Epidemia to metafora, ale dobrze oddaje stan
rzeczy: czterdziesci procent Amerykanw jest zbyt grubych, i juz
dwadziescia procent dzieci jest otylych. Czy w spoleczenstwie
ogarnietym obsesja wygladu zewnetrznego otylosc mozna uznawac za
alternatywny sposb formowania wlasnego ciala? Czy tez otylosc jest
reakcja na wzorce narzucane przez media i reklame? Otylosc bylaby wiec
osobistym wyborem, prawem, z ktrego korzysta sie indywidualnie. Takie
wyjasnienie znajduje zrozumienie w Stanach Zjednoczonych. Istnieja tam
stowarzyszenia ludzi otylych, ktrych czlonkowie zadaja od
przedsiebiorstw transportowych siedzen dopasowanych do swoich
rozmiarw. Lecz taka interpretacja, nawet jesli tlumaczy pojedyncze
przypadki, nie wystarcza, zeby objasnic przyczyny geometrycznego
postepu otylosci u dzieci; one nie wybieraja otylosci, lecz staja sie
otyle wbrew sobie. Cierpia fizycznie, bo otylosc prowadzi do cukrzycy,
problemw kardiologicznych i innych dramatw zdrowotnych. Dochodza do
tego cierpienia psychiczne, bo amerykanskie spoleczenstwo nie jest
84
Made in USA
zyczliwe dla otylych. W szkolach zameczaja ich koledzy, bo odbiegaja od
dominujacego modelu estetycznego, ktry nakazuje byc coraz chudszym.
Nalezy wiec przyjac, ze zjawiska masowej otylosci nie da sie
wytlumaczyc indywidualnym wyborem. Dochodzimy w ten sposb do krytyki
amerykanskiego spoleczenstwa: jesli polowa Amerykanw potrafi upodobnic
swoje cialo do idealu, to czy druga polowa nie pada ofiara otoczenia
kulturowego i zywnosciowego? Otoczenia, ktre determinuje niezamierzona
otylosc? W obu przypadkach pojedynczy Amerykanin ma mniejsza swobode
dzialania, niz sobie wyobraza: na takie otoczenie zywnosciowe jedni
reaguja nadmiarem cwiczen, inni natomiast zaniedbuja sie, staja sie
ofiarami mody lub wielkiego zarcia.
Teza, ze otylosc jest pochodna raczej zbiorowego otoczenia, a nie
osobistej sytuacji jednostki biologicznej, psychicznej czy
genetycznej nie jest latwo akceptowana w Stanach Zjednoczonych.
Uderza ona bowiem w prymat indywidualizmu, jest uwazana za skrajnie
liberalna, jak zreszta kazda prba stawiania spoleczenstwa ponad osoba.
Ale jak tlumaczyc epidemiczny charakter otylosci, jesli nie otoczeniem?
To konkluzja, do ktrej doszedl na dlugiej drodze intelektualnych
rozwazan Kelly Brownell, szef psychiatrii na uniwersytecie Yale. Stal
sie on w Stanach Zjednoczonych rzecznikiem wyjasnienia fenomenu
otylosci wplywem ,toksycznego otoczenia zywnosciowego".
Naukowa przygoda Brownella zaczela sie w latach osiemdziesiatych
dwudziestego wieku w jego gabinecie psychiatrycznym, gdzie zajmowal sie
zaburzeniami zywienia. Z dnia na dzien dostrzegal, jak wzrasta liczba
otylych dzieci, niezaleznie od warstwy spolecznej, rasy, religii.
Dzieci tych nie mozna bylo winic za ich stan; pochodzily ze zbyt
rznych srodowisk, by przypisywac otylosc genom, rodzicom, kulturze,
edukacji. Indywidualny wsplczynnik ryzyka mgl byc oczywiscie odmienny
w kazdym przypadku, bo dzieci biedne i czarne czesciej byly otyle niz
pozostale; ale rznice nie byly i nadal nie sa wystarczajaco duze, by
mozna bylo stwierdzic w sposb rozstrzygajacy zwiazek pomiedzy kultura
a otyloscia.
Wielu Amerykanw wciaz jednak sadzi, ze otylosc dotyka przede wszystkim
biednych i Murzynw. Byc moze jest to sposb na dodanie sobie odwagi
dla tych, ktrzy nie mieszcza sie
W swietnej formie HH 85
w zadnej z tych kategorii? Dla Brownella stalo sie oczywiste, ze
poszukiwanie przyczyn natury socjokulturowej oraz wiekszosc
zindywidualizowanych wyjasnien bylo tylko odwracaniem uwagi, pozwalalo
nie przyjmowac do wiadomosci zbiorowego charakteru zjawiska. To, co
laczylo mlodych pacjentw, bylo o wiele wazniejsze od tego, co ich
rznicowalo: godziny spedzone przed telewizorem, upodobanie do
konkretnych marek produktw spozywczych, nieprzerwana konsumpcja
hamburgerw i napojw gazowanych. Co gorsza, Brownell musial przyznac,
ze dzieci byly nieuleczalnie uzaleznione. Bo jak przekonac
siedmiolatka, by zmienil sposb odzywiania? Jak, w kraju gdzie dziecko
jest krlem, gdzie pozwala mu sie na wszystko, przekonac pracujacych
rodzicw, ze nalezy bez ustanku je nadzorowac, a nawet zmuszac do
czegos? Jak naklonic matke, zeby po powrocie z pracy przygotowala
dietetyczny posilek, skoro cala Ameryka je gotowe dania przemyslowe?
Jak zmusic ^ dziecko, by uprawialo sport, zamiast ogladac telewizje
przez szesc godzin dziennie? Jak zabronic, by uwielbialo telewizyjne
reklamwki, ktre wychowuja je w kulcie Pizzy Hut i batonika Mars? I
jak przekonac dyrektora szkoly, zeby nie przyjal patronatu Pepsi Coli
albo McDonald'sa nad zawodami sportowymi, w sytuacji, kiedy brakuje
srodkw publicznych? Wiekszosc otylych dzieci pozostanie wiec otyla i
przeniesie swj ciezar w doroslosc. Srednia ich zycia bedzie nizsza niz
srednia zycia ich rodzicw. W rozwinietym spoleczenstwie taki regres
jest bezprecedensowy.
Fiasko, jakie ponisl jego eksperyment terapeutyczny, przekonalo
Brownella, ze otylosc jest epidemiczna, i ze jesli nie zmieni sie
toksyczne otoczenie, prby jej powstrzymania czy nawet przyhamowania sa
skazane na porazke. W 1990 roku Brownell rozpoczal kariere obroncy
poszkodowanych pisal ksiazki i artykuly, wypowiadal sie publicznie.
Lobby spozywcze i sprzedawcy diet ruszyli do kontrataku, powolujac sie
na prawa konsumenta.
Ale jesli przyjac, ze Brownell ma racje w co wierzy coraz liczniejsza
rzesza amerykanskich ekspertw to czy da sie wplynac na wspomniane
toksyczne otoczenie, kulturowe i ekonomiczne, ktre wywoluje epidemie
otylosci? Brownell uwaza, ze Ameryka znajduje sie na progu
przebudzenia, porwnywal-
86 %r? Mad
nego z tym, jakie pozwolilo na przeprowadzenie kampanii
antynikotynowej. Wrogowie sa podobni: za tytoniem stali zwolennicy
wolnosci wyboru oraz interesy ekonomiczne producentw. Po stronie
kalorii odnajdujemy te same argumenty: przeciwnicy reglamentacji
tytoniu powolywali sie rwniez na demokracje, amerykanski
indywidualizm, wolny rynek. Porwnanie to jest jednak niedoskonale,
bowiem glwna przyczyna rozpoczecia walki z nalogiem tytoniowym byla
ochrona biernych palaczy: dym zatruwal niepalacych, ktrzy stawali sie
palaczami mimo woli; ponosili tym samym ryzyko zdrowotne, ktrego
ponosic nie zamierzali. Taka argumentacja nie ma zastosowania w
przypadku kalorii. Natomiast argument o zdrowiu publicznym dotyczy obu
przypadkw: konsekwencje finansowe nalogu tytoniowego ponosilo cale
spoleczenstwo. Kazdy otyly czy szczuply amerykanski podatnik placi co
roku sto siedemdziesiat dolarw systemowi opieki zdrowotnej na leczenie
skutkw otylosci, a w szczeglnosci cukrzycy.
Walka z nalogiem tytoniowym nie neguje wolnosci palenia, tylko w
bardziej sprawiedliwy sposb rozklada koszty jego konsekwencji oraz
chroni niewinne ofiary. Tego wlasnie chce Brownell w przypadku
otylosci. Sugeruje, by chronic przede wszystkim dzieci bedace jej
ofiarami. Producenci junkfood powinni zrezygnowac z wszelkiego rodzaju
marketingu adresowanego do dzieci; powinni podawac na etykietkach ilosc
kalorii; nie powinni miec prawa do wprowadzania swoich marek na
stadiony i do szkl. Niektre szkoly w Kalifornii pionierskim stanie,
jesli chodzi o represje antynikotynowe - przyjely juz restrykcje zgodne
z zaleceniami Brownella. Uwaza on rwniez za konieczne opodatkowanie
producentw zywnosci, przyjmujac za podstawe ilosc sprzedawanych
kalorii, aby zmusic ich do zwrcenia sie ku mniej toksycznym produktom.
Przemysl zywieniowy czuje juz, jak petla sie zaciska: co prawda w 2003
roku McDonald's wygral proces z dwoma otylymi klientami, ktrzy
oskarzyli restauracje o to, ze naklaniala ich do otylosci, lecz od 2004
roku firma proponuje wybr mniejszych porcji, menu dietetyczne i
jablka, aby zapobiec w przyszlosci podobnym komplikacjom.
Czy narodowa kampania przeciw kaloriom bylaby skuteczna? Brownell
ocenia, iz bylaby rwnie skuteczna jak kampania
wietnej formie Uli 87
antynikotynowa. Po dwudziestu latach wojny z tytoniem Amerykanie wciaz
pala, ale dwukrotnie mniej. Liczba zachorowan na raka z nim zwiazanych
jest o polowe mniejsza; niepalacy nie sa juz zatruwani przez palaczy,
ktrzy zgadzaja sie wychodzic na papierosa z budynku lub biura; palacze
sa natomiast lepiej poinformowani o ryzyku, jakie im zagraza, a wiec
moga swobodniej popelnic samobjstwo, jesli maja ochote. Przemysl
tytoniowy przezyl, amerykanski kapitalizm i publiczne swobody takze.
Jesli kampania przeciw kaloriom bedzie prowadzona na podobnych
zasadach, Brownell przewiduje zblizone skutki: nadal beda ludzie otyli,
ale udaloby sie moze powstrzymac epidemie; przemysl junkfood
przetrwalby, przystosowujac sie do nowych warunkw; sprzedawcy diet i
innych terapii na miare rwniez by przetrwali, bo zawsze beda istnieli
ludzie otyli z wlasnej - lub nieomal wlasnej - woli.
Europejscy widzowie
Przypomnijmy, jak bardzo Europejczycy byli poczatkowo przeciwni
kampanii antynikotynowej, kiedy zaangazowaly sie w nia Stany
Zjednoczone. Ublizali Amerykanom, nazywajac ich pury-tanami,
pseudoliberalami, maniakami prohibicji - ktrymi po czesci sa.
Nastepnie Europa, z wlasciwym sobie opznieniem, poszla w slady
Ameryki. Brownell uwaza, ze podobnie stanie sie w przypadku otylosci.
Jako ze na starym kontynencie nie osiagnela ona jeszcze rozmiarw
epidemii, Europejczycy trzymaja sie wciaz indywidualnych interpretacji,
rozwazan psychologicznych, kuracji na miare i odpowiednio dobranych
diet. Jednak amerykanski styl zycia bedzie sie stawal coraz
powszechniejszy; a ze identyczne przyczyny wywoluja te same skutki,
kombinacja telewizji i fast-foodu spowoduje u dzieci w Europie
nieuleczalna epidemie, porwnywalna do tej, ktra sieje zniszczenie w
Stanach Zjednoczonych. Dlatego przebudzenie powinno byc podobne do
amerykanskiego, nawet jesli bedzie przesuniete w czasie.
Czy mamy wierzyc Brownellowi? Nie bez racji podkresla on europejskie
opznienie: w debacie na temat otylosci spieraja sie sami Amerykanie, a
Europejczycy nie czuja sie zobowiazani, by wziac w niej udzial.
Jakbysmy czekali, az epidemia doj-
88 Uli Made in USA
dzie do nas z opznieniem, by zastosowac wwczas rozwiazania, na ktre
wczesniej zdecydowano sie w Ameryce. Tak wiec ta nowa dyskusja na temat
otylosci nie ma wylacznie naukowego ani tylko ekonomicznego charakteru;
nie prowadza jej tylko posiadacze prawa do otylosci wspierani przez
przemysl spozywczy i jej przeciwnicy, ktrzy nie chca szpikowac sie
kaloriami. Dyskusja ta jest natuiy filozoficznej: nikt nie zaprzeczy
istnieniu epidemii, lecz mozliwe sa dwa odmienne rozwiazania. Pierwsze,
zalecane przez Brownella, uprzednio zastosowane w walce z tytoniem,
polega na interwencji panstwowej. Drugie opiera sie na wolnym wyborze,
a arbitrem bylby rynek; amerykanscy konserwatysci zalecaja na przyklad,
by towarzystwa ubezpieczeniowe stosowaly przelicznik taryfowy oparty na
wadze klienta, poniewaz wysoka waga zwieksza ryzyko zdrowotne. Klienci
i ich rodziny wiedzieliby wtedy, ile naprawde kosztuje otylosc. Ten
projekt zaklada, jak cala ideologia konserwatywna, ze jednostka jest
racjonalna i odpowiada logicznie na sygnaly wysylane przez rynek. W
przypadku takiej hipotezy osobista wolnosc wyboru pozostalaby
nienaruszona, a panstwo nie mialoby powodu mieszac sie do prywatnego
zycia czlowieka. Ta indywidualistyczna opcja powinna powstrzymac
otylosc rwnie skutecznie jak panstwowa reglamentacja. Uniknieto by
wtedy tworzenia biurokracji zdrowotnej, rozdecia przepisw prawnych i
podatkw; zle strony tego drugiego rozwiazania sa dobrze znane, a
korzysci - niepewne. Rozwiazanie indywidualistyczne nie pozwoliloby
panstwu stosowac spolecznych represji, a spoleczenstwu popasc w
moralny purytanizm: te represyjne sklonnosci, dostrzezone w Stanach
Zjednoczonych w czasach prohibicji alkoholowej, pojawily sie na nowo w
spoleczenstwie ameiykanskim i daja o sobie znac w Europie podczas
kampanii antynikotynowej.
Jako ze oba sposoby myslenia, konserwatywny i liberalny, maja w Stanach
Zjednoczonych taka sama liczbe zwolennikw, wynik sporu na temat
otylosci nie jest przesadzony. Z pewnoscia rozpocznie sie kampania
przeciw kaloriom, chocby po to, by chronic dzieci. Nikt nie jest w
stanie przewidziec, czy bedzie sie ona opierala na panstwie czy na
rynku, ale jest prawdopodobne, ze Europejczycy dokonaja takiego samego
wyboru jak Amerykanie. Jaki by ten wybr nie byl.
ROZDZIA CZWARTY
Bg to ja
Jest jedenasta rano, niedziela w Los Angeles. To pora mszy. W Culver
City - dzielnicy, w ktrej mieszcza sie studia filmowe samochody z
napedem na cztery kola i przyciemnionymi szybami walcza o miejsce na
parkingu. Nabozenstwo we ,wsplnocie religijnej" Agape jest jednym z
najbardziej cenionych w swiecie show-businessu i mody.
Czy to nabozenstwo, religia, Koscil? W Europie bylyby co do tego
watpliwosci. Tu uznaje sie, ze Agape to rozwijajaca sie religia,
religia osobliwa i charakterystyczna dla wsplczesnej duchowosci
amerykanskiej. Osoby w koszulkach ze znakiem Agape kieruja tysiace
wiernych do wielkiej przemyslowej hali, urzadzonej jak studio
telewizyjne, i wskazuja miejsca. Wita nas setka chrzystw, spiewaja
piesni, cos pomiedzy musicalem a Ave Maria. Nastrj jest radosny,
publicznosc raczej mloda, tak samo zrznicowana jak kalifornijskie
narodowosci. Chr dostaje oklaski.
Na ambone-scene wchodzi pastor. Publicznosc wstaje i glosno klaszcze.
Michael Beckwith, zalozyciel Agape, dba o swj wyglad: szary,
nienaganny garnitur, biala koszula i niebieski krawat z rozmyslem
kontrastuja z dredami. Publicznosc tego czarnego pastora to glwnie
Biali i Azjaci. Taka mieszanina, znak nadchodzacych czasw, to rzecz
dosc nowa w amerykanskim kosciele. Jestesmy proszeni o powstanie z
miejsc i wsplnie odmawiamy modlitwe poczatkowa: ,Z radoscia wielbie
moja boskosc. Swiatynia mego ciala to instrument szczescia". Amen,
konczy Beckwith.
Czy jest to nabozenstwo chrzescijanskie? Nie widze zadnego krzyza. Choc
prawda jest, ze krucyfiks zniknal z wiekszosci
SSJ
90 Sv". Made in USA
kosciolw chrzescijanskich w Stanach Zjednoczonych. Dla wiernych
poszukujacych raczej natychmiastowego szczescia niz odkupienia grzechw
byl zbyt tragicznym znakiem.
Pastorzy Agape z innych stanw USA i z Nowej Zelandii witaja sie z
publicznoscia, dostaja brawa. Nowozelandka zapewnia nas, ze wszyscy
jestesmy ,specjalni", ,wyjatkowi". Wplata w swoje kazanie pare cytatw
z Ewangelii, w przyblizonej wersji. Jak w wiekszosci amerykanskich
kosciolw, wymachuje sie tu Biblia jak przedmiotem, odnosi sie do niej
jak do jakiegos fetysza. Buddyjski mnich usmiecha sie do nas i nie mwi
nic; wszyscy bija mu brawo. Rabin nie mgl byc obecny, ale i tak
dostaje oklaski. Nowo nawrceni i ciekawscy sa proszeni o powstanie z
miejsc; dostajemy brawa, zostaje dla nas odmwiona modlitwa:
,Jestescie wyjatkowi, jestescie obrazem Boga". W takiej chwili
chcialoby sie w to wierzyc. Chr spiewa, sala rozgrzewa sie, intonuje
refren: ,Czuje, jak duch wzrasta we mnie". Wskazujacy miejsca rozdaja
papierowe chusteczki do otarcia lez, bo od lez splywa tusz.
Nastepuje lektura swietych tekstw, zapozyczonych, jak podkresla
Beckwith, ze wszystkich religii. Agape jest fuzja wszelkich znanych
przekazw religijnych, tak jak jej wyznawcy sa fuzja ludzosci. ,Tutaj,
powiada Beckwith, twj sasiad moze byc Murzynem, Bialym, ydem, gejem
albo gluchym". Patrze na mojego sasiada: jest czarny i nie wyglada na
gluchego. Wymieniamy usciski. Nastepuje zbirka datkw, ale tu nie
zostawia sie dolara w koszyczku. Wskazujacy miejsca rozdaja formularze
przeleww bankowych. Kazda amerykanska swiatynia to firma, a kazdy
pastor to przedsiebiorca, ogarniety obsesja osiagania wzrostu
gospodarczego. Pastor, ktry osiagnal sukces, ma nadzieje utworzyc
megachurch, religijne imperium z filiami w calej Ameryce i, jesli to
tylko mozliwe, sprzedac swj spektakl jakiejs sieci telewizyjnej.
Wszystko, co sie dotychczas dzialo w swiatyni Agape, bylo zaledwie
przygrywka w oczekiwaniu na kazanie Beckwitha. Cz to za artysta, czy
raczej: cz za natchnienie! Kazanie jest tlumaczone symultanicznie na
jezyk migowy, jego rytm szybko staje sie wazniejszy od tresci. Na
poczatku mowa jest o ,opanowaniu naszych pozadan, by lepiej je
zaspokoic z boza pomoca", potem o ,wspltworzeniu swiata wraz z
Bogiem", potem jeszcze
Bg to ja ssM, 91
o ,uczestniczeniu w bozej dynamice, aby ulepszyc zycie osobiste i
zawodowe". A potem nic juz nie mozna zrozumiec. Chwytam pojedyncze
slowa: czesto pojawia sie okreslenie ,kosmiczny". Sala jest
zahipnotyzowana, ktos placze, ktos drzy, ktos popada w ekstaze, ktos
wyciaga chusteczki. Beckwith bawi sie swoim glosem, mwi z szybkoscia
rapera, glos czasem przestaje byc slyszalny, czasem brzmi donosnie.
Kazanie trwa dlugo, godzine, a nawet wiecej; bozy atleta nie zna
zmeczenia, wierni sa wyczerpani i pograzeni w blogostanie. Wrca w
nastepna niedziele. Do tego czasu niektrzy skorzystaja z
indywidualnych modlitw na zadanie. Ich katalog znajduje sie w
Internecie.
Kto nie jest adeptem Agape, moze tylko opisac jego praktyki, nie
rozumiejac glebiej, jakie sa przyczyny entuzjazmu wiernych: czy jest to
zbiorowa terapia, wielbienie wlasnej boskosci, zacheta do odniesienia
sukcesu osobistego i zawodowego, poczucie przynaleznosci do kosmicznej
wsplnoty? Lecz Agape nie jest religia niezwykla. Wiekszosc
amerykanskich kultw religijnych, wystepujacych pod rznymi nazwami
chrzescijanskimi, zydowskimi, buddyjskimi, sufickimi ma podobnych
charyzmatycznych pastorw i podobne liturgie. Agape wyrznia sie tylko
uwielbieniem wlasnego Ja i teatralnym charakterem nabozenstwa.
Czy religie to tylko kluby?
Niedziela, godzina jedenasta, pora mszy w Stanach Zjednoczonych. W tym
kraju sa reprezentowane wszystkie religie swiata. Wiele z nich
wystepuje tylko tutaj. W kazdym miescie, duzym czy malym, znajduja sie
miejsca kultu, nalezace do rznych religii. Cytowalismy juz
Talleyranda, piszacego w 1794 roku do paryskiej znajomej: ,Kraj ten
liczy trzydziesci religii i tylko jedno danie". Nasz biskup nudzil sie
w Stanach Zjednoczonych jak mops i zapewne wolalby zeby bylo odwrotnie!
Dzisiaj religie nadal sa wszechobecne, wszystkie juz znane i majace
dopiero powstac religie konkuruja ze soba z entuzjazmem liczacym tyle
samo lat, co Stany Zjednoczone. Lecz pobozne poczatki narodu
amerykanskiego nie wyjasniaja nam dlaczego - w przeciwienstwie do
Europejczykw Amerykanie sie nie zmienili.
Idac za rozumowaniem Tocqueville'a, rozdzial panstwa od religii
uratowal koscioly. Uzywajac slynnego okreslenia Jeffer-
92 "?S Made in USA
sona, religie oddziela od panstwa ,mur" szczelniejszy niz francuska
laickosc. W Stanach Zjednoczonych byloby nie do pomyslenia, zeby
miejsca kultu finansowaly, jak to sie czesto dzieje w Europie,
instytucje panstwowe. Panstwo nie mogloby tez zabronic uzywania
,ostentacyjnych" znakw religijnych, stanowiloby to bowiem pogwalcenie
rozdzialu religii od polityki i zamach na prawa czlowieka. Gwarancje
konstytucyjne zostalyby wiec naruszone dwukrotnie.
Nowe decyzje prawne nieustannie wzmacniaja ten ,mur". Widzielismy, jak
w 2003 roku sedzia federalny doprowadzil do usuniecia z palacu
sprawiedliwosci w Montgomery pomnika dziesieciu przykazan. Szopki
bozonarodzeniowe moga byc umieszczane w przestrzeni publicznej tylko
dlatego, ze Boze Narodzenie uwazane jest za impreze tylez religijna, co
swiecka i handlowa. Mimo to co roku znajduja sie obroncy laickosci,
ktrzy w imie Konstytucji domagaja sie na drodze sadowej likwidacji
szopek.
Rozdzial religii od panstwa mial wiec pozwolic Amerykanom, by w
przeciwienstwie do Europejczykw stali sie demokratami bez obalania
oltarzy. Ale to historyczne wyjasnienie kaze nam sadzic, ze wsplczesne
Koscioly sa spadkobiercami zalozycieli purytan, co rzadko jest prawda.
Wiekszosc Kosciolw raczej narodzila sie z Republiki, niz ja
poprzedzila. Entuzjazm wiernych, tak oczywisty we wszystkich
kongregacjach, daleki jest od surowosci poczatkw i raczej czerpie z
demokratycznej atmosfery, niz ja poprzedza. Dzisiejsze Koscioly nie sa
takie jak za czasw Tocqueville'a. Ponadto wierni zmieniali wyznania,
pojawily sie nowe religie, a stare zmienily liturgie.
Socjologw ktrzy, tak jak w Europie, sa w Stanach Zjednoczonych
racjonalistami wiele kosztowalo stwierdzenie, ze szescdziesiat siedem
procent Amerykanw nalezy do wsplnot religijnych. Jest tez trzysta
tysiecy pogan, ale oni rwniez tworza wsplnote i uczestnicza w
swietach {Pagan Pride). Religie te, mwi Daniel Bell, glwny twrca
takiej interpretacji, w rzeczywistosci sa tylko pozorem. Kazdy koscil,
kazda swiatynia czy synagoga jest klubem spolecznym. Bardziej niz
potrzeba duchowa to demokratyczny konformizm wymusza przynaleznosc do
takiego klubu. Z tego samego powodu wszyscy startujacy w wyborach
deklaruja sie jako osoby wierzace. Kazdy prezydent Stanw
Zjednoczonych, liberal czy konserwatysta, zawsze byl
Bg to ja II,... 93
wyznawca jakiejs religii. Za dowd na to, ze wiara ma raczej charakter
spoleczny niz religijny, Daniel Bell uznaje latwosc, z jaka wierni
zmieniaja przynaleznosc do Kosciola, kiedy przenosza sie do innej
dzielnicy, zmieniaja wsplmalzonka czy klase spoleczna. Co trzeci
Amerykanin zmienia wsplnote religijna przynajmniej raz w zyciu. Zdarza
im sie rwniez laczenie kultw. Spomiedzy paru modnych hybryd
wybierzemy Jewboos, zydw i buddystw, do ktrych nalezal Allen
Ginsberg, poeta-bit-nik. Albo jeszcze lepiej: dziennikarz David Brooks,
kronikarz ,New York Timesa", autor terminu ,mieszczanscy cyganie" na
okreslenie postmodernistycznych, liberalnych elit ze Wschodniego
Wybrzeza, twierdzi, ze spotkal crke metodystycznego pastora, mwiaca o
sobie, ze jest ,metodysty czno-taoistyczno-in-diansko-kwakiersko-
prawoslawno-buddyjska zydwka"!
Lecz ironia socjologw nie wyjasnia, dlaczego te wszystkie koscioly,
swiatynie czy synagogi, skoro nimi przeciez nie sa, od-'i woluja sie
do Boga. To raczej socjologowie nie przyjmuja do ! wiadomosci, ze
wierni wierza. Tymczasem jesli dziewiecdzie-, siat szesc procent
Amerykanw deklaruje, ze wierzy w Boga, a dziewiecdziesiat procent w
Raj, siedemdziesiat piec procent modli sie codziennie, a jedna trzecia
chrzescijan uwaza, ze osobiscie spotkala Jezusa czemu odrzucac, ze
mwia prawde? ; W rzeczywistosci wiedza o spolecznej presji lezacej
u podstaw tej wiary nie jest wazna. Lepiej przyznac, ze nie
istnieje zadna 1 prosta zaleznosc pomiedzy modernizacja Stanw
Zjednoczonych a ateistycznym racjonalizmem, jaki ogarnal Europe. Nasze
wlasne doswiadczenie slabo przygotowalo nas, Europejczykw, na to, ze
mozna byc nowoczesnym i jednoczesnie coraz silniej wierzyc. Bo
poboznosc w Stanach Zjednoczonych nie maleje, przeciwnie, wciaz jest
wieksza; skoro wiec nie potrafimy tego zrozumiec, zastanwmy sie
raczej, w co wierza Amerykanie, kiedy Europejczycy wierza juz w tak
niewiele.
Ponad podzialem, czyli jedna ,religia amerykanska"
Temu, kto uczestniczyl w wielu nabozenstwach rozmaitych wyznan i
obejrzal liczne nabozenstwa w telewizji, narzuca sie pewien wniosek:
wszystkie te wyznania, teoretycznie odrebne, sa
94 Uli Made in USA
podobne. Ich podobienstwo wydaje mi sie bardziej znaczace niz klasyczne
rozrznienie pomiedzy dwoma nurtami amerykanskiej religijnosci
pierwszym, umiarkowanym, i drugim, fundamentalistycznym. To prawda, ze
fundamentalistyczni baptysci sa w stanie wojny z baptystami
umiarkowanymi, a ultra-ortodoksyjni zydzi z zydami reformowanymi. Lecz
konflikty te, o zasadniczym znaczeniu dla wyznawcw kazdej religii, sa
duzo mniej istotne dla postronnego obserwatora. Opozycja pomiedzy
fundamentalistami i umiarkowanymi nie moze przeslonic nam zbieznosci.
Wszystkie te religie zwrcone sa ku omedze duchowosci, ku owemu ,Bg we
mnie", tak charakterystycznemu dla kultu dostosowanego do jednostki i
skutecznego. Za krytykiem Haroldem Bloomem nazwiemy to ,nowa religia
amerykanska". Stwierdzamy rwniez, ze im bardziej rozmaite wyznania
zblizaja sie do amerykanskiego idealu, tym wiecej przyciagaja wiernych.
Kiedy zachowuja dystans jak to sie dzieje w przypadku Kosciola
rzymsko-katolickiego i episkopal-nego ich wsplnoty ulegaja
rozproszeniu.
Jak zdefiniowac punkt omega religii amerykanskiej, punkt, w ktrym
zbiegaja sie wszystkie kulty? Jesli jego osrodkiem jest Bg, biblijny
Bg-Stworzyciel, blizszy bardziej Staremu niz Nowemu Testamentowi, to
sytuuje sie raczej nie ponad wiernymi, ale w nich samych. Pastorzy,
ksieza, rabini, szamani religii amerykanskiej zachecaja, by odnalezc
Boga w sobie, by patrzec raczej w siebie, nie ku grze. Wiekszosc
Amerykanw chetnie twierdzi, ze Bg ich kocha, ze do nich przemawia, i
ze oni tez do niego mwia; natomiast europejscy chrzescijanie prowadza
dialog raczej z Jezusem. Trzy czwarte sposrd amerykanskich wiernych
sadzi, ze przynajmniej raz w zyciu doznali oswiecenia, epifanii
odmieniajacej bieg ich zycia, ktremu od tej pory przewodzi Bg. Bg
kochajacy, niezbyt wymagajacy w materii obyczajw, jesli sadzic po
liczbie rozwodw: co drugie malzenstwo, chociaz zawarte przed oltarzem,
konczy sie rozstaniem. Pastor jest wiec raczej mediatorem pomiedzy
Bogiem i Jednostka niz glosicielem prawdziwego Slowa Bozego. Rzadko sie
zdarza, by pastor, ksiadz, rabin (chyba, ze ortodoksyjny) wypowiadal
sady o sposobie prowadzenia sie swoich owieczek. Moralnosc stala sie
sprawa osobista, bez zwiazku z Bogiem. Pastorzy gromadza wiernych
raczej ze wzgledu na swoja charyzme niz znajomosc
Bg to ja S 95
teologii. W nowej religii amerykanskiej swietnie prosperuja samoucy,
samozwanczy duchowni. Wszelkie innowacje, jakie wprowadzaja, sa mile
widziane, byleby tylko zmniejszyly dystans pomiedzy Bogiem a Jednostka.
Kazda technika ulatwiajaca te komunikacje jest dobra: spiew, trans,
hipnoza, chrzescijanski pop. Wystepujaca w kosciolach grupa Passion
Experience sprzedala w 2003 roku dwanascie milionw plyt. Ich refren
brzmial: ,Kocham Cie, Boze". Komentarz teologa: ,Chrzescijanski pop
gratuluje Bogu, ze jest Bogiem".
Jakie sa oczekiwania wobec tego Boga we mnie? Wyznawcy nowej religii
amerykanskiej wola konkretne rezultaty tu i teraz, nie chca czekac az
do przejscia w zaswiaty. ycie wieczne? Podczas nabozenstw nie mwi sie
wiele o smierci, tak jakby kazdy Amerykanin mial zyc wiecznie. Wierni
nie chca religii tragicznej. Smierc Chrystusa poza kosciolami
katolickimi wspomina sie rzadko; u protestantw Chrystus jest zywy, '&
krzyz pusty. Freski mormonw przedstawiaja go z apostolami,
umiesnionego i opalonego, w rwnie doskonalej formie jak kalifornijscy
surferzy. U zielonoswiatkowcw krzyz zastapila golebica przedstawiajaca
Ducha Swietego. Duch Swiety, najbardziej immanentna osoba w Trjcy
Swietej, ma te przewage nad Bogiem i Chrystusem, ze bezposrednio
oddzialuje na zycie wiernych. Jak napisal szescdziesiat lat temu
teolog, Richard Niebuhr: ,Amerykanskie chrzescijanstwo wielbi Boga,
ktry sie nie gniewa, z pomoca Chrystusa bez krzyza prowadzacego ludzi
bez grzechu do Krlestwa bez sadu".
Kiedy w 2004 roku Mel Gibson nakrecil Pasje, zaszokowal Amerykanw,
nieprzyzwyczajonych do widoku cierpiacego Chrystusa, przedstawiajac w
filmie krwawe ukrzyzowanie. Wybuchl skandal. Faktycznie, codzienny Bg
nowej religii amerykanskiej to Bg, ktry polepsza byt materialny,
uczuciowy, fizyczny. Czesto jest to Bg, ktry leczy. Zdrowie to stala
obietnica amerykanskich kosciolw. Niektre z nich powstaly wylacznie
po to, by leczyc cialo, jak Scjentystyczny Koscil Chrystusa, zalozony
w 1875 roku przez Mary Baker Eddy albo Koscil adwentystw, zalozony
przez Ellen White w 1863 roku. Ta ostatnia miala ucznia, ktry zdobyl
slawe: Johna Kelloga, wynalazce platkw kukurydzianych. Amerykanskie
sniadanie, ktre staje sie teraz sniadaniem calego swiata, jest ukrytym
holdem zlozo-
.,-*
>
> *
96 SH Made in USA
nym zdrowiu przez Chrystusa. W wielu kosciolach baptystw to glwny
odlam amerykanskiego protestantyzmu wsplnie z Jezusem zwalcza sie
otylosc, te chorobe narodowa. ,Jezu, spraw, bym stracil trzy kilo!"
albo ,Dziekuje ci, Jezu, ze schudlem" takie inwokacje czesto
powtarzaja sie podczas mszy baptystw, a pastor spiesznie je
podsumowuje cytatem ze swietego Pawla: ,Cialo wasze jest przybytkiem
Ducha Swietego". Europejczycy reaguja na te praktyki sarkazmem, lecz
Amerykanie sa w zasadzie bardziej tolerancyjni. Przyznaja nawet, ze
pastorzy moga posiadac jakas moc lub wiedze; a przynajmniej uznaje sie,
ze sa w jakims stopniu skuteczni.
Koscioly jako przedsiebiorstwa
Nowa religia amerykanska to kwitnacy biznes, przynajmniej w USA. Czyzby
Bg byl Amerykaninem? Wielu obywateli Stanw Zjednoczonych jest o tym
przekonanych, ale tylko mormoni przyznaja to otwarcie. Wedlug ich
swietej ksiegi, aniol Moroni mial objawic w 1827 roku Josephowi
Smithowi, ich prorokowi, ze miedzy Zmartwychwstaniem a Wniebowzieciem
Jezus zanisl dobra nowine Indianom, do Ameryki. Tych czterdziesci dni,
o ktrych Ewangelie nie wspominaja ani slowem, pobudza religijna
wyobraznie pastorw zza Atlantyku. Wierni pozostalych Kosciolw nie
podzielaja zdania mormonw, tej jedynej calkowicie amerykanskiej
religii, jednak uwazaja Stany Zjednoczone (chociaz w rznym stopniu) za
swego rodzaju ziemie obiecana, a nawet za te wlasciwa Ziemie Obiecana.
Sami ydzi sa natomiast rozdarci pomiedzy goracymi uczuciami do USA i
wiernoscia Izraelowi. Izrael pozostaje na pierwszym miejscu, ale Stany
Zjednoczone sa czyms wiecej niz tylko ziemia wygnania bez watpienia
ydzi mieszkaja tam z woli Boga.
Zbieznym praktykom amerykanskich religii odpowiada wsplny model
organizacyjny koscil jako przedsiebiorstwo. Dobry pastor potrafi
zbierac fundusze, aby zapewnic jego rozwj. Bruce Barton, specjalista
od reklamy, opublikowal w 1925 roku ksiazke, ktra przez wiele lat
doskonale sie sprzedawala: The Man Nobody Knows. Jest to biografia
Chrystusa, ukazujaca go jako ,rozsadnego organizatora, ktry zwerbowal
dwunastu ludzi z nizin spolecznych, by przemienic ich nastepnie w grupe
sprze-
Bg to ja SSiU 97
dawcw, ktra podbila swiat". Reklama i koscioly od samego poczatku
stanowily dobrana pare. W dziewietnastym wieku pastorzy rozdawali
ulotki, by pozyskac wiernych. W dwudziestym wieku w miejscach kultu
uzywano neonw, jeszcze zanim zrobili to handlowcy. Pastorzy
wykorzystywali radio do wyglaszania kazan od chwili powstania tego
wynalazku; podobnie bylo z telewizja w latach piecdziesiatych
dwudziestego wieku.
Czy na bardzo ostro rywalizujacym rynku religijnym wzrost dochodw i
zwiekszajaca sie liczba wiernych nie dowodza, ze jest sie wybrancem
Boga? Wierni chetnie w to wierza, a uczciwi pastorzy sa o tym
przekonani. Nikt sie po nich nie spodziewa, ze beda zyc w biedzie,
bowiem bieda postrzegana bylaby jako porazka, a nie oznaka swietosci.
Czesto przed amerykanskimi kosciolami stoja na parkingach luksusowe
samochody, zajmujac miejsce zarezerwowane dla pastora. Jesli Bg
troszczy sie o jego dobro, to czy nie zadba tak samo o jego owieczki?
A szarlatani? Jesli czesto sie ich spotyka, to jak ich rozpoznac?
Ostatnia instancja rejestrujaca amerykanskie koscioly jest urzad
skarbowy. Od momentu, kiedy przedsiebiorstwo religijne spelnia
obiektywne kryteria uprawniajace do zwolnienia od podatku, staje sie
kosciolem. Pojecie sekty nie istnieje, w przeciwnym razie kazdy
amerykanski Koscil bylby sekta. Nikogo takze nie mozna oskarzyc o
herezje, bo Konstytucja gwarantuje prawo do myslenia i wyrazania
wszystkiego oraz wiary we wszystko. Ta tolerancja obejmuje naturalnie
rwniez muzulmanw, ktrzy staja sie liczniejsi za sprawa imigracji z
Indii i krajw arabskich. Kiedy wiec w 2004 roku dyrektor szkoly w
Muskogee, w stanie Oklahoma, zabronil jedenastoletniej dziewczynce
noszenia chusty, sedzia federalny anulowal te decyzje w imie wolnosci
religijnej, a rodzinie dziecka przyznal odszkodowanie. Sytuacja jest
wiec krancowo odmienna od tej, jaka znamy z Francji, gdzie zasada
laickosci jest nadrzedna wobec wszelkiej ekspresji religijnej, mogacej
zagrozic spoleczenstwu.
Ale nawet jesli religia pozwala wszystko wyrazac, nie znaczy to, ze
wolno wszystko wprowadzac w czyn. Mormoni maja wiec prawo wierzyc, ze
Bg nakazal wielozenstwo, ale nie maja prawa go uprawiac. W praktyce
nie zawsze jest to rwnie latwe. W Stanach Zjednoczonych pozycje
religii utwierdza czas
98
Made
iUSA
i sukces. Tak wlasnie jest w przypadku Kosciola Scjen-tystycznego,
bedacego w Ameryce religia, a w Europie sekta. Oskarzenie o sekciarstwo
jest zle widziane w Stanach Zjednoczonych, dlatego ze zarwno
amerykanska ideologia, jak i Konstytucja nie pozwalaja wladzom
politycznym wydawac sadw wartosciujacych. Ponadto takie oskarzenie
przywoluje zle wspomnienia i przypomina o tym wszystkim, co dzieli
Ameryke od Europy: angielscy pielgrzymi (Pilgrim Fathers) udali sie na
wygnanie do Ameryki wlasnie po to, by uniknac oskarzen o sekciarstwo.
Taki jest fundament amerykanskiego spoleczenstwa nawet jesli nic
laczaca dawne sekty purytanskie z nowa amerykanska religia jest bardzo
watla.
Koscil katolicki w opalach
W wyniku konfrontacji z nowa religia amerykanska Koscil katolicki
znalazl sie na rozdrozu. Oczywiscie, po prawdziwych przesladowaniach,
ktrych ofiara padl w dziewietnastym wieku, dzis jest akceptowany. W
1928 roku Alfred Smith, pierwszy katolicki kandydat w wyborach
prezydenckich, przegral w duzej mierze ze wzgledu na swoje wyznanie.
Jeszcze w 1960 roku zastanawiano sie, czy John Kennedy moze zostac
prezydentem Stanw Zjednoczonych, jakby jego patriotyzm budzil
najmniejsze watpliwosci. Obecnie nikt nie pada ofiara podobnej
podejrzliwosci, a o katolicyzmie Johna Kerry'ego ledwie sie wspomina;
jego zydowskie korzenie, konwersja dziadka i zmiana nazwiska z Kohn na
Kerry nie wzbudzaja najmniejszych kontrowersji; wystarczy, ze Kerry
zadeklaruje wiare w Boga, bez podawania dodatkowych szczeglw.
Niemniej jednak Koscil katolicki jest jedyna organizacja
monarchistyczna, jaka utrzymala sie w demokratycznym spoleczenstwie
amerykanskim. Jego dogmatyczna liturgia rani takze protestantw, ktrzy
nie pozwalaja, aby ktos dyktowal im, co maja myslec. Zniechecenie jest
widoczne: jedyne koscioly, ktre zamyka sie w Stanach Zjednoczonych ze
wzgledu na brak wiernych, to koscioly katolickie. Biskup Newark w
stanie New Jersey musial sie z tego tlumaczyc wiosna 2004 roku; uzywal
slowa ,restrukturyzacja", jakby chodzilo o przedsiebiorstwo. W Seattle
inny koscil oglosil upadlosc, aby uciec przed wie-
Bg to ja Uli 99
rzycielami. Ale Koscil katolicki rwniez zaczyna sie adaptowac; nie
pozostaje nieczuly na religijna amerykanizacje. Hi-spanojezyczni wierni
zyskali w nim wiekszosc, przed Irlandczykami, Wlochami i Polakami, i
przyczyniaja sie do zblizenia katolicyzmu z nowa religia amerykanska.
Ich praktyki religijne blizsze sa zielonoswiatkowcom niz Watykanowi.
Wielu latynoskich wiernych podzielonych jest pomiedzy swiatynie
zielonoswiatkowcw w swojej dzielnicy, gdzie chodza w niedziele rano, a
koscil, ktry zachowuja na uroczyste okazje.
Zreszta synkretyczne zblizenie katolicyzmu i nowej religii
amerykanskiej dokonalo sie w latach siedemdziesiatych dwu-; dziestego
wieku z inicjatywy studentw uniwersytetu Notre-' -Dame w Indianie.
Znane jest pod nazwa ,ruchu charyzmatycznego". Ruch ten jest lacznikiem
pomiedzy zarliwoscia zielonoswiatkowcw i rzymskimi wymogami.
Charyzmatyczne grupy modlitewne podzielaja zarliwosc baptystw i
zielonoswiatkow-jlcw, uznajac jednoczesnie autorytet Watykanu. Papiez
zadowala sie ta wiernopoddancza przysiega choc nie przeslania ona
faktu, iz katolicyzm zmierza w kierunku nowej religii amerykanskiej.
Korzenie nowej religii amerykanskiej
Nowa religia amerykanska jest nie tyle dziedzictwem purytani-zmu, co
tworem demokracji. Pod koniec osiemnastego wieku, kiedy utworzono
Republike, nie wiecej niz dziesiec procent nowych Amerykanw
uczeszczalo regularnie na nabozenstwa. Sekty purytan z Nowej Anglii nie
przyciagaly juz tlumw, a ich swiatynie dzis niemal calkowicie znikly.
W centrum Nowego Jorku, na Manhattanie, broni sie jedna z tych starych
swiatyn, zwana unitarianska i uniwersalistyczna. Jej genealogia siega
siedemnastego wieku. Wypelnia sie tylko przy okazji swiecenia zwierzat
domowych, licznych w tej eleganckiej dzielnicy. Nabozenstwo odprawiane
jest wtedy wsplnie przez czarna kobiete--pastora, bardzo liberalnego
rabina i buddyjskiego mnicha, ukrywajacego swe nowojorskie pochodzenie
pod tybetanskim strojem.
W okresie zdobywania niepodleglosci religijne rozczarowanie ogarnelo
katolickie Poludnie w rwnej mierze, co prote-
100 -
Made in USA
stancka Plnoc. George Washington rzadko chodzil do anglikanskiego
kosciola, a Thomas Jefferson byl deista, na modle Woltera i calej
epoki. Kiedy w 1789 roku George Washington skladal przysiege, prosil o
pomoc ,Boga", nie precyzujac,
0 ktrego Boga mu chodzi wolterianskiego czy chrzescijanskiego.
Zapewne nard odwrcil sie od istniejacych kosciolw dlatego, ze byly
one zwiazane z brytyjska wladza. Rwniez w Stanach Zjednoczonych
przymierze oltarza z wladza okazalo sie fatalne dla oltarza. Godne
uwagi bylo wiec odrodzenie religii po uzyskaniu niepodleglosci.
Niewatpliwie bylo ono spowodowane tym, ze zalozyciele Republiki szeroko
otworzyli drzwi dla religijnej wyobrazni poprzez rozdzial panstwa od
Kosciola. To wwczas powstaje nowa religia amerykanska, ktra w ciagu
nastepnych dwch wiekw stworzy mieszanke trzech wielkich tradycji:
angielskiej, murzynskiej i hispanojezycznej.
Wielka Brytania wyeksportowala do Ameryki najbardziej zywiolowych
sposrd swoich kaznodziejw. Po przybyciu do Nowego Swiata ci bozy
szalency mogli dac upust swojemu nieokielznanemu temperamentowi.
Wlasnie Anglik, George Whitefield, wprowadzil w Ameryce mode na
egzaltowane, dlugie kazania. Wzorowal sie na wczesnych technikach
teatru barokowego; sztuka ta wywolywala u wiernych intensywne emocje,
grupowa histerie i prowadzila do blyskawicznych nawrcen. Whitefield
przyciagal wielkie tlumy, byl wiec zmuszony opuszczac koscil
1 wystawiac kazalnice na ulicy lub w polu. W imie Chrystusa stworzyl
nowa forme ekspresji i zdobyl uczniw.
Po uzyskaniu niepodleglosci wedrowni pastorzy, tak jak Whitefield,
wyruszyli w podrz przez nowe kolonie, by tworzyc wielkie zgromadzenia
pionierw i nawracac tlumy. Nazywano to revivals. Najbardziej znany
revival odbyl sie w 1801 roku w Cane Ridge, w Kentucky. Wydaje sie, ze
wszyscy mieszkancy tego stanu zebrali sie na kilka tygodni, by
uczestniczyc w czyms na ksztalt bozej orgii, pod przewodnictwem wielu
natchnionych pastorw. Trzeba bedzie poczekac na koncert w Woodstock w
1969 roku, aby ujrzec podobne skupisko jesli chodzi o liczbe zebranych
i ich entuzjazm. W naszych czasach tego rodzaju sceny powtarzaja sie co
niedziela, na mniejsza skale, ale wedlug tej samej liturgii,
szczeglnie w kosciolach ewangelickich i zielonoswiatkowcw.
Bg to ja S-; 101
Michael Beckwith w swoim studio w Culver City jest spadkobierca
barokowej tradycji, ktra nie robila rznicy pomiedzy teatrem a kultem.
Korzenie kaznodziei z Los Angeles wyrastaja takze z innej tradycji,
rwnie waznej dla zrozumienia nowej religii amerykanskiej, mianowicie z
liturgii murzynskiej. To liturgia chrzescijanska, lecz towarzyszace jej
taniec, spiew i oklaski sa pochodzenia afrykanskiego. Zreszta
afrykanscy pastorzy nieustannie ironizuja na temat swoich bialych
kolegw, ktrzy jeszcze wczoraj uwazali muzyke gospel za poganska, a
dzis usiluja z nia rywalizowac. W Nowym Jorku jest tylko jeden koscil
czarnych baptystw z bialym pastorem, ale zostal on zaakceptowany przez
wsplnote dopiero wtedy, kiedy uznano, ze spiewa jak Murzyn.
Trzecia, i z pewnoscia nie ostatnia, jest spuscizna latynoska. W 1906
roku czarny pastor, William Seymour, zetknal sie w Los Angeles ze
spolecznoscia meksykanska. Z tego spotkania narodzil sie jeden z
najprezniej rozwijajacych sie Kosciolw w Sta- nach Zjednoczonych,
Koscil zielonoswiatkowcw. Jak na to wskazuje nazwa, fundamentem tej
religii jest oswiecenie przez Ducha Swietego, ktry bierze wiernego we
wladanie. Podczas nabozenstwa wierni padaja na wznak, powaleni przez
Ducha Swietego, i przemawiaja w nieznanych sobie jezykach, po chinsku
czy po hebrajsku. Takie praktyki odwoluja sie do historii sw. Pawla,
ale podobna forma ekstazy wystepowala w religiach indianskich jeszcze
przed pojawieniem sie Europejczykw.
Sukces zapewniaja zielonoswiatkowcom nie tylko dzialania magiczne.
Przynaleznosc do tego Kosciola jest takze czynnikiem integrujacym w
spoleczenstwie amerykanskim. Koscioly zielonoswiatkowcw sa szczeglnie
goscinne dla imigrantw; niczego nie nakazuja ani liturgii, ani
hierarchii. Nawet nazwy maja uspokajajace, najczesciej nazywane sa
,Zborami Bozymi", i mieszcza sie w skromnych budynkach. Nowo przybyly
zdobywa w nich doswiadczenia duchowe i demokratyczne. Niezaleznie od
pochodzenia i nawykw, natychmiast staje sie czlonkiem wsplnoty.
Koscioly te, kladace akcent na sukces ekonomiczny i etyke pracy,
zapoznaja imigrantw ze swiatem kapitalistycznym. Adepci szybko staja
sie dobrymi obywatelami Stanw Zjednoczonych.
Do trzech wspomnianych zrdel nowej religii amerykanskiej barokowego,
afrykanskiego i indianskiego dolacza
102* Made in USA
takze inne, w miare jak nard bedzie sie stawal bardziej rznorodny.
Mamy na mysli glwnie ostatni wklad pochodzenia azjatyckiego. Religie
chinskie nie sa bowiem sprzeczne z nowa religia amerykanska; one takze
faworyzuja to, co bezposrednio dostepne, i malo sie przejmuja
metafizyka. Podobnie jest z ludowym hinduizmem, ktry odwoluje sie do
bogw, jesli zachodzi taka potrzeba, i stwarza nowych w razie
koniecznosci. A islam? To nowe wyzwanie. Lecz Amerykanie, w
przeciwienstwie do wielu Europejczykw, nie oceniaja nikogo wedlug
wiary, lecz wedlug czynw. Jak dlugo muzulmanie sa dobrymi Amerykanami,
nikt nie bedzie do nich mial pretensji z powodu religii. Poza tym
wiekszosc nowych muzulmanw nie pochodzi ze swiata arabskiego, lecz z
Indii a tam dominuje mistyczny islam suficki, ktrego praktyki
bardziej przypominaja praktyki zielonoswiatkowcw niz nieprzejednanych
wahabitw. Mozliwe, ze nowa religia amerykanska nie tylko nie zostanie
zdesta-bilizowana przez nowe fale imigracji, lecz dzieki nim zyska na
skutecznosci i stanie sie bardziej ekumeniczna.
Bo czy gdziekolwiek poza Nowym Jorkiem mozna zobaczyc zydowskie
nabozenstwa odprawiane w katolickiej katedrze, kiedy synagoga jest w
remoncie? Tolerancja, panujaca obecnie w Stanach Zjednoczonych pomiedzy
wszystkimi wyznaniami, robi olbrzymie wrazenie. To wielka amerykanska
cnota, rzadko zauwazana w Europie, gdzie antyamerykanizm zastepuje
znajomosc tematu. Owa tolerancja to rzecz nowa, dziedzictwo lat
szescdziesiatych, do ktrego szczesliwie nawiazali konserwatysci. Wsrd
nich zas protestanci, dawniej nastawieni antykato-licko i antysemicko,
ktrzy teraz zrobili rachunek sumienia, wyrazili zal za grzechy i
wyrzekli sie wojny religijnej, ktra tak czesto dzielila Amerykanw.
Na zakonczenie tej kwestii chce zwrcic uwage, ze dzielaca amerykanskie
spoleczenstwo wojna dwch kultur w najmniejszym nawet stopniu nie jest
wojna religijna.
Opr ydw wobec nowej religii amerykanskiej
W swej dlugiej historii ydzi nigdy nie byli rwnie liczni, nie
powodzilo im sie rwnie dobrze, nie byli rwnie bezpieczni jak teraz w
Stanach Zjednoczonych. Czyzby wiec USA byly Ziemia
Bg to ja ^^g 103
Obiecana? Ameryka przypomina ja ydom. Po dlugiej walce z
antysemityzmem protestanckiego mieszczanstwa ostatnie bastiony
dyskryminacji padly w latach szescdziesiatych dwudziestego wieku. ydzi
moga wreszcie mieszkac, gdzie im sie podoba, swobodnie wybierac klub
czy uniwersytet. Wiekszosc z nich jest bogata, wplywowa, ma do swojej
dyspozycji wlasne, prywatne szkoly i osrodki kulturalne. Antysemityzm,
jesli sie jeszcze pojawia, pozostaje zjawiskiem marginalnym i nie jest
dla ydw niebezpieczny. Wplywy ydw, szczeglnie w przemysle
kulturalnym, sa tak nieproporcjonalne do ich liczebnosci stanowia
okolo jednego procenta populacji ze spolecznosc ta czesto postrzegana
jest przez reszte swiata jako lobby, od ktrego rzekomo zalezy polityka
zagraniczna kraju. Podejrzliwosc taka jest przesadzona, ale zydowscy
lobbysci nie protestuja. ,Oczywiscie, istnieje zydowskie lobby w
Stanach Zjednoczonych", przyznaja chetnie przywdcy syjonistycznych
fundacji z Nowego Jorku i Los Angeles, ktrych celem jest wywieranie
wplywu na amerykanski rzad. Ale w USA lobby to nie hanba, przeciwnie,
przyczynia sie do wzrostu demokratycznej witalnosci kraju.
Szczesliwy jak Zyd w Ameryce? Niezupelnie. Wielu ydw obawia sie, ze
ich zydowskosc moze zaniknac.
Jednej trzeciej ydw ryzyko wymieszania sie ze spoleczenstwem
amerykanskim jest obojetne: sa juz zasymilowani, a judaizm to dla nich
rodzinne wspomnienie, ktre jest lub nie przekazywane dzieciom
pochodzacym ze zwiazku z nie-Zydem. Jak napisal Irving Kristol, ydom
jeszcze niedawno grozilo wymarcie, bo chrzescijanie chcieli ich
eksterminacji; teraz znikaja, bo chrzescijanie chca sie z nimi zenic.
Milosc okazuje sie skuteczniejsza od nienawisci.
Kolejna jedna trzecia zydowskiej populacji stawila opr amerykanskiej
tolerancji i syntetycznej religijnosci. Ci ortodoksi zyja w Ameryce,
ale wedlug zydowskiego zegara. Ich zycie codzienne podporzadkowane jest
prawu talmudycznemu. Mysla, ze zycie w amerykanskiej rzeczywistosci i
jednoczesnie z dala od niej pozwoli nie zniknac im jako ydom, i ze
dzieki temu pozostana ostatnimi ydami. Maja duzo dzieci, co stanowi
dla ich ruchu gwarancje przetrwania. Amerykanskie spoleczenstwo radzi
sobie jakos z tymi odszczepiencami, tak jak to-
104 gg Made in USA
leruje wlasciwie wszystkie zachowania. Pozostali ydzi? Wedlug
ortodoksw przeszli na protestantyzm...
Pozostali amerykanscy ydzi to ci, ktrzy nie sa ani zasymilowani, ani
ortodoksyjni. Nawet jesli odwoluja sie do judaizmu, to czy w
rzeczywistosci nie zostali protestantami? Oni sami wola definiowac sie
jako zydzi reformowani. Zewnetrzne formy religii zawdzieczaja
amerykanskiemu spoleczenstwu, tak jak ich poprzednicy,
dziewietnastowieczni niemieccy zydzi reformowani. Liturgia odprawiana
jest po angielsku w taki sam sposb jak wwczas po niemiecku. Ustepstwa
na rzecz nowoczesnego spoleczenstwa: reformowani godza sie, zeby
kobiety byly rabinami, a takze na mieszane malzenstwa, na usuwanie
ciazy, na zwiazki homoseksualne. Odrzucaja wiekszosc talmudycznych
zakazw dotyczacych pozywienia i szabatu; uznaja za yda kazde dziecko
zydowskiego ojca, a nie tylko takie, ktre dziedziczy pochodzenie po
matce; przywrcili istniejaca niegdys praktyke nawracania sie na
judaizm, ktra zanikla w Europie w szesnastym wieku.
Czy reformowani zydzi, poswiecajac archaizmy, nie pozostana wlasnie
prawdziwymi ydami? Z pewnoscia, pod warunkiem jednak, ze zachowaja
,twarde jadro" objawienia, myslac o sobie jako o narodzie wybranym,
solidarnym i poddanym Prawu. Czy jednak zydzi reformowani, porzuciwszy
formy judaizmu, sa jeszcze w stanie uratowac jego istote i oprzec sie
urokowi nowej religii amerykanskiej? Judaizm i nowa religia amerykanska
wydaja sie krancowo rzne. Amerykanska religia jest zindywidualizowana,
oparta na doswiadczeniu, Bogu-w-sobie, judaizm natomiast jest przekazem
adresowanym do narodu, a nie do jednostki, objawionym z niebios, a nie
przezytym na ziemi czy tez wewnetrznie. Lecz we wsplnotach
reformowanych ydzi poszukuja coraz bardziej Boga osobistego,
terapeutycznego. Czy wiec krytyka ortodoksw pod adresem zydw
reformowanych jest sluszna? Czy bez scislego przestrzegania kodeksw i
zakazw nard zydowski zostanie nieodwolalnie podzielony? Na szczescie
pozostaje Izrael, ktry wszystkich pogodzi.
Jednoczy on wszystkich ydw amerykanskich, niezaleznie od tego, czy sa
ortodoksyjni, reformowani, czy tez cierpia na amnezje. Byl czas, kiedy
ortodoksi odrzucali prawomocnosc Izraela, a zydowska lewica byla
nastawiona pacyfistycznie,
Bg to ja siS 1'
a nawet propalestynsko; podzialy te zniknely od kiedy ydom
amerykanskim wydaje sie, ze istnienie panstwa izraelskiego jest
zagrozone przez swiat arabski. Przewaza wiec poparcie, niezaleznie od
polityki aktualnego rzadu.
ydw wspieraja protestanccy ewangelicy, jeszcze bardziej bezwarunkowo
niz oni sami popierajacy Izrael. Prawdziwe lobby syjonistyczne? Przede
wszystkim koscioly ewangelickie licza szescdziesiat milionw czlonkw,
dziesieciokrotnie wiecej niz zydzi. Ci sami protestanci, ktrzy w
przeszlosci wyznawali brutalny antysemityzm, od czasu utworzenia
panstwa Izrael sa mu absolutnie wierni. Ich zaangazowanie, niezalezne
od konfliktu z islamem, jest wyrazem fascynacji narodem wybranym, z
ktrym chetnie sie identyfikuja. Pastorzy baptystw w swoich kazaniach
chetnie kresla nowa wersje historii Stanw Zjednoczonych - jako
historie zydowska. Bo czy pionierzy nie poszukiwali nowego Syjonu, tak
samo jak Hebrajczycy na wygnaniu? I Czy Stary Testament nie byl ich
przewodnikiem? A czy nard amerykanski, bedac nosnikiem uniwersalnego
przekazu, czyli demokracji, nie jest narodem ,zydowskim"? Dla
wiekszosci Amerykanw ta identyfikacja Stanw Zjednoczonych z Izraelem
jest tym silniejsza, ze Izrael takze jest krajem demokratycznym.
Europejczycy pozostaja raczej nieczuli na te ceche, tymczasem dla
Amerykanw jest to wartosc tak duchowa, jak polityczna, nie pozwalajaca
na zadne ustepstwa. Zauwazmy zreszta, ze wrogosc wobec Izraela laczy
sie czesto w Europie z antyamerykanizmem, a takie pomieszanie trudniej
wytlumaczyc amerykanska polityka niz tym, czym sa Stany Zjednoczone i
czym jest Izrael.
Poza obrona Izraela zagrozenie antysemityzmem - rzeczywiste lub tylko
obawa przed nim silnie przyczynia sie do zjednoczenia wszystkich
trzech zydowskich swiatw. Zdarza sie czasem, ze organizacje
syjonistyczne przesadzaja w opisach powrotu europejskiego
antysyjonizmu. Robia to specjalnie czy bezwiednie? Poczucie zagrozenia
pozwala zewrzec szeregi amerykanskim ydom.
I w koncu amerykanskich ydw laczy wspomnienie Holokaustu. Nalezy ono
do wsplnej pamieci wszystkich Amerykanw w duzo wiekszym stopniu niz
Europejczykw. Najwieksze muzeum Holokaustu znajduje sie w
Waszyngtonie; wiele ame-
106 * Made in USA
rykanskich miast stworzylo, wzorujac sie na nim, wlasne muzea jako
symbol tego, do czego w zadnym wypadku Stany Zjednoczone nie moga
dopuscic.
Czy Izrael, antysemityzm i Holokaust wystarcza, by uratowac ydw przed
asymilacja z nowa religia amerykanska, by obronic Jehowe przed
metamorfoza w osobistego terapeute? Na pytanie: vco w dzisiejszych
czasach oznacza bycie ydem w Ameryce?", ydzi, ten jeden jedyny raz,
nie znaja odpowiedzi.
Swiatowe imperium amerykanskiej religii
Houston, Teksas. David Self, pastor Pierwszego Kosciola Baptystw,
tlumaczy mi jak trudno mu znalezc odpowiednie miejsce do modlitwy,
kiedy jedzie do plnocnej czesci Stanw Zjednoczonych. Jego Koscil
odgrywa w Teksasie role porwnywalna do roli Kosciola rzymsko-
katolickiego we Wloszech dominujaca i nieomal oficjalna. Ten koscil
jest bialy, autorytatywny, pozostawia wiernym niewiele miejsca na
samodzielna interpretacje. Tu nie wpada sie w trans. Muzyka i spiew sa
powsciagliwe, stonowane. Czy jest to wiec Koscil fundamentalistyczny?
David Self nie zgadza sie z takim okresleniem; ocenia, ze baptysci z
Poludnia sa uosobieniem zlotego srodka. Jesli chodzi
0 teorie ewolucji, to kryterium podzialu na fundamentalistw
1 liberalw, Self nie odrzuca darwinizmu en bloc, ale wolalby, aby
uczono go rwnoczesnie z biblijnym kreacjonizmem. Natomiast w sprawie
homoseksualizmu i usuwania ciazy nie dopuszcza zadnego kompromisu.
Mwilismy juz o ,wojnie dwch kultur" dzielacej Stany Zjednoczone na
polowy. W tym konflikcie, wzniecanym przez pastorw, ksiezy i rabinw,
linia frontu przebiega przez trzy wspomniane wczesniej punkty:
ewolucje, usuwanie ciazy, homoseksualizm. To pozwala mobilizowac
wiernych i zbierac fundusze w obronie sprawy. Bo na Poludniu Koscil
baptystw jest finansowa potega. I rozpoczal krucjate.
A na Plnocy Stanw Zjednoczonych? ,Jankesi, mwi David Self, sa
nieprzejednanymi poganami". Na poczatku 2004 roku pastor wyslal misje
na Manhattan; jej glwnym celem mialy byc srodowiska ludzi mediw i
sztuki. Mlodzi baptysci z Poludnia rozdawali pod biurowcami batony
zbozowe z adresem strony internetowej, na ktrej mozna potwierdzic
swoje na-
Bg to ja Uli 107
wrcenie i odmwic modlitwe on-line. Niestety, ta metoda, z sukcesem
przetestowana na Bialorusi, w Nowym Jorku poniosla sromotna kleske.
Pozostaje szeroki swiat. Z Houston misje wyruszaja do Europy Srodkowej,
Rosji, Korei, Ameryki acinskiej. Self wraca z Litwy, do niedawna
jeszcze katolickiej; ocenia, ze jest juz gotowa przejsc na strone
baptystw. Herezja w Nowym Jorku, prawda w Wilnie? Nie tylko baptysci
nawracaja swiat na amerykanska religie. Zielonoswiatkowcy i mormoni
odnosza podobne sukcesy w bylych krajach komunistycznych i w Afryce. W
Ameryce acinskiej Koscioly ewangelickie wypieraja katolicyzm. Pelna
entuzjazmu liturgia protestantw z amerykanskiego Poludnia dziala na
tlumy bardziej uwodzicielsko niz posoborowy katolicyzm. Powodem
fascynacji sa prawdopodobnie rwniez same Stany Zjednoczone;
amerykanscy pastorzy dysponuja znacznymi srodkami finansowymi i zdarza
im sie kupowac nawrcenie, ale przede wszystkim sa symbolem
amerykanskiego sukcesu, do ktrego tak bardzo aspiruja ubogie narody.
Czy zostajac baptysta w Gwatemali albo na Litwie, nie staje sie po
trosze Amerykaninem?
Religia, ktra rozwija sie najszybciej na swiecie, nie ma konkretnej
nazwy, ale jest amerykanska. Uwaza sie za religie chrzescijanska; glosi
ja okolo szescdziesieciu tysiecy pastorw - ewangelikw,
zielonoswiatkowcw, charyzmatykw, mormonw; zdobywa cale kontynenty.
Ta nowa religia usuwa Koscil rzymsko-katolicki z Ameryki acinskiej,
wdziera sie na terytorium islamu w czarnej Afryce i w Bangladeszu,
wypiera konfu-cjanizm z Korei, buddyzm z Chin, wdziera sie do Indii,
podbija lub odbija Rosje i Europe Zachodnia. Czy misjonarze nowej
religii amerykanskiej - ktrzy sami nie zawsze sa Amerykanami, lecz
zostali zwerbowani na miejscu - sa czescia amerykanskiego imperium?
Choc sie przed tym bronia, ich religijna gorliwosc jest czesto natury
patriotycznej. W krajach majacych reputacje trudnych dla Stanw
Zjednoczonych sa przednia straza swojej ojczyzny, a czesto... po prostu
sluzbami wywiadowczymi. Tyle sie mwi o ekspansji islamu, a tak
niewiele o amerykanskich Kosciolach a to wlasnie ich entuzjastyczna
ewangelizacja wygrywa ze wszystkimi pozostalymi religiami!
ROZDZIA PITY
Zero tolerancji
Ile lat moze miec Jacinto? On sam twierdzi, ze nie wie, ze nigdy nie
wiedzial. Siedzi pochylony na swojej lawce, przy korpulentnym adwokacie
wydaje sie jeszcze mniejszy, prbuje stac sie niewidoczny. Czlonkowie
lawy przysieglych siedza w swoim boksie pod drugiej stronie sali,
wyciagaja szyje, by zobaczyc jego twarz. Matce oskarzonego towarzyszy
tlumacz. Kobieta zapewnia, ze Jacinto ma szesnascie lat. W wiosce w
Salwadorze, skad wyemigrowala do Teksasu, nie ma urzedu stanu
cywilnego, nie moze niczego udowodnic.
,Czy wie pani, dlaczego pani syn sie tu znalazl?" pyta sedzia. Wie.
,Wie pani, co mu grozi?". Si, wie: kara smierci. To wlasnie dlatego
podaje falszywy wiek Jacinta, wiek, ktrego on sam nie pamieta. Gdyby
tamtej nocy, kiedy napadl na sklep spozywczy w Houston i zabil
wietnamskiego kasjera, mial tylko szesnascie lat, grozilaby mu nie kara
smierci, a zaledwie dozywocie. Na nieszczescie dla obrony prokurator
stanowy znalazl obciazajacy dowd: na dlugo przed popelnieniem zbrodni
rodzina Jacinto sfilmowala obchody jego siedemnastych urodzin. Dokument
zostaje wyswietlony w sali rozpraw.
Znajdujemy sie na pietnastym pietrze biurowca zajmowanego przez policje
i palac sprawiedliwosci hrabstwa Hobby w Houston. Wyglada na to, ze
Teksanczycy odczuwaja nostalgie za historia, ktrej sami nigdy nie
mieli, poniewaz wnetrze trybunalu jest kopia tradycyjnych, brytyjskich
sal sadowych. Nie brakuje ani swiecznikw z brazu, ani foteli z
zielonej skry. Z jednym dodatkiem: klimatyzacja. Bo czym bylby Teksas
bez klimatyzacji? Houston pozostaloby biednym, niezbyt ludnym miastem,
takim jakim bylo do lat szescdziesiatych dwudzieste-
Zero toleranrji - " 109
go wieku. Niewystarczajaco sie podkresla, ile Poludnie zawdziecza
klimatyzatorom.
Spokojna, niemal luksusowa sala sadowa plawi sie w komforcie, wsplnym
dla wszystkich amerykanskich miejsc publicznych. Boazerie tlumia
rozmowy, a odglos krokw cichnie w wykladzinach. Przysiegli kontroluja
wyraz twarzy, ale mozna odgadnac, ze przekonuja ich argumenty
oskarzenia: lawa przysieglych w zasadzie nie bedzie sie sprzeciwiac
karze smierci. Podczas wstepnego przesluchania kandydatw na
przysieglych przez prokuratora i adwokatw, kazdego wyraznie zapytano,
czy jest sklonny zastosowac teksanskie prawo. Czescia tego prawa jest
kara smierci. Niezdecydowanych odrzucono, pozostali nie maja
watpliwosci.
Rozprawa jest otwarta dla publicznosci, ale sprawa nie przyciagnela
lokalnej prasy. Latynos zabil Azjate? Przestepstwa tego rodzaju to w
Houston chleb powszedni, bo tu zyja obok siebie wszystkie spolecznosci
calej planety, szukajac zatrudnienia, ' zielonej karty, nowego zycia.
Azjaci, czesto pracujacy jako strze nocni, wyjatkowo czesto staja sie
ofiarami napadw. Jak wszystkie wielkie amerykanskie aglomeracje,
Houston to zbir enklaw; ich granice zachodza na siebie, jednak one
same nie utrzymuja ze soba kontaktw. Kazda z nich charakteryzuje jakas
dominanta etniczna albo klasowa, lub obie naraz. Kazdy opuszcza swoje
terytorium, by udac sie do pracy, ale z wyjatkiem miejsc pracy
spolecznosci ledwie sie znaja. Pomiedzy rywalizujacymi mniejszosciami
dochodzi do konfliktw, czesto na tle handlu narkotykami, tam gdzie
terytoria na siebie zachodza. Policja jest tu jak sluzba graniczna;
Biali (,Anglosasi", jak mwia w Houston) stali sie bojazliwi, od kiedy
sa mniejszoscia, i oczekuja od strzw prawa nadzwyczajnej surowosci.
Biala Ameryka radzi sobie z duzymi mniejszosciami nowych imigrantw,
ale raczej u bram niz na wlasnym terytorium, i to pod warunkiem, ze nie
lamia oni prawa i nie przekraczaja miejskich granic niewidocznych,
lecz wszystkim znanych.
Przywrcenie kary smierci: amerykanska zagadka
Jakim cudem kara smierci przywrcona zostala w Stanach Zjednoczonych w
tym samym momencie, kiedy zniknela w Europie? Do lat osiemdziesiatych
dwudziestego wieku Ameryka-
110 SS Made in USA
nie byli goretszymi zwolennikami abolicji niz Europejczycy, a juz z
cala pewnoscia Francuzi; we Francji kara smierci zostala zniesiona w
1981 roku, a w Michigan juz w roku 1846. Nastepnie zniesiono ja w wielu
stanach Plnocy i Wschodu, zas w 1965 roku zniknela praktycznie z
calego terytorium Stanw Zjednoczonych albo poszczeglne stany ja
znosily, albo nie byla juz wykonywana. Na poczatku lat
siedemdziesiatych Sad Najwyzszy oblozyl ja tyloma warunkami, ze
traktowano jej likwidacje jako pewnik. Moratorium trwalo do 1976 roku;
wtedy za pomoca prawniczej sztuczki Sad Najwyzszy zdecydowal, ze
wlasciwie kara smierci jest zgodna z Konstytucja, jesli stosuje sie ja
z umiarem. W trzydziestu osmiu z piecdziesieciu stanw kara zostala
przywrcona, choc jest rzadko wykonywana. W 2004 roku w korytarzu
smierci oczekiwalo na egzekucje okolo trzech tysiecy skazancw;
tymczasem wykonuje sie okolo stu egzekucji rocznie.
Czy ten powrt do kary smierci w chwili, gdy znika ona w pozostalej
czesci zachodniego swiata, spowodowany jest wzrostem przestepczosci?
Wzrost ten nastapil przeciez we wszystkich spoleczenstwach zachodnich,
nie prowadzac do przywrcenia kary smierci. Jej powrt w Stanach
Zjednoczonych mozna tlumaczyc wylacznie przyczynami ideologicznymi:
rewolucja konserwatywna lat osiemdziesiatych. Przyjmujac prymat
jednostki nad spoleczenstwem, ideologia ta przeciwstawia osobista
odpowiedzialnosc wszelkim formom kolektywnej ekspiacji. Konserwatysci
uwazaja, ze warunki spoleczne nie moga byc uznane za okolicznosc
lagodzaca, a oskarzony jest calkowicie odpowiedzialny za wlasne czyny.
Ta konserwatywna rewolucja sprzyja zreszta prawom stanowym, dzialajac
jednoczesnie na niekorzysc rzadu centralnego. Potwierdza bowiem, ze
kara smierci za przestepstwa niefederalne (czyli w przypadku
dziewiecdziesieciu dziewieciu procent skazanych) lezy w gestii
poszczeglnych stanw, dajac swiadectwo ich suwerennosci w najbardziej
ekstremalny sposb: pozwala im decydowac o zyciu i smierci swoich
mieszkancw, bez udzialu wladz centralnych. Co nie przeszkadza, ze
wladze te rwniez stosuja kare smierci, jesli czuja sie zagrozone.
Kiedy w 2001 roku Timothy McVeigh zostal stracony za zniszczenie
budynku federalnego i spowodowanie smierci dwustu osb, nikt nie
protestowal. Po zamachu z 11 wrzesnia 2001 roku niewielu Ame-
Zero tolerancji '--^ =
rykanw nie zgodzi sie z pogladem, ze ta zbrodnia przeciwko narodowi
zasluguje na kare smierci. Rewolucja konserwatywna zmienila rwniez
uzasadnienie stosowania tej kary. Jej zwolennicy twierdza, ze ma ona
byc nie tyle skuteczna metoda walki ze zbrodnia, bo trudno te
skutecznosc udowodnic, ile psychiczna rekompensata, na ktra zasluguja
rodziny ofiar. Rodziny te, asystujac przy egzekucjach, otrzymalyby
prywatne zadoscuczynienie za krzywdy wyrzadzone im przez sprawce.
To ideologiczne ujecie wyjasnia, dlaczego kara smierci jest
y szczeglnie popularna na poludniu Stanw Zjednoczonych, gdzie
konserwatyzm jest najzywotniejszy, a autonomia stanw i indywidu-
, alizm obywateli najmocniej zaakcentowane. Na Poludniu przetrwala
rwniez tradycja wymierzania sprawiedliwosci raczej wlasnorecznie, bo
tutejsze wladze nie ciesza sie zaufaniem. Na jedenascie stanw, ktre
wykonaly egzekucje w 2003 roku, osiem to stany poludniowe. Teksas z
piecdziesiecioma skazanymi i trzydziestoma ^egzekucjami rocznie stoi na
ich czele. Hrabstwo Hobby, w ktrym lezy Houston, prowadzi w tej
makabrycznej konkurencji. Czy Tek-sanczycy sa szczeglnie krwiozerczy?
Stan Teksas jest powszechnie krytykowany, rzadko wspomina sie jednak,
ze w hrabstwie Hobby popelnia sie rwniez najwiecej morderstw. Jesli
porwnac liczbe skazanych do liczby popelnionych zabjstw, Teksas
miesci sie w sredniej krajowej. Tym, co rzeczywiscie wyrznia ten stan,
jest ilosc wykonanych egzekucji: w Oklahomie i w Nevadzie skazuje sie
czesciej niz w Teksasie, ale nigdzie poza Teksasem kara smierci nie
jest rwnie systematycznie wykonywana.
Katem jest nard
W Teksasie, ktry jednoczesnie jest typowym amerykanskim stanem i
miejscem o osobliwej kulturze, kazdy odgrywa swoja role w okreslonych
dekoracjach i kostiumie. Nie bardzo wiadomo, czy to kino je
zainspirowalo, czy raczej bylo odwrotnie. Rezyser poszukujacy
teksanskiego prokuratora mglby powierzyc te role Chuckowi, ktry
odegralby ja w kinie, tak jak to robi w prawdziwym zyciu. Chuck
Rosenthal zostal ponownie wybrany na cztery lata. aden z
kontrkandydatw na to stanowisko w hrabstwie Hobby nie byl
przeciwnikiem kary smierci, ale z osobowosci Chucka sobowtra Clinta
Eastwooda emanu-
112 HI Made in USA
je tak bezgraniczna wiara w nia, bez najmniejszych wyrzutw sumienia,
ze cieszy sie dzieki temu niezrwnana popularnoscia. Sluchajac go, ma
sie wrazenie, iz stosowanie kary smierci jest wlasciwie rzecza calkiem
naturalna.
Wyborcy powierzyli Chuckowi rwniez srodki do prowadzenia takiej
polityki. adanie kary smierci dla Jacinto, tlumaczy Chuck, drogo
kosztuje hrabstwo: o dwa miliony dolarw wiecej niz dozywocie. Rznica
bierze sie z procedur odwolawczych, ktre sa dluzsze w przypadku kary
smierci i wymagaja drozszych adwokatw. Najmniejszy blad proceduralny
moze doprowadzic do anulowania wyroku. Hrabstwo Hobby zostalo
amerykanska stolica kary smierci dlatego, ze ma na to srodki. Gdyby
Jacinto sial zniszczenie gdzies obok powiedzmy w Galveston, zamiast w
Houston tamtejszy prokurator ze wzgledu na brak pieniedzy zazadalby
tylko dozywocia. Wyborcy Chucka oczekuja wiec od niego, ze bedzie
dzialal w zgodzie z wlasna reputacja. Sa mu wdzieczni, ze utrzymuje
rekord w statystyce wyrokw smierci: tych, ktrych zazadano, ktre
wydano i ktre wykonano. Te trzy etapy sa wazne: utrzymanie pozycji
rekordzisty wymaga ich doskonalego polaczenia.
Na poczatku procesu glwna rola przypada sedziemu. On rwniez musi sie
tlumaczyc: nie przed swoim sumieniem, ale przed wyborcami. Musi
dowiesc, ze jest tough in crime (twardy dla kryminalistw). Aby uniknac
bledu, nie bedzie sie spieszyl. Bedzie potrzebowal wielu rozpraw, zeby
matka i przysiegli przyznali, ze Jacinto w momencie popelnienia zbrodni
osiagnal wymagany prawem wiek, pozwalajacy zadac dla niego kary
smierci. Przede wszystkim zas zadnego pospiechu w osiagnieciu
zamierzonego rezultatu. Dla wyborcw kara smierci jest symbolem
niezlomnosci sedziego. Pytana o zdanie amerykanska opinia publiczna
masowo (w niemal osiemdziesieciu procentach) ja popiera. Nie jest to
jednak cecha wylacznie amerykanska. W krajach europejskich, gdzie kara
smierci zostala zniesiona, wyniki sondazy sa zblizone. A jesli
utrzymuje sie w Teksasie, to nie dlatego, ze ludzie sa tu krwiozerczy,
ale dlatego, ze opinia publiczna zdominowala polityke. Na tym polega
zasadnicza rznica pomiedzy Stanami Zjednoczonymi a Europa. Za oceanem
rzadzi opinia publiczna. Ta dyktatura wyborcw pozostawia niewielka
swobode wybranym, niezaleznie od tego, czy sa parlamentarzy-
Zero tolerancji S;}; ! 13
stami, czy urzednikami. Amerykanskie instytucje polityczne zostaly
pomyslane w ten sposb, by trzymac na smyczy kazdego, kto ma w swoich
rekach czastke wladzy. Prawo podporzadkowuje kandydatw na stanowiska
glosowaniu powszechnemu, przyznaje im krtkie kadencje pod
inkwizytorskim spojrzeniem mediw. W przeciwienstwie do tego, co dzieje
sie w Europie, a szczeglnie we Francji, panstwo amerykanskie nie
sprawuje kurateli nad swoimi obywatelami. To wyborcy nadzoruja
biurokracje. Kazdy, kto wykonuje jakas funkcje publiczna, jest
podejrzany: jesli odejdzie od oczywistej woli wyborcw, oskarzony
zostanie o naduzywanie wladzy, a jego kariera legnie w gruzach.
W Europie elity polityczne, intelektualne i religijne walczyly o
zniesienie kary smierci. Uwazaly, ze ich obowiazkiem jest zapewnienie
rozwoju spoleczenstwa oraz jego ochrona przed ludowa sprawiedliwoscia i
pokusa stosowania linczu. Ale to elitarne podejscie Europejczykw,
historyczne dziedzictwo oswieco-^nej arystokracji, jest postrzegane w
Stanach Zjednoczonych jako antydemokratyczne i dlatego Amerykanie sa mu
wrodzy. Podobnie jest z pozostalosciami tradycji monarchicznej.
Tlumaczy ona, dlaczego przywdcy panstw europejskich chetnie korzystaja
z prawa laski; tymczasem w Stanach Zjednoczonych ten monarszy gest
zdarza, sie wyjatkowo. Ani Bill Clinton, ani George W. Bush jako
gubernatorzy i prezydenci nie ulaskawili zadnego skazanego na smierc.
John Kerry, ktry nigdy nie byl gubernatorem, mwi, ze prywatnie jest
przeciwnikiem kary smierci, ale nie sprzeciwia sie jej wymierzaniu
przez poszczeglne stany. Co kieruje nimi wszystkimi: wyborczy
koniunkturalizm czy przekonania? Wiedza rwniez, ze ulaskawienie
uwazane jest za malo demokratyczne. Nie oznacza to, ze nie istnieja
zadne amerykanskie elity; nie przyjmuja jednak na siebie
odpowiedzialnosci. Nie narzucaja swojej wizji swiata ani swojej
moralnosci w Teksasie w jeszcze mniejszym stopniu niz gdzie indziej.
Europejskie elity nie lubia wiec Teksanczykw, i z wzajemnoscia.
Jak rzadza lobby
Kto wiec urabia opinie publiczna? W pozbawionym zludzen narodzie
amerykanskim przyznaje sie, ze demokracja jest w wiek-
114 T^ Made in USA
szym stopniu wynikiem walki o wplywy pomiedzy pradami myslowymi albo
zorganizowanymi grupami interesw niz prba wyjscia poza ich obreb.
Amerykanie powatpiewaja w pojecie dobra oglu. Istnienie lobby nie
uwaza sie wiec za naruszenie demokracji, lecz za jeden z naturalnych
jej skladnikw. W parlamencie spotkac mozna na korytarzach lobbystw,
ktrzy instruuja parlamentarzystw. Prawo wymaga jedynie, by
zadeklarowali sie jako lobbysci. Czemu wiec kara smierci nie mialaby
podlegac tej grze zorganizowanych interesw?
Podczas procesu Jacinto nieliczna publicznosc stanowili obserwatorzy
nalezacy do lobby zajmujacych sie kara smierci -przychylnych jej i
nastawionych do niej wrogo. Justice for all, organizacja zwolennikw
kary smierci przedstawiajaca sie jako ruch obrony ofiar, wydelegowala
Dudleya Sharpa. Dudley to mlody bojownik z dlugimi wlosami, ale w
garniturze i pod krawatem: kod jednoczesnie nowoczesny i konserwatywny.
Dudley wyjasnia, ze poczatkowo byl za zniesieniem kary smierci. Jednak
po zbadaniu sprawy zmienil zdanie; od tej pory dziala z zapalem
neofity. Przez cale miesiace po zakonczeniu sprawy Jacinto Dudley
(popelnilem blad, podajac mu maila) zalewal mnie swoimi argumentami. W
,racjonalnej" dyskusji na temat kary smierci zawsze jest gra, jak sam
twierdzi. Chyba, ze jego adwersarz uwaza, ze kara smierci jest ,zlem"
a to ,argument nieracjonalny", jak uwaza Dudley.
Co racjonalnie przemawia za kara smierci? Nard ja popiera, a tendencja
ta wzrosla po 11 wrzesnia 2001 roku. ,Jest pan przeciw? - pyta Dudley.
- Demokracja panu przeszkadza?". W Stanach Zjednoczonych ten argument
jest nie do zbicia. Dudley i jego organizacja dbaja o to, by nard nie
zostal zdradzony przez abolicjonistyczne elity, ,jak to sie stalo we
Francji"; w straszliwy termin ,elity", stanowi synonim ,antyamerykan-
skosci". Dudley przypomina, ze kara smierci wystepuje w Biblii - to
rwniez argument ,racjonalny". Stany, w ktrych kara smierci jest
wykonywana, to zreszta te same, gdzie fundamentalizm religijny jest
najbardziej rozpowszechniony: Death Belt (pas smierci) to ten sam
obszar, co Bible Belt (pas biblijny). Liberalni przeciwnicy kary
smierci zauwazaja rwniez, ze Death Belt to ten sam region, gdzie w
dziewietnastym wieku linczowano Murzynw; moze kara smierci jest
legalnym linczem? Taka
Zero tolerancji Hsllf 115
konkluzja jest kuszaca, ale przecza jej liczby. Przyjmuje sie, ze
Murzyni popelniaja piecdziesiat dwa procent zabjstw w Stanach
Zjednoczonych, stanowia jednak tylko czterdziesci procent skazanych na
smierc. Ryzyko, ze Murzyn zostanie skazany na smierc, jest takie samo
jak w przypadku Bialego, a nawet nieco mniejsze, bez watpienia dlatego,
ze podejrzenie o rasizm porusza sumienia czesci przysieglych.
Czy kara smierci dziala odstraszajaco? Poniewaz nie sposb to
udowodnic, Dudley powoluje sie tylko na przyklad recydywistw:
ostateczna eliminacja rwnalaby sie uratowaniu potencjalnych ofiar.
,Ile osb - pyta Dudley - jest pan sklonny poswiecic w imie zniesienia
kary smierci?". Konserwatysci nieustannie uzywaja tego trafnego
argumentu, by wytracic z rwnowagi politykw i urzednikw sadowych
przychylnych zniesieniu kary smierci. Lecz jest wysoce
nieprawdopodobne, by kryminalista skazany na smierc dokonal pzniej
teoretycz- nie mozliwego zabjstwa. Amerykanskie doswiadczenie pokazuje
wiec raczej, ze kara smierci nie ma charakteru odstraszajacego: w
stanach, ktre ja zniosly lub jej nie wykonuja, zabjstwa nie wystepuja
ani czesciej, ani rzadziej niz tam, gdzie jest ona orzekana i stosowana.
Okolicznosci lagodzace? To manewr mwi Dudley sluzacy do ,zmylenia
przysieglych" i zamiany kary smierci na dozywocie. Mlody wiek? ,Sa
szesnastoletni zabjcy dojrzalsi od trzydziestopiecioletnich
doroslych". Uposledzenie umyslowe? Justice for all zadbalo o to, zeby
gubernator nie bral go pod uwage. Wiek i uposledzenie to dla Dudleya
pretekst do pelnych falszu manewrw, sluzacych do odwlekania egzekucji
w nieskonczonosc. W Kalifornii pomiedzy wyrokiem a jego wykonaniem
uplywa dwadziescia lat. Ci Kalifornijczycy sa niepowazni! uwaza
Dudley. W Teksasie trwa to osiem lat. Czy nie istnieje ryzyko wykonania
wyroku na kims niewinnym? ,Od piecdziesieciu lat nie wykonano wyroku na
zadnym niewinnym czlowieku" - to uznaja nawet abolicjonisci. Teksanskie
sady sa surowe, ale nikt nie odmawia im profesjonalizmu. Poniewaz
urzednikom sadowym zalezy na karze smierci, stosuja ja odpowiedzialnie.
Starannie wybiera sie rwniez metode egzekucji. Jest ona czysta i
bezbolesna. Od 1890 roku, zgodnie z najnowszymi osiagnieciami
techniki, bylo to krzeslo elektryczne.
116 Uli Made in USA
W latach osiemdziesiatych dziewietnastego wieku przy konstrukcji
pierwszego krzesla konsultowano sie z Thomasem Edi-sonem, ktry
zasugerowal, by zamiast wytwarzanego przez niego pradu stalego uzyc
pradu zmiennego, otrzymywanego przez jego konkurenta, George'a
Westinghouse'a. A od wejscia w ere biotechnologii w latach
osiemdziesiatych dwudziestego wieku zastrzyk z substancji chemicznych w
sposb naturalny zastapil krzeslo elektryczne.
Jesli nard amerykanski sprzyja karze smierci i czuje, ze jest ona
sprawiedliwa, to dlaczego Dudley ma walczyc o jej utrzymanie i
nadzorowac proces, w ktrym moze zapasc najwyzszy wyrok? Dlatego
mianowicie, ze wrg jest na sali: piecdziesiecioletnia drobna
blondynka, zasadnicza, o skromnym wygladzie. Nancy jest abolicjonistka
o liberalnych przekonaniach. Co dla Dudleya oznacza wrogiem Ameryki.
Abolicjonisci zdradzeni przez Europe
Nancy Bailey nie nazywa swoich przekonan liberalnymi. Przede wszystkim
nalezy cialem i dusza do swego Kosciola, teksanskie-go Kosciola
baptystw. Poludniowi Baptysci (Southern Baptists) popieraja kare
smierci i kazdy inny konserwatywny poglad, natomiast baptysci z Teksasu
sa liberalami: ta schizma siega wojny domowej, kiedy pierwsi poparli
secesje, a drudzy przylaczyli sie do Plnocy i staneli po stronie
abolicjonistw. Dla Poludniowych Baptystw nie ma gorszego wroga od
baptysty z Plnocy: od abolicji do abolicji, wojna domowa trwa. To
wlasnie Nancy przekonala swj Koscil, by domagal sie nie abolicji to
byloby zbyt wiele lecz moratorium na wykonywanie kary smierci. Tak
wiec na czele walki o abolicje w Teksasie stoi Koscil, a nie
reformatorski ruch polityczny czy laicki. Ale w dziewietnastym wieku to
rwniez Koscioly rozpoczely walke z niewolnictwem, najpierw w Wielkiej
Brytanii, potem w Stanach Zjednoczonych. Z europejskiej perspektywy
zjawisko to jest trudne do zrozumienia. Ale sytuacja wyglada podobnie,
gdy sie patrzy z Plnocy Stanw Zjednoczonych, gdzie abolicjonisci sa
zwykle antyklerykalnymi liberalami.
Kiedy toczyl sie proces Jacinto, w Teksasie na egzekucje oczekiwalo
dwustu skazanych. Nancy poswieca im stale niemal
Zero tolerancji Hi5\ 117
fanatyczna uwage. Uwaza, ze wiekszosc z nich zmienila sie w wiezieniu
z Boza pomoca, jak sadzi. aluje, ze to odpokutowanie grzechw nie jest
nigdy brane pod uwage przez zwolennikw kary smierci. Ale kto w Stanach
Zjednoczonych slucha Nancy? Prawie nikt, jak sama przyznaje.
Konserwatywny wiatr dmie tak mocno, ze niemozliwe jest przyznanie
winnym jakichkolwiek praw. Nieliczne oznaki wsparcia docieraja do Nancy
z Europy, co szczeglnie w Teksasie powoduje efekt przeciwny do
zamierzonego; Nancy zaluje, ze europejscy zwolennicy abolicji podpisuja
petycje tylko po to, by zalatwic wlasne porachunki ze Stanami
Zjednoczonymi. Abolicjonisci poslugujacy sie argumentem kary smierci,
by oskarzac wszystko, co amerykanskie, pomagaja bardziej Dudleyowi niz
sprawie, o ktra walcza. Tym bardziej, ze autorzy petycji krytykuja
kare smierci tylko w USA. I w koncu Amerykanie uwazaja, ze po 11
wrzesnia nie spotkali sie w Europie z solidarnoscia, jakiej sie spo-
{ dziewali, wiec pozycja abolicjonistw jeszcze bardziej oslabla. W
sprawie abolicji Ameryka i Europa jeszcze dlugo beda szly odmiennymi
drogami.
Nikt juz nie wierzy w odkupienie win
Ich wiezienie wybudowano naprzeciw Golden Gate, ale piec tysiecy
wiezniw z San Quentin nie ma widoku na zatoke San Francisco. Kiedy
chodza po podwrzu widza tylko niebo, a kiedy sa zamknieci w
zakratowanych celach zupelnie nic. San Quentin nalezy do calej serii
symbolicznych wiezien amerykanskich, wraz z Sing Sing w stanie Nowy
Jork czy Alcatraz w San Francisco (choc ono zostalo juz zamkniete).
Zawdzieczaja swoja slawe osadzonym tam wiezniom, ktrzy naleza do
najbardziej niebezpiecznych, oraz balladom, czarnej powiesci
kryminalnej i hollywoodzkim filmom policyjnym. A takze buntom. To w San
Quentin w 1968 roku po raz pierwszy dala o sobie znac, zabijajac
straznika, grupa Czarnych Panter.
Dyrektor zaproponowal mi zwiedzanie pokoju egzekucji. Kalifornia daje
swoim skazancom wybr pomiedzy uduszeniem gazem i smiertelnym
zastrzykiem. Czy Ameryka nie jest spoleczenstwem wyboru? Zwycieza
zastrzyk. Odmawiam wizyty, dyrektora to dziwi. Wszyscy chca zobaczyc.
Powodowani podgla-
118
Made in USA
dactwem, czy zeby sprawdzic, ze prawo stosowane jest z cala surowoscia?
W amerykanskich wiezieniach zawsze trzymano wiezniw za kratami,
widocznych, a nie, jak w Europie, w celach, za drzwiami, a wiec
ukrytych. W Europie sytuacja jest calkiem inna: zrdlem panstwa sa
raczej arystokratyczne tradycje i ma ono tendencje do chronienia
godnosci wieznia przed ludowa sprawiedliwoscia. W San Quentin przyjmuje
sie zwiedzajacych przede wszystkim po to, by mogli stwierdzic, jak
bardzo represyjny jest kalifornijski system penitencjarny, i ze nie
mozna uciec ani przed nim, ani z wiezienia. Podczas mojej wizyty na
egzekucje oczekiwalo trzystu skazanych. Z powodu oporw kalifornijskich
sadw, przy sredniej wynoszacej od jednej do dwch egzekucji rocznie,
oczekiwanie wynosi szesnascie lat. Ale skazani na smierc stanowia w San
Quentin mniejszosc. Wiekszosc sposrd pieciu tysiecy wiezniw odsiaduje
dlugie wyroki, wszystkie za przestepstwa z uzyciem przemocy. Jedna
trzecia z nich byla zwiazana z handlem narkotykami: tu, jak i gdzie
indziej w Stanach Zjednoczonych, jest on glwna przyczyna skazania na
wieloletnie wiezienie i kare smierci.
Ale czego wlasciwie szukamy w San Quentin? Co takiego mozna tam
zobaczyc, czego nie zobaczylibysmy w kazdym innym wiezieniu na swiecie?
Tocquevillowska tradycja zwiedzania wiezien z cala pewnoscia byla moim
przewodnikiem. W 1831 roku Alexis de Tocqueville udal sie do Stanw
Zjednoczonych po to wlasnie, by studiowac tamtejszy system
penitencjarny. Byl on, jak mwiono we Francji, oparty na odpokutowaniu
win przez prace. Nie byl wylacznie represyjny, jak francuski. Zanim
Tocqueville zdobyl doswiadczenia, ktre posluzyly mu do napisania O
demokracji w Ameryce, byl juz autorem raportu dla francuskiego ministra
sprawiedliwosci, poswieconego wiezieniu w Auburn, w plnocnej czesci
stanu Nowy Jork, wciaz istniejacemu. Dzisiaj Europejczykowi nie
przyszloby juz na mysl, by uznawac amerykanski system penitencjarny za
bardziej postepowy od naszego. Moja rozmowa w San Quentin jest
przeciwienstwem tego, co mgl uslyszec Tocqueville.
To odejscie od tradycji jest zjawiskiem calkiem nowym. Kiedy w 1982
roku zwiedzalem wiezienie w Auburn - to samo, ktre odwiedzil wczesniej
Tocqueville slyszalem jeszcze o odkupieniu win przez prace. Dyrektor
nie uwazal, by program ten
i
Zero tolerancji SIS 119
mial zasadnicze znaczenie, ale w Auburn istnialy warsztaty. W San
Quentin tez sa warsztaty, ale musialem nalegac, zeby je obejrzec i
stwierdzic, ze sa malo uzywane. Praca, skomentowal dyrektor, to nagroda
dla najbardziej zdyscyplinowanych wiezniw. Dzieki niej moga zgromadzic
dodatkowe fundusze, dostajac po dolarze za godzine. Praca nie sluzy
wiec odkupieniu winy, ale jest sposobem na polepszenie stolwkowej
codziennosci dzieki kilku zakupom w wieziennej kantynie. Zadaniem San
Quentin nie jest przystosowanie do zycia w spoleczenstwie, ale
zastosowanie sankcji. Mj gospodarz nie przestaje zachwalac
bezwzglednej, drobiazgowej dyscypliny, ktra nie pozostawia wiezniom
najmniejszego marginesu wolnosci, zadnej nadziei na ucieczke. Bo z San
Quenin sie nie ucieka. Ponury dowd: kiedy umiera ktos z rodziny,
wiezien jest izolowany, zeby nie odczuwal pokusy dotarcia do swoich
bliskich.
Ten wywd na temat bezpieczenstwa nie zostal przygotowa- ny specjalnie
dla mnie. Wlasnie to pragna uslyszec przyjezdzajacy tu Amerykanie. W
jaki sposb odeszli oni od pionierskiej idei przywrcenia skazanych na
lono spoleczenstwa? Czy to Ameryka jest inna, zbrodnia, czy doktryna
prawna? W ciagu ostatnich dwudziestu lat zmienilo sie wszystko, a
efektem tego jest prawny apartheid. San Quentin to jego
odzwierciedlenie.
Skad sie wziela zbrodnia?
W 1962 roku w Stanach Zjednoczonych bylo jeszcze spokojnie. Mozna bylo
spac bez obaw pod golym niebem, Harlem i Bronx nie znalazly sie jeszcze
poza prawem. Ameryka byla dobroduszna i prowincjonalna. W 1960 roku
liczba zabjstw i przestepstw byla tu o polowe mniejsza niz w Wielkiej
Brytanii i Francji, a proporcja wiezniw (stu na sto tysiecy
mieszkancw) byla porwnywalna ze statystykami europejskimi. W
czterdziesci lat pzniej w USA przypada nieomal czterystu wiezniw na
sto tysiecy mieszkancw, wobec stu trzydziestu w Wielkiej Brytanii oraz
stu we Francji i w Niemczech. Przez ten czas Ameryka stala sie
niebezpieczna: w latach 1960 -1990 liczba zabjstw i przestepstw na
tysiac mieszkancw wzrosla szesciokrotnie. Inna zmiana zadziwia jeszcze
bardziej: na sto tysiecy przestepstw popelnionych w Niemczech i we
120
Made in USA
Francji przypada jedno zabjstwo, w Stanach zas dziesiec! Wbrew
powszechnemu mniemaniu w USA nie popelnia sie wiecej niz gdzie indziej
zwyklych przestepstw, jak wszelkiego rodzaju kradzieze czy napady.
Amerykanska specyfika polega na wysokim odsetku zabjstw.
W 2003 roku zabito przy uzyciu broni palnej siedem tysiecy dwiescie
osb. Stad bierze sie przekonanie o panujacej w Stanach Zjednoczonych
przemocy, o tym, ze atmosfera strachu jest tam bardziej przytlaczajaca
niz w Europie. Czy nalezy widziec w tej sytuacji cos na ksztalt
ponownego zdobycia Dzikiego Zachodu, wsplczesna wersje starych
westernw? Amerykanskie spoleczenstwo ma rzeczywiscie wieksza niz
Europejczycy sklonnosc do tolerowania, a nawet pochwalania przemocy.
Swiadcza o tym filmy, w ktrych zabija sie na potege, i krwawe slowa
rapu. Amerykanie latwiej akceptuja teatr zbrodni niz teatr seksu. W
telewizji seks podlega scislym ograniczeniom, przemoc zas nie. Badania
prowadzone wsrd skazanych na smierc pokazuja, jak bardzo, wedlug
samych skazancw, umiejetnosc zabijania przyczynia sie do ich awansu w
specyficznej hierarchii gangw.
Czy wolna sprzedaz broni recznej sprzyja ostatecznemu zalatwianiu
porachunkw? Z cytowanych juz badan, przeprowadzonych przez Scotta
Philipsa z uniwersytetu Rice w Houston, wynika, ze kazdy kryminalista
wie, gdzie w razie potrzeby szukac broni. Surowa kontrola, jakiej
domagaja sie liberalowie, nic by w tej sytuacji nie zmienila. Respekt,
jakim cieszy sie zabjca w swoim gangu, i spoleczna akceptacja przemocy
maja wieksze znaczenie niz reglamentacja dostepu do broni. Uspokajajace
jest, ze do trzech czwartych zabjstw dochodzi w szeregach
przestepczosci zorganizowanej; zblakane kule, snajperzy i zabjstwa
domowe to spektakularne, ale uboczne skutki. Czym mozna wytlumaczyc
wzrost przestepczosci, notowany poczawszy od lat szescdziesiatych w
spoleczenstwach zachodnich, a w szczeglnosci w spoleczenstwie
amerykanskim? Oto kilka teorii dominujacych w Stanach Zjednoczonych,
sposrd ktrych kazdy moze wybrac cos dla siebie, kierujac sie
preferencjami ideologicznymi.
Na przyklad, glwnym winowajca jest likwidacja przemyslu,
pozostawiajaca na lodzie mlodych, niewykwalifikowanych pracownikw.
Zero tolerancji iHHI 121
Znikanie miejsc pracy bardziej dotyka mniejszosci etniczne, a mlodzi
bezrobotni tworza bandy w miejskich gettach.
Kolejny odpowiedzialny to destabilizacja tradycyjnej rodziny. Dzieci
pozostawiono same sobie, zanika tradycyjna moralnosc, dochodzi do
liberalizacji obyczajw, rozpowszechnia sie uzywanie zakazanych
narkotykw.
Poza tym powojenny, gwaltowny wzrost demograficzny sprawil, ze jest
wiecej ludzi mlodych.
Kogo lub co wlasciwie oskarzac? Demografie, kapitalizm, moralnosc?
W latach szescdziesiatych dwudziestego wieku do dyskusji ;.; wmieszali
sie socjologowie a w Stanach Zjednoczonych jest to - grupa zawodowa
bardziej wplywowa niz w Europie. Jednoglosnie uznali, ze to
spoleczenstwo jest winne, a nie jednostki. Przez dwadziescia lat, od
1960 do okolo 1980 roku, sedziowie, ktrzy w Stanach Zjednoczonych
zawsze sa w liberalnej awan-( gardzie, usilowali leczyc spoleczenstwo.
W tym okresie, kiedy przestepczosc wzrastala szczeglnie szybko, liczba
wiezniw nie zmienila sie wcale. Przeciwnie, sedziowie byli raczej
sklonni skracac kary i znajdowac zamienniki, ktre przyspieszylyby
powrt skazanych do normalnego zycia w spoleczenstwie. Ale po
dwudziestu latach takiej terapii sadowej spoleczenstwo winne czy nie
okazalo sie nieuleczalnie chore: przestepczosc sie nie cofala,
liberalni sedziowie i socjologowie poniesli porazke. Zastapili ich wiec
konserwatysci, gloszacy skrajnie odmienna doktryne: swego rodzaju
sadowy reaganizm zmniejszyl wladze sedziw, nakladajac automatyczne,
niepodlegajace skrceniu kary, zmierzajace do wykluczenia kryminalistw
ze spoleczenstwa. Najbardziej reprezentatywna ilustracja tych nowych
nastrojw jest regula zwana: Three strikes, you are out, przyjeta w
latach dziewiecdziesiatych w okolo dwudziestu stanach. Prawo nakazuje
automatyczne uwiezienie po trzecim wykroczeniu, niezaleznie od powagi
tych wykroczen. W Kalifornii, gdzie przyjeto te regule w referendum w
1995 roku, automatyczna, niepodlegajaca skrceniu kara wynosi
dwadziescia piec lat wiezienia. Do 2004 roku za trzy pomniejsze
przestepstwa skazano w tym stanie na dwadziescia piec lat lub dozywocie
szesc tysiecy pieciuset wiezniw. Taki automatyzm prawa jest
demokratyczny do granic mozliwosci, nie bierze
122 Uli Made in USA
bowiem pod uwage ani osobowosci oskarzonego, ani popelnionego
przestepstwa, ani oceny sedziw. Przyczynia sie takze do znacznego
zwiekszenia ilosci wiezniw. Ich liczba wzrosla ze stu na sto tysiecy
mieszkancw w 1980 roku do pieciuset w roku 1995. W 2004 roku spadla do
czterystu wiezniw ale to wciaz czterokrotnie wiecej niz we Francji i
w Niemczech.
Racjonalna teoria represji
Wyjatkowosc amerykanskiej represyjnosci bierze sie rwniez z jej
intelektualnej legitymacji. Uzasadnia ja tzw. teoria racjonalnego
dzialania (RAT), za ktra jej twrca, ekonomista z uniwersytetu w
Chicago, otrzymal nagrode Nobla w 1992 roku.
Wedlug Gary'ego Beckera, ktry oparl sie na wywolujacych wielkie
wrazenie danych statystycznych, to jednostki a nie spoleczenstwo
zachowuja sie w sposb racjonalny, bo kieruja sie sygnalami, jakie
wysyla do nich rzad. Teoria Beckera znajduje zastosowanie do wszelkich
zachowan czlowieka, w tym takze do przestepczosci: jesli popelnienie
przestepstwa wydaje sie jednostce statystycznie korzystne, to proste
obliczenie doprowadzi ja do popelnienia zbrodni czy drobnej kradziezy.
Becker nie twierdzi, ze kazdy kryminalista dokonuje takiej ewa-luacji,
ale srednio kryminalisci zachowuja sie, jakby jej dokonywali;
niekoniecznie sa racjonalni, ale zachowuja sie tak, jak gdyby byli.
Ergo, represja ma dzialanie odstraszajace.
Pod wplywem teorii Gary'ego Beckera wplywowy kalifornijski socjolog,
James Q. Wilson, opublikowal w 1982 roku -jak o tym wspominalismy
esej, ktry mial wywrzec decydujacy wplyw na polityke zapewniania
bezpieczenstwa: Broken Windows. Jedna rozbita szyba w niebezpiecznym
srodowisku miejskim zostanie wedlug Wilsona potraktowana jak oznaka
tolerancji, przejaw permisywizmu; dlatego nie wolno akceptowac zadnego
nieporzadku publicznego, zadnej skazy w wygladzie miejsc publicznych
zostaloby to bowiem odczytane przez kryminalistw jako przyzwolenie na
ich dzialalnosc. Policyjny program ,zero tolerancji" oprze sie na tym
wlasnie tekscie, a Francis Fukuyama, ekonomista, ktry zyskal slawe
dzieki teorii konca historii, da jej pzniej swoje intelektualne
poreczenie.
Wedlug Fukuyamy, tak w latach szescdziesiatych, jak i w nastepnym
pokoleniu Amerykanw, przyczyna wzrostu przestepczosci jest moralne
rozwarstwienie Zachodu: nazwal je Wielkim Wstrzasem. Wstrzas ten mial
zostac wywolany przez liberalna inteligencje, ktra odrzucila wartosci
rodzinne i postawila na swobode obyczajw, wywolujac w ten sposb
chaos. Nastepnie, jak w jakims cnotliwym cyklu, spoleczenstwo mialoby
sie zwrcic spontanicznie ku odwiecznej madrosci, by odnalezc dawne
kody: nastapic miala ,rekonstytucja porzadku spolecznego",
odpowiadajaca wedlug Fukuyamy potrzebom ,natury ludzkiej". Do regresu
gwaltu i przemocy sa w stanie doprowadzic tylko te tradycyjne wzory
zachowania. Instytucje panstwowe, ktre przyczynily sie nieszczesliwie
do ich dewaluacji, powinny teraz wspomagac powrt do normalnosci.
W Ameryce - ktra opisuje sie w Europie jako nieprzemakalna dla idei
te wplywowe i odkrywcze akademickie dziela i legitymizowaly czestsze
stosowanie kary smierci i kar wiezie-( nia. Posluzyly za podstawe
konserwatywnym aktorom zycia publicznego, szczeglnie w Nowym Jorku,
gdzie Rudolf Giuliani, burmistrz w latach 1994-2000, wprowadzil program
,zero to-; lerancji". Program ten kontynuowany byl przez jego
nastepce, : a takze zainspirowal wiele wladz miejskich,
konserwatywnych i liberalnych, na przyklad w Oakland w stanie
Kalifornia.
Zero tolerancji, watpliwa skutecznosc
Stosowanie teorii racjonalnego dzialania wymaga, by walczac z
przestepczoscia, nie pozostawiac zadnego wykroczenia bez kary, chocby
to wykroczenie bylo minimalne: jesli sygnal jest wyrazny, przestepczosc
musi ustapic. W Nowym Jorku program ,zero tolerancji" zastosowano
najpierw w przypadku przekraczania bramek metra bez biletu. Byl to
symboliczny sygnal skierowany do obchodzacych prawo w wiekszosci
mlodych Murzynw, ktrych zerowa tolerancja miala odstreczyc od
kontynuowania kryminalnej kariery. Przestepczosc rzeczywiscie zmalala:
w latach 19902000 liczba przestepstw i wykroczen odnotowanych przez
policje na calym terytorium Stanw Zjednoczonych spadla z pieciu do
czterech tysiecy na sto tysiecy mieszkancw. Od tej pory nie przestaje
sie zmniejszac. Ale czy
I
II
124 5K Made in USA
dzieje sie tak naprawde dzieki nowej, represyjnej doktrynie? Kazdy moze
dokonac tu wlasnego ideologicznego wyboru. To dzieki nam, twierdza
zwolennicy ,zera tolerancji" i kary smierci, przestepczosc zmalala.
Alez nie, bo zmalala rwniez w miastach, ktre nie przylaczyly sie do
programu, odpowiadaja ich przeciwnicy. Demografowie twierdza natomiast,
ze przestepczosc ustepuje, ale tylko ze wzgledu na zmniejszenie sie
liczby nastolatkw w spoleczenstwie. Ekonomisci ze swej strony wola
powolac sie na powrt do pelnego zatrudnienia.
Steven Levitt, ,ekonomista zbrodni" na uniwersytecie w Chicago,
sprbowal pokazac, w jaki sposb zatrudnienie obniza przestepczosc
wsrd ludzi mlodych o czym czesto sie wspomina - nie mogac jednak tej
tezy udowodnic. Po roku badan terenowych Levitt obliczyl, ze handel
narkotykami przynosi ulicznemu dilerowi najbardziej typowemu
przestepcy okolo pieciu dolarw na godzine. Ryzyko jest ogromne, ale
bierze je na siebie mafia, ktra oplaca ochrone dilera i koszty sadowe
w razie aresztowania. Kiedy nie ma wystarczajaco duzo miejsc pracy dla
niewykwalifikowanych pracownikw, handel narkotykami przyciaga mlodych,
,racjonalnych" ludzi. Natomiast kiedy gospodarka sie rozwija,
przedsiebiorstwa proponuja miejsca pracy i place przekraczajaca piec
dolarw, przy mniejszym ryzyku. Wtedy niektrzy dilerzy wybieraja
powrt na legalny rynek pracy. Ich odejscie zmniejsza przestepczosc,
ograniczajac rynek narkotykowy.
Ten sam Steven Levitt pokazal, w jaki sposb zmniejszenie
przestepczosci zwiazane jest ze wzrostem ilosci aborcji. W wiekszosci
przypadkw ciaze usuwaja w Stanach Zjednoczonych mlode, niezamezne
matki z zagrozonych srodowisk. Ich dzieci slabo wyksztalcone,
pozbawione nadzoru latwo wchodza w konflikty z prawem. Tam, gdzie
aborcja jest latwo dostepna, te mlode kobiety beda mialy mniej dzieci;
ich proge-nitura o kryminalnych ciagotach bedzie odpowiednio mniej
liczna. Levitt na poparcie tej tezy porwnal statystyki ze stanw
amerykanskich, gdzie aborcja zostala zalegalizowana w rznym czasie. We
wszystkich przypadkach przestepczosc zmniejsza sie w osiemnascie do
dwudziestu lat po jej zalegalizowaniu.
Te pochodzace z rznych dyscyplin teorie nie sa ze soba sprzeczne, ale
miarkuja rzeczywisty wplyw, jaki mialaby wy-
Zero tolerancji gri 125
wierac sama tylko presja policyjna i sadowa. Dorzuce tu wyznania
nowojorskiego policjanta z czterdziestego pierwszego dystryktu w
dzielnicy Bronx. Komisariat ten, otoczony przez gangi, przez dlugi czas
znany pod nazwa ,Fort Apaczw", sluzyl w latach osiemdziesiatych za tlo
filmw i reportazy poswieconych przemocy w miescie. W latach 19902000
liczba zabjstw w dystrykcie zmalala dziesieciokrotnie, spadajac ze stu
trzydziestu do srednio dwunastu rocznie. Identyczny spadek zanotowano w
przypadku napadw z bronia w reku. Dzieki jakiej polityce? adnej! Jako
pierwsza przyczyne policjanci podaja zastapienie przez narkomanw
kokainy, w szczeglnosci zas cracku, tansza, i mniej grozna w skutkach
heroina. Sadza, ze zmiana narkotyku stymulujacego na narkotyk
uspokajajacy tlumaczy, dlaczego mlodzi nowojorczycy sa mniej sklonni do
popelniania przestepstw. Ale w sytuacji, gdy przestepczosc, ze
wspomnianych juz i innych, nieznanych przyczyn, ciagle spa-i da
liczba uwiezionych wciaz rosnie. W ciagu dziesieciu lat popelniono o
dwadziescia procent mniej zabjstw, ale liczba wiezniw wzrosla o
dwadziescia procent. W 2003 roku calkowita populacja wiezniw
przekroczyla symboliczna granice dwch milionw. Paradoks ten jest
przeciwienstwem paradoksu z lat szescdziesiatych, kiedy przestepczosc
wzrastala, a kary staly w miejscu. Albo doktryna i epoka sa wobec
siebie przesuniete w czasie, albo przesunieta w czasie doktryna dziala
uspokajajaco na biala Ameryke.
To przesuniecie pozwala sie jej nie zastanawiac rwniez nad
nadreprezentacja w wiezieniach mlodych Murzynw.
Murzyni, zakladnicy wlasnej rasy?
W San Quentin widac, ze pod pomaranczowymi wieziennymi ubraniami
przewazaja czarne i sniade skry. Statystyki to potwierdzaja. Proporcja
Murzynw i Latynosw (przede wszystkim jednak tych pierwszych) w
wiezieniach jest odwrotna do ich reprezentacji w narodzie. Na dwa
miliony wiezniw w Stanach Zjednoczonych milion dwiescie to Murzyni,
choc stanowia tylko dwanascie procent populacji. W kazdej chwili w
Stanach Zjednoczonych wieksza liczba mlodych Murzynw siedzi w
wiezieniach, niz uczy sie w college'u; co czwarty mlody Mu-
126 mm Made in USA
rzyn w ktryms momencie swego zycia znajdzie sie w wiezieniu. Czy
szczeglnym powolaniem wiezienia jest wiec odbieranie Murzynw
amerykanskiemu spoleczenstwu? Nie, ale taki jest rezultat. W Stanach
Zjednoczonych przestano sie juz zastanawiac, dlaczego mlodzi Murzyni
popelniaja tyle zabjstw, glwnie zreszta na innych mlodych Murzynach.
Zamyka sie ich w wiezieniach, pozbywajac sie za jednym zamachem
kryminalisty i oczywistej kwestii spolecznej, jaka soba przedstawia.
Czy amerykanski wymiar sprawiedliwosci jest rasistowski? Gdyby wniknac
w dusze jego przedstawicieli, to z pewnoscia mozna by tam znalezc
uporczywe przesady dotyczace Murzynw; ale tak wielu Murzynw jest
sedziami i policjantami, ze trudno byloby nazwac go rasistowskim.
Istnieje tez tak wiele czujnych organizacji czarnych i bialych
gotowych wykryc najmniejsza oznake rasizmu, ze Murzyni w wiezieniach
czesto rnaja lepsze warunki niz inne grupy etniczne. Dlaczego jest wiec
ich tak wielu w wiezieniach i w korytarzach smierci?
Faktem jest, ze polowy zabjstw dokonuja Murzyni, a polowa ofiar to
takze oni: czy nie sa bardziej sklonni do zabjstw dlatego, ze sa
czarni? Albo dlatego, ze sa biedni i zyja w miejskiej zbieraninie? Albo
moze Murzyni sa czesciej niz inni zamieszani w handel narkotykami i w
kltnie o terytoria, jakie sa z nim zwiazane? Co najmniej polowa
zabjstw popelnionych w Stanach Zjednoczonych ma zwiazek z narkotykami
nie sa dokonywane pod ich wplywem, lecz sa zwiazane z handlem nimi.
Narkotykowa prohibicja, tak jak prohibicja alkoholowa w latach
dwudziestych dwudziestego wieku, wytworzyla rynek zarzadzany przemoca;
taka jest glwna przyczyna zabjstw w Stanach Zjednoczonych. Czy
Murzyni sa bardziej od innych aktywni na tym rynku? W rzeczywistosci
spozycie narkotykw rozklada sie rwno na wszystkie amerykanskie grupy
etniczne, ale Murzyni sa aktywniejsi na ,biednym" marginesie handlu,
ktry odbywa sie raczej na ulicach gett niz w salonach Manhattanu i
Beverly Hills. Jesli Murzyni czesciej wpadaja w pulapki zwiazane z
handlem narkotykami, to nie dlatego, ze maja wieksze sklonnosci do
przestepstw, ale dlatego, ze sa lepiej ,widoczni" i bardziej wystawieni
na ryzyko.
Zero tolerancji ;
127
To, co dzieli: klasa bardziej niz rasa
Jak dlugo mozna identyfikowac przestepczosc z Murzynami? Czesto
amerykanscy Biali nieufnie patrza na napotykanych mlodych Murzynw albo
Latynosw. Czy to jest rasizm? Nie tylko. Statystycznie rzecz ujmujac,
istnieje wieksze prawdopodobienstwo napadu ze strony mlodego Murzyna
czy Latynosa niz innego Bialego. Ale to prawdopodobienstwo jest
nieskonczenie male i nieufnosc wobec konkretnej osoby staje sie
nieracjonalna, faktycznie rzecz biorac rasistowska. Polowy zabjstw
nie popelniaja bowiem Murzyni i dwie trzecie z nich nie popelnia
zadnego przestepstwa ani wykroczenia. Ci natomiast, ktrzy je
popelniaja, robia to dlatego, ze sa Czarni, czy tez dlatego, ze naleza
do marginesu spolecznego? Tlumaczenie przestepstw przynaleznoscia
spoleczna jest bardziej przekonujace niz tlumaczenie ich
przynaleznoscia rasowa. Dowodzi tego fakt, j ze Murzyni sami dziela sie
spontanicznie na klasy na podstawie wysokosci przychodw. Swiadcza o
tym koscioly, bedace w Stanach Zjednoczonych godnym zaufania
wyznacznikiem przynaleznosci klasowej: istnieja czarne koscioly klasy
sredniej, akceptujace w ostatecznosci Bialych z klas srednich, lecz
zamkniete dla biednych Czarnych i dla biednych Bialych. Wsrd Czarnych
klasa stanowi wiec wazniejszy wyznacznik odmiennosci niz rasa. Grupy
etniczne mieszaja sie zreszta w takim stopniu, ze pojecie rasy staje
sie coraz bardziej zamazane. Podczas spisw ludnosci, kiedy nalezy
podac przynaleznosc etniczna, coraz liczniejsi sa Amerykanie, ktrzy
zaznaczaja wiele punktw w ankiecie. Rasa staje sie wiec stopniowo
coraz trudniejsza do odrznienia; klasa zas nie.
Jesli chcemy wytoczyc Stanom Zjednoczonym bardziej aktualny proces, to
zamiast wiecznego oskarzenia o rasizm, wezmy raczej pod uwage fakt, ze
spoleczenstwo amerykanskie tworzy obecnie nowy podzial, oparty na
klasach spolecznych. Postindustrialna gospodarka amerykanska poglebia
przepasc juz nie pomiedzy rasami, lecz pomiedzy klasa srednia a pod-
klasa uprawiajaca nedzne zawody. Klasa srednia posiada wiedze niezbedna
dla nowej gospodarki; podklasa wykonuje na peryferiach uslugi nie
wymagajace zadnych szczeglnych umiejetnosci.
128
Made in USA
Rozpad na klase posiadajaca wiedze i podklase swiadczaca uslugi jest
bardziej niepokojacy niz inne rytualne oskarzenie: o rosnaca przepasc
pomiedzy bogatymi, ktrzy coraz bardziej sie bogaca, i biednymi, ktrzy
wciaz biednieja. W rzeczywistosci,
0 czym swiadcza dochody oraz sposb robienia zakupw i styl zycia,
biedni Amerykanie rwniez sie bogaca; tyle ze wolniej niz Amerykanie
nalezacy do klasy sredniej. Perspektywa dogonienia klasy sredniej staje
sie coraz odleglejsza, a poczatkowy brak wiedzy jest nie do odrobienia.
Euforia wywolana wzrostem gospodarczym sprawia, ze nowy podzial
spoleczny ginie w oglnikowych wywodach na temat dobroczynnego wplywu
rynku. Albo wsrd jego oskarzen! Lepiej byloby uznac skutecznosc rynku,
przyznajac jednoczesnie, ze stwarza on podzialy.
Jak zgodzic sie na gospodarke rynkowa, ograniczajac jednoczesnie
polaryzacje klas? Konserwatysci licza na dobroczynnosc, dobrowolna
redystrybucje bogactwa. Liberalowie stawiaja na redystrybucje za
posrednictwem panstwa. Sa to dwa konwencjonalne dyskursy,
niedostosowane do pekniecia, natury glwnie kulturowej, wywolanego
przez gospodarke postindustrialna. W oczekiwaniu na bardziej twrcze
rozwiazania (zobaczymy dalej, jak ekonomista Robert Fogel proponuje
redystrybucje wiedzy) klasy robotnicze staja sie ,klasami
niebezpiecznymi", jak to sie dzialo w dziewietnastowiecznej Europie.
Program ,zero tolerancji" jest wiec powierzchowna odpowiedzia na powrt
,kwestii socjalnej"; ale jest to takze odpowiedz bardziej bezposrednia,
latwiejsza do sprzedania opinii publicznej niz wyjasnienie tej kwestii
za pomoca przesuniecia czasowego pomiedzy kultura a nowa ekonomia.
Dowodem na to jest fakt, ze program zerowej tolerancji przekroczyl
Atlantyk, by w Europie stac sie szybkim sposobem na niepokoje spoleczne
1 problemy z integracja mniejszosci obcego pochodzenia. Czasem ta
ideologia represji zastepuje refleksje nad przyczynami przemocy: kto
slabo zna Stany Zjednoczone, ten je malpuje...
ROZDZIA SZSTY
Koniec czarnego problemu
W 1962 roku nowoorleanskie tramwaje nazywaly sie Pozadanie. Nie przez
pamiec dla sztuki Tennessee Williamsa w jej filmowej adaptacji gral
Marlon Brando ale dlatego, ze taka nazwe nosila zajezdnia. Te
rozklekotane tramwaje, dzis juz nieistniejace, byly przedzielone na pl
biala, wymalowana na pod-j lodze linia. Przd byl zarezerwowany dla
Bialych (White only), tyl dla colored. Linia ta byla legalna od czasu,
gdy w 1896 roku Sad Najwyzszy Stanw Zjednoczonych przyjal poludniowa
zasade ,podzieleni, ale rwni", nie przejmujac sie nigdy jej konkretnym
zastosowaniem. Ta biala linia pozostawiala colored, stanowiacym w Nowym
Orleanie wiekszosc mieszkancw, jedna trzecia miejsca, a Bialym
reszte. W 1903 roku czarny pisarz, W.E.B. Du Bois, uznal, ze problemem
dwudziestego wieku bedzie granica pomiedzy kolorami.
Za ta linia colored byli czarnuchami, jeszcze nie Murzynami, ktrzy
pzniej stana sie Afroamerykananii. W tramwajach, gdzie zawsze byli
liczniejsi od Bialych, napierali na siebie z tylu, tymczasem przd
pozostawal wolny. Pocieszny widok! Na lawkach, ktrych jest bardzo
wiele w tym miescie pelnym parkw, czarne rodziny tloczyly sie na
swojej jednej trzeciej, pozostawiajac biala wieksza czesc lawki
wolna. Nigdy nie widzialem, by ktokolwiek nie respektowal tej bialej
linii; w 1962 roku w Nowym Orleanie nikt nie poszedl za przykladem Rosy
Parks, ktra przekroczyla ja w roku 1955. Ta wyrachowana prowokacja
rozpetala w Alabamie bunt, po czym Poludnie wrcilo do starych
porzadkw.
Zdumieni istnieniem tej bialej linii postanowilismy wraz z towarzyszami
podrzy zadrwic sobie z zakazu, gdziekolwiek
130 Wm Made in USA
go napotkamy: w srodkach transportu, na lawkach, w publicznych i
barowych toaletach, na statku wycieczkowym plynacym w gre Missisipi.
aden Bialy nie zareagowal nigdy na nasze skromne, antyapartheidowskie
prowokacje; mysle, ze nas naprawde nie dostrzegali. Natomiast Murzyni
byli gwaltowni. Wobec nas. Protestowali i wskazywali z grozna mina
tabliczki White only na wypadek, gdybysmy ich nie zauwazyli; niektrzy
nawet wypychali nas do bialej czesci. Bylismy kompletnie zbici z tropu.
Mielismy nadzieje, ze wywolamy rewolucje, a napotykalismy wylacznie
akceptacje i przyswojenie rasizmu. Nigdy nie zrozumialem, dlaczego
Murzyni tak dlugo godzili sie na te linie demarkacyjna. Czy odczuwali
pewien komfort wynikajacy z takiego podzialu? Czy sie bali? Walka o
prawa obywatelskie juz sie jednak zaczela; Martin Luther King
organizowal pierwsze pokojowe manifestacje. Ale na Poludniu nie byl to
ruch masowy i nigdy nie mial sie taki stac. Manifestanci musieli
przybyc z Plnocy, zeby uwolnic Poludnie z lancuchw.
Segregacja zostala prawnie zniesiona w trzy lata pzniej, w 1965 roku,
przez prezydenta Johnsona; nie dlatego, ze Murzyni sie zbuntowali, ale
dlatego, ze ich przywdcy - wszyscy lub prawie wszyscy byli pastorami -
wpadli na genialny pomysl, by u Bialych, bedacych chrzescijanami,
wywolac wyrzuty sumienia. Inspirujac sie Mahatma Gandhim, ktry
doprowadzil do wyjazdu Anglikw z Indii, Martin Luther King zrozumial,
ze pacyfizm jest skuteczny, kiedy przesladowcy i przesladowani
podzielaja (lub udaja, ze podzielaja) te same zasady moralne. Juz w
dziewietnastym wieku brytyjskie ruchy abolicjonistyczne skierowane
przeciw handlowi niewolnikami, a potem przeciw niewolnictwu w Stanach
Zjednoczonych, poczatkowo sprowadzaly sie do napominania chrzescijan
przez innych chrzescijan.
Rasizm: przycichl czy zniknal?
W czterdziesci lat pzniej biala linia zniknela - a moze stala sie
tylko niewidoczna? Czy Biali wierza wciaz w swoja wyzszosc nad
Murzynami oraz innymi kolorowymi mniejszosciami, sniadymi, czerwonymi,
zltymi, ktre w miedzyczasie staly sie liczniejsze od Murzynw? W ten
wlasnie sposb sformulowalibysmy pytanie w Europie, starajac sie
wybadac dusze przed
Koniec czarnego problemu sil 131
wytepieniem w niej najmniejszych nawet przejaww rasizmu. W Stanach
Zjednoczonych metoda jest odmienna. Rasizm jest godny potepienia, ale
to rezultat sie liczy; moralne potepienie rasizmu ma dla Amerykanw
mniejsza wartosc niz konkretne dzialania, ktre wyeliminuja jego
praktyczne konsekwencje. Spoleczenstwo powinno wiec byc zorganizowane w
ten sposb, by zadna jednostka nie byla dyskryminowana ze wzgledu na
swoja rase, plec czy wyglad. Europa to kontynent dobrych intencji,
Ameryka - wymiernych rezultatw.
4 czerwca 1965 roku prezydent Lyndon Johnson, nieoczekiwany
rewolucjonista, oznajmil na spotkaniu ze studentami uniwersytetu
Howard: ,Nie poszukujemy rwnosci jako prawa czy teorii, ale jako faktu
i jako rezultatu". Prawne zniesienie segregacji rasowej nie wystarczylo
do stworzenia rzeczywistej rwnosci szans, Lyndon Johnson ustanowil
wiec preferencje rasowe. Jego przemwienie zapoczatkowalo affirmative
action, ktrej ja ( nie chcialbym nazywac ,dyskryminacja pozytywna",
jak sie to zwykle robi we Francji, odwracajac kolejnosc w przekladzie.
Rasa, dotad bedaca obciazeniem, stala sie atutem. Praktyka affirmative
action okazala sie zlozona, prawie niezrozumiala dla obcokrajowca;
zreszta dla Amerykanw jest niewiele tylko jasniejsza. Na dodatek jest
ona oparta nie tyle na przepisach, co na konkretnych dzialaniach, ktre
sady, wedlug wlasnego uznania, sankcjonuja lub nie. Tak wiec, na czym
polega affirmative action, mozna dowiedziec sie na salach sadowych oraz
dzieki orzecznictwu ostatecznego arbitra, czyli Sadu Najwyzszego.
Zasada rznorodnosci
Jak w kraju rwnosci wymusic preferencje rasowe? Kiedy Allan Bakke,
kandydat rasy bialej na wydzial medycyny uniwersytetu kalifornijskiego,
zorientowal sie, ze zostal usuniety z listy na korzysc Patricka
Chavisa, czarnego studenta z mniejsza iloscia punktw, podal
uniwersytet do sadu. Spowodowalo to, ze Sad Najwyzszy w 1978 roku
zakazal stosowania kwot rasowych. Byly one od 1965 roku powszechna
praktyka. Od czasu tej decyzji oparciem prawnym amerykanskiej
affirmative action nie sa juz kwoty rasowe, ale zasada rznorodnosci.
Czy jest jakas rznica?
132
Made in USA
Jesli nie rozumiemy tego zasadniczego szczeglu, to debata na temat
affirmative action w Stanach Zjednoczonych i u nas bedzie
niezrozumiala; warto wiec wiedziec, o czym dyskutujemy. Od 1978 roku
dyskryminacja rasowa, chocby dla dobra Murzynw, jest uznawana za
sprzeczna z Konstytucja. Uniwersytety moga natomiast w imie
sprawiedliwosci dokonywac ,dywersyfikacji" podczas naboru studentw.
Przy klasyfikacji studenta mozna wziac pod uwage kryterium
rznorodnosci na rwni z tradycyjnymi kryteriami, takimi jak oceny czy
sukcesy sportowe. Rznorodnosc stala sie fundamentem akcji na rzecz
rwnosci szans dla wszystkich ras.
Zamiana kwot rasowych na rznorodnosc byla czyms wiecej niz czysta
kazuistyka: affirmative action oparta na kwotach stala sie
zadoscuczynieniem za dotychczasowe postepowanie, odsylajac do poczucia
winy Bialych wobec kolorowych mniejszosci. Zasada rznorodnosci jest
natomiast nastawiona na przyszlosc: nie jest wyrazem zalu za grzechy,
ale srodkiem sluzacym do budowy lepszego spoleczenstwa. Pojecie
rznorodnosci jest rwnie szerokie jak pojecie rasy, bo odsyla do
doswiadczenia historycznego lub kulturowego, ktrych skladnik moze
stanowic rasa ale skladnik nie jedyny. Wedlug zwolennikw zasady
rznorodnosci obejmuje ona takze plec, niepelnosprawnosc, odmienne
praktyki spoleczne.
Jej przeciwnicy wola pamietac, ze Bialy nazwiskiem Bakke dostal sie w
koncu na uniwersytet i byl dobrym lekarzem. Murzyna Chavisa liberalowie
wielbili jako symbol rznorodnosci; spowodowal smierc pacjentki i
stracil prawo do wykonywania zawodu; zginal zamordowany na ulicy w Los
Angeles. Z tego pojedynczego przypadku nie mozemy wyciagac zadnych
wnioskw, bo zaden nard nie odwazyl sie nigdy zastosowac podobnej
metody wyrwnywania niesprawiedliwosci. Nic dziwnego, ze wywoluje ona
niekonczace sie kontrowersje, zarwno w Ameryce, jak i w innych krajach
o duzej imigracji takich jak Francja.
Wielokolorowa elita na podobienstwo narodu
W 2003 roku nowy przypadek stal sie slawny i ozywil dyskusje na temat
affirmative action, pozwalajac Sadowi Najwyzszemu sprecyzowac jej
mechanizm oraz metody.
Koniec czarnego problemu siU 133
Kryzys wybuchl tym razem na Ann Arbor, uniwersytecie w Michigan. Co
roku na wydzial prawa przyjmowanych jest trzystu piecdziesieciu
studentw, z czego setka to Murzyni, okolo pietnastu Indianie {Native
Americans), okolo piecdziesieciu studenci hispanojezyczni. Mozliwe,
ze niektrzy sposrd przedstawicieli tych mniejszosci uzyskali oceny
nizsze niz biali studenci. Jednak Lee Bollinger, rektor uniwersytetu,
uwazal, ze dla dobra oglu wydzial powinien ksztalcic elite o skladzie
etnicznym podobnym do skladu etnicznego calego stanu. Innowacje
Bollingera poszly jeszcze dalej. Uwazal, ze ponizej pewnego progu
czarny albo indianski student nie mglby czuc sie wlasciwie
reprezentowany ani miec dobrego samopoczucia. Niektre grupy etniczne,
takze w imie rznorodnosci, powinny wiec byc nadreprezentowane. Wedlug
Bollingera tylko reprezentacja grupowa pozwolilaby studentom o rznej
przynaleznosci etnicznej ktrzy przed wstapieniem na uniwersytet naj-
czesciej zaledwie sie przelotnie widzieli, ale nigdy sie nie spotkali
nauczyc sie wsplnego zycia.
Czy obie innowacje Bollingera elita na obraz i podobienstwo narodu i
reprezentacja grupowa byly zgodne z Konstytucja, czy tez byly
przejawem dyskryminacji?
Jennifer Gratz i Barbara Grutter, dwie odrzucone biale kandydatki
(pierwsza do college'u, druga na wydzial prawa), odwolaly sie od
decyzji Bollingera. Ich sprawa znalazla final przed Sadem Najwyzszym
Stanw Zjednoczonych w 2003 roku. Przyznal on racje Bollingerowi w
sprawie przeciw Barbarze Grutter, i Jennifer Gratz przeciw
Bollingerowi. Czemu Bollinger przegral w sprawie studentki odrzuconej z
college'u i wygral w sprawie studentki nieprzyjetej na prawo?
Jennifer Gratz udowodnila, ze studenci byli przyjmowani do college'u na
podstawie kwot rasowych, wyrazonych w procentach brutto od liczby
wszystkich starajacych sie o przyjecie, bez indywidualnego stosowania
zasady rznorodnosci. Podczas procedury przyjecia do college'u kazdemu
kandydatowi automatycznie dodawano punkty, jesli nalezal do nie dosc
licznie reprezentowanej mniejszosci Murzynw, Latynosw,
Portorykanczykw lub Indian. Natomiast kandydatura Barbary Grutter
zostala odrzucona, poniewaz jej dossier zostalo przez wydzial prawa
potraktowane indywidualnie. Sad potwierdzil wiec, ze kwoty byly
nielegal-
I
134
Made in USA
ne, a dyskryminacja rasowa zabroniona; zatwierdzil takze zasade
rznorodnosci, nawet jesli dziala na korzysc niektrych grup
etnicznych. Wyrok sedziny Sandry O'Connor w sprawie Grutter zasluguje
na zacytowanie: ,Wyzsze studia daja lepsze rezultaty, kiedy studenci sa
zrznicowani; rznorodnosc sprawia, ze dyskusja w klasie staje sie
zywsza, burzliwsza, wiecej wyjasnia, a takze jest bardziej
interesujaca". Oto podstawowa zasada funkcjonowania spoleczenstwa
uniwersalnego. To nowe fundamentalne prawo Stanw Zjednoczonych jest
jasno okreslone tylko w tym wyroku, a Lee Bollinger, jak wiekszosc
uniwersyteckich rektorw, jest menedzerem odpowiedzialnym za jego
stosowanie.
Zastosowanie zasady rznorodnosci tak scisle, jak tego wymaga Sad
Najwyzszy, jest sprawa skomplikowana, konieczne sa srodki, jakimi
dysponuja duze uniwersytety; w Michigan srodki te wystarczaja na
coroczna selekcje trzystu piecdziesieciu studentw prawa, bez wielkich
sporw. Ale wobec dwudziestu pieciu tysiecy kandydatur do college'u
zadanie staje sie trudniejsze, i powraca pokusa stosowania kwot
rasowych. W wiekszosci amerykanskich instytucji w szkolach, armii,
przedsiebiorstwach te kwoty, mimo ze nielegalne, sa stosowane
(chociaz sie temu przeczy). Bowiem tylko ta metoda mozna latwo uzyskac
faktyczna rznorodnosc. Jednak kazdy odrzucony kandydat uwazajacy sie
za ofiare dyskryminacji rasowej moze szukac zadoscuczynienia w sadzie.
Zaleznie wiec od tego, czy bedziemy bardziej przywiazani do idealu
rznorodnosci, opisanego przez Sad Najwyzszy, czy do domowych metod,
bedziemy mogli ocenic, czy Stany Zjednoczone zblizaja sie w sposb
bardziej lub mniej chaotyczny do stworzenia sprawiedliwego
spoleczenstwa i uniwersalnej rasy. To dluga droga, czesciej widoczna
przy okazji sadowych sporw niz publicznych debat.
Ile sie jednak zmienilo! Przypomnijmy sobie, ze piecdziesiat lat temu
trudno bylo ydowi przekroczyc niewypowiedziany numerus clausus,
stosowany przez uniwersytety. Trzydziesci lat temu Murzyni relegowani
byli jeszcze do szkl i uniwersytetw przeznaczonych wylacznie dla
nich. Obecnie nie jest rzadkoscia, ze osiemdziesiat procent studentw
na najlepszych uniwersytetach kalifornijskich jest pochodzenia
azjatyckiego, a czarni studenci ucza sie w najbardziej prestizowych
uczelniach.
Koniec czarnego problemu sSi 135
Uniwersytety te tworza elite na podobienstwo spoleczenstwa, ktre jest
w coraz mniejszym stopniu biale, anglosaskie i protestanckie. Czy
tozsamosc Ameryki bedzie mieszana? Czy zloza sie na nia wszystkie ludy,
ktre do Ameryki imigrowaly?
, Jesli tak, to taka uniwersalnosc bedzie w jednakowym stopniu wynikiem
spontanicznej metyzacji oraz polityki zmierzajacej do wyrwnania szans
wszystkich grup etnicznych w Ameryce i do upodobnienia ich losw. Ta
wymuszona marszruta, ,inzynieria spoleczna", nie spotyka sie ze zgodnym
przyjeciem, bowiem najgwaltowniejszymi oponentami tej mechaniki rasowej
sa czarni... konserwatysci! Cz za paradoks! Uwazaja oni jednak, ze
pozytywna czy negatywna dyskryminacja pozostaje dyskryminacja, i ze w
imie swego dobra Murzyni sa nieustannie pozbawiani przez Bialych
indywidualnosci. Ci czarni konserwatysci stanowia oczywiscie
mniejszosc, ale ich argumenty sa mocne; moga ktregos dnia zdobyc
wiekszosc i skonczyc
i z affirmative action.
Jak wymazac rasy? 1 Kampania czarnych konserwatystw
W ospalej stolicy Kalifornii, Sacramento, w skromnym budyn-
" ku, za drzwiami bez tabliczki z nazwiskiem, Ward Connerly rozpoczal
narodowa krucjate przeciw affirmative action. Dziwi
' mnie dyskretny wyglad tego miejsca: przeciez wszystkie media
relacjonuja akcje. Czy nie chodzi przypadkiem o inscenizacje? Connerly
jest buntownikiem wystepujacym przeciw panujacemu porzadkowi, ale wsrd
Amerykanw bunt nalezy do popularnych reakcji. Connerly usprawiedliwia
swoja ostroz-
.'.; nosc wrogoscia, jaka wzbudza. To prawda, ze uparl sie zniszczyc
cos wiecej niz affirmative action; sluchajac go, ma sie wrazenie, ze
Stany Zjednoczone powinny odrzucic wszelkie
; oceny oparte na rasie i brac pod uwage wylacznie jednostke, na sposb
francuski.
Od kiedy istnieje nard amerykanski, kazdy obywatel przez cale zycie
nieustannie informuje o swojej przynaleznosci rasowej. Deklaracja taka
jest obowiazkowa co dziesiec lat przy okazji spisu obywateli, a takze
przy kazdym wpisie do rejestru publicznego, przy okazji zapisu do
szkoly, na uniwersytet, do
136
Made in USA
szpitala, itd. W zaleznosci od instytucji rubryka rasowa jest bardziej
lub mniej zrznicowana. Bialy, Murzyn, hispanoje-zyczny Latynos,
Indianin, Hawajczyk w ostatnim spisie narodowym; ale na przyklad
kandydaci na uniwersytet kalifornijski, moga wybierac sposrd wielu
dziesiatkw grup etnicznych. Mozna takze nic nie wybrac, ale powoduje
to komplikacje. Podczas staran o kredyt hipoteczny, w przypadku braku
odpowiedzi, ankieter ma prawo zadecydowac w czyims imieniu, opierajac
sie na wygladzie.
Ta klasyfikacja, ktra wydaje sie nam obsesyjna, byla poczatkowo
powodem dyskryminacji, a pzniej stala sie podstawa affirmative action.
Ale czy affirmative action nie jest dalszym ciagiem dyskryminacji, tyle
ze w nowych szatach? Tak uwaza Connerly. Mimo ze zasada rznorodnosci
ma byc korzystna dla Murzynw, Connerly zauwaza, ze to Biali o niej
decyduja i nia zarzadzaja. Los Murzynw zalezy wciaz od woli Bialych!
Biali tlumacza Murzynom, ze sa tylko ofiarami; Murzyni w koncu w to
wierza, a nastepnie odkrywaja, ze maja interes, by w to wierzyc.
Affirmative action, mwi Connerly, stanowi ciag dalszy zaleznosci i
zachowan niewolniczych, tylko pod inna nazwa. Wielu mlodych Murzynw
wyciaga z tej akcji wniosek, ze nie nalezy sie przepracowywac w szkole,
bo Biali i tak sa im winni zadoscuczynienie: to powszechne zachowanie,
ktre powoduje, ze traca grunt pod nogami najpierw w szkole, a potem w
spoleczenstwie. Ale kiedy Murzynowi z dyplomem uniwersyteckim powierza
sie jakies odpowiedzialne zadanie, zarwno dyplom, jak i zadanie beda
zawsze podejrzane, zdewaloryzowane przez affirmative action, zauwaza
Connerly. Bialy bedzie sie zawsze wahal, czy wybrac czarnego lekarza:
bo moze zostal doktorem dzieki kwotom rasowym?
Na affirmative action zyskuja przede wszystkim ci, ktrych czarny
konserwatysta, pisarz Shelby Steele, blisko zwiazany z Connerlym,
nazwal ,przedsiebiorcami rasowymi", bo posluguja sie zaleznymi
mniejszosciami jak kapitalem. W imieniu ofiar uprawiaja polityke albo
robia interesy.
Za ostateczny dowd przewrotnego charakteru preferencji rasowych
Connerly uznaje fakt, ze grupy etniczne korzystajace z najmniejszego
wsparcia w affirmative action dawniej ydzi, dzis Azjaci integruja
sie lepiej niz Murzyni. Czy nie naleza-
;i Koniec
czarnego problemu sUI 137
loby jak najpilniej, pyta, zniszczyc to rasowe wiezienie bez : krat,
w ktrym Murzyni zostali zamknieci na wiecznosc jako ofiary?
Connerly rwniez cierpi z powodu kwot: gubernator Kalifornii mianowal
go czlonkiem rady nadzorczej uniwersytetu, bo brakowalo w niej Murzyna.
Czy dostalby to stanowisko, gdyby ' byl bialy? Faktem jest, ze posiadal
wszystkie konieczne cechy: odnisl sukces jako przedsiebiorca, cieszyl
sie powazaniem, byl znany w kolach politycznych. Ale i Biali, i Murzyni
zawsze beda mieli pokuse, by traktowac go jak kogos, kto skorzystal z
istnienia kwot rasowych, a nie jako czlowieka zasluzonego. Mozna sie
domyslac, jak bardzo poczul sie upokorzony. Na dodatek ma biala zone:
czy to takze nie jest podejrzane? Zreszta wielu czarnych liderw grupki
konserwatywnych intelektualistw, przeciwnych affirmative action, ma
biale zony: tak to juz jest...
Connerly prowadzi wiec kampanie. Jest osamotniony, a mo--i tywem jego
dzialania sa wybujale ambicje: wprowadzenie w calych Stanach
Zjednoczonych zakazu jakiegokolwiek odniesienia do rasy, niezaleznie od
okolicznosci. W 1996 roku odnisl chwilowy sukces w Kalifornii. W
referendum, ogloszonym z jego inicjatywy, zniesiono tam odniesienia
rasowe podczas przyjec na uniwersytet stanowy. W rok pzniej liczba
czarnych studentw gwaltownie sie zmniejszyla. Czy nie byl to dowd na
przydatnosc affirmative action? zapytali jej zwolennicy. A moze na
jej szkodliwosci? odparli ich adwersarze. Zwolennicy praw
obywatelskich uzyskali w sadach przywrcenie kryterium rznorodnosci.
Lecz zeby je zastosowac, konieczne bylo odnotowanie rasy kandydata.
W 2003 roku Connerly popelnil recydywe. Zaproponowal w referendum
zniesienie wszelkich odniesien do rasy we wszystkich dokumentach
wydawanych na terenie Kalifornii. Gdyby wygral, Kalifornia zostalaby
pierwszym stanem slepym na rasy. Ale inicjatywie Connerly'ego
przeciwstawili sie liberalni lekarze, ktrzy oznajmili, ze kryteria
etniczne sa im niezbedne do stosowania profilaktyki zdrowotnej. Ten
argument wystarczyl, by wywolac niepokj wyborcw. Szescdziesiat
procent sposrd nich odrzucilo propozycje Connerly'ego.
Ale jego to nie zniechecilo. Rozszerzyl swoja kampanie na Floryde i
Michigan, gdzie zbiera fundusze, ktre pozwola mu
138 -si Made in USA
stworzyc organizacje o zasiegu oglnokrajowym. Wydaje mu sie tylko, ze
wyprzedza swj czas. Bo czy koncepcja rasy, nawet w Stanach
Zjednoczonych, nie stala sie anachroniczna? Connerly obserwuje dalszy
postep metyzacji. Jednak nie u Murzynw, ktrzy nadal pobieraja sie
miedzy soba. Dzieje sie tak dlatego, twierdzi Connerly, ze
przedsiebiorcy rasowi zamkneli ich w pulapce przekonania, ze naleza
wylacznie do swojej rasy. ,Przedsiebiorcy wykorzystujacy zale Murzynw
wzieli ich na zakladnikw". Dzieki zburzeniu rasowego wiezienia,
powiada, ,Murzyni zostaliby przywrceni wlasnej uniwersalnosci, staliby
sie po prostu istotami ludzkimi". Zanim to nastapi, Murzyni sa
przywiazani do zachowan plemiennych, swiadczacych bardziej o ich
jednosci jako grupy etnicznej niz o rznorodnosci jako jednostek.
Dziewiecdziesiat procent sposrd nich zawsze glosuje na Partie
Demokratyczna. Dziala to na ich szkode: republikanie na nich nie licza,
a demokraci uwazaja, ze ich glosy im sie naleza. Ale moze Ward Connerly
nie docenia rasizmu Bialych? ,Gdyby wygral, komentuje czarny pisarz,
Greg Tate, mozna by mwic, ze nie jest juz czarny, ale pozostalby
czarny we wlasnym przekonaniu i w oczach innych".
Niemozliwy bilans affirmative action Jak po trzydziestu latach ocenic
rezultaty stosowania zasady rznorodnosci? Nie da sie tego zrobic, bo
trudno rzeczywista Ameryke, gdzie zastosowano affirmative action,
przeciwstawic Ameryce wirtualnej, gdzie affirmative action nie
zostalaby zastosowana. Takie sa ograniczenia socjologii. Porwnujac
Stany Zjednoczone z lat szescdziesiatych do dzisiejszych, mam jednak
wrazenie, ze agresja czarnych elit zostala rozladowana dzieki
affirmative action. Lepiej dla czarnych i bialych Amerykanw, zeby na
wydzialach afrykanistyki zastanawiano sie, czy Platon byl Murzynem, niz
zeby dochodzilo do zamachw bombowych. Tak jak trudno sobie wyobrazic,
czym stalaby sie przemoc w czarnych dzielnicach, gdyby policja
pozostala calkowicie biala, jak przed affirmative action. Fakt, iz
sklad policji odzwierciedla sklad etniczny dzielnic, w ktrych dziala,
przyczynic sie musial do wytlumienia miejskich buntw, jeszcze
Koniec czarnego problemu sSSf 139
niedawno tak czestych. Ale dowiesc sie tego nie da. Ocena zalezy od
wyznawanych pogladw.
Zwolennicy affirmative action powoluja sie na to, ze jedna trzecia
czarnej populacji nalezy teraz do klasy sredniej, oczywiscie w
odrznieniu od sytuacji sprzed trzydziestu lat. Przeciwnicy
odpowiadaja, ze postep dotyczy calego spoleczenstwa amerykanskiego, a
wsrd Murzynw nie jest on wcale wiekszy niz wsrd innych grup
etnicznych; co gorsza, pozostaje twarde jadro biedoty zyjacej na
marginesie, ktra stanowi jedna trzecia calej populacji jej
affirmative action do niczego sie nie przydaje. A zwolennicy zasady
rznorodnosci? Odpowiadaja, ze celem affirmative action bylo pojawienie
sie czarnej elity, i taka elita rzeczywiscie istnieje. Jej symbolami sa
Colin Powell i Condoleezza Rice. Walka z murzynska bieda wymagalaby
polityki spolecznej niezwiazanej w szczeglny sposb z rasa.
Konserwatysci powoluja sie na pogwalcenie indywidualnych i praw,
liberalowie na zbiorowe korzysci spoleczenstwa. Nie bedziemy
wyrokowac w tej sprawie, tym bardziej, ze wszystkie podane argumenty sa
jednoczesnie prawdziwe i ze soba sprzeczne.
Jedyny punkt, w ktrym liberalowie i konserwatysci sie zgadzaja,
dotyczy prowizorycznego charakteru affirmative action. Logicznie rzecz
biorac, powinna ona bowiem doprowadzic do samolikwidacji. Trzydziesci
lat wystarczy! uwazaja konserwatysci. Jedynym efektem jej
kontynuowania byloby powstanie calego przemyslu tworzenia ofiar. W swym
komentarzu do wyroku w sprawie Bollinger przeciw Barbarze Grutter
sedzia Sadu Najwyzszego, Sandra Day O'Connor, odpowiedziala implicite,
ze za dwadziescia piec lat spoleczenstwo amerykanskie samorzutnie
osiagnie rznorodnosc, wiec narzucanie zasady rznorodnosci nie bedzie
juz konieczne.
Stawka w tym wielkim sporze dotyczy nie tylko narodu amerykanskiego;
jest ona na miare imperialnych ambicji Stanw Zjednoczonych. Ten kraj w
coraz mniejszym stopniu pozostaje bialy. Tak wewnetrzna stabilnosc, jak
i miedzynarodowe oddzialywanie USA zalezne beda od zdolnosci utworzenia
pierwszego prawdziwie uniwersalistycznego spoleczenstwa. Celem
affirmative action i zasady rznorodnosci jest nie tylko pacyfikacja
czarnych gett (chociaz trudno przecenic ten bliski juz
140
Made in USA
spelnienia cel); ich ambicja jest takze stworzenie niedoscignionego
Imperium.
Hip-hop, czyli czarny kapitalizm
Cam'ron nie liczyl na affirmative action, by wyrwac sie z getta. To
wyjscie dla chorych na mzg, brainiacs, mwi, takich, co w szkole
uwazaja sie za Bialych. Cam'ron wolal zwiewac z lekcji, zeby ,rapowac"
z ziomalami na ulicach Queens, handlowac dragami, posiedziec pare
miesiecy za kratkami. I sprzedac swoja historie. W wieku dwudziestu
pieciu lat, z trzema platynowymi plytami na koncie, Cam'ron zbil
fortune. W bejsbolw-ce zalozonej tyl do przodu, ze zlotym kolczykiem w
uchu i w spodniach rozmiaru XXL Cam'ron wyglada cool. Cool jest czarne.
Biali, mwi, robia wszystko, zeby tak wygladac, ale nie ma latwo. Po
cichu zazdroszcza czarnym szlachetnego wygladu, sposobu, w jaki sie
poruszaja, wyczucia mody, zmyslowosci.
Kiedy mwi o swoim rywalu, raperze Eminemie, Cam'ron przestaje byc
cool. Nie przeczy, ze Eminem ma talent; przyznaje, ze bialy raper z
Detroit wzbogacil hip-hop, mieszajac go z jazzem. Ale Eminem jest
bialy, a hip-hop czarny. Eminem jest wiec wedlug Cam'rona falszywym
Murzynem, ktry kseruje z Murzynw, i ktry wymyslil sobie zycie w
getcie. Mial czelnosc nakrecic o tym film, 8 mila. Eminem jest wiec
wedlug Cam'rona ,rabusiem losu"; idac jego sladem mlodzi Biali ubieraja
sie jak raperzy, w bejsbolwki daszkiem do tylu i w za duze spodnie
ledwie trzymajace sie na biodrach. Ale czy ci Biali wiedza, ze zanim
ten sposb noszenia spodni stal sie modny, byl upokarzajacym
doswiadczeniem mlodych Murzynw, pozbawionych paska w wiezieniu?
Raperzy nazywaja ich Wiggas, biale czarnuchy, Biali, ktrzy udaja
Murzynw, lecz nie znaja ich cierpien. Cam'rona rwnie mocno zlosci to,
ze Biali przywlaszczaja sobie czarna muzyke. ,Biali kradna nasza muzyke
od stu lat: jazz, blues, rhythm and blues, rock'n'roll, a teraz hip-
hop...".
Rock? Biali uwielbiaja Elvisa Presleya, ale kto pamieta o Chucku
Berrym, o Fatsie Domino, Little Richardzie? To oni byli prawdziwymi
twrcami rocka, a Elvis skopiowal ich muzyke i ruchy biodrami.
Koniec czarnego problemu aLL" 141
;',: Kto pamieta, ze wszyscy biali saksofonisci imituja be-bop *
czarnego Lestera Younga? ,Bez Murzynw nie byloby Binga i Crosby'ego,
Franka Sinatry ani Beatlesw"! To prawda, od kie-'' dy istnieje radio
i plyty, amerykanska muzyka popularna jest ! niemal w calosci
czarnego pochodzenia. W efekcie nieomal cala swiatowa muzyka pop jest
afroamerykanska. Cz to za wspaniala zemsta dla tych prawnukw
niewolnikw!
A czarni muzycy sie nie wzbogacili?
Im ledwie udawalo sie przezyc dzieki muzyce! protestuje Cam'ron.
Podobno tylko Bialym, ktrzy ich imitowali, udalo sie zbic fortune.
Cam'ron powtarza tu nieswiadomie, bo jest zbyt mlody, stara legende o
eksploatowaniu czarnych muzykw przez zydowskich producentw. W
rzeczywistosci w tamtych czasach ' rynek muzyczny nie byl tak
rozlegly, jak jest dzisiaj. , ,Jak to mozliwe, zastanawia sie
Cam'ron, ze Biali tak lubia jnasza muzyke, a przy tym tak malo lubia
nas samych?". Rzeczywiscie, czarna muzyka porywa biala publicznosc
dopiero od i czasu, kiedy grana jest przez Bialych. Od Elvisa po
Eminema ; czy Britney Spears idolami Bialych sa Biali grajacy czarne
rytmy.
Dzieki hip-hopowi fortuna zatoczyla kolo. Teraz Murzyni bogaca sie na
wlasnej muzyce. Hip-hop to zyla zlota dla czarnych przedsiebiorstw,
ktre zatrudniaja wylacznie Murzynw. Raperzy tworza wlasne marki,
dzieki hip-hopowi sprzedaja wlasne ubrania, kosmetyki, filmy.
Czy przekaz hip-hopu nie jest przerazajacy? Jest w nim mowa tylko o
przemocy, seksie, gwalcie, narkotykach. W muzyce rap wszystkie kobiety
to dziwki (jesli odmawiaja) albo kurwy (jesli ulegaja). U czarnych
kobiet licza sie tylko posladki. ,Piersi, potwierdza Cam'ron, sa dla
bialych kobiet". To obsesja, ktra zaklca spokj czarnym dziewczynom;
niektre 1 powiekszaja sobie piersi, zeby sie spodobac raperom. Cam'ron
;-; protestuje. Moja krytyka, powiada, to ,bialy szajs"! Raperzy wedlug
niego sa reporterami. Ich teksty opisuja tylko zycie w getcie.
To nieprawda: hip-hop to nie reportaz o kondycji czarnych, ale kreacja.
W latach siedemdziesiatych rap slowa bez muzyki stanowil poczatkowo
undergroundowy fenomen w nowojor-
142 SH= Made in USA
skiej dzielnicy Bronx. Ale podbil publicznosc dopiero po opuszczeniu
getta, kiedy zwachal sie w Kalifornii ze swiatem spektaklu. To mistrz
Cam'rona i wszystkich raperw, Tupac Shakur, dokonal fuzji swiata ulicy
z hollywoodzkimi marzeniami.
Tupac byl skazany za gwalt, zginal w Los Angeles w 1996 roku podczas
bjki. Po smierci zostal ,swietym z getta". To on zestawil rap z
przedmiescia z zabjstwem, kobietami wampami i poteznymi silnikami
samochodowymi. Wszystkie kody wsplczesnego rapu zapozyczone sa raczej
z hollywoodzkich filmw niz z dzielnic Bronx i Queens. ,Gangsta",
emblematyczny bohater hip-hopu, to spadkobierca kowboja stojacego po
stronie dobra i Tony'ego Montany, bohatera Scarface, filmu Briana de
Palmy z 1983 roku. Niewiele laczy go z historia Murzynw; jest ona
jednak mniej gwaltowna, niz wmawia nam rap. Dopiero dzieki zetknieciu
prawdziwego zycia Murzynw z hollywoodzka fikcja hip-hop stal sie
prawdziwa amerykanska muzyka podazajaca sladami bluesa, jazzu i rocka.
Tak wyglada prawdziwa recepta, ktra doprowadzila Tupaca i jego uczniw
do fortuny.
Raperzy i ich producenci stali sie wiec prezesami firm. ,Fajnie byc
prezesem", mwi Cam'ron. ,Dzieki nam mlodzi ludzie z getta maja nowy
wzr sukcesu". Martin Luther King i ostatni bojownicy o prawa
obywatelskie popadliby chyba w rozpacz?
I w tym przypadku Cam'ron protestuje: jestem, powiada, Bialasem
,kompletnie nie cool". Wedlug niego, zupelnie nie pojalem intencji
Martina Luthera Kinga. Walczyl o integracje Murzynw w amerykanskim
spoleczenstwie, prawda? No wiec droga do integracji wiedzie przez
czarny kapitalizm. Hip-hop mialby swiadczyc o tym, ze czarna muzyka
zmienia sie w czarny kapitalizm. Kto w Stanach Zjednoczonych zarzuci
Murzynom, ze staja sie kapitalistami? Jazz i rock odpowiadaly czasom
wyzysku, hip-hop oznacza wyzwolenie. W 2004 roku raper Jay'Z oglosil,
ze opuszcza scene, by poswiecic sie tworzeniu linii ubran firmowanych
jego nazwiskiem. Zamienil strj chlopaka z przedmiescia na szary
garnitur z krawatem w stylu Wall Street. Nowa moda wsrd raperw to
garnitur z krawatem. ,Czy moze byc cos bardziej amerykanskiego?", pyta
Cam'ron.
Lecz ta droga na skrty do kapitalizmu to pulapka, w ktra wpada wielu
mlodych Murzynw: po co mieliby uczyc sie w szkole, skoro moga zbic
fortune dzieki sportowi lub muzyce?
Koniec czarnego problemu l=3i^ 143
Tak sie zlozylo, ze Cam'ron odnisl sukces w sporcie (koszykwka), a
potem w muzyce. Wiekszosc jednak nie ma na to szans ani na pierwszym,
ani na drugim polu. Natomiast wielu wprowadzi w zycie rymy Cam'rona:
,Pierdol policje, bierz ekstaze, przelec wszystkie dziwki...".
Kilku Murzynw hip-hop zaprowadzi z wiezienia do bogactwa, dla wielu
Bialych jest moda; ale dla wielu Murzynw hip--hop to prawdziwy dramat:
jesli beda go sluchac doslownie, to zrobi z nich predzej dzikusw niz
prezesw. Hip-hop z cala pewnoscia nie jest sposobem dla mas.
Bon edukacyjny: los rozstrzyga wczesnie
Jesli hip-hop nie jest sposobem, jesli affirmative action sprzyja
glwnie elitom, to jakie wyjscie maja dzieci z miejskich gett? Bon
edukacyjny, odpowiada Howard Fuller. Fuller jest czarny i byl
intendentem w szkolach w Milwaukee w latach 19911995. Ten byly
bojownik o prawa obywatelskie wywodzacy sie z demo- kratycznej lewicy
wierzy, ze ratunkiem dla Murzynw jest edu- kacja, wlaczajac w to
affirmative action. Ale Fuller zarzadzal szkolami podstawowymi i
college'ami, gdzie gangi mlodych Murzynw i Latynosw ustalaly wlasny
porzadek, a nauczyciele zrzekli sie odpowiedzialnosci za cokolwiek.
Wiekszosc dzieci nie uczestniczyla w zajeciach i porzucala szkole przed
ukonczeniem ostatniej klasy. Typowa sytuacja. Fuller sadzil, ze moze ja
zmienic. Poswiecil na to dziesiec lat i ponisl porazke. Jednoczesnie
stwierdzil, ze biali rodzice w Milwaukee nie posylali swoich dzieci do
szkl publicznych; tylko biedni Murzyni z centrum miasta i Latynosi
byli z urzedu zapisywani do tych szkl, choc sami ich nie wybierali. De
facto stawaly sie wiec one miejscami segregacji.
Biali z Milwaukee chodza do szkl prywatnych - laickich i wyznaniowych
uzyskujacych swietne rezultaty. Jednak czarne rodziny, zwykle biedne,
nie maja srodkw, by wysylac swoje dzieci do platnych szkl. Prawdziwa
niesprawiedliwosc wobec Murzynw i Latynosw polega na tym, uwaza
Fuller, ze nie maja wyboru. Zlozyl wiec dymisje, aby naprawde pomagac
mlodym Murzynom z Milwaukee, stosujac w praktyce teorie ,wolnego
wyboru", autorstwa Miltona Friedmana.
144
Made in USA
Wedlug Friedmana demokracja to prawo wyboru, w szczeglnosci zas wyboru
szkoly niezaleznie, czy jest sie bogatym, czy biednym. Zreszta mozna
wyliczyc, ile kosztuje rok szkolny jednego ucznia: okolo szesc tysiecy
dolarw w szkole podstawowej w Milwaukee i siedem tysiecy dolarw w
college'u. Aby rodzice mogli naprawde wybierac, miasto lub stan powinny
przyznac im bon edukacyjny, ktry oni z kolei przekaza wybranej szkole,
publicznej albo prywatnej: pieniadze ida za dzieckiem. Dzieki wolnemu
wyborowi szkoly konkuruja ze soba, co zmusza je do innowacji w celu
polepszenia oferty chyba, ze oglosza upadlosc, jesli uczniowie z nich
odejda.
W 1995 roku Fuller zdolal przekonac radnych swego miasta i wladze
stanowe, ze bon edukacyjny pozwoli uratowac dzieci zyjace w zlych
warunkach socjalnych. Zwiazki zawodowe szkolnictwa publicznego
przeprowadzily kampanie przeciw wolnemu wyborowi, jak zawsze, kiedy w
Stanach Zjednoczonych jest mowa o takiej inicjatywie, ale Fuller
zwyciezyl dzieki poparciu czarnych rodzicw. Bon edukacyjny
zaproponowano rodzinom, ktrych dochd nie przekroczyl sto dwadziescia
piec procent progu ubstwa okolo dwadziescia tysiecy dolarw rocznie
- czyli prawie wszystkim rodzinom z centrum miasta. Poczatkowo do
systemu wolnego wyboru przyjeto tylko laickie szkoly publiczne, potem
przylaczyly sie szkoly wyznaniowe. W 2004 roku na sto tysiecy osb
objetych programem pietnascie procent czarnych i latynoskich dzieci w
Milwaukee zrezygnowalo ze szkoly publicznej, do ktrej je przypisano.
Swj bon edukacyjny wreczyly wybranej szkole prywatnej. Sposrd setki
szkl, ktre ten bon przyjely, dwie trzecie mialy dotad wylacznie
bialych uczniw; zniknela wiec w nich segregacja rasowa. Reszta dzieci
poszla do wyspecjalizowanych szkl prywatnych, gdzie ucza sie dzieci z
mniejszosci latynoskiej i murzynskiej, stosujacych jednak odpowiednio
dobrany program i zelazna dyscypline. Niektre sposrd tych szkl
uwazaja, ze szesc tysiecy dolarw to za duzo, i zwracaja czesc
pieniedzy miastu; inne zadaja od rodzicw doplaty. W tych szkolach
prywatnych wyniki czarnych dzieci sa o wiele lepsze niz w szkolach
publicznych. Jest to bez watpienia przewidywalny skutek rodzicielskiego
wyboru; ale metody pedagogiczne w tych szkolach sa rwniez lepiej
dostosowane do potrzeb dzieci pochodzacych
Koniec czarnego problemu SSs 145
z biednych srodowisk. Bez bonu edukacyjnego zostalyby one
;; rzucone na pastwe miejskiej dzungli.
Szkoly publiczne w Milwaukee stracily pietnascie procent
; uczniw. Nie oglosily jednak upadlosci, bo wladzom stanowym zabraklo
politycznej odwagi, by zmniejszyc odpowiednio ich budzet. Ta strata
rozlozona jest na trzy lata. Jednak konkurencja do-
; prowadzila do przebudzenia sektora publicznego: poprawia sie w nim
dyscyplina, na prosbe rodzicw otwarto przedszkola, dotad oferowane
wylacznie przez sektor prywatny. Wyniki naucza-
i nia w szkolach publicznych w Milwaukee, mierzone co roku pod-
! czas oglnokrajowych testw, troche sie poprawily. To zdaje sie
dowodzic, ze utopia byla realna: bon edukacyjny dla najbied-;
niejszych Murzynw wydaje sie skutecznym rozwiazaniem.
Pomimo ze trudno zaprzeczyc temu nienapietnowanemu
? ideologicznie sukcesowi, doswiadczenie z Milwaukee pozosta-
je odosobnione. Jest tylko jedna przyczyna takiego stanu rze-
|czy: zwiazki zawodowe szkolnictwa publicznego nie chca
zmian. Poza Wisconsin, i pominawszy (od 2004 roku, ale tylko
na niewielka skale i eksperymentalnie) zarzadzane przez czar-
nego burmistrza miasto Waszyngton, zwiazkom nauczycieli udalo sie
wszedzie zablokowac wprowadzenie zasady wolnego wyboru. Ich argumenty
sa slabe: wedlug nich bon edukacyjny to spisek konserwatystw
zmierzajacy do likwidacji sektora publicznego i wyslania dzieci do
szkl wyznaniowych. Zwiazki zawodowe dysponuja znacznymi srodkami,
ktre pozwalaja im na wykupienie reklam telewizyjnych i propagowanie
tego kiepskiego argumentu. Ich przeciwnik, Howard Fuller, podrzuje po
calych Stanach Zjednoczonych, aby zapoznac ludzi ze swymi
doswiadczeniami i wytlumaczyc, na czym polegaja zalety wolnego wyboru;
jednak wsparcie finansowe, jakie otrzymal od kilku fundacji, jest
skromne. Fuller nie rozumie dlaczego ci, ktrzy mwia o rwnosci i
sprawiedliwosci, nie przylacza sie do akcji, ktra na dobre uwolnilaby
Murzynw z getta.
Czy affirmative action ma zastosowanie w Europie?
Czy spoleczenstwa amerykanskie i europejskie sa porwnywalne; i czy
affirmative action dotyczy rwniez Europejczykw? Czy powinni sie
zastanowic nad zastosowaniem ukierunkowa-
146 SH Made in USA
nych metod integrowania mniejszosci? Szczeglnie we Francji slyszy sie
czesto, ze nasze narody opieraja sie na odmiennych zasadach:
indywidualizm po tej stronie Atlantyku, przynaleznosc do wsplnoty po
tamtej. Ta opozycja jest przesadzona. W rzeczywistosci Francja i Stany
Zjednoczone bazuja na osobistej przynaleznosci panstwowej, bo w Ameryce
nie istnieje prawo wsplnotowe. Jedynym wyjatkiem sa indianskie
szczepy, uznawane przez stare traktaty za osobne narody i posiadajace
prawa zbiorowe. Pozostale grupy etniczne moga tylko domagac sie
uszanowania swojej odrebnosci kulturowej. Sa to zadania tego samego
rodzaju, co zadania dotyczace jezyka w Europie. Amerykanska
wsplnotowosc nie tworzy prawa i nie przeciwdziala obywatelskiej
rwnosci jednostek. Affirmative action nie opiera sie wiec na prawie
wsplnotowym, lecz na dobru oglu spoleczenstwa: czy osiagniecie
rznorodnosci bedzie dla niego korzystne? Istnieje mozliwosc, ze dobro
oglu bedzie sprzeczne z prawami jednostki; ale czy nie dzieje sie tak
stale w kazdym egalitarnym spoleczenstwie? Zarwno w Ameryce, jak i w
Europie affirmative action nie przeciwstawia sobie dwch koncepcji
spoleczenstwa, lecz bada dwa porwnywalne jego typy, aby osiagnac
podobne skutki. W Stanach Zjednoczonych okazalo sie, ze affirmative
action jest niezbedna, by stworzyc spoleczenstwo rwnych sobie
obywateli; sluzy naprawie, tak samo, jak New Deal, ktry w latach
trzydziestych dwudziestego wieku ,zreperowal" kapitalistyczne
spoleczenstwo, zagrozone kryzysem gospodarczym.
Pytanie, ktrego sie we Francji nie stawia lub ktre stawia sie w
niewlasciwy sposb, jest nastepujace: czy znalezlismy sie w sytuacji,
ktra moglaby zagrozic fundamentom naszego spoleczenstwa, poniewaz
mniejszosciom pochodzenia plnocno-afrykanskiego nie udaje sie osiagnac
autentycznego obywatelstwa, tak politycznego, jak ekonomicznego? Jesli,
jak mozna przypuszczac, sytuacja ta stanowi zagrozenie, to affirmative
action jest sposobem na zreperowanie francuskiego spoleczenstwa; dzieki
niej bedzie ono moglo pozostac wierne swym zasadom rzeczywiscie
praktykowanym, a nie tylko gloszonym. Z pewnoscia mozna by wtedy
stwierdzic wystepowanie negatywnych skutkw affirmative action, tak jak
sie to dzieje w Stanach Zjednoczonych; lecz nalezaloby je porwnac z
rwnie zly-
Koniec czarnego problemu "=Jit 147
mi skutkami zorganizowanego braku rznorodnosci etnicznej. To nie
stronnicze, lecz pragmatyczne podejscie wymagaloby jednoglosnej
diagnozy naszego spoleczenstwa. Nalezaloby jej dokonac przed wszczeciem
procedur na rzecz ,rznorodnosci". Czy doprowadziloby to nas do
rozpoznania ras, by walczyc z rasizmem?
Amerykanskich liberalw dziwi, ze we Francji nie bada sie liczebnosci
mniejszosci narodowych. ,Jak walczycie z rasizmem, pytaja, skoro nie
znacie jego rozmiarw?". W rzeczywistosci na rzne sposoby, i rzadko
opierajac sie na faktach, badamy jego rozmiary i bierzemy je pod uwage
tylko nie przyznajemy sie do tego. Lepiej robic to, nic nie mwiac,
czy moze mwic o tym i to robic? Powinnismy pozostac udrapowa-ni w
czyste intencje, czy raczej ubrudzic sobie rece, na sposb amerykanski?
ROZDZIA SIDMY
Zbuntowana republika
Amerykanie nie maja za grosz respektu dla swojej klasy politycznej;
swoich politycznych przedstawicieli traktuja tak, jak w dziewietnastym
wieku przepedzano nieproszonych gosci tarzajac ich w smole i pierzu
przed wyrzuceniem z miasta. Jesienia 2003 roku zdumiony swiat odkryl,
jak Kalifornijczycy pozbyli sie swojego wybranego rok wczesniej
gubernatora, Graya Davisa, i zastapili go aktorem, Arnoldem
Schwarzeneg-gerem - dotad bardziej znanym ze swej muskulatury i roli
Terminatora niz ze zdolnosci umyslowych. W tym przedstawieniu aktorzy
byli co prawda nowi, ale scenariusz klasyczny: w wiekszosci
amerykanskich stanw obywatele moga w kazdej chwili wycofac mandat
wybranych przez siebie przedstawicieli, stosujac wiekszosciowa petycje
lub za pomoca impeach-mentu, przyjetego przez lokalne zgromadzenia.
Rwnie popularne, szczeglnie na Zachodzie, gdzie antyetatyzm jest
szczeglnie zywy, sa referenda z inicjatywy oddolnej. Mozna dzieki nim
zmieniac prawo z pominieciem wybranych przedstawicieli. Na Zachodzie
kazdy wybrany jest podejrzany, a kazda wladza wydaje sie byc
naduzyciem. Jesli generalnie Amerykanie niezbyt lubia instytucje
panstwa, to Kalifornij-czycy sa zdecydowanie najbardziej nieufni;
poczawszy od lat szescdziesiatych systematycznie odwoluja sie do
demokracji bezposredniej. W Kalifornii stala sie ona sposobem
rzadzenia, a takze sposobem na to, by stan stal sie niesterowny. Ta
niemoznosc rzadzenia stanem podoba sie konserwatystom, ale niepokoi
liberalw. Czy bezposrednia demokracja to przyszlosc republiki?
Przyszlosc, powiadaja w Kalifornii, jest teraz.
Zbuntowana republika :
149
Schwarzenegger, kalifornijski Gubernator
Kiedy gubernatorem zostal Terminator, Kalifornia zaczela przypominac
wlasna karykature. Czy byla wciaz demokratyczna? O wyborze
Schwarzeneggera zadecydowaly pieniadze, a polityczna rzeczywistosc
zniknela, przeslonieta filmowa fikcja. Europejskie media drwily,
amerykanska lewica rwniez. Ci, ktrzy kiedys nienawidzili Ronalda
Reagana, gubernatora Kalifornii w latach 19661974, mieli poczucie, ze
koszmar powrcil; ci, ktrzy pokochali przed laty Reagana zalowali, ze
Terminator nie urodzil sie w Stanach Zjednoczonych i nie moze myslec o
prezydenturze. Lecz jesli zapomniec o przesadach, epopeja Arnolda
Schwarzeneggera dosc wiernie odzwierciedla amerykanska demokracje oraz
to, czym sie ona w przyszlosci stanie.
Procedura odwolawcza jest powszechna. Specyfika Kalifor-< nii polega na
latwosci jej stosowania: wystarczy petycja podpisana przez osiem
procent osb bioracych udzial w wyborach, by zostala poddana pod
glosowanie. Prg jest szczeglnie niski, bo odsetek nieglosujacych jest
wysoki. Jesli petycja otrzyma i polowe glosw, to odwolany
przedstawiciel wladzy zostaje zastapiony przez konkurenta, ktry w tych
samych wyborach otrzymal nastepny wynik. Ronald Reagan jako gubernator
Kalifornii dwukrotnie stal sie celem nieudanych prb odwolania go z
funkcji. Nie byly one niczym umotywowane: nard nie musi sie z niczego
tlumaczyc. Tym procedura odwolawcza rzni sie od impeachmentu, o ktrym
decyduje parlament i ktry musi byc umotywowany. Kiedy w 1998 kongres
federalny chcial doprowadzic do impeachmentu prezydenta Clintona,
usprawiedliwial swoja decyzje tym, ze gospodarz Bialego Domu zaprzeczal
swoim stosunkom z Monika Lewinsky.
W Kalifornii prawdziwa przeszkoda na drodze do odwolania sa pieniadze.
Zebranie podpisw w tak rozleglym stanie wymaga pomocy
wyspecjalizowanych firm, ktre zabiegaja o wyborcw glwnie na
parkingach supermarketw. W 2002 roku stanowy deputowany, Darrell Issa,
zdecydowal sie poswiecic dziesiec milionw dolarw ze swej osobistej
fortuny, by doprowadzic do odwolania Graya Davisa. Bylo to tym
latwiejsze, ze Davis nie cieszyl sie popularnoscia, sytuacja
ekonomiczna byla zla, a Ka-
i
150 HH Made in USA
lifornia miala problemy z elektrycznoscia! Gray Davis stal sie rwniez
zakladnikiem rznych niezbyt lubianych przez wyborcw lobby, na
przyklad indianskich szczepw prowadzacych kasyna; to one sfinansowaly
jego kampanie wyborcza, a Davis splacal dlug, doprowadzajac do
przyjecia korzystnego dla nich prawodawstwa. Sukces, jaki odniosla
petycja skierowana przeciw Grayowi Davisowi, wywolal lawine kandydatur
do sukcesji. Szczeglna uwage liberalnych mediw, zawsze gotowych
osmieszac kalifornijski cyrk, zwrcily gwiazdy porno.
Nastepnie pojawil sie Schwarzenegger. Chociaz jest republikaninem w
stanie demokratw, musial wygrac, poniewaz jest amerykanskim marzeniem.
Wiecej nawet: jest kalifornijskim marzeniem. Niczego w nim nie
pozostawiono przypadkowi ani naturze. Imigrant? W Kalifornii to atut,
bo Kalifornijczyk z dziada pradziada zdarza sie rzadko. Samouk? Jako
austriacki, biedny imigrant doszedl do wszystkiego wlasna praca, dzieki
studiom i sportowi; ukonczyl szkole zarzadzania, jest jednoczesnie
mistrzem kulturystyki. W Europie umiesniony polityk wywolalby usmiech;
w Kalifornii, gdzie kazdy formuje swoje cialo poprzez sport i/lub
chirurgie, sklania do rywalizacji, nie do smiechu. Succ-ess-story trwa:
Arnold zalozyl agencje nieruchomosci, zostal wlascicielem sieci
supermarketw, a potem aktorem, ktrego znamy. Tak jak Ronald Reagan
nie byl wylacznie aktorem (i byl nim w niewielkim stopniu), tak i
Arnold Schwarzenegger nie jest wylacznie aktorem (nawet jesli jest nim
w tak wielkim stopniu). Ka-lifornijczycy widza w nim umiesnionego
samouka miliardem: trzy zalety skupione w jednym czlowieku. W Europie
stawia sie na zdolnosci umyslowe, nawet u polityka; w Stanach
Zjednoczonych ,jajoglowi" traktowani sa podejrzliwie, szczeglnie w
zyciu politycznym. Intelektualistw podejrzewa sie o brak kontaktu z
rzeczywistoscia i o zgubne dla narodw ciagoty do ideologii. Historia
Europy sklania do tego, by przyznac racje Amerykanom.
Czy Schwarzenegger w raczej liberalnej Kalifornii nie byl troche zbyt
konserwatywny? Biorac za zone jedna z Kenne-dych, wzenil sie w
liberalna demokracje: z lewej strony jest ubezpieczany. W Kalifornii
ydzi maja duze wplywy, dlatego lepiej wymazac austriackie pochodzenie.
Duze darowizny dla Instytutu Szymona Wiesenthala w Los Angeles,
tropiacego antysemitw, dzialaja uspokajajaco.
Zbuntowana republika PsS 151
Dodam jeszcze cos, o czym sie nie mwi: Schwarzenegger jest wcieleniem
tego, co pisarz Norman Mailer nazwal ,zemsta bialego samca". Mailer
mial na mysli wojne w Iraku, ktra wiazal z przebudzeniem meskich
demonw bialej Ameryki. Ale w Kalifornii demon rwniez nie pozostaje
bezczynny: od 1968 roku ten stan jest osaczony przez feministki, gejw,
zwolennikw wielokulturowosci, a wszyscy sa politycznie poprawni.
Pojawia sie Arnold: deklaruje swj szacunek dla wszelkich wrazliwosci i
ras, przeprasza za to, ze w mlodosci naduzywal zaufania kobiet. Lecz
wszystko, co mwi, nie zmienia faktu, ze dla wielu kalifornijskich
bialych samcw (i wielu bialych kobiet) jego nazwisko ma lekki posmak
zemsty. Poza Bialymi takze wielu Latynosw okazalo sie bardziej
wyczulonych na machismo Arnolda niz na wsplczucie okazywane
mniejszosciom przez liberalw. Cialo Arnolda przemawialo tak dobitnie,
ze on sam nie musial niczego komentowac; radiowi dziennikarze, od-I
grywajacy decydujaca role w stanie, gdzie kazdy spedza w samochodzie
wiele godzin dziennie, zrobili to za niego. Wiekszosc z nich darzy
szczeglnym uczuciem wszystko, co prowokacyjne, nawet rasistowskie,
antyfeministyczne. Ich kapitalem jest polityczna niepoprawnosc, w
przeciwienstwie do 1 prasy drukowanej i telewizji, ktre sa zawsze
przyzwoite i cze-.; sto liberalne. Dziennikarze ci to tuba milczacej
wiekszosci; w Kalifornii nazywaja sie Rush Limbaugh czy Michael Savage;
sa za Bogiem, za armia, za policja, przeciw podatkom, homoseksualistom,
feministkom, klienteli pomocy spolecznej. W kalifornijskich wyborach
byli za Arnoldem Schwarzeneggerem.
Milton Friedman,
czyli anarchokapitalistyczny mentor
Arnold zwany Gubernatorem nie jest cialem pozbawionym umyslu, ale czy
ten umysl nalezy do niego? Powoluje sie na swego mentora, ekonomiste
Miltona Friedmana, ktry mwi o swym uczniu z czuloscia. Co moze laczyc
dwie tak od siebie rzne postacie? Schwarzenegger przyznaje, ze odkryl
mysl Friedmana nie dzieki lekturze, ale ogladajac w telewizji w 1978
roku Wolnosc wyboru, intelektualny sitcom, w ktrym Milton Friedman i
jego zona Rose w dwudziestu lekcjach ilustrowa-
152
nych reportazami wyjasniali, czym jest gospodarka rynkowa i w jaki
sposb zwyciezy ona etatyzm. Ten serial telewizyjny wyswietlany na
calym swiecie byl punktem zwrotnym rewolucji konserwatywnej lat
osiemdziesiatych. Tylko w jednym waznym kraju nie byl nigdy emitowany:
we Francji. Friedman wyciagnal z tego wniosek, ze francuski etatyzm
jest nieuleczalny. Jednak intelektualny bj Friedmana nie ma wylacznie
natury ekonomicznej. Friedman uwaza, ze dawno juz wykazal wyzszosc
gospodarki rynkowej nad socjalizmem, stabilnosci monetarnej nad
inflacja (za co dostal Nagrode Nobla) oraz wolnego handlu nad
samowystarczalnoscia. Po co do tego wracac? Majac ponad
dziewiecdziesiat lat, zaangazowal sie w druga faze ,rewolucji wyboru",
etap polityczny zmierzajacy do likwidacji panstwa opiekunczego i
sprowadzenia administracji do wlasciwych rozmiarw, to znaczy do
minimum. Czyni to z niego swego rodzaju anarchiste
,anarchokapitaliste", precyzuje on sam. Wydaje mu sie, ze Kalifornia to
dobre laboratorium, ktre pozwoli, byc moze, odtworzyc wolne
spoleczenstwo. W latach dwudziestych dwudziestego wieku panstwo bylo
malenkie; gospodarka jednak byla wtedy bardziej produktywna, a
jednostki bardziej odpowiedzialne i szczesliwsze.
Szczescie to jego cel: jemu poswieca swoje mysli i dzialania. Lecz czym
jest szczescie? Milton Friedman definiuje je jako zdolnosc do
nieustannego poszerzania pola osobistego wyboru. Tej definicji
sprzeciwiaja sie liberalowie. Cass Sunstein, profesor prawa na
uniwersytecie w Chicago, dolozyl staran, by udowodnic, ze
,friedmanowska" wielosc wyborw nie daje szczescia, ze ,wiecej" nie
znaczy ,lepiej", i ze istnieja granice wyboru, poza ktrymi konsumenta
ogarnia lek. Jest faktem, ze w latach 1950 i 2000 na pytanie o
szczescie taka sama liczba Amerykanw odpowiedziala, iz jest
szczesliwa; a przeciez wolnosc wyboru powiekszyla sie przez ten czas
nieskonczenie. Friedman odrzuca statystyki tego rodzaju, uznajac nie
bez racji, ze powinno sie mierzyc tylko to, co mierzalne, i to, na co
mozna oddzialywac. Trzymajac sie wlasnej definicji, uwaza on zatem, ze
wiecej szczescia w Kalifornii wymagaloby jeszcze mniej rzadu, i o to
wlasnie walczy Arnold...
Jego zwyciestwo, powiada Friedman, pokazuje, do jakiego stopnia
Kalifornijczycy byli niezadowoleni ze swego rzadu:
153
,doskonaly pierwszy etap". Procedura odwolawcza ktrej istnieniu
sprzeciwiaja sie liberalowie, bo sprzyja nieporzadkowi cieszy wiec
Miltona Friedmana. Friedman uwielbia populizm i nieporzadek, bo
oslabiaja one klase biurokratw. A jesli demokracja bezposrednia
sprawilaby, ze Kalifornia wymknelaby sie spod kontroli? Tym lepiej!
Zadaniem demokracji bezposredniej nie jest podejmowanie decyzji. Jej
funkcja jest przeszkadzanie panstwu w ich podejmowaniu. Bez tego
rodzaju sprzeciww panstwo nigdy by sie nie cofnelo, biurokracja bowiem
organizuje sie zawsze w ten sposb, by bronic wlasnych interesw i
wprowadzac, jak to Friedman nazywa, ,tyranie status quo". Jednak
Gubernator, w przeciwienstwie do innych politykw, nie potrzebuje
funduszy publicznych. On juz jest bogaty, co, wedlug Friedmana, stanowi
w polityce wielka zalete. Niezaleznosc finansowa pozwoli mu doprowadzic
do upadku stanu Kalifornia i zastosowac anarchokapitalistyczne zasady
zarzadzania sluzbami publicznymi za pomoca rynku. Poczynajac od szkl,
jak ma nadzieje Friedman.
W teorii Friedmana zrujnowane szkoly publiczne w Kalifornii nie
wymagaja wcale zwiekszenia nakladw, ale przejscia na bon edukacyjny,
jak w uprzednio opisanym eksperymencie z Milwaukee. W tym samym duchu
Friedman walczy, aby wszystkim rodzinom w Kalifornii przyznac
gwarantowane dochody minimalne, niezaleznie od zarobkw. To minimum
zastapiloby wszelka pomoc spoleczna, ktra obecnie w Stanach
Zjednoczonych, tak jak w Europie, bierze pod uwage poszcze-glnie
przypadki. Zdaniem Friedmana taki podzial pomocy wywodzi sie z
socjalizmu, poniewaz daje biurokracji wladze nad jednostkami, uzaleznia
je i sklania do oszustw. Powszechny i automatyczny zasilek
doprowadzilby natomiast do zlikwidowania biurokracji socjalnej i wiezw
zaleznosci, gwarantujac jednoczesnie kazdemu przyzwoity poziom zycia.
Czy mozna sobie wyobrazic, ze Gubernator przywdziewa strj Terminatora,
aby rozbic w puch karly kalifornijskiej biurokracji?
Anarchokapitalistyczna rewolucja wymaga troche czasu, przyznaje
Friedman; jest to, wedlug niego, kwestia jednego pokolenia. Kazde
pokolenie, dorastajac do przejecia wladzy, sprawuje ja zgodnie z
ideami, ktre zdobyly przewage wwczas, kiedy ksztaltowaly sie jego
wlasne poglady. Az do lat osiemdzie-
154
Made in USA
siatych dwudziestego wieku dominowala mysl liberalna; dopiero pzniej
jej miejsce zajal konserwatyzm. Generacja bedaca obecnie u wladzy
wywodzi sie wiec z kultury etatystycznej. Trzeba poczekac, az pokolenie
uformowane w latach osiemdziesiatych osiagnie wiek niezbedny do
sprawowania wladzy, by wprowadzic w zycie anarchokapitalistyczny
rozklad jazdy. Ale Miltonowi Friedmanowi sie nie spieszy; ma zaledwie
dziewiecdziesiat jeden lat i wciaz mysli szybciej niz jego oponenci. Z
salonu na szczycie wiezowca w San Francisco podziwia zatoke i Golden
Gate. Panstwo Friedmanowie opuszczaja swj wiezowiec tylko po to, by
udac sie w rejs luksusowym statkiem. ,Opuszczamy Ameryke, wciaz w niej
pozostajac" komentuje Friedman. I odwracajac sie ku zatoce: ,To
prawdziwy raj, prawda?". Chcialoby sie przyznac mu racje, ale swiat nie
przypomina jeszcze Kalifornii. ,Jeszcze nie mwi Friedman ale juz
niedlugo".
Od Los Angeles po Paryz - bunt podatnikw
Czy niesterownosc Kalifornii stanie sie rwniez naszym udzialem? Nie
mozna tego wykluczyc. Kto mgl przewidziec, ze rewolta przeciw
podatkom, ktra wzniecil w latach szescdziesiatych dwudziestego wieku w
Los Angeles niejaki Howard Jarvis, ogarnie cala Kalifornie, nastepnie
Stany Zjednoczone, i w koncu reszte swiata? A jednak to wlasnie sie
zdarzylo.
Howard Jarvis w 1960 roku przeszedl na emeryture, dorobiwszy sie
majatku na produkcji czesci do samolotw. Nastroje sklanialy sie
wwczas ku panstwu opiekunczemu, wzrostowi wydatkw publicznych,
spolecznych i przeznaczonych na szkolnictwo. Jarvis nienawidzil tego
liberalnego panstwa; wydawalo mu sie, ze szkoly publiczne ucza
antyamerykanskich wartosci, a pomoc spoleczna prowadzi do lenistwa.
Inflacja nadgryzala jego emeryture, bo ta nie byla indeksowana wedlug
wzrostu cen, a podatek od nieruchomosci - glwny podatek w Kalifornii -
zagrazal jego majatkowi. Jego rajskiej emeryturze grozilo bankructwo.
Dla Jarvisa ,podatek to zlodziejstwo", co jest bardzo rozpowszechnionym
w Kalifornii przekonaniem. Nie tylko jego niepokoil obrany przez
panstwo kierunek; jego rozgoryczenie podzielaly klasy srednie, widzac,
jak marzenie
Zbuntowana republika - _ - 155
0 domu ulatnia sie, zabrane przez podatki. Jarvis, obdarzony talentem
mwcy i organizatora, mial wtedy przeblysk geniuszu: wydobyl artykuly
kalifornijskiej konstytucji zapomniane od piecdziesieciu lat
pozwalajace wprowadzic do niej poprawki na drodze referendum
ogloszonego z inicjatywy wyborcw. Jarvis zalozyl stowarzyszenie obrony
podatnikw, ktre po pietnastoletniej kampanii zebralo pltora miliona
glosw wymaga- nych, by petycja zostala poddana pod referendum. W 1978
roku propozycja Jarvisa, zwana propozycja numer 13, zdobyla wiekszosc
glosw i stala sie czescia konstytucji stanowej. Propozycja numer 13
ustalila grna granice podatku od nieruchomosci na jeden procent jej
wartosci rynkowej. Rwniez kazda nowa podwyzka podatkw lokalnych
musiala uzyskac wiekszosc dwch trzecich glosw praktycznie
niemozliwa do uzyskania w kalifornijskim parlamencie.
Od czasw historycznego zwyciestwa Jarvisa Kalifornia we- szla w ere
plebiscytu i juz z niej nie wyszla; wyborcy wypowiadaja sie od tej pory
w kazdej powaznej sprawie: podatkw, szkl, srodowiska naturalnego,
imigracji, kary smierci, trwania mandatu. Wybieralne instytucje stanowe
- gubernator, Kongres sa z tego powodu sparalizowane. I co z tego?
Zwolennicy demokracji bezposredniej wola, by ten zbyt wielki i
rznorodny stan pozostawal niesterowny. Aby paraliz stal sie kompletny,
w rok po przyjeciu propozycji numer 13, propozycja numer 4 nie
pozwolila stanowi na zadna podwyzke budzetu, ktra przewyzszalaby
wysokosc inflacji i wzrost demograficzny. Bunt fiskalny Howarda Jarvisa
osiagnal tym samym swoje cele. Mial stac sie modelem dla gubernatora
Kalifornii, pzniejszego prezydenta Ronalda Reagana.
Buntowi fiskalnemu brakowalo teoretycznych podwalin. Opracowal je
ekonomista z Los Angeles, Arthur Laffer. Wykazal, poslugujac sie
nieprecyzyjnymi wykresami, jak obnizenie podatkw budzi
przedsiebiorczosc, uspiona, gdy sa one zbyt wysokie; wzrasta wtedy
podaz, konsumenci podazaja za nia,
1 dzieki wyzszej stopie wzrostu panstwo ostatecznie ma podobne
przychody, chociaz podatki sa nizsze. Ta magiczna sztuczka, ktrej
raczej nie mozna w zaden sposb zweryfikowac, w sprzyjajacych
okolicznosciach moze sie niekiedy okazac zgodna z prawda. W kazdym
razie uwiodla Kalifornie, Stany Zjednoczone
156 5@ Made in USA
i reszte swiata. Jarvis zyl wystarczajaco dlugo, by uslyszec jak w 1983
roku Francois Mitterrand powtarza jego wlasny slogan: ,Zbyt wiele
podatkw zabija podatki". Od tej pory kalifornijska wulgata nie zostala
zastapiona przez zadna inna; wydaje sie nawet, ze przynosi efekty.
Wbrew temu, co zapowiadali adwersarze Howarda Jarvisa, stan Kalifornia
nie popadl w ruine. Dzieki nieprzerwanemu wzrostowi gospodarczemu,
rosnacej populacji i wysilkom zmierzajacym do zracjonalizowania
administracji stanowi udalo sie przezyc ograniczenie podatku od
nieruchomosci. Przeciwnicy propozycji numer 13 stwierdzaja, ze pomoc
spoleczna i dotacje dla uniwersytetw zostaly zredukowane; odmowa
placenia podatkw doprowadzila rwniez do prywatyzacji niektrych uslug
(jak platne autostrady); w koncu obnizenie dochodw musialo zostac
zrekompensowane podniesieniem oplat za wstep do parkw przyrody czy za
studia. Ale to relatywne cofniecie sie panstwa jest celem zbuntowanych.
Demokracja bezposrednia jako przemysl
Wiele grup interesu w Kalifornii poszlo za przykladem Howarda Jarvisa.
Co roku na rynku politycznym pojawiaja sie setki propozycji
zmierzajacych do zmodyfikowania konstytucji lub prawa. Niewiele z nich
osiaga wymagany prg osiem procent glosujacych w ostatnich wyborach
na gubernatora stanu - pozwalajacy poddac je pod glosowanie. W 2003
roku osiem procent z trzydziestopieciomilionowej populacji dawalo
pltora miliona obywateli. Sposrd dwudziestu czterech stanw, w
ktrych konstytucja przewiduje prawo do inicjatywy, tylko Montana ma
nizszy prg niz Kalifornia. Kazda inicjatywa jest dozwolona, w dowolnej
dziedzinie. Stanowy minister sprawiedliwosci dba o to, by podpisy byly
autentyczne (badajac ich prbke) oraz by tekst propozycji byl
zrozumialy. Przekroczenie ram tej formalnej kontroli stanowiloby
naruszenie wolnosci wyborcw. Co roku jedna lub dwie propozycje
obywatelskie sa zatwierdzane w glosowaniu powszechnym; dochodza do tego
liczniejsze propozycje na szczeblu miejskim. Ale propozycja wchodzi w
zycie dopiero po wyczerpaniu przez nieszczesnych oponentw wszystkich
srodkw prawnych; przed sadami najpierw
I
Zbuntowana republika 5SS 157
stanowymi, az po Sad Najwyzszy Stanw Zjednoczonych rozgrywa sie cos
w rodzaju drugiej tury. Kazda propozycja musi byc zgodna z konstytucja
federalna oraz jej aktualna interpretacja wydana przez ostateczna
instancje, Sad Najwyzszy; moze to zajac cale lata. Lecz nie trzeba juz
pietnastu lat, jak w przypadku Jarvisa, by uruchomic inicjatywe. W
Kalifornii powstal caly przemysl petycyjny, na uslugach zorganizowanych
grup interesw.
Demokracja bezposrednia jest kosztowna. Jeden podpis kosztuje okolo
dwch dolarw. Podpisy zwykle zbierane sa przez wynajete osoby na
parkingach przed supermarketami; ta metoda jest tansza niz wysylanie
oklnikw. W przyszlosci trzeba bedzie wyprbowac Internet, ktrego
praktycznie zerowy koszt sprawilby, ze prawo do inicjatywy znalazloby
sie w zasiegu kazdego. Po zatwierdzeniu podpisw propozycja jest
poddawana pod glosowanie przy okazji wyborw powszechnych, tak '}i wiec
wyborca musi na tym samym arkuszu dokonac mniej wie-' cej setki wyborw
sposrd propozycji liczacych cale dziesiatki stron. By sie w tym nie
pogubil, autorzy petycji kupuja czas antenowy w radiu lub w telewizji.
Kto podejmuje te inicjatywy? Sprawa finansowana przez jedna osobe,
posiadajaca wystarczajace srodki, nie jest wcale podejrzana, gdyz
indywidualne finansowanie stanowi w oczach wyborcw dowd na
niezaleznosc od zorganizowanych grup interesw. Lecz najczesciej za
kazda inicjatywa stoi korporacja. Howard Jarvis zalozyl lige
podatnikw, ktra przygotowala listy, a nastepnie zbierala fundusze,
wysylajac oklniki. W 1988 roku zwiazki zawodowe nauczycieli
doprowadzily do przeglosowania propozycji, wedlug ktrej czterdziesci
procent budzetu stanowego przeznaczonego na oswiate przypada szkolom
publicznym, z wyjatkiem uniwersytetw, ktre sporo na tym ucierpialy. W
1994 roku gubernator Kalifornii demagogicznie poparl inicjatywe
likwidujaca pomoc spoleczna dla nielegalnych imigrantw; federalny
wymiar sprawiedliwosci zamrozil te inicjatywe jako niezgodna z
konstytucja. W 1996 roku przeglosowano propozycje libertarianskiej
grupy z San Francisco. Legalizowala ona uzycie marihuany w celach
terapeutycznych; jednak sedziowie federalni zablokowali wprowadzenie
tej ustawy w zycie. Podczas tego samego glosowania poswieconego
marihuanie, z inicjatywy Warda Connerly'ego,
158 ?#" Made in USA
przeglosowano rwniez propozycje numer 209, ktra zabrania stanowi
Kalifornia wszelkiej dyskryminacji, pozytywnej czy negatywnej, wobec
kazdej jednostki czy grupy z powodu rasy, plci czy narodowosci, tak
przy zatrudnieniu, w szkolach publicznych, jak podczas przydzielania
rynkw. Ta poprawka do konstytucji zerwala ze stosowaniem kwot przy
naborze na uniwersytety, pozwala jednak brac pod uwage osobiste zaslugi
kandydatw; pozwala to stanowi Kalifornia preferowac ,rznorodnosc",
traktujac kazdy przypadek z osobna. Niektre inicjatywy sa bardziej
liberalne: w 1998 roku dzieki inicjatywie podjetej w hrabstwie Los
Angeles zwiekszono podatki przeznaczone na sfinansowanie sluzb
ratunkowych i oddzialw intensywnej opieki w szpitalach publicznych;
ludzie starsi i kierowcy zgodzili sie na podwyzszenie podatkw na cel,
ktry byl dla nich wazny, ale ma rwniez cos wsplnego z interesem
oglu.
A czy slynna inicjatywe z 1998 roku, English only, zabraniajaca
nauczania w kalifornijskich szkolach publicznych w dwch jezykach,
angielskim i hiszpanskim, zaklasyfikujemy jako lewicowa czy prawicowa?
Dwujezycznosc w imie wielokul-turowosci byla popierana przez
politycznie poprawne elity. Odrzucili ja biali konserwatysci, ale
rwniez skromne rodziny latynoskie, ktre uwazaly, ze droga do
integracji ich dzieci prowadzi przez jezyk angielski.
W tym samym roku przyjeto takze dwie inne, trudne do okreslenia
propozycje. Propozycja numer 5 zezwala indianskim szczepom na uzywanie
maszyn do gry w ich kasynach; mozna sie domyslac okolicznosciowego
przymierza pomiedzy korzysciami finansowymi i checia przywrcenia
Indianom przez Bialych ich praw szczepowych. Producenci maszyn do gry,
ktrzy sfinansowali kampanie Indianom, wygrali wielokrotnosc swojego
wkladu; bezposrednia demokracja nie jest pozbawiona ciemnych stron, one
rwniez skladaja sie na Ameryke... Lecz zaznaczajac krzyzyk na tym
samym arkuszu wyborczym, gdzie widnialy maszyny do gry, Kalifornijczycy
zgodzili sie na podniesienie podatku od tytoniu, aby sfinansowac walke
z nalogiem. Inicjatywe te, pochodzaca od lekarzy, wspierala liberalna
lewica, ktra zdominowala Hollywood.
Srodowiska filmowe zasluzyly tu na Oscara; ta mala spolecznosc,
zgrupowana w pieknych dzielnicach Los Angeles,
Zbuntowana republika "?-""" 159
wspiera sprawy, ktre wydaja sie jej ,postepowe", i czesto mwi o nich
w swoich filmach. W 1994 roku ta frakcja poprawnie myslacych miala
sfinansowac propozycje zabraniajaca uzywania pulapek na wilki, wbrew
opinii straznikw przyrody. Demokracja bezposrednia moze stac sie
zakladniczka jakiejs mody lub jakiegos lobby.
Niektre propozycje zainspirowane przez Ralpha Nadera, adwokata
konsumentw, nie sa tak bezposrednio polityczne, i maja chronic
obywateli przed naduzyciami ze strony przedsiebiorstw. Mlody adwokat,
Harvey Rosenfield, uczen Nadera, zaatakowal kalifornijskie firmy
ubezpieczeniowe. Zarzucal im, ze zawyzaja oplaty, ze pobieraja od
klientw mieszkajacych w biednych dzielnicach wyzsze skladki niz od
bogatych, a od kobiet wyzsze niz od mezczyzn, ze nie biora pod uwage
rzeczywistego ryzyka zwiazanego z konkretnym klientem, i w koncu, ze
ukrywaja swoje wyliczenia. Harveyowi Rosenfieldowi udalo 4 sie zebrac
wymagane siedemset tysiecy podpisw i jego propozycja, zwana propozycja
numer 106, zostala przyjeta przez wyborcw. Po kilku latach walki przed
sadami firmy ubezpieczeniowe musialy zwrcic swoim klientom nienaleznie
pobrane sumy; a takze zmodyfikowaly swoje taryfy, udostepnily rachunki,
i przezyly. Rosenfield pokazal w ten sposb, ze ,kowboje" naprawiacze
krzywd moga zwyciezyc, nie niszczac demokracji ani kapitalizmu. Bunt
to nie rewolucja; bunt nalezy do ame-tykanskiej tradycji, a rewolucja
nie. W mysl tej tradycji szeryf po oczyszczeniu miasta zostaje z niego
wygnany. Rosenfield tego nie uniknal: od czasu zwycieskiej rewolty na
przno skladal inne propozycje, skierowane przeciwko firmom zajmujacym
sie opieka zdrowotna. Mialy one nie przestrzegac praw zwiazkowych
pielegniarzy; ale ta sprawa nie wzbudzila takiego zainteresowania. Aby
propozycja zostala przyjeta, trzeba milosci albo nienawisci, rasizmu
albo zazdrosci, namietnosci albo pieniedzy. Konieczne jest poparcie
lokalnych stacji radiowych.
Czy demokracja bezposrednia jest demokratyczna?
Demokracja bezposrednia sprzyja zarwno liberalom, jak i
konserwatystom, ale w Kalifornii, tym stanie imigrantw, jest
160
Made in USA
cos warta tylko dla osb wpisanych na listy wyborcze. Czy przez to nie
sprzyja wylacznie Bialym? Rzeczywiscie, reprezentuja oni trzy czwarte
wyborcw, tymczasem stanowia juz zaledwie polowe mieszkancw
Kalifornii. Wsrd tych Bialych najbardziej aktywni w polityce sa
wyborcy powyzej szescdziesiatego roku zycia. Sa takze najbardziej wrogo
nastawieni do podatkw i najmniej zainteresowani publicznymi
swiadczeniami. W Kalifornii najstarsi sa tez najbogatsi. Tej
mniejszosci wywodzacej sie z bialej wiekszosci udaje sie w koncu usunac
na margines wielu obywateli i jeszcze wieksza liczbe nieobywateli;
bezposrednia demokracja jest w sluzbie tak zwanej pierwszej Kalifornii,
a przeciwko drugiej. Pierwsza Kalifornia biala, anglojezyczna jest
zamozna i mieszka blisko wody (ocean w Los Angeles, zatoka w San
Francisco). Druga jest kolorowa, gorzej wyksztalcona, zmuszona do
wykonywania zawodw bez przyszlosci; jest biedniejsza i zyje czesciej w
glebi ladu niz nad brzegiem oceanu. Pierwsza jest wpisana na listy
wyborcw, glosuje, podejmuje inicjatywy; druga, czesto pochodzenia
latynoskiego lub azjatyckiego, nie jest obywatelska, nie jest wpisana
na listy albo nie glosuje. Murzyni? Naleza raczej do Kalifornii numer
2, sa aktywni w zyciu demokratycznym, lecz ich wplywy zmniejszaja sie z
powodu konkurencji ze strony Latynosw i Azjatw. Ci ostatni zajmuja
miejsce Murzynw w gospodarce oraz stopniowo takze w lokalnym zyciu
politycznym.
Demokracja bezposrednia odzwierciedla wiec troski i chroni interesy
Kalifornii numer 1, lecz jej inicjatywy odbijaja sie na Kalifornii
numer 2, ktra je znosi. I przyzwyczaja sie. Bo nie dysponuje srodkami
prawnymi czy finansowymi niezbednymi by zaprotestowac? Bez watpienia,
lecz Kalifornia numer 2 marzy tylko o jednym zeby przylaczyc sie do
Kalifornii numer 1. Indywidualny sukces kilku Latynosw czy zbiorowy
sukces Azjatw podtrzymuja te marzenia i pozwalaja sadzic, ze nie sa
wcale niemozliwe do spelnienia.
Wreszcie, w Stanach Zjednoczonych byloby nie do pomyslenia kontestowac
demokracje, chocby zeszla na zla droge. Ta demokracja nie jest prosta
procedura sluzaca do wyznaczania przywdcw czy powstrzymywania
przemocy, jak w Europie i calej reszcie swiata; jest wulgata,
religijnym kultem. W tak ortodoksyjnym ujeciu tym trudniej podawac
demokracje bezpo-
Zbuntowana republika S: 161
srednia w watpliwosc, ze wydaje sie ona bardziej autentyczna niz
demokracja przedstawicielska. Wszystko, co bliskie ludowej
suwerennosci, przydaje aury nieskazitelnosci. A populizm? To typowo
europejskie oskarzenie nie ma zastosowania w Kalifornii. Malo
glosujacych? Ten argument jest bez znaczenia dla konserwatystw i dla
liberalw: mala liczba wpisanych na listy wyborcze i mala liczba
glosujacych nie odzwierciedlaja niedostatkw demokracji bezposredniej,
sa efektem zaniedbania lub decyzji wyborcw. Nard sam odpowiada za
wlasny los, chocby poprzez wstrzymanie sie od glosu. W demokracji
bezposredniej przegrani godza sie z tym punktem widzenia, ich
kontrofensywa polega bowiem zawsze na masowym wpisywaniu sie na listy
glosujacych i na wzywaniu do zwiekszonego uczestnictwa.
Prawdziwymi ofiarami demokracji bezposredniej sa wybrani: wsplnym
celem inicjatyw oddolnych jest odmowa przyznania im czeku in blanco.
Tak lokalne, jak panstwowe budzety
i ustalaja w coraz wiekszej mierze wyborcy, a nie ich reprezentanci. W
Kalifornii po spelnieniu wymogw federalnych i bezposrednich
oczekiwan obywateli dwie trzecie budzetu stanowego jest juz ustalone,
zanim kongres o czymkolwiek zadecyduje. Zaufanie do wybrancw jest tak
ograniczone, bo zapewne nie zasluguja na wieksze? Wiekszosc z nich
znajduje sie
{ w rekach zorganizowanych grup interesw, ktre przyczynily
sie do ich wybrania przedsiebiorstw, Kosciolw, zwiazkw za--
wodowych; a ze w 1990 roku przyjeto w Kalifornii propozycje
j ograniczajaca mozliwosc zasiadania w kongresie do jednej ka-
dencji, wybrani chca, by ta kadencja stala sie ,rentowna". Wy-.).
borca woli wiec glosowac bezposrednio w sprawie wlasnych podatkw i
przeznaczac je na cele, ktre sa mu drogie. Wraz z Internetem ta
bezposrednia i natychmiastowa demokracja powinna sie upowszechnic.
Dzieki sieci protest zmienia sie w elektroniczny
Siec narodzila sie w Kalifornii. Nie przypadkiem. Siec to nie tylko
technika, to takze kultura, kultura anarchokapitalistycz-nej
Kalifornii. W latach osiemdziesiatych dwudziestego wieku uzytkownicy z
Doliny Krzemowej udoskonalili to narzedzie w taki sposb, aby stalo sie
zgodne z ich przyzwyczajeniami:
162 iHI Made in USA
Internet wyraza ich jezyk i ich umyslowosc. Nazywamy to cy-berkultura.
Cyberkultura jest indywidualistyczna, anty autorytarna i w sposb
naturalny zastapila rewolte lat szescdziesiatych. Rwniez w Kalifornii
narodzilo sie swoiste slownictwo, ktre sie pzniej upowszechnilo;
Internet pozwala na jego uzywanie, lecz nie narzucal go a priori.
Teoretycznie mozna by pisac maile, zachowujac dotychczasowe kody
korespondencyjne, wzbogacone grzecznosciowymi formulkami. Jednak
Kalifornij-czycy wprowadzili apostrofe, uzycie imienia zamiast
nazwiska, brak hierarchii, krtka wypowiedz oraz impertynencje.
Gdyby Internet nie mial kalifornijskich korzeni, mglby go czekac inny
los. Jako Kalifornijczyk stal sie nosnikiem komunikacji
indywidualistycznej i nie podlegajacej kontroli. Zbuntowany internauta
zostal Obywatelem Sieci; jako taki wymyka sie wszelkiej wladzy -
rodzicw, przelozonych, mistrzw i kosciolw. Oraz wladzy panstwowej,
oczywiscie. Jesli Obywatel Sieci wzbogaci sie dzieki Internetowi,
trudno oblozyc go podatkiem, bo sam wybiera swoja wirtualna tozsamosc,
wiec nie mozna jej sprawdzic; wymyka sie spod wladzy krajowego prawa.
Obywatel Sieci jest w utopii anarchokapitalistycznej czynnikiem
spolecznym par excellence. Jesli wdaje sie w polityke, to poza
wszelkimi partiami, w zaleznosci od konkretnego, chwilowego interesu.
Jesli to konieczne, Obywatele Sieci zawieraja chwilowe przymierza,
podyktowane przez okolicznosci. Moga tworzyc wirtualne lub rzeczywiste
tlumy na czas jakiejs kampanii. Potem kazdy wrci do siebie, jak kiedys
pionier do odosobnienia w domu z drewnianych bali.
Kalifornijski dziennikarz, Howard Rheingold, ktry polozyl teoretyczne
podwaliny pod te cyberkulture i idealizuje ja od momentu, kiedy sie
pojawila w 1992 roku, dostrzega w niej najwyzsza forme demokracji. Jego
teza jest nastepujaca: nowe techniki jak w tym wypadku bezprzewodowy
dostep do Internetu okreslaja zawsze charakter spoleczenstwa, w ktre
wchodzimy, nawet jesli nie widzimy tego wyraznie. Zgodnie z ta
koncepcja, w przeciwienstwie do zwyklego obywatela, Obywatela Sieci nie
mozna zmanipulowac ani zdominowac. Demokratyczna sila wirtualnych
tlumw kpi sobie z wszelkich represji, bo elektronicznego buntu, w
przeciwienstwie do rewolucyjnych tlumw, nie mozna utopic we krwi.
Tlumy, zbierajace sie natychmiast
Zbuntowana republika sK 163
w obronie wsplnej sprawy, zwolane dzieki wiadomosci na telefonicznej
sekretarce albo SMS-owi -flash mobs - moglyby przerodzic sie w to, co
Rheingold nazywa smart mobs, czyli inteligentnymi tlumami, zbierajacymi
sie w obronie slusznej sprawy. Smart mobs zwolane za pomoca SMS-w
sparalizowaly spotkanie Swiatowej Organizacji Handlu w Seattle w 1999
roku; wylonil sie z tego ruch zwany antyglobalistycznym. Smart mobs
zwolane SMS-ami w 2001 roku spowodowaly upadek filipinskiego prezydenta
Estrady; doprowadzily do nieoczekiwanego wyboru prezydenta Korei w 2002
roku. Oto, wedlug Rheingolda, pojawienie sie powszechnej demokracji
buntu: cyberkultura na uslugach dobrych uczuc, demokratyczny i
wirtualny idealizm.
Ow entuzjazm wobec cyberkultury niepokoi Europejczykw,
przyzwyczajonych do debaty zorganizowanej na sposb wypracowany przez
elity i doswiadczenie. Internet sytuuje sie na antypodach tego modelu;
cyberkultura jest antyautorytarna, antyeli-4 tama, jest nieustajacym
buntem, gdzie nie liczy sie ani wiedza, ani doswiadczenie, ani wiek,
ani klasa. Czy ten anarchokapitali-styczny sen stanowi gwarancje
osobistej wolnosci? Byc moze od tradycyjnego panstwa. Takze od
elitaryzmu. Internet zmieni sposb selekcji przywdcw politycznych.
Kazdy kandydat bedzie mgl sie starac o poparcie wyborcw bezposrednio,
bez pomocy partii politycznej, i sam znajdowac zrdla finansowania dla
swojej kampanii. Potwierdzilo sie to po raz pierwszy na szczeblu
oglnokrajowym przy okazji pierwszego etapu wyborw prezydenckich w
2004 roku. Howard Dean, finansowany przez Internet, wyplynal
nieoczekiwanie na amerykanskiej scenie politycznej. Howard Rheingold
sam zaprojektowal jego strone internetowa. A jesli Dean przegral w
wyborach, jak John Kerry, to dlatego, ze okazal sie mniej przekonujacy
niz jego wirtualna zapowiedz.
Liberalowie raczej nie dowierzaja cyberkulturze. Jesli obywatele zyja
zamknieci w swoich internetowych niszach, jesli czerpia informacje
wylacznie ze specjalistycznych portali, to co pozostaje pyta Cass
Sunstein w Republic.com ze wsplnych narodowych doswiadczen? Jesli
kazdy moze wybrac swoja informacje, jesli nikomu nie groza juz opinie,
ktre moglyby zaprzeczyc jego wlasnym, to wzrosnie nietolerancja. Czy
cyberkultura jest ostatnia szansa dla interesu oglu? Ale libertaria-
164
Made in USA
nie i konserwatysci nie podzielaja przekonania o istnieniu czegos
takiego jak dobro oglu. Dla buntownika, drzemiacego w kazdym
amerykanskim obywatelu, nie ma zadnego dowodu na to, ze istnieje jakis
interes przewyzszajacy sume interesw jednostkowych.
Jak zostac prezydentem?
W niespokojnej republice kandydat zawsze musi pozowac na buntownika;
ten scenariusz nasuwa sie kazdemu kandydatowi, niezaleznie od tego, czy
pochodzi ze stajni politycznej, swiata biznesu (Ross Perot w 1992
roku), kosciola (Jesse Jackson w 1992 roku, Al Sharpton w 2000 roku),
organizacji spolecznej (Ralph Nader w latach 2000 i 2004), czy tez nie
wiadomo skad, jak libertarianscy kandydaci w kazdych wyborach. Podczas
wyborw w 2004 roku takze obowiazuje ten paradoks. Kandydaci udaja, ze
buntuja sie przeciw Waszyngtonowi, nie tylko przeciw aktualnej
administracji, lecz przeciw stolicy, ktra mozna zawsze oskarzac, i
ktra zawsze sie oskarza o to, ze jest oddalona od narodu. Podczas
kampanii kazdy, chocby byl gubernatorem czy senatorem, pozuje na
outsidera! Pierwsza tura wyborw to dluga droga. Wyczerpujaca prba,
zanim skonczy sie konwentem, przez rok trwa z dala od stolicy, w
prawdziwej Ameryce; kandydat dba o to, by pokazywano go w telewizji
tylko w miasteczkach i wsiach, na tle fabryk i skromnych farm. Je
wylacznie w gospodach, robi zakupy w malych sklepikach, a nie w
wielkich marketach; chodzi bez krawata; z marynarka zarzucona na ramie
jest zwyklym Amerykaninem na tle Ameryki, ktrej juz nie ma. Lecz
istnieje ona wciaz w swiecie zbiorowych wyobrazen jako ta dobra
Ameryka, pewna, rodzinna, ludzka, religijna, ale bez ostentacji.
Kandydat buntownik jest osamotniony, lub tylko tak udaje; wszelki
przepych jest mu obcy. Na ulicy kazdy rozpoznaje go natychmiast, ale on
po amerykansku zawsze sie wszystkim przedstawia przechodniom,
robotnikom, pensjonariuszom domw starcw. Im glebiej Ameryka wchodzi w
ere wirtualnej komunikacji, tym bardziej kandydat sprzeciwia sie
medialnym sztuczkom: narzuca swoja rzeczywista obecnosc, sciska miliony
dloni. W kulisach towarzyszy mu cala armia doradcw do spraw wizerunku.
Dyktuja, jak kandy-
Zbuntowana republika sSl 165
dat ma sie zachowac, ale na scenie widac tylko buntownika, samego, w
samotnej walce z biurokracja. Nawet jesli jest z Waszyngtonu i ma tam
za soba dluga kariere, to juz o tym zapomnial. Aby przyciagnac tlumy,
kandydat zlosci sie na panstwo zbyt odlegle, z pewnoscia zle rzadzone
lub przynajmniej mogace jakosc rzadw poprawic, panstwo, ktre powinno
okazac wiecej troski o tych Amerykanw gdzies na dole. Z etapu na etap
kandydat zbiera oddzial zwolennikw, ktrych rwniez zlosci panstwo.
Wsplnie zdobeda (po raz pierwszy czy tez na nowo) Waszyngton albo
przegraja.
Jesli kandydat przetrwal prbe pierwszego etapu, dochodzi do konwentu
swojej partii, ktra tylko ratyfikuje wybr bazy i nikogo nie narzuca.
Amerykanie nie znosza, zeby narzucac im czyjs wybr: to dziedzictwo
kalwinizmu i Dalekiego Zachodu.
Aby znalezc sie az tutaj, kandydat wydal juz miliony dolarw. Rewolta
jest droga. Czy ten demokratyczny wybr nie jest przede wszystkim
wyborem poprzez pieniadze? Demokratyczna fasada, ale kapitalizm jako
kolo zamachowe? Kampania prezydencka rzeczywiscie zmusza do tego, by
walczyc na dwch frontach: o wyborcw i o donatorw. Te fronty
niezupelnie sie pokrywaja. Kandydat latwo zdobywajacy fundusze moze sie
okazac kiepskim mwca. Natomiast rzadko sie zdarza, by kandydat bez
pieniedzy zaszedl daleko; jesli nie kupi reklamy w radiu i telewizji,
szybko zniknie.
Skad pochodza pieniadze? Konserwatystw wspiera przemysl; liberalowie
zjednuja sobie informatyke (chociaz Bill Gates jest konserwatysta) i
Hollywood. Jesli sponsorzy sa na tyle sprytni, zeby wspierac swoich
kandydatw niebezposrednio, moga to robic bez ograniczen finansowych; w
2004 roku George Soros wydal osiemnascie milionw dolarw na strony
internetowe wrogie amerykanskiej obecnosci w Iraku, zeby
zdestabilizowac Geo-rge'a W. Busha. Ale bezposrednie wplaty sa
ograniczone do pieciuset dolarw, wiec finansowanie kampanii musi sie
opierac na wielkich liczbach; mozna temu zaradzic dzieki technikom
direct--mail i w coraz wiekszym stopniu dzieki Internetowi. Howard Dean
zgromadzil po raz pierwszy w kampanii prezydenckiej wiecej pieniedzy
niz inni rywale, zbierajac je glwnie przez Internet. Podczas kampanii
dostawal codziennie okolo dwudziestu tysiecy dolarw. Dzieki temu, ze
rebelia stala sie elektroniczna, nieza-
166 Hlf Made in USA
lezni kandydaci otrzymali baze finansowa, w mniejszym stopniu
kapitalistyczna lub hollywoodzka.
Ten scenariusz selekcji kandydatw na prezydenta jest przeciwienstwem
scenariusza, jaki znamy z Europy. Nasz kandydat to w zasadzie insider:
wyznaczyla go partia, w ktrej zrobil kariere; jego kandydatura
zostanie zaproponowana do ratyfikowania przez nard dopiero w drugim
etapie. Z tych dwch przeciwstawnych sposobw selekcji na dwch
kontynentach wylaniaja sie odmienni liderzy. Z europejskiej perspektywy
amerykanscy politycy wydaja sie nieokrzesani; ani Ronald Reagan, ani
Jimmy Carter - dwaj outsiderzy nie pojawiliby sie nigdy w polityce
europejskiej. Natomiast europejscy liderzy, a w szczeglnosci
francuscy, uwazani sa przez Amerykanw za aroganckich patrycjuszy. To,
ze John Kerry ,wyglada na Francuza", jest jednym z glwnych argumentw,
jakich uzywaja przeciw niemu konserwatysci.
A zatem kiedy Europejczycy i Amerykanie mwia o demokracji, nie mwia
dokladnie o tym samym. W Europie demokracja to przede wszystkim zasady
prawne; w Stanach Zjednoczonych to zasada duchowa i nieustajacy proces
selekcji. Europejscy krytycy uwazaja, ze amerykanska demokracja jest
populistyczna; Amerykanie natomiast zaluja, ze demokracja europejska
jest arystokratyczna. Liderzy w Europie uwazaja, ze ich zadaniem jest
edukacja narodu; w Stanach Zjednoczonych zadaniem liderw jest za nim
podazac.
ROZDZIA SMY
Imigrantw serdecznie witamy
Retrospekcja: rok 1986, jestesmy na meksykanskiej granicy. William
Doelittle, porucznik armii Stanw Zjednoczonych w pulku border-patrols
w brunatnym stetsonie z opuszczonym rondem, nieprzeniknionych ray-
banach, w doskonale skrojonej i wyprasowanej wojskowej koszuli stoi
na strazy, zwrcony twarza w strone Meksyku. Przed nim, jak krecha w
zywym kolorze, ciagna sie rzowe i purpurowe rudery Tijuany, znaczac
granice pomiedzy obiema Amerykami. Na plnocy dobrobyt | swiata
anglosaskiego; na poludniu bieda Ameryki acinskiej. Nigdzie indziej
rwnie arbitralnie nakreslona granica wyry-sowana jak pod sznurek na
przestrzeni trzech tysiecy kilometrw przez wojenne i historyczne
przypadki nie rozdziela w rwnie ostry sposb swiata dobrobytu od
trzeciego swiata. Dwadziescia lat wczesniej Doelittle walczyl w
Wietnamie. W 1986 roku colt u pasa jest juz tylko bronia na postrach,
lecz w oczach porucznika jego misja nie ulegla zmianie: nalezy bronic
wolnego swiata, bialej cywilizacji, materialnego dobrobytu... Wlasciwie
przed czym?
Meksykanska inwazja
Po stronie meksykanskiej okolo tysiaca mezczyzn wlczylo sie po waskim
pasie ziemi oddzielajacym ostatnie zabudowania Tijuany od
amerykanskiego terytorium; chodzili tam i z powrotem, malymi grupkami,
jakby czekali na jakies wydarzenie, malo prawdopodobne na tym
pustkowiu. Doelittle znal te taktyke, wezwal wiec wsparcie, aby wraz z
kolegami utworzyc skromna barykade: wszystkiego szesciu ludzi i cztery
samochody. Obie grupy wzajemnie sie obserwowaly, tysiac przeciw
szesciu. Ponad teatrem tych dzialan krazyl tam i z powrotem helikopter
sluzb granicznych, mknac wzdluz linii grzbietu az do wybrzeza Pacyfiku
i po-
168
Made in USA
jawiajac sie na nowo, rwnie halasliwy, co bezuzyteczny. Ta gra trwala
pare godzin, az do nocy, ktra na tej szerokosci zapada gwaltownie. Noc
ulatwiala obserwacje border-patrols, wyposazonym w lornetki na
podczerwien. Meksykanie o tym nie wiedzieli. Byli przekonam, ze mrok
ich chroni, wiec ruszyli, bez zadnego znaku, bez jednego dzwieku, i
biegli prosto przed siebie, az do utraty tchu - ku Stanom Zjednoczonym.
Podczas tego dziwacznego polowania Doelittle'owi i jego ludziom nie
pozostawalo nic innego, jak krzyczec w kierunku nadbiegajacych ludzi,
zeby sie zatrzymali. I jakby kazdemu wydawalo sie, ze to do
niego skierowany jest ten rozkaz wszyscy nagle staneli, zgodnie z
niepisanymi regulami gry, a moze ogarnieci panika, pod wplywem jakiegos
odruchu meksykanskiego chlopa stojacego w obliczu oficiales. Tamtej
nocy tysiacu pieciuset imigrantom prba sie nie powiodla. Zostali
odprowadzeni do aresztu strazy granicznej w Chula Vista; liczba tych,
ktrym udalo sie przedostac, byla dwa, trzy razy wieksza, nie wiadomo.
Kazdy z nich wiedzial, dokad idzie: mial adres nagryzmolony na skrawku
papieru, jakiegos odleglego kuzyna, jakas farme w Kalifornii,
przedsiebiorstwo oczyszczania w Los Angeles. Ci ludzie w wiekszosci
nalezeli do wiejskich dynastii, dla ktrych imigracja do Kalifornii
stanowila tradycje, siegajaca niejednokrotnie wielu pokolen. Jesli
imigrant byl samotny jak w przypadku mieszkancw miast to szybko
napotykal przygodnego pracodawce na jednym ze street markets (ulicznych
targw) w Los Angeles lub San Diego.
Wedlug szacunkw, w 1986 roku, kiedy po raz pierwszy bylem na granicy,
w Stanach Zjednoczonych zylo na stale nielegalnie od dwch do czterech
milionw Meksykanw. Doelittle przyznawal wtedy, ze nie poznaje juz
swojej bialej Ameryki. W poludniowej Kalifornii wszystko: architektura,
twarze, kolory i dzwieki, przypominalo Ameryke acinska. Porucznik nie
zamierzal jednak porzucic border-patrols. Za dwadziescia tysiecy
dolarw rocznie pozostawal straznikiem absurdalnej wojny partyzanckiej,
ktra nie mogla powstrzymac migracyjnej fali; na calym swiecie ta fala
parla na plnoc. Bo ci mezczyzni i kobiety z Poludnia nie tylko
uciekali przed bieda, ale takze przed nieprzejednana policja i
szalencza karyktatura. Parli ku bogatszemu swiatu, ale takze swiatu
wiekszych swobd, swiatu bardziej respektujacemu ludzka osobe.
Imigrantw serdecznie witamy tSgsss 169
Zamkniecie granic
Powrcilem w 2004 roku. W ciagu osiemnastu lat granice przekroczylo
jakies dziesiec milionw nielegalnych imigrantw. A sierzant Doelittle?
Jest na emeryturze, ale niezbyt daleko. Ze swego domu w Chula Vista
widzi granice. Przechodzi ona blisko miejsca, mwi Doelittle, gdzie
trzydziesci lat temu zatrzymal swojego pierwszego Meksykanina. Lecz
granica sie zmienila: ziemia lezaca odlogiem, tworzaca rozlegly no mans
land pomiedzy Meksykiem i przedmiesciami San Diego, zostala zabudowana,
przemieniona w amerykanskie miasto o nieodmiennie prostych alejach, o
zawsze zielonych trawnikach. Te nowe dzielnice zdobyly teren,
zawadzajac o granice, ktra jest teraz zwykla palisada z blachy. Na
poludniu, po drugiej strome palisady, osiadly anarchiczne budowle
Tijuany; kontrast pomiedzy dwiema cywilizacjami jest rwnie uderzajacy
jak osiemnascie i lat temu. Lecz nie mozna juz zobaczyc Meksykanw
zgrupowanych po stronie poludniowej w oczekiwaniu na chwilowe
oslabienie czujnosci amerykanskiego patrolu, by rzucic sie w kierunku
plnocnym. Korytarz pomiedzy Tijuana a San Diego od wielu pokolen
imigrantw glwny szlak przerzutowy do Stanw Zjednoczonych zostal
zamkniety.
Patrolem z Chula Vista dowodzi sierzant Martinez, Amerykanin
meksykanskiego pochodzenia, ktry zastapil Doelittle'a. Odpowiada za
szesnascie najtrudniejszych mil calej amerykanskiej granicy. To tutaj
wlasnie, przypomina Martinez, amerykanskie stacje telewizyjne
przyjezdzaly filmowac masowe jej przekraczanie przez nielegalnych
imigrantw, zeby pokazac bezczynnosc amerykanskiego rzadu. Az do 1996
roku. Rzad Billa Clintona przyjal wtedy system Gatekeeper,
uszczelnienie granicy.
Czy system jest skuteczny, czy to tylko maskarada? Na pierwszy rzut oka
plot z blachy wytyczajacy granice nie ma w sobie nic odstraszajacego;
mozna go przeskoczyc. Ale przynajmniej, jak mi tlumacza, nie mozna
przekroczyc granicy tak jak dawniej, samochodem albo konno. Ta palisada
jest w rzeczywistosci tylko jednym z elementw skomplikowanego systemu
odstraszania i wyszukiwania ,naszych potencjalnych klientw", jak ich
nazywa Martinez. Na plnoc od linii rozdzielajacej oba kraje patrole
rozsialy na ziemi detektory ruchu,
170 HH Made in USA
dzwieku i temperatury. Kiedy tylko Amerykanie na ekranach komputerw
stwierdza prbe przekroczenia granicy, ludzie spiesza samochodami i
helikopterami na miejsce, w ktrym doszlo do infiltracji. Najczesciej
na czas, by zatrzymac Meksykanw. Materialna granica nie zatrzymuje
wiec imigrantw, tylko ich odstrasza, zwiekszajac ryzyko zlapania.
Pomiedzy San Diego i Tijuana pracuja dwa tysiace ludzi, czyli
dwadziescia procent wszystkich amerykanskich pogra-nicznikw.
Rozmieszczono ich na szesnastu milach, tymczasem ladowe granice Stanw
Zjednoczonych to piec tysiecy mil! Demonstracja jest skuteczna: nie ma
juz w ogle, czy tez prawie wcale, nielegalnych przejsc przez korytarz
TijuanaSan Diego. Liczba zatrzymanych spadla z pieciuset tysiecy do
stu tysiecy rocznie od czasu ufortyfikowania granicy. To dobry
wskaznik: obnizenie liczby aresztowan oznacza mniejsza liczbe wykroczen.
Czego dowodzi operacja Gatekeeper? Ze mozna kontrolowac granice, ale
wymaga to koncentracji znacznych srodkw technicznych i ludzkich.
Rozszerzenie tego systemu na wszystkie amerykanskie granice wymagaloby
sum, ktrych nie przewiduja rzady liberalne ani konserwatywne, ani tez
wyborcy. Amerykanska opinia publiczna nie jest wystarczajaco wroga
nielegalnej imigracji, by zgodzic sie na podwyzke podatkw. Istnieje
takze liczna grupa Amerykanw, szczeglnie wsrd pracodawcw, ktrzy
jej sprzyjaja, stanowi ona bowiem zrdlo odpowiedzialnej i taniej sily
roboczej. Tym, ktrych nielegalna imigracja oburza a nie brakuje ich,
szczeglnie na poludniu Kalifornii operacja Gatekeeper sprawia
satysfakcje, ale jest dla nich takze zrdlem frustracji: nielegalni
imigranci zablokowani w Chula Vista przechodza po prostu innymi trasami.
Nic nie jest w stanie ich zatrzymac Od czasu uruchomienia operacji
Gatekeeper w Chula Vista, liczba nielegalnych imigrantw z Meksyku nie
zmalala ani troche. Punkty, w ktrych przekraczaja granice, przeniosly
sie z terenw miejskich ku grom i pustyniom; przeprawa, grozaca do tej
poiy tylko zatrzymaniem na kilka godzin przed podjeciem nowej prby,
stala sie ryzykowna przygoda posrd wrogiej
'[ Imigrantw
serdecznie witamy slfl 171
j przyrody. Amerykanski rzad mial nadzieje, ze przeszkody natu--. ralne
odstrasza Meksykanw. Na przno: granice przekracza ta sama liczba
imigrantw, ale co roku ginie ich trzystu lub czterystu utopionych,
zamarznietych lub porzuconych przez przemytnika. Przejscie stalo sie
bardziej niebezpieczne, wiec takze kosztowniejsze. Przed operacja
Gatekeeper miedzy Tijuana a San Diego wielu prbowalo szczescia na
wlasna reke, albo za sto dolarw przemytnik spotkany na ulicach Tijuany
informowal ich o godzinach patroli i mwil, jak pjsc grskimi
sciezkami. Teraz przejscie Gr Skalistych albo pustyni w Arizonie
kosztuje od tysiaca pieciuset do dwch tysiecy dolarw. Ale migrujacy
uwazaja, ze ta stawka jest usprawiedliwiona. Za takie pieniadze
przemytnicy - nazywani ,kojotami" i nalezacy do sieci, ktre obracaja
miliardami dolarw ze wsplnikami przeprowadzaja klienta z jego wsi w
Jalisco czy na Jukatanie az do pracodawcy gdzies w Stanach
Zjednoczonych. Czy ta suma * nie jest znaczna dla meksykanskiego
chlopa? Rodzina mieszkajaca juz w Stanach zaklada za niego pieniadze.
Nielegalny imigrant zawsze wie, dokad jedzie, a tam czeka juz na niego
praca po dwanascie dolarw za godzine.
Granica, stwierdzaja przeciwnicy wszelkich granic, powoduje teraz co
roku smierc wiekszej liczby ofiar, niz zabil mur berlinski w czasie
calego swojego istnienia. Takie porwnanie jest jednak naduzyciem w
stylu amerykanskiej lewicy, nie grzeszacej nadmiernym realizmem...
Inna niechciana konsekwencja zamkniecia granicy jest to, ze utrudnia
ono powroty. Nielegalni imigranci przed operacja Gatekeeper chetnie
wracali do rodzinnej wioski na Boze Narodzenie, teraz juz nie chca
ryzykowac... A zatem im bardziej granica jest nadzorowana, tym wiecej
nielegalnych imigrantw zamieszkuje na Plnocy i tym bardziej rosnie
liczba osb, ktre do nich dolaczaja. Jest to wiec przeciwienstwo
zalozonych celw.
Kazdy chce zostac Amerykaninem
Jesli wiec nic nie powstrzymuje Meksykanw, to dzieje sie tak dlatego,
ze ich motywacja jest silniejsza niz opr ze strony mieszkancw Ameryki
Plnocnej: na Poludniu rynek i demokracja, na Plnocy - wahania. W
czesci centralnej i na polu-
dniu Meksyku brakuje ziemi, a ludnosci przybywa. Kraj jest coraz
bardziej uprzemyslowiony, ale za podobna prace reczna nielegalny
pracownik zarobi w Stanach Zjednoczonych w godzine tyle, ile zarobilby
w Meksyku za caly dzien. Sytuacja gospodarcza w USA nie ma wplywu na
skale tej emigracji. Kiedy sytuacja ta sie polepsza, zwieksza sie takze
amerykanskie zapotrzebowanie na niewykwalifikowanych robotnikw; kiedy
sie pogarsza, pracodawcy wymieniaja legalnie zatrudnionych pracownikw
na pracujacych na czarno, bo mniej kosztuja.
Ale epopei meksykanskich emigrantw nie mozna wyjasnic tylko sytuacja
na rynku pracy i demografia; w ten sposb bowiem pominelibysmy
determinacje, z jaka ci Meksykanie daza, by stac sie Amerykanami.
Trzeba wyjatkowej woli i odwagi, aby wyjechac ze swojej wioski, by
pjsc przez gry i pustynie ku nieznanemu przeznaczeniu. Prawdziwym
motorem wielkiej migracji jest wiec amerykanski sen. Czy rzni sie
czyms od snu, ktry spowodowal kiedys, ze Wlosi, ydzi czy Polacy
przeplyneli Atlantyk? Ich odyseja byla pozbawiona wygd, a przyjecie na
Ellis Island wyjatkowo szorstkie. W 1963 roku Elia Kazan w swoim
epickim, symbolicznym filmie poswieconym emigracji, Ameryka, Ameryka,
opowiedzial historie mlodego Greka, ktrego obsesja byl wlasnie
amerykanski sen. Bohater filmu gotw byl odrzucic nakazy moralne,
opuscic rodzine i przyjacil, zeby tylko dotrzec do Nowego Jorku. Czyz
nie jest to opis wszystkich imigrantw ze wszystkich kontynentw,
wlaczajac wsplczesnych nam Meksykanw i Chinczykw? Kiedy zastanawiamy
sie, co od pltora wieku tak szybko doprowadza do przemiany tak bardzo
rzniacych sie od siebie imigrantw w prawdziwych Amerykanw, to
odpowiedz w takim samym stopniu zalezy od przyczyny wyjazdu i od
warunkw zastanych na miejscu. Powodem, dla ktrego tak latwo staja sie
Amerykanami, jest fakt, ze juz duzo wczesniej, zanim sie do Ameryki
dostali, podjeli decyzje, ze sie nimi stana.
Schizofrenia straznika
Czy sierzant Martinez, ktry sam jest Chicano, nie czuje sie
zaklopotany, kiedy odmawia swym kuzynom wejscia na te sama droge, ktra
przyszli do USA jego rodzice? Nie, sierzant uwaza,
li
Imigrantw serdecznie witamy i=C; 173
ze wyswiadcza im humanitarna przysluge. Zniechecajac ich do podjecia
nielegalnej imigracji, oszczedza im wykorzystywania ; przez ,kojoty",
ryzyka fizycznego i trudnosci zwiazanych z zy-1 ciem na czarno w
Stanach Zjednoczonych. Konwencjonalne ] wyjasnienie nie bierze w
najmniejszym stopniu pod uwage dzikiej determinacji, z jaka imigranci
daza do przekroczenia gra-\ nicy.
Czy walka Martineza jest sluszna? Wielu Amerykanw w to watpi. Martinez
gra w rzeczywistosci dla dwojakiej publicznosci, o przeciwnych
oczekiwaniach.
Pierwsza z nich to amerykanscy pracodawcy, ktrzy nie moga sie obejsc
bez nielegalnych pracownikw, idealnej sily roboczej tak dzieki
odwadze, jak cenie. Bez niej nie mozna by przeprowadzac zbiorw,
sprzatac, budowac i obslugiwac konsumentw. W Stanach Zjednoczonych
nikt nie chce wykonywac takich prac. Amerykanski rzad bierze to pod
uwage: Martinez <wiec blokuje granice, ale kontrole w
przedsiebiorstwach zatrudniajacych nielegalnych pracownikw zdarzaja
sie rzadko. Jesli na pracodawcw naklada sie sankcje, to sa one dosc
lagodne, aby nie obnizac rentownosci firm zatrudniajacych nielegalna
sile robocza. Jest tylko jeden wyjatek od tej reguly: bardzo liberalne
Ohio. Imigranci o tym wiedza i trzymaja sie z daleka.
Dla drugiej publicznosci, ktra skarzy sie na degradacje szkl albo
sluzby zdrowia, ,oblezonych" przez Meksykanw, czy tez po prostu
ksenofobicznej jak gdzie indziej, Martinez odgrywa role nieustepliwego
strza narodowej suwerennosci. Sierzant skazany jest na schizofrenie:
pozornie ma patrolowac granice, lecz w rzeczywistosci jest straznikiem
,kontrolujacym" masowa imigracje, ktrej nie moze powstrzymac. Co roku
czterysta do pieciuset tysiecy dodatkowych nielegalnych imigrantw
powieksza liczbe pieciu czy szesciu milionw tych, ktrzy juz zyja i
pracuja w Stanach Zjednoczonych.
Pozorna porazka wolnego handlu
Czy alternatywa dla migracji ludzi nie moglaby byc migracja towarw,
inwestycji i bogactw? Unia Europejska rwniez miala do czynienia z
duzymi ruchami ludnosci z Poludnia na Plnoc,
II
174 mS Made in USA
w szczeglnosci z Wloch, Hiszpanii i Portugalii w kierunku Francji;
nastepnie wolna wymiana towarowa, utworzenie wsplnego rynku stopniowo
wyrwnaly poziom zycia. Od tej pory kazdy w Europie mgl pozostac we
wlasnym domu, znajdujac tam wystarczajacy dobrobyt.
Stany Zjednoczone, Kanada i Meksyk, wzorujac sie na tym precedensie,
podpisaly w 1993 roku plnocnoamerykanska umowe o wolnej wymianie,
ALENA. Oczekiwano, ze wszyscy sygnatariusze wyciagna z niej
jednoczesnie korzysci, i ze Meksykanie nie beda juz musieli jezdzic na
Plnoc w poszukiwaniu godnego zycia. Kiedy podpisywano uklad,
prezydenci Meksyku i Stanw Zjednoczonych, Salinas de Gortari i Bill
Clinton, podkreslali dobroczynny wplyw wolnej wymiany towarw na
migracje ludzi. Mwiono nawet, ze na Poludniu powstanie tyle bogactw,
tyle miejsc pracy, ze w ciagu dziesieciu lat liczba Meksykanw
pragnacych przeniesc sie na Plnoc spadnie o polowe. Minelo dziesiec
lat i migracja wzrosla. Czy oznacza to, ze wolny handel sie nie
powidl, czy jest jeszcze wciaz za wczesnie, by o tym przesadzac? Czy
mozliwe, ze przywdcy panstw sklamali, aby rozwiac watpliwosci opinii
publicznej? Czy tez stosunkw pomiedzy Stanami Zjednoczonymi i
Meksykiem nie mozna bylo porwnywac (chociaz to robiono) do stosunkw
pomiedzy Francja i Hiszpania?
Prawdopodobnie rzadzacy sklamali: wiedzieli, ze faworytami wolnego
handlu beda przede wszystkim przedsiebiorcy z dwch krajw, ze
niewatpliwie przyczyni sie on do przyspieszenia wzrostu gospodarczego
we wszystkich trzech krajach sygnatariuszach ukladu, lecz jej wplyw
na migracje bedzie skromny. Gorzej niz skromny, wplyw wydaje sie byc
negatywny. Cz wiec takiego sie stalo, co w praktyce przeczy teorii
wolnego handlu?
Wolny handel rzeczywiscie sprawil, ze plnocnoamerykanscy
przedsiebiorcy zainwestowali w Meksyku, co doprowadzilo do wzrostu
bogactwa i liczby miejsc pracy w przemysle. Meksykanscy eksporterzy
znalezli ze swej strony w Stanach Zjednoczonych nowe rynki zbytu.
,Globalnie" wolny handel byl dla gospodarki obu krajw korzystny. Ale
emigracja Meksykanw do Stanw Zjednoczonych nigdy nie byla zjawiskiem
,globalnym". Tak jak Europejczycy w dziewietnastym wieku
Imigrantw serdecznie witamy tCI 175
nie wyjezdzali ,globalnie" do Ameryki, tak Meksykanie nie robia tego
obecnie. Na dwa tysiace czterysta meksykanskich miejscowosci nieomal
cala emigracja pochodzi zaledwie z trzystu osiemdziesieciu szesciu. To
albo miejscowosci najubozsze, albo te, w ktrych wyjazd do Ameryki jest
tradycja. Te rolnicze regiony nie skorzystaly na wolnym handlu; to nie
one rwniez zyskuja na inwestycjach przemyslowych ani na otwarciu sie
amerykanskiego rynku zbytu. Co gorsza, te najbiedniejsze regiony, od
zawsze produkujace mleko i kukurydze, zalane zostaly przez towary
pochodzace z Ameryki Plnocnej. Kiedy Meksyk stawal sie glwnym
eksporterem mleka w prosz- ku, ledwie wiazacy koniec z koncem chlop
zostal wypchniety z wlasnego rynku przez plnocnoamerykanskich
producentw.
Ekonomiczna teoria wolnego handlu rozbila sie o rzeczywi- stosc
trzeciego swiata i niedbalstwo meksykanskiego rzadu. Bo gdyby chlopi
zostali przygotowani do zmiany dzialalnosci, na ipewno znalezliby
jakies nowe zawody. Ale Meksyk niewiele in- westuje w edukacje, a
jeszcze mniej w edukacje biedoty. Rezultat jest taki, ze w prowincjach
uprzemyslowionych przedsiebiorcom brakuje wykwalifikowanej sily
roboczej, natomiast w centralnej czesci kraju oraz na poludniu wsie
zniszczone przez wolny handel zostaly opuszczone przez emigrujacych
mieszkancw. Ten scenariusz mozna bylo przewidziec, ale meksykanscy
oligarchowie pozostaja na to obojetni, a wladze plnocnoamerykanskie z
trudem przyznaja, ze zalety wolnego handlu nie zawsze sa uniwersalne.
Czy zatem uznamy, ze wolny handel jest bledem i nalezaloby z niego
zrezygnowac, by powrcic do wczesniejszego protekcjonizmu? Ale ekonomia
to niewdzieczna nauka, ktra nie proponuje tysiaca mozliwosci. Wolny
handel nie dotrzymal wszystkich obietnic, nie powstrzymal
przemieszczenia sie ludnosci, ale mimo to Meksyk zanotowal dzieki niemu
postep. Wydaje sie tylko, ze jego dynamika nie jest na miare rozdetych
nadziei, jakie z wolnym handlem wiazano. Nie znamy jednak zadnego
lepszego sposobu, zeby dac Meksykanom wybr pomiedzy pozostaniem u
siebie i emigracja do Stanw Zjednoczonych.
Przywolajmy jednak oryginalna teorie Gary'ego Beckera, nie tyle ze
wzgledu na jej praktyczna skutecznosc, lecz jako no-
176
wa ilustracje teorii racjonalnego dzialania (czyli RAT), ktrej wplyw
na przestepczosc opisywalismy wczesniej.
Teoria alternatywna: wstep platny
Przypomnijmy, ze wedlug teorii racjonalnego dzialania dominujacej na
amerykanskich uniwersytetach kazda jednostka jest racjonalna, w
kazdej kulturze i w kazdej epoce. Nasze indywidualne decyzje mialyby
zalezec od logiki ekonomicznej. Kazdy dziala czy scislej: zachowuje
sie jak gdyby obliczal przyszle zyski, na jakie ma nadzieje dzieki
swojemu aktualnemu zachowaniu.
Imigrant, wedlug Beckera, jest osobnikiem racjonalnie myslacym.
Spoleczenstwo, ktre go przyjmuje, rwniez jest racjonalne. Gdyby pomoc
spoleczna, welfare, nie falszowala bezposredniej relacji pomiedzy
indywidualnym wysilkiem i nagroda, to prawa rynku doskonale
uregulowalyby przemieszczanie sie ludzi pomiedzy krajami, na tej samej
zasadzie, na jakiej wolne ceny dopasowuja podaz i popyt.
W ten wlasnie sposb Stany Zjednoczone zostaly zaludnione mezczyznami i
kobietami, ktrzy skalkulowali ryzyko inwestycji uwazanej przez nich za
dochodowa. W dziewietnastym wieku imigranci najczesciej zapozyczali sie
na pokrycie kosztw podrzy, a potem zwracali dlug z zaplaty
otrzymywanej w pierwszych latach. Byla to wiec ,racjonalna epopeja",
tak z punktu widzenia migrujacych, jak i kraju, ktry ich przyjmowal.
Jednak ta rwnowaga zostala zaklcona. Aktualnie z punktu widzenia
imigranta podrz do Stanw Zjednoczonych, czy w wiekszym stopniu do
Europy, jest racjonalna pozwala bowiem korzystac z darmowej opieki
medycznej i pomocy spolecznej. Jednak przyjecie imigranta przestalo byc
racjonalne dla kraju docelowego. Abstrahujac od rzeczywistosci, dwa
logiczne wyjscia pozwolilyby na przywrcenie rwnowagi: albo
zmniejszenie pomocy spolecznej w kraju, do ktrego trafiaja imigranci,
albo przyjecie dyskryminujacych zasad i zachowanie jej wylacznie dla
obywateli tego kraju. W obu przypadkach jest to praktycznie niemozliwe
do zrealizowania.
Becker proponuje wiec trzecie wyjscie: pobierac oplate za wstep, ktra
mialaby pokrywac koszty przyjecia. To wytraciloby bron z reki
przeciwnikom imigracji, poniewaz imigrant za-
Imigrantw serdecznie witamy ;
placilby za dostep do rynku pracy, wsplnej infrastruktury i opieki
spolecznej. Absurdalne? Nie bardzo. Racjonalny imigrant potrafi
obliczyc, czy jego inwestycja sie zwrci. W systemie Beckera kazde
panstwo mogloby ustalic oplate za wstep, i imigrant wybieralby w
zaleznosci od niej. Na przyklad Stany Zjednoczone bylyby drogie, ale
oczekiwana rentownosc bylaby rwniez wysoka. Podobnie jak w przypadku
Japonii i Szwajcarii. Kanada i Argentyna bylyby tansze, itd.
Czy ten system nie premiowalby bogatych? So what! Ich inwestycja bylaby
korzystna dla przyjmujacego kraju! Ale co mieliby zrobic utalentowani,
ale biedni? Panstwo mogloby ustalic rzne taryfy, zalezne od
kwalifikacji, mogloby przyznawac korzystne kredyty, a nawet zwalniac od
oplat niektre kategorie imigrantw.
Propozycja Beckera powinna zostac uzupelniona o restrykcyjny dostep do
obywatelstwa. Nie w obronie tozsamosci kultu-I rowej czy etnicznej
zwolennicy RAT nie sa ksenofobami ale dla zachowania tej samej
logiki. Poniewaz obywatelstwo zapewnia dostep do niektrych uslug
publicznych i do pomocy spolecznej, ma wymierna wartosc ekonomiczna.
Jest wiec racjonalne, by imigrant musial odpracowac kilka lat, zanim
uzyska dostep do wsplnego majatku, stworzonego przez obywateli.
Czy ta teoria nie jest niemoralna? Dla Beckera moralnosc i racjonalnosc
sa tym samym. Ekstrawagancja? Kiedy rzady amerykanskie i kanadyjskie
przyznaja wizy pobytowe waznym inwestorom (od miliona dolarw w gre w
Stanach Zjednoczonych), to juz po cichu kieruja sie beckerowska logika,
nie doprowadzajac jej do konca. A kto moze zaproponowac cos innego
biorac przy tym pod uwage, ze calkowity zakaz imigracji nie jest ani
pozadany, ani nie da sie go utrzymac? Zwolennicy RAT, doprowadzajac do
skrajnosci rozumowanie ekonomiczne, poszerzaja obszar rozwazan.
Proponuja nowe narzedzia, dzieki ktrym bedzie mozna rozwiazac dylemat
granicy otwartej i zamknietej... i wyleczyc ze schizofrenii sierzanta
Martineza.
Kalifornia stala sie Meksyfornia
Po trzydziestu latach imigracji i laczenia rodzin czterdziesci piec
procent mieszkancw Kalifornii jest pochodzenia meksy-
177
178 HIS Made in USA
kanskiego, nie liczac nielegalnych imigrantw. Czy ten stan jest wciaz
amerykanski?
Victor Hanson, profesor historii na kalifornijskim uniwersytecie,
twierdzi, ze stan ten stal sie Meksyfornia. W ksiazce opublikowanej pod
takim tytulem w 2003 roku wspomina rajska Kalifornie swojego
dziecinstwa, z lat piecdziesiatych dwudziestego wieku. Anglosasi zyli w
calkowitej zgodzie ze swoja meksykanska sluzba, braceros; Meksykanie
przyjezdzali na czas zbiorw i wracali na zime do ojczyzny. Swiat ten
zawalil sie, kiedy Meksykanie zaczeli przyjezdzac masowo i osiedlili
sie na dobre. Jaka byla tego przyczyna?
Poczawszy od 1970 roku Kalifornia przeksztalcila sie w stan
przemyslowy i miejski, rozpaczliwie poszukujacy sily roboczej,
koniecznej do budowy miast i wykonywania drobnych uslug, ktrych Biali
ani czarna mniejszosc nie mieli juz ochoty wykonywac; prace z
sezonowych zmienily sie w stale. Ta transformacja kalifornijskiej
gospodarki stala sie wielka gratka dla Meksykanw, ale takze dla
bialych Kalifornijczykw, nawet jesli czesto nie dostrzegali zaleznosci
pomiedzy jakoscia zycia i licznym personelem, ktry ich otaczal. Jesli
Kalifornia nie jest juz ta, za ktra teskni Victor Hanson, to nie ze
wzgledu na imigrantw, lecz z powodu przemiany spoleczenstwa wiejskiego
w miejskie i postindustrialne. To nowe spoleczenstwo jest brutalni
ejsze niz dawne, przemoc w miastach zdarza sie czesciej, a w stosunkach
miedzyludzkich mniej jest uprzejmosci. Czesto mlodzi Meksykanie biora
udzial w tych aktach przemocy. Jednak przypisywanie nieokrzesania
meksykanskiej imigracji oznaczaloby odwrcenie przyczyny i skutku.
Mozna tez brac pod uwage inna, optymistyczna wersje przyszlosci
Meksyfornii. Hanson widzi w Meksykanach zdobywcw: nowych barbarzyncw,
ktrzy narzucaja swj jezyk i obyczaje. Ale imigranci mysla o
sobie jak o przyszlych obywatelach Stanw Zjednoczonych. Gdyby
Kalifornii udalo sie dokonac fuzji tak niepodobnych do siebie kultur,
swiatw meksykanskiego i anglosaskiego, to dzieki metyzacji ludzi i ich
dziedzictwa bylaby pierwszym stanem co prawda amerykanskim, ale nie
bialym. Kalifornia-Meksyfornia stalaby sie gwarantem
uniwersalistycznych ambicji amerykanskiego projektu; antycypowalaby
amerykanska przyszlosc.
Imigrantw serdecznie witamy :-^T: 179
Ktra z wersji jest prawdziwa, ktra najlepiej oddaje kali-
; fornijska rzeczywistosc? Pesymisci maja na krtka mete kilka
powodw do narzekania, w szczeglnosci na degradacje szkl,
,oblezonych" przez Meksykanw. Ale dynamika, ktra juz zo-
'.,. stala uruchomiona, zmierza do integracji.
Integracja wazniejsza od wielokulturowosci
; Uniwersytet w Irvine, sto kilometrw na plnoc od granicy, plawi sie
w dobrobycie i spokoju. Na slonecznym kampusie studen-
i ci sa biali, brazowi, zlci. Murzynw jest niewielu. Tu nie mwi sie,
ze student jest Meksykaninem, ale ze jest Latynosem. Tak brzmi
politycznie poprawne okreslenie, oficjalnie uzywane podczas obliczania
preferencji przy wstepie na uniwersytet. Dziwna kategoria, ci Latynosi:
sa w niej wymieszane wszystkie ludy hi-spanojezyczne. Co prawda
kategoria Europejczykw, stosowana
i podczas spisw ludnosci i realizowania polityki preferencyjnej, jest
rwnie dziwna; przeciez w rzeczywistosci Anglicy przez dwa wieki
walczyli z Irlandczykami, Wlochami i ydami.
Leo Chavez, mlody socjolog z Irvine, tlumaczy, ze on sam jest z cala
pewnoscia Latynosem, ze jest pochodzenia meksykanskiego, ale odrzuca
terminy imigrant i mniejszosc. Tak sie bowiem sklada, ze jego
przodkowie kolonizowali Kalifornie o wiek wczesniej, niz stala sie ona
amerykanska. Chavez nalezy do mniejszosci, ktra przybyla do Kalifornii
przed europejska ,wiekszoscia"; aktualnie ta mniejszosc staje sie
wlasnie wiekszoscia. To, ze jest Latynosem, przyczynilo sie do jego
kariery uniwersyteckiej; Latynosi byli niedostatecznie reprezentowani
wsrd wykladowcw i w imie zasady rznorodnosci Chavez skorzystal z
przyspieszonego awansu. Jego europejscy koledzy nie maja do tego prawa,
a Azjaci w jeszcze mniejszym stopniu; sa bowiem nadreprezentowani i nie
moga spodziewac sie zadnych specjalnych wzgledw. Czy Chavez zasluguje
na swoje stanowisko uniwersyteckie? Z reguly czarni i latynoscy
naukowcy tlumacza, ze nie zawdzieczaja swojego awansu affirmative
action; ale Chavez mwi co innego. Jego zdaniem korzystanie z
affirmative action jest sprawiedliwe. Czy bez zastosowania zasady
rznorodnosci bylby kiedykolwiek profesorem? Nigdy sie nie dowiemy.
180
Made in USA
Leo Chavez jest zwolennikiem preferencji przyznawanych spolecznosciom,
jest takze przywiazany do pojecia etnicznosci obliczania Amerykanw
wedlug grup etnicznych, z ktrych sie wywodza. Aby stwierdzic, czy
mniejszosci sa dyskryminowane, trzeba by najpierw okreslic ich
liczebnosc. Zaniechanie tego pod pretekstem rwnosci rasowej rwnaloby
sie pozostawaniu slepym na dyskryminacje i rezygnacji z walki z nia.
Jednak w przeciwienstwie do Murzynw, ktrzy w wiekszosci trzymaja sie
rasowego rozrznienia, Latynosi sa od niego dalecy. Martwi to Leo
Chaveza.
Jego prace pokazuja, jak predko spolecznosci latynoskie rozpuszczaja
sie w amerykanskiej masie. Juz w drugim pokoleniu jego rodacy nie
pamietaja jezyka hiszpanskiego, a w trzecim szescdziesiat procent
Meksykanw-Amerykanw mwi w domu wylacznie po angielsku. Jedynym
wyjatkiem sa ci, ktrzy mieszkaja na granicy z Meksykiem. Do tej
jezykowej asymilacji w rwnym stopniu co szkola przyczynia sie
telewizja; mlodzi imigranci bardzo predko identyfikuja sie ze
swoim zespolem futbolowym czy z ulubionym zespolem hip-hopowym. Wnuki
nie moga porozumiec sie z dziadkami; Meksyk opuscil juz ich mysli.
Szybkim krokiem daza do amerykanizacji, zachecani przez rodzicw, bo od
tego zalezec bedzie ich awans spoleczny.
Aby ratowac to, co da sie jeszcze uratowac z meksykanskiej pamieci, Leo
Chavez wraz z innymi adeptami Raza, ,rasy latynoskiej", walczy o
dwujezyczne nauczanie. W latach osiemdziesiatych dwudziestego wieku
temat ten zmobilizowal zwolennikw wielokulturowosci; jedna trzecia
meksykanskich uczniw uczyla sie wtedy w publicznych szkolach
podstawowych w Kalifornii po hiszpansku, a jezyk angielski byl dla nich
drugim jezykiem. Rezultaty byly katastrofalne. Dzieci te nie mogly sie
nauczyc angielskiego i po skonczeniu szkoly mialy olbrzymie problemy ze
znalezieniem dobrej pracy. Przygoda z dwujezycznoscia dobiegla konca w
1998 roku, kiedy po referendum z inicjatywy wyborcw zakonczono
eksperyment i narzucono jezyk angielski jako jedyny jezyk nauczania. Od
tej pory batalia o wielokulturowosc i zachowanie meksykanskiej duszy
rozgrywa sie na bezpieczniejszym polu historii. Chavez zada
wprowadzenia poprawek, ktre lepiej oddalyby latynoski
Imigrantw serdecznie witamy iH= 181
wklad w historie Stanw Zjednoczonych. Jego zdaniem nalezaloby
podkreslic udzial oddzialw meksykanskich u boku Geor-ge'a Washingtona.
Ale rewizjonistyczne propozycje Leo Chaveza nie przekonuja rodzin
imigranckich, a juz z cala pewnoscia nie przekonuja biednych.
Amerykanskie marzenie, z ktrym spieraja sie elity, u maluczkich
pozostalo nienaruszone. Czy ich nadzieje sa uzasadnione?
Przeznaczenie Latynosw: eksploatacja czy integracja?
Amerykanski projekt obiecuje awans spoleczny. Wnuki robotnika imigranta
moga dolaczyc do klasy sredniej. Czy z Meksykanami stanie sie tak, jak
stalo sie z Irlandczykami, Wlochami czy Rosjanami? Liberalowie maja
watpliwosci.
Socjolog Stephen Klineberg, ekspert w dziedzinie migracji i z
uniwersytetu Rice w Houston drugiego wielkiego punktu przerzutowego,
przez ktry przybywaja Latynosi zauwaza, ze mechanizm powstawania
klas srednich z populacji imigrantw dzis nie dziala juz tak jak
dawniej. Nie ze wzgledu na ich etniczne pochodzenie, ale dlatego, ze
szkola publiczna nie spelnia juz funkcji integrujacej. Wedlug tej
liberalnej krytyki szkolom publicznym, do ktrych uczeszczaja
meksykanskie dzieci, brakuje srodkw i nauczycieli; biali podatnicy,
szczeglnie w Kalifornii i w Teksasie, maja opory przed placeniem
podatkw, z ktrych finansowane sa szkoly publiczne dla biednych
biale rodziny wola bowiem szkoly prywatne, gdzie nauka stoi na wyzszym
poziomie i gdzie nie ma Meksykanw. Tego rodzaju krytyki pochodza z kl
sprzyjajacych wydatkom publicznym, szczeglnie zas ze zwiazkw
zawodowych nauczycieli, ktre w Stanach Zjednoczonych sa rwnie potezne
jak we Francji. Lecz rzeczywistosc nie potwierdza ich zarzutw. W
Kalifornii bowiem sumy przeznaczone na szkolnictwo publicznie
nieustannie wzrastaja w rwnym stopniu na szkoly z dobrych dzielnic i
na szkoly z dzielnic zamieszkiwanych przez imigrantw. Brak pieniedzy
na integracje Meksykanw jest wiec argumentem politycznym, popularnym
wsrd liberalw, ale jego prawdziwosc nie jest dowiedziona. Niemniej
jednak Meksykanie robia postepy wolniej niz Biali czy Azjaci. Czyzby
byli
182 *g Made in USA
mniej zdolni niz ci Chinczycy czy Wietnamczycy, ktrzy zdaja sie
growac w Kalifornii nad swoimi szkolnymi klasami? Rasa nie jest tu
zadnym wytlumaczeniem; w rzeczywistosci rznica polega na spolecznej
rekrutacji Meksykanw i Azjatw. Z Azji przyjezdzaja rodziny juz
wyksztalcone, wyselekcjonowane przez amerykanskie agencje imigracyjne,
rodziny faworyzowane przez prawo, ktre daje im premie za kwalifikacje.
Natomiast Meksykanie to niemal zawsze biedni chlopi.
Czy tych Meksykanw szkola nie interesuje? Trzeba wziac pod uwage taka
mozliwosc. Meksykanscy rodzice w niewielkim stopniu przywiazuja wage do
wynikw w szkole; oczekuja raczej od swoich dzieci, zeby zaczely jak
najpredzej zarabiac. Nie wszyscy jeszcze przyjeli do wiadomosci, ze
zyja w USA na dobre, oraz ze amerykanska gospodarka sie zmienila:
wymaga albo bardzo wyksztalconych pracownikw, albo sluzebnej sily
roboczej. W kraju, gdzie nie wystarcza juz ciezko harowac, aby wspinac
sie po drabinie spolecznej, status spoleczny i ekonomiczny zalezy od
edukacji. Czy mamy z tego wnioskowac, ze druga generacja Meksykanw
pozostanie zablokowana na samym dole drabiny spolecznej, ograniczajac
sie do wykonywania zle oplacanych prac fizycznych, tak jak ich rodzice?
Stephen Klineberg to przewiduje: Latynosi, skazani wylacznie na prace
fizyczna, utworzyliby podklase, jednoczesnie rase i klase, stojaca
nizej z przyczyn spolecznych i ekonomicznych. Stany Zjednoczone jako
spoleczenstwo panw i niewolnikw, w ktrym klasa robotnicza stalaby
sie klasa niebezpieczna?
Inny socjolog, Frank Bean z Irvine, przeciwstawia temu re-make'owi
walki klas scenariusz wloski. Pierwsze pokolenia wloskich imigrantw
rwniez nie przywiazywaly szczeglnego znaczenia do nauki; wolaly jak
najszybciej wysylac swoje dzieci na rynek pracy. W latach dwudziestych
dwudziestego wieku Wlosi wydawali sie skazani na utworzenie
dziedzicznego proletariatu, az osiagneli z lekkim opznieniem
amerykanska norme. Lecz, jak zauwaza Frank Bean, nauczyciele powinni
pomagac Meksykanom w integracji, wpajajac im ,wartosci pozytywne"
Ameryki. Jesli w imie respektowania rznorodnosci kulturowej szkoly
publiczne kultywuja mit zrznicowania, zamiast uczyc dyscypliny i etyki
pracy, to Latynosi mogliby rzeczywiscie zdegenerowac sie w te podklase,
ktrej tak oba-
Imigrantw serdecznie witamy ; ' 183
wiaja sie liberalowie. Tak wiec, w przeciwienstwie do sytuacji w
Europie, w Ameryce to konserwatysci czesciej niz liberalowie stoja po
stronie imigracji. Jak wytlumaczyc to odwrcenie znakw?
Imigranci odnawiaja wartosci konserwatywne
Pracodawcy widza w Meksykanach pracownikw idealnych: niedrogich,
nieodmawiajacych zadnej roboty, rzadko nalezacych do zwiazkw. Bez nich
podupadloby kalifornijskie rolnictwo i hotelarstwo albo trzeba by
podwyzszyc ceny. Meksykanska sila robocza pozwala rwniez oszczedzic na
inwestycjach w technike: z tej przyczyny przemysl i uslugi sa w
Kalifornii w mniejszym stopniu zautomatyzowane niz w Europie. Lokalni
pracodawcy, zwiazani z nimi przedstawiciele wladzy oraz media zajmujace
sie finansami ,The Wall Street Journal" jest ich naj swietniej szym
przedstawicielem sa wiec zwolennikami imigracji.
W apelu opublikowanym przez ten dziennik na poczatku 2004 roku,
zatytulowanym Konserwatywny manifest na temat zasad imigracji, grupa
intelektualistw zaprotestowala przeciw zwiekszeniu liczby straznikw
granicznych (trzy tysiace szescset w 1990 roku, dziesiec tysiecy w roku
2000). Jedynym rezultatem tego kroku byl wzrost liczby ofiar wsrd osb
nielegalnie przekraczajacych granice; natomiast nie wplynelo to na
zmniejszenie fali nielegalnych imigrantw, ktra w tym samym okresie
liczyla szesc milionw osb. Sygnatariusze dodawali, ze tak wczoraj,
jak i dzis imigracja jest ,wazna sila napedowa gospodarki amerykanskiej
oraz jej sil zbrojnych", a takze ostateczna bronia ,przeciw stagnacji i
upadkowi".
Poza ekonomicznymi obliczeniami konserwatystw cieszy rwniez, ze
latynoscy imigranci nie kontestuja w najmniejszym stopniu
kapitalistycznego modelu gospodarczego i ze przyczyniaja sie do jego
rozwoju wlasna praca i przedsiebiorczoscia. Tak sie sklada, ze nowe
przedsiebiorstwa w Kalifornii unikaja jak ognia zatrudniania na etat,
preferujac kontrakty z podwykonawcami. Ta praktyka, ktra narodzila sie
w Krzemowej Dolinie, staje sie norma w Kalifornii i z pewnoscia
rozprzestrzeni sie na cale Stany Zjednoczone. Wymaga ona od imigrantw,
by
184 HI Made in USA
organizowali sie w przedsiebiorstwa, a Meksykanie to potrafia. Ich
wartosci ekonomiczne sa zbiezne z wartosciami konserwatystw.
Podobnie jest z moralnoscia. Solidne, meksykanskie rodziny, ich
chrzescijanska moralnosc, ich etyka pracy odradzaja amerykanski sen,
negowany przez liberalw. Meksykanie maja takze w oczach konserwatystw
inna zalete: niezbyt licza na pomoc spoleczna. Oczekuja jej w mniejszym
stopniu niz imigranci wywodzacy sie z innych kultur, nie przez
niewiedze, ale dlatego, ze odwodzi ich od tego ich wlasna tradycja.
Meksykanskie rodziny sa takze bardziej harmonijne; samotne matki
zdarzaja sie tu rzadziej niz wsrd Murzynw czy Bialych.
Wydaje sie, ze maja rwniez bardziej konserwatywne poglady polityczne.
Meksykanie posiadajacy obywatelstwo glosuja wciaz jeszcze rzadko, ale
nie oddaja glosw automatycznie na demokratw. Tym rznia sie w
zasadniczy sposb od Murzynw, ktrzy w dziewiecdziesieciu pieciu
procentach sprzyjaja demokratom. Kiedy w 2003 roku kandydat
meksykanskiego pochodzenia byl konkurentem Arnolda Schwarzeneggera w
wyborach na gubernatora Kalifornii, czterdziesci procent latynoskich
obywateli wolalo jednak androida z Hollywood; a przeciez Jorge
Bustamante byl ich kuzynem, nalezacym do tej samej rasy.
Meksykanie - Amerykanie tacy jak inni? Badania uniwersytetu Kalifornii
Poludniowej opublikowane w 2004 roku wykazaly, ze po dwudziestu latach
pobytu imigrantw w tym stanie, dwie trzecie sposrd nich bylo
wlascicielami wlasnego mieszkania czy domu, a dziewiecdziesiat procent
zylo powyzej progu ubstwa. Azjaci szybciej odnosza sukces w
Kalifornii, ale Latynosi depcza im po pietach.
Takie sa fakty. Nie przekonuja one wszystkich Amerykanw. Nurt
,natywistyczny" sprzeciwia sie domniemanemu rozrzedzeniu autentycznej
kultury amerykanskiej w oceanie imigracji, tak jak kiedys sprzeciwial
sie imigracji irlandzkiej, wloskiej czy zydowskiej. Politolog Samuel
Huntington wyrazil te nieco ksenofobiczna nostalgie w 2004 roku w
ksiazce zatytulowanej Who Are We? Poddal w niej kolejnej obrbce
niezmienne argumenty dotyczace ,kolorowych imigrantw, ktrzy nie
podzielaja naszych wartosci". Wartosci, ktre Huntington opi-
Imigrantw serdecznie witamy =K~? 185
suje jako angloprotestanckie czyli takie, jak on sam. I
oswiadcza, ze nie istnieje zaden amerykanski sen, jest tylko sen
angloprotestancki. Nie definiuje jednak ani tego snu, ani substancji
bronionych przez siebie wartosci tak jak w poprzedniej swojej
ksiazce, Zderzenie cywilizacji, nie zatroszczyl sie o sprecyzowanie, co
rozumie pod pojeciem ,cywilizacji". Domyslac sie mozna, ze Huntington,
tak jak Victor Hanson w przypadku Kalifornii, odczuwa nostalgie za
wyidealizowanym spoleczenstwem amerykanskim, ktre nie istnieje juz od
wieku; wedlug spisu ludnosci w Stanach Zjednoczonych zostalo juz tylko
dwanascie procent angloprotestantw. Co nie przeszkadza ;
Huntingtonowi znajdowac czytelnikw, bo w Ameryce, tak samo ; jak
gdzie indziej, zawsze istniec beda narcystyczni odbiorcy, za-;
kochani we wlasnej tozsamosci i wrogo nastawieni do otaczajacego
swiata. Lecz w odrznieniu od Europy ruchy natywistycz-' ne, tak
jak izolacjonisci w sferze polityki zagranicznej f i
protekcjonisci w sferze gospodarki - trzy oblicza tego samego
zamkniecia na swiat maja w USA niewielkie wplywy. Kandydaci gloszacy
takie poglady, jak Patrick Buchanan podczas wyborw prezydenckich w
2000 roku (dwa procent glosw), sa unicestwiani przez wyborcw;
dziewiecdziesiat osiem procent Amerykanw ma niejakie trudnosci, by
stac sie ksenofobami.
Nietlukacy sie melting-pot
Chicano, Amerykanin pochodzenia meksykanskiego, nie jest juz
Meksykaninem; nie jest takze Amerykaninem, takim jak pozostali. Chicano
sie asymiluje, ale jednoczesnie modyfikuje to amerykanskie
spoleczenstwo, ktrego czescia stal sie definitywnie. Dzieje sie tak
dlatego, ze nie jest to jednostka pasywna, eksploatowana przez
kapitalistw. Wklad Chicano nie ogranicza sie do folkloru, tacos i
gitary. Meksykanie wprowadzaja rwniez elementy bardziej znaczace dla
amerykanskiej kultury nowe chrzescijanstwo i obycie z metyzacja.
Meksykanie praktykujacy chrzescijanie mieszaja indianskie zwyczaje
z ewangeliami w synkretyzmie dalekim od rzymskiej liturgii. Wszedzie,
gdzie Meksykanie albo inni Latynosi sa liczni, tworza ,boze
zgromadzenia", obywajace sie bez ksiedza, ale nie bez transu i
wewnetrznej iluminacji. W miare
186 US Made in USA
jak zgromadzenia staja sie coraz liczniejsze w Stanach Zjednoczonych,
tworzy sie nowe chrzescijanstwo, wypierajace stare; a zmiana jest tym
szybsza, ze latynoskie liturgie ewangelickie przypominaja kulty
czarnych baptystw i Bialych z Poludnia. Wszystko to razem wziete
umacnia konstrukt, ktry nazwalismy ,nowa religia amerykanska".
Meksykanie tworzacy synteze chrzescijanstwa ze swiatem indianskim sa
rwniez metysami, bo nie istnieje ani rasa meksykanska, ani latynoska
wsplnota etniczna; ta kategoria administracyjna laczy wszystkie rasy,
ktre powstaly w Ameryce acinskiej. Meksykanie sa tego swiadomi, jest
to dla nich powd do dumy. W latach trzydziestych dwudziestego wieku
rozwineli wokl metyzacji koncepcje rasy ,kosmicznej", to znaczy
uniwersalnej; nie maja wiec zadnych zastrzezen wobec dalszej metyzacji.
To zachowanie zrywa z anglosaska obsesja czystosci krwi. Meksykanski
wplyw sprawia, ze jest coraz wiecej mieszanych malzenstw; przed latami
szescdziesiatymi bylo nie do pomyslenia, by jakis Azjata, Chinczyk lub
Japonczyk zawarl zwiazek malzenski poza swoja spolecznoscia; dzis
polowa Azjatw zeni sie z nie-Azjatami, a jedna czwarta Latynosw z
nie-Latynosami. Spoleczenstwo nie pietnuje juz takich mieszanych
malzenstw. Zwiazki pomiedzy Bialymi i ,kolorowymi", zakazane w
Kalifornii az do lat piecdziesiatych dwudziestego wieku, dzis nie robia
juz wrazenia.
Kalifornia podzielona jest teraz pomiedzy tych, ktrzy odczuwaja
nostalgie za znikajaca cywilizacja anglosaska, rzecznikw
wsplnot, w ktrych kazdy kultywowalby swoja tozsamosc, i rzeczywistosc
spoleczna: a ta rzeczywistosc jest meksyfornijska. Meksyfornia miesza
sie nastepnie z Azjatami Chinczykami, Japonczykami, Wietnamczykami.
Nie zapominajac o Ormianach, iranskich ydach, Hindusach, Etiopczykach,
itd. Nie ma z pewnoscia takiego narodu na swiecie, ktry nie bylby
reprezentowany w Kalifornii. Wystarczy posluchac radia w Los
Angeles: istna wieza Babel! Tu powstaje nowa Ameryka, ktra nie jest
juz biala. Co nie oznacza, ze nie jest to Ameryka wierna podstawowym
zasadom Stanw Zjednoczonych; lecz amerykanski projekt nie jest juz
wylacznie projektem dla Bialych.
Imigrantw serdecznie witamy i
187
Amerykanska rasa, albo sen Crevecoeura
W 1782 roku Saint-John de Crevecoeur, pierwszy komentator
amerykanskiego marzenia, zastanawial sie w jednym ze swoich Listw
amerykanskiego farmera: ,Czymze jest Amerykanin, ten nowy czlowiek?". I
odpowiadal: ,Jest Europejczykiem lub od Europejczyka pochodzi, skad ten
dziwny melanz krwi, jakiego nie uswiadczysz w zadnym innym kraju.
Mglbym podac przyklad rodziny, gdzie dziad jest Brytyjczykiem,
malzonka Holen-derka, ktrej syn poslubil Francuzke, a czworo
pozostalych dzieci ma cztery zony, z ktrych kazda wywodzi sie z innej
nacji". Taka mieszanina, nie do pomyslenia w wczesnej Europie, wydala
sie temu pionierowi studiw amerykanskich zdumiewajacym zjawiskiem.
Dodawal: ,Jest Amerykaninem ten, kto porzuciwszy swoje stare przesady i
obyczaje, przyjmuje za wlasny nowy sposb zycia, jest posluszny nowemu
rzadowi i przyjmu- je nowa pozycje, jaka uzyskal".
Ta opisywana przez Crevecoeura Ameryka nie miala jeszcze dziesieciu
lat, a juz przypominala to, czym chciala sie stac. Z ograniczeniami
wlasciwymi epoce: w wypowiedzi Crevecoeura mieszanka tworzaca nowa rase
europejska wykluczala Murzynw i Indian, licznych przeciez w wczesnej
Ameryce. Ta wzgledna metyzacja ograniczala sie wiec do Europy
Plnocnej. Pod koniec dziewietnastego wieku Crevecoeur mglby
stwierdzic, ze jego nowy Amerykanin wciaz powstrzymywal sie od
malzenstwa z Wloszka czy Irlandka, a jeszcze bardziej od malzenstwa z
ydwka. W tym czasie wstepu do nowojorskich sklepw zabraniano psom
oraz Irlandczykom. Dopiero w polowie dwudziestego wieku zalamaly sie
bariery pomiedzy narodami i w Stanach Zjednoczonych powstala pierwsza
rasa europejska, ktra sama przypisywala sobie taka tozsamosc.
Tozsamosc europejska w Stanach Zjednoczonych, na dlugo zanim pojawila
sie w Europie...
Jesli nikt juz nie watpi w istnienie tej tozsamosci w USA, to czy ona
takze wymiesza sie i utworzy nadtozsamosc amerykanska i uniwersalna,
konczac w ten sposb sen, ktry Crevecoeur zaczal snic dwa wieki
wczesniej? Liczba Amerykanw, ktrzy podczas kolejnych spisw
narodowych zamiast wypelnic jedna kratke: ,Bialy", ,Murzyn",
,Indianin", ,Latynos", wola krat-
-= Made in USA
o wa rase? Mistrz golfa Tiger
ROZDZIA DZIEWITY
Twrcza destrukcja
Kiedy Ameryka wreszcie sie potknie? Ci sposrd Europejczykw, ktrzy
nie lubia Stanw Zjednoczonych (czyli bardzo wielka ich czesc), oraz
amerykanska lewica nienawidzaca kapitalizmu wyczekuja na najmniejszy
blad. adna gospodarka nie jest baczniej obserwowana jednak nie po
to, by wykryc, jakie sa 'jej recepty na sukces, lecz zeby dostrzec
oznaki jej slabosci. W ciagu ostatnich dwudziestu lat prasa i eksperci
oglaszali koniec przemyslu w Stanach Zjednoczonych, upadek Krzemowej
Doliny, znikniecie klasy sredniej, pojawienie sie nowej biedoty, wzrost
ilosci bezdomnych, rosnacy odsetek bezrobotnych, liczne krachy
gieldowe, bankructwo federalnego panstwa, a przede wszystkim schylek.
,Schylkowosc" jest dla niektrych ekonomistw i historykw
amerykanskich a niekiedy takze francuskich okazja do tasmowej
produkcji ksiazek i artykulw.
Schylek kaze na siebie czekac: od dwudziestu pieciu lat Stany
Zjednoczone wytwarzaja niezmiennie jedna trzecia swiatowego bogactwa.
Ich gospodarka jest wiec odporna na wszelka konkurencje europejska,
japonska czy chinska. W dziedzinie badan i innowacji Amerykanie maja
bezwzgledna przewage: polowa patentw rejestrowanych co roku w
Swiatowej Organizacji Wlasnosci Intelektualnej to patenty amerykanskie.
W ciagu ostatnich dwudziestu lat sredni roczny wzrost gospodarczy
wynosil trzy i dwie dziesiate procent w Stanach Zjednoczonych, dwa i
dwie dziesiate procent w Europie i jeden i jedna dziesiata procent w
Japonii. Sprowadzajac te liczby do sytuacji kazdego z nas, oznacza to,
ze Amerykanin dysponuje srednio dochodami o trzydziesci procent
wyzszymi od europej-
skich; zostalismy z tylu. W tym samym okresie Amerykanie nie ucierpieli
od inflacji ani masowego bezrobocia: pracy w Stanach Zjednoczonych nie
brakuje. Przyznajemy, ze dolar ani konsumpcja szczescia nie daja i ze
nasze spoleczenstwa nie sa porwnywalne, ale rzne gospodarki mozna
opisywac i porwnywac. Gospodarka USA wyprzedza nasza, nie mozna temu
zaprzeczyc.
Kapitalizm nie do nasladowania
To, co doprowadzilo do obiektywnej, dajacej sie wyliczyc przewagi
gospodarki amerykanskiej, jest stosunkowo proste: to zadna tajemnica,
ale trudno byloby wyeksportowac te przyczyne do Europy. Mozna ja
okreslic krtko to ,twrcza destrukcja", bedaca podstawa kapitalizmu.
Ta metafora, ktra stworzyl w 1930 roku austriacki ekonomista, Joseph
Schumpeter, znajduje konkretne odzwierciedlenie na amerykanskim rynku
pracy: co roku, nawet w tej chwili, likwiduje sie dwadziescia osiem
milionw miejsc pracy w upadajacych przedsiebiorstwach. To widac:
amerykanski pejzaz usiany jest przemyslowymi ugorami, ktre kaza
wierzyc w zrujnowana gospodarke. Lecz jednoczesnie powstaje taka sama
lub wieksza liczba miejsc pracy w nowych firmach; do tego znacznego juz
ruchu dochodzi pietnascie procent zatrudnionych, zmieniajacych prace
pomiedzy juz istniejacymi przedsiebiorstwami.
Wladze nie robia w zasadzie nic, by powstrzymac znikanie starych firm;
natomiast robi sie wszystko, by ulatwic start nowym. Prawo i instytucje
publiczne, faworyzujac ,wchodzacych", przyszlych przedsiebiorcw, a nie
tych, ktrzy juz funkcjonuja, dzialaja przeciw rentierstwu wynikajacemu
z uprzywilejowanej pozycji na rynku. Mamy tu do czynienia z
przeciwienstwem modelu dominujacego w Europie: u nas licza sie prawa
nabyte; w Stanach Zjednoczonych nic nie jest nabyte. Pracownik
amerykanskiego sektora prywatnego bedzie zatrudniony srednio w szesciu
rznych miejscach; za te cene bezrobocie nie dotknie go nigdy (albo
tylko na krtko). Prywatny rynek pracy nie jest chroniony, wiec
paradoksalnie praca jest pewniejsza w Stanach Zjednoczonych niz w
Europie; niestabilnosc zatrudnienia prowadzi do oglnego bezpieczenstwa
na rynku pracy.
Twrcza destrukcja i
Zasada twrczej destrukcji przewodzi wiekszosci programw gospodarczych
przyjmowanych przez amerykanskie rzady. Niskie oprocentowanie kredytw
sprzyja innowacyjnosci; niewysoki poziom swiadczen spolecznych obniza
koszty wejscia na rynek i ulatwia tworzenie nowych firm; niedroga
energia i transport pozwalaja na realizowanie nowych pomyslw; liczna
imigracja dostarcza niewyczerpanych, tanich zasobw sily roboczej;
oglna elastycznosc rynku pracy przyspiesza wchodzenie i wychodzenie z
niego. Wszystko to sprzyja pionierom, a takze podejmowaniu ryzyka. Z
drugiej strony, dojrzale przedsiebiorstwa sa opodatkowane, aby wspomc
przedsiebiorstwa mlode; tak wiec klasyczny przemysl finansuje sluzby
medyczne, z ktrych korzystac beda mogli mlodzi, nieubezpieczeni
przedsiebiorcy. Brak powszechnego ubezpieczenia spolecznego sprzyja
,wchodzacym".
Kola instytucji gospodarczych lepiej tlumaczy amerykanskie osiagniecia
niz innowacje techniczne. Innowacje szybko staja sie uniwersalne;
przedsiebiorstwo informatyczne czy fa-bn ka lekw w Stanach
Zjednoczonych nie dziala inaczej niz w Europie. Najbardziej znaczace
rznice w produktywnosci pomiedzy stara Europa i USA sytuuja sie w
tradycyjnym przemysle i w uslugach publicznych; w Europie sa to pola
najlepiej chronione przed konkurencja, pola gdzie nikt juz nie moze
wejsc na rynek. Chroniona gospodarka jest wolniejsza.
Szybkie znikanie z rynku i jeszcze szybszy powrt nan stanowia klucz do
amerykanskiego modelu gospodarczego. Jest to model, ktry nie moze byc
nasladowany w Europie. Kto zgodzilby sie u nas na likwidacje swiadczen
spolecznych, konkurencje w sferze uslug publicznych, cala armie
imigrantw gotowych podjac prace i porzucanie przedsiebiorstw, ktre
znalazly sie w tarapatach? Nie do pomyslenia! Jedyna mozliwa zbieznosc
pomiedzy Europa i amerykanskim doswiadczeniem to waluta: gdyby euro
stalo sie rwnie pozadane jak dolar, nasi przedsiebiorcy skorzystaliby
z rwnie niskiego oprocentowania, co Amerykanie. Lecz, jesli
rozpatrywac go osobno, ten parametr nie wystarczylby, aby dogonic Stany
Zjednoczone.
Zasada twrczej destrukcji jawi sie obecnie jako jedyna, ktra jak
pokazuje doswiadczenie prowadzi do szybkiego wzrostu i pelnego
zatrudnienia; nie znamy jak dotad zadnej
192 HH Made in USA
skutecznej alternatywy. Wszystkie panstwa, ktre moga to zrobic,
prbuja sie do tej zasady zblizyc. Stara Europa, ktra zblizyc sie nie
moze, staje sie zakladniczka wolnego wzrostu i bezrobocia w sektorze
prywatnym. Na pocieszenie przeczytac mozemy, ze amerykanski kapitalizm
nie tylko jest niemoralny, ale i niepozbawiony sprzecznosci.
Czy kapitalizm jest dziki?
Czterdziesci trzy miliony nieubezpieczonych
Wszyscy Amerykanie znaja Janet, Sharon albo Tima. Jesli byles kiedys w
Stanach Zjednoczonych, to tez ich znasz. Ich imie wypisane jest na
koszuli; to oni z entuzjazmem wyliczaja specjalnosci restauracji albo
promocje w supermarkecie. Sa biali, czarni, pochodza z Meksyku, maja
obywatelstwo albo nie, przebywaja w USA legalnie albo nielegalnie.
Zarabiaja dwanascie dolarw na godzine, bez umowy o prace, bez
gwarancji, ze nie zostana natychmiast zwolnieni. Nie korzystaja z
zadnych swiadczen socjalnych. Jest ich okolo czterdziestu milionw,
nazywa sie ich working poors, pracujaca biedota. Ci pracownicy sa
podstawa amerykanskiego spoleczenstwa uslugowego, opartego na szybkim
dzialaniu, elastycznym rynku pracy i niewysokich kosztach. Bez owych
working poors amerykanska gospodarka stanelaby w miejscu albo
przypominalaby gospodarki europejskie, szczodrzej oferujace rozmaite
swiadczenia, ale takze mniejsza liczbe miejsc pracy. W Stanach
Zjednoczonych zatrudnienie wazniejsze jest od ochrony; nazywa sie to
wyborem spolecznym, choc wybr ten nigdy nie zostal poddany spolecznej
ratyfikacji.
Oto Sharon, sprzedawczyni w wielkim sklepie w Detroit, w stanie
Michigan. Jest czarna, samotna, ma dwoje dzieci; w wieku dwudziestu
osmiu lat jest symboliczna przedstawicielka grupy nazywanej rwniez
nieubezpieczonymi. Jej los znajduje sie w centrum europejskiej krytyki
amerykanskiego kapitalizmu, ale takze krytyki amerykanskiej (chociaz ta
jest jednak lagodniejsza, takze ze strony liberalw). Sharon uwazana
jest w Stanach Zjednoczonych nie tyle za ucisniona przez system
kapitalistyczny, ile za ofiare wlasnego postepowania. Ta kalwinistyczna
wizja dominuje w spolecznych odczuciach,
Twrcza destrukcja * =" 193
w tym takze odczuciach nieprotestantw, a nawet liberalw. Czy Sharon
nie jest ofiara bylego prezydenta Clintona w jeszcze wiekszym stopniu
niz ofiara kapitalizmu?
W 1996 roku Clinton podjal historyczna decyzje, aby nie przyznawac juz
automatycznie hojnego zasilku samotnym kobietom wychowujacym dzieci,
czyli AFDC (Aid to Families with Dependent Children). Ta utworzona w
latach trzydziestych dwudziestego wieku zapomoga byla pierwotnie
przeznaczona dla wdw i nie podlegala zadnym warunkom. Ale
spoleczenstwo zmienialo sie i glwnym beneficjentkami AFDC staly sie,
poczawszy od lat szescdziesiatych dwudziestego wieku, mlode samotne
matki, z nadreprezentacja Murzynek. Dalo to poczatek slynnemu sporowi,
wznieconemu przez konserwatystw uwazajacych zasilek dla samotnych
matek za przyczyne rozpadu rodzin murzynskich. W rzeczywistosci liczba
dzieci urodzonych w Stanach Zjednoczonych w zwiazkach pozamalzenskich
cia-i gle rosla od lat szescdziesiatych, i to we wszystkich kategoriach
spolecznych; ale AFDC stalo sie symbolem polityki spolecznej, majacej
destrukcyjny wplyw na etyke pracy. Bill Clinton zgodzil sie z tym
rozumowaniem, pozwalajac zwyciezyc najbardziej konserwatywnej ideologii.
Sharon, tak jak miliony samotnych matek opuszczona przez Billa
Clintona, musiala spotkac sie z doradca spolecznym stanu Michigan, a
ten natychmiast znalazl jej prace. Rynek amerykanski produkuje
nieustannie miejsca pracy dzieki wzrostowi gospodarczemu, ale takze ze
wzgledu na niskie zarobki i brak swiadczen spolecznych. Dwanascie
dolarw na godzine, jakie zarabia Sharon, kosztuja jej pracodawce
niewiele wiecej niz dwanascie dolarw; nie dochodzi do tego, jak w
Europie, piecdziesiat procent skladek spolecznych. Tak wiec Sharon
znalazla prace, bo nie jest ubezpieczona. Czy oznacza to, ze
swiadczenia socjalne w Ameryce nie istnieja, albo ze gdyby Sharon
potrzebowala pomocy lekarskiej, to nie otrzymalaby jej?
W rzeczywistosci niewielu o tym wie, nawet w Stanach Zjednoczonych
wydatki na cele spoleczne osiagaja tam ten sam poziom, co w Europie, sa
nawet blizsze poziomu Skandynawii niz Francji; lecz zarzadzanie tymi
wydatkami oraz ich dystrybucja wygladaja zupelnie inaczej niz u nas.
Gdyby Sharon miala taka potrzebe, moglaby za darmo skorzystac z pan-
194 US Made in USA
stwowego szpitala: ostry dyzur to ubezpieczenie spoleczne
najbiedniejszych. Gdyby przypadkiem stala sie jeszcze biedniejsza, niz
jest obecnie ze swoimi zarobkami, gdyby zeszla ponizej progu ubstwa (w
jej wypadku okolo tysiaca dwustu dolarw miesiecznie), to uzyskalaby
federalne ubezpieczenie spoleczne; staloby sie tak rwniez, gdyby miala
wiecej niz szescdziesiat piec lat. Paradoks Sharon i czterdziestu
trzech milionw nieubezpieczonych polega na tym, ze nie sa oni ani
wystarczajaco biedni, ani wystarczajaco starzy, by skorzystac z
ubezpieczenia spolecznego. Sharon wpadla w szczeline systemu.
Dobroczynnosc narodowa
Poza panstwowym szpitalem Sharon moze korzystac takze z przychodni
prowadzonych przez koscioly i prywatne fundacje; nie brakuje ich w
Michigan, a dobroczynnosc w Stanach Zjednoczonych nie jest tak
napietnowana, jak obecnie w Europie.
W sumie Amerykanie wydaja na swiadczenia socjalne tyle samo, co
Europejczycy jesli zsumowac wydatki publiczne i wydatki olbrzymiego
sektora zwanego non-profit, koscielnego i swieckiego. W
miedzynarodowych porwnaniach dobrowolna pomoc nie jest w zasadzie
brana pod uwage, co w statystykach znacznie obniza poziom redystrybucji
w Stanach Zjednoczonych; rzeczywiscie, patrzac z europejskiego punktu
widzenia, donacje nie sa ksiegowane jako forma redystrybucji. Ale
Europejczycy rocznie wplacaja srednio zaledwie piecdziesiat siedem
dolarw na rzecz instytucji dobroczynnych, a w Ameryce w 2002 roku byly
to dziewiecset piecdziesiat trzy dolary. Odliczenia podatkowe, z
ktrych korzystaja darczyncy nie wystarczaja, aby wytlumaczyc taka
hojnosc; niezaleznie od darw pienieznych osiemdziesiat milionw
Amerykanw regularnie poswieca czesc swego czasu dzialaniom non-profit,
a szescdziesiat milionw robi to okazjonalnie. Hojnosc jest
przynajmniej w rwnym stopniu co zysk ekonomiczny rysem
charakterystycznym Stanw Zjednoczonych. Datki osb prywatnych
kierowane sa takze do krajw biednych. W miedzynarodowych statystykach
Stany Zjednoczone figuruja za wiekszoscia krajw europejskich, ale w
tej klasyfikacji nie bierze sie pod uwage pomocy ze strony osb
prywatnych, stanowiacej szescdziesiat
procent calej amerykanskiej pomocy. Gdyby wliczyc pomoc prywatna, Stany
Zjednoczone okazalyby sie bardziej hojne niz kraje, ktre je pouczaja.
Dlaczego Amerykanie wola dobrowolna redystrybucje od redystrybucji za
posrednictwem panstwa? Wynika to z tradycji, bo Amerykanie nie ufaja
panstwu, ale swoim Kosciolom; socjalizm nigdy ich nie przekonal;
wielkie rozmiary kraju bardziej zachecaja do okazywania solidarnosci w
poblizu niz do transferu przez odlegle centrum; i w koncu solidarnosc
na skale kraju jest latwiejsza do zaakceptowania w spoleczenstwach
jednorodnych, takich jak skandynawskie, niz w panstwach wieloetnicz-
nych i wielokulturowych. W Stanach Zjednoczonych stwierdza sie, ze
solidarnosc spoleczna jest silniejsza, kiedy populacja jest bardziej
jednorodna; na Alasce, w stanie nieomal wylacznie bialym, zasilek dla
samotnych matek osiaga wysokosc osiemset dolarw miesiecznie, a spada
do stu piecdziesieciu Idolarw w wieloetnicznym Missisipi. Mozemy z
tego wywnioskowac, ze wzrastajaca imigracja nie zacheci Amerykanw do
wiekszej solidarnosci publicznej; natomiast wzmagaja sie przejawy
solidarnosci dobrowolnej.
Czy istnienie w Stanach Zjednoczonych i w Europie tak rznych obiegw
ma wplyw na zdrowie publiczne? Jesli porwnywac skutecznosc
kanadyjskiego systemu ubezpieczeniowego, ktry jest zblizony do
europejskiego, do skutecznosci dziwacznej konstrukcji amerykanskiej,
rezultaty wydaja sie podobne. Przy zastosowaniu kazdego z tych systemw
srednia zycia objetych nimi osb jest podobna, a liczba zgonw z powodu
wypadkw wsrd amerykanskich ubezpieczonych i nieubezpieczonych nie
rzni sie wcale. Jednak chociaz jakosc uslug medycznych dla obu
kategorii pacjentw jest porwnywalna, to dostep do nich nie jest
jednakowy. Najdrozsze ubezpieczenia daja pacjentom najwieksza swobode
wyboru i najszybszy dostep do uslug. Jednak ich jakosc pozostaje dla
wszystkich niemal jednakowa.
Fakt, ze wsrd nieubezpieczonych nie dochodzi do dramatw zdrowotnych,
tlumaczyc mozna rwniez fluktuacyjnym charakterem tej grupy.
Czterdziesci trzy miliony nieubezpieczonych to nie sa wciaz ci sami
ludzie: znajduja sie oni w tej sytuacji przejsciowo, by z niej wyjsc,
gdy osiagna odpowiedni
196
Made in USA
wiek lub zapewnia sobie wyzsze dochody. Sharon moze wiec miec nadzieje,
ze pewnego dnia zatrudni ja pracodawca, ktry oplaci za nia
ubezpieczenie spoleczne; wszystkie wielkie przedsiebiorstwa to robia,
wiekszosc srednich rwniez. Skrajnym przeciwienstwem sytuacji Sharon
jest sytuacja w General Motors z Detroit: GM przyznaje tak wiele
przywilejw swoim pracownikom, ze mozna bylo nazwac to przedsiebiorstwo
,systemem ubezpieczen spolecznych zmuszonym do produkcji samochodw dla
zrwnowazenia budzetu"!
Skuteczny kapitalizm jest wiec bardzo niedoskonaly, a nawet amoralny,
ale szczerze mwiac, nikt nie wie, czym go zastapic. Cytowany juz
Joseph Schumpeter ocenial, ze amoralnosc kapitalizmu spowoduje jego
upadek, poniewaz umysl zachodni poszukuje doskonalosci; ta ideologiczna
sprzecznosc wydawala mu sie zgubna. Pesymizm Schumpetera jest rodem z
lat trzydziestych dwudziestego wieku, kiedy socjalizm wydawal sie
prawdopodobna alternatywa; ale dzis juz nie jest. Czy oznacza to, ze
nie mozna wyjsc poza kapitalizm? Z pewnoscia nie. Lecz w odrznieniu do
czasw Schumpetera kapitalizm jest w mniejszym stopniu zagrozony przez
rywala w postaci innego systemu a takiego nie ma niz przez niektre
sposrd wlasnych wewnetrznych sprzecznosci. Powinnismy pogratulowac
Sharon, ze znalazla prace, czy martwic sie jej niepewna sytuacja? Czy
lepiej byc zatrudnionym, ale nieubezpieczonym, czy bezrobotnym, ale
ubezpieczonym? Wolelibysmy ze wzgledu na Sharon i na nas samych, zeby
miala prace i ubezpieczenie. Lecz nalezy sie obawiac, ze kapitalizm nie
zawsze pozwala na uzyskanie stabilnosci zatrudnienia, i jednoczesnie
wzrostu.
Z Detroit do Krzemowej Doliny:
czy mondializacja stwarza miejsca pracy
w miejsce tych, Ktre niszczy?
Detroit nie jest juz stolica rdzy; w latach osiemdziesiatych
dwudziestego wieku miasto symbolizowalo upadek tradycyjne-
Termin popularny w krajach francuskojezycznych, czesto wystepuje
zamiennie z terminem globalizacja, ktry odnosi sie jednak glwnie do
problemw ekonomicznych. Mondializacja to pojecie szersze, dotyczy nie
tylko ekonomii, lecz takze np. socjologii i kultury (przyp. tlum).
Twrcza destrukcja =?-" 197
go amerykanskiego przemyslu, do ktrego dochodzilo pod ciosami
japonskiej konkurencji. Ale ,wielcy" swiata produkcji samochodw znw
chodza z podniesiona glowa, a General Motors nie bez powodu umiescil
swoja siedzibe na brzegu jeziora Erie, w szklanym biurowcu zwanym
Renaissance Center.
Przez dlugi czas Detroit bylo wcieleniem przewrotnych skutkw
mondializacji. Historyczna debata na temat tego zjawiska i jego
konsekwencji rozpoczela sie tu na poczatku lat osiemdziesiatych
dwudziestego wieku. Zwiazki zawodowe pracownikw General Motors i Forda
wystapily wtedy przeciw importowi japonskich samochodw i podzlecaniu
czesci prac. Mobilizacja ogarnela cale miasto; stawka bylo ratowanie
miejsc pracy i stylu zycia amerykanskich ,niebieskich kolnierzykw".
Przemysl stalowniczy byl juz wtedy zniszczony przez azjatycka
konkurencje; jak zwiazki zawodowe moglyby sie zgodzic na to, by
samochd, kwintesencja amerykanskiego przemyslu, mial rwniez -zniknac?
Graffiti i transparenty swiadczyly o tym, ze ludnosc rwniez wspiera
protekcjonizm; kierowcom, ktrzy mieli czelnosc jezdzic samochodami
importowanymi z Japonii, odmawiano miejsc na parkingu. Oczywiscie poza
Detroit Amerykanie kupowali coraz wiecej japonskich samochodw, bo byly
tansze i lepszej jakosci niz rodzima oferta.
W dwadziescia lat pzniej, w Detroit, debata na temat mondializacji
przycichla. Nie za bardzo juz wiadomo, co to jest samochd amerykanski
czy japonski; amerykanscy konstruktorzy kupili japonskie marki,
konstruktorzy japonscy otworzyli fabryki w Stanach Zjednoczonych.
Wszystkie marki sa globalne, tak jak rynek, ktry rwniez ma zasieg
swiatowy. Zwiazki zawodowe pracownikw przemyslu samochodowego
zaakceptowaly rozumowanie dyrekcji: aby General Motors czy Ford mogly
nadal zatrudniac po dwiescie tysiecy pracownikw na terytorium
amerykanskim, trzeba byc rwniez obecnym w Rosji czy w Chinach.
Dwadziescia lat temu zwolennicy wolnego rynku, skon-fliktowani z
antyglobalistami, mwili: ,Dziekujemy Japonczykom za uratowanie
amerykanskich samochodw!". Zwiazki zawodowe robotnikw podzielaja
teraz ten poglad. Konkurencja, ktra wyrwala z letargu cale Detroit,
nie tylko przemysl samochodowy, skorzystala na tym; miasto nie jest juz
symbolem nieuniknionego upadku amerykanskiego przemyslu. Jednak
198
Made in USA
spr na temat mondializacji nie wygasl, tylko przenisl sie na nowe
terytoria; w szczeglnosci zas do Krzemowej Doliny. Bylo to raczej
nieoczekiwane.
Przemysl informatyczny narodzil sie i rozwinal pomiedzy San Francisco i
San Jose. Jadac autostrada 101, laczaca te dwa miasta, mozna oddac sie
lekturze nazw oprogramowania, uslug i produktw ze wszystkich dziedzin
zwiazanych z informatyka. Dlaczego wlasnie tutaj, a nie gdzie indziej?
Jak wytlumaczyc, ze od Hewletta-Packarda, pioniera w dziedzinie
tranzystorw w 1938 roku, po Intela, wynalazce obwodu scalonego, albo
Mackintosha, wszystkich najwazniejszych odkryc dokonano wlasnie tu?
Krzemowa Dolina jest jedyna na swiecie gospodarcza ,cieplarnia": sa tu
uniwersytety, osrodki badawcze, bankierzy sklonni zaryzykowac, mlodzi
przedsiebiorcy. Ci poszukiwacze przygd z Krzemowej Doliny godza sie na
prace bez pensji i ubezpieczenia, aby uczestniczyc w nowych
przedsiewzieciach - za udzial w zyskach, jesli tylko sie pojawia.
Dzieki temu osobistemu ryzyku, wynalazczosc staje sie latwa, koszt
wejscia na rynek jest niski, a wyjscie z rynku szybkie. Krzemowa Dolina
to wzr twrczej destrukcji, innowacja rodzi sie tu ze stosunkowej
latwosci w eksperymentowaniu. Dla obserwatora poszukujacego sensacji
Krzemowa Dolina jest miejscem idealnym. Jesli zechce wykazac, ze
przechodzi ona kryzys a co za tym idzie, ze amerykanski kapitalizm
jest w stanie agonii wystarczy, zeby policzyl ofiary. Natomiast by
dowiesc przeciwnej tezy, trzeba tylko wymienic sukcesy!
W osiagnieciu tych sukcesw pomogli w znacznym stopniu przedstawiciele
obcych kultur. adne laboratorium z Krzemowej Doliny nie prosperowaloby
tak dobrze bez inzynierw indyjskich, chinskich, koreanskich lub innych
nacji, ktrzy stanowia polowe kadry na wydzialach nauk scislych
kalifornijskich uniwersytetw. Przemysl informatyczny wprowadza
innowacje i rozwija sie, czerpiac ze swiatowych zasobw talentw
matematycznych; a zasoby te nie sa nieskonczenie wielkie. Wszystko to
dziala na korzysc Krzemowej Doliny, bo najlepsi na swiecie chca
pracowac wlasnie tu i nigdzie indziej.
Jednak sytuacja ulega zmianie od kiedy Chiny, Indie i Korea przyjely
model kapitalistyczny obowiazujacy na calym swiecie. Mlody,
wyksztalcony w Stanach Zjednoczonych inzy-
Twrcza destrukcja S~g?, 199
nier z Indii czy Chin az do lat osiemdziesiatych marzyl tylko
0 tym, by zostac Amerykaninem i pracowac w Krzemowej Dolinie; teraz, po
zdobyciu zawodu w Kalifornii, ten sam inzynier chcialby wrcic do swego
kraju, stworzyc wlasna firme i zaproponowac uslugi amerykanskim
klientom. Mieszkancy Indii maja przewage nad innymi nie dlatego, ze
sa genialni, ale dlatego, ze mwia po angielsku. W pierwszym okresie, w
latach 19902000, Amerykanw nie niepokoilo przenoszenie do Azji
prostych uslug, takich jak centra obslugi telefonicznej czy ksiegowej.
Teraz jednak uchodza z Krzemowej Doliny do Indii programisci, zawody
inteligentne, w ktrych Amerykanie uwazali sie za nie do pobicia. To
juz nie ,niebieskie kolnierzyki" sa delokalizowane przez mondializacje,
ale ,biale kolnierzyki". Dyplomy przestaly chronic przed bezrobociem,
bo miejsca pracy przeniosly sie do Indii. Czy mondializacja, ktra
nieomal zmiotla Detroit, zatopi teraz Krzemowa Doline?
Mondializacja: globalna korzysc
1 osobisty dramat
Im blizej szczytu piramidy spolecznej, tym bardziej ozywa debata na
temat mondializacji, jednak argumenty pozostaja wciaz te same.
Mondialisci powoluja sie na fakt, ze konkurencja stymuluje
innowacyjnosc, ze podzlecanie za granica powoduje spadek cen dla
amerykanskiego konsumenta; przedsiebiorstwa, ktre podzlecaja maja
wyzsze zyski, co jest korzystne dla oszczedzajacych i dla wlascicieli
akcji w Ameryce: te zyski wplywaja z kolei na podejmowanie nowej
dzialalnosci w Stanach Zjednoczonych. Instytut McKinseya wyliczyl, ze
jeden dolar zainwestowany w Indiach przynosi Stanom Zjednoczonym jedego
dolara i dwanascie centw, Indiom zas trzydziesci trzy centy. Obie
strony maja w tym intertes: bilans win-win. Lecz w jaki sposb mozna
osiagnac tak szczesliwy rezultat? Dolar zainwestowany w Indiach pozwala
zaoszczedzic piecdziesiat osiem centw w porwnaniu z taka sama
inwestycja w Stanach Zjednoczonych; nalezy do tego dorzucic piec centw
za indyjskie zakupy w USA i czterdziesci piec centw wytworzone przez
pracownikw tam rekrutowanych, dzieki zarobkom uzyskanym na
delokalizacji. Po strome indyjskiej zysk otrzymuje sie,
200
Made in USA
dodajac place, miejscowe zaopatrzenie i podatki pobierane przez rzad
indyjski. Te makroekonomiczne obliczenia nie oddaja bo oddac nie moga
lokalnych wstrzasw i osobistych konsekwencji wynikajacych z takiego
cyklu, globalnie rzecz ujmujac pelnego zalet.
Wedlug antymodialistw globalne korzysci ekonomiczne, jesli w ogle
istnieja, nie eliminuja lokalnego i indywidualnego cierpienia:
Amerykanin, ktry stracil prace na rzecz Hindusa lub Chinczyka, nie
odnosi zadnej korzysci z mondializacji, i nic nie gwarantuje, ze
znajdzie prace w porwnywalnym zawodzie. W 2004 roku zniknelo w Stanach
Zjednoczonych czterysta tysiecy miejsc pracy w sektorze informatycznym,
zatrudniajacym oglem milion dwiescie tysiecy osb. Dla calej
gospodarki amerykanskiej to malo, lecz w ramach tego przemyslu jest to
duza liczba. Przemyslowcy z branzy informatycznej przewiduja, ze liczba
zdelokalizowanych miejsc pracy bedzie wzrastac rocznie o czterdziesci
procent w ciagu najblizszych pieciu lat. Co stalo sie z owymi
czterystoma tysiacami Amerykanw zastapionych przez Hindusw? Prawie
wszyscy znalezli nowa prace w ciagu szesciu miesiecy, bo tej w Ameryce
nie brakuje, ale zarobki jednej trzeciej sposrd nich obnizyly sie o
mniej wiecej pietnascie procent; oni z pewnoscia pozostana nieczuli na
zalety mondializacji.
Oba sprzeczne podejscia do mondializacji sa wiec usprawiedliwione. Mimo
iz Amerykanie sa na nia nieco bardziej otwarci niz Europejczycy, rzady
znalazly sie miedzy tymi dwoma pogladami jak w kleszczach. Rzad
George'a W. Busha, w zasadzie sprzyjajacy wolnemu rynkowi, zmniejszyl w
2003 roku liczbe pozwolen na prace dla absolwentw wyzszych uczelni, by
chronic miejsca pracy wysoko wykwalifikowanych Amerykanw. W jaki
sposb reaguje przedsiebiorstwo postawione raptem wobec niemoznosci
zatrudnienia mlodego indyjskiego geniusza, ktrego wypatrzylo na
uniwersyteckim kampusie? Czy przyjmie na jego miejsce inzyniera
amerykanskiego? Przede wszystkim taki ktos musialby istniec.
Amerykanskich studentw coraz mniej pociagaja matematyka i fizyka, bo
nauki te uwazane sa za zbyt trudne lub bardziej odpowiadajace Azjatom.
Mlodzi Amerykanie wola finanse i prawo, ktre pozwalaja szybciej sie
wzbogacic. Amerykanski pracodawca pjdzie wiec za mlodym inzy-
Twrcza destrukcja ^Hp 201
nierem az do Indii; stworzy tam dla niego miejsce pracy; albo bedzie
wsplpracowal z firma zalozona przez indyjskiego specjaliste w jego
wlasnym kraju. Tym lepiej dla Indii; ale czy jest to az taki dramat dla
Ameryki?
Mondialista stwierdzi, ze w interesie oglu w tym Stanw
Zjednoczonych lezy, by Indie sie rozwijaly i staly sie klientem, w
takim samym stopniu co dostawca. Przypomni rwniez, ze wczoraj przemysl
tekstylny przemiescil sie z krajw Plnocy na plkule poludniowa, ze
poszedl za nim przemysl ciezki, i ze za kazdym razem wywolywalo to
identyczne obawy. Ostatecznie jednak wszyscy na tym zyskuja, na Plnocy
i na Poludniu, zas amerykanskie miejsca pracy staja sie po prostu
bardziej wyrafinowane. Antymondialista odrzeknie, iz edukacja i postep
techniczny rzeczywiscie pozwolily amerykanskiemu pracownikowi przejsc
od rolnictwa do przemyslu, i od przemyslu do informatyki; ale czy nie
nalezy sie obawiac, ze dalej, po zawo-* dach inteligentnych, nie ma juz
nic? Ten niepokj stanowi polityczne zloze, eksploatowane szczeglnie
przez senatora z Karoliny Plnocnej, Johna Edwardsa.
Niepewnosc te podzielaja rwniez wielcy przedsiebiorcy z Krzemowej
Doliny. Aby ich firmy przynosily jak najwiekszy zysk, przenosza miejsca
pracy do Indii i do Chin, ale sa Amerykanami i niepokoi ich taka
sytuacja. Na poczatku 2004 roku ci szefowie przemyslu informatycznego
we wsplnym oswiadczeniu alarmowali rzad Stanw Zjednoczonych, ze
nastapil niedobr amerykanskich studentw w dziedzinie nauk scislych:
ta dezercja, powiadaja, zaszkodzi amerykanskiemu zatrudnieniu. W
przemysle informatycznym rozklad talentw dyktuje lokalizacje
przedsiebiorstw.
Az do chwili obecnej mondializacja byla globalnie korzystna dla Stanw
Zjednoczonych i krajw Zachodu - dlatego, ze mialy przewage w
dziedzinie kreatywnosci; to wciaz w USA powstaja oprogramowania i
wynalazki, natomiast Azja czesciej je eksploatuje, niz tworzy. Ta
przewaga intelektualna w polaczeniu z kapitalizmem nadal ma decydujacy
wplyw na postep techniczny. Nie mozna jednak uznac tego stanu za
definitywny: rozpowszechniajac we wszystkich krajach nowe wzory
kulturowe i kapitalizm, mondializacja zmniejsza przewage Stanw
Zjednoczonych w dziedzinie kreatywnosci. Na dluzsza mete Stany
202 Hit Made in USA
moglyby wiec stac sie, paradoksalnie, ofiara wlasnego sukcesu: nie
dlatego, ze jakis model mialby przewyzszyc model kapitalistyczny, ale
dlatego, ze jest on imitowany.
Awaria w Kalifornii: slabosc panstwa czy rynku?
W 2001 roku w calej Kalifornii doszlo do awarii: elektrycznosci
brakowalo do tego stopnia, ze racjonowano ja w szkolach, wylaczono
klimatyzatory, a przedsiebiorstwa z Krzemowej Doliny poproszono o prace
raczej w nocy niz za dnia. W tym stanie, ktry zuzywa energie
elektryczna bez ogladania sie na licznik, gdzie na co dzien chlodzi sie
i oswietla wszystko az do szalenstwa, przerwy w dostawie pradu robia
wrazenie smiertelnego zagrozenia. W powietrzu stale unosi sie niepokj.
Czy w Kalifornii znw zabraknie pradu?
Ta awaria, ogladana z Europy - gdzie energii elektrycznej jest pod
dostatkiem i jest ona droga interpretowana jest czesto nie tylko jako
awaria elektrowni, lecz przynajmniej w takim samym stopniu jako awaria
systemu kapitalistycznego. W Kalifornii produkcja elektrycznosci nie
jest, jak u nas, zagwarantowana przez panstwowy monopol; tak jak w
wiekszosci amerykanskich stanw, na rynku konkuruje ze soba
mnstwo prywatnych i panstwowych przedsiebiorstw. Ta konkurencja nie
jest anarchiczna: Kalifornia to stan regulacji, wiele rznych struktur
biurokratycznych kontroluje przedsiebiorstwa, chroni srodowisko
naturalne, dba o konsumenta, bedacego rwniez wyborca. Ten nadmiar
regul to malo znane oblicze amerykanskiego kapitalizmu, ktremu
sprzeciwiaja sie zwolennicy gospodarki rynkowej; widza w nim hamulec
dla rozwoju produkcji i obnizek cen. Ich krytyka doprowadzila do
wielkiego ruchu ,antyreglamentacyjnego", ktry ogarnal potem takze
Europe. W koncu lat osiemdziesiatych dwudziestego wieku rzad Kalifornii
zaangazowal sie w zniesienie reglamentacji energii elektrycznej, aby
bylo jej wiecej. Wtedy przyszla awaria...
Czy awarie spowodowala trwajaca dereglamentacja, czy tez wczesniejsza
reglamentacja? W Stanach Zjednoczonych kazdy odpowiada na to pytanie
zaleznie od swoich preferencji politycznych: to wina reglamentacji,
wolaja konserwatysci; wina de-reglamentacji, odpieraja liberalowie.
Prawda lezy posrodku:
1
:
Twrcza destrukcja 9s8S 203
awaria wydaje sie byc skutkiem nieudanej dereglamentacji. Demokratyczny
gubernator Kalifornii (ktrego od tej pory zastapil republikanin
Schwarzenegger) jednoczesnie uwolnil prywatna produkcje energii, aby
doprowadzic do jej rozwoju, i zablokowal ceny, aby przypodobac sie
konsumentom. Przedsiebiorstwa znalazly sie miedzy mlotem a kowadlem:
nie zwiekszyly produkcji, a kiedy ja zwiekszaly - bankrutowaly;
najgorszy z ustrojw gospodarczych to ustrj posredni, gospodarka
rzekomo wolna, lecz w rzeczywistosci administrowana, kiedy rzadzacy
jednoczesnie naciskaja na gaz i hamulec.
Jednak kalifornijski kryzys, w 2004 roku wciaz nierozwiazany, sprawia,
ze nadal wyczuwa sie watpliwosc dotyczaca dereglamentacji jako takiej.
Czy nie doprowadzi ona do dzikiego kapitalizmu, ktry ponownie pograzy
Kalifornie w ciemnosciach? Czy poza zajmowaniem stanowisk na podstawie
stwierdzonych faktw mozna wypowiadac sie konkretnie na temat deregla-
tnentacji? W Stanach Zjednoczonych jest to mozliwe, poniewaz ze wzgledu
na swoja rznorodnosc stanowia one laboratorium wszelkich korzysci i
niedogodnosci plynacych z dereglamentacji. Dwadziescia piec lat
doswiadczen w tej materii pozwala przyjac, ze byla ona stosunkowo
korzystna w sektorach, gdzie doprowadzono ja do konca. Przyjrzyjmy sie
dwm sektorom, gdzie dereglamentacja byla najodwazniejsza i
wstrzasnela rynkiem zarwno amerykanskim, jak i rynkami swiatowymi: sa
to transport lotniczy i telekomunikacja.
Wszystko zaczelo sie od transportu lotniczego, z inicjatywy ekonomisty
z uniwersytetu Cornelia. W 1976 roku Alfred Kahn przekonal wczesnego
prezydenta, demokrate Jimmy'ego Car-tera, ze transport lotniczy, bedacy
dotad przywilejem ludzi bogatych, powinien stac sie dostepny dla
wszystkich Amerykanw; droga do demokratyzacji prowadzila przez
likwidacje zbyt drogich monopoli prywatnych. Argument przemawiajacy za
dereglamentacja byl wiec natury bardziej politycznej niz czysto
ekonomicznej; to sprawialo, ze stawal sie bardziej pociagajacy.
Amerykanie lubia kapitalizm, bo jego rezultaty sprawiaja, ze uwaza sie
go za demokratyczny. Niebo zostalo wiec uwolnione. Europejczycy
szydzili, oczekujac, ze amerykanskie samoloty pospadaja. Bo przeciez
dla zysku miano poswiecic bezpieczenstwo, czyz nie tak? Ale samoloty
nie spadly, ceny runely w dl
204
Made in USA
i pomnozyly sie oferty. Za cene ilu bankructw? Upadly linie Eastern,
Pan Am i TWA. W Europie koniec tych gigantw, symboli transportu
lotniczego, wywolalby potezne emocje. Rzady bez watpienia
interweniowalyby dla ich ratowania. Ale nie w Stanach Zjednoczonych.
Poniewaz Eastern, Pan Am i TWA nie potrafily oprzec sie konkurencji,
pokazaly w ten sposb, ze przestaly byc przedsiebiorstwami sluzacymi
klientowi, staly sie zas rentierami w sluzbie swoich menedzerw.
Nalezalo sie cieszyc, a nie zalowac ich znikniecia. Dzieki temu
powstalo bowiem miejsce dla ,wchodzacych" na rynek. Dereglamentacja
byla w tym przypadku narzedziem twrczej destrukcji.
Przygoda telekomunikacji, ktra zaczela sie w latach osiemdziesiatych,
byla rwnie spektakularna i stala sie tak wielkim sukcesem, ze nikt juz
prawie nie pamieta, czym byl telefon w Stanach Zjednoczonych i w
Europie przed rokiem 1980. Kiedy w tamtych czasach Europejczycy udawali
sie na druga strone Atlantyku, z oslupieniem odkrywali, ze w
telekomunikacji niekoniecznie musi panowac monopol: wybr byl mozliwy,
a uslugi i oplaty zrznicowane. Bez twrczej destrukcji w tej
dziedzinie, jaka rozpoczela sie w latach osiemdziesiatych, swiat wciaz
czekalby na sygnal w sluchawce. Dzisiaj dzieki de-reglamentacji
konsumentowi grozi nadmierny wybr. Sprawia to, ze jej krytyka staje
sie niemozliwa. Tym, ktrzy odczuwaja nostalgie, pozostaje kontestacja
spoleczenstwa konsumpcyjnego ale w Stanach Zjednoczonych, gdzie miala
ona swoje momenty chwaly, ta kontestacja przyciaga juz niewielu.
Afera Enronu: gielda zwyzkuje, korupcja krluje Latem 2001 roku akcje
Enronu, sidmego przedsiebiorstwa w Stanach Zjednoczonych pod wzgledem
kapitalizacji gieldowej, stracily dziewiecdziesiat procent swojej
wartosci. Doprowadzilo to do ruiny wielu milionw akcjonariuszy; wsrd
nich znajdowali sie aktualni i emerytowani pracownicy firmy. Byla to
najwieksza katastrofa finansowa w calej historii amerykanskiego
kapitalizmu. Wydarzyla sie w tym samym czasie, co zamach na World Trade
Center, i wydawala sie wtedy ,finansowym 11 wrzesnia". Polaczenie obu
tych katastrof zmienilo klimat stosunkw biznesowych. Od tej pory
zaufanie przychodzi mniej spontanicznie.
Twrcza destrukcja *sL 205
Enron uwazany byl za nowy model skutecznego kapitalizmu. Mwiono, ze
jego szefowie wymyslili nowy zawd, trading, na rynku energetycznym. Po
upadku Enronu zastanawiano sie nad bankructwem firmy, ale i calego
amerykanskiego kapitalizmu: czy nie jest fundamentalnie slaby? Jego
przeciwnicy nie posiadali sie z radosci, a zwolennicy minimalizowali
caly incydent. Lecz czy mozna po tym wydarzeniu ignorowac fakt, ze
kapitalizm amerykanski opiera sie na zaufaniu oszczedzajacych
amerykanskich i nie tylko bez ktrych zadluzenie Stanw Zjednoczonych
staloby sie nie do zniesienia?
Poczatkowo Enron zarzadzal elektrowniami i gazociagami. Az do przyjscia
nowego menedzera, Jeffa Skillinga, w 1985 roku. Z jego inicjatywy firma
odeszla od produkcji i zajela sie rynkiem transakcji terminowych: Enron
kupowal energie elektryczna od producentw i sprzedawal ja konsumentom
po mozliwie najwyzszej cenie. Enron nie produkowal, nie transportowal,
tylko spekulowal. Po tym, jak sie wydawalo genialnym, posunieciu
kapitalizmu Skilling skierowal Enron na rynek dostepu do Internetu.
Wedlug Skillinga wszystko jest lub stanie sie rynkiem; po co martwic
sie produkcja lub siecia, skoro te stare zawody wezma na siebie inni?
Ta dematerializacja Enronu zafascynowala amerykanska prase: czy
przejscie od rzeczywistego (gazociag) do wirtualnego (rynek) nie
stanowilo symbolu ,nowej ekonomii"? Przez szesc kolejnych lat magazyn
,Fortune" przyznawal Enronowi za zarzadzanie i osiagniete wyniki tytul
najlepszego przedsiebiorstwa roku. Po upadku firmy odkryto, ze wielu
slawnym dziennikarzom placono za ,doradztwo".
Na szybko rosnacym rynku finansowym, pobudzonym pojawieniem sie nowych
technologii informatycznych, wartosc akcji Enronu wzrastala w latach
19852001 trzykrotnie szybciej niz srednia kursw gieldowych. O
strategii Enronu uczono studentw w szkolach zarzadzania, pokazujac, ze
zadaniem rynku nie jest wyrazanie potrzeb, lecz nieustanne generowanie
ich za posrednictwem innowacyjnych przedsiebiorcw. Co roku pietnascie
procent najmniej wydajnych pracownikw Enronu zwalniano z pracy. Jedna
z bardzo wysoko ocenianych w szkolach zarzadzania innowacji bylo
konkurowanie w ramach przedsiebiorstwa zespolw prowadzacych te sama
dzialalnosc, ale nie kontaktujacych sie ze soba. Latem 2001 roku, na
kilka chwil przed upadkiem, Skilling,
206 Sg Made in USA
przedsiebiorca i mecenas, byl na najlepszej drodze, by stac sie nowym
Rockefellerem, nowym Carnegiem. Ale ci, ktrych w dziewietnastym wieku
nazywano ,zlodziejskimi baronami", posiadali pewna zalete - obca jednak
Skillingowi. Produkowali bowiem rzeczywiste dobra i uslugi. Enron
przerzucal wylacznie liczby, a liczby te byly falszywe; zarzadzajacy
firma wiedzieli o tym, wiedzieli takze ksiegowi i kontrolerzy. Domyslal
sie tego rwniez pewien outsider, nazwiskiem James Chanos.
Walka bykw z niedzwiedziami
W calych Stanach Zjednoczonych James Chanos byl nieomal jedynym
czlowiekiem, ktry nie wierzyl w sukces Enro-nu. Tak jak Skilling,
Chanos nalezal do finansowego establishmentu; ale jego motywowala nie
tyle przyneta wygranej, co inteligencja rynku. Zalozona przez niego w
Nowym Jorku firma zarzadzajaca finansami nazywa sie Kynikos; Chanos,
pozbawiony zludzen co do kapitalizmu, gra na znizke cen, jest tak
zwanym ,niedzwiedziem" na rynku ,bykw".
W dole Manhattanu, przed siedziba gieldy, byk z brazu symbolizuje
amerykanskie marzenie o wiecznie rosnacych kursach; na Wall Street
,byk" gra wiec na zwyzke kursu. Natomiast ,niedzwiedzie" nie maja
swojego pomnika i graja na znizke. Kiedy ,niedzwiedzie" sa gra,
niepokj ogarnia sto milionw amerykanskich rodzin, inwestujacych na
rynku mniejsze i wieksze sumy, czesto swoje emerytury. Amerykanska
gielda stala sie demokratyczna; w 1929 roku tylko szesc procent
Amerykanw posiadalo akcje i padlo bezposrednimi ofiarami krachu; w
roku 2000 akcjonariuszy jest juz szescdziesiat procent. Wiekszosc
osobiscie zarzadza swoimi akcjami: gielda jednoczy spoleczenstwo. Nie
jest juz, jak uczono przed dwudziestoma laty, odbiciem gospodarki, lecz
jej motorem: zapowiadane i rzeczywiste zwyzki sklaniaja inwestorw do
inwestycji, a rodziny do konsumpcji. Gielda musi wiec zwyzkowac, aby w
slad za nia poszla gospodarka, chocby trzeba ja bylo pobudzac
falszywymi nadziejami i zapowiedziami. W latach dziewiecdziesiatych
kazdy, przedsiebiorca i akcjonariusz, chcial wierzyc, ze wzrost
wartosci akcji Enronu nie bedzie mial konca. Media i niektrzy eksperci
w dziedzinie public relations
Twrcza destrukcja ~-SLC 207
podtrzymywali te euforie. Jednak kursy znizkuja, kiedy rozbieznosc
pomiedzy finansowymi obietnicami i brakiem zyskw staje sie oczywista.
Wtedy ucztuja ,niedzwiedzie".
,Niedzwiedz" nie jest popularny, bo popularny byc nie moze. Oto bowiem
w jaki sposb ,niedzwiedz" bogaci sie kosztem ,bykw": wyszukuje akcje,
ktre uwaza za przeszacowane, nabywa je na kredyt, ponizej ich
wartosci, i sprzedaje na rynku terminowym. Zyskiem ,niedzwiedzia" jest
rznica: zalozenie, ,.; ze wartosc akcji spadnie. To zalozenie jest
niebezpieczne; jesli akcja nie przestaje zwyzkowac, ,niedzwiedz" moze
zbankrutowac, a jego straty nie maja granic. Spekulujacy na znizkach
naleza wiec do rzadkosci i uwazani sa za zlowrzbnych. Zarzuca sie im,
ze rozsiewaja plotki, aby doprowadzic do obnizki cen kupionych na
kredyt akcji. Kiedy na Wall Street roznioslo sie, ze Chanos gra na
znizke akcjami Enronu, Skilling oskarzyl go p jej spowodowanie; rynek
,bykw" zawsze w ten wlasnie sposb staral sie pozbyc ,niedzwiedzi".
Zdarza sie, ze ,niedzwiedzie" sie myla: Chanos czesto popelnial bledy,
ale posiada rwniez umiejetnosc wynajdowania przeszacowanych akcji:
jesli mu wierzyc, jest to umiejetnosc niezbedna.
Podczas tego, co pzniej przerodzilo sie w afere Enronu na ktrej
Kynikos zbil fortune, rujnujac ,byki" - Chanos nie mial dostepu do
zadnej wyjatkowej informacji; czytal tylko gazety i dokumenty
publikowane przez Enron. Pozwolilo mu to stwierdzic, ze rezultaty sa
rozbiezne z zapowiedziami. Kazdy mgl przejrzec oszustwo; dlaczego
Chanos dostrzegl to, czego inni nie widzieli? ,Byki" zaatakowala
zbiorowa, zarazliwa slepota i nie chcialy widziec; jesli przypadkiem
wyniki przynosily rozczarowanie, to przekonywaly sie nawzajem, ze
enronow-ski model jest genialny i rynek w koncu to uzna. Niewielu
chcialo przyznac, ze amerykanski establishment finansowy moze byc tak
bardzo zepsuty; tymczasem cynik Chanos wie, ze jest on zepsuty do
szpiku kosci!
Amerykanski kapitalizm, mwi nam Chanos, zdominowala oligarchia
wykorzystujaca latwowiernosc akcjonariuszy, manipulujaca mediami przy
uzyciu olbrzymich srodkw, kupujaca wsplnictwo politykw, przyznajaca
sobie nieprawdopodobne kontrakty. Ta oligarchia bogaci sie o wiele
bardziej, niz wzbogaca pracownikw i akcjonariuszy. Ta nowa klasa
spoleczna rzad-
208 g! Made in USA
ko ponosi konsekwencje swoich decyzji i czuwa nad tym, by kleski
osladzaly ,zlote spadochrony": prawdziwi oszusci tylko wyjatkowo ida do
wiezienia. Od czasu do czasu kilku z nich musi zaplacic, zeby
usatysfakcjonowac publicznosc. Pzne oskarzenie szefw Enronu w 2004
roku, w trzy lata po wydarzeniach, to wyjatek. Spowodowaly go
polityczne rozmiary skandalu.
Czy Chanos oskarzy na zakonczenie kapitalizm i rynek? Wrecz przeciwnie,
sadzi on raczej, ze na niedoskonalosci rynku nalezaloby odpowiedziec
jeszcze wieksza dawka rynku, tam zas, gdzie prawo i sankcje nie sa zbyt
uzyteczne, odpowiedziec trzeba wieksza dawka informacji i
przejrzystoscia. Wedlug Chanosa, gdyby ,niedzwiedzie" byly liczniejsze
i mialy wieksza swobode, moglyby lepiej zadbac o zdrowie ,bykw" i
lagodzic ich uniesienia. Przy obecnym stanie prawa ,niedzwiedziom" nie
wolno tego robic; spekulowanie na znizkach jest tak ograniczone, ze
zaledwie skromne stadko ,niedzwiedzi" moze z niego wyzyc...
Czy za Chanosem pjda inni? Nalezy w to watpic. Po zrobieniu porzadkw
z Enronem nadal bedzie samotny. Po tym finansowym westernie, OK Corral
na Wall Street, Stany Zjednoczone pozostana krajem ,bykw"; stawka jest
przetrwanie gospodarki amerykanskiej i naszej wlasnej. Amerykanski
rynek finansowy nie jest moze moralny, ale jest skuteczny; gielda
przyciaga szarlatanw, pociaga ofiary, ale jest sila napedowa swiatowej
gospodarki. Musi zwyzkowac, by twrcza destrukcja postepowala dalej.
Szkola chicagowska: prawdziwe i falszywe nierwnosci
Dawno temu Amerykanie zazdroscili Europejczykom ich kultury.
Postanowili ja wiec skopiowac. Uniwersytet chicagowski pochodzi z
tamtego okresu; jest to zbir gotyckich palacw wzniesionych nad
brzegiem jeziora Michigan, przypominajacych Oksford, Sorbone i
Salamanke. Miasto otoczylo go dokola, wiec uniwersytet wydaje sie dzis
enklawa Starego Swiata na tle wiezowcw, w dzielnicy z przewaga
czarnych mieszkancw. Lecz zrdlem kultury od dawna juz nie jest
Europa; to europejscy studenci i naukowcy przyjezdzaja do Chicago w
poszukiwaniu
Twrcza destrukcja ~ ~ 209
wiedzy. Jest to szczeglnie prawdziwe w odniesieniu do nauk
ekonomicznych; rzeczywiscie, jedyna ekonomia, jaka dzis istnieje, to
ekonomia amerykanska swiadcza o tym wszystkie Nagrody Nobla.
Przez dlugi czas, az do lat osiemdziesiatych dwudziestego wieku, szkola
chicagowska miala reputacje prokapitalistycznej, a nawet
ultrakapitalistycznej. I wciaz taka jest, ale od kiedy zniknela
ekonomia socjalistyczna, jedyna ekonomia, jaka zachowala status nauki
uniwersyteckiej, to ekonomia rynkowa; zadna inna nie jest uznawana za
naukowa. aden chicagowski ekonomista nie zastanawia sie juz nad
skutecznoscia kapitalizmu w porwnaniu z socjalizmem, ani nad zaletami
mondiali-zacji w stosunku do protekcjonizmu. Dla nich nie ma juz w tym
wszystkim sekretw, bo odpowiedz - tak teoretyczna, jak eksperymentalna
jest znana. Jak mwi twrca naukowej historii ekonomii, Robert Fogel,
laureat Nagrody Nobla, ktry rzadzi na i wydziale ekonomii, ,kwestia
rozwoju jest juz rozwiazana"; wiadomo juz w teorii, jak uporac sie z
masowa bieda: wystarczy pozwolic dzialac gospodarce rynkowej. A ze w
wielu krajach nie zezwala sie na to i kapitalizm nadal stanowi
przedmiot kontrowersji - to jest problem polityczny, i ekonomistw juz
nie interesuje. Bo ekonomisci w Chicago nie zwracaja na to najmniejszej
uwagi, tak jak - sadze nie zwracaja na to najmniejszej uwagi na
zadnym duzym uniwersytecie w USA. W rezultacie tak zwana polityka
gospodarcza, czyli inaczej mwiac interwencje rzadw majace na celu
,przyspieszenie" wzrostu, nie jest juz tematem do dyskusji. Wiadomo, ze
wzrost zalezy od instytucji sprzyjajacych gospodarce rynkowej, a nie od
koniunkturalnych interwencji. W Stanach Zjednoczonych stopa wzrostu sie
nie zmienia, niezaleznie od polityki rzadu; fluktuacje podlegaja cyklom
niezaleznym od polityki demokratw czy republikanw. Wazniejsze od
zmian partyjnych sa: dobre funkcjonowanie rynkw, otwarcie granic,
stabilnosc pieniadza, nad ktra czuwa niezalezny od rzadu Urzad Rezerwy
Federalnej.
Idac za Foglem, kwestia redystrybucji dbr materialnych jest w teorii
rozwiazana rwnie dobrze jak kwestia ich produkcji: potrafimy to
zrobic. Wladze polityczne powinny jedynie okreslic ich wartosc. Stany
Zjednoczone zwykle przedstawia sie jako kraj ekstremalnych rznic.
Rznice sa niezaprzeczalne,
!L"->'.;
ale nedza praktycznie zniknela: kazdy Amerykanin moze sie wyzywic,
ubrac, ma gdzie mieszkac, moze kupic sobie samochd, wyjechac na
wakacje, podrzowac, leczyc sie, korzystac z rozrywki. Nieomal wszyscy
Amerykanie zyja dzis tak, jak piecdziesiat lat temu zyc mogli tylko
ludzie bogaci. Sto procent Amerykanw mieszka dzis w ogrzewanym
mieszkaniu lub domu, a osiemdziesiat procent ma klimatyzacje; komfort
stal sie powszechny. To, co w Stanach Zjednoczonych nazywa sie progiem
ubstwa, stanowiloby gdzie indziej odpowiednik dochodw klasy sredniej.
Czesc ludnosci zyjaca ponizej tego progu jest coraz mniejsza: w latach
szescdziesiatych, czesto nazywanych amerykanskim ,zlotym wiekiem", bylo
to dwadziescia procent. Dzis ta czesc wynosi dwanascie procent. Do tej
stosunkowo biednej populacji dochodzi co roku milion imigrantw, ktrzy
zwykle przyjezdzaja bez srodkw do zycia, co sprawia, ze statystyki
wzrastaja.
Fogel podobnie ucina dyskusje na temat emerytur i ubezpieczen
spolecznych: mialaby to byc wedlug niego wylacznie sprawa obliczen.
Wykazal, w jaki sposb w bogatym kraju roczny wzrost gospodarczy o
jeden i piec dziesiatych procent gwarantuje swiadczenia socjalne:
pobranie dwudziestu pieciu procent przychodw wystarcza, by sfinansowac
rosnace koszty emerytur i leczenia, zapewniajac jednoczesnie
pracownikom wzrost swiadczen o trzydziesci osiem procent w ciagu
trzydziestu lat.
Skoro wszystkie problemy ekonomiczne sa juz rozwiazane, to co pozostaje
do zrobienia ekonomistom? Sposrd biezacych badan prowadzonych na
uniwersytecie chicagowskim wybierzemy dwa innowacyjne kierunki: jeden
poswiecony granicom rynku, a drugi redystrybucji dbr duchowych.
Z tego, co zostalo wczesniej powiedziane, mozna by wnioskowac, ze
kapitalizm nie jest w zaden sposb kontestowany; ale rynek
kapitalistyczny jest racjonalny dlatego wlasnie, ze podlega krytyce. Na
uniwersytecie w Chicago ekonomisci Pierre Chiapori i Robert Townsend,
zastanawiaja sie nad zastosowaniem pojecia rynku w ubezpieczeniach.
Twierdza, ze w bliskiej przyszlosci kazdy bedzie wyposazony w karte
genetyczna, okreslajaca jego ryzyko zdrowotne. Wtedy prywatne firmy
ubezpieczeniowe odmwia wystawienia niedrogich polis tym
Twrcza destrukcja
klientom, u ktrych ryzyko zdrowotne bedzie zbyt wysokie. Panstwo
bedzie musialo interweniowac, aby zrekompensowac te przewidywalna
slabosc rynku.
Redystrybucja dbr duchowych jest tematem badan Roberta Fogla: uwaza
on, iz produkcja i redystrybucja dbr materialnych zasadniczo nie
wymagaja juz badan, jednak nierwnosci utrzymuja sie tak w Stanach
Zjednoczonych, jak we wszystkich spoleczenstwach rozwinietych
bardziej w sferze duchowej niz materialnej. ,Duchowym" nazywa wszystko,
co ma zwiazek z edukacja i kultura, co przekazuje rodzina i szkola.
Wedlug Fogla, wskazujac na rznice przychodw, ktre w rzeczywistosci
wyrwnuja sie, pomija sie zrdlo prawdziwych nierwnosci w nowoczesnym
spoleczenstwie. Nierwnosci te sa natury duchowej, utrwalaja sie i
powiekszaja w ciagu zycia. Panstwo nie bardzo moze temu zapobiec;
natomiast w Stanach Zjednoczonych istnieje mnstwo organizacji, tak
koscielnych, ii'jak swieckich, opartych na zasadzie wolontariatu.
Dziala w nich rosnaca liczba obywateli na emeryturze i w dobrym
zdrowiu; osiemdziesiat milionw Amerykanw uczestniczy regularnie w
takiej dzialalnosci non-profit. Wedlug Fogla to spoleczenstwo
obywatelskie powinno rozpowszechniac dobra duchowe. Taki bardziej
etyczny niz polityczny projekt spoleczenstwa Fogel uznaje za prawdziwa
przyszlosc ekonomii. Zmiana pola zainteresowan i celw ekonomii wydaja
sie sensowne w Stanach Zjednoczonych, ale juz poza nimi zupelnie
niewlasciwe.
ROZDZIA DZIESITY
Demokracja imperialna
Major Paxton utracil ducha; wolalby walczyc u boku swych towarzyszy w
Afganistanie, albo jeszcze lepiej w Iraku. Codziennie dostaje przez
Internet krtkie depesze o bohaterach, rannych, zabitych. Po ukonczeniu
nauki w akademii wojskowej w Forcie Benning, w stanie Georgia, Paxton
zostal przydzielony do Panmunjom, na 38 rwnolezniku rozdzielajacym
obie Koree. Uczestniczy tu w wojnie, zakonczonej... w 1953 roku. Przed
przyjazdem Paxton nie wiedzial, gdzie lezy Korea, ani co tam robi
amerykanska armia. W rok pzniej, tuz przed powrotem do domu, wiedzial
niewiele wiecej. Od czasw Fabrycego pod Waterloo wszystkich zolnierzy
laczy fakt, ze nie dostrzegaja wielkiej historii, w ktrej uczestnicza.
Jak jest wiec misja Paxtona? Ma odpowiadac na telefon, mwi. Jak
wszyscy amerykanscy zolnierze, ogranicza sie do slownictwa zawodowego;
przede wszystkim zadnej emfazy. Ten telefon nie jest jednak zwyklym
telefonem: ma bakelitowa sluchawke i tyle lat, ile trwa zawieszenie
broni... aczy plnocno-koreanskie dowdztwo, usytuowane powyzej strefy
zdemilitary-zowanej, z dowdztwem Narodw Zjednoczonych, mieszczacym
sie nieco ponizej tej strefy. Armia amerykanska wystepuje tu w imieniu
ONZ, tego z lat piecdziesiatych, kiedy nie bylo jeszcze wrogie Stanom
Zjednoczonym. Granica, uznawana za najbardziej niebezpieczna na
swiecie, wydaje sie spokojna, jakby pograzona w drzemce; od kiedy
Paxton zajmuje sie telefonem, ten jeszcze nigdy nie zadzwonil. Gdyby
przypadkiem nie dzialal, major dysponuje rwniez megafonem, przez ktry
moze zwrcic sie do wroga. W jakim jezyku? Paxton nie mwi po ko-
reansku, jest wiec w rekach tlumacza, granicznego wiarusa,
i
Demokracja imperialna -r-T5 213
ktry zna metody przeciwnika. Koreanczycy z Plnocy oddaleni sa
zaledwie o kilka metrw, przynajmniej ci, ktrych widac. Ci, ktrych
nie widac pl miliona zolnierzy zyja w podziemnych tunelach, gotowi
napasc na Koree Poludniowa, gdyby tylko czujnosc Poludnia i armii
amerykanskiej oslabla. Wielka czesc tej armii trzydziesci siedem
tysiecy zolnierzy rwniez zyje pod ziemia, gotowa zapobiec wszelkiej
ewentualnosci.
Wojna, ktrej nie ma, i granica, ktra nie sposb przekroczyc, ale
spokojna: czyz nie jest to sukces, jakiego zyczyc nalezaloby wszystkim
amerykanskim interwencjom? Paxton jest zbyt mlody i nie ma
wystarczajacej wiedzy historycznej, aby docenic to ciche zwyciestwo;
nie rozumie, dlaczego wybr armii sprowadzil go do tej dziury. Strefa
zdemilitaryzowana stala sie rezerwatem przyrody; wokl panuje zupelna
cisza, przerywana krzykiem zurawi. Od czasu do czasu autokar z
japonskimi turystami dostarcza troche rozrywki; Paxton pozuje do zdjec.
Pax americana
Rozterki majora pozostalyby bez wiekszych konsekwencji, gdyby nie
podzielala ich ludnosc Korei. W miare jak nastepuja kolejne pokolenia,
oddala sie wspomnienie wojny; mlodzi juz ledwie wiedza, ze gdyby nie
amerykanska interwencja, Poludniem zawladnelaby komunistyczna
dyktatura, rwnie nedzna, jak ta z Plnocy. Ta dyktatura stanowi wciaz
zagrozenie, ale nie atakuje, wiec nie jest ono traktowane serio.
Dochodzi do tego, ze historia pisana jest na nowo: Koreanczycy z
poludnia sadza, ze Amerykanie wymyslili niebezpieczenstwo, aby
usprawiedliwic swoja obecnosc! W ich oczach major Paxton ze straznika
pokoju zmienia sie w kolonizatora. Z pewnymi niuansami: jezyk koreanski
zna osiem odrebnych zwrotw oddajacych wachlarz uczuc, jakie wywoluja
Stany Zjednoczone, poczynajac od banmi (antyamerykanski), poprzez
hyonmi (pogarda dla Amerykanw) i hangmi (przeciwstawiac sie
Amerykanom), az po chinmi (proamerykanski).
Kiedy w 2002 roku dwie Koreanki zginely w wypadku samochodowym
spowodowanym przez amerykanskich wojskowych, mlodziez zaprotestowala i
skandowala latwe do przewidzenia slogany; trzydziesci trzy tysiace
amerykanskich
214
Made in USA
it
zolnierzy, ktrzy zgineli za Koree, nagle zaczely znaczyc mniej niz te
dwie dziewczyny. Od tej pory amerykanskie dowdztwo ogranicza kontakty
z ludnoscia; gorace dzielnice i okolice uniwersytetw staly sie dla
zolnierzy terenami off-limits.
Czy major i jego koreanscy rwiesnicy mogliby zaradzic nieporozumieniom
poprzez dialog? Ale dialogu nie ma. Paxton nie nauczyl sie ani slowa po
koreansku, a jego kontakty z ludnoscia ograniczaja sie do kilku
kierowcw i ordynansw. Kore-anki? Godzina policyjna o plnocy
ogranicza doswiadczenia tego typu. Istnieje droga, na ktra major sie
nie zdecydowal: uczestnictwo w nabozenstwach baptystw, aby poznac
parafianki. Czasem konczy sie to malzenstwem. Paxton woli samotnie
czytac Biblie w swoim pokoju, bo nabral takiego przyzwyczajenia w
akademii wojskowej. ,U nas mwi, majac na mysli armie - Bg to bardzo
popularny facet".
Paxton nie uczestniczy rwniez w zajeciach wprowadzajacych do kultury
koreanskiej zorganizowanych przez sztab; woli wsplne ogladanie
telewizji, bilard i piwo w obozie Bonifas, kawalku Ameryki odtworzonym
na 38 rwnolezniku. olnierze rozmawiaja miedzy soba o kraju; ma sie
wrazenie, ze zadne miejsce na swiecie nie jest warte ich Dakoty czy obu
Karolin. Korea zniknela, Azja nie istnieje. Ci zolnierze kochaja tylko
Stany Zjednoczone, nie pociaga ich egzotyka ani szeroki swiat; oni
tylko wykonuja swoje zolnierskie rzemioslo zawd jak kazdy inny,
powiadaja. Stany Zjednoczone sa faktycznie narodem imperialistycznym,
ale nigdy w historii nie widziano imperium, ktrego zolnierze mieliby
tak niewielka ochote na podbj; armia amerykanska tym sie rzni od
dawnych francuskich czy brytyjskich imperialistw, ze jej pierwszym
zyczeniem jest wrcic do siebie.
Major sie nudzi, poludniowi Koreanczycy coraz bardziej pragna, by
pojechal do domu, dlaczego wiec amerykanska armia nie opusci Korei?
Plnoc nie podbila Poludnia, a Poludnie pokazalo, jak liberalna
demokracja moze sie rozwinac na lonie cywilizacji, ktra a priori
wydawala sie do tego niezbyt przystosowana. Ale gdyby Amerykanie
wyjechali, obie Koree starlyby sie ze soba, Chiny nie pozostalyby
obojetne, a Japonia, obawiajaca sie militarnej sily zjednoczonej Korei,
przylaczylaby sie do walki. Paxton musi wiec byc obecny, dobrze
widoczny za swo-
Demokracja imperialna *=sSf 215
im milczacym telefonem aby kazdy w regionie byl swiadomy
zaangazowania Stanw Zjednoczonych. Pokj i gospodarka swiatowa od tego
zaleza. Bez amerykanskiego pokoju wymiana handlowa z Azja zostalaby
przerwana, a zachodnia gospodarka, zalezna od stosunkw z Korea i
Chinami, zbankrutowalaby.
Na 38 rwnolezniku, stojac twarza do wroga, mozna przeczytac dewize
drugiej dywizji piechoty, obecnej tu od 1950 roku: In front of them
all. Na wielkiej azjatyckiej szachownicy Paxton jest niezbednym
pionkiem; usuncie go, a runie swiatowy pokj.
Wielki Projekt
Kiedy Paxton pilnuje telefonu, w Seulu jego szef sztabu ,obmysla"
imperium. General Fisher sie przedstawia: general, oczywiscie, ale
absolwent Harvardu. Fisher to troche wiecej niz wojskowy, to jeden z
prokonsulw zawiadujacych amerykan-* skim imperium; ci oficerowie
posiadaja wiedze o swiecie przewyzszajaca znacznie wiedze politykw.
Kapitan odpowiedzialny za PR armii przygotowal stereotypowe odpowiedzi.
Fisher ostentacyjnie wyrzuca je do kosza. Potem oznajmia, ze jest
aktywnym czlonkiem partii demokratycznej; kapitan, mlody czlowiek,
wydaje sie przygnebiony.
General mwi rwniez, ze jest tak samo obojetny na westchnienia majora
Paxtona, jak na zly humor Koreanczykw z Poludnia. Przeznaczeniem
Stanw Zjednoczonych jest wymuszac pokj, demokracje i ekonomiczna
globalizacje; ponadto -bylby zapomnial! rwnosc plci, co w
tradycyjnych kulturach powoduje jeszcze wieksze poruszenie niz
demokracja i rynek. ,To jest dobre dla Ameryki, ale znakomite dla
Korei", dodaje Fisher, parafrazujac Charliego Wilsona. Ten prezes
General Motors, oskarzany o wykorzystywanie dominujacej pozycji firmy,
oznajmil w 1955 roku przed Senatem: ,To, co jest dobre dla General
Motors, jest dobre dla reszty Ameryki". W Europie usiluje sie oddzielic
to, co w amerykanskich postawach jest idealistyczne, od dobrze
pojmowanych korzysci ekonomicznych; dla Amerykanw ta sprzecznosc w
ogle nie istnieje; to, ze wojskowa obecnosc chroni Azje i pozwala jej
sie rozwijac, ze prowadzi ja do demokracji, a ponadto sluzy to
strategicznym interesom Stanw Zjednoczonych i amerykanskich przedsie-
Ji
0
216 Hi Made in USA
biorstw - tworzy jednolita calosc, tak z moralnego, jak z uzytkowego
punktu widzenia.
Mieszkancy Korei Poludniowej sa o tym przekonani w mniejszym stopniu.
Dla generala Fishera antyamerykanizm jest pewna stala, z ktra trzeba
jakos zyc. aden racjonalny argument, zauwaza, nie odwiedzie
poludniowokoreanskiego polityka poszukujacego glosw albo
intelektualisty, ktremu brakuje publicznosci, przed popadaniem w
antyamerykanizm. Taka postawa wzmacnia prestiz lokalnej wladzy, chociaz
w glebi duszy protestujacy wiedza, ze nie zostana wysluchani, i ze
Amerykanie nie wyjada. Identyczna sytuacja jest w Japonii, ktra
,chroni" szescdziesiat tysiecy amerykanskich zolnierzy. ,Demokracja,
mwi Fisher, to rwniez prawo do antyamerykanskosci". To samo
powiedzial mi wczesniej Paxton. Ta formulka musi byc gdzies zapisana w
podreczniku doskonalego zolnierza. W rzeczywistosci antyamerykanizm nie
zalezy od tego, co Stany Zjednoczone robia, ale od tego, czym sa. Major
Paxton mglby nauczyc sie koreanskiego, mglby jesc ostra kapuste
zamiast hamburgerw, mglby nie przerazac Koreanek, ale zlosc, jaka
wzbudza, niewiele by sie z tego powodu zmienila. Poniewaz Amerykanie
dali Korei dostatek, byloby nieprawdopodobne, by Koreanczycy byli im za
to wdzieczni. General niczego takiego nie oczekuje: ,W Azji
najwazniejsze to zachowac twarz". A Europejczycy? ,Przepadaja za
wielkimi deklaracjami. My wolimy oceniac rezultaty". Fisher nazywa ten
demokratyczny imperializm ,Wielkim Projektem amerykanskim".
Kiedy pojawilo sie to imperialne pragnienie? Byc moze na samym poczatku
istnienia Stanw Zjednoczonych. W 1801 roku Thomas Jefferson nazwal
nowa republike, podczas zaprzysiezenia go na prezydenta, ,imperium
wolnosci". Imperium podbilo najpierw Ameryke Plnocna, potem zaczelo
kontrolowac Ameryke Poludniowa; w 1913 roku, za rzadw Woodrowa
Wilsona, zaczelo miec ambicje o zasiegu swiatowym.
Prawa czlowieka na muszce
W 1913 roku zostal zamordowany przywdca legalnego rzadu Meksyku,
Francisco Madero; niejaki general Huerta przejal wladze. Jednak Woodrow
Wilson nie zaakceptowal zamachu
Demokracja imperialna Ssf 217
stanu. Uprzedzil, ze USA beda wsplpracowaly w Ameryce acinskiej
wylacznie z legalnymi rzadami. Ten precedens wprawil europejskie
kancelarie rzadowe w stan oslupienia.
Walter Page, amerykanski ambasador w Londynie, musial sie tlumaczyc
przed brytyjskim ministrem spraw zagranicznych, Edwardem Greyem:
GREY: Czy podejmiecie interwencje zbrojna w Meksyku?
PAGE: Zmusimy ich do wyborw i podporzadkowania sie decyzji podjetej w
powszechnym glosowaniu.
GREY: Ale jesli sie na to nie zgodza?
PAGE: To wrcimy i kazemy im glosowac powtrnie.
GREY: Nawet jesliby to mialo trwac dwa wieki?
PAGE: Stany Zjednoczone pozostana tam przez dwa wieki, az oni naucza
sie glosowac i sami rzadzic.
Oto wiec Amerykanie gotowi sa narzucac demokracje, przy pomocy armat,
jesli to konieczne. Wraz z I Wojna Swiatowa no-* wa doktryna rozciagnie
sie na caly swiat.
8 stycznia 1918 roku przed Kongresem Stanw Zjednoczonych Woodrow
Wilson usprawiedliwil amerykanska wojne ,moralnoscia i wyzwoleniem
ludzkosci", a nastepnie wymienil czternascie punktw, ktre do dzis
pozostaja karta Wielkiego Projektu. Pierwszy punkt dotyczyl
miedzynarodowego wolnego rynku, poniewaz prezydent uwazal handel za
fundament kazdej demokracji mondializacja nie jest idea zupelnie
nowa... Druga zasada to samostanowienie narodw, niezaleznie od tego,
czy byly poddanymi imperiw (Austro-Wegry, Imperium Otoman-skie), czy
kolonizatorw (francuskich lub brytyjskich). Na koniec Wilson ustalil
sposb funkcjonowania Ligi Narodw, globalnej projekcji amerykanskiego
federalizmu. Senat nie zgodzil sie na przystapienie do niej Stanw
Zjednoczonych: termin unilateralizm nie istnial wtedy jeszcze, ale
praktyka owszem. Pozostale punkty odnosily sie do wczesnej sytuacji
politycznej - dotyczyly na przyklad oswobodzenia Belgii czy pokoju z
Rosjanami.
Niedlugo minie wiek od jego powstania, a wilsonowski Wielki Projekt
niewiele sie zmienil. W dlugim przedziale czasu niektre amerykanskie
rzady towarzysza demokratycznym losom swiata, inne demokracje
wymuszaja, ale rzadko watpia w sens historii i amerykanskiego
powolania. ZSRR tylko nie-
218
Made in USA
znacznie zwolnil ten marsz; w czasach zimnej wojny Amerykanie wspierali
z taktycznego oportunizmu wojny domowe i niezbyt demokratycznych
dyktatorw, pod warunkiem ze byli anty-komunistami. Ale natychmiast po
rozpadzie ZSRR rozpoczal sie dalszy marsz. Brali w nim udzial zarwno
konserwatysci, jak i demokraci: Ronald Reagan w Nikaragui i Grenadzie,
Bili Clinton w Jugoslawii i na Haiti, George W. Bush w Afganistanie.
Wszystkie te interwencje, usprawiedliwione prawami czlowieka,
przeprowadzone bez udzialu ONZ, sa czesciami Wielkiego Planu;
wszystkie sa przejawem demokratycznego imperializmu. Az do Iraku?
Liberal John Kerry rzni sie od konserwatysty George'a W. Busha
wylacznie tym, ze chce wyslac do Iraku dodatkowe amerykanskie oddzialy
i NATO, jesli to bedzie mozliwe.
Amerykanska opinia publiczna podziela te wizje pod warunkiem, ze
imperium nie bedzie zbyt kosztowne, a cene kalkuluje sie jednoczesnie w
zolnierzach i w dolarach. Tak sie jednak dzieje, ze cena spada:
amerykanska armia, najwieksza na swiecie, posiadajaca budzet wiekszy od
armii Europy i Chin razem wzietych, kosztuje o polowe taniej niz za
czasw zimnej wojny (cztery procent PKB). Jest zarzadzana jak
przedsiebiorstwo i osiaga coraz wyzsza produktywnosc, z mniejsza
iloscia ludzi i wyzszym poziomem inteligentnych technologii.
Opinia publiczna niekiedy sie buntuje: przeciw wojnie w Wietnamie w
1970 roku, jutro byc moze przeciwko wojnie w Iraku; ale to raczej nie
amerykanski podatnik, a telewidz przerywa rozgrywke, kiedy obrazy walk
nadmiernie go zaalarmuja. Realizacja Wielkiego Projektu opznia sie,
ale odwrt jest tylko chwilowy; aby zyskac pewnosc, ze postepuje,
wystarczy spojrzec na mape baz wojskowych, przeplywu towarw i nowych
restauracji McDonald's.
Prawdziwi kontestatorzy reprezentuja skrajne orientacje na lewicy
antyimperialistyczna, na prawicy izolacjonistyczna. Mysliciele
antyimperialistyczni, cenieni wysoko poza Stanami Zjednoczonymi, u
siebie uwazani sa za prowokatorw bez wiekszego wplywu. Oto dwch
symbolicznych kontestatorw: Noam Chomsky i Gore Vidal.
Wedlug Noama Chomsky'ego kazda amerykanska wojna mialaby sluzyc Wall
Street; Stany Zjednoczone sa jego zdaniem
Demokracja imperialna si? 219
kapitalistycznym imperium i zwyczajnym drapiezca. Dzieki Chomsky'emu
przekonac sie mozna, ze trywialny marksizm wciaz krluje na niektrych
uczelniach; on sam woli przedstawiac sie jako ,heretyk". Gore Vidal
jest bardziej twrczy: ten poludniowy arystokrata uwaza, ze wojna
domowa w 1862 roku zniszczyla jednolite spoleczenstwo, dazace wylacznie
do indywidualnego szczescia; ten upadek mial doprowadzic wedlug Vidala
do banalizacji Stanw Zjednoczonych: Amerykanie stali sie narodem takim
jak inne i znalezli sie we wladzy military-stycznego panstwa. Ta
,lewacka" i ,izolacjonistyczna" krytyka nie oslabia konsensusu wewnatrz
mocarstwa, ktre uwaza, iz jest obarczone rewolucyjna misja. General
Fisher ma na ten temat wiele do powiedzenia: ,My tez jestesmy
fundamentalista-mi, tyle ze fundamentalistami wolnosci".
Brytyjski historyk, Eric Hobsbawm, okreslil te amerykanska i. hegemonie
jako ,imperializm praw czlowieka"; definicja jest wlasciwa, choc wymaga
doprecyzowania. Osobliwy imperializm Stanw Zjednoczonych narzuca na
odleglosc model spoleczenstwa bazujacego na wsplnych z nimi
wartosciach, jesli mozliwe bez okupacji wojskowej, albo tylko z
okupacja ograniczona. Widzielismy, ze Amerykanie dobrzy zolnierze,
ale marni kolonizatorzy chca tylko wrcic do domu. Kazdy amerykanski
polityk prowadzacy kampanie pod haslem ,powrotu chlopcw do domu" jest
popularny, a od kazdego prezydenta oczekuje sie, zeby mial ,strategie
wyjscia". Amerykanie, jak konkluduje z zalem (w 2004 roku) Niall
Fergusson, inny historyk brytyjski (Brytyjczycy to eksperci w
dziedzinie imperiali-., zmu), sa ,niekompetentnymi imperialistami".
Oto, dodaje, bezkonkurencyjne mocarstwo, ktre podbija bez
najmniejszego wysilku, posiadajace ideologie i konieczne srodki do
wprowadzenia swiatowego porzadku, ale ktre jest zle przygotowane do
przyjecia zobowiazan, jakie z tego wyplywaja. Byc moze ta kolonialna
niekompetencja Amerykanw jest gorsza niz ich demokratyczny imperializm?
Czy naprawde mozna eksportowac demokracje?
W Jugoslawii, w Afganistanie i w Iraku armia amerykanska interweniowala
tylko po to, by wprowadzic demokracje. Tak jak
220 ?fe
Made in USA
w Korei, w Niemczech i w Japonii, przypominaja prezydenci Clinton czy
Bush, i prawdopodobnie beda przypominac ich nastepcy.
Korea, Niemcy, Japonia: czy te trzy kraje stalyby sie liberalnymi
demokracjami, gdyby armia amerykanska ich do tego nie doprowadzila?
Pytanie nie bierze pod uwage okolicznosci historycznych i kulturowych,
ponadto jest tak zlozone, ze nikt by go sobie nie stawial, gdyby nas
nie zmusili sami Amerykanie. Europejczycy przewaznie w to nie wierza.
Czy dlatego, ze nasz czas juz minal? Hiszpanie, Portugalczycy,
Francuzi, Brytyjczycy rwniez uwazali sie za glosicieli pewnego
przekazu w imie Chrystusa lub cywilizacji, a Rosjanie i Chinczycy w
imie proletariatu. Nasz czas juz minal, ale czy oznacza to, ze minal
rwniez czas Amerykanw?
My stalismy sie cyniczni, wiec dlaczego i oni nie mieliby byc cyniczni?
W Europie przyznajemy sie, ze wypowiadamy wojne dla ropy, czy
ostatecznie dla ratowania ludw, ktre mignely nam gdzies w telewizji,
i tyle! Ale dlaczego mielibysmy wiedziec lepiej od Amerykanw, co nimi
powoduje? Europejskie spojrzenie na demokratyczny imperializm
przypomina nasz brak zrozumienia dla amerykanskiej religii: oni nie
moga wierzyc, bo my sami juz nie wierzymy! Nie moga wojowac dla
idealw, bo my sami je zarzucilismy!
Czy poza intencjami Amerykanw czystymi, pelnymi wyrachowania, czy
tez prawdopodobnie mieszanymi mozemy obiektywnie ocenic ten zamiar
narzucenia demokracji? Ani Niemcy, ani Japonia nie przynosza w tej
kwestii przekonujacych dowodw; obecna sytuacja polityczna i
ekonomiczna w tych krajach przypomina ich sytuacje z lat dwudziestych.
Panstwa te powrcily tylko do praktyk, zawieszonych przez faszystowskie
dyktatury i gospodarke wojenna; amerykanscy okupanci wzieli zreszta
pod uwage te ciaglosc, zachowujac nieomal bez zmian cala
administracje wyzszego szczebla. W Niemczech na piecdziesiat trzy
tysiace wysokich urzednikw tylko tysiac zostalo usunietych za
wsplprace z nazistami; porwnywalnej selekcji dokonano w Japonii; w
Iraku sytuacja moglaby wygladac podobnie.
Przypadek Korei lepiej potwierdza amerykanska teze. Wczesniej nie
miala ona zadnego doswiadczenia ani z demo-
Demokracja imperialna SSg^ <
kracja, ani z gospodarka rynkowa; tradycyjna kultura byla tam
autorytarna, a konflikty rozwiazywano sila. W 1950 roku zaden
specjalista od spraw Korei nie przewidywal, ze moglaby sie ona stac
liberalna demokracja; wszystko sklanialo sie ku przeciwnemu
rozwiazaniu, w szczeglnosci zas koreanski konfucja-nizm, ideologia
najbardziej oporna wobec indywidualizmu. Lecz w ciagu piecdziesieciu
lat Koreanczycy z Poludnia, pod przewodnictwem amerykanskich doradcw,
przeszli krok po kroku ze swego starego swiata do spoleczenstwa
otwartego. W zblizonych okolicznosciach Tajwan poszedl podobna droga;
tam punktem wyjscia byla cywilizacja chinska, ktra takze nie jest
spontanicznie liberalna.
Czy to nie rozwj gospodarczy doprowadzil Koree Poludniowa i Tajwan do
demokracji? Rozerwal dawne wiezy solidarnosci klanowej, postawil na
niezalezne i odpowiedzialne osoby, mezczyzn i kobiety. Rozwj
gospodarczy to podstawa liberalnej * demokracji, jednak niekoniecznie
do demokracji prowadzi. Ist-' nieja bowiem rwniez spoleczenstwa
demokratyczne, ale bied-< ne, jak Indie; inne sie demokratyzuja, nie
bogacac sie przy tym, jak Maroko czy Senegal. Nie mozna wiec wnioskowac
ze skomplikowanych stosunkw pomiedzy rozwojem i demokracja, ze
polityczna wolnosc przynosi zyski tylko bogatym; raczej poprzedza ona
rozwj.
Czy koreanskie doswiadczenie da sie powtrzyc w swiecie arabsko-
muzulmanskim? Ci, ktrzy z miejsca zaprzecza, to ci sami, ktrzy w 1950
roku nie widzieli takiej mozliwosci w przypadku Korei i Tajwanu. Z tych
samych przyczyn: albo przez anty-amerykanizm (stanowisko do przyjecia,
gdyby zostalo wyjawione), albo przez determinizm kulturowy.
Czy pewne kultury nie sa przypadkiem, w sposb ostateczny, hermetyczne
dla demokracji? W rzeczywistosci kazda kultura ewoluuje: Koreanczyk czy
Japonczyk, bedac demokrata, nie staje sie mniej koreanski czy japonski;
jest koreanski czy japonski, tylko inaczej. Czy islam podlega ewolucji
w mniejszym stopniu niz konfucjanizm? Najbardziej radykalni islami-sci
wykluczaja ewolucje, a wspieraja ich w tym amerykanscy kulturalisci,
tacy jak Samuel Huntington, autor Zderzenia cywilizacji, ktry wyznaje
rwniez idee niezmiennego, niezwyciezonego islamu. Ale niezaleznie, czy
chodzi o islamistw czy
I
kulturalistw, ich islam to ideologiczna konstrukcja, odrzucajaca cala
historie muzulmanw, ktrzy w ciagu czternastu stuleci poznali wszelkie
mozliwe odmiany islamu, wszystkie wy-obrazalne ustroje, w tym takze
demokracje parlamentarna. Na Srodkowym Wschodzie Egipcjanie,
Syryjczycy, Libanczycy i Irakijczycy mieli w latach 1920-1950
demokracje parlamentarna, zanim wojskowe dyktatury nie unicestwily
zycia politycznego i wszelkiej debaty intelektualnej, narzucajac w
sferze ekonomicznej model sowiecki. Tak wiec przywrcenie demokracji
parlamentarnej na Srodkowym Wschodzie nie byloby bardziej absurdalne
niz przeforsowanie jej w Korei. Swiat arab-sko-muzulmanski ma ponadto
przewage w postaci bogactw naturalnych, ktrych nie posiadala Korea;
ropa dotad przynosila zyski wylacznie oligarchiom, gdyby zas byla
kontrolowana przez demokratyczne rzady, doprowadzilaby do prawdziwego
rozwoju i do pojawienia sie oswieconej klasy sredniej.
Jest to oczywiscie model teoretyczny; jak tlumaczy Francis Fukuyama w
State-building, ksiazce opublikowanej niedlugo po amerykanskiej
interwencji w Iraku, ,nie istnieja scisle metody, pozwalajace przelac z
jednego narodu na drugi instytucje administracyjne i polityczne,
demokratyczne obyczaje i odruchowe poszanowanie prawa".
Przyjmijmy jednak, ze swiat arabsko-muzulmanski mglby powrcic do
demokracji. Ale czy jest to pozadane? Amerykanie, liberalowie i
konserwatysci pospolu, przeciwstawiaja sie w tym miejscu Europejczykom.
Dla wiekszosci Europejczykw bowiem, tak przywdcw (z godnym uwagi
wyjatkiem Tony'ego Blaira i Jose Marii Aznara), jak opinii publicznej,
arabska demokracja nie jest ani pozadana, ani mozliwa. W Europie czesto
przedklada sie znane zlo, wschodni despotyzm, nad nieznana demokracje,
grozaca zwyciestwem wyborczym partii islami-stycznych. Natomiast
Amerykanie uwazaja, ze to ryzyko zawsze jest latwiejsze do przyjecia
niz despotyzm: wyplywa to z demokratycznego idealizmu, ale takze stad,
ze uwazaja despotyzm -dlatego, ze utrzymuje on ekonomiczna nedze i
polityczna frustracje za prawdziwe zrdlo islamizmu.
Czy rzady Stanw Zjednoczonych rwniez nie byly przez dlugi czas
poreczycielem wschodniego despotyzmu? 6 listopada 2003 roku George W.
Bush przed Narodowa Fundacja na
rzecz Demokracji, niestronnicza organizacja wspierajaca wszystkie ruchy
demokratyczne, prosil o ,przebaczenie za trwajace wiele dziesiatkw lat
poparcie dla dyktatorw w swiecie arabskim". Ten wklad daje do
myslenia, kiedy przypomnimy sobie wszystkich dyktatorw wspieranych
przez Stany Zjednoczone w ciagu ostatniego stulecia. Ale czy mozemy
sobie wyobrazic, zeby chociaz jeden przywdca europejski przeprosil za
cos takiego?
Demokracja na Bliskim Wschodzie: syjonistyczny spisek?
W Chevy Case, na eleganckim przedmiesciu Waszyngtonu, Richard Perle
zmienil swj rodzinny dom w studio telewizyjne; dziennikarze z calego
swiata przyjezdzaja tu po jednoznaczne oswiadczenia. Perle, wplywowy
czlowiek o siwych wlosach i czarnych oczach, byly wsplpracownik
Ronalda Reagana, eseista, jest najbardziej konsekwentnym adwokatem
wojskowej interwencji w Iraku.
Europejczycy nigdy nie zrozumieli amerykanskiej strategii, a i sami
Amerykanie rozumieja ja w coraz mniejszym stopniu. Jaka logika nakazuje
odpowiadac na atak przeciwnika, ktry nie ma terytorium ani
narodowosci, podbojem terytoriw narodowych, takich jak Afganistan czy
Irak? Nie istnieja, mwi na to Perle, terrorysci bezpanstwowcy, bo
tylko panstwo dysponuje srodkami wystarczajacymi do przygotowania
zamachu; wiara, ze wystarczy do niego pare kilogramw dynamitu,
wynajety samochd, bilet na samolot i garstka ludzi gotowych na
samobjstwo, jest falszywa. Taka operacja jak z 11 wrzesnia wedlug
Perle'a wymaga calych lat przygotowan i inwestycji tak znacznych, ze
tylko jakies panstwo moze je sfinansowac. Podobnie, wciaz wedlug
Perle'a, niekonczace sie powstanie przeciwko armii amerykanskiej w
Iraku moglo zostac sfinansowane wylacznie przez jakies panstwo: w tym
przypadku Iran. W przyszlosci terrorysci beda poszukiwali sposobw, by
uderzyc w terytorium amerykanskie jeszcze bardziej spektakularnie niz
11 wrzesnia. Bedzie to wymagalo jeszcze wiekszych nakladw: wybuchu
bomby atomowej lub biologicznej w Nowym Jorku nie zdola sfinansowac
jedna grupa, chocby to byla organizacja Osamy bin
224 ssg Made in USA
Ladena - ale raczej Korea Plnocna, Iran czy Pakistan, ktre stana sie
jego zapleczem. Trzeba wiec bylo, dodaje Perle, uwolnic Afganistan i
Irak, w nadziei, ze ta interwencja odwiedzie rzady innych panstw od
udzielania gosciny terrorystom.
Czy nalezalo dzialac bez ONZ? Jest to ulubiony temat Per-le'a, ktry
bez ogrdek mwi, co sadzi o tym wiekszosc amerykanskich konserwatystw
oraz wielu liberalw. Liczne panstwa sprzyjajace terrorystom maja
swoich przedstawicieli w ONZ, wiec prawomocnosc dzialan tej organizacji
w regionie jest zadna. Wedlug Perle'a sluzy ona wylacznie zatrudnianiu
w Nowym Jorku rodzin szefw panstw. Tylko oskarzenie ONZ o nepotyzm
laczy Europejczykw i Amerykanw, ktrzy nie moga przeciez miec
wsplnej koncepcji tej organizacji: w dominujacej wizji europejskiej
ONZ jest depozytariuszem interesw zbiorowych, ktre gruja nad jej
niedoskonalosciami; jest rwniez reprezentantem spolecznosci swiatowej,
ktra wykracza poza narodowe partykularyzmy. Perle odrzuca te
koncepcje: w amerykanskiej filozofii politycznej nie ma innego zrdla
prawomocnosci niz demokracja. Skoro wiekszosc slabych panstw tworzacych
ONZ nie przestrzega zasad demokracji, prawomocnosc organizacji jest
zadna.
Zgodnie ze scenariuszem Perle'a armia amerykanska po uwolnieniu Iraku
powinna uformowac na nowo Bliski Wschd wedlug zasad demokratycznych,
aby wyeliminowac w ten sposb glebokie zrdla islamizmu. W koncu region
skladalby sie z panstw prawa, ktre moglyby rokowac z Izraelem i
ostatecznie doprowadzic do pokoju. Konflikt izraelsko-palestynski nie
jest, wedlug Perle'a, zrdlem terroryzmu; to eliminacja terroryzmu
doprowadzi do jego rozwiazania.
Znaczace jest to, ze ideologiczne usprawiedliwienie ,uwolnienia" Iraku
wyprzedzilo fakty o wiele lat: Richard Perle wraz z klanem
neokonserwatywnych intelektualistw, do ktrego nalezy, zalecal wojne
prewencyjna i demokratyczne przeksztalcenia na dlugo przed 11 wrzesnia.
Czy wojna w Iraku byla jednak spiskiem zydowskich intelektualistw,
ktrym bardziej lezy na sercu bezpieczenstwo Izraela niz Stanw
Zjednoczonych? Moglismy ogladac i slyszec, jak teze o syjonistycznym
spisku ujawnia amerykanska prasa liberalna, senat Stanw Zjednoczonych
i europejskie kancelarie rzadowe. To oskarzenie jest po
Demokracja imperialna 3*5= 225
mysli Richarda Perle'a: chcialby sadzic, ze to on sam wywolal inwazje
na Irak. Przeciwnicy tej wojny rwniez chcieliby mu ja przypisac,
teoria o syjonistycznym spisku nie wytrzymuje jednak prby wnikliwego
badania.
Oczywiscie, najbardziej halasliwi zwolennicy eksportowania demokracji
na Bliski Wschd naleza do zydowskiej inteligencji nowojorskiej, czesto
pochodza ze skrajnej lewicy i sami nazywaja sie neokonserwatystami.
Poczatkowo zwiazani byli z Ronaldem Reaganem przeciw Zwiazkowi
Radzieckiemu, teraz sa z Georgem W. Bushem przeciw islamizmowi.
Inspiratorzy ruchu, Irving Kristol i Norman Podhoretz, w latach
osiemdziesiatych zgrupowali te czesc inteligencji wokl dwch
wplywowych pism, ,Commentary", zajmujacego sie glwnie kultura, i ,The
Public Interest", poswieconego sprawom miedzynarodowym; William
Kristol, syn Irvinga, wydaje ponadto pismo przeznaczone raczej dla
zwolennikw ruchu, ,The Weekly Standard". Czy wszystkie te periodyki
razem wywieraja decydujacy wplyw na polityke zagraniczna Stanw
Zjednoczonych? Aby teza o spisku neokonserwatywnym stala sie bardziej
prawdopodobna, adwersarze chetnie przeceniaja wplyw tych publikacji o
skromnym nakladzie: laczny naklad wszystkich trzech to sto tysiecy
egzemplarzy. Jednak projekt demokratyzacji swiata arabskiego popieraja
takze media przeznaczone dla szerokiej publicznosci, ktrym obce sa
wszelki tony neokonser-watywne ,Wall Street Journal" (na stronach
poswieconych opiniom) albo siec telewizyjna Fox News.
O wplywach neokonserwatystw decyduja w rzeczywistosci wiezy, jakie
lacza zydowskich intelektualistw z Kosciolami ewangelickimi w imie
wsplnych wartosci moralnych i kontaktw miedzynarodowych. Koscioly te
a nie grupka konserwatywnych zydw - dysponuja oddzialami i wyborcami
calkowicie oddanymi Izraelowi i sprawie rozpowszechniania praw
czlowieka. Ameryka baptystw i zielonoswiatkowcw czyli czterdziesci
procent narodu stanowi baze demokratycznego imperializmu. Od czasw
prezydenta Wilsona Koscioly te determinuja amerykanska ekspansje,
bowiem slowo pierwszego lepszego pastora ma wieksze znaczenie dla
polityki zagranicznej niz jakakolwiek ekspertyza dyplomaty czy
komentatora. Kiedy Richard Perle tlumaczy, ze pokj pomiedzy Izraelem i
jego sasiadami be-
226
Made in USA
I
dzie mozliwy dopiero po demokratyzacji panstw arabskich, przywlaszcza
sobie wizje wsplna syjonistom, ewangelikom i wilsonowskim idealistom.
Woodrow Wilson nie byl ydem ani neokonserwatysta; Condoleezza Rice tez
nie jest. Ale Europejczycy, zdezorientowani demokratycznym
imperializmem, wola obarczac odpowiedzialnoscia za niego raczej
inteligencki spisek niz prawie niezrozumialy ruch religijny.
Teoria spiskowa pozwala rwniez nie zastanawiac sie nad przepascia
dzielaca Europe od Stanw Zjednoczonych. Pomiedzy wizja europejskich
realistw (pokj na Bliskim Wschodzie powinien zostac narzucony przez
oswiecony dyrektoriat) a wizja amerykanskich idealistw (pokj powinien
zostac zadekretowany oddolnie, w wolnych wyborach) mozliwe sa chwilowe
sojusze, ale trwale porozumienie jest niemozliwe.
Czy trzecia wojna swiatowa juz sie zaczela?
W ostatnia niedziele maja kadeci z West Point otrzymuja oficerskie
dyplomy w wiejskim otoczeniu, ktrego nie zmienila przez dwa wieki
bliskosc Nowego Jorku. Ta akademia wojskowa zalozona w 1801 roku jedna
z najstarszych instytucji Stanw Zjednoczonych jest najbardziej
powazana; prezydent Theodore Roosevelt powiedzial o niej, ze jest ,w
pelni amerykanska". Ceremonie otwiera kapelan, potem nastepuje mowa do
absolwentw, zwana mowa ,rozpoczecia". W 2002 roku w podobnych
okolicznosciach George W. Bush zapowiedzial nowa amerykanska strategie
wojny prewencyjnej przeciw terroryzmowi. W 2004 roku kapelan w bialym
mundurze ze zlotymi galonami wyglosil modlitwe do tego stopnia
ekumeniczna, ze nie bylem w stanie stwierdzic, jakiej religii jest
przedstawicielem. Z jego slw wynikalo, ze Bg jest po stronie
Amerykanw: to bylo jasne. Zakonczyl slowem amen, i wyciagnalem z tego
wniosek, ze jest chrzescijaninem albo zydem. Oficerowie z wygolonymi
czaszkami, ewidentnie chinskiego lub indyjskiego pochodzenia, jakos
sobie z tym dali rade i nie wyszli z szeregu. Ta nowa annia jest
stworzona na obraz i podobienstwo calego narodu: liczne kobiety,
Murzyni, ludzie Wchodu, Hindusi. Mwca ,rozpoczecia" przybyl z niebios:
helikopter z ministrem obrony wyladowal na boisku do hokeja. Donald
Rumsfeld ma
Demokracja imperialna USII 227
na swoim koncie dwie blyskawiczne, ale zakonczone watpliwym sukcesem
wojny i jest najbardziej kontrowersyjnym czlowiekiem w Stanach
Zjednoczonych. Energicznym glosem wzmocnionym przez mikrofony rozkazuje
rocznikowi 2004 bronic ,wolnosci i cywilizacji wszedzie na swiecie".
,Poniewaz nie mozemy wszystkich terrorystw wylapac u nas, dodaje,
trzeba ich schwytac u nich". Olsniewa rwniez wprowadzeniem na
wyposazenie armii kilku rodzajw nowej, zminiaturyzowanej i
specjalistycznej broni, dostosowanej do zagrozenia.
Za Busha w 2002 roku wojna stala sie prewencyjna; za Rumsfelda staje
sie swiatowa. Minister dostal owacje. Kadeci zlozyli przysiege na
Konstytucje, bo armia amerykanska wlasnie jej broni: kontrakt spoleczny
jest w Ameryce wazniejszy niz ziemia i krew. Nowi oficerowie wyrzucili
biale czapki w gre, a Rumsfeld odlecial helikopterem, pozostawiajac za
soba pokolenie, o ktrym nikt nie wie, czy bedzie pokoleniem zwy-*
ciezcw, czy stanie sie ofiara jakiejs blednej wizji.
Nic dziwnego, ze kadeci z West Point maja ochote na udzial w wojnie;
przed wzmacniajacym przemwieniem Rumsfelda niektrzy przyznawali sie
do dreczacej ich mysli, ze zostana wyznaczeni do zadan humanitarnych w
jakims zapadlym kacie Afryki. Ale czy Amerykanie na dobre zaangazowali
sie w wojne swiatowa? Czy chodzi tu o prawdziwa wojne, czy raczej o
metafore, tak jak sie mwi ,wojna z narkotykami"? To prawda, ze gdy sie
spojrzy wstecz, 11 wrzesnia wydaje sie kolejna bitwa w konflikcie
rozpoczetym dwadziescia lat wczesniej. Gdyby nalezalo podac date
rozpoczecia tej wojny, to wybralibysmy rok 1983: wtedy to arabskie
komando skierowalo ciezarwke pelna materialw wybuchowych na
amerykanskie koszary w Bejrucie. Amerykanie nie zrozumieli tego
wydarzenia. Ronald Reagan wycofal oddzialy, pozostawiajac Liban na
pastwe losu, a islami-sci zalozyli tam stala baze. Nastapily podobne
zamachy: na World Trade Center w 1993 roku, na koszary piechoty
morskiej w Arabii Saudyjskiej w 1996 roku, nastepnie na ambasady
amerykanskie w Kenii i w Tanzanii w 1998 roku, oraz na statek Cole w
Jemenie w roku 2000.
Jak to sie stalo, ze uplynelo dwadziescia lat, zanim Amerykanie
zareagowali? Samozadowolenie spowodowane zniknieciem sowieckiego wroga
i wiara w nowy porzadek swiata zdo-
228
Made in USA
minowanego przez Stany Zjednoczone, nieumiarkowanie isla-mistycznych
zadan to wszystko wplynelo na brak czujnosci wobec zblizajacego sie
niebezpieczenstwa. Euforia charakterystyczna dla administracji Clintona
przyczynila sie do tego zaslepienia: smieszna riposta na zamachy Al
Kaidy w 1998 roku jeden pocisk wymierzony w fabryke w Sudanie, drugi,
w obz wojskowy w Afganistanie swiadczyla, jak mala wage amerykanski
gigant przywiazywal do islamistycznego karla.
Ale czy po 11 wrzesnia Stany Zjednoczone nie popadly z jednej
skrajnosci w druga? Czy nalezy, tak jak robia to wszyscy amerykanscy
komentatorzy, porwnywac 11 wrzesnia do Pearl Harbor? Czy nie
nalezaloby raczej poszukac analogii pomiedzy terroryzmem a ruchem
anarchistycznym, ktry pod koniec dziewietnastego wieku sial terror w
Rosji, Francji, a nawet w Stanach Zjednoczonych? Anarchisci, co prawda,
byli wyizolowani, tymczasem islamisci czuja sie u siebie jak ryba w
wodzie. I w przeciwienstwie do anarchistw daza do osiagniecia
precyzyjnie wyznaczonego celu politycznego: zaprowadzenia
islamistycznych rzadw w krajach muzulmanskich. Stany Zjednoczone sa
zaledwie celem niebezposrednim; sa niezniszczalne ale mozna je
upokorzyc. Symboliczna, krwawa wojna isla-mistw prowadzona jest
przeciw ,dekadenckiej" kulturze amerykanskiej, przeciw
,zniewiescialym" monarchiom z nad Zatoki Perskiej, przeciw emancypacji
muzulmanskich kobiet. Zniszczenie World Trade Center stanowiloby wiec
symboliczna kastracje, otwierajaca droge do ponownego podboju, od
Maroka po Indonezje, lacznie z Izraelem. Tej ambicji nikt na Zachodzie
zaakceptowac nie moze, ani Europejczycy, ani Amerykanie. Wobec tej
przemyslnej strategii islamistw rzad George'a W. Busha przyjal
monumentalna odpowiedz, rozlozona w czasie. Pozornie jest ona spjna,
ale czy wobec terrorystw okaze sie skuteczna? Bez watpienia jest zbyt
wczesnie, by o tym przesadzac; czy ktos jeszcze proponuje jakas
,realistyczna" alternatywe?
Nieistniejace alternatywy
Czy za francuska dyplomacja rozwazymy powrt do status quo: oddanie
Bliskiego Wschodu w rece despotyzmu? Ale bin La-
Demokracja imperialna SS5S 229
den jest produktem owego status quo; to wlasnie podczas ,snu
dyplomacji" zachodniej (wyrazenie Colina Powella) w latach 19902000
zorganizowaly sie siatki terrorystyczne. Zwolennicy status quo nie
proponuja zadnego istotnego sposobu, zeby uporac sie z terrorystycznym
zagrozeniem, ktre jest przeciez niezwykle realne. Bez watpienia
Europejczycy czuja sie mniej zagrozeni niz Amerykanie, i jak zauwaza
Henry Kissinger europejska kultura dyplomatyczna prowadzi do
zarzadzania sytuacjami kryzysowymi tam, gdzie dyplomacja amerykanska
dazy do ich rozwiazania.
Opcja policyjna zamiast wojny? W Stanach Zjednoczonych zwolennicy tej
opcji, o tendencjach pacyfistycznych, jak Ralph Nader lub George Soros,
uwazaja, ze Wielki Projekt nadania nowego ksztaltu Bliskiemu Wschodowi
jest nierealistyczny, a nawet szalony. Niech tak bedzie. Ale do
pokonania terroryzmu metodami policyjnymi konieczna bylaby wsplpraca
bliskowschodnich rzadw. Jak je do tego przekonac? Liberalny naukowiec,
Joseph Nye, uznany autor rozrznienia pomiedzy hard power (inaczej:
sila militarna) i soft power (inaczej: sila przyciagania) Stanw
Zjednoczonych, uwaza, iz narody trzeba uwodzic, aby zachecic je do
wsplpracy; wedlug niego George W. Bush naduzyl hard power i roztrwonil
soft power. Ta teoria podoba sie amerykanskim liberalom i
Europejczykom; lecz wiekszosc rzadw, ktre nalezaloby uwiesc,
utrzymuje z terrorystami stosunki rwnie dwuznaczne, jak te, ktre
carska policja utrzymywala przed wiekiem z rosyjskimi anarchistami. Nie
bardzo bylo wiadomo, kto kogo infiltrowal...
Jest bardziej prawdopodobne, ze teoria soft power i teoria
miedzynarodowego porozumienia, pochodzace z okresu zimnej wojny, staly
sie juz nieaktualne. Stosunkowo latwo mozna bylo uwodzic Rosjan i
Polakw, zachwalajac im zalety cywilizacji zachodniej; subtelne manewry
z Sowietami, na swj sposb przewidywalnym przeciwnikiem, takze byly
racjonalne. Ale ani uwodzenie, ani manewry z terrorystami nie sa dobrym
rozwiazaniem; biorac pod uwage bezprecedensowy charakter konfliktu, czy
idealizm konserwatystw wzmocniony hard power nie okaza sie najbardziej
skuteczne?
Nalezy rwniez wziac pod uwage przerazajaca mozliwosc, ze ta wojna moze
nie miec konca, jak konflikt izraelsko-pale-
LL5
230 iH Made in USA
stynski; oba konflikty sa do siebie podobne. Wojna pomiedzy Al Kaida i
Stanami Zjednoczonymi jest jakby swiatowa projekcja lokalnego konfliktu
pomiedzy ydami i Hamasem. Tak jak Izraelczycy, Amerykanie znalezli sie
w sytuacji, ktrej wewnetrzna logika sprawia, ze cele wojny
przesloniete zostaja przez jej koniecznosci. Torturowanie wiezniw,
krzywdy wyrzadzone ludnosci cywilnej podkopuja moralne pretensje ,oswo-
bodzicieli"; islamisci daza do tej demoralizacji, tak jak samobjcze
zamachy sa bronia najslabszych i najbardziej szalonych. Trzeba takze
wziac pod uwage szczeglnie wwczas, gdyby podczas tej niekonczacej
sie wojny terrorysci znowu uderzyli w terytorium Stanw Zjednoczonych
ze Amerykanie posuna sie do zmiany regul rzadzacych ich
spoleczenstwem, wlacznie z uczynieniem go spoleczenstwem nieliberalnym.
W strone spoleczenstwa nadzoru
Agata sprawi, ze w 2054 roku w Waszyngtonie nie zostanie popelnione
zadne powazniejsze przestepstwo; Agata, byla narkomanka o skolatanym
umysle, bedzie miala zdolnosc ,widzenia" wszystkich planowanych
zbrodni. Ta ,prekognicja" pozwoli policjantom (Pre-Crime)
interweniowac na moment przed popelnieniem czynu przez przestepce i
zmienic w ten sposb przyszlosc. Ale czy zatrzymanie przestepcy, ktry
nie popelnil zamierzonego czynu jest zgodne z prawem? Steven Spielberg,
autor Raportu mniejszosci, filmu fabularnego nakreconego w 2002 roku,
nie daje jasnej odpowiedzi. Po 11 wrzesnia wiekszosc Amerykanw rwniez
nie jest w stanie wybrac pomiedzy bezpieczenstwem i zachowaniem praw
cywilnych. Bo spielbergowski swiat przyszlosci juz istnieje, choc
dopiero w stanie embrionalnym; tworzenie kart z zapisem siatkwki oka,
takich jak pokazane w filmie, juz sie zaczelo, podobnie jak rozpoczely
sie juz prace nad plikami zawierajacymi informacje o calym narodzie,
obejmujacymi takze osoby przyjezdzajace do Stanw Zjednoczonych,
zakrojonymi nieomal na skale swiatowa. Raport mniejszosci to tylko
zrealizowane, doprowadzone do konca marzenie inspektorw z FBI i CIA;
spoleczenstwo poddane calkowitemu nadzorowi, lacznie z zapisaniem
przyszlych zbrodni.
Demokracja imperialna sHH 231
Owa chec nadzorowania byla widoczna jeszcze przed 11 wrzesnia, ale
zamach sprawil, ze tworzenie kartoteki poszerzono na wszystkich, na
podstawie dokumentw nie tyle ,prekogni-tywnych", co retrospektywnych:
gdyby terrorystw ktos ,przewidzial", nie mogliby uderzyc w dniu
podanym przez wyrocznie. Rozumowanie to, choc podziela je opinia
publiczna i Kongres USA (doprowadzony do wscieklosci wpadkami CIA),
jest absurdalne: najpotezniejsza bronia terrorystw jest zaskoczenie,
wiec trudno zrozumiec, czemu mieliby powtrzyc w identyczny sposb
zbrodnie, ktrej FBI i CIA usiluja zapobiec. Jest prawdopodobne, ze
amerykanskie zabezpieczenia, aktualnie doskonalone, nie okaza sie
przydatne w wojnie z terrorystami; obecnie jedyna, uboczna korzysc,
jaka daja, to wylapywanie nieletnich przestepcw i nielegalnych
imigrantw na lotniskach gdy codziennie wiele tysiecy imigrantw
przekracza granice meksykanska.
Dlaczego rzad Stanw Zjednoczonych przygotowuje sie do poprzedniej
wojny, zamiast myslec o nastepnej? Paradoks staje sie bardziej
zrozumialy, jesli wezmiemy pod uwage charakter panstwa amerykanskiego.
Z europejskiego punktu widzenia wydaje sie ono slabe, poniewaz rzadko
interweniuje w zycie spoleczne i gospodarcze; jednak kompetencje, z
ktrych nie korzysta, nie bedac panstwem opiekunczym, kompensuje
funkcjami represyjnymi: poprzez policje i armie. Kiedy chodzi o
stlumienie niepokojw wewnatrz panstwa albo interwencje poza jego
granicami panstwo amerykanskie jest brutalne; te legalna przemoc
rzadko ktos kontestuje, poza kilkoma mniejszosciowymi, libertarianskimi
intelektualistami. Technika fascynuje zreszta Amerykanw, co zacheca
wladze do stosowania wszelkich innowacji; w tym prometejskim
spoleczenstwie, gdzie postep naukowy nie wzbudza najmniejszej
nieufnosci, kazda nowosc jest dobra. Niewatpliwie naklada sie na to
efekt kompleksu wojskowo-przemyslowego: rzad jest glwnym nabywca
kazdej nowej technologii, co jest wyjatkowo korzystne dla
przedsiebiorstw zajmujacych sie bezpieczenstwem, informatyka i
uzbrojeniem. Na przyklad projekt ,wirtualnej granicy", pozwalajacej
przesledzic kroki kazdego, kto odwiedza Stany Zjednoczone, daje
kontrakt wart pietnascie miliardw dolarw, zarezerwowany dla firm
amerykanskich; walka z terroryzmem to wielka gratka dla przedsiebiorcw.
232
Made in USA
Lecz najwazniejsza przyczyna, kazaca umieszczac w kartotekach kazdego,
jest z pewnoscia demokratyczny egalita-ryzm: jesli ktos zostal wpisany
do kartoteki, to wczesniej czy pzniej wszyscy beda musieli zostac do
niej wpisani; w tym spoleczenstwie istnieje niewiele przepustek
pozwalajacych na ominiecie prawa. Przy kontroli bezpieczenstwa na
lotnisku w Stanach Zjednoczonych nie zobaczymy nigdy osobnej kolejki
dla VIP-w. W Izraelu policja wybiera podejrzanych, mlodych, o
wygladzie arabskim, izoluje ich i przesluchuje; nawet jesli dowiedziono
by skutecznosci tej metody, zwanej profiling, to stosowanie jej byloby
nie do pomyslenia w Stanach Zjednoczonych, przynajmniej
publicznie. Obroncy praw czlowieka natychmiast ujawniaja kazde
postepowanie, ktre robi wrazenie dyskryminacji, a sedziowie tego
zakazuja. Oto dlaczego w newralgicznych miejscach ochroniarze
kontroluja niegroznych staruszkw rwnie uwaznie jak tych, ktrzy ze
wzgledu na wiek albo wyglad wydaja sie bardziej podejrzani. To
zachowanie prowadzi do absurdalnej nieskutecznosci, bo demokracja
wymaga, by zle nadzorowac wszystkich, zamiast dobrze tylko
niektrych! Paradoks w doprowadzil generala Tommy'ego Franksa,
zwyciezce z Bagdadu, do stwierdzenia ze spokojem, ze walka z
terroryzmem wymagalaby wprowadzenia stanu wyjatkowego i dyktatury w
samych Stanach Zjednoczonych: skoro zadne powazne media nie chcialy
opublikowac tak przesadnych i prowokacyjnych slw, w 2004 roku Franks
udzielil wywiadu pismu milosnikw cygar, ,Cigar afficionados".
Co w tym nadzorowanym spoleczenstwie pozostalo z wolnosci osobistej?
Jesli przez wolnosc rozumiemy intymnosc, to zanika ona we wszystkich
spoleczenstwach zinformatyzowanych, tak w Europie, jak w Stanach
Zjednoczonych. Dodatkowa czastka wolnosci zostaje zachowana dzieki
slabym punktom systemu: konkurencji pomiedzy agencjami zbierajacymi
informacje, ktre nawzajem sie neutralizuja, albo nadmiarowi informacji
generowanych przez te agencje. Terrorysci z U wrzesnia pozostali
nieodkryci nie dlatego, ze system nic o nich nie wiedzial, ale z powodu
zalewu informacji, ktrych nadmiar sprawil, ze staly sie one
bezuzyteczne. Jednak ostatecznie, wraz z doskonaleniem systemw i
dzieki fuzji agencji wywiadow-
Demokracja imperialna Sxi 233
czych, coraz mniej liczne jednostki beda w stanie wymknac sie totalnemu
nadzorowi.
W Europie ci, ktrych ta sytuacja niepokoi, domagaja sie wiekszej
ilosci przepisw; w Stanach Zjednoczonych ochrony prywatnosci przed
niedyskrecja administracji oczekuje sie rwniez od przepisw prawnych i
od sedziw. Lecz prawo zawsze stanowi odzwierciedlenie koncepcji
spolecznych tych, ktrzy je stworzyli, i autorytetu tych, ktrzy je
stosuja. Od czasu ,9.11" w imie wojny Kongres i amerykanscy urzednicy,
az po Sad Najwyzszy, wydaja sie sklonni oddac rzadowi wiele wolnosci w
zamian za odrobine bezpieczenstwa.
Czy istnieje jakas alternatywa godzaca nadzr z wolnoscia osobista?
Publikuje sie na ten temat wiele rytualnych napomnien, nie bioracych
pod uwage ani natury terrorystycznego zagrozenia, ani stopnia
wyrafinowania instrumentw nadzoru. Zaznaczyc nalezy jeden wyjatek od
tych dobrych checi: projekt <Davida Brina, paradoksalny, ale znamienny
dla mysli amerykanskiej.
Slynny autor science fiction, David Brin, sugeruje zniesienie
wszelkiego monopolu na nadzorowanie; poniewaz nie da sie wrcic do
przeszlosci i odzyskac intymnosci z dawnych czasw, oraz dlatego, ze
konieczny jest nadzr nad organizacjami niebezpiecznymi, mafijnymi
lub terrorystycznymi to niech wszyscy nadzoruja wszystkich! Gdyby
kazdy mgl instalowac wszedzie kamery, czy nie byloby to nawiazaniem,
pyta Brin, do spoleczenstwa wiejskiego, gdzie kazdy szpiegowal kazdego,
ale gdzie panowala atmosfera bezpieczenstwa? Sugeruje takze, by kazdy
obywatel mial dostep do calosci zebranych informacji; rzeczywiscie,
ladujac na nowojorskim lotnisku, chcialoby sie wiedziec, co oficer
urzedu imigracyjnego oglada na swoim ekranie, czemu zezwala na
przekroczenie granicy, albo dlaczego odmawia wstepu.
David Brin sadzi, ze nie mozna juz chronic jednoczesnie intymnosci i
wolnosci, nalezaloby wiec w obronie wolnosci zrezygnowac z intymnosci.
Samo pojecie tajemnicy panstwowej albo tajemnicy prywatnej powinno
zostac zniesione, i poniewaz kazdy, osoba prywatna lub instytucja
publiczna, mglby wiedziec wszystko o wszystkich, to wolnosc wyniklaby
z tego, co nazywa ,przejrzystym spoleczenstwem". Kazdy stracilby czesc
swej in-
234 mm Made in USA
tymnosci, ale wszyscy zyskaliby na bezpieczenstwie, poniewaz w
sytuacji, kiedy kazdy obserwowal! I-"-"-1
lymnosci, ale wszyscy zyskaliby na bezpieczenstwie, poni ___
w sytuacji, kiedy kazdy obserwowalby kazdego, zadne wykrocz-nie nie
pozostaloby niezauwazone jak w tradycyjnej wiosce, tyle ze
elektronicznej i globalnej. Kevin Kelly, dziennikarz, zalozyciel
,Wired", emblematycznego pisma cyberkultury, sformulowal inaczej te
sama idee: ,Poniewaz nikt nie moze przeszkodzic, by mnie szpiegowano,
zadam by szpiegowano tych, ktrzy mnie szpieguja".
,Przejrzyste spoleczenstwo" Brina i Kelly'ego mozna okreslic jako
demokratyczne, choc nie liberalne; zapobiegloby powstaniu w imie
nadzorowania nomenklatury dysponujacej informacja - a co za tym idzie,
decydujacej o losie kazdego. Zgodnie z tym rozumowaniem, zamiast znosic
Panstwo Wielkiego Brata, kazdy Amerykanin stalby sie malym Wielkim
Bratem, mogacym nadzorowac swoich sasiadw.
Czy jeden jedyny panstwowy Wielki Brat jest lepszy od wielu milionw
prywatnych szpiegw? Wolelibysmy, by nie istnial zaden Wielki Brat, ale
na powrt do czasw intymnosci jest juz chyba za pzno: wszedzie, gdzie
sie znajdziesz, bedzie nad toba czuwal Wuj Sam! Amerykanska cywilizacja
sklania raczej do tego, by kazdy stal sie Wujem Samem, zamiast byc
obserwowanym przez niekontrolowana przez nikogo jedynowladze.
Epilog
Ubieganie sie o szczescie?
Kto napisal: ,Amerykanie to nard ciemnych sklepikarzy, ograniczonych
przemyslowcw, ktrzy na calym swoim rozleglym kontynencie nie maja ani
jednego dziela sztuki, ktrego nie odziedziczyliby po jakims plemieniu
z cywilizacji wczesniejszej niz chrzescijanstwo, ktrzy nie maja w
swoich bibliotekach publicznych ani jednego dziela naukowego, ktre nie
zostaloby napisane reka cudzoziemca?". Jak datowac ten ponadczasowy
tekst?
A te slowa: ,Niech odlegla Ameryka zawali sie bialymi wiezowcami" czy
nie napisano ich przypadkiem po zniknieciu wiez na Manhattanie?
Autorem pierwszego tekstu jest Pilippe'a Buchez, eseista katolicki i
socjalista, ktry w ,La Nation", dzienniku poswieconym moralnosci i
filozofii, potepial w 1835 roku zachwyt To-cqueville'a, tak pelnego
podziwu dla demokracji w Ameryce. Czyzby antyamerykanizm mial
katolickie korzenie?
Jednak drugi cytat pochodzi z wykladu wygloszonego w Madrycie przez
Louisa Aragona i opublikowanego w ,La Revolution surrealiste" w 1925
roku. Czyzby antyamerykanizm mial komunistyczne korzenie?
Na lewicy i na prawicy, w latach 1835, 1925 i dzis, antyamerykanizm
wydaje sie miec nieomal tyle lat, co same Stany Zjednoczone.
Krytyczny dyskurs na temat Stanw Zjednoczonych pojawil od razu, w 1835
roku, a moze nawet wczesniej, jak jakas konstrukcja obojetna wobec
czasu i wobec tego, co robia Amerykanie. To dlatego jak widzielismy
ze antyamerykanizm stanowi reakcje na to, czym Stany Zjednoczone sa, a
nie na to, co robia. Niezaleznie od tego, jak sie beda zachowywali u
siebie
236
Made in USA
i za granica, Amerykanie zawsze beda sie mylic jak pokazal Jean-
Francois Revel w L'Obsession antiamericaine. Antyamery-kanizm nie ma
nic wsplnego ze zdrowym rozsadkiem - z czym Revel by sie zgodzil ma
jednak zwiazek z pewnym osobliwym nastawieniem umyslu zamknietego na
rzeczywistosc. I, jak to pokazal historyk Philippe Roger w swojej
ksiazce UEnnemi americain, szczeglnie we Francji dyskurs
antyamerykanski pozostal niezmieniony od konca dziewietnastego wieku.
Wybierane sa tylko takie wydarzenia, ktre moga wesprzec przesycony
wrogoscia dyskurs, nigdy zas takie, ktre moglyby go zmodyfikowac.
Antyamerykanizm funkcjonuje jak religia, lub przynajmniej jak
ideologia; przypomina antysemityzm, tak autonomiczny, ze moze obejsc
sie bez rzeczywistych ydw, poswiecajac sie calkowicie ydom
fantasmagorycznym.
,Wszyscy nas nienawidza", mwi amerykanski prozaik, Kurt Vonnegut, z
mieszanina melancholii i dumy. ,Co powinnismy zrobic, pytaja czesto
amerykanscy przywdcy swoich europejskich rozmwcw, zeby nas mniej
nienawidzono?". ,Nic", to jedyna uczciwa odpowiedz, chyba ze przestac
istniec.
Choc ,wszyscy nienawidza Stanw Zjednoczonych", latwo mozna wyliczyc,
komu ich istnienie przeszkadza. Katolicy, ktrzy byli pierwszymi
krytykami tego narodu protestantw, indywidualistw, odrzucajacego
wszelka hierarchie, pozostaja antyamery-kanscy jako struktura.
Europejscy dyplomaci i wojskowi, cyniczni z racji wykonywanych
profesji, nie moga sie przyzwyczaic do narodu, ktry nad nimi gruje,
usprawiedliwiajacego ponadto te dominacje wzgledami moralnymi.
Przypomnijmy, iz Talleyrand, ktry nada ksztalt francuskiej polityce
zagranicznej, jest antyamerykanski, poczynajac od 1794 roku. Europejscy
mezowie stanu? Z trudem znosza porwnanie ze spoleczenstwem, ktre nie
powaza politykw, nie rekrutuje ich sposrd elit i w ktrym panstwo
liczy sie mniej niz przedsiebiorstwo. Europejscy naukowcy? Nie moga
cenic spoleczenstwa, w ktrym naukowiec nie posiada szczeglnego prawa
do wypowiadania sie na kazdy temat, musi ograniczyc sie do swojej
dyscypliny, a w hierarchii spolecznej znajduje sie nizej niz szefowie
przedsiebiorstw. Europejscy zwiazkowcy? Prowadza wojne z krajem, gdzie
socjalizm nie istnieje nawet jako hipoteza. Europejscy ekolodzy, tak
jak amerykanscy, nie znosza kapitalizmu, roslin modyfikowanych
genetycznie made in
USA i taniej energii. Antysyjonisci? Uwazaja, ze Izrael nie istnialby
bez Stanw Zjednoczonych, wiec zycza rwnie zle im i jemu... lista
tych, dla ktrych Ameryka stanowi niepozadana dystopie, jest dluga;
zreszta okreslenia ,filoamerykanski" czy ,amerykano-fil" nie bywaja w
ogle uzywane. Ostatecznie jezdzi sie do Stanw w celach turystycznych,
w interesach, albo imigrujac; jedyna na swiecie kategorie liczniejsza
niz wyznawcy antyamerykanizmu stanowia ci, ktrzy chcieliby wyemigrowac
do USA!
Jednak czy poza odrzuceniem Stanw Zjednoczonych z konkretnych
powodw mozna wyodrebnic jakas niematerialna przyczyne tego pelnego
goryczy nastawienia? Czy bylaby to amerykanska hegemonia, amerykanski
kapitalizm, faktyczny imperializm, wymuszona mondializacja, kult rynku
i sukcesu ekonomicznego, trywialna kultura masowa? Ale zadna z tych
przyczyn nie istniala przeciez w 1835 roku, kiedy Bu-chez ostro
krytykowal ten ,nard sklepikarzy". Przewaga gospodarcza, wojskowa i
kulturalna jest pzniejsza od pierwotnego antyamerykanizmu; oczywiscie
umacnia go, lecz to nie ona go wywolala. Zanim nastapil swiatowy
rozwj, w samej genezie Stanw Zjednoczonych istniala wiec jakas zasada
nieznosna dla europejskiego umyslu. Jak to zasada? Odpowiedz znajduje
sie u Bucheza: ,Ameryka, pisze w cytowanym juz tekscie w ,La Nation",
to spolecznie zorganizowany egoizm, i uporzadkowane, systematyczne zlo.
Slowem, jest to materializacja ludzkiego losu". Oto wiec, wedlug
Bucheza, nowe spoleczenstwo, ktrego fundamentem jest wolnosc osobista,
spoleczenstwo przekonane, ze moze sie obejsc bez hierarchii,
oswieconych elit, w ktrym przyjemnosci zycia (zlo ,systematyczne")
wazniejsze sa od zakazw: oswieceniowy umysl, ale nieokielznany.
Rzeczywiscie, moze to wywolac antyamerykanizm, skoro w Europie
pozostajemy tradycyjnie ograniczeni: przez arystokracje, Koscil, czy
tez zastepujacy go kler.
Jeszcze gorszy grzech: spoleczenstwo amerykanskie stworzone zostalo ex
nihilo, nie z ziemi ani krwi, ale w umysle i jako projekt. Jesli
trzymac sie Deklaracji Niepodleglosci: ,Stwrca obdarzyl ludzi
wolnoscia i swoboda ubiegania sie o szczescie". Widziano kiedy podobne
rzeczy?
,Czlowiek [amerykanski], pisze Buchez, narodzil sie dla szczescia,
narodzil sie, by korzystac z ziemskich dbr przezna-
AA
238 MS Made in USA
czonych mu przez Boga, a po smierci - by korzystac z dbr
pozaziemskich: taki jest jego cel". Raj na ziemi i raj w zyciu
pozaziemskim, korzystac dzis i jutro: czy amerykanska, szalencza
ambicja nie jest podwjna herezja, teologiczna i polityczna? Buchezowi,
jako katolikowi i socjaliscie, nie pozostaje nic innego, jak ja
krytykowac. Ta herezja dotyczaca szczescia osobistego, prawdziwego lub
udawanego, immanentnego lub transcendentnego, z cala pewnoscia stanowi
osnowe tak amerykanskiej cywilizacji, jak jej odrzucenia. Ci, ktrzy
poza Stanami Zjednoczonymi nie znajduja szczescia, zyczyliby sobie, aby
to one ponosily wine za to, ze im tego szczescia odmawiaja. Czy nie
utracilismy naszej tozsamosci, pracy, prestizu dlatego wlasnie, ze
pokonaly nas Stany Zjednoczone? atwiej jest oczywiscie wskazac na
zewnetrzna przyczyne, niz okreslic w nas samych powd naszego
nieprzystosowania do epoki albo schylku. Rwniez dla wielu Amerykanw
domowy antyamerykanizm jest odpowiedzia na niekonsekwencje
spoleczenstwa, ktre przyrzeka szczescie, lecz go nie gwarantuje; skoro
tak jest napisane w Konstytucji, bedzie sie zastanawial nieszczesny
Amerykanin, czy nie mam prawa byc szczesliwym? Oczywiscie, fundametal-
ny tekst mwi tylko o ,ubieganiu sie o szczescie", lecz ta obietnica
nosi w sobie ciezar zawodu; USA nie sa bowiem zorganizowane w ten
sposb, aby osiagnac tam szczescie, lecz by miec do tego prawo.
Wszyscy, ktrych ta obietnica napelnia gniewem, maja prawo do
antyamerykanskosci. Wszyscy, ktrzy ja uwazaja za rozsadna i sadza, ze
Stany Zjednoczone sa autentycznie zaangazowane w ubieganie sie o
szczescie, sa honorowymi filoamerykanami. W naszych czasach
filoamerykanizm nie wymaga, by kochac Stany Zjednoczone, wystarczy nie
czuc do nich nienawisci.
Nowy Jork, Boulogne-Billancourt, lipiec 2004
Zrdla i bibliografia
Ksiazka ta jest efektem podrzy (z ktrych pierwsza odbylem w 1962
roku), pobytw w USA (w szczeglnosci w Instytucie Hoovera w Stanford)
i moich wlasnych badan (ostatnie prowadzilem w lipcu 2004 roku). Nie
sposb byloby wiec wymienic tu nie-zliczone ksiazki, periodyki i strony
internetowe, z ktrych korzystalem. Bibliografia ogranicza sie zatem do
najwazniejszych dziel i autorw cytowanych w tekscie oraz dokumentw,
ktre pozwolily mi uzupelnic i sprawdzic moje informacje.
PRZEDMOWA
Deklaracja Niepodleglosci zlozona 4 lipca 1776 roku przez
przedstawicieli Stanw Zjednoczonych na Generalnym Kongresie, www.
historia, pgi. pl/deklaracje
Alexis de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, przel. Marcin Krl,
Barbara Janic-ka, Znak, Krakw 1996.
ROZDZIA 1: Przez okienko samolotu
Louis-Ferdinand Celine, Smierc na kredyt, przel. Julian Slryjkowski,
Zielona Sowa Warszawa 1992.
Georges Duhamel, Scenes de la vie future, Mille et une nuits, Paryz
2003.
E Scott Fitzgerald, Wielki Gatsby, przel. Ariadna Demkowska-
Bohdziewicz, Ksiazka i Wiedza, Warszawa 1982.
Betty Friedan, The Feminine Mystique, W. W. Norton & Company, Nowy Jork
2001.
Todd Gitlin, The Sixties: Years of Hope, Days of Rage, Bantam Books,
Nowy Jork 1993.
Russell Jacoby, The Last Intellectuals, American Culture in the Age of
Academe, Basic Book, Nowy Jork 2000.
Jack Kerouac, W drodze, przel. Anna Kolyszko, Panstwowy Instytut
Wydawniczy, Warszawa 1983.
Lawrence Lipton, The Holly Barbarians, Messner 1959.
Mary McCarthy, Prba, przel. Cecylia Wojewoda, Wydawnictwo Literackie,
Krakw 1985.
Edgar Morin, Journal de Californie, Seuil, Paryz 1983.
Jack Newfield, American Rebels, Nation Books, Nowy Jork 2003.
Jean-Francois Revel, Ni Marx ni Jesus, Laffont, Paryz 1970.
Jean-Jacques Servan-Schreiber, he defi americain, Denoel, Paryz 1967.
Gary M. Walton, Hugh Rockoff, History of the American Economy, South-
Western College Pub, San Ysidro 2001.
ROZDZIA 2: Wojna dwch kultur
Eric Alterman, What Liberal Media? The Truth About Bias and the News,
Basic Books, Nowy Jork 2003.
240 g Made in USA
Robert Neelly Bellah, Richard Madsen, William M. Sullivan, Ann Swilder,
Steven M. Tipton, Habits of the Heart: Individualism and Commitment in
American Life, University of California Press, Berkeley 1996.
Jeff Benedict, Without Reservation, Perennial, Nowy Jork 2001.
Linda Chavez, Out of The Barrio: Toward a New Politics of Hispanic
Assimilation, Basic Books, Nowy Jork 1992.
George Gilder, Wealth and Powerty, ICS Press, Oakland 1993.
David Guterson, Family Matters: Why Homeschoohng Makes Sense, Harvest
Books, Orlando 1993.
Joy Hario, Gloria Bird, Valerie Martinez, Reinventing the Enemy's
Language: Contemporary Native American Women's Writings of North
America, W. W. Norton & Company, Nowy Jork 1998.
Gertrude Himmelfarb, One Nation, Two Cultures: A Searching Examination
of American Society in the Aftermath of Our Cultural Revolution,
Vintage, Nowy Jork 2001.
John Holt, Patrick Farenga, Teach Your Own: The John Holt Book of Home
schooling, Perseus Publishing, Nowy Jork 2003.
James Davison Hunter, Culture Wars: The Struggle to Define America,
Basic Books, Nowy Jork 1992.
George L. Kelling, Catherne M. Coles, Fixing Broken Windows: Restoring
Order And Reducing Crime in Our Communities, Martin Kessler Books, Nowy
Jork 1996.
Michael S. Kimmel, Michael A. Messner, Men's Lives, Pearson Allyn &
Bacon, Boston 2003.
Christopher Lasch, Culture of Narcissism: American Life in an Age of
Dimi-nishing Expectations, W. W. Norton & Company, Nowy Jork 1991.
Heather Mac Donald, The Burden of Bad Ideas, Ivan Dee, Chicago 2000.
Myron Magnet, The Dream and The Nightmare, The Sixties Legacy To The
Underclass, Quill, Nowy Jork 1994.
John H. McWhorter, Doing Our Own Thing: The Degradation of Language and
Music and Why We Should, Like, Care, Gotham Books, Nowy Jork 2003.
Rigoberta Menchu, /, Rigoberta: An Indian women in Guatemala, Verso,
Londyn i Nowy Jork 1994.
David Moats, Civil Wars, Gay Marriage in America, Harcourt Brace &
Company, Nowy Jork i San Diego 2004.
Charles Murray, Losing Ground: American Social Policy, Basic Books,
Nowy Jork 1986.
Peter Nabokov, Native American Testimony: A Chronicle of Indian-White
Relations from Prophecy to the Present, 1492-2000, Penguin USA, Nowy
Jork 2003.
Michael Novak, On Two Wings: Humble Faith and Common Sense at the
American Founding, Encounter Books, San Francisco 2003.
Walter Olson, The Rule of Lawyers: How the New Litigation Elite
Threatens America's Rule of Law, Truman Talley Books, Nowy Jork 2003.
Robert D. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival of American
Community, Touchstone Books, Lewiston 2001.
Diane Ravitch, The Language Police: How Pressure Groups Restrict What
Students Learn, Knopf, Nowy Jork 2003.
Zrdla i bibliografia S^
Ruth Rosen, The World Split Open: How the Modern Women's Movement
Changed America, Viking Press, Nowy Jork 2000.
James Q. Wilson, The Marriage Problem: How Our Culture Has Weakened
Families, Perennial, Nowy Jork 2003.
241
ROZDZIA 3: W swietnej formie
Kelly Brownell, Eating Disorders and Obesity, Guilford Press, Nowy Jork
2002.
Greg Critser, Fat Land: How Americans Became the Fattest People in the
World, Hougton Mifflin Company, Boston 2003.
Don DeLillo, Podziemia, przel. Michal Klobukowski, Dom Wydawniczy
Rebis, Poznan 2000.
Carl Eliott, Peter D. Kramer, Better Than Well: American Medicine Meets
the American Dream, W. W. Norton & Company, Nowy Jork 2003.
Peter D. Kramer, Wsluchujac sie w Prozac, przel. Maria Szwed-
Szelenberger, Waldemar Szelenberger, Jacek Santorski & Co., Warszawa
1995.
Michael Mandelbaum, The Meaning of Sports: Why Americans Watch
Baseball, Football & Basketball & What They See When They Do, Public
Affairs Press, Nowy Jork 2004.
David E Musto, Drugs in America: A Documentary History, New York
University Press, Nowy Jork 2002.
David F. Musto, The American Disease: Origins of Narcotic Control,
Oxford University Press, Oksford i Nowy Jork 1999.
ROZDZIA 4: Bg to ja
Bruce Barton, The Man Nobody Knows, Ivan R. Dee Publisher, Chicago 1999.
Harold Bloom, The American Religion, Simon & Schuster, Nowy Jork 1992.
Paul Buhle, From The Lower East Side to Hollywood, Verso Books, Londyn
i Nowy
Jork 2004. Philip Jenkins, The Next Christendom: The Coming of Global
Christianity, Oxford
University Press, Oksford i Nowy Jork 2002. Irving Kristol, Why
religion is good for the Jews, w: ,Commentary Magazine",
1 sierpnia 1994. R. Laurence Moore, Touchdown Jesus, Westminster John
Knox Press, Louisville
2003. Richard Niebuhr, The Kingdom of Good in America, Wesleyan
University Press,
Middletown 1988. Stephen Prothero, American Jesus: How the Son of God
Became a National Icon, Far-
rar Strauss & Giroux, Nowy Jork 2003. Alan Wolfe, The Transformation of
American Religion: How We Actually Live Our
Faith, Free Press, Nowy Jork 2003. Ira G. Jr Zepp, The New Religious
Image of Urban America: The Shopping Mall As
Ceremonial Center, University Press of Colorado, Denver 1997.
242
Made in USA ROZDZIA 5: Zero tolerancji
Stuart Banner, The Death Penalty: An American History, Harvard
University Press, Cambridge 2002.
Gary Becker, The Economics of Crime, Federal Reserve Bank of Richmond,
Richmond 1995
Francis Fukuyama, Wielki Wstrzas: natura ludzka a odbudowa porzadku
spolecznego, przel. Hanna Komorowska i Krzysztof Dorosz, Swiat Ksiazki,
Warszawa 2000.
David Garland, The Culture of Control: Crime and Social Order in
Contemporary Society, University of Chicago Press, Chicago 2002.
James 0. Whitman, Harsh Justice: Criminal Punishment and the Widening
Divide Between America and Europe, Oxford University Press, Oksford i
Nowy Jork 2003.
Franklin E. Zimring, The Contradictions of American Capital Punishment,
Oxford University Press, Oksford i Nowy Jork 2003.
Franklin E. Zimring, Gordon Hawkins, Crime is Not the Problem: Lethal
Violence in America, w: Studies in Crime and Public Policy, Oxford
University Press, Oksford i Nowy Jork 1999.
ROZDZIA 6: Koniec czarnego problemu
William G. Bowen, Derek Bok, The Shape of the River, Princeton
University Press, Princeton 2000.
J. Hector Saint - John de Crevecoeur, Letters from an American Farmer,
red. Susan Manning, Oxford University Press, Oksford i Nowy Jork 1998.
Michael Eric Dyson, Holler If You Hear Me: Searching for Tupac Shakur,
Basic Civitas Books, Nowy Jork 2001.
Basic Ralph Ellison, Niewidzialny czlowiek, przel. Andrzej Jankowski,
Dom Wydawniczy ,Rebis", Poznan 2004.
Mark Goldblatt, Africa Speaks, Permanent Press, Nowy Jork 2002.
Bakari Kitwana, The Hip Hop Generation: Young Blacks and the Crisis in
African American Culture, Basic Books, Nowy Jork 2002.
Glenn C. Loury, The Anatomy of Racial Inequality, Harvard University
Press, Cambridge 2002.
John H. McWhorter, Losing the Race: Self-Sabotage in Black America,
Free Press, Nowy Jork 2000.
Shelby Steele, A Dream Deferred: The Second Betrayal of Black Freedom
in America, Harper Collins, Nowy Jork 1998.
Greg Tate, Everything but the Burden: What White People Are Taking from
Black Culture, Broadway Books, Nowy Jork 2003.
Stephan Thernstrom, Abigail Thernstrom, No Excuses: Closing the Racial
Gap in Learning, Simon & Schuster, Nowy Jork 2003.
Cornel West, The African-American Century: How Black Americans Have,
Vintage, Nowy Jork 1997.
Cornel West, Henry Louis Gates Jr., The Future of the Race, Shaped Our
Country, Free Press, Nowy Jork 2000.
Zrdla i bibliografia
ROZDZIA 7: Zbuntowana republika
Mark Baldassare, California in the New Millennium: The Changing Social
and Political Landscape, University of California Press, Berkeley 2002.
Gregg Easterbrook, The Progress Paradox: How Life Gets Better While
People Feel Worse, Random House, Nowy Jork 2003.
Milton Friedman, Rose Friedman, Tyrania status quo, przekl. Marzena
Walasik, Pan-ta, Sosnowiec 1997.
Milton Friedman, Rose Friedman, Wolny wybr, przel. Jacek Kwasniewski i
Ireneusz Jakubczak, Panta, Sosnowiec 1996.
Frank Norris, Kevin Starr, The Octopus: A Story of California, Penguin
USA, Nowy Jork 1994.
Howard Rheingold, Smart Mobs: The Next Social Revolution, Basic Books,
Nowy Jork 2003.
Peter Schrag, Paradise Lost: California's Experience America's Future,
University of California Press, Berkeley 1999.
Sol Stern, Breaking Free: Public School Lessons and the Imperative of
School Choice, Encounter Books, San Francisco 2003.
Cass Sunstein, Republic, com, Princeton University Press, Princeton
2002.
ROZDZIA 8: Imigrantw serdecznie witamy
Franek D. Bean, The Conundrum of Latino Immigration, Book World 1998.
Franek D. Bean, Stephanie Bell-Rose, Immigration and Opportunity: Race,
Ethinicity, and Employment in the United States, Russel Sage
Foundation, Nowy Jork 1999.
Wayne Cornelius, Controlling Immigration: A Global Perspective,
Stanford University Press, Stanford 2004.
Nathan Glaser, We Are All Multiculturalists Now, Harvard University
Press, Cambridge 1997.
Victor Davis Hanson, Mexifomia: A State of Becoming, Encounter Books,
San Francisco 2003.
David A. Hollinger, Postethnic America beyond Multiculturalism, revised
and updated edition, Basic Books, Nowy Jork 2000.
Samuel Huntington, Who Are We?, Simon & Schuster, Nowy Jork 2004.
Samuel Huntington, Zderzenie cywilizacji i nowy ksztalt lodu
swiatowego, Muza, Warszawa 2004.
Cornel West, Race Matters, Vintage, Nowy Jork 1994.
ROZDZIA 9: Twrcza destrukcja
Alberto Alesina, Edward Glaeser, Fighting Poverty in the US and Europe:
A World
of Difference, Oxford University Press, Oksford i Nowy Jork 2004. Peter
L. Berger, The Limits of Social Cohesion: Conflict and Mediation in
Pluralist
Societies, Westview Press, Boulder 1998. Robert William Fogel, The
Fourth Great Awakening and the Future of Egalitaria-
nism, University of Chicago Press, Chicago 2000.
244 32^ Made in USA
Neil Gilbert, Amitai Etzioni, Transformation of the Welfare State: The
Silent Surrender of Public Responsability, Oxford University Press,
Oksford i Nowy Jork 2002.
Neil Gilbert, Paul Terrell, Dimensions of Social Welfare Policy,
Pearson Allyn & Bacon, Boston 2001.
Neil Gilbert, Rebecca A. Van Voorhis, Changing Patterns of Social
Protection, ,International Social Security Series", Transaction
Publishers, Nowy Jork 2003.
M. L. Miringoff, The Social Health of the Nation: How America Is Really
Doing, Oxford University Press, Oksford i Nowy Jork 1999.
John Rawls, Teoria sprawiedliwosci, przel. Maciej Panufnik, Jaroslaw
Pasek, Adam Romaniuk, PWN, Warszawa 1994.
Rebecca Smith, John R. Emshwiller, 24 Days: How Two Wall Street Journal
Reporters Uncovered the Lies that Destroyed Faith in Corporate America,
Harper Collins, Nowy Jork 2003.
James L. Sweeney, The California Electricity Crisis, Hoover Institution
Press, Stanford 2002.
Luigi Zingales, Raghuram Rajan, Saving Capitalism from the Capitalists:
Unleasing the Power of Financial Markets to Create Wealth and Spread
Opportunity, Crown Business, Nowy Jork 2003.
ROZDZIA 10: Demokracja imperialna
David Brin, The Transparent Society: Will Technology Force us to Choose
Between Privacy and Freedom?, Perseus Book, Nowy Jork 1998.
Ivo H. Daalder, James M. Lindsay, Ameryka bez ograniczen. Rewolucja
Busha w polityce zagranicznej, Wydawnictwo von Borowiecki, Warszawa
2005.
Niall Ferguson, Colossus: The Price of America's Empire, Penguin Press,
Londyn 2004.
David Frum, Richard Perle, An End to Evil: How to Win the War on
Terror, Random House, Nowy Jork 2003.
Francis Fukuyama, State Building: Governance and World Order in the
21st Century, Cornell University Press, Ithaca 2004.
John Lewis Gaddis, Surprise, Security, and the American Experience,
Harvard University Press, Cambridge 2004.
Nat Hentoff, The War on the Bill of Rights and the Gathering
Resistance, Seven Stories Press, Nowy Jork 2003.
Philip B. Heymann, Terrorism, Freedom, and Security: Winning without
War, MIT Press, Cambridge 2003.
Henry Kissinger, Does America Need a Foreign Policy?, Simon & Schuster,
Nowy Jork 2001.
Richard C. Leone, Greg Anrig Jr., The War on Our Freedoms: Civil
Liberties in an Age of Terrorism, Public Affairs Press, Nowy Jork 2003.
David Lipsky, Absolutely American, Four Years at West Point, Vintage,
Nowy Jork 2004.
Jim Mann, James Mann, The Rise of the Vulcans: The History of Bush's
War Cabinet, Viking Press, Nowy Jork 2004.
Zrdla i bibliografia Uli 245
Joseph S. Nye, Soft Power: The Means to Success in World Politics,
Public Affairs Press, Nowy Jork 2004.
William E. Odom, Robert Dujarric, America's Inadvertent Empire, Yale
University Press, New Haven 2004.
Christian Parenti, The Soft Cage: Surveillance in America from Slavery
to the War on Terror, Basic Books, Nowy Jork 2003.
Clyde Prestowitz, Rogue Nation: America Unilateralism and the Failure
of Good Intentions, Basic Books, Nowy Jork 2003.
Guy Sorman, Les enfants de Rifaa, musulmans et modernes, Fayard, Paryz
2002.
Gore Vidal, Perpetual War for Perpetual Peace, Nation Books, Nowy Jork
2002.
EPILOG
Jean-Francois Revel, L'obsession anti-americaine, Plon, Paryz 2003.
Philippe Roger, L'Ennemi americain: genealogie de Vantiamericanisme
francais,
Seuil, Paryz 2002. Marie-France Toinet, Denis Lacorne (red.),
L'Amerique dans les tetes, Hachette,
Paryz 1986.
i'
Indeks osobowy
A
Aragon Louis 235 Aznar Jose Maria 222
B
Bailey Nancy 116-117
feakke Allan 131-132
Barre Raymond 12
Barton Bruce 96
Bean Frank 182
Beatles 141
Becker Gary 175, 176-177
Beckwith Michael 101, 89-91
Bell Daniel 92
Berry Chuck 140
bin Laden Osama 32, 224, 229
Blair Tony 222
Bloom Harold 94
Bollinger Lee 139, 133-134
Brando Marlon 129
Brin David 233-234
Brooks David 93
Brownell Kelly 84-88
Buchez Philippe 235, 237-238
Bush George 45, 61
Bush George W. 30, 42, 46, 65, 69,
70,165, 200, 218, 222, 225, 226,
228, 229 Bustamante Jorge 184
Callaghan Timothy 63-65
Cam'ron 140-143
Carnegie Andrew 66, 206
Carter Jimmy 57,166, 203
Casey William 65
Celine Louis-Ferdinand 37
Chanos James 206-208
Chavez Leo 179-181
Chavez Linda 69
Chavis Patrick 131, 132
Chiapori Pierre 210
Chomsky Noam 30, 218, 219
Clinton Bill 14, 40, 42, 67, 113, 149,
169,174,193, 218 Cohen Richard 53 Connerly Ward 135-138, 158 Crosby
Bing 141 Crazier Michael 37
D
Darwin Karol 39-140 Davis Gray 148,149 Dean Howard 163, 165 DeLillo Don
73 Di Maggio Joe 73 Disney Walt 34-35 Doelittle William 167-169 Dole
Bob 79
248
W
Domino Antoine ,Fats" 140 Du Bois W.E.B. 129 Duhamel Georges 21, 76
Dwight Timothy 26, 40
E
Eastwood Clint 112 Eddy Mary Baker 95 Edison Thomas 116 Edwards John
201 Eminem 140 Estrada Joseph 163
F
Ferguson Niall 219 Fisher Anthony 65 Fitzgerald Scott 23 Fogel Robert
128, 209-211 Ford Henry 21 Ford II Henry 66 Foucault Michel 58 Franklin
Benjamin 51 Franks Tommy 232 Friedan Betty 12 Friedman Milton 70, 80
Fukuyama Francis 122, 222 Fuller Howard 143-144, 145
G
Gandhi Mahatma 130 Gates Bill 165 Gaulle Charles de 18 Gehring Lou 73
Gibson Mel 53, 95 Gilder George 68 Ginsberg Allen 93 Gitlin Todd 30
Giuliani Rudolf 66, 68,123 Goldwater Barry 27
Gortari Salinas de 174 Grant Cary 12 Grant Ulysse 62 Gratz Jennifer 133
Grey Edward 217 Gruen Victor 33 Grutter Barbara 133
H
Hanson Victor 178-179,185 Hayek Friedrich von, 65 Hemingway Ernest 55
Heston Charlton 61-62, 65 Hill Anity 45 Himmelfarb Gertrude 28 Hobsbawm
Eric 219 Huber Peter 69 Huerta Victoriano 216 Huntington Samuel 184-
185, 221
I
Issa Darrell 149
Jackson Janet 41^13
Jackson Jesse 164
Jarvis Howard 154-156
Jay'Z 142
Jefferson Thomas 26, 40, 51, 56, 57,
216
Johnson Lyndon 70, 131 Jouvenel Bertrand de 37
K
Kahn Alfred 203 Kazan Elia 172 Kelling George 68 Kellog John 95 Kelly
Kevin 234
Kennedy John 27, 98
Kerouac John 23
Kerry John 98, 113,163,166, 218
King Martin jr., 48
King Martin Luther 47, 48-49, 53,
130, 142
Kissinger Henry 68, 229 Klineberg Stephen 181, 182 Kolumb Krzysztof 55
Kristol Irving 103, 225 Kristol Wiliam 225
L
Laffer Arthur 155 Lauren Ralph 59 Lee Robert 62 * Levi-Strauss Claude
60 Levitt Steven 124 Lewinsky Monika 14, 42, 149 Limbaugh Rush 151 Lin
Maya 57 Lincoln Abraham 56 Lipton Lawrence, 23 Little Richard 140
M
Madero Francisco 216 Madonna 74 Magnet Myron 68-69 Mailer Norman 151
Malamud Bernard 73 Mandelbaum Michael 73, 74 Marks Karol 39 McCarthy
Mary 12 McDonald Heather 58 McMaster Gerald 59-61 McVeigh Timothy 110
Menchu Rigoberta 55 Miller Henry 12
Mitterrand Francois 156
Molier 41
Monroe Marilyn 74
Moore Michael 61-62, 64-65
Moore Roy 50-54
Morin Edgar 37
Murray Charles 67-68
N
Nader Ralph 159, 164, 229 Niebuhr Richard 95 Novak Kim 12 Nye Joseph 229
0
O'Connor Sandra 134,139
P
Page Walter 217 Palma Brian de 142 Parks Rosa 48-49,129 Patrick
Buchanan 185 Perle Richard 223-225 Perot Ros 164 Philips Scott 120
Platon 138
Podhoretz Norman 225 Powell Colin 42, 139, 229 Powell Michael 42
Presley Elvis 27, 140
R
Reagan Ronald 27, 37, 57, 65, 67, 149,150,155,166,218, 225, 227
Remond Rene 12 Revel Jean-Francois 37 Rheingold Howard 162-163 Rice
Condoleezza 139, 226
250 mm Made in USA
Roberts Julia 74 T
Rockefeller 206 Talleyrand Charles Maurice de 18,91,236
Roger Philippe 236 Tate Greg 138
Roosevelt Franklin 30, 70 Tati Jacques 37
Roosevelt Theodore 34, 58, Thatcher Margaret 65
226 Thernstrom Abigail 69
Rosenfield Harvey 159 Thomas Clarence 45
Rosenthal Chuck 111 Timberlake Justin 43
Rumsfeld Donald 226 Tocqueville Alexis de 7, 13, 21, 37,
Ruth George ,Babe" 73 74-76, 91-92,118, 235
s Townsend Robert 210
Twain Mark 55
Saint-John de Crevecoeur 187188
Savage Michael 151 V
Schumpeter Joseph 190, 196 Vidal Gore 218
Schwarzenegger Arnold 72,148, 149, Vbnnegut Kurt 236
It 1 150-151
1 K Scopes John 38 W
1 1 Self David 106 Washington George 52,
100
l 1 Servan-Schreiber Jean-Jacques Weir
Peter 34
1 36 Westinghouse George 116
1 1 Seymour William 101 White Ellen 95
1 1 Shakur Tupac 142 Whitefield George
100
1 I Sharp Dudley 116 Williams
Tennessee 129
1 1 Sharpton Al 164 Wilson Charlie 215
1 I Siegried Andre 37 Wilson James Q.
122
1 I Sinatra Frank 141 Wilson Woodrow
216, 217, 226
l I Skilling Jeff 205-206, 207 Wilsona
Jamesa Q. 68
1 1 Smith Alfred 98 Wolfe Tom 27
1 I Smith Joseph 96 Wolfson Evan 46
l 1 Sollers Philippe 37 Wolter 100
l Soros George 165 Woods Eldric ,Tiger" 188
1 Spears Britney 141
l H Spielberg Steven 230 Y
1 I Steele Shelby 136 Young Lester 141
1 1 Stern Howard 43
1 1 Sullivan Robert 58 Z
1 1 Sunstein Cass 152, 163 Zangwill Israel 14
Indeks rzeczowy
Stany
Alabama 39, 48-51,129 Alaska 195 Arizona 171 Dakota 35, 214 * Floryda
39, 137 Georgia 39, 62, 212 Indiana 99 Kalifornia 117, 121, 123, 135,
137,
142,148-154,155-162,177-179,
180,181,183,184,186-187,
202-203, 202-204 Kansas 43 Karolina 201, 214 Kentucky 100 Kolorado 62
Massachusetts 44, 45, 46, 47, 73 Michigan 110, 133-134, 137,
192-194 Minnesota 34 Missisipi 195 Montana 39, 156 Nevada 111
Nowy Jork 55, 117,118 Nowy Meksyk 59 Ohio 39, 173 Oklahoma 97, 111
Oregon 30
Poludnie 171
Teksas 106,108,111-113,115- 117,
181
Tennessee 38 Wisconsin 145
Hrabstwa, regiony
Daleka Plnoc 59
Daleki Zachd 165
Hobby 108,111-112
Krzemowa Dolina 161, 183, 189,1%,
198-199, 201, 202 Nowa Anglia 13, 59, 80, 99 Orange County 49 Poludnie
38, 49, 53, 54, 99, 109, 129,
130,173,201, 213, 214 Plnoc 38, 49, 54, 62, 63,100, 106,
110, 116,130,171,173, 174,
201, 213, 214 Srodkowy Zachd 20, 32 Wschodnie Wybrzeze 30, 93
Miasta
Anaheim (Kalifornia) 33 Atlanta (Georgia) 63, 64
Baltimore (Maryland) 59
Beverly Hills (Kalifornia) 76, 82, 126
Cane Ridge (Kentucky) 100
Chevy Case (Maryland) 223
Chicago 152, 208, 209, 210
Chula Vista (Kalifornia) 168, 169,170
Columbine (Kolorado) 62
Dayton (Tennesse) 38
Detroit (Michigan) 140,192, 196, 198,
199
Filadelfia (Pennsylwania) 18 Galveston (Teksas) 112 Grand Forks
(Plnocna Dakota) 35 Hollywood 34, 61, 158,165, 184 Houston (Teksas)
107-109, 111-112,
120, 181
Kennesaw (Georgia) 62 Las Vegas 33, 61 Los Angeles (Kalifornia) 72, 89,
101,
103, 132, 142, 150, 154, 158,
160, 168, 186 Milwaukee (Wisconsin) 143 Minneapolis (Minnesota) 33, 35,
60 Montgomery (Alabama) 48-51, 53, 54,
92
Muskogee (Oklahoma) 97 Newark (New Jersey) 98 Nowy Jork (stan Nowy
Jork) 8, 11, 12,
20, 29, 31- 34,38,47, 49, 53,
64- 66, 68, 76,99,101-103,107,
123, 172, 206, 223-224, 226 Nowy Orlean (Luizjana) 129 Oakland
(Kalifornia) 123 Pensacola (Floryda) 39 Sacramento (Kalifornia) 135 San
Diego (Kalifornia) 168, 169,170,
171 San Francisco (Kalifornia) 34, 117,
154,157,160,198
San Jose (Kalifornia) 198 Seattle (Waszyngton) 39, 98 Venice
(Kalifornia) 72 Waszyngton (dystrykt Kolubia) 73,
105, 145,164, 165, 223,
230
Williamsburg (Wirginia) 34 Woodstock 100
Dzielnice, czesci miasta
Bronx (Nowy Jork) 119, 125, 142 Culver City (Los Angeles) 89 Ellis
Island (Nowy Jork) 172 Harlem (Nowy Jork) 119 Manhattan (Nowy Jork) 11,
29, 49, 66,
99, 106, 126, 206, 235 Queens (Nowy Jork) 11, 14,16-21,
140, 142
Times Square (Nowy Jork) 34 Wall Street (Nowy Jork) 65, 82, 142,
206, 207, 218
Uniwersytety, szkoly
Ann Arbor (Michigan) 133 Berkeley (Kalifornia) 40 Chicago (Illinois)
124, 152, 208-210 Cornell (Ithaca, Nowy Jork) 203 Fort Benning
(akademia wojskowa,
Georgia) 212 Harvard (Cambridge, Massachusetts)
55, 215
Howard (Washington D.C.) 131 Irvine (Kalifornia) 179 Johns Hopkins
(Waszyngton D.C.) 73 Minneapolis (Minnesota) 60
Montgomery (Alabama) 49
Notre-Dame (Indiana) 99
Rice (Houston, Teksas) 120, 181
Stanford (Kalifornia) 54
West Point (akademia wojskowa, Nowy
Jork) 226 Yale (New Haven, Connecticut) 25, 55,
84
Pomniki, muzea
Golden Gate (Waszyngton) 117, 154
Jefferson Memorial (Waszyngton) 57
Mall (Waszyngton) 57 j Muzeum Hanka Williamsa (Montgomery) 50
Muzeum Historii Naturalnej (Waszyngton) 58
Muzeum Holokaustu (Waszyngton) 105
Muzeum Martina Luthera Kinga (Montgomery) 49
Narodowe Muzeum Historii 58-59
Narodowe Muzeum Indian Amerykanskich (Waszyngton) 59-60
Pomnik ofiar Wietnamu (Waszyngton) 57
Space Museum (Waszyngton) 57
Media
ABC (siec TV) 41
,Alabama News" (dziennik) 48
CBS (siec TV) 41
,Cigar afficionados" (czasopismo) 232
,City Magazine" (dziennik) 58
Clear Channel (korporacja radiowa) 43
,Commentary" (czasopismo) 225
,Fortune" (magazyn) 205
Fox News (siec TV) 225
,La Nation" (dziennik) 235
NBC (siec TV) 41
,New York Times" (dziennik) 93
,Playboy" 26
,The Public Interest" (czasopismo)
225 ,The Wall Street Journal" (dziennik)
183 ,The Weekly Standard" (czasopismo)
225 ,Wired" (czasopismo) 234
Koscioly, wyznania
adwentyzm 95
Agape 89-91
baptystw kongregacja 48, 49, 57, 82,
96,101,105-107,116, 214 buddyzm 19, 107 chrzescijanstwo 47, 89, 93, 95,
107,
130, 184, 185, 186 deizm 40
episkopalny koscil 94 ewangelicyzm 82, 100, 105, 107, 225,
226
hinduizm 19, 102 islam 30, 32, 102, 222, 228 Jewboos 93 judaizm 103-106
kalwinizm 24, 25, 38, 56, 69, 165,
192
katolicyzm 82, 94, 99 konfucjanizm 107, 221 mormonizm 96, 97 nowa
religia amerykanska 96-106
254 Sil Made in USA
poganstwo 40, 83,101 protestantyzm 95, 96, 98,100, 105,
107, 135
purytanizm 7, 42, 92, 99 Scjentystyczny Koscil Chrystusa 95, 98 sufizm
91, 102 unitarianizm 99 wahabityzm 102 zielonoswiatkowcw Koscil 82,
95,
99,100,101,107, 225
Organizacje, instytucje, fundacje
American Enterprise 66
American Liberties Union (ACLU) 38
Federal Communication Commission
(FCC) 42
Fundacja Carnegie 66 Fundacja Forda 66 Fundacja na rzecz Dziesieciu
Przykazan 52
Heritage Institute 66 Instytut Manhattan 65-68, 70 Instytut McKinseya
199 Instytut Odkrywczy (Discovery Institute) 39
Instytut Spraw Ekonomicznych 65 Instytutu Szymona Wiesenthala 150
Justice for all 114 Narodowa Fundacja na rzecz
Demokracji 223 National Rifle Association (NRA)
62 Organizacja Narodw Zjednoczonych
(ONZ) 26, 31, 212, 218,
224 Poludniowe Centrum Walki z Bieda
(Southern Poverty Law Center) 53 Swiatowa Organizacja Handlu 163
Swiatowa Organizacja Wlasnosci
Intelektualnej 189 Young Men's Christian Association
(YMCA) 13