Vous êtes sur la page 1sur 81

ICT en Samenwerkend leren

Leerlijn met lesvoorbeelden

HOI- ICT Haaksbergen

Marjolein Winterink
Beste docent,

Voor u ligt de leerlijn voor ICT en samenwerkend leren. Deze leerlijn is uitgewerkt in
opdracht van HOI-ict om leerkrachten een houvast te geven bij het toepassen van de ICT
vaardigheden die leerlingen in de loop van de basisschool en het voortgezet onderwijs leren.
U zult zich misschien afvragen waarom ICT wordt gecombineerd met samenwerkend leren.
Binnen de projectgroep Onderwijsinnovatie en ICT kwam naar voren dat ze aan de slag
wilden met het nieuwe leren. Samenwerkend leren hoort daarbij. Om de aangeleerde ICT
vaardigheden in een context te plaatsen is gekozen voor de combinatie met samenwerkend
leren. In deze handleiding vindt u naast de leerlijn informatie over samenwerkend leren en de
combinatie met ICT.

Voor meer informatie over samenwerkend leren en de totstandkoming van de leerlijn verwijs
ik u naar de scriptie die in het kader van mijn afstuderen is geschreven. U kunt hem opvragen
bij Wim Karreman van HOI- ict.

Vriendelijke groeten,

Marjolein Winterink
Inhoudsopgave

Inhoudsopgave

Inleiding _________________________________________________________________________3

1 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5______________________________________5

1.1 De leerlijn ___________________________________________________________________5


1.2 Samenwerkend leren in groep 5 __________________________________________________9
1.2.1 Samenwerkend leren in tweetallen ____________________________________________9
1.2.2 Het vormen van groepjes ____________________________________________________9
1.2.3 Beoordelen van samenwerkend leren __________________________________________9
1.3 Lesideeën___________________________________________________________________10
1.3.1 Gedichten schrijven _______________________________________________________10
1.3.2 De provincies van Nederland________________________________________________11

2 Leerlijn samenwerkend leren en ICT, groep 6_____________________________________15

2.1 De leerlijn __________________________________________________________________15


2.1.1 De indeling van de leerlijn__________________________________________________15
2.1.2 Het lezen van de leerlijn ___________________________________________________15
2.2 Samenwerkend leren in groep 6 _________________________________________________18
2.2.1 Samenwerkend leren volgens de Legpuzzel methode _____________________________18
2.2.2 Het vormen van groepjes ___________________________________________________19
2.2.3 Beoordeling van het werk __________________________________________________19
2.3 Lesvoorbeelden ______________________________________________________________20
2.3.1 Klassenkrant ____________________________________________________________20
2.3.2 Topografie leren__________________________________________________________23

3 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7_____________________________________27

3.1 De leerlijn __________________________________________________________________27


3.1.1 De indeling van de leerlijn__________________________________________________27
3.1.2 Het lezen van de leerlijn ___________________________________________________27
3.2 Samenwerkend leren in groep 7 _________________________________________________32
3.2.1 Samenwerkend leren volgens de Samen Leren methode ___________________________32
3.2.2 ICT ondersteuning ________________________________________________________32
3.2.3 Vormen van groepjes ______________________________________________________33
3.2.4 Beoordeling _____________________________________________________________34
3.3 Lesvoorbeelden ______________________________________________________________34
3.3.1 Discussie over milieuverontreiniging _________________________________________34
3.3.2 Bedreigde diersoorten _____________________________________________________36

4 Leerlijn samenwerkend leren en ICT, groep 8_____________________________________39

4.1 De leerlijn ____________________________________________________________________39


4.1.1 De indeling van de leerlijn__________________________________________________39
4.1.2 Het lezen van de leerlijn ___________________________________________________39
4.2 Samenwerkend leren in groep 8 _________________________________________________44
4.2.1 Samenwerkend leren door groepsonderzoek ____________________________________44
4.2.2 ICT ondersteuning ________________________________________________________46
4.2.3 Vormen van groepjes ______________________________________________________46
4.2.4 Beoordeling van het werk __________________________________________________46
4.3 Lesvoorbeeld ________________________________________________________________46

1
Inhoudsopgave

4.3.1 Wereldwonderen _________________________________________________________46

5 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO ________________________________________49

5.1 De leerlijn ____________________________________________________________________49


5.1.1 De indeling van de leerlijn__________________________________________________49
5.1.2 Het lezen van de leerlijn ___________________________________________________49
5.2 Samenwerkend leren op het VO _________________________________________________51
5.2.1 Samenwerkend leren door groepsonderzoek ____________________________________52
5.2.2 ICT ondersteuning ________________________________________________________53
5.2.3 Vormen van groepjes ______________________________________________________53
5.2.4 Beoordeling van het werk __________________________________________________54
5.3 Opzetten project samenwerkend leren ondersteund door ICT __________________________55
5.3.1 Het opzetten van een project ________________________________________________55
5.3.2 Uitvoering van het project __________________________________________________56
5.3.3 Afronding van het project __________________________________________________56

6 Werken met een Elektronische Leeromgeving (ELO)_______________________________57

6.1 ELO ´Middeleeuwen` _________________________________________________________57


6.2 De inzet van een ELO in het basisonderwijs ________________________________________58

7 Database internetlessen _______________________________________________________61

7.1 Het openen van de database ____________________________________________________61


7.2 Het toevoegen van een nieuwe site of les __________________________________________63
1.3 Zoeken naar lessen ___________________________________________________________64

Bijlage 1. Leerlijn ICT vaardigheden ________________________________________________65

Begrippenlijst____________________________________________________________________75

Aanbevolen literatuur _____________________________________________________________77

2
Inleiding

Inleiding

Deze leerlijn1* voor ICT en samenwerkend leren valt niet binnen de eisen van de kerndoelen,
maar voorziet in de vraag vanuit de scholen naar handvatten om ICT vaardigheden te
integreren in de dagelijkse klassenpraktijk.
Deze leerlijn moet niet gezien worden als voorschrijvend maar als een bron van ideeën bij de
invulling van ICT in de klas. Het verwerven van ICT vaardigheden door leerkrachten en
leerlingen wordt tegenwoordig belangrijk gevonden. Maar het verwerven van ICT
vaardigheden zou geen doel op zich moeten zijn. ICT vaardigheden moeten op een zinvolle
manier ingezet worden bij het vervullen van onderwijskundige taken. Om zingeving te geven
aan het verwerven van ICT vaardigheden is binnen het samenwerkingsverband besloten het
inzetten van ICT te koppelen aan het nieuwe leren*. Samenwerkend leren* is hier een
belangrijk onderdeel van.
Om tot een volledige leerlijn te komen zijn eerst per onderdeel doelen geformuleerd deze zijn
vervolgens per leerjaar geïntegreerd tot één leerlijn. De leerlijn is verdeeld in 4 onderdelen:
− ICT vaardigheden
− Samenwerkingsvaardigheden
− Informatievaardigheden
− Houdingen
Binnen de ICT vaardigheden zijn de doelen van INDIGO* meegenomen. In Bijlage 1 vind u
de losse ICT leerlijn. In de leerlijn is aangegeven welke doelen in INDIGO worden
behandeld. De andere doelen zullen op een andere wijze aan de orde gesteld moeten worden.
In deze handleiding is de volledige leerlijn per leerjaar opgenomen. Bij ieder leerjaar is een
uitleg van de leerlijn te vinden, een uitleg over de vorm van samenwerkend leren die in dat
leerjaar toegepast kan worden en één of meer lesvoorbeelden.
Voor de hoogste groepen van het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs is een
zogenaamde Elektronische Leeromgeving (ELO)* ontworpen ook hier is een beschrijving van
opgenomen in hoofdstuk 6. U wordt op de hoogte gesteld wanneer deze klaar is voor gebruik.
HOI-ict heeft het initiatief genomen om een database* voor internetlessen op te zetten. Deze
database is op het moment van schrijven nog niet operationeel maar een beschrijving van de
werking is opgenomen in hoofdstuk 7.

In deze handleiding zult u het begrip samenwerkend leren vaak tegenkomen.


Bij ieder leerjaar staat een wijze van samenwerkend leerjaar beschreven die het beste past bij
de leeftijd van de kinderen en de ICT vaardigheden die ze op dat moment beheersen.
Natuurlijk kunnen werkvormen* uit eerdere leerjaren herhaald worden dus kijk gerust bij de
werkvormen van groep 6 als u groep 7 les geeft. De ene vorm van samenwerkend leren sluit
de anderen niet uit!

1
Woorden met een * kunt u terugvinden in de begrippenlijst met een uitleg erbij.

3
4
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5

1 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5


De leerlijn voor ICT en samenwerkend leren heeft tot doel inzichtelijk te maken welke
vaardigheden de leerlingen zouden moeten beheersen in groep 5 en hoe deze vaardigheden
ingezet kunnen worden bij het samenwerkend leren.
In deze handleiding voor groep 5 vind u allereerst de leerlijn die voor dit jaar is uitgezet. Ook
wordt er geschetst op welke manier u in dit leerjaar aan de slag zou kunnen met
samenwerkend leren. Verder vindt u lesideeën om u een beeld te geven bij het combineren
van samenwerkend leren met ICT.

1.1 De leerlijn
Leerlingen in groep 5 maken niet voor het eerst kennis met de computer. Veel kinderen
hebben thuis en op school al met de computer gewerkt. Wel leren ze voor het eerst echt
werken met tekstverwerkingsprogramma’s. De leerlingen krijgen via het programma INDIGO
een veelheid aan ICT vaardigheden aangeboden. Het is de bedoeling dat de kinderen niet
alleen leren hoe ze bepaalde handelingen uit moeten voeren maar ook welke functie het heeft.
Door het leren werken met de computer te koppelen aan samenwerkingsvaardigheden wordt
het geleerde in een context geplaatst.
In groep 5 leren leerlingen in tweetallen samenwerken. Ze helpen elkaar bij het typen van een
tekst voor hun werkstuk of gaan bijvoorbeeld zelf gedichtjes maken. Het samenwerken wordt
in deze groep nog niet direct ondersteund door de ICT. Wel kunnen leerlingen samen aan de
slag met bijvoorbeeld het maken van een tekst doordat ze elkaar afwisselen bij het typen en
elkaar helpen bij de spelling. Dit biedt veel mogelijkheden voor het koppelen van een
zwakkere leerling aan een sterkere leerling.

In Tabel 1 is de leerlijn uitgewerkt. De kaders met de dubbele rode lijn geven aan welke
doelstellingen bij elkaar horen. De mogelijke werkvorm daarbij staat in een gestippeld, blauw
kader. Bij de basisvaardigheden staan niet alleen basisvaardigheden voor computergebruik
maar ook op het gebied van samenwerken en houdingen. Als leerlingen samen gaan werken
vestigt de leerkracht steeds de aandacht op één of meerdere van deze punten.
Tabel 1. Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5
Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
1. Basisvaardigheden
Leerlingen kunnen Leerlingen gaan zuinig
Leerlingen kunnen de computer
rustig en snel naar hun en zorgvuldig om het
en het beeldscherm aanzetten.
groep gaan materiaal.
Begrippen die te maken hebben Leerlingen kunnen
met de computer actief zelf de benodigde
Leerlingen pakken niet
gebruiken zoals beeldscherm, materialen pakken op
meer materiaal dan ze
toetsenbord, muis, diskette, het moment dat er in
nodig hebben.
diskettestation, Cd-rom speler, groepjes gewerkt gaat
printer en scanner. worden.
Leerlingen kunnen
Leerlingen zijn zich
Leerlingen kunnen gericht rustige werken in hun
bewust dat ze anderen
klikken, dubbelklikken en slepen groep zonder anderen
beïnvloeden door hun
met de muis. te storen, door zachtjes
gedrag
te praten.
Leerlingen kunnen inloggen op
Leerlingen blijven bij Leerlingen houden
het schoolnetwerk gebruik
hun groepje tot de taak hun wachtwoord
makend van Inlognaam en
af is. geheim voor anderen.
wachtwoord.

5
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 5

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen programma’s
openen via het menu start
bijvoorbeeld ‘Word’, Internet
Explorer en Outlook Express.
Leerlingen kunnen
programmavensters
minimaliseren en maximaliseren
en zo tussen programma’s
schakelen.
Leerlingen kunnen een
afbeelding inscannen.
Leerlingen kunnen een
ingescande afbeelding bewerken
tot een buikbare afbeelding.
Leerlingen weten dat de
gewenste kwaliteit voor een
afbeelding voor een website
ongeveer 150 dpi is. Ook
kunnen ze de afbeelding opslaan
als JPEG- bestand.
2. Tekstverwerken
Leerlingen kunnen een
tekstverwerkingsprogramma
opstarten.
Leerlingen kunnen een nieuw
document opstarten.
Leerlingen kunnen een tekst
typen gebruik makend van
hoofdletters en leestekens.
Leerlingen kunnen
samengestelde tekens als ë en é
typen.
Leerlingen kunnen door de tekst
bewegen gebruik makend van
HOME, END en pijltjes toetsen.
Leerlingen kunnen tekst
verwijderen gebruik makend van
Delete en Backspace toetsen.
Leerlingen kunnen in
tweetallen aan een
Leerlingen kunnen een gemaakt Leerlingen kunnen een
werkstuk werken. Leerlingen weten het
document opslaan in hun eigen web van trefwoorden
Daarbij wisselen ze verschil tussen helpen
map of op een informatiedrager maken.
elkaar af met typen en en voorzeggen.
zoals een diskette of CD-rom.
corrigeren ze elkaars
spelling.
Leerlingen kunnen een Leerlingen kunnen een Leerlingen kunnen een
Leerlingen kunnen
document openen dat is woord opzoeken in ander op een positieve
naar anderen luisteren
opgeslagen in hun eigen map of een (elektronisch) manier aanwijzingen
zonder onderbreken.
op een informatiedrager. woordenboek. geven
Leerlingen kunnen handelingen Leerlingen kunnen Leerlingen luisteren
ongedaan maken door op de hun beurt afwachten. goed naar de uitleg
knop ongedaan maken in de van de leerkracht en
werkblak te klikken of gebruik Leerlingen weten wat stellen meteen vragen
te maken van de sneltoets Ctrl Z. ze moeten doen. als het onduidelijk is.

6
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen de tekst
opmaken. Dat wil zeggen de Leerlingen noemen
Leerlingen hebben
tekst vet, cursief, onderstreept groepsgenoten bij de
respect voor anderen.
maken en groter of kleiner naam.
maken.
Leerlingen kunnen middels een Leerlingen kunnen om
snelmenu (Ctrl D) lettertypes hulp vragen als dat
selecteren. nodig is.
Leerlingen kunnen een bestaand
document opslaan onder een
nieuwe naam zodat het
oorspronkelijke document
onveranderd behouden blijft.
Leerlingen kunnen hun tekst
controleren op spelfouten door
gebruik te maken van de
spellingscontrole.
Leerlingen kunnen meerdere
woorden tegelijk vervangen
door gebruik te maken van de
functie zoeken en vervangen.
Leerlingen kunnen tekst
kopiëren door deze te selecteren
en op de knop kopiëren te
klikken in de werkbalk.
Leerlingen kunnen tekst
verplaatsen door gebruik te
maken van knippen en plakken.
Leerlingen kunnen
gestructureerde rijtjes maken
door gebruik te maken van
opsommingtekens en
nummering.
Leerlingen kunnen een
opgeslagen figuur invoegen.
Leerlingen kunnen de grootte
van de figuur wijzigen en de
tekstomloop wijzigen.
Leerlingen kunnen de afbeelding
verplaatsen door klikken en
slepen.
3. Website maken
Leerlingen werken in
Leerlingen kunnen een ‘Word’ tweetallen aan een
document opslaan als werkstuk, deze wordt
webpagina. als webpagina
gepresenteerd.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen bij het Leerlingen kunnen een
hun gemaakte werk
opslaan een titel meegeven aan ander een compliment
presenteren aan
de webpagina die te zien is in de geven over zijn
anderen door middel
titelbalk. bijdrage.
van een website.
Leerlingen kunnen een
achtergrondkleur toevoegen aan
hun webpagina.

7
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 5

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen de opmaak
van de tekst wijzigen. Ze kunnen
lettertype, grootte en kleur
wijzigen.
Leerlingen kunnen een
lichtkrant toevoegen aan hun
webpagina.
Leerlingen kunnen net als bij
een gewoon ‘Word’ document
een afbeelding invoegen.
Leerlingen kunnen net als bij
een gewoon ‘Word’ document
een afbeelding bewerken.
Leerlingen kunnen hun eigen
website en die van andere
kinderen bekijken op het
kidsweb van de school.
Leerlingen kunnen nieuwe
webpagina aanmaken.
Leerlingen kunnen een reeds
gemaakte webpagina openen en
bewerken.
Leerlingen kunnen webpagina’s
aan elkaar koppelen door middel
van hyperlinks.
Leerlingen kunnen de opmaak
van een hyperlink wijzigen.
Leerlingen kunnen een
webpagina opslaan.
Leerlingen kunnen bladwijzers
aanbrengen binnen een
webpagina.
Leerlingen kunnen hyperlinks
maken naar bladwijzers.
Leerlingen weten dat hyperlinks
binnen een pagina (naar
bladwijzers) dienen om een
pagina overzichtelijk te maken.
5. Werken met het WWW
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen hun eigen elkaars werk Leerlingen kunnen een
website en die van andere beoordelen en elkaar ander op een positieve
kinderen bekijken op het helpen bij het manier aanwijzingen
kidsweb van de school. verbeteren van het geven.
werk (tweetallen).

8
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5

1.2 Samenwerkend leren in groep 5


Leerlingen gaan in groep 5 voor het eerst werken met INDIGO. Aan de hand van de
vaardigheden die ze daar leren zullen ze gestimuleerd worden samen te gaan werken. In eerste
instantie doen we dat in tweetallen, dit is voor zowel leerling als leerkracht de meest
eenvoudige vorm. Moeilijkheden en conflicten zijn eenvoudig en snel op te lossen.
Het werken in tweetallen zal beschreven worden aan de hand van de volgende punten:
− Samenwerkend leren in tweetallen
− Het vormen van groepjes
− De beoordeling van de leerlingen

1.2.1 Samenwerkend leren in tweetallen


Samenwerkend leren heeft een aantal verschillen met “gewoon samenwerken”. We spreken
van samenwerkend leren als aan een aantal voorwaarden is voldaan:
− Positieve wederzijdse afhankelijkheid: leerlingen hebben elkaar nodig om de opdracht te
kunnen voltooien.
− Individuele verantwoordelijkheid: ieder groepslid wordt aangesproken op zijn eigen
verantwoordelijkheid.
− Directe stimuleren interactie: om goed te kunnen samenwerken moeten leerlingen
optimaal met elkaar kunnen overleggen.
− Sociale vaardigheden: leerlingen moeten over bepaalde minimale sociale vaardigheden
beschikken om met elkaar te kunnen samenwerken. Hier moet specifiek aandacht aan
worden besteed.
− Evaluatie van groepsprocessen: na of tijdens het uitvoeren van de opdracht wordt
geëvalueerd hoe de samenwerking is verlopen. De leerkracht speelt hierin een
belangrijke rol.

Hoe kunt u dit in de praktijk nu het beste aanpakken? Als leerlingen samenwerken aan een
verhaal kunnen ze bijvoorbeeld bij het verhaal dat ze samen hebben gemaakt ieder hun eigen
illustraties maken. Daarmee zorgt u ervoor dat de leerlingen optimaal betrokken zijn om een
goed verhaal te maken en elkaar te helpen. Maar u geeft ze ook de gelegenheid het verhaal op
hun eigen manier aan te kleden. Iedere leerling krijgt zo een eigen versie van het
gezamenlijke verhaal. In paragraaf 1.3 staan een aantal lesvoorbeelden geschetst die u een
beter beeld kunnen geven van het samenwerkend leren in tweetallen.

1.2.2 Het vormen van groepjes


Groepjes voor samenwerkend leren kunnen op verschillende manieren gevormd worden,
onder andere:
− Door leerlingen van hetzelfde of juist verschillend niveau samen te laten werken.
− Door vriendjes en vriendinnetjes samen te laten werken.
− Door leerlingen van verschillende sexe of culturele achtergrond samen te laten werken.
− Op basis van interesse. Als leerlingen uit verschillende opdrachten mogen kiezen
werken leerlingen die dezelfde opdracht kiezen samen.
In principe is het altijd verstandig om als leerkracht zelf de groepjes te vormen. Als u de
leerlingen laat kiezen, kiezen ze vaak voor dezelfde partner. Ook zijn er altijd leerlingen
waarmee niemand samen wil werken. Het is verstandig van de indeling geen discussiepunt te
maken. De volgende keer werken ze weer met iemand anders samen en leerlingen moeten ook
leren samenwerken met kinderen waar ze geen beste vriendjes mee zijn.

1.2.3 Beoordelen van samenwerkend leren


Bij samenwerkend leren worden leerlingen gezamenlijk en individueel beoordeeld dat is de
kracht van samenwerkend leren. Er is namelijk een noodzaak om samen te werken. Als de
ander de opdracht niet goed uitvoert heeft dat ook invloed op jouw cijfer.

9
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 5

U kunt dit op een aantal verschillende manieren vorm geven. Het uiteindelijke cijfer of de
beoordeling is bijvoorbeeld gebaseerd op een individueel en gezamenlijk cijfer. Beide tellen
voor de helft mee. Of beide leerlingen krijgen hetzelfde cijfer.
Als leerlingen samen een opdracht leren, bijvoorbeeld de tafels, kunt u ook met een beloning
werken. Als beide leerlingen 18 van de 20 sommen goed hebben mogen ze bijvoorbeeld vrij
kiezen.

1.3 Lesideeën
Hieronder staat een tweetal lesideeën uitgewerkt om u een beeld te geven hoe u de ICT
vaardigheden in kunt zetten bij samenwerkend leren.

1.3.1 Gedichten schrijven


Bij een thema of een taalles over dichten kan deze les goed worden ingepast.
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn voor samenwerkend leren en ICT:
− Tekstverwerken
Leerlingen gaan in tweetallen aan de gedichten werken. Bij het kopje tekstverwerken
staat deze werkvorm genoemd. Alle genoemde doelen kunnen bij deze les ingezet
worden. U kunt van tevoren bepalen welke u het belangrijkst vindt.
− Website maken
Leerlingen kunnen de gemaakte gedichten opnemen op hun webpagina. Het maken van
een webpagina is opgenomen in INDIGO.
Voorbereiding
Leg verschillende gedichtenbundels klaar waar leerlingen in kunnen lezen en kijken.
Eventueel kunnen leerlingen ter voorbereiding een gedicht uitzoeken dat ze mooi vinden. Laat
de leerlingen in een kringgesprek enkele gedichten voorlezen en bespreek de verschillen en
overeenkomsten. Niet alle gedichten rijmen. Haiku´s zijn bijvoorbeeld gebaseerd op hele
anderen regels.

Verdeel de groep in tweetallen. Bij een oneven aantal is er één groepje van drie. U maakt zelf
de groepjes.
Leg de leerlingen tijdens de voorbereiding uit dat ze samen moeten werken aan één gedicht.
Nadat u de opdracht heeft uitgelegd neemt u de tijd om met de leerlingen te bespreken waar
zij denken dat ze op moeten letten bij het samenwerken.
Aan het werk
Leerlingen werken samen aan gedichten die ze op hun website zullen publiceren. Ze kiezen
een onderwerp en maken hierbij een woordenweb. Zie figuur 1.

Figuur 1. Woordenweb

10
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5

Na het maken van het woordenweb overleggen leerlingen wat ze met het gedicht willen
vertellen. Als dit gedaan hebben nemen ze plaats achter de computer en starten ‘Word’ op.
Om en om verzinnen de leerlingen een zin. Ze typen steeds de zin die de ander verzint.
Als het gedicht klaar is maken ze er een illustratie bij. Deze kan bij het uitgeprinte gedicht
worden getekend of worden ingescand afhankelijk van de vaardigheden van de leerlingen.
Beoordeling
De manier waarop u het gezamenlijke werk van de leerlingen beoordeeld is deels afhankelijk
van uw eigen voorkeur. U kunt er bijvoorbeeld kiezen voor een combinatie van een
gezamenlijk cijfer met een individueel cijfer. Neem in uw beoordeling ook de samenwerking
mee. Bespreek achteraf met de verschillende groepen in een kringgesprek hoe de
samenwerking is verlopen. Leerlingen kunnen elkaar dan ook tips geven over het
samenwerken. Vraag ook naar dingen die de leerlingen moeilijk vonden en zoek samen naar
oplossingen.

Tips
Bij deze les kunt u onder andere gebruik maken van de volgende websites en
boeken:

http://www.kindergedicht.nl/
Op deze site staan gedichten door en voor kinderen. Leerlingen kunnen hier
tips lezen en kunnen hun zelf geschreven gedichten opsturen.

Denk ook eens aan het boek “Gruwelijke rijmen” van Roald Dahl. Een
aantal sprookjes zijn op humoristische wijze op rijm gezet! Wel even eerst
zelf doorlezen want niet alle gedichten zijn geschikt voor jonge lezertjes!

1.3.2 De provincies van Nederland


Het volgende lesidee is ontleend aan een webkwestie die is opgenomen in de database van
HOI-ict. Het adres van de website is: http://www.webkwestie.nl/provincies/index.htm
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn:
− Tekstverwerken
Leerlingen kunnen de antwoorden de vragen verwerken in een ‘Word’ document. Ze
leren in INDIGO hoe ze een bestaand document kunnen openen in ‘Word’.
− Website maken
Deze les kan verbonden worden aan het maken van een website als leerlingen al hun
gemaakte werk op hun website publiceren. In principe is wordt bij deze les vooral het
tekstverwerken als ondersteuning ingezet.
Voorbereiding
Op de website staat beschreven hoe de les in zijn werk gaat als er samengewerkt wordt. Er
kan ook gekozen worden voor individuele uitwerking. In dit geval gaan we uit van groepjes
van twee leerlingen. In geval van een oneven aantal leerlingen wordt één groepje van drie
leerlingen gevormd.

Bij deze opdracht gaat het erom dat ieder groepje een provincie uitwerkt. In het meest ideale
geval heeft u 12 groepjes zodat ieder groepje een eigen provincie uit kan werken. Het
resultaat van de gezamenlijke inspanning is een provincieatlas. De leerlingen kunnen de
steden van de provincies leren uit deze atlas. Het is de bedoeling dat de leerlingen de kaartjes
van de provincie uitprinten. Maar in de meeste gevallen is het beter de kaartjes van de

11
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 5

aardrijkskundemethode te gebruiken. Ieder groepje krijgt dan een kopie van de provincie die
zij uit gaan werken.

Op de website zijn werkbladen te vinden die u aan kunt passen indien u dat nodig vindt. U
kunt bijvoorbeeld beslissen dat het beter is niet het Internet te gebruiken. De leerlingen
moeten onder andere de vlag van hun provincie tekenen. Bij Tips kunt u een aantal
webbronnen vinden waar deze informatie te vinden is. De aardrijkskundeboeken en atlassen
kunnen ook een goede bron vormen.
Bespreek van te voren met de gehele groep duidelijk wat er van hen verwacht wordt en maak
afspraken over het samenwerken. Maak duidelijk dat de leerlingen elkaar bij het werken op de
computer af moeten wisselen. Geef ook aan welke boeken de leerlingen kunnen gebruiken om
hun antwoorden te vinden.
Materiaal
U hebt het volgende materiaal nodig:
− Kaartjes van alle provincies
− Werkbladen in ‘Word’ geplaatst in de map mijn documenten van iedere leerling.
− Per groepje één uitgeprinte versie van het werkblad.
Aan het werk
De leerlingen nemen de uitgeprinte versie van het werkblad samen door. Ze bespreken samen
waar ze de informatie die ze nodig hebben zouden kunnen vinden. Ze beantwoorden met
behulp van de atlas en andere bronnen de vragen op papier. Afhankelijk van het aantal
computers kan er ook voor gekozen worden meteen achter de computer plaats te nemen en de
vragen in te typen.

De leerlingen werken de vragen uit op het werkblad in ‘Word’. Ze maken er een mooi geheel
van door de vragen netjes in te typen en de tekst te bewerken. Als alle provincies zijn
uitgewerkt kunt u ze bundelen tot een boekje waar de leerlingen gebruik van kunnen maken
bij het leren van de topografie.
Beoordeling
Kijk bij het beoordelen van het gezamenlijke werk naar de volgende punten:
− Hoe hebben de leerlingen samen gewerkt?
− Hebben ze aan de opdracht voldaan?
− Hebben ze zich gehouden aan de afspraken die van tevoren waren gemaakt onder
andere over de manier van samenwerken?
Het is bij deze opdracht wellicht moeilijk een individueel cijfer te geven voor het werk. U
kunt de leerlingen in tweetallen de provincie laten leren die aan de beurt is en dan middels een
individuele toets een cijfer geven. Als alle leerlingen van de klas een voldoende halen kunt u
hier een beloning aan verbinden. Leerlingen worden op deze manier gestimuleerd elkaar te
helpen en te overhoren. U moet ze dan wel de mogelijkheid bieden samen te leren en elkaar te
overhoren.

12
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 5

Tips
U kunt bij de uitvoering van deze les gebruik maken van de volgende
bronnen:

www.12provincies.nl
Hier is informatie te vinden voor spreekbeurten speciaal voor
basisschoolkinderen.

www.provincies.nl
Deze website geeft informatie over de verschillende provincies van
Nederland. De hiervoor genoemde website is hier ook terug te vinden.

www.shipmate.nl/provinci.htm
Via deze link zijn de verschillende vlaggen van de provincies te vinden. Ook
de vlaggen van andere landen zijn hier te vinden.

13
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 5

14
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

2 Leerlijn samenwerkend leren en ICT, groep 6


In groep 5 werd gestart met INDIGO daar wordt in groep 6 verder mee gewerkt. Het zal u
opvallen dat niet alle vaardigheden die in INDIGO worden aangeboden in de leerlijn voor
groep 6 opgenomen. Dit komt omdat sommige vaardigheden beter passen bij leerlingen uit
groep 7 of 8. Het werken met een elektronische agenda past beter bij groep 7 en 8 omdat deze
leerlingen ook daadwerkelijk huiswerk meekrijgen. Het streven is leerlingen alleen die
vaardigheden aan te bieden die ze ook daadwerkelijk in de praktijk gebruiken. In bijlage 1
kunt u zien welke vaardigheden uit de leerlijn in INDIGO voorkomen.
In paragraaf 2.1 wordt de leerlijn voor groep 6 beschreven aan de hand van de indeling van de
leerlijn en een beschrijving hoe de leerlijn gelezen moet worden. Na de beschrijving van de
leerlijn wordt in paragraaf 2.2 het samenwerkend leren in groep 6 beschreven. Hier wordt ook
een lesvoorbeeld gegeven om te schetsen hoe een les aan kan sluiten bij de leerlijn.

2.1 De leerlijn
Leerlingen in groep 6 hebben in het vorige leerjaar ruime ervaring opgedaan met het werken
met de computer. De leerlijn richt zich in groep 6 niet alleen op tekstverwerken en het maken
van een website er komen een aantal vaardigheden bij. Leerlingen leren onder andere e-
mailen, werken met het WWW en discussielijsten. Deze nieuwe vormen van werken met ICT
zullen worden ingezet bij het samenwerkend leren.

2.1.1 De indeling van de leerlijn


De leerlijn, zie Tabel 2, heeft 4 kolommen, de eerste kolom bevat de ICT vaardigheden. Deze
vaardigheden zijn ontleend aan de leerlijn voor ICT vaardigheden deze zijn opgenomen in
Bijlage 1. Aan deze ICT vaardigheden zijn samenwerkingsvaardigheden,
informatievaardigheden en houdingen gekoppeld. Hierdoor kunnen, afhankelijk van het
niveau, verschillende vormen van samenwerkend leren gekoppeld worden aan de ICT
vaardigheden.
De kaders met de dubbele rode lijn geven aan welke doelstellingen bij elkaar horen. De
mogelijke werkvorm daarbij staat in een gestippeld, blauw kader. Bij de basisvaardigheden
staan niet alleen basisvaardigheden voor computergebruik maar ook op het gebied van
samenwerken en houdingen. Als leerlingen samen gaan werken vestigt u steeds de aandacht
op één of meerdere van deze punten.

2.1.2 Het lezen van de leerlijn


Als u in de leerlijn kijkt ziet u als eerste de basisvaardigheden staan die de leerlingen dit jaar
moeten leren beheersen. Bij tekstverwerken ziet dat de leerlingen samen gaan werken volgens
de Legpuzzel methode, ‘Word’ wordt gebruikt voor tekstverwerken. Als u kijkt bij het kopje
“Werken met een e-mail programma” ziet u dat ook hier de Legpuzzel methode wordt
genoemd, e-mail wordt gebruikt voor het uitwisselen van informatie. Evenzo wordt het
WWW gebruikt voor het verzamelen van informatie en de discussielijst voor het voeren van
discussies. Alle ICT vaardigheden samen vormen een ondersteuning voor het werken met de
Legpuzzel methode.
In paragraaf 2.3 zullen een tweetal lesvoorbeelden worden gegeven waardoor u nog
duidelijker kunt zien hoe u de ICT vaardigheden in kunt zetten bij het samenwerkend leren.
Hoe de Legpuzzel methode in zijn werk gaat staat beschreven in paragraaf 2.2. U kunt hier
informatie terugvinden over de indeling van de groepen en verschillende vormen van het
werken met deze methode voor samenwerkend leren.

15
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

Tabel 2. Leerlijn voor samenwerkend leren en ICT, groep 6


Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
1. Basisvaardigheden
Leerlingen luisteren
Leerlingen kunnen omgaan met
Leerlingen kunnen aandachtig naar de
de beschikbare randapparatuur
Leerlingen weten wat gerichte vragen stellen uitleg van de
op school zoals printer, scanner,
ze moeten doen. om de opdracht te leerkracht en de
microfoon en eventueel een
verduidelijken. vragen van andere
digitale camera.
leerlingen.
Leerlingen kunnen bestanden
Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen in
opslaan op een diskette of CD-
nagaan of iedereen het kleine groepjes de
rom en vice versa vanuit
snapt. leerstof verkennen.
programma’s of bestandsbeheer.
Leerlingen leren blind typen Leerlingen kunnen
door het volgen van een cursus uitleg geven aan
binnen of buiten schooltijd. andere leerlingen.
2 Tekstverwerken
Leerlingen kunnen een
Leerlingen kunnen de Leerlingen kunnen eenvoudig verslag
inspringing van rijtjes samenwerkend leren maken met vaste Leerlingen besteden
veranderen door gebruik te dmv de Legpuzzel onderdelen zoals aandacht aan de
maken van de knop inspringing methode, ‘Word’ inleiding, verzorging van hun
vergroten/ verkleinen in de wordt gebruikt voor de inhoudsopgave, werk.
werkbalk. verslaglegging. conclusie en
bronvermelding.
Leerlingen beheersen
een aantal
Leerlingen kunnen symbolen Leerlingen kunnen presentatietechnieken
invoegen in de tekst door ervoor zorgen dat zoals duidelijk
gebruik te maken van Invoegen iedereen gericht blijft spreken, publiek
Symbool. op de taak. aankijken en niet
oplezen van een
blaadje.
Leerlingen kunnen figuur Leerlingen kunnen in
bijsnijden door te klikken op de ‘Word’ teksten voor
Leerlingen kunnen
knop bijsnijden in de werkbalk verschillende
omgaan met kritiek.
figuur en vervolgens de randen doeleinden vorm
te verslepen. geven.
Leerlingen kunnen een figuur in Leerlingen kunnen
een kader plaatsen. groepswerk evalueren.
Leerlingen kunnen delen van
een document afdrukken door
selecteren.
Werken met een e-
4
mailprogramma
Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen uit
samenwerkend leren gegeven informatie de Leerlingen spreken
De leerlingen kunnen binnen
dmv de Legpuzzel belangrijkste punten samen met de
Outlook controleren of er
methode, e-mail wordt halen en deze leerkracht regels af
nieuwe berichten zijn en kunnen
gebruikt voor de doorgeven naar de voor het verzenden/
deze bekijken.
uitwisseling van andere leden van hun ontvangen van e-mail.
informatie. groepje.
Leerlingen kunnen een Leerlingen letten op
Leerlingen kunnen een nieuw Leerlingen kunnen
deskundige om advies/ hun taalgebruik bij het
bericht aanmaken. ideeën bijdragen.
informatie vragen. verzenden van e-mail.

16
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen
andere leerlingen
anderen op een
informatie toesturen
positieve manier
die voor hen van
Leerlingen kunnen een aanmoedigen bij te
belang is.
geadresseerde selecteren uit het dragen.
adresboek van Outlook.
Leerlingen kunnen een
Leerlingen kunnen
ander een compliment
informatie op waarde
geven voor zijn
inschatten.
bijdrage.
Leerlingen kunnen een bericht
verzenden.
Leerlingen kunnen een nieuw
bericht openen en
beantwoorden.
Leerlingen kennen de iconen in
het “Postvak In” die staan voor
ongelezen, gelezen,
beantwoorde en doorgestuurde
berichten.
Leerlingen kunnen berichten
verwijderen uit hun “Postvak In”
door ze te verplaatsen naar de
prullenbak of door ze middels
shift+delete definitief te
verwijderen.
Leerlingen kunnen de
prullenbak legen.
Leerlingen kunnen een
verwijderd bericht terughalen
door de handeling ongedaan te
maken.
Leerlingen kunnen zich op
verschillende manieren
afmelden bij Outlook.
Leerlingen kunnen een bijlage
toevoegen aan een bericht.
Leerlingen kunnen een
meegestuurde bijlage bij een
bericht bekijken.
Leerlingen kunnen een bijlage
opslaan.
Leerlingen kunnen een bericht
met bijlage doorsturen.
Leerlingen kunnen een bericht
versturen naar een selectie uit
een maillijst.
5 Werken met het WWW
Leerlingen kunnen
samenwerkend leren Leerlingen kunnen Leerlingen hebben
Leerlingen kunnen een website dmv de Legpuzzel informatie van het respect voor het
openen door de URL in te typen. methode, het WWW internet verwerken in intellectuele eigendom
wordt gebruikt als een werkstuk. van anderen.
informatiebron.

17
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen
verschillende soorten Leerlingen nemen
Leerlingen kunnen een
informatie bronnen geen informatie over
webpagina ofline beschikbaar
benoemen en weten van het internet zonder
maken door hem op de harde
dat deze om de bronnen aan te
schijf op te slaan
verschillende geven.
zoekmethoden vragen.
Leerlingen maken
kennis met
Leerlingen kunnen video,
zoekmachines en
geluidsbestanden en plaatjes
kunnen enkelvoudige
opslaan op de harde schijf.
zoekopdrachten
uitvoeren.
Leerlingen kunnen heen en weer
gaan door pagina’s door gebruik
te maken van volgende en
vorige.
6 Werken met een discussielijst
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen in Outlook hun standpunt met
deelnemen aan een
de map met discussies openen. argumenten
discussie.
onderbouwen.
Leerlingen kunnen
anderen op een
Leerlingen kunnen een nieuwe
positieve manier
discussie starten.
aanmoedigen bij te
dragen.
Leerlingen kunnen een bijdrage Leerlingen kunnen een Leerlingen hebben
leveren aan een bestaande idee bekritiseren niet respect voor de
discussie. de persoon. mening van anderen.

2.2 Samenwerkend leren in groep 6


In groep 6 zullen de leerlingen leren werken volgens de Legpuzzel methode. Deze methode
laat de leerlingen samenwerken door iedere leerling verantwoordelijk te maken voor een deel
van de leerstof. De groep heeft de verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat iedereen zich
alle leerstof eigen maakt. De Legpuzzel methode zal aan de hand van de volgende punten
beschreven worden:
− Samenwerkend leren volgens de Legpuzzel methode
− Het vormen van groepjes
− Beoordeling van het werk

2.2.1 Samenwerkend leren volgens de Legpuzzel methode


De Legpuzzel methode gaat uit van het principe dat leerlingen elkaar nodig hebben om de
leertaak uit te kunnen voeren. Door de leerstof te verdelen over de verschillende leerlingen in
een groepje hebben ze elkaar nodig om de puzzel compleet te maken.
Leren van leerstof
Dit kan bijvoorbeeld door de leerstof te verdelen in vier gelijke stukken. De klas is verdeeld
in groepjes van vier kinderen. Van ieder groepje zijn de nummers 1 verantwoordelijk voor
deel 1 van de leerstof, de nummers 2 voor deel 2 van de leerstof enzovoort. Alle nummers 1
gaan bij elkaar zitten en nemen samen de leerstof door, de nummers 2, 3 en 4 doen hetzelfde.
De leerlingen krijgen daar een bepaalde tijd voor. Als die tijd voorbij is gaan ze terug naar
hun groep, iedere leerling legt nu zijn deel van de leerstof uit aan de anderen van de groep. De

18
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

leerlingen moeten ervoor zorgen dat iedereen het snapt. Zie voor een concreet voorbeeld
paragraaf 2.3.2 “Topografie leren”.
Samen een werkstuk maken
Leerlingen kunnen ook in een groep van vier leerlingen samenwerken aan een werkstuk.
Iedere leerling neemt dan een hoofdstuk of een taak voor zijn rekening. Bij een werkstuk over
een land kunnen bijvoorbeeld 4 hoofdstukken worden gemaakt:
− Politiek
− Natuur
− Toerisme
− Geloof
Naast de hoofdstukken krijgt iedere leerling ook nog een taak mee. Eén leerling moet er
bijvoorbeeld voor zorgen dat alle onderdelen worden samengevoegd. Een andere leerling
zorgt dat er illustraties bij de tekst komen. Ook leest van de groep de stukken door op
spelfouten een vierde zorgt voor de planning.

Zoals u ziet kan het samenwerken volgens de Legpuzzel methode op verschillende manieren
worden ingevuld. De sleutel is dat ieder groepslid een eigen taak en verantwoordelijkheid
heeft. De groepsleden zijn hierdoor van elkaar afhankelijk en moeten samenwerken om de
taak goede te volbrengen. Hierna kunt u lezen waar u op kunt letten bij het vormen van
groepjes voor samenwerkend leren volgens de Legpuzzel methode. Lesvoorbeelden zijn terug
te vinden in paragraaf 2.3.

2.2.2 Het vormen van groepjes


Het is de bedoeling dat leerlingen samen gaan werken in groepjes van 4 leerlingen. Indien er
sprake is van een oneven aantal leerlingen worden een paar groepjes van drie gevormd. Het is
niet te adviseren grotere groepjes te vormen omdat samenwerken moeilijker wordt naarmate
de groep groter wordt.

Bij het samenwerken volgens de Legpuzzel methode is het van belang dat leerlingen elkaar
aanvullen en ondersteunen. Het indelen van de groepjes kan dus het beste niet willekeurig
gebeuren. De leerlingen kunnen ingedeeld worden op hun kwaliteiten. Het is niet raadzaam
alle zwakke of sterke leerlingen in één groep te plaatsen. Bedenk ook waar de zwakke
leerlingen goed in zijn en plaats ze in een groepje waar ze de kans zullen krijgen hun sterke
punten uit te buiten.

2.2.3 Beoordeling van het werk


Het eenvoudigst te beoordelen zijn taken waarbij leerlingen samen leerstof geleerd hebben.
Leerlingen helpen elkaar bij het inoefenen van de leerstof maar worden individueel getoetst.
U kunt bij deze opdrachten echter de groep ook een beoordeling geven, zij zijn namelijk ook
verantwoordelijk voor de prestaties van de anderen omdat ze samen geoefend hebben. U kunt
dan de groep beoordelen door hun prestaties te vergelijken met eerdere prestaties. Deze
beoordeling kunt u het beste geven met woorden en niet met een cijfer. Bijvoorbeeld:
− Vier van de vier groepsleden verbeteren hun prestatie: heel goed.
− Drie van de vier groepsleden verbeteren hun prestatie: goed
− Twee van de vier groepsleden verbeteren hun prestatie: voldoende.
− Eén van de vier groepsleden verbetert zijn prestatie: moet beter.
− Geen van de vier groepsleden verbetert zijn prestatie: moet beter.

Als er sprake is van een gezamenlijk eindproduct is het vaak moeilijk te achterhalen wat
iedere leerling heeft bijgedragen. Alle leerlingen krijgen dan hetzelfde cijfer. Om toch te
kunnen kijken of iedere leerling dit cijfer verdient heeft kunt u een aantal technieken
toepassen:

19
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

− Interview
U vraagt aan iedere leerling hoe hij heeft bijgedragen aan het gezamenlijke werk. U
vraagt bijvoorbeeld: “Jullie hebben samen dit werkstuk gemaakt. Wat heb jij precies
gedaan? Hoe heb je dat aangepakt? Ben je tevreden met wat jullie gemaakt hebben?” Dit
soort vraaggesprekjes kunnen plaatsvinden met individuele leerlingen, de werkgroep of
klassikaal.
− Klassikale rapportage
de groepjes presenteren klassikaal hun groepswerk. De andere leerlingen en de leerkracht
stellen er vragen over. Uit de manier waarop leerlingen de vragen beantwoorden en de
presentatie geven krijgt u een indruk van het begrip en de betrokkenheid van de
individuele leerlingen.
− Individuele toets
Het is mogelijk, nadat het gezamenlijke product is afgerond, over hetzelfde thema een
individuele toets af te nemen.
Niet alleen de resultaten van de samenwerking maar ook de samenwerking op zich moet
besproken worden. Door groepjes die goed samenwerken te belonen met een compliment een
certificaat, een ster achter hun naam stimuleert u het goede gedrag. Deze samenwerking
wordt bij voorkeur niet in cijfers beloond. Het beste kunt na iedere samenwerkingsactiviteit
even kort met de klas nabespreken hoe het is gegaan. Het belonen van het goed samenwerken
met stickers, potloden of anderszins materiële beloningen is niet aan te raden omdat de
beloning anders een doel op zich wordt.

2.3 Lesvoorbeelden
In deze paragraaf worden een tweetal lesvoorbeelden geschetst die u zo in de klas kunt
gebruiken, de klassenkant in paragraaf 2.3.1 en Topografie leren in paragraaf 2.3.2.

2.3.1 Klassenkrant
Vrijwel iedere school kent het fenomeen schoolkrant. Deze opdracht waarin een klassenkrant
wordt gemaakt sluit hier bij aan.
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les past als volgt binnen de leerlijn voor samenwerkend leren en ICT van groep 6:
− Tekstverwerken
Leerlingen werken samen in groepjes en gaan onder andere als verslaggever stukjes
schrijven in ‘Word’. Als u kijkt bij tekstverwerken ziet u als methode de Legpuzzel
methode genoemd. Verder ziet u een aantal doelen op verschillende gebieden die
verwezenlijkt kunnen worden. Niet alle doelen komen in deze les aan bod.
− Werken met een e-mailprogramma
Leerlingen gebruiken e-mail om de geschreven stukjes naar de redactie te mailen. Dit
doen ze door hun uitgetypte nieuws als een bijlage bij te voegen. Leerlingen kunnen zo
oefenen met het versturen van zinvolle e-mail. De redactie leest het geschreven stuk en
geeft een reactie door de mail te beantwoorden. Eventueel kan om aanvullende informatie
worden gevraagd en om bijstelling van het stuk.
− Werken met het WWW
Afhankelijk van het onderwerp van de klassenkrant kan er door leerlingen op het Internet
naar informatie worden gezocht. Er kan bijvoorbeeld een stuk worden opgenomen dat
“Website van de week/ maand” heet.
Voorbereiding
Bij het maken van een echte krant zijn er verschillende taken te onderscheiden. Zo zijn er
journalisten, fotografen, redacteurs, drukkers en mensen die voor de verspreiding zorgen. Bij
deze opdracht worden deze verschillende taken binnen de groepjes verdeeld. U kunt bij het
maken van de krant kiezen voor een thema of verschillende onderdelen, die ook in een echte
krant te vinden zijn, over de kinderen verdelen. De onderwerpen kunt u in bijvoorbeeld een

20
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

kringgesprek vaststellen. U kunt de kinderen ook vragen echte kranten mee te nemen en
samen te kijken wat er zoal te vinden is in een echte krant.
U stelt van te voren groepjes van vier kinderen samen, als dit niet mogelijk is worden er
enkele groepjes van drie leerlingen gevormd. U kunt er natuurlijk ook voor kiezen leerlingen
in een groepje te laten samenwerken dat al eerder is gevormd voor een andere opdracht.
Materiaal
U hebt bij deze opdracht het volgende materiaal nodig:
− Kladpapier voor ieder groepje om te brainstormen over het nieuws en artikelen in klad te
schrijven.
− Digitale fotocamera om nieuws te voorzien van foto´s.
− Papier en tekenspullen om artikelen te voorzien van illustraties of de strip van de week/
maand te maken bijvoorbeeld.
− Kranten van die week om met leerlingen het nieuws te bespreken en te kijken hoe de
krant wordt vormgegeven.
Inleiding
In een kringgesprek legt u uit wat de bedoeling van de opdracht is. U besteedt vooral aandacht
aan het feit dat de leerlingen moeten samenwerken en wat u wat dat betreft van ze verwacht.
Leerlingen al eerder kennis hebben gemaakt met samenwerkend leren kunt u nog even de
afspraken doornemen die daar in het verleden over zijn gemaakt.
U legt aan de leerlingen uit dat jullie vandaag een klassenkrant gaan maken. Als u zelf geen
thema heeft vastgesteld bespreekt u met de leerlingen wat er allemaal in de krant moet komen
te staan. Dat kunnen onderwerpen zijn die ook in een echte krant zijn terug te vinden maar
ook onderwerpen die aan de school of klas zijn gerelateerd. Denk bijvoorbeeld aan:
− Sport (over de schoolteams en hun prestaties, met interviews bijvoorbeeld).
− Leerlingen van de week (jarigen)
− Strip van de week
− Schoolreis
− Interessante projecten die de klas of school heeft gedaan
− Milieu
− Roddelrubriek met alleen maar leuke roddels natuurlijk
− Aankondigingen van schoolactiviteiten
− Ingezonden brieven
− Een stuk over pesten of een ander onderwerp dat leerlingen bezig houdt.
− Etc.
U kunt de opdracht vervolgens op verschillende manieren uitvoeren:
− U geeft iedere groep een onderwerp. Binnen de groep worden de taken van journalist,
fotograaf, redacteur en drukker/ verspreider verdeeld. De eindreactie is in handen van
een groepje kinderen door de leerlingen aangewezen of door u gekozen. Zij zorgen
ervoor dat alle geschreven stukjes dezelfde lay-out krijgen. Ook zorgen zij da het
beeldmateriaal bij de juiste stukjes wordt geplaatst.
− Iedere groep krijgt een rol toegewezen en de redactie deelt de geschreven stukken in.
De eerste vorm is, zeker de eerste keer dat de opdracht wordt uitgevoerd, een aanrader.
Iedere groep is verantwoordelijk voor de verdeling van de taken binnen zijn eigen groep. Een
eindredactie zorgt voor de afwikkeling. Voor de leerlingen is het geheel dan het beste te
overzien.
Bespreek ook met de leerlingen wanneer ze de computer kunnen gebruiken om hun stukjes
uit te typen.
De stukjes voor de krant kunnen op verschillende manieren tot stand komen. Leerlingen
kunnen iemand interviewen. Daarbij maken ze met het hele groepje de vragen waarna twee
leerlingen het interview afnemen. Eén stelt de vragen de ander schrijft. Het interview op band
opnemen is ook mogelijk.

21
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

Een andere manier is het doen van een onderzoek in de buurt naar bijvoorbeeld zwerfvuil,
vogels etc. Hierbij worden dan foto´s gemaakt en deze kunnen bij het stuk worden geplaatst.
Ook kunnen leerlingen een enquête houden over een bepaald onderwerp. Kortom er zijn vele
mogelijkheden om de klassenkrant te vullen.
Aan het werk
Als iedere groep weet wat hij of zij moet doen kunnen ze aan het werk. De leerlingen
bespreken samen waar ze over gaan schrijven en verdelen de taken binnen de groep. De
leerlingen gaan goed na of iedereen in de groep snapt wat de bedoeling is.
Binnen de groep worden de volgende taken verdeeld. Iemand is verantwoordelijk voor het
maken van de foto´s bij de stukjes. Een ander is redacteur en zorgt dat het beeldmateriaal bij
het juiste verhaal wordt geplaatst (op de computer). De redacteur zorgt ook dat de spelfouten
eruit worden gehaald. Iedere leerling schrijft alleen of samen met een ander een stuk voor de
krant. Iedereen is dus journalist. Verder levert iedere groep een leerling die helpt bij het
kopiëren, nieten en verspreiden van de krant.
Als de leerlingen een stuk af hebben zorgen ze ervoor dat er, indien nodig, een illustratie bij
gemaakt wordt in de vorm van een foto of tekening. Als ze dit gedaan hebben werken ze het
uit op de computer. De tekening of foto wordt bewerkt en erbij geplaatst door de leerling met
de rol van redacteur.
Als de leerlingen alle stukjes van hun deel van de krant af hebben worden deze naar de
hoofdredactie gemaild. Eén van de groepen heeft deze taak toegewezen gekregen. Deze groep
zorgt dat alle stukjes dezelfde opmaak krijgen.

Uiteindelijk kan de
klassenkrant gaan lijken op
Figuur 2. Net als bij een echte
krant staat onder de naam van
de krant een colofon met
jaargang nummer, uitgever en
datum.

Een aantal leerlingen zorgt


ervoor dat de krant gedrukt,
geniet en verspreid wordt. Dit
kan een groepje zijn of uit
iedere groep één leerling
afhankelijk van het aantal
groepjes.
Beoordeling
Iedere leerling kan beoordeeld
worden voor de stukjes die hij
Figuur 2. Voorbeeld Klassenkrant
samen met anderen of alleen
voor de krant heeft geschreven. Verder worden groepjes beoordeeld voor de manier waarop
ze samen hebben gewerkt. De klas als geheel kan ook een beoordeling krijgen voor het
eindresultaat.

22
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

Tips
U kunt bij de uitvoering van deze les gebruik maken van de volgende
bronnen:
www.telegraaf.nl
De Telegraaf heeft net als vele andere kranten een online krant. Kijk ook
naar de websites van de plaatselijke kranten.

www.jeugdjournaal.nl
Het jeugdjournaal heeft een leuke site voor kinderen waar ze over het laatste
nieuws kunnen discussiëren.

Leuke aanvullende ideeën


De krant kan ook als bijlage in een mail naar ouders, oud- leerlingen of
familie in het buitenland verspreid worden.

2.3.2 Topografie leren


De Legpuzzel methode kan niet alleen gebruikt worden voor het maken van werkstukken of
een ander gezamenlijk product. Het kan ook gebruikt worden voor bijvoorbeeld het leren van
topografie. Deze lesbeschrijving kan toegepast worden voor alle topografie lessen waarbij
leerlingen plaatsen moeten leren. Als u een beperkt aantal computers tot uw beschikking hebt
kunt de expertgroepen één voor één samen informatie laten zoeken en verwerken. Stel hierbij
wel een tijdslimiet.
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn voor ICT en samenwerkend leren:
− Tekstverwerken
Leerlingen werken informatie over een aantal topografische plaatsen, wateren of
gebergtes uit in Word. Deze informatie wordt later gebruikt bij het leren van de
topografie.
− Werken met het WWW
Leerlingen kunnen op Internet op zoek gaan naar informatie over de plaatsen die zij
gaan beschrijven. Leg de nadruk op het combineren van zoektermen en maak liefst
gebruik van zoekmachines waar leerlingen al eens eerder mee gewerkt hebben.
− Werken met een e-mail programma
Leerlingen mailen elkaar hun uitwerkingen toe, één van de groepsleden voegt alle
uitwerkingen samen. De eindversie van de groep wordt naar de leerkracht gemaild.
Bij deze les kan eventueel gebruik gemaakt worden van een digitale atlas. De leerlingen
kunnen deze gebruiken om de plaatsen op te zoeken en achtergrondinformatie te vinden.
Indien u geen digitale atlas heeft op uw school volstaan de gewone atlassen.
Voorbereiding
Voor de les moet u een aantal voorbereidingen treffen. U verdeeld uw klas in groepjes van
vier leerlingen als dit niet kan maakt een paar groepjes van drie leerlingen. Maak de groepjes
zo divers mogelijk en zet leerlingen van verschillende niveaus in één groep.
Bepaal welke topografie er centraal staat en welke plaatsen de leerlingen moeten leren. Maak
voor iedere leerling een kaartje waar de plaatsen staan ingetekend met een nummer erbij. Leg
vervolgens atlassen klaar één per twee leerlingen, ze werken samen in tweetallen bij het
vinden van de plaatsen.
Verdeel de te leren plaatsen in vieren. Alle nummers 1 werken straks plaats 1 t/m 5 uit alle
nummers 2 plaats 5 t/m 10 etc.

23
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

Materiaal
U hebt de volgende materialen nodig voor deze les:
− Kaartjes met de plaatsen die de leerlingen moeten leren ingetekend.
− Atlassen (al dan niet op de computer)
− Wandkaart
Inleiding
U bespreekt met de leerlingen aan de hand van een wandkaart of de kleine kaartjes welke
topografie er in deze les centraal staat. Om welk land, werelddeel gaat het? Zijn leerlingen
daar wel eens geweest of weten ze al iets vanaf? Welke plaatsen kunnen ze al benoemen? Het
is niet de bedoeling nu alle plaatsen al te bespreken.
Vertel de leerlingen in welke groep ze zitten en laat ze bij elkaar gaan zitten. Leg uit dat
iedere leerling een deel van de plaatsen gaat opzoeken in de atlas. Bij iedere plaats moeten ze
een bijzonderheid opzoeken. Dat kan een bezienswaardigheid zijn maar ook dat de plaats al
heel lang bestaat bijvoorbeeld. Leerlingen hebben straks dus niet alleen de plaatsen opgezocht
in de atlas maar moeten er ook iets bijzonders over kunnen vertellen. Daarbij mogen ze
gebruik maken van het WWW, e-mail (iemand om hulp vragen), encyclopedie en atlas.
Aan het werk
Als de leerlingen in hun groepjes uiteen zijn gegaan wordt het werk verdeeld. Iedere leerling
krijgt een deel van de topografie toegewezen. Vervolgens gaan alle leerlingen die voor hun
groepje deel één uit gaan werken bij elkaar zitten, de leerlingen die deel twee doen gaan ook
bij elkaar zitten etc. Dit zijn de expertgroepjes.
In deze expertgroepjes zoeken ze de plaatsen op en gaan op zoek naar kenmerken bij deze
plaatsen op het Internet, in de atlas, encyclopedie of wat er verder voor handen is. De
informatie wordt verwerkt in Word. De expertgroepjes wisselen de informatie uit en maken
samen één document. Eén leerling per expertgroep krijgt van alle leerlingen de uitwerkingen
toegestuurd via de e-mail. Als alle info is samengevoegd wordt het weer naar alle leden van
de expertgroep gestuurd. Als ze dit hebben ontvangen printen ze het uit en kunnen ze terug
naar hun groep.
In de groep heeft nu iedere leerling 5 plaatsen met kenmerken uitgewerkt. Alle leerlingen
samen hebben bij iedere plaats bijzonderheden. Ze gaan deze informatie nu met elkaar delen.
Ze leggen om de beurt één plaats uit. Deze wordt bij het correcte nummer gezet en de andere
leerlingen mogen vragen stellen als iets niet duidelijk is. Als alle plaatsen geweest zijn voegt
één leerling alle informatie samen in één document.
Na het uitwisselen van de informatie gaan de leerlingen de topografie leren. Ze overhoren
elkaar en vragen ook naar de kenmerken. Deze kunnen ook als ezelsbruggetjes gebruikt
worden. Vaak is een plaats makkelijker te onthouden als je er meer over weet.
Als afsluiting maken leerlingen een individuele toets. Als iedereen binnen de groep een
voldoende heeft kunt u hier een bonus aan verbinden. In
op de volgende pagina staat de les puntsgewijs weergegeven.
Beoordeling
U kijkt naar het werk dat de leerlingen op de computer hebben gemaakt. Ziet het er verzorgt
uit? Hebben ze de vaardigheden die ze tot nu toe hebben geleerd ook toegepast? Hoe verliep
de samenwerking in de groepjes en de expertgroepen? Bespreek met de leerlingen wat er
goed ging en waar problemen waren. Maak eventueel afspraken voor een volgende keer.
De toets beoordeeld u zoals u dat anders ook doet. Er wordt een cijfer in woorden gegeven
voor de groepsprestatie. Kijk ook naar de vooruitgang van de leerlingen ten opzichte van de
vorige topografietoets die ze gemaakt hebben.

24
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 6

Tabel 3. Stappenplan Topografieles


Stappen Leerlingen Leerkracht
− Uitleggen van de taak en
1. De leerkracht legt de opdracht
− Luisteren en vragen stellen. verdelen materialen.
uit en de klas wordt verdeeld in
− In groepjes gaan zitten. − Begeleiding bieden bij het
groepjes.
klaarzetten van de groepjes
− Zorgen dat het overleg in de
− Bepalen wie welke deel uit groepjes volgens de afspraken
2. Werk verdelen binnen de
gaat werken. gebeurt.
groepjes.
− Kijken of iedereen het snapt. − Begeleiden van groepjes bij
problemen.
− Leerlingen zoeken de plaatsen
op in de atlas en schrijven de
namen bij het juiste nummer.
− Bij iedere plaats worden één
of meer kenmerken gezocht
(eigen ervaring, atlas, WWW,
− Rondlopen en kijken of de
3. Alle leerlingen die voor hun encyclopedie).
samenwerking goed verloopt.
groepje deel 1 uitwerken gaan bij − De leerlingen zoeken steeds
− Aanwijzingen geven bij het
elkaar zitten, zo ook deel 2 t/m 4. twee aan twee informatie over
zoeken van informatie.
één of meer plaatsen.
− De informatie wordt
uitgewerkt in Word.
− Samenvoegen van de
informatie door één lln.
− Nabespreking in de groepjes.
− Leerlingen vertellen bij iedere
plaats die ze hebben opgezocht
de kenmerken die ze gevonden
4. Alle leerlingen gaan terug naar − Opletten of leerlingen goed
hebben.
hun eigen groep om de gevonden naar elkaar luisteren en vragen
− Leerlingen noteren de correcte
informatie uit te wisselen. stellen als ze het niet snappen.
plaats bij de nummers.
− Alle informatie wordt in één
Word document gezet.
− Leerlingen leren de plaatsen
en gebruiken de kenmerken als
− Aanwijzingen geven bij het
ezelsbruggetje.
5. Topografie leren overhoren. Bijv. niet de
− Leerlingen overhoren elkaar
plaatsen op nummer leren.
en kijken of iedereen het
snapt.
− Alle leerlingen maken een
6. Toets − Voorbereiden toets.
individuele toets.

25
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 6

26
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

3 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7


In groep 7 hebben leerlingen al een hoop ervaring opgedaan met ICT en samenwerkend leren.
De meeste leerlingen zullen vaardig tot zeer vaardig zijn op de computer, het inzetten van
deze vaardigheden in de lessen zal voor leerlingen een extra motivatie kunnen zijn.
Leerlingen uit groep 7 hebben al met verschillende soorten samenwerkend leren kennis
gemaakt, dit jaar gaan ze aan het werk volgens de methode Samen Leren. Er zal in paragraaf
3.1 eerst een geschetst worden hoe de leerlijn voor groep 7 eruit ziet. In paragraaf 3.2 wordt
de methode Samen Leren beschreven. Tot slot worden in paragraaf 3.3 een paar
lesvoorbeelden gegeven.

3.1 De leerlijn
In groep 7 worden de ICT vaardigheden van de leerlingen verder uitgebreid. De leerlingen
hebben als het goed is INDIGO helemaal doorgewerkt. De geleerde vaardigheden kunnen nu
ingezet worden om het leerproces te ondersteunen. De leerlijn geeft echter nog een aanvulling
op INDIGO. Er zijn een tweetal vaardigheden waar de leerlingen dit jaar voor het eerst kennis
mee maken:
− Werken met spreadsheets
− Werken met PowerPoint
Allereerst zal de indeling van de leerlijn worden besproken in paragraaf 3.1.1, het lezen van
de leerlijn wordt in 3.1.2 besproken.

3.1.1 De indeling van de leerlijn


De leerlijn heeft 4 kolommen, zie Tabel 4, de eerste kolom bevat de ICT vaardigheden. Deze
vaardigheden zijn ontleend aan de leerlijn voor ICT vaardigheden deze zijn opgenomen in
Bijlage 1. Aan deze ICT vaardigheden zijn samenwerkingsvaardigheden,
informatievaardigheden en houdingen gekoppeld. Hierdoor kunnen, afhankelijk van het
niveau, verschillende vormen van samenwerkend leren gekoppeld worden aan de ICT
vaardigheden. De kaders met de dubbele rode lijn geven aan welke doelstellingen bij elkaar
horen. De mogelijke werkvorm daarbij staat in een gestippeld, blauw kader.

3.1.2 Het lezen van de leerlijn


Dit jaar komen een aantal nieuwe vaardigheden aan de orde waaronder:
− Werken met leertaken
− Werken met Outlook Web Access
− Werken met een Elektronische leeromgeving
− Werken met spreadsheets
− Werken met PowerPoint
In de leerlijn ziet u eerst de basisvaardigheden die de leerlingen dit jaar moeten leren
beheersen. Bij tekstverwerken ziet u dat leerlingen samen gaan werken in Formele groepen.
Dat wil zeggen dat ze samenwerken in groepen die voor langere tijd gevormd worden. Als
leerlingen samenwerken aan een werkstuk wordt ‘Word’ gebruikt voor de verslaglegging. De
andere vaardigheden die dit jaar aan bod komen kunnen ook een rol spelen bij de
totstandkoming van een werkstuk.
− Het WWW wordt gebruikt voor het zoeken van informatie;
− de elektronische agenda wordt gebruikt voor het vastleggen van afspraken en
deadlines;
− leertaken worden gebruikt om (groepen) leerlingen taken toe te wijzen;
− de ELO wordt gebruikt om documenten uit te wisselen;
− spreadsheets kunnen gebruikt worden voor het verwerken van gegevens;
− PowerPoint wordt gebruikt om de uitkomsten van het werkstuk te presenteren.

27
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

In de leerlijn ziet u dat leerlingen ook samenwerken in basisgroepen. Hoe dit precies in zijn
werk gaat kunt u lezen in paragraaf 3.2. Daar wordt samenwerkend leren in groep 7
uitgebreider toegelicht.
Tabel 4. Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7
Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
1. Basisvaardigheden
Leerlingen kunnen
verschillende
Leerlingen kunnen via Leerlingen kunnen
informatiebronnen
bestandsbeheer hun bestanden samen doelen
benoemen en weten
ordenen door mappen aan te maken vaststellen voor het
dat deze verschillen-
en te verwijderen. uit te voeren project.
de zoekmethoden
vragen.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen bestanden samen taken en rollen
informatie zoeken op
verplaatsen tussen mappen. definiëren en
een tijdslijn of kaart.
verdelen.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen bestanden zelf bepalen welke
zoeken met de verkenner materialen ze nodig
hebben.
2 Tekstverwerken
Leerlingen kunnen
Leerlingen werken een verslag maken
Leerlingen kunnen figuur bijsnijden
samen in formele met vaste onderde-
door te klikken op de knop
groepen, Word wordt len zoals inleiding,
bijsnijden in de werkbalk figuur en
gebruikt voor de inhoudsopgave,
vervolgens de randen te verslepen.
verslaglegging. conclusie en
bronvermelding.
Leerlingen kunnen
een presentatie
Leerlingen kunnen verzorgen afgestemd
Leerlingen kunnen een figuur in een
uitleg geven aan op de doelgroep,
kader plaatsen.
andere leerlingen. beschikbare tijd en
materiaal en de eisen
van de docent.
Leerlingen kunnen delen van een Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen
document afdrukken door groepswerk
verbanden leggen.
selecteren. evalueren.
Leerlingen kunnen een tabel maken Leerlingen kijken of
binnen een document. iedereen het snapt.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen meerdere
ervoor zorgen dat
documenten samenvoegen tot één
iedereen
document.
geconcentreerd blijft.
5 Werken met het WWW
Leerlingen werken Leerlingen kunnen
samen in formele enkelvoudige
Leerlingen kunnen een website
groepen, het WWW zoekopdrachten
openen door het intypen van een
wordt gebruikt voor uitvoeren en zoeken
URL.
het zoeken van met boleaanse
informatie. operatoren.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen programma’s een logische
downloaden van het internet en combinatie van
opstarten. zoektermen
samenstellen.

28
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen opzoeken welke
sites eerder bezocht zijn bij
geschiedenis.
Leerlingen kunnen websites
toevoegen aan mijn favorieten.
Leerlingen kunnen favorieten
ordenen door het aanmaken van
mappen.
6 Werken met een discussielijst
Leerlingen werken
samen in informele Leerlingen kunnen Leerlingen hebben
Leerlingen kennen de betekenis van groepen, de hun standpunt met respect voor de
discussiedraden. discussielijst wordt argumenten mening van een
gebruikt voor onderbouwen. ander.
discussie.
Leerlingen kunnen
anderen op een
Leerlingen kunnen een persoonlijke positieve manier
reactie geven op een discussie door aanmoedigen om bij
de betreffende persoon een e-mail te te dragen.
sturen. Leerlingen kunnen
een idee bekritiseren
niet de persoon.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen interessante consensus bereiken
discussiebijdragen doorsturen naar en hun standpunt
anderen. doorsturen andere
groepen.
7 Werken met een elektronische
agenda
Leerlingen werken
samen in basis- Leerlingen weten dat
groepen en formele anderen afhankelijk
Leerlingen kunnen hun eigen
groepen, de agenda zijn van hun werk en
agenda openen in Outlook
wordt gebruikt voor houden zich aan
het maken van gemaakte afspraken.
afspraken.
Leerlingen houden
Leerlingen kunnen een afspraak
zich aan gemaakte
noteren in hun digitale agenda.
afspraken.
Leerlingen kunnen bij een
terugkerende afspraak gebruik
maken van een terugkeerpatroon.
Leerlingen kunnen hun digitale
agenda gebruiken afspraken te
maken met andere leerlingen die ze
hiervoor een uitnodiging sturen.
Leerlingen kunnen een gemaakte
(groeps) afspraak annuleren.
Leerlingen kunnen een afspraak
kopiëren naar de groepsagenda.
Leerlingen kunnen de groepsagenda
openen.
Leerlingen kunnen de
schoolkalender bekijken.

29
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen evenementen/
afspraken van de schoolkalender
naar hun eigen agenda kopiëren.
8 Werken met leertaken
Leerlingen werken
samen in formele
Leerlingen kunnen een leertaak die Leerlingen houden
groepen, via
via de mail is ontvangen openen en zich aan gemaakte
leertaken krijgen ze
accepteren of weigeren. afspraken.
opdrachten
toegewezen.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kennen
Leerlingen kunnen een anderen op een
Leerlingen weten wat het verschil tussen
geaccepteerde taak terugvinden in positieve manier
ze moeten doen. helpen en
hun map taken. aanmoedigen om bij
voorzeggen.
de dragen.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen een leertaak
kijken of iedereen het
maken en het resultaat verzenden.
snapt.
Leerlingen kunnen Leerlingen weten dat
Leerlingen kunnen voltooide
ervoor zorgen dat anderen hun nodig
leertaken verwijderen uit hun map
iedereen hebben om hun werk
taken.
geconcentreerd blijft. goed te kunnen doen.
Leerlingen kunnen een statusrapport Leerlingen dragen
Leerlingen kunnen
verzenden aan de opdrachtgever allemaal evenveel bij
elkaar uitleg geven.
over de aan hen toegewezen taken. aan het groepswerk.
Leerlingen kunnen vrije leertaken
vinden in de map leertaken van hun
groep.
9 Werken met Outlook Web Access
Leerlingen werken
op verschillende
Leerlingen weten dat
manieren samen, via
Leerlingen kunnen een verbinding het werken op het
OWA kunnen ze
met het internet tot stand brengen. internet via een
vanuit huis inloggen
telefoonlijn geld kost.
op het
schoolnetwerk.
Leerlingen kunnen thuis inloggen
op het schoolnetwerk.
Leerlingen kunnen thuis werken
met Outlook Web Access om e-mail
te ontvangen.
Leerlingen kunnen thuis een bijlage
ontvangen, openen en opslaan.
Leerlingen kunnen thuis berichten
verplaatsen en verwijderen.
Leerlingen kunnen thuis nieuwe e-
mail berichten versturen (met een
bijlage).
Leerlingen kunnen thuis deelnemen
aan een discussie.
Leerlingen kunnen thuis hun agenda
bijwerken en raadplegen en de
school- en klassenagenda bekijken.
Leerlingen kunnen thuis werken
met leertaken.
10 Werken met een e-learning
platform

30
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen werken
samen in Formele Leerlingen houden
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen documenten groepen, de ELO zich aan gemaakt
hoofd en bijzaken
uitwisselen met anderen. wordt gebruikt voor afspraken en
onderscheiden.
het uitwisselen van deadlines.
documenten.
Leerlingen kunnen interessante
weblinks toevoegen aan de
omgeving.
Leerlingen zijn
onderdeel van een
vaste basisgroep
waarin leerlingen
Leerlingen kunnen documenten elkaar helpen, indien
Leerlingen zijn
uploaden naar een gezamenlijke nodig. Zieke
bereid elkaar te
werkplaats zodat er samen met leerlingen krijgen
helpen.
anderen aan gewerkt kan worden. bijvoorbeeld
huiswerk
doorgegeven via
ELO of middels e-
mail.
Leerlingen kunnen werken met
organisatorische informatie zoals
roosters en agenda’s.
11 Werken met een spreadsheet
Leerlingen kunnen een bestand
openen
Leerlingen werken
samen in formele
groepen, Leerlingen
Leerlingen kunnen verschillende Leerlingen kunnen
spreadsheets worden respecteren de
gegevens invoeren zoals getallen, relevante vragen
gebruikt bij het privacy van
tekst en formules. formuleren.
verwerken van ondervraagden.
informatie van een
onderzoek.
Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen de basisfuncties
bij het uitvoeren van verkregen data
optellen, aftrekken en
het onderzoek de invoeren en
vermenigvuldigen gebruiken.
taken verdelen. verwerken in Excel.
Leerlingen kunnen de breedte van
kolommen aanpassen.
Leerlingen kunnen op een
specifieke plek rijen en kolommen
invoeren.
Leerlingen kunnen de opmaak van
de cellen aanpassen.
Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen grafieken en
grafieken genereren
grafische voorstellingen genereren
om de uitkomsten
om ingevoerde gegevens weer te
van hun onderzoek
analyseren.
weer te geven.
Leerlingen kunnen een spreadsheet
opslaan
Leerlingen kunnen (delen van) een
spreadsheet printen.
Leerlingen kunnen grafieken met
labels en titels printen.

31
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Houdingen
vaardigheden vaardigheden
12 Werken met PowerPoint
Leerlingen kunnen een nieuwe Leerlingen kunnen
Leerlingen werken
presentatie opstarten een presentatie
samen in Formele en
verzorgen afgestemd
informele groepen,
op de doelgroep,
PowerPoint wordt
beschikbare tijd en
gebruikt om te
materiaal en de eisen
presenteren.
van de docent.
Leerlingen kunnen een nieuwe dia Leerlingen kunnen de
Leerlingen kunnen
invoegen op een willekeurige plaats taken eerlijk
verbanden leggen.
in een presentatie verdelen.
Leerlingen kunnen tekst invoeren en Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen
bewerken in PowerPoint. een idee bekritiseren hoofd en bijzaken
niet de persoon onderscheiden.

3.2 Samenwerkend leren in groep 7


In groep 7 gaan leerlingen samenwerken volgens een methode die Samen Leren wordt
genoemd. Leerlingen gaan samenwerkend leren op verschillende manieren. In basisgroepen,
informele groepen en formele groepen. Samenwerkend leren in groep 7 wordt uitgelegd aan
de hand van de volgende punten:
− Samenwerkend leren volgens de Samen Leren methode
− ICT ondersteuning
− Vormen van groepjes
− Beoordeling

3.2.1 Samenwerkend leren volgens de Samen Leren methode


Bij Samen Leren wordt er in de klas in een drietal verschillende soorten groepen
samengewerkt. U hoeft niet alle groeperingvormen toe te passen. Het gaat om de volgende
drie groeperingvormen:
− Basisgroepen
Leerlingen zijn onderdeel van een vaste groep. Deze leerlingen helpen elkaar bij
bijvoorbeeld het maken van huiswerk. Ze komen één keer per week bij elkaar om te
bespreken welke problemen leerlingen hebben. Ook zorgen zij ervoor dat zieke
leerlingen op de hoogte zijn van huiswerk.
− Informele groepen
In deze groepen, die voor de duur van tien minuten tot een heel lesuur gevormd
worden, worden korte discussies gevoerd over de lesstof. Dit wordt gebruikt om de
aandacht van leerlingen te richten.
− Formele groepen
Leerlingen werken gedurende langere tijd samen om gezamenlijke doelen te
verwezenlijken. Hierbij kan gedacht worden aan het nemen van beslissingen,
probleem oplossen, een verslag schrijven, woordjes leren of een experiment
uitvoeren.

3.2.2 ICT ondersteuning


Het werken in basisgroepen is een werkvorm die moet passen binnen uw klassensituatie en
manier van lesgeven. Deze groeperingvorm is vooral bedoeld om leerlingen elkaar te laten
helpen bij het maken van huiswerk. Ook zorgen de leerlingen ervoor dat zieken op de hoogte
zijn van huiswerk en andere activiteiten op school. Deze vorm van samenwerkend leren kan
ondersteund worden door gebruik van de elektronische agenda, elektronische leeromgeving,
e-mail en de discussielijst. Leerlingen komen minimaal eens per week bij elkaar en
overleggen via e-mail, ELO, en/ of de discussielijst. Leerlingen leren op deze manier ICT in

32
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

te schakelen voor het uitwisselen van informatie en het inroepen van hulp van anderen. De
ELO is op het moment van schrijven nog niet beschikbaar voor het basisonderwijs, in
hoofdstuk 6 ziet u hoe de leeromgeving is gebruikt op “Het Assink”.

Het werken in Informele groepen vind, normaal gesproken, voornamelijk plaats tijdens de les
en de instructie. Van ICT ondersteuning kan dan veelal geen sprake zijn. Deze vorm van
samenwerkend leren heeft vooral tot doel leerlingen warm te maken voor en voor te bereiden
op de les. Het is de bedoeling dat dit vooral gedaan wordt door discussie, hiervoor kan het
werken met een discussielijst gebruikt worden.
Als voorbereiding op de les kunt u leerlingen laten discussiëren over een onderwerp. U kunt
bijvoorbeeld vragen dat ze een bepaald standpunt in moeten nemen ten opzichte van een
stelling. Bij een les over natuurbescherming kunt u leerlingen in groepjes laten discussiëren
via de discussielijst. Daar hebben ze dan een aantal dagen de tijd voor en ze moeten
bijvoorbeeld minimaal drie keer gereageerd hebben. Als start van de les worden de
uitkomsten van de discussie gebruikt. Voordeel hiervan is dat ook verlegen leerlingen hun
zegje kunnen doen en er rustig over na kunnen denken.

Formele groepen worden voor langere tijd gevormd en hebben tot doel leerlingen goed samen
te laten werken aan grotere projecten. Dit kan een werkstuk zijn, maar ook het leren van
leerstof. Net als bij de Legpuzzel methode kan hierbij het werk verdeeld worden over de
verschillende groepsleden. De uitvoering van de opdracht kan ondersteund worden door een
elektronische leeromgeving. Leerlingen kunnen dan documenten, interessante weblinks en
andere informatie opslaan en uitwisselen. Ook kunnen ze met groepsleden en andere groepen
discussiëren. De werking van de elektronische leeromgeving wordt uitgelegd in hoofdstuk 6.

3.2.3 Vormen van groepjes


Het vormen van groepjes kan net als in de voorgaande leerjaren plaatsvinden op basis van
verschillende criteria.
− Niveau: leerlingen van eenzelfde of juist een verschillend niveau worden in één
groepje geplaatst
− Sexe: jongens en meisjes werken samen.
− Vriendjes en vriendinnetjes mogen samenwerken.
− Interesse: leerlingen met dezelfde interesse mogen samenwerken.
Zoals al eerder gezegd kunt als leerkracht het beste de groepjes zelf vormen. Op die wijze
kunt u namelijk het beste uit alle leerlingen halen. Sommige leerlingen zullen niet echt een
kans krijgen te laten zien wat ze kunnen als ze met bepaalde andere leerlingen samenwerken.

Bij het Samen Leren kunt u bij iedere groeperingvorm voor een andere manier van groeperen
kiezen.
Basisgroepen zijn groepen die in principe voor langere tijd gevormd worden, dat kan de duur
van een schooljaar zijn maar ook voor een half jaar. Leerlingen leren elkaar goed kennen en
kunnen goed inschatten wat zwakke en sterke punten zijn van de andere leerlingen. Zo
kunnen ze elkaar goed helpen. De leerlingen in deze groep moeten goed met elkaar op kunnen
schieten, als u van bepaalde leerlingen weet dat ze echt niet samen kunnen is het raadzaam ze
niet in dezelfde basisgroep te plaatsen. Het is te adviseren in één basisgroep zoveel mogelijk
leerlingen van verschillende sexe en niveau bij elkaar te plaatsen, zo kunnen leerlingen elkaar
mooi aanvullen.
Informele groepen worden vaak voor een korte periode gevormd. Dit is vaak niet langer dan
een lesuur. Deze groepen kunnen het beste gevormd worden op basis van de klassenindeling.
Leerlingen die naast elkaar zitten werken samen. Als het gaat om een opdracht waarbij
leerlingen gedurende een week samen discussiëren over een onderwerp kan gekozen worden
om groepjes van leerlingen samen te stellen op basis van interesse of niveau.
Formele groepen werken voor langere tijd samen aan een werkstuk of opdracht. De
samenstelling van de groepen kan dan het beste plaats vinden op basis van niveau. Iedere

33
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

leerling moet in een groep geplaatst worden waar hij zijn talenten uit kan buiten. Daarbij moet
u ook naar het karakter van de leerlingen kijken, leerlingen die erg verlegen zijn moeten
bijvoorbeeld niet bij twee of drie bazige types in de groep worden gezet.

3.2.4 Beoordeling
Net als bij de Legpuzzel methode is de wijze van beoordeling deels afhankelijk van uw eigen
voorkeur. Als leerlingen samenwerken, is het echter wel belangrijk dat ze hier erkenning voor
krijgen in de vorm van een beoordeling.Dit gedaan worden op dezelfde manier als bij de
Legpuzzel methode, zie groep 6. Voor het werken in de basisgroepen is een beoordeling in de
vorm van een cijfer niet echt nodig. Leerlingen werken samen in de basisgroep om elkaar te
helpen. Eens in de zoveel tijd bekijken hoe de samenwerking verloopt zal hier voldoende zijn.
Ook kunt u met alle groepen samen evalueren zodat ze van elkaar kunnen leren. Bij het
werken in Informele groepen is evaluatie zinnig een beoordeling zal niet altijd nodig zijn. Als
leerlingen korte of langere discussies voeren moet vooral ook de manier van samen
discussiëren geëvalueerd worden. Dit kan het beste klassikaal gebeuren zodat leerlingen
kunnen leren van de ervaringen van andere groepjes. U kunt dan samen met de klas
vaststellen wanneer een discussie het beste verloopt. Bespreek dan punten als: bij het
onderwerp blijven, een idee bekritiseren niet de persoon, beleefd blijven, geen scheldwoorden
gebruiken etc.
Het werken in formele groepen gebeurt meestal bij grotere projecten of werkstukken waar een
presentatie of een toets aan verbonden is. U kunt leerlingen naast het groepscijfer ook een
individueel cijfer geven. Of u geeft individuele beoordelingen met bonussen voor het
groepswerk. Het cijfer kan ook voor 1/3 bepaald worden door het groepswerk en voor 2/3
door het individuele werk.

3.3 Lesvoorbeelden
Bij samenwerkend leren volgens de methode Samen Leren passen verschillende soorten
lessen. Het werken in basisgroepen wordt niet uitgelegd aan de hand van een lesvoorbeeld
omdat deze vorm van samenwerkend leren niet door iedere leerkracht toegepast zal worden.
Leerlingen komen dan bij elkaar voor een wekelijks overleg over huiswerk en eventuele
problemen bij vakken. Hier past geen lesschets bij.
Bij het werken in Informele Groepen is een lesvoorbeeld opgenomen over het voeren van een
discussie als voorbereiding op de les (3.3.1). Het werken in Formele groepen wordt uitgelegd
aan de hand van een les over bedreigde diersoorten (3.3.2).

3.3.1 Discussie over milieuverontreiniging


Als voorbereiding op een biologieles over het milieu kunt u de leerlingen in groepjes van drie
of vier laten discussiëren over het onderwerp. Dit valt dan onder het werken in Informele
groepen. De les zal uiteen gezet worden aan de hand van de volgende punten:
− Aansluiting bij de leerlijn
− Voorbereiding
− Materiaal
− Inleiding
− Aan het werk
− Beoordeling
− Tips

Aansluiting bij de leerlijn


Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn:
− Werken met een discussielijst
Leerlingen werken samen in informele groepen, de discussielijst wordt ingezet om te
discussiëren over een van tevoren vastgesteld thema.

34
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

!
Let op!
Leerlingen laten discussiëren via een discussie platform kan heel zinvol zijn
als leerlingen tenminste wel de vaardigheid bezitten om te discussiëren. Als
ze nog nooit een discussie hebben gevoerd kunt u dit het beste eerst aan de
orde laten komen in bijvoorbeeld een kringgesprek.

Voorbereiding
U bedenkt een aantal uitdagende stellingen bij het onderwerp milieuverontreiniging. Ieder
ander onderwerp is natuurlijk ook mogelijk. Deze stellingen zullen in het voorbereidende
kringgesprek worden besproken.
Materiaal
U heeft bij deze les niet noodzakelijkerwijs materiaal nodig. U kunt bij een les over
milieuverontreiniging bijvoorbeeld het volgende materiaal klaarleggen:
− Krantenartikelen over milieuverontreiniging
− Blaadjes van bijvoorbeeld Greenpeace met artikelen over het milieu
Inleiding
In een kringgesprek introduceert u het thema. U legt de leerlingen uit dat ze in groepjes van
drie of vier over een stelling gaan discussiëren. Welke stelling dit wordt zal tijdens het
kringgesprek bepaald worden. Leerlingen gaan stemmen welke stelling het wordt. Ze krijgen
ook de mogelijkheid zelf een stelling in te brengen. De hele klas zal over dezelfde stelling
discussiëren. Iedere leerling moet in ieder geval drie keer een bijdrage leveren aan de
discussie.
Denk bijvoorbeeld aan de volgende stellingen:
− De afvalheffing is slecht voor het milieu.
− Mensen die papier op straat gooien moeten opruimen.
− Duur openbaar vervoer is slecht voor het milieu.
− Het varen met olietankers vlakbij natuurgebieden moet verboden worden.
Of aan een meer open stelling waarbij leerlingen zelf oplossingen kunnen opperen:
− Mensen die papier op straat gooien moeten bestraft worden door:
− Hoe zou jij ervoor kunnen zorgen dat je minder afval produceert?
Aan het werk
Na het kiezen van een stelling gaan de groepjes gewoon aan het werk. Er wordt afgesproken
wanneer leerlingen achter de computer kunnen. Deze les kan goed tijdens het zelfstandig
werken worden uitgevoerd. Spreek af welke leerling er begint in ieder groepje en hoe lang ze
achter de computer mogen om hun mening te typen. Eventueel kunnen ze van tevoren op
papier één en ander uitschrijven. Leerlingen mogen alleen via de computer discussiëren.
Als alle leerlingen hun bijdragen hebben geleverd sluit u de discussie en wordt het geheel
nabesproken in de kring.
Beoordeling
Leerlingen worden niet met een cijfer beoordeeld. Het is belangrijk dat leerlingen leren hoe ze
goed kunnen discussiëren. In het kringgesprek wordt de les geëvalueerd. Welke bijdragen
waren met name goed en waarom? Ga in op het onderbouwen van je mening met feiten.
Deze kunnen ze ook op het Internet vinden bijvoorbeeld. Geef bij de uitvoering van een les
ook altijd aan of leerlingen extra informatie mogen opzoeken om hun mening te
onderbouwen. Pas na een aantal discussielessen kunnen leerlingen beoordeeld worden op hun

35
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

bidrage. Let dan op de inhoud van hun inbreng en kijk of ze de aanwijzingen uit de vorige les
hebben meegenomen.

Tips
U kunt bij de uitvoering van deze les gebruik maken van de volgende
bronnen:
www.greenpeace.nl Een organisatie die opkomt voor de natuur en
milieuvervuiling tegen wil gaan.

www.webkwesties.nl/afval Een webkwestie over afval.

3.3.2 Bedreigde diersoorten


Als leerlingen samenwerken in Formele groepen is dit voor langere tijd om samen te werken
aan het leren van leerstof of het maken van een werkstuk. In deze les werken de leerlingen
samen rond het thema bedreigde diersoorten.
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn:
− Werken met een tekstverwerkingsprogramma
Leerlingen werken ieder hun deel van de opdracht uit in Word.
− Werken met een elektronische agenda
Leerlingen plannen afspraken en deadlines in hun agenda.
− Werken met het WWW
Leerlingen gaan op zoek naar informatie voor hun werkstuk op het Internet.
− Werken met PowerPoint
Leerlingen presenteren hun werkstuk in PowerPoint
Voorbereiding
U zoekt zelf informatie op over bedreigde diersoorten door bijvoorbeeld bovenstaande
website te bekijken. Ook kunt u materiaal uit de bibliotheek halen over verschillende
bedreigde diersoorten. De leerlingen gaan in groepjes een werkstuk maken over een bedreigde
diersoort.
Materiaal
Het meeste materiaal zullen de leerlingen zelf gaan verzamelen door te zoeken op Internet en
de mediatheek op school. U kunt de volgende materialen klaarleggen:
− Boeken over bedreigde diersoorten
− Allerlei natuurbladen met artikelen erin
− Informatie over natuurbeschermingsorganisaties
Inleiding
Er zijn veel bedreigde diersoorten op de wereld. Sommige dreigen uit te sterven omdat hun
leefgebied wordt bedreigd anderen door overbejaging. Ook de verandering van het klimaalt
speelt een rol bij het uitsterven van diersoorten. Leerlingen gaan in groepjes van vier een
verslag schrijven over een bedreigde diersoort. Daarbij kunnen de volgende vragen centraal
staan:
− Waarom zijn er zoveel bedreigde diersoorten of, nog erger, zijn er zoveel
uitgestorven?
− Wat voor invloed heeft dit op het natuurlijke evenwicht?

36
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 7

− Wat is er allemaal ondernomen om het uitsterven van deze kostbare dieren tegen te
gaan?
− Hoe kunnen we helpen?
In een kringgesprek introduceert u het thema. Welke bedreigde diersoorten kennen de
kinderen? Maak samen een lijst op het bord. Zoek van tevoren een aantal diersoorten op en
zorg voor een redelijk uitgebreide lijst.
Inventariseer over welke diersoorten de leerlingen een werkstuk zouden willen maken. Zorg
ervoor dat geen twee groepjes een werkstuk maken over hetzelfde dier. U kunt ieder groepje
laten kiezen uit twee diersoorten of u vraagt de leerlingen welke diersoort ze leuk vinden. U
formeert dan groepjes op basis van interesse. Het probleem hierbij is dat u geen invloed heeft
op het vormen van de groepjes.
Aan het werk
De leerlingen bespreken welke vragen ze willen stellen over hun diersoort. De
bovengenoemde vragen kunnen als een leidraad dienen. De leerlingen verdelen binnen hun
groep de taken. Iedereen krijgt bijvoorbeeld een vraag toegewezen die hij of zij uit moet
werken.
De leerlingen gaan eerst op zoek naar informatie bij hun vraag. Ze maken aantekeningen en
bespreken deze informatie binnen hun groep. Ze kijken of er nog meer dingen besproken
moeten worden in hun werkstuk. Bij iedere vraag/ hoofdstuk in het verslag moet meer dan
één bron gebruikt worden. Leerlingen mogen niet klakkeloos overschrijven uit een boek of
kopiëren van Internet. Ze moeten bij het hoofdstuk aangeven welke bronnen ze gebruikt
hebben.
Als iedere leerling weet wat hij moet doen gaan ze hun deel van het werkstuk uitwerken. Eén
leerling heeft de taak om van alle hoofdstukken één geheel te maken. Als laatste schrijven de
leerlingen samen een inleiding waarin ze:
− Uitleggen waarom ze dit dier gekozen hebben
− Vertellen wat ze hebben gedaan om dit werkstuk te maken
− Vertellen welke leerling welk hoofdstuk heeft geschreven
Als alle groepen hun werkstuk afhebben bereiden ze een presentatie voor waarin de 4
hoofdvragen worden beantwoord die bij Inleiding werden genoemd.
Als alle presentaties afhebben wijst de leerkracht van iedere groep één leerling aan die de
presentatie geeft. Hierdoor moeten alle leerlingen de presentatie van hun groep kunnen geven.
Beoordeling
De beoordeling is gebaseerd op het gezamenlijke werkstuk en de individuele uitwerking van
het eigen deel van de leerling. Leerlingen moeten aangeven welke deel van het werkstuk ze
voor hun rekening hebben genomen hierdoor kunnen ze ook een individuele beoordeling
krijgen.

37
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, 7

Tips
U kunt bij de uitvoering van deze les gebruik maken van de volgende bronnen:
− www.webkwestie.nl/bedreigde_diersoorten.nl
Bij deze webkwestie werken leerlingen aan een werkstuk rond het thema
bedreigde diersoorten. Deze les is daar deels op gebaseerd.
− http://www.tenan.vuurwerk.nl/indexnl.htm
Een internationaal project over bedreigde diersoorten. Er zijn veel
werkstukken opgenomen van kinderen. U kunt ook deelnemen met uw klas.
− http://www.echt-nieuws.nl/bdie.htm
Waardoor sterven dieren uit? Een artikel dat goed als achtergrondinformatie
gebruikt kan worden.
− www.rangerclub.nl
De kindersite van het wereld natuurfonds. Veel informatie over natuur en
natuurlijk bedreigde diersoorten.

38
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

4 Leerlijn samenwerkend leren en ICT, groep 8


Groep 8 is het laatste jaar van de basisschool en de leerlingen zullen dit jaar voorbereid
worden op het voortgezet onderwijs. De ICT vaardigheden die ze dit jaar opdoen zullen ze
volgend jaar grotendeels zelfstandig moeten kunnen inzetten. Ook samenwerkend leren zal in
een aantal vakken toegepast worden. Op “Het Assink” zijn al een aantal pilot projecten met
enthousiasme ontvangen. De leerlijn voor ICT en samenwerkend leren wordt in paragraaf 4.1
besproken, in paragraaf 4.2 zal samenwerkend leren in groep 8 door Groepsonderzoek
worden uitgelegd. Tot slot wordt in paragraaf 4.3 nog een lesvoorbeeld gegeven.

4.1 De leerlijn
In groep 8 staat de voorbereiding op het VO centraal. Leerlingen moeten steeds zelfstandiger
gaan werken en ook het samenwerkend leren zal grotendeels zelfsturend zijn. Leerlingen
zullen ook gaan leren werken met een ELO als deze beschikbaar komt voor het
basisonderwijs. Door te leren werken met de ELO in een situatie waar leerlingen andere
leerlingen en de leerkracht dagelijks zien kan het in een vrij ontspannen sfeer geleerd worden.
De indeling van de leerlijn zal eerst besproken worden in paragraaf 4.1.1, het lezen van de
leerlijn wordt in 4.1.2 besproken.

4.1.1 De indeling van de leerlijn


De leerlijn heeft 4 kolommen, de eerste kolom bevat de ICT vaardigheden. Deze
vaardigheden zijn ontleend aan de leerlijn voor ICT vaardigheden deze zijn opgenomen in
Bijlage 1. Aan deze ICT vaardigheden zijn samenwerkingsvaardigheden,
informatievaardigheden en houdingen gekoppeld. Hierdoor kunnen, afhankelijk van het
niveau, verschillende vormen van samenwerkend leren gekoppeld worden aan de ICT
vaardigheden. De werkvormen die in de leerlijn zijn opgenomen zijn aangegeven met een
blauw, gestreept kader. De vaardigheden die erbij horen zijn omgeven door een rode, dubbele
lijn.

4.1.2 Het lezen van de leerlijn


De nieuwe vaardigheden die de leerlingen in groep 7 aangeboden hebben gekregen worden
dit jaar verder verdiept. Leerlingen hebben vorig jaar al eens kennis gemaakt met het werken
met PowerPoint, dit jaar zullen ze er meer ervaring mee opdoen. Als voorbereiding op het
samenwerkend leren op het voortgezet onderwijs wordt dit jaar begonnen met
Groepsonderzoek. Deze manier van samenwerkend leren zal in paragraaf 4.2 nader worden
uitgelegd.
Als u kijkt bij tekstverwerken ziet u dat leerlingen in groepjes van drie of vier een
Groepsonderzoek uitvoeren, “Word” wordt gebruikt voor het tekstverwerken. De
discussielijst wordt ingezet voor overleg of discussie met andere groepen of binnen de eigen
groep.
Bij werken met de discussielijst kunt u zien dat deze ingezet wordt voor overleg en discussie
binnen de eigen groep maar ook met andere groepen. Leerlingen kunnen bijvoorbeeld
overleggen over goede sites waar ze informatie kunnen vinden.
De elektronische agenda wordt gebruikt voor het maken van afspraken en het vastleggen van
deadlines. Leertaken kunnen gebruikt worden om de verschillende groepen taken toe te
wijzen. Via Outlook Web Access kunnen leerlingen ook thuis hun mail bekijken en met
leertaken aan de slag.
In groep 7 hebben de leerlingen al kennis kunnen maken met de Elektronische leeromgeving,
dit jaar zal de ELO wederom als ondersteuning gaan dienen bij het samenwerkend leren. IN
het laatste van de basisschool zullen leerlingen nog veelal samenwerken met leerlingen die
fysiek in hetzelfde lokaal aanwezig zijn. Op het voortgezet onderwijs zitten leerlingen niet de
hele dag in hetzelfde lokaal, ook zijn de contacten met de leerkracht minder frequent.

39
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Leerlingen kunnen met medestudenten en docenten communiceren via de ELO welke ook het
uitwisselen van documenten mogelijk maakt.
Als leerlingen data moeten verwerken gebruiken ze spreadsheets, ze kunnen dan ook
verschillende soorten grafieken bij de data genereren en berekeningen doen.
Bij het presenteren van hun werk wordt in PowerPoint een presentatie gemaakt. Eén van de
groepsleden presenteert het werk aan de hele klas. Of alle groepsleden nemen een deel van de
presentatie voor hun rekening.

In Tabel 5 is de leerlijn opgenomen. De kaders met de dubbele rode lijn geven aan welke
doelstellingen bij elkaar horen. De mogelijke werkvorm daarbij staat in een gestippeld, blauw
kader.
Tabel 5. Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8
Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
2 Tekstverwerken
Leerlingen kunnen een tabel maken Leerlingen gaan
binnen een document. groepjes van drie of Leerlingen kunnen
vier een een probleemstelling Leerlingen zorgen dat
groepsonderzoek formuleren om hun werk er verzorgt
uitvoeren, Word efficiënt informatie te uitziet.
wordt gebruikt voor zoeken.
tekstverwerking.
Leerlingen kunnen verschillende Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen
soorten koppen gebruiken om een hoofdvraag in
consensus bereiken.
document in te delen. deelvragen opdelen.
Leerlingen kunnen een automatische
inhoudsopgave genereren.
Leerlingen kunnen een kop en
voettekst invoegen.
Leerlingen kunnen
paginanummering invoegen.
Leerlingen kunnen meerdere
documenten samenvoegen tot één
document.
6 Werken met een discussielijst
Leerlingen kennen de betekenis van Leerlingen gaan in
discussiedraden. groepjes van drie of
vier een Leerlingen kunnen
groepsonderzoek hun standpunt Leerlingen letten op
uitvoeren, de onderbouwen met hun taalgebruik.
discussielijst wordt argumenten.
gebruikt voor overleg
en discussie.
Leerlingen kunnen een persoonlijke
Leerlingen kunnen op Leerlingen kunnen
reactie geven op een discussie door
de ideeën van anderen hoofd en bijzaken
de betreffende persoon een e-mail te
voortbouwen. onderscheiden.
sturen.
Leerlingen kunnen interessante Leerlingen kunnen
discussiebijdragen doorsturen naar een idee bekritiseren
anderen. niet de persoon.
7 Werken met een elektronische
agenda

40
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen hun eigen Leerlingen gaan
agenda openen in Outlook groepjes van drie of
vier een
Leerlingen houden
groepsonderzoek
zich aan gemaakte
uitvoeren, de agenda
afspraken.
wordt gebruikt om het
werk te plannen en
verdelen.
Leerlingen kunnen een afspraak Leerlingen houden
noteren in hun digitale agenda. zich aan gemaakte
afspraken.
Leerlingen kunnen bij een
terugkerende afspraak gebruik
maken van een terugkeerpatroon.
Leerlingen kunnen hun digitale
agenda gebruiken afspraken te
maken met andere leerlingen die ze
hiervoor een uitnodiging sturen.
Leerlingen kunnen een gemaakte
(groeps) afspraak annuleren.
Leerlingen kunnen een afspraak
kopiëren naar de groepsagenda.
Leerlingen kunnen de groepsagenda
openen.
Leerlingen kunnen de
schoolkalender bekijken.
Leerlingen kunnen evenementen/
afspraken van de schoolkalender
naar hun eigen agenda kopiëren.
8 Werken met leertaken
Leerlingen kunnen een leertaak die Leerlingen werken in
via de mail is ontvangen openen en groepjes van 3 of 4
accepteren of weigeren. aan een
groepsonderzoek,
leertaken worden
gebruikt om de taken
over de groepjes te
verdelen.
Leerlingen kunnen een Leerlingen kunnen
geaccepteerde taak terugvinden in hoofd en bijzaken
hun map taken. onderscheiden.
Leerlingen kunnen een leertaak Leerlingen kunnen het
maken en het resultaat verzenden. werk eerlijk verdelen.
Leerlingen kunnen voltooide
leertaken verwijderen uit hun map
taken.
Leerlingen kunnen een statusrapport
verzenden aan de opdrachtgever
over de aan hen toegewezen taken.
Leerlingen kunnen vrije leertaken
vinden in de map leertaken van hun
groep.
9 Werken met Outlook Web Access

41
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen een verbinding Leerlingen werken in
met het internet tot stand brengen. groepjes van drie of
Leerlingen weten dat
vier aan een
het werken op het
groepsonderzoek,
internet via een
OWA kan gebruikt
telefoonlijn geld kost.
worden om thuis het
werk te bekijken.
Leerlingen kunnen thuis inloggen op
het schoolnetwerk.
Leerlingen kunnen thuis werken met
Outlook Web Access om e-mail te
ontvangen.
Leerlingen kunnen thuis een bijlage
ontvangen, openen en opslaan.
Leerlingen kunnen thuis berichten
verplaatsen en verwijderen.
Leerlingen kunnen thuis nieuwe e-
mail berichten versturen (met een
bijlage).
Leerlingen kunnen thuis deelnemen
aan een discussie.
Leerlingen kunnen thuis hun agenda
bijwerken en raadplegen en de
school- en klassenagenda bekijken.
Leerlingen kunnen thuis werken met
leertaken.
Leerlingen kunnen thuis inloggen op
de ELO.
10 Werken met een e-learning
platform
Leerlingen gaan Leerlingen gebruiken
groepjes van drie of de ELO om
vier een documenten uit te Leerlingen dragen
Leerlingen kunnen documenten
groepsonderzoek wisselen en te laten allemaal evenveel bij
uitwisselen met anderen.
uitvoeren, de ELO beoordelen door de aan het groepswerk.
wordt gebruikt als leerkracht.
werkplaats.
Leerlingen kunnen interessante Leerlingen delen Leerlingen kunnen Leerlingen zijn bereid
weblinks en literatuur toevoegen aan informatie met een probleemstelling kennis te delen met
de omgeving. groepsgenoten en formuleren om anderen zonder daar
leerlingen uit andere efficiënt informatie te direct iets voor terug
groepen. zoeken. te verwachten.
Leerlingen kunnen documenten Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen op
uploaden naar een gezamenlijke een hoofdvraag in
de ideeën van anderen
werkplaats zodat er samen met deelvragen opdelen.
verder bouwen.
anderen aan gewerkt kan worden.
Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen
een ander samenvatten verbanden leggen
om te laten zien dat ze tussen informatie uit
hem snappen. verschillende bronnen.
Leerlingen kunnen werken met Leerlingen kunnen uit
Leerlingen kunnen
organisatorische informatie zoals verschillende bronnen
samen hun werk
roosters en agenda’s. informatie
indelen en verdelen.
verzamelen.
11 Werken met een spreadsheet

42
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen een bestand Leerlingen gaan Leerlingen verkregen
openen groepjes van drie of data invoeren en
vier een groepsonder- verwerken in Excel.
zoek uitvoeren,
spreadsheets worden
gebruikt voor
dataverwerking.
Leerlingen kunnen verschillende
gegevens invoeren zoals getallen,
tekst en formules.
Leerlingen kunnen de basisfuncties
optellen, aftrekken en
vermenigvuldigen gebruiken.
Leerlingen kunnen de breedte van
kolommen aanpassen.
Leerlingen kunnen op een specifieke
plek rijen en kolommen invoeren.
Leerlingen kunnen de opmaak van
de cellen aanpassen.
Leerlingen kunnen grafieken en
grafische voorstellingen genereren
om ingevoerde gegevens weer te
analyseren.
Leerlingen kunnen een spreadsheet
opslaan
Leerlingen kunnen (delen van) een
spreadsheet printen.
Leerlingen kunnen grafieken met
labels en titels printen.
12 Werken met PowerPoint
Leerlingen kunnen een nieuwe Leerlingen beheersen
Leerlingen gaan in
presentatie opstarten een aantal
groepjes van drie of
presentatietechnieken
vier een groepsonder-
zoals duidelijk
zoek uitvoeren,
spreken, je publiek
PowerPoint wordt
aankijken en niet
gebruikt om resultaten
oplezen van een
te presenteren.
blaadje.
Leerlingen kunnen een nieuwe dia Leerlingen kunnen Leerlingen kunnen
invoegen op een willekeurige plaats een presentatie
in een presentatie de taken eerlijk afstemmen op
beschikbare tijd en
materiaal.
verdelen.

Leerlingen kunnen tekst invoeren en Leerlingen kunnen de


Leerlingen kunnen het
bewerken in PowerPoint. meest toepasselijke
groepsproces
presentatievorm
analyseren.
kiezen.
Leerlingen kunnen werken met Leerlingen kunnen
verschillende beeldweergaven. verbanden leggen
tussen de informatie
die ze presenteren.

43
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen afbeeldingen Leerlingen kunnen in
opnemen in een presentatie. hun presentatie
verschillende
symboolsystemen
combineren. Bijv.
beeld, geluid en tekst.
Leerlingen kunnen
een presentatie geven
met gebruikmaking
van visuele
ondersteuning.

4.2 Samenwerkend leren in groep 8


In groep 8 gaan leerlingen samenwerkend leren door Groepsonderzoek deze manier van
samenwerken wordt in deze paragraaf uitgelegd aan de hand van de volgende punten:
− Samenwerkend leren door groepsonderzoek
− ICT ondersteuning
− Vormen van groepjes
− Beoordeling van het werk

4.2.1 Samenwerkend leren door groepsonderzoek


Het samenwerkend leren in groep 8 bereid de leerlingen voor op de manier van leren en
samenwerken op het voortgezet onderwijs. Leerlingen gaan veel meer hun eigen
onderwijsproces sturen en zelf hun kennis vergaren. Deze manier van leren is gebaseerd op
het constructivisme. Er wordt vanuit gegaan dat leerlingen het meest leren van kennis die ze
zelf vergaard en opgebouwd hebben. Ze halen geen voldongen feiten uit boeken die ze
vervolgens uit hun hoofd moeten leren, maar gaan zelf actief op zoek naar antwoorden op
relevante vragen.
Groepsonderzoek verloopt volgens zes stappen:
Stap 1: De klas stelt subonderdelen op en wordt verdeeld in onderzoeksgroepen.
Stap 2: Groepen plannen hun onderzoek.
Stap 3: Groepen voeren hun onderzoek uit.
Stap 4: Groepen plannen hun presentatie.
Stap 5: Groepen maken hun presentatie.
Stap 6: Leerkracht en leerlingen evalueren hun projecten.
Hoe deze manier van samenwerkend leren in zijn werk gaat wordt in Tabel 6 verder
toegelicht. In de linkerkolom staan de stappen van het groepsonderzoek, daarnaast staan de
doelen van het leerproces, in de rechterkolom staan de taken van de leerkracht. In paragraaf
4.3 staat het stappenplan nog eens uitgelegd aan de hand van een lesvoorbeeld.

44
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

Tabel 6. Stappenplan Groepsonderzoek


Stappen Leerproces Rol leerkracht
− Mogelijkheden verkennen
− Persoonlijke kennis koppelen − Verkennende discussies leiden
1. De klas stelt aan het probleem − Materiaal aanbieden
subonderwerpen op en − Vragen genereren − Interesse voor het probleem
wordt verdeeld in − Vragen sorteren opwekken
onderzoeksgroepen. − Subonderwerpen bepalen − Coördineren van organisatie van
− Een onderwerp uitkiezen voor onderzoek
onderzoek
− Gezamenlijke planning
− Genereren van vragen
− Groepen helpen bij het
− Verduidelijken van gedachten
formuleren van realistische
met groepsgenoten
plannen
2. Groepen plannen hun − Bepalen wat er bestudeerd gaat
− Helpen bij het handhaven van
onderzoek. worden
goede samenwerking
− Relevante bronnen kiezen
− Groepen helpen bij het vinden
− Bepalen wat onderzocht gaat
van goede bronnen
worden
− Taken verdelen
− Informatie verzamelen uit
verschillende bronnen − Helpen bij studie vaardigheden
− Relevantie van bronnen − Helpen bij het verkennen van
vergelijken en evalueren bronnen
3. Groepen voeren hun
− Uitleggen, uitbreiden en − Helpen bij het leggen van
onderzoek uit.
verfijnen van kennis en verbanden tussen bronnen
generaliseren van informatie − Helpen bij het goed
− Antwoorden op vragen samenwerken
formuleren
− Vaststellen van belangrijkste
bevindingen uit de literatuur − Coördineren van groepsplannen
− Uitleggen, vergelijken en − Overleggen met de stuurgroep
4. Groepen plannen hun evalueren van bevindingen − Helpen bij het verkrijgen van
presentatie. − Bevindingen in verband materiaal
brengen met het probleem − Zorgen dat alle groepsleden
− Beslissen hoe bevindingen participeren
gepresenteerd gaan worden
− Coördineren van de
− Demonstreren van betekenisvol
groepspresentaties
gebruik van kennis
− Leiden van discussies met
− Evalueren van de duidelijkheid,
5. Groepen maken hun commentaar van studenten
aard en relevantie van andere
presentatie. − Vaststellen van regels voor het
presentaties
geven van feedback
− Nieuwe verbanden leggen
− Aanwijzen van verbanden
tussen subonderwerpen
tussen subonderwerpen
− Evalueren van begrip van
− Evalueren van belangrijkste belangrijkste ideeën
ideeën uit het onderzoek − Evalueren van kennis over
6. Leerkracht en − Evalueren van feitenkennis nieuwe concepten en feiten
leerlingen evalueren hun − Integreren van bevindingen van − Evalueren van integratie van
projecten. alle groepen bevindingen van alle groepen
− Reflecteren op prestaties als − Ondersteunen van het
onderzoekers en groepsleden reflecteren op proces en inhoud
van onderzoek door leerlingen

45
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

4.2.2 ICT ondersteuning


Deze manier van samenwerkend leren kan goed ondersteund worden door een ELO. Op “Het
Assink” is vorig jaar bij wijze van proef al eens gebruik gemaakt van een ELO. Leerlingen
konden op de ELO discussiëren, documenten uitwisselen en overleggen met de leerkracht. De
ELO staat beschreven in hoofdstuk 6. Op moment van schrijven is er nog geen omgeving
beschikbaar voor het basisonderwijs. Zo gauw dit wel het geval is zal deze basis kunnen gaan
vormen voor het samenwerkend leren.
In plaats van een ELO kunnen e-mail en de discussielijst een goede ondersteuning vormen
voor het samenwerkend leren. Bij projecten waar leerlingen gedurende langere tijd
samenwerken kunt u voor iedere groep een aparte map aanmaken waar ze hun gezamenlijke
documenten kunnen opslaan.

4.2.3 Vormen van groepjes


Bij Groepsonderzoek kunnen groepjes op verschillende manieren gevormd worden
afhankelijk van de gestelde doelen. De groepjes kunnen gevormd worden op basis van een
aantal criteria:
− Niveau: leerlingen van eenzelfde of juist een verschillend niveau worden in één
groepje geplaatst
− Sexe: jongens en meisjes werken samen.
− Vriendjes en vriendinnetjes mogen samenwerken.
− Interesse: leerlingen met dezelfde interesse mogen samenwerken.
Als u de leerlingen zelf groepjes laat vormen loopt u het risico dat leerlingen om de verkeerde
redenen met elkaar willen samenwerken. Ook zijn er altijd leerlingen die buiten de boot
vallen. Het beste kunt u daarom zelf de groepen samenstellen en regelmatig rouleren. Door te
rouleren werken de leerlingen met zoveel mogelijk verschillende andere leerlingen samen. U
kunt er ook voor kiezen dat leerlingen een voorkeur mogen opgeven. U kunt deze voorkeur
dan meenemen in de indeling van de groepen.

4.2.4 Beoordeling van het werk


De beoordeling van het werk wordt gebaseerd op het product dat de leerlingen hebben
gemaakt in de vorm van bijvoorbeeld een werkstuk. Ze krijgen naast een groepscijfer een
individueel cijfer gebaseerd op hun aandeel in het gezamenlijke werkstuk.

4.3 Lesvoorbeeld
In het kader van het vak aardrijkskunde kunnen verschillende soorten onderzoeksvragen
worden gesteld. Denk daarbij bijvoorbeeld aan:
− Welke minderheidsgroepen zijn er in Nederland en zijn dit wel echte
minderheidsgroepen?
− Welke soorten natuurrampen zijn er en hoe worden ze veroorzaakt?
− Welke grondsoorten zijn er in Nederland en welke gevolgen heeft dit voor wonen,
werken en landbouw?
− Welke wereldwonderen zijn er en door wie en waarom zijn ze ontstaan?
De vraag over wereldwonderen is uitgewerkt tot een lesvoorbeeld. Het stappenplan voor
groepsonderzoek wordt ook ingevuld aan de hand van deze les.

4.3.1 Wereldwonderen
Er 7 klassieke wereldwonderen op deze wereld. De meeste van deze wereldwonderen bestaan
niet meer en zijn alleen bekend uit legendes en opgravingen. Van sommige wereldwonderen
is niet eens bekend waar ze precies lagen. Het gaat om de volgende 7 wereldwonderen:
− Piramides van Gizeh
− Hangende tuinen van Babylon
− Tempel van Artemis in Efese

46
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

− Het beeld van Zeus


− Het mausoleum van Halicarnassus
− De kolossus van Rhodos
− De pharos van Alexandrië

Naast de 7 klassieke wereldwonderen zijn er ook 7 moderne wereldwonderen benoemd:


− De Tai Mahal
− De Chinese muur
− De beelden van Paaseiland
− De Eiffeltoren
− De Mayastad Tikal in Centraal- Amerika
− De Space Shuttle
− De kathedraal van Chartres, Frankrijk
Deze moderne wereldwonderen zullen meer tot de verbeelding van de studenten spreken
omdat sommige leerlingen wellicht één of meer van deze wereldwonderen gezien hebben.
Doordat deze wereldwonderen meer zijn dan een legende is er meer informatie over te
vinden. Bij de uitwerking van de les wordt uitgegaan van de lijst met moderne
wereldwonderen.
Aansluiting bij de leerlijn
Deze les sluit als volgt aan bij de leerlijn:
− Tekstverwerken
− Werken met een e-mailprogramma
Het werken met e-mail staat niet de leerlijn voor groep 8 opgenomen omdat de
leerlingen deze vaardigheid al beheersen.
− Werken met het WWW
Ook met het werken met het WWW hebben de leerlingen in voorgaande jaren al
ervaring opgedaan. Zie voor de doelen de leerlijn van groep 6 en 7.

Voorbereiding
U deelt tevoren de groepjes in, plaats leerlingen met verschillende niveaus en vaardigheden in
één groep. Als u zelf meer wil weten over de wereldwonderen kunt u de websites bezoeken
die bij “tips”staan genoemd. Verder moet u de computers reserveren voor uw klas.
Materiaal
U hebt bij deze les niet veel materiaal nodig:
− Kladpapier voor leerlingen
− Atlas per groepje
− Eventueel gekopieerde landkaarten om de wonderen in te tekenen
Inleiding
Tijdens een klassengesprek introduceert u het thema de wereldwonderen. U vraagt of de
leerlingen hier wel eens van gehoord hebben en of ze er enkele kunnen noemen. U legt het
verschil uit tussen de klassieke en de moderne wereldwonderen. U verteld dat ze in een
groepje van vier leerlingen één van de wereldwonderen uit zullen kiezen om uit te werken. U
laat de groepjes enkele minuten overleggen welk wereldwonder ze uit zouden willen werken.
U laat ze ook een tweede keus opgeven. Als alle groepen hebben overlegd worden de
wonderen verdeeld. Iedere groep werkt een ander wonder uit. Probeer consensus te bereiken
over de verdeling van de wereldwonderen.
Aan het werk
De leerlingen komen bij elkaar en stellen deelvragen op over hun wereldwonder. Dit kunnen
vragen zijn zoals:

47
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, groep 8

− Waar staat het wereldwonder?


− Wanneer is het gebouwd?
− Hoe is het gebouwd?
− Waar diende het voor?
Deze vragen moeten de leerlingen zelf formuleren. Als ze dit gedaan hebben gaan ze op zoek
naar informatie op het WWW, in de mediatheek en in de digitale encyclopedie als uw school
die heeft.
Als ze een aantal bronnen gevonden hebben komt de groep weer bij elkaar en bespreken ze de
informatie die ze gevonden hebben. Komen er nieuwe vragen op na het vinden van deze
informatie? Het kan zijn dat leerlingen iets ontdekken dat ze ook willen bespreken. Als ze alle
vragen hebben geformuleerd worden de vragen verdeeld onder de leerlingen. Iedere leerling
werkt één of meer vragen uit. Sommige vragen zijn meer werk dan andere, daar moeten de
leerlingen rekening mee houden. De leerkracht loopt rond en kijkt of de verdeling van het
werk goed verloopt en of het eerlijk gebeurt.
De leerlingen werken hun vragen uit in Word ze vermelden welke bronnen ze hebben
gebruikt. Voor iedere vraag moeten ze minimaal twee bronnen gebruiken. Dit mogen twee
interbronnen zijn, maar ook een website en een boek.
Als alle vragen beantwoord zijn voegen de leerlingen het samen tot één werkstuk. Ze zorgen
voor een goede lay-out en letten op de taalfouten. Om het onderzoek af te ronden bereiden ze
een presentatie voor in PowerPoint, iedere leerling presenteert zijn eigen vragen.
Beoordeling
Leerlingen worden beoordeeld op de samenwerking, het werkstuk en de presentatie. De
manier van beoordelen is afhankelijk van uw eigen voorkeur. U kunt cijfers geven maar ook
in woorden beoordelen. Kijk ook in hoeverre de leerlingen de vaardigheden op ICT gebied
hebben toegepast.

Tips
U kunt bij de uitvoering van deze les gebruik maken van de volgende
bronnen:
http://wereldwonderen.pagina.nl Op deze webpagina zijn allerlei websites
over wereldwonderen verzameld. Er worden ook wereldwonderen genoemd
die er later bij zijn verzonnen.
http://people.zeelandnet.nl/acoomens/de7.htm De 7 klassieke
wereldwonderen zijn verzameld op deze site.
http://www.webkwestie.nl/wereldwonderen/ Een webkwestie over
wereldwonderen. Kan goed gebruikt worden als informatiebron.

48
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

5 Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO


Op het voortgezet onderwijs hebben leerlingen voor ieder vak een andere leerkracht.
Leerlingen hebben op het basisonderwijs al veel ervaringen opgedaan met ICT en
samenwerkend leren. De meeste leerlingen zullen in staat zijn redelijk zelfstandig aan de slag
te gaan. De leerlijn wordt in paragraaf 5.1 besproken. In paragraaf 5.2 wordt het
samenwerkend leren op het voortgezet onderwijs omschreven. IN paragraaf 5.3 wordt geen
lesvoorbeeld gegeven maar beschreven hoe ICT ingezet kan worden om een project voor
samenwerkend leren te ondersteunen.

5.1 De leerlijn
Op het voortgezet onderwijs leren leerlingen weinig nieuwe vaardigheden ze zullen de ICT
vaardigheden die ze op het basisonderwijs hebben opgedaan op veel grotere schaal in gaan
zetten. Leerlingen op het VO moeten bij veel meer vakken werkstukken inleveren waarbij ze
gebruik maken van de computer. Op "Het Assink" worden ook roosters en vakinformatie op
het Internet gepubliceerd. Bij een aantal vakken wordt gebruik gemaakt van de computer als
ondersteuning van het onderwijs. Bij één vak wordt gebruik gemaakt van een ELO bij een
ander vak wordt gebruik gemaakt van mappen op het intranet. Hoe met de ELO gewerkt werd
bij het vak Nederlands staat beschreven in hoofdstuk 6.

5.1.1 De indeling van de leerlijn


De leerlijn heeft 4 kolommen, de eerste kolom bevat de ICT vaardigheden. Deze
vaardigheden zijn ontleend aan de leerlijn voor ICT vaardigheden deze zijn opgenomen in
Bijlage 1. Aan deze ICT vaardigheden zijn samenwerkingsvaardigheden,
informatievaardigheden en houdingen gekoppeld. Hierdoor kunnen, afhankelijk van het
niveau, verschillende vormen van samenwerkend leren gekoppeld worden aan de ICT
vaardigheden. De werkvormen die in de leerlijn zijn opgenomen zijn aangegeven met een
blauw, gestreept kader. De vaardigheden die erbij horen zijn omgeven door een rode, dubbele
lijn.

5.1.2 Het lezen van de leerlijn


Op het voortgezet onderwijs worden de vaardigheden die de leerlingen op het basisonderwijs
hebben verworven verder verfijnd. De ICT vaardigheden zullen ingezet worden om het
samenwerkend leren te ondersteunen. In Tabel 7 staat de leerlijn voor de eerste twee klassen
van het VO weergegeven.
Bij tekstverwerken ziet u dat de leerlingen in groepjes van drie of vier leerlingen een
groepsonderzoek gaan uitvoeren. De leerlingen hebben op het basisonderwijs ook al eens
kennis gemaakt met deze methode van samenwerkend leren. Het verschil is dat op het VO
meer gebruik gemaakt zal worden van afstandsleren. Leerlingen gaan ook samenwerken op
afstand door gebruik te maken van een ELO.
PowerPoint zal gebruikt worden om presentaties voor te bereiden. In combinatie met
beeldbewerkingprogramma’s voor het maken en bewerken van afbeeldingen kunnen
leerlingen een geïllustreerde presentatie maken.

49
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

Tabel 7. Leerlijn voor ICT en samenwerkend leren, VO


Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
2 Tekstverwerken
Leerlingen kunnen verschillende Leerlingen gaan Leerlingen kunnen
soorten koppen gebruiken om een groepjes van drie of een verslag maken
Leerlingen besteden
document in te delen. vier een met vaste onderdelen
aandacht aan de
groepsonderzoek als voorwoord,
verzorging en lay-out
uitvoeren, Word inleiding,
van hun werk.
wordt gebruikt voor hoofdstukken en
de verslaglegging. conclusies.
Leerlingen kunnen een automatische Leerlingen kunnen
inhoudsopgave genereren. taken verdelen.
Leerlingen kunnen een kop en
voettekst invoegen.
Leerlingen kunnen
paginanummering invoegen.
Leerlingen kunnen tabellen,
grafieken, figuren en objecten
importeren.
4 Werken met een e-mail
programma
Leerlingen kunnen omgaan met Leerlingen gaan in
berichten in een vreemde taal. groepjes van drie of
vier een Leerlingen kunnen
Leerlingen letten op
groepsonderzoek een deskundige om
hun taalgebruik.
uitvoeren, mail wordt hulp/ advies vragen.
gebruikt voor
communicatie.
10 Werken met een e-learning
platform
Leerlingen kunnen documenten Leerlingen gaan Leerlingen gebruiken
uitwisselen met anderen. groepjes van drie of de ELO om
vier een documenten uit te Leerlingen dragen
groepsonderzoek wisselen en te laten allemaal evenveel bij
uitvoeren, de ELO beoordelen door de aan het groepswerk.
wordt gebruikt als leerkracht.
werkplaats.
Leerlingen kunnen interessante Leerlingen delen Leerlingen kunnen Leerlingen zijn bereid
weblinks toevoegen aan de informatie met een probleemstelling kennis te delen met
omgeving. groepsgenoten en formuleren om anderen zonder daar
leerlingen uit andere efficiënt informatie te direct iets voor terug
groepen. zoeken. te verwachten.
Leerlingen kunnen documenten Leerlingen kunnen
Leerlingen kunnen op
uploaden naar een gezamenlijke een hoofdvraag in
de ideeën van anderen
werkplaats zodat er samen met deelvragen opdelen.
verder bouwen.
anderen aan gewerkt kan worden.
Leerlingen kunnen werken met Leerlingen kunnen
organisatorische informatie zoals een ander samenvatten
roosters en agenda’s. om te laten zien dat ze
hem snappen.
Leerlingen kunnen uit
Leerlingen kunnen
verschillende bronnen
samen hun werk
informatie
indelen en verdelen.
verzamelen.
12 Werken met Power Point

50
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

Samenwerkings- Informatie-
ICT vaardigheden Attitudes
vaardigheden vaardigheden
Leerlingen kunnen werken met Leerlingen gaan in Leerlingen kunnen
verschillende beeldweergaven. groepjes van drie of hun presentatie
vier een groeps- afstemmen op de
onderzoek uitvoeren, doelgroep,
Powerpoint wordt beschikbare middelen
gebruikt om resultaten en de wensen van de
te presenteren. docent.
Leerlingen kunnen afbeeldingen Leerlingen kunnen
opnemen in een presentatie. verbanden leggen
tussen informatie uit
verschillende bronnen.
Leerlingen kunnen tabellen en Leerlingen kunnen
grafieken opnemen in een een presentatie geven
presentatie. met gebruikmaking
van visuele
ondersteuning.
Leerlingen kunnen filmpjes Leerlingen kunnen in
opnemen in een presentatie. hun presentatie
verschillende
symboolsystemen
combineren. Bijv.
beeld, geluid en tekst.
13 Werken met beeldbewerkings-
programma´s
Leerlingen kunnen de grootte van Leerlingen voeren in Leerlingen kunnen in
afbeeldingen aanpassen. groepjes van 3 of 4 hun presentatie
een groepsonderzoek verschillende
uit, beeldbewerkings- symboolsystemen
programma´s worden combineren. Bijv.
gebruikt om hun werk beeld, geluid en tekst.
visueel te
ondersteunen.
Leerlingen kunnen de kleuren van
afbeeldingen aanpassen.
Leerlingen kunnen tekst toevoegen
aan een afbeelding.
Leerlingen kunnen meerdere
afbeeldingen combineren.
Leerlingen kunnen zelf afbeeldingen
maken.

5.2 Samenwerkend leren op het VO


Samenwerkend leren is op "Het Assink" geen nieuwe manier van werken. In het schooljaar
2002-2003 is een pilot project uitgevoerd waarbij leerlingen samenwerkten om tot een
stadsontwerp te komen. In een ander project werkten leerlingen samen aan een project rond
Literatuur uit de Middeleeuwen. Dit project werd ondersteund door een Elektronische
Leeromgeving die door de docent, Jos Beun, is ontworpen. Een beschrijving van de
leeromgeving is te vinden in hoofdstuk 6.
In deze paragraaf zal de methode Groepsonderzoek worden besproken aan de hand van de
volgende punten:
− Samenwerkend leren door groepsonderzoek
− ICT ondersteuning
− Vormen van groepjes
− Beoordelen van het werk

51
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

Deze methode is in het vorige hoofdstuk ook al toegelicht omdat in groep 8 ook met
Groepsonderzoek wordt gewerkt. Op het VO wordt bij deze vorm van samenwerkend leren
gebruik gemaakt van een ELO.

5.2.1 Samenwerkend leren door groepsonderzoek


In groep 8 hebben leerlingen al kennis gemaakt met groepsonderzoek. Hierbij gaan leerlingen
veel meer hun eigen onderwijsproces sturen en zelf hun kennis vergaren. Deze manier van
leren is gebaseerd op het constructivisme. Er wordt vanuit gegaan dat leerlingen het meest
leren van kennis die ze zelf vergaard en opgebouwd hebben. Ze halen geen voldongen feiten
uit boeken die ze vervolgens uit hun hoofd moeten leren, maar gaan zelf actief op zoek naar
antwoorden op relevante vragen.
Groepsonderzoek verloopt volgens zes stappen:
Stap 1: De klas stelt subonderdelen op en wordt verdeeld in onderzoeksgroepen.
Stap 2: Groepen plannen hun onderzoek.
Stap 3: Groepen voeren hun onderzoek uit.
Stap 4: Groepen plannen hun presentatie.
Stap 5: Groepen maken hun presentatie.
Stap 6: Leerkracht en leerlingen evalueren hun projecten.
Hoe deze manier van samenwerkend leren in zijn werk gaat wordt in Tabel 8 verder
toegelicht. In de linkerkolom staan de stappen van het groepsonderzoek, daarnaast staan de
doelen van het leerproces, in de rechterkolom staan de taken van de leerkracht.
Tabel 8. Stappenplan Groepsonderzoek
Stappen Leerproces Rol leerkracht
− Mogelijkheden verkennen
− Persoonlijke kennis koppelen − Verkennende discussies leiden
1. De klas stelt aan het probleem − Materiaal aanbieden
subonderwerpen op en − Vragen genereren − Interesse voor het probleem
wordt verdeeld in − Vragen sorteren opwekken
onderzoeksgroepen. − Subonderwerpen bepalen − Coördineren van organisatie van
− Een onderwerp uitkiezen voor onderzoek
onderzoek
− Gezamenlijke planning
− Genereren van vragen
− Groepen helpen bij het
− Verduidelijken van gedachten
formuleren van realistische
met groepsgenoten
plannen
2. Groepen plannen hun − Bepalen wat er bestudeerd gaat
− Helpen bij het handhaven van
onderzoek. worden
goede samenwerking
− Relevante bronnen kiezen
− Groepen helpen bij het vinden
− Bepalen wat onderzocht gaat van goede bronnen
worden
− Taken verdelen
− Informatie verzamelen uit
verschillende bronnen − Helpen bij studie vaardigheden
− Relevantie van bronnen − Helpen bij het verkennen van
vergelijken en evalueren bronnen
3. Groepen voeren hun
− Uitleggen, uitbreiden en − Helpen bij het leggen van
onderzoek uit.
verfijnen van kennis en verbanden tussen bronnen
generaliseren van informatie − Helpen bij het goed
− Antwoorden op vragen samenwerken
formuleren

52
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

Stappen Leerproces Rol leerkracht


− Vaststellen van belangrijkste
bevindingen uit de literatuur − Coördineren van groepsplannen
− Uitleggen, vergelijken en − Overleggen met de stuurgroep
4. Groepen plannen hun evalueren van bevindingen − Helpen bij het verkrijgen van
presentatie. − Bevindingen in verband materiaal
brengen met het probleem − Zorgen dat alle groepsleden
− Beslissen hoe bevindingen participeren
gepresenteerd gaan worden
− Coördineren van de
− Demonstreren van betekenisvol
groepspresentaties
gebruik van kennis
− Leiden van discussies met
− Evalueren van de duidelijkheid,
5. Groepen maken hun commentaar van studenten
aard en relevantie van andere
presentatie. − Vaststellen van regels voor het
presentaties
geven van feedback
− Nieuwe verbanden leggen
− Aanwijzen van verbanden
tussen subonderwerpen
tussen subonderwerpen
− Evalueren van begrip van
− Evalueren van belangrijkste belangrijkste ideeën
ideeën uit het onderzoek − Evalueren van kennis over
6. Leerkracht en − Evalueren van feitenkennis nieuwe concepten en feiten
leerlingen evalueren hun − Integreren van bevindingen van − Evalueren van integratie van
projecten. alle groepen bevindingen van alle groepen
− Reflecteren op prestaties als − Ondersteunen van het
onderzoekers en groepsleden reflecteren op proces en inhoud
van onderzoek door leerlingen

5.2.2 ICT ondersteuning


De ICT ondersteuning bestaat bij voorkeur uit een ELO welke dezelfde functionaliteiten heeft
als de eerder genoemde omgeving die Jos Beun ontworpen heeft. Een bescchrijving van deze
omgeving is terug te vinden in hoofdstuk 6.
Via de ELO communiceren leerlingen met elkaar en de leerkracht. Middels de nieuwsrubriek
houdt u de leerlingen op de hoogte van eventuele veranderingen. Ook veel gestelde vragen
kunt u daar beantwoorden.
Iedere werkgroep heeft zijn eigen omgeving waar alleen u en de leerlingen van die groep
toegang hebben. In deze omgeving is een map met opdrachten te vinden alsmede een map
waar de stukken die af zijn kunnen worden geplaatst. Leerlingen kunnen via een
discussiebord met elkaar overleggen en elkaar tips geven. Doordat leerlingen kunnen
communiceren via de ELO hoeven ze niet allemaal tegelijkertijd bezig te zijn met het project.

5.2.3 Vormen van groepjes


Bij Groepsonderzoek kunnen groepjes op verschillende manieren gevormd worden
afhankelijk van de gestelde doelen. De groepjes kunnen gevormd worden op basis van een
aantal criteria:
− Niveau: leerlingen van eenzelfde of juist een verschillend niveau worden in één
groepje geplaatst
− Sexe: jongens en meisjes werken samen.
− Vriendjes en vriendinnetjes mogen samenwerken.
− Interesse: leerlingen met dezelfde interesse mogen samenwerken.
Als u de leerlingen zelf groepjes laat vormen loopt u het risico dat leerlingen om de verkeerde
redenen met elkaar willen samenwerken. Ook zijn er altijd leerlingen die buiten de boot
vallen. Het beste kunt u daarom zelf de groepen samenstellen en regelmatig rouleren. Door te
rouleren werken de leerlingen met zoveel mogelijk verschillende andere leerlingen samen. U

53
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

kunt er ook voor kiezen dat leerlingen een voorkeur mogen opgeven. U kunt deze voorkeur
dan meenemen in de indeling van de groepen.

5.2.4 Beoordeling van het werk


De beoordeling van het werk kan plaatsvinden op basis van een individuele toets. Bij het
project literatuur uit de middeleeuwen kregen leerlingen aan het eind een individuele toets
over de totale leerstof. Er werd voor deze manier van beoordelen gekozen omdat alle
leerlingen op dezelfde manier getoetst moesten worden. De leerlingen uit de parallelklas
kregen op de traditionele manier les dus daarom moest voor een toets gekozen worden.
Voor de motivatie van de leerlingen is het beter om ook een gezamenlijk cijfer te geven zodat
samenwerken geen optie maar een noodzaak wordt.

54
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

5.3 Opzetten project samenwerkend leren ondersteund door ICT


Het project literatuur uit de Middeleeuwen dat op "Het Assink" is uitgevoerd is een project
dat zeker navolging verdiend. Bij ieder vak zal het opzetten van een project voor
samenwerkend leren op een andere manier verlopen. Hieronder volgt een korte beschrijving
van het opzetten van zo’n project. Bij het project wordt er vanuit gegaan dat u de beschikking
heeft over een ELO en dat u gaat werken met de methode Groepsonderzoek.

5.3.1 Het opzetten van een project


Het opzetten van een project voor samenwerkend leren ondersteund door ICT vergt enige
voorbereiding. Als u dit echter één keer heeft gedaan kunt het volgende leerjaar met enige
aanpassingen het project weer gebruiken. In Tabel 9 treft u een stappenplan aan dat u als
richtlijn kunt gebruiken bij het opzetten van een project. Dit stappenplan is gebaseerd op het
project “Literatuur uit de Middeleeuwen” en op een stappenplan van Wieland
(http://test3.eccoo.rug.nl/dd/didactiek_algemeen71).
Tabel 9. Stappenplan opzetten project samenwerkend leren ondersteund door ICT
Stap Taak
1 Verkenning leerstof − Geef in enkele zinnen aan welke leerstof er tijdens het
project centraal staat
− Verdeel de leerstof in subonderdelen
− Geef per subonderdeel doelen aan
− Selecteer leermiddelen
2 Randvoorwaarden − Stel vast op welke manier de doelgroep het beste
werkt.
− Stel vast hoeveel tijd u beschikbaar heeft voor het
project.
− Verdeel de taken van de leerlingen over de
beschikbare tijd.
− Reserveer het computerlokaal zodat leerlingen daar
gebruik van kunnen maken.
− Stel vast hoe het project beoordeeld zal worden
(groepscijfer, individuele toets, beide)
3 Hulpmaterialen maken − Maak bij ieder subonderdeel een blad met richtlijnen
voor de uitwerking van het project.
− Geef bij ieder project een tweetal bronnen aan waar
leerlingen zich in kunnen lezen.
4 Voorbereiden ELO − Stel vast hoeveel leerlingen u heeft
− Maak voor iedere leerling een inlognaam en
wachtwoord
− Maak groepjes van drie of vier leerlingen
− Verdeel de subonderdelen over de groepjes
− Maak voor ieder groepje een werkgroepomgeving aan
5 Invullen ELO − Schrijf een welkomstwoord voor de leerlingen
− Plaats de opdrachten op de ELO
− Publiceer de groepsindeling op de ELO
− Plaats de opdrachtenbladen voor de groepen in de
omgeving van die werkgroep
6 Begeleiding leerlingen − Kijk liefst iedere dag op de ELO voor nieuwe
bijdragen van de leerlingen (Wat is er nieuw).
− Stel vast welke leerlingen teveel of te weinig
bijdragen en spreek ze hier op aan.
− Beoordeel de kwaliteit van het werk en geef
aanwijzingen.
− Geef begeleiding tijdens de contact uren in de klas of
computerlokaal

55
Leerlijn ICT en samenwerkend leren, VO

5.3.2 Uitvoering van het project


De uitvoering van het project staat of valt met een goede planning. U moet als voorbereiding
goed vaststellen wat u van het project verwacht. Vooral de leerdoelen moet u goed op een rij
hebben. Ook het begeleidende materiaal voor de leerlingen moet u goed voorbereiden.

Tijdens het project bent u de meeste tijd kwijt aan het begeleiden van de leerlingen. U moet
steeds weten waar ze mee bezig zijn en wie wat doet binnen iedere projectgroep. Leerlingen
die er met de pet naar gooien moeten al in een vroeg stadium worden aangepakt. Ook de
consequenties hiervoor moeten duidelijk zijn.

Het stappenplan van de kant van de leerlingen is terug te vinden in Tabel 8. De leerlingen
moeten zelf de taken verdelen en overleggen. Door de discussielijst te bekijken kunt u de
werkzaamheden van de leerlingen volgen en kijken hoe de taken verdeeld zijn. De
taakverdeling kan ook tijdens de contact uren plaatsvinden. Leerlingen nemen daarna een
document met de taakverdeling op in de ELO zodat u kunt zien hoede taken verdeeld zijn.

5.3.3 Afronding van het project


De afronding van het project kan plaatsvinden door presentaties die de leerlingen geven over
het onderdeel van het project dat zij hebben uitgevoerd. De totale leerstof die door alle
groepen samen is gegenereerd vormt vervolgens de leerstof voor een afsluitende toets die alle
leerlingen individueel maken. Het cijfer voor het groepswerk wordt dan gemiddeld met het
individuele tentamencijfer.

56
Werken met een ELO

6 Werken met een Elektronische Leeromgeving (ELO)


Het werken met een ELO is op de meeste scholen nog geen onderdeel van de dagelijkse
praktijk. Voor het voortgezet onderwijs zijn al omgevingen beschikbaar maar het werken met
ELO op de basisschool staat nog in de kinderschoenen. Binnen het samenwerkingsverband
zal de komende jaren ook voor het basisonderwijs een omgeving ontwikkeld worden. Op ' Het
Assink'is al een pilot project uitgevoerd waarbij leerlingen samenwerkten met een ELO als
ondersteuning. Een korte beschrijving van dit project is opgenomen in paragraaf 6.1. Hoe een
ELO ingezet kan worden in het basisonderwijs staat kort beschreven in paragraaf 6.2.

6.1 ELO ´Middeleeuwen`


Voor het onderwerp literatuur in de middeleeuwen is door Jos Beun van “Het Assink” een
Elektronische leeromgeving ontworpen in samenwerking met Sjoerd de Vries van Konict. In
het leerjaar 2002- 2003 vielen veel lessen uit door feestdagen en vakanties, de leerlingen laten
werken via een Elektronische Leeromgeving (ELO) moest uitkomst bieden. De verschillende
onderwerpen op het gebied van literatuur in de Middeleeuwen, onder andere politiek, geloof
en toneel, werden over groepjes van vier leerlingen verdeeld. Iedere groep kreeg richtlijnen
voor het uitwerken van zijn onderwerp. Onderling verdeelden de leerlingen de taken. Via de
ELO kunnen leerlingen gegevens uitwisselen, overleggen en discussiëren. Op deze manier
konden ze ook op afstand met elkaar en de leerkracht communiceren. Onderstaand staat kort
beschreven hoe de omgeving werkt.

Als de gebruikers zijn ingelogd met gebruikersnaam en wachtwoord komen ze bij de


startpagina (Figuur 3).

Figuur 3. Startpagina ELO Middeleeuwen

Via het menu kunnen de gebruikers de verschillende onderdelen van de ELO bekijken.

Gebruikers kunnen nog eens nalezen hoe het werkt door te klikken op ‘Hoe werkt het?’.

Door op ‘Wat is er nieuw’ te klikken wordt een overzicht gegenereerd van alle documenten
links en dergelijke die het laatst aan de leeromgeving zijn toegevoegd.

57
Werken met een ELO

Bij ‘Nieuws’ plaatst de docent onder andere mededelingen en deadlines.

In de ‘Algemene werkruimte’ kan gediscussieerd worden door alle gebruikers. De groepen


kunnen elkaar ook om hulp vragen en anderen tips geven als ze sites of literatuur zijn
tegengekomen die voor andere groepen bruikbaar zou kunnen zijn. De docent kan hier ook
vragen beantwoorden die door leerlingen zijn gesteld.

Figuur 4. Startpagina werkgroep ‘Toneel’

Onder ‘Werkgroep’ (Figuur 4) vinden de verschillende werkgroepen een eigen omgeving


waar alleen leden van de werkgroep en de docent toegang hebben. U ziet hier de werkplaats
van de werkgroep ‘Toneel’. Alle werkplaatsen hebben vier onderdelen. Een archief waar ze
allerlei documenten, weblinks en literatuurverwijzingen op kunnen slaan. Een groepsdiscussie
waar leerlingen met elkaar kunnen discussiëren over de uitwerkingen en elkaar aanwijzingen
kunnen geven. Er is een map waar opdrachten in staan en een map waar uitwerkingen
geplaatst kunnen worden.
Alle gebruikers van de leeromgeving kunnen elkaar berichtjes sturen, onder de knop
‘Berichten’ kunnen deze worden bekeken. De docent kan leerlingen zo persoonlijke feedback
geven en leerlingen kunnen elkaar berichten sturen.
Verder is er in het menu nog een knop ‘Uitgebreid zoeken’ te vinden waarmee de gebruikers
op verschillende manieren naar documenten en andere bronnen kunnen zoeken op de site.
Helemaal onderaan is de knop ‘Help’ te vinden waar leerlingen bij problemen met de werking
van de site aanwijzingen kunnen vinden.

6.2 De inzet van een ELO in het basisonderwijs


Een Elektronische Leeromgeving kan gebruikt worden om het leren en communiceren van
leerlingen te ondersteunen. Bij communicatie hebben we het dan niet alleen over
communicatie tussen leerlingen maar ook tussen leerling en leerkracht en eventueel zelfs
leerkracht en ouders/ verzorgers. Een ELO kan op verschillende manieren ingezet worden om
het onderwijs te ondersteunen. Leerlingen kunnen er bijvoorbeeld opdrachten vinden die ze
kunnen uitvoeren alleen of in groepjes. Ook kunnen leerlingen als ze in groepjes samen gaan
werken gezamenlijke documenten in een afgeschermd onderdeel van de leeromgeving

58
Werken met een ELO

plaatsen. Alleen de leerlingen uit hun groepje en de leerkracht kunnen deze documenten
openen en bewerken. Dit onderdeel van de leeromgeving wordt ook wel de werkplaats
genoemd. Een andere belangrijke functie is een discussieplatform waar leerlingen en
leerkracht kunnen discussiëren over uiteenlopende onderwerpen of interessante weblinks op
kunnen nemen. Het werken met een ELO is met name geschikt voor de bovenbouw van het
basisonderwijs. In de bovenbouw wordt samengewerkt volgens de Samen Leren methode en
door middel van Groepsonderzoek. In Tabel 10 kunt u zien welke onderdelen van een ELO
als ondersteuning kunnen dienen bij deze twee vormen van samenwerkend leren.
Tabel 10. Samenwerkend leren ondersteund door ELO
Werkvorm Activiteit Onderdeel ELO
Samen Leren
− Basisgroepen − Hulp bieden bij huiswerk − Discussieplatform
− Informele groepen − Discussiëren en − Discussieplatform
brainstormen
− Formele groepen − Uitwisselen van − Werkplaats of archief
documenten
− Overleg − Discussieplatform en e-mail
− Verzamelen van weblinks − Archief
en andere informatie
Groepsonderzoek − Informatie uitwisselen − Werkplaats, archief of
discussieplatform
− Uitwisselen van − Werkplaats of archief
documenten
− Overleg en discussie − Discussieplatform

In eerste instantie kunt u gebruik maken van de werkplaats om leerlingen documenten uit te
laten wisselen waar ze samen aan moeten werken. Hoe meer u, en de leerlingen, vertrouwt
raken met de leeromgeving en het samenwerkend leren hoe meer onderdelen van de
leeromgeving u in kunt gaan zetten om het leren te ondersteunen.

59
Werken met een ELO

60
Database internetlessen

7 Database internetlessen
In het kader van het project Onderwijsinnovatie en ICT heeft HOI- ict een database ingericht
waar leerkrachten internetlessen kunnen plaatsen en vinden. Het is de bedoeling dat deze
database in een aantal jaren uitgroeit tot een uitgebreide informatiebron voor leerkrachten die
met ICT aan de slag willen. Enthousiaste leerkrachten met goede ideeën kunnen deze hier
delen met andere leerkrachten. Hier zal kort worden uitgelegd waar u database kunt vinden en
hoe u ermee kunt werken.

7.1 Het openen van de database

1. Open uw internetbrowser ga naar het adres


www.HOI-ict.nl

U komt op de startpagina van HOI- ict

2. Klik op Database in de menubalk

U komt op de pagina van de database.

3. Klik op uitleg

61
Database internetlessen

Er verschijnt een nieuw scherm over het oude


heen.

4. klik op het kruisje om het scherm te


sluiten.

U kunt nu verder gaan met het toevoegen van een


nieuwe les of zoeken naar lessen.

62
Database internetlessen

7.2 Het toevoegen van een nieuwe site of les


U kunt eigen gemaakte ICT lessen toevoegen aan de site. In onderstaande afbeelding ziet u
welke informatie u in moet voeren. Het is belangrijk zoveel mogelijk informatie op te geven
bij het invoeren van een les, alleen dan kunnen de lessen door anderen gemakkelijk worden
gevonden.
1. Voer uw naam,
school en plaats
in

2. Voeg
werkbladen/
lessen toe door
op de knop
bladeren te
klikken

3. Geef één of
meerdere
webadressen op
die bij de les
horen

4. Geef een
doelgroep en
vak-
vormingsgebied
op. Door te
klikken en de
CTRL toets in te
houden kunt u er
meerdere
selecteren.

5. Selecteer een
doorlooptijd en
mate van
begeleiding voor
de les.

6. Geef aan of de
les individueel of
in groepjes
verwerkt kan
worden.
7. Definieer
trefwoorden

8. Klik op opsturen

63
Database internetlessen

1.3 Zoeken naar lessen

Het zoeken naar lessen in de database gebeurt op basis van verschillende gegevens. Naast
trefwoorden kunt u ook op doelgroep, vak-vormingsgebied, doorlooptijd en mate van
begeleiding zoeken. Hoe meer voorwaarden u gebruikt, hoe minder treffers u zult krijgen. Als
u geen treffers vind bij een zoekactie kunt u nog eens proberen te zoeken met minder
selectievakjes aangevinkt.

1. Geef aan, aan welke voorwaarden de les


moet voldoen door één of meerdere
selectievakjes aan te klikken of regels te
selecteren.

2. Klik op zoeken

Tip!

Als u geen treffers vindt probeer het dan nog eens met
minder trefwoorden of kenmerken.

64
ICT vaardigheden

Bijlage 1. Leerlijn ICT vaardigheden


Deze leerlijn voor ICT vaardigheden is tot stand gekomen na een analyse van bestaande
leerlijnen en overleg met betrokken leerkrachten.

!
Let op!
Als u bij de verklaring van de gebruikte symbolen géén balletje, kruisje of
vinkje ziet staan heeft u niet het juiste lettertype op uw computer
geïnstalleerd. Vraag aan uw ICT coördinator of hij het lettertype Monotype
Sorts op uw computer zet.

Verklaring van gebruikte symbolen:


• leerdoel wordt in betreffende leerjaar deels aangeboden
✘ leerdoel wordt in betreffende leerjaar aangeboden
✔ leerdoel is in voorgaand leerjaar aangeboden

In de kolom IN wordt aangegeven of het betreffende leerdoel in INDIGO wordt aangeboden.


U kunt de leerlijn ook als afvinklijst gebruiken door de vaardigheden in de linkerkolom af te
strepen.
Tabel 11. Leerlijn ICT vaardigheden
Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
1. Basisvaardigheden
computergebruik
Aanzetten van de computer Leerlingen kunnen de computer
✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
en het beeldscherm aanzetten.
Onderdelen van de computer Begrippen die te maken hebben
kunnen benoemen met de computer actief gebruiken
zoals beeldscherm, toetsenbord, ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
muis, diskette, diskettestation,
CD-rom speler, printer en scanner.
Muisvaardigheid Leerlingen kunnen gericht
klikken, dubbelklikken en slepen ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
met de muis.
Inloggen met gebruikersnaam en Leerlingen kunnen inloggen op
wachtwoord het schoolnetwerk gebruik
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
makend van Inlognaam en
wachtwoord.
Opstarten van programma’s via Leerlingen kunnen programma’s
het menu start openen via het menu start
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
bijvoorbeeld Word, Internet
Explorer en Outlook Express.
Minimaliseren en maximaliseren Leerlingen kunnen
programmavensters minimaliseren
• ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
en maximaliseren en zo tussen
programma’s schakelen.
Beheren van bestanden via Leerlingen kunnen via
bestandsbeheer bestandsbeheer hun bestanden
✘ ✔ ✔ ✔
ordenen door mappen aan te
maken en te verwijderen.
Bestanden verplaatsen Leerlingen kunnen bestanden
✘ ✔ ✔ ✔
verplaatsen tussen mappen.
Zoeken met verkenner Leerlingen kunnen bestanden
✘ ✔ ✔ ✔
zoeken met de verkenner

65
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Bedienen van randapparatuur Leerlingen kunnen omgaan met de
beschikbare randapparatuur op
school zoals printer, scanner, • ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
microfoon en eventueel een
digitale camera.
Werken met de scanner Leerlingen kunnen een afbeelding
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
inscannen.
Afbeelding bewerken Leerlingen kunnen een ingescande
afbeelding bewerken tot een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
buikbare afbeelding.
Afbeeldingen voor websites Leerlingen weten dat de gewenste
kwaliteit voor een afbeelding voor
een website ongeveer 150 dpi is. ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
Ook kunnen ze de afbeelding
opslaan als JPEG- bestand.
Bestanden kunnen overzetten van Leerlingen kunnen bestanden
harde schijf naar diskette of CD- opslaan op een diskette of CD-
✘ ✔ ✔ ✔ ✔
rom en omgekeerd rom en vice versa vanuit
programma’s of bestandsbeheer.
Blind typen (optioneel) Leerlingen leren blind typen door
het volgen van een cursus binnen ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
of buiten schooltijd.
2 Tekstverwerken
Opstarten van Word of een ander
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
tekstverwerkingsprogramma
Aanmaken van een nieuw Leerlingen kunnen een nieuw
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
document document opstarten.
Maken van hoofdletters en Leerlingen kunnen een tekst typen
speciale tekens (toetsenbord) gebruik makend van hoofdletters ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
en leestekens.
Typen van samengestelde tekens Leerlingen kunnen samengestelde
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
tekens als ë en é typen.
Het bewegen door de tekst Leerlingen kunnen door de tekst
bewegen gebruik makend van ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
HOME, END en pijltjes toetsen.
Het verwijderen van tekst Leerlingen kunnen tekst
verwijderen gebruik makend van ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
Delete en Backspace toetsen.
Opslaan van een document Leerlingen kunnen een gemaakt
document opslaan in hun eigen
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
map of op een informatiedrager
zoals een diskette of CD-rom.
Het openen van een opgeslagen Leerlingen kunnen een document
document openen dat is opgeslagen in hun
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
eigen map of op een
informatiedrager.
Ongedaan maken van handelingen Leerlingen kunnen handelingen
ongedaan maken door op de knop
ongedaan maken in de werkblak ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
te klikken of gebruik te maken
van de sneltoets Ctrl Z.
Tekst opmaken Leerlingen kunnen de tekst
opmaken. Dat wil zeggen de tekst
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
vet, cursief, onderstreept maken
en groter of kleiner maken.
Lettertypes selecteren Leerlingen kunnen middels een
snelmenu (Ctrl D) lettertypes ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
selecteren.

66
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Koppen gebruiken Leerlingen kunnen verschillende
soorten koppen gebruiken om een • ✘ ✔
document in te delen.
Inhoudsopgave Leerlingen kunnen een
automatische inhoudsopgave • ✘ ✔
genereren.
Invoegen van kop en voettekst Leerlingen kunnen een kop en
• ✘ ✔
voettekst invoegen.
Paginanummering Leerlingen kunnen
• ✘ ✔
paginanummering invoegen.
Document opslaan onder een Leerlingen kunnen een bestaand
nieuwe naam document opslaan onder een
nieuwe naam zodat het ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
oorspronkelijke document
onveranderd behouden blijft.
Spellingscontrole gebruiken Leerlingen kunnen hun tekst
controleren op spelfouten door
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
gebruik te maken van de
spellingscontrole.
Zoeken en vervangen gebruiken Leerlingen kunnen meerdere
woorden tegelijk vervangen door
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
gebruik te maken van de functie
zoeken en vervangen.
Het kopiëren van tekst Leerlingen kunnen tekst kopiëren
door deze te selecteren en op de
• ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
knop kopiëren te klikken in de
werkbalk.
Verplaatsen van tekst door Leerlingen kunnen tekst
knippen en plakken verplaatsen door gebruik te maken • ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
van knippen en plakken.
Opsommingtekens en nummering Leerlingen kunnen
gestructureerde rijtjes maken door
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
gebruik te maken van
opsommingtekens en nummering.
Inspringing Leerlingen kunnen de inspringing
van rijtjes veranderen door
gebruik te maken van de knop • ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
inspringing vergroten/ verkleinen
in de werkbalk.
Symbolen invoegen Leerlingen kunnen symbolen
invoegen in de tekst door gebruik ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
te maken van Invoegen Symbool.
Invoegen Figuur Leerlingen kunnen een
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
opgeslagen figuur invoegen.
Grootte en tekstomloop van de Leerlingen kunnen de grootte van
figuur wijzigen de figuur wijzigen en de ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
tekstomloop wijzigen.
Verplaatsen van een afbeelding Leerlingen kunnen de afbeelding
verplaatsen door klikken en ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
slepen.
Bijsnijden van een figuur Leerlingen kunnen figuur
bijsnijden door te klikken op de
knop bijsnijden in de werkbalk ✘ • ✘ ✔ ✔ ✔
figuur en vervolgens de randen te
verslepen.
Figuur in kader plaatsen Leerlingen kunnen een figuur in
✘ • ✘ ✔ ✔ ✔
een kader plaatsen.

67
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Afdrukken Leerlingen kunnen delen van een
document afdrukken door • ✘ ✔ ✔ ✔
selecteren.
Importeren tabellen, grafieken, Leerlingen kunnen tabellen,
figuren en objecten. grafieken, figuren en objecten ✘ ✔
importeren.
Tabel maken Leerlingen kunnen een tabel
• ✘ ✔ ✔
maken binnen een document.
Documenten samenvoegen Leerlingen kunnen meerdere
documenten samenvoegen tot één • ✘ ✔ ✔
document.
3 Website maken
Een Word document opslaan als Leerlingen kunnen een Word
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
Webpagina document opslaan als webpagina.
Een titel geven aan een webpagina Leerlingen kunnen bij het opslaan
een titel meegeven aan de
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
webpagina die te zien is in de
titelbalk.
Achtergrondkleuren invoegen Leerlingen kunnen een
achtergrondkleur toevoegen aan ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
hun webpagina.
Opmaak van tekst wijzigen Leerlingen kunnen de opmaak van
de tekst wijzigen. Ze kunnen
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
lettertype, grootte en kleur
wijzigen.
Invoegen van een lichtkrant Leerlingen kunnen een lichtkrant
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
toevoegen aan hun webpagina.
Invoegen van een afbeelding Leerlingen kunnen net als bij een
gewoon Word document een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
afbeelding invoegen.
Bewerken van een afbeelding Leerlingen kunnen net als bij een
gewoon Word document een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
afbeelding bewerken.
Bekijken website op kidsweb Leerlingen kunnen hun eigen
website en die van andere
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
kinderen bekijken op het kidsweb
van de school.
Aanmaken van een nieuwe Leerlingen kunnen nieuwe
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
webpagina webpagina aanmaken.
Bewerken van een bestaande Leerlingen kunnen een reeds
webpagina gemaakte webpagina openen en ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
bewerken.
Koppelen van webpagina’s Leerlingen kunnen webpagina’s
aan elkaar koppelen door middel ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
van hyperlinks.
Opmaak hyperlink Leerlingen kunnen de opmaak van
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
een hyperlink wijzigen.
Opslaan webpagina Leerlingen kunnen een webpagina
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
opslaan.
Bladwijzers maken Leerlingen kunnen bladwijzers
aanbrengen binnen een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
webpagina.
Hyperlinks maken naar Leerlingen kunnen hyperlinks
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
bladwijzers maken naar bladwijzers.
Functie van hyperlinks naar Leerlingen weten dat hyperlinks
bladwijzers binnen een pagina (naar
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔ ✔
bladwijzers) dienen om een
pagina overzichtelijk te maken.

68
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
4 Werken met een e-
mailprogramma
Controleren op nieuwe berichten De leerlingen kunnen binnen
Outlook controleren of er nieuwe
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
berichten zijn en kunnen deze
bekijken.
Nieuw bericht aanmaken Leerlingen kunnen een nieuw
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
bericht aanmaken.
Gebruiken van adresboek Leerlingen kunnen een
geadresseerde selecteren uit het ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
adresboek van Outlook.
Verzenden bericht Leerlingen kunnen een bericht
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
verzenden.
Lezen en beantwoorden berichten Leerlingen kunnen een nieuw
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
bericht openen en beantwoorden.
Iconen Leerlingen kennen de iconen in
het postvak in die staan voor
• ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
ongelezen, gelezen, beantwoorde
en doorgestuurde berichten.
Onderhouden postbus Leerlingen kunnen berichten
verwijderen uit hun postvak in
door ze te verplaatsen naar de
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
prullenbak of door ze middels
shift+delete definitief te
verwijderen.
Prullenbak legen Leerlingen kunnen de prullenbak
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
legen.
Verwijderde berichten terug halen Leerlingen kunnen een verwijderd
bericht terug halen door de ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
handeling ongedaan te maken.
Afmelden Leerlingen kunnen zich op
verschillende manieren afmelden ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
bij Outlook.
Bijlage meesturen Leerlingen kunnen een bijlage
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
toevoegen aan een bericht.
Bijlage openen Leerlingen kunnen een
meegestuurde bijlage bij een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
bericht bekijken.
Bijlage opslaan Leerlingen kunnen een bijlage
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
opslaan.
Bijlage doorsturen Leerlingen kunnen een bericht
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
met bijlage doorsturen.
Bericht naar lijst van personen Leerlingen kunnen een bericht
versturen naar een lijst van ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
personen.
Selectie maken uit lijst Leerlingen kunnen een bericht
versturen naar een selectie uit een ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
maillijst.
Berichten in een vreemde taal Leerlingen kunnen omgaan met
✘ ✔
berichten in een vreemde taal.
5 Werken met het WWW
Verbinding maken Leerlingen kunnen een verbinding
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
met het internet tot stand brengen.
URL Leerlingen kunnen een website
• ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
openen door de URL in te typen.
Webpagina ofline bekijken Leerlingen kunnen een webpagina
ofline beschikbaar maken door • ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
hem op de harde schijf op te slaan

69
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Downloaden video, Leerlingen kunnen video,
geluidsbestanden en plaatjes geluidsbestanden en plaatjes • ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
opslaan op de harde schijf.
Downloaden programma’s Leerlingen kunnen programma’s
downloaden van het internet en • ✘ ✔ ✔ ✔
opstarten.
Geschiedenis Leerlingen kunnen opzoeken
welke sites eerder bezocht zijn bij ✘ ✔ ✔ ✔
geschiedenis.
Favorieten Leerlingen kunnen websites
✘ ✔ ✔ ✔
toevoegen aan mijn favorieten.
Ordenen favorieten Leerlingen kunnen favorieten
ordenen door het aanmaken van ✘ ✔ ✔ ✔
mappen.
Volgende en vorige Leerlingen kunnen heen en weer
gaan door pagina’s door gebruik ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
te maken van volgende en vorige.
6 Werken met een discussielijst
Discussie openen in Outlook Leerlingen kunnen in Outlook de
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
map met discussies openen.
Starten nieuwe discussie Leerlingen kunnen een nieuwe
✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
discussie starten.
Bijdragen aan een discussie Leerlingen kunnen een bijdrage
leveren aan een bestaande ✘ ✘ ✔ ✔ ✔ ✔
discussie.
Discussiedraden Leerlingen kennen de betekenis
✘ • ✘ ✔ ✔
van discussiedraden.
Persoonlijke reactie Leerlingen kunnen een
persoonlijke reactie geven op een
✘ • ✘ ✔ ✔
discussie door de betreffende
persoon een e-mail te sturen.
Doorsturen discussiebijdrage Leerlingen kunnen interessante
discussiebijdragen doorsturen naar ✘ • ✘ ✔ ✔
anderen.
7 Werken met een elektronische
agenda
Openen agenda Leerlingen kunnen hun eigen
✘ • ✘ ✔ ✔
agenda openen in Outlook
Afspraak noteren Leerlingen kunnen een afspraak
✘ • ✘ ✔ ✔
noteren in hun digitale agenda.
Terugkeerpatroon Leerlingen kunnen bij een
terugkerende afspraak gebruik ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
maken van een terugkeerpatroon.
Afspraak maken met anderen Leerlingen kunnen hun digitale
agenda gebruiken afspraken te
maken met andere leerlingen die ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
ze hiervoor een uitnodiging
sturen.
Annuleren groepsafspraak Leerlingen kunnen een gemaakte
✘ ✘ ✔ ✔ ✔
(groeps) afspraak annuleren.
Kopiëren afspraken Leerlingen kunnen een afspraak
✘ ✔ ✔ ✔
kopiëren naar de groepsagenda.
Openen groepsagenda Leerlingen kunnen de
✘ ✔ ✔ ✔
groepsagenda openen.
Schoolkalender bekijken Leerlingen kunnen de
✘ ✔ ✔ ✔
schoolkalender bekijken.

70
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Afspraken schoolkalender naar Leerlingen kunnen evenementen/
eigen agenda kopiëren. afspraken van de schoolkalender ✘ ✔ ✔ ✔
naar hun eigen agenda kopiëren.
8 Werken met leertaken
Leertaak openen Leerlingen kunnen een leertaak
die via de mail is ontvangen ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
openen en accepteren of weigeren.
Map taken bekijken Leerlingen kunnen een
geaccepteerde taak terugvinden in ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
hun map taken.
Leertaak maken en verzenden Leerlingen kunnen een leertaak
✘ ✘ ✔ ✔ ✔
maken en het resultaat verzenden.
Voltooide taken wissen Leerlingen kunnen voltooide
leertaken verwijderen uit hun map ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
taken.
Statusrapport verzenden Leerlingen kunnen een
statusrapport verzenden aan de
✘ ✘ ✔ ✔ ✔
opdrachtgever over de aan hen
toegewezen taken.
Vrije leertaken maken Leerlingen kunnen vrije leertaken
vinden in de map leertaken van ✘ ✘ ✔ ✔ ✔
hun groep.
9 Werken met Outlook Web
Access
Inloggen Leerlingen kunnen thuis inloggen
✘ ✘ ✔ ✔
op het schoolnetwerk.
Thuis e-mail ontvangen Leerlingen kunnen thuis werken
met Outlook Web Access om e- ✘ • ✘ ✔ ✔
mail te ontvangen.
Bijlagen ontvangen, openen en Leerlingen kunnen thuis een
opslaan bijlage ontvangen, openen en ✘ • ✘ ✔ ✔
opslaan.
Postbus onderhouden Leerlingen kunnen thuis berichten
✘ • ✘ ✔ ✔
verplaatsen en verwijderen.
Thuis e-mail versturen Leerlingen kunnen thuis nieuwe e-
mail berichten versturen (met een ✘ • ✘ ✔ ✔
bijlage).
Thuis bijdragen aan een discussie Leerlingen kunnen thuis
✘ • ✘ ✔ ✔
deelnemen aan een discussie.
Thuis agenda raadplegen Leerlingen kunnen thuis hun
agenda bijwerken en raadplegen
✘ • ✘ ✔ ✔
en de school- en klassenagenda
bekijken.
Thuis werken aan leertaken Leerlingen kunnen thuis werken
✘ • ✘ ✔ ✔
met leertaken.
Thuis inloggen op de ELO Leerlingen kunnen thuis inloggen
• ✘ ✔
op de ELO
10 Werken met een e-learning
platform
Uitwisselen van documenten Leerlingen kunnen documenten
uitwisselen met anderen. • ✘ ✔ ✔
Toevoegen van interessante links Leerlingen kunnen interessante
weblinks toevoegen aan de • ✘ ✔ ✔
omgeving.
Plaatsen van documenten in een Leerlingen kunnen documenten
werkplaats uploaden naar een gezamenlijke
• ✘ ✔ ✔
werkplaats zodat er samen met
anderen aan gewerkt kan worden.

71
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Werken met informatie Leerlingen kunnen werken met
organisatorische informatie zoals • • ✘ ✔
roosters en agenda’s.
11 Werken met een spreadsheet
Openen bestand Leerlingen kunnen een bestand
openen • ✘ ✔ ✔
Gegevens invoeren Leerlingen kunnen verschillende
gegevens invoeren zoals getallen, • ✘ ✔ ✔
tekst en formules.
Basisfuncties gebruiken Leerlingen kunnen de
basisfuncties optellen, aftrekken • ✘ ✔ ✔
en vermenigvuldigen gebruiken.
Aanpassen van de kolommen Leerlingen kunnen de breedte van
• ✘ ✔ ✔
kolommen aanpassen.
Invoegen rijen en kolommen Leerlingen kunnen op een
specifieke plek rijen en kolommen • ✘ ✔ ✔
invoeren.
Opmaken cellen Leerlingen kunnen de opmaak van
• ✘ ✔ ✔
de cellen aanpassen.
Grafieken Leerlingen kunnen grafieken en
grafische voorstellingen
• ✘ ✔ ✔
genereren om ingevoerde
gegevens weer te analyseren.
Kop en voetregel Leerlingen kunnen een kop en

voetregel maken.
Opslaan van een spreadsheet Leerlingen kunnen een
• ✘ ✔ ✔
spreadsheet opslaan
Spreadsheet printen Leerlingen kunnen (delen van)
• ✘ ✔ ✔
een spreadsheet printen.
Grafieken printen Leerlingen kunnen grafieken met
• ✘ ✔ ✔
labels en titels printen.
12 Werken met Power Point
Nieuwe presentatie Leerlingen kunnen een nieuwe
• ✘ ✔ ✔ ✔
presentatie opstarten
Dia invoegen Leerlingen kunnen een nieuwe dia
invoegen op een willekeurige • ✘ ✔ ✔ ✔
plaats in een presentatie
Tekst invoeren en bewerken Leerlingen kunnen tekst invoeren
• ✘ ✔ ✔ ✔
en bewerken in Powerpoint.
Beeldweergave Leerlingen kunnen werken met
✘ ✔ ✔
verschillende beeldweergaven.
Importeren afbeeldingen Leerlingen kunnen afbeeldingen
✘ ✔ ✔
opnemen in een presentatie.
Importeren tabellen/ grafieken Leerlingen kunnen tabellen en
grafieken opnemen in een ✘ ✔
presentatie.
Importeren filmbeelden Leerlingen kunnen filmpjes
✘ ✔
opnemen in een presentatie.
13 Werken met beeldbewerkings-
programma´s
Grootte afbeelding Leerlingen kunnen de grootte van
✘ ✔
afbeeldingen aanpassen.
Kleuren afbeelding Leerlingen kunnen de kleuren van
✘ ✔
afbeeldingen aanpassen.
Tekst toevoegen Leerlingen kunnen tekst
✘ ✔
toevoegen aan een afbeelding.
Afbeeldingen samenvoegen Leerlingen kunnen meerdere
✘ ✔
afbeeldingen combineren.

72
ICT vaardigheden

Onderdeel Doel IN 5 6 7 8 V1 V2
Tekeningen maken Leerlingen kunnen zelf
✘ ✔
afbeeldingen maken.

73
ICT vaardigheden

74
Begrippenlijst

Begrippenlijst
Verschillende begrippen die in de handleiding gemarkeerd zijn hier terug te vinden met een
korte uitleg erbij.

Database
Een database is te vergelijken met de computer van een bibliotheek. In een database zijn
allerlei gegevens opgeslagen waar verschillende kenmerken aan zijn gekoppeld. In het geval
van de database van HOI-ict zijn er lessen in opgeslagen met kenmerken zoals doelgroep,
vak- vormingsgebied en doorlooptijd. Als u een les uit de database wil halen kunt u selecteren
op één of meerdere van de opgeslagen kenmerken. Hoe meer kenmerken u selecteert, hoe
minder treffers u zult u krijgen.

ELO
ELO staat voor elektronische leeromgeving. Een ELO is een omgeving waar geleerd kan
worden of waar het leren ondersteund wordt. Op 'Het Assink'is gebruik gemaakt van een
ELO die het leren ondersteund. De leerlingen zorgen zelf voor de lesstof die ze opzoeken,
verwerken en in de omgeving plaatsen waar andere leerlingen en de leerkracht kunnen
bekijken wat ze hebben gedaan.

INDIGO
INDIGO staat voor INteractief DIgitaal Onderwijsleerpakket. INDIGO is een lespakket voor
de groepen 5 en 6 van het basisonderwijs waarmee leerlingen ICT- vaardigheden leren. Dit
pakket is ontwikkelt door AaVeeZet (www.aaveezet.nl).

Leerlijn
Een leerlijn geeft voor een bepaald leergebied aan hoe leerlingen tot het gestelde einddoel
komen. In het geval van de leerlijn voor ICT en samenwerkend leren is einddoel leerlingen zo
vaardig te maken op het gebied van ICT en samenwerkend leren dat ze deze vaardigheden
aansluiten op de manier van werken op het VO.

Nieuwe leren
Het nieuwe leren houdt onder andere in dat er met verschillende vernieuwende werkvormen
gewerkt wordt. Het gaat daarbij om de volgende werkvormen:
− interactief leren
− adaptief leren
− individueel leren
− leren leren
− samenwerkend leren

Samenwerkend leren
Samenwerkend leren is een vorm van onderwijs waarbij leerlingen samen moeten werken om
en project te kunnen uitvoeren. Samenwerkend leren heeft een aantal verschillen met
“gewoon samenwerken”. We spreken van samenwerkend leren als aan een aantal
voorwaarden is voldaan:
− Positieve wederzijdse afhankelijkheid: leerlingen hebben elkaar nodig om de opdracht te
kunnen voltooien.
− Individuele verantwoordelijkheid: ieder groepslid wordt aangesproken op zijn eigen
verantwoordelijkheid.
− Directe stimulerende interactie: om goed te kunnen samenwerken moeten leerlingen
optimaal met elkaar kunnen overleggen.

75
Begrippenlijst

− Sociale vaardigheden: leerlingen moeten over bepaalde minimale sociale vaardigheden


beschikken om met elkaar te kunnen samenwerken. Hier moet specifiek aandacht aan
worden besteed.
− Evaluatie van groepsprocessen: na of tijdens het uitvoeren van de opdracht wordt
geëvalueerd hoe de samenwerking is verlopen. De leerkracht speelt hierin een
belangrijke rol.

Werkvormen voor samenwerkend leren


Er zijn verschillende werkvormen voor samenwerken leren, in de leerlijn zijn vier
verschillende vormen opgenomen:
− Samenwerken in tweetallen
− Legpuzzel methode
− Samen Leren
− Groepsonderzoek
Deze vormen van samenwerkend leren zijn beschreven in de handleiding.

76
Aanbevolen literatuur

Aanbevolen literatuur
Samenwerkend leren

Bontekoe, H., Förrer, M., Meijer, P., & Vught, J. van (1994). Samen werken, samen leren.
Samenwerkend leren in het basisonderwijs. Hoevelaken: CPS.
ISBN 90-6508-276 X

Ebbens, S., Ettekoven, S. & Rooijen, J. van (1997). Samenwerkend leren. Praktijkboek.
Groningen: Wolters- Noordhoff.
ISBN 90-01-30750-7

Kagan, S. (2003). Structureel coöperatief leren. Middelburg: Meulenberg


ISBN 90-74233-13-9
Zie ook (www.rpcz.nl)

Samenwerkend leren en ICT

Lange, J. (2003). Samenwerkend leren, ondersteund door ICT. Utrecht: Stichting SURF.
ISBN 90-74256-23-6
Deze publicatie kunt u ook downloaden van de website www.surf.nl.

77