Vous êtes sur la page 1sur 426

Przedmowa

P
o rozpadzie ZSRR dziki pojawieniu si wielu artykuw i ksiek
wolnych od wytycznych" wydziau ideologicznego KC KPZR,
czytajca cz postsowieckiego spoeczestwa dokonaa mnstwa
zadziwiajcych odkry. Wrd nich byo rwnie to, e chocia ukazay
si dziesitki tysicy publikacji o Wielkiej Wojnie Narodowej, wyranie
wida, e jej prawdziwej historii nie ma.
Odejcie w niebyt systemu totalitarnej jednomylnoci, uwolnienie
si historykw od rygorystycznego dyktatu partii i bezceremonialnych
interwencji cenzury, rozszerzenie dostpu do zasobw archiwalnych
i rde zagranicznych pozwolio przewartociowa wydarzenia poli-
tyczne, ktre miay miejsce w Rosji po 1917 roku, i zlikwidowa wiele
biaych plam.
Ale Wielka Wojna Narodowa pod wieloma wzgldami nawet obec-
nie pozostaje nieznana. Jeszcze Stalin powiedzia, e nasze zwycistwo
w 1945 roku przekonywajco wykazao przewag socjalizmu nad kapita-
lizmem". W rezultacie histori trudnej drogi narodu sowieckiego do zwy-
cistwa naleao przedstawia (a zdaniem wielu weteranw nadal naley)
w sposb cakowicie zgodny z ow fundamentaln tez o przewadze".
Jeeli jakie fakty nie pasuj do oglnego obrazu bohaterskiego szlaku",
tym gorzej dla faktw.
W konsekwencji wszystkie zorientowane partyjnie" badania zagad-
nie zwizanych z t wojn stanowi pomieszanie wszelkiego rodzaju
mitw i ewidentnych kamstw. Na przykad, jeeli podsumowa dane,
okae si, e stalinowskie sokoy" w latach 1941-1945 przynajmniej
dwukrotnie zniszczyy cae niemieckie lotnictwo. Bohaterska Czerwona
Marynarka Wojenna jakoby zatopia wszystkie okrty wojenne przeciw-
nika na Batyku i Morzu Czarnym. A dowdcy bohaterskiego" okr-
tu podwodnego K-21 uninowi udao si nawet storpedowa niemiecki
okrt liniowy Tirpitz". Niewane, e pancernik kry si w norweskich
fiordach i nie wychodzi w morze. unin i tak za swoje kamstwo dosta
Gwiazd Bohatera Zwizku Sowieckiego. Przecie wiadomo -jeeli ba-
jek politrukw fakty nie potwierdzaj, tym gorzej dla faktw.
5
Przeszo p wieku historycy z legitymacjami partyjnymi w kiesze-
niach dowodzili, e ponad pi tysicy
1
internowanych polskich oficerw
rozstrzelali w lesie katyskim Niemcy, a nie kaci z NKWD. I e tragicznie
znan biaorusk wiosk Chaty spalili esesmani z sonderkomando, a nie
ukraiscy policjanci. Dostawy broni i sprztu wojskowego dokonywane
przez sprzymierzonych w ramach umowy o lend-leasie naleao opatry-
wa pogardliw etykietk tak zwanej pomocy", poniewa jakoby i bez
niej dalibymy sobie rad. O wielu wydarzeniach i danych liczbowych
z okresu wojny w ogle zakazano wspomina.
Jeden z najbardziej ywotnych mitw, do tej pory obecny w dosownie
wszystkich publikacjach o wydarzeniach 1941 roku, to mit o ogromnej
przewadze Wehrmachtu nad Armi Czerwon w czogach, samolotach,
artylerii i innych rodzajach uzbrojenia. Znaj go wszyscy nasi czytelnicy
- Niemiec miady technik". Chmury niemieckich samolotw zasa-
niajcych skrzydami niebo nad gow, stalowe lawiny czogw, zapenia-
jce wszystkie drogi - oto obraz doskonale znany kademu, kto w miar
regularnie chodzi do kina oglda sowieckie filmy o wojnie". Poza tym
Stalin i jego nastpcy solidnie wbili w gow powojennym pokoleniom
tez o cakowicie niespodziewanym" ataku hitlerowcw na ZSRR, kt-
ry to atak przerwa pokojow prac sowieckich obywateli. Sama myl
za, e praca ta wcale nie miaa pokojowych celw, nawet dzisiaj wielu
osobom wydaje si straszliw herezj.
Legend o absolutnej przewadze ilociowej i jakociowej niemiec-
kiego uzbrojenia, o zaskoczeniu atakiem, o wycznie obronnym charak-
terze sowieckiej doktryny wojennej skwapliwie wykorzystali w swoich
pamitnikach sowieccy marszakowie i generaowie. Jakeby inaczej!
Przecie wanie nieudolni i prymitywni wodzowie z awansu spoecz-
nego oddali pod wadz okupanta 40 procent ludnoci kraju. Zamiast
sensownie wyjani przyczyny swoich katastrofalnych klsk w latach
1941 1942. przejawiali bezgraniczn pomysowo, na tysic sposobw
podtrzymujc legendy o zaskoczeniu i przewadze".
We wspomnieniach ukowa. Rokossowskiego, Jeremienki. Bagra-
miana, Rotmistrowa i Miereckowa, a take setek innych dowdcw wy-
szych stopni, podkrela si niezmiennie, e przeciwnik posiada naj-
lepsze na wiecie czogi", e mia ich bardzo duo. natomiast sowieckie
wozy bojowe byy przestarzae, atwopalne, nie nadaway si do walki,
a z ich armat mona byo najwyej strzela do wrbli". Czerwono-
Pomyka okoo dziewitnastu tysicy, Przyp. tum.
( i
armici musieli wic dokonywa cudw bohaterstwa, obrzucajc pancer-
ne potwory hitlerowcw butelkami zapalajcymi, a nawet... likwidowa
zaogi czogw wroga toporami (!).
We wszystkich sowieckich podrcznikach (i rosyjskich take) wid-
niej informacje, e w przeddzie wojny w zachodnich okrgach woj-
skowych ZSRR Znajdowao si zaledwie 1800 czogw cikich i red-
nich (w tym najnowszych KW i T-34 - 1475). Poza tym byo tam duo
przestarzaych czogw lekkich o ograniczonym zapasie motorogodzin
(dla wyjanienia: byo ich tam 8,5 tysica - autor). Samolotw nowych
typw 1540 i znaczna liczba maszyn przestarzaych konstrukcyjnie" (to
za dodatkowo okoo 7 tysicy samolotw bojowych - autor)
2
.
Fragment ten jest niewtpliwie arcydzieem marksistowskiej myli
historycznej". Przecie dziesi stron wczeniej to samo rdo, opowia-
dajc o sukcesach socjalistycznego budownictwa w czasie trzeciej pi-
ciolatki, informuje, e tylko od 1 stycznia 1939 roku do 1 lipca 1941 roku
sowiecki przemys wyprodukowa 17 754 samoloty bojowe.
A tymczasem Hitler rzuci na Zwizek Sowiecki armad" liczc
zaledwie 3909 maszyn, wrd ktrych byo 639 samolotw transporto-
wych lub cznikowych. Razem z lotnictwem sojusznikw Trzeciej Rze-
szy dawao to 4642 samoloty, czyli dwa razy mniej ni znajdowao si
w sowieckich zachodnich okrgach wojskowych. Natomiast jeeli chodzi
o czogi i dziaa samobiene, to przekraczajce granic wojska niemiec-
kie i sojusznicze dysponoway 3844 wozami bojowymi - miay ich zatem
prawie trzy razy mniej ni rozlokowane po przeciwnej stronie wojska
sowieckie! Poza tym zdecydowan wikszo czogw przeciwnika sta-
nowiy technicznie przestarzae czogi lekkie, wrd ktrych znajdoway
si nawet takie potwory", jak francuskie renault wyprodukowane na po-
cztku lat dwudziestych (na przykad w wojskach rumuskich).
Jako pierwszy zacz podawa w wtpliwo oficjaln wersj o po-
kojowej pracy" i wycznie obronnych planach przedwojennego sowiec-
kiego kierownictwa Wiktor Suworow. A potem lawina ruszya. Znalazy
si dokumenty, pojawiy si relacje naocznych wiadkw, a wiele wcze-
niej ujawnionych faktw trafio na swoje miejsce w ukadance. W rezul-
tacie rwnie i ten mit mona obecnie uzna za obalony'. Ale w zwizku
:
Patrz: Wielikaja Otieczestwiennaja Wojna Sowietskogo Sojuza 1941-1945 gg,
s. 54.
!
Patrz: MI. Mieltiuehow. Upuszczamy] szans Stalina. Moskwa 2000; B.B. Soko-
w. Nieizwiestnyjukw, Misk 2000.
7
Przeszo p wieku historycy z legitymacjami partyjnymi w kiesze-
niach dowodzili, e ponad pi tysicy
1
internowanych polskich oficerw
rozstrzelali w lesie katyskim Niemcy, a nie kaci z NKWD. I e tragicznie
znan biaorusk wiosk Chaty spalili esesmani z sonderkomando, a nie
ukraiscy policjanci. Dostawy broni i sprztu wojskowego dokonywane
przez sprzymierzonych w ramach umowy o lend-leasie naleao opatry-
wa pogardliw etykietk tak zwanej pomocy", poniewa jakoby i bez
niej dalibymy sobie rad. O wielu wydarzeniach i danych liczbowych
z okresu wojny w ogle zakazano wspomina.
Jeden z najbardziej ywotnych mitw, do tej pory obecny w dosownie
wszystkich publikacjach o wydarzeniach 1941 roku, to mit o ogromnej
przewadze Wehrmachtu nad Armi Czerwon w czogach, samolotach,
artylerii i innych rodzajach uzbrojenia. Znaj go wszyscy nasi czytelnicy
- Niemiec miady technik". Chmury niemieckich samolotw zasa-
niajcych skrzydami niebo nad gow, stalowe lawiny czogw, zapenia-
jce wszystkie drogi - oto obraz doskonale znany kademu, kto w miar
regularnie chodzi do kina oglda sowieckie filmy o wojnie". Poza tym
Stalin i jego nastpcy solidnie wbili w gow powojennym pokoleniom
tez o cakowicie niespodziewanym" ataku hitlerowcw na ZSRR, kt-
ry to atak przerwa pokojow prac sowieckich obywateli. Sama myl
za, e praca ta wcale nie miaa pokojowych celw, nawet dzisiaj wielu
osobom wydaje si straszliw herezj.
Legend o absolutnej przewadze ilociowej i jakociowej niemiec-
kiego uzbrojenia, o zaskoczeniu atakiem, o wycznie obronnym charak-
terze sowieckiej doktryny wojennej skwapliwie wykorzystali w swoich
pamitnikach sowieccy marszakowie i generaowie. Jakeby inaczej!
Przecie wanie nieudolni i prymitywni wodzowie z awansu spoecz-
nego oddali pod wadz okupanta 40 procent ludnoci kraju. Zamiast
sensownie wyjani przyczyny swoich katastrofalnych klsk w latach
1941 1942. przejawiali bezgraniczn pomysowo, na tysic sposobw
podtrzymujc legendy o zaskoczeniu i przewadze".
We wspomnieniach ukowa. Rokossowskiego, Jeremienki. Bagra-
miana, Rotmistrowa i Miereckowa, a take setek innych dowdcw wy-
szych stopni, podkrela si niezmiennie, e przeciwnik posiada naj-
lepsze na wiecie czogi", e mia ich bardzo duo. natomiast sowieckie
wozy bojowe byy przestarzae, atwopalne, nie nadaway si do walki,
a z ich armat mona byo najwyej strzela do wrbli". Czerwono-
Pomyka okoo dziewitnastu tysicy, Przyp. tum.
( i
armici musieli wic dokonywa cudw bohaterstwa, obrzucajc pancer-
ne potwory hitlerowcw butelkami zapalajcymi, a nawet... likwidowa
zaogi czogw wroga toporami (!).
We wszystkich sowieckich podrcznikach (i rosyjskich take) wid-
niej informacje, e w przeddzie wojny w zachodnich okrgach woj-
skowych ZSRR Znajdowao si zaledwie 1800 czogw cikich i red-
nich (w tym najnowszych KW i T-34 - 1475). Poza tym byo tam duo
przestarzaych czogw lekkich o ograniczonym zapasie motorogodzin
(dla wyjanienia: byo ich tam 8,5 tysica - autor). Samolotw nowych
typw 1540 i znaczna liczba maszyn przestarzaych konstrukcyjnie" (to
za dodatkowo okoo 7 tysicy samolotw bojowych - autor)
2
.
Fragment ten jest niewtpliwie arcydzieem marksistowskiej myli
historycznej". Przecie dziesi stron wczeniej to samo rdo, opowia-
dajc o sukcesach socjalistycznego budownictwa w czasie trzeciej pi-
ciolatki, informuje, e tylko od 1 stycznia 1939 roku do 1 lipca 1941 roku
sowiecki przemys wyprodukowa 17 754 samoloty bojowe.
A tymczasem Hitler rzuci na Zwizek Sowiecki armad" liczc
zaledwie 3909 maszyn, wrd ktrych byo 639 samolotw transporto-
wych lub cznikowych. Razem z lotnictwem sojusznikw Trzeciej Rze-
szy dawao to 4642 samoloty, czyli dwa razy mniej ni znajdowao si
w sowieckich zachodnich okrgach wojskowych. Natomiast jeeli chodzi
o czogi i dziaa samobiene, to przekraczajce granic wojska niemiec-
kie i sojusznicze dysponoway 3844 wozami bojowymi - miay ich zatem
prawie trzy razy mniej ni rozlokowane po przeciwnej stronie wojska
sowieckie! Poza tym zdecydowan wikszo czogw przeciwnika sta-
nowiy technicznie przestarzae czogi lekkie, wrd ktrych znajdoway
si nawet takie potwory", jak francuskie renault wyprodukowane na po-
cztku lat dwudziestych (na przykad w wojskach rumuskich).
Jako pierwszy zacz podawa w wtpliwo oficjaln wersj o po-
kojowej pracy" i wycznie obronnych planach przedwojennego sowiec-
kiego kierownictwa Wiktor Suworow. A potem lawina ruszya. Znalazy
si dokumenty, pojawiy si relacje naocznych wiadkw, a wiele wcze-
niej ujawnionych faktw trafio na swoje miejsce w ukadance. W rezul-
tacie rwnie i ten mit mona obecnie uzna za obalony'. Ale w zwizku
:
Patrz: Wielikaja Otieczestwiennaja Wojna Sowietskogo Sojuza 1941-1945 gg,
s. 54.
!
Patrz: MI. Mieltiuehow. Upuszczamy] szans Stalina. Moskwa 2000; B.B. Soko-
w. Nieizwiestnyjukw, Misk 2000.
7
z tym okazao si rwnie, e ZSRR absolutnie nie by przygotowany
do prowadzenia wojny obronnej. Stalin i jego generaowie intensywnie
szykowali si do uderzenia na Europ Zachodni. I jak tu byo myle
o obronie?!
Kolejnym wstrzsajcym odkryciem" sta si fakt, e w czerwcu
1941 roku Armia Czerwona w dziedzinie techniki wojskowej dysponowa-
a ogromn ilociow i jakociow przewag nad Wehrmachtem. Oczy-
wicie po straszliwych klskach poniesionych w pocztkowym okresie
wojny przewaga ta znacznie zmalaa. Mimo wszystko jednak Niemcy
w czasie caej wojny nigdy nie mieli wicej czogw ani samolotw od
Armii Czerwonej.
Dlaczego w tej ksice mowa jest o czogach? Dlatego e druga woj-
na wiatowa bya wojn silnikw", a czogi prawie wszdzie stanowiy
gwn si uderzeniow wojsk ldowych. I dlatego rwnie, e w tej
dziedzinie uzbrojenia przewaga Zwizku Sowieckiego robia szczeglnie
due wraenie. Ogem Armia Czerwona miaa w swoim skadzie wicej
czogw ni wszystkie armie wiata razem wzite - 28 tysicy!
Mimo to jednak Wehrmacht w latach 1941-1942 z poraajc atwo-
ci okra i rozbija sowieckie dywizje, korpusy i cae armie. Dyspro-
porcja pomidzy gigantycznymi parametrami sowieckiej machiny wo-
jennej a uzyskanymi przez ni wicej ni skromnymi rezultatami kae
postawi dwa podstawowe pytania:
1. JAK TO BYO MOLIWE? Przecie bajeczki o cakowicie za-
skakujcej" napaci, o ilociowej i jakociowej przewadze niemieckiego
uzbrojenia nijak si maj do rzeczywistoci.
2. JAK TO SI STAO? A konkretnie, jak do tego doszo, e z wojsk
niemieckich ubyo okoo 800 tysicy ludzi, a my stracilimy omiomilio-
now armi? Przy czym na kadego polegego czerwonoarmist przypa-
do dziesiciu wzitych do niewoli albo dezerterw. Walki 1941 roku to
waciwie nie wojna, to raczej masowa kapitulacja Armii Czerwonej.
Ksika ta jest prb udzielenia odpowiedzi na owe JAK", a przy
okazji wyjanienia, GDZIE SIE
f
PODZIAO te 28 tysicy czogw, kt-
rymi w 1941 roku dysponowaa Armia Czerwona.
W ladimir Bieszanow
Anatolii Juras
CZ 1
PRZED WOJN
z tym okazao si rwnie, e ZSRR absolutnie nie by przygotowany
do prowadzenia wojny obronnej. Stalin i jego generaowie intensywnie
szykowali si do uderzenia na Europ Zachodni. I jak tu byo myle
o obronie?!
Kolejnym wstrzsajcym odkryciem" sta si fakt, e w czerwcu
1941 roku Armia Czerwona w dziedzinie techniki wojskowej dysponowa-
a ogromn ilociow i jakociow przewag nad Wehrmachtem. Oczy-
wicie po straszliwych klskach poniesionych w pocztkowym okresie
wojny przewaga ta znacznie zmalaa. Mimo wszystko jednak Niemcy
w czasie caej wojny nigdy nie mieli wicej czogw ani samolotw od
Armii Czerwonej.
Dlaczego w tej ksice mowa jest o czogach? Dlatego e druga woj-
na wiatowa bya wojn silnikw", a czogi prawie wszdzie stanowiy
gwn si uderzeniow wojsk ldowych. I dlatego rwnie, e w tej
dziedzinie uzbrojenia przewaga Zwizku Sowieckiego robia szczeglnie
due wraenie. Ogem Armia Czerwona miaa w swoim skadzie wicej
czogw ni wszystkie armie wiata razem wzite - 28 tysicy!
Mimo to jednak Wehrmacht w latach 1941-1942 z poraajc atwo-
ci okra i rozbija sowieckie dywizje, korpusy i cae armie. Dyspro-
porcja pomidzy gigantycznymi parametrami sowieckiej machiny wo-
jennej a uzyskanymi przez ni wicej ni skromnymi rezultatami kae
postawi dwa podstawowe pytania:
1. JAK TO BYO MOLIWE? Przecie bajeczki o cakowicie za-
skakujcej" napaci, o ilociowej i jakociowej przewadze niemieckiego
uzbrojenia nijak si maj do rzeczywistoci.
2. JAK TO SI STAO? A konkretnie, jak do tego doszo, e z wojsk
niemieckich ubyo okoo 800 tysicy ludzi, a my stracilimy omiomilio-
now armi? Przy czym na kadego polegego czerwonoarmist przypa-
do dziesiciu wzitych do niewoli albo dezerterw. Walki 1941 roku to
waciwie nie wojna, to raczej masowa kapitulacja Armii Czerwonej.
Ksika ta jest prb udzielenia odpowiedzi na owe JAK", a przy
okazji wyjanienia, GDZIE SIE
f
PODZIAO te 28 tysicy czogw, kt-
rymi w 1941 roku dysponowaa Armia Czerwona.
W ladimir Bieszanow
Anatolii Juras
CZ 1
PRZED WOJN
Sowiecko-niemiecka wsppraca wojskowa
(1922-1933)
J
eeli uznamy za pewnik, e celem kadej wojny jest uzyskanie lep-
szej sytuacji ni przed wojn, musimy zauway, e pierwsz woj-
n wiatow (1914-1918) przegrali wszyscy jej gwni europejscy
uczestnicy.
Pastwom ententy, ktre formalnie wygray" w wiatowy konflikt,
zwycistwo przynioso jedynie pogorszenie ich sytuacji. Na przykad
Wielka Brytania wydaa na wojn 8 miliardw funtw, czyli kilkadziesit
razy wicej ni warta bya caa jej marynarka wojenna. W ostatecznym
rozrachunku zapacia za zwycistwo w wojnie cen, ktra w niewy-
obraalny sposb przewyszaa wszelkie rzeczywiste lub rzekome stra-
ty spowodowane przez niemieck konkurencj przemysowo-handlow.
W czasie czterech lat wojny operacje finansowo-kredytowe, ktre do tej
pory przeprowadzay banki londyskiego City, przeniosy si w wik-
szoci na Wall Street. Spowodowao to szybki przepyw angielskich za-
sobw kapitaowych za ocean. Wielka Brytania, ktra przystpowaa do
wojny jako wszechwiatowy wierzyciel, koczya j jako kraj-dunik.
Belgia i pnocna Francja leay w gruzach. Francuzi zyskali tylko
moraln satysfakcj, poniewa wyrwnali rachunki z odwiecznym wro-
giem, no i pod wzgldem wojskowym stali si najsilniejszym pastwem
w Europie.
Ale bez wzgldu na to, jak rnorodne byy konsekwencje wojny, do-
minowao jedno uczucie - rozczarowanie. Wszyscy postrzegali konflikt
z 1914 roku jako nieodwracaln katastrof, ktra doprowadzia do psy-
chologicznego zaamania cywilizacji europejskiej i zniszczenia wielkich
ideaw. Naszemu pokoleniu zabrako wielkich sw" - zwraca si do
swoich wspczesnych pisarz D.H. Lawrencc. W wiadomoci milionw
ludzi bieg historii rozpad si na dwa niezalene nurty - przed" woj-
n i po" wojnie. Przed wojn" - oglnoeuropejska przestrze prawna
i gospodarcza, cigy rozwj nauki, techniki i gospodarki, stopniowe,
lecz stae rozszerzanie sfery swobd obywatelskich.
I l
Po wojnie" - rozpad Europy, przeksztacenie duej jej czci w kon-
glomerat drobnych pastw, czsto o policyjnym systemie rzdw i kie-
rujcych si prymitywn nacjonalistyczn ideologi, nieustanny kryzys
gospodarczy, powrt do totalnej kontroli jednostki.
Na europejskiej wojnie skorzystay jedynie Stany Zjednoczone i Ja-
ponia, ktre wreszcie oficjalnie uzyskay status mocarstw".
Europa za podzielia si na zwycizcw" i zwycionych". Tych
ostatnich zmuszono, by zapacili za wszystko. Wersalski traktat pokojo-
wy z 1919 roku nie by aktem ustanowienia pokoju lepszego ni przed
wojn, ale narzdziem ukarania pokonanych, przede wszystkim Niemiec,
i zainicjowa wszystkie kryzysy i konflikty nastpnego dwudziestolecia.
Stao si tak nie dlatego, e jego postanowienia byy nazbyt surowe, ale
poniewa narusza warunki zawieszenia broni z 11 listopada 1918 roku.
Pitego padziernika 1918 roku rzd niemiecki przesa prezydentowi
Stanw Zjednoczonych T.W. Wilsonowi not, w ktrej przyjmowa jego
Czternacie punktw" i prosi o rozpoczcie rozmw pokojowych. Po
oywionej korespondencji, 5 listopada, prezydent udzieli Niemcom osta-
tecznej odpowiedzi: stwierdza, e sprzymierzone rzdy obwieszczaj
o swoim pragnieniu zawarcia pokoju z niemieckim rzdem na warunkach
przedstawionych przez prezydenta w ordziu do Kongresu z 8 stycznia
1918 roku (Czternacie punktw) i na podstawie regulacji ogoszo-
nych w jego pniejszych ordziach".
Na marginesie: sojusznicy orientowali si doskonale, za czyje pie-
nidze przeprowadzono rewolucj padziernikow w Rosji i na czyich
bagnetach opieraa si wadza sowiecka. W punkcie szstym wysunito
danie ewakuacji niemieckich wojsk z wszystkich rosyjskich terytoriw
i uregulowanie wszelkich problemw wicych si z Rosj, tak aby
zapewni jak najlepsz i najszersz wspprac innych narodw wia-
ta, ktra by daa Rosji stosown okazj do okrelenia, bez przeszkd
i utrudnie, w warunkach penej niezalenoci, swej drogi politycznej
i narodowej; aby zapewni jej szczere przyjcie do ligi wolnych narodw
z rzdem, ktry ona sama sobie wybierze". W tej kwestii Wilson nie-
potrzebnie ama sobie gow. Bolszewicy ju wybrali dla Rosji system
rzdw i nie interesowaa ich opinia ligi wolnych narodw". Ale teryto-
rialnych pretensji wobec Niemiec z wyjtkiem zwrotu Francji Lotaryngii
i Alzacji oraz ustpstw na rzecz odradzajcej si Polski w czternastu
punktach" nic byo.
12
Tak wic warunki zawarcia pokoju powinny wspbrzmie z ordziem
prezydenta Stanw Zjednoczonych, natomiast przedmiotem konferencji
pokojowej stao si przedyskutowanie szczegw wprowadzenia ich
w ycie". Jednym z warunkw zawieszenia broni byo rozbrojenie i ka-
pitulacja Niemiec. Kiedy jednak Niemcy speniy go i okazay si cako-
wicie bezbronne, sojusznicy wprowadzili wojska do Nadrenii, zrywajc
warunki zawieszenia broni i wypowiadajc pozostae zobowizania.
Przedstawicieli Niemiec nawet nic dopuszczono na parysk konfe-
rencj pokojow (I 8.1.1919-21.1.1920). Przez cay czas jej trwania so-
jusznicy nic przerywali blokady Niemiec, a wszystkie ich wojska stay
w pogotowiu. Zmieniy si przy tym warunki zawarcia pokoju i z dwu-
dziestu trzech przedstawionych przez prezydenta Wilsona do traktatu
wczono zaledwie cztery. Francja, ktra dwigaa na sobie gwny ci-
ar tej wojny, nie moga odmwi sobie przyjemnoci zataczenia na cie-
le powalonego wroga. Premier Georges Clemenceau mia tylko jeden cel
- ukara Niemcy i przeksztaci je na zawsze w drugorzdne pastwo.
Warunki traktatowe zawarte byy w trzech blokach - gospodarczym,
terytorialnym i wojskowym. Przede wszystkim zmuszono Niemcy do
uznania swojej cakowitej winy za wywoanie wojny i obciono penymi
kosztami jej prowadzenia. Gigantyczne sumy reparacji
1
miay ostatecz-
nie wyczerpa i tak ju nike zasoby gospodarcze kraju. Po drugie, poza
koloniami Niemcy oddaway rwnie wasne terytoria, w tym cz Prus.
Ziemie te przypady zwycizcom - Francji i Belgii - oraz pastwom wy-
zwolonym spod panowania europejskich imperiw, midzy innymi Pol-
sce, Czechosowacji, czy Litwie. Setki tysicy Niemcw nagle znalazo
si poza armiami swojego kraju i wkrtce z entuzjazmem powitali oni
Hitlera.
Nawiasem mwic, najbardziej dalekowzroczni politycy zachodni
przewidywali zgubne konsekwencje tych decyzji. Na przykad brytyjski
premier Lloyd George 25 marca 1919 roku przekaza konferencji pokojo-
wej memorandum zatytuowane Niektre opinie przedstawione uczest-
nikom konferencji do rozwaenia przed wypracowaniem ostatecznych
warunkw". W dokumencie stwierdzono:
Moecie pozbawi Niemcy ich kolonii, przeksztaci ich siy zbroj-
ne w zwyk policj, sprowadzi niemieck marynark wojenn do po-
ziomu pitorzdnego pastwa, jednake jeeli w kocu Niemcy poczu-
132 miliardy marek w zocie.
13
Po wojnie" - rozpad Europy, przeksztacenie duej jej czci w kon-
glomerat drobnych pastw, czsto o policyjnym systemie rzdw i kie-
rujcych si prymitywn nacjonalistyczn ideologi, nieustanny kryzys
gospodarczy, powrt do totalnej kontroli jednostki.
Na europejskiej wojnie skorzystay jedynie Stany Zjednoczone i Ja-
ponia, ktre wreszcie oficjalnie uzyskay status mocarstw".
Europa za podzielia si na zwycizcw" i zwycionych". Tych
ostatnich zmuszono, by zapacili za wszystko. Wersalski traktat pokojo-
wy z 1919 roku nie by aktem ustanowienia pokoju lepszego ni przed
wojn, ale narzdziem ukarania pokonanych, przede wszystkim Niemiec,
i zainicjowa wszystkie kryzysy i konflikty nastpnego dwudziestolecia.
Stao si tak nie dlatego, e jego postanowienia byy nazbyt surowe, ale
poniewa narusza warunki zawieszenia broni z 11 listopada 1918 roku.
Pitego padziernika 1918 roku rzd niemiecki przesa prezydentowi
Stanw Zjednoczonych T.W. Wilsonowi not, w ktrej przyjmowa jego
Czternacie punktw" i prosi o rozpoczcie rozmw pokojowych. Po
oywionej korespondencji, 5 listopada, prezydent udzieli Niemcom osta-
tecznej odpowiedzi: stwierdza, e sprzymierzone rzdy obwieszczaj
o swoim pragnieniu zawarcia pokoju z niemieckim rzdem na warunkach
przedstawionych przez prezydenta w ordziu do Kongresu z 8 stycznia
1918 roku (Czternacie punktw) i na podstawie regulacji ogoszo-
nych w jego pniejszych ordziach".
Na marginesie: sojusznicy orientowali si doskonale, za czyje pie-
nidze przeprowadzono rewolucj padziernikow w Rosji i na czyich
bagnetach opieraa si wadza sowiecka. W punkcie szstym wysunito
danie ewakuacji niemieckich wojsk z wszystkich rosyjskich terytoriw
i uregulowanie wszelkich problemw wicych si z Rosj, tak aby
zapewni jak najlepsz i najszersz wspprac innych narodw wia-
ta, ktra by daa Rosji stosown okazj do okrelenia, bez przeszkd
i utrudnie, w warunkach penej niezalenoci, swej drogi politycznej
i narodowej; aby zapewni jej szczere przyjcie do ligi wolnych narodw
z rzdem, ktry ona sama sobie wybierze". W tej kwestii Wilson nie-
potrzebnie ama sobie gow. Bolszewicy ju wybrali dla Rosji system
rzdw i nie interesowaa ich opinia ligi wolnych narodw". Ale teryto-
rialnych pretensji wobec Niemiec z wyjtkiem zwrotu Francji Lotaryngii
i Alzacji oraz ustpstw na rzecz odradzajcej si Polski w czternastu
punktach" nic byo.
12
Tak wic warunki zawarcia pokoju powinny wspbrzmie z ordziem
prezydenta Stanw Zjednoczonych, natomiast przedmiotem konferencji
pokojowej stao si przedyskutowanie szczegw wprowadzenia ich
w ycie". Jednym z warunkw zawieszenia broni byo rozbrojenie i ka-
pitulacja Niemiec. Kiedy jednak Niemcy speniy go i okazay si cako-
wicie bezbronne, sojusznicy wprowadzili wojska do Nadrenii, zrywajc
warunki zawieszenia broni i wypowiadajc pozostae zobowizania.
Przedstawicieli Niemiec nawet nic dopuszczono na parysk konfe-
rencj pokojow (I 8.1.1919-21.1.1920). Przez cay czas jej trwania so-
jusznicy nic przerywali blokady Niemiec, a wszystkie ich wojska stay
w pogotowiu. Zmieniy si przy tym warunki zawarcia pokoju i z dwu-
dziestu trzech przedstawionych przez prezydenta Wilsona do traktatu
wczono zaledwie cztery. Francja, ktra dwigaa na sobie gwny ci-
ar tej wojny, nie moga odmwi sobie przyjemnoci zataczenia na cie-
le powalonego wroga. Premier Georges Clemenceau mia tylko jeden cel
- ukara Niemcy i przeksztaci je na zawsze w drugorzdne pastwo.
Warunki traktatowe zawarte byy w trzech blokach - gospodarczym,
terytorialnym i wojskowym. Przede wszystkim zmuszono Niemcy do
uznania swojej cakowitej winy za wywoanie wojny i obciono penymi
kosztami jej prowadzenia. Gigantyczne sumy reparacji
1
miay ostatecz-
nie wyczerpa i tak ju nike zasoby gospodarcze kraju. Po drugie, poza
koloniami Niemcy oddaway rwnie wasne terytoria, w tym cz Prus.
Ziemie te przypady zwycizcom - Francji i Belgii - oraz pastwom wy-
zwolonym spod panowania europejskich imperiw, midzy innymi Pol-
sce, Czechosowacji, czy Litwie. Setki tysicy Niemcw nagle znalazo
si poza armiami swojego kraju i wkrtce z entuzjazmem powitali oni
Hitlera.
Nawiasem mwic, najbardziej dalekowzroczni politycy zachodni
przewidywali zgubne konsekwencje tych decyzji. Na przykad brytyjski
premier Lloyd George 25 marca 1919 roku przekaza konferencji pokojo-
wej memorandum zatytuowane Niektre opinie przedstawione uczest-
nikom konferencji do rozwaenia przed wypracowaniem ostatecznych
warunkw". W dokumencie stwierdzono:
Moecie pozbawi Niemcy ich kolonii, przeksztaci ich siy zbroj-
ne w zwyk policj, sprowadzi niemieck marynark wojenn do po-
ziomu pitorzdnego pastwa, jednake jeeli w kocu Niemcy poczu-
132 miliardy marek w zocie.
13
j, e podczas zawierania traktatu pokojowego w 1919 roku postpiono
z nimi niesprawiedliwie, znajd sposb, aby wymusi na zwycizcach
rekompensat [...]. Niesprawiedliwo i pycha okazane w chwili tryumfu
nigdy nie zostan zapomniane i wybaczone.
Z tych wanie powodw zdecydowanie sprzeciwiam si przekaza-
niu wielkiej liczby obywateli Niemiec pod wadz innych pastw; naley
przeciwstawia si temu, na ile jest to praktycznie moliwe. Nie mog
nic upatrywa przyczyny przyszej wojny w tym, e nard niemiecki,
ktry okaza si jednym z njenergiczniejszych i najsilniejszych narodw
wiata, zostanie okrony piercieniem niewielkich pastw. Wiele z tych
narodw nigdy wczeniej nie zdoao stworzy wasnych stabilnych rz-
dw, a teraz do kadego z tych pastw trafi rzesza Niemcw dajcych
poczenia z ojczyzn. Propozycja komisji do spraw polskich dotyczca
przekazania 2 100 000 Niemcw pod wadz narodu o innej religii, kt-
remu w cigu caej swojej historii nie udao si udowodni, e jest zdolny
do stworzenia stabilnych rzdw, moim zdaniem wczeniej czy pniej
doprowadzi do wybuchu nowej wojny na wschodzie Europy".
Przestrg nie wysuchano. Francja dya do utworzenia bloku nie-
podlegych katolickich pastw od Austrii po Doln Nadreni. Szcze-
glnie trudna bya sprawa tak zwanego polskiego korytarza. Jak napisa
w 1929 roku M. Follick: Aby da Polsce port morski, popeniono kolejne
przestpstwo wobec Niemiec - odebrano im Gdask [...]. Ale ze wszyst-
kiego, co w Niemczech niemieckie, Gdask jest najbardziej niemiecki
[...]. Prdzej czy pniej polski korytarz staby si przyczyn przyszej
wojny. Jeeli Polska nic odda korytarza, powinna przygotowa si na
mordercz wojn z Niemcami, anarchi i by moe powrt do stanu nie-
woli, z ktrego tak niedawno si oswobodzia"
2
.
:
Naley stwierdzi, e autor w przytoczonej wyej argumentacji przedstawia nie-
mieckie krzywdy" w sposb do jednostronny i wyranie nie dostrzega drobnego fak-
tu. e dua cz terytoriw, ktre Polska uzyskaa od Niemiec w wyniku konferencji
pokojowej, bo tereny, ktre w XVIII w ieku dostay si pod wadanie Niemiec w wyniku
grabiey rozbiorowej. Na tej samej zasadzie mona by uzna, e pokrzywdzeniem"
Rosji byo odebranie jej Kongreswki, /reszt takie przekonanie chyba istniao u wad-
cw ZSRR i std brao si cige denie do naprawy" tego stanu rzeczy. Przyjmujc
w swoich wywodach wyranie proniemieckie stanowisko, autor nie ma ochoty zauwa-
y. e bez odzyskania ziem zaboru pruskiego ze lskiem i osawionym korytarzem"
Polska byaby kadubowym, niezdolnym do prawdziwego, suwerennego istnienia
tworem. Na marginesie warto te zauway, e eyiowani przez autora Lloyd George
i Follick nie tylko wykazuj si niechci do Polski, ale i kiepsk wiedz historyczn.
14
Dziesi lat pniej wszystkie te przepowiednie si sprawdz, ale na
razie... Na razie trwa w najlepsze pokj zwycizcw". Niemcy przede
wszystkim zwrciy Francji Alzacj i Lotaryngi, Belgii za okrgi Mal-
medy i Eupen. Cz Pomorza i terenw Prus Zachodnich oddano Polsce,
Gdask przeksztacono w Wolne Miasto, Memel (Kajpeda) przeszed
pod zarzd zwycizcw i w 1923 roku zosta przekazany Litwie. Poza
tym w 1920 roku Dania otrzymaa cz Szlezwiku, a w 1921 roku Pol-
ska uzyskaa cz Grnego lska. Niewielki fragment terenw lska
przypad Czechosowacji'. Zagbie Saary na pitnacie lat oddawano
pod zarzd Ligi Narodw, a jego kopalnie przekazano we wadanie Fran-
cji. Niemcy pozbawiono wszystkich kolonii, ktre pniej podzielono
pomidzy Wielk Brytani, Francj, Belgi i Japoni.
Oczywicie autorzy traktatu pokojowego zdawali sobie spraw z jego
niesprawiedliwoci i dlatego tworzc blok warunkw wojskowych, dy-
li do wyeliminowania na zawsze niemieckiej potgi militarnej. Zwyciz-
cy zniszczyli lub skonfiskowali wiksz cz uzbrojenia i rodkw jego
produkcji, pozbawili Niemcy nowych rodzajw broni, jakie pojawiy si
w czasie wojny - samolotw, czogw, okrtw podwodnych i gazw
trujcych - a poza tym zmniejszyli do minimum niemieckie siy zbrojne.
Zgodnie z traktatem 14 tysicy samolotw przekazano sojusznikom lub
oddano na zom. Marynark wojenn zredukowano do symbolicznego
poziomu - 15 tysicy personelu, 6 przestarzaych pancernikw, 6 lek-
kich krownikw i 24 torpedowce. Ponadto w ramach rozliczania repa-
racji skonfiskowano wikszo statkw handlowych. Zakazano eksportu
do Niemiec broni i innego sprztu wojskowego, miaa ulec zniszczeniu
wikszo fortyfikacji.
Przed wojn siy ldowe Niemiec liczyy dwa miliony ludzi. Zgodnie
z traktatem nie mogy one obecnie przekracza 100 tysicy, natomiast
Pisanie, e Polska przez ca histori nic stworzya stabilnych rzdw, albo nazywanie
najbardziej niemieckim z niemieckich" miast Gdaska, ktry przy caym swoim sa-
morzdzie i dominujcym ywiole niemieckim mia spor grup ludnoci polskiej, by
miastem zarazem krlewskim i hanzeatyckim i zosta zagrabiony przez Prusy dopiero
w 1793 roku. le wiadczy zarwno o znajomoci faktu, jak i o obiektywnoci. Jeeli
pisze si o Niemcach na terenach oddanych Polsce, to warto jednak wspomnie, e byli
tam oni mniejszoci, a o przyczeniu czci Grnego lska zadecydoway plebiscyty
i trzy powstania. Przyp. tum.
;
Nie tyle przypad, co w latach 191 S 1919 zosta zagarnity zbrojnie przez Czechy,
ktre nie dopuciy take do przeprowadzenia na tych terenach plebiscytu. W konse-
kwencji Zaolzie z okoo 150 000 Polakw zostao przyczone do Czech. Przyp. tum.
15
j, e podczas zawierania traktatu pokojowego w 1919 roku postpiono
z nimi niesprawiedliwie, znajd sposb, aby wymusi na zwycizcach
rekompensat [...]. Niesprawiedliwo i pycha okazane w chwili tryumfu
nigdy nie zostan zapomniane i wybaczone.
Z tych wanie powodw zdecydowanie sprzeciwiam si przekaza-
niu wielkiej liczby obywateli Niemiec pod wadz innych pastw; naley
przeciwstawia si temu, na ile jest to praktycznie moliwe. Nie mog
nic upatrywa przyczyny przyszej wojny w tym, e nard niemiecki,
ktry okaza si jednym z njenergiczniejszych i najsilniejszych narodw
wiata, zostanie okrony piercieniem niewielkich pastw. Wiele z tych
narodw nigdy wczeniej nie zdoao stworzy wasnych stabilnych rz-
dw, a teraz do kadego z tych pastw trafi rzesza Niemcw dajcych
poczenia z ojczyzn. Propozycja komisji do spraw polskich dotyczca
przekazania 2 100 000 Niemcw pod wadz narodu o innej religii, kt-
remu w cigu caej swojej historii nie udao si udowodni, e jest zdolny
do stworzenia stabilnych rzdw, moim zdaniem wczeniej czy pniej
doprowadzi do wybuchu nowej wojny na wschodzie Europy".
Przestrg nie wysuchano. Francja dya do utworzenia bloku nie-
podlegych katolickich pastw od Austrii po Doln Nadreni. Szcze-
glnie trudna bya sprawa tak zwanego polskiego korytarza. Jak napisa
w 1929 roku M. Follick: Aby da Polsce port morski, popeniono kolejne
przestpstwo wobec Niemiec - odebrano im Gdask [...]. Ale ze wszyst-
kiego, co w Niemczech niemieckie, Gdask jest najbardziej niemiecki
[...]. Prdzej czy pniej polski korytarz staby si przyczyn przyszej
wojny. Jeeli Polska nic odda korytarza, powinna przygotowa si na
mordercz wojn z Niemcami, anarchi i by moe powrt do stanu nie-
woli, z ktrego tak niedawno si oswobodzia"
2
.
:
Naley stwierdzi, e autor w przytoczonej wyej argumentacji przedstawia nie-
mieckie krzywdy" w sposb do jednostronny i wyranie nie dostrzega drobnego fak-
tu. e dua cz terytoriw, ktre Polska uzyskaa od Niemiec w wyniku konferencji
pokojowej, bo tereny, ktre w XVIII w ieku dostay si pod wadanie Niemiec w wyniku
grabiey rozbiorowej. Na tej samej zasadzie mona by uzna, e pokrzywdzeniem"
Rosji byo odebranie jej Kongreswki, /reszt takie przekonanie chyba istniao u wad-
cw ZSRR i std brao si cige denie do naprawy" tego stanu rzeczy. Przyjmujc
w swoich wywodach wyranie proniemieckie stanowisko, autor nie ma ochoty zauwa-
y. e bez odzyskania ziem zaboru pruskiego ze lskiem i osawionym korytarzem"
Polska byaby kadubowym, niezdolnym do prawdziwego, suwerennego istnienia
tworem. Na marginesie warto te zauway, e eyiowani przez autora Lloyd George
i Follick nie tylko wykazuj si niechci do Polski, ale i kiepsk wiedz historyczn.
14
Dziesi lat pniej wszystkie te przepowiednie si sprawdz, ale na
razie... Na razie trwa w najlepsze pokj zwycizcw". Niemcy przede
wszystkim zwrciy Francji Alzacj i Lotaryngi, Belgii za okrgi Mal-
medy i Eupen. Cz Pomorza i terenw Prus Zachodnich oddano Polsce,
Gdask przeksztacono w Wolne Miasto, Memel (Kajpeda) przeszed
pod zarzd zwycizcw i w 1923 roku zosta przekazany Litwie. Poza
tym w 1920 roku Dania otrzymaa cz Szlezwiku, a w 1921 roku Pol-
ska uzyskaa cz Grnego lska. Niewielki fragment terenw lska
przypad Czechosowacji'. Zagbie Saary na pitnacie lat oddawano
pod zarzd Ligi Narodw, a jego kopalnie przekazano we wadanie Fran-
cji. Niemcy pozbawiono wszystkich kolonii, ktre pniej podzielono
pomidzy Wielk Brytani, Francj, Belgi i Japoni.
Oczywicie autorzy traktatu pokojowego zdawali sobie spraw z jego
niesprawiedliwoci i dlatego tworzc blok warunkw wojskowych, dy-
li do wyeliminowania na zawsze niemieckiej potgi militarnej. Zwyciz-
cy zniszczyli lub skonfiskowali wiksz cz uzbrojenia i rodkw jego
produkcji, pozbawili Niemcy nowych rodzajw broni, jakie pojawiy si
w czasie wojny - samolotw, czogw, okrtw podwodnych i gazw
trujcych - a poza tym zmniejszyli do minimum niemieckie siy zbrojne.
Zgodnie z traktatem 14 tysicy samolotw przekazano sojusznikom lub
oddano na zom. Marynark wojenn zredukowano do symbolicznego
poziomu - 15 tysicy personelu, 6 przestarzaych pancernikw, 6 lek-
kich krownikw i 24 torpedowce. Ponadto w ramach rozliczania repa-
racji skonfiskowano wikszo statkw handlowych. Zakazano eksportu
do Niemiec broni i innego sprztu wojskowego, miaa ulec zniszczeniu
wikszo fortyfikacji.
Przed wojn siy ldowe Niemiec liczyy dwa miliony ludzi. Zgodnie
z traktatem nie mogy one obecnie przekracza 100 tysicy, natomiast
Pisanie, e Polska przez ca histori nic stworzya stabilnych rzdw, albo nazywanie
najbardziej niemieckim z niemieckich" miast Gdaska, ktry przy caym swoim sa-
morzdzie i dominujcym ywiole niemieckim mia spor grup ludnoci polskiej, by
miastem zarazem krlewskim i hanzeatyckim i zosta zagrabiony przez Prusy dopiero
w 1793 roku. le wiadczy zarwno o znajomoci faktu, jak i o obiektywnoci. Jeeli
pisze si o Niemcach na terenach oddanych Polsce, to warto jednak wspomnie, e byli
tam oni mniejszoci, a o przyczeniu czci Grnego lska zadecydoway plebiscyty
i trzy powstania. Przyp. tum.
;
Nie tyle przypad, co w latach 191 S 1919 zosta zagarnity zbrojnie przez Czechy,
ktre nie dopuciy take do przeprowadzenia na tych terenach plebiscytu. W konse-
kwencji Zaolzie z okoo 150 000 Polakw zostao przyczone do Czech. Przyp. tum.
15
korpus oficerski ograniczono do 4 tysicy lud/i. Zakazano obowizkowej
suby wojskowej, ktra od tej pory staa si ochotnicza. Aby uniemo-
liwi utworzenie przeszkolonej rezerwy wojskowej, ustanowiono dugie
okresy suby (oficerowie 25 lat, onierze innych stopni - 12 lat). Sztab
Generalny zosta rozwizany, a wysze szkoy wojskowe zamknite.
Realizacji traktatu przez Niemcy powinna pilnowa Sojusznicza Ko-
misja Kontroli, w ktrej skad wchodziy grupy nadzorujce przemys
i kady z rodzajw wojsk. Inspektorami byli specjalici wojskowi piciu
pastw przygotowujcych traktat - Wielkiej Brytanii, Francji, Woch,
Belgii i Japonii. Delegacja amerykaska pod przewodnictwem prezyden-
ta Wilsona braa udzia w posiedzeniach w Wersalu, ale Senat Stanw
Zjednoczonych odmwi ratyfikacji traktatu i Amerykanie nie uczestni-
czyli w pracach Komisji Kontroli. Niejest to traktat pokojowy - ostrzeg
jeden z czonkw amerykaskiej delegacji. - Widz w nim przynajmniej
jedenacie wojen".
Warunki traktatu wersalskiego ogoszono 7 maja 1919 roku i ich su-
rowo oszoomia nard niemiecki. Ludzie poczuli, e ich zniewaono
i zdradzono. Niemcy odrzucali zbiorow odpowiedzialno za wywoanie
wojny. Uwaali, e zmusiy ich do niej Francja i Rosja. Co wicej, mie-
li nadziej, e radykalna zmiana systemu rzdw, zastpienie monarchii
parlamentarn demokracj, przyniesie zagodzenie warunkw zawarcia
pokoju. Niemieccy obywatele wyszli na znak protestu na ulice, ogasza-
jc, e traktat wersalski jest traktatem przemocy".
Prezydent Niemiec socjalista Friedrich Ebert nazwa traktat niezno-
nym i niewykonalnym", jednak jego rzd nie mia innego wyjcia i mu-
sia go ratyfikowa. Prowadzona przez sprzymierzonych blokada morska
doprowadzia do godu w kraju. Gdyby Niemcy sprzeciwili si traktato-
wi, wojska francuskie, brytyjskie i amerykaskie rozmieszczone w duej
liczbie wzdu linii Renu dokonayby inwazji. Rzd niemiecki ustpi
zaledwie dwadziecia minut przed ostatecznym terminem. Formalnie
Niemcy podpisay znienawidzony traktat 28 lipca 1919 roku. Obecny
przy tym premier Woch F.S. Nitti napisa w swej ksice o charaktery-
stycznym tytule L 'Europa senzapace - Nie ma pokoju w Europie:
W historii wspczesnej na zawsze pozostanie ten straszliwy pre-
cedens - wbrew wszystkim przysigom, obyczajom i tradycjom, przed-
stawicielom Niemiec nie pozwolono zabra gosu i mieli tylko jedno
wyjcie - podpisa pokj. Gd, ndza, groba rewolucji nie pozwoliy
postpi inaczej". Wanie te okolicznoci umoliwiy pniej Hitlerowi
In
skupienie wok siebie caych Niemiec i usprawiedliwienie w oczach na-
rodu niemieckiego kadego zamania grabieczego pokoju".
Przy akompaniamencie salutu artyleryjskiego 28 lipca 1919 roku po-
grzebana zostaa pierwsza wojna wiatowa i rozpoczta druga. Jej bezpo-
redni przyczyn sta si traktat wersalski.
Niemcy poniosy klsk militarn, a w 1920 roku dotkn je krach
gospodarczy. Przekazanie zwycizcom w ramach reparacji zasobw ma-
terialnych, inflacja, destabilizacja polityczna prowadziy do spadku pro-
dukcji przemysowej. Brak mechanizmu rozliczania reparacji powodowa
nieustanne kryzysy, ktre pod naciskiem Francji rozwizywano metodami
siowymi. Na przykad pod koniec 1922 roku niemieckie wadze zwr-
ciy si do rzdw zwyciskich pastw z prob o czasowe zawieszenie
patnoci wynikajcych z traktatu wersalskiego. Francuski premier Ray-
mond Poincare odmwi wyraenia zgody, a kiedy Niemcy wstrzymay
wypaty dla Francji, rozkaza francuskim wojskom zaj Zagbie Ruhry,
ktre dostarczao cztery pite niemieckiej produkcji wgla i stali.
W czasie kryzysu ze stycznia 1923 roku inflacja w Niemczech osi-
gna taki poziom, e do kupna bochenka chleba potrzebna bya taczka
niemieckich marek. Cay kraj ogarniay niepokoje spoeczne i zamieszki;
w cigu p roku wojsko musiao tumi bunty lewicowych i prawico-
wych ekstremistw, w tym rwnie pucz rozpoczty w monachijskiej pi-
wiarni przez Adolfa Hitlera i narodowych socjalistw.
W Niemczech coraz silniejsze stawao si denie do remilitaryza-
cji i wyraali je nie tylko radykalni nacjonalici. Poniewa siy zbrojne
z trudnoci mogy zapewni bezpieczestwo wewntrzne i absolutnie
nie byyby w stanie obroni granic Niemiec w nieprzyjaznej im Europie,
by to przejaw troski o dobro kraju, jak te obaw przed obc interwen-
cj. Niektrzy kierowali si nadziejami na zyski i przywrcenie danego
midzynarodowego znaczenia Niemiec. Bez wzgldu jednak na motywy
kadr oficersk, politykw i przemysowcw poczyo haso swobody
zbroje. Aby je zrealizowa, byli gotowi zama postanowienia traktatu
wersalskiego.
W czerwcu 1920 roku resort wojskowy mianowa gwnodowodz-
cym stutysicznej Reichswehry generaa majora Hansa von Seeckta.
Podczas organizowania nowych niemieckich si zbrojnych przywiecaa
mu zasada bezbronny - lekcewaony", a za swoje gwne zadanie uzna
neutralizowanie trucizny" traktatu wersalskiego.
17
korpus oficerski ograniczono do 4 tysicy lud/i. Zakazano obowizkowej
suby wojskowej, ktra od tej pory staa si ochotnicza. Aby uniemo-
liwi utworzenie przeszkolonej rezerwy wojskowej, ustanowiono dugie
okresy suby (oficerowie 25 lat, onierze innych stopni - 12 lat). Sztab
Generalny zosta rozwizany, a wysze szkoy wojskowe zamknite.
Realizacji traktatu przez Niemcy powinna pilnowa Sojusznicza Ko-
misja Kontroli, w ktrej skad wchodziy grupy nadzorujce przemys
i kady z rodzajw wojsk. Inspektorami byli specjalici wojskowi piciu
pastw przygotowujcych traktat - Wielkiej Brytanii, Francji, Woch,
Belgii i Japonii. Delegacja amerykaska pod przewodnictwem prezyden-
ta Wilsona braa udzia w posiedzeniach w Wersalu, ale Senat Stanw
Zjednoczonych odmwi ratyfikacji traktatu i Amerykanie nie uczestni-
czyli w pracach Komisji Kontroli. Niejest to traktat pokojowy - ostrzeg
jeden z czonkw amerykaskiej delegacji. - Widz w nim przynajmniej
jedenacie wojen".
Warunki traktatu wersalskiego ogoszono 7 maja 1919 roku i ich su-
rowo oszoomia nard niemiecki. Ludzie poczuli, e ich zniewaono
i zdradzono. Niemcy odrzucali zbiorow odpowiedzialno za wywoanie
wojny. Uwaali, e zmusiy ich do niej Francja i Rosja. Co wicej, mie-
li nadziej, e radykalna zmiana systemu rzdw, zastpienie monarchii
parlamentarn demokracj, przyniesie zagodzenie warunkw zawarcia
pokoju. Niemieccy obywatele wyszli na znak protestu na ulice, ogasza-
jc, e traktat wersalski jest traktatem przemocy".
Prezydent Niemiec socjalista Friedrich Ebert nazwa traktat niezno-
nym i niewykonalnym", jednak jego rzd nie mia innego wyjcia i mu-
sia go ratyfikowa. Prowadzona przez sprzymierzonych blokada morska
doprowadzia do godu w kraju. Gdyby Niemcy sprzeciwili si traktato-
wi, wojska francuskie, brytyjskie i amerykaskie rozmieszczone w duej
liczbie wzdu linii Renu dokonayby inwazji. Rzd niemiecki ustpi
zaledwie dwadziecia minut przed ostatecznym terminem. Formalnie
Niemcy podpisay znienawidzony traktat 28 lipca 1919 roku. Obecny
przy tym premier Woch F.S. Nitti napisa w swej ksice o charaktery-
stycznym tytule L 'Europa senzapace - Nie ma pokoju w Europie:
W historii wspczesnej na zawsze pozostanie ten straszliwy pre-
cedens - wbrew wszystkim przysigom, obyczajom i tradycjom, przed-
stawicielom Niemiec nie pozwolono zabra gosu i mieli tylko jedno
wyjcie - podpisa pokj. Gd, ndza, groba rewolucji nie pozwoliy
postpi inaczej". Wanie te okolicznoci umoliwiy pniej Hitlerowi
In
skupienie wok siebie caych Niemiec i usprawiedliwienie w oczach na-
rodu niemieckiego kadego zamania grabieczego pokoju".
Przy akompaniamencie salutu artyleryjskiego 28 lipca 1919 roku po-
grzebana zostaa pierwsza wojna wiatowa i rozpoczta druga. Jej bezpo-
redni przyczyn sta si traktat wersalski.
Niemcy poniosy klsk militarn, a w 1920 roku dotkn je krach
gospodarczy. Przekazanie zwycizcom w ramach reparacji zasobw ma-
terialnych, inflacja, destabilizacja polityczna prowadziy do spadku pro-
dukcji przemysowej. Brak mechanizmu rozliczania reparacji powodowa
nieustanne kryzysy, ktre pod naciskiem Francji rozwizywano metodami
siowymi. Na przykad pod koniec 1922 roku niemieckie wadze zwr-
ciy si do rzdw zwyciskich pastw z prob o czasowe zawieszenie
patnoci wynikajcych z traktatu wersalskiego. Francuski premier Ray-
mond Poincare odmwi wyraenia zgody, a kiedy Niemcy wstrzymay
wypaty dla Francji, rozkaza francuskim wojskom zaj Zagbie Ruhry,
ktre dostarczao cztery pite niemieckiej produkcji wgla i stali.
W czasie kryzysu ze stycznia 1923 roku inflacja w Niemczech osi-
gna taki poziom, e do kupna bochenka chleba potrzebna bya taczka
niemieckich marek. Cay kraj ogarniay niepokoje spoeczne i zamieszki;
w cigu p roku wojsko musiao tumi bunty lewicowych i prawico-
wych ekstremistw, w tym rwnie pucz rozpoczty w monachijskiej pi-
wiarni przez Adolfa Hitlera i narodowych socjalistw.
W Niemczech coraz silniejsze stawao si denie do remilitaryza-
cji i wyraali je nie tylko radykalni nacjonalici. Poniewa siy zbrojne
z trudnoci mogy zapewni bezpieczestwo wewntrzne i absolutnie
nie byyby w stanie obroni granic Niemiec w nieprzyjaznej im Europie,
by to przejaw troski o dobro kraju, jak te obaw przed obc interwen-
cj. Niektrzy kierowali si nadziejami na zyski i przywrcenie danego
midzynarodowego znaczenia Niemiec. Bez wzgldu jednak na motywy
kadr oficersk, politykw i przemysowcw poczyo haso swobody
zbroje. Aby je zrealizowa, byli gotowi zama postanowienia traktatu
wersalskiego.
W czerwcu 1920 roku resort wojskowy mianowa gwnodowodz-
cym stutysicznej Reichswehry generaa majora Hansa von Seeckta.
Podczas organizowania nowych niemieckich si zbrojnych przywiecaa
mu zasada bezbronny - lekcewaony", a za swoje gwne zadanie uzna
neutralizowanie trucizny" traktatu wersalskiego.
17
W istocie od samego pocztku Seeckt znajdowa sposoby na omijanie
ogranicze traktatowych i stara si wynajdowa nowe furtki. Pod nie-
winn nazw Zarzdu Wojsk zachowa sztab generalny i maskowa jego
rozmaite wydziay pod innymi fikcyjnymi nazwami. Na przykad oddzia
rozpoznania sztabu dziaa za porednictwem dwch fikcyjnych agencji.
o nazwach wydzia statystyczny" oraz suba dobrobytu". Seeckt pora-
dzi sobie take z nakazem likwidacji wyszych szk wojskowych, two-
rzc w siach zbrojnych program kursw specjalnych", realizujcych te
same zadania co uczelnie.
Aby zwikszy liczebno kadry oficerskiej, Seeckt ukrywa aparat
dowdczy, potajemnie umieszczajc oficerw na stanowiskach cywilne-
go personelu zarwno w Ministerstwie Obrony, jak w innych resortach
rzdowych, i dodajc nowy kontyngent w celu obsadzenia fikcyjnych wa-
katw. Seeckt utrzymywa take nielegalne jednostki wojskowe, ktrych
zadaniem bya obrona wschodnich granic Niemiec przed ewentualnym
atakiem si zbrojnych odrodzonego pastwa polskiego. Jednostki te (tak
zwana Schwarze Reichswehr - Czarna Reichswehra) skupiay okoo 60
tysicy byych czonkw paramilitarnych oddziaw ochotniczych
4
, byy
przeszkolone, uzbrojone i fikcyjnie przedstawiane jako grupy robocze.
w pniejszym okresie Schwarzc Rcichswehr musiaa zosta rozformowana.
Seeckt patrzy take przez palce na liczebny wzrost si policyjnych,
przekraczajcy ograniczenia ustalone w traktacie wersalskim, wykorzy-
stywa bowiem policj jako rezerw stanu osobowego si zbrojnych. Za-
prawieni w walkach oficerowie wkadali mundury policyjne i zajmowali
si przygotowaniem wojskowym tysicy rekrutw. Sama tylko pruska
policja liczya 85 tysicy ludzi wyposaonych w karabiny, karabiny ma-
szynowe, a nawet samochody pancerne. Niektrzy ze specjalnie prze-
szkolonych niemieckich policjantw w czasie drugiej wojny wiatowej
dowodzili dywizjami i korpusami.
Seeckt uzna, e ograniczenie stanu osobowego Reichswehry ma
w niektrych przypadkach nawet dobre strony. Taki stan rzeczy pozwala
mu stosowa wysze kryteria, ni gdyby mia do dyspozycji ogromn
armi poborowych. Na kady wakat onierski lub podoficerski przypa-
dao siedmiu kandydatw. Ci, ktrych wybrano, speniali najsurowsze
na wiecie standardy przygotowania fizycznego. Ich od by niezwykle
wysoki - siedem razy wikszy ni na przykad w wojsku francuskim.
J
Byy lo przede wszystkim Grenzsehutz Ost, Selbschutz oraz Freikorps.
Przyp, tum.
18
Reichswehra von Seeckta bya zawodowymi siami zbrojnymi i z niej
rekrutowaa si pniej kadra dowdcza masowych si zbrojnych.
Kady onierz i oficer Reichswehry szkolony by w taki sposb, aby
mc natychmiast obj wysze stanowisko i ponosi zwizan z nim od-
powiedzialno. W przypadku mobilizacji majorzy mieli sta si pukow-
nikami lub generaami, a najlepsi podoficerowie porucznikami lub ka-
pitanami. Poniewa traktat nie ogranicza liczby szeregowych onierzy
i podoficerw, do awansu przygotowano niezwykle du grup sieran-
tw i plutonowych.
Jednake ograniczenia w wyposaeniu technicznym nie pozwalay
Seecktowi przewiczy w rzeczywistej skali nowych zasad taktycznych
opracowanych w czasie pierwszej wojny wiatowej. wiczenia polowe
i manewry przeprowadzano, posugujc si imitacj uzbrojenia, na przy-
kad czogami z tektury lub armatami z drewnianych beczek. Baloniki
udaway samoloty wroga", a ruch wikszych pododdziaw pozorowali
onierze z tabliczkami pluton", albo siedmiu onierzy z broni ma-
szynow".
W tych trudnych czasach Niemcy postanowili zwrci si do swoich
starych przyjaci - rosyjskich bolszewikw... Sowieckie kierownictwo
na pocztku lat dwudziestych rwnie napotkao szereg problemw. Le-
nin i jego kompania zawodowych rewolucjonistw", ktrzy przy aktyw-
nej niemieckiej pomocy przeprowadzili padziernikowy przewrt i sk-
pali kraj w krwi podczas wojny domowej, zdoali jednak podbi Rosj.
Marsz w gb Europy nie powid si, Polacy odpdzili czerwonych ka-
walerzystw spod Warszawy, przez kraj przetoczya si fala chopskich
powsta. Wszystko to zmusio Biuro Polityczne do zawieszenia na jaki
czas wszechwiatowej rewolucji" i zajcia si sprawami pokojowymi.
Gwnym zadaniem staa si odbudowa gospodarki i normalizacja ycia
w pastwie.
Jednake podpisujc p roku przed zakoczeniem wojny pokj brze-
ski z Niemcami, bolszewicy spowodowali, e Rosjanie ze zwycizcw
stali si zwycionymi, odmowa za spaty przedrewolucyjnych dugw
i szermowanie hasami typu Na Pary!" doprowadziy do politycznej
i gospodarczej izolacji. Wok Sowdepii"' powsta kordon sanitarny,
5
Sowdepia" pogardliwa nazwa Zwizku Sowieckiego utworzona z okrelenia
Sowiet Dieputatow" Rada Delegatw. Rada Delegatw Ludowych odpowiednik
parlamentu - bya teoretycznie najwyszym, a w rzeczywistoci marionetkowym orga-
nem wadzy w ZSRR. Przyp. tum.
I
1
)
W istocie od samego pocztku Seeckt znajdowa sposoby na omijanie
ogranicze traktatowych i stara si wynajdowa nowe furtki. Pod nie-
winn nazw Zarzdu Wojsk zachowa sztab generalny i maskowa jego
rozmaite wydziay pod innymi fikcyjnymi nazwami. Na przykad oddzia
rozpoznania sztabu dziaa za porednictwem dwch fikcyjnych agencji.
o nazwach wydzia statystyczny" oraz suba dobrobytu". Seeckt pora-
dzi sobie take z nakazem likwidacji wyszych szk wojskowych, two-
rzc w siach zbrojnych program kursw specjalnych", realizujcych te
same zadania co uczelnie.
Aby zwikszy liczebno kadry oficerskiej, Seeckt ukrywa aparat
dowdczy, potajemnie umieszczajc oficerw na stanowiskach cywilne-
go personelu zarwno w Ministerstwie Obrony, jak w innych resortach
rzdowych, i dodajc nowy kontyngent w celu obsadzenia fikcyjnych wa-
katw. Seeckt utrzymywa take nielegalne jednostki wojskowe, ktrych
zadaniem bya obrona wschodnich granic Niemiec przed ewentualnym
atakiem si zbrojnych odrodzonego pastwa polskiego. Jednostki te (tak
zwana Schwarze Reichswehr - Czarna Reichswehra) skupiay okoo 60
tysicy byych czonkw paramilitarnych oddziaw ochotniczych
4
, byy
przeszkolone, uzbrojone i fikcyjnie przedstawiane jako grupy robocze.
w pniejszym okresie Schwarzc Rcichswehr musiaa zosta rozformowana.
Seeckt patrzy take przez palce na liczebny wzrost si policyjnych,
przekraczajcy ograniczenia ustalone w traktacie wersalskim, wykorzy-
stywa bowiem policj jako rezerw stanu osobowego si zbrojnych. Za-
prawieni w walkach oficerowie wkadali mundury policyjne i zajmowali
si przygotowaniem wojskowym tysicy rekrutw. Sama tylko pruska
policja liczya 85 tysicy ludzi wyposaonych w karabiny, karabiny ma-
szynowe, a nawet samochody pancerne. Niektrzy ze specjalnie prze-
szkolonych niemieckich policjantw w czasie drugiej wojny wiatowej
dowodzili dywizjami i korpusami.
Seeckt uzna, e ograniczenie stanu osobowego Reichswehry ma
w niektrych przypadkach nawet dobre strony. Taki stan rzeczy pozwala
mu stosowa wysze kryteria, ni gdyby mia do dyspozycji ogromn
armi poborowych. Na kady wakat onierski lub podoficerski przypa-
dao siedmiu kandydatw. Ci, ktrych wybrano, speniali najsurowsze
na wiecie standardy przygotowania fizycznego. Ich od by niezwykle
wysoki - siedem razy wikszy ni na przykad w wojsku francuskim.
J
Byy lo przede wszystkim Grenzsehutz Ost, Selbschutz oraz Freikorps.
Przyp, tum.
18
Reichswehra von Seeckta bya zawodowymi siami zbrojnymi i z niej
rekrutowaa si pniej kadra dowdcza masowych si zbrojnych.
Kady onierz i oficer Reichswehry szkolony by w taki sposb, aby
mc natychmiast obj wysze stanowisko i ponosi zwizan z nim od-
powiedzialno. W przypadku mobilizacji majorzy mieli sta si pukow-
nikami lub generaami, a najlepsi podoficerowie porucznikami lub ka-
pitanami. Poniewa traktat nie ogranicza liczby szeregowych onierzy
i podoficerw, do awansu przygotowano niezwykle du grup sieran-
tw i plutonowych.
Jednake ograniczenia w wyposaeniu technicznym nie pozwalay
Seecktowi przewiczy w rzeczywistej skali nowych zasad taktycznych
opracowanych w czasie pierwszej wojny wiatowej. wiczenia polowe
i manewry przeprowadzano, posugujc si imitacj uzbrojenia, na przy-
kad czogami z tektury lub armatami z drewnianych beczek. Baloniki
udaway samoloty wroga", a ruch wikszych pododdziaw pozorowali
onierze z tabliczkami pluton", albo siedmiu onierzy z broni ma-
szynow".
W tych trudnych czasach Niemcy postanowili zwrci si do swoich
starych przyjaci - rosyjskich bolszewikw... Sowieckie kierownictwo
na pocztku lat dwudziestych rwnie napotkao szereg problemw. Le-
nin i jego kompania zawodowych rewolucjonistw", ktrzy przy aktyw-
nej niemieckiej pomocy przeprowadzili padziernikowy przewrt i sk-
pali kraj w krwi podczas wojny domowej, zdoali jednak podbi Rosj.
Marsz w gb Europy nie powid si, Polacy odpdzili czerwonych ka-
walerzystw spod Warszawy, przez kraj przetoczya si fala chopskich
powsta. Wszystko to zmusio Biuro Polityczne do zawieszenia na jaki
czas wszechwiatowej rewolucji" i zajcia si sprawami pokojowymi.
Gwnym zadaniem staa si odbudowa gospodarki i normalizacja ycia
w pastwie.
Jednake podpisujc p roku przed zakoczeniem wojny pokj brze-
ski z Niemcami, bolszewicy spowodowali, e Rosjanie ze zwycizcw
stali si zwycionymi, odmowa za spaty przedrewolucyjnych dugw
i szermowanie hasami typu Na Pary!" doprowadziy do politycznej
i gospodarczej izolacji. Wok Sowdepii"' powsta kordon sanitarny,
5
Sowdepia" pogardliwa nazwa Zwizku Sowieckiego utworzona z okrelenia
Sowiet Dieputatow" Rada Delegatw. Rada Delegatw Ludowych odpowiednik
parlamentu - bya teoretycznie najwyszym, a w rzeczywistoci marionetkowym orga-
nem wadzy w ZSRR. Przyp. tum.
I
1
)
ktry mia zapobiec rozprzestrzenianiu si bakterii bolszewizmu" [na
marginesie mwic, t epidemiologiczn charakterystyk wasnej ideolo-
gii posuy si sam Lenin na VIII Zjedzie RKP(b)]. Zniesienie blokady
ekonomicznej w styczniu 1920 roku pozwolio rozpocz nawizywanie
kontaktw z pastwami europejskimi, nie stay si one jednak trwae,
poniewa na ich rozwj wywieraa wpyw koniunktura polityczna.
Rosja cakowicie utracia wypracowan przez cesarstwo pozycj na
scenie midzynarodowej oraz terytoria w Europie Wschodniej. Zakres
jej wpyww wrci do stanu sprzed dwustu lat. W tej sytuacji sowiec-
kie kierownictwo mogo albo pogodzi si z regionalnym statusem Rosji
Sowieckiej, albo zacz od nowa walk o powrt do klubu wielkich mo-
carstw. Mwic cilej, nie istniaa nawet taka alternatywa, poniewa bol-
szewizm jest agresywny z natury: komunizm nie moe istnie w jednym
tylko kraju'" - brodaci klasycy doskonale to rozumieli. Dlatego sowieckie
kierownictwo przyjo koncepcj wiatowej rewolucji proletariackiej",
czc now ideologi z tradycyjnym zadaniem polityki zagranicznej,
jakim jest zwikszenie wpyww pastwa na arenie midzynarodowej.
Strategicznym celem polityki zagranicznej staa si globalna przebudowa
systemu stosunkw midzynarodowych, to za czynio gwnymi prze-
ciwnikami Rosji Wielk Brytani i Francj, podstawowym za natural-
nym sprzymierzecem - pokonane Niemcy.
Szesnastego kwietnia 1922 roku, w okresie konferencji w Genui,
we woskim miecie Rapallo sowiecka i niemiecka delegacja podpisay
midzyrzdow umow, na podstawie ktrej przywrcone zostay sto-
sunki dyplomatyczne pomidzy Rosj a Niemcami. Zgodnie z ukadem
oba rzdy rezygnoway wzajemnie z rekompensowania wojennych wy-
datkw i strat niewojskowych poniesionych przez ich kraje i obywateli
w okresie wojny. Oba pastwa obustronnie zaprzestaway pacenia za
utrzymywanie jecw wojennych. Uzgodniono rwnie kwestie o cha-
rakterze gospodarczym.
Podpisanie umowy poprzedziy rozpoczte ju 5 maja 1921 roku du-
gie tajne pertraktacje Leonida Krasina i Karola Radka z pracownikami nie-
mieckiego Ministerstwa Obrony, reprezentowanego midzy innymi przez
generaw Hansa von Seeckta, Kurta von Schleichcra i Ottona Hassa.
Przedmiotem rozmw byo udzielenie przez Niemcy wsparcia we
wzmacnianiu rosyjskiego przemysu zbrojeniowego. Aby stworzy no-
woczesn armi, bolszewicy potrzebowali pomocy finansowej i techno-
logicznej. Rzd sowiecki mia zamiar zbudowa dziki niemieckim sub-
20
sydiom i specjalistom podstawy rnych gazi przemysu zbrojeniowe-
go, w tym rwnie lotniczego.
Niemcy kieroway si swoimi motywami. Rosjanie nie przyoyli
rki do traktatu wersalskiego i nie byli zainteresowani przestrzeganiem
go przez niemieckiego partnera. Ogromne naturalne bogactwa Rosji,
a take poligony oddalone od ciekawskich oczu zachodnich obserwato-
rw idealnie nadaway si zarwno do budowania uzbrojenia zakazanego
przez traktat, jak te szkolenia kadr Reichswehry. Dlatego te Niemcy
byli bardzo zainteresowani pertraktacjami w Rapallo. O ich przebiegu
von Seeckt informowa kanclerza Rzeszy Karla Josepha Wirtha. Rozmo-
wy z sowieckimi emisariuszami zakoczyy si podpisaniem 11 sierpnia
1922 roku tajnych umw.
Aby rozszerzy kontakty pomidzy niemieckimi siami zbrojnymi
a RKKA", Niemcy w lutym 1923 roku wysay do Moskwy delegacj pod
przywdztwem generaa Hassa, szefa departamentu wojskowego Mini-
sterstwa Obrony. W skad delegacji wszed specjalista do spraw techniki
lotniczej z oddziau uzbrojenia i wyposaenia technicznego Reichsweh-
ry. W grudniu tego samego roku utworzono w Moskwie delegatur Re-
ichswehry uywajc skromnej nazwy Zentrale Moskau. Kierowa ni
pukownik von der Lieth-Thomsen. Czym zajmowaa si ta organizacja,
mwi midzy innymi protokoy tajnych pertraktacji, w trakcie ktrych
rozpatrzono nastpujce zagadnienia:
- przeprowadzenie przez koncern Blohm und Voss przebudowy i mo-
dernizacji zakadw produkujcych okrty podwodne w Nikoajewie;
- zbudowanie przez firmy Junkers i Fokker zakadw budowy samo-
lotw;
- skierowanie niemieckich specjalistw do pracy w sowieckich biu-
rach projektowych (budowy samolotw, sprztu artyleryjskiego, amuni-
cji, broni pancernej, przemysu maszynowego).
Podjte decyzje szybko wprowadzano w ycie. Na przykad realizu-
jc zamwienie Reichswehry, sowiecki przemys dostarczy w 1926 roku
do Niemiec 400 tysicy pociskw artyleryjskich do armat kalibru 3 cale
(76 mm). Nie baczc na zakazy traktatowe, sprzymierzone z Rosj
i korzystajce z jej pomocy Niemcy zwikszay swoj potg wojsko-
w. Sprzyjao temu zawarcie nowych tajnych i jawnych porozumie.
' Rabocze-krestjamkaja Krasnaja Armija - Robotniczo-Chopska Armia Czerwo-
na. Przyp. tum.
21
ktry mia zapobiec rozprzestrzenianiu si bakterii bolszewizmu" [na
marginesie mwic, t epidemiologiczn charakterystyk wasnej ideolo-
gii posuy si sam Lenin na VIII Zjedzie RKP(b)]. Zniesienie blokady
ekonomicznej w styczniu 1920 roku pozwolio rozpocz nawizywanie
kontaktw z pastwami europejskimi, nie stay si one jednak trwae,
poniewa na ich rozwj wywieraa wpyw koniunktura polityczna.
Rosja cakowicie utracia wypracowan przez cesarstwo pozycj na
scenie midzynarodowej oraz terytoria w Europie Wschodniej. Zakres
jej wpyww wrci do stanu sprzed dwustu lat. W tej sytuacji sowiec-
kie kierownictwo mogo albo pogodzi si z regionalnym statusem Rosji
Sowieckiej, albo zacz od nowa walk o powrt do klubu wielkich mo-
carstw. Mwic cilej, nie istniaa nawet taka alternatywa, poniewa bol-
szewizm jest agresywny z natury: komunizm nie moe istnie w jednym
tylko kraju'" - brodaci klasycy doskonale to rozumieli. Dlatego sowieckie
kierownictwo przyjo koncepcj wiatowej rewolucji proletariackiej",
czc now ideologi z tradycyjnym zadaniem polityki zagranicznej,
jakim jest zwikszenie wpyww pastwa na arenie midzynarodowej.
Strategicznym celem polityki zagranicznej staa si globalna przebudowa
systemu stosunkw midzynarodowych, to za czynio gwnymi prze-
ciwnikami Rosji Wielk Brytani i Francj, podstawowym za natural-
nym sprzymierzecem - pokonane Niemcy.
Szesnastego kwietnia 1922 roku, w okresie konferencji w Genui,
we woskim miecie Rapallo sowiecka i niemiecka delegacja podpisay
midzyrzdow umow, na podstawie ktrej przywrcone zostay sto-
sunki dyplomatyczne pomidzy Rosj a Niemcami. Zgodnie z ukadem
oba rzdy rezygnoway wzajemnie z rekompensowania wojennych wy-
datkw i strat niewojskowych poniesionych przez ich kraje i obywateli
w okresie wojny. Oba pastwa obustronnie zaprzestaway pacenia za
utrzymywanie jecw wojennych. Uzgodniono rwnie kwestie o cha-
rakterze gospodarczym.
Podpisanie umowy poprzedziy rozpoczte ju 5 maja 1921 roku du-
gie tajne pertraktacje Leonida Krasina i Karola Radka z pracownikami nie-
mieckiego Ministerstwa Obrony, reprezentowanego midzy innymi przez
generaw Hansa von Seeckta, Kurta von Schleichcra i Ottona Hassa.
Przedmiotem rozmw byo udzielenie przez Niemcy wsparcia we
wzmacnianiu rosyjskiego przemysu zbrojeniowego. Aby stworzy no-
woczesn armi, bolszewicy potrzebowali pomocy finansowej i techno-
logicznej. Rzd sowiecki mia zamiar zbudowa dziki niemieckim sub-
20
sydiom i specjalistom podstawy rnych gazi przemysu zbrojeniowe-
go, w tym rwnie lotniczego.
Niemcy kieroway si swoimi motywami. Rosjanie nie przyoyli
rki do traktatu wersalskiego i nie byli zainteresowani przestrzeganiem
go przez niemieckiego partnera. Ogromne naturalne bogactwa Rosji,
a take poligony oddalone od ciekawskich oczu zachodnich obserwato-
rw idealnie nadaway si zarwno do budowania uzbrojenia zakazanego
przez traktat, jak te szkolenia kadr Reichswehry. Dlatego te Niemcy
byli bardzo zainteresowani pertraktacjami w Rapallo. O ich przebiegu
von Seeckt informowa kanclerza Rzeszy Karla Josepha Wirtha. Rozmo-
wy z sowieckimi emisariuszami zakoczyy si podpisaniem 11 sierpnia
1922 roku tajnych umw.
Aby rozszerzy kontakty pomidzy niemieckimi siami zbrojnymi
a RKKA", Niemcy w lutym 1923 roku wysay do Moskwy delegacj pod
przywdztwem generaa Hassa, szefa departamentu wojskowego Mini-
sterstwa Obrony. W skad delegacji wszed specjalista do spraw techniki
lotniczej z oddziau uzbrojenia i wyposaenia technicznego Reichsweh-
ry. W grudniu tego samego roku utworzono w Moskwie delegatur Re-
ichswehry uywajc skromnej nazwy Zentrale Moskau. Kierowa ni
pukownik von der Lieth-Thomsen. Czym zajmowaa si ta organizacja,
mwi midzy innymi protokoy tajnych pertraktacji, w trakcie ktrych
rozpatrzono nastpujce zagadnienia:
- przeprowadzenie przez koncern Blohm und Voss przebudowy i mo-
dernizacji zakadw produkujcych okrty podwodne w Nikoajewie;
- zbudowanie przez firmy Junkers i Fokker zakadw budowy samo-
lotw;
- skierowanie niemieckich specjalistw do pracy w sowieckich biu-
rach projektowych (budowy samolotw, sprztu artyleryjskiego, amuni-
cji, broni pancernej, przemysu maszynowego).
Podjte decyzje szybko wprowadzano w ycie. Na przykad realizu-
jc zamwienie Reichswehry, sowiecki przemys dostarczy w 1926 roku
do Niemiec 400 tysicy pociskw artyleryjskich do armat kalibru 3 cale
(76 mm). Nie baczc na zakazy traktatowe, sprzymierzone z Rosj
i korzystajce z jej pomocy Niemcy zwikszay swoj potg wojsko-
w. Sprzyjao temu zawarcie nowych tajnych i jawnych porozumie.
' Rabocze-krestjamkaja Krasnaja Armija - Robotniczo-Chopska Armia Czerwo-
na. Przyp. tum.
21
Na przykad 12 padziernika 1925 roku podpisano sowiecko-niemiec-
k umow gospodarcz. Sze miesicy pniej, 24 kwietnia 1926 roku,
obie strony podpisay Ukad o przyjani i neutralnoci pomidzy Niem-
cami a ZSRR".
Najbardziej serdeczna przyja czya wojskowych. Od 25 do 30
marca 1926 roku w Berlinie odbyo si cile tajne spotkanie kierow-
nictw resortw wojskowych obu stron. Rozpatrywano na nim sposoby
zwikszenia wsppracy w dziedzinie wojskowoci. Osobami odpowie-
dzialnymi za rozstrzyganie wszystkich spraw zwizanych ze wspprac
wojskow zostay: w Berlinie genera-pukownik von Seeckt, w Moskwie
za zastpca przewodniczcego OGPU, I.S. Unszlicht. Bezporedni or-
ganizacj kontaktw pomidzy obydwiema stronami kierowa w Berlinie
sowiecki attache wojskowy uniew, w Moskwie przedstawiciel Reich-
swehry pukownik Thomsen.
Po wspomnianym spotkaniu sowiecko-niemiecka wsppraca po-
szerzya si, obejmowaa zarwno cile wojskowe, jak i wojskowo-
-przemysowe sfery dziaalnoci. W celu realizacji roboczych kontaktw
z Armi Czerwon von Seeckt zorganizowa w sztabie generalnym nowy
wydzia znany pod nazw Sondcrgruppe R - Grupa Specjalna R [Rosja].
Postanowiono na zasadzie wzajemnoci:
- zapozna si ze stanem i metodyk szkolenia bojowego wojsk oby-
dwu krajw. W tym celu strony powinny kierowa swoich przedstawicie-
li na wiczenia i manewry;
- rozwin cilejsze wspdziaanie w dziedzinie studiw dotycz-
cych wojskowoci, wysya przedstawicieli kadry dowdczej na prze-
szkolenie w uczelniach wojskowych stron;
- skierowa do Niemiec przedstawicieli sowieckich zarzdw woj-
skowych w celu zapoznania si z niemieckimi dowiadczeniami;
- organizowa i realizowa dowiadczenia z broni chemiczn;
- Zorganizowa w ZSRR trzy orodki szkolenia bojowego: lotnictwa -
Lipieck", wojsk pancernych - Kama", wojsk chemicznych - Tomka".
Realizujc opracowany przez niemieckie dowdztwo program roz-
budowy Luftwaffe, corocznie wybierano 60 ludzi, ktrych wysyano na
osiemnastomiesiczne szkolenie lotnicze. Kurs by podzielony na dwa
etapy. Najpierw przez rok kursanci odbywali techniczne szkolenie przy-
gotowawcze w Niemczech, a nastpnie kierowano ich na proczn prak-
tyk do szkoy lotniczej w Lipiecku.
Staa si ona pierwszym po wojnie prawdziwym orodkiem szko-
lenia pilotw dla niemieckiego lotnictwa wojskowego i znalaza si
22
w strukturze organizacyjnej oficjalnie nieistniejcej Luftwaffe. Rzdy za-
przyjanionych pastw - Niemiec i ZSRR - zadbay rwnie o to, eby
niemieccy lotnicy mieli na czym lata i doskonali swoje umiejtnoci.
Zakady lotnicze w Filach otrzymay niemieckie zamwienie na produk-
cj samolotw Junkcrs. Tylko w to jedno przedsibiorstwo produkujce
samoloty rozpoznawcze dla sowieckiego lotnictwa wojskowego zainwe-
stowano ponad 100 milionw niemieckich marek. W budowie samolo-
tw w Zwizku Sowieckim aktywnie uczestniczy niemiecki personel
inynieryjno-techniczny. Poza tym Niemcy w tajemnicy zakupiy w Am-
sterdamie od Antona Fokkera 50 myliwcw, przekazujc je nastpnie do
Lipiecka.
Od 1925 roku niemieccy lotnicy przy zachowaniu najcilejszej tajem-
nicy doskonalili wyszy pilota, opanowywali technik lotw na duych
wysokociach, prowadzili wiczebne strzelania z broni pokadowej do
ruchomych celw, bombardowania z duej wysokoci i lotu nurkowego,
ataki szturmowe na cele naziemne. Wszystko utajniono w niezwykym
stopniu - ciaa trzech ludzi, ktrzy zginli w bazie w wypadku, wysano
do kraju w skrzynkach z napisem czci zamienne". W czasie omiu lat
szeciomiesiczne turnusy szkoleniowe ukoczyo 220 pilotw i czon-
kw personelu latajcego. Wielu spord nich pniej stao si synnymi
asami: Walter Blume, Wilhelm Makrocki, Hans Fuss i inni. W Lipiecku
doskonali swoje lotnicze kwalifikacje Hermann Gring i inni czonko-
wie kardy dowdczej Luftwaffe. Rwnie w Lipiecku przeszkolono 750
ludzi z obsugi naziemnej. Niemieccy piloci uczestniczyli w manewrach
Armii Czerwonej, doskonalc taktyk bliskiego wsparcia lotniczego ope-
racji wojsk ldowych. W pniejszym okresie Luftwaffe zastosowaa j
z zabjcz skutecznoci. Wszystkie wydatki zwizane z organizacj,
wyposaeniem i utrzymaniem ponosia strona niemiecka.
Supertajn szkoln i naukow baz wojsk chemicznych bya Tom-
ka", pooona niedaleko miasta Wolska. Tutaj niemieccy specjalici prze-
prowadzali dowiadczenia z uyciem rodkw trujcych przez artyleri
i lotnictwo, a take badali metody odkaania i dziaa w skaonym te-
renie. W tej samej bazie dokonywano prb rodkw trujcych oraz te-
stowano nowe maski przeciwgazowe. Wszystkie te dziaania odbywa-
y si pod cisym nadzorem szefa Zarzdu Chemicznego RKKA Fisz-
mana, ktry regularnie informowa o przebiegu prac narkoma
7
obrony
Skrt od narodnyj kommisar komisarz ludowy, czyli mitiisicr. Pr/yp. tum.
23
Na przykad 12 padziernika 1925 roku podpisano sowiecko-niemiec-
k umow gospodarcz. Sze miesicy pniej, 24 kwietnia 1926 roku,
obie strony podpisay Ukad o przyjani i neutralnoci pomidzy Niem-
cami a ZSRR".
Najbardziej serdeczna przyja czya wojskowych. Od 25 do 30
marca 1926 roku w Berlinie odbyo si cile tajne spotkanie kierow-
nictw resortw wojskowych obu stron. Rozpatrywano na nim sposoby
zwikszenia wsppracy w dziedzinie wojskowoci. Osobami odpowie-
dzialnymi za rozstrzyganie wszystkich spraw zwizanych ze wspprac
wojskow zostay: w Berlinie genera-pukownik von Seeckt, w Moskwie
za zastpca przewodniczcego OGPU, I.S. Unszlicht. Bezporedni or-
ganizacj kontaktw pomidzy obydwiema stronami kierowa w Berlinie
sowiecki attache wojskowy uniew, w Moskwie przedstawiciel Reich-
swehry pukownik Thomsen.
Po wspomnianym spotkaniu sowiecko-niemiecka wsppraca po-
szerzya si, obejmowaa zarwno cile wojskowe, jak i wojskowo-
-przemysowe sfery dziaalnoci. W celu realizacji roboczych kontaktw
z Armi Czerwon von Seeckt zorganizowa w sztabie generalnym nowy
wydzia znany pod nazw Sondcrgruppe R - Grupa Specjalna R [Rosja].
Postanowiono na zasadzie wzajemnoci:
- zapozna si ze stanem i metodyk szkolenia bojowego wojsk oby-
dwu krajw. W tym celu strony powinny kierowa swoich przedstawicie-
li na wiczenia i manewry;
- rozwin cilejsze wspdziaanie w dziedzinie studiw dotycz-
cych wojskowoci, wysya przedstawicieli kadry dowdczej na prze-
szkolenie w uczelniach wojskowych stron;
- skierowa do Niemiec przedstawicieli sowieckich zarzdw woj-
skowych w celu zapoznania si z niemieckimi dowiadczeniami;
- organizowa i realizowa dowiadczenia z broni chemiczn;
- Zorganizowa w ZSRR trzy orodki szkolenia bojowego: lotnictwa -
Lipieck", wojsk pancernych - Kama", wojsk chemicznych - Tomka".
Realizujc opracowany przez niemieckie dowdztwo program roz-
budowy Luftwaffe, corocznie wybierano 60 ludzi, ktrych wysyano na
osiemnastomiesiczne szkolenie lotnicze. Kurs by podzielony na dwa
etapy. Najpierw przez rok kursanci odbywali techniczne szkolenie przy-
gotowawcze w Niemczech, a nastpnie kierowano ich na proczn prak-
tyk do szkoy lotniczej w Lipiecku.
Staa si ona pierwszym po wojnie prawdziwym orodkiem szko-
lenia pilotw dla niemieckiego lotnictwa wojskowego i znalaza si
22
w strukturze organizacyjnej oficjalnie nieistniejcej Luftwaffe. Rzdy za-
przyjanionych pastw - Niemiec i ZSRR - zadbay rwnie o to, eby
niemieccy lotnicy mieli na czym lata i doskonali swoje umiejtnoci.
Zakady lotnicze w Filach otrzymay niemieckie zamwienie na produk-
cj samolotw Junkcrs. Tylko w to jedno przedsibiorstwo produkujce
samoloty rozpoznawcze dla sowieckiego lotnictwa wojskowego zainwe-
stowano ponad 100 milionw niemieckich marek. W budowie samolo-
tw w Zwizku Sowieckim aktywnie uczestniczy niemiecki personel
inynieryjno-techniczny. Poza tym Niemcy w tajemnicy zakupiy w Am-
sterdamie od Antona Fokkera 50 myliwcw, przekazujc je nastpnie do
Lipiecka.
Od 1925 roku niemieccy lotnicy przy zachowaniu najcilejszej tajem-
nicy doskonalili wyszy pilota, opanowywali technik lotw na duych
wysokociach, prowadzili wiczebne strzelania z broni pokadowej do
ruchomych celw, bombardowania z duej wysokoci i lotu nurkowego,
ataki szturmowe na cele naziemne. Wszystko utajniono w niezwykym
stopniu - ciaa trzech ludzi, ktrzy zginli w bazie w wypadku, wysano
do kraju w skrzynkach z napisem czci zamienne". W czasie omiu lat
szeciomiesiczne turnusy szkoleniowe ukoczyo 220 pilotw i czon-
kw personelu latajcego. Wielu spord nich pniej stao si synnymi
asami: Walter Blume, Wilhelm Makrocki, Hans Fuss i inni. W Lipiecku
doskonali swoje lotnicze kwalifikacje Hermann Gring i inni czonko-
wie kardy dowdczej Luftwaffe. Rwnie w Lipiecku przeszkolono 750
ludzi z obsugi naziemnej. Niemieccy piloci uczestniczyli w manewrach
Armii Czerwonej, doskonalc taktyk bliskiego wsparcia lotniczego ope-
racji wojsk ldowych. W pniejszym okresie Luftwaffe zastosowaa j
z zabjcz skutecznoci. Wszystkie wydatki zwizane z organizacj,
wyposaeniem i utrzymaniem ponosia strona niemiecka.
Supertajn szkoln i naukow baz wojsk chemicznych bya Tom-
ka", pooona niedaleko miasta Wolska. Tutaj niemieccy specjalici prze-
prowadzali dowiadczenia z uyciem rodkw trujcych przez artyleri
i lotnictwo, a take badali metody odkaania i dziaa w skaonym te-
renie. W tej samej bazie dokonywano prb rodkw trujcych oraz te-
stowano nowe maski przeciwgazowe. Wszystkie te dziaania odbywa-
y si pod cisym nadzorem szefa Zarzdu Chemicznego RKKA Fisz-
mana, ktry regularnie informowa o przebiegu prac narkoma
7
obrony
Skrt od narodnyj kommisar komisarz ludowy, czyli mitiisicr. Pr/yp. tum.
23
K.J. Woroszyowa. Jednym z obiektw, ktry powsta w rezultacie sowiec-
ko-niemieckiej wsppracy w tej dziedzinie, byy zbudowane w 1927 roku
w obwodzie kujbyszewskim zakady chemiczne Bersol", produkujce
6 ton rodkw trujcych na dob.
Poza tym dziaaa utworzona w 1926 roku szkoa wojsk pancernych
Kama'", ktrej nazwa powstaa z poczenia pierwszej sylaby nazwy
miasta Kaza i nazwiska pierwszego komendanta szkoy, pukownika
Malbrandta. W niej take przeszkolono setki niemieckich wojskowych.
Wrd nich byli przyszli dowdcy zwizkw pancernych Heinz Gude-
rian i Erich Hpner, a take wielu innych znanych dowdcw Trzeciej
Rzeszy. W przekazywanych regularnie Woroszyowowi sprawozdaniach
Razwiedupra* niemieckich staystw nazywano przyjacimi" i dzier-
awcami", a sprzt, ktry poznawali, traktorami". Od 1928 roku szkoa
dziaaa pod szyldem Kursw technicznych OSOAWIACHIMU".
W taki wanie sposb od 1925 roku ubrani po cywilnemu niemieccy
onierze i oficerowie nielegalnie przybywali do Zwizku Sowieckiego,
aby uczy si pilotowa samoloty i prowadzi czogi. Piastujcy wyso-
kie stanowiska generaowie Reichswehry, wystpujc jako czonkowie
rzekomych delegacji robotnikw-komunistw z Niemiec, dokonywali
inspekcji orodkw szkoleniowych. W instytucjach wojskowych ZSRR,
Niemcy otrzymywali faszywe tosamoci i mundury Armii Czerwonej.
Warto stwierdzi na marginesie, e dla Niemcw nie bya to pierwszy-
zna. Ju w 1918 roku kajzerowscy czerwonoarmici" odbywali sta
w szeregach RKKA, pomagajc swoim sojusznikom-bolszewikom zwy-
ciy w wojnie domowej. Nie od rzeczy bdzie te przypomnie, e
w tym okresie naszywki na rkawach niektrych onierzy niezwyci-
onej i legendarnej" ozdabiaa swastyka. Bardzo moliwe, e symbol ten
trafi na flagi narodowych socjalistw bynajmniej nie z Tybetu, ale zosta
importowany" do Niemiec przez internacjonalistw" z ojczyzny zwy-
ciskiego proletariatu".
Oczywicie Sojusznicza Komisja Kontroli i rzdy europejskie nie
byy naiwne. Wyniki inspekcji, zgromadzone przez suby wywiadowcze
K
Gwny Zarzd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, czyli wy-
wiad wojskowy. Przyp. tum.
5
Obszczestwo Druziej Oborany i Awiacjonno-Chimiczeskogo Stroitielstwa SSSR
- Towarzystwo Przyjaci Obrony i Przemysu Lotniczo-Chemicznego ZSRR. Przyp.
tum.
24
fakty, meldunki informatorw wszystko to sygnalizowao, e Niem-
cy usiuj uzbroi si na nowo. Pojawiay si demaskatorskie artykuy,
w ktrych publicznie omawiano wspprac Reichswehry z Armi Czer-
won. Na przykad w 1926 roku gazeta Manchester Guardian" opubli-
kowaa materiay o dostawach pociskw artyleryjskich z Rosji do Nie-
miec. Doprowadzio to do dymisji gabinetu Wilhelma Marxa, ale nie do
przerwania tych dziaa. Na fakt, e sprzymierzecy w gruncie rzeczy
nie zwracali szczeglnej uwagi na odradzanie si wojskowego poten-
cjau Niemiec, wpyno kilka czynnikw. Przede wszystkim zajmowali
si oni problemami swoich pastw i nie mieli ochoty zmusza Niemiec
do respektowania traktatu, obawiajc si. e wywoa to nastpn woj-
n. Wiedzieli, e Reichswehry nic mona nawet porwna z liczc 612
tysicy onierzy armi francusk, dysponujc ponadto szeciokrotnie
wiksz, przeszkolon rezerw. Nawet Polska, ktra posiadaa regularn
armi z 266 tysicami onierzy i 1000 samolotw, bya w latach dwu-
dziestych silniejsza od Niemiec.
By moe czonkowie Sojuszniczej Komisji Kontroli wierzyli zapew-
nieniom niemieckiego rzdu, e nie naruszy on pokoju. W 1925 roku
Niemcy razem z Francj. Wochami i Belgi podpisay traktat z Locarno.
Jego sygnatariusze wyrzekali si agresji wobec siebie przez co najmniej
trzydzieci lat. Przyjcie Niemiec dziesi miesicy pniej do Ligi Na-
rodw stao si ostatnim sygnaem twrcw traktatu wersalskiego wiad-
czcym o tym, e kraj ten wraca do spoeczestwa midzynarodowego.
Niemiecki minister spraw zagranicznych Gustav Stresemann zorganizo-
wa tak energiczn kampani, aby przekona wiat o pokojowych de-
niach Niemiec (jednoczenie kontynuujc w tajemnicy nielegalne zbroje-
nia), e w 1926 roku zosta wyrniony Pokojow Nagrod Nobla!
Odrodzeniu Niemiec w duej mierze sprzyjaa tradycyjna rywalizacja
pomidzy Angli a Francj. Wielka Brytania przez cay czas dya do
utrzymania rwnowagi sil w Europie. Brytyjski teoretyk wojskowoci
John F.C. Fuller napisa o angielskiej polityce zagranicznej: Wrogiem
stawao si nie najgorsze z pastw, ale to, ktre bardziej ni pozosta-
e zagraao Wielkiej Brytanii i jej imperium. Poniewa pastwo takie
zazwyczaj byo najsilniejsze spord krajw na kontynencie, w czasie
pokoju brytyjscy mowie stanu popierali kraj drugi pod wzgldem siy
[...]. Wychodzc z tego zaoenia, bynajmniej nic dyli oni do cakowi-
tego zniszczenia przeciwnika, poniewa zniweczyoby to bezpowrotnie
rwnowag sil. Celem wojny byo natomiast takie osabienie najsilniej-
25
K.J. Woroszyowa. Jednym z obiektw, ktry powsta w rezultacie sowiec-
ko-niemieckiej wsppracy w tej dziedzinie, byy zbudowane w 1927 roku
w obwodzie kujbyszewskim zakady chemiczne Bersol", produkujce
6 ton rodkw trujcych na dob.
Poza tym dziaaa utworzona w 1926 roku szkoa wojsk pancernych
Kama'", ktrej nazwa powstaa z poczenia pierwszej sylaby nazwy
miasta Kaza i nazwiska pierwszego komendanta szkoy, pukownika
Malbrandta. W niej take przeszkolono setki niemieckich wojskowych.
Wrd nich byli przyszli dowdcy zwizkw pancernych Heinz Gude-
rian i Erich Hpner, a take wielu innych znanych dowdcw Trzeciej
Rzeszy. W przekazywanych regularnie Woroszyowowi sprawozdaniach
Razwiedupra* niemieckich staystw nazywano przyjacimi" i dzier-
awcami", a sprzt, ktry poznawali, traktorami". Od 1928 roku szkoa
dziaaa pod szyldem Kursw technicznych OSOAWIACHIMU".
W taki wanie sposb od 1925 roku ubrani po cywilnemu niemieccy
onierze i oficerowie nielegalnie przybywali do Zwizku Sowieckiego,
aby uczy si pilotowa samoloty i prowadzi czogi. Piastujcy wyso-
kie stanowiska generaowie Reichswehry, wystpujc jako czonkowie
rzekomych delegacji robotnikw-komunistw z Niemiec, dokonywali
inspekcji orodkw szkoleniowych. W instytucjach wojskowych ZSRR,
Niemcy otrzymywali faszywe tosamoci i mundury Armii Czerwonej.
Warto stwierdzi na marginesie, e dla Niemcw nie bya to pierwszy-
zna. Ju w 1918 roku kajzerowscy czerwonoarmici" odbywali sta
w szeregach RKKA, pomagajc swoim sojusznikom-bolszewikom zwy-
ciy w wojnie domowej. Nie od rzeczy bdzie te przypomnie, e
w tym okresie naszywki na rkawach niektrych onierzy niezwyci-
onej i legendarnej" ozdabiaa swastyka. Bardzo moliwe, e symbol ten
trafi na flagi narodowych socjalistw bynajmniej nie z Tybetu, ale zosta
importowany" do Niemiec przez internacjonalistw" z ojczyzny zwy-
ciskiego proletariatu".
Oczywicie Sojusznicza Komisja Kontroli i rzdy europejskie nie
byy naiwne. Wyniki inspekcji, zgromadzone przez suby wywiadowcze
K
Gwny Zarzd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, czyli wy-
wiad wojskowy. Przyp. tum.
5
Obszczestwo Druziej Oborany i Awiacjonno-Chimiczeskogo Stroitielstwa SSSR
- Towarzystwo Przyjaci Obrony i Przemysu Lotniczo-Chemicznego ZSRR. Przyp.
tum.
24
fakty, meldunki informatorw wszystko to sygnalizowao, e Niem-
cy usiuj uzbroi si na nowo. Pojawiay si demaskatorskie artykuy,
w ktrych publicznie omawiano wspprac Reichswehry z Armi Czer-
won. Na przykad w 1926 roku gazeta Manchester Guardian" opubli-
kowaa materiay o dostawach pociskw artyleryjskich z Rosji do Nie-
miec. Doprowadzio to do dymisji gabinetu Wilhelma Marxa, ale nie do
przerwania tych dziaa. Na fakt, e sprzymierzecy w gruncie rzeczy
nie zwracali szczeglnej uwagi na odradzanie si wojskowego poten-
cjau Niemiec, wpyno kilka czynnikw. Przede wszystkim zajmowali
si oni problemami swoich pastw i nie mieli ochoty zmusza Niemiec
do respektowania traktatu, obawiajc si. e wywoa to nastpn woj-
n. Wiedzieli, e Reichswehry nic mona nawet porwna z liczc 612
tysicy onierzy armi francusk, dysponujc ponadto szeciokrotnie
wiksz, przeszkolon rezerw. Nawet Polska, ktra posiadaa regularn
armi z 266 tysicami onierzy i 1000 samolotw, bya w latach dwu-
dziestych silniejsza od Niemiec.
By moe czonkowie Sojuszniczej Komisji Kontroli wierzyli zapew-
nieniom niemieckiego rzdu, e nie naruszy on pokoju. W 1925 roku
Niemcy razem z Francj. Wochami i Belgi podpisay traktat z Locarno.
Jego sygnatariusze wyrzekali si agresji wobec siebie przez co najmniej
trzydzieci lat. Przyjcie Niemiec dziesi miesicy pniej do Ligi Na-
rodw stao si ostatnim sygnaem twrcw traktatu wersalskiego wiad-
czcym o tym, e kraj ten wraca do spoeczestwa midzynarodowego.
Niemiecki minister spraw zagranicznych Gustav Stresemann zorganizo-
wa tak energiczn kampani, aby przekona wiat o pokojowych de-
niach Niemiec (jednoczenie kontynuujc w tajemnicy nielegalne zbroje-
nia), e w 1926 roku zosta wyrniony Pokojow Nagrod Nobla!
Odrodzeniu Niemiec w duej mierze sprzyjaa tradycyjna rywalizacja
pomidzy Angli a Francj. Wielka Brytania przez cay czas dya do
utrzymania rwnowagi sil w Europie. Brytyjski teoretyk wojskowoci
John F.C. Fuller napisa o angielskiej polityce zagranicznej: Wrogiem
stawao si nie najgorsze z pastw, ale to, ktre bardziej ni pozosta-
e zagraao Wielkiej Brytanii i jej imperium. Poniewa pastwo takie
zazwyczaj byo najsilniejsze spord krajw na kontynencie, w czasie
pokoju brytyjscy mowie stanu popierali kraj drugi pod wzgldem siy
[...]. Wychodzc z tego zaoenia, bynajmniej nic dyli oni do cakowi-
tego zniszczenia przeciwnika, poniewa zniweczyoby to bezpowrotnie
rwnowag sil. Celem wojny byo natomiast takie osabienie najsilniej-
25
szego pastwa, ktre pozwolioby odtworzy rwnowag si". W rezul-
tacie dla brytyjskich politykw idealnym rozwizaniem byoby istnienie
w Europie dwch rwnorzdnych mocarstw bd te grup pastw i utrzy-
mywanie rwnowagi pomidzy nimi za porednictwem odwanikw
w odpowiednim momencie dokadanych na szale przez Downing Street.
Z kolei polityka Francji ukierunkowana bya na osignicie hegemo-
nii w Europie. Jej gwnym celem byo niedopuszczenie do odzyskania
si przez Niemcy -jedyne pastwo na kontynencie zdolne do rywalizacji
z Francj. W 1919 roku Francuzi osignli swj cel, ale bardzo szybko
doszo do konfrontacji dwch przeciwstawnych koncepcji. Po zajciu
przez Francj w 1923 roku Zagbia Ruhry Wielka Brytania stopniowo
powrcia do swojej tradycyjnej polityki i aby utemperowa Francj oraz
odtworzy rwnowag, zacza wspiera Niemcy.
Doskonale to wiedzieli i wykorzystali najpierw niemieccy politycy
lat dwudziestych, a nastpnie Fuhrer narodu niemieckiego". Adolf Hi-
tler napisa w Mein Kampf. Kiedy kolonialna, gospodarcza i handlo-
wa potga Niemiec zostaa zniszczona, Anglia zrealizowaa swoje cele
wojenne. Wszystko, co wykraczao poza te cele, stawao si z punktu
widzenia brytyjskich interesw przeszkod. Zniknicie Niemiec spord
kontynentalnych mocarstw Europy byo korzystne tylko dla wrogw
Wielkiej Brytanii".
W konsekwencji na pocztku 1927 roku, pi lat przed wyznaczo-
nym terminem, kraje Zachodu rozwizay Sojusznicz Komisj Kontroli.
Rzdy Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii byy tak jednomylne, e zigno-
roway cakowicie jej kocowy raport, w ktrym znalaza si nastpujca
dramatyczna konkluzja:
Niemcy nigdy si nie rozbroiy, nigdy nie miay zamiaru si rozbroi
i w czasie siedmiu lat robiy wszystko, co w ich mocy, aby oszuka wiat
i wprowadzi kontrol nad komisj, ktr powoano, aby kontrolowa
ich rozbrojenie".
W 1932 roku Niemcy uzyskay zmniejszenie, a nastpnie cakowite
uchylenie reparacji. Po dojciu do wadzy narodowych socjalistw i od-
rzuceniu traktatu wersalskiego znikna konieczno uywania figowych
listkw. Na rozkaz Hitlera wojskowe kontakty pomidzy Rosj i Niemca-
mi zostay zerwane. W 1933 roku zlikwidowano w ZSRR przedsibior-
stwa przyjaci" i Niemcy wyjechali, zabierajc swoje traktory".
Ale umowa z Rapallo ju spenia swoje zadanie w procesie odtwa-
rzania niemieckiego potencjau wojskowego i staa si pierwszym ogni-
wem acucha wydarze, ktre doprowadziy do podpisania w 1939 roku
26
sowiecko-niemieckiego paktu i jego tajnych protokow o podziale stref
wpyww.
Dla Niemiec podstawowym celem polityki zagranicznej bya rewizja
traktatu wersalskiego, a w dalszej perspektywie globalna zmiana istnie-
jcych stosunkw midzynarodowych. Wykorzystujc sprzecznoci po-
midzy mocarstwami, Niemcy ju pod koniec 1932 roku zdoali zlikwi-
dowa najpowaniejsze konsekwencje klski poniesionej w pierwszej
wojnie wiatowej. Kryzys z lat 1935-1938 umocni pozycj Niemiec,
ktre znalazy sojusznikw i nowe moliwoci wywierania naciskw na
Angli i Francj. Wykorzystujc do swoich celw polityk appeasementu,
osignicia gospodarcze i w przemyle zbrojeniowym, antybolszewizm,
idee pacyfistyczne i nacjonalistyczne, Niemcy przystpiy do przekszta-
cania wiata traktatu wersalskiego.
Hitler zaj si likwidowaniem kolejnych artykuw traktatu wersal-
skiego w taki sam sposb, w jaki swego czasu jego twrcy likwidowali
wszystkie warunki zawieszenia broni" - napisa J.F.C. Fuller. Szesna-
stego marca 1935 roku Fuhrer ogosi wprowadzenie powszechnej, obo-
wizkowej suby wojskowej, 7 marca 1936 roku nastpia remilitary-
zacja Nadrenii, 13 marca 1938 roku - anszlus Austrii, w padzierniku
tego samego roku Niemcy zajy Sudctenland, a 13 marca 1939 roku
cae Czechy. Wreszcie Hitler zada zwrotu Gdaska i caego korytarza.
Spenio si wszystko, co przepowiada Lloyd George.
I tak oto do koca 1938 roku system wersalski przesta istnie, a po-
rozumienie monachijskie w znacznym stopniu wzmocnio wpywy Nie-
miec na arenie midzynarodowej. W tej sytuacji niemieckie kierownictwo
wyznaczyo kolejny cel polityki zagranicznej - osignicie hegemonii
w Europie i umocnienie swojej pozycji wielkiego mocarstwa wiatowego.
W konsekwencji zaborczych dziaa Niemiec i Wioch w marcu
i kwietniu 1939 roku rozpocz si kryzys polityczny - zwizany z prze-
widywan moliwoci wybuchu wojny, okres bezporedniej dyslokacji
si wojskowo-politycznych. Dc do stania si przewodni sil na kon-
tynencie, Niemcy staray si o uznanie ich mocarstwowego statusu przez
Wielk Brytani i Francj. Byo to jednak niemoliwe bez demonstracji
siy lub nawet pokonania tych pastw. W tym celu. aby zabezpieczy tyy
na wypadek konfliktu z Zachodem, Hitler zaproponowa rzdowi sowiec-
kiemu zawarcie paktu o nieagresji. Ustaliwszy, jaki bdzie podzia upw.
Stalin z radoci zgodzi si podpisa pakt oraz zwizane z nim tajne pro-
tokoy. torujc tym samym drog drugiej wojnie wiatowej. Pierwszego
wrzenia 1939 roku niemieckie kliny pancerne wbiy si w Polsk.
szego pastwa, ktre pozwolioby odtworzy rwnowag si". W rezul-
tacie dla brytyjskich politykw idealnym rozwizaniem byoby istnienie
w Europie dwch rwnorzdnych mocarstw bd te grup pastw i utrzy-
mywanie rwnowagi pomidzy nimi za porednictwem odwanikw
w odpowiednim momencie dokadanych na szale przez Downing Street.
Z kolei polityka Francji ukierunkowana bya na osignicie hegemo-
nii w Europie. Jej gwnym celem byo niedopuszczenie do odzyskania
si przez Niemcy -jedyne pastwo na kontynencie zdolne do rywalizacji
z Francj. W 1919 roku Francuzi osignli swj cel, ale bardzo szybko
doszo do konfrontacji dwch przeciwstawnych koncepcji. Po zajciu
przez Francj w 1923 roku Zagbia Ruhry Wielka Brytania stopniowo
powrcia do swojej tradycyjnej polityki i aby utemperowa Francj oraz
odtworzy rwnowag, zacza wspiera Niemcy.
Doskonale to wiedzieli i wykorzystali najpierw niemieccy politycy
lat dwudziestych, a nastpnie Fuhrer narodu niemieckiego". Adolf Hi-
tler napisa w Mein Kampf. Kiedy kolonialna, gospodarcza i handlo-
wa potga Niemiec zostaa zniszczona, Anglia zrealizowaa swoje cele
wojenne. Wszystko, co wykraczao poza te cele, stawao si z punktu
widzenia brytyjskich interesw przeszkod. Zniknicie Niemiec spord
kontynentalnych mocarstw Europy byo korzystne tylko dla wrogw
Wielkiej Brytanii".
W konsekwencji na pocztku 1927 roku, pi lat przed wyznaczo-
nym terminem, kraje Zachodu rozwizay Sojusznicz Komisj Kontroli.
Rzdy Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii byy tak jednomylne, e zigno-
roway cakowicie jej kocowy raport, w ktrym znalaza si nastpujca
dramatyczna konkluzja:
Niemcy nigdy si nie rozbroiy, nigdy nie miay zamiaru si rozbroi
i w czasie siedmiu lat robiy wszystko, co w ich mocy, aby oszuka wiat
i wprowadzi kontrol nad komisj, ktr powoano, aby kontrolowa
ich rozbrojenie".
W 1932 roku Niemcy uzyskay zmniejszenie, a nastpnie cakowite
uchylenie reparacji. Po dojciu do wadzy narodowych socjalistw i od-
rzuceniu traktatu wersalskiego znikna konieczno uywania figowych
listkw. Na rozkaz Hitlera wojskowe kontakty pomidzy Rosj i Niemca-
mi zostay zerwane. W 1933 roku zlikwidowano w ZSRR przedsibior-
stwa przyjaci" i Niemcy wyjechali, zabierajc swoje traktory".
Ale umowa z Rapallo ju spenia swoje zadanie w procesie odtwa-
rzania niemieckiego potencjau wojskowego i staa si pierwszym ogni-
wem acucha wydarze, ktre doprowadziy do podpisania w 1939 roku
26
sowiecko-niemieckiego paktu i jego tajnych protokow o podziale stref
wpyww.
Dla Niemiec podstawowym celem polityki zagranicznej bya rewizja
traktatu wersalskiego, a w dalszej perspektywie globalna zmiana istnie-
jcych stosunkw midzynarodowych. Wykorzystujc sprzecznoci po-
midzy mocarstwami, Niemcy ju pod koniec 1932 roku zdoali zlikwi-
dowa najpowaniejsze konsekwencje klski poniesionej w pierwszej
wojnie wiatowej. Kryzys z lat 1935-1938 umocni pozycj Niemiec,
ktre znalazy sojusznikw i nowe moliwoci wywierania naciskw na
Angli i Francj. Wykorzystujc do swoich celw polityk appeasementu,
osignicia gospodarcze i w przemyle zbrojeniowym, antybolszewizm,
idee pacyfistyczne i nacjonalistyczne, Niemcy przystpiy do przekszta-
cania wiata traktatu wersalskiego.
Hitler zaj si likwidowaniem kolejnych artykuw traktatu wersal-
skiego w taki sam sposb, w jaki swego czasu jego twrcy likwidowali
wszystkie warunki zawieszenia broni" - napisa J.F.C. Fuller. Szesna-
stego marca 1935 roku Fuhrer ogosi wprowadzenie powszechnej, obo-
wizkowej suby wojskowej, 7 marca 1936 roku nastpia remilitary-
zacja Nadrenii, 13 marca 1938 roku - anszlus Austrii, w padzierniku
tego samego roku Niemcy zajy Sudctenland, a 13 marca 1939 roku
cae Czechy. Wreszcie Hitler zada zwrotu Gdaska i caego korytarza.
Spenio si wszystko, co przepowiada Lloyd George.
I tak oto do koca 1938 roku system wersalski przesta istnie, a po-
rozumienie monachijskie w znacznym stopniu wzmocnio wpywy Nie-
miec na arenie midzynarodowej. W tej sytuacji niemieckie kierownictwo
wyznaczyo kolejny cel polityki zagranicznej - osignicie hegemonii
w Europie i umocnienie swojej pozycji wielkiego mocarstwa wiatowego.
W konsekwencji zaborczych dziaa Niemiec i Wioch w marcu
i kwietniu 1939 roku rozpocz si kryzys polityczny - zwizany z prze-
widywan moliwoci wybuchu wojny, okres bezporedniej dyslokacji
si wojskowo-politycznych. Dc do stania si przewodni sil na kon-
tynencie, Niemcy staray si o uznanie ich mocarstwowego statusu przez
Wielk Brytani i Francj. Byo to jednak niemoliwe bez demonstracji
siy lub nawet pokonania tych pastw. W tym celu. aby zabezpieczy tyy
na wypadek konfliktu z Zachodem, Hitler zaproponowa rzdowi sowiec-
kiemu zawarcie paktu o nieagresji. Ustaliwszy, jaki bdzie podzia upw.
Stalin z radoci zgodzi si podpisa pakt oraz zwizane z nim tajne pro-
tokoy. torujc tym samym drog drugiej wojnie wiatowej. Pierwszego
wrzenia 1939 roku niemieckie kliny pancerne wbiy si w Polsk.
Pierwsze czogi
A
nglicy i Francuzi pierwsi zastosowali czogi w dziaaniach bojo-
wych. Angielski czog dowiadczalny zbudowano 19 wrzenia
1915 roku, pierwszy czog przyjty na uzbrojenie przez Brytyj-
czykw przeszed prby w lutym 1916 roku.
Chocia przesanki techniczne do zbudowania takiego pojazdu ist-
niay ju na pocztku wieku i w rnych krajach wynalazcy bombardo-
wali wojskowe instancje swoimi projektami, dopiero palca konieczno
doprowadzia do pojawienia si czogu na polu walki. Do sierpnia 1914
roku wszyscy potencjalni przeciwnicy opracowywali doktryny krtko-
trwaych wojen manewrowych. Wszystkie armie zamierzay energicznie
naciera, aby doprowadzi kampani do zwyciskiego koca w czasie
kilku miesicy albo nawet tygodni. W zaoeniach takiej doktryny byo
miejsce dla pocigw i samochodw pancernych, a take dla dzia sa-
mobienych na podwoziach samochodowych - a wic dla sprztu, ktry
mg prowadzi utrzymane w wysokim tempie dziaania manewrowe.
Jednake ju pod koniec 1914 roku okazao si, e ententa i pastwa
centralne s wystarczajco silne, aby udaremni plany przeciwnika, a za-
razem na tyle sabe, by nie mc zrealizowa swoich wasnych. Wkrtce
fronty zamary, tworzc linie oplatanych drutami kolczastymi okopw
najeonych karabinami maszynowymi. Kady atak zaamywa si, dwa
karabiny maszynowe na 300 metrach frontu wystarczay, by odeprze
natarcie dowolnej liczby piechoty. Okazao si, e nawet cika artyleria
nie jest w stanie wyrzuci przeciwnika z dobrze umocnionych stanowisk.
Zajcie jednej mili kwadratowej (okoo 2,5 kilometra kwadratowego)
kosztowao nacierajcych do 8000 zabitych i rannych. W czasie dziesi-
ciomiesicznego dreptania pod Verdim obie strony poniosy straty krwa-
we w wysokoci 1 miliona ludzi - nie ulegao wtpliwoci, e rodki
obrony groway nad rodkami ataku. Aby wyj ze lepej uliczki wojny
pozycyjnej, niezbdny by jakociowy przeom.
Zastosowanie przez Niemcw gazw trujcych oraz zakrojone na gi-
gantyczn skal operacje inynieryjne sprzymierzonych nie zdoay do-
prowadzi do przeamania urzutowanej w gb obrony. Wanie wtedy
2S
Brytyjczycy rozpoczli seryjn produkcj cikich czogw. Pitnastego
wrzenia 1916 roku nad Somm we Francji po raz pierwszy w dziaa-
niach bojowych przeciwko Niemcom wzio udzia 49 brytyjskich czo-
gw. Co prawda pierwsze walki z ich udziaem nie przebiegy pomylnie.
Czogw byo niewiele, byy zawodne i czsto uywano ich w niedogod-
nym dla ich dziaa terenie. Spord wszystkich bitew pierwszej wojny
wiatowej, w ktrych uyto czogw, najwiksze znaczenie miay walki
pod Soissons (18-30 lipca 1917 roku), Amiens (8 sierpnia 1917 roku),
Cambrai (20 listopada 1917 roku), w ktrych uczestniczyo od 350 do
500 brytyjskich i francuskich maszyn.
Starcia te dowiody, e masowo uyte czogi w dogodnym dla ich
dziaa terenie mog dokona nagego przeamania umocnionej li-
nii frontu i stworzy moliwo przeksztacenia sukcesu taktycznego
w operacyjny. Po pierwszych nieudanych prbach zastosowania bojowe-
go czogi wywary znaczcy wpyw na dziaania ostatniego etapu wojny.
Jedynie niedostateczna liczba i techniczna niedoskonao wczesnych
konstrukcji spowodoway, e nie wpyny one na zmian charakteru
wojny. Zawodno i niewielka prdko sprawiy, e czogi do koca
konfliktu wiatowego miay jedynie znaczenie taktyczne.
Niemcy, zetknwszy si z pierwszymi czogami, dostrzegli jedynie
niedoskonao tych wczesnych konstrukcji i nie przewidzieli nawet
najbliszej przyszoci tego nowego rodzaju technicznego sprztu bo-
jowego. Ale dwa lata pniej w raporcie przedstawiciela niemieckiego
sztabu generalnego przedstawionym 2 padziernika 1918 roku na zebra-
niu przywdcw partii Reichstagu znalazo si stwierdzenie: Sytuacja
wojskowa w czasie kilku dni ulega zasadniczej zmianie [...]. Nadzieja
na pokonanie przeciwnika znikna. Podstawowym czynnikiem, ktry
w zdecydowany sposb wpyn na taki wanie bieg wojny, s czogi.
Nieprzyjaciel uy ich w duych grupach, o nieprzewidzianej przez nas
liczebnoci [...]. Czogi przeamay nasze pierwsze linie, otwierajc dro-
g piechocie, i wyszy na tyy naszych wojsk, wywoujc niewyobraaln
panik i zakcajc kierowanie walk".
W tym momencie Brytyjczycy mieli ju 2300 czogw, Francuzi -
4330. Nowe wozy bojowe klasyfikuje si jako cikie, rednie i lekkie,
chocia miay rn mas i uzbrojenie, wszystkie czogi pierwszej wojny
wiatowej mona zaliczy do jednego typu, nadajcego si jedynie do
bezporedniego wsparcia piechoty.
29
Pierwsze czogi
A
nglicy i Francuzi pierwsi zastosowali czogi w dziaaniach bojo-
wych. Angielski czog dowiadczalny zbudowano 19 wrzenia
1915 roku, pierwszy czog przyjty na uzbrojenie przez Brytyj-
czykw przeszed prby w lutym 1916 roku.
Chocia przesanki techniczne do zbudowania takiego pojazdu ist-
niay ju na pocztku wieku i w rnych krajach wynalazcy bombardo-
wali wojskowe instancje swoimi projektami, dopiero palca konieczno
doprowadzia do pojawienia si czogu na polu walki. Do sierpnia 1914
roku wszyscy potencjalni przeciwnicy opracowywali doktryny krtko-
trwaych wojen manewrowych. Wszystkie armie zamierzay energicznie
naciera, aby doprowadzi kampani do zwyciskiego koca w czasie
kilku miesicy albo nawet tygodni. W zaoeniach takiej doktryny byo
miejsce dla pocigw i samochodw pancernych, a take dla dzia sa-
mobienych na podwoziach samochodowych - a wic dla sprztu, ktry
mg prowadzi utrzymane w wysokim tempie dziaania manewrowe.
Jednake ju pod koniec 1914 roku okazao si, e ententa i pastwa
centralne s wystarczajco silne, aby udaremni plany przeciwnika, a za-
razem na tyle sabe, by nie mc zrealizowa swoich wasnych. Wkrtce
fronty zamary, tworzc linie oplatanych drutami kolczastymi okopw
najeonych karabinami maszynowymi. Kady atak zaamywa si, dwa
karabiny maszynowe na 300 metrach frontu wystarczay, by odeprze
natarcie dowolnej liczby piechoty. Okazao si, e nawet cika artyleria
nie jest w stanie wyrzuci przeciwnika z dobrze umocnionych stanowisk.
Zajcie jednej mili kwadratowej (okoo 2,5 kilometra kwadratowego)
kosztowao nacierajcych do 8000 zabitych i rannych. W czasie dziesi-
ciomiesicznego dreptania pod Verdim obie strony poniosy straty krwa-
we w wysokoci 1 miliona ludzi - nie ulegao wtpliwoci, e rodki
obrony groway nad rodkami ataku. Aby wyj ze lepej uliczki wojny
pozycyjnej, niezbdny by jakociowy przeom.
Zastosowanie przez Niemcw gazw trujcych oraz zakrojone na gi-
gantyczn skal operacje inynieryjne sprzymierzonych nie zdoay do-
prowadzi do przeamania urzutowanej w gb obrony. Wanie wtedy
2S
Brytyjczycy rozpoczli seryjn produkcj cikich czogw. Pitnastego
wrzenia 1916 roku nad Somm we Francji po raz pierwszy w dziaa-
niach bojowych przeciwko Niemcom wzio udzia 49 brytyjskich czo-
gw. Co prawda pierwsze walki z ich udziaem nie przebiegy pomylnie.
Czogw byo niewiele, byy zawodne i czsto uywano ich w niedogod-
nym dla ich dziaa terenie. Spord wszystkich bitew pierwszej wojny
wiatowej, w ktrych uyto czogw, najwiksze znaczenie miay walki
pod Soissons (18-30 lipca 1917 roku), Amiens (8 sierpnia 1917 roku),
Cambrai (20 listopada 1917 roku), w ktrych uczestniczyo od 350 do
500 brytyjskich i francuskich maszyn.
Starcia te dowiody, e masowo uyte czogi w dogodnym dla ich
dziaa terenie mog dokona nagego przeamania umocnionej li-
nii frontu i stworzy moliwo przeksztacenia sukcesu taktycznego
w operacyjny. Po pierwszych nieudanych prbach zastosowania bojowe-
go czogi wywary znaczcy wpyw na dziaania ostatniego etapu wojny.
Jedynie niedostateczna liczba i techniczna niedoskonao wczesnych
konstrukcji spowodoway, e nie wpyny one na zmian charakteru
wojny. Zawodno i niewielka prdko sprawiy, e czogi do koca
konfliktu wiatowego miay jedynie znaczenie taktyczne.
Niemcy, zetknwszy si z pierwszymi czogami, dostrzegli jedynie
niedoskonao tych wczesnych konstrukcji i nie przewidzieli nawet
najbliszej przyszoci tego nowego rodzaju technicznego sprztu bo-
jowego. Ale dwa lata pniej w raporcie przedstawiciela niemieckiego
sztabu generalnego przedstawionym 2 padziernika 1918 roku na zebra-
niu przywdcw partii Reichstagu znalazo si stwierdzenie: Sytuacja
wojskowa w czasie kilku dni ulega zasadniczej zmianie [...]. Nadzieja
na pokonanie przeciwnika znikna. Podstawowym czynnikiem, ktry
w zdecydowany sposb wpyn na taki wanie bieg wojny, s czogi.
Nieprzyjaciel uy ich w duych grupach, o nieprzewidzianej przez nas
liczebnoci [...]. Czogi przeamay nasze pierwsze linie, otwierajc dro-
g piechocie, i wyszy na tyy naszych wojsk, wywoujc niewyobraaln
panik i zakcajc kierowanie walk".
W tym momencie Brytyjczycy mieli ju 2300 czogw, Francuzi -
4330. Nowe wozy bojowe klasyfikuje si jako cikie, rednie i lekkie,
chocia miay rn mas i uzbrojenie, wszystkie czogi pierwszej wojny
wiatowej mona zaliczy do jednego typu, nadajcego si jedynie do
bezporedniego wsparcia piechoty.
29
W latach dwudziestych Wielka Brytania, ktra wyprzedzia inne kraje
w dziedzinie bojowego zastosowania czogw, nadal zachowaa czoow
pozycj w tej dziedzinie. W latach 1922-1930 z angielskich hal fabrycz-
nych wychodziy wozy bojowe rnych typw. Byy wrd nich tankiet-
ki, czogi lekkie i rednie, produkowano take czog ciki. Eksportowa-
no je w duej liczbie i w wielu krajach wzorowano si na nich, tworzc
wasny przemys budowy czogw.
Francuskie siy zbrojne miay po zakoczeniu wojny najliczniejszy
park czogw na wiecie. Potem jednak produkcja czogw w tym kraju
zapada w letarg - przez siedemnacie powojennych lat z fabryk wyszo
zaledwie 280 nowych maszyn. T lekkomylno atwo wytumaczy:
francuscy generaowie uwaali si za zwycizcw, ktrzy ponadto dys-
ponuj najsilniejsz armi w Europie. Wszelkie propozycje, by wypo-
say siy zbrojne w najnowoczeniejszy sprzt, byy odrzucane. Nawet
zwyk motoryzacj wojsk uznano za szkodliw. Czogi nadal uwaano
za przydatne jedynie do wsparcia piechoty i rozproszono je, przydziela-
jc do rozmaitych jednostek.
Do wrzenia 1918 roku Niemcy zbudowali zaledwie 20 czogw.
Potem wszed w ycie traktat wersalski, zgodnie z ktrym Niemcom
cakowicie zakazano produkowania czogw, samochodw pancernych
i posiadania wojsk pancernych. Wolno im byo mie ograniczon liczb
samochodw pancernych przeznaczonych do wykonywania zada poli-
cyjnych. Ale, jak ju wspomnielimy, Niemcy nie mieli zamiaru cile
przestrzega artykuw traktatu, a wrcz przeciwnie, realizowali wasne
cele. Wbrew wszystkim zakazom prowadzili tajne prace w dziedzinie or-
ganizacji i taktyki wojsk pancernych, a take szkolili dla nich kadry. Poza
tym przystpili do projektowania i budowy nowych czogw.
Ju w 1925 roku przedsibiorstwa Rheinmetall-Borsig. Krupp i Da-
imler-Benz otrzymay z Zarzdu Uzbrojenia Reichswehry zamwienie
na projekt cikiego czogu. Projekt ten otrzyma kryptonim Grosstrak-
tor (Duy traktor). Oczywicie, stwarzano wszelkie pozory, e trwaj
prace nad jakim pojazdem rolniczym bd transportowym. Prototypy
silnikw i skrzy biegw testowano w ciarwkach. Prototypowe eg-
zemplarze czogw wykonywano przede wszystkim za granic, w zaka-
dach znajdujcych si pod kontrol niemieckich monopoli, silniki za
i ukady napdowe dostarczano z Niemiec. W 1928 roku Krupp i Rhein-
metall-Borsig przeprowadzay prby swoich czogw. Rok pniej na
30
poligonie czogowym Kama" w Rosji przetestowa swj prototyp Daim-
ler-Benz. W tym samym czasie skonstruowano prototypy czogu lekkie-
go, nazwanego, jak mona byo oczekiwa, Leichttraktor (Lekki traktor)
oraz dziaa samobienego - armaty kaliber 77 mm na podwoziu cignika
gsienicowego.
aden z wymienionych wyej wozw bojowych nie speni wymogw
zleceniodawcy i niemieckie firmy musiay rozpocz prac nad kolejny-
mi prototypami. W tym przypadku ograniczenia wersalskie odegray ne-
gatywn rol. Niemcy pno zaczy tworzy swoje wojska pancerne i po
prostu nie miay czasu, aby eksperymentowa nad najlepszymi rozwiza-
niami technicznymi i organizacyjnymi. W konsekwencji skonstruowane
w latach trzydziestych niemieckie maszyny charakteryzoway si sabym
opancerzeniem, du zawodnoci czci jezdnej i niewystarczajc si
ognia. Te braki udao si usun dopiero w 1943 roku w nowej generacji
niemieckich czogw. Ale wtedy wojna bya ju przegrana.
k -k "k
Bolszewicy take potrzebowali broni, duo broni, poniewa zamie-
rzali walczy z caym wiatem. W latach 1915-1916 W.I. Lenin teore-
tycznie uzasadni i przedstawi swj program wojenny: najpierw nale-
y zdoby wadz w jednym kraju, a potem wszechstronnie si uzbroi
i zaatakowa inne pastwa. Poniewa niemoliwe jest swobodne zjed-
noczenie narodw w ustroju socjalistycznym bez [...] uporczywej walki
socjalistycznych republik z zacofanymi (?- znak zapytania autora) pa-
stwami''. Aby poprowadzi tak wojn, dobrze by byo zdoby wadz
w jakim pastwie o duym stopniu rozwoju, na przykad w Niemczech,
aby nastpnie wykorzysta wszystkie jego zasoby na potrzeby wszech-
wiatowej rewolucji.
Kanclerz. Bismarck powiedzia kiedy, e socjalizm mona zbudo-
wa tylko w takim kraju, ktrego nikomu nie al. Pod tym wzgldem
Rosja miaa pecha. W padzierniku 1917 roku wadz w niej zagarnli
lewicowi radykaowie. Zaczto wprowadza w ycic wojenny program
rewolucji proletariackiej". Lenin nie rzuca sw na wiatr i wszystkie bo-
gactwa ograbionego doszcztnie kraju zostay uyte do podsycania cha-
osu w zdewastowanej wojn Europie. Za porednictwem bolszewickich
emisariuszy do Niemiec, Austrii i na Wgry wdroway ogromne iloci
zota i broni. Wreszcie I padziernika 1918 roku Lenin zada od Lwa
31
W latach dwudziestych Wielka Brytania, ktra wyprzedzia inne kraje
w dziedzinie bojowego zastosowania czogw, nadal zachowaa czoow
pozycj w tej dziedzinie. W latach 1922-1930 z angielskich hal fabrycz-
nych wychodziy wozy bojowe rnych typw. Byy wrd nich tankiet-
ki, czogi lekkie i rednie, produkowano take czog ciki. Eksportowa-
no je w duej liczbie i w wielu krajach wzorowano si na nich, tworzc
wasny przemys budowy czogw.
Francuskie siy zbrojne miay po zakoczeniu wojny najliczniejszy
park czogw na wiecie. Potem jednak produkcja czogw w tym kraju
zapada w letarg - przez siedemnacie powojennych lat z fabryk wyszo
zaledwie 280 nowych maszyn. T lekkomylno atwo wytumaczy:
francuscy generaowie uwaali si za zwycizcw, ktrzy ponadto dys-
ponuj najsilniejsz armi w Europie. Wszelkie propozycje, by wypo-
say siy zbrojne w najnowoczeniejszy sprzt, byy odrzucane. Nawet
zwyk motoryzacj wojsk uznano za szkodliw. Czogi nadal uwaano
za przydatne jedynie do wsparcia piechoty i rozproszono je, przydziela-
jc do rozmaitych jednostek.
Do wrzenia 1918 roku Niemcy zbudowali zaledwie 20 czogw.
Potem wszed w ycie traktat wersalski, zgodnie z ktrym Niemcom
cakowicie zakazano produkowania czogw, samochodw pancernych
i posiadania wojsk pancernych. Wolno im byo mie ograniczon liczb
samochodw pancernych przeznaczonych do wykonywania zada poli-
cyjnych. Ale, jak ju wspomnielimy, Niemcy nie mieli zamiaru cile
przestrzega artykuw traktatu, a wrcz przeciwnie, realizowali wasne
cele. Wbrew wszystkim zakazom prowadzili tajne prace w dziedzinie or-
ganizacji i taktyki wojsk pancernych, a take szkolili dla nich kadry. Poza
tym przystpili do projektowania i budowy nowych czogw.
Ju w 1925 roku przedsibiorstwa Rheinmetall-Borsig. Krupp i Da-
imler-Benz otrzymay z Zarzdu Uzbrojenia Reichswehry zamwienie
na projekt cikiego czogu. Projekt ten otrzyma kryptonim Grosstrak-
tor (Duy traktor). Oczywicie, stwarzano wszelkie pozory, e trwaj
prace nad jakim pojazdem rolniczym bd transportowym. Prototypy
silnikw i skrzy biegw testowano w ciarwkach. Prototypowe eg-
zemplarze czogw wykonywano przede wszystkim za granic, w zaka-
dach znajdujcych si pod kontrol niemieckich monopoli, silniki za
i ukady napdowe dostarczano z Niemiec. W 1928 roku Krupp i Rhein-
metall-Borsig przeprowadzay prby swoich czogw. Rok pniej na
30
poligonie czogowym Kama" w Rosji przetestowa swj prototyp Daim-
ler-Benz. W tym samym czasie skonstruowano prototypy czogu lekkie-
go, nazwanego, jak mona byo oczekiwa, Leichttraktor (Lekki traktor)
oraz dziaa samobienego - armaty kaliber 77 mm na podwoziu cignika
gsienicowego.
aden z wymienionych wyej wozw bojowych nie speni wymogw
zleceniodawcy i niemieckie firmy musiay rozpocz prac nad kolejny-
mi prototypami. W tym przypadku ograniczenia wersalskie odegray ne-
gatywn rol. Niemcy pno zaczy tworzy swoje wojska pancerne i po
prostu nie miay czasu, aby eksperymentowa nad najlepszymi rozwiza-
niami technicznymi i organizacyjnymi. W konsekwencji skonstruowane
w latach trzydziestych niemieckie maszyny charakteryzoway si sabym
opancerzeniem, du zawodnoci czci jezdnej i niewystarczajc si
ognia. Te braki udao si usun dopiero w 1943 roku w nowej generacji
niemieckich czogw. Ale wtedy wojna bya ju przegrana.
k -k "k
Bolszewicy take potrzebowali broni, duo broni, poniewa zamie-
rzali walczy z caym wiatem. W latach 1915-1916 W.I. Lenin teore-
tycznie uzasadni i przedstawi swj program wojenny: najpierw nale-
y zdoby wadz w jednym kraju, a potem wszechstronnie si uzbroi
i zaatakowa inne pastwa. Poniewa niemoliwe jest swobodne zjed-
noczenie narodw w ustroju socjalistycznym bez [...] uporczywej walki
socjalistycznych republik z zacofanymi (?- znak zapytania autora) pa-
stwami''. Aby poprowadzi tak wojn, dobrze by byo zdoby wadz
w jakim pastwie o duym stopniu rozwoju, na przykad w Niemczech,
aby nastpnie wykorzysta wszystkie jego zasoby na potrzeby wszech-
wiatowej rewolucji.
Kanclerz. Bismarck powiedzia kiedy, e socjalizm mona zbudo-
wa tylko w takim kraju, ktrego nikomu nie al. Pod tym wzgldem
Rosja miaa pecha. W padzierniku 1917 roku wadz w niej zagarnli
lewicowi radykaowie. Zaczto wprowadza w ycic wojenny program
rewolucji proletariackiej". Lenin nie rzuca sw na wiatr i wszystkie bo-
gactwa ograbionego doszcztnie kraju zostay uyte do podsycania cha-
osu w zdewastowanej wojn Europie. Za porednictwem bolszewickich
emisariuszy do Niemiec, Austrii i na Wgry wdroway ogromne iloci
zota i broni. Wreszcie I padziernika 1918 roku Lenin zada od Lwa
31
Trockiego i Jakowa Swierdowa utworzenia armii liczcej 3 miliony lu-
dzi, ktra pomoe midzynarodowej rewolucji robotniczej".
Jednake realizacja programu napotykaa trudnoci. Republika Ba-
warska i Wgierska zostay obalone, a w samej Rosji coraz silniej rozpa-
laa si wojna domowa - nard mia ju powyej uszu dyktatury proleta-
riatu". Lenin musia na jaki czas odoy swoje globalne plany i zaj si
niewdzicznym zadaniem oczyszczenia ziemi rosyjskiej od wszelkiego
szkodliwego robactwa". Okazao si, e robactwa jest duo i trzeba uy
przeciwko niemu karabinw maszynowych, gazw trujcych, czogw
i samolotw...
Formowanie oddziaw samochodw pancernych rozpoczo si jed-
noczenie z utworzeniem Armii Czerwonej. Trzydziestego pierwszego
stycznia 1918 roku ludowy komisarz do spraw wojskowych wyda roz-
kaz, ktrym powoa pierwszy centralny organ kierowania jednostkami
pancernymi - Centrbro. Ju w padzierniku RKKA miaa na wyposae-
niu 23 pocigi pancerne i 37 oddziaw pancernych, w ktrych znajdowa-
o si 150 samochodw pancernych, a w 1920 roku 53 pocigi pancerne
i 103 oddziay pancerne. W skad oddziau wchodziy zazwyczaj cztery
samochody pancerne - trzy wyposaone w karabiny maszynowe i jeden
z armat, dwa lub trzy motocykle, cztery samochody i oporzdzenie re-
montowe. Pierwsze oddziay pancerne suyy do wzmocnienia pukw
oraz dywizji kawalerii i liczyy do 100 ludzi.
Zdobyte w czasie wojny domowej zagraniczne renault i ricardo day
pocztek wyposaeniu tworzonych oddziaw czogw. Pierwszy etat ta-
kiego oddziau zosta zatwierdzony rozkazem Rewwojensowietu
1
z 28
maja 1920 roku. W oddziale znajdoway si trzy czogi, kilka samocho-
dw, motocykle i zestaw kolejowy.
Na polecenie wodza Rada Pracy i Obrony podja w 1919 roku decy-
zj o produkcji pierwszych sowieckich czogw. Jako wzorzec dla pro-
totypu posuy francuski lekki czog Renault FT-17 zdobyty w czasie
walk z wojskami generaa A. Denikina. Jesieni zosta on wysany do
fabryki w Sormowie, gdzie w wyjtkowo krtkim czasie sporzdzono
pod kierunkiem inyniera N. Chrulewa rysunki techniczne nowego wozu
bojowego. Siedem miesicy po zorganizowaniu produkcji (31 sierpnia
1920 roku) z bramy fabryki wyjecha Boriec za swobodu tow. Lenin"
:
,
1
Rewolucyjna Rada Wojenna. Przyp. tum.
:
Bojownik o wolno tow. Lenin. Przyp. tum.
a w lad za nim rwnie Boriec za swobodu tow. Trockij" Ogem wy-
produkowano 15 czogw tego samego typu i sformowano z nich 7. sa-
mochodowo-czogowy oddzia RKKA. Z powodu trudnoci gospodar-
czych dalsz produkcj rosyjskiego Renaulta" trzeba byo przerwa.
Czogi wykorzystywano gwnie w natarciu do bezporedniego
wsparcia piechoty i poruszay si w jej szykach. Na przykad sowieckie
oddziay czogw aktywnie dziaay w skadzie Frontu Kaukaskiego pod-
czas okupacji Gruzji i szturmie Tyflisu (Tbilisi) w lutym 1921 roku. Pod
koniec wojny domowej w uzbrojeniu Armii Czerwonej znajdowao si
okoo 100 czogw, gwnie zagranicznej produkcji.
Na pocztku wrzenia 1923 roku w wojskach pancernych dokona-
no zmian organizacyjnych. Pojedyncze niewielkie oddziay samochodo-
wo-czogowe zostay poczone w stosunkowo due jednostki - eskadry
czogw, w ktrych skadzie znajdoway si dwie flotylle: czogw ci-
kich i lekkich. W 1925 roku wprowadzono etaty samodzielnego batalio-
nu czogw cikich i samodzielnego batalionu czogw lekkich. Zgod-
nie z zaoeniami w kadym z nich miao znajdowa si po 30 wozw
bojowych.
Sprawami techniki czogowej kierowa w owym czasie Gwny Za-
rzd Przemysu Wojskowego, ktry zleci zbadanie zagadnie zwiza-
nych z budow czogw i opracowanie nowego typu sowieckiego czogu.
W 1924 roku przy zarzdzie utworzono biuro konstrukcyjne, na ktrego
czele stan inynier S. Szczukaow. Wczeniej pracami nad konstrukcj
czogw zajmoway si poszczeglne fabryki, co nie sprzyjao groma-
dzeniu niezbdnych dowiadcze. Teraz wszystkie prace skoncentrowa-
no w jednym orodku badawczo-konstrukcyjnym. Wojska ldowe day
wprowadzenia nadzwyczajnych rozwiza, aby zaopatrzy wojska pan-
cerne w nowy sprzt, poniewa w wyposaeniu znajdoway si przesta-
rzae, powanie wyeksploatowane zdobyczne wozy bojowe, do ktrych
nie byo ani czci zamiennych, ani uzbrojenia. W kwietniu 1925 roku
czogi Ricardo miay zaledwie 10 procent armat kalibru 57 mm. a do
czogw Renault armat nie byo w ogle.
Dwudziestego czwartego padziernika 1924 roku w Zarzdzie Mo-
bilizacyjno-Planistycznym RKKA zorganizowano narad powicon
problemom produkcji czogw, w czasie ktrej usystematyzowano pro-
wadzone prace projektowo-konstrukcyjne. Postanowiono przerwa pro-
jektowanie pozycyjnego" (cikiego) czogu i w szystkic sity oraz rodki
powici budowie czogw manewrowego" oraz maego".
33
Trockiego i Jakowa Swierdowa utworzenia armii liczcej 3 miliony lu-
dzi, ktra pomoe midzynarodowej rewolucji robotniczej".
Jednake realizacja programu napotykaa trudnoci. Republika Ba-
warska i Wgierska zostay obalone, a w samej Rosji coraz silniej rozpa-
laa si wojna domowa - nard mia ju powyej uszu dyktatury proleta-
riatu". Lenin musia na jaki czas odoy swoje globalne plany i zaj si
niewdzicznym zadaniem oczyszczenia ziemi rosyjskiej od wszelkiego
szkodliwego robactwa". Okazao si, e robactwa jest duo i trzeba uy
przeciwko niemu karabinw maszynowych, gazw trujcych, czogw
i samolotw...
Formowanie oddziaw samochodw pancernych rozpoczo si jed-
noczenie z utworzeniem Armii Czerwonej. Trzydziestego pierwszego
stycznia 1918 roku ludowy komisarz do spraw wojskowych wyda roz-
kaz, ktrym powoa pierwszy centralny organ kierowania jednostkami
pancernymi - Centrbro. Ju w padzierniku RKKA miaa na wyposae-
niu 23 pocigi pancerne i 37 oddziaw pancernych, w ktrych znajdowa-
o si 150 samochodw pancernych, a w 1920 roku 53 pocigi pancerne
i 103 oddziay pancerne. W skad oddziau wchodziy zazwyczaj cztery
samochody pancerne - trzy wyposaone w karabiny maszynowe i jeden
z armat, dwa lub trzy motocykle, cztery samochody i oporzdzenie re-
montowe. Pierwsze oddziay pancerne suyy do wzmocnienia pukw
oraz dywizji kawalerii i liczyy do 100 ludzi.
Zdobyte w czasie wojny domowej zagraniczne renault i ricardo day
pocztek wyposaeniu tworzonych oddziaw czogw. Pierwszy etat ta-
kiego oddziau zosta zatwierdzony rozkazem Rewwojensowietu
1
z 28
maja 1920 roku. W oddziale znajdoway si trzy czogi, kilka samocho-
dw, motocykle i zestaw kolejowy.
Na polecenie wodza Rada Pracy i Obrony podja w 1919 roku decy-
zj o produkcji pierwszych sowieckich czogw. Jako wzorzec dla pro-
totypu posuy francuski lekki czog Renault FT-17 zdobyty w czasie
walk z wojskami generaa A. Denikina. Jesieni zosta on wysany do
fabryki w Sormowie, gdzie w wyjtkowo krtkim czasie sporzdzono
pod kierunkiem inyniera N. Chrulewa rysunki techniczne nowego wozu
bojowego. Siedem miesicy po zorganizowaniu produkcji (31 sierpnia
1920 roku) z bramy fabryki wyjecha Boriec za swobodu tow. Lenin"
:
,
1
Rewolucyjna Rada Wojenna. Przyp. tum.
:
Bojownik o wolno tow. Lenin. Przyp. tum.
a w lad za nim rwnie Boriec za swobodu tow. Trockij" Ogem wy-
produkowano 15 czogw tego samego typu i sformowano z nich 7. sa-
mochodowo-czogowy oddzia RKKA. Z powodu trudnoci gospodar-
czych dalsz produkcj rosyjskiego Renaulta" trzeba byo przerwa.
Czogi wykorzystywano gwnie w natarciu do bezporedniego
wsparcia piechoty i poruszay si w jej szykach. Na przykad sowieckie
oddziay czogw aktywnie dziaay w skadzie Frontu Kaukaskiego pod-
czas okupacji Gruzji i szturmie Tyflisu (Tbilisi) w lutym 1921 roku. Pod
koniec wojny domowej w uzbrojeniu Armii Czerwonej znajdowao si
okoo 100 czogw, gwnie zagranicznej produkcji.
Na pocztku wrzenia 1923 roku w wojskach pancernych dokona-
no zmian organizacyjnych. Pojedyncze niewielkie oddziay samochodo-
wo-czogowe zostay poczone w stosunkowo due jednostki - eskadry
czogw, w ktrych skadzie znajdoway si dwie flotylle: czogw ci-
kich i lekkich. W 1925 roku wprowadzono etaty samodzielnego batalio-
nu czogw cikich i samodzielnego batalionu czogw lekkich. Zgod-
nie z zaoeniami w kadym z nich miao znajdowa si po 30 wozw
bojowych.
Sprawami techniki czogowej kierowa w owym czasie Gwny Za-
rzd Przemysu Wojskowego, ktry zleci zbadanie zagadnie zwiza-
nych z budow czogw i opracowanie nowego typu sowieckiego czogu.
W 1924 roku przy zarzdzie utworzono biuro konstrukcyjne, na ktrego
czele stan inynier S. Szczukaow. Wczeniej pracami nad konstrukcj
czogw zajmoway si poszczeglne fabryki, co nie sprzyjao groma-
dzeniu niezbdnych dowiadcze. Teraz wszystkie prace skoncentrowa-
no w jednym orodku badawczo-konstrukcyjnym. Wojska ldowe day
wprowadzenia nadzwyczajnych rozwiza, aby zaopatrzy wojska pan-
cerne w nowy sprzt, poniewa w wyposaeniu znajdoway si przesta-
rzae, powanie wyeksploatowane zdobyczne wozy bojowe, do ktrych
nie byo ani czci zamiennych, ani uzbrojenia. W kwietniu 1925 roku
czogi Ricardo miay zaledwie 10 procent armat kalibru 57 mm. a do
czogw Renault armat nie byo w ogle.
Dwudziestego czwartego padziernika 1924 roku w Zarzdzie Mo-
bilizacyjno-Planistycznym RKKA zorganizowano narad powicon
problemom produkcji czogw, w czasie ktrej usystematyzowano pro-
wadzone prace projektowo-konstrukcyjne. Postanowiono przerwa pro-
jektowanie pozycyjnego" (cikiego) czogu i w szystkic sity oraz rodki
powici budowie czogw manewrowego" oraz maego".
33
W 1927 roku ostatecznie zosta zbudowany i przetestowany lekki
czog T-16. Po udoskonaleniu czci jezdnej otrzyma on oznakowanie
MS-1 - matyj, soprowodienia, obraziec pierwyj (may, towarzyszcy,
wzr pierwszy). Na podstawie decyzji Rewwojensowietu z 6 lipca 1927
roku czog zosta przyjty do wyposaenia RKKA. W tym okresie jedy-
ny puk czogw Armii Czerwonej dysponowa 90 czogami. Byo to 45
cikich Ricardo, 12 rednich Taylor i 33 lekkie Renault. Poza tym siy
zbrojne dysponoway sformowanymi w sze dywizjonw 54 samocho-
dami pancernymi sowieckiej produkcji, skonstruowanymi na podstawie
samochodu A MO F-15.
MS-1 to pierwszy seryjny czog sowiecki, a jego produkcj umiesz-
czono w leningradzkich zakadach Bolszewik". Jednake pierwsz par-
ti 30 wozw bojowych ukoczono dopiero 1 maja 1929 roku. Jesieni
tego samego roku dziesi z nich brao udzia w konflikcie na KWD
3
.
W trakcie operacji siedem ulego awarii. Czog MS-1 mia zbyt ma moc
silnika, sabe opancerzenie i uzbrojenie, ale jak na razie nie byo dla nie-
go alternatywy. Produkcja MS-1 trwaa do 1931 roku i ogem wykonano
950 egzemplarzy tego czogu.
To nie wystarczao, aby wrci do klubu wielkich mocarstw. eby po
okresie wojny domowej i komunizmu wojennego doprowadzi gospo-
dark do porzdku, konieczny by ogromny wysiek. Ogoszona w 1921
roku nowa polityka ekonomiczna (NEP), oglnie rzecz biorc, odegraa
pozytywn rol, ale odbudowa przemysu przecigna si do 1928 roku.
Poniewa sowiecki rzd odmwi spacenia przedrewolucyjnych dugw,
nie mona byo liczy na uzyskanie rodkw inwestycyjnych od pastw
zachodnich. Pienidze na import osprztu dla zakadw przemysowych
uzyskiwano z eksportu surowcw. Nie udao si uzyska zagranicznych
koncesji ani licencji najnowszych technologii i pewne korzyci przynio-
sa jedynie przyja z Niemcami.
Alarm bojowy
1
" z 1927 roku ujawni szereg wewntrznych sprzecz-
noci sowieckiego spoeczestwa, w tym rwnie to, e znaczna cz
ludnoci nie popiera wadzy. Panika spotgowaa braki na rynku i zak-
cia niwa w kraju. Sowieckie kierownictwo przekonao si, e istniejcy
przemys obronny i siy zbrojne nie pozwalaj prowadzi zakrojonych
na du skal operacji wojskowych. Wszystkie te wewntrzne problemy
ograniczay zagraniczn aktywno polityczn kraju.
!
Kitajsko-Wostocznaja eleznaja doroga Kolej Wschodniochiska. Przyp. tum.
34
Poniewa bolszewicy zdawali sobie spraw, e nowa wojna wiatowa
jest nieunikniona, musieli w jak najkrtszym czasie stworzy nowocze-
sny kompleks wojskowo-przemysowy oraz potn armi, korzystajc
przy tym wycznie z wasnych si i rodkw.
Aby wykona gospodarczy skok, naleao w radykalny sposb roz-
wiza problem chopski i osign moralno-polityczn jedno spoe-
czestwa. Takie wanie zadanie postawi towarzysz Stalin przed swoim
zakonem giermkw". Nadchodzi rok 1929 - rok Wielkiego Przeomu.
W 1927 roku ostatecznie zosta zbudowany i przetestowany lekki
czog T-16. Po udoskonaleniu czci jezdnej otrzyma on oznakowanie
MS-1 - matyj, soprowodienia, obraziec pierwyj (may, towarzyszcy,
wzr pierwszy). Na podstawie decyzji Rewwojensowietu z 6 lipca 1927
roku czog zosta przyjty do wyposaenia RKKA. W tym okresie jedy-
ny puk czogw Armii Czerwonej dysponowa 90 czogami. Byo to 45
cikich Ricardo, 12 rednich Taylor i 33 lekkie Renault. Poza tym siy
zbrojne dysponoway sformowanymi w sze dywizjonw 54 samocho-
dami pancernymi sowieckiej produkcji, skonstruowanymi na podstawie
samochodu A MO F-15.
MS-1 to pierwszy seryjny czog sowiecki, a jego produkcj umiesz-
czono w leningradzkich zakadach Bolszewik". Jednake pierwsz par-
ti 30 wozw bojowych ukoczono dopiero 1 maja 1929 roku. Jesieni
tego samego roku dziesi z nich brao udzia w konflikcie na KWD
3
.
W trakcie operacji siedem ulego awarii. Czog MS-1 mia zbyt ma moc
silnika, sabe opancerzenie i uzbrojenie, ale jak na razie nie byo dla nie-
go alternatywy. Produkcja MS-1 trwaa do 1931 roku i ogem wykonano
950 egzemplarzy tego czogu.
To nie wystarczao, aby wrci do klubu wielkich mocarstw. eby po
okresie wojny domowej i komunizmu wojennego doprowadzi gospo-
dark do porzdku, konieczny by ogromny wysiek. Ogoszona w 1921
roku nowa polityka ekonomiczna (NEP), oglnie rzecz biorc, odegraa
pozytywn rol, ale odbudowa przemysu przecigna si do 1928 roku.
Poniewa sowiecki rzd odmwi spacenia przedrewolucyjnych dugw,
nie mona byo liczy na uzyskanie rodkw inwestycyjnych od pastw
zachodnich. Pienidze na import osprztu dla zakadw przemysowych
uzyskiwano z eksportu surowcw. Nie udao si uzyska zagranicznych
koncesji ani licencji najnowszych technologii i pewne korzyci przynio-
sa jedynie przyja z Niemcami.
Alarm bojowy
1
" z 1927 roku ujawni szereg wewntrznych sprzecz-
noci sowieckiego spoeczestwa, w tym rwnie to, e znaczna cz
ludnoci nie popiera wadzy. Panika spotgowaa braki na rynku i zak-
cia niwa w kraju. Sowieckie kierownictwo przekonao si, e istniejcy
przemys obronny i siy zbrojne nie pozwalaj prowadzi zakrojonych
na du skal operacji wojskowych. Wszystkie te wewntrzne problemy
ograniczay zagraniczn aktywno polityczn kraju.
!
Kitajsko-Wostocznaja eleznaja doroga Kolej Wschodniochiska. Przyp. tum.
34
Poniewa bolszewicy zdawali sobie spraw, e nowa wojna wiatowa
jest nieunikniona, musieli w jak najkrtszym czasie stworzy nowocze-
sny kompleks wojskowo-przemysowy oraz potn armi, korzystajc
przy tym wycznie z wasnych si i rodkw.
Aby wykona gospodarczy skok, naleao w radykalny sposb roz-
wiza problem chopski i osign moralno-polityczn jedno spoe-
czestwa. Takie wanie zadanie postawi towarzysz Stalin przed swoim
zakonem giermkw". Nadchodzi rok 1929 - rok Wielkiego Przeomu.
Teorie i doktryny wojskowe
N
atychmiast po zakoczeniu pierwszej wojny wiatowej teoretycy
wszystkich krajw przystpili do analizowania jej dowiadcze,
starajc si okreli kierunki rozwoju si zbrojnych, charakter
przyszej wojny oraz rol, jak odegraj w niej poszczeglne rodzaje
wojsk. Niezwykle silny impuls tym dziaaniom nadao pojawienie si no-
wego sprztu bojowego - samolotw i czogw. Wanie w nich wielu
entuzjastw widziao czynnik decydujcy o wynikach przyszych bitew.
Na przykad woski genera Giulio Douhet kocha lotnictwo bombo-
we. Uwaa, e jeeli utworzy si powietrzn armad liczc 1000 ma-
szyn i codziennie wyle po 500 samolotw, by niszczyy orodki prze-
mysowe, linie komunikacyjne itp., to przeciwnik bardzo szybko utraci
co najmniej poow swoich najcenniejszych obiektw. Najwaniejsze
jednak, uwaa genera, e lotniczy terror zamie morale ludnoci cywil-
nej, co spowoduje dezorganizacj caego aparatu pastwowego i systemu
dowodzenia.
Douhet przedstawi swoj teori w ksice Dominio deli'aria - Pa-
nowanie w powietrzu. Napisa w niej: Kraj, ktry utraci panowanie
w powietrzu, narazi si na ataki lotnicze, bdc zarazem pozbawiony mo-
liwoci skutecznego na reagowania. Takie powtarzajce si, nieustanne
ataki uderzajce w najbardziej wraliwe miejsca kraju bez wzgldu na
dziaania jego wojsk ldowych i marynarki wojennej powinny przeko-
na to pastwo, e wszystko stracone i nie ma ju adnej nadziei. A ta-
kie przekonanie oznacza klsk". Zgodnie z teori Douheta, po zadaniu
demoralizujcego" uderzenia powietrznego wasne wojska ldowe bd
musiay jedynie zaj terytorium zdewastowanego przez lotnictwo kraju
przeciwnika.
W Stanach Zjednoczonych propagatorem strategicznego lotnictwa
bombowego by genera William Mitchell. Stany okazay si jedynym
pastwem, ktremu udao si stworzy w czasie drugiej wojny wiato-
wej lotnictwo strategiczne, ale okazao si, e same tylko bombowce nic
zdoay zniszczy potencjau gospodarczego Niemiec i zmusi Trzeciej
36
Rzeszy do kapitulacji
1
w latach 1944-1945 wojskom ldowym sprzy-
mierzonych pozostao jeszcze sporo pracy.
Na marginesie mona stwierdzi, e koncepcje Douheta i Mitchel-
la przeyy drug modo pod koniec XX wieku wraz z pojawieniem
si precyzyjnych rodkw raenia z potnymi gowicami bojowymi. Za
przykad mog tu posuy lotnicze operacje zaczepne wspczesnych si
pokojowych w Iraku i Jugosawii.
Du popularnoci cieszya si w latach dwudziestych teoria maej
wojny", przedstawiana przez J.F.C. Fullera, Basila Liddcla Harta, Han-
sa von Seeckta i Charles^ de Gaulle^i. Gwnym jej zaoeniem byo
utworzenie zawodowych, mobilnych, cakowicie zmotoryzowanych si
ldowych.
W 1922 roku byy szef sztabu brytyjskiego Korpusu Czogw ge-
nera J.F.C. Fuller opublikowa ksik Tank Strategist on the Western
Front in the Geat War - Czogi w Wielkiej Wojnie 1914-1918, w ktrej
dowodzi, e ententa zdoaa wygra wojn wycznie dziki czogom.
W konsekwencji przyszy konflikt zbrojny bdzie wojn zmechanizowa-
n, wymagajc zaangaowania niewielkiej liczby ludzi i rozbudowanej
najnowszej techniki bojowej. Zdaniem Fullera, idealn armi, do ktrej
warto dy, jest zawodowa armia onierzy najemnych. Z onierzy
z poboru naley tworzy wojska drugiego rzutu, ktrych zadaniem bdzie
okupacja kraju wroga. Natomiast wykonanie gwnego uderzenia to rola
wojsk zmechanizowanych. Fuller proponowa utworzy niewielk armi
zmechanizowan w skadzie 6-8 dywizji pancernych (do 2400 czogw
i 100 onierzy najemnych).
1
Pogld autora jest do dyskusyjny. Przede wszystkim bdna jest teza. e tyl-
ko Stany Zjednoczone dysponoway lotnictwem strategicznym. Wielka Brytania miaa
bombowce speniajce kryteria bombowcw strategicznych (udwig, puap i zasig)
i prowadzia operacje lotnicze o typowo strategicznym charakterze, odpowiadajce
zreszt zaoeniom teorii Douheta (potne, zmasowane uderzenia na orodki miejsko-
-przemysowe, ktrych celem byo zarwno niszczenie infrastruktury, jak i zaamanie
morale). Poza tym. aczkolwiek bombowiec amerykaski B-17 Latajca forteca" stal
si legend, to jednak jako bombowiec strategiczny pod wzgldem udwigu ustpowa
Avro Lancasterowi" bdcemu w latach 1943 -1945 podstawowym cikim bombow-
cem Bomber Command RAI' (B-17: 7985 kg ale dopiero wersja G". bdca w su-
bie od 1944 roku, wczeniejsze miay udwig 4761 kg: Lancaster": 9979 kg), mia
od niego niewiele wikszy zasig i prdko maksymaln. Jednym B-17 growa nad
konkurencj" puapem. Przyp. tum.
.37
Teorie i doktryny wojskowe
N
atychmiast po zakoczeniu pierwszej wojny wiatowej teoretycy
wszystkich krajw przystpili do analizowania jej dowiadcze,
starajc si okreli kierunki rozwoju si zbrojnych, charakter
przyszej wojny oraz rol, jak odegraj w niej poszczeglne rodzaje
wojsk. Niezwykle silny impuls tym dziaaniom nadao pojawienie si no-
wego sprztu bojowego - samolotw i czogw. Wanie w nich wielu
entuzjastw widziao czynnik decydujcy o wynikach przyszych bitew.
Na przykad woski genera Giulio Douhet kocha lotnictwo bombo-
we. Uwaa, e jeeli utworzy si powietrzn armad liczc 1000 ma-
szyn i codziennie wyle po 500 samolotw, by niszczyy orodki prze-
mysowe, linie komunikacyjne itp., to przeciwnik bardzo szybko utraci
co najmniej poow swoich najcenniejszych obiektw. Najwaniejsze
jednak, uwaa genera, e lotniczy terror zamie morale ludnoci cywil-
nej, co spowoduje dezorganizacj caego aparatu pastwowego i systemu
dowodzenia.
Douhet przedstawi swoj teori w ksice Dominio deli'aria - Pa-
nowanie w powietrzu. Napisa w niej: Kraj, ktry utraci panowanie
w powietrzu, narazi si na ataki lotnicze, bdc zarazem pozbawiony mo-
liwoci skutecznego na reagowania. Takie powtarzajce si, nieustanne
ataki uderzajce w najbardziej wraliwe miejsca kraju bez wzgldu na
dziaania jego wojsk ldowych i marynarki wojennej powinny przeko-
na to pastwo, e wszystko stracone i nie ma ju adnej nadziei. A ta-
kie przekonanie oznacza klsk". Zgodnie z teori Douheta, po zadaniu
demoralizujcego" uderzenia powietrznego wasne wojska ldowe bd
musiay jedynie zaj terytorium zdewastowanego przez lotnictwo kraju
przeciwnika.
W Stanach Zjednoczonych propagatorem strategicznego lotnictwa
bombowego by genera William Mitchell. Stany okazay si jedynym
pastwem, ktremu udao si stworzy w czasie drugiej wojny wiato-
wej lotnictwo strategiczne, ale okazao si, e same tylko bombowce nic
zdoay zniszczy potencjau gospodarczego Niemiec i zmusi Trzeciej
36
Rzeszy do kapitulacji
1
w latach 1944-1945 wojskom ldowym sprzy-
mierzonych pozostao jeszcze sporo pracy.
Na marginesie mona stwierdzi, e koncepcje Douheta i Mitchel-
la przeyy drug modo pod koniec XX wieku wraz z pojawieniem
si precyzyjnych rodkw raenia z potnymi gowicami bojowymi. Za
przykad mog tu posuy lotnicze operacje zaczepne wspczesnych si
pokojowych w Iraku i Jugosawii.
Du popularnoci cieszya si w latach dwudziestych teoria maej
wojny", przedstawiana przez J.F.C. Fullera, Basila Liddcla Harta, Han-
sa von Seeckta i Charles^ de Gaulle^i. Gwnym jej zaoeniem byo
utworzenie zawodowych, mobilnych, cakowicie zmotoryzowanych si
ldowych.
W 1922 roku byy szef sztabu brytyjskiego Korpusu Czogw ge-
nera J.F.C. Fuller opublikowa ksik Tank Strategist on the Western
Front in the Geat War - Czogi w Wielkiej Wojnie 1914-1918, w ktrej
dowodzi, e ententa zdoaa wygra wojn wycznie dziki czogom.
W konsekwencji przyszy konflikt zbrojny bdzie wojn zmechanizowa-
n, wymagajc zaangaowania niewielkiej liczby ludzi i rozbudowanej
najnowszej techniki bojowej. Zdaniem Fullera, idealn armi, do ktrej
warto dy, jest zawodowa armia onierzy najemnych. Z onierzy
z poboru naley tworzy wojska drugiego rzutu, ktrych zadaniem bdzie
okupacja kraju wroga. Natomiast wykonanie gwnego uderzenia to rola
wojsk zmechanizowanych. Fuller proponowa utworzy niewielk armi
zmechanizowan w skadzie 6-8 dywizji pancernych (do 2400 czogw
i 100 onierzy najemnych).
1
Pogld autora jest do dyskusyjny. Przede wszystkim bdna jest teza. e tyl-
ko Stany Zjednoczone dysponoway lotnictwem strategicznym. Wielka Brytania miaa
bombowce speniajce kryteria bombowcw strategicznych (udwig, puap i zasig)
i prowadzia operacje lotnicze o typowo strategicznym charakterze, odpowiadajce
zreszt zaoeniom teorii Douheta (potne, zmasowane uderzenia na orodki miejsko-
-przemysowe, ktrych celem byo zarwno niszczenie infrastruktury, jak i zaamanie
morale). Poza tym. aczkolwiek bombowiec amerykaski B-17 Latajca forteca" stal
si legend, to jednak jako bombowiec strategiczny pod wzgldem udwigu ustpowa
Avro Lancasterowi" bdcemu w latach 1943 -1945 podstawowym cikim bombow-
cem Bomber Command RAI' (B-17: 7985 kg ale dopiero wersja G". bdca w su-
bie od 1944 roku, wczeniejsze miay udwig 4761 kg: Lancaster": 9979 kg), mia
od niego niewiele wikszy zasig i prdko maksymaln. Jednym B-17 growa nad
konkurencj" puapem. Przyp. tum.
.37
Dla ucilenia dodajmy, e wszystkie te teorie wojenne byy jedy-
nie opiniami teoretykw, przemyleniami osb prywatnych i nie mia-
y oficjalnego charakteru. Jednake wyniki rozwaa teoretycznych
w mniejszym lub wikszym stopniu wpywaj na ksztatowanie si dok-
tryn wojskowych pastw: A doktryna wojskowa to system oficjalnych
pogldw kierownictwa politycznego i wojskowego na sprawy przygoto-
wania kraju i si zbrojnych do wojny i na sposoby jej prowadzenia.
Wielka Brytania
W przeddzie drugiej wojny wiatowej w Wielkiej Brytanii tradycyj-
nie na pierwszym planie znajdowaa si teoria potgi morskiej" i kraj ten
przede wszystkim szykowa si do wojny na morzu - z powodu swojego
pooenia geograficznego, licznych kolonii, rozbudowanych morskich
linii komunikacyjnych i uzalenienia od zamorskich dostaw. Wojskom
ldowym wyznaczano rol drugorzdn, poniewa na kontynencie euro-
pejskim Brytyjczycy liczyli przede wszystkim na potn armi francu-
sk.
Natomiast lotnictwo przez dugi czas uwaane byo za strategiczny
rodek prowadzenia wojny. Od 1923 roku w Wielkiej Brytanii przyjto
zaczepn doktryn lotniczego odstraszania". Kierownictwo si zbroj-
nych uwaao, e dziki marynarce wojennej i lotnictwu Wielka Brytania
zdoa zniszczy potencja wojskowo-przemysowy ewentualnego prze-
ciwnika, niszczc nalotami jego orodki polityczno-przemysowe. Woj-
ska ldowe miay zosta wykorzystane dopiero w kocowym stadium,
aby zada ostateczny cios wrogowi.
Ale kiedy w 1937 roku Ministerstwo Lotnictwa przystpio do plano-
wania dziaali bojowych przeciwko konkretnemu przeciwnikowi - Niem-
com. okazao si. e wprowadzenie tej koncepcji w ycie jest cakowicie
niemoliwe. Brytyjskie samoloty z tego okresu nie byy w stanie dolecie
do Berlina i wrci be/ midzyldowania i uzupenienia paliwa. Wielka
Brytania za nie miaa ani baz lotniczych na kontynencie, ani te prze-
szkolonej kadry, zdolnej do przeprowadzenia miadcych nalotw na
Niemcy. Co gorsza, przyjta koncepcja zakadaa jednostronny rozwj
RAF-u tylko jako sil ofensywnych i stawiaa przeciwlotnicz obron
metropolii i kolonii na drugim miejscu. Z kolei dowiadczenia wojny
w Hiszpanii i Chinach wykazay, e samo tylko lotnictwo bombowe
nie jest w sianie ani zniszczy Niemiec, ani obroni Wielkiej Brytanii.
38
Wnioski te spowodoway, e rzd skierowa powane rodki na stworze-
nie systemu obrony przeciwlotniczej i od 1938 roku zaczto pospiesznie
zakada stacje radarowe i budowa nowoczesne samoloty myliwskie.
Dziesitego maja 1940 roku RAF dysponowa 1720 samolotami bojowy-
mi, ale wrd nich nadal wikszo stanowiy bombowce przeznaczone
do wykonywania nalotw na orodki przemysowe.
Do wrzenia 1939 roku brytyjska doktryna wojenna waciwie nie
okrelaa, jak rol odgrywaj wojska ldowe. Stanowiy one gwny
rodek dziaania w konfliktach kolonialnych i ich uycie w ewentual-
nych operacjach wojskowych w Europie rozpatrywano w skali jednej -
dwch dywizji. W doktrynie stwierdzano: Wojskom ldowym moe by
w pierwszym rzdzie postawione zadanie zabezpieczenia i obrony na-
szych baz umoliwiajcych dziaania marynarki wojennej".
Do niedawna Wielka Brytania przodowaa w dziedzinie teorii i prak-
tyki zastosowania wojsk pancernych. W 1929 roku Ministerstwo Wojny
wydao oficjalny regulamin dziaa wojsk zmechanizowanych. W Farn-
borough utworzono orodek dowiadczalny, ktry mia fili w Egipcie.
Jednake konserwatyzm panujcy na najwyszych szczeblach dowo-
dzenia brytyjskich si zbrojnych spowodowa, e w sprawie zwikszenia
liczby jednostek pancernych przez dugi czas nie podejmowano adnej
decyzji. Dopiero w 1936 roku rzd przystpi do zakrojonej na wielk
skal reorganizacji wojsk ldowych. Rozpoczto formowanie pierwszych
jednostek pancernych i zmechanizowanych. Brak precyzyjnej koncepcji
zastosowania wojsk pancernych na polu walki spowodowa, e przed
wybuchem wojny wojska brytyjskie miay w wyposaeniu wozy bojowe
bardzo zrnicowane pod wzgldem danych tcchniczno-taktycznych.
Na pocztku 1939 roku Sztab Generalny nie by jeszcze w stanie
podj ostatecznej decyzji, jakiego typu czogi potrzebne s wojskom
ldowym. Uwaano, e do obrony kolonii niezbdne s czogi lekkie,
dla korpusu ekspedycyjnego majcego dziaa we Francji najbardziej
nadawayby si cikie, do wsparcia piechoty - powolne, za to dobrze
opancerzone, natomiast do wojny manewrowej czogi szybkie zwane te
krowniczymi.
We wrzeniu 1939 roku Wielka Brytania dysponowaa w metropolii
9 brygadami pancernymi, 8 dywizjami piechoty, 2 kawalerii oraz 16 te-
rytorialnymi. Zgodnie z etatem, kada dywizja piechoty (14 500 ludzi)
miaa posiada 147 dzia, 126 modzierzy, 361 karabinw przeciwpan-
39
Dla ucilenia dodajmy, e wszystkie te teorie wojenne byy jedy-
nie opiniami teoretykw, przemyleniami osb prywatnych i nie mia-
y oficjalnego charakteru. Jednake wyniki rozwaa teoretycznych
w mniejszym lub wikszym stopniu wpywaj na ksztatowanie si dok-
tryn wojskowych pastw: A doktryna wojskowa to system oficjalnych
pogldw kierownictwa politycznego i wojskowego na sprawy przygoto-
wania kraju i si zbrojnych do wojny i na sposoby jej prowadzenia.
Wielka Brytania
W przeddzie drugiej wojny wiatowej w Wielkiej Brytanii tradycyj-
nie na pierwszym planie znajdowaa si teoria potgi morskiej" i kraj ten
przede wszystkim szykowa si do wojny na morzu - z powodu swojego
pooenia geograficznego, licznych kolonii, rozbudowanych morskich
linii komunikacyjnych i uzalenienia od zamorskich dostaw. Wojskom
ldowym wyznaczano rol drugorzdn, poniewa na kontynencie euro-
pejskim Brytyjczycy liczyli przede wszystkim na potn armi francu-
sk.
Natomiast lotnictwo przez dugi czas uwaane byo za strategiczny
rodek prowadzenia wojny. Od 1923 roku w Wielkiej Brytanii przyjto
zaczepn doktryn lotniczego odstraszania". Kierownictwo si zbroj-
nych uwaao, e dziki marynarce wojennej i lotnictwu Wielka Brytania
zdoa zniszczy potencja wojskowo-przemysowy ewentualnego prze-
ciwnika, niszczc nalotami jego orodki polityczno-przemysowe. Woj-
ska ldowe miay zosta wykorzystane dopiero w kocowym stadium,
aby zada ostateczny cios wrogowi.
Ale kiedy w 1937 roku Ministerstwo Lotnictwa przystpio do plano-
wania dziaali bojowych przeciwko konkretnemu przeciwnikowi - Niem-
com. okazao si. e wprowadzenie tej koncepcji w ycie jest cakowicie
niemoliwe. Brytyjskie samoloty z tego okresu nie byy w stanie dolecie
do Berlina i wrci be/ midzyldowania i uzupenienia paliwa. Wielka
Brytania za nie miaa ani baz lotniczych na kontynencie, ani te prze-
szkolonej kadry, zdolnej do przeprowadzenia miadcych nalotw na
Niemcy. Co gorsza, przyjta koncepcja zakadaa jednostronny rozwj
RAF-u tylko jako sil ofensywnych i stawiaa przeciwlotnicz obron
metropolii i kolonii na drugim miejscu. Z kolei dowiadczenia wojny
w Hiszpanii i Chinach wykazay, e samo tylko lotnictwo bombowe
nie jest w sianie ani zniszczy Niemiec, ani obroni Wielkiej Brytanii.
38
Wnioski te spowodoway, e rzd skierowa powane rodki na stworze-
nie systemu obrony przeciwlotniczej i od 1938 roku zaczto pospiesznie
zakada stacje radarowe i budowa nowoczesne samoloty myliwskie.
Dziesitego maja 1940 roku RAF dysponowa 1720 samolotami bojowy-
mi, ale wrd nich nadal wikszo stanowiy bombowce przeznaczone
do wykonywania nalotw na orodki przemysowe.
Do wrzenia 1939 roku brytyjska doktryna wojenna waciwie nie
okrelaa, jak rol odgrywaj wojska ldowe. Stanowiy one gwny
rodek dziaania w konfliktach kolonialnych i ich uycie w ewentual-
nych operacjach wojskowych w Europie rozpatrywano w skali jednej -
dwch dywizji. W doktrynie stwierdzano: Wojskom ldowym moe by
w pierwszym rzdzie postawione zadanie zabezpieczenia i obrony na-
szych baz umoliwiajcych dziaania marynarki wojennej".
Do niedawna Wielka Brytania przodowaa w dziedzinie teorii i prak-
tyki zastosowania wojsk pancernych. W 1929 roku Ministerstwo Wojny
wydao oficjalny regulamin dziaa wojsk zmechanizowanych. W Farn-
borough utworzono orodek dowiadczalny, ktry mia fili w Egipcie.
Jednake konserwatyzm panujcy na najwyszych szczeblach dowo-
dzenia brytyjskich si zbrojnych spowodowa, e w sprawie zwikszenia
liczby jednostek pancernych przez dugi czas nie podejmowano adnej
decyzji. Dopiero w 1936 roku rzd przystpi do zakrojonej na wielk
skal reorganizacji wojsk ldowych. Rozpoczto formowanie pierwszych
jednostek pancernych i zmechanizowanych. Brak precyzyjnej koncepcji
zastosowania wojsk pancernych na polu walki spowodowa, e przed
wybuchem wojny wojska brytyjskie miay w wyposaeniu wozy bojowe
bardzo zrnicowane pod wzgldem danych tcchniczno-taktycznych.
Na pocztku 1939 roku Sztab Generalny nie by jeszcze w stanie
podj ostatecznej decyzji, jakiego typu czogi potrzebne s wojskom
ldowym. Uwaano, e do obrony kolonii niezbdne s czogi lekkie,
dla korpusu ekspedycyjnego majcego dziaa we Francji najbardziej
nadawayby si cikie, do wsparcia piechoty - powolne, za to dobrze
opancerzone, natomiast do wojny manewrowej czogi szybkie zwane te
krowniczymi.
We wrzeniu 1939 roku Wielka Brytania dysponowaa w metropolii
9 brygadami pancernymi, 8 dywizjami piechoty, 2 kawalerii oraz 16 te-
rytorialnymi. Zgodnie z etatem, kada dywizja piechoty (14 500 ludzi)
miaa posiada 147 dzia, 126 modzierzy, 361 karabinw przeciwpan-
39
cernych, 700 karabinw maszynowych, 28 czogw lekkich i 140 trans-
porterw opancerzonych.
Jak stwierdzi marszaek polny Montgomery, w tym okresie brytyj-
skie wojska ldowe byy cakowicie nieprzygotowane do prowadzenia
zakrojonych na wielk skal operacji bojowych. Byy niewystarczajco
przeszkolone, brakowao im czogw i dzia, artyleria przeciwpancerna
bya saba, le funkcjonoway suby tyw. Poza tym brytyjskie dowdz-
two ywio przekonanie, e ma wystarczajco duo czasu i jeeli Niemcy
zdecyduj si zaatakowa Francj, wojna przebiega bdzie powoli.
Francja
Na ksztatowanie si francuskiej doktryny wojennej najsilniejszy
wpyw wywary nie nowe prdy w sztuce wojennej, ale wnioski wyci-
gnite z przebiegu pierwszej wojny wiatowej. Pozornie potwierdzay
one, e wanie francuscy generaowie s jedynymi promotorami post-
powej myli wojskowej. W odrnieniu od brytyjskich teoretykw, Fran-
cuzi uwaali, e swoje zwycistwo ententa zawdzicza strategii wynisz-
czenia si przeciwnika podczas wojny pozycyjnej.
Dziaacze polityczni i wojskowi pomijali milczeniem szereg bdw,
jakie popenili w trakcie dziaa bojowych, i nie przyjmowali do wiado-
moci adnych ocen krytycznych. Wszelkie badania dotyczce minionej
wojny - napisa pukownik Eugene Carrias - mogy by publikowane
jedynie za zgod ministra wojny [...]. Dziki tej zamaskowanej cenzurze
zapanoway skostnienie i biurokratyzm".
Z tego wanie powodu francuska doktryna wojenna rozwijaa si po-
woli. Sztab Generalny nie przypisywa naleytego znaczenia faktowi, e
pojawienie si piechoty zmotoryzowanej, czogw i lotnictwa, jak te
dowodzenia za porednictwem radia, zmienio charakter walki zbrojnej,
nadajc jej manewrowy, dynamiczny charakter. Wrcz przeciwnie, fran-
cuscy teoretycy doszli do wniosku, e z chwil pojawienia si nowych
narzdzi prowadzenia walki wsparta czogami, nowoczesn artyleri, lot-
nictwem i broni maszynow obrona stal si niemoliwa do przeama-
nia. Konsekwencj tego pogldu stao si przekonanie, e przysza wojna
od samego pocztku przyjmie charakter pozycyjny i w niewielkim tylko
stopniu bdzie si rnia od poprzedniej.
Koncepcj wojny pozycyjnej wprowadzono w ycie, budujc liczne
umocnienia wzdu caej zachodniej granicy i wybrzea Francji. Szcze-
K)
golnie silne nadzieje pokadano w fortyfikacjach Linii Maginota oraz
belgijskich rejonach umocnionych Namur, Liege i Antwerpii. Francuski
teoretyk wojskowy genera Narcissus Chauvineau w wydanej w 1939
roku ksice
2
dowodzi, e w warunkach wspczesnego pola walki dzi-
ki ufortyfikowaniu rejonw przygranicznych wdarcie si przeciwnika
w gb kraju stao si niemoliwe. Jeeli w odpowiednim momencie na
granicy zostan rozwinite wojska dysponujce odpowiedni liczb dzia
i karabinw maszynowych, mona bdzie przez trzy lata powstrzymy-
wa niemieck armi".
Opracowywana metodyka dziaa bojowych i zastosowania wojsk
odpowiadaa oglnej koncepcji obronnej. Zakadane formy i sposoby
prowadzenia walki byy pasywne, niezdecydowane i wykluczay mo-
liwo przeprowadzenia energicznych dziaa manewrowych. Za pod-
staw niemoliwej do przeamania obrony uwaano utworzenie cigej
potnej linii frontu i systemu ognia zaporowego. Na otarzu koncepcji
jednolitej zapory ogniowej wzdu caej linii frontu zoono midzy in-
nymi gboko obrony i utworzenie odwodw.
Oczywicie francuska teoria nie odrzucaa operacji ofensywnych. Ale
prowadzenie tego rodzaju dziaa bojowych dopuszczano jedynie po po-
wanym osabieniu wojsk przeciwnika. W tym przypadku natarcie po-
winno by prowadzone systematycznie, etapami i po dugim, starannym
przygotowaniu. Koncepcji dziaa z zaskoczenia praktycznie nie brano
pod uwag.
Nie doceniano roli wojsk lotniczych w przyszej wojnie. Zakadano,
e lotnictwo bdzie prowadzio rozpoznanie, a take osaniao i ubez-
pieczao wojska ldowe i zaplecze, chronic je przed atakami lotnictwa
wroga. Wykonywanie samodzielnych uderze lotniczych na wojska
i zaplecze przeciwnika uwaano za dziaania o drugorzdnym znaczeniu.
W chwili rozpoczcia wojny lotnictwo wojskowe Francji razem z lotnic-
twem morskim dysponowao 3335 samolotami bojowymi, ale zaledwie
55 bombowcami nurkujcymi.
Za podstawowy rodzaj si zbrojnych uwaano wojska ldowe,
a w nich - piechot. Piechota - gosi regulamin - odgrywa w walce gw-
n rol [...]. Wszystkie inne rodzaje wojsk dziaaj w interesie piechoty".
Artyleri uznawano za gwn si uderzeniow, natomiast nie docenia-
no czogw. Francuzi twierdzili, e czogi powinny przede wszystkim
:
N. Chauvineau, Narcissus Une fnvasion est-elle encore Possible?, Editions Berg-
er-Levrault 1939. Pr/yp. tum.
ii
cernych, 700 karabinw maszynowych, 28 czogw lekkich i 140 trans-
porterw opancerzonych.
Jak stwierdzi marszaek polny Montgomery, w tym okresie brytyj-
skie wojska ldowe byy cakowicie nieprzygotowane do prowadzenia
zakrojonych na wielk skal operacji bojowych. Byy niewystarczajco
przeszkolone, brakowao im czogw i dzia, artyleria przeciwpancerna
bya saba, le funkcjonoway suby tyw. Poza tym brytyjskie dowdz-
two ywio przekonanie, e ma wystarczajco duo czasu i jeeli Niemcy
zdecyduj si zaatakowa Francj, wojna przebiega bdzie powoli.
Francja
Na ksztatowanie si francuskiej doktryny wojennej najsilniejszy
wpyw wywary nie nowe prdy w sztuce wojennej, ale wnioski wyci-
gnite z przebiegu pierwszej wojny wiatowej. Pozornie potwierdzay
one, e wanie francuscy generaowie s jedynymi promotorami post-
powej myli wojskowej. W odrnieniu od brytyjskich teoretykw, Fran-
cuzi uwaali, e swoje zwycistwo ententa zawdzicza strategii wynisz-
czenia si przeciwnika podczas wojny pozycyjnej.
Dziaacze polityczni i wojskowi pomijali milczeniem szereg bdw,
jakie popenili w trakcie dziaa bojowych, i nie przyjmowali do wiado-
moci adnych ocen krytycznych. Wszelkie badania dotyczce minionej
wojny - napisa pukownik Eugene Carrias - mogy by publikowane
jedynie za zgod ministra wojny [...]. Dziki tej zamaskowanej cenzurze
zapanoway skostnienie i biurokratyzm".
Z tego wanie powodu francuska doktryna wojenna rozwijaa si po-
woli. Sztab Generalny nie przypisywa naleytego znaczenia faktowi, e
pojawienie si piechoty zmotoryzowanej, czogw i lotnictwa, jak te
dowodzenia za porednictwem radia, zmienio charakter walki zbrojnej,
nadajc jej manewrowy, dynamiczny charakter. Wrcz przeciwnie, fran-
cuscy teoretycy doszli do wniosku, e z chwil pojawienia si nowych
narzdzi prowadzenia walki wsparta czogami, nowoczesn artyleri, lot-
nictwem i broni maszynow obrona stal si niemoliwa do przeama-
nia. Konsekwencj tego pogldu stao si przekonanie, e przysza wojna
od samego pocztku przyjmie charakter pozycyjny i w niewielkim tylko
stopniu bdzie si rnia od poprzedniej.
Koncepcj wojny pozycyjnej wprowadzono w ycie, budujc liczne
umocnienia wzdu caej zachodniej granicy i wybrzea Francji. Szcze-
K)
golnie silne nadzieje pokadano w fortyfikacjach Linii Maginota oraz
belgijskich rejonach umocnionych Namur, Liege i Antwerpii. Francuski
teoretyk wojskowy genera Narcissus Chauvineau w wydanej w 1939
roku ksice
2
dowodzi, e w warunkach wspczesnego pola walki dzi-
ki ufortyfikowaniu rejonw przygranicznych wdarcie si przeciwnika
w gb kraju stao si niemoliwe. Jeeli w odpowiednim momencie na
granicy zostan rozwinite wojska dysponujce odpowiedni liczb dzia
i karabinw maszynowych, mona bdzie przez trzy lata powstrzymy-
wa niemieck armi".
Opracowywana metodyka dziaa bojowych i zastosowania wojsk
odpowiadaa oglnej koncepcji obronnej. Zakadane formy i sposoby
prowadzenia walki byy pasywne, niezdecydowane i wykluczay mo-
liwo przeprowadzenia energicznych dziaa manewrowych. Za pod-
staw niemoliwej do przeamania obrony uwaano utworzenie cigej
potnej linii frontu i systemu ognia zaporowego. Na otarzu koncepcji
jednolitej zapory ogniowej wzdu caej linii frontu zoono midzy in-
nymi gboko obrony i utworzenie odwodw.
Oczywicie francuska teoria nie odrzucaa operacji ofensywnych. Ale
prowadzenie tego rodzaju dziaa bojowych dopuszczano jedynie po po-
wanym osabieniu wojsk przeciwnika. W tym przypadku natarcie po-
winno by prowadzone systematycznie, etapami i po dugim, starannym
przygotowaniu. Koncepcji dziaa z zaskoczenia praktycznie nie brano
pod uwag.
Nie doceniano roli wojsk lotniczych w przyszej wojnie. Zakadano,
e lotnictwo bdzie prowadzio rozpoznanie, a take osaniao i ubez-
pieczao wojska ldowe i zaplecze, chronic je przed atakami lotnictwa
wroga. Wykonywanie samodzielnych uderze lotniczych na wojska
i zaplecze przeciwnika uwaano za dziaania o drugorzdnym znaczeniu.
W chwili rozpoczcia wojny lotnictwo wojskowe Francji razem z lotnic-
twem morskim dysponowao 3335 samolotami bojowymi, ale zaledwie
55 bombowcami nurkujcymi.
Za podstawowy rodzaj si zbrojnych uwaano wojska ldowe,
a w nich - piechot. Piechota - gosi regulamin - odgrywa w walce gw-
n rol [...]. Wszystkie inne rodzaje wojsk dziaaj w interesie piechoty".
Artyleri uznawano za gwn si uderzeniow, natomiast nie docenia-
no czogw. Francuzi twierdzili, e czogi powinny przede wszystkim
:
N. Chauvineau, Narcissus Une fnvasion est-elle encore Possible?, Editions Berg-
er-Levrault 1939. Pr/yp. tum.
ii
wspiera piechot, natomiast ich moliwo prowadzenia samodzielnych
dziaa jest bardzo ograniczona i nic ma istotnego znaczenia.
Oczywicie we Francji rwnie istnieli teoretycy, ktrzy wbrew ofi-
cjalnej doktrynie wojennej propagowali te same koncepcje co ich bry-
tyjscy, niemieccy czy sowieccy koledzy. Na przykad w maju 1934 roku
ukazaa si ksika Charlesa'a de Gaulle'a Vers 1'Armee d Metier - Ku
armii zawodowej
3
, w ktrej omawiano zagadnienia strategii i taktyki oraz
szczegy formowania zawodowych wojsk pancernych. Jednake prak-
tycznie rzecz biorc, de Gaulle waciwie samotnie przeciwstawia si
francuskiemu Sztabowi Generalnemu.
W konsekwencji I wrzenia 1939 roku wrd 108 dywizji znajdowa-
y si zaledwie trzy lekkie dywizje zmechanizowane, sformowane na ba-
zie dywizji kawalerii. W skad kadej z nich wchodzia brygada pancerna
i zmotoryzowana, puk rozpoznawczy i puk artylerii - ogem 174 czo-
gi i 105 samochodw pancernych. Oprcz tego w kadej z piciu dywizji
kawalerii znajdoway si 22 czogi i 36 samochodw pancernych. W dy-
wizji piechoty (17,8 tysica ludzi) czogw nie byo w ogle. Wikszo
z nich znajdowaa si w 39 samodzielnych batalionach czogw przezna-
czonych do bezporedniego wsparcia piechoty. Do tworzenia czterech
penowartociowych dywizji pancernych Francuzi przystpili dopiero po
zakoczeniu dziaa wojennych w Polsce. Te zwizki taktyczne, wypo-
saone gwnie w lekkie i powolne wozy bojowe, nie odegray powa-
niejszej roli.
We francuskich instrukcjach z lat 1933-1939 sposoby uycia czo-
gw rozpatrywane byy jedynie na poziomie taktycznym. Dywizja pie-
choty miaa naciera w jednym rzucie na odcinku o dugoci 3-5 kilo-
metrw, dysponujc przy tym grup artyleryjsk i odwodami. Dywizji
dziaajcej na gwnym kierunku natarcia przydzielano do 180 czogw.
W natarciu czogi dziaay w trzech rzutach. Pierwszy (rzut przeama-
nia) tworzyy czogi rednie, a jego zadaniem byo obezwadnienie sta-
nowisk artyleryjskich i odwodw taktycznych przeciwnika. Drugi (rzut
wsparcia), rwnie wykorzystujcy czogi rednie, mia obezwadni sta-
nowiska karabinw maszynowych i atakowa punkty oporu nieprzyja-
ciela od tyu. Trzeci (rzut towarzyszcy) - czogi lekkie - cile wsp-
dziaajc z artyleri i piechot, zajmowa i zabezpiecza stanowiska prze-
ciwnika.
' Charles dc Gaulle, Vers armee d'metier. Przyp. tum.
\1
Piechota sza do ataku niewielkimi grupami za czogami, korzystajc
ze wsparcia artylerii towarzyszcej. Piechota zmotoryzowana wystpo-
waa w roli ruchomych odwodw. Gboko natarcia czogw okrela-
no w zalenoci od moliwoci zapewnienia wsparcia artylerii dalekie-
go zasigu. Wynika z tego. e w wojsku francuskim zadanie czogw w
natarciu polegao przede wszystkim na przeamaniu taktycznej obrony
nieprzyjaciela. Zastosowanie bojowe czogw praktycznie ograniczone
byo do szerokoci i gbokoci natarcia korpusu armijnego. Nie przypi-
sywano znaczenia moliwociom przeprowadzenia przez czogi gbo-
kiego manewru.
W obronie dywizja piechoty zajmowaa odcinek o dugoci 6 8 kilo-
metrw. Lini obrony tworzy system wzw i punktw oporu. Likwida-
cja przeciwnika, ktremu udao si wklinowa w pas obrony, miaa nast-
pi dziki systemowi ognia krzyowego oraz pniejszym kontratakom
odwodw pukowych, dywizyjnych i korpunych.
Gwnym grzechem francuskiej doktryny wojennej byo wiadome
oddanie inicjatywy przeciwnikowi. Pasywna strategia prowadzia do
przyjcia nieprawidowych pogldw na temat bojowego zastosowania
czogw i wojsk zmechanizowanych. Na przykad Sztab Generalny ca-
kowicie wykluczy moliwo przejcia niemieckich korpusw zmecha-
nizowanych przez Ardeny i obejcia umocnie Linii Maginota. Zadufa-
nie i lepota przywdcw wojskowych i politycznych skazay Francj na
bardzo bolesne dowiadczenia.
Niemcy
W latach dwudziestych niemiecka generalicja chcc nie chcc musia-
a przyj teori maej wojny". Waciwie najmniejszej, jaka bya mo-
liwa. Na potrzeby nielicznej, ale doskonale wyszkolonej Reichswehry
opracowana zostaa teoria strategii manewrowej. Wszystkie przysze
metody prowadzenia wojny - napisa w 1921 roku von Seeckt najpraw-
dopodobniej bd polegay na uyciu stosunkowo niewielkich, ale repre-
zentujcych wysokjako manewrowych armii dziaajcych skutecznie
przy wsparciu lotnictwa". Co prawda lotnictwo i bro pancern trzeba
byo na razie pozorowa.
Gwnym propagatorem wojny zmechanizowanej sta si w Reich-
swehrze Heinz Guderian. Swoj analiz wynikw pierwszej wojny wia-
towej zakoczy wnioskiem: Spord wszystkich naziemnych rodkw
bojowych czog dysponuje najwiksz si decydujc". Czyli sil, ktra
13
wspiera piechot, natomiast ich moliwo prowadzenia samodzielnych
dziaa jest bardzo ograniczona i nic ma istotnego znaczenia.
Oczywicie we Francji rwnie istnieli teoretycy, ktrzy wbrew ofi-
cjalnej doktrynie wojennej propagowali te same koncepcje co ich bry-
tyjscy, niemieccy czy sowieccy koledzy. Na przykad w maju 1934 roku
ukazaa si ksika Charlesa'a de Gaulle'a Vers 1'Armee d Metier - Ku
armii zawodowej
3
, w ktrej omawiano zagadnienia strategii i taktyki oraz
szczegy formowania zawodowych wojsk pancernych. Jednake prak-
tycznie rzecz biorc, de Gaulle waciwie samotnie przeciwstawia si
francuskiemu Sztabowi Generalnemu.
W konsekwencji I wrzenia 1939 roku wrd 108 dywizji znajdowa-
y si zaledwie trzy lekkie dywizje zmechanizowane, sformowane na ba-
zie dywizji kawalerii. W skad kadej z nich wchodzia brygada pancerna
i zmotoryzowana, puk rozpoznawczy i puk artylerii - ogem 174 czo-
gi i 105 samochodw pancernych. Oprcz tego w kadej z piciu dywizji
kawalerii znajdoway si 22 czogi i 36 samochodw pancernych. W dy-
wizji piechoty (17,8 tysica ludzi) czogw nie byo w ogle. Wikszo
z nich znajdowaa si w 39 samodzielnych batalionach czogw przezna-
czonych do bezporedniego wsparcia piechoty. Do tworzenia czterech
penowartociowych dywizji pancernych Francuzi przystpili dopiero po
zakoczeniu dziaa wojennych w Polsce. Te zwizki taktyczne, wypo-
saone gwnie w lekkie i powolne wozy bojowe, nie odegray powa-
niejszej roli.
We francuskich instrukcjach z lat 1933-1939 sposoby uycia czo-
gw rozpatrywane byy jedynie na poziomie taktycznym. Dywizja pie-
choty miaa naciera w jednym rzucie na odcinku o dugoci 3-5 kilo-
metrw, dysponujc przy tym grup artyleryjsk i odwodami. Dywizji
dziaajcej na gwnym kierunku natarcia przydzielano do 180 czogw.
W natarciu czogi dziaay w trzech rzutach. Pierwszy (rzut przeama-
nia) tworzyy czogi rednie, a jego zadaniem byo obezwadnienie sta-
nowisk artyleryjskich i odwodw taktycznych przeciwnika. Drugi (rzut
wsparcia), rwnie wykorzystujcy czogi rednie, mia obezwadni sta-
nowiska karabinw maszynowych i atakowa punkty oporu nieprzyja-
ciela od tyu. Trzeci (rzut towarzyszcy) - czogi lekkie - cile wsp-
dziaajc z artyleri i piechot, zajmowa i zabezpiecza stanowiska prze-
ciwnika.
' Charles dc Gaulle, Vers armee d'metier. Przyp. tum.
\1
Piechota sza do ataku niewielkimi grupami za czogami, korzystajc
ze wsparcia artylerii towarzyszcej. Piechota zmotoryzowana wystpo-
waa w roli ruchomych odwodw. Gboko natarcia czogw okrela-
no w zalenoci od moliwoci zapewnienia wsparcia artylerii dalekie-
go zasigu. Wynika z tego. e w wojsku francuskim zadanie czogw w
natarciu polegao przede wszystkim na przeamaniu taktycznej obrony
nieprzyjaciela. Zastosowanie bojowe czogw praktycznie ograniczone
byo do szerokoci i gbokoci natarcia korpusu armijnego. Nie przypi-
sywano znaczenia moliwociom przeprowadzenia przez czogi gbo-
kiego manewru.
W obronie dywizja piechoty zajmowaa odcinek o dugoci 6 8 kilo-
metrw. Lini obrony tworzy system wzw i punktw oporu. Likwida-
cja przeciwnika, ktremu udao si wklinowa w pas obrony, miaa nast-
pi dziki systemowi ognia krzyowego oraz pniejszym kontratakom
odwodw pukowych, dywizyjnych i korpunych.
Gwnym grzechem francuskiej doktryny wojennej byo wiadome
oddanie inicjatywy przeciwnikowi. Pasywna strategia prowadzia do
przyjcia nieprawidowych pogldw na temat bojowego zastosowania
czogw i wojsk zmechanizowanych. Na przykad Sztab Generalny ca-
kowicie wykluczy moliwo przejcia niemieckich korpusw zmecha-
nizowanych przez Ardeny i obejcia umocnie Linii Maginota. Zadufa-
nie i lepota przywdcw wojskowych i politycznych skazay Francj na
bardzo bolesne dowiadczenia.
Niemcy
W latach dwudziestych niemiecka generalicja chcc nie chcc musia-
a przyj teori maej wojny". Waciwie najmniejszej, jaka bya mo-
liwa. Na potrzeby nielicznej, ale doskonale wyszkolonej Reichswehry
opracowana zostaa teoria strategii manewrowej. Wszystkie przysze
metody prowadzenia wojny - napisa w 1921 roku von Seeckt najpraw-
dopodobniej bd polegay na uyciu stosunkowo niewielkich, ale repre-
zentujcych wysokjako manewrowych armii dziaajcych skutecznie
przy wsparciu lotnictwa". Co prawda lotnictwo i bro pancern trzeba
byo na razie pozorowa.
Gwnym propagatorem wojny zmechanizowanej sta si w Reich-
swehrze Heinz Guderian. Swoj analiz wynikw pierwszej wojny wia-
towej zakoczy wnioskiem: Spord wszystkich naziemnych rodkw
bojowych czog dysponuje najwiksz si decydujc". Czyli sil, ktra
13
w czasie walki pozwala onierzowi dostarczy bro jak najbliej do nie-
przyjaciela i go zniszczy. W 1928 roku Sztab Generalny powierzy Gu-
derianowi zadanie opracowania kierunkw rozwoju taktyki zastosowania
czogw. Pukownik przestudiowa prace zagranicznych teoretykw woj-
skowych, doda wasne koncepcje i wyjecha na sta do Szwecji.
Po zdobyciu dowiadczenia Guderian wrci do Niemiec, aby rozpo-
cz realizacj planu dziaania. Gwny nacisk kadziono w nim na atak
pancerny o takiej sile, jakiej nie spodziewao si ani niemieckie dowdz-
two, ani te potencjalni przeciwnicy w Europie. Kiedy Guderian zada.
aby czogi dziaay niezalenie od innych rodzajw wojsk, ktre zgodnie
z jego pogldami miay odgrywa rol drugorzdn, uznano to za here-
zj. Guderian by jednak przekonany, e przy opracowywaniu wszelkie-
go rodzaju uzbrojenia czogi powinny odgrywa gwn rol".
W czasie manewrw w lecie 1929 roku zademonstrowa on dziaania
decydujcych si" - dywizji pancernej. Wielu uczestnikom widok wy-
da si zabawny, poniewa natarcie prowadziy niewielkie samochody
okryte brezentem i arkuszami blachy, pozbawione uzbrojenia i zatrzy-
mywane przez najmniejsze przeszkody terenowe. W czasie manewrw
piechota przy kadej nadarzajcej si sposobnoci dziurawia bagnetami
pancerz" tych czogw". W tym momencie koncepcje Guderiana wy-
daway si generalicji Reichswchry utopi oderwan od realnej sytuacji
politycznej i gospodarczej Niemiec. Inspektor wojsk zmotoryzowanych
Otto von Stiilpnagel owiadczy zapalczywemu pukownikowi: Niech
mi pan uwierzy, w naszym wieku nikt nie zobaczy uycia niemieckich
czogw w dziaaniach bojowych".
Ale cztery lata pniej do wadzy doszli narodowi socjalici. Hitler
doskonale zdawa sobie spraw, e w przyszej wojnie motoryzacja
bdzie dominowa i odegra decydujc rol". Pisa o tym w 1925 roku
w swoim programowym dziele, podkrelajc przy tym, e nard niemiec-
ki powinien si zbroi i zdobywa Lebensraum - przestrze yciow".
W tej sytuacji przed Guderianem zarysowaa si realna szansa na otrzy-
manie i wyprbowanie w dziaaniu swoich zabawek".
Przeom w karierze Guderiana nastpi na pocztku 1934 roku na po-
ligonie w Kunersdorf, gdzie mg zaprezentowa swoje koncepcje Fuh-
rerowi. Wedug niego przed typowym uderzeniem pancernym kompanie
rozpoznawcze dziaajce na motocyklach lub samochodach pancernych
wyszukaj sabe miejsca w obronie przeciwnika i drog radiow prze-
ka informacje na stanowisko dowodzenia, umoliwiajc w ten sposb
n
skoordynowanie caego natarcia. Nastpnie czogi zaatakuj wyznaczone
miejsca, aby dokona przeamania. Po pokonaniu linii obrony nieprzyja-
ciela bro pancerna nie przystpi do umacniania pozycji ani nie zacze-
ka na odwrt przeciwnika, ale bdzie kontynuowa manewr, wdzierajc
si na gbokie zaplecze wroga, gdzie zaatakuje stanowiska dowodzenia,
orodki cznoci i zaopatrzenia. Artyleria pancerna bdzie porusza si
za czogami, aby udzieli im wsparcia w przypadku starcia z jednostkami
pancernymi przeciwnika oraz zabezpieczy zajte stanowiska. Z kolei
piechota przewoona na ciarwkach zabezpieczy natarcie pancerne.
Pokaz nie by wprawdzie idealny, ale Hitler wszystko zrozumia.
Fiihrer wierzy w doktryn wojny totalnej Carla von Clausewitza oraz
w strategi okrenia. Kanclerz Rzeszy zdawa sobie rwnie spraw,
jak niebezpieczna jest dla Niemiec wojna na dwa fronty. Wynika z tego
wniosek, e trzeba bdzie zwycia przeciwnikw po kolei, w moliwie
najkrtszym czasie i przy minimalnych stratach materialnych. Dlatego
te potne uderzenia naleao przeprowadzi z zaskoczenia, aby zama
wol oporu wroga. Gospodarcze moliwoci Trzeciej Rzeszy po prostu
nie pozwoliyby jej na prowadzenie dugotrwaej wojny przeciwko wiel-
kim mocarstwom.
Wyjciem z tej sytuacji moga sta si strategiczna koncepcja wojny
byskawicznej. Pozwalaaby ona rozbi dowolnego przeciwnika, zanim
jeszcze zdy on w peni wykorzysta potencja wojenno-gospodarczy.
Koncepcje szybkiego Heinza" wspbrzmiay z koncepcjami samego
Hitlera. Wanie tego potrzebuj!" - zawoa. W czerwcu oficjalnie po-
woano wojska pancerne pod dowdztwem generaa Oswalda Lutza. He-
inz Guderian obj stanowisko jego szefa sztabu.
W ten sposb oficjaln doktryn wojenn Niemiec staa si doktryna
totalnej wojny byskawicznej". Sowo Blitzkrieg zaczo z du czsto-
tliwoci pojawia si w prasie narodowosocjalistycznej od 1939 roku.
Do tego momentu czciej uywano okrele takich jak wojna manew-
rowa", wojna szybka" lub druzgoczce uderzenie". W Berlinie sta-
wiano na jak najskuteczniejsze wykorzystanie istniejcych moliwoci
gospodarczych w procesie przygotowania si zbrojnych do poszczegl-
nych byskawicznych kampanii i przeznaczenie przerw pomidzy nimi
na przygotowanie nowych si i rodkw do kolejnego uderzenia. Sama
koncepcja krtkotrwaej, druzgoczcej kampanii nic bya nowa i do jej
zrealizowania dy kady wdz naczelny. Tym razem jednak zwyci-
stwo miay zapewni czogi oraz lotnictwo. Zamierzano osign zaka-
n
w czasie walki pozwala onierzowi dostarczy bro jak najbliej do nie-
przyjaciela i go zniszczy. W 1928 roku Sztab Generalny powierzy Gu-
derianowi zadanie opracowania kierunkw rozwoju taktyki zastosowania
czogw. Pukownik przestudiowa prace zagranicznych teoretykw woj-
skowych, doda wasne koncepcje i wyjecha na sta do Szwecji.
Po zdobyciu dowiadczenia Guderian wrci do Niemiec, aby rozpo-
cz realizacj planu dziaania. Gwny nacisk kadziono w nim na atak
pancerny o takiej sile, jakiej nie spodziewao si ani niemieckie dowdz-
two, ani te potencjalni przeciwnicy w Europie. Kiedy Guderian zada.
aby czogi dziaay niezalenie od innych rodzajw wojsk, ktre zgodnie
z jego pogldami miay odgrywa rol drugorzdn, uznano to za here-
zj. Guderian by jednak przekonany, e przy opracowywaniu wszelkie-
go rodzaju uzbrojenia czogi powinny odgrywa gwn rol".
W czasie manewrw w lecie 1929 roku zademonstrowa on dziaania
decydujcych si" - dywizji pancernej. Wielu uczestnikom widok wy-
da si zabawny, poniewa natarcie prowadziy niewielkie samochody
okryte brezentem i arkuszami blachy, pozbawione uzbrojenia i zatrzy-
mywane przez najmniejsze przeszkody terenowe. W czasie manewrw
piechota przy kadej nadarzajcej si sposobnoci dziurawia bagnetami
pancerz" tych czogw". W tym momencie koncepcje Guderiana wy-
daway si generalicji Reichswchry utopi oderwan od realnej sytuacji
politycznej i gospodarczej Niemiec. Inspektor wojsk zmotoryzowanych
Otto von Stiilpnagel owiadczy zapalczywemu pukownikowi: Niech
mi pan uwierzy, w naszym wieku nikt nie zobaczy uycia niemieckich
czogw w dziaaniach bojowych".
Ale cztery lata pniej do wadzy doszli narodowi socjalici. Hitler
doskonale zdawa sobie spraw, e w przyszej wojnie motoryzacja
bdzie dominowa i odegra decydujc rol". Pisa o tym w 1925 roku
w swoim programowym dziele, podkrelajc przy tym, e nard niemiec-
ki powinien si zbroi i zdobywa Lebensraum - przestrze yciow".
W tej sytuacji przed Guderianem zarysowaa si realna szansa na otrzy-
manie i wyprbowanie w dziaaniu swoich zabawek".
Przeom w karierze Guderiana nastpi na pocztku 1934 roku na po-
ligonie w Kunersdorf, gdzie mg zaprezentowa swoje koncepcje Fuh-
rerowi. Wedug niego przed typowym uderzeniem pancernym kompanie
rozpoznawcze dziaajce na motocyklach lub samochodach pancernych
wyszukaj sabe miejsca w obronie przeciwnika i drog radiow prze-
ka informacje na stanowisko dowodzenia, umoliwiajc w ten sposb
n
skoordynowanie caego natarcia. Nastpnie czogi zaatakuj wyznaczone
miejsca, aby dokona przeamania. Po pokonaniu linii obrony nieprzyja-
ciela bro pancerna nie przystpi do umacniania pozycji ani nie zacze-
ka na odwrt przeciwnika, ale bdzie kontynuowa manewr, wdzierajc
si na gbokie zaplecze wroga, gdzie zaatakuje stanowiska dowodzenia,
orodki cznoci i zaopatrzenia. Artyleria pancerna bdzie porusza si
za czogami, aby udzieli im wsparcia w przypadku starcia z jednostkami
pancernymi przeciwnika oraz zabezpieczy zajte stanowiska. Z kolei
piechota przewoona na ciarwkach zabezpieczy natarcie pancerne.
Pokaz nie by wprawdzie idealny, ale Hitler wszystko zrozumia.
Fiihrer wierzy w doktryn wojny totalnej Carla von Clausewitza oraz
w strategi okrenia. Kanclerz Rzeszy zdawa sobie rwnie spraw,
jak niebezpieczna jest dla Niemiec wojna na dwa fronty. Wynika z tego
wniosek, e trzeba bdzie zwycia przeciwnikw po kolei, w moliwie
najkrtszym czasie i przy minimalnych stratach materialnych. Dlatego
te potne uderzenia naleao przeprowadzi z zaskoczenia, aby zama
wol oporu wroga. Gospodarcze moliwoci Trzeciej Rzeszy po prostu
nie pozwoliyby jej na prowadzenie dugotrwaej wojny przeciwko wiel-
kim mocarstwom.
Wyjciem z tej sytuacji moga sta si strategiczna koncepcja wojny
byskawicznej. Pozwalaaby ona rozbi dowolnego przeciwnika, zanim
jeszcze zdy on w peni wykorzysta potencja wojenno-gospodarczy.
Koncepcje szybkiego Heinza" wspbrzmiay z koncepcjami samego
Hitlera. Wanie tego potrzebuj!" - zawoa. W czerwcu oficjalnie po-
woano wojska pancerne pod dowdztwem generaa Oswalda Lutza. He-
inz Guderian obj stanowisko jego szefa sztabu.
W ten sposb oficjaln doktryn wojenn Niemiec staa si doktryna
totalnej wojny byskawicznej". Sowo Blitzkrieg zaczo z du czsto-
tliwoci pojawia si w prasie narodowosocjalistycznej od 1939 roku.
Do tego momentu czciej uywano okrele takich jak wojna manew-
rowa", wojna szybka" lub druzgoczce uderzenie". W Berlinie sta-
wiano na jak najskuteczniejsze wykorzystanie istniejcych moliwoci
gospodarczych w procesie przygotowania si zbrojnych do poszczegl-
nych byskawicznych kampanii i przeznaczenie przerw pomidzy nimi
na przygotowanie nowych si i rodkw do kolejnego uderzenia. Sama
koncepcja krtkotrwaej, druzgoczcej kampanii nic bya nowa i do jej
zrealizowania dy kady wdz naczelny. Tym razem jednak zwyci-
stwo miay zapewni czogi oraz lotnictwo. Zamierzano osign zaka-
n
dany cel, okrajc i niszczc przeciwnika za pomoc klinw i gbokich
obej przeprowadzanych przez jednostki pancerne.
Zadaniem lotnictwa byoby zdobycie panowania w powietrzu ju
w pierwszych dniach wojny, zniszczenie wzw kolejowych, pene od-
cicie rejonu decydujcych dziaa bojowych od zaplecza przeciwnika,
a take bezporednie wsparcie wasnych wojsk na polu walki. Wysokie
tempo natarcia oraz pene zniszczenie wroga zapewniayby tworzone
wojska zmotoryzowane oraz powietrznodesantowe.
Zasady przygotowania i realizacji operacji polegay na skoncentrowa-
niu na kierunku gwnego uderzenia wojsk ldowych, przede wszystkim
taktyczno-operacyjnych i taktycznych zwizkw pancernych i zmechani-
zowanych, a take lotnictwa. Ich zadaniem byo jak najszybsze przeama-
nie obrony przeciwnika oraz rozwijanie powodzenia za porednictwem
byskawicznego marszu w gb terytorium nieprzyjaciela. Dziaania te
miay zakca czno wroga, utrudnia wspdziaanie, przerywa
linie komunikacyjne i prowadzi do zdobycia punktw strategicznych,
a przede wszystkim - okrania i niszczenia duych zgrupowa si wroga.
Ostateczny cel to doprowadzenie do cakowitego rozbicia si zbrojnych
przeciwnika ju w pocztkowym okresie wojny. Wszystkie inne zadania
- strategiczne, polityczne i gospodarcze byyby realizowane w zaleno-
ci od przebiegu dziaa wojennych.
Gwn cech charakterystyczn niemieckiej taktyki dziaa zaczep-
nych byo denie do jednoczesnego obezwadnienia strefy obrony tak-
tycznej przeciwnika przez wspdziaajce siy lotnictwa i broni pancer-
nej. Samodzielne brygady pancerne wsparcia oraz dywizje piechoty mia-
y zadanie przeama obron przeciwnika na caej gbokoci taktycznej,
a jednoczenie lotnictwo powinno obezwadnia artyleri oraz dezorga-
nizowa bezporednie odwody nieprzyjaciela. Po dokonaniu przeama-
nia zakadano wprowadzenie do walki grup pancernych skadajcych si
z dywizji i korpusw pancernych oraz dywizji piechoty zmotoryzowanej,
ktre po wyjciu na przestrze operacyjn rozbijayby podcigane przez
przeciwnika odwody.
Samodzielne brygady pancerne oraz dywizje piechoty byy wic wy-
korzystywane do realizacji zada taktycznych, a korpusy i dywizje pan-
cerne do przeksztacania powodzenia taktycznego w operacyjne.
Ostateczne uznanie koncepcji operacyjnego zastosowania czogw
w natarciu i przeksztacenia broni pancernej w jeden z najwaniejszych
elementw niemieckiej doktryny wojennej znalazo odbicie w zarzdze-
Ki
niu o dowodzeniu i zastosowaniu bojowym dywizji pancernej z I czerw-
ca 1938 roku. W regulaminach polowych z lat 1933-1938 w ogle nie
brano pod uwag zastosowania czogw bez taktycznego wspdziaania
z piechot, natomiast wspomniana instrukcja zakadaa konieczno za-
krojonego na du skal operacyjnego wykorzystania w natarciu dywizji
pancernej.
Koncepcje i zasady wojny byskawicznej stay si podstawowym ele-
mentem wszystkich planw strategicznych niemieckich agresji.
Odpowiednio do gwnych zaoe doktryny wojennej rozwija-
no przemys zbrojeniowy. Na naradzie 14 wrzenia 1938 roku Gring
owiadczy: Adolf Hitler poleci mi stworzy gigantyczny program
zbroje, przed ktrym zblakn wszelkie dotychczasowe osignicia.
Otrzymaem od Fuhrera zadanie radykalnie zwiksza stan uzbrojenia'\
Oczywicie najwiksze znaczenie przypisywano rozbudowie wojsk ma-
newrowych o duej sile uderzeniowej oraz lotnictwa.
Pod koniec sierpnia 1939 roku Niemcy posiaday 4405 samolotw
bojowych, w tym 336 bombowcw nurkujcych. Priorytet miay bom-
bowce taktyczne redniego zasigu, ktre mogy cile wspdziaa
z wojskami ldowymi. Do wsparcia si naziemnych w duym zakresie
wykorzystywano rwnie myliwce. Trzecia Rzesza nie dysponowaa
natomiast lotnictwem strategicznym. Lotnictwo powinno spenia rol
artylerii dalekiego zasigu - torowa drog oddziaom uderzeniowym,
atakowa odwody i linie komunikacyjne przeciwnika, sia panik na za-
pleczu, a w razie potrzeby zaopatrywa z powietrza wasne wojska pan-
cerne, ktre wdary si w gb terytorium nieprzyjaciela.
Liczb dywizji wojsk ldowych zwikszono do 103; wrd nich znaj-
dowao si 6 pancernych i 8 zmotoryzowanych. W skad niemieckiej dy-
wizji piechoty wchodziy: trzy puki piechoty, puk artylerii dysponujcy
48 haubicami, dywizjon przeciwpancerny z 36 armatami, 12 przeciw-
lotniczych karabinw maszynowych, bataliony saperw, cznoci oraz
zapasowy. Nie miaa w wyposaeniu ani jednego czogu.
Dywizja zmotoryzowana, ktrej zadaniem byo prowadzenie wspl-
nych dziaa z jednostkami pancernymi, skadaa si z trzech pukw
zmotoryzowanych, jednego puku artylerii, batalionw rozpoznawczego,
saperw oraz cznoci i dywizjonu przeciwpancernego. Jej etatowy skad
Wynosi 16 400 ludzi. 282 dziaa i modzierze, okoo 4000 samochodw;
samochodw pancernych oraz motocykli. Nie byo w niej ani jedne-
go czogu. W roku 1940, aby zwikszy mobilno dywizji zmotoryzo-
47
dany cel, okrajc i niszczc przeciwnika za pomoc klinw i gbokich
obej przeprowadzanych przez jednostki pancerne.
Zadaniem lotnictwa byoby zdobycie panowania w powietrzu ju
w pierwszych dniach wojny, zniszczenie wzw kolejowych, pene od-
cicie rejonu decydujcych dziaa bojowych od zaplecza przeciwnika,
a take bezporednie wsparcie wasnych wojsk na polu walki. Wysokie
tempo natarcia oraz pene zniszczenie wroga zapewniayby tworzone
wojska zmotoryzowane oraz powietrznodesantowe.
Zasady przygotowania i realizacji operacji polegay na skoncentrowa-
niu na kierunku gwnego uderzenia wojsk ldowych, przede wszystkim
taktyczno-operacyjnych i taktycznych zwizkw pancernych i zmechani-
zowanych, a take lotnictwa. Ich zadaniem byo jak najszybsze przeama-
nie obrony przeciwnika oraz rozwijanie powodzenia za porednictwem
byskawicznego marszu w gb terytorium nieprzyjaciela. Dziaania te
miay zakca czno wroga, utrudnia wspdziaanie, przerywa
linie komunikacyjne i prowadzi do zdobycia punktw strategicznych,
a przede wszystkim - okrania i niszczenia duych zgrupowa si wroga.
Ostateczny cel to doprowadzenie do cakowitego rozbicia si zbrojnych
przeciwnika ju w pocztkowym okresie wojny. Wszystkie inne zadania
- strategiczne, polityczne i gospodarcze byyby realizowane w zaleno-
ci od przebiegu dziaa wojennych.
Gwn cech charakterystyczn niemieckiej taktyki dziaa zaczep-
nych byo denie do jednoczesnego obezwadnienia strefy obrony tak-
tycznej przeciwnika przez wspdziaajce siy lotnictwa i broni pancer-
nej. Samodzielne brygady pancerne wsparcia oraz dywizje piechoty mia-
y zadanie przeama obron przeciwnika na caej gbokoci taktycznej,
a jednoczenie lotnictwo powinno obezwadnia artyleri oraz dezorga-
nizowa bezporednie odwody nieprzyjaciela. Po dokonaniu przeama-
nia zakadano wprowadzenie do walki grup pancernych skadajcych si
z dywizji i korpusw pancernych oraz dywizji piechoty zmotoryzowanej,
ktre po wyjciu na przestrze operacyjn rozbijayby podcigane przez
przeciwnika odwody.
Samodzielne brygady pancerne oraz dywizje piechoty byy wic wy-
korzystywane do realizacji zada taktycznych, a korpusy i dywizje pan-
cerne do przeksztacania powodzenia taktycznego w operacyjne.
Ostateczne uznanie koncepcji operacyjnego zastosowania czogw
w natarciu i przeksztacenia broni pancernej w jeden z najwaniejszych
elementw niemieckiej doktryny wojennej znalazo odbicie w zarzdze-
Ki
niu o dowodzeniu i zastosowaniu bojowym dywizji pancernej z I czerw-
ca 1938 roku. W regulaminach polowych z lat 1933-1938 w ogle nie
brano pod uwag zastosowania czogw bez taktycznego wspdziaania
z piechot, natomiast wspomniana instrukcja zakadaa konieczno za-
krojonego na du skal operacyjnego wykorzystania w natarciu dywizji
pancernej.
Koncepcje i zasady wojny byskawicznej stay si podstawowym ele-
mentem wszystkich planw strategicznych niemieckich agresji.
Odpowiednio do gwnych zaoe doktryny wojennej rozwija-
no przemys zbrojeniowy. Na naradzie 14 wrzenia 1938 roku Gring
owiadczy: Adolf Hitler poleci mi stworzy gigantyczny program
zbroje, przed ktrym zblakn wszelkie dotychczasowe osignicia.
Otrzymaem od Fuhrera zadanie radykalnie zwiksza stan uzbrojenia'\
Oczywicie najwiksze znaczenie przypisywano rozbudowie wojsk ma-
newrowych o duej sile uderzeniowej oraz lotnictwa.
Pod koniec sierpnia 1939 roku Niemcy posiaday 4405 samolotw
bojowych, w tym 336 bombowcw nurkujcych. Priorytet miay bom-
bowce taktyczne redniego zasigu, ktre mogy cile wspdziaa
z wojskami ldowymi. Do wsparcia si naziemnych w duym zakresie
wykorzystywano rwnie myliwce. Trzecia Rzesza nie dysponowaa
natomiast lotnictwem strategicznym. Lotnictwo powinno spenia rol
artylerii dalekiego zasigu - torowa drog oddziaom uderzeniowym,
atakowa odwody i linie komunikacyjne przeciwnika, sia panik na za-
pleczu, a w razie potrzeby zaopatrywa z powietrza wasne wojska pan-
cerne, ktre wdary si w gb terytorium nieprzyjaciela.
Liczb dywizji wojsk ldowych zwikszono do 103; wrd nich znaj-
dowao si 6 pancernych i 8 zmotoryzowanych. W skad niemieckiej dy-
wizji piechoty wchodziy: trzy puki piechoty, puk artylerii dysponujcy
48 haubicami, dywizjon przeciwpancerny z 36 armatami, 12 przeciw-
lotniczych karabinw maszynowych, bataliony saperw, cznoci oraz
zapasowy. Nie miaa w wyposaeniu ani jednego czogu.
Dywizja zmotoryzowana, ktrej zadaniem byo prowadzenie wspl-
nych dziaa z jednostkami pancernymi, skadaa si z trzech pukw
zmotoryzowanych, jednego puku artylerii, batalionw rozpoznawczego,
saperw oraz cznoci i dywizjonu przeciwpancernego. Jej etatowy skad
Wynosi 16 400 ludzi. 282 dziaa i modzierze, okoo 4000 samochodw;
samochodw pancernych oraz motocykli. Nie byo w niej ani jedne-
go czogu. W roku 1940, aby zwikszy mobilno dywizji zmotoryzo-
47
wanej, z jej skadu wycofano jeden puk zmotoryzowany, co spowodo-
wao zmniejszenie liczebnoci stanu osobowego i wyposaenia technicz-
nego.
Niemiecka dywizja pancerna wzr 1939" miaa w swoim skadzie
brygad pancern i brygad zmotoryzowan, puk artylerii, bataliony
motocyklowy, rozpoznawczy i saperw, dywizjon przeciwpancerny, ba-
talion cznoci i sub tyowych. Jej etatowy skad wynosi 11 700 ludzi,
324 czogi, 130 dzia i modzierzy. Dziki takiej organizacji czogi nie
byy rozproszone pomidzy jednostkami piechoty, a wiksza ich cz
zostaa skupiona w dywizjach pancernych dowodzonych przez specjalny
sztab podporzdkowany dowdcy wojsk pancernych.
Przewidywano, e w czasie wojny zostan utworzone korpusy zmo-
toryzowane (zazwyczaj dwie dywizje pancerne i jedna zmotoryzowana),
ktrych zadaniem byoby dziaanie na gwnych kierunkach natarcia.
Poniewa jednostki pancerne i zmotoryzowane byy podstawowymi
zwizkami taktycznymi Wehrmachtu, otrzymyway uzbrojenie i uzupe-
nienia w pierwszej kolejnoci. Kierowano do nich poborowych majcych
przygotowanie techniczne i odznaczajcych si waciw postaw ide-
ologiczn", przede wszystkim wykwalifikowanych mechanikw, kie-
rowcw lub lusarzy. Gwnym rdem uzupenienia kadry jednostek
zmotoryzowanych i pancernych byy sekcje motorowe Hitlerjugend oraz
narodowosocjalistyczny korpus samochodowy.
Pierwszego wrzenia 1939 roku teoretyczne rozwaania zaczto re-
alizowa w praktyce. Wojna w Polsce dowioda, e przy zmasowanym
wykorzystaniu wojsk pancernych i zmotoryzowanych liniowa obrona
okazuje si przestarzaa. Kada jej posta, czy to umocnienia stae, czy
te polowe, to najgorsze z rozwiza. Gdy bowiem niemieckie czogi
przeamyway obron, rozmieszczeni wzdu caej linii frontu jej obro-
cy nie byli w stanie zebra si do przeciwnatarcia.
Taktyka niemieckich wojsk pancernych polegaa w duej mierze na
szybkoci dziaania, nie za na sile ognia. Gwnym zadaniem byo wpro-
wadzenie zamieszania. Dlatego te Niemcy przede wszystkim troszczyli
si o gboko przeamania. Wzy oporu, rejony umocnione, zapory
przeciwczogowe najczciej omijano. Niemieccy dowdcy starali si
znale linie najmniejszego oporu, prowadzce na zaplecze przeciwnika.
Po dokonaniu przeamania powodzenie rozwijano rwnie w gb, za-
miast postpowa wedug bardziej zachowawczej metody przyjtej przez
Francuzw - rozszerza przeamanie wzdu linii frontu [...]. Bombow-
48
ce, eskadry samolotw szturmowych i kompanie czogw doskonale ze
sob wspdziaay" - analizowa rozwj wydarze J.F.C. Fuller.
Dziewitego wrzenia czogi generaa Waltera von Reichenaua po-
deszy do Warszawy. Pitnastego wrzenia Guderian zaj Brze Litew-
ski. Nie wszystko ukadao si bez przeszkd. Na przykad dwa tygodnie
po rozpoczciu dziaa wojennych Luftwaffe zabrako bomb, a zuycie
amunicji artyleryjskiej odpowiadao trzymiesicznym normom produk-
cyjnym przemysu zbrojeniowego. Pomogli starzy przyjaciele", a za-
razem nowi sojusznicy - Zwizek Sowiecki. Otrzymawszy wiadomo
o kapitulacji Warszawy, Wiaczesaw Mootow wysa telegram do Jo-
achima von Ribbentropa: Dostaem informacj o wkroczeniu niemiec-
kich wojsk do Warszawy. Prosz o przekazanie rzdowi Trzeciej Rzeszy
moich gratulacji i pozdrowie".
Niemiecki komunikat by faszywy, ale rzecz nic w telegramie,
a w tym, e tajne protokoy paktu sowiecko-niemieckiego skazay Pol-
sk na mier. Niemieckie i sowieckie instytucje wojskowe wymieniy
doradcw i oficerw cznikowych, aby za ich porednictwem koordyno-
wa wsplne dziaania. cile wsppracoway NKWD i gestapo, do na-
prowadzania niemieckich samolotw na cele w Polsce wykorzystywano
radiostacje w Misku.
Siedemnastego wrzenia 1939 roku rozpocza wreszcie swj wy-
zwoleczy pochd" Armia Czerwona. W skad dwch sowieckich fron-
tw wchodzio okoo 600 tysicy ludzi, ponad 2000 samolotw i okoo
4000 czogw. Do koca wrzenia cae terytorium Polski znalazo si pod
okupacj. Genera Czujkow rami w rami z Heinzem Guderianem przy-
j w Brzeciu wspln sowiecko-niemieck defilad zwycistwa, zako-
czon tradycyjnym gigantycznym pijastwem towarzyszy broni"
4
.
Przed atakiem na Francj Hitler mia ju 10 dywizji pancernych. Ta
kampania staa si niejako wzorcem operacji byskawicznej". Niemiec-
kie uderzenie byo tak zaskakujce i potne, e francuskie dowdztwo
po prostu nie zdoao zorientowa si w rozwoju wydarze. Nie rozumia-
o, e po przeamaniu linii frontu - rozcignitej i o niewielkiej gboko-
ci - niemieckie czogi i jednostki zmotoryzowane ruszyy dalej naprzd.
4
W czasie ktrego Czujkow popeni du gaf, wznoszc toast za wieczn wro-
go" midzy Zwizkiem Sowieckim a Niemcami. Biedakowi pomyliy si dwa sowa
Fiv u mis c haft (przyja) i Feindschafi (wrogo). Mona by rzec - freudowska pomy-
ka. Przyp. tum.
49
wanej, z jej skadu wycofano jeden puk zmotoryzowany, co spowodo-
wao zmniejszenie liczebnoci stanu osobowego i wyposaenia technicz-
nego.
Niemiecka dywizja pancerna wzr 1939" miaa w swoim skadzie
brygad pancern i brygad zmotoryzowan, puk artylerii, bataliony
motocyklowy, rozpoznawczy i saperw, dywizjon przeciwpancerny, ba-
talion cznoci i sub tyowych. Jej etatowy skad wynosi 11 700 ludzi,
324 czogi, 130 dzia i modzierzy. Dziki takiej organizacji czogi nie
byy rozproszone pomidzy jednostkami piechoty, a wiksza ich cz
zostaa skupiona w dywizjach pancernych dowodzonych przez specjalny
sztab podporzdkowany dowdcy wojsk pancernych.
Przewidywano, e w czasie wojny zostan utworzone korpusy zmo-
toryzowane (zazwyczaj dwie dywizje pancerne i jedna zmotoryzowana),
ktrych zadaniem byoby dziaanie na gwnych kierunkach natarcia.
Poniewa jednostki pancerne i zmotoryzowane byy podstawowymi
zwizkami taktycznymi Wehrmachtu, otrzymyway uzbrojenie i uzupe-
nienia w pierwszej kolejnoci. Kierowano do nich poborowych majcych
przygotowanie techniczne i odznaczajcych si waciw postaw ide-
ologiczn", przede wszystkim wykwalifikowanych mechanikw, kie-
rowcw lub lusarzy. Gwnym rdem uzupenienia kadry jednostek
zmotoryzowanych i pancernych byy sekcje motorowe Hitlerjugend oraz
narodowosocjalistyczny korpus samochodowy.
Pierwszego wrzenia 1939 roku teoretyczne rozwaania zaczto re-
alizowa w praktyce. Wojna w Polsce dowioda, e przy zmasowanym
wykorzystaniu wojsk pancernych i zmotoryzowanych liniowa obrona
okazuje si przestarzaa. Kada jej posta, czy to umocnienia stae, czy
te polowe, to najgorsze z rozwiza. Gdy bowiem niemieckie czogi
przeamyway obron, rozmieszczeni wzdu caej linii frontu jej obro-
cy nie byli w stanie zebra si do przeciwnatarcia.
Taktyka niemieckich wojsk pancernych polegaa w duej mierze na
szybkoci dziaania, nie za na sile ognia. Gwnym zadaniem byo wpro-
wadzenie zamieszania. Dlatego te Niemcy przede wszystkim troszczyli
si o gboko przeamania. Wzy oporu, rejony umocnione, zapory
przeciwczogowe najczciej omijano. Niemieccy dowdcy starali si
znale linie najmniejszego oporu, prowadzce na zaplecze przeciwnika.
Po dokonaniu przeamania powodzenie rozwijano rwnie w gb, za-
miast postpowa wedug bardziej zachowawczej metody przyjtej przez
Francuzw - rozszerza przeamanie wzdu linii frontu [...]. Bombow-
48
ce, eskadry samolotw szturmowych i kompanie czogw doskonale ze
sob wspdziaay" - analizowa rozwj wydarze J.F.C. Fuller.
Dziewitego wrzenia czogi generaa Waltera von Reichenaua po-
deszy do Warszawy. Pitnastego wrzenia Guderian zaj Brze Litew-
ski. Nie wszystko ukadao si bez przeszkd. Na przykad dwa tygodnie
po rozpoczciu dziaa wojennych Luftwaffe zabrako bomb, a zuycie
amunicji artyleryjskiej odpowiadao trzymiesicznym normom produk-
cyjnym przemysu zbrojeniowego. Pomogli starzy przyjaciele", a za-
razem nowi sojusznicy - Zwizek Sowiecki. Otrzymawszy wiadomo
o kapitulacji Warszawy, Wiaczesaw Mootow wysa telegram do Jo-
achima von Ribbentropa: Dostaem informacj o wkroczeniu niemiec-
kich wojsk do Warszawy. Prosz o przekazanie rzdowi Trzeciej Rzeszy
moich gratulacji i pozdrowie".
Niemiecki komunikat by faszywy, ale rzecz nic w telegramie,
a w tym, e tajne protokoy paktu sowiecko-niemieckiego skazay Pol-
sk na mier. Niemieckie i sowieckie instytucje wojskowe wymieniy
doradcw i oficerw cznikowych, aby za ich porednictwem koordyno-
wa wsplne dziaania. cile wsppracoway NKWD i gestapo, do na-
prowadzania niemieckich samolotw na cele w Polsce wykorzystywano
radiostacje w Misku.
Siedemnastego wrzenia 1939 roku rozpocza wreszcie swj wy-
zwoleczy pochd" Armia Czerwona. W skad dwch sowieckich fron-
tw wchodzio okoo 600 tysicy ludzi, ponad 2000 samolotw i okoo
4000 czogw. Do koca wrzenia cae terytorium Polski znalazo si pod
okupacj. Genera Czujkow rami w rami z Heinzem Guderianem przy-
j w Brzeciu wspln sowiecko-niemieck defilad zwycistwa, zako-
czon tradycyjnym gigantycznym pijastwem towarzyszy broni"
4
.
Przed atakiem na Francj Hitler mia ju 10 dywizji pancernych. Ta
kampania staa si niejako wzorcem operacji byskawicznej". Niemiec-
kie uderzenie byo tak zaskakujce i potne, e francuskie dowdztwo
po prostu nie zdoao zorientowa si w rozwoju wydarze. Nie rozumia-
o, e po przeamaniu linii frontu - rozcignitej i o niewielkiej gboko-
ci - niemieckie czogi i jednostki zmotoryzowane ruszyy dalej naprzd.
4
W czasie ktrego Czujkow popeni du gaf, wznoszc toast za wieczn wro-
go" midzy Zwizkiem Sowieckim a Niemcami. Biedakowi pomyliy si dwa sowa
Fiv u mis c haft (przyja) i Feindschafi (wrogo). Mona by rzec - freudowska pomy-
ka. Przyp. tum.
49
Francuscy generaowie oczekiwali, e przeciwnik zrobi przerw, pod-
cignie odwody i bdzie kontynuowa natarcie, przechodzc od jednej
fazy do drugiej, ale tak si nie stao. Jak napisa William Shirer, Niemcy
pchali do przodu nie tylko czogi i kilka dywizji zmotoryzowanych, ale
wszystkie wojska.
Na czele posuway si czogi cile wsppracujce z lotnictwem.
Szybkie zdobycie panowania w powietrzu, ktre osignito przede
wszystkim dziki zniszczeniu duej czci lotnictwa przeciwnika na zie-
mi, pozwolio niemieckim samolotom przeprowadza ataki w obrbie
caej przestrzeni operacyjnej, oddziaywa na odwody przeciwnika, pa-
raliowa dowodzenie, uniemoliwia przegrupowanie wojsk i utrudnia
dziaanie zaplecza. Poniewa taka szybko wymagaa utrzymania dro-
noci linii komunikacyjnych, niemieckie samoloty oczyszczay francu-
skie drogi ogniem karabinw maszynowych, ale ich nie bombardoway.
Waniejsze byo zachowanie nienaruszonych drg dla siebie ni pozba-
wienie przeciwnika moliwoci ich wykorzystania. J.F.C. Fuller pisa, e
taktyka oparta na szybkoci polegaa na wykorzystaniu czynnika czasu,
a nie posugiwaniu si materiaami wybuchowymi.
Zadanie zapewnienia maksymalnego tempa natarcia otrzymay
wszystkie suby tyowe i pomocnicze. Jednostki saperskie i inynie-
ryjno-techniczne szybko wykonyway wszelkie niezbdne czynnoci:
remontoway czogi i rodki transportu, oczyszczay tras ze zniszcze,
zabezpieczay linie komunikacyjne, przerzucay mosty przez rzeki i ka-
nay, zaopatryway w paliwo, prowiant i amunicj. Ta ogromna machi-
na wojenna pracowaa z dokadnoci szwajcarskiego zegarka albo, jak
stwierdzi pewien Amerykanin, rwnie spokojnie i efektywnie jak nasze
zakady samochodowe w Detroit".
Na marginesie dodajmy, e niemieckie fabryki rwnie mogy pra-
cowa spokojnie - ze Zwizku Sowieckiego do Niemiec pyn stru-
mie surowcw strategicznych: cynk, kauczuk, nikiel, mangan, chrom,
ropa naftowa, drewno, bawena, zboe i tak dalej. Dostawy wojskowe
z Rosji do Trzeciej Rzeszy -j ak zauway niemiecki badacz Hildebrandt
pomogy przeama zaleno Niemiec od zewntrznego zaopatrzenia
w surowce i ywno. Stanowisko Stalina byo zrozumiae niech ka-
pitalici pozagryzaj si nawzajem", niech wyczerpi siy, a my przy-
stpimy do dziaa, kiedy bdzie to dla nas wygodne. A na razie naley
dorzuca drewno do wiatowego poaru" i nie pozwala mu wygasn.
Dlatego ZSRR potajemnie zaopatrywa Hitlera we wszystko co niezbd-
no
ne, zapewnia mu bazy na swoim terytorium i udostpnia! Pnocn Dro-
g Morsk niemieckim rjdcrom atakujcym brytyjskie linie komunika-
cyjne.
W swoim krgu Mootow bez ogrdek przedstawia zamiary sowiec-
kiego kierownictwa. Obecnie jestemy przekonani bardziej ni kiedy-
kolwiek, e genialny Lenin nic pomyli! si, zapewniajc nas, e druga
wojna wiatowa pozwoli nam zdoby wadz w caej Europie, podobnie
jak pierwsza wojna wiatowa pomoga zdoby wadz w Rosji. Dzisiaj
popieramy Niemcy, ale jedynie w takim stopniu, eby powstrzyma
je przed przyjciem propozycji pokojowych, dopki godujce masy
walczcych pastw nic utrac zudze i nie powstan przeciwko swoim
rzdom [...]. W tym momencie [...] przyjdziemy z pomoc, przyjdzie-
my ze wieymi, dobrze wyszkolonymi silami i na terytorium Euro-
py Zachodniej [...] rozegra si decydujca bitwa pomidzy proleta-
riatem a przegni buruazj, ktra raz na zawsze rozstrzygnie losy
Europy".
Cay wiat zadziwi, a Stalina rozczarowa fakt, e kampania na za-
chodzie nie trwaa dugo. Francja pada po dwch miesicach. Na podpi-
sanie kapitulacji Hitler kaza sprowadzi do lasu pod Compiegne wagon
marszaka Focha. Haba Wersalu zostaa zmyta.
Dowiadczenia walk we Francji pozwoliy Sztabowi Generalnemu
Wehrmachtu sformuowa w specjalnej instrukcji niektre zasady pro-
wadzenia dziaa zaczepnych: miao decyzji i jej realizacja, szyb-
ko, manewrowo i koncentracja si na kierunku gwnego uderzenia
ponownie okazay si podstaw powodzenia. Jednoczenie powodzeniu
w decydujcy sposb sprzyja osignicie zaskoczenia zarwno o cha-
rakterze operacyjnym, jak i taktycznym. Zdecydowane przeamanie, be/
obaw o zagroenie ze skrzyde, prowadzi do rozbicia frontu przeciwnika.
W czasie pocigu za nieprzyjacielem zdecydowany ruch do przodu po-
czony z wykorzystaniem wszystkich sil i rodkw majcych zapewni
manewrowo utrudnia przeciwnikowi organizowanie i obsadzenie no-
wych rubiey obrony. Szczeglnie wielkie znaczenie ma w tym przypad-
ku wspdziaanie z jednostkami lotnictwa bombowego".
Na podstawie dowiadcze bojowych niemieckie dowdztwo doszo
do wniosku, e czogi powinny dziaa wycznie w skadzie dywizji
pancernej, a nadmierne nasycenie pancernych zwizkw taktycznych
jednostkami piechoty nie przynosi oczekiwanych rezultatw. Dywizja
pancerna potwierdzia w natarciu swoj rol wiodcego, niepodzielnego
51
Francuscy generaowie oczekiwali, e przeciwnik zrobi przerw, pod-
cignie odwody i bdzie kontynuowa natarcie, przechodzc od jednej
fazy do drugiej, ale tak si nie stao. Jak napisa William Shirer, Niemcy
pchali do przodu nie tylko czogi i kilka dywizji zmotoryzowanych, ale
wszystkie wojska.
Na czele posuway si czogi cile wsppracujce z lotnictwem.
Szybkie zdobycie panowania w powietrzu, ktre osignito przede
wszystkim dziki zniszczeniu duej czci lotnictwa przeciwnika na zie-
mi, pozwolio niemieckim samolotom przeprowadza ataki w obrbie
caej przestrzeni operacyjnej, oddziaywa na odwody przeciwnika, pa-
raliowa dowodzenie, uniemoliwia przegrupowanie wojsk i utrudnia
dziaanie zaplecza. Poniewa taka szybko wymagaa utrzymania dro-
noci linii komunikacyjnych, niemieckie samoloty oczyszczay francu-
skie drogi ogniem karabinw maszynowych, ale ich nie bombardoway.
Waniejsze byo zachowanie nienaruszonych drg dla siebie ni pozba-
wienie przeciwnika moliwoci ich wykorzystania. J.F.C. Fuller pisa, e
taktyka oparta na szybkoci polegaa na wykorzystaniu czynnika czasu,
a nie posugiwaniu si materiaami wybuchowymi.
Zadanie zapewnienia maksymalnego tempa natarcia otrzymay
wszystkie suby tyowe i pomocnicze. Jednostki saperskie i inynie-
ryjno-techniczne szybko wykonyway wszelkie niezbdne czynnoci:
remontoway czogi i rodki transportu, oczyszczay tras ze zniszcze,
zabezpieczay linie komunikacyjne, przerzucay mosty przez rzeki i ka-
nay, zaopatryway w paliwo, prowiant i amunicj. Ta ogromna machi-
na wojenna pracowaa z dokadnoci szwajcarskiego zegarka albo, jak
stwierdzi pewien Amerykanin, rwnie spokojnie i efektywnie jak nasze
zakady samochodowe w Detroit".
Na marginesie dodajmy, e niemieckie fabryki rwnie mogy pra-
cowa spokojnie - ze Zwizku Sowieckiego do Niemiec pyn stru-
mie surowcw strategicznych: cynk, kauczuk, nikiel, mangan, chrom,
ropa naftowa, drewno, bawena, zboe i tak dalej. Dostawy wojskowe
z Rosji do Trzeciej Rzeszy -j ak zauway niemiecki badacz Hildebrandt
pomogy przeama zaleno Niemiec od zewntrznego zaopatrzenia
w surowce i ywno. Stanowisko Stalina byo zrozumiae niech ka-
pitalici pozagryzaj si nawzajem", niech wyczerpi siy, a my przy-
stpimy do dziaa, kiedy bdzie to dla nas wygodne. A na razie naley
dorzuca drewno do wiatowego poaru" i nie pozwala mu wygasn.
Dlatego ZSRR potajemnie zaopatrywa Hitlera we wszystko co niezbd-
no
ne, zapewnia mu bazy na swoim terytorium i udostpnia! Pnocn Dro-
g Morsk niemieckim rjdcrom atakujcym brytyjskie linie komunika-
cyjne.
W swoim krgu Mootow bez ogrdek przedstawia zamiary sowiec-
kiego kierownictwa. Obecnie jestemy przekonani bardziej ni kiedy-
kolwiek, e genialny Lenin nic pomyli! si, zapewniajc nas, e druga
wojna wiatowa pozwoli nam zdoby wadz w caej Europie, podobnie
jak pierwsza wojna wiatowa pomoga zdoby wadz w Rosji. Dzisiaj
popieramy Niemcy, ale jedynie w takim stopniu, eby powstrzyma
je przed przyjciem propozycji pokojowych, dopki godujce masy
walczcych pastw nic utrac zudze i nie powstan przeciwko swoim
rzdom [...]. W tym momencie [...] przyjdziemy z pomoc, przyjdzie-
my ze wieymi, dobrze wyszkolonymi silami i na terytorium Euro-
py Zachodniej [...] rozegra si decydujca bitwa pomidzy proleta-
riatem a przegni buruazj, ktra raz na zawsze rozstrzygnie losy
Europy".
Cay wiat zadziwi, a Stalina rozczarowa fakt, e kampania na za-
chodzie nie trwaa dugo. Francja pada po dwch miesicach. Na podpi-
sanie kapitulacji Hitler kaza sprowadzi do lasu pod Compiegne wagon
marszaka Focha. Haba Wersalu zostaa zmyta.
Dowiadczenia walk we Francji pozwoliy Sztabowi Generalnemu
Wehrmachtu sformuowa w specjalnej instrukcji niektre zasady pro-
wadzenia dziaa zaczepnych: miao decyzji i jej realizacja, szyb-
ko, manewrowo i koncentracja si na kierunku gwnego uderzenia
ponownie okazay si podstaw powodzenia. Jednoczenie powodzeniu
w decydujcy sposb sprzyja osignicie zaskoczenia zarwno o cha-
rakterze operacyjnym, jak i taktycznym. Zdecydowane przeamanie, be/
obaw o zagroenie ze skrzyde, prowadzi do rozbicia frontu przeciwnika.
W czasie pocigu za nieprzyjacielem zdecydowany ruch do przodu po-
czony z wykorzystaniem wszystkich sil i rodkw majcych zapewni
manewrowo utrudnia przeciwnikowi organizowanie i obsadzenie no-
wych rubiey obrony. Szczeglnie wielkie znaczenie ma w tym przypad-
ku wspdziaanie z jednostkami lotnictwa bombowego".
Na podstawie dowiadcze bojowych niemieckie dowdztwo doszo
do wniosku, e czogi powinny dziaa wycznie w skadzie dywizji
pancernej, a nadmierne nasycenie pancernych zwizkw taktycznych
jednostkami piechoty nie przynosi oczekiwanych rezultatw. Dywizja
pancerna potwierdzia w natarciu swoj rol wiodcego, niepodzielnego
51
zwizku taktycznego. Praktyka dowioda, e pancerne zwizki taktycz-
ne i operacyjno-taktyczne s w stanie realizowa w natarciu rnorod-
ne zadania, nadajc operacjom wiksz gboko dziaa, manewrowy
charakter i wysokie tempo. Podstawowymi zasadami ich uycia stay si
zaskoczenie i manewr, a niezbdnym warunkiem sprzyjajce warun-
ki terenowe. Gwnymi formami byy przeamanie, natarcie frontalne
i oskrzydlenie.
W 1941 roku Hitler posiada ju 21 dywizji pancernych. Jednake
to podwojenie stanu niemieckich wojsk pancernych przypominao raczej
kuglarsk sztuczk, poniewa osignito je przede wszystkim poprzez
zmniejszenie liczby czogw w dywizjach. W czasie kampanii na Zacho-
dzie gwnym elementem kadej dywizji pancernej bya brygada pan-
cerna skadajca si z dwch pukw, a w kadym z nich znajdowao si
160 czogw. Przed atakiem na ZSRR Fiihrer rozkaza wycofa z kadej
dywizji jeden puk czogw i na ich bazie sformowa now dywizj. Te-
raz podstawowym elementem kadej dywizji sta si puk czogw ska-
dajcy si z dwch lub trzech batalionw.
Niektrzy specjalici w dziedzinie broni pancernej usiowali prote-
stowa przeciwko takiej decyzji, poniewa ubocznym rezultatem tego
posunicia stao si zwikszenie w wojskach pancernych liczby sztabw
i jednostek pomocniczych. Ich liczebno pozostaa bez zmian, natomiast
sia uderzeniowa kadej dywizji znacznie osaba. Z I 7 tysicy ludzi su-
cych w takiej dywizji czogistami byo zaledwie okoo 2600 onierzy.
Widzc jednak przed sob ogromne przestrzenie Rosji, Hitler chcia mie
wraenie, e dysponuje wiksz liczb dywizji zdolnych wykonywa
gbokie przeamania, i liczy, e przewaga techniczna nad sowieckimi
wojskami zrwnoway zmniejszenie siy uderzeniowej jego wojsk pan-
cernych.
Podkrela rwnie, e dziki zwikszeniu produkcji nowoczeniej-
szych czogw PzKpfw 111 i PzKpfw IV w kadej dywizji dwie trzecie
wozw bojowych stanowi bd czogi rednie, gdy tymczasem w cza-
sie kampanii na zachodzie dwie trzecie stanowiy czogi lekkie. Zdaniem
Hitlera w rezultacie sia uderzeniowa dywizji zwikszya si, mimo e
liczba znajdujcych si w niej czogw zmniejszya si dwukrotnie.
W pewnym stopniu bya to prawda, ale zmniejszenie liczby czogw
w dywizjach spotgowao podstawowy niedostatek niemieckiej dywizji
pancernej - ot jej jednostki i pododdziay w gruncie rzeczy stay si
jednostkami i pododdziaami piechoty i nic byy w stanic szybko prze-
mieszcza si po bezdroach.
Do udziau w kampanii na wschodzie przeznaczono 19 dywizji pan-
cernych, z ktrych jedenacie miao trzybatalionowe puki czogw
(3., 5., 6., 7.. 8., 9., 12., 16., 18., 19. i 20.) dysponujce po 209 czogw
kady oraz osiem dwubatalionowych liczcych po 135-150 czogw.
Najwicej wozw bojowych byo w 7. DPanc. (299). Liczba samocho-
dw o trakcji koowej przeznaczonych do poruszania si po normalnych
drogach sigaa 3000 na dywizj. Do 22 czerwca 1941 roku na granicy ze
Zwizkiem Sowieckim zgrupowano 17 dywizji pancernych, dwie rezer-
wowe znajdoway si w Niemczech oraz we Francji i na froncie wschod-
nim pojawiy si dopiero we wrzeniu.
Pooenie nacisku na wykorzystywanie najnowszych rodkw wal-
ki oraz opracowanie form i metod ich zastosowania bojowego w celu
uzyskania szybkich i decydujcych wynikw na gwnych kierunkach
natarcia daway Niemcom przewag nad potencjalnymi przeciwnikami.
Midzy innymi znajdowao to swj wyraz w utrzymaniu ofensywnego
ducha, zdecydowania, szybkoci i manewrowoci w dziaaniach wojsk,
umiejtnoci skutecznego wykorzystywania mobilnoci i siy uderzenio-
wej nowoczesnej broni pancernej.
Zwizek Sowiecki
W Zwizku Sowieckim po klsce marszu na Warszaw w 1920 roku
Lenin ogosi pokojow przerw", ale zapewnia partyjnych towarzyszy,
e jest to zjawisko chwilowe: trzeba bdzie ograniczy si do postawy
obronnej w stosunku do Ententy, ale pomimo cakowitego niepowodzenia
pierwszego przypadku [...] jeszcze i jeszcze raz przejdziemy od polityki
obronnej do ofensywnej, dopki nie rozbijemy wszystkich ostatecznie
[...] bdziemy si uczy wojny zaczepnej".
Wdz wskaza wic, czego trzeba si uczy, i rewolucyjna myl wo-
jenna nie spoczywaa. Przede wszystkim zbadano i potpiono wszelkie
zachodnie teorie: Brak naukowego podejcia buruazyjnych teoretykw
do zrozumienia prawidowoci rozwoju sztuki wojennej, lk buruazji
przed wielomilionowymi armiami i niepewno zaplecza podczas dugo-
trwaej wojny spowodoway powstanie mnstwa teorii antynaukowych".
Teorie te byy skrajnie jednostronne i miay za zadanie zastraszy jedy-
ne na wiecie pastwo socjalistyczne".
53
zwizku taktycznego. Praktyka dowioda, e pancerne zwizki taktycz-
ne i operacyjno-taktyczne s w stanie realizowa w natarciu rnorod-
ne zadania, nadajc operacjom wiksz gboko dziaa, manewrowy
charakter i wysokie tempo. Podstawowymi zasadami ich uycia stay si
zaskoczenie i manewr, a niezbdnym warunkiem sprzyjajce warun-
ki terenowe. Gwnymi formami byy przeamanie, natarcie frontalne
i oskrzydlenie.
W 1941 roku Hitler posiada ju 21 dywizji pancernych. Jednake
to podwojenie stanu niemieckich wojsk pancernych przypominao raczej
kuglarsk sztuczk, poniewa osignito je przede wszystkim poprzez
zmniejszenie liczby czogw w dywizjach. W czasie kampanii na Zacho-
dzie gwnym elementem kadej dywizji pancernej bya brygada pan-
cerna skadajca si z dwch pukw, a w kadym z nich znajdowao si
160 czogw. Przed atakiem na ZSRR Fiihrer rozkaza wycofa z kadej
dywizji jeden puk czogw i na ich bazie sformowa now dywizj. Te-
raz podstawowym elementem kadej dywizji sta si puk czogw ska-
dajcy si z dwch lub trzech batalionw.
Niektrzy specjalici w dziedzinie broni pancernej usiowali prote-
stowa przeciwko takiej decyzji, poniewa ubocznym rezultatem tego
posunicia stao si zwikszenie w wojskach pancernych liczby sztabw
i jednostek pomocniczych. Ich liczebno pozostaa bez zmian, natomiast
sia uderzeniowa kadej dywizji znacznie osaba. Z I 7 tysicy ludzi su-
cych w takiej dywizji czogistami byo zaledwie okoo 2600 onierzy.
Widzc jednak przed sob ogromne przestrzenie Rosji, Hitler chcia mie
wraenie, e dysponuje wiksz liczb dywizji zdolnych wykonywa
gbokie przeamania, i liczy, e przewaga techniczna nad sowieckimi
wojskami zrwnoway zmniejszenie siy uderzeniowej jego wojsk pan-
cernych.
Podkrela rwnie, e dziki zwikszeniu produkcji nowoczeniej-
szych czogw PzKpfw 111 i PzKpfw IV w kadej dywizji dwie trzecie
wozw bojowych stanowi bd czogi rednie, gdy tymczasem w cza-
sie kampanii na zachodzie dwie trzecie stanowiy czogi lekkie. Zdaniem
Hitlera w rezultacie sia uderzeniowa dywizji zwikszya si, mimo e
liczba znajdujcych si w niej czogw zmniejszya si dwukrotnie.
W pewnym stopniu bya to prawda, ale zmniejszenie liczby czogw
w dywizjach spotgowao podstawowy niedostatek niemieckiej dywizji
pancernej - ot jej jednostki i pododdziay w gruncie rzeczy stay si
jednostkami i pododdziaami piechoty i nic byy w stanic szybko prze-
mieszcza si po bezdroach.
Do udziau w kampanii na wschodzie przeznaczono 19 dywizji pan-
cernych, z ktrych jedenacie miao trzybatalionowe puki czogw
(3., 5., 6., 7.. 8., 9., 12., 16., 18., 19. i 20.) dysponujce po 209 czogw
kady oraz osiem dwubatalionowych liczcych po 135-150 czogw.
Najwicej wozw bojowych byo w 7. DPanc. (299). Liczba samocho-
dw o trakcji koowej przeznaczonych do poruszania si po normalnych
drogach sigaa 3000 na dywizj. Do 22 czerwca 1941 roku na granicy ze
Zwizkiem Sowieckim zgrupowano 17 dywizji pancernych, dwie rezer-
wowe znajdoway si w Niemczech oraz we Francji i na froncie wschod-
nim pojawiy si dopiero we wrzeniu.
Pooenie nacisku na wykorzystywanie najnowszych rodkw wal-
ki oraz opracowanie form i metod ich zastosowania bojowego w celu
uzyskania szybkich i decydujcych wynikw na gwnych kierunkach
natarcia daway Niemcom przewag nad potencjalnymi przeciwnikami.
Midzy innymi znajdowao to swj wyraz w utrzymaniu ofensywnego
ducha, zdecydowania, szybkoci i manewrowoci w dziaaniach wojsk,
umiejtnoci skutecznego wykorzystywania mobilnoci i siy uderzenio-
wej nowoczesnej broni pancernej.
Zwizek Sowiecki
W Zwizku Sowieckim po klsce marszu na Warszaw w 1920 roku
Lenin ogosi pokojow przerw", ale zapewnia partyjnych towarzyszy,
e jest to zjawisko chwilowe: trzeba bdzie ograniczy si do postawy
obronnej w stosunku do Ententy, ale pomimo cakowitego niepowodzenia
pierwszego przypadku [...] jeszcze i jeszcze raz przejdziemy od polityki
obronnej do ofensywnej, dopki nie rozbijemy wszystkich ostatecznie
[...] bdziemy si uczy wojny zaczepnej".
Wdz wskaza wic, czego trzeba si uczy, i rewolucyjna myl wo-
jenna nie spoczywaa. Przede wszystkim zbadano i potpiono wszelkie
zachodnie teorie: Brak naukowego podejcia buruazyjnych teoretykw
do zrozumienia prawidowoci rozwoju sztuki wojennej, lk buruazji
przed wielomilionowymi armiami i niepewno zaplecza podczas dugo-
trwaej wojny spowodoway powstanie mnstwa teorii antynaukowych".
Teorie te byy skrajnie jednostronne i miay za zadanie zastraszy jedy-
ne na wiecie pastwo socjalistyczne".
53
Ale nie zastraszyy! Koncepcja wojny manewrowej z masowym za-
stosowaniem motoryzacji na ziemi i w powietrzu zostaa przyjta w Ro-
sji ze zrozumieniem i uznaniem. Ale jak tu mwi o maych armiach",
skoro rewolucji wiatowej potrzebna jest wojna wiatowa! By to punkt
wyjcia twrcw sowieckiej teorii sztuki wojennej. Sowiecka strategia
pocztkowo zakadaa, e nowa wojna bdzie miaa charakter oglno-
wiatowy, przy czym uwzgldniajc istnienie dwch kracowo odmien-
nych systemw spoecznych, rozpatrywano przysz wojn wiatow
przede wszystkim jako wojn koalicji pastw kapitalistycznych przeciw-
ko Zwizkowi Sowieckiemu". Dlatego te dziaania bojowe bd wyma-
gay udziau potnych armii oraz maksymalnego wysiku gospodarcze-
go i uzyskaj charakter totalny.
Silnie klasowy charakter tej wojny z gry okrela w najwyszym
stopniu zdecydowany charakter celw wojskowo-politycznych i wyklu-
cza wszelk moliwo osignicia jakichkolwiek kompromisw".
Rzeczywicie, jakie mog by kompromisy, kiedy dojdzie do fizycznej
likwidacji klas spoecznych.
Wida wyranie, e w sowieckiej doktrynie wojennej zawsze na
pierwszym miejscu stawiano zasad ofensywnego sposobu prowadzenia
dziaa wojennych, poniewa tylko jej zastosowanie moe doprowadzi
do cakowitego rozgromienia przeciwnika. Idea aktywnej metody ofen-
sywnego sposobu prowadzenia wojny znalaza odbicie w opracowanej
w Zwizku Sowieckim teorii gbokiej operacji zaczepnej. Jej twrcami
byli wybitni sowieccy dowdcy i teoretycy - W.K. Triandafiow, B.M.
Szapocznikow, K.B. Kalinowski, A.N. apczinski, W.D. Grendal, I.S.
Isakow i inni. Podstawowe tezy tej teorii zostay przedstawione w In-
strukcji prowadzenia gbokiej walki", opracowanej w 1932 roku i bd-
cej w istocie podrcznikiem organizacji i realizacji szkolenia bojowego
wojsk. Ostatecznie teoria ta zostaa sformuowana w poowie lat trzy-
dziestych.
Teoria gbokiej operacji zaczepnej przewidywaa jednoczesne prze-
prowadzenie uderze na caej gbokoci operacyjnej obrony przeciwni-
ka. W tym celu zamierzano wykorzysta due moliwoci bojowe wsp-
czesnej artylerii, wojsk pancernych i zmechanizowanych, lotnictwa i jed-
nostek powietrznodesantowych.
Przeprowadzenie operacji miao na celu zrealizowanie dwch gw-
nych zada:
> i
Po pierwsze: przeama lini obrony przeciwnika jednoczesnym ude-
rzeniem czogw, artylerii, piechoty i lotnictwa na caej jej gbokoci
taktycznej.
Po drugie: rozwin uzyskane dziki przeamaniu obrony powodze-
nie taktyczne w operacyjne za porednictwem wprowadzenia do walki
rzutu wojsk szybkich, przy jednoczesnym odizolowaniu przez lotnictwo
odcinka przeamania i uniemoliwieniu przeciwnikowi podcignicia
odwodw.
Stwierdzono, e operacja zaczepna najlepiej moe si w peni roz-
win w skali frontu. Uwaano, e aby zrealizowa tak operacj, na-
ley osign nad przeciwnikiem dwukrotn przewag w siach i rod-
kach. Powinno si posiada w dyspozycji dwie lub trzy armie uderze-
niowe oraz jedn lub dwie oglnowojskowe, siln grup lotnicz oraz
dodatkowo grup wojsk szybkich skadajc si z jednostek pancernych
i zmechanizowanych, zdoln rozwin powodzenie i samodzielnie utrzy-
ma wane rejony lub obiekty w gbi obrony przeciwnika. Gwn rol
w operacji w skali frontu wyznaczono armii uderzeniowej dysponujcej
czogami i lotnictwem.
W celu zadania wrogowi potnych uderze przewidywano gbokie
urzutowanie wojsk, obejmujce rzut uderzenia, rzut rozwinicia powo-
dzenia i odwody. W celu dokonania przeamania zakadano skoncentro-
wanie na gwnym kierunku uderzenia przewaajcych si i rodkw pie-
choty i wsparcie ich zmasowanym uyciem artylerii, czogw i lotnictwa.
Gwnym zadaniem rzutu uderzenia byo przeamanie obrony przeciw-
nika. Do rozwinicia powodzenia przeznaczona bya szybka frontowa
grupa kawaleryjsko-zmechanizowana.
Lotnictwo i wojska powietrznodesantowe zamierzano wykorzysta
w bezporednim wspdziaaniu z wojskami ldowymi podczas przea-
mania i do zwalczania podchodzcych odwodw przeciwnika.
Gboko operacji frontowej osigaa 250 kilometrw, szeroko
pasa natarcia od 150 do 300 kilometrw. Przewidywano, e prdko
posuwania si piechoty wyniesie 10 15 kilometrw, a wojsk szybkich
- 40-50 kilometrw na dob. Aby utrzyma wysokie tempo natarcia
i osign zaoone cele operacji, wojska frontu przyjmoway ugrupo-
wanie bojowe w dwch rzutach. Wspierane zmasowanymi uderzeniami
lotnictwa i desantami spadochronowymi czogi miay po przeamaniu
obrony wykona uderzenie na gboko 100-120 kilometrw. Armie
oglnowojskowe drugiego rzutu rozszerzay wyom i zapewniay powo-
=S5
Ale nie zastraszyy! Koncepcja wojny manewrowej z masowym za-
stosowaniem motoryzacji na ziemi i w powietrzu zostaa przyjta w Ro-
sji ze zrozumieniem i uznaniem. Ale jak tu mwi o maych armiach",
skoro rewolucji wiatowej potrzebna jest wojna wiatowa! By to punkt
wyjcia twrcw sowieckiej teorii sztuki wojennej. Sowiecka strategia
pocztkowo zakadaa, e nowa wojna bdzie miaa charakter oglno-
wiatowy, przy czym uwzgldniajc istnienie dwch kracowo odmien-
nych systemw spoecznych, rozpatrywano przysz wojn wiatow
przede wszystkim jako wojn koalicji pastw kapitalistycznych przeciw-
ko Zwizkowi Sowieckiemu". Dlatego te dziaania bojowe bd wyma-
gay udziau potnych armii oraz maksymalnego wysiku gospodarcze-
go i uzyskaj charakter totalny.
Silnie klasowy charakter tej wojny z gry okrela w najwyszym
stopniu zdecydowany charakter celw wojskowo-politycznych i wyklu-
cza wszelk moliwo osignicia jakichkolwiek kompromisw".
Rzeczywicie, jakie mog by kompromisy, kiedy dojdzie do fizycznej
likwidacji klas spoecznych.
Wida wyranie, e w sowieckiej doktrynie wojennej zawsze na
pierwszym miejscu stawiano zasad ofensywnego sposobu prowadzenia
dziaa wojennych, poniewa tylko jej zastosowanie moe doprowadzi
do cakowitego rozgromienia przeciwnika. Idea aktywnej metody ofen-
sywnego sposobu prowadzenia wojny znalaza odbicie w opracowanej
w Zwizku Sowieckim teorii gbokiej operacji zaczepnej. Jej twrcami
byli wybitni sowieccy dowdcy i teoretycy - W.K. Triandafiow, B.M.
Szapocznikow, K.B. Kalinowski, A.N. apczinski, W.D. Grendal, I.S.
Isakow i inni. Podstawowe tezy tej teorii zostay przedstawione w In-
strukcji prowadzenia gbokiej walki", opracowanej w 1932 roku i bd-
cej w istocie podrcznikiem organizacji i realizacji szkolenia bojowego
wojsk. Ostatecznie teoria ta zostaa sformuowana w poowie lat trzy-
dziestych.
Teoria gbokiej operacji zaczepnej przewidywaa jednoczesne prze-
prowadzenie uderze na caej gbokoci operacyjnej obrony przeciwni-
ka. W tym celu zamierzano wykorzysta due moliwoci bojowe wsp-
czesnej artylerii, wojsk pancernych i zmechanizowanych, lotnictwa i jed-
nostek powietrznodesantowych.
Przeprowadzenie operacji miao na celu zrealizowanie dwch gw-
nych zada:
> i
Po pierwsze: przeama lini obrony przeciwnika jednoczesnym ude-
rzeniem czogw, artylerii, piechoty i lotnictwa na caej jej gbokoci
taktycznej.
Po drugie: rozwin uzyskane dziki przeamaniu obrony powodze-
nie taktyczne w operacyjne za porednictwem wprowadzenia do walki
rzutu wojsk szybkich, przy jednoczesnym odizolowaniu przez lotnictwo
odcinka przeamania i uniemoliwieniu przeciwnikowi podcignicia
odwodw.
Stwierdzono, e operacja zaczepna najlepiej moe si w peni roz-
win w skali frontu. Uwaano, e aby zrealizowa tak operacj, na-
ley osign nad przeciwnikiem dwukrotn przewag w siach i rod-
kach. Powinno si posiada w dyspozycji dwie lub trzy armie uderze-
niowe oraz jedn lub dwie oglnowojskowe, siln grup lotnicz oraz
dodatkowo grup wojsk szybkich skadajc si z jednostek pancernych
i zmechanizowanych, zdoln rozwin powodzenie i samodzielnie utrzy-
ma wane rejony lub obiekty w gbi obrony przeciwnika. Gwn rol
w operacji w skali frontu wyznaczono armii uderzeniowej dysponujcej
czogami i lotnictwem.
W celu zadania wrogowi potnych uderze przewidywano gbokie
urzutowanie wojsk, obejmujce rzut uderzenia, rzut rozwinicia powo-
dzenia i odwody. W celu dokonania przeamania zakadano skoncentro-
wanie na gwnym kierunku uderzenia przewaajcych si i rodkw pie-
choty i wsparcie ich zmasowanym uyciem artylerii, czogw i lotnictwa.
Gwnym zadaniem rzutu uderzenia byo przeamanie obrony przeciw-
nika. Do rozwinicia powodzenia przeznaczona bya szybka frontowa
grupa kawaleryjsko-zmechanizowana.
Lotnictwo i wojska powietrznodesantowe zamierzano wykorzysta
w bezporednim wspdziaaniu z wojskami ldowymi podczas przea-
mania i do zwalczania podchodzcych odwodw przeciwnika.
Gboko operacji frontowej osigaa 250 kilometrw, szeroko
pasa natarcia od 150 do 300 kilometrw. Przewidywano, e prdko
posuwania si piechoty wyniesie 10 15 kilometrw, a wojsk szybkich
- 40-50 kilometrw na dob. Aby utrzyma wysokie tempo natarcia
i osign zaoone cele operacji, wojska frontu przyjmoway ugrupo-
wanie bojowe w dwch rzutach. Wspierane zmasowanymi uderzeniami
lotnictwa i desantami spadochronowymi czogi miay po przeamaniu
obrony wykona uderzenie na gboko 100-120 kilometrw. Armie
oglnowojskowe drugiego rzutu rozszerzay wyom i zapewniay powo-
=S5
dzenie. Natarcie czoowe powinno przeksztaci si w operacj, ktrej
kocowym rezultatem byoby okrenie i zniszczenie przeciwnika.
Opracowano taktyk gbokiej operacji zaczepnej. Ona rwnie miaa
polega na jednoczesnym zmasowanym uyciu wojsk i rodkw technicz-
nych w natarciu na ca gboko ugrupowania bojowego przeciwnika
w celu jego okrenia i zniszczenia. Do jednoczesnego obezwadnienia
obrony przeciwnika na caej jej gbokoci miay doprowadzi: cige
ataki lotnictwa na odwody i tyy bronicego si nieprzyjaciela, zdecydo-
wane dziaania czogw dalekiego zasigu, nieustanne natarcie piechoty
wspieranej bezporednio przez czogi oraz zdecydowane dziaania jedno-
stek zmechanizowanych i kawaleryjskich na zapleczu przeciwnika.
Jak wida, we wszystkich przypadkach czogom przypisywano szcze-
glne znaczenie. Szybko i zuchwale przenikajc w gb szykw marszo-
wych wroga, czogi przy okazji (nie wdajc si w dugotrwae walki) od-
rzucaj rozpoznawcze i osonowe pododdziay wroga, likwiduj baterie,
ktre zdyy rozmieci si na stanowiskach ogniowych, wprowadzaj
oglny chaos w szeregach rozwijajcego si do walki przeciwnika, wy-
wouj panik, a take zakcaj dowodzenie i dziaania organizacyjne
w rozwijajcych si do walki wojskach [...]. Wykonane na du g-
boko natarcie czogw prowadzone jest z moliwie jak najwiksz
szybkoci" - naucza w swojej pracy A. Gromyczenko (Oczerki taktiki
temkowych czastiej, 1935 r. - Zarys taktyki jednostek pancernych). Na
pierwszy plan wysuwano w tym przypadku konieczno przeprowa-
dzania przez czogi gbokich dziaa w obrbie caego rozmieszczenia
rozwijajcych si wojsk przeciwnika, ktrych celem jest sparaliowanie
jego prb przejcia do natarcia, przechwycenie inicjatywy i niedopusz-
czenie do zorganizowanego rozwinicia jego gwnych si".
Nawiasem mwic, z cytatu tego wynika, e uderzenie naley wyko-
nywa z zaskoczenia, a jego obiektem powinien by przeciwnik, ktry
jeszcze nie rozwin wojsk. Nie wiadomo wic dlaczego niemiecki atak
na ZSRR uwaany jest za wiaroomny", skoro sowiecka teoria wojsko-
wa wrcz daa, aby najpierw przeprowadzi uderzenie, a dopiero potem
wypowiada wojn. To zreszt zademonstrowano, rozpoczynajc wojn
z Japoni w 1945 roku. A wszystko z jednego powodu - kada wojna
prowadzona przez bolszewikw jest suszna i sprawiedliwa", a ca t
moralno, wynikajc z [...] nieklasowych poj, odrzucamy".
Uwaano, e pomylne i szybkie przeamanie obrony jest moliwe,
pod warunkiem, e na kierunku gwnego uderzenia czogi bd uyte
w zmasowany sposb, z nasyceniem po 75-100 sztuk na kilometr frontu.
56
Podkrelano to w szczeglny sposb w finalnym sowieckim opracowaniu
wojskowym Taktika tankowych wojsk (Taktyka wojsk pancernych), wy-
danym w 1940 roku:
Na kierunku gwnego uderzenia powinny zosta skoncentrowane
wszystkie czogi zwizku taktycznego lub [...] ich przytaczajca wik-
szo, a poza tym atak powinien by przeprowadzony na moliwie jak
najwszym froncie. Im wszy bdzie front natarcia, tym mniej napotka
si armat przeciwpancernych i tym gbszy okae si manewr. Zawenie
pasa natarcia powinno nastpi w wyniku urzutowania szyku bojowego,
c
o tworzy niezbdn gboko i zapewnia szybkie opanowanie, obez-
wadnienie i zniszczenie systemu ognia przeciwnika [...]. Rozwijane
zgbi nage, szybkie i potne uderzenie masy czogw zapewni natarciu
powodzenie [...]. Atakujca za czogami piechota powinna niezwocznie
wykorzysta powodzenie uderzenia pancernego, niszczc obezwadnio-
nego przeciwnika i umacniajc si na zdobytych rubieach". Na margi-
nesie mwic, powojenni sowieccy historycy zwracaj uwag, e w 1941
roku, aby przeama nasz obron, Niemcy dokonywali znacznej kon-
centracji sil i rodkw: 40-50 czogw, 15-20 transporterw opancerzo-
nych na kilometr frontu" - czyli koncentracja bya 1,5-2 razy mniejsza,
ni przewidyway przedwojenne sowieckie instrukcje.
Koncepcja aktywnej, zaczepnej metody prowadzenia wojny znala-
za odbicie we wszystkich przedwojennych regulaminach, jak rwnie
w zaoeniach operacyjno-taktycznych gier wojennych i manewrw. Isto-
t sowieckiej doktryny najdobitniej wyraono w projekcie Regulaminu
polowego" z 1939 roku: Jeeli wrg narzuci nam wojn, Robotniczo-
Chopska Armia Czerwona bdzie najbardziej agresywna spord
wszystkich najagresywniejszych do tej pory armii.
Wojn bdziemy prowadzi ofensywnie, przenoszc j na terytorium
przeciwnika.
Dziaania bojowe Armia Czerwona bdzie prowadzia w celu
zniszczenia i cakowitego rozgromienia przeciwnika".
Zagadnienia obrony rozpatrywano epizodycznie. Uwaam), e mona
J bdzie prowadzi na poszczeglnych kierunkach, ale w ramach ogl-
nego, strategicznego natarcia. W ogle natomiast nie zajmowano si pro-
blematyk wyprowadzania duych si spod uderze nieprzyjaciela.
W taki oto sposb sowiecka nauka wojskowa stworzya konsekwent-
ny i w dostatecznym stopniu peny system pogldw dotyczcych prowa-
dzenia wojny, operacji i bitew". Zgodnie z podstawowymi zaoeniami
doktryny wojennej ksztatowaa si produkcja wojskowa.
57
dzenie. Natarcie czoowe powinno przeksztaci si w operacj, ktrej
kocowym rezultatem byoby okrenie i zniszczenie przeciwnika.
Opracowano taktyk gbokiej operacji zaczepnej. Ona rwnie miaa
polega na jednoczesnym zmasowanym uyciu wojsk i rodkw technicz-
nych w natarciu na ca gboko ugrupowania bojowego przeciwnika
w celu jego okrenia i zniszczenia. Do jednoczesnego obezwadnienia
obrony przeciwnika na caej jej gbokoci miay doprowadzi: cige
ataki lotnictwa na odwody i tyy bronicego si nieprzyjaciela, zdecydo-
wane dziaania czogw dalekiego zasigu, nieustanne natarcie piechoty
wspieranej bezporednio przez czogi oraz zdecydowane dziaania jedno-
stek zmechanizowanych i kawaleryjskich na zapleczu przeciwnika.
Jak wida, we wszystkich przypadkach czogom przypisywano szcze-
glne znaczenie. Szybko i zuchwale przenikajc w gb szykw marszo-
wych wroga, czogi przy okazji (nie wdajc si w dugotrwae walki) od-
rzucaj rozpoznawcze i osonowe pododdziay wroga, likwiduj baterie,
ktre zdyy rozmieci si na stanowiskach ogniowych, wprowadzaj
oglny chaos w szeregach rozwijajcego si do walki przeciwnika, wy-
wouj panik, a take zakcaj dowodzenie i dziaania organizacyjne
w rozwijajcych si do walki wojskach [...]. Wykonane na du g-
boko natarcie czogw prowadzone jest z moliwie jak najwiksz
szybkoci" - naucza w swojej pracy A. Gromyczenko (Oczerki taktiki
temkowych czastiej, 1935 r. - Zarys taktyki jednostek pancernych). Na
pierwszy plan wysuwano w tym przypadku konieczno przeprowa-
dzania przez czogi gbokich dziaa w obrbie caego rozmieszczenia
rozwijajcych si wojsk przeciwnika, ktrych celem jest sparaliowanie
jego prb przejcia do natarcia, przechwycenie inicjatywy i niedopusz-
czenie do zorganizowanego rozwinicia jego gwnych si".
Nawiasem mwic, z cytatu tego wynika, e uderzenie naley wyko-
nywa z zaskoczenia, a jego obiektem powinien by przeciwnik, ktry
jeszcze nie rozwin wojsk. Nie wiadomo wic dlaczego niemiecki atak
na ZSRR uwaany jest za wiaroomny", skoro sowiecka teoria wojsko-
wa wrcz daa, aby najpierw przeprowadzi uderzenie, a dopiero potem
wypowiada wojn. To zreszt zademonstrowano, rozpoczynajc wojn
z Japoni w 1945 roku. A wszystko z jednego powodu - kada wojna
prowadzona przez bolszewikw jest suszna i sprawiedliwa", a ca t
moralno, wynikajc z [...] nieklasowych poj, odrzucamy".
Uwaano, e pomylne i szybkie przeamanie obrony jest moliwe,
pod warunkiem, e na kierunku gwnego uderzenia czogi bd uyte
w zmasowany sposb, z nasyceniem po 75-100 sztuk na kilometr frontu.
56
Podkrelano to w szczeglny sposb w finalnym sowieckim opracowaniu
wojskowym Taktika tankowych wojsk (Taktyka wojsk pancernych), wy-
danym w 1940 roku:
Na kierunku gwnego uderzenia powinny zosta skoncentrowane
wszystkie czogi zwizku taktycznego lub [...] ich przytaczajca wik-
szo, a poza tym atak powinien by przeprowadzony na moliwie jak
najwszym froncie. Im wszy bdzie front natarcia, tym mniej napotka
si armat przeciwpancernych i tym gbszy okae si manewr. Zawenie
pasa natarcia powinno nastpi w wyniku urzutowania szyku bojowego,
c
o tworzy niezbdn gboko i zapewnia szybkie opanowanie, obez-
wadnienie i zniszczenie systemu ognia przeciwnika [...]. Rozwijane
zgbi nage, szybkie i potne uderzenie masy czogw zapewni natarciu
powodzenie [...]. Atakujca za czogami piechota powinna niezwocznie
wykorzysta powodzenie uderzenia pancernego, niszczc obezwadnio-
nego przeciwnika i umacniajc si na zdobytych rubieach". Na margi-
nesie mwic, powojenni sowieccy historycy zwracaj uwag, e w 1941
roku, aby przeama nasz obron, Niemcy dokonywali znacznej kon-
centracji sil i rodkw: 40-50 czogw, 15-20 transporterw opancerzo-
nych na kilometr frontu" - czyli koncentracja bya 1,5-2 razy mniejsza,
ni przewidyway przedwojenne sowieckie instrukcje.
Koncepcja aktywnej, zaczepnej metody prowadzenia wojny znala-
za odbicie we wszystkich przedwojennych regulaminach, jak rwnie
w zaoeniach operacyjno-taktycznych gier wojennych i manewrw. Isto-
t sowieckiej doktryny najdobitniej wyraono w projekcie Regulaminu
polowego" z 1939 roku: Jeeli wrg narzuci nam wojn, Robotniczo-
Chopska Armia Czerwona bdzie najbardziej agresywna spord
wszystkich najagresywniejszych do tej pory armii.
Wojn bdziemy prowadzi ofensywnie, przenoszc j na terytorium
przeciwnika.
Dziaania bojowe Armia Czerwona bdzie prowadzia w celu
zniszczenia i cakowitego rozgromienia przeciwnika".
Zagadnienia obrony rozpatrywano epizodycznie. Uwaam), e mona
J bdzie prowadzi na poszczeglnych kierunkach, ale w ramach ogl-
nego, strategicznego natarcia. W ogle natomiast nie zajmowano si pro-
blematyk wyprowadzania duych si spod uderze nieprzyjaciela.
W taki oto sposb sowiecka nauka wojskowa stworzya konsekwent-
ny i w dostatecznym stopniu peny system pogldw dotyczcych prowa-
dzenia wojny, operacji i bitew". Zgodnie z podstawowymi zaoeniami
doktryny wojennej ksztatowaa si produkcja wojskowa.
57
* * *
Pierwszy dowiadczalny puk zmechanizowany utworzono w lecie
1929 roku pod dowdztwem jednego z entuzjastw wojsk pancernych,
K.B. Kalinowskiego. Na bazie tego puku sformowano w maju 1930 roku
pierwszy na wiecie pancerny zwizek taktyczny - brygad zmechani-
zowan, w ktrej skad wchodziy: puk czogw, puk zmechanizowa-
ny, dywizjony rozpoznawczy i artyleryjski, a take szereg pododdziaw
specjalnych. Brygada dysponowaa 60 czogami, 32 tankietkami, 17 sa-
mochodami pancernymi, 264 samochodami i 17 traktorami.
Pierwszego sierpnia 1931 roku Rada Pracy i Obrony przyjmujc tak
zwany duy program czogowy, zwrcia uwag, e techniczne sukcesy
w dziedzinie produkcji czogw w ZSRR stworzyy trwae przesanki
do zasadniczego przeksztacenia oglnej operacyjno-taktycznej doktry-
ny uycia czogw i wymusiy wprowadzenie w wojskach pancernych
zdecydowanych zmian organizacyjnych, ukierunkowanych na tworzenie
zmechanizowanych zwizkw wyszego szczebla, zdolnych samodziel-
nie realizowa zadania zarwno na polu walki, jak te na caej gbokoci
operacyjnej wspczesnego frontu".
Na jesieni 1932 roku w Leningradzkim Okrgu Wojskowym na ba-
zie 11. Dywizji Strzeleckiej' sformowano 11. Korpus Zmechanizowany,
a na Ukrainie, na bazie 45. Dywizji Strzeleckiej, 45. K. Zmech. W skad
kadego korpusu wchodziy: brygada zmechanizowana wyposaona
w czogi T-26 (trzy bataliony czogw, batalion piechoty i karabinw ma-
szynowych, dywizjon artyleryjski, batalion saperw i kompania kaemw
plot.), brygada o takim samym skadzie, ale z czogami BT, brygada pie-
choty i jednostki korpune. Ogem korpus dysponowa okoo 500 czo-
gami, 200 samochodami pancernymi, 60 dziaami i innym uzbrojeniem.
W tym samym roku rozpoczo si formowanie innych jednostek
pancernych: 5 samodzielnych brygad, 2 pukw pancernych, 12 pukw
zmechanizowanych, 4 dywizjonw zmechanizowanych dla dywizji ka-
walerii, 1 5 batalionw czogw i 65 batalionw tankietek dla dywizji pie-
choty. W konsekwencji w styczniu 1933 roku liczebno personelu wojsk
5
Dla atwiejszego odrnienia jednostek sowieckieh od niemieckich w przypadku
sowieckich jednostek piechoty bdzie uywane okrelenie Strzelecka" lub Strzelecki;
numeracja sowieckich korpusw bdzie podawana cyframi arabskimi, w odniesieniu
za do niemieckich rzymskimi. Przyp. tum.
58
pancernych zwikszya si w porwnaniu z rokiem 1931 5,5 raza, a jej
udzia procentowy w wojskach ldowych wzrs z 1,6 do 9,1 procent.
W 1938 roku korpusy zmechanizowane zreorganizowano i prze-
mianowano na pancerne. Teraz, w skad kadego z nich wchodziy dwie
brygady pancerne i jedna strzelecka i karabinw maszynowych. Byo to
razem 12 364 ludzi, 660 czogw i 118 dzia. W nastpnym roku liczba
korpusw pancernych w Armii Czerwonej zwikszya si do czterech.
We wrzeniu 1939 roku dwa korpusy (15. i 25.) bray udzia w podboju
zachodniej Ukrainy i zachodniej Biaorusi.
W tym samym czasie intensywnie rozwijay si rwnie sowieckie
wojska lotnicze. Teoria gbokiej operacji przypisywaa wielkie znacze-
nie zdobyciu panowania w powietrzu ju w pocztkowym okresie dziaa
bojowych. Sowieccy teoretycy wojskowi wycignli prawidowe wnio-
ski" z tezy, i. wspczesne wojny bd si rozpoczynay niespodziewa-
nie, bez formalnego wypowiedzenia", i dlatego te planowali uzyska
panowanie w powietrzu, dokonujc niespodziewanych uderze na lot-
niska przeciwnika. W zwizku z tym przy rozbudowie wojsk lotniczych
priorytet miaa produkcja bombowcw taktycznych redniego zasigu
oraz samolotw szturmowych. Rwnie pilotw myliwskich szkolo-
no przede wszystkim w szturmowaniu celw naziemnych i udzielaniu
wsparcia wojskom ldowym. Nie tworzono lotnictwa strategicznego.
Zamiast tego planowano sformowanie dziesiciu korpusw powietrz-
nodesantowych.
Podstawowe zaoenia teorii gbokiej operacji weryfikowano
i doskonalono w czasie manewrw Kijowskiego Okrgu Wojskowego
w 1935 roku, manewrach Moskiewskiego, Odeskiego i innych okr-
gw wojskowych w 1936 roku oraz w walkach nad rzek Chachyn-go
w 1939 roku. W dziaaniach korpusw pancernych ujawniono rozmaite
niedocignicia. Na podstawie uzyskanych danych Gwna Rada Wojen-
na Armii Czerwonej 21 listopada 1939 roku postanowia rozformowa
korpusy pancerne. Zamiast nich zdecydowano si utworzy samodzielne
dywizje zmotoryzowane, ktre zamierzano wykorzysta jako rzut roz-
winicia powodzenia armii oglnowojskowych. a take w skadzie grup
kawaleryjsko-zmechanizow anych.
Jednake po zaskakujco szybkiej klsce Francji narkomat obrony,
dokonawszy analizy walk w Europie, podj w czerwcu 1940 roku de-
cyzj o sformowaniu korpusw zmechanizowanych nowego typu, samo-
59
* * *
Pierwszy dowiadczalny puk zmechanizowany utworzono w lecie
1929 roku pod dowdztwem jednego z entuzjastw wojsk pancernych,
K.B. Kalinowskiego. Na bazie tego puku sformowano w maju 1930 roku
pierwszy na wiecie pancerny zwizek taktyczny - brygad zmechani-
zowan, w ktrej skad wchodziy: puk czogw, puk zmechanizowa-
ny, dywizjony rozpoznawczy i artyleryjski, a take szereg pododdziaw
specjalnych. Brygada dysponowaa 60 czogami, 32 tankietkami, 17 sa-
mochodami pancernymi, 264 samochodami i 17 traktorami.
Pierwszego sierpnia 1931 roku Rada Pracy i Obrony przyjmujc tak
zwany duy program czogowy, zwrcia uwag, e techniczne sukcesy
w dziedzinie produkcji czogw w ZSRR stworzyy trwae przesanki
do zasadniczego przeksztacenia oglnej operacyjno-taktycznej doktry-
ny uycia czogw i wymusiy wprowadzenie w wojskach pancernych
zdecydowanych zmian organizacyjnych, ukierunkowanych na tworzenie
zmechanizowanych zwizkw wyszego szczebla, zdolnych samodziel-
nie realizowa zadania zarwno na polu walki, jak te na caej gbokoci
operacyjnej wspczesnego frontu".
Na jesieni 1932 roku w Leningradzkim Okrgu Wojskowym na ba-
zie 11. Dywizji Strzeleckiej' sformowano 11. Korpus Zmechanizowany,
a na Ukrainie, na bazie 45. Dywizji Strzeleckiej, 45. K. Zmech. W skad
kadego korpusu wchodziy: brygada zmechanizowana wyposaona
w czogi T-26 (trzy bataliony czogw, batalion piechoty i karabinw ma-
szynowych, dywizjon artyleryjski, batalion saperw i kompania kaemw
plot.), brygada o takim samym skadzie, ale z czogami BT, brygada pie-
choty i jednostki korpune. Ogem korpus dysponowa okoo 500 czo-
gami, 200 samochodami pancernymi, 60 dziaami i innym uzbrojeniem.
W tym samym roku rozpoczo si formowanie innych jednostek
pancernych: 5 samodzielnych brygad, 2 pukw pancernych, 12 pukw
zmechanizowanych, 4 dywizjonw zmechanizowanych dla dywizji ka-
walerii, 1 5 batalionw czogw i 65 batalionw tankietek dla dywizji pie-
choty. W konsekwencji w styczniu 1933 roku liczebno personelu wojsk
5
Dla atwiejszego odrnienia jednostek sowieckieh od niemieckich w przypadku
sowieckich jednostek piechoty bdzie uywane okrelenie Strzelecka" lub Strzelecki;
numeracja sowieckich korpusw bdzie podawana cyframi arabskimi, w odniesieniu
za do niemieckich rzymskimi. Przyp. tum.
58
pancernych zwikszya si w porwnaniu z rokiem 1931 5,5 raza, a jej
udzia procentowy w wojskach ldowych wzrs z 1,6 do 9,1 procent.
W 1938 roku korpusy zmechanizowane zreorganizowano i prze-
mianowano na pancerne. Teraz, w skad kadego z nich wchodziy dwie
brygady pancerne i jedna strzelecka i karabinw maszynowych. Byo to
razem 12 364 ludzi, 660 czogw i 118 dzia. W nastpnym roku liczba
korpusw pancernych w Armii Czerwonej zwikszya si do czterech.
We wrzeniu 1939 roku dwa korpusy (15. i 25.) bray udzia w podboju
zachodniej Ukrainy i zachodniej Biaorusi.
W tym samym czasie intensywnie rozwijay si rwnie sowieckie
wojska lotnicze. Teoria gbokiej operacji przypisywaa wielkie znacze-
nie zdobyciu panowania w powietrzu ju w pocztkowym okresie dziaa
bojowych. Sowieccy teoretycy wojskowi wycignli prawidowe wnio-
ski" z tezy, i. wspczesne wojny bd si rozpoczynay niespodziewa-
nie, bez formalnego wypowiedzenia", i dlatego te planowali uzyska
panowanie w powietrzu, dokonujc niespodziewanych uderze na lot-
niska przeciwnika. W zwizku z tym przy rozbudowie wojsk lotniczych
priorytet miaa produkcja bombowcw taktycznych redniego zasigu
oraz samolotw szturmowych. Rwnie pilotw myliwskich szkolo-
no przede wszystkim w szturmowaniu celw naziemnych i udzielaniu
wsparcia wojskom ldowym. Nie tworzono lotnictwa strategicznego.
Zamiast tego planowano sformowanie dziesiciu korpusw powietrz-
nodesantowych.
Podstawowe zaoenia teorii gbokiej operacji weryfikowano
i doskonalono w czasie manewrw Kijowskiego Okrgu Wojskowego
w 1935 roku, manewrach Moskiewskiego, Odeskiego i innych okr-
gw wojskowych w 1936 roku oraz w walkach nad rzek Chachyn-go
w 1939 roku. W dziaaniach korpusw pancernych ujawniono rozmaite
niedocignicia. Na podstawie uzyskanych danych Gwna Rada Wojen-
na Armii Czerwonej 21 listopada 1939 roku postanowia rozformowa
korpusy pancerne. Zamiast nich zdecydowano si utworzy samodzielne
dywizje zmotoryzowane, ktre zamierzano wykorzysta jako rzut roz-
winicia powodzenia armii oglnowojskowych. a take w skadzie grup
kawaleryjsko-zmechanizow anych.
Jednake po zaskakujco szybkiej klsce Francji narkomat obrony,
dokonawszy analizy walk w Europie, podj w czerwcu 1940 roku de-
cyzj o sformowaniu korpusw zmechanizowanych nowego typu, samo-
59
dzielnych dywizji pancernych i zmechanizowanych oraz brygad pancer-
nych.
Sowiecka dywizja pancerna wzr 1940 roku" skadaa si z czterech
pukw - dwch pancernych, piechoty zmotoryzowanej i artylerii. Zaka-
dano, e bdzie ona posiada 375 czogw (w tym 63 KW, 210 T-34, 102
T-26 i BT), okoo 60 dzia i modzierzy oraz 11 343 ludzi. W sowieckiej
dywizji zmechanizowanej w przeciwiestwie do niemieckich byy dwa
puki piechoty zmotoryzowanej, puk czogw i puk artylerii. Ogem,
zgodnie z etatem, miaa ona 275 czogw, okoo 100 dzia i modzierzy
oraz 11 650 ludzi.
Jak wspomniano ju wyej, dywizje piechoty i dywizje zmechanizo-
wane Wehrmachtu w ogle nie posiaday czogw. Natomiast zgodnie
z etatem zatwierdzonym w kwietniu 1941 roku sowiecka dywizja piechoty
powinna mie 14 483 ludzi, 144 dziaa, 150 modzierzy, 13 samochodw
pancernych i 16 czogw. Niektre miay jednak nawet 60-70 czogw.
W dywizji kawalerii znajdoway si 64 czogi. Czogi byy przewidziane
take w wyposaeniu brygad powietrznodesantowych.
Stalin powanie przygotowywa si do wojny. W czerwcu 1941 roku
mia 61 dywizji pancernych i 31 zmotoryzowanych (a formowano drugie
tyle - w marcu numeracja dywizji pancernych przekroczya setk - na
przykad A. Getman zosta wwczas mianowany dowdc 112. DPanc).
Trudno zgadn, na czym polegaa rnica pomidzy teori woj-
ny byskawicznej" a teori wojennych dziaa ofensywnych na obcym
terytorium". Chyba tylko na tym, e ta pierwsza bya antynaukowa",
a druga - przodujca i uzasadniona naukowo".
Ale jak bardzo s do siebie podobne, prawda? Marszaek Rotmistrow
zauway: Zasady szerokiego zastosowania czogw, lotnictwa i wojsk
powietrznodesantowych w operacjach zaczepnych o wysokim tempie
dziaania faszystowsko-niemieckie wojska w pewnym stopniu zaczerp-
ny z teorii i praktyki wojsk sowieckich". Natomiast genera Hermann
Hoth uwaa, e. wrcz przeciwnie, rosyjska armia przeja niemiec-
kie zasady szkolenia bojowego i dowodzenia wojskami". Przypomnij-
my jeszcze o sowiecko-niemieckiej umowie z 1926 roku o Rozwijaniu
cilejszej wsppracy w kwestiach rozwoju nauki wojskowej". Okazuje
si, e nauk wojskow rozwijano wsplnie!
Kanonizowany ojciec" sowieckiej teorii gbokiej operacji za-
czepnej W.K.. Triandafilow ukoczy niemieck Akademi Sztabu Ge-
neralnego. Suchaczami tej akademii byli rwnie inni znani dowdcy
60
- LI. Baranw, l.P. Bieow, P.J. Dybicnko, A.l. Jcgorow, A.l. Kork, K..A.
Miereckow, W.M. Primakow, l.P. Uborcwicz, l.S. Unszlicht, I.F. Fie-
d'ko, l.E. Jakir i inni. Jednoczenie w Akademii imienia Frunzego po-
gbiali wiedz przyszli feldmarszakowie Walther von Brauchitsch. Wil-
helm Keitel, Erich von Manstein, Walter Model, Werner von Blomberg,
generaowie Walter Gorn, Hans Feige i inni niemieccy towarzysze".
Hitler marzy o Wielkoniemieckiej Rzeszy. Stalin marzy o Wszech-
wiatowej Federacji Rad. Bez wzgldu na ideologiczny sztafa obaj ma-
rzyli o panowaniu nad wiatem. I jeden, i drugi przyjli najnowoczeniej-
sz doktryn ofensywn i zgodnie z ni szykowali do przyszej wojny
wojsko i nard.
Totaln mobilizacj caego ycia spoecznego maskowano hasa-
mi obrony socjalistycznej Ojczyzny", albo interesw rasy aryjskiej".
I w latach trzydziestych nie byo bardziej konsekwentnych bojownikw
o pokj" ni sowieckie Politbiuro i bardziej gorliwego pacyfisty" ni
Hitler. Jak stwierdzi Stalin w wskim krgu najbardziej zaufanych towa-
rzyszy: Toczy si tu gra o to, kto kogo przechytrzy i oszuka".
Przecie w swojej istocie, przejawach i wpywie na ycie spoeczne
bolszewizm i faszyzm s bardzo do siebie podobne. To pojcia pod wie-
loma wzgldami adekwatne, w jednakowy sposb nictolerancyjne wobec
mylcych inaczej.
Mamy obowizek oczyszcza tereny od ludnoci miejscowej [...].
Mam na myli likwidacj caych grup rasowych" - wyjani swoje sta-
nowisko Hitler. Nie prowadzimy wojny przeciwko poszczeglnym oso-
bom. Tpimy buruazj jako klas" - instruowa czekistw M. acis.
Jaka wic jest rnica pomidzy narodowym socjalizmem a internacjo-
nalizmem socjalistycznym? Tak, e jeden morduje rasy, a drugi klasy?
A na marginesie warto wspomnie, e obie partie tworzono jako organi-
zacje polityczne proletariatu".
Ju w kwietniu 1928 roku czoowy bolszewicki teoretyk i ulubie-
niec partii" N. Bucharin zauway: Charakterystyczne dla metod walki
faszystw jest to, e w wikszym stopniu ni jakakolwiek inna partia
Przyswoili i zastosowali w praktyce dowiadczenie rosyjskiej rewolucji".
dalej: faszyzm [...] to autentyczne zastosowanie bolszewickiej prak-
tyki, a zwaszcza rosyjskiego bolszewizmu: pod wzgldem szybkiego
gromadzenia si, energicznego dziaania i bardzo mocno zespolonej or-
ganizacji bojowej [...] oraz bezlitosnego niszczenia przeciwnika, kiedy
schodzi taka potrzeba i kiedy jest to uzasadnione okolicznociami".
61
dzielnych dywizji pancernych i zmechanizowanych oraz brygad pancer-
nych.
Sowiecka dywizja pancerna wzr 1940 roku" skadaa si z czterech
pukw - dwch pancernych, piechoty zmotoryzowanej i artylerii. Zaka-
dano, e bdzie ona posiada 375 czogw (w tym 63 KW, 210 T-34, 102
T-26 i BT), okoo 60 dzia i modzierzy oraz 11 343 ludzi. W sowieckiej
dywizji zmechanizowanej w przeciwiestwie do niemieckich byy dwa
puki piechoty zmotoryzowanej, puk czogw i puk artylerii. Ogem,
zgodnie z etatem, miaa ona 275 czogw, okoo 100 dzia i modzierzy
oraz 11 650 ludzi.
Jak wspomniano ju wyej, dywizje piechoty i dywizje zmechanizo-
wane Wehrmachtu w ogle nie posiaday czogw. Natomiast zgodnie
z etatem zatwierdzonym w kwietniu 1941 roku sowiecka dywizja piechoty
powinna mie 14 483 ludzi, 144 dziaa, 150 modzierzy, 13 samochodw
pancernych i 16 czogw. Niektre miay jednak nawet 60-70 czogw.
W dywizji kawalerii znajdoway si 64 czogi. Czogi byy przewidziane
take w wyposaeniu brygad powietrznodesantowych.
Stalin powanie przygotowywa si do wojny. W czerwcu 1941 roku
mia 61 dywizji pancernych i 31 zmotoryzowanych (a formowano drugie
tyle - w marcu numeracja dywizji pancernych przekroczya setk - na
przykad A. Getman zosta wwczas mianowany dowdc 112. DPanc).
Trudno zgadn, na czym polegaa rnica pomidzy teori woj-
ny byskawicznej" a teori wojennych dziaa ofensywnych na obcym
terytorium". Chyba tylko na tym, e ta pierwsza bya antynaukowa",
a druga - przodujca i uzasadniona naukowo".
Ale jak bardzo s do siebie podobne, prawda? Marszaek Rotmistrow
zauway: Zasady szerokiego zastosowania czogw, lotnictwa i wojsk
powietrznodesantowych w operacjach zaczepnych o wysokim tempie
dziaania faszystowsko-niemieckie wojska w pewnym stopniu zaczerp-
ny z teorii i praktyki wojsk sowieckich". Natomiast genera Hermann
Hoth uwaa, e. wrcz przeciwnie, rosyjska armia przeja niemiec-
kie zasady szkolenia bojowego i dowodzenia wojskami". Przypomnij-
my jeszcze o sowiecko-niemieckiej umowie z 1926 roku o Rozwijaniu
cilejszej wsppracy w kwestiach rozwoju nauki wojskowej". Okazuje
si, e nauk wojskow rozwijano wsplnie!
Kanonizowany ojciec" sowieckiej teorii gbokiej operacji za-
czepnej W.K.. Triandafilow ukoczy niemieck Akademi Sztabu Ge-
neralnego. Suchaczami tej akademii byli rwnie inni znani dowdcy
60
- LI. Baranw, l.P. Bieow, P.J. Dybicnko, A.l. Jcgorow, A.l. Kork, K..A.
Miereckow, W.M. Primakow, l.P. Uborcwicz, l.S. Unszlicht, I.F. Fie-
d'ko, l.E. Jakir i inni. Jednoczenie w Akademii imienia Frunzego po-
gbiali wiedz przyszli feldmarszakowie Walther von Brauchitsch. Wil-
helm Keitel, Erich von Manstein, Walter Model, Werner von Blomberg,
generaowie Walter Gorn, Hans Feige i inni niemieccy towarzysze".
Hitler marzy o Wielkoniemieckiej Rzeszy. Stalin marzy o Wszech-
wiatowej Federacji Rad. Bez wzgldu na ideologiczny sztafa obaj ma-
rzyli o panowaniu nad wiatem. I jeden, i drugi przyjli najnowoczeniej-
sz doktryn ofensywn i zgodnie z ni szykowali do przyszej wojny
wojsko i nard.
Totaln mobilizacj caego ycia spoecznego maskowano hasa-
mi obrony socjalistycznej Ojczyzny", albo interesw rasy aryjskiej".
I w latach trzydziestych nie byo bardziej konsekwentnych bojownikw
o pokj" ni sowieckie Politbiuro i bardziej gorliwego pacyfisty" ni
Hitler. Jak stwierdzi Stalin w wskim krgu najbardziej zaufanych towa-
rzyszy: Toczy si tu gra o to, kto kogo przechytrzy i oszuka".
Przecie w swojej istocie, przejawach i wpywie na ycie spoeczne
bolszewizm i faszyzm s bardzo do siebie podobne. To pojcia pod wie-
loma wzgldami adekwatne, w jednakowy sposb nictolerancyjne wobec
mylcych inaczej.
Mamy obowizek oczyszcza tereny od ludnoci miejscowej [...].
Mam na myli likwidacj caych grup rasowych" - wyjani swoje sta-
nowisko Hitler. Nie prowadzimy wojny przeciwko poszczeglnym oso-
bom. Tpimy buruazj jako klas" - instruowa czekistw M. acis.
Jaka wic jest rnica pomidzy narodowym socjalizmem a internacjo-
nalizmem socjalistycznym? Tak, e jeden morduje rasy, a drugi klasy?
A na marginesie warto wspomnie, e obie partie tworzono jako organi-
zacje polityczne proletariatu".
Ju w kwietniu 1928 roku czoowy bolszewicki teoretyk i ulubie-
niec partii" N. Bucharin zauway: Charakterystyczne dla metod walki
faszystw jest to, e w wikszym stopniu ni jakakolwiek inna partia
Przyswoili i zastosowali w praktyce dowiadczenie rosyjskiej rewolucji".
dalej: faszyzm [...] to autentyczne zastosowanie bolszewickiej prak-
tyki, a zwaszcza rosyjskiego bolszewizmu: pod wzgldem szybkiego
gromadzenia si, energicznego dziaania i bardzo mocno zespolonej or-
ganizacji bojowej [...] oraz bezlitosnego niszczenia przeciwnika, kiedy
schodzi taka potrzeba i kiedy jest to uzasadnione okolicznociami".
61
Narodowi socjalici cakowicie zgadzali si z Bucharczykiem .
Z meldunku Gwnego Urzdu Bezpieczestwa Rzeszy: Obojtne, czy
rzd nazywa si narodowosocjalistyczny, faszystowski czy sowiecki, za-
sada jest jedna. Wola dyktatora jest prawem. Wasno ulega cakowitej
konfiskacie [...]. Patriotyzm staje si lepym poddastwem wobec klasy
panujcej [...]. Nie moe by kompromisu pomidzy despotyzmem a de-
mokracj".
Dwudziestego trzeciego sierpnia 1939 roku marzyciele" z Kremla
i Berlina uzgodnili podzia stref wpyww w Europie. Od tego momentu
do wiosny 1941 roku Niemcy dokonay agresji wobec dziew.ciu pastw,
a ZSRR w tym samym okresie - wobec szeciu. Przy czym straty w lu-
dziach i sprzcie jakie ponis neutralny" Zwizek Sowiecki, znacznie
przewyszyy straty prowadzcego wojn Wehrmachtu. W ten sposb li-
mit przyjani sowiecko-niemieckiej zosta wyczerpany.
Dwa najbardziej agresywne reymy czekao nieuchronne otwar-
te starcie, wykluczajce wszelk moliwo osign.cia jakichkolwiek
kompromisw.
Czogi Niemiec i ZSRR
P
oniewa gwnym narzdziem blitzkriegu byy zmotoryzowane
zwizki taktyczne, najwysza pora, aby zapyta, ile te czogw
mia Hitler? Z oczywistych powodw w 1933 roku Niemcy nic
miay ani jednego czogu. Ale prace ju prowadzono.
W 1931 roku inspektor wojsk samochodowych genera major Oswald
Lutz przedstawi projekt sformowania duych zwizkw pancernych.
Uzna jednak wyniki dowiadcze z traktorami" za niezadowalajce
i wyda polecenie przystpienia do opracowania projektu piciotonowe-
go czogu przeznaczonego do celw szkoleniowych.
Zamwienie zoono w czterech przedsibiorstwach: Daimler-Bcnz,
Rheinmetall-Borsig, MAN i Krupp. To ostatnie ju dysponowao goto-
wym projektem maego traktora". Nowy czog otrzyma dezinformujc
nazw cignik rolniczy"
1
. Prototyp by gotw w lipcu 1932 roku.
W budowie podwozia niemieccy inynierowie zastosowali rozwi-
zania techniczne wykorzystane w brytyjskim czogu lekkim Carden-
Lloyd Mk.VI. W 1929 roku dwa podwozia tego wozu bojowego zakupi
w Wielkiej Brytanii Zwizek Sowiecki i odsprzeda je Niemcom. Pod ko-
niec kwietnia 1934 roku, po prbach i wprowadzeniu zmian konstrukcyj-
nych, zakady opucio pierwszych 15 czogw seryjnej produkcji, ktre
otrzyma oddzia szkolenia motorowego w Zosseir.
W 1934 roku rozpocza si seryjna produkcja czogw. Wkrtce od-
dzia szkoleniowy w Zossen zosta przeksztacony w 1. puk pancerny.
Podobny oddzia w Ohrdurf posuy do sformowania 2. puku pancer-
nego. W 1935 roku, po wypowiedzeniu traktatu wersalskiego, wydano
komunikat o tworzeniu jednostek pancernych. W lecie tego samego roku
oba puki wziy udzia w manewrach w okolicach Munster.
Mniej wicej w tym samym czasie ujednolicono system oznacze
Wszystkich pojazdw uywanych w Wehrmachcie. Cignik" Kruppa
1
Landwirtschftlischer Schkpper LaS. Pr/yp. tum.
2
Kraftlehrkommando Zossen". Pr/yp. tum.
63
Narodowi socjalici cakowicie zgadzali si z Bucharczykiem .
Z meldunku Gwnego Urzdu Bezpieczestwa Rzeszy: Obojtne, czy
rzd nazywa si narodowosocjalistyczny, faszystowski czy sowiecki, za-
sada jest jedna. Wola dyktatora jest prawem. Wasno ulega cakowitej
konfiskacie [...]. Patriotyzm staje si lepym poddastwem wobec klasy
panujcej [...]. Nie moe by kompromisu pomidzy despotyzmem a de-
mokracj".
Dwudziestego trzeciego sierpnia 1939 roku marzyciele" z Kremla
i Berlina uzgodnili podzia stref wpyww w Europie. Od tego momentu
do wiosny 1941 roku Niemcy dokonay agresji wobec dziew.ciu pastw,
a ZSRR w tym samym okresie - wobec szeciu. Przy czym straty w lu-
dziach i sprzcie jakie ponis neutralny" Zwizek Sowiecki, znacznie
przewyszyy straty prowadzcego wojn Wehrmachtu. W ten sposb li-
mit przyjani sowiecko-niemieckiej zosta wyczerpany.
Dwa najbardziej agresywne reymy czekao nieuchronne otwar-
te starcie, wykluczajce wszelk moliwo osign.cia jakichkolwiek
kompromisw.
Czogi Niemiec i ZSRR
P
oniewa gwnym narzdziem blitzkriegu byy zmotoryzowane
zwizki taktyczne, najwysza pora, aby zapyta, ile te czogw
mia Hitler? Z oczywistych powodw w 1933 roku Niemcy nic
miay ani jednego czogu. Ale prace ju prowadzono.
W 1931 roku inspektor wojsk samochodowych genera major Oswald
Lutz przedstawi projekt sformowania duych zwizkw pancernych.
Uzna jednak wyniki dowiadcze z traktorami" za niezadowalajce
i wyda polecenie przystpienia do opracowania projektu piciotonowe-
go czogu przeznaczonego do celw szkoleniowych.
Zamwienie zoono w czterech przedsibiorstwach: Daimler-Bcnz,
Rheinmetall-Borsig, MAN i Krupp. To ostatnie ju dysponowao goto-
wym projektem maego traktora". Nowy czog otrzyma dezinformujc
nazw cignik rolniczy"
1
. Prototyp by gotw w lipcu 1932 roku.
W budowie podwozia niemieccy inynierowie zastosowali rozwi-
zania techniczne wykorzystane w brytyjskim czogu lekkim Carden-
Lloyd Mk.VI. W 1929 roku dwa podwozia tego wozu bojowego zakupi
w Wielkiej Brytanii Zwizek Sowiecki i odsprzeda je Niemcom. Pod ko-
niec kwietnia 1934 roku, po prbach i wprowadzeniu zmian konstrukcyj-
nych, zakady opucio pierwszych 15 czogw seryjnej produkcji, ktre
otrzyma oddzia szkolenia motorowego w Zosseir.
W 1934 roku rozpocza si seryjna produkcja czogw. Wkrtce od-
dzia szkoleniowy w Zossen zosta przeksztacony w 1. puk pancerny.
Podobny oddzia w Ohrdurf posuy do sformowania 2. puku pancer-
nego. W 1935 roku, po wypowiedzeniu traktatu wersalskiego, wydano
komunikat o tworzeniu jednostek pancernych. W lecie tego samego roku
oba puki wziy udzia w manewrach w okolicach Munster.
Mniej wicej w tym samym czasie ujednolicono system oznacze
Wszystkich pojazdw uywanych w Wehrmachcie. Cignik" Kruppa
1
Landwirtschftlischer Schkpper LaS. Pr/yp. tum.
2
Kraftlehrkommando Zossen". Pr/yp. tum.
63
sta sic obecnie Panzerkraftwagen I Ausf.A (czog I, typ A)
3
. Zesp nap-
dowy z silnikiem z tyu i ukadem przeniesienia napdu z przodu sta si
typowy dla wszystkich czogw niemieckich. PzKpfw I by produkowa-
ny do 1939 roku i ogem wykonano 1569 egzemplarzy czterech typw
tego wozu bojowego
4
. Uzbrojenie - 2 karabiny maszynowe kaliber 7,92
5
;
niewielka masa i rozmiary byy jednak typowe raczej dla tankietki, nie
za czogu.
Mimo to jednak w 1935 roku rozpoczto formowanie pierwszej duej
jednostki czogw - 1 Dywizji Pancernej. Niemiecka dywizja pancerna
wzr 1935" skadaa si z dwch pukw. Kady puk mia w swoim
skadzie dwa bataliony czogw (cztery kompanie bojowe i jedna szta-
bowa w kadym). Ogem dywizja pancerna skadaa si z 22 kompanii.
Czog PzKpfw I by w tym czasie podstawowym wozem bojowym wcho-
dzcym w skad uzbrojenia Panzerwaffe.
Wyprodukowano rwnie niewielk seri cikich, trzywieowych
czogw NbFz. Ich uzbrojenie skadao si z dwch armat (37 mm i 75
mm) zamontowanych w rodkowej wiey i czterech karabinw maszyno-
wych 7,92 mm w dwch mniejszych, rozmieszczonych po przektnej ka-
duba, przed i za wie gwn. Masa czogu wynosia 35 ton, prdko
- 35 km/h. Okazao si jednak, e opancerzenie jest zbyt sabe. Dlatego
te ten typ czogu okaza si waciwie pojazdem dowiadczalnym'
1
.
Pitnastego padziernika 1935 roku Wehrmacht posiada ju trzy dy-
wizje pancerne. Pierwsza Dywizja Pancerna pod dowdztwem generaa
' W przekadzie tym w odniesieniu do czogw niemieckich uywany bdzie utrwa-
lony ju w polskiej literaturze przedmiotu skrt PzKpfw I (cw. II. III c/y IV). zamiast
stosowanego w rosyjskich publikacjach skrtu T-I (T-II, itp.) lub spotykanego w ksi-
kach anglojzycznych Panzer I. Przyp. tum.
4
Wg polskiej literatur) przedmiotu (.1. Ledwoch. Panzer.L oraz !). Jdrzejewski,
Z. Lalak. Niemiecka bro pancerna 1939 1945) do 1939 roku produkowano dwa typy
czogu PzKpfw oraz szereg wersji specjalnych na jego np. Kleiner Panzerbefehlswagen
(may pancerny wz dowodzenia), dziaa samobiene 47 mm i 150 inni. samobiene
dziao plot. 20 mm. wz pogotowia technicznego, transporter amunicji itp.). Natomiast
we wrzeniu 1939 roku zamwiono nowy typ czogu rozpoznawczego przeznaczonego
do transportu powietrznego PzKpf. I Ausf.C i bya to waciwie zupenie inna kon-
strukcja. Z kolei w grudniu 1939 roku zamwiono serie 30 czogw PzKpfw 1 Ausf. F
o wzmocnionym pancerzu, ale pierwsze czogi tego typu pojawiy sic dopiero pod ko-
niec 1942 roku. Przyp. tum.
Ausf. C dziako automatyczne 20 mm i km 7.92. Przyp. tum.
" Niezupenie. Par NbFz brao udzia w walkach w Norwegii. Przyp. tum.
(V)
]Vlaximiliana barona von Weichsa stacjonowaa w Weimarze, dowodzona
przez pukownika Guderiana 2. DPanc. znajdowaa si w Wurzburgu,
3. DPanc. generaa Ernsta Fessmana w Berlinie.
Chrzest bojowy niemieckie wojska pancerne przeszy w Hiszpanii,
dokd w 1936 roku z pomoc nacjonalistom generaa Franco wysano
41 czogw PzKpfw I oraz 180 czogistw. Bardzo szybko okazao si,
e niemieckie wozy bojowe uzbrojone jedynie w karabiny maszynowe
ustpuj republikaskim czogom sowieckiej produkcji dysponujcym
armat kalibru 45 mm. Dowiadczenia wojny w Hiszpanii spowodoway
ukoczenie w przyspieszonym tempie prac nad czogami uzbrojonymi
w armat i karabiny maszynowe, ktrych projektowanie rozpoczto ju
w
1934 roku. Pod koniec 1936 roku Niemcy przyjli do wyposaenia
czog PzKpfw 11, a w 1937 - czogi PzkPfw III i PzKpfw IV. Rok pniej
rozpocza si ich produkcja seryjna.
W 1939 roku w niemieckich wojskach ldowych istniao ju kilka
rnych typw jednostek pancernych, do znacznie rnicych si pod
wzgldem liczby znajdujcych si w nich czogw. Wikszo dywizji
pancernych miaa dwa puki czogw. Oprcz tego na bazie jednostek ka-
walerii formowano dywizje lekkie. Ich schemat organizacyjny by rny.
Na przykad w skad 1. Dywizji Lekkiej wchodzi puk czogw i samo-
dzielny batalion czogw, natomiast 3. i 4. Dywizje Lekkie miay tylko
po jednym batalionie czogw. Produkowano czogi PzKpfw II, PzKpfw
38(t) (czeski L.T-38), PzKpfw III i PzKpfw IV. Ale na pocztku wojny
w Polsce podstawowym wozem bojowym Wehrmachtu nadal by PzKpfw
I. Pierwszego wrzenia w pierwszej linii znajdowao si 1445 egzempla-
rzy PzKpfw I, stanowicych 46,4 procent parku czogw Wehrmachtu.
W lecie 1939 roku Francja, ktra uwaaa si za najsilniejsze militar-
nie pastwo europejskie, posiadaa 3286 czogw, Wielka Brytania 547.
Polska- 887. Stany Zjednoczone - nieco ponad 500. Niemcy przystpiy
do drugiej wojny wiatowej z szecioma dywizjami pancernymi i 3419
czogami. Oczywicie byo to duo i wiadczyo o agresywnych zamia-
rach narodowych socjalistw.
Niemieckim wojskom pancernym wystarczyo siy uderzeniowej, aby
rozbi armie swoich przeciwnikw w Europie. Trzecia Rzesza osigna
szczyt potgi i w lecie 1941 roku Wehrmacht dysponowa 5675 czoga-
mi
i 377 dziaami szturmowymi. Co prawda wci tych samych typw.
Fuhrer uwierzy w wyszo niemieckiej techniki wojennej i odmwi
finansowania nowych projektw. Do ataku na ZSRR niemiecki Sztab Cie-
r
sta sic obecnie Panzerkraftwagen I Ausf.A (czog I, typ A)
3
. Zesp nap-
dowy z silnikiem z tyu i ukadem przeniesienia napdu z przodu sta si
typowy dla wszystkich czogw niemieckich. PzKpfw I by produkowa-
ny do 1939 roku i ogem wykonano 1569 egzemplarzy czterech typw
tego wozu bojowego
4
. Uzbrojenie - 2 karabiny maszynowe kaliber 7,92
5
;
niewielka masa i rozmiary byy jednak typowe raczej dla tankietki, nie
za czogu.
Mimo to jednak w 1935 roku rozpoczto formowanie pierwszej duej
jednostki czogw - 1 Dywizji Pancernej. Niemiecka dywizja pancerna
wzr 1935" skadaa si z dwch pukw. Kady puk mia w swoim
skadzie dwa bataliony czogw (cztery kompanie bojowe i jedna szta-
bowa w kadym). Ogem dywizja pancerna skadaa si z 22 kompanii.
Czog PzKpfw I by w tym czasie podstawowym wozem bojowym wcho-
dzcym w skad uzbrojenia Panzerwaffe.
Wyprodukowano rwnie niewielk seri cikich, trzywieowych
czogw NbFz. Ich uzbrojenie skadao si z dwch armat (37 mm i 75
mm) zamontowanych w rodkowej wiey i czterech karabinw maszyno-
wych 7,92 mm w dwch mniejszych, rozmieszczonych po przektnej ka-
duba, przed i za wie gwn. Masa czogu wynosia 35 ton, prdko
- 35 km/h. Okazao si jednak, e opancerzenie jest zbyt sabe. Dlatego
te ten typ czogu okaza si waciwie pojazdem dowiadczalnym'
1
.
Pitnastego padziernika 1935 roku Wehrmacht posiada ju trzy dy-
wizje pancerne. Pierwsza Dywizja Pancerna pod dowdztwem generaa
' W przekadzie tym w odniesieniu do czogw niemieckich uywany bdzie utrwa-
lony ju w polskiej literaturze przedmiotu skrt PzKpfw I (cw. II. III c/y IV). zamiast
stosowanego w rosyjskich publikacjach skrtu T-I (T-II, itp.) lub spotykanego w ksi-
kach anglojzycznych Panzer I. Przyp. tum.
4
Wg polskiej literatur) przedmiotu (.1. Ledwoch. Panzer.L oraz !). Jdrzejewski,
Z. Lalak. Niemiecka bro pancerna 1939 1945) do 1939 roku produkowano dwa typy
czogu PzKpfw oraz szereg wersji specjalnych na jego np. Kleiner Panzerbefehlswagen
(may pancerny wz dowodzenia), dziaa samobiene 47 mm i 150 inni. samobiene
dziao plot. 20 mm. wz pogotowia technicznego, transporter amunicji itp.). Natomiast
we wrzeniu 1939 roku zamwiono nowy typ czogu rozpoznawczego przeznaczonego
do transportu powietrznego PzKpf. I Ausf.C i bya to waciwie zupenie inna kon-
strukcja. Z kolei w grudniu 1939 roku zamwiono serie 30 czogw PzKpfw 1 Ausf. F
o wzmocnionym pancerzu, ale pierwsze czogi tego typu pojawiy sic dopiero pod ko-
niec 1942 roku. Przyp. tum.
Ausf. C dziako automatyczne 20 mm i km 7.92. Przyp. tum.
" Niezupenie. Par NbFz brao udzia w walkach w Norwegii. Przyp. tum.
(V)
]Vlaximiliana barona von Weichsa stacjonowaa w Weimarze, dowodzona
przez pukownika Guderiana 2. DPanc. znajdowaa si w Wurzburgu,
3. DPanc. generaa Ernsta Fessmana w Berlinie.
Chrzest bojowy niemieckie wojska pancerne przeszy w Hiszpanii,
dokd w 1936 roku z pomoc nacjonalistom generaa Franco wysano
41 czogw PzKpfw I oraz 180 czogistw. Bardzo szybko okazao si,
e niemieckie wozy bojowe uzbrojone jedynie w karabiny maszynowe
ustpuj republikaskim czogom sowieckiej produkcji dysponujcym
armat kalibru 45 mm. Dowiadczenia wojny w Hiszpanii spowodoway
ukoczenie w przyspieszonym tempie prac nad czogami uzbrojonymi
w armat i karabiny maszynowe, ktrych projektowanie rozpoczto ju
w
1934 roku. Pod koniec 1936 roku Niemcy przyjli do wyposaenia
czog PzKpfw 11, a w 1937 - czogi PzkPfw III i PzKpfw IV. Rok pniej
rozpocza si ich produkcja seryjna.
W 1939 roku w niemieckich wojskach ldowych istniao ju kilka
rnych typw jednostek pancernych, do znacznie rnicych si pod
wzgldem liczby znajdujcych si w nich czogw. Wikszo dywizji
pancernych miaa dwa puki czogw. Oprcz tego na bazie jednostek ka-
walerii formowano dywizje lekkie. Ich schemat organizacyjny by rny.
Na przykad w skad 1. Dywizji Lekkiej wchodzi puk czogw i samo-
dzielny batalion czogw, natomiast 3. i 4. Dywizje Lekkie miay tylko
po jednym batalionie czogw. Produkowano czogi PzKpfw II, PzKpfw
38(t) (czeski L.T-38), PzKpfw III i PzKpfw IV. Ale na pocztku wojny
w Polsce podstawowym wozem bojowym Wehrmachtu nadal by PzKpfw
I. Pierwszego wrzenia w pierwszej linii znajdowao si 1445 egzempla-
rzy PzKpfw I, stanowicych 46,4 procent parku czogw Wehrmachtu.
W lecie 1939 roku Francja, ktra uwaaa si za najsilniejsze militar-
nie pastwo europejskie, posiadaa 3286 czogw, Wielka Brytania 547.
Polska- 887. Stany Zjednoczone - nieco ponad 500. Niemcy przystpiy
do drugiej wojny wiatowej z szecioma dywizjami pancernymi i 3419
czogami. Oczywicie byo to duo i wiadczyo o agresywnych zamia-
rach narodowych socjalistw.
Niemieckim wojskom pancernym wystarczyo siy uderzeniowej, aby
rozbi armie swoich przeciwnikw w Europie. Trzecia Rzesza osigna
szczyt potgi i w lecie 1941 roku Wehrmacht dysponowa 5675 czoga-
mi
i 377 dziaami szturmowymi. Co prawda wci tych samych typw.
Fuhrer uwierzy w wyszo niemieckiej techniki wojennej i odmwi
finansowania nowych projektw. Do ataku na ZSRR niemiecki Sztab Cie-
r
neralny mg przeznaczy 3932 czogi i 266 dzia szturmowych (w tym
354 wozy bojowe z odwodu naczelnego dowdztwa, ktre zostay wysa-
ne na wschd dopiero we wrzeniu 1941 roku).
rk rk "k
Ju w czasie wojny komunistyczni ideolodzy i ich kronikarze stanli
w obliczu trudnego zadania. Z jednej strony musieli gosi szerokim
masom o gigantycznych sukcesach odniesionych w latach trzydziestych
przez budownictwo socjalistyczne i tysicach wyprodukowanych czo-
gw, z drugiej za - udowodni, e czogw mielimy mimo wszyst-
ko kilka razy mniej ni Niemcy". W rezultacie ich stara zrodzio si
wzorcowe sformuowanie: (...) w przeddzie wiaroomnej napaci fa-
szystowskich Niemiec na ZSRR, Armia Czerwona miaa 1861 czogw
KW i T-34 (636 i 1225), przy czym w zachodnich okrgach znajdowao
si ich 1475". Tylko te maszyny naleao uwaa za penowartociowe
wozy bojowe, natomiast wszystkie pozostae (24 tysice) byy lekkie
i przestarzae".
Ale czog lekki wcale nie oznacza zy, kady wz bojowy w zale-
noci od uzbrojenia i masy ma swoje zastosowanie bojowe. Przecie ju
w czasie wojny sowiecki przemys wyprodukowa ponad 14 tysicy lek-
kich czogw T-60, T-70 i T-80.
Dlatego te formuk nieco" poprawiono: wszystkie przedwojenne
sowieckie czogi z wyjtkiem KW i T-34 przeksztaciy si w lekkie
wozy bojowe przestarzaych typw". Mam nadziej, e czytelnik wyczu-
wa rnic? By moe rzeczywicie w 1941 roku caa sowiecka pancerna
armada nie bya uzbrojeniem, ale jak stwierdzi Woroszyow, nikomu
niepotrzebnym chamem"? By moe niemieckie czogi dysponoway
znaczn przewag jakociow, a sowieckie konstrukcje okazay si mo-
ralnie przestarzae i nienadajce si do wykorzystania w nowoczesnej
wojnie?
Jednake do czerwca 1941 roku sowieccy generaowie i marszako-
wie szczycili si swoj technik bojow, natomiast niemiecka nic wywo-
ywaa u nich adnych zachwytw. W 1941 roku na rozkaz Hitlera zade-
monstrowano delegacji ze Zwizku Sowieckiego cay najnowszy sprzt
bojowy Wehrmachtu, w tym rwnie czogi, ktre na naszych wojsko-
wych nie wywary szczeglnego wraenia. Genera Guderian wspomina
w zwizku z tym: Hitler jeszcze wiosn 1941 roku wyranie zezwoli
66
bawicej w Niemczech rosyjskiej komisji wojskowej na obejrzenie na-
szych szk wojskowych dla czogistw i naszych fabryk czogw i ka-
za Rosjanom pokaza wszystko bez adnych ogranicze. Ot Rosjanie
ogldajc nasz czog typu IV, nie chcieli wierzy, e to ma by nasz naj-
ciszy typ czogu. Wyranie powtarzali, e ukrywamy przed nimi nasze
najnowsze konstrukcje"
7
.
Wynikaoby z tego, e najnowszy i najciszy niemiecki czog o ma-
sie 20 ton by wwczas dla sowieckich specjalistw dniem wczorajszym.
W Armii Czerwonej ju w grudniu 1939 roku przyjto do uzbrojenia
i pomylnie sprawdzono w walkach wojny zimowej KW o masie 48 ton,
a take rozpoczto produkcj seryjn trzydziestki czwrki" o masie
27 ton. Niemcy nie tylko pokazali ca swoj technik bojow, ale na-
wet sprzedali gociom wybrane przez nich egzemplarze. W ten sposb
poza samolotami Rosjanie pozyskali podstawowy czog Wehrmachtu,
PzKpfw III.
Przed wojn sowieccy generaowie w przeciwiestwie do niemieckich
mieli mono zapozna si z wozami bojowymi przeciwnika, wiedzieli,
z czym spotkaj si na polu walki, i zupenie si tego nie obawiali. 1 to
nawet biorc pod uwag to, e nasz wywiad ponad dwukrotnie zawya
w swoich meldunkach liczb czogw znajdujcych si w dyspozycji We-
hrmachtu. W Moskwie uwaano Niemcy za rwnorzdnego przeciwni-
ka, ktry jednak z wojskowego punktu widzenia nie dysponowa niczym
szczeglnym ani w dziedzinie artylerii, ani lotnictwa czy te czogw.
Zdaniem Stalina technika wojskowa Niemiec pozostaje w tyle nie tylko
w stosunku do naszej, ale w dziedzinie lotnictwa zaczynaj przeciga
rwnie Ameryka".
Skoro PzKpfw IV byl najpotniejszym wozem bojowym Panzerwaf-
fe, to jak warto miay pozostae czogi?
W chwili ataku na Zwizek Sowiecki w wyposaeniu wojsk niemiec-
kich znajdoway si czogi nastpujcych typw: PzKpfw I. PzKpfw II.
PzKpfw III. PzKpfw IV. PzKpfw 35(t) i PzKpfw 38(t).
Masa cakowita PzKpfw 1 wynosia 5,4 tony. zaog stanowio 2 lu-
dzi. Silnik ganikowy Krupp M305 o mocy 57 KM po/wala rozwija
szybko maksymaln 57 km/h. Uzbrojenie stanowiy 2 karabiny ma-
szynowe kaliber 7.92 mm. Cz maszyn stanowiy czogi dowodzenia
uzbrojone w jeden kacm albo w ogle be/ uzbrojenia. Pancerz czoowy
7
Heinz Guderian. Wspomnienia onierza. Warszaw a l
c
)5S. s. 119. Przyp. tu
67
neralny mg przeznaczy 3932 czogi i 266 dzia szturmowych (w tym
354 wozy bojowe z odwodu naczelnego dowdztwa, ktre zostay wysa-
ne na wschd dopiero we wrzeniu 1941 roku).
rk rk "k
Ju w czasie wojny komunistyczni ideolodzy i ich kronikarze stanli
w obliczu trudnego zadania. Z jednej strony musieli gosi szerokim
masom o gigantycznych sukcesach odniesionych w latach trzydziestych
przez budownictwo socjalistyczne i tysicach wyprodukowanych czo-
gw, z drugiej za - udowodni, e czogw mielimy mimo wszyst-
ko kilka razy mniej ni Niemcy". W rezultacie ich stara zrodzio si
wzorcowe sformuowanie: (...) w przeddzie wiaroomnej napaci fa-
szystowskich Niemiec na ZSRR, Armia Czerwona miaa 1861 czogw
KW i T-34 (636 i 1225), przy czym w zachodnich okrgach znajdowao
si ich 1475". Tylko te maszyny naleao uwaa za penowartociowe
wozy bojowe, natomiast wszystkie pozostae (24 tysice) byy lekkie
i przestarzae".
Ale czog lekki wcale nie oznacza zy, kady wz bojowy w zale-
noci od uzbrojenia i masy ma swoje zastosowanie bojowe. Przecie ju
w czasie wojny sowiecki przemys wyprodukowa ponad 14 tysicy lek-
kich czogw T-60, T-70 i T-80.
Dlatego te formuk nieco" poprawiono: wszystkie przedwojenne
sowieckie czogi z wyjtkiem KW i T-34 przeksztaciy si w lekkie
wozy bojowe przestarzaych typw". Mam nadziej, e czytelnik wyczu-
wa rnic? By moe rzeczywicie w 1941 roku caa sowiecka pancerna
armada nie bya uzbrojeniem, ale jak stwierdzi Woroszyow, nikomu
niepotrzebnym chamem"? By moe niemieckie czogi dysponoway
znaczn przewag jakociow, a sowieckie konstrukcje okazay si mo-
ralnie przestarzae i nienadajce si do wykorzystania w nowoczesnej
wojnie?
Jednake do czerwca 1941 roku sowieccy generaowie i marszako-
wie szczycili si swoj technik bojow, natomiast niemiecka nic wywo-
ywaa u nich adnych zachwytw. W 1941 roku na rozkaz Hitlera zade-
monstrowano delegacji ze Zwizku Sowieckiego cay najnowszy sprzt
bojowy Wehrmachtu, w tym rwnie czogi, ktre na naszych wojsko-
wych nie wywary szczeglnego wraenia. Genera Guderian wspomina
w zwizku z tym: Hitler jeszcze wiosn 1941 roku wyranie zezwoli
66
bawicej w Niemczech rosyjskiej komisji wojskowej na obejrzenie na-
szych szk wojskowych dla czogistw i naszych fabryk czogw i ka-
za Rosjanom pokaza wszystko bez adnych ogranicze. Ot Rosjanie
ogldajc nasz czog typu IV, nie chcieli wierzy, e to ma by nasz naj-
ciszy typ czogu. Wyranie powtarzali, e ukrywamy przed nimi nasze
najnowsze konstrukcje"
7
.
Wynikaoby z tego, e najnowszy i najciszy niemiecki czog o ma-
sie 20 ton by wwczas dla sowieckich specjalistw dniem wczorajszym.
W Armii Czerwonej ju w grudniu 1939 roku przyjto do uzbrojenia
i pomylnie sprawdzono w walkach wojny zimowej KW o masie 48 ton,
a take rozpoczto produkcj seryjn trzydziestki czwrki" o masie
27 ton. Niemcy nie tylko pokazali ca swoj technik bojow, ale na-
wet sprzedali gociom wybrane przez nich egzemplarze. W ten sposb
poza samolotami Rosjanie pozyskali podstawowy czog Wehrmachtu,
PzKpfw III.
Przed wojn sowieccy generaowie w przeciwiestwie do niemieckich
mieli mono zapozna si z wozami bojowymi przeciwnika, wiedzieli,
z czym spotkaj si na polu walki, i zupenie si tego nie obawiali. 1 to
nawet biorc pod uwag to, e nasz wywiad ponad dwukrotnie zawya
w swoich meldunkach liczb czogw znajdujcych si w dyspozycji We-
hrmachtu. W Moskwie uwaano Niemcy za rwnorzdnego przeciwni-
ka, ktry jednak z wojskowego punktu widzenia nie dysponowa niczym
szczeglnym ani w dziedzinie artylerii, ani lotnictwa czy te czogw.
Zdaniem Stalina technika wojskowa Niemiec pozostaje w tyle nie tylko
w stosunku do naszej, ale w dziedzinie lotnictwa zaczynaj przeciga
rwnie Ameryka".
Skoro PzKpfw IV byl najpotniejszym wozem bojowym Panzerwaf-
fe, to jak warto miay pozostae czogi?
W chwili ataku na Zwizek Sowiecki w wyposaeniu wojsk niemiec-
kich znajdoway si czogi nastpujcych typw: PzKpfw I. PzKpfw II.
PzKpfw III. PzKpfw IV. PzKpfw 35(t) i PzKpfw 38(t).
Masa cakowita PzKpfw 1 wynosia 5,4 tony. zaog stanowio 2 lu-
dzi. Silnik ganikowy Krupp M305 o mocy 57 KM po/wala rozwija
szybko maksymaln 57 km/h. Uzbrojenie stanowiy 2 karabiny ma-
szynowe kaliber 7.92 mm. Cz maszyn stanowiy czogi dowodzenia
uzbrojone w jeden kacm albo w ogle be/ uzbrojenia. Pancerz czoowy
7
Heinz Guderian. Wspomnienia onierza. Warszaw a l
c
)5S. s. 119. Przyp. tu
67
18 mm, boczny i wiea - 15 mm. Oglnie rzecz biorc PzKpfw I by
raczej tankietk. Rni si od niej jedynie obrotow wie i nieco grub-
szym opancerzeniem.
Chrzest bojowy, jak ju wspomniano, przeszed w Hiszpanii, gdzie
bardzo szybko okazao si, e przy spotkaniu z sowieckimi T-26 i BT-
5 nie ma najmniejszych szans na sukces. Do walki z nimi mia za sa-
be uzbrojenie i opancerzenie. Prba zamontowania na PzKpfw I armaty
choby kalibru 20 mm si nie powioda".
Tak wic na pocztku drugiej wojny wiatowej by to niewtpliwie
czog przestarzay, ktrego produkcji zaprzestano. Dowiadczenia walk
w Polsce potwierdziy, e PzKpfw. I zupenie nie odpowiadaj wymo-
gom wspczesnego pola walki. Mona je byo wykorzystywa jedynie
do rozpoznania i tylko w takich miejscach, gdzie przeciwnik nie posiada
wasnych czogw i artylerii. Doszo do tego, e po bitwie pod Tomaszo-
wem Lubelskim (18-20 wrzenia) czogici 1. Dywizji Pancernej porzu-
cili swoje PzKpfw. I i przesiedli si na zdobyczne polskie 7TP
1
'.
W operacji Barbarossa" Wehrmacht uy 410 czogw^ PzKpfw. I.
Do grudnia 1941 roku utracono je wszystkie. Genera Haider w notatce
zapisanej w dzienniku w dwunastym dniu wojny wyrazi opini o ich
przydatnoci bojowej: PzKpfw I stanowi balast dla jednostek i na-
ley je odesa na tyy, by chroniy nasze wasne terytorium, wybrzea,
a take by suyy do szkolenia bojowego". Sowiecki marszaek K.S.
Moskalenko wspomina, e jego brygada odpdzaa lekkie czogi prze-
ciwnika ogniem wielkokalibrowych (12,7 mm) karabinw maszynowych
DszK.
PzKpfw II by bardziej wartociowym wozem bojowym. Jego masa
wynosia 9 ton, zaoga skadaa si z 3 ludzi. Silnik ganikowy May-
bach o mocy 140 KM pozwala rozwija maksymaln prdko 40 km/h.
To niezupenie cisa informacja. W PzKpfw, I Ausf. C zamontowano dziako
automatyczne 20 mm. ale cho oznaczenie byo takie samo. jak w przypadku wersji A
i B, bya to zupenie inna konstrukcja. Wyprodukowano prbn seri 40 takich maszyn
i kilkanacie z nich brao udzia w walkach na froncie wschodnim. Przyp. tum.
Chyba jednak musieli wikszo z nich najpierw wyremontowa, poniewa we-
dug relacji, po wydaniu rozkazu kapitulacji polscy czogici starali si zniszczy lub
powanie uszkodzi ocalay po walkach sprzt. Pewnej liczby zdobytych 7TP Niemcy
uywali pod oznaczeniem PzKpfw 731 (p). Sformowano z nich 203. batalion pancerny.
W 1940 roku wikszo batalionu trafia do Norwegii, jedn kompani skierowano do
Francji. Przyp. tum.
68
Uzbrojony by w automatyczn armat kalibru 20 mm i jeden karabin
maszynowy 7,92 mm. Pancerz mia grubo 15 mm.
Podobnie jak PzKpfw I, rwnie i ten czog walczy w Hiszpanii po
stronie nacjonalistw, gdzie ujawniy si identyczne mankamenty jak
w PzKpfw I. W konsekwencji w PzKpfw II wzmocniono czci opance-
rzenia najbardziej naraone na ogie przeciwnika. Przedni cz wie-
y wzmocniono dodatkowymi pytami pancernymi o gruboci 14,5 oraz
20 mm, przd kaduba - pytami pancernymi o gruboci 20 mm. W rezul-
tacie cakowita grubo czoowego pancerza wyniosa po modyfikacjach
30 mm. Natomiast niewielkie rozmiary wiey nie pozwoliy wzmocni
uzbrojenia.
Walki w Polsce udowodniy, e PzKpfw II mona uywa jedynie
w przypadku braku silnej obrony przeciwpancernej, natomiast jak na
czog wsparcia piechoty jego opancerzenie jest zbyt sabe. Zwyky po-
cisk artyleryjski przebija pancerz o gruboci mniej wicej rwnej jego
kalibrowi. Dlatego pociski polskich armat przeciwpancernych kalibru
37 mm i polowych armat kalibru 75 mm bez trudu przebijay pancerz
PzKpfw II.
Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku na granicy ze Zwizkiem
Sowieckim znajdowao si 746 PzKpfw II. Jak rwny z rwnym mo-
gy one walczy jedynie z sowieckimi lekkimi czogami typu T-37, T-38
i T-40. (W Armii Czerwonej byo ich wwczas 3592). W walce z T-26 lub
BT-7 armata niemieckiego czogu bya skuteczna jedynie z bliska, gdy
tymczasem sowieckie armaty kalibru 45 mm mogy niszczy PzKpfw II
ze znacznie wikszej odlegoci.
Na zakoczenie warto zwrci uwag, e PzKpfw l i i i byy poczt-
kowo zaprojektowane i produkowane jako czogi wiczebne, z ktrych
zamierzano utworzy baz szkoleniow niemieckich czogistw. W mar-
cu 1940 roku produkcj PzKpfw II przerwano, w drugiej poowic 1939
roku wykonano zaledwie 22 egzemplarze.
Jednake niezadowalajcy poziom dostaw nowoczeniejszego sprz-
tu zmusi Niemcw do ponownej modyfikacji PzKpfw II.
Kolejnym niewtpliwie przestarzaym wozem bojowym Panzerwaffe
by lekki czog PzKpfw 35(t). Produkowany przez czeskie zakady Skoda
i CKD czog L.T vz. 35 zalicza si do tej samej klasy pancernych wozw
bojowych co sowiecki T-26 lub polski 7TP. Jego masa cakowita wyno-
sia 10,5 tony, zaoga skadaa si z 4 ludzi. Szeciocylindrowy silnik
ganikowy o mocy 120 KM pozwala rozwija szybko 34 km/h. Cay
69
18 mm, boczny i wiea - 15 mm. Oglnie rzecz biorc PzKpfw I by
raczej tankietk. Rni si od niej jedynie obrotow wie i nieco grub-
szym opancerzeniem.
Chrzest bojowy, jak ju wspomniano, przeszed w Hiszpanii, gdzie
bardzo szybko okazao si, e przy spotkaniu z sowieckimi T-26 i BT-
5 nie ma najmniejszych szans na sukces. Do walki z nimi mia za sa-
be uzbrojenie i opancerzenie. Prba zamontowania na PzKpfw I armaty
choby kalibru 20 mm si nie powioda".
Tak wic na pocztku drugiej wojny wiatowej by to niewtpliwie
czog przestarzay, ktrego produkcji zaprzestano. Dowiadczenia walk
w Polsce potwierdziy, e PzKpfw. I zupenie nie odpowiadaj wymo-
gom wspczesnego pola walki. Mona je byo wykorzystywa jedynie
do rozpoznania i tylko w takich miejscach, gdzie przeciwnik nie posiada
wasnych czogw i artylerii. Doszo do tego, e po bitwie pod Tomaszo-
wem Lubelskim (18-20 wrzenia) czogici 1. Dywizji Pancernej porzu-
cili swoje PzKpfw. I i przesiedli si na zdobyczne polskie 7TP
1
'.
W operacji Barbarossa" Wehrmacht uy 410 czogw^ PzKpfw. I.
Do grudnia 1941 roku utracono je wszystkie. Genera Haider w notatce
zapisanej w dzienniku w dwunastym dniu wojny wyrazi opini o ich
przydatnoci bojowej: PzKpfw I stanowi balast dla jednostek i na-
ley je odesa na tyy, by chroniy nasze wasne terytorium, wybrzea,
a take by suyy do szkolenia bojowego". Sowiecki marszaek K.S.
Moskalenko wspomina, e jego brygada odpdzaa lekkie czogi prze-
ciwnika ogniem wielkokalibrowych (12,7 mm) karabinw maszynowych
DszK.
PzKpfw II by bardziej wartociowym wozem bojowym. Jego masa
wynosia 9 ton, zaoga skadaa si z 3 ludzi. Silnik ganikowy May-
bach o mocy 140 KM pozwala rozwija maksymaln prdko 40 km/h.
To niezupenie cisa informacja. W PzKpfw, I Ausf. C zamontowano dziako
automatyczne 20 mm. ale cho oznaczenie byo takie samo. jak w przypadku wersji A
i B, bya to zupenie inna konstrukcja. Wyprodukowano prbn seri 40 takich maszyn
i kilkanacie z nich brao udzia w walkach na froncie wschodnim. Przyp. tum.
Chyba jednak musieli wikszo z nich najpierw wyremontowa, poniewa we-
dug relacji, po wydaniu rozkazu kapitulacji polscy czogici starali si zniszczy lub
powanie uszkodzi ocalay po walkach sprzt. Pewnej liczby zdobytych 7TP Niemcy
uywali pod oznaczeniem PzKpfw 731 (p). Sformowano z nich 203. batalion pancerny.
W 1940 roku wikszo batalionu trafia do Norwegii, jedn kompani skierowano do
Francji. Przyp. tum.
68
Uzbrojony by w automatyczn armat kalibru 20 mm i jeden karabin
maszynowy 7,92 mm. Pancerz mia grubo 15 mm.
Podobnie jak PzKpfw I, rwnie i ten czog walczy w Hiszpanii po
stronie nacjonalistw, gdzie ujawniy si identyczne mankamenty jak
w PzKpfw I. W konsekwencji w PzKpfw II wzmocniono czci opance-
rzenia najbardziej naraone na ogie przeciwnika. Przedni cz wie-
y wzmocniono dodatkowymi pytami pancernymi o gruboci 14,5 oraz
20 mm, przd kaduba - pytami pancernymi o gruboci 20 mm. W rezul-
tacie cakowita grubo czoowego pancerza wyniosa po modyfikacjach
30 mm. Natomiast niewielkie rozmiary wiey nie pozwoliy wzmocni
uzbrojenia.
Walki w Polsce udowodniy, e PzKpfw II mona uywa jedynie
w przypadku braku silnej obrony przeciwpancernej, natomiast jak na
czog wsparcia piechoty jego opancerzenie jest zbyt sabe. Zwyky po-
cisk artyleryjski przebija pancerz o gruboci mniej wicej rwnej jego
kalibrowi. Dlatego pociski polskich armat przeciwpancernych kalibru
37 mm i polowych armat kalibru 75 mm bez trudu przebijay pancerz
PzKpfw II.
Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku na granicy ze Zwizkiem
Sowieckim znajdowao si 746 PzKpfw II. Jak rwny z rwnym mo-
gy one walczy jedynie z sowieckimi lekkimi czogami typu T-37, T-38
i T-40. (W Armii Czerwonej byo ich wwczas 3592). W walce z T-26 lub
BT-7 armata niemieckiego czogu bya skuteczna jedynie z bliska, gdy
tymczasem sowieckie armaty kalibru 45 mm mogy niszczy PzKpfw II
ze znacznie wikszej odlegoci.
Na zakoczenie warto zwrci uwag, e PzKpfw l i i i byy poczt-
kowo zaprojektowane i produkowane jako czogi wiczebne, z ktrych
zamierzano utworzy baz szkoleniow niemieckich czogistw. W mar-
cu 1940 roku produkcj PzKpfw II przerwano, w drugiej poowic 1939
roku wykonano zaledwie 22 egzemplarze.
Jednake niezadowalajcy poziom dostaw nowoczeniejszego sprz-
tu zmusi Niemcw do ponownej modyfikacji PzKpfw II.
Kolejnym niewtpliwie przestarzaym wozem bojowym Panzerwaffe
by lekki czog PzKpfw 35(t). Produkowany przez czeskie zakady Skoda
i CKD czog L.T vz. 35 zalicza si do tej samej klasy pancernych wozw
bojowych co sowiecki T-26 lub polski 7TP. Jego masa cakowita wyno-
sia 10,5 tony, zaoga skadaa si z 4 ludzi. Szeciocylindrowy silnik
ganikowy o mocy 120 KM pozwala rozwija szybko 34 km/h. Cay
69
kadub L.T vz. 35 by nitowany. Pyty pancerne montowano na szkielecie
z ktownikw. Wiea miaa identyczn konstrukcj. Grubo pyt pan-
cernych wynosia od 8 do 25 mm. Pancerz czoowy wytrzymywa ostrza
z armaty kalibru 20 mm z odlegoci 250 metrw. Uzbrojenie czogu sta-
nowia pautomatyczna armata kalibru 37 mm oraz dwa karabiny ma-
szynowe 7,92 mm.
Po zajciu Czech i Moraw w marcu 1939 roku Niemcy pozyskali 218
L.T vz. 35 i czog si im spodoba. Nietrudno to zrozumie, skoro w tym
okresie podstawowym wozem bojowym Wehrmachtu by PzKpfw II.
Czeski czog growa nad wszystkimi niemieckimi lekkimi uzbrojeniem,
majc jednoczenie takie same opancerzenie i szybko. By niezawodny
i atwy w prowadzeniu, a siowniki pneumatyczne uatwiay sterowanie
ukadem przeniesienia mocy i hamulcami. Po prbach i dopracowaniu
czeskie czogi przyjto do wyposaenia, nadajc im oznaczenie PzKpfw
35 (t). Wehrmacht korzysta z nich w czasie walk w Polsce.
W jednostkach skoncentrowanych na granicy ze Zwizkiem Sowiec-
kim, a konkretnie w 6. Dywizji Pancernej w Grupie Armii Pnoc", znaj-
dowao si 149 tych czogw. W warunkach zimowych w Rosji PzKpfw
35(t) miay cikie ycie - na przykad zamarza system doprowadzenia
spronego powietrza do siownikw i czog przestawa dziaa. Dziesi-
tego grudnia 1941 roku zosta zniszczony ostatni PzKpfw 35(t) na fron-
cie wschodnim. Od tej pory w jednostkach bojowych nie byo ju tych
maszyn.
Przy duej dozie dobrej woli mona zaliczy do kategorii najnow-
szych inny czog lekki, opracowany przez firm CKD. Jego seryjna pro-
dukcja rozpocza si w 1939 roku ju po zajciu Czech i Moraw. Czog
L.T vz. 38 otrzyma w Wehrmachcie oznaczenie PzKpfw 38(t).
.lego masa wynosia 9,7 tony. moc silnika 125 KM, szybko na szo-
sie 42 km/h. Uzbrojenie i opancerzenie byo identyczne jak w PzKpfw
35(t). W pniejszych, zmodyfikowanych wersjach grubo pancerza
czoowego powikszono do 50 mm, bocznego do 30 mm. Dwudziestego
drugiego czerwca 1941 roku w piciu niemieckich dywizjach pierwszej
linii znajdoway si 623 PzKpfw 38(t). Do koca roku utracono prawic
wszystkie.
A wic prawic poowa niemieckich czogw, ktre wtargny na teren
Zw izku Sowieckiego, bya nie tylko lekka, ale rwnie przestarzaa.
Czog redni PzKpfw 111 stal si pierwszym rzeczywicie bojowym
czogiem Wehrmachtu i podstawowym wozem bojowym w kampanii
" ( )
w Rosji. Egzemplarz dowiadczalny zosta przygotowany w 1936 roku
przez firm Daimler-Benz, w roku nastpnym wyprodukowano 15
PzKpfw III Ausf. A i dopiero w 1938 rozpocza si seryjna produkcja
zmodyfikowanej trjki" - PzKpfw III Ausf. E. Masa cakowita czogu
wynosia 19,5 tony. Dwunastocylindrowy silnik Maybach o mocy 300
KM pozwala rozwin na szosie maksymaln prdko 40 km/h. Uzbro-
jenie czogu stanowia armata kalibru 37 mm i trzy karabiny maszynowe
MG 34. We wszystkich najwaniejszych miejscach pancerz mia jednako-
w grubo 30 mm. Zaoga skadaa si z 5 ludzi. Od momentu wprowa-
dzenia PzKpfw III do suby taka liczebno zaogi staa si standardem
dla wszystkich pniejszych niemieckich czogw rednich i cikich.
Niemcy pierwsi wypracowali funkcjonalny podzia obowizkw czon-
kw zaogi, co dawao im odczuwaln przewag w walce. Dowdca nie
musia ju peni funkcji adowniczego i mg cakowicie powici si
swoim bezporednim zadaniom. Ale Niemcy rozpoczy drug wojn
wiatow, dysponujc zaledwie 98 trjkami".
Od maja 1940 roku rozpoczy si dostawy zmodyfikowanego
PzKpfw III, uzbrojonego w armat kalibru 50 mm i z pancerzem czoo-
wym pogrubionym do 70 mm.
PzKpfw III by uywany na wszystkich teatrach dziaa wojennych
i wszdzie zdobywa sobie mio niemieckich czogistw. Rozwiza-
nia, ktre uatwiay prac zaogi, mona byo uzna za wzr do nala-
dowania. Nie mia ich aden sowiecki, angielski ani amerykaski czog.
PzKpfw III dysponowa doskonaymi przyrzdami obserwacyjnymi i ce-
lowniczymi z tradycyjnie doskona niemieck optyk. Mg jak rwny
z rwnym walczy z sowieckimi BT oraz T-26 i nieco tylko ustpowa
T-28. Natomiast w starciu z T-34 lub KW mia szans na sukces jedynie
w korzystnych warunkach - dziaajc z zasadzki, niewielkiej odlegoci
lub z zaskoczenia.
Szeroko gsienic trjki" (380 mm) wybrano przede wszystkim do
jazdy po szosach, ale ten fakt jednoczenie w istotny sposb utrudnia
poruszanie si w terenie. Oczywicie, w warunkach zachodnioeuropej-
skiego teatru dziaa wojennych bezdroy trzeba byo dopiero poszuka.
Natomiast na wschodzie, wedug generaa Hotha, rosyjskie drogi utrud-
niay poruszanie si jego grupy pancernej w wikszym stopniu ni so-
wieckie wojska.
Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku w niemieckich jednost-
kach pancernych znajdowao si 1440 PzKpfw III, przy czym do woj-
_
l
kadub L.T vz. 35 by nitowany. Pyty pancerne montowano na szkielecie
z ktownikw. Wiea miaa identyczn konstrukcj. Grubo pyt pan-
cernych wynosia od 8 do 25 mm. Pancerz czoowy wytrzymywa ostrza
z armaty kalibru 20 mm z odlegoci 250 metrw. Uzbrojenie czogu sta-
nowia pautomatyczna armata kalibru 37 mm oraz dwa karabiny ma-
szynowe 7,92 mm.
Po zajciu Czech i Moraw w marcu 1939 roku Niemcy pozyskali 218
L.T vz. 35 i czog si im spodoba. Nietrudno to zrozumie, skoro w tym
okresie podstawowym wozem bojowym Wehrmachtu by PzKpfw II.
Czeski czog growa nad wszystkimi niemieckimi lekkimi uzbrojeniem,
majc jednoczenie takie same opancerzenie i szybko. By niezawodny
i atwy w prowadzeniu, a siowniki pneumatyczne uatwiay sterowanie
ukadem przeniesienia mocy i hamulcami. Po prbach i dopracowaniu
czeskie czogi przyjto do wyposaenia, nadajc im oznaczenie PzKpfw
35 (t). Wehrmacht korzysta z nich w czasie walk w Polsce.
W jednostkach skoncentrowanych na granicy ze Zwizkiem Sowiec-
kim, a konkretnie w 6. Dywizji Pancernej w Grupie Armii Pnoc", znaj-
dowao si 149 tych czogw. W warunkach zimowych w Rosji PzKpfw
35(t) miay cikie ycie - na przykad zamarza system doprowadzenia
spronego powietrza do siownikw i czog przestawa dziaa. Dziesi-
tego grudnia 1941 roku zosta zniszczony ostatni PzKpfw 35(t) na fron-
cie wschodnim. Od tej pory w jednostkach bojowych nie byo ju tych
maszyn.
Przy duej dozie dobrej woli mona zaliczy do kategorii najnow-
szych inny czog lekki, opracowany przez firm CKD. Jego seryjna pro-
dukcja rozpocza si w 1939 roku ju po zajciu Czech i Moraw. Czog
L.T vz. 38 otrzyma w Wehrmachcie oznaczenie PzKpfw 38(t).
.lego masa wynosia 9,7 tony. moc silnika 125 KM, szybko na szo-
sie 42 km/h. Uzbrojenie i opancerzenie byo identyczne jak w PzKpfw
35(t). W pniejszych, zmodyfikowanych wersjach grubo pancerza
czoowego powikszono do 50 mm, bocznego do 30 mm. Dwudziestego
drugiego czerwca 1941 roku w piciu niemieckich dywizjach pierwszej
linii znajdoway si 623 PzKpfw 38(t). Do koca roku utracono prawic
wszystkie.
A wic prawic poowa niemieckich czogw, ktre wtargny na teren
Zw izku Sowieckiego, bya nie tylko lekka, ale rwnie przestarzaa.
Czog redni PzKpfw 111 stal si pierwszym rzeczywicie bojowym
czogiem Wehrmachtu i podstawowym wozem bojowym w kampanii
" ( )
w Rosji. Egzemplarz dowiadczalny zosta przygotowany w 1936 roku
przez firm Daimler-Benz, w roku nastpnym wyprodukowano 15
PzKpfw III Ausf. A i dopiero w 1938 rozpocza si seryjna produkcja
zmodyfikowanej trjki" - PzKpfw III Ausf. E. Masa cakowita czogu
wynosia 19,5 tony. Dwunastocylindrowy silnik Maybach o mocy 300
KM pozwala rozwin na szosie maksymaln prdko 40 km/h. Uzbro-
jenie czogu stanowia armata kalibru 37 mm i trzy karabiny maszynowe
MG 34. We wszystkich najwaniejszych miejscach pancerz mia jednako-
w grubo 30 mm. Zaoga skadaa si z 5 ludzi. Od momentu wprowa-
dzenia PzKpfw III do suby taka liczebno zaogi staa si standardem
dla wszystkich pniejszych niemieckich czogw rednich i cikich.
Niemcy pierwsi wypracowali funkcjonalny podzia obowizkw czon-
kw zaogi, co dawao im odczuwaln przewag w walce. Dowdca nie
musia ju peni funkcji adowniczego i mg cakowicie powici si
swoim bezporednim zadaniom. Ale Niemcy rozpoczy drug wojn
wiatow, dysponujc zaledwie 98 trjkami".
Od maja 1940 roku rozpoczy si dostawy zmodyfikowanego
PzKpfw III, uzbrojonego w armat kalibru 50 mm i z pancerzem czoo-
wym pogrubionym do 70 mm.
PzKpfw III by uywany na wszystkich teatrach dziaa wojennych
i wszdzie zdobywa sobie mio niemieckich czogistw. Rozwiza-
nia, ktre uatwiay prac zaogi, mona byo uzna za wzr do nala-
dowania. Nie mia ich aden sowiecki, angielski ani amerykaski czog.
PzKpfw III dysponowa doskonaymi przyrzdami obserwacyjnymi i ce-
lowniczymi z tradycyjnie doskona niemieck optyk. Mg jak rwny
z rwnym walczy z sowieckimi BT oraz T-26 i nieco tylko ustpowa
T-28. Natomiast w starciu z T-34 lub KW mia szans na sukces jedynie
w korzystnych warunkach - dziaajc z zasadzki, niewielkiej odlegoci
lub z zaskoczenia.
Szeroko gsienic trjki" (380 mm) wybrano przede wszystkim do
jazdy po szosach, ale ten fakt jednoczenie w istotny sposb utrudnia
poruszanie si w terenie. Oczywicie, w warunkach zachodnioeuropej-
skiego teatru dziaa wojennych bezdroy trzeba byo dopiero poszuka.
Natomiast na wschodzie, wedug generaa Hotha, rosyjskie drogi utrud-
niay poruszanie si jego grupy pancernej w wikszym stopniu ni so-
wieckie wojska.
Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku w niemieckich jednost-
kach pancernych znajdowao si 1440 PzKpfw III, przy czym do woj-
_
l
ny ze Zwizkiem Sowieckim przydzielono 965 egzemplarzy. Tylko
w 1. DPanc. wszystkie byy wyposaone w armaty 50 mm, w pozosta-
ych jednostkach przewaay wersje z armatami 37 mm.
O ile PzKpfw III wyznaczono rol redniego czogu wsparcia, o tyle
potniejszy PzKpfw IV powinien wypenia funkcje czogu przeama-
nia. Sowieccy historycy i pamitnikarzc nieustannie i z uporem god-
nym lepszej sprawy zaliczaj ten czog o masie 22 ton do czogw ci-
kich, jednoczenie uwaajc wasne T-28 i T-34. ktrych masa wynosia
27 ton, za czogi rednic.
Seryjn produkcj PzKpfw IV rozpoczto w kwietniu 1938 roku.
Produkt firmy Krupp mia identyczny silnik i prdko jak PzKpfw III.
Uzbrojony by w armat 75 mm o dugoci 42 kalibrw i dwa karabiny
maszynowe 7,92 mm. Dowiadczenia kampanii w Europie wykazay, e
balistyczna charakterystyka krtkolufowej armaty nie odpowiada wymo-
gom wspczesnego pola walki, poniewa niska prdko pocztkowa
pocisku przy prowadzeniu ognia z duej odlegoci nie zapewnia wystar-
czajcej siy przebicia pancerza. Pancerz czoowy mia grubo 30 mm,
boczny 20 mm (czyli przebijay go pociski kadej sowieckiej armaty,
w tym rwnie armaty kalibru 45 mm lekkich BT i T-26). W latach 1940-
1941 pancerz czoowy zosta wzmocniony pyt pancern o gruboci
30 mm, ale now, dugolufow armat czog otrzyma dopiero w kwiet-
niu 1942 roku. Poza tym mia stosunkowo duy nacisk jednostkowy na
grunt i niskie osigi trakcyjne na rozmikej lub zamarznitej ziemi.
Na wojn z. ZSRR Wehrmacht wysa 439 PzKpfw IV. Zgodnie z eta-
tem dwubatalionowa dywizja pancerna powinna mie 24 takie czogi,
trzybatalionowa - 36.
W 1941 roku niemieckie wojska w ogle nie miay na wyposaeniu
czogw cikich. Nie tylko zreszt nic miay, ale nawet nie projektowano
ich budowy. W rezultacie, wedug stanu na czerwiec 1941 roku spord
wszystkich niemieckich czogw jedynie 1156 mona nazwa rzeczywi-
cie nowymi. Ale i w ich przypadku mankamentem byo niewystarcza-
jce jak na wspczesne pole walki opancerzenie i uzbrojenie, a gwny
walor bojowy stanowia wysoka szybko i manewrowo. Wszystkie
niemieckie czogi projektowano z myl o stosowaniu taktyki autostra-
dowej". czyli korzystaniu z dobrych drg. Poza tym wiksze znaczenie
przypisywano wysokiemu tempu prowadzenia ognia, nie za jego sile.
Dlatego czogi wyposaano w liczne karabiny maszynowe i stosowano
armaty kalibru 20-37 mm.
7 ;
I tak wanie, oglnie rzecz biorc, przedstawiay si owe pancer-
ne i zmotoryzowane hordy", ktre 22 czerwca 1941 roku rzuciy si
na ziemi sowieck". Niemieckie wozy bojowe projektowano zgodnie
z
ide blitzkriegu. Wanie dua dynamiczno i doskonaa taktyka po-
zwalay niemieckim wojskom pancernym, w ponad poowic wyposao-
nym w czogi lekkie, odnosi sukcesy w kampaniach z lat 1939-1941.
Nie dysponujc w sprzcie przewag ani liczebn, ani jakociow, Niem-
cy wygrywali dziki taktyce.
Po pokonaniu Francji Niemcy zdobyli du liczb francuskich czo-
gw. Jednake ich warto bojowa bya na bardzo niskim poziomie.
W okresie midzywojennym zacofana doktryna wojskowa wojsk francu-
skich nie ukierunkowaa myli projektantw w taki sposb, by rozwi-
zali oni podstawowe problemy produkcji czogw. Najwaniejsz zalet
francuskich maszyn byo opancerzenie. Uzbrojenie i prdko stawiane
byy na drugim planie. Francuskie czogi pod wzgldem opancerzenia
groway nad niemieckimi, ale miay o wiele mniejsz prdko i szyb-
kostrzelno. Ich powolno bardzo utrudniaa sprawne dziaanie w ska-
dzie duych zwizkw pancernych.
Na przykad lekki czog Renault R-35 o masie 10 ton mia prdko
maksymaln zaledwie 20 km/h. Opancerzenie dochodzio miejscami
do 45 mm, uzbrojenie stanowia krtkolufowa armata kalibru 37 mm
(o prdkoci pocztkowej pocisku 388 m/sek) i sprzony z ni kaem
7,7 mm. Ciasnota, niska moc jednostkowa, powolno, przestarzaa ar-
mata o maej prdkoci pocztkowej pocisku sprawiy, e R-35, ktry by
zupenie niezym czogiem wsparcia piechoty, w drugiej wojnie wiato-
wej, charakteryzujcej si zakrojonymi na wielk skal operacjami opar-
tymi na manewrze i szybkoci, okaza si beznadziejnie przestarzay. Na
pocztku 1941 roku Niemcy przerobili 174 zdobyczne R-35 na niszczy-
ciele czogw, montujc na nich armaty przeciwpancerne kalibru 45 mm
(czeskiej produkcji). Pewna liczba zostaa przerobiona na dziaa sztur-
mowe uzbrojone w haubice 105 i 150 mm
1
".
Czog lekki Hotchkiss H-35/39 way 12 ton, mia identyczne uzbro-
jenie jak R-35, pancerz czoowy 40 mm i prdko maksymaln na szosie
36 km/h. Oba podstawowe francuskie czogi lekkie miay jeszcze jeden
10
Niszczyciel czogw otrzyma oznaczenie 4,7 cm Pak (t) auf PzKpfw 35 R (f).
gem Niemcy przejli okoo 800 R-35. Na bazie R-35 zbudowano take 26 pancer-
nych pojazdw dowodzenia oraz cigniki artyleryjskie i transportery amunicji. Przyp.
tu tri.
73
ny ze Zwizkiem Sowieckim przydzielono 965 egzemplarzy. Tylko
w 1. DPanc. wszystkie byy wyposaone w armaty 50 mm, w pozosta-
ych jednostkach przewaay wersje z armatami 37 mm.
O ile PzKpfw III wyznaczono rol redniego czogu wsparcia, o tyle
potniejszy PzKpfw IV powinien wypenia funkcje czogu przeama-
nia. Sowieccy historycy i pamitnikarzc nieustannie i z uporem god-
nym lepszej sprawy zaliczaj ten czog o masie 22 ton do czogw ci-
kich, jednoczenie uwaajc wasne T-28 i T-34. ktrych masa wynosia
27 ton, za czogi rednic.
Seryjn produkcj PzKpfw IV rozpoczto w kwietniu 1938 roku.
Produkt firmy Krupp mia identyczny silnik i prdko jak PzKpfw III.
Uzbrojony by w armat 75 mm o dugoci 42 kalibrw i dwa karabiny
maszynowe 7,92 mm. Dowiadczenia kampanii w Europie wykazay, e
balistyczna charakterystyka krtkolufowej armaty nie odpowiada wymo-
gom wspczesnego pola walki, poniewa niska prdko pocztkowa
pocisku przy prowadzeniu ognia z duej odlegoci nie zapewnia wystar-
czajcej siy przebicia pancerza. Pancerz czoowy mia grubo 30 mm,
boczny 20 mm (czyli przebijay go pociski kadej sowieckiej armaty,
w tym rwnie armaty kalibru 45 mm lekkich BT i T-26). W latach 1940-
1941 pancerz czoowy zosta wzmocniony pyt pancern o gruboci
30 mm, ale now, dugolufow armat czog otrzyma dopiero w kwiet-
niu 1942 roku. Poza tym mia stosunkowo duy nacisk jednostkowy na
grunt i niskie osigi trakcyjne na rozmikej lub zamarznitej ziemi.
Na wojn z. ZSRR Wehrmacht wysa 439 PzKpfw IV. Zgodnie z eta-
tem dwubatalionowa dywizja pancerna powinna mie 24 takie czogi,
trzybatalionowa - 36.
W 1941 roku niemieckie wojska w ogle nie miay na wyposaeniu
czogw cikich. Nie tylko zreszt nic miay, ale nawet nie projektowano
ich budowy. W rezultacie, wedug stanu na czerwiec 1941 roku spord
wszystkich niemieckich czogw jedynie 1156 mona nazwa rzeczywi-
cie nowymi. Ale i w ich przypadku mankamentem byo niewystarcza-
jce jak na wspczesne pole walki opancerzenie i uzbrojenie, a gwny
walor bojowy stanowia wysoka szybko i manewrowo. Wszystkie
niemieckie czogi projektowano z myl o stosowaniu taktyki autostra-
dowej". czyli korzystaniu z dobrych drg. Poza tym wiksze znaczenie
przypisywano wysokiemu tempu prowadzenia ognia, nie za jego sile.
Dlatego czogi wyposaano w liczne karabiny maszynowe i stosowano
armaty kalibru 20-37 mm.
7 ;
I tak wanie, oglnie rzecz biorc, przedstawiay si owe pancer-
ne i zmotoryzowane hordy", ktre 22 czerwca 1941 roku rzuciy si
na ziemi sowieck". Niemieckie wozy bojowe projektowano zgodnie
z
ide blitzkriegu. Wanie dua dynamiczno i doskonaa taktyka po-
zwalay niemieckim wojskom pancernym, w ponad poowic wyposao-
nym w czogi lekkie, odnosi sukcesy w kampaniach z lat 1939-1941.
Nie dysponujc w sprzcie przewag ani liczebn, ani jakociow, Niem-
cy wygrywali dziki taktyce.
Po pokonaniu Francji Niemcy zdobyli du liczb francuskich czo-
gw. Jednake ich warto bojowa bya na bardzo niskim poziomie.
W okresie midzywojennym zacofana doktryna wojskowa wojsk francu-
skich nie ukierunkowaa myli projektantw w taki sposb, by rozwi-
zali oni podstawowe problemy produkcji czogw. Najwaniejsz zalet
francuskich maszyn byo opancerzenie. Uzbrojenie i prdko stawiane
byy na drugim planie. Francuskie czogi pod wzgldem opancerzenia
groway nad niemieckimi, ale miay o wiele mniejsz prdko i szyb-
kostrzelno. Ich powolno bardzo utrudniaa sprawne dziaanie w ska-
dzie duych zwizkw pancernych.
Na przykad lekki czog Renault R-35 o masie 10 ton mia prdko
maksymaln zaledwie 20 km/h. Opancerzenie dochodzio miejscami
do 45 mm, uzbrojenie stanowia krtkolufowa armata kalibru 37 mm
(o prdkoci pocztkowej pocisku 388 m/sek) i sprzony z ni kaem
7,7 mm. Ciasnota, niska moc jednostkowa, powolno, przestarzaa ar-
mata o maej prdkoci pocztkowej pocisku sprawiy, e R-35, ktry by
zupenie niezym czogiem wsparcia piechoty, w drugiej wojnie wiato-
wej, charakteryzujcej si zakrojonymi na wielk skal operacjami opar-
tymi na manewrze i szybkoci, okaza si beznadziejnie przestarzay. Na
pocztku 1941 roku Niemcy przerobili 174 zdobyczne R-35 na niszczy-
ciele czogw, montujc na nich armaty przeciwpancerne kalibru 45 mm
(czeskiej produkcji). Pewna liczba zostaa przerobiona na dziaa sztur-
mowe uzbrojone w haubice 105 i 150 mm
1
".
Czog lekki Hotchkiss H-35/39 way 12 ton, mia identyczne uzbro-
jenie jak R-35, pancerz czoowy 40 mm i prdko maksymaln na szosie
36 km/h. Oba podstawowe francuskie czogi lekkie miay jeszcze jeden
10
Niszczyciel czogw otrzyma oznaczenie 4,7 cm Pak (t) auf PzKpfw 35 R (f).
gem Niemcy przejli okoo 800 R-35. Na bazie R-35 zbudowano take 26 pancer-
nych pojazdw dowodzenia oraz cigniki artyleryjskie i transportery amunicji. Przyp.
tu tri.
73
istotny mankament ich zaogi skaday si z dwch ludzi. Dowdca
znajdowa si sam w wiey i oprcz swoich bezporednich obowizkw
- prowadzenia obserwacji pola walki, dokonywania wyboru celw, utrzy-
mywania cznoci - by rwnie adowniczym i celowniczym. Czogi
R-35 i H-35/39 nie nadaway si do prowadzenia wojny byskawicznej
i Niemcy wykorzystywali je przede wszystkim na terenach okupowanych
(walki z partyzantami) i do celw szkoleniowych.
W niemieckich i woskich wojskach wykorzystywano kilkaset zdo-
bycznych francuskich czogw rednich S-35 i tyle samo BI-bis. Sotnua
S-35 mia mas cakowit 20 ton, prdko maksymaln 40 km/h, pan-
cerz 20-56 mm, a jego uzbrojenie stanowiy armata 47 mm i karabin
maszynowy. Czog ten mona uwaa za jeden z najlepszych przedwo-
jennych czogw w iata i by on dla niemieckich maszyn nader gronym
przeciwnikiem.
Jednake nieprawidowe zastosowanie - w drobnych, taktycznych
operacjach - nie pozwolio S-35 w peni wykaza swoich zalet. Poza
tym dobrze opancerzony i uzbrojony S-35 mia wad, charakterystyczn
dla wszystkich francuskich czogw - jednomiejscow wie, w ktrej
dowdca czogu by zmuszony pracowa za trzech. Niemcy wykorzy-
stywali Somua w drugiej linii; wiadomo midzy innymi, e do szturmu
na twierdz brzesk45. Dywizja Piechoty miaa przydzielone kilka S-35
z 38. plutonu czogw.
Archaiczne BI bis Niemcy przerobili na czogi-miotacze ognia i dzia-
a samobiene.
rk * -k
Wrmy teraz do sowieckich lekkich czogw o przestarzaej kon-
strukcji".
Czogi T-37A i T-38 produkowane seryjnie od 1933 do 1939 roku byy
niewtpliwie czogami lekkimi. Miay mas cakowit 3,3 tony, dwuoso-
bow zaog, pancerz 6-8 mm i uzbrojone byy w karabin maszynowy
DT kalibru 7,62 mm. Byy przeznaczone do prowadzenia rozpoznania
i przydzielano je pododdziaom rozpoznawczym. Mona uzna, e byy
rwnie przestarzae jak niemiecki PzKpfw I. Ale w odrnieniu od swo-
ich niemieckich odpowiednikw te czogi rwnie pyway.
Czog T-26 produkowano seryjnie od 1931 do 1941 roku. Zaprojek-
towano go do bezporedniego wsparcia piechoty w skadzie jednostek
7 1
piechoty oraz do wykonywania samodzielnych zada taktycznych i ope-
racyjnych.
T-26 odznacza si prost konstrukcj, by atwy w kierowaniu i ob-
sudze. Masa cakowita najczciej spotykanej jednowieowej wersji wy-
nosia 10,2 tony, zaog stanowio 2 ludzi. Silnik o mocy 97 KM zapew-
nia prdko 30 km/h. Pancerz mia grubo 15 mm. Czog uzbrojony
by w armat 45 mm i dwa karabiny maszynowe 7,62 mm.
Liczne modernizacje poprawiy taktyczno-techniczn charakterysty-
k czogu. W roku 1938 wie cylindryczn zastpiono stokow i za-
montowano w niej stabilizowany w pionie celownik teleskopowy. W cza-
sie wojny z Finlandi wzmocniono opancerzenie, montujc dodatkowe
ekrany. Dziki swoim walorom bojowym T-26 by w stanie skutecznie
walczy z wikszoci czogw Wehrmachtu, z wyjtkiem PzKpfw III
i PzKpfw IV. Oczywicie jego pancerz by do cienki, natomiast armata
45 mm pozwalaa w dogodnych warunkach niszczy najnowsze czogi
niemieckie.
Do wybuchu wojny sowieccy generaowie uwaali dwudziestki
szstki" za zupenie porzdne wozy bojowe (i byy one najliczniejsze
w RKKA), ale kiedy dwadziecia lat pniej genera I.W. Bodin zasiad
do pisania wspomnie, stwierdzi: Bo i czeg mona byo wymaga od
T-26? Strzela z nich do wrbli?". A wic niemieckie armaty kalibru 20
i 37 mm to szczyt osigni myli konstrukcyjnej, a 10 tysicy czterdzie-
stek pitek", w ktre uzbrojone byy T-26, do niczego si nie nadawao.
Na marginesie, najnowszy czog T-70 wzr 1942, nazywany w sowieckiej
literaturze najlepszym czogiem lekkim drugiej wojny wiatowej, uzbro-
jony by w t sam czterdziestopiciomilimetrow armat wzr 1934.
Najwaniejszym elementem kadej broni jest gowa jej uytkowni-
ka. Genera Bodin swoj broni nie umia si posugiwa. Natomiast
Niemcy, podobnie jak ich rumuscy sojusznicy, bez problemw wyko-
rzystywali zdobyczne T-26. Najbardziej masowo dwudziestki szst-
ki" stosowane byy w armii fiskiej, ktrej park czogw w ogle w 80
Procentach skada si ze zdobycznych maszyn sowieckich. W Finlandii
T-26 znajdowa si w wyposaeniu jeszcze w 1960 roku.
Na podstawie konstrukcji genialnego amerykaskiego projektanta
J.W. Christiego stworzono w Zwizku Sowieckim seri lekkich, koo-
wo-gsienicowych czogw szybkich BT, produkowanych od 1931 do
1940 roku. Pierwszym z nich by BT-2. Jego masa cakowita wynosia
11,3 tony, zaog stanowio 2 ludzi. Cech charakterystyczn wszystkich
75
istotny mankament ich zaogi skaday si z dwch ludzi. Dowdca
znajdowa si sam w wiey i oprcz swoich bezporednich obowizkw
- prowadzenia obserwacji pola walki, dokonywania wyboru celw, utrzy-
mywania cznoci - by rwnie adowniczym i celowniczym. Czogi
R-35 i H-35/39 nie nadaway si do prowadzenia wojny byskawicznej
i Niemcy wykorzystywali je przede wszystkim na terenach okupowanych
(walki z partyzantami) i do celw szkoleniowych.
W niemieckich i woskich wojskach wykorzystywano kilkaset zdo-
bycznych francuskich czogw rednich S-35 i tyle samo BI-bis. Sotnua
S-35 mia mas cakowit 20 ton, prdko maksymaln 40 km/h, pan-
cerz 20-56 mm, a jego uzbrojenie stanowiy armata 47 mm i karabin
maszynowy. Czog ten mona uwaa za jeden z najlepszych przedwo-
jennych czogw w iata i by on dla niemieckich maszyn nader gronym
przeciwnikiem.
Jednake nieprawidowe zastosowanie - w drobnych, taktycznych
operacjach - nie pozwolio S-35 w peni wykaza swoich zalet. Poza
tym dobrze opancerzony i uzbrojony S-35 mia wad, charakterystyczn
dla wszystkich francuskich czogw - jednomiejscow wie, w ktrej
dowdca czogu by zmuszony pracowa za trzech. Niemcy wykorzy-
stywali Somua w drugiej linii; wiadomo midzy innymi, e do szturmu
na twierdz brzesk45. Dywizja Piechoty miaa przydzielone kilka S-35
z 38. plutonu czogw.
Archaiczne BI bis Niemcy przerobili na czogi-miotacze ognia i dzia-
a samobiene.
rk * -k
Wrmy teraz do sowieckich lekkich czogw o przestarzaej kon-
strukcji".
Czogi T-37A i T-38 produkowane seryjnie od 1933 do 1939 roku byy
niewtpliwie czogami lekkimi. Miay mas cakowit 3,3 tony, dwuoso-
bow zaog, pancerz 6-8 mm i uzbrojone byy w karabin maszynowy
DT kalibru 7,62 mm. Byy przeznaczone do prowadzenia rozpoznania
i przydzielano je pododdziaom rozpoznawczym. Mona uzna, e byy
rwnie przestarzae jak niemiecki PzKpfw I. Ale w odrnieniu od swo-
ich niemieckich odpowiednikw te czogi rwnie pyway.
Czog T-26 produkowano seryjnie od 1931 do 1941 roku. Zaprojek-
towano go do bezporedniego wsparcia piechoty w skadzie jednostek
7 1
piechoty oraz do wykonywania samodzielnych zada taktycznych i ope-
racyjnych.
T-26 odznacza si prost konstrukcj, by atwy w kierowaniu i ob-
sudze. Masa cakowita najczciej spotykanej jednowieowej wersji wy-
nosia 10,2 tony, zaog stanowio 2 ludzi. Silnik o mocy 97 KM zapew-
nia prdko 30 km/h. Pancerz mia grubo 15 mm. Czog uzbrojony
by w armat 45 mm i dwa karabiny maszynowe 7,62 mm.
Liczne modernizacje poprawiy taktyczno-techniczn charakterysty-
k czogu. W roku 1938 wie cylindryczn zastpiono stokow i za-
montowano w niej stabilizowany w pionie celownik teleskopowy. W cza-
sie wojny z Finlandi wzmocniono opancerzenie, montujc dodatkowe
ekrany. Dziki swoim walorom bojowym T-26 by w stanie skutecznie
walczy z wikszoci czogw Wehrmachtu, z wyjtkiem PzKpfw III
i PzKpfw IV. Oczywicie jego pancerz by do cienki, natomiast armata
45 mm pozwalaa w dogodnych warunkach niszczy najnowsze czogi
niemieckie.
Do wybuchu wojny sowieccy generaowie uwaali dwudziestki
szstki" za zupenie porzdne wozy bojowe (i byy one najliczniejsze
w RKKA), ale kiedy dwadziecia lat pniej genera I.W. Bodin zasiad
do pisania wspomnie, stwierdzi: Bo i czeg mona byo wymaga od
T-26? Strzela z nich do wrbli?". A wic niemieckie armaty kalibru 20
i 37 mm to szczyt osigni myli konstrukcyjnej, a 10 tysicy czterdzie-
stek pitek", w ktre uzbrojone byy T-26, do niczego si nie nadawao.
Na marginesie, najnowszy czog T-70 wzr 1942, nazywany w sowieckiej
literaturze najlepszym czogiem lekkim drugiej wojny wiatowej, uzbro-
jony by w t sam czterdziestopiciomilimetrow armat wzr 1934.
Najwaniejszym elementem kadej broni jest gowa jej uytkowni-
ka. Genera Bodin swoj broni nie umia si posugiwa. Natomiast
Niemcy, podobnie jak ich rumuscy sojusznicy, bez problemw wyko-
rzystywali zdobyczne T-26. Najbardziej masowo dwudziestki szst-
ki" stosowane byy w armii fiskiej, ktrej park czogw w ogle w 80
Procentach skada si ze zdobycznych maszyn sowieckich. W Finlandii
T-26 znajdowa si w wyposaeniu jeszcze w 1960 roku.
Na podstawie konstrukcji genialnego amerykaskiego projektanta
J.W. Christiego stworzono w Zwizku Sowieckim seri lekkich, koo-
wo-gsienicowych czogw szybkich BT, produkowanych od 1931 do
1940 roku. Pierwszym z nich by BT-2. Jego masa cakowita wynosia
11,3 tony, zaog stanowio 2 ludzi. Cech charakterystyczn wszystkich
75
betuszck" byo to, e mogy one porusza si zarwno na gsienicach, jak
i na koach jezdnych. Dwunastocylindrowy silnik ganikowy o mocy 400
KM pozwala rozwija na gsienicach maksymaln prdko 52 km/h,
a na koach ponad 72 km/h.
Zgodnie z teori gbokiej operacji zaczepnej te wozy bojowe prze-
znaczone byy do wykonywania gbokich przeamali w skadzie samo-
dzielnych zwizkw zmechanizowanych.
Kadub BT-2 by zmontowany z pyt pancernych poczonych nita-
mi. Grubo pancerza czoowego i bocznego podobnie jak okrgej, ni-
towanej wiey, wynosia 13 mm. Standardowym uzbrojeniem BT-2 bya
armata 37 mm oraz karabin maszynowy DT kalibru 7,62 mm. W czasie
suby w jednostkach ujawnio si wiele mankamentw. Kapryne i za-
wodne silniki czsto odmawiay pracy, pkay wykonane ze stali niskiej
jakoci ogniwa gsienic. Ale pomimo wszystkich wad i komplikacji czo-
gici polubili BT za doskona dynamik, z ktrej w peni korzystali.
Produkcja BT-2 trwaa nieco ponad ptora roku, a od 1933 dwjk"
zastpi nowy model - BT-5. W gruncie rzeczy by to ten sam BT-2, ale
z cakowicie now wie, w ktrej zamontowano armat 45 mm i karabin
maszynowy. Konstrukcja czci jezdnej i opancerzenie pozostay takie
same, ale masa czogu zwikszya si o 200 kilogramw.
Na pocztku Wielkiej Wojny Narodowej w subie znajdoway si
2282 BT-2 i BT-5. Stay si ju wwczas przestarzae i rzeczywicie nie
mona byo ich uwaa za penowartociowe wozy bojowe. Ale wci
jeszcze mogy walczy jak rwny z rwnym z niemieckimi czogami lek-
kimi.
Od 1935 roku produkowano seryjnie czog BT-7 o masie 13 ton. Kon-
strukcja jego kaduba zostaa powanie zmodernizowana zmieniono
ksztat przedniej i tylnej czci, wiele pyt pancernych czono spawa-
niem. Grna pyta czoowa miaa grubo 22 mm. Silnik M-5 zastpiono
bardziej niezawodnym M-17T. Od 1937 roku BT-7 wyposaano w wiee
stokowe z pancerzem gruboci 15 mm. Prdko BT-7 praktycznie nie
ulega zmianie, ale dziki zwikszeniu pojemnoci zbiornikw paliwa
zasig sta si 2,5 raza wikszy.
Od 1936 do 1938 rwnolegle z podstawow modyfikacj wyprodu-
kowano 154 czogi artyleryjskie BT-7a z powikszon wie, armat
76 mm i trzema karabinami maszynowymi.
Od grudnia 1939 roku zaczy schodzi z linii produkcyjnych czogi
BT-7M wygldajce niemal identycznie jak BT-7. Podstawowa i zasadni-
76
cza rnica polegaa na wyposaeniu ich w niedawno opracowany i skie-
rowany do produkcji czogowy silnik wysokoprny B-2 o mocy 500
KM. Czog BT-7M by w stanie rozwin prdko 86 km/h na koach
i 62 km/h na gsienicach. Jego masa wynosia 14,6 tony.
BT-7 by doskonaym czogiem swojego okresu i na caym wiecie
nie mia sobie rwnego pod wzgldem zwrotnoci. Susznie sta si dum
i symbolem przedwojennych wojsk pancernych RKKA, poniewa w naj-
wikszym stopniu odpowiada wyobraeniu o roli czogu jako gwnej
siy uderzeniowej wojsk ldowych. Dlatego nie sposb zrozumie, jakim
cudem wyprodukowany w 1940 roku BT-7 sta si czogiem przestarza-
fym i o ograniczonej zdolnoci bojowej, natomiast jego rwienik, nie-
miecki PzKpfw 111, uznano za cud nowoczesnej techniki. A tymczasem
wanie w ten sposb wyjaniano powd utracenia tak wielu sowieckich
czogw w lecie 1941 roku. Tak oto na przykad wspomina wojn genera
pukownik Draguski: wikszo stanowiy T-26 i BT - maszyny ju
dawno (?) przestarzae i, jak artowalimy, o pancerzu z dykty".
Ale jeeli porwna si dane techniczno-taktyczne obu czogw, go-
ym okiem wida, e chocia BT-7 mia sabszy pancerz od Niemca", to
zdecydowanie growa nad nim prdkoci, zwrotnoci i uzbrojeniem.
W niewielkim stopniu ratowaa sytuacj nowa armata kalibru 50 mm,
w ktr przed czerwcem 1941 roku przezbrojono niewielk liczb nie-
mieckich trjek". Jej pocisk przeciwpancerny o masie 2,06 kg przy
prdkoci pocztkowej 685 m/s przebija z odlegoci 500 metrw pan-
cerz o gruboci 47 mm. A tymczasem pocisk przeciwpancerny armaty
45 mm mia mas 1,93 kilograma, opuszcza luf z prdkoci 760 m/s
i przebija ten sam czterdziestosiedmiomilimetrowy pancerz z odlegoci
1000 metrw (a nasi generaowe tylko by do wrbli strzelali!).
Wynika z tego, e w czerwcu 1941 roku BT-7 byy w stanie sku-
tecznie walczy z niemieckimi czogami. Tym bardziej e wrd tych
ostatnich byo wiele zdecydowanie sabszych. Co prawda betuszkom"
nie udao si zdj gsienic i pomkn po europejskich autostradach
w gbokie wyomy w obronie przeciwnika. Wojna miaa inny przebieg.
Mimo wszystko jednak przypadki ich bojowego zastosowania w wal-
kach obronnych pierwszego okresu wojny pozwalaj twierdzi, e przy
zastosowaniu poprawnej taktyki i dobrym przygotowaniu zaogi BT-7
(5 tysicy maszyn serii BT-7 i BT-7M) mogy skutecznie stawi czoo
wszystkim typom niemieckich czogw.
77
betuszck" byo to, e mogy one porusza si zarwno na gsienicach, jak
i na koach jezdnych. Dwunastocylindrowy silnik ganikowy o mocy 400
KM pozwala rozwija na gsienicach maksymaln prdko 52 km/h,
a na koach ponad 72 km/h.
Zgodnie z teori gbokiej operacji zaczepnej te wozy bojowe prze-
znaczone byy do wykonywania gbokich przeamali w skadzie samo-
dzielnych zwizkw zmechanizowanych.
Kadub BT-2 by zmontowany z pyt pancernych poczonych nita-
mi. Grubo pancerza czoowego i bocznego podobnie jak okrgej, ni-
towanej wiey, wynosia 13 mm. Standardowym uzbrojeniem BT-2 bya
armata 37 mm oraz karabin maszynowy DT kalibru 7,62 mm. W czasie
suby w jednostkach ujawnio si wiele mankamentw. Kapryne i za-
wodne silniki czsto odmawiay pracy, pkay wykonane ze stali niskiej
jakoci ogniwa gsienic. Ale pomimo wszystkich wad i komplikacji czo-
gici polubili BT za doskona dynamik, z ktrej w peni korzystali.
Produkcja BT-2 trwaa nieco ponad ptora roku, a od 1933 dwjk"
zastpi nowy model - BT-5. W gruncie rzeczy by to ten sam BT-2, ale
z cakowicie now wie, w ktrej zamontowano armat 45 mm i karabin
maszynowy. Konstrukcja czci jezdnej i opancerzenie pozostay takie
same, ale masa czogu zwikszya si o 200 kilogramw.
Na pocztku Wielkiej Wojny Narodowej w subie znajdoway si
2282 BT-2 i BT-5. Stay si ju wwczas przestarzae i rzeczywicie nie
mona byo ich uwaa za penowartociowe wozy bojowe. Ale wci
jeszcze mogy walczy jak rwny z rwnym z niemieckimi czogami lek-
kimi.
Od 1935 roku produkowano seryjnie czog BT-7 o masie 13 ton. Kon-
strukcja jego kaduba zostaa powanie zmodernizowana zmieniono
ksztat przedniej i tylnej czci, wiele pyt pancernych czono spawa-
niem. Grna pyta czoowa miaa grubo 22 mm. Silnik M-5 zastpiono
bardziej niezawodnym M-17T. Od 1937 roku BT-7 wyposaano w wiee
stokowe z pancerzem gruboci 15 mm. Prdko BT-7 praktycznie nie
ulega zmianie, ale dziki zwikszeniu pojemnoci zbiornikw paliwa
zasig sta si 2,5 raza wikszy.
Od 1936 do 1938 rwnolegle z podstawow modyfikacj wyprodu-
kowano 154 czogi artyleryjskie BT-7a z powikszon wie, armat
76 mm i trzema karabinami maszynowymi.
Od grudnia 1939 roku zaczy schodzi z linii produkcyjnych czogi
BT-7M wygldajce niemal identycznie jak BT-7. Podstawowa i zasadni-
76
cza rnica polegaa na wyposaeniu ich w niedawno opracowany i skie-
rowany do produkcji czogowy silnik wysokoprny B-2 o mocy 500
KM. Czog BT-7M by w stanie rozwin prdko 86 km/h na koach
i 62 km/h na gsienicach. Jego masa wynosia 14,6 tony.
BT-7 by doskonaym czogiem swojego okresu i na caym wiecie
nie mia sobie rwnego pod wzgldem zwrotnoci. Susznie sta si dum
i symbolem przedwojennych wojsk pancernych RKKA, poniewa w naj-
wikszym stopniu odpowiada wyobraeniu o roli czogu jako gwnej
siy uderzeniowej wojsk ldowych. Dlatego nie sposb zrozumie, jakim
cudem wyprodukowany w 1940 roku BT-7 sta si czogiem przestarza-
fym i o ograniczonej zdolnoci bojowej, natomiast jego rwienik, nie-
miecki PzKpfw 111, uznano za cud nowoczesnej techniki. A tymczasem
wanie w ten sposb wyjaniano powd utracenia tak wielu sowieckich
czogw w lecie 1941 roku. Tak oto na przykad wspomina wojn genera
pukownik Draguski: wikszo stanowiy T-26 i BT - maszyny ju
dawno (?) przestarzae i, jak artowalimy, o pancerzu z dykty".
Ale jeeli porwna si dane techniczno-taktyczne obu czogw, go-
ym okiem wida, e chocia BT-7 mia sabszy pancerz od Niemca", to
zdecydowanie growa nad nim prdkoci, zwrotnoci i uzbrojeniem.
W niewielkim stopniu ratowaa sytuacj nowa armata kalibru 50 mm,
w ktr przed czerwcem 1941 roku przezbrojono niewielk liczb nie-
mieckich trjek". Jej pocisk przeciwpancerny o masie 2,06 kg przy
prdkoci pocztkowej 685 m/s przebija z odlegoci 500 metrw pan-
cerz o gruboci 47 mm. A tymczasem pocisk przeciwpancerny armaty
45 mm mia mas 1,93 kilograma, opuszcza luf z prdkoci 760 m/s
i przebija ten sam czterdziestosiedmiomilimetrowy pancerz z odlegoci
1000 metrw (a nasi generaowe tylko by do wrbli strzelali!).
Wynika z tego, e w czerwcu 1941 roku BT-7 byy w stanie sku-
tecznie walczy z niemieckimi czogami. Tym bardziej e wrd tych
ostatnich byo wiele zdecydowanie sabszych. Co prawda betuszkom"
nie udao si zdj gsienic i pomkn po europejskich autostradach
w gbokie wyomy w obronie przeciwnika. Wojna miaa inny przebieg.
Mimo wszystko jednak przypadki ich bojowego zastosowania w wal-
kach obronnych pierwszego okresu wojny pozwalaj twierdzi, e przy
zastosowaniu poprawnej taktyki i dobrym przygotowaniu zaogi BT-7
(5 tysicy maszyn serii BT-7 i BT-7M) mogy skutecznie stawi czoo
wszystkim typom niemieckich czogw.
77
Do beznadziejnie przestarzaych" zaliczono take sowiecki czog
redni T-28, ktrego produkcj zakoczono dopiero w 1940 roku. Mia
mas 27,8 tony i szecioosobow zaog. Silnik o mocy 500 KM pozwa-
la rozwija na szosie prdko 45 km/h. Uzbrojony by w umieszczone
w trzech obrotowych wieach armaty kalibru 76,2 mm i cztery karabiny
maszynowe. Pancerz czoowy - 30 mm, wiea i boki - 20 mm. Dowiad-
czenia wojny zimowej spowodoway wyposaenie czogu w pancerne
ekrany. Grubo pancerza czoowego i wiey zwikszono do 50-80 mm,
a bocznego i tylnego do 40 mm. Pod wzgldem uzbrojenia i opancerzenia
czog T-28 absolutnie growa nad wszystkimi niemieckimi maszyna-
mi. W wyposaeniu Armii Czerwonej znajdoway si 504 dwudziestki
semki", czyli wicej ni PzKpfw. IV w Wehrmachcie.
Niemcy nie dysponowali adnym czogiem porwnywalnym z ci-
kim, piciowieowym T-35. Jego masa wynosia 50 ton, by uzbrojony
w jedn armat 76,2 mm i dwie kalibru 45 mm oraz sze karabinw ma-
szynowych. Opancerzenie: 30-40 mm (od 1937 roku zaczto montowa
pancerz o zwikszonej gruboci i silniki o zwikszonej mocy 580 KM).
Co prawda wyprodukowano ich bardzo mao - 61 egzemplarzy".
I ten wanie, przyznajmy, nie zawsze najnowszy sprzt pancerny
w liczbie 23 tysicy egzemplarzy zosta nazwany nienadajcym si do
prowadzenia wojny chamem! Ale to nie wszystko. Okazuje si, e wie-
Fakt. e w Panzerwaffe nie byo niczego, co daoby sic porwna z T-35. raczej
wiadczy o zdrowym rozsdku Niemcw. T-35 by klasycznym przejawem przerostu
formy nad treci. Jego wysoko 3.2 metra sprawiaa, e na polu walki kade wysuni-
cie przez dowdc czy czonka zaogi gowy z wiey czynio go wdzicznym celem dla
strzelca wyborowego. eby wej do czogu, potrzebna bya drabinka lub pomocnik.
a w przypadku koniecznoci ewakuacji przez grne wazy czonkowie zaogi musieli
skaka z wysokoci od 2.5 do 3 metrw. Trudno sobie wyobrazi, jak dowdca mg ko-
ordynowa dziaania jedenastoosobowej (!) zaogi, zwaszcza e wszystkie przedziay
bojowe byy oddzielone od siebie pytami pancernymi i aby przej z jednego do dru-
giego. trzeba to byo robi gra. po pancerzu. Wielka masa powodowaa, e awaryjno
silnikw i transmisji bya bardzo wysoka. Z 48 czogw T-35 nalecych do 34. DPanc.
po tygodniu nie zoslal ani jeden, przy czym tylko 5 zostao zniszczonych w walkach,
2 w wypadkach, porzucono 6 bdcych w remoncie, a 34 unieruchomiy awarie. Cie-
kawostk jest to, e po raz ostatni T-35 zosta! uyty bojowo w kwietniu 1945 roku...
w czasie obrony Berlina. By to zdobyczny egzemplarz wykorzystany przez Niemcw
w roli ruchomego bunkra. Niemcy po zapoznaniu si z tymi potworami nazywali je Kin-
derschreke zabawkami do straszenia dzieci. Podobne mankamenty miay take T-28
i w ogol czogi wielowieowe byy na pocztku lat czterdziestych lepym zaukiem,
czy jak kto woli. wyrostkiem robaczkowym" techniki pancernej. Przyp. tum.
78
i
e
wozw bojowych na domiar zego byo niesprawnych [...] spraw-
nych czogw starszych typw byo nie wicej ni 27 procent". A wic a
tyle zomu znajdowao si na stanie RKKA? Jakim wic cudem za takie
szkodnictwo nie postawiono pod cian caego Zarzdu Wojsk Pancer-
nych i Samochodowych Ludowego Komisariatu Obrony?
No i przecie nasze czogi byy strasznie atwopalne". Zawiadcza-
j to prawie wszyscy sowieccy marszakowie i generaowie. Potwierdza
rwnie Ministerstwo Obrony ZSRR: Dowiadczenia pierwszych ty-
godni wojny [...] wykazay, e uywanie jako paliwa benzyny czynio
czogi atwopalnymi, maokalibrowe armaty (mowa o naszych armatach
45 mm, przeciwko niemieckim 20 i 37 mm!) byy mao skuteczne w wal-
ce z czogami przeciwnika".
Genera pukownik L.M. Sandaw badajc ten problem, poczy-
ni niezwykle wstrzsajce odkrycie. Okazuje si, e ganikowe silniki
Maybach napdzajce niemieckie wozy bojowe pracoway na cakowicie
nowym paliwie! - nie udao si jednak ustali, na jakim. Ale bez naj-
mniejszych wtpliwoci wiadomo, e u nas wozy bojowe tankoway
benzyn i po trafieniu pociskiem natychmiast staway w ogniu, natomiast
wrg uywa cikiego (?), a wic mniej atwopalnego paliwa".
Warto zauway na marginesie, e wszystkie czogi Wehrmachtu
miay silniki benzynowe. Do samego koca wojny niemieckim inynie-
rom, podobnie jak inynierom adnego innego kraju poza Sowietami,
mimo wszystko nie udao si zbudowa nadajcego si do eksploatacji
czogowego silnika wysokoprnego. W rzeczywistoci w czasie walki
czogi z silnikami wysokoprnymi paliy si wcale nie gorzej od benzy-
nowych. I jeszcze w czasie wojny sowiecki przemys nadal produkowa
wozy bojowe z silnikami ganikowymi czogi lekkie T-60 i T-70 oraz
budowane na ich podwoziu dziaa samobiene SU-76 i Su-76M.
Palili si i ginli w swoich maszynach czogici wszystkich walcz-
cych pastw. Na marginesie, samobiene dziao SU-76 wzr 1943, na-
zywane przez onierzy suk" (jego kierowca siedzia pomidzy silni-
kiem a zbiornikiem paliwa i przy pierwszym trafieniu pali si ywcem).
uwaano za zupenie niezy wz bojowy i byo ono najbardziej masowo
Produkowanym sowieckim dziaem samobienym. A oto list niemieckie-
go czogisty: Przez haas, wibracj i oskot sycha uderzenie pocisku w
Pancerz. Kiedy trafiaj w nasze czogi, to najczciej rozlega si gboki,
Przecigy wybuch, a potem ryk palcej si benzyny, ryk, dziki Bogu,
tak gony, e nie syszymy krzykw zaogi...".
Do beznadziejnie przestarzaych" zaliczono take sowiecki czog
redni T-28, ktrego produkcj zakoczono dopiero w 1940 roku. Mia
mas 27,8 tony i szecioosobow zaog. Silnik o mocy 500 KM pozwa-
la rozwija na szosie prdko 45 km/h. Uzbrojony by w umieszczone
w trzech obrotowych wieach armaty kalibru 76,2 mm i cztery karabiny
maszynowe. Pancerz czoowy - 30 mm, wiea i boki - 20 mm. Dowiad-
czenia wojny zimowej spowodoway wyposaenie czogu w pancerne
ekrany. Grubo pancerza czoowego i wiey zwikszono do 50-80 mm,
a bocznego i tylnego do 40 mm. Pod wzgldem uzbrojenia i opancerzenia
czog T-28 absolutnie growa nad wszystkimi niemieckimi maszyna-
mi. W wyposaeniu Armii Czerwonej znajdoway si 504 dwudziestki
semki", czyli wicej ni PzKpfw. IV w Wehrmachcie.
Niemcy nie dysponowali adnym czogiem porwnywalnym z ci-
kim, piciowieowym T-35. Jego masa wynosia 50 ton, by uzbrojony
w jedn armat 76,2 mm i dwie kalibru 45 mm oraz sze karabinw ma-
szynowych. Opancerzenie: 30-40 mm (od 1937 roku zaczto montowa
pancerz o zwikszonej gruboci i silniki o zwikszonej mocy 580 KM).
Co prawda wyprodukowano ich bardzo mao - 61 egzemplarzy".
I ten wanie, przyznajmy, nie zawsze najnowszy sprzt pancerny
w liczbie 23 tysicy egzemplarzy zosta nazwany nienadajcym si do
prowadzenia wojny chamem! Ale to nie wszystko. Okazuje si, e wie-
Fakt. e w Panzerwaffe nie byo niczego, co daoby sic porwna z T-35. raczej
wiadczy o zdrowym rozsdku Niemcw. T-35 by klasycznym przejawem przerostu
formy nad treci. Jego wysoko 3.2 metra sprawiaa, e na polu walki kade wysuni-
cie przez dowdc czy czonka zaogi gowy z wiey czynio go wdzicznym celem dla
strzelca wyborowego. eby wej do czogu, potrzebna bya drabinka lub pomocnik.
a w przypadku koniecznoci ewakuacji przez grne wazy czonkowie zaogi musieli
skaka z wysokoci od 2.5 do 3 metrw. Trudno sobie wyobrazi, jak dowdca mg ko-
ordynowa dziaania jedenastoosobowej (!) zaogi, zwaszcza e wszystkie przedziay
bojowe byy oddzielone od siebie pytami pancernymi i aby przej z jednego do dru-
giego. trzeba to byo robi gra. po pancerzu. Wielka masa powodowaa, e awaryjno
silnikw i transmisji bya bardzo wysoka. Z 48 czogw T-35 nalecych do 34. DPanc.
po tygodniu nie zoslal ani jeden, przy czym tylko 5 zostao zniszczonych w walkach,
2 w wypadkach, porzucono 6 bdcych w remoncie, a 34 unieruchomiy awarie. Cie-
kawostk jest to, e po raz ostatni T-35 zosta! uyty bojowo w kwietniu 1945 roku...
w czasie obrony Berlina. By to zdobyczny egzemplarz wykorzystany przez Niemcw
w roli ruchomego bunkra. Niemcy po zapoznaniu si z tymi potworami nazywali je Kin-
derschreke zabawkami do straszenia dzieci. Podobne mankamenty miay take T-28
i w ogol czogi wielowieowe byy na pocztku lat czterdziestych lepym zaukiem,
czy jak kto woli. wyrostkiem robaczkowym" techniki pancernej. Przyp. tum.
78
i
e
wozw bojowych na domiar zego byo niesprawnych [...] spraw-
nych czogw starszych typw byo nie wicej ni 27 procent". A wic a
tyle zomu znajdowao si na stanie RKKA? Jakim wic cudem za takie
szkodnictwo nie postawiono pod cian caego Zarzdu Wojsk Pancer-
nych i Samochodowych Ludowego Komisariatu Obrony?
No i przecie nasze czogi byy strasznie atwopalne". Zawiadcza-
j to prawie wszyscy sowieccy marszakowie i generaowie. Potwierdza
rwnie Ministerstwo Obrony ZSRR: Dowiadczenia pierwszych ty-
godni wojny [...] wykazay, e uywanie jako paliwa benzyny czynio
czogi atwopalnymi, maokalibrowe armaty (mowa o naszych armatach
45 mm, przeciwko niemieckim 20 i 37 mm!) byy mao skuteczne w wal-
ce z czogami przeciwnika".
Genera pukownik L.M. Sandaw badajc ten problem, poczy-
ni niezwykle wstrzsajce odkrycie. Okazuje si, e ganikowe silniki
Maybach napdzajce niemieckie wozy bojowe pracoway na cakowicie
nowym paliwie! - nie udao si jednak ustali, na jakim. Ale bez naj-
mniejszych wtpliwoci wiadomo, e u nas wozy bojowe tankoway
benzyn i po trafieniu pociskiem natychmiast staway w ogniu, natomiast
wrg uywa cikiego (?), a wic mniej atwopalnego paliwa".
Warto zauway na marginesie, e wszystkie czogi Wehrmachtu
miay silniki benzynowe. Do samego koca wojny niemieckim inynie-
rom, podobnie jak inynierom adnego innego kraju poza Sowietami,
mimo wszystko nie udao si zbudowa nadajcego si do eksploatacji
czogowego silnika wysokoprnego. W rzeczywistoci w czasie walki
czogi z silnikami wysokoprnymi paliy si wcale nie gorzej od benzy-
nowych. I jeszcze w czasie wojny sowiecki przemys nadal produkowa
wozy bojowe z silnikami ganikowymi czogi lekkie T-60 i T-70 oraz
budowane na ich podwoziu dziaa samobiene SU-76 i Su-76M.
Palili si i ginli w swoich maszynach czogici wszystkich walcz-
cych pastw. Na marginesie, samobiene dziao SU-76 wzr 1943, na-
zywane przez onierzy suk" (jego kierowca siedzia pomidzy silni-
kiem a zbiornikiem paliwa i przy pierwszym trafieniu pali si ywcem).
uwaano za zupenie niezy wz bojowy i byo ono najbardziej masowo
Produkowanym sowieckim dziaem samobienym. A oto list niemieckie-
go czogisty: Przez haas, wibracj i oskot sycha uderzenie pocisku w
Pancerz. Kiedy trafiaj w nasze czogi, to najczciej rozlega si gboki,
Przecigy wybuch, a potem ryk palcej si benzyny, ryk, dziki Bogu,
tak gony, e nie syszymy krzykw zaogi...".
Wynika z tego, e mwienie o duej atwopalnoci sowieckich czo-
gw jest niepowane. Ale mimo wszystko co jaki czas w rnych wspo-
mnieniach sowieckich wodzw niezmiennie napotykamy zdanie: Wy-
posaone w benzynowe silniki T-26 i BT paliy si jak wiece". Mimo
wszystko jednak pewnie sowieckie czogi pony w jaki szczeglny
sposb. Moe z powodu pancerza z dykty"?
* * *
Nasza historiografia tylko dwa wozy bojowe uwaa za rzeczywi-
cie nowoczesne i godne walki z czogami Wehrmachtu - T-34 i KW.
Owszem, takich czogw ani niemiecka, ani adna inna armia na wiecie
nie miaa.
Zaprojektowany przez inynierw M. Koszkina, A. Morozowa i N.
Kuczerenk T-34 by najlepszym czogiem rednim drugiej wojny wia-
towej. Koszkin podda w wtpliwo konieczno stosowana systemu
koowo-gsienicowego. Poza drogami nie zawsze mona byo porusza
si na koach i aden sowiecki czog nie uy ich w warunkach bojowych.
Natomiast rezygnacja z masywnych przekadni pozwolia na zwikszenie
gruboci pancerza, w tym rwnie na dodatkow ochron czci jezdnej.
Sowieccy inynierowie jako pierwsi zbliyli si do koncepcji gwnego
czogu pola walki, ktry czyby w sobie zalety czogu przeamania, kr-
owniczego [szybkiego] i wsparcia piechoty.
Produkcj seryjn T-34 rozpoczto w 1940 roku. Czog mia mas
cakowit 26,5 tony i czteroosobow zaog. Wyposaono go w silnik
wysokoprny W-2, pozwalajcy rozwija prdko 54 km/h (na margi-
nesie naley wspomnie, e w zwizku z brakiem silnikw wysokopr-
nych w zakadach w Sormowie na T-34 montowano benzynowy silnik
lotniczy M-17). Kadub wykonany by ze spawanych, walcowanych pyt
pancernych. Grubo pancerza wynosia 45 mm. Grna pyta czoowa
miaa kt nachylenia 60 stopni, grna cz burty - 45 stopni. Dobrze
wyliczone kty nachylenia miaa rwnie wiea.
Pocztkowo czog wyposaano w armat L-l 1 kalibru 76 mm i o du-
goci 30,5 kalibra. Od lutego 1941 roku zaczto montowa w T-34 arma-
t F-34 kalibru 76 mm i o dugoci lufy 41 kalibrw. Czog mia take
dwa karabiny maszynowe DT.
W czasie prb ostrza kaduba trzydziestki czwrki" pociskami ar-
maty przeciwpancernej 45 mm wykaza, e czog znajduje si na gra-
80
n
icy niezniszczalnoci. Niemiecka armata kalibru 37 mm nic przebijaa
pancerza T-34 z adnej odlegoci. A tymczasem pocisk armaty kalibru
76 mm sowieckiego czogu dziurawi pancerz podstawowych niemiec-
kich wozw bojowych z dowolnej odlegoci ognia celowanego. Krtko-
lufowa, o maej prdkoci pocztkowej pocisku armata czogu PzKpfw
IV rwnie nie zapewniaa powodzenia w walce z T-34. Dziki zastoso-
waniu szerokich gsienic nacisk jednostkowy na grunt czogu T-34 by
mniejszy ni dziewiciotonowego niemieckiego PzKpfw II, dziki cze-
mu sowiecka maszyna moga bez przeszkd porusza si po bezdroach
i niegu.
W ten oto sposb w lecie 1941 roku trzydziestka czwrka" miaa
w porwnaniu z wszystkimi niemieckimi czogami lepsz manewrowo.
zdolno pokonywania przeszkd, kilkakrotnie wikszy zasig, a take
absolutn przewag w uzbrojeniu i opancerzeniu.
Potwierdzili to wszyscy generaowie broni pancernej przeciwnika.
Genera Friedrich von Mellenthin, szef sztabu LVIII Korpusu Pancerne-
go, owiadczy: Wyjtkowo wysokie walory bojowe, niczym podobnym
nie dysponowalimy".
Najlepszy czog wiata" - to z kolei ocena feldmarszaka von Kle-
ista. (Czym zajmuje si gestapo? Przecie to wychwalanie techniki pod-
ludzi").
Bardzo niepocieszajco brzmiao sprawozdanie Geyra von Swep-
penburga o skutecznoci dziaania rosyjskich czogw [...]. Dotychczas
my mielimy materialn przewag w czogach, obecnie mieli j Rosja-
nie"
12
- stwierdzi Gudcrian.
Czog T-34 wywoa sensacj [...] - napisa genera E. Schneider.
-Rosjanie skonstruowali udany i cakowicie nowy typ czogu, dokonujc
tym samym wielkiego skoku w dziedzinie konstrukcji czogw [...]. Pr-
ba zbudowania czogu wzorowanego na rosyjskim T-34 po dokadnym
zbadaniu go przez niemieckich inynierw okazaa si niemoliwa do
zrealizowania".
T-34 mia te mankamenty - bya to ciasnota, za optyka, niewaciwe
rozmieszczenie przyrzdw obserwacyjnych
11
. Jednake gwn przy-
H. Guderian. op.cit., 194 i 196. Przyp. tum.
A take dwuosobowa obsada wiey w wyniku czego dowdca czogu by jed-
noczenie celowniczym, co na polu walki do powanie ograniczao jego moliwoci
kierowania walk. By te pewien kopot z wazem kierowcy, umieszczonym w pan-
cerzu czoowym. Po trafieniu pociskiem waz ten mia niemiy zwyczaj urywania si
z
mocowa i wjedania" do rodka - z duym fragmentem kierowcy. Przyp. tum.
81
Wynika z tego, e mwienie o duej atwopalnoci sowieckich czo-
gw jest niepowane. Ale mimo wszystko co jaki czas w rnych wspo-
mnieniach sowieckich wodzw niezmiennie napotykamy zdanie: Wy-
posaone w benzynowe silniki T-26 i BT paliy si jak wiece". Mimo
wszystko jednak pewnie sowieckie czogi pony w jaki szczeglny
sposb. Moe z powodu pancerza z dykty"?
* * *
Nasza historiografia tylko dwa wozy bojowe uwaa za rzeczywi-
cie nowoczesne i godne walki z czogami Wehrmachtu - T-34 i KW.
Owszem, takich czogw ani niemiecka, ani adna inna armia na wiecie
nie miaa.
Zaprojektowany przez inynierw M. Koszkina, A. Morozowa i N.
Kuczerenk T-34 by najlepszym czogiem rednim drugiej wojny wia-
towej. Koszkin podda w wtpliwo konieczno stosowana systemu
koowo-gsienicowego. Poza drogami nie zawsze mona byo porusza
si na koach i aden sowiecki czog nie uy ich w warunkach bojowych.
Natomiast rezygnacja z masywnych przekadni pozwolia na zwikszenie
gruboci pancerza, w tym rwnie na dodatkow ochron czci jezdnej.
Sowieccy inynierowie jako pierwsi zbliyli si do koncepcji gwnego
czogu pola walki, ktry czyby w sobie zalety czogu przeamania, kr-
owniczego [szybkiego] i wsparcia piechoty.
Produkcj seryjn T-34 rozpoczto w 1940 roku. Czog mia mas
cakowit 26,5 tony i czteroosobow zaog. Wyposaono go w silnik
wysokoprny W-2, pozwalajcy rozwija prdko 54 km/h (na margi-
nesie naley wspomnie, e w zwizku z brakiem silnikw wysokopr-
nych w zakadach w Sormowie na T-34 montowano benzynowy silnik
lotniczy M-17). Kadub wykonany by ze spawanych, walcowanych pyt
pancernych. Grubo pancerza wynosia 45 mm. Grna pyta czoowa
miaa kt nachylenia 60 stopni, grna cz burty - 45 stopni. Dobrze
wyliczone kty nachylenia miaa rwnie wiea.
Pocztkowo czog wyposaano w armat L-l 1 kalibru 76 mm i o du-
goci 30,5 kalibra. Od lutego 1941 roku zaczto montowa w T-34 arma-
t F-34 kalibru 76 mm i o dugoci lufy 41 kalibrw. Czog mia take
dwa karabiny maszynowe DT.
W czasie prb ostrza kaduba trzydziestki czwrki" pociskami ar-
maty przeciwpancernej 45 mm wykaza, e czog znajduje si na gra-
80
n
icy niezniszczalnoci. Niemiecka armata kalibru 37 mm nic przebijaa
pancerza T-34 z adnej odlegoci. A tymczasem pocisk armaty kalibru
76 mm sowieckiego czogu dziurawi pancerz podstawowych niemiec-
kich wozw bojowych z dowolnej odlegoci ognia celowanego. Krtko-
lufowa, o maej prdkoci pocztkowej pocisku armata czogu PzKpfw
IV rwnie nie zapewniaa powodzenia w walce z T-34. Dziki zastoso-
waniu szerokich gsienic nacisk jednostkowy na grunt czogu T-34 by
mniejszy ni dziewiciotonowego niemieckiego PzKpfw II, dziki cze-
mu sowiecka maszyna moga bez przeszkd porusza si po bezdroach
i niegu.
W ten oto sposb w lecie 1941 roku trzydziestka czwrka" miaa
w porwnaniu z wszystkimi niemieckimi czogami lepsz manewrowo.
zdolno pokonywania przeszkd, kilkakrotnie wikszy zasig, a take
absolutn przewag w uzbrojeniu i opancerzeniu.
Potwierdzili to wszyscy generaowie broni pancernej przeciwnika.
Genera Friedrich von Mellenthin, szef sztabu LVIII Korpusu Pancerne-
go, owiadczy: Wyjtkowo wysokie walory bojowe, niczym podobnym
nie dysponowalimy".
Najlepszy czog wiata" - to z kolei ocena feldmarszaka von Kle-
ista. (Czym zajmuje si gestapo? Przecie to wychwalanie techniki pod-
ludzi").
Bardzo niepocieszajco brzmiao sprawozdanie Geyra von Swep-
penburga o skutecznoci dziaania rosyjskich czogw [...]. Dotychczas
my mielimy materialn przewag w czogach, obecnie mieli j Rosja-
nie"
12
- stwierdzi Gudcrian.
Czog T-34 wywoa sensacj [...] - napisa genera E. Schneider.
-Rosjanie skonstruowali udany i cakowicie nowy typ czogu, dokonujc
tym samym wielkiego skoku w dziedzinie konstrukcji czogw [...]. Pr-
ba zbudowania czogu wzorowanego na rosyjskim T-34 po dokadnym
zbadaniu go przez niemieckich inynierw okazaa si niemoliwa do
zrealizowania".
T-34 mia te mankamenty - bya to ciasnota, za optyka, niewaciwe
rozmieszczenie przyrzdw obserwacyjnych
11
. Jednake gwn przy-
H. Guderian. op.cit., 194 i 196. Przyp. tum.
A take dwuosobowa obsada wiey w wyniku czego dowdca czogu by jed-
noczenie celowniczym, co na polu walki do powanie ograniczao jego moliwoci
kierowania walk. By te pewien kopot z wazem kierowcy, umieszczonym w pan-
cerzu czoowym. Po trafieniu pociskiem waz ten mia niemiy zwyczaj urywania si
z
mocowa i wjedania" do rodka - z duym fragmentem kierowcy. Przyp. tum.
81
czyn, dla ktrej ten czog nie mg w lecie 1941 roku w peni zademon-
strowa swoich wybitnych walorw, byo jego nieudolne uycie.
Czog ciki KW pomylnie przeszed prby podczas wojny z Fin-
landi i w lutym 1940 roku rozpoczto jego seryjn produkcj. Mia on
mas okoo 50 ton, picioosobow zaog i rozwija prdko 35 km/h.
Spawany kadub mia opancerzenie gruboci 75 mm, a w 1941 roku gru-
bo pancerza wiey zwikszono do 105 mm! Pancerza KW nie przebija-
y pociski ani niemieckich czogw, ani armat przeciwpancernych. Byy
przypadki, e czog wychodzi z walki po trafieniu go 200 pociskami. Nic
dziwnego, e generaowie Wehrmachtu zabraniali swoim czogistom na-
wizywa walk z sowieckimi KW. Do zwalczania ich Niemcy uywali
przeciwlotniczych armat kalibru 88 mm. W czasie bitwy pod Moskw
sowiecka brygada pancerna zdobya kilka takich armat zaopatrzonych
w napis: Strzela tylko do KW". Brak rwnorzdnego przeciwnika spo-
wodowa, e w 1942 roku KW zmodernizowano, zmniejszajc grubo
pyt pancernych, aby uzyska wzrost prdkoci.
Uzbrojenie KW stanowiy armata 76 mm i cztery karabiny maszyno-
we. Natomiast do zwalczania schronw bojowych opracowano czog
artyleryjski" KW-2 z haubic 152 mm.
Do czerwca 1941 roku wyprodukowano 1225 czogw T-34 i 636
KW. W zachodnich okrgach wojskowych znalazo si odpowiednio
967 i 508 tych pierwszorzdnych wozw bojowych. Niemcy nie mogli
im niczego przeciwstawi (najlepszych PzKpfw III i IV byo na grani-
cy niewiele ponad tysic). Ale jak si okazuje, byo ich zbyt mao"!
Na caym wiecie nie ma ani jednego takiego czogu, nawet na deskach
krelarskich, w ZSRR jest ich ponad 1800. masow produkcj urucho-
miono od razu w kilku zakadach, jednak to za mao. Brakowao rwno
16 600, i to wycznie KW i T-34. Wtedy by pokazali... Ciekawe, ile we
wspczesnej rosyjskiej armii jest czogw przyjtych na wyposaenie
w 1999 roku? A w amerykaskiej lub niemieckiej? M1A2 Abrams",
podstawowy czog US Anny, ktry zszed z tamy w 1994 roku, jest ko-
lejn modernizacj wzoru opracowanego w roku 1967.
RKKA ju ledwo dyszaa, obciona ogromn liczb sprztu pan-
cernego. Ale do jego eksploatacji katastrofalnie brakowao personelu
technicznego i kadry dowdczej, chocia w kraju istniao szesnacie (!)
szk broni pancernej - wszystkie przestawione na dwuletni okres nauki.
W samym tylko Saratowie byy 1., 2. i 3. szkoa pancerna, dwie uczelnie
byy w Uljanowsku. Brakowao paliwa i na przeszkolenie kierowcy-me-
chanika przeznaczano zaledwie pi godzin jazdy.
Si
Ale marszakowie sowieccy s uparci: Ta liczba nowego sprztu
nie moga zaspokoi potrzeb wojsk pancernych...". Czemu to marsza-
ek Rotmistrow by taki niezaspokojony? Wci z tego samego powo-
du - przeciwnik mia nad naszymi wojskami ptorakrotn przewag
w
czogach rednich i cikich (?)". C, to ju syszelimy. A tak na
marginesie, w listopadzie 1942 roku w natarciu pod Stalingradem brao
udzia okoo 950 sowieckich czogw wszystkich typw, a pod Moskw
w
grudniu 1942 roku jeszcze mniej - 800.
Poza rnego rodzaju czogami w wyposaeniu Armii Czerwonej
znajdowao si mnstwo masowo stosowanych w tym okresie samo-
chodw pancernych. Ich baz produkcyjn stanowi przemys samocho-
dowy. Pozwala on ju od 1931 roku produkowa samochody pancerne
rnego rodzaju: lekkie, rednie i cikie. Na pocztku wojny w subie
znajdowao si ponad 5000 takich wozw bojowych. Najliczniejszymi
byy BA-10 i BA-11 uzbrojone w armaty 45 mm.
W taki oto sposb w lecie 1941 roku niemiecki Wehrmacht rzeczy-
wicie by najsilniejsz armi wiata i bardzo powanym przeciwnikiem.
Ale w broni pancernej ani ilociowej, ani jakociowej przewagi nad Ar-
mi Czerwon nie mia. Byo wrcz przeciwnie. Wyszkolenie personelu
i poziom eksploatacji tego sprztu stay jednak w niemieckich wojskach
ldowych na nieporwnywalnie wyszym poziomie ni w RKKA.
Taka sytuacja panowaa nie tylko w wojskach pancernych, ale rw-
nie w artylerii i w lotnictwie. Na przykad w przeddzie wojny Zwizek
Sowiecki mia 24 488 samolotw bojowych, a Niemcy 6852. Ale mimo
to nasuchalimy si o niemieckim panowaniu w powietrzu, ktre unie-
moliwio naszym korpusom zmechanizowanym przeprowadzenie kontr-
uderze. Zreszt, czerwona profesura", posugujc si opisan wyej
metodologi, moe przekonujco opowiada o samolotach najnowszych
i przestarzaych ktre naley bra pod uwag, a ktrych nic uwzgldnia
w obliczeniach, a take jaki ich procent w ogle nie by w stanie lata.
I w rezultacie wrd tych liczb i procentw znika gdzie gwne pytanie.
Jak Armia Czerwona wykorzystaa to bogactwo sprztu, czy umiaa si
nim prawidowo posugiwa?
czyn, dla ktrej ten czog nie mg w lecie 1941 roku w peni zademon-
strowa swoich wybitnych walorw, byo jego nieudolne uycie.
Czog ciki KW pomylnie przeszed prby podczas wojny z Fin-
landi i w lutym 1940 roku rozpoczto jego seryjn produkcj. Mia on
mas okoo 50 ton, picioosobow zaog i rozwija prdko 35 km/h.
Spawany kadub mia opancerzenie gruboci 75 mm, a w 1941 roku gru-
bo pancerza wiey zwikszono do 105 mm! Pancerza KW nie przebija-
y pociski ani niemieckich czogw, ani armat przeciwpancernych. Byy
przypadki, e czog wychodzi z walki po trafieniu go 200 pociskami. Nic
dziwnego, e generaowie Wehrmachtu zabraniali swoim czogistom na-
wizywa walk z sowieckimi KW. Do zwalczania ich Niemcy uywali
przeciwlotniczych armat kalibru 88 mm. W czasie bitwy pod Moskw
sowiecka brygada pancerna zdobya kilka takich armat zaopatrzonych
w napis: Strzela tylko do KW". Brak rwnorzdnego przeciwnika spo-
wodowa, e w 1942 roku KW zmodernizowano, zmniejszajc grubo
pyt pancernych, aby uzyska wzrost prdkoci.
Uzbrojenie KW stanowiy armata 76 mm i cztery karabiny maszyno-
we. Natomiast do zwalczania schronw bojowych opracowano czog
artyleryjski" KW-2 z haubic 152 mm.
Do czerwca 1941 roku wyprodukowano 1225 czogw T-34 i 636
KW. W zachodnich okrgach wojskowych znalazo si odpowiednio
967 i 508 tych pierwszorzdnych wozw bojowych. Niemcy nie mogli
im niczego przeciwstawi (najlepszych PzKpfw III i IV byo na grani-
cy niewiele ponad tysic). Ale jak si okazuje, byo ich zbyt mao"!
Na caym wiecie nie ma ani jednego takiego czogu, nawet na deskach
krelarskich, w ZSRR jest ich ponad 1800. masow produkcj urucho-
miono od razu w kilku zakadach, jednak to za mao. Brakowao rwno
16 600, i to wycznie KW i T-34. Wtedy by pokazali... Ciekawe, ile we
wspczesnej rosyjskiej armii jest czogw przyjtych na wyposaenie
w 1999 roku? A w amerykaskiej lub niemieckiej? M1A2 Abrams",
podstawowy czog US Anny, ktry zszed z tamy w 1994 roku, jest ko-
lejn modernizacj wzoru opracowanego w roku 1967.
RKKA ju ledwo dyszaa, obciona ogromn liczb sprztu pan-
cernego. Ale do jego eksploatacji katastrofalnie brakowao personelu
technicznego i kadry dowdczej, chocia w kraju istniao szesnacie (!)
szk broni pancernej - wszystkie przestawione na dwuletni okres nauki.
W samym tylko Saratowie byy 1., 2. i 3. szkoa pancerna, dwie uczelnie
byy w Uljanowsku. Brakowao paliwa i na przeszkolenie kierowcy-me-
chanika przeznaczano zaledwie pi godzin jazdy.
Si
Ale marszakowie sowieccy s uparci: Ta liczba nowego sprztu
nie moga zaspokoi potrzeb wojsk pancernych...". Czemu to marsza-
ek Rotmistrow by taki niezaspokojony? Wci z tego samego powo-
du - przeciwnik mia nad naszymi wojskami ptorakrotn przewag
w
czogach rednich i cikich (?)". C, to ju syszelimy. A tak na
marginesie, w listopadzie 1942 roku w natarciu pod Stalingradem brao
udzia okoo 950 sowieckich czogw wszystkich typw, a pod Moskw
w
grudniu 1942 roku jeszcze mniej - 800.
Poza rnego rodzaju czogami w wyposaeniu Armii Czerwonej
znajdowao si mnstwo masowo stosowanych w tym okresie samo-
chodw pancernych. Ich baz produkcyjn stanowi przemys samocho-
dowy. Pozwala on ju od 1931 roku produkowa samochody pancerne
rnego rodzaju: lekkie, rednie i cikie. Na pocztku wojny w subie
znajdowao si ponad 5000 takich wozw bojowych. Najliczniejszymi
byy BA-10 i BA-11 uzbrojone w armaty 45 mm.
W taki oto sposb w lecie 1941 roku niemiecki Wehrmacht rzeczy-
wicie by najsilniejsz armi wiata i bardzo powanym przeciwnikiem.
Ale w broni pancernej ani ilociowej, ani jakociowej przewagi nad Ar-
mi Czerwon nie mia. Byo wrcz przeciwnie. Wyszkolenie personelu
i poziom eksploatacji tego sprztu stay jednak w niemieckich wojskach
ldowych na nieporwnywalnie wyszym poziomie ni w RKKA.
Taka sytuacja panowaa nie tylko w wojskach pancernych, ale rw-
nie w artylerii i w lotnictwie. Na przykad w przeddzie wojny Zwizek
Sowiecki mia 24 488 samolotw bojowych, a Niemcy 6852. Ale mimo
to nasuchalimy si o niemieckim panowaniu w powietrzu, ktre unie-
moliwio naszym korpusom zmechanizowanym przeprowadzenie kontr-
uderze. Zreszt, czerwona profesura", posugujc si opisan wyej
metodologi, moe przekonujco opowiada o samolotach najnowszych
i przestarzaych ktre naley bra pod uwag, a ktrych nic uwzgldnia
w obliczeniach, a take jaki ich procent w ogle nie by w stanie lata.
I w rezultacie wrd tych liczb i procentw znika gdzie gwne pytanie.
Jak Armia Czerwona wykorzystaa to bogactwo sprztu, czy umiaa si
nim prawidowo posugiwa?
Ile czogw mia Stalin?
S
zstego listopada 1941 roku Stalin osobicie obwieci narodowi,
e Niemcy jednak maj wicej czogw - widocznie nie skadano
mu meldunkw. W ksice marszaka G.K. ukowa Wspomnienia
i refleksje rwnie nie znajdziemy konkretnych liczb - wynika z tego,
e szef sowieckiego Sztabu Generalnego nie by dobrze zorientowany.
I wreszcie wybitny znawca problemu, sam marszaek wojsk pancernych
P.A. Rotmistrow owiadczy, e nasze czogi jakociowo gruj nad nie-
mieckimi [...] czogw jednak mamy kilka razy mniej ni Niemcy". Inny
specjalista, genera armii S.M. Sztemicnko, ucili: Na pocztku wojny
wci jeszcze znacznie ustpowalimy przeciwnikowi pod wzgldem li-
czebnoci nowoczesnych czogw".
Liczba niemieckich czogw jest znana. Dlatego mona odnie wra-
enie, e albo marszakowie jej nie znali i uwaali, e Niemcy dysponuj
okoo 100 tysicami czogw, albo e Zwizek Sowiecki ma nie wicej
ni 1000 maszyn. aden z tych wariantw nie jest prawd- marszako-
wie po prostu krc. Niezrcznie im si przyzna, e bohaterska Armia
Czerwona wycofywaa si do Wogi i Kaukazu, majc siedmiokrotn
przewag nad przeciwnikiem.
1 na zakoczenie. Instytut Marksizmu-Leninizmu przy KC KPZR wy-
dal w latach 1960 1965 Historie Wielkiej Wojny Narodowej i na wiele lat
zamkn ca spraw. W owej historii" stwierdzono, e w zachodnich
okrgach przygranicznych znajdowao si przed wybuchem wojny 1 800
czogw cikich i rednich [...]. Poza tym byo wicie przestarzaych
lekkich czogw z ograniczonym zapasem motogodzin". Dla wikszoci
sowieckich historykw sformuowanie to na dugi czas stao si kano-
niczne.
Wrcimy jednak do 1929 roku, w ktrym rozegrao si wiele wa-
nych wydarze historycznych. Na przykad na Zachodzie rozpocz si
wielki kryzys", a w tym samym czasie Zwizek Sowiecki zacz rozwi-
ja zakrojony na niesychan skal program produkcji wojskowej.
Towarzysz Stalin owiadczy, e walka klasowa ulega zaostrzeniu,
a sytuacja midzynarodowa charakteryzuje si nasileniem agresywno-
<Si
ci pastw imperialistycznych i gwatownym zaostrzeniem sprzecznoci
imperializmu". A potem zaczli tumaczy wszystko politrucy. Biorc
pod uwag moliwo napaci na nasz Ojczyzn, partia podja natych-
miastowe kroki w celu technicznego wyposaenia naszych si zbrojnych
i podniesienia ich gotowoci bojowej".
Naley stwierdzi, e na pierwsze na wiecie pastwo robotnikw
i chopw cigle kto zamierza napa i w zwizku z tym proletariat cay
czas musia si zbroi. Jak dugo sigam pamici, dopki komunistycz-
na partia staa u steru, agresywno imperializmu wzrastaa nieustannie
od zjazdu do zjazdu. A tymczasem do 1933 roku caym wiatem wstrzsa
niesychanych rozmiarw kryzys gospodarczy, w Stanach Zjednoczo-
nych bankruci wyskakuj z okien drapaczy chmur, w Niemczech nie ma
jeszcze prawdziwej armii, nic rzdz narodowi socjalici, a Hitler zasta-
nawia si, czy nic popeni samobjstwa. Pastwa zachodnie obudnie
i cynicznie" zmniejszaj armie i ograniczaj zbrojenia, podpisuj ukady
waszyngtoskie i londyskie, rozmaite konwencje. Ale partii te wrogie
knowania nie oszukay.
Bo nie mogy oszuka. Przecie kryzys, gospodarcze osabienie Euro-
py to wymarzone warunki do rozsiewania bakcyla bolszewizmu". Mar-
twy od piciu lat, ale mimo to wiecznie ywy" Lenin nakaza proletaria-
towi zbroi si i wyjani nawet, po co: Zwyciski proletariat tego kraju
po wywaszczeniu kapitalistw i zorganizowaniu u siebie socjalistycznej
produkcji wystpiby przeciwko pozostaemu wiatu kapitalistycznemu,
przycigajc do siebie uciskane klasy innych pastw, wywoujc w nich
powstania przeciwko kapitalistom, wystpujc nawet z silami wojsko-
wymi przeciwko pastwom-wyzyskiwaczom". Nastpnie wdz owiad-
cza, e taka wojna o socjalizm, o oswobodzenie innych narodw bdzie
zgodna z prawem i sprawiedliwa".
Wierni uczniowie Lenina, zniszczywszy w kraju wszystkie inne par-
tie, rozgromiwszy rzeczywist oraz wymylon opozycj i umocniwszy
swoj wewntrzn pozycj, zaczli w przyspieszonym tempie organizo-
wa [...] socjalistyczn produkcj" i szykowa si do nowej wyprawy.
Wanie po to przeprowadzano industrializacj, kolektywizacj i rewolu-
cj kulturaln. Aby zrealizowa wielki cel, zwyciski proletariat" otrzy-
ma w prezencie siedmiodobowy tydzie pracy i od czternastego roku
ycia by przypisany do swojego warsztatu. Wanie po to chopom ode-
brano ziemi, zboe i paszporty i spdzono do kochozw. Wanie po to
rozpoczynano wielkie budowy, rozwijano przemys ciki, doskonalono
85
Ile czogw mia Stalin?
S
zstego listopada 1941 roku Stalin osobicie obwieci narodowi,
e Niemcy jednak maj wicej czogw - widocznie nie skadano
mu meldunkw. W ksice marszaka G.K. ukowa Wspomnienia
i refleksje rwnie nie znajdziemy konkretnych liczb - wynika z tego,
e szef sowieckiego Sztabu Generalnego nie by dobrze zorientowany.
I wreszcie wybitny znawca problemu, sam marszaek wojsk pancernych
P.A. Rotmistrow owiadczy, e nasze czogi jakociowo gruj nad nie-
mieckimi [...] czogw jednak mamy kilka razy mniej ni Niemcy". Inny
specjalista, genera armii S.M. Sztemicnko, ucili: Na pocztku wojny
wci jeszcze znacznie ustpowalimy przeciwnikowi pod wzgldem li-
czebnoci nowoczesnych czogw".
Liczba niemieckich czogw jest znana. Dlatego mona odnie wra-
enie, e albo marszakowie jej nie znali i uwaali, e Niemcy dysponuj
okoo 100 tysicami czogw, albo e Zwizek Sowiecki ma nie wicej
ni 1000 maszyn. aden z tych wariantw nie jest prawd- marszako-
wie po prostu krc. Niezrcznie im si przyzna, e bohaterska Armia
Czerwona wycofywaa si do Wogi i Kaukazu, majc siedmiokrotn
przewag nad przeciwnikiem.
1 na zakoczenie. Instytut Marksizmu-Leninizmu przy KC KPZR wy-
dal w latach 1960 1965 Historie Wielkiej Wojny Narodowej i na wiele lat
zamkn ca spraw. W owej historii" stwierdzono, e w zachodnich
okrgach przygranicznych znajdowao si przed wybuchem wojny 1 800
czogw cikich i rednich [...]. Poza tym byo wicie przestarzaych
lekkich czogw z ograniczonym zapasem motogodzin". Dla wikszoci
sowieckich historykw sformuowanie to na dugi czas stao si kano-
niczne.
Wrcimy jednak do 1929 roku, w ktrym rozegrao si wiele wa-
nych wydarze historycznych. Na przykad na Zachodzie rozpocz si
wielki kryzys", a w tym samym czasie Zwizek Sowiecki zacz rozwi-
ja zakrojony na niesychan skal program produkcji wojskowej.
Towarzysz Stalin owiadczy, e walka klasowa ulega zaostrzeniu,
a sytuacja midzynarodowa charakteryzuje si nasileniem agresywno-
<Si
ci pastw imperialistycznych i gwatownym zaostrzeniem sprzecznoci
imperializmu". A potem zaczli tumaczy wszystko politrucy. Biorc
pod uwag moliwo napaci na nasz Ojczyzn, partia podja natych-
miastowe kroki w celu technicznego wyposaenia naszych si zbrojnych
i podniesienia ich gotowoci bojowej".
Naley stwierdzi, e na pierwsze na wiecie pastwo robotnikw
i chopw cigle kto zamierza napa i w zwizku z tym proletariat cay
czas musia si zbroi. Jak dugo sigam pamici, dopki komunistycz-
na partia staa u steru, agresywno imperializmu wzrastaa nieustannie
od zjazdu do zjazdu. A tymczasem do 1933 roku caym wiatem wstrzsa
niesychanych rozmiarw kryzys gospodarczy, w Stanach Zjednoczo-
nych bankruci wyskakuj z okien drapaczy chmur, w Niemczech nie ma
jeszcze prawdziwej armii, nic rzdz narodowi socjalici, a Hitler zasta-
nawia si, czy nic popeni samobjstwa. Pastwa zachodnie obudnie
i cynicznie" zmniejszaj armie i ograniczaj zbrojenia, podpisuj ukady
waszyngtoskie i londyskie, rozmaite konwencje. Ale partii te wrogie
knowania nie oszukay.
Bo nie mogy oszuka. Przecie kryzys, gospodarcze osabienie Euro-
py to wymarzone warunki do rozsiewania bakcyla bolszewizmu". Mar-
twy od piciu lat, ale mimo to wiecznie ywy" Lenin nakaza proletaria-
towi zbroi si i wyjani nawet, po co: Zwyciski proletariat tego kraju
po wywaszczeniu kapitalistw i zorganizowaniu u siebie socjalistycznej
produkcji wystpiby przeciwko pozostaemu wiatu kapitalistycznemu,
przycigajc do siebie uciskane klasy innych pastw, wywoujc w nich
powstania przeciwko kapitalistom, wystpujc nawet z silami wojsko-
wymi przeciwko pastwom-wyzyskiwaczom". Nastpnie wdz owiad-
cza, e taka wojna o socjalizm, o oswobodzenie innych narodw bdzie
zgodna z prawem i sprawiedliwa".
Wierni uczniowie Lenina, zniszczywszy w kraju wszystkie inne par-
tie, rozgromiwszy rzeczywist oraz wymylon opozycj i umocniwszy
swoj wewntrzn pozycj, zaczli w przyspieszonym tempie organizo-
wa [...] socjalistyczn produkcj" i szykowa si do nowej wyprawy.
Wanie po to przeprowadzano industrializacj, kolektywizacj i rewolu-
cj kulturaln. Aby zrealizowa wielki cel, zwyciski proletariat" otrzy-
ma w prezencie siedmiodobowy tydzie pracy i od czternastego roku
ycia by przypisany do swojego warsztatu. Wanie po to chopom ode-
brano ziemi, zboe i paszporty i spdzono do kochozw. Wanie po to
rozpoczynano wielkie budowy, rozwijano przemys ciki, doskonalono
85
baz energetyczno-paliwow i w niespotykany sposb spotgowano wy-
zysk wszystkich warstw spoeczestwa. Obok pracy paszczynianych
chopw i robotnikw w coraz wikszym stopniu wykorzystywano prac
dzieci Guagu".
Pitnastego lipca 1929 roku Biuro Polityczne KC WKP(b) podjo
uchwa O stanie obrony ZSRR", nastpnie zgodnie z decyzj Wojsko-
wej Rady Rewolucyjnej przewidziano zorganizowanie produkcji tankie-
tek, a take czogw: maego, redniego, cikiego i mostowego. Na pod-
stawie tych decyzji, sztab RKKA zatwierdzi System uzbrojenia czogo-
wego, traktorowego, samochodowego i pancernego RKKA". W szeregu
zakadw utworzono biura konstrukcyjno-projektowe czogw. Na przy-
kad wydzia silnikw lotniczych leningradzkich zakadw Bolszewik"
zosta przeksztacony w wydzia produkcji czogw, a jego kadr stano-
wili przeniesieni z Moskwy inynierowie. Wiodc rol w projektowaniu
czogw, ktr do tej pory odgrywao moskiewskie biuro, od koca 1929
roku przejo OKMO kierowane przez N.W. Barykowa.
W celu scentralizowania zarzdzania przezbrojeniem wojsk w tym
samym roku powoano Zarzd Mechanizacji i Motoryzacji RKKA, kt-
rego naczelnikiem zosta I.A. Chalepski.
Radykalnej ekonomicznej modernizacji sowieckiej gospodarki bar-
dzo dopomg wiatowy kryzys. Sowieccy przedstawiciele za dewizy
kupowali u amerykaskich, brytyjskich, woskich, niemieckich i wszel-
kich innych burujw najnowsze technologie i wzorcowe egzemplarze
uzbrojenia - samoloty i silniki, okrty i torpedy, armaty i systemy na-
prowadzania, czogi i samochody pancerne. Po to, by zdoby dewizy,
umieraa z godu Ukraina i wyprzedawano skarby Ermitau. W czasie
pierwszej piciolatki okoo 95 procent sowieckich przedsibiorstw otrzy-
mao zachodni pomoc pod postaci techniki, technologii i specjalistw.
Wsppraca z zachodnimi firmami i tania sia robocza sowieckiej ludno-
ci pozwoliy stworzy fundament nowoczesnego przemysu cikiego.
Powstay cae gazie, zwaszcza w dziedzinie budowy maszyn, ktre
umoliwiy stworzenie potnego kompleksu wojskowo-przemysowego
i rozwinicie produkcji wojskowej. Oglny wzrost produkcji komplek-
su wojskowo-przemysowego w latach 1933-1937 wynis 286 procent,
a oglny wzrost produkcji przemysowej - 120 procent.
Na pocztku lat trzydziestych wykorzystano angielskie i ameryka-
skie wzorce, aby opracowa ca generacj sowieckich czogw wszyst-
kich kategorii. Zgodnie z teori gbokiej operacji zaczepnej, jako podsta-
86
W
bojowego zastosowania czogw przyjto zasad aktywnych dziaa
w
natarciu, zarwno we wspdziaaniu z piechot, jak i samodzielnie.
Aby jednak czogi mogy atakowa obron przeciwnika na caej jej g-
bokoci, niezbdne byy wozy bojowe o wyszych osigach techniczno-
-taktycznychniMS-1.
Szybko dopracowano i rozpoczto seryjn produkcj tankietki 1-2/,
maego czogu pywajcego T-37, lekkiego czogu piechoty T-26, lekkie-
go koowo-gsicnicowego czogu szybkiego BT, redniego T-28 i ci-
kiego T-35. Pancerz czogw lekkich i maych mia chroni przed ogniem
broni rcznej i maszynowej, natomiast rednich i cikich przed pociska-
mi armat maokalibrowych (artyleria przeciwpancerna jako taka jeszcze
nie istniaa w przyrodzie).
Jest zrozumiae, e przezbrojenie wojsk i wyposaenie ich w nowe
rodzaje techniki bojowej pocigno za sob konieczno przygotowania
kadry wysoko wykwalifikowanych specjalistw. Dlatego w tym samym
1929 roku zorganizowano specjalny dzia wojsk pancernych na wydzia-
le artylerii Akademii Wojskowo-Technicznej imienia Dzieryskiego.
Rok pniej, 6 maja 1930 roku, w tej samej akademii stworzono wy-
dzia mechanizacji i motoryzacji RKKA, a 13 maja 1932 roku powoano
w Moskwie Wojskow Akademi Mechanizacji i Motoryzacji. Rok 1931
mona uzna za pierwszy etap sowieckiej masowej produkcji czogw.
Fabryki opucio 847 wozw bojowych piciu typw (w 1930 wyprodu-
kowano zaledwie 170 i byy to prawie wycznie MS-1), a w 1932 roku
- 3032. Ale by to zaledwie pocztek. Zgodnie z programem produkcji
broni pancernej, na zakoczenie pierwszej piciolatki Armia Czerwona
miaa posiada 5500 czogw. W rzeczywistoci w latach 1929 1933 wy-
produkowano 7500 wozw bojowych!
Dwudziestego trzeciego lutego 1933 roku KJ. Woroszylow w refe-
racie 15 lat Armii Czerwonej" z uzasadnion dum podsumowa mi-
niony okres: Armia Czerwona zupenie nie posiadaa broni pancernej.
Przecie w istocie nie mona byo tak nazywa kilkudziesiciu czogw,
na domiar zego rnych wzorw i marek, zdobytych w czasie wojny
domowej u Denikina, Wrangla, Judenicza i na innych frontach walki
z biaogwardzistami i interwentami [...]. Te kilkadziesit czogw to
jedyne wzorce, na ktrych owiecaa si" i uczya Armia Czerwona.
czogi te pokazywalimy na naszych defiladach [...]. Te wszystkie re-
naulty, ricardo i inne, ktrymi na szczcie dysponowalimy, oczywicie
nie byy orem bojowym, ale cakowicie zbytecznym chamem". Teraz
87
baz energetyczno-paliwow i w niespotykany sposb spotgowano wy-
zysk wszystkich warstw spoeczestwa. Obok pracy paszczynianych
chopw i robotnikw w coraz wikszym stopniu wykorzystywano prac
dzieci Guagu".
Pitnastego lipca 1929 roku Biuro Polityczne KC WKP(b) podjo
uchwa O stanie obrony ZSRR", nastpnie zgodnie z decyzj Wojsko-
wej Rady Rewolucyjnej przewidziano zorganizowanie produkcji tankie-
tek, a take czogw: maego, redniego, cikiego i mostowego. Na pod-
stawie tych decyzji, sztab RKKA zatwierdzi System uzbrojenia czogo-
wego, traktorowego, samochodowego i pancernego RKKA". W szeregu
zakadw utworzono biura konstrukcyjno-projektowe czogw. Na przy-
kad wydzia silnikw lotniczych leningradzkich zakadw Bolszewik"
zosta przeksztacony w wydzia produkcji czogw, a jego kadr stano-
wili przeniesieni z Moskwy inynierowie. Wiodc rol w projektowaniu
czogw, ktr do tej pory odgrywao moskiewskie biuro, od koca 1929
roku przejo OKMO kierowane przez N.W. Barykowa.
W celu scentralizowania zarzdzania przezbrojeniem wojsk w tym
samym roku powoano Zarzd Mechanizacji i Motoryzacji RKKA, kt-
rego naczelnikiem zosta I.A. Chalepski.
Radykalnej ekonomicznej modernizacji sowieckiej gospodarki bar-
dzo dopomg wiatowy kryzys. Sowieccy przedstawiciele za dewizy
kupowali u amerykaskich, brytyjskich, woskich, niemieckich i wszel-
kich innych burujw najnowsze technologie i wzorcowe egzemplarze
uzbrojenia - samoloty i silniki, okrty i torpedy, armaty i systemy na-
prowadzania, czogi i samochody pancerne. Po to, by zdoby dewizy,
umieraa z godu Ukraina i wyprzedawano skarby Ermitau. W czasie
pierwszej piciolatki okoo 95 procent sowieckich przedsibiorstw otrzy-
mao zachodni pomoc pod postaci techniki, technologii i specjalistw.
Wsppraca z zachodnimi firmami i tania sia robocza sowieckiej ludno-
ci pozwoliy stworzy fundament nowoczesnego przemysu cikiego.
Powstay cae gazie, zwaszcza w dziedzinie budowy maszyn, ktre
umoliwiy stworzenie potnego kompleksu wojskowo-przemysowego
i rozwinicie produkcji wojskowej. Oglny wzrost produkcji komplek-
su wojskowo-przemysowego w latach 1933-1937 wynis 286 procent,
a oglny wzrost produkcji przemysowej - 120 procent.
Na pocztku lat trzydziestych wykorzystano angielskie i ameryka-
skie wzorce, aby opracowa ca generacj sowieckich czogw wszyst-
kich kategorii. Zgodnie z teori gbokiej operacji zaczepnej, jako podsta-
86
W
bojowego zastosowania czogw przyjto zasad aktywnych dziaa
w
natarciu, zarwno we wspdziaaniu z piechot, jak i samodzielnie.
Aby jednak czogi mogy atakowa obron przeciwnika na caej jej g-
bokoci, niezbdne byy wozy bojowe o wyszych osigach techniczno-
-taktycznychniMS-1.
Szybko dopracowano i rozpoczto seryjn produkcj tankietki 1-2/,
maego czogu pywajcego T-37, lekkiego czogu piechoty T-26, lekkie-
go koowo-gsicnicowego czogu szybkiego BT, redniego T-28 i ci-
kiego T-35. Pancerz czogw lekkich i maych mia chroni przed ogniem
broni rcznej i maszynowej, natomiast rednich i cikich przed pociska-
mi armat maokalibrowych (artyleria przeciwpancerna jako taka jeszcze
nie istniaa w przyrodzie).
Jest zrozumiae, e przezbrojenie wojsk i wyposaenie ich w nowe
rodzaje techniki bojowej pocigno za sob konieczno przygotowania
kadry wysoko wykwalifikowanych specjalistw. Dlatego w tym samym
1929 roku zorganizowano specjalny dzia wojsk pancernych na wydzia-
le artylerii Akademii Wojskowo-Technicznej imienia Dzieryskiego.
Rok pniej, 6 maja 1930 roku, w tej samej akademii stworzono wy-
dzia mechanizacji i motoryzacji RKKA, a 13 maja 1932 roku powoano
w Moskwie Wojskow Akademi Mechanizacji i Motoryzacji. Rok 1931
mona uzna za pierwszy etap sowieckiej masowej produkcji czogw.
Fabryki opucio 847 wozw bojowych piciu typw (w 1930 wyprodu-
kowano zaledwie 170 i byy to prawie wycznie MS-1), a w 1932 roku
- 3032. Ale by to zaledwie pocztek. Zgodnie z programem produkcji
broni pancernej, na zakoczenie pierwszej piciolatki Armia Czerwona
miaa posiada 5500 czogw. W rzeczywistoci w latach 1929 1933 wy-
produkowano 7500 wozw bojowych!
Dwudziestego trzeciego lutego 1933 roku KJ. Woroszylow w refe-
racie 15 lat Armii Czerwonej" z uzasadnion dum podsumowa mi-
niony okres: Armia Czerwona zupenie nie posiadaa broni pancernej.
Przecie w istocie nie mona byo tak nazywa kilkudziesiciu czogw,
na domiar zego rnych wzorw i marek, zdobytych w czasie wojny
domowej u Denikina, Wrangla, Judenicza i na innych frontach walki
z biaogwardzistami i interwentami [...]. Te kilkadziesit czogw to
jedyne wzorce, na ktrych owiecaa si" i uczya Armia Czerwona.
czogi te pokazywalimy na naszych defiladach [...]. Te wszystkie re-
naulty, ricardo i inne, ktrymi na szczcie dysponowalimy, oczywicie
nie byy orem bojowym, ale cakowicie zbytecznym chamem". Teraz
87
Armia Czerwona ma prawdziwy or bojowy" i to w liczbie, o jakiej
nawet nie nio si Zachodowi. (Hitler napad na Polsk, majc o poow
mniej czogw, ale nastpio to za sze lat. Na razie nie mia ani jednego
- autor). Dlatego: moemy uzna, e zadanie uzbrojenia Armii
Czerwonej w czogi zostao wykonane cakowicie zadowalajco".
Pierwszego stycznia 1933 roku sowieckie siy zbrojne miay w swo-
im skadzie 2 korpusy zmechanizowane, 5 brygad zmechanizowanych,
2 samodzielne puki pancerne, 12 pukw zmechanizowanych, 15 sa-
modzielnych batalionw czogw, 69 dywizjonw tankietek i zmecha-
nizowanych. A by to dopiero pocztek, proces uzbrojenia proletariatu"
rozwija si w postpie geometrycznym i nie tylko w dziedzinie czo-
gw. W latach 1934-1937 sowiecki przemys zbrojeniowy produkowa
rocznie 3500 samolotw, ponad 5000 dzia oraz 3139 czogw. W latach
trzydziestych najliczniej reprezentowane byy w Armii Czerwonej lekkie
czogi T-26 i BT.
Produkcja seryjna czogu T-26 rozpocza si w 1931 roku. W cza-
sie jej trwania czog wielokrotnie modernizowano i ogem powstao
dwadziecia sze jego wersji. Za wzorzec posuy zakupiony przez
komisj Chalepskiego angielski czog Vickers 6 ton
1
, na ktry kupiono
take licencj produkcyjn. Technologi produkcji opracowano samo-
dzielnie. Produkcj czogu zorganizowano w leningradzkich zakadach
Bolszewik", a nastpnie w Zakadach nr 174 imienia Woroszyiowa
i w stalingradzkiej fabryce traktorw.
Zdecydowana wikszo T-26 uzbrojona bya w armat 45 mm. Od
1938 roku zaczto je wyposaa w stabilizowane celowniki teleskopowe,
zwikszajce celno ognia prowadzonego podczas jazdy. Produkowano
take warianty uzbrojone w miotacze ognia, cz czogw wyposao-
no w przeciwlotnicze karabiny maszynowe i radiostacje. Na bazie T-26
zaprojektowano transportery opancerzone do przewozu piechoty i adun-
kw, cigniki opancerzone i czogi mostowe. T-26 by najbardziej maso-
wo produkowanym czogiem okresu przedwojennego. Wytwarzano go
lo 1941 roku i ogem z zakadw wyszo ponad 11 000 tych wozw
bojowych. Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku w RKKA znajdo-
wao si 9998 czogw T-26.
Zwany te Vickers Mk.E. Zakupione prze/ Polsk egzemplarze i licencja posu-
yty take jako punkt wyjcia do budowy polskiego 7TP. Ciekawostk jest. e armia
'rytyjska zrezygnowaa z uytkowania bardzo udanego czogu, za to zakupio sio 9 kra
w. Przyp. tum. '
f c M a
"
18
Produkcj koowo-gsienicowego czogu BT zorganizowano w char-
kowskich zakadach parowozowych. Dwa egzemplarze, dokumentacj
techniczn oraz prawo produkcji w ZSRR zakupiono od amerykaskie-
go inyniera Christiego. Czog charakteryzowa si du zwrotnoci
i prdkoci i przeznaczony byl do wykonywania gbokich wypadw na
zaplecze przeciwnika. Wyposaono go w potny silnik lotniczy, zapew-
niajcy du moc jednostkow. Do wiosny 1940 roku Armii Czerwonej
przekazano ponad 8000 BT. Dwudziestego drugiego czerwca w wyposa-
eniu byo 7519 czogw BT.
redni trjwieowy czog T-28 zosta skierowany do seryjnej pro-
dukcji w zakadach Krasnyj Putiowiec". Trwaa ona do 1933 roku.
Wykonano 533 czogi, przeznaczone do pokonywania silnie umocnio-
nych pasw obrony wroga. Znajdoway si one na wyposaeniu samo-
dzielnych brygad pancernych. Dwudziestego drugiego czerwca w subie
znajdowao si 481 czogw.
Czog ciki, ktrego wzorcem by brytyjski A1 Independence", mia
najwiksz mas spord wszystkich sowieckich czogw. Produkowano
go niewielkimi partiami w Charkowie i o ile masa dowiadczalnego
egzemplarza wynosia 42 tony, o tyle w momencie koczenia produk-
cji w 1939 roku wzrosa do 55 ton. Uzbrojenie rozmieszczono w piciu
obrotowych wieach. T-35 uwaano za odwd Naczelnego Dowdztwa
i w skadzie brygad czogw cikich miay by uywane do przeamy-
wania szczeglnie silnych, przygotowanych zawczasu pasw obrony.
Wyprodukowano ogem 61 T-35, a w pocztku wojny w wyposaeniu
znajdowao si 59 egzemplarzy.
Pocztek lat trzydziestych charakteryzowaa fascynacja pywajcymi
czogami i tankietkami. Twrcami tej mody byli Brytyjczycy i aby nie
wywaa otwartych drzwi, wanie u nich zakupiono pywajcy czog
Carden-Lloyd. No i znowu porzdek w wojskach pancernych" w la-
tach 1931-1939 wyprodukowano 7309 tankietek i czogw pywajcych
T-27, T-37A i T-38. W przeddzie Wielkiej Wojny Narodowej w uzbroje-
niu Armii Czerwonej znajdowao si 5836 takich maszyn.
W wyniku bezprecedensowej militaryzacji Zwizek Sowiecki pod
koniec drugiej piciolatki (1937 rok) dysponowa parkiem czogw li-
czcym ponad 12 000 wozw bojowych. Ale bya to zaledwie lekka roz-
grzewka. Sowiecka historiografia twierdzi, e dopiero od 1938 roku. po
stworzeniu przemysu cikiego, zaczlimy powanie umacnia swoj
89
Armia Czerwona ma prawdziwy or bojowy" i to w liczbie, o jakiej
nawet nie nio si Zachodowi. (Hitler napad na Polsk, majc o poow
mniej czogw, ale nastpio to za sze lat. Na razie nie mia ani jednego
- autor). Dlatego: moemy uzna, e zadanie uzbrojenia Armii
Czerwonej w czogi zostao wykonane cakowicie zadowalajco".
Pierwszego stycznia 1933 roku sowieckie siy zbrojne miay w swo-
im skadzie 2 korpusy zmechanizowane, 5 brygad zmechanizowanych,
2 samodzielne puki pancerne, 12 pukw zmechanizowanych, 15 sa-
modzielnych batalionw czogw, 69 dywizjonw tankietek i zmecha-
nizowanych. A by to dopiero pocztek, proces uzbrojenia proletariatu"
rozwija si w postpie geometrycznym i nie tylko w dziedzinie czo-
gw. W latach 1934-1937 sowiecki przemys zbrojeniowy produkowa
rocznie 3500 samolotw, ponad 5000 dzia oraz 3139 czogw. W latach
trzydziestych najliczniej reprezentowane byy w Armii Czerwonej lekkie
czogi T-26 i BT.
Produkcja seryjna czogu T-26 rozpocza si w 1931 roku. W cza-
sie jej trwania czog wielokrotnie modernizowano i ogem powstao
dwadziecia sze jego wersji. Za wzorzec posuy zakupiony przez
komisj Chalepskiego angielski czog Vickers 6 ton
1
, na ktry kupiono
take licencj produkcyjn. Technologi produkcji opracowano samo-
dzielnie. Produkcj czogu zorganizowano w leningradzkich zakadach
Bolszewik", a nastpnie w Zakadach nr 174 imienia Woroszyiowa
i w stalingradzkiej fabryce traktorw.
Zdecydowana wikszo T-26 uzbrojona bya w armat 45 mm. Od
1938 roku zaczto je wyposaa w stabilizowane celowniki teleskopowe,
zwikszajce celno ognia prowadzonego podczas jazdy. Produkowano
take warianty uzbrojone w miotacze ognia, cz czogw wyposao-
no w przeciwlotnicze karabiny maszynowe i radiostacje. Na bazie T-26
zaprojektowano transportery opancerzone do przewozu piechoty i adun-
kw, cigniki opancerzone i czogi mostowe. T-26 by najbardziej maso-
wo produkowanym czogiem okresu przedwojennego. Wytwarzano go
lo 1941 roku i ogem z zakadw wyszo ponad 11 000 tych wozw
bojowych. Dwudziestego drugiego czerwca 1941 roku w RKKA znajdo-
wao si 9998 czogw T-26.
Zwany te Vickers Mk.E. Zakupione prze/ Polsk egzemplarze i licencja posu-
yty take jako punkt wyjcia do budowy polskiego 7TP. Ciekawostk jest. e armia
'rytyjska zrezygnowaa z uytkowania bardzo udanego czogu, za to zakupio sio 9 kra
w. Przyp. tum. '
f c M a
"
18
Produkcj koowo-gsienicowego czogu BT zorganizowano w char-
kowskich zakadach parowozowych. Dwa egzemplarze, dokumentacj
techniczn oraz prawo produkcji w ZSRR zakupiono od amerykaskie-
go inyniera Christiego. Czog charakteryzowa si du zwrotnoci
i prdkoci i przeznaczony byl do wykonywania gbokich wypadw na
zaplecze przeciwnika. Wyposaono go w potny silnik lotniczy, zapew-
niajcy du moc jednostkow. Do wiosny 1940 roku Armii Czerwonej
przekazano ponad 8000 BT. Dwudziestego drugiego czerwca w wyposa-
eniu byo 7519 czogw BT.
redni trjwieowy czog T-28 zosta skierowany do seryjnej pro-
dukcji w zakadach Krasnyj Putiowiec". Trwaa ona do 1933 roku.
Wykonano 533 czogi, przeznaczone do pokonywania silnie umocnio-
nych pasw obrony wroga. Znajdoway si one na wyposaeniu samo-
dzielnych brygad pancernych. Dwudziestego drugiego czerwca w subie
znajdowao si 481 czogw.
Czog ciki, ktrego wzorcem by brytyjski A1 Independence", mia
najwiksz mas spord wszystkich sowieckich czogw. Produkowano
go niewielkimi partiami w Charkowie i o ile masa dowiadczalnego
egzemplarza wynosia 42 tony, o tyle w momencie koczenia produk-
cji w 1939 roku wzrosa do 55 ton. Uzbrojenie rozmieszczono w piciu
obrotowych wieach. T-35 uwaano za odwd Naczelnego Dowdztwa
i w skadzie brygad czogw cikich miay by uywane do przeamy-
wania szczeglnie silnych, przygotowanych zawczasu pasw obrony.
Wyprodukowano ogem 61 T-35, a w pocztku wojny w wyposaeniu
znajdowao si 59 egzemplarzy.
Pocztek lat trzydziestych charakteryzowaa fascynacja pywajcymi
czogami i tankietkami. Twrcami tej mody byli Brytyjczycy i aby nie
wywaa otwartych drzwi, wanie u nich zakupiono pywajcy czog
Carden-Lloyd. No i znowu porzdek w wojskach pancernych" w la-
tach 1931-1939 wyprodukowano 7309 tankietek i czogw pywajcych
T-27, T-37A i T-38. W przeddzie Wielkiej Wojny Narodowej w uzbroje-
niu Armii Czerwonej znajdowao si 5836 takich maszyn.
W wyniku bezprecedensowej militaryzacji Zwizek Sowiecki pod
koniec drugiej piciolatki (1937 rok) dysponowa parkiem czogw li-
czcym ponad 12 000 wozw bojowych. Ale bya to zaledwie lekka roz-
grzewka. Sowiecka historiografia twierdzi, e dopiero od 1938 roku. po
stworzeniu przemysu cikiego, zaczlimy powanie umacnia swoj
89
obron. I sowiecka historiografia mwi wit prawd - podpisujc pakt
z Hitlerem, Stalin mia ju 21110 czogw.
Dodatkowo od 1939 roku Armia Czerwona zacza si przezbraja,
przyjmujc do wyposaenia wozy bojowe nowej generacji nieposiada-
jce odpowiednikw nigdzie na wiecie. Uwzgldniajc dowiadczenia
walk w Hiszpanii i pojawienie si artylerii przeciwpancernej, w sierp-
niu 1938 roku KC WKP(b) poleci Komitetowi Obrony ZSRR przygo-
towa do lipca 1939 roku wzory czogw z opancerzeniem odpornym
na pociski ppanc. Do pracy nad projektami przystpiono w Charkowie
i w Zakadach imienia Kirowa w Leningradzie.
Charkowscy konstruktorzy parowozw" opracowali czog redni
T-34. Jednoczenie kierowana przez .J. Kotina grupa inynierw za-
kadw imienia Kirowa przygotowaa czog ciki KW. Nowe czogi
charakteryzoway si bardzo dobrym zharmonizowaniem podstawowych
danych taktycznych. Pod wzgldem opancerzenia, siy ognia i manewro-
woci znacznie przewyszay wszystkie zagraniczne wozy bojowe. Czog
redni T-34 sta si klasyczn wzorcow maszyn. W konstrukcji kaduba
i wiey zastosowano cakowicie nowe rozwizania. Pancerz nie tylko by
solidny, ale rwnie elementy przedniej czci i burt miay due kty
nachylenia, co w znacznym stopniu zwikszao odporno na trafienia
pociskami artyleryjskimi. Cikiemu KW nie zagraaa w ogle adna
armata. Do 22 czerwca do jednostek dotaro 1225 trzydziestek czwrek"
i 636 woroszyoww".
W 1940 roku pod kierownictwem N.A. Astrowa opracowano i przyj-
to do wyposaenia lekki czog pywajcy T-40 i do rozpoczcia wojny do
jednostek dostarczono 132 wozy. A od 1 stycznia 1939 do czerwca 1941
roku wyprodukowano dodatkowe 7500 czogw.
Park czogowy RKKA, stan na 22 czerwca 1941 r.
T-26 9998
BT 75 19
T-28 481
T-35 59
T37, 37A, 38 5836
T-40 132
T-34 1225
KW 636
90
A wic ile czogw mia towarzysz Stalin? Tu potrzebna jest prosta
arytmetyka - 25 886. Poza nimi RKKA dysponowaa ponad 5000 sa-
mochodw pancernych, wrd ktrych byo 3258 rednich z armatami
45 mm. Naiwnoci byoby przypuszcza, e taka pancerna armada po-
trzebna bya Stalinowi do umocnienia obronnoci. W przypadku czogw
sowa obrona" uywano jedynie do okrelenia celu przeamania. A sko-
ro cztery tysice niemieckich czogw uwaa si za narzdzie agresji, to
czym w takim razie byo dwadziecia sze tysicy sowieckich?
Ale rwnie taka liczba okazaa si za maa! Na przykad G.K. ukw,
i nie tylko on, ubolewa, e do penego wyposaenia nowych korpusw
zmechanizowanych brakowao jeszcze 16 600 czogw nowego typu.
By moe mia racj. Zbliaa si chwila wyzwolenia zagranicznego
proletariatu". ZSRR przeksztaci si w ogromny obz wojskowy, z nie-
cierpliwoci oczekujcy, kiedy to pole nas w bj towarzysz Stalin".
Ale czerwoni dowdcy nie potrafili walczy jak naley". Natomiast wy-
kacza wasnych ludzi i sprzt umieli doskonale. Do podboju Europy
mogoby im nie wystarczy nawet 100 000 czogw.
obron. I sowiecka historiografia mwi wit prawd - podpisujc pakt
z Hitlerem, Stalin mia ju 21110 czogw.
Dodatkowo od 1939 roku Armia Czerwona zacza si przezbraja,
przyjmujc do wyposaenia wozy bojowe nowej generacji nieposiada-
jce odpowiednikw nigdzie na wiecie. Uwzgldniajc dowiadczenia
walk w Hiszpanii i pojawienie si artylerii przeciwpancernej, w sierp-
niu 1938 roku KC WKP(b) poleci Komitetowi Obrony ZSRR przygo-
towa do lipca 1939 roku wzory czogw z opancerzeniem odpornym
na pociski ppanc. Do pracy nad projektami przystpiono w Charkowie
i w Zakadach imienia Kirowa w Leningradzie.
Charkowscy konstruktorzy parowozw" opracowali czog redni
T-34. Jednoczenie kierowana przez .J. Kotina grupa inynierw za-
kadw imienia Kirowa przygotowaa czog ciki KW. Nowe czogi
charakteryzoway si bardzo dobrym zharmonizowaniem podstawowych
danych taktycznych. Pod wzgldem opancerzenia, siy ognia i manewro-
woci znacznie przewyszay wszystkie zagraniczne wozy bojowe. Czog
redni T-34 sta si klasyczn wzorcow maszyn. W konstrukcji kaduba
i wiey zastosowano cakowicie nowe rozwizania. Pancerz nie tylko by
solidny, ale rwnie elementy przedniej czci i burt miay due kty
nachylenia, co w znacznym stopniu zwikszao odporno na trafienia
pociskami artyleryjskimi. Cikiemu KW nie zagraaa w ogle adna
armata. Do 22 czerwca do jednostek dotaro 1225 trzydziestek czwrek"
i 636 woroszyoww".
W 1940 roku pod kierownictwem N.A. Astrowa opracowano i przyj-
to do wyposaenia lekki czog pywajcy T-40 i do rozpoczcia wojny do
jednostek dostarczono 132 wozy. A od 1 stycznia 1939 do czerwca 1941
roku wyprodukowano dodatkowe 7500 czogw.
Park czogowy RKKA, stan na 22 czerwca 1941 r.
T-26 9998
BT 75 19
T-28 481
T-35 59
T37, 37A, 38 5836
T-40 132
T-34 1225
KW 636
90
A wic ile czogw mia towarzysz Stalin? Tu potrzebna jest prosta
arytmetyka - 25 886. Poza nimi RKKA dysponowaa ponad 5000 sa-
mochodw pancernych, wrd ktrych byo 3258 rednich z armatami
45 mm. Naiwnoci byoby przypuszcza, e taka pancerna armada po-
trzebna bya Stalinowi do umocnienia obronnoci. W przypadku czogw
sowa obrona" uywano jedynie do okrelenia celu przeamania. A sko-
ro cztery tysice niemieckich czogw uwaa si za narzdzie agresji, to
czym w takim razie byo dwadziecia sze tysicy sowieckich?
Ale rwnie taka liczba okazaa si za maa! Na przykad G.K. ukw,
i nie tylko on, ubolewa, e do penego wyposaenia nowych korpusw
zmechanizowanych brakowao jeszcze 16 600 czogw nowego typu.
By moe mia racj. Zbliaa si chwila wyzwolenia zagranicznego
proletariatu". ZSRR przeksztaci si w ogromny obz wojskowy, z nie-
cierpliwoci oczekujcy, kiedy to pole nas w bj towarzysz Stalin".
Ale czerwoni dowdcy nie potrafili walczy jak naley". Natomiast wy-
kacza wasnych ludzi i sprzt umieli doskonale. Do podboju Europy
mogoby im nie wystarczy nawet 100 000 czogw.
Niemieckie i sowieckie plany wojny
W
maju i w czerwcu 1940 roku Niemcom udao si radykalnie
zmieni sytuacj strategiczn w Europie - zmusi do kapitula-
cji Francj i wyrzuci z kontynentu wojska brytyjskie. Oczy-
wicie zwycistwa Wehrmachtu wywoay w Berlinie eufori i nadzieje
na szybkie zakoczenie wojny z Wielk Brytani.
Ale w lipcu 1940 roku, po niepowodzeniu misji Rudolfa Hessa, stao
si jasne, e nic naley spodziewa si szybkiego zakoczenia wojny.
Przygotowania do operacji Lew Morski" (Seelowe) udowodniy, e We-
hrmacht nie dysponuje siami zdolnymi do zapewnienia przeprowadzenia
operacji desantowej na Wyspy Brytyjskie. Niemcom nie udao si zdoby
panowania ani w powietrzu, ani na morzu. A polityczne konsekwencje
nieudanego desantu byyby niezwykle powane.
Wielka Brytania rwnie nie bya w stanie samotnie prowadzi woj-
ny. Brytyjczycy mogli jedynie szuka nowych sojusznikw i wszystki-
mi siami broni metropolii i Egiptu. Gwne wydarzenia wojskowo-
-polityczne stopniowo przesuway si do basenu Morza rdziemnego
i Europy Poudniowo-Wschodniej. W lipcu i w sierpniu 1940 roku nie-
mieckie dowdztwo waciwie nic zajmowao si planowaniem dziaa
poza granicami Europy, ale w miar jak coraz bardziej wtpliwa stawaa
si moliwo szybkiego przeprowadzenia inwazji na wyspy lub skutecz-
nego zastosowania innych rodkw oddziaywania wojskowego, coraz
wiksze znaczenie w niemieckich planach wojny z Wielk Brytani zy-
skiwaa strategia peryferyjna. Dwunastego sierpnia 1940 roku OKW za-
rzdzio przygotowania do ewentualnego przerzucenia si pancernych do
Afryki Pnocnej: gdyby operacja Seelowe" nie dosza do skutku w tym
roku", przeprowadzono by uderzenie na Kana Sueski.
Oglnie rzecz biorc, pomimo wspaniaych sukcesw niemieckiego
ora. Trzecia Rzesza nie zdoaa osign gwnego celu strategicznego
- cakowitego wyczenia z wojny Wielkiej Brytanii i uzyskania wolnej
rki w walce na innych kierunkach.
Niemieckie kierownictwo nie mogo rwnie nie uwzgldnia coraz
wikszej pomocy udzielanej Wielkiej Brytanii przez Stany Zjcdnoczo-
92
ne, ktre stopniowo zmieniay przyjazn neutralno wobec Londynu na
rol niewalczcego sojusznika". Co prawda w Berlinie nie obawiano
si moliwoci bezporedniego przystpienia Stanw Zjednoczonych
do wojny w Europie, ale doskonale zdawano sobie spraw ze znaczenia
gospodarczego wsparcia udzielanego przez Amerykanw wysikowi wo-
jennemu Brytyjczykw. Berlin stara si nie dopuci do coraz silniejsze-
go zacieniania wizi pomidzy Waszyngtonem i Londynem, stworzy
sprzyjajce warunki do dziaania na peryferyjnych frontach oraz unie-
moliwi utworzenie koalicji antyhitlerowskiej. W tym celu przystpi
do tworzenia antybrytyjskiego bloku kontynentalnego i pierwszym kro-
kiem w tym kierunku byo rozpoczcie na nowo niemiecko-japoskich
negocjacji w sprawie zawarcia sojuszu. Aby zagrozi pozycji Wielkiej
Brytanii na Morzu rdziemnym, naleao wykorzysta rwnie Wo-
chy, ktre przystpiy do wojny w czerwcu 1940 roku.
W konsekwencji 27 wrzenia 1940 roku Niemcy, Wochy i Japonia
podpisay Pakt Trjstronny. Mia si on sta podstaw szerokiego kon-
tynentalnego sojuszu, w ktrym gwn rol odgrywayby Niemcy, ma-
jcego doprowadzi do ostatecznego pokonania Wielkiej Brytanii. Aby
zrealizowa ten cel. Trzecia Rzesza gotowa bya skoncentrowa wszyst-
kie swoje siy i skierowa je do Afryki lub na Bliski Wschd.
W padzierniku 1940 roku Trzecia Rzesza podja prb wcignicia
do tego bloku Hiszpanii, Francji Vichy oraz ZSRR. Moskwa bya zanie-
pokojona coraz wiksz obecnoci Niemiec na Bakanach, podpisaniem
Paktu Trjstronnego, zblieniem pomidzy Niemcami a Finlandi i nie-
zwocznie przekazaa Berlinowi swoje pretensje. Unaocznio to Hitlero-
wi, e Stalin, okupujcy ju w tym czasie kraje nadbatyckie. Besarabi
i Bukowin, ktrej oswobodzenie" nie zostao uzgodnione z niemiec-
kim partnerem, nie ma zamiaru ograniczy si do roli biernego widza, ale
chce aktywnie uczestniczy w europejskich sprawach. Stanowisko takie
nie byo zgodne z interesami Trzeciej Rzeszy, ale niemieckie kierownic-
two mimo wszystko postanowio za porednictwem negocjacji wyjani,
czy istnieje moliwo zawarcia nowego kompromisu z Moskw i ewen-
tualnego wykorzystania jej przeciwko Wielkiej Brytanii, bez wpuszcza-
nia Sowietw jeszcze dalej w gb Europy.
Sowiecko-niemieckie negocjacje z listopada 1940 roku ujawniy, e
ZSRR gotw jest przyczy si do Paktu Trjstronnego, ale postawione
Przeze warunki byy dla Niemiec absolutnie nie do przyjcia, ponie-
wa obejmoway rezygnacj z udziau w sprawach Finlandii i zamykay
93
Niemieckie i sowieckie plany wojny
W
maju i w czerwcu 1940 roku Niemcom udao si radykalnie
zmieni sytuacj strategiczn w Europie - zmusi do kapitula-
cji Francj i wyrzuci z kontynentu wojska brytyjskie. Oczy-
wicie zwycistwa Wehrmachtu wywoay w Berlinie eufori i nadzieje
na szybkie zakoczenie wojny z Wielk Brytani.
Ale w lipcu 1940 roku, po niepowodzeniu misji Rudolfa Hessa, stao
si jasne, e nic naley spodziewa si szybkiego zakoczenia wojny.
Przygotowania do operacji Lew Morski" (Seelowe) udowodniy, e We-
hrmacht nie dysponuje siami zdolnymi do zapewnienia przeprowadzenia
operacji desantowej na Wyspy Brytyjskie. Niemcom nie udao si zdoby
panowania ani w powietrzu, ani na morzu. A polityczne konsekwencje
nieudanego desantu byyby niezwykle powane.
Wielka Brytania rwnie nie bya w stanie samotnie prowadzi woj-
ny. Brytyjczycy mogli jedynie szuka nowych sojusznikw i wszystki-
mi siami broni metropolii i Egiptu. Gwne wydarzenia wojskowo-
-polityczne stopniowo przesuway si do basenu Morza rdziemnego
i Europy Poudniowo-Wschodniej. W lipcu i w sierpniu 1940 roku nie-
mieckie dowdztwo waciwie nic zajmowao si planowaniem dziaa
poza granicami Europy, ale w miar jak coraz bardziej wtpliwa stawaa
si moliwo szybkiego przeprowadzenia inwazji na wyspy lub skutecz-
nego zastosowania innych rodkw oddziaywania wojskowego, coraz
wiksze znaczenie w niemieckich planach wojny z Wielk Brytani zy-
skiwaa strategia peryferyjna. Dwunastego sierpnia 1940 roku OKW za-
rzdzio przygotowania do ewentualnego przerzucenia si pancernych do
Afryki Pnocnej: gdyby operacja Seelowe" nie dosza do skutku w tym
roku", przeprowadzono by uderzenie na Kana Sueski.
Oglnie rzecz biorc, pomimo wspaniaych sukcesw niemieckiego
ora. Trzecia Rzesza nie zdoaa osign gwnego celu strategicznego
- cakowitego wyczenia z wojny Wielkiej Brytanii i uzyskania wolnej
rki w walce na innych kierunkach.
Niemieckie kierownictwo nie mogo rwnie nie uwzgldnia coraz
wikszej pomocy udzielanej Wielkiej Brytanii przez Stany Zjcdnoczo-
92
ne, ktre stopniowo zmieniay przyjazn neutralno wobec Londynu na
rol niewalczcego sojusznika". Co prawda w Berlinie nie obawiano
si moliwoci bezporedniego przystpienia Stanw Zjednoczonych
do wojny w Europie, ale doskonale zdawano sobie spraw ze znaczenia
gospodarczego wsparcia udzielanego przez Amerykanw wysikowi wo-
jennemu Brytyjczykw. Berlin stara si nie dopuci do coraz silniejsze-
go zacieniania wizi pomidzy Waszyngtonem i Londynem, stworzy
sprzyjajce warunki do dziaania na peryferyjnych frontach oraz unie-
moliwi utworzenie koalicji antyhitlerowskiej. W tym celu przystpi
do tworzenia antybrytyjskiego bloku kontynentalnego i pierwszym kro-
kiem w tym kierunku byo rozpoczcie na nowo niemiecko-japoskich
negocjacji w sprawie zawarcia sojuszu. Aby zagrozi pozycji Wielkiej
Brytanii na Morzu rdziemnym, naleao wykorzysta rwnie Wo-
chy, ktre przystpiy do wojny w czerwcu 1940 roku.
W konsekwencji 27 wrzenia 1940 roku Niemcy, Wochy i Japonia
podpisay Pakt Trjstronny. Mia si on sta podstaw szerokiego kon-
tynentalnego sojuszu, w ktrym gwn rol odgrywayby Niemcy, ma-
jcego doprowadzi do ostatecznego pokonania Wielkiej Brytanii. Aby
zrealizowa ten cel. Trzecia Rzesza gotowa bya skoncentrowa wszyst-
kie swoje siy i skierowa je do Afryki lub na Bliski Wschd.
W padzierniku 1940 roku Trzecia Rzesza podja prb wcignicia
do tego bloku Hiszpanii, Francji Vichy oraz ZSRR. Moskwa bya zanie-
pokojona coraz wiksz obecnoci Niemiec na Bakanach, podpisaniem
Paktu Trjstronnego, zblieniem pomidzy Niemcami a Finlandi i nie-
zwocznie przekazaa Berlinowi swoje pretensje. Unaocznio to Hitlero-
wi, e Stalin, okupujcy ju w tym czasie kraje nadbatyckie. Besarabi
i Bukowin, ktrej oswobodzenie" nie zostao uzgodnione z niemiec-
kim partnerem, nie ma zamiaru ograniczy si do roli biernego widza, ale
chce aktywnie uczestniczy w europejskich sprawach. Stanowisko takie
nie byo zgodne z interesami Trzeciej Rzeszy, ale niemieckie kierownic-
two mimo wszystko postanowio za porednictwem negocjacji wyjani,
czy istnieje moliwo zawarcia nowego kompromisu z Moskw i ewen-
tualnego wykorzystania jej przeciwko Wielkiej Brytanii, bez wpuszcza-
nia Sowietw jeszcze dalej w gb Europy.
Sowiecko-niemieckie negocjacje z listopada 1940 roku ujawniy, e
ZSRR gotw jest przyczy si do Paktu Trjstronnego, ale postawione
Przeze warunki byy dla Niemiec absolutnie nie do przyjcia, ponie-
wa obejmoway rezygnacj z udziau w sprawach Finlandii i zamykay
93
rzeciej Rzeszy drog na Bliski Wschd i Bakany. Wszystko to wyraz-
ie wykazywao, e Zwizek Sowiecki nie tylko jest politycznie nieza-
lenym, potnym ssiadem Niemiec, ale take stara si prowadzi tak
polityk, ktra zabezpieczyaby jego wasne interesy w Europie. Rosja
wysuna dania, o jakich wczeniej w ogle nie byo mowy (Finlandia,
Bakany, Mariampol)" - odnotowa przemwienie Fiihrera genera Hal-
er. Przyjcie tych warunkw przez Berlin oznaczaoby, e pozostawio-
o mu jedynie moliwo prowadzenia dugotrwaej wojny z Wielk
Brytani, na zachodzie Europy albo w Afryce, w czasie ktrej na tyach
Niemiec nieustannie wzrastaby w si Zwizek Sowiecki.
I chocia w Trzeciej Rzeszy na razie nie uwaano, by stanowisko
ZSRR stwarzao realne zagroenie, tak potny ssiad by jednak po-
tencjalnie niebezpieczny i nie dao si po prostu go zignorowa. Tym
bardziej e odmowa porozumienia ze Stalinem i dalsze dziaania na Ba-
kanach bez zgody Moskwy stwarzayby powane zagroenie dla wojsk
Niemieckich, poniewa ich linie komunikacyjne znajdowayby si w li-
--cym 800 kilometrw dugoci korytarzu biegncym wzdu sowiec-
kiej granicy.
W miar jak punkt cikoci wojny brytyjsko-niemieckiej przesuwa
si we wschodni cz basenu Morza rdziemnego, Niemcy nasilay
swoj obecno na Bakanach, co w konsekwencji pozwolioby im zaj
pozycj na bezporednim przedpolu Bliskiego Wschodu. W niemieckim
kierownictwic znajdowali si zwolennicy bardziej zdecydowanych dzia-
a na tym kierunku strategicznym, poniewa w przypadku powodzenia
Niemcy mogyby opanowa wielkie zoa ropy naftowej i cakowicie
usun Royal Navy z Morza rdziemnego. Przy tym Trzecia Rzesza
dysponowaa siami, ktre w peni umoliwiay przeprowadzenie takiej
operacji, a antybrytyjskie nastroje w wiecie arabskim oddawayby do jej
dyspozycji aktywn pit kolumn" i zapewniyby poparcie.
Jednake realizacja takiej strategii wymagaa stworzenia politycznych
warunkw umoliwiajcych prowadzenie wojny / Wielk Brytani a
do ostatecznego rozstrzygnicia. Zagadnienie to byo rwnie zwizane
z ewentualnoci wojny na dwa fronty, gdyby Londyn zdoa znale ja-
kiego sojusznika na kontynencie. Dlatego Hitler uwaa, e uwzgld-
niajc aktualn sytuacj polityczn (skonno Rosji do wtrcania si
sprawy bakaskie), zanim uda si zaj Angli, w kadym przypadku
naley koniecznie usun ostatniego przeciwnika na kontynencie".
i
Tak wic dugotrwaa wojna z Wielk Brytani korzystajc ze wspar-
cia Stanw Zjednoczonych wymagaa albo zblienia ze Zwizkiem So-
wieckim, albo jego pokonania. Zdaniem Berlina cena zblienia mogaby
okaza si zbyt wygrowana. Natarcie na Bliskim Wschodzie rwnie
uwarunkowane byo stanowiskiem Zwizku Sowieckiego i pocigaoby
za sob konieczno poczynienia ustpstw. Niech, a waciwie niemo-
no znalezienia podstaw nowego sowiecko-niemieckiego kompromisu
przekonay wadze Trzeciej Rzeszy o koniecznoci militarnego rozwi-
zania problemu rosyjskiego, ktre zreszt powinno stworzy dla Nie-
miec nowe perspektywy.
W rezultacie priorytet uzyska plan Barbarossa".
Wrd przesanek takiego dziaania znalazy si rwnie motywy
ideologiczne - antykomunizm i koncepcja przestrzeni yciowej". Hi-
tler uwaa, e terytorium Niemiec jest w porwnaniu z innymi mocar-
stwami zbyt mae i ten fakt moe doprowadzi do upadku albo nawet
zniknicia narodu niemieckiego. Wynikao z tego, e Niemcy powin-
ni zdoby dla siebie nowe ziemie. Uzasadniajc t tez, Hitler napisa
w Mein Kampf. Jeeli jakie pastwo zdobyo ogromne przestrzenie, nie
oznacza to wcale, e powinno zachowa je wiecznie. W najlepszym przy-
padku wadanie takimi przestrzeniami wiadczy jedynie o sile zwycizcy
i o saboci tych, ktrzy mu si poddali. Tylko sia daje prawo wadania".
Gdzie jednak szuka tych przestrzeni, a waciwie komu naleaoby je
odebra? Kiedy mwimy o nowych ziemiach w Europie, powinnimy
przede wszystkim myle o Rosji i podporzdkowanych jej pastwach
ociennych". Nie sposb si doliczy, ilu byo ju chtnych do podziele-
nia Rosji!
Na paszczynie strategicznej tego rodzaju koncepcje stykay si
z autentycznym problemem, jakim bya patowa sytuacja w wojnie
z Wielk Brytani. Okazao si, e Niemcy nic s w stanie natychmiast
zmusi jej do kapitulacji i coraz wyraniej dziaania wojenne nabieraj
dugotrwaego charakteru. Poza tym w Berlinie uwaano, e opr sta-
wiany przez Angli wynika z jej nadziei, i do wojny wcz si Stany
Zjednoczone lub Zwizek Sowiecki. Hitler mwi wprost, e poniewa
Wielka Brytania nie kapituluje, oznacza to, i najwidoczniej zawara
z Rosj jakie tajne porozumienie i dlatego naley koniecznie najpierw
rozprawi si z Rosj".
Z powodu uporu Wielkiej Brytanii Niemcy znalazy si wic w strate-
gicznej lepej uliczce. Utrata tempa powodowaa strat czasu, ktrej nad-
95
rzeciej Rzeszy drog na Bliski Wschd i Bakany. Wszystko to wyraz-
ie wykazywao, e Zwizek Sowiecki nie tylko jest politycznie nieza-
lenym, potnym ssiadem Niemiec, ale take stara si prowadzi tak
polityk, ktra zabezpieczyaby jego wasne interesy w Europie. Rosja
wysuna dania, o jakich wczeniej w ogle nie byo mowy (Finlandia,
Bakany, Mariampol)" - odnotowa przemwienie Fiihrera genera Hal-
er. Przyjcie tych warunkw przez Berlin oznaczaoby, e pozostawio-
o mu jedynie moliwo prowadzenia dugotrwaej wojny z Wielk
Brytani, na zachodzie Europy albo w Afryce, w czasie ktrej na tyach
Niemiec nieustannie wzrastaby w si Zwizek Sowiecki.
I chocia w Trzeciej Rzeszy na razie nie uwaano, by stanowisko
ZSRR stwarzao realne zagroenie, tak potny ssiad by jednak po-
tencjalnie niebezpieczny i nie dao si po prostu go zignorowa. Tym
bardziej e odmowa porozumienia ze Stalinem i dalsze dziaania na Ba-
kanach bez zgody Moskwy stwarzayby powane zagroenie dla wojsk
Niemieckich, poniewa ich linie komunikacyjne znajdowayby si w li-
--cym 800 kilometrw dugoci korytarzu biegncym wzdu sowiec-
kiej granicy.
W miar jak punkt cikoci wojny brytyjsko-niemieckiej przesuwa
si we wschodni cz basenu Morza rdziemnego, Niemcy nasilay
swoj obecno na Bakanach, co w konsekwencji pozwolioby im zaj
pozycj na bezporednim przedpolu Bliskiego Wschodu. W niemieckim
kierownictwic znajdowali si zwolennicy bardziej zdecydowanych dzia-
a na tym kierunku strategicznym, poniewa w przypadku powodzenia
Niemcy mogyby opanowa wielkie zoa ropy naftowej i cakowicie
usun Royal Navy z Morza rdziemnego. Przy tym Trzecia Rzesza
dysponowaa siami, ktre w peni umoliwiay przeprowadzenie takiej
operacji, a antybrytyjskie nastroje w wiecie arabskim oddawayby do jej
dyspozycji aktywn pit kolumn" i zapewniyby poparcie.
Jednake realizacja takiej strategii wymagaa stworzenia politycznych
warunkw umoliwiajcych prowadzenie wojny / Wielk Brytani a
do ostatecznego rozstrzygnicia. Zagadnienie to byo rwnie zwizane
z ewentualnoci wojny na dwa fronty, gdyby Londyn zdoa znale ja-
kiego sojusznika na kontynencie. Dlatego Hitler uwaa, e uwzgld-
niajc aktualn sytuacj polityczn (skonno Rosji do wtrcania si
sprawy bakaskie), zanim uda si zaj Angli, w kadym przypadku
naley koniecznie usun ostatniego przeciwnika na kontynencie".
i
Tak wic dugotrwaa wojna z Wielk Brytani korzystajc ze wspar-
cia Stanw Zjednoczonych wymagaa albo zblienia ze Zwizkiem So-
wieckim, albo jego pokonania. Zdaniem Berlina cena zblienia mogaby
okaza si zbyt wygrowana. Natarcie na Bliskim Wschodzie rwnie
uwarunkowane byo stanowiskiem Zwizku Sowieckiego i pocigaoby
za sob konieczno poczynienia ustpstw. Niech, a waciwie niemo-
no znalezienia podstaw nowego sowiecko-niemieckiego kompromisu
przekonay wadze Trzeciej Rzeszy o koniecznoci militarnego rozwi-
zania problemu rosyjskiego, ktre zreszt powinno stworzy dla Nie-
miec nowe perspektywy.
W rezultacie priorytet uzyska plan Barbarossa".
Wrd przesanek takiego dziaania znalazy si rwnie motywy
ideologiczne - antykomunizm i koncepcja przestrzeni yciowej". Hi-
tler uwaa, e terytorium Niemiec jest w porwnaniu z innymi mocar-
stwami zbyt mae i ten fakt moe doprowadzi do upadku albo nawet
zniknicia narodu niemieckiego. Wynikao z tego, e Niemcy powin-
ni zdoby dla siebie nowe ziemie. Uzasadniajc t tez, Hitler napisa
w Mein Kampf. Jeeli jakie pastwo zdobyo ogromne przestrzenie, nie
oznacza to wcale, e powinno zachowa je wiecznie. W najlepszym przy-
padku wadanie takimi przestrzeniami wiadczy jedynie o sile zwycizcy
i o saboci tych, ktrzy mu si poddali. Tylko sia daje prawo wadania".
Gdzie jednak szuka tych przestrzeni, a waciwie komu naleaoby je
odebra? Kiedy mwimy o nowych ziemiach w Europie, powinnimy
przede wszystkim myle o Rosji i podporzdkowanych jej pastwach
ociennych". Nie sposb si doliczy, ilu byo ju chtnych do podziele-
nia Rosji!
Na paszczynie strategicznej tego rodzaju koncepcje stykay si
z autentycznym problemem, jakim bya patowa sytuacja w wojnie
z Wielk Brytani. Okazao si, e Niemcy nic s w stanie natychmiast
zmusi jej do kapitulacji i coraz wyraniej dziaania wojenne nabieraj
dugotrwaego charakteru. Poza tym w Berlinie uwaano, e opr sta-
wiany przez Angli wynika z jej nadziei, i do wojny wcz si Stany
Zjednoczone lub Zwizek Sowiecki. Hitler mwi wprost, e poniewa
Wielka Brytania nie kapituluje, oznacza to, i najwidoczniej zawara
z Rosj jakie tajne porozumienie i dlatego naley koniecznie najpierw
rozprawi si z Rosj".
Z powodu uporu Wielkiej Brytanii Niemcy znalazy si wic w strate-
gicznej lepej uliczce. Utrata tempa powodowaa strat czasu, ktrej nad-
95
robi ju si nie dao. Poniewa Trzecia Rzesza nie moga zmusi Sianw
Zjednoczonych do zaprzestania udzielania pomocy Wielkiej Brytanii,
Hitler doszedl do w niosku, e rozgromienie Zwizku Sowieckiego skoni
Londyn do ustpstw i rozpoczcia negocjacji pokojowych. Ta koncepcja
strategiczna, po raz pierw s/y sformuowana przez Fuhrera 13 lipca 1940
roku. w pniejszym okresie bya rozwijana i precyzowana.
Dwudziestego drugiego lipca 1940 roku Hitler przekaza swojej ge-
neralicji oglne zaoenia nowej strategii: ..Stalin kokietuje Angli. aby
zmusi j do kontynuowania wojny. Chce w ten sposb zwiza nam rce
i mie czas. aby przywaszczy sobie wszystko co chce. ale czego nie
zdobdzie, jeeli zostanie zawary pokj. Dy do tego. by Niemcy nie
stay si zbyt silne. Rosyjski problem bdzie rozwizany natarciem [...].
Rozbi rosyjsk armi albo przynajmniej zaj taki teren, eby zabez-
pieczy Berlin i lsk przed nalotami rosyjskiego lotnictwa. Podane
byoby przesunicie si w gb Rosji na tyle daleko, aby nasze lotnictwo
mogo zniszczy jej najwaniejsze orodki". Pocztkowo deklarowane
cele polityczne przyszej wojny dotyczyy tych samych obszarw, kt-
re objy porozumienia biaowieskie z 1991 roku -- pastwo ukraiskie.
federacja republik nadbatyckich, niezalene od Rosji Finlandia i Biao-
ru.
Tydzie pniej. 31 lipca 1940 roku: nadziej Anglii jest Rosja
i Ameryka. Jeeli rozwiej si nadzieje zwizane z Rosj, Ameryka take
odetnie si od Anglii, poniewa konsekwencj rozgromienia Rosji bdzie
niezwykle wzmocnienie pozycji Japonii we wschodniej Azji. Jeeli Ro-
sja /ostanie rozgromiona, Anglia straci resztki nadziei i w Europie oraz
na Bakanach wada bd Niemcy. Wniosek: Rosj naley zlikwido-
wa | . . . ] . Im szybciej rozbijemy Rosj, tym lepiej. Operacja bdzie miaa
sens jedynie wtedy, gdy zdoam) rozbi cale pastwo jednym potnym
uderzeniem. Nic wystarcz) samo zajcie jakiej czci jego terytorium".
W tym miejscu Fuhrer troch sam sobie zaprzecza. Oglnie rzecz biorc,
Hitler poszed ladami Napoleona, ktry, zetknwszy si z podobnym
problemem, rwnie uzna, e Londyn mona rzucie na kolana tylko wte-
dy. gdy zdobdzie si Moskw.
Traktujc wojn z ZSRR jako jeden / epizodw wojny z Angli. Hi-
tler nadal rozwija myl o tym, jak wane jest zwycistwo na Wschodzie
dla osignicia zwycistwa na Zachodzie. Dziewitego stycznia 1941
roku. w trakcie analiz) sytuacji / kierownictwem wojskowym. Fuhrer
ponownie poruszy! spraw nadziei Anglii na ..zmontowanie wielkiego.
96
Fra
ancuski czog Renault FT (1917 r.)
Pierwsi kursanci piotrogrodzkiej szkol) wojsk pancernych (1923 r.)
robi ju si nie dao. Poniewa Trzecia Rzesza nie moga zmusi Sianw
Zjednoczonych do zaprzestania udzielania pomocy Wielkiej Brytanii,
Hitler doszedl do w niosku, e rozgromienie Zwizku Sowieckiego skoni
Londyn do ustpstw i rozpoczcia negocjacji pokojowych. Ta koncepcja
strategiczna, po raz pierw s/y sformuowana przez Fuhrera 13 lipca 1940
roku. w pniejszym okresie bya rozwijana i precyzowana.
Dwudziestego drugiego lipca 1940 roku Hitler przekaza swojej ge-
neralicji oglne zaoenia nowej strategii: ..Stalin kokietuje Angli. aby
zmusi j do kontynuowania wojny. Chce w ten sposb zwiza nam rce
i mie czas. aby przywaszczy sobie wszystko co chce. ale czego nie
zdobdzie, jeeli zostanie zawary pokj. Dy do tego. by Niemcy nie
stay si zbyt silne. Rosyjski problem bdzie rozwizany natarciem [...].
Rozbi rosyjsk armi albo przynajmniej zaj taki teren, eby zabez-
pieczy Berlin i lsk przed nalotami rosyjskiego lotnictwa. Podane
byoby przesunicie si w gb Rosji na tyle daleko, aby nasze lotnictwo
mogo zniszczy jej najwaniejsze orodki". Pocztkowo deklarowane
cele polityczne przyszej wojny dotyczyy tych samych obszarw, kt-
re objy porozumienia biaowieskie z 1991 roku -- pastwo ukraiskie.
federacja republik nadbatyckich, niezalene od Rosji Finlandia i Biao-
ru.
Tydzie pniej. 31 lipca 1940 roku: nadziej Anglii jest Rosja
i Ameryka. Jeeli rozwiej si nadzieje zwizane z Rosj, Ameryka take
odetnie si od Anglii, poniewa konsekwencj rozgromienia Rosji bdzie
niezwykle wzmocnienie pozycji Japonii we wschodniej Azji. Jeeli Ro-
sja /ostanie rozgromiona, Anglia straci resztki nadziei i w Europie oraz
na Bakanach wada bd Niemcy. Wniosek: Rosj naley zlikwido-
wa | . . . ] . Im szybciej rozbijemy Rosj, tym lepiej. Operacja bdzie miaa
sens jedynie wtedy, gdy zdoam) rozbi cale pastwo jednym potnym
uderzeniem. Nic wystarcz) samo zajcie jakiej czci jego terytorium".
W tym miejscu Fuhrer troch sam sobie zaprzecza. Oglnie rzecz biorc,
Hitler poszed ladami Napoleona, ktry, zetknwszy si z podobnym
problemem, rwnie uzna, e Londyn mona rzucie na kolana tylko wte-
dy. gdy zdobdzie si Moskw.
Traktujc wojn z ZSRR jako jeden / epizodw wojny z Angli. Hi-
tler nadal rozwija myl o tym, jak wane jest zwycistwo na Wschodzie
dla osignicia zwycistwa na Zachodzie. Dziewitego stycznia 1941
roku. w trakcie analiz) sytuacji / kierownictwem wojskowym. Fuhrer
ponownie poruszy! spraw nadziei Anglii na ..zmontowanie wielkiego.
96
Fra
ancuski czog Renault FT (1917 r.)
Pierwsi kursanci piotrogrodzkiej szkol) wojsk pancernych (1923 r.)
Samodzielny puk czogw RKKA. Zdobyczny czog Ricardo Mk.V. (1927 r.)
Pierwszy sowiecki czog VI (rosyjski Renault. 1920 r.)
Samodzielny puk czogw RKKA. Zdobyczny czog Ricardo Mk.V. (1927 r.)
Pierwszy sowiecki czog VI (rosyjski Renault. 1920 r.)
Polska pokonana. Brze 23 wrzenia 1939 r.
oe Europ) zostao podzielone. Dla innyeh nie ma miejsca"
(Amerykaska karykatura i 1939 roku)
Polska pokonana. Brze 23 wrzenia 1939 r.
oe Europ) zostao podzielone. Dla innyeh nie ma miejsca"
(Amerykaska karykatura i 1939 roku)
Czog lekki PzKpfw II Ausf. Z
Czog lekki PzKpfw 35(t) (L.T-35)
Czog redni PzKpfw IV Ausf. Z
Czog lekki PzKpfw II Ausf. Z
Czog lekki PzKpfw 35(t) (L.T-35)
Czog redni PzKpfw IV Ausf. Z

22
O
N
U
r I

N
s
u
Czog redni T-28 / wie stokow
Czog ciki T-35 w/. 1933
*
Czog redni T-34 wz. 1940
Czog redni T-34 w/.1941
Czog redni T-28 / wie stokow
Czog ciki T-35 w/. 1933
*
Czog redni T-34 wz. 1940
Czog redni T-34 w/.1941
Czog ciki KW-1
Czog lekki T-26 (1939 r.)
Czog ciki KW-1
Czog lekki T-26 (1939 r.)
kontynentalnego bloku przeciwko Niemcom" ora/ na pomoc Stanw
Zjednoczonych i Rosji. Hitler zakada, e wadca Rosji, Stalin, jest m-
dry, nie bdzie otwarcie wystpowa przeciwko Niemcom, ale naley
koniecznie liczy si / tym. e w trudnych dla Niemiec sytuacjach bdzie
nam stwarza due kopoty. Chce zapanowa nad dziedzictwem zbied-
niaej Europy, le potrzebuje sukcesw, inspiruje go Drang nach West.
Rwnie /daje sobie doskonale spraw, e po cakowitym zwycistwie
Niemiec pooenie Rosji sianie sic bardzo trudne.
Anglikw podtrzymuje na duchu nadzieja na moliwa interwencj
Rosjan. Tylko wtedy zrezygnuj ze stawiania oporu, kiedy zostanie zni-
weczona ta ich ostatnia nadzieja [...]. Jeeli jednak zdoaj wytrzyma.
sformowa 30 40 dyw izji. a Stany Zjednoczone i Rosja oka, im pomoc.
wtedy powstanie sytuacja bardzo trudna dla Niemiec. Nie mona do tego
dopuci [...].
Dlatego koniecznie naley rozbi teraz Rosj. Wtedy Anglia albo si
podda, albo Niemcy bd kontynuoway walk z Angli w niezwykle
sprzyjajcych warunkach. Rozbicie Rosji pozwoli rwnie Japonii zwr-
ci wszystkie swoje siy przeciwko Stanom Zjednoczonym. To za po-
wstrzymaoby je przed wczeniem si do wojny.
W rozgromieniu Rosji szczeglnie wana jest kwestia czasu. Cho-
cia rosyjskie siy zbrojne to gliniany kolos bez gowy, nie sposb jed-
nak dokadnie przewidzie ich dalszego rozwoju. Poniewa w kadym
przypadku Rosj naley koniecznie pokona, najlepiej zrobi to teraz.
kiedy rosyjska armia jest pozbawiona dowdcw i zle przygotowana
[...]. Mimo wszystko jednak nie wolno nie docenia Rosjan. Dlatego
niemieckie natarcie musi by prowadzone jak najwikszymi silami [...].
Zadaniem operacji powinno by zniszczenie rosyjskich sil zbrojnych
oraz zajcie najwaniejszych orodkw gospodarczych i zniszczenie po-
zostaych rejonw przemysowych, przede wszystkim w rejonie Jekate-
rynburga (Swierdowska); poza tym naley koniecznie opanowa rejon
B
akuf . . ] .
Gigantyczne przestrzenie Rosji kryj w sobie niezmierzone bogactwa.
Niemcy wintu gospodarcze) i politycznie opanowa te przestrzenie, ale
n
' e przyczajc ich o siebie (pniej Fuhrer zmieni punkt widzenia).
W rezultacie bd wwczas dysponowa wszelkimi moliwociami, ab)
w
Przyszoci prowadzi wojny przeciwko kontynentom, wtedy nikt wi-
Ce
J nie bdzie w stanie ich zwyciy. Po przeprowadzeniu tej operacji
^
u
ropa wstrzyma oddech". Teraz Fuhrer inaczej widzia przysz map
0 7
kontynentalnego bloku przeciwko Niemcom" ora/ na pomoc Stanw
Zjednoczonych i Rosji. Hitler zakada, e wadca Rosji, Stalin, jest m-
dry, nie bdzie otwarcie wystpowa przeciwko Niemcom, ale naley
koniecznie liczy si / tym. e w trudnych dla Niemiec sytuacjach bdzie
nam stwarza due kopoty. Chce zapanowa nad dziedzictwem zbied-
niaej Europy, le potrzebuje sukcesw, inspiruje go Drang nach West.
Rwnie /daje sobie doskonale spraw, e po cakowitym zwycistwie
Niemiec pooenie Rosji sianie sic bardzo trudne.
Anglikw podtrzymuje na duchu nadzieja na moliwa interwencj
Rosjan. Tylko wtedy zrezygnuj ze stawiania oporu, kiedy zostanie zni-
weczona ta ich ostatnia nadzieja [...]. Jeeli jednak zdoaj wytrzyma.
sformowa 30 40 dyw izji. a Stany Zjednoczone i Rosja oka, im pomoc.
wtedy powstanie sytuacja bardzo trudna dla Niemiec. Nie mona do tego
dopuci [...].
Dlatego koniecznie naley rozbi teraz Rosj. Wtedy Anglia albo si
podda, albo Niemcy bd kontynuoway walk z Angli w niezwykle
sprzyjajcych warunkach. Rozbicie Rosji pozwoli rwnie Japonii zwr-
ci wszystkie swoje siy przeciwko Stanom Zjednoczonym. To za po-
wstrzymaoby je przed wczeniem si do wojny.
W rozgromieniu Rosji szczeglnie wana jest kwestia czasu. Cho-
cia rosyjskie siy zbrojne to gliniany kolos bez gowy, nie sposb jed-
nak dokadnie przewidzie ich dalszego rozwoju. Poniewa w kadym
przypadku Rosj naley koniecznie pokona, najlepiej zrobi to teraz.
kiedy rosyjska armia jest pozbawiona dowdcw i zle przygotowana
[...]. Mimo wszystko jednak nie wolno nie docenia Rosjan. Dlatego
niemieckie natarcie musi by prowadzone jak najwikszymi silami [...].
Zadaniem operacji powinno by zniszczenie rosyjskich sil zbrojnych
oraz zajcie najwaniejszych orodkw gospodarczych i zniszczenie po-
zostaych rejonw przemysowych, przede wszystkim w rejonie Jekate-
rynburga (Swierdowska); poza tym naley koniecznie opanowa rejon
B
akuf . . ] .
Gigantyczne przestrzenie Rosji kryj w sobie niezmierzone bogactwa.
Niemcy wintu gospodarcze) i politycznie opanowa te przestrzenie, ale
n
' e przyczajc ich o siebie (pniej Fuhrer zmieni punkt widzenia).
W rezultacie bd wwczas dysponowa wszelkimi moliwociami, ab)
w
Przyszoci prowadzi wojny przeciwko kontynentom, wtedy nikt wi-
Ce
J nie bdzie w stanie ich zwyciy. Po przeprowadzeniu tej operacji
^
u
ropa wstrzyma oddech". Teraz Fuhrer inaczej widzia przysz map
0 7
polityczne, Rosji pnocna Rosja /ostanie oddana Finlandii, w krajach
nadbatyckich, na Ukrainie i Biaorusi powstan protektoraty
W czasie rozmowy z Mussolinim 20 stycznia 1940 roku w Chiano
Hitler powiedzia, e ..ogln sytuacj na Wschodzie mona prawido-
wo ocenia jedynie / punktu w idzenia sytuacji na Zachodzie. Inwazja na
Wyspy Brytyjskie jest ostatnim celem [...]. Najwiksze zagroenie to
ogromny rosyjski kolos. Chocia Niemcy podpisay / Rosj bardzo wy-
godne umowy polityczne , gospodarcze, mimo wszystko lepiej pole-',
na wasnych rodkach siowych [...]. Przedtem Rosja nie stanowia ad
nego zagroenia dla Niemiec, ale teraz, w dobie lotnictwa wojskowego
mona z Rosji albo z rejonu Morza rdziemnego zmieni w dymice
ruiny rumuskie tereny roponone, yciowo wane dla pastw Osi"
Trzydziestego marca 1941 roku Fiihrer owiadczy, e istnieje obec-
nie moliwo rozgromienia Rosji, majc zabezpieczone tyy. Moliwo
taka me pojawi si szybko po raz wtry. Bybym przestpc wobec cale
go narodu niemieckiego, gdybym tego nie wykorzysta"
Wypowiedz, Hitlera wiadczo tym, e niemieckie kierownictwo po-
dejmujc decyzj o ataku na Zwizek Sowiecki, kierowao si wasnym,
strategicznym, koncepcjami, mc zas obaw przed rych napaci Sowie-
tw. Wschodniego ssiada uwaano jedynie za potencjalne, przysze za
groenie dla Niemiec. Wynika z tego. e wojna ze Zwizkiem Sowieckim
nie bya wojn prewencyjn, jak starali si pniej dowie Niemcv
(niemiecki wywiad i dyplomacja doskonale radzce sobie w dziedzinie
dezinformacji, w pozyskiwaniu informacji radziy sobie o wiele grze,
bd co bd jednak nie /dolay rozpozna sowieckich planw i si)
Naley przypuszcza, e niemieckie kierownictwo racz, dyo do
wprowadzenia w ycie sformuowanej przez Hitlera podstawowej zasa
dy niemieckiej polityki zagranicznej: Nigdy nie godzi si z .sinieniem
dwoch wielkich mocarstw w Europie".
Dugotrwaa wojna na Zachodzie, stopniowe nasilanie si prowadzo-
nej przez Wielk Brytani blokady gospodarcze, powodoway, e zupe-
nie realnie zaczai grozi Trzeciej Rzeszy krach ekonomiczny. Dlatego
tez w Berlinie podjto decyzj, by zdoby tak przestrze yciow".
aby Niemcy, ..chronione przed blokad, skonsolidowane terytorialnie
i uniezalenione gospodarczo od importu surowcw strategicznych" byh
w stanie wytrzyma dugotrwa w ojn z Wielk Brytani i Stanami Zied-
noczonyom
A
wic poza motywacjami strategicznymi, wanym proble-
mem dla Niemiec byy ,ch ekonomiczne moliwoci prowadzenia du-
98
gotrwaej wojny. Inny problem dotyczy ograniczonych zasobw kraju.
uzupenianych za porednictwem handlu zagranicznego. W czasie wojny
i przy blokadzie prowadzonej przez Wielk Brytani moliwoci Trzeciej
Rzeszy wykorzystywania rynkw pozaeuropejskich ulegy powanemu
ograniczeniu.
W konsekwencji Niemcy stany w obliczu wyboru: albo w jak naj-
krtszym czasie wielokrotnie wzmocni narzdzie blitzkriegu Wehr-
macht i nadal zwycia przeciwnikw po kolei, albo rozszerzy baz
przemysw o-wojskow i tym samym straci czas. Wykorzystayby to
jednak nieprzyjacielskie wielkie mocarstwa, z ktrych poczon po-
tg gospodarcza Niemcy nic byy w sianie rywalizowa. Zwolennicy
koncepcji gbokiego" zbrojenia (na przykad szef Zarzdu Gospodarki
Wojennej i Uzbrojenia genera Georg Thomas) wychodzili z zaoenia.
e Niemcy s w stanie wytrzyma dugotrwa wojn i dlatego pow in-
ny rozszerza wewntrzn baz surowcow, zwiksza liczb przedsi-
biorstw zbrojeniowych, tworzy due rezerwy surowcw i uzbrojenia.
Jednake Hitler postanowi} wybra szybkie" rozwizanie problemu.
Uwaa, e przestawienie gospodarki z pokojowej na wojenn wymaga-
oby zbyt wielu powice od ludnoci, i nie chcia ogranicza produkcji
nieprzeznaczonej na potrzeby wojska oraz obnia poziomu ycia Niem-
cw. Niemieckie kierownictwo postawio na byskawiczne odniesienie
zwycistwa nad Zwizkiem Sowieckim, liczc na to. e zdoa osign
swj cel, w maksymalny sposb wykorzystujc ju istniejc baz gospo-
darcz, a w pniejszym okresie, dziki zdobytym sowieckim zasobom.
intensywnie rozbuduje swj przemys, by kontynuowa walk z Wielk
Brytani i Stanami Zjednoczonymi.
W 1939 roku Niemcy mogy we wasnym zakresie zapewnie sobie
dostawy takich bogactw strategicznych jak wgiel, ruda elaza, ropa naf-
towa, mied. ow. siarka i piryt, aluminium, ruda manganowa, chrom.
wena, rt i fosfat) zaledwie w 18 procentach (w ZSRR wskanik ten do-
chodzi do 82,5 procent). Wydobycie ropy naftowej i surowcowe zapasy
Niemiec nawet po zwycistwie nad Francj byy ograniczone. Ju na w io-
sn 1941 roku stao si oczywiste, e zapasy paliwa i kauczuku wystarcz
Miedwie do jesieni, a zapasy metali kolorowych nie pokrywaj nawet bie-
cego zapotrzebowania, nie wspominajc o rzeczywistych potrzebach.
Napita sytuacja istniaa rwnie w zaopatrzeniu w ywno. Oglnie
rzecz biorc, gospodarcze moliwoci Niemiec nic odpowiaday celom
i zadaniom wojny ze Zwizkiem Sowieckim, ktry dysponowa rozbu-
oo
polityczne, Rosji pnocna Rosja /ostanie oddana Finlandii, w krajach
nadbatyckich, na Ukrainie i Biaorusi powstan protektoraty
W czasie rozmowy z Mussolinim 20 stycznia 1940 roku w Chiano
Hitler powiedzia, e ..ogln sytuacj na Wschodzie mona prawido-
wo ocenia jedynie / punktu w idzenia sytuacji na Zachodzie. Inwazja na
Wyspy Brytyjskie jest ostatnim celem [...]. Najwiksze zagroenie to
ogromny rosyjski kolos. Chocia Niemcy podpisay / Rosj bardzo wy-
godne umowy polityczne , gospodarcze, mimo wszystko lepiej pole-',
na wasnych rodkach siowych [...]. Przedtem Rosja nie stanowia ad
nego zagroenia dla Niemiec, ale teraz, w dobie lotnictwa wojskowego
mona z Rosji albo z rejonu Morza rdziemnego zmieni w dymice
ruiny rumuskie tereny roponone, yciowo wane dla pastw Osi"
Trzydziestego marca 1941 roku Fiihrer owiadczy, e istnieje obec-
nie moliwo rozgromienia Rosji, majc zabezpieczone tyy. Moliwo
taka me pojawi si szybko po raz wtry. Bybym przestpc wobec cale
go narodu niemieckiego, gdybym tego nie wykorzysta"
Wypowiedz, Hitlera wiadczo tym, e niemieckie kierownictwo po-
dejmujc decyzj o ataku na Zwizek Sowiecki, kierowao si wasnym,
strategicznym, koncepcjami, mc zas obaw przed rych napaci Sowie-
tw. Wschodniego ssiada uwaano jedynie za potencjalne, przysze za
groenie dla Niemiec. Wynika z tego. e wojna ze Zwizkiem Sowieckim
nie bya wojn prewencyjn, jak starali si pniej dowie Niemcv
(niemiecki wywiad i dyplomacja doskonale radzce sobie w dziedzinie
dezinformacji, w pozyskiwaniu informacji radziy sobie o wiele grze,
bd co bd jednak nie /dolay rozpozna sowieckich planw i si)
Naley przypuszcza, e niemieckie kierownictwo racz, dyo do
wprowadzenia w ycie sformuowanej przez Hitlera podstawowej zasa
dy niemieckiej polityki zagranicznej: Nigdy nie godzi si z .sinieniem
dwoch wielkich mocarstw w Europie".
Dugotrwaa wojna na Zachodzie, stopniowe nasilanie si prowadzo-
nej przez Wielk Brytani blokady gospodarcze, powodoway, e zupe-
nie realnie zaczai grozi Trzeciej Rzeszy krach ekonomiczny. Dlatego
tez w Berlinie podjto decyzj, by zdoby tak przestrze yciow".
aby Niemcy, ..chronione przed blokad, skonsolidowane terytorialnie
i uniezalenione gospodarczo od importu surowcw strategicznych" byh
w stanie wytrzyma dugotrwa w ojn z Wielk Brytani i Stanami Zied-
noczonyom
A
wic poza motywacjami strategicznymi, wanym proble-
mem dla Niemiec byy ,ch ekonomiczne moliwoci prowadzenia du-
98
gotrwaej wojny. Inny problem dotyczy ograniczonych zasobw kraju.
uzupenianych za porednictwem handlu zagranicznego. W czasie wojny
i przy blokadzie prowadzonej przez Wielk Brytani moliwoci Trzeciej
Rzeszy wykorzystywania rynkw pozaeuropejskich ulegy powanemu
ograniczeniu.
W konsekwencji Niemcy stany w obliczu wyboru: albo w jak naj-
krtszym czasie wielokrotnie wzmocni narzdzie blitzkriegu Wehr-
macht i nadal zwycia przeciwnikw po kolei, albo rozszerzy baz
przemysw o-wojskow i tym samym straci czas. Wykorzystayby to
jednak nieprzyjacielskie wielkie mocarstwa, z ktrych poczon po-
tg gospodarcza Niemcy nic byy w sianie rywalizowa. Zwolennicy
koncepcji gbokiego" zbrojenia (na przykad szef Zarzdu Gospodarki
Wojennej i Uzbrojenia genera Georg Thomas) wychodzili z zaoenia.
e Niemcy s w stanie wytrzyma dugotrwa wojn i dlatego pow in-
ny rozszerza wewntrzn baz surowcow, zwiksza liczb przedsi-
biorstw zbrojeniowych, tworzy due rezerwy surowcw i uzbrojenia.
Jednake Hitler postanowi} wybra szybkie" rozwizanie problemu.
Uwaa, e przestawienie gospodarki z pokojowej na wojenn wymaga-
oby zbyt wielu powice od ludnoci, i nie chcia ogranicza produkcji
nieprzeznaczonej na potrzeby wojska oraz obnia poziomu ycia Niem-
cw. Niemieckie kierownictwo postawio na byskawiczne odniesienie
zwycistwa nad Zwizkiem Sowieckim, liczc na to. e zdoa osign
swj cel, w maksymalny sposb wykorzystujc ju istniejc baz gospo-
darcz, a w pniejszym okresie, dziki zdobytym sowieckim zasobom.
intensywnie rozbuduje swj przemys, by kontynuowa walk z Wielk
Brytani i Stanami Zjednoczonymi.
W 1939 roku Niemcy mogy we wasnym zakresie zapewnie sobie
dostawy takich bogactw strategicznych jak wgiel, ruda elaza, ropa naf-
towa, mied. ow. siarka i piryt, aluminium, ruda manganowa, chrom.
wena, rt i fosfat) zaledwie w 18 procentach (w ZSRR wskanik ten do-
chodzi do 82,5 procent). Wydobycie ropy naftowej i surowcowe zapasy
Niemiec nawet po zwycistwie nad Francj byy ograniczone. Ju na w io-
sn 1941 roku stao si oczywiste, e zapasy paliwa i kauczuku wystarcz
Miedwie do jesieni, a zapasy metali kolorowych nie pokrywaj nawet bie-
cego zapotrzebowania, nie wspominajc o rzeczywistych potrzebach.
Napita sytuacja istniaa rwnie w zaopatrzeniu w ywno. Oglnie
rzecz biorc, gospodarcze moliwoci Niemiec nic odpowiaday celom
i zadaniom wojny ze Zwizkiem Sowieckim, ktry dysponowa rozbu-
oo
dowanym kompleksem wojskowo-przemysowym, ogromn przewag
w moliwociach mobilizacji i wykorzystania niezbdnego do prowadze-
nia wojny potencjau ekonomicznego kraju, a take nie napotyka tak
wielu problemw w zapewnieniu gospodarce niezbdnych zasobw.
Umocnieniu si w wiadomoci niemieckiego kierownictwa koncep-
cji ..pochodu na Wschd" sprzyjao rwnie to. e niemiecki wywiad
dysponowa bardzo skpymi informacjami o sowieckich siach zbrojnych
i ocenia Armi Czerwon na podstawie przebiegu walk w czasie wojny
sow iecko-fiskiej. W poczeniu z. wynikajcym z byskawicznego roz-
gromienia najsilniejszej w Europie armii francuskiej, przecenianiem w la
snych sil doprowadzio to do wycignicia mylnego wniosku o sabo
sowieckich sil zbrojnych.
W rezultacie 5 grudnia 1940 roku Hitler owiadczy na kolejnej kon-
ferencji: ..Rosjanie ustpuj nam pod wzgldem uzbrojenia [...]. Nasz
czog PzKpfw III z armat 50 mm wyranie gruje nad rosyjskimi ma-
szynami. Rosyjskie czogi w wikszoci maj slaby pancerz. Rosjanin
jest niepenowartociowym czowiekiem (w lej kwestii istnieje prze-
ciwstawna opinia, e kady optany rasow lub klasow ideologi czo-
wiek jest umysowo ograniczony - Autor). Wojsko nie ma prawdziwych
dowdcw [...]. Na wiosn bdziemy dysponowali wyran przewaga
w kadrze dowdczej, wyposaeniu materiaowym i wojskach. Niewt-
pliwie Rosjanie bd dysponowali tym samym, ale niszej jakoci. Jee
li takiej armii zada si potny cios. rozgromienie jej jest nieuniknione
[...]. Naley oczekiwa, e rosyjska armia ju przy pierwszym uderzeniu
niemieckich wojsk poniesie jeszcze wiksz klsk ni armia francuska
w 1940 roku". W tej ostatniej kwestii Fiihrer mia racj: sowieckie wol-
ska ponis) w pierwszych miesicach wojin klsk jeszcze bardziej ka-
tastrofaln ni Francuzi, c jednak z lego? .leszcze nawet nie zaczlimy
walczy. Na kady nasz fortel Rosjanie odpow iadaj niedajc si prze-
w idzie gupot" uprzedza! rodakw Bismarck i nie radzi pcha si do
Rosji, ale nie ma prorokw we wasnym kraju.
A olo cala informacja wywiadowcza, jak w przeddzie wojny eks-
ponowa szef Sztabu Generalnego wojsk ldowych: Skpe dane o rosyj-
skich czogach: ustpuj naszym pod wzgldem opancerzenia i szybkoci
(?). Maksymalne opancerzenie 30 mm | . . . J. Przyrzdy optyczne bardzo
zle mtne szkl, may kt widzenia". Co prawda, lo prawda, niemiecka
optyka bya o niebo lepsza. Ale ile jeszcze niespodzianek czekao gene-
100
raa Haidera, ile nowego musia si jeszcze dowiedzie w przyszoci
o rosyjskiej technice!
W Berlinie zapanowao przekonanie, e ZSRR jest nie tylko kluczo-
wym elementem strategii przyszego zwycistwa nad Wielk Brytani,
ale rwnie do sabym przeciwnikiem, ktrego rozbicie pozwoli
Niemcom przechyli szal zwycistwa na swoj stron. Haider tuma-
czy swojemu koledze, szefowi niemieckiego Sztabu Generalnego: So-
wiecka Rosja przypomina szyb w oknie. Trzeba tylko raz uderzy w ni
pici i wszystko rozleci si na kawaki". Wierzono powszechnie, e
Rosj uda si zwyciy atwiej ni Francj, e kampania na Wschodzie
nie wie si z wikszym ryzykiem. I Teutoni chtnie szykowali si do
nowej krucjaty, od ktrej zaleao dalsze istnienie Rzeszy.
Gwny militarny cel marszu na wschd" polega na szybkim obez-
wadnieniu jednego przeciwnika w wojnie na dwa fronty, by nastpnie
caymi siami uderzy na drugiego". Przy opracowaniu planu operacji
Barbarossa" niemieckie dowdztwo wychodzio z nastpujcych zao-
e:
1. Wyjtkowe rozmiary terytorium Rosji absolutnie wykluczaj jej
cakowity podbj.
2. Aby odnie zwycistwo w wojnie z ZSRR wystarczy osign
najwaniejsz rubie operacyjno-strategiczn, a konkretnie Imi Lenin-
grad-Moskwa-Stalingrad Kaukaz, co praktycznie uniemoliwi Rosji
stawianie zbrojnego oporu, poniewa jej wojska zostan odcite od ich
baz, a przede wszystkim od zaopatrzenia w rop naftow.
3. Aby osign ten cel. niezbdne jest szybkie rozbicie Armii Czer-
wonej. Naley je przeprowadzi w terminie niepozwalajcym na moli-
wo zaistnienia wojny na dwa fronty.
Prace nad operacj przeciwko Zwizkowi Sowieckiemu rozpoczty
si po tym. jak 21 22 lipca niemieckie dowdztwo otrzymao odpowied-
nie rozkazy i przystpio do przygotowywania planu operacyjnego. Og-
em sporzdzono okoo dwunastu wariantw planu i szkicw operacyj-
nych. Jako jeden z pierwszych przedstawi 26 lipca swj wariant szel
wydziau Obce Armie Wschd Eberhard Kinzel. Uwaa on. e gwne
Uderzenie powinno by zadane w kierunku na Moskw, a nastpnie pro-
ponowa wykonanie zwrotu zaczepnego na tyy sowieckiego zgrupowa-
nia na Ukrainie, ktre musiaoby wwczas walczy z odwrconym fron-
tem. Dwudziestego sidmego lipca szef wydziau operacyjnego Sztabu
Generalnego pukownik X. Greifenberg zaproponowa wariant alterna-
HU
dowanym kompleksem wojskowo-przemysowym, ogromn przewag
w moliwociach mobilizacji i wykorzystania niezbdnego do prowadze-
nia wojny potencjau ekonomicznego kraju, a take nie napotyka tak
wielu problemw w zapewnieniu gospodarce niezbdnych zasobw.
Umocnieniu si w wiadomoci niemieckiego kierownictwa koncep-
cji ..pochodu na Wschd" sprzyjao rwnie to. e niemiecki wywiad
dysponowa bardzo skpymi informacjami o sowieckich siach zbrojnych
i ocenia Armi Czerwon na podstawie przebiegu walk w czasie wojny
sow iecko-fiskiej. W poczeniu z. wynikajcym z byskawicznego roz-
gromienia najsilniejszej w Europie armii francuskiej, przecenianiem w la
snych sil doprowadzio to do wycignicia mylnego wniosku o sabo
sowieckich sil zbrojnych.
W rezultacie 5 grudnia 1940 roku Hitler owiadczy na kolejnej kon-
ferencji: ..Rosjanie ustpuj nam pod wzgldem uzbrojenia [...]. Nasz
czog PzKpfw III z armat 50 mm wyranie gruje nad rosyjskimi ma-
szynami. Rosyjskie czogi w wikszoci maj slaby pancerz. Rosjanin
jest niepenowartociowym czowiekiem (w lej kwestii istnieje prze-
ciwstawna opinia, e kady optany rasow lub klasow ideologi czo-
wiek jest umysowo ograniczony - Autor). Wojsko nie ma prawdziwych
dowdcw [...]. Na wiosn bdziemy dysponowali wyran przewaga
w kadrze dowdczej, wyposaeniu materiaowym i wojskach. Niewt-
pliwie Rosjanie bd dysponowali tym samym, ale niszej jakoci. Jee
li takiej armii zada si potny cios. rozgromienie jej jest nieuniknione
[...]. Naley oczekiwa, e rosyjska armia ju przy pierwszym uderzeniu
niemieckich wojsk poniesie jeszcze wiksz klsk ni armia francuska
w 1940 roku". W tej ostatniej kwestii Fiihrer mia racj: sowieckie wol-
ska ponis) w pierwszych miesicach wojin klsk jeszcze bardziej ka-
tastrofaln ni Francuzi, c jednak z lego? .leszcze nawet nie zaczlimy
walczy. Na kady nasz fortel Rosjanie odpow iadaj niedajc si prze-
w idzie gupot" uprzedza! rodakw Bismarck i nie radzi pcha si do
Rosji, ale nie ma prorokw we wasnym kraju.
A olo cala informacja wywiadowcza, jak w przeddzie wojny eks-
ponowa szef Sztabu Generalnego wojsk ldowych: Skpe dane o rosyj-
skich czogach: ustpuj naszym pod wzgldem opancerzenia i szybkoci
(?). Maksymalne opancerzenie 30 mm | . . . J. Przyrzdy optyczne bardzo
zle mtne szkl, may kt widzenia". Co prawda, lo prawda, niemiecka
optyka bya o niebo lepsza. Ale ile jeszcze niespodzianek czekao gene-
100
raa Haidera, ile nowego musia si jeszcze dowiedzie w przyszoci
o rosyjskiej technice!
W Berlinie zapanowao przekonanie, e ZSRR jest nie tylko kluczo-
wym elementem strategii przyszego zwycistwa nad Wielk Brytani,
ale rwnie do sabym przeciwnikiem, ktrego rozbicie pozwoli
Niemcom przechyli szal zwycistwa na swoj stron. Haider tuma-
czy swojemu koledze, szefowi niemieckiego Sztabu Generalnego: So-
wiecka Rosja przypomina szyb w oknie. Trzeba tylko raz uderzy w ni
pici i wszystko rozleci si na kawaki". Wierzono powszechnie, e
Rosj uda si zwyciy atwiej ni Francj, e kampania na Wschodzie
nie wie si z wikszym ryzykiem. I Teutoni chtnie szykowali si do
nowej krucjaty, od ktrej zaleao dalsze istnienie Rzeszy.
Gwny militarny cel marszu na wschd" polega na szybkim obez-
wadnieniu jednego przeciwnika w wojnie na dwa fronty, by nastpnie
caymi siami uderzy na drugiego". Przy opracowaniu planu operacji
Barbarossa" niemieckie dowdztwo wychodzio z nastpujcych zao-
e:
1. Wyjtkowe rozmiary terytorium Rosji absolutnie wykluczaj jej
cakowity podbj.
2. Aby odnie zwycistwo w wojnie z ZSRR wystarczy osign
najwaniejsz rubie operacyjno-strategiczn, a konkretnie Imi Lenin-
grad-Moskwa-Stalingrad Kaukaz, co praktycznie uniemoliwi Rosji
stawianie zbrojnego oporu, poniewa jej wojska zostan odcite od ich
baz, a przede wszystkim od zaopatrzenia w rop naftow.
3. Aby osign ten cel. niezbdne jest szybkie rozbicie Armii Czer-
wonej. Naley je przeprowadzi w terminie niepozwalajcym na moli-
wo zaistnienia wojny na dwa fronty.
Prace nad operacj przeciwko Zwizkowi Sowieckiemu rozpoczty
si po tym. jak 21 22 lipca niemieckie dowdztwo otrzymao odpowied-
nie rozkazy i przystpio do przygotowywania planu operacyjnego. Og-
em sporzdzono okoo dwunastu wariantw planu i szkicw operacyj-
nych. Jako jeden z pierwszych przedstawi 26 lipca swj wariant szel
wydziau Obce Armie Wschd Eberhard Kinzel. Uwaa on. e gwne
Uderzenie powinno by zadane w kierunku na Moskw, a nastpnie pro-
ponowa wykonanie zwrotu zaczepnego na tyy sowieckiego zgrupowa-
nia na Ukrainie, ktre musiaoby wwczas walczy z odwrconym fron-
tem. Dwudziestego sidmego lipca szef wydziau operacyjnego Sztabu
Generalnego pukownik X. Greifenberg zaproponowa wariant alterna-
HU
tywny: gwne zgrupowanie skadajce si ze 100 dywizji przeprawa
dzi uderzenie na Ukrainie, rozbije znajdujce si tam sowieckie wojska.
a nastpnie zacznie rozwija natarcie na Moskw. Warianty te nie uzy-
skay poparcia.
Pitego sierpnia szef sztabu 18. Armii genera Erich Marcks przesta
wi Unternehmen Fritz. Wedug niego 147 niemieckich dywizji rozwi-
nitych w dwch grupach armii na kierunku moskiewskim i kijowskim
miay wykona gwne uderzenie na Moskw, a po jej zajciu wykona
czci wojsk zwrot zaczepny, aby wesprze wojska dziaajce na Ukra
inie. Operacj powinno zakoczy wyjcie niemieckich jednostek na li-
ni Archangielsk Gorkij- Rostw nad Donem.
Na pocztku wrzenia I gwny kwatermistrz Sztabu Generalnego
wojsk ldowych Wehrmachtu genera Friedrich Paulus otrzyma zada
nie, aby na podstawie zaoe Marcksa sporzdzi oglny plan kampa-
nii. Polecenie wykona do 29 padziernika 1940 roku. Jednake dalsze
rozpracowanie zagadnienia wojny z ZSRR doprowadzio do pojawie-
nia si kilku nowych wariantw. Na przykad 15 wrzenia 1940 roku
wydzia operacyjny sztabu OKW przygotowa wariant podpukownika
B. Lossberga, zgodnie z ktrym zakadano rozwinicie przeciwko ZSRR
trzech grup armii. Dwie miay rozwin si na pnoc od Polesia i prze-
prowadzi natarcia w krajach nadbatyckich i w Biaorusi. rodkowa gru-
pa armii po dojciu do Smoleska powinna rozpocz pauz operacyjn.
a w razie potrzeby wesprze grup pnocn w natarciu na Leningrad.
Poudniowa grupa armii miaa dwoma zgrupowaniami uderzeniowymi
wykona z rejonu Lublina i z Rumunii zbiene uderzenia w kierunku
na Dniepropietrowsk w celu otoczenia i zniszczenia sowieckich wojsk
na Ukrainie. Oglnym celem kampanii byo osignicie rubiey Archan-
gielsk Gorkij Stalingrad Rostw.
Poza oglnymi pracami planistycznymi w Sztabie Generalnym wojsk
ldowych w listopadzie i w grudniu prowadzono gry wojenne, w ktrych
dopracowywano szczegowo kwestie rozwijania wojsk, wspdziaania
oraz podzia sil i rodkw. Co prawda analiza wszystkich tych zagadnie
potwierdzia opini, e jeli nic uda si w zdecydowany sposb zama
rosyjskiego oporu przed osigniciem rubie) Kijw Misk Jezioro
(zudzkic. niemieckim wojskom nie wystarcz) sil. by prowadzi operacje
na obszarze coraz bardziej rozszerzajcego si ku wschodowi leja.
Mimo to jednak uznano, e niemieckie wojska s w stanie zada zde-
cydowana. klsk gwnym silom Armii Czerwonej w strefie nadgranicz-
102
nej wytyczonej od wschodu rzekami Dwina i Dniepr. By moe zdoa
to doprowadzi do upadku ZSRR i pozwoli unikn w przyszoci zacie-
kych walk. W czasie gier wojennych niemieckie dowdztwo doszo do
wniosku, e konieczne jest prowadzenie dziaa jednoczenie na trzech
kierunkach leningradzkim, moskiewskim i kijowskim.
W konsekwencji zmianie ulega cala wytyczna ..marszu na wschd".
Przypomnijmy, e wydajc rozkaz o zaplanowaniu operacji Barbaros-
sa, Hitler uwaa, e operacja bdzie miaa sens tylko wwczas, jeeli
rozbijemy to pastwo w caoci jednym gwatownym uderzeniem. Zaj-
cie tylko jakiej czci jego terytorium nie wystarcza". Tym samym Fuh-
rer przyznawa, e w kadym innym przypadku cay marsz na wschd
nie ma sensu. Kiedy jednak 5 grudnia przedstawiono mu kocow stra-
tegiczn wersj operacji przeciwko ZSRR. zgodzi si. e natarcie nale-
y poprowadzi tak daleko na wschd, aby rosyjskie lotnictwo nie mogo
wykonywa nalotw na terytorium niemieckiej Rzeszy, i aby z drugiej
strony niemieckie lotnictwo mogo atakowa z powietrza rosyjskie rejo-
ny wojskowo-przemysowe".
Dlatego te w Dyrektywie nr 21 z 1X grudnia 1940 roku stwierdzono,
e ostatecznym celem operacji jest utworzenie rubiey obronnej przeciw-
ko azjatyckiej Rosji na oglnej linii Woga Archangielsk [....] w przy-
padku zaistniaej koniecznoci ostatni rejon przemysowy, jaki pozostanie
w posiadaniu Rosjan na Uralu, mona bdzie sparaliowa przy pomocy
lotnictwa". Hitler mia rwnie nadziej, e Jeeli Rosjanie w wyniku
naszych uderze ponios klsk, to od pewnego momentu, podobnie jak
miao to miejsce w Polsce, przestanie funkcjonowa transport, czno
itd. i nastpi cakowita dezorganizacja".
Zgodnie z planem operacji Barbarossa" zakadano, e do 15 maja
1941 roku zakoczone zostan przygotowania do uderzenia na ZSRR
siami trzech grup armii dziaajcych na kierunkach leningradzkim. mo-
skiewskim i kijowskim. Operacj naleao przeprowadzi w taki sposb.
aby zniszczy znajdujce si w Rosji Zachodniej masy wojsk jak naj-
szybciej, wyprowadzajc w gb pancerne grupy uderzeniowe i uniemo-
liwiajc wyprowadzenie zdolnych o walki wojsk na przestrzenie rosyj-
skiego terytorium".
Grupa Armii Pnoc" otrzymaa zadanie zniszczenia sowieckich
Wojsk w krajach nadbatyckich i opanowania batyckich portw, w tym
take Leningradu oraz Kronsztadu, i pozbawienia sowieckiej marynarki
punktw oporu. Uzyskanie powodzenia na tym kierunku zabezpieczy-
tywny: gwne zgrupowanie skadajce si ze 100 dywizji przeprawa
dzi uderzenie na Ukrainie, rozbije znajdujce si tam sowieckie wojska.
a nastpnie zacznie rozwija natarcie na Moskw. Warianty te nie uzy-
skay poparcia.
Pitego sierpnia szef sztabu 18. Armii genera Erich Marcks przesta
wi Unternehmen Fritz. Wedug niego 147 niemieckich dywizji rozwi-
nitych w dwch grupach armii na kierunku moskiewskim i kijowskim
miay wykona gwne uderzenie na Moskw, a po jej zajciu wykona
czci wojsk zwrot zaczepny, aby wesprze wojska dziaajce na Ukra
inie. Operacj powinno zakoczy wyjcie niemieckich jednostek na li-
ni Archangielsk Gorkij- Rostw nad Donem.
Na pocztku wrzenia I gwny kwatermistrz Sztabu Generalnego
wojsk ldowych Wehrmachtu genera Friedrich Paulus otrzyma zada
nie, aby na podstawie zaoe Marcksa sporzdzi oglny plan kampa-
nii. Polecenie wykona do 29 padziernika 1940 roku. Jednake dalsze
rozpracowanie zagadnienia wojny z ZSRR doprowadzio do pojawie-
nia si kilku nowych wariantw. Na przykad 15 wrzenia 1940 roku
wydzia operacyjny sztabu OKW przygotowa wariant podpukownika
B. Lossberga, zgodnie z ktrym zakadano rozwinicie przeciwko ZSRR
trzech grup armii. Dwie miay rozwin si na pnoc od Polesia i prze-
prowadzi natarcia w krajach nadbatyckich i w Biaorusi. rodkowa gru-
pa armii po dojciu do Smoleska powinna rozpocz pauz operacyjn.
a w razie potrzeby wesprze grup pnocn w natarciu na Leningrad.
Poudniowa grupa armii miaa dwoma zgrupowaniami uderzeniowymi
wykona z rejonu Lublina i z Rumunii zbiene uderzenia w kierunku
na Dniepropietrowsk w celu otoczenia i zniszczenia sowieckich wojsk
na Ukrainie. Oglnym celem kampanii byo osignicie rubiey Archan-
gielsk Gorkij Stalingrad Rostw.
Poza oglnymi pracami planistycznymi w Sztabie Generalnym wojsk
ldowych w listopadzie i w grudniu prowadzono gry wojenne, w ktrych
dopracowywano szczegowo kwestie rozwijania wojsk, wspdziaania
oraz podzia sil i rodkw. Co prawda analiza wszystkich tych zagadnie
potwierdzia opini, e jeli nic uda si w zdecydowany sposb zama
rosyjskiego oporu przed osigniciem rubie) Kijw Misk Jezioro
(zudzkic. niemieckim wojskom nie wystarcz) sil. by prowadzi operacje
na obszarze coraz bardziej rozszerzajcego si ku wschodowi leja.
Mimo to jednak uznano, e niemieckie wojska s w stanie zada zde-
cydowana. klsk gwnym silom Armii Czerwonej w strefie nadgranicz-
102
nej wytyczonej od wschodu rzekami Dwina i Dniepr. By moe zdoa
to doprowadzi do upadku ZSRR i pozwoli unikn w przyszoci zacie-
kych walk. W czasie gier wojennych niemieckie dowdztwo doszo do
wniosku, e konieczne jest prowadzenie dziaa jednoczenie na trzech
kierunkach leningradzkim, moskiewskim i kijowskim.
W konsekwencji zmianie ulega cala wytyczna ..marszu na wschd".
Przypomnijmy, e wydajc rozkaz o zaplanowaniu operacji Barbaros-
sa, Hitler uwaa, e operacja bdzie miaa sens tylko wwczas, jeeli
rozbijemy to pastwo w caoci jednym gwatownym uderzeniem. Zaj-
cie tylko jakiej czci jego terytorium nie wystarcza". Tym samym Fuh-
rer przyznawa, e w kadym innym przypadku cay marsz na wschd
nie ma sensu. Kiedy jednak 5 grudnia przedstawiono mu kocow stra-
tegiczn wersj operacji przeciwko ZSRR. zgodzi si. e natarcie nale-
y poprowadzi tak daleko na wschd, aby rosyjskie lotnictwo nie mogo
wykonywa nalotw na terytorium niemieckiej Rzeszy, i aby z drugiej
strony niemieckie lotnictwo mogo atakowa z powietrza rosyjskie rejo-
ny wojskowo-przemysowe".
Dlatego te w Dyrektywie nr 21 z 1X grudnia 1940 roku stwierdzono,
e ostatecznym celem operacji jest utworzenie rubiey obronnej przeciw-
ko azjatyckiej Rosji na oglnej linii Woga Archangielsk [....] w przy-
padku zaistniaej koniecznoci ostatni rejon przemysowy, jaki pozostanie
w posiadaniu Rosjan na Uralu, mona bdzie sparaliowa przy pomocy
lotnictwa". Hitler mia rwnie nadziej, e Jeeli Rosjanie w wyniku
naszych uderze ponios klsk, to od pewnego momentu, podobnie jak
miao to miejsce w Polsce, przestanie funkcjonowa transport, czno
itd. i nastpi cakowita dezorganizacja".
Zgodnie z planem operacji Barbarossa" zakadano, e do 15 maja
1941 roku zakoczone zostan przygotowania do uderzenia na ZSRR
siami trzech grup armii dziaajcych na kierunkach leningradzkim. mo-
skiewskim i kijowskim. Operacj naleao przeprowadzi w taki sposb.
aby zniszczy znajdujce si w Rosji Zachodniej masy wojsk jak naj-
szybciej, wyprowadzajc w gb pancerne grupy uderzeniowe i uniemo-
liwiajc wyprowadzenie zdolnych o walki wojsk na przestrzenie rosyj-
skiego terytorium".
Grupa Armii Pnoc" otrzymaa zadanie zniszczenia sowieckich
Wojsk w krajach nadbatyckich i opanowania batyckich portw, w tym
take Leningradu oraz Kronsztadu, i pozbawienia sowieckiej marynarki
punktw oporu. Uzyskanie powodzenia na tym kierunku zabezpieczy-
loby szlaki morskie, ktrymi przewoono szwedzk rud elaza i fiski
nikiel, a take pozwolioby nawiza bezporedni kontakt na froncie l
dowym ze sprzymierzon Finlandi. W celu zrealizowania tego zadania
GA Pnoc" wykonywaa gwne uderzenie w kierunku Dwiska (Dy
neburg, Daugavpils), wysuwajc wzmocnione prawe skrzydo moliwie
jak najszybciej na pnocny zachd od Opoczki. Miao to" na celu unie
moliu ieme wycofania si sowieckich wojsk z krajw nadbatyckich na
wschd i stworzenie warunkw do szybkiego marszu na Leningrad.
Nacierajca na skrzydach dwoma silnymi zgrupowaniami Grup
Armii ..rodek" miaa rozczonkowa wojska przeciwnika na Biaorusi
i zbienymi uderzeniami si szybkich na poudnie i na pnoc od Mi
ska opanowa rejon Smoleska. W pniejszym okresie, wspdziaaj,
z GA Pnoc", powinna zniszczy sowieckie wojska w krajach nadba
tyckich oraz w rejonie Leningradu.
Zadaniem Grupy Armii Poudnie" byo wykonanie wzmocnionyn
lewym skrzydem szybkiego przeamania w kierunku Kijowa. Oglnie
rzecz biorc, miaa ona zniszczy sowieckie wojska w Galicji i na za
chodniej Ukrainie, a jej szybkie zwizki taktyczne jak najszybciej opa-
nowa przeprawy przez Dniepr w okolicach Kijowa i poniej miasta
Nastpnie naleao opanowa bogat) rolniczy okrg doniecki."kopalnie
wgla i zakady przemysowe Zagbia Donieckiego oraz kaukaskie zo
a roponosne.
Do uderzenia na pnocy zamierzano rozwin jeszcze jedno zgru-
powanie wojsk. Na terenie Finlandii koncentrowaa si niemiecka armia
Norwegia" oraz dwie fiskie Poudniowo-Wschodnia" i Karelska"
Niemcy prowadzilib) dziaania na kierunkach uchtinskim. kandaaskim
oraz murmaskim, natomiast Finowie na Przesu ku Karelskim i na pol
noc od mego. liskie wojska mia) wej w styczno z jednostkami
Grupy Armii Pnoc" w rejonie Leningradu i nad rzek wir.
Niemieckie dowdztwo zdawao sobie spraw, ze Wehrmachtowi
moe nie wystarczy si do prowadzenia pomylnych dziaa jednocze-
nie na wszystkich kierunkach strategicznych, dlatego te plan operacji
przewidywa zatrzymanie natarcia Grupy Armii rodek" na linii Dnie-
pru i przerzucenie czci jej sil na pnoc w celu rozbicia sowieckich
wojsk w krajach nadbatyckich oraz zdobycia Leningradu.
Chocia wszystkie te posuniciajeszcze bardziej komplikowa) zada-
nie blyskaw icznego rozgromienia ZSRR. uwaano, e w czasie najwyej
piciu tygodni niemieckie wojska wyjd na rubie Archangielsk -Woga
l( )l
i w ten sposb zabezpiecz Niemcy od wschodu. Co prawda w Berlinie
nic zastanawiam) si nad tym, czy realizacja planu rzeczywicie dopro-
wadzi do rozbicia Zwizku Sow ieekiego, ktry nawet w takim przypadku
zachowaby znaczne zasb) ludzkie i baz gospodarcz pozwalajc na
dalsze prowadzenie wojny.
Mimo to jednak w czasie przygotowywania kampanii na Wschodzie
w krgach niemieckiego dowdztwa pojawiy si obawy, ktre 28 stycz-
nia 1941 roku odnotowa w swoim dzienniku Haider: Sens kampanii
niejasny. Takimi dziaaniami w aden sposb nie dotykamy Anglii. Nie
poprawi to w istotny sposb naszej bazy ekonomicznej. Nie mona nie
docenia ryzyka dla naszej sytuacji na Zachodzie [...]. Jeeli dodatkowo
zostaniemy zwizani dziaaniami w Rosji, pooenie stanie si jeszcze
trudniejsze". Ale wtpliwoci te nie wywoay w niemieckim dowdz-
twie powaniejszych oporw wobec zdecydowanej orientacji na wojn
z Rosj.
A do 22 czerwca 1941 roku koncepcja zwycistwa na Zachodzie za
porednictwem zwycistwa na Wschodzie stanowia podstaw strategii
Trzeciej Rzeszy.
Jakimi silami dysponoway Niemcy, by zrealizowa operacj Bar-
barossa"?
Do ataku na Zwizek Sowiecki niemieckie dowdztwo przeznaczyo
ogem 4 miliony 50 tysicy ludzi: 3 miliony 300 tysicy znajdowao
si w wojskach ldowych i Waffen-SS. 650 tysicy w lotnictwie i okoo
100 tysicy w Kriegsmarine. Sity te dysponoway 43 813 dziaami i mo-
dzierzami, 4215 czogami i dziaami szturmowymi oraz 3909 samolotami.
Podstaw niemieckiej Armii Wschd" stanw iy wojska ldowe. Do
przeprowadzenia planowanej operacji z czterech sztabw grup armii roz-
winito trzy. S z 13 sztabw armii polowych, kierujcych dziaaniami
34 / 46 sztabw korpusw armijnych Wehrmachtu. Ogem w kam-
panii na wschodzie miao uczestniczy 101 dywizji piechoty, 4 lekkie.
4 grskie, 10 zmotoryzowanych, 19 pancernych, 1 kawalerii, 9 zabezpie-
czajcych. 5 Waffen-SS. 1 grupa bojowa Waffen-SS, a take 1 brygada
zmotoryzowana, 1 puk zmotoryzowany i zbiorcza jednostka Waffen-
SS ogem ponad 155 dywizji, czyli 73.5 procent ich oglnej liczby.
Wiksza ich cz miaa dowiadczenie bojowe zdobyte we wczeniej-
szych kampaniach. Ze 155 dywizji w dziaaniach bojowych w Europie
uczestniczyo 127. cz stanu osobowego pozostaych 2S rwnie miaa
10=5
loby szlaki morskie, ktrymi przewoono szwedzk rud elaza i fiski
nikiel, a take pozwolioby nawiza bezporedni kontakt na froncie l
dowym ze sprzymierzon Finlandi. W celu zrealizowania tego zadania
GA Pnoc" wykonywaa gwne uderzenie w kierunku Dwiska (Dy
neburg, Daugavpils), wysuwajc wzmocnione prawe skrzydo moliwie
jak najszybciej na pnocny zachd od Opoczki. Miao to" na celu unie
moliu ieme wycofania si sowieckich wojsk z krajw nadbatyckich na
wschd i stworzenie warunkw do szybkiego marszu na Leningrad.
Nacierajca na skrzydach dwoma silnymi zgrupowaniami Grup
Armii ..rodek" miaa rozczonkowa wojska przeciwnika na Biaorusi
i zbienymi uderzeniami si szybkich na poudnie i na pnoc od Mi
ska opanowa rejon Smoleska. W pniejszym okresie, wspdziaaj,
z GA Pnoc", powinna zniszczy sowieckie wojska w krajach nadba
tyckich oraz w rejonie Leningradu.
Zadaniem Grupy Armii Poudnie" byo wykonanie wzmocnionyn
lewym skrzydem szybkiego przeamania w kierunku Kijowa. Oglnie
rzecz biorc, miaa ona zniszczy sowieckie wojska w Galicji i na za
chodniej Ukrainie, a jej szybkie zwizki taktyczne jak najszybciej opa-
nowa przeprawy przez Dniepr w okolicach Kijowa i poniej miasta
Nastpnie naleao opanowa bogat) rolniczy okrg doniecki."kopalnie
wgla i zakady przemysowe Zagbia Donieckiego oraz kaukaskie zo
a roponosne.
Do uderzenia na pnocy zamierzano rozwin jeszcze jedno zgru-
powanie wojsk. Na terenie Finlandii koncentrowaa si niemiecka armia
Norwegia" oraz dwie fiskie Poudniowo-Wschodnia" i Karelska"
Niemcy prowadzilib) dziaania na kierunkach uchtinskim. kandaaskim
oraz murmaskim, natomiast Finowie na Przesu ku Karelskim i na pol
noc od mego. liskie wojska mia) wej w styczno z jednostkami
Grupy Armii Pnoc" w rejonie Leningradu i nad rzek wir.
Niemieckie dowdztwo zdawao sobie spraw, ze Wehrmachtowi
moe nie wystarczy si do prowadzenia pomylnych dziaa jednocze-
nie na wszystkich kierunkach strategicznych, dlatego te plan operacji
przewidywa zatrzymanie natarcia Grupy Armii rodek" na linii Dnie-
pru i przerzucenie czci jej sil na pnoc w celu rozbicia sowieckich
wojsk w krajach nadbatyckich oraz zdobycia Leningradu.
Chocia wszystkie te posuniciajeszcze bardziej komplikowa) zada-
nie blyskaw icznego rozgromienia ZSRR. uwaano, e w czasie najwyej
piciu tygodni niemieckie wojska wyjd na rubie Archangielsk -Woga
l( )l
i w ten sposb zabezpiecz Niemcy od wschodu. Co prawda w Berlinie
nic zastanawiam) si nad tym, czy realizacja planu rzeczywicie dopro-
wadzi do rozbicia Zwizku Sow ieekiego, ktry nawet w takim przypadku
zachowaby znaczne zasb) ludzkie i baz gospodarcz pozwalajc na
dalsze prowadzenie wojny.
Mimo to jednak w czasie przygotowywania kampanii na Wschodzie
w krgach niemieckiego dowdztwa pojawiy si obawy, ktre 28 stycz-
nia 1941 roku odnotowa w swoim dzienniku Haider: Sens kampanii
niejasny. Takimi dziaaniami w aden sposb nie dotykamy Anglii. Nie
poprawi to w istotny sposb naszej bazy ekonomicznej. Nie mona nie
docenia ryzyka dla naszej sytuacji na Zachodzie [...]. Jeeli dodatkowo
zostaniemy zwizani dziaaniami w Rosji, pooenie stanie si jeszcze
trudniejsze". Ale wtpliwoci te nie wywoay w niemieckim dowdz-
twie powaniejszych oporw wobec zdecydowanej orientacji na wojn
z Rosj.
A do 22 czerwca 1941 roku koncepcja zwycistwa na Zachodzie za
porednictwem zwycistwa na Wschodzie stanowia podstaw strategii
Trzeciej Rzeszy.
Jakimi silami dysponoway Niemcy, by zrealizowa operacj Bar-
barossa"?
Do ataku na Zwizek Sowiecki niemieckie dowdztwo przeznaczyo
ogem 4 miliony 50 tysicy ludzi: 3 miliony 300 tysicy znajdowao
si w wojskach ldowych i Waffen-SS. 650 tysicy w lotnictwie i okoo
100 tysicy w Kriegsmarine. Sity te dysponoway 43 813 dziaami i mo-
dzierzami, 4215 czogami i dziaami szturmowymi oraz 3909 samolotami.
Podstaw niemieckiej Armii Wschd" stanw iy wojska ldowe. Do
przeprowadzenia planowanej operacji z czterech sztabw grup armii roz-
winito trzy. S z 13 sztabw armii polowych, kierujcych dziaaniami
34 / 46 sztabw korpusw armijnych Wehrmachtu. Ogem w kam-
panii na wschodzie miao uczestniczy 101 dywizji piechoty, 4 lekkie.
4 grskie, 10 zmotoryzowanych, 19 pancernych, 1 kawalerii, 9 zabezpie-
czajcych. 5 Waffen-SS. 1 grupa bojowa Waffen-SS, a take 1 brygada
zmotoryzowana, 1 puk zmotoryzowany i zbiorcza jednostka Waffen-
SS ogem ponad 155 dywizji, czyli 73.5 procent ich oglnej liczby.
Wiksza ich cz miaa dowiadczenie bojowe zdobyte we wczeniej-
szych kampaniach. Ze 155 dywizji w dziaaniach bojowych w Europie
uczestniczyo 127. cz stanu osobowego pozostaych 2S rwnie miaa
10=5
dowiadczenie bojowe. W kadym razie byy to najbardziej zaprawione
w bojach jednostki Wehrmachtu.
Rwnie na wschodzie rozwinite) 92.8 procent jednostek Odwo
du Naczelnego Dowdztwa, w tym wszystkie dywizjony i baterie dzia
szturmowych, trzy z czterech batalionw czogw-miotaczy ognia
II z 14 pocigw pancernych. 92 procent dywizjonw armat, cikich
modzierzy, haubic i mieszanych, baterii kolejowych, dywizjonw i pu-
kw nebelwerferow itd.
Gwn sil uderzeniow byo 11 z 12 korpusw zmotoryzowanych
Wehrmachtu. Dziesi z nich w czerwcu 1941 roku poczono w cztery
grupy pancerne. Po raz pierwszy grupy pancerne jako zwizki operacyj
ne sformowano w okresie wojny z Francj. Przed rozpoczciem 10 maja
1940 roku ofensywy Wehrmacht dysponowa jedn grup pancern ge
neraa Kleista, w ktrej skad wchodzio 5 dywizji pancernych i 3 zmoto
ryzowane ogem 1200 czogw. W drugiej fazie kampanii we Francji
utworzono trzy grupy pancerne von Kleista. Guderiana i llotlia. Pod
czas ataku na ZSRR utworzono trzy. a nastpnie cztery grupy pancerne
dysponujce ogem 3397 czogami.
Wanie te grupy pancerne miay przeama obron sowieckich wojsk
na pnoc i na poudnie od bagien poleskich, a nastpnie rozczonkowa
j na pojedyncze, odosobnione zgrupowania. Prowadzc natarcie na ro-
syjskie wojska, nie naley spycha ich przed sob. Od samego pocztku
nasze natarcie powinno by prowadzone w taki sposb, aby rozbija ro
syjsk armi na oddzielne grupy i dusi je w kotach. Ugrupowanie na-
szych wojsk powinno by takie, by byy w stanie wykonywa szerokie.
oskrzydlajce operacje'".
Poza tym w II dywizjach i 5 bateriach dzia szturmowych znajdo
walo si 228 wozw bojowych, IN dzia szturmowych miay na wyposa
eniu: puk zmotoryzowali} ..(irossdeulschland". brygada Leibstandarte
SS Adolf Hitler" oraz 900. brygada zmotoryzowana razem 246 dzia
szturmowych na podwoziu czogu PzKpfw III. Do dziaa w Finlandii
przydzielono dwa bataliony czogw (40. i 211.), w ktrych znajdowao
si 106 czogw. W skadzie trzech batalionw czogw -miotaczy ognia
100.. 101. i 300. byo 116 wozw bojowych.
W odwodzie w Niemczech byy dwie dyw izje pancerne 2. i 5. (oko
lo 350 czogw ).
Kada grupa armii otrzymaa do dyspozycji jedn flot powietrzn
GA Pnoc" wspieraa I. Flota Powietrzna, w ktrej skad wchodzi
IDO
i Korpus Lotniczy, Dowdztwo lotnicze Oslsee" i okrg lotniczy
(Luftgau) Knigsberg". Druga Flota Powietrzna w skadzie II i VIII Kor-
pus Lotniczy,jeden korpus artylerii przeciwlotniczej oraz okrg lotniczy
Posen" wspieraa (.A ..rodek". Ci A Poudnie" przydzielono 4. Flot
powietrzn, w ktrej skad wchodziy 4. i 5. Korpus Lotniczy, jeden kor-
us artylerii przeciwlotniczej, dwa okrgi lotnicze - Breslau" i Wien"
raz misja lotnictwa wojskowego Rumunii. Dziaania Armii Norwegia"
wspieraa cz sil 5. Floty Powietrznej.
Z si wydzielonych do wojny z ZSRR bezporednio na granicy rozwi-
nito 128 dywizji. Niemcy zgrupowali tam 3 miliony 562 tysice ludzi.
37 099 dzia i modzierzy. 3S65 czogw i dzia szturmowych oraz 3909
samolotw.
Razem z Niemcami do wojny ze Zwizkiem Sowieckim przystpili
ich sprzymierzecy Finlandia, Sowacja. Wgry, Rumunia i Wochy.
Najsilniejsi byli Finowie i Rumuni. Fiskie wojska uderzeniowe
skaday si z 17,5 dywizji liczcych 340.6 tysica ludzi. 2047 dzia
i modzierzy, 307 samolotw i 86 czogw. Podstaw parku czogowego
stanowiy sowieckie T-26 i BT oraz dziaa samobiene zbudowane na ich
podstawie przez Finw. Podobnymi silami dysponowali Rumuni. W 17.5
dywizji byo 358,1 tysicy ludzi. 3255 dzia i modzierzy. 423 samolo-
ty i 60 czogw. W wyposaeniu armii rumuskiej znajdoway si zna-
ne ju czogi L.T vz.35 produkcji Skody i ich licencyjne odpowiedniki
R-2. Wgrzy bardzo niechtnie przystpili do wojny z Rosj, ale mimo
wszystko wystawili 2,5 dywizji (Grupa Karpacka") o oglnej liczebno-
ci 44,5 tysica ludzi, a take 200 dzia. 100 samolotw i 160 czogw.
Wrd tych ostatnich znajdowao si 65 tankietek z omioma karabina-
mi maszynowymi, a pozostae 95 maszyn to czogi Toldi" wyposaone
w armat przeciw pancern 20 mm.
Woskie wojska skaday si z trzech dywizji 61.9 tysica ludzi.
925 dzia. 83 samoloty, 61 czogw. Sowacy wystawili 2.5 dywizji. 42.5
tysica ludzi, 246 dzia. 51 samolotw, 35 czogw czeskiej produkcji.
Poza tym 56 samolotw i 1.6 tysica ludzi wystawili Chorwaci. Dwu-
dziestego drugiego czerwca na granicy nie byo jeszcze wojsk woskich
i sowackich, ktre przybyy na front pniej. Siy sojusznikw Trzeciej
Rzeszy w chwili ataku na Zwizek Sowiecki lo 37,5 dywizji, w ktrych
znjdowaio si 744.8 tysica ludzi. 5502 dziaa i modzierze. 886 samo-
lotw i 306 czogw.
dowiadczenie bojowe. W kadym razie byy to najbardziej zaprawione
w bojach jednostki Wehrmachtu.
Rwnie na wschodzie rozwinite) 92.8 procent jednostek Odwo
du Naczelnego Dowdztwa, w tym wszystkie dywizjony i baterie dzia
szturmowych, trzy z czterech batalionw czogw-miotaczy ognia
II z 14 pocigw pancernych. 92 procent dywizjonw armat, cikich
modzierzy, haubic i mieszanych, baterii kolejowych, dywizjonw i pu-
kw nebelwerferow itd.
Gwn sil uderzeniow byo 11 z 12 korpusw zmotoryzowanych
Wehrmachtu. Dziesi z nich w czerwcu 1941 roku poczono w cztery
grupy pancerne. Po raz pierwszy grupy pancerne jako zwizki operacyj
ne sformowano w okresie wojny z Francj. Przed rozpoczciem 10 maja
1940 roku ofensywy Wehrmacht dysponowa jedn grup pancern ge
neraa Kleista, w ktrej skad wchodzio 5 dywizji pancernych i 3 zmoto
ryzowane ogem 1200 czogw. W drugiej fazie kampanii we Francji
utworzono trzy grupy pancerne von Kleista. Guderiana i llotlia. Pod
czas ataku na ZSRR utworzono trzy. a nastpnie cztery grupy pancerne
dysponujce ogem 3397 czogami.
Wanie te grupy pancerne miay przeama obron sowieckich wojsk
na pnoc i na poudnie od bagien poleskich, a nastpnie rozczonkowa
j na pojedyncze, odosobnione zgrupowania. Prowadzc natarcie na ro-
syjskie wojska, nie naley spycha ich przed sob. Od samego pocztku
nasze natarcie powinno by prowadzone w taki sposb, aby rozbija ro
syjsk armi na oddzielne grupy i dusi je w kotach. Ugrupowanie na-
szych wojsk powinno by takie, by byy w stanie wykonywa szerokie.
oskrzydlajce operacje'".
Poza tym w II dywizjach i 5 bateriach dzia szturmowych znajdo
walo si 228 wozw bojowych, IN dzia szturmowych miay na wyposa
eniu: puk zmotoryzowali} ..(irossdeulschland". brygada Leibstandarte
SS Adolf Hitler" oraz 900. brygada zmotoryzowana razem 246 dzia
szturmowych na podwoziu czogu PzKpfw III. Do dziaa w Finlandii
przydzielono dwa bataliony czogw (40. i 211.), w ktrych znajdowao
si 106 czogw. W skadzie trzech batalionw czogw -miotaczy ognia
100.. 101. i 300. byo 116 wozw bojowych.
W odwodzie w Niemczech byy dwie dyw izje pancerne 2. i 5. (oko
lo 350 czogw ).
Kada grupa armii otrzymaa do dyspozycji jedn flot powietrzn
GA Pnoc" wspieraa I. Flota Powietrzna, w ktrej skad wchodzi
IDO
i Korpus Lotniczy, Dowdztwo lotnicze Oslsee" i okrg lotniczy
(Luftgau) Knigsberg". Druga Flota Powietrzna w skadzie II i VIII Kor-
pus Lotniczy,jeden korpus artylerii przeciwlotniczej oraz okrg lotniczy
Posen" wspieraa (.A ..rodek". Ci A Poudnie" przydzielono 4. Flot
powietrzn, w ktrej skad wchodziy 4. i 5. Korpus Lotniczy, jeden kor-
us artylerii przeciwlotniczej, dwa okrgi lotnicze - Breslau" i Wien"
raz misja lotnictwa wojskowego Rumunii. Dziaania Armii Norwegia"
wspieraa cz sil 5. Floty Powietrznej.
Z si wydzielonych do wojny z ZSRR bezporednio na granicy rozwi-
nito 128 dywizji. Niemcy zgrupowali tam 3 miliony 562 tysice ludzi.
37 099 dzia i modzierzy. 3S65 czogw i dzia szturmowych oraz 3909
samolotw.
Razem z Niemcami do wojny ze Zwizkiem Sowieckim przystpili
ich sprzymierzecy Finlandia, Sowacja. Wgry, Rumunia i Wochy.
Najsilniejsi byli Finowie i Rumuni. Fiskie wojska uderzeniowe
skaday si z 17,5 dywizji liczcych 340.6 tysica ludzi. 2047 dzia
i modzierzy, 307 samolotw i 86 czogw. Podstaw parku czogowego
stanowiy sowieckie T-26 i BT oraz dziaa samobiene zbudowane na ich
podstawie przez Finw. Podobnymi silami dysponowali Rumuni. W 17.5
dywizji byo 358,1 tysicy ludzi. 3255 dzia i modzierzy. 423 samolo-
ty i 60 czogw. W wyposaeniu armii rumuskiej znajdoway si zna-
ne ju czogi L.T vz.35 produkcji Skody i ich licencyjne odpowiedniki
R-2. Wgrzy bardzo niechtnie przystpili do wojny z Rosj, ale mimo
wszystko wystawili 2,5 dywizji (Grupa Karpacka") o oglnej liczebno-
ci 44,5 tysica ludzi, a take 200 dzia. 100 samolotw i 160 czogw.
Wrd tych ostatnich znajdowao si 65 tankietek z omioma karabina-
mi maszynowymi, a pozostae 95 maszyn to czogi Toldi" wyposaone
w armat przeciw pancern 20 mm.
Woskie wojska skaday si z trzech dywizji 61.9 tysica ludzi.
925 dzia. 83 samoloty, 61 czogw. Sowacy wystawili 2.5 dywizji. 42.5
tysica ludzi, 246 dzia. 51 samolotw, 35 czogw czeskiej produkcji.
Poza tym 56 samolotw i 1.6 tysica ludzi wystawili Chorwaci. Dwu-
dziestego drugiego czerwca na granicy nie byo jeszcze wojsk woskich
i sowackich, ktre przybyy na front pniej. Siy sojusznikw Trzeciej
Rzeszy w chwili ataku na Zwizek Sowiecki lo 37,5 dywizji, w ktrych
znjdowaio si 744.8 tysica ludzi. 5502 dziaa i modzierze. 886 samo-
lotw i 306 czogw.
Tak wic zgromadzone na granicy ze Zwizkiem Sowieckim oglne
siy Niemiec i ich sojusznikw liczyy 4 306 800 ludzi w 166 dywizjach
42 601 dzial i modzierzy, 4171 czogw i dzia szturmowych, 4X46 v,
molotw.
Jak mona si przekona, wojska pancerne stanowiy jedynie niewiel
k cz sil zbrojnych Hitlera. Dziewitnacie dywizji pancernych to za
ledwie jedna dziesita wszystkich dywizji, jakimi dysponoway Niemcy
i ich satelici. Wrd pozostaych jednostek tylko 14 byo zmotoryzowane
nych, i tylko one byy w stanie dotrzyma kroku wykonujcym uderzenia
jednostkom pancernym.
Nawet przy pobienym zapoznaniu si z planem operacji Barbarossa
wida, e byo to zwykle awantumictwo, oparte na szeregu wtpliwych
zaoe i przypuszcze. Od samego pocztku nie ulegao wtpliwoci
e rozgromienie Zwizku Sow ieckiego w czasie byskawicznej kampanii
to przedsiwzicie nierealne, choby z powodu warunkw terenwych
ogromne przestrzenie i jako rosyjskich drg. Hitlerowscy generaowie
wie. podobnie jak kiedy napoleoscy, naiwnie wierzyli, e wystarczy
zaj Moskw, a przeciwnik natychmiast zacznie baga o pokj.
A tymczasem dowiadczenie historyczne dowodzi, e wanie
w tym momencie Rosjanie dopiero kocz zaprzga". Nawet dotar
cie niemieckich wojsk na ustalon w planie lini Archangielsk Woga
nie rozwizywao sprawy wyczenia Zwizku Sowieckiego z wojny
a plany zniszczenia uralskiego rejonu gospodarczego za pomoc uderze
z pow ietrza trzeba uzna za fantastyk i mylenie yczeniowe, poniewa
niemieckie bombowce nic dysponoway wystarczajcym zasigiem. Du
gotrwae dziaania bojowe na wschodzie zmuszay Niemcy do wojny na
dwa fronty, a to oznaczao nieuniknion klsk.
Operacyjne element) rozwinicia niemieckich wojsk rwnie budz
wtpliwoci. Przede wszystkim wynikao ono z zaoenia, e sowieckie
wojska zachowaj wyjtkowo dla nich niewygodn konfiguracj i pozo
stan w bezruchu. Autorzy planu nawet nie referowali sprawy przekro
czenia w walce linii Dwina Dniepr. Gdy wemie si pod uwag, jak
powane to zadanie, wida wyranie, e odwody strategiczne byy do
skpe. W przypadku niezrealizowania pierwszego celu strategicznego
zniszczenia sowieckich wojsk na zachd od Dwiny i Dniepru musia
by ulec zmianie cal) plan strategiczny. Brak odwodw w nieunikniona
sposb spowodowaby niepodan pauz strategiczn albo gwatowne
przerzucanie wojsk pierwszego rzutu z jednego miejsca w drugie po to.
[OH
aby kolejno realizowa zadania pojawiajce si na innych kierunkach
dziaania. I lak si w gruncie rzeczy stao.
Pocztkowo zamierzano prowadzi natarcie mniej wicej jednakowy-
mi silami na pnoc i poudnie od bagien poleskich w dwch rozbienych
kierunkach, nie przewidujc zarazem zorganizowania wspdziaania obu
grupowali wojsk. Dziaania w rozbienych kierunkach operacyjnych
prowadz do powstawania duych luk w ugrupowaniach operacyjnych
i kryj w sobie moliwo powstawania kryzysowych sytuacji na skrzy-
dach nacierajc)eh wojsk, co z kolei wymaga wydzielenia okrelonych
si do likwidacji zagroenia. Oglny front ofensywy, bez uwzgldnienia
ugrupowania pnocnego, liczy) okoo 1500 kilometrw, posiadane za
siy pozwalay na zapewnienie przecitnej gstoci operacyjnej 8 kilome-
trw na dywizj. Dziaania na rozbienych kierunkach powodoway, e
pod koniec pierwszego etapu kampanii linia frontu wyduaa si do 2400
kilometrw, zmniejszajc redni gsto operacyjn do 13 kilometrw
na dywizj. Po zrealizowaniu drugiego celu strategicznego zwizanego
z rozbiciem sowieckich ugrupowa na skrzydach front wydua si do
2800 kilometrw, ponw nie zmniejszajc gsto operacyjn, tym razem
do 16 kilometrw na dywizj. Naley podkreli, e wyliczenia te nie
uwzgldniaj ponoszonych strat i ukadu linii frontu.
W ostatecznym rozrachunku Trzecia Rzesza po prostu nie miaa si
i rodkw, aby cakowicie rozbi Armi Czerwon, co sprawiao, e
operacja Barbarossa" z planu dziaa bojowych zmieniaa si raczej
w koncert ycze. A kiedy dodatkowo wemiemy pod uwag, e sowiec-
ki kompleks wojskowo-przemyslow) byl o wiele lepiej przystosowany
do zaopatrzenia wojsk w czasie dugotrwaej wojny w niezbdne rodki
techniczne, trudno ocenia cal) ..marsz na wschd"" inaczej ni jako for-
m samobjstwa.
Nawet kiedy w czasie przygotowa do wojny okazao si. e Niemcy
nie dysponuj siami zdolnymi zagwarantowa pokonanie Zwizku So-
wieckiego. niemieckie kierownictwo zamiast szuka sposobw wyjcia
ze strategicznej lepej uliczki, w ierzyo wycznie w rozwizanie siowe
Niemieccy generaowie byli przekonani, e ..jeli nie dziki zaopatrze-
niu materiaowemu, to dziki operacyjnej sztuce prowadzenia wojny"" s
w stanie uzyska zdecydowan przewag wojskow.
Jak pisze w swoich pamitnikach Guderian: ..dotychczasowe sukces).
w szczeglnoci za nadspodziewanie szybkie zwycistwo na Zachodzie.
100
Tak wic zgromadzone na granicy ze Zwizkiem Sowieckim oglne
siy Niemiec i ich sojusznikw liczyy 4 306 800 ludzi w 166 dywizjach
42 601 dzial i modzierzy, 4171 czogw i dzia szturmowych, 4X46 v,
molotw.
Jak mona si przekona, wojska pancerne stanowiy jedynie niewiel
k cz sil zbrojnych Hitlera. Dziewitnacie dywizji pancernych to za
ledwie jedna dziesita wszystkich dywizji, jakimi dysponoway Niemcy
i ich satelici. Wrd pozostaych jednostek tylko 14 byo zmotoryzowane
nych, i tylko one byy w stanie dotrzyma kroku wykonujcym uderzenia
jednostkom pancernym.
Nawet przy pobienym zapoznaniu si z planem operacji Barbarossa
wida, e byo to zwykle awantumictwo, oparte na szeregu wtpliwych
zaoe i przypuszcze. Od samego pocztku nie ulegao wtpliwoci
e rozgromienie Zwizku Sow ieckiego w czasie byskawicznej kampanii
to przedsiwzicie nierealne, choby z powodu warunkw terenwych
ogromne przestrzenie i jako rosyjskich drg. Hitlerowscy generaowie
wie. podobnie jak kiedy napoleoscy, naiwnie wierzyli, e wystarczy
zaj Moskw, a przeciwnik natychmiast zacznie baga o pokj.
A tymczasem dowiadczenie historyczne dowodzi, e wanie
w tym momencie Rosjanie dopiero kocz zaprzga". Nawet dotar
cie niemieckich wojsk na ustalon w planie lini Archangielsk Woga
nie rozwizywao sprawy wyczenia Zwizku Sowieckiego z wojny
a plany zniszczenia uralskiego rejonu gospodarczego za pomoc uderze
z pow ietrza trzeba uzna za fantastyk i mylenie yczeniowe, poniewa
niemieckie bombowce nic dysponoway wystarczajcym zasigiem. Du
gotrwae dziaania bojowe na wschodzie zmuszay Niemcy do wojny na
dwa fronty, a to oznaczao nieuniknion klsk.
Operacyjne element) rozwinicia niemieckich wojsk rwnie budz
wtpliwoci. Przede wszystkim wynikao ono z zaoenia, e sowieckie
wojska zachowaj wyjtkowo dla nich niewygodn konfiguracj i pozo
stan w bezruchu. Autorzy planu nawet nie referowali sprawy przekro
czenia w walce linii Dwina Dniepr. Gdy wemie si pod uwag, jak
powane to zadanie, wida wyranie, e odwody strategiczne byy do
skpe. W przypadku niezrealizowania pierwszego celu strategicznego
zniszczenia sowieckich wojsk na zachd od Dwiny i Dniepru musia
by ulec zmianie cal) plan strategiczny. Brak odwodw w nieunikniona
sposb spowodowaby niepodan pauz strategiczn albo gwatowne
przerzucanie wojsk pierwszego rzutu z jednego miejsca w drugie po to.
[OH
aby kolejno realizowa zadania pojawiajce si na innych kierunkach
dziaania. I lak si w gruncie rzeczy stao.
Pocztkowo zamierzano prowadzi natarcie mniej wicej jednakowy-
mi silami na pnoc i poudnie od bagien poleskich w dwch rozbienych
kierunkach, nie przewidujc zarazem zorganizowania wspdziaania obu
grupowali wojsk. Dziaania w rozbienych kierunkach operacyjnych
prowadz do powstawania duych luk w ugrupowaniach operacyjnych
i kryj w sobie moliwo powstawania kryzysowych sytuacji na skrzy-
dach nacierajc)eh wojsk, co z kolei wymaga wydzielenia okrelonych
si do likwidacji zagroenia. Oglny front ofensywy, bez uwzgldnienia
ugrupowania pnocnego, liczy) okoo 1500 kilometrw, posiadane za
siy pozwalay na zapewnienie przecitnej gstoci operacyjnej 8 kilome-
trw na dywizj. Dziaania na rozbienych kierunkach powodoway, e
pod koniec pierwszego etapu kampanii linia frontu wyduaa si do 2400
kilometrw, zmniejszajc redni gsto operacyjn do 13 kilometrw
na dywizj. Po zrealizowaniu drugiego celu strategicznego zwizanego
z rozbiciem sowieckich ugrupowa na skrzydach front wydua si do
2800 kilometrw, ponw nie zmniejszajc gsto operacyjn, tym razem
do 16 kilometrw na dywizj. Naley podkreli, e wyliczenia te nie
uwzgldniaj ponoszonych strat i ukadu linii frontu.
W ostatecznym rozrachunku Trzecia Rzesza po prostu nie miaa si
i rodkw, aby cakowicie rozbi Armi Czerwon, co sprawiao, e
operacja Barbarossa" z planu dziaa bojowych zmieniaa si raczej
w koncert ycze. A kiedy dodatkowo wemiemy pod uwag, e sowiec-
ki kompleks wojskowo-przemyslow) byl o wiele lepiej przystosowany
do zaopatrzenia wojsk w czasie dugotrwaej wojny w niezbdne rodki
techniczne, trudno ocenia cal) ..marsz na wschd"" inaczej ni jako for-
m samobjstwa.
Nawet kiedy w czasie przygotowa do wojny okazao si. e Niemcy
nie dysponuj siami zdolnymi zagwarantowa pokonanie Zwizku So-
wieckiego. niemieckie kierownictwo zamiast szuka sposobw wyjcia
ze strategicznej lepej uliczki, w ierzyo wycznie w rozwizanie siowe
Niemieccy generaowie byli przekonani, e ..jeli nie dziki zaopatrze-
niu materiaowemu, to dziki operacyjnej sztuce prowadzenia wojny"" s
w stanie uzyska zdecydowan przewag wojskow.
Jak pisze w swoich pamitnikach Guderian: ..dotychczasowe sukces).
w szczeglnoci za nadspodziewanie szybkie zwycistwo na Zachodzie.
100
tak dalece zalepiy nasze najwysze ki erowni ctwo, e sowo niemoli
we wykrel i o ono ze swego sowni ka"
1
.
Ograniczone zasoby Trzeciej Rzeszy, ogromne przecenienie zdolno
ci bojowej Wehrmachtu i dowiadczenia wyniesionego z kampanii na
zachodzie, a take niecloeenienie potgi ZSRR doprowadziy do tego
e plan Barbarossa" sta si planem woj ny bez rezerw i odwodw, bez
dostatecznych zapasw materiaowych, czyli waciwie planem jednej
kampanii. Na przykad przy zaopatrzeniu materiaowym ataku zapasy
paliw i smarw, prowiantu i amunicji tworzono z wyl i czeni em na 20 db
aktywnych dziaali. Wszystko podporzdkowano koncepcji potnego
pierwszego uderzenia, ktre zgodnie z zaoeniami Berlina powinno za
decydowa o wyni ku woj ny najpniej do listopada 1941 roku.
Po raz ostatni Hitler przedstawi swj ogld sytuacji w licie napisa
nym do Mussoliniego 2 I czerwca 1941 roku. Poi nf ormowa a w nim duce
e podj decyzj o rozpoczciu woj ny z ZSRR, poniewa ..nie ma ju
innego sposobu usunicia tego zagroenia. Dalsza zwlok doprowadz
[...] do zgubnych konsekwencji". Hitler utrzymywa: Sowi ecka Rosja
i Angl i a w rwnym stopniu s zainteresowane istnieniem rozbitej, osla
bionej dugotrwa wojn Europy [ . . . ] . Po l i kwi dacj i Polski w Rosji So
w ieekicj przejaw ia si konsekwentne denie, ktre mdrze i ostronie
ale nieustannie powraca do starej bolszewickiej tendencji rozszerzania
sowieckiego pastwa". Poniewa bitwa o Angl i bdzie wymagaa zaan
gazowania caego niemieckiego lotnictwa wojskowego, Niemcy musz
zabezpieczy si przed niespodziewan napaci ze wschodu, a nawet
przed zagroeniem tak napaci [ . . . ] . Nic mani) mol i woci wyel i mi
nowania Ameryki . Ale wyczenie Rosji ley w naszej mocy". Fuhrer
przyznawa, e walka bdzie cika, ale nie wtpi w wi el ki sukces".
Jak stwierdzi genera Gtinther Blumentritt, podejmujc t decyzj
Niemcy przegray woj n".
Poniewa cakowite zwycistwo socjalizmu w jednym kraju jest
niemoliwe w warunkach kapitalistycznego okrenia, udzia bolsze
wikw w wojnie byl przesdzony. Hitler jeszcze siedzia w wizieniu
kiedy Stalin na Plenum KC WKP(b) 19 stycznia 1925 roku sformulowa
W. Guderian. op.cii s. 119. Przyp. tum.
110
wniosek, e przysza wojna wiatowa jest nieuchronna, i owiadczy, e
w zwizku z tym nie moemy nie podj kwestii naszego wtrcenia si
w t spraw" Najpierw jednak naleao stworzy potn baz wojskow o-
gpspodarcz, ktra staaby si trwaym fundamentem pozwalajcym pro-
wadzi wojn z. ..kapitalistycznym okreniem". Dlatego te wystpujc
w grudniu 1927 roku z referatem sprawozdawczym na XV zjedzie par-
tii, sekretarz generalny ponownie wspomnia o narastajcym zagroeniu
wojennym i postawi zadanie uwzgldniajc sprzecznoci w obozie
wroga, odwlec woj n" do momentu, kiedy w peni dojrzej kolonialne
rewolucje" bd dopki kapitalici nie pobij si midzy sob".
Realizacja lego zadania wymagaa, aby przez j aki czas lawirowa
pomidzy mocarstwami. Dziki temu mona byo zapobiec stworzeniu
przez nie wsplnego antysowieckiego frontu i wykorzysta ich technicz-
ne moliwoci L\O modernizacji gospodarki. Sowiecki rzd postaw i na
przyspieszony rozwj wojskowo-gospodarczy, co zmusio go do nawi-
zywania kontaktw gospodarczych z krajami Zachodu. To z kolei w sma-
gao maskowania prawdzi wych zamiarw. W tej sytuacji podjto decyzj
o ograniczeniu aktywnoci rewol ucyj nej ", jednake bya to j edyni e tak-
tyka dyplomatyczna, nie za rezygnacja z idei wi atowej rewol ucj i ".
W latach trzydziestych pocztek otwartej wal ki szeregu wi el ki ch mo-
carstw o rewizj wersalsko-waszyngtoskiego systemu doprowadzi do
powanych zmian w sytuacji midzynarodowej. Sowieckie ki erowni c-
two zrcznie korzystao z oficjalnych kanaw dyplomatycznych, nie-
legalnych kontaktw Komi ntemu, propagand) spoecznej, idei pacyfi-
stycznych i antyfaszystowskich, aby stworzy wraenie, e ZSRR jest
gwnym boj owni ki em o pokj . Wiadomo, kto najgoniej krzycz): La-
pa zodzieja!".
Oto tezy referatu Kalinina z 20 maja 1941 roku: Bol szewi cy nie s
Pacyfistami [...] zaw sze popierali oni . popieraj i bd popiera sprawie
dliwe, rewolucyjne, narodowowyzwolecze wojny. Dopki socjalizm nie
zwyciy na caym wiecie albo przynajmniej w najwaniejszych pa-
stwach kapitalistycznych, dopty bd, nieuniknione [...] wojny. wiat
kapitalistyczn\ peen jest woajcych o pomst niegodziwoci, ktre
mona zniszczy j edyni e rozpalonym elazem witej woj ny". Na mar-
ginesie, pie o witej woj ni e"j u bya napisana, ale czas na premier
jeszcze nie nastpi. Czyme jeszcze wzbogaci skarbnic ludzkiej myli
"wszechzwizkowy starosta"? Bardzo prosz: Ni e naley w niekontro-
lowany sposb upaja si pokojem prowadzi to do przeksztacenia lu-
tak dalece zalepiy nasze najwysze ki erowni ctwo, e sowo niemoli
we wykrel i o ono ze swego sowni ka"
1
.
Ograniczone zasoby Trzeciej Rzeszy, ogromne przecenienie zdolno
ci bojowej Wehrmachtu i dowiadczenia wyniesionego z kampanii na
zachodzie, a take niecloeenienie potgi ZSRR doprowadziy do tego
e plan Barbarossa" sta si planem woj ny bez rezerw i odwodw, bez
dostatecznych zapasw materiaowych, czyli waciwie planem jednej
kampanii. Na przykad przy zaopatrzeniu materiaowym ataku zapasy
paliw i smarw, prowiantu i amunicji tworzono z wyl i czeni em na 20 db
aktywnych dziaali. Wszystko podporzdkowano koncepcji potnego
pierwszego uderzenia, ktre zgodnie z zaoeniami Berlina powinno za
decydowa o wyni ku woj ny najpniej do listopada 1941 roku.
Po raz ostatni Hitler przedstawi swj ogld sytuacji w licie napisa
nym do Mussoliniego 2 I czerwca 1941 roku. Poi nf ormowa a w nim duce
e podj decyzj o rozpoczciu woj ny z ZSRR, poniewa ..nie ma ju
innego sposobu usunicia tego zagroenia. Dalsza zwlok doprowadz
[...] do zgubnych konsekwencji". Hitler utrzymywa: Sowi ecka Rosja
i Angl i a w rwnym stopniu s zainteresowane istnieniem rozbitej, osla
bionej dugotrwa wojn Europy [ . . . ] . Po l i kwi dacj i Polski w Rosji So
w ieekicj przejaw ia si konsekwentne denie, ktre mdrze i ostronie
ale nieustannie powraca do starej bolszewickiej tendencji rozszerzania
sowieckiego pastwa". Poniewa bitwa o Angl i bdzie wymagaa zaan
gazowania caego niemieckiego lotnictwa wojskowego, Niemcy musz
zabezpieczy si przed niespodziewan napaci ze wschodu, a nawet
przed zagroeniem tak napaci [ . . . ] . Nic mani) mol i woci wyel i mi
nowania Ameryki . Ale wyczenie Rosji ley w naszej mocy". Fuhrer
przyznawa, e walka bdzie cika, ale nie wtpi w wi el ki sukces".
Jak stwierdzi genera Gtinther Blumentritt, podejmujc t decyzj
Niemcy przegray woj n".
Poniewa cakowite zwycistwo socjalizmu w jednym kraju jest
niemoliwe w warunkach kapitalistycznego okrenia, udzia bolsze
wikw w wojnie byl przesdzony. Hitler jeszcze siedzia w wizieniu
kiedy Stalin na Plenum KC WKP(b) 19 stycznia 1925 roku sformulowa
W. Guderian. op.cii s. 119. Przyp. tum.
110
wniosek, e przysza wojna wiatowa jest nieuchronna, i owiadczy, e
w zwizku z tym nie moemy nie podj kwestii naszego wtrcenia si
w t spraw" Najpierw jednak naleao stworzy potn baz wojskow o-
gpspodarcz, ktra staaby si trwaym fundamentem pozwalajcym pro-
wadzi wojn z. ..kapitalistycznym okreniem". Dlatego te wystpujc
w grudniu 1927 roku z referatem sprawozdawczym na XV zjedzie par-
tii, sekretarz generalny ponownie wspomnia o narastajcym zagroeniu
wojennym i postawi zadanie uwzgldniajc sprzecznoci w obozie
wroga, odwlec woj n" do momentu, kiedy w peni dojrzej kolonialne
rewolucje" bd dopki kapitalici nie pobij si midzy sob".
Realizacja lego zadania wymagaa, aby przez j aki czas lawirowa
pomidzy mocarstwami. Dziki temu mona byo zapobiec stworzeniu
przez nie wsplnego antysowieckiego frontu i wykorzysta ich technicz-
ne moliwoci L\O modernizacji gospodarki. Sowiecki rzd postaw i na
przyspieszony rozwj wojskowo-gospodarczy, co zmusio go do nawi-
zywania kontaktw gospodarczych z krajami Zachodu. To z kolei w sma-
gao maskowania prawdzi wych zamiarw. W tej sytuacji podjto decyzj
o ograniczeniu aktywnoci rewol ucyj nej ", jednake bya to j edyni e tak-
tyka dyplomatyczna, nie za rezygnacja z idei wi atowej rewol ucj i ".
W latach trzydziestych pocztek otwartej wal ki szeregu wi el ki ch mo-
carstw o rewizj wersalsko-waszyngtoskiego systemu doprowadzi do
powanych zmian w sytuacji midzynarodowej. Sowieckie ki erowni c-
two zrcznie korzystao z oficjalnych kanaw dyplomatycznych, nie-
legalnych kontaktw Komi ntemu, propagand) spoecznej, idei pacyfi-
stycznych i antyfaszystowskich, aby stworzy wraenie, e ZSRR jest
gwnym boj owni ki em o pokj . Wiadomo, kto najgoniej krzycz): La-
pa zodzieja!".
Oto tezy referatu Kalinina z 20 maja 1941 roku: Bol szewi cy nie s
Pacyfistami [...] zaw sze popierali oni . popieraj i bd popiera sprawie
dliwe, rewolucyjne, narodowowyzwolecze wojny. Dopki socjalizm nie
zwyciy na caym wiecie albo przynajmniej w najwaniejszych pa-
stwach kapitalistycznych, dopty bd, nieuniknione [...] wojny. wiat
kapitalistyczn\ peen jest woajcych o pomst niegodziwoci, ktre
mona zniszczy j edyni e rozpalonym elazem witej woj ny". Na mar-
ginesie, pie o witej woj ni e"j u bya napisana, ale czas na premier
jeszcze nie nastpi. Czyme jeszcze wzbogaci skarbnic ludzkiej myli
"wszechzwizkowy starosta"? Bardzo prosz: Ni e naley w niekontro-
lowany sposb upaja si pokojem prowadzi to do przeksztacenia lu-
cl/i w wulgarnych pacyfistw [...]. Jeeli rzeczyw icie pragniemy pokoju
[...], w tym celu powinnimy / wszystkich sil szykowa si do wojny"
,.Miujca pokj polityka zagraniczna ZSRR" bya jedynie kampani,
propagandow, pod ktrej paszczykiem sowieckie kierownictwo stara
o si zapewni sobie najkorzystniejsze warunki, by militarnie zniszczy
kapitalizm. Walka o ,,bezpieczestwo zbiorowe*' staa si dyplomatyczn
taktyk Moskwy, ktrej zadaniem byo umocnienie roli ZSRR w spra
wach midzynarodowych i niedopuszczenie do konsolidacji wielkich
mocarstw bez jego udziau. Jednake wydarzenia 1938 roku wykazay
e Zwizkw i Sowieckiemu nie tylko bardzo daleko do tego, by zosta
rwnoprawnym podmiotem polityki europejskiej, ale e nadal jest trak
towany jako pastwo drugorzdne. W tych warunkach jedynie nowe za
ostrzenie sytuacji w Europie pozwolioby ZSRR powrci do wielkiej
polityki jako wielkie mocarstwo.
Stalin uwaa, e ju wystarczajco dobrze przygotowa si do tego
by wtrci si w te sprawy". ZSRR dysponowa potn gospodark
rozbudowanym kompleksem wojskowo-przemysowym i dobrze uzbro
jon Armi Czerwon. Nie przypadkiem I padziernika 1938 roku na
konferencji dziaaczy propagandy z Moskwy i Leningradu Stalin wyja
ni. e istniej przypadki, kiedy bolszewicy sami bd napada: jeeli
wojna jest sprawiedliwa, jeeli sytuacja bdzie odpowiednia, jeeli wa
runki oka si sprzyjajce. Wcale nie s przeciwnikami natarcia, nie
s przeciwnikami kadej wojny. To co krzyczymy o obronie to zasona
zasona. Wszystkie pastwa si maskuj".
Konsekwencj kryzysu politycznego w Europie byo powstanie
dwch blokw wojskowo-politycznych brylyjsko-francuskiego i nie
miecko-woskiego, z ktrych kady by zainteresowany porozumieniem
z ZSRR. Moskwa uzyskaa dziki temu sposobno decydowania, z kim
i na jakich warunkach wchodzi w ukady, i maksymalnie w ykorzystywa
la sytuacj, balansujc midzy blokami. W swoich kalkulacjach sowiec
kie kierownictwo wychodzio z zaoenia, e wojna w Europie zarwno
przy udziale ZSRR w jednej z uczestniczcych w niej koalicji, jak i przy
zachowaniu przez niego neutralnoci daje Krajowi Rad nowe moliwoci
umocnienia swoich w pyww na kontynencie. Sojusz z jednym z blokw
czyniby z Moskwy rwnoprawnego partnera z wszelkimi wynikajcym
z tego konsekwencjami, a zachowanie neutralnoci przy osabieniu obu
walczcych stron pozwalao przyj rol arbitra, od ktrego zaley ko
I 12
cowy wynik wojny. Z tych wanie kalkulacji wynika kierunek sowiec-
kiej polityki zagranicznej.
Przebieg pertraktacji brytyjsko-francusko-sowieckich wykaza, e
Wielka Brytania i Francja nic s gotowe do uznania w ZSRR rwnopraw-
---o partnera. W tej sytuacji propozycje Niemiec wydaway si bardziej
obiecujce i 23 sierpnia 1939 roku zosta podpisany sowiecko-niemiecki
pakt o nieagresji. W ten sposb Zwizkowi Sowieckiemu udao si po-
zosta poza europejsk wojn i jednoczenie uzyska znaczn swobod
dziaania w Europie Wschodniej, wiksz moliwo manewru pomi-
dzy dwiema wojujcymi stronami i wykorzystania tego dla wasnych in-
teresw, a przy okazji pretekst do obarczenia win za niepowodzenie
rokowa Parya i Londynu! Podpisujc pakt, Stalin i Mootow sami wy-
znaczyli dat wybuchu drugiej wojny wiatowej. Wydarzenia toczyy si
lawinowo.
Dwa tygodnie po podpisaniu paktu z Niemcami Stalin podczas roz-
mowy z kierownictwem Kominternu 7 wrzenia 1939 roku tak oceni
sytuacj w Europie: [...] pomidzy dwiema grupami pastw kapitali-
stycznych toczy si wojna o nowy podzia wiata, o panowanie nad wia-
tem! Nie mamy nic przeciwko temu. eby porzdnie si pobili i osabili
nawzajem. Byoby niele, gdyby rkami Niemiec zostaa podwaona po-
zycja najbogatszych krajw kapitalistycznych. Hitler nie wiedzc o tym
i nie chcc tego, podkopuje system kapitalistyczny [...]. Moemy ma-
newrowa, podjudza jedn stron przeciwko drugiej, aby jeszcze moc-
niej si pobiy. Pakt o nieagresji w pewnym stopniu pomaga Niemcom.
W nastpnym momencie podjudza drug stron". Oto krciutko
wyoona istota sowieckiej polityki zagranicznej w lalach 1939 1941.
Oczywicie z podobnymi ideami si nie afiszowano, wrcz przeciwnie.
zrobiono wszystko, aby upewni midzynarodow opini spoeczn, e
Zwizek Sowiecki skrupulatnie przestrzega zasad neutralnoci i jedynie
bardzo powanie niepokoi si o wasne bezpieczestwo.
Pocztek wojny w Europie i istnienie tajnych protokow do paktu
z Niemcami pozwolio ZSRR przystpi do rewizji swoich zachodnich
granic. Moskwa otrzymaa moliwo przywrcenia panowania nad te-
- - - o r i a mi , ktrych wikszo wchodzia w skad cesarstwa rosyjskiego.
Siedemnastego wrzenia 1939 roku Armia Czerw ona wtargna do Polski.
co oznaczao taktyczne wczenie sic Zwizku Sowieckiego do drugiej
wojny wiatowej w charakterze samodzielnej siy wojskowo-politycz-
nej, jak na razie wci jeszcze mniej wicej lojalnej wobec Niemiec.
cl/i w wulgarnych pacyfistw [...]. Jeeli rzeczyw icie pragniemy pokoju
[...], w tym celu powinnimy / wszystkich sil szykowa si do wojny"
,.Miujca pokj polityka zagraniczna ZSRR" bya jedynie kampani,
propagandow, pod ktrej paszczykiem sowieckie kierownictwo stara
o si zapewni sobie najkorzystniejsze warunki, by militarnie zniszczy
kapitalizm. Walka o ,,bezpieczestwo zbiorowe*' staa si dyplomatyczn
taktyk Moskwy, ktrej zadaniem byo umocnienie roli ZSRR w spra
wach midzynarodowych i niedopuszczenie do konsolidacji wielkich
mocarstw bez jego udziau. Jednake wydarzenia 1938 roku wykazay
e Zwizkw i Sowieckiemu nie tylko bardzo daleko do tego, by zosta
rwnoprawnym podmiotem polityki europejskiej, ale e nadal jest trak
towany jako pastwo drugorzdne. W tych warunkach jedynie nowe za
ostrzenie sytuacji w Europie pozwolioby ZSRR powrci do wielkiej
polityki jako wielkie mocarstwo.
Stalin uwaa, e ju wystarczajco dobrze przygotowa si do tego
by wtrci si w te sprawy". ZSRR dysponowa potn gospodark
rozbudowanym kompleksem wojskowo-przemysowym i dobrze uzbro
jon Armi Czerwon. Nie przypadkiem I padziernika 1938 roku na
konferencji dziaaczy propagandy z Moskwy i Leningradu Stalin wyja
ni. e istniej przypadki, kiedy bolszewicy sami bd napada: jeeli
wojna jest sprawiedliwa, jeeli sytuacja bdzie odpowiednia, jeeli wa
runki oka si sprzyjajce. Wcale nie s przeciwnikami natarcia, nie
s przeciwnikami kadej wojny. To co krzyczymy o obronie to zasona
zasona. Wszystkie pastwa si maskuj".
Konsekwencj kryzysu politycznego w Europie byo powstanie
dwch blokw wojskowo-politycznych brylyjsko-francuskiego i nie
miecko-woskiego, z ktrych kady by zainteresowany porozumieniem
z ZSRR. Moskwa uzyskaa dziki temu sposobno decydowania, z kim
i na jakich warunkach wchodzi w ukady, i maksymalnie w ykorzystywa
la sytuacj, balansujc midzy blokami. W swoich kalkulacjach sowiec
kie kierownictwo wychodzio z zaoenia, e wojna w Europie zarwno
przy udziale ZSRR w jednej z uczestniczcych w niej koalicji, jak i przy
zachowaniu przez niego neutralnoci daje Krajowi Rad nowe moliwoci
umocnienia swoich w pyww na kontynencie. Sojusz z jednym z blokw
czyniby z Moskwy rwnoprawnego partnera z wszelkimi wynikajcym
z tego konsekwencjami, a zachowanie neutralnoci przy osabieniu obu
walczcych stron pozwalao przyj rol arbitra, od ktrego zaley ko
I 12
cowy wynik wojny. Z tych wanie kalkulacji wynika kierunek sowiec-
kiej polityki zagranicznej.
Przebieg pertraktacji brytyjsko-francusko-sowieckich wykaza, e
Wielka Brytania i Francja nic s gotowe do uznania w ZSRR rwnopraw-
---o partnera. W tej sytuacji propozycje Niemiec wydaway si bardziej
obiecujce i 23 sierpnia 1939 roku zosta podpisany sowiecko-niemiecki
pakt o nieagresji. W ten sposb Zwizkowi Sowieckiemu udao si po-
zosta poza europejsk wojn i jednoczenie uzyska znaczn swobod
dziaania w Europie Wschodniej, wiksz moliwo manewru pomi-
dzy dwiema wojujcymi stronami i wykorzystania tego dla wasnych in-
teresw, a przy okazji pretekst do obarczenia win za niepowodzenie
rokowa Parya i Londynu! Podpisujc pakt, Stalin i Mootow sami wy-
znaczyli dat wybuchu drugiej wojny wiatowej. Wydarzenia toczyy si
lawinowo.
Dwa tygodnie po podpisaniu paktu z Niemcami Stalin podczas roz-
mowy z kierownictwem Kominternu 7 wrzenia 1939 roku tak oceni
sytuacj w Europie: [...] pomidzy dwiema grupami pastw kapitali-
stycznych toczy si wojna o nowy podzia wiata, o panowanie nad wia-
tem! Nie mamy nic przeciwko temu. eby porzdnie si pobili i osabili
nawzajem. Byoby niele, gdyby rkami Niemiec zostaa podwaona po-
zycja najbogatszych krajw kapitalistycznych. Hitler nie wiedzc o tym
i nie chcc tego, podkopuje system kapitalistyczny [...]. Moemy ma-
newrowa, podjudza jedn stron przeciwko drugiej, aby jeszcze moc-
niej si pobiy. Pakt o nieagresji w pewnym stopniu pomaga Niemcom.
W nastpnym momencie podjudza drug stron". Oto krciutko
wyoona istota sowieckiej polityki zagranicznej w lalach 1939 1941.
Oczywicie z podobnymi ideami si nie afiszowano, wrcz przeciwnie.
zrobiono wszystko, aby upewni midzynarodow opini spoeczn, e
Zwizek Sowiecki skrupulatnie przestrzega zasad neutralnoci i jedynie
bardzo powanie niepokoi si o wasne bezpieczestwo.
Pocztek wojny w Europie i istnienie tajnych protokow do paktu
z Niemcami pozwolio ZSRR przystpi do rewizji swoich zachodnich
granic. Moskwa otrzymaa moliwo przywrcenia panowania nad te-
- - - o r i a mi , ktrych wikszo wchodzia w skad cesarstwa rosyjskiego.
Siedemnastego wrzenia 1939 roku Armia Czerw ona wtargna do Polski.
co oznaczao taktyczne wczenie sic Zwizku Sowieckiego do drugiej
wojny wiatowej w charakterze samodzielnej siy wojskowo-politycz-
nej, jak na razie wci jeszcze mniej wicej lojalnej wobec Niemiec.
Potem nastpio niepowodzenie z Finlandi. Ale w lecie 1940 roku
pomylnie przeprowadzono okupacj krajw nadbatyckich, a w drugiej
poowie czerwca do szybko rozwizano problem Besarabii: [...] w wy-
niku inicjatywy Zwizku Sowieckiego rzd Rumunii zmuszony zosta do
pokojowego rozwizania konfliktu sowiecko-rumuskiego i zwrcenia
ZSRR Besarabii oraz przekazania mu Bukowiny Pnocnej, ktrych na-
rody weszy w skad ZSRR". Dziki temu w polowie 1940 roku Zwizek
Sowiecki by w stanie zaj i anektowa wiksz cz Europy Wschod-
niej, ktra zgodnie z sowiecko-niemieckimi uzgodnieniami zostaa uzna-
na za jego stref interesw. Fakt ten znacznie poprawi strategiczn sytu-
acj ZSRR i umocni jego zdolno obrony".
Dziewitego wrzenia 1940 roku na naradzie KC WKP(b) Stalin.
podsumowa: Rozszerzamy front budownictwa socjalistycznego, co
jest spraw pomyln dla ludzkoci, bo przecie uwaaj si za szczli-
wych Litwini, Biaorusini z zachodniej Biaorusi, mieszkacy Besarabii.
ktrych uwolnilimy od ucisku obszarnikw, kapitalistw, policjantw
i wszelkiej innej hooty". Och, ci szczliwi Litwini! Przed wspomniany-
mi wyej wydarzeniami Niemcy nie graniczyy ze Zwizkiem Sowiec-
kim i Hitler nie mia najmniejszej moliwoci na niego napa, zwaszcza
wiaroomnie i z zaskoczenia". Stalin sam aktywnie wyrba drzwi" do
Europy, podchodzc do granic Rzeszy na froncie cigncym si od Ba-
tyku do Karpat.
Co prawda w 1940 roku bardzo pogorszyy si stosunki z Wielk Bry-
tani i Francj, ktrych rzdy byy niezadowolone, e nie udao im si
wykorzysta ZSRR do swoich celw, a Rosjanie omielili si przedoy
wasne interesy ponad wspln spraw" obrony zachodnich demokracji.
W okresie tym w Londynie i w Paryu uwaano Moskw za sojusznika
Berlina. Starajc si przeciwdziaa tym nastrojom, sowieckie wadze
prowadziy ostron polityk zagraniczn, we wszelki moliwy sposb
demonstrujc swoj neutralno wobec wydarze w Europie.
Stalin lawirowa pomidzy Niemcami a Wielk Brytani, ktra roz-
maitymi metodami staraa si pogorszy relacje pomidzy Zwizkiem
Sowieckim a Trzeci Rzesz i zwrci uwag Hitlera na wschd. Kreml
natomiast uwaa Niemcy za si zdoln podkopa pozycj Wielkiej Bry-
tanii i zdestabilizowa system kapitalistyczny". A potem, w odpowied-
niej chwili, Armia Czerwona rozgromi Niemcy i uwolni Europ od faszy-
zmu oraz gnijcego kapitalizmu".
1 1 i
i
W tym okresie stosunki sowiecko-niemieckie ukaday si niejed-
noznacznie. Bya to wsppraca wojskowo-gospodarcza, w ktrej obie
strony zdecydowanie broniy swoich interesw, ale mimo wszystko do-
chodziy do kompromisw. Byway take dugotrwae spory dotyczce
rozmaitych spraw. Oczywicie adna ze stron nie zapominaa o moliwo-
ci wojskowego starcia i uwanie obserwowaa dziaania partnera-prze-
ciwnika. Wzajemna podejrzliwo zacza narasta od lata 1940 roku,
kiedy po nieoczekiwanie szybkim pokonaniu Francji Niemcy stay si
hegemonem zachodniej Europy. Przesta w ten sposb istnie front na
ldzie, chocia kontynuowanie wojny z Wielk Brytani wizao cz
Luftwaffe i Kriegsmarine. Ale chocia zwycistwo Wehrmachtu wy-
waro due wraenie, to jednak nie udao si wyczy Wielkiej Brytanii
z wojny.
Ju w lecie 1940 roku wyjanio si ostatecznie, e wojna staa si
dugotrwaa, a sytuacja Niemiec jest skomplikowana. W tych warunkach
rzd niemiecki sprbowa stworzy kontynentalny blok antybrytyjski
z udziaem ZSRR. Moskwa bya zainteresowana tym, aby niemieckimi
rkami osabi wpywy brytyjskie w Europie kontynentalnej, ale bynajm-
niej nie miaa zamiaru oddawa jej pod wyczne panowanie Berlino-
wi. Wrcz przeciwnie, rzd sowiecki zamierza wymusi na Niemczech
nowe terytorialno-polityczne ustpstwa w Skandynawii, na Bakanach
i na Bliskim Wschodzie. Ale negocjacje w 1940 roku udowodniy, e
Berlin ju uzna Europ za swoj stref wpyww i nowy kompromis
okaza si niemoliwy.
W rezultacie interesy Moskwy i Berlina stay si cakowicie sprzecz-
ne. Obie strony dyy do panowania nad wiatem, a wiec e jeden
z partnerw musiaby odgrywa
r o
| c podporzdkowan. Ani Hitler,
ani Stalin nie mogli zgodzi si na takie ustpstwo.
Poza tym ZSRR powinien zrezygnowa z jakichkolwiek prb prze-
dostania si do Europy. Poniewa, kontynent ten przez kilka minionych
wiekw uwaany by za polityczne centrum wiata, gwnym orodkiem
postpu technicznego i cywilizacji, rezygnacja z walki o Europ odsu-
waa Moskw na bocznic rozwoju wiata. Status ZSRR jako pastwa
drugorzdnego si umacnia. I nawet gdyby wadze sowieckie zgodziy
si zosta podporzdkowanym partnerem Niemiec, wcale nie wykluczy-
oby to nowych rnic zda i nowych pretensji, co w konsekwencji do-
prowadzioby do nowej walki o podzia wiata, ale w mniej korzystnych
dla Zwizku Sowieckiego warunkach. Jeeli doda do tego take rnice
Potem nastpio niepowodzenie z Finlandi. Ale w lecie 1940 roku
pomylnie przeprowadzono okupacj krajw nadbatyckich, a w drugiej
poowie czerwca do szybko rozwizano problem Besarabii: [...] w wy-
niku inicjatywy Zwizku Sowieckiego rzd Rumunii zmuszony zosta do
pokojowego rozwizania konfliktu sowiecko-rumuskiego i zwrcenia
ZSRR Besarabii oraz przekazania mu Bukowiny Pnocnej, ktrych na-
rody weszy w skad ZSRR". Dziki temu w polowie 1940 roku Zwizek
Sowiecki by w stanie zaj i anektowa wiksz cz Europy Wschod-
niej, ktra zgodnie z sowiecko-niemieckimi uzgodnieniami zostaa uzna-
na za jego stref interesw. Fakt ten znacznie poprawi strategiczn sytu-
acj ZSRR i umocni jego zdolno obrony".
Dziewitego wrzenia 1940 roku na naradzie KC WKP(b) Stalin.
podsumowa: Rozszerzamy front budownictwa socjalistycznego, co
jest spraw pomyln dla ludzkoci, bo przecie uwaaj si za szczli-
wych Litwini, Biaorusini z zachodniej Biaorusi, mieszkacy Besarabii.
ktrych uwolnilimy od ucisku obszarnikw, kapitalistw, policjantw
i wszelkiej innej hooty". Och, ci szczliwi Litwini! Przed wspomniany-
mi wyej wydarzeniami Niemcy nie graniczyy ze Zwizkiem Sowiec-
kim i Hitler nie mia najmniejszej moliwoci na niego napa, zwaszcza
wiaroomnie i z zaskoczenia". Stalin sam aktywnie wyrba drzwi" do
Europy, podchodzc do granic Rzeszy na froncie cigncym si od Ba-
tyku do Karpat.
Co prawda w 1940 roku bardzo pogorszyy si stosunki z Wielk Bry-
tani i Francj, ktrych rzdy byy niezadowolone, e nie udao im si
wykorzysta ZSRR do swoich celw, a Rosjanie omielili si przedoy
wasne interesy ponad wspln spraw" obrony zachodnich demokracji.
W okresie tym w Londynie i w Paryu uwaano Moskw za sojusznika
Berlina. Starajc si przeciwdziaa tym nastrojom, sowieckie wadze
prowadziy ostron polityk zagraniczn, we wszelki moliwy sposb
demonstrujc swoj neutralno wobec wydarze w Europie.
Stalin lawirowa pomidzy Niemcami a Wielk Brytani, ktra roz-
maitymi metodami staraa si pogorszy relacje pomidzy Zwizkiem
Sowieckim a Trzeci Rzesz i zwrci uwag Hitlera na wschd. Kreml
natomiast uwaa Niemcy za si zdoln podkopa pozycj Wielkiej Bry-
tanii i zdestabilizowa system kapitalistyczny". A potem, w odpowied-
niej chwili, Armia Czerwona rozgromi Niemcy i uwolni Europ od faszy-
zmu oraz gnijcego kapitalizmu".
1 1 i
i
W tym okresie stosunki sowiecko-niemieckie ukaday si niejed-
noznacznie. Bya to wsppraca wojskowo-gospodarcza, w ktrej obie
strony zdecydowanie broniy swoich interesw, ale mimo wszystko do-
chodziy do kompromisw. Byway take dugotrwae spory dotyczce
rozmaitych spraw. Oczywicie adna ze stron nie zapominaa o moliwo-
ci wojskowego starcia i uwanie obserwowaa dziaania partnera-prze-
ciwnika. Wzajemna podejrzliwo zacza narasta od lata 1940 roku,
kiedy po nieoczekiwanie szybkim pokonaniu Francji Niemcy stay si
hegemonem zachodniej Europy. Przesta w ten sposb istnie front na
ldzie, chocia kontynuowanie wojny z Wielk Brytani wizao cz
Luftwaffe i Kriegsmarine. Ale chocia zwycistwo Wehrmachtu wy-
waro due wraenie, to jednak nie udao si wyczy Wielkiej Brytanii
z wojny.
Ju w lecie 1940 roku wyjanio si ostatecznie, e wojna staa si
dugotrwaa, a sytuacja Niemiec jest skomplikowana. W tych warunkach
rzd niemiecki sprbowa stworzy kontynentalny blok antybrytyjski
z udziaem ZSRR. Moskwa bya zainteresowana tym, aby niemieckimi
rkami osabi wpywy brytyjskie w Europie kontynentalnej, ale bynajm-
niej nie miaa zamiaru oddawa jej pod wyczne panowanie Berlino-
wi. Wrcz przeciwnie, rzd sowiecki zamierza wymusi na Niemczech
nowe terytorialno-polityczne ustpstwa w Skandynawii, na Bakanach
i na Bliskim Wschodzie. Ale negocjacje w 1940 roku udowodniy, e
Berlin ju uzna Europ za swoj stref wpyww i nowy kompromis
okaza si niemoliwy.
W rezultacie interesy Moskwy i Berlina stay si cakowicie sprzecz-
ne. Obie strony dyy do panowania nad wiatem, a wiec e jeden
z partnerw musiaby odgrywa
r o
| c podporzdkowan. Ani Hitler,
ani Stalin nie mogli zgodzi si na takie ustpstwo.
Poza tym ZSRR powinien zrezygnowa z jakichkolwiek prb prze-
dostania si do Europy. Poniewa, kontynent ten przez kilka minionych
wiekw uwaany by za polityczne centrum wiata, gwnym orodkiem
postpu technicznego i cywilizacji, rezygnacja z walki o Europ odsu-
waa Moskw na bocznic rozwoju wiata. Status ZSRR jako pastwa
drugorzdnego si umacnia. I nawet gdyby wadze sowieckie zgodziy
si zosta podporzdkowanym partnerem Niemiec, wcale nie wykluczy-
oby to nowych rnic zda i nowych pretensji, co w konsekwencji do-
prowadzioby do nowej walki o podzia wiata, ale w mniej korzystnych
dla Zwizku Sowieckiego warunkach. Jeeli doda do tego take rnice
ideologiczne, mona atwo zrozumie, e nowy niemiecko-sowiecki so-
jusz nic mia szans na powstanie.
W listopadzie 1940 roku stao si oczywiste, e teraz wanie Berlin
jest gwn przeszkod na drodze Sowietw do Europy. Od tego mo-
mentu relacje sowiecko-niemieckie znalazy si w fazie bezporednich
przygotowa do wojny. Formalnie obie strony utrzymyway stosunki
dyplomatyczne, ale prowadziy coraz bardziej intensywn walk dyplo-
matyczn, zwaszcza na Bakanach. Dziaania wojenne na Bakanach
w kwietniu i w maju 1941 roku, oglnie rzecz biorc, byy na rk Mo-
skwie, poniewa potwierdzay niemono powstania brytyjsko-niemiec-
kiego porozumienia. Dlatego te wadze sowieckie we wszelki sposb
okazyway Berlinowi zrozumienie niemieckich dziaa we wschodniej
czci basenu Morza rdziemnego: rozszerzenie dziaa wojennych na
Bliskim Wschodzie mogo wyprowadzi z Europy najbardziej zaharto-
wane w walkach jednostki Wehrmachtu.
W zaistniaej sytuacji Zwizek Sowiecki mg spokojnie i konse-
kwentnie prowadzi przygotowania do nowego marszu wyzwolecze-
go". W zwizku z nimi rozpocza si w kwietniu 1941 roku normaliza-
cja stosunkw sowiecko-brytyjskich. Aby zabezpieczy sowieckie tyy
od strony Dalekiego Wschodu, 13 kwietnia podpisano sowiecko-japo-
ski ukad o neutralnoci.
Do sporzdzenia wojskowych planw dziaa bojowych przeciwko
Niemcom przystpiono w Zwizku Sowieckim ju w padzierniku 1939
roku. Do czerwca 1941 roku opracowano pi wariantw planu operacyj-
nego wykorzystania Armii Czerwonej w wojnie z Niemcami. Dokument
o prowizorycznej nazwie Koncepcje podstaw strategicznego rozwini-
cia Si Zbrojnych Zwizku Sowieckiego na zachodzie i wschodzie w la-
tach 1940-1941" zaczto opracowywa natychmiast po wytyczeniu so-
wiecko-niemieckiej granicy zgodnie z umow z 28 wrzenia 1939 roku.
Prace stay si szczeglnie intensywne od poowy 1940 roku i w ostatnich
dniach lipca dokument zosta ukoczony. Plan zakada, e gwne dzia-
ania bd prowadzone w kierunku na Warszaw i Prusy Wschodnie.
Po dopracowaniu szczegw do 18 wrzenia przygotowano nowy
wariant planu, ktry zakada uycie gwnych si Armii Czerwonej
w zalenoci od sytuacji albo na kierunku pnocno-zachodnim, albo po-
udniowo-zachodnim. Te warianty rozwijania sowieckich wojsk otrzy-
may nazwy pnocny" i poudniowy". Pod wzgldem geograficznym
116
dorzecze Prypeci prawie dokadnie dzielio zachodni teatr dziaa wojen-
nych i dlatego pojawiy si dwa gwne kierunki dziaania.
Pitego padziernika 1940 roku wariant ten zosta przedstawiony Sta-
linowi i Mootowowi. W trakcie dyskusji Sztabowi Generalnemu pole-
cono dopracowa plan, uwzgldniajc w nim rozwinicie jeszcze silniej-
szego gwnego zgrupowania wojsk w skadzie Frontu Poudniowo-Za-
chodniego. W rezultacie przewidziano zwikszy tam liczebno wojsk
o 31 procent dywizji, o 300 procent brygad pancernych oraz o 56 procent
w pukach lotniczych. Czternastego padziernika 1940 roku wariant po-
udniowy" zatwierdzono jako gwny.
W ten sposb sowieckie siy zbrojne otrzymay oficjalny dokument,
na podstawie ktrego prowadzono bardziej szczegowe planowanie
wojskowe.
W listopadzie 1940 i w styczniu 1941 roku przeprowadzono szereg
gier operacyjno-strategicznych na mapach. W celu wypracowania wa-
riantw pnocnego" i poudniowego", w dniach od 2 do 6 i od 8 do
U stycznia 1941 roku w Sztabie Generalnym zorganizowano dwie gry
wojenne. W pierwszej rozgrywano dziaania ofensywne Armii Czerwonej
na kierunku pnocno-zachodnim - Prusy Wschodnie; w drugiej na kie-
runku poudniowo-zachodnim - poudniowa Polska. Wgry, Rumunia.
Chocia w zaoeniach gier zaznaczono, e napastnikiem byli za-
chodni", wschodni" nic rozwizywali adnych zada zwizanych z od-
parciem agresji. Strony poinformowano, e zachodni" zostali odrzuceni
do granicy, a na kierunku poudniowo-zachodnim nawet do linii Wisy
i Dunajca, i od tych rubiey rozpoczynano gry. Wynika z tego, e so-
wiecki Sztab Generalny nie planowa adnych operacji obronnych
i rozgrywane operacje zaczepne Armii Czerwonej miay sta si istot
pierwszego okresu wojny.
W trakcie gier natarcie wschodnich" na Prusy Wschodnie utkno.
natomiast na poudniowo-zachodnim kierunku osignli oni znaczne suk-
cesy. Doprowadzio to do rezygnacji z wariantu pnocnego". Ustalono,
e gwnym kierunkiem sowieckiego ataku bdzie poudniowa Polska.
W przygotowanym do 10 kwietnia 1941 roku pod kierunkiem ukowa
nowym wariancie planu ostatecznie zatwierdzono rezygnacj z p-
nocnego" wariantu i przeorientowano gwne dziaania wojsk na kieru-
nek poudniowo-zachodni. Ostateczny plan przyszej wojny by gotw
15 maja 1941 roku.
117
ideologiczne, mona atwo zrozumie, e nowy niemiecko-sowiecki so-
jusz nic mia szans na powstanie.
W listopadzie 1940 roku stao si oczywiste, e teraz wanie Berlin
jest gwn przeszkod na drodze Sowietw do Europy. Od tego mo-
mentu relacje sowiecko-niemieckie znalazy si w fazie bezporednich
przygotowa do wojny. Formalnie obie strony utrzymyway stosunki
dyplomatyczne, ale prowadziy coraz bardziej intensywn walk dyplo-
matyczn, zwaszcza na Bakanach. Dziaania wojenne na Bakanach
w kwietniu i w maju 1941 roku, oglnie rzecz biorc, byy na rk Mo-
skwie, poniewa potwierdzay niemono powstania brytyjsko-niemiec-
kiego porozumienia. Dlatego te wadze sowieckie we wszelki sposb
okazyway Berlinowi zrozumienie niemieckich dziaa we wschodniej
czci basenu Morza rdziemnego: rozszerzenie dziaa wojennych na
Bliskim Wschodzie mogo wyprowadzi z Europy najbardziej zaharto-
wane w walkach jednostki Wehrmachtu.
W zaistniaej sytuacji Zwizek Sowiecki mg spokojnie i konse-
kwentnie prowadzi przygotowania do nowego marszu wyzwolecze-
go". W zwizku z nimi rozpocza si w kwietniu 1941 roku normaliza-
cja stosunkw sowiecko-brytyjskich. Aby zabezpieczy sowieckie tyy
od strony Dalekiego Wschodu, 13 kwietnia podpisano sowiecko-japo-
ski ukad o neutralnoci.
Do sporzdzenia wojskowych planw dziaa bojowych przeciwko
Niemcom przystpiono w Zwizku Sowieckim ju w padzierniku 1939
roku. Do czerwca 1941 roku opracowano pi wariantw planu operacyj-
nego wykorzystania Armii Czerwonej w wojnie z Niemcami. Dokument
o prowizorycznej nazwie Koncepcje podstaw strategicznego rozwini-
cia Si Zbrojnych Zwizku Sowieckiego na zachodzie i wschodzie w la-
tach 1940-1941" zaczto opracowywa natychmiast po wytyczeniu so-
wiecko-niemieckiej granicy zgodnie z umow z 28 wrzenia 1939 roku.
Prace stay si szczeglnie intensywne od poowy 1940 roku i w ostatnich
dniach lipca dokument zosta ukoczony. Plan zakada, e gwne dzia-
ania bd prowadzone w kierunku na Warszaw i Prusy Wschodnie.
Po dopracowaniu szczegw do 18 wrzenia przygotowano nowy
wariant planu, ktry zakada uycie gwnych si Armii Czerwonej
w zalenoci od sytuacji albo na kierunku pnocno-zachodnim, albo po-
udniowo-zachodnim. Te warianty rozwijania sowieckich wojsk otrzy-
may nazwy pnocny" i poudniowy". Pod wzgldem geograficznym
116
dorzecze Prypeci prawie dokadnie dzielio zachodni teatr dziaa wojen-
nych i dlatego pojawiy si dwa gwne kierunki dziaania.
Pitego padziernika 1940 roku wariant ten zosta przedstawiony Sta-
linowi i Mootowowi. W trakcie dyskusji Sztabowi Generalnemu pole-
cono dopracowa plan, uwzgldniajc w nim rozwinicie jeszcze silniej-
szego gwnego zgrupowania wojsk w skadzie Frontu Poudniowo-Za-
chodniego. W rezultacie przewidziano zwikszy tam liczebno wojsk
o 31 procent dywizji, o 300 procent brygad pancernych oraz o 56 procent
w pukach lotniczych. Czternastego padziernika 1940 roku wariant po-
udniowy" zatwierdzono jako gwny.
W ten sposb sowieckie siy zbrojne otrzymay oficjalny dokument,
na podstawie ktrego prowadzono bardziej szczegowe planowanie
wojskowe.
W listopadzie 1940 i w styczniu 1941 roku przeprowadzono szereg
gier operacyjno-strategicznych na mapach. W celu wypracowania wa-
riantw pnocnego" i poudniowego", w dniach od 2 do 6 i od 8 do
U stycznia 1941 roku w Sztabie Generalnym zorganizowano dwie gry
wojenne. W pierwszej rozgrywano dziaania ofensywne Armii Czerwonej
na kierunku pnocno-zachodnim - Prusy Wschodnie; w drugiej na kie-
runku poudniowo-zachodnim - poudniowa Polska. Wgry, Rumunia.
Chocia w zaoeniach gier zaznaczono, e napastnikiem byli za-
chodni", wschodni" nic rozwizywali adnych zada zwizanych z od-
parciem agresji. Strony poinformowano, e zachodni" zostali odrzuceni
do granicy, a na kierunku poudniowo-zachodnim nawet do linii Wisy
i Dunajca, i od tych rubiey rozpoczynano gry. Wynika z tego, e so-
wiecki Sztab Generalny nie planowa adnych operacji obronnych
i rozgrywane operacje zaczepne Armii Czerwonej miay sta si istot
pierwszego okresu wojny.
W trakcie gier natarcie wschodnich" na Prusy Wschodnie utkno.
natomiast na poudniowo-zachodnim kierunku osignli oni znaczne suk-
cesy. Doprowadzio to do rezygnacji z wariantu pnocnego". Ustalono,
e gwnym kierunkiem sowieckiego ataku bdzie poudniowa Polska.
W przygotowanym do 10 kwietnia 1941 roku pod kierunkiem ukowa
nowym wariancie planu ostatecznie zatwierdzono rezygnacj z p-
nocnego" wariantu i przeorientowano gwne dziaania wojsk na kieru-
nek poudniowo-zachodni. Ostateczny plan przyszej wojny by gotw
15 maja 1941 roku.
117
Analiza sowieckich planw wojennych i wypowiedzi kierownictwa
politycznego dowodzi, e decyzji o wojnie nie podjto z obawy przed
niemieck napaci. Na przykad 29 listopada 1940 roku A. danow in
struuje partyjny aktyw Leningradu: [...] polityka pastwa sowieckie
go polega na tym, aby w dowolnym czasie, kiedy tylko pojawi si taka
moliwo, rozszerza pozycje socjalizmu. Z tych zaoe politycznych
wychodzilimy w minionym roku i przyniosy one [...] powikszenie so-
cjalistycznego terytorium Zwizku Sowieckiego. Taka sama bdzie nasza
polityka w przyszoci [...]". Ale w 1941 roku rozszerza front socjali
zmu" dalej na zachd mona byo tylko pokonujc Niemcy, gwn prze
szkod i jedynego zachodniego ssiada ZSRR.
Popularny pogld, e Zwizek Sowiecki pocztkowo czeka na atak
wroga i dopiero potem zacz planowa natarcie, nic bierze pod uwagi,
faktu, e w tym przypadku inicjatywa strategiczna, praktycznie rzecz bio
rc, zostaaby dobrowolnie oddana przeciwnikowi, a sowieckie wojsk
w oczywisty sposb znalazyby si w niekorzystnej sytuacji. Tym bar
dziej e samo przejcie z obrony do natarcia, tak proste w abstrakcyjnych
rozwaaniach, w rzeczywistoci jest procesem bardzo zoonym, wyma
gajcym starannego i wszechstronnego przygotowania, przede wszyst
kim przygotowania rubiey obrony o gbokoci 150 kilometrw.
Ale adnych tego rodzaju prac nie prowadzono i chyba nie warto
powanie utrzymywa, e Armia Czerwona moga pomylnie broni si
w nieprzygotowanym terenie i na domiar zego w przypadku zaskakuj
cego ataku przeciwnika, ktrego sowieckie plany w ogle nie przewidy
way. Poza tym, po co planowa operacje zaczepne, jeeli wojska bd
musiay prowadzi obron. Przecie nikt nie zdoa przewidzie, jak
w trakcie operacji obronnej powstanie sytuacja na froncie, gdzie znajd
si wojska i w jakim bd stanie.
Obecnie bez odwoywania si do teoretycznych rozwaa mona po
prostu zajrze do planu z I I marca 1941 roku, w ktrym wyranie pole
cono: Natarcie zacz 12.6"*. Jest spraw oczywist, e dokadny termin
natarcia okrela strona, ktra zamierza dysponowa inicjatyw w kwe-
stii rozpoczcia dziaa bojowych. W dokumencie z 15 maja rwnie
wyranie sformuowano myl. e Armia Czerwona powinna uprzedzi
przeciwnika pod wzgldem rozwijania wojsk i zaatakowa niemieckie
siy w chwili, kiedy bd one na etapie rozwijania operacyjnego i nie
zd zorganizowa frontu i wspdziaania wojsk". Tak wic podstawo
wa koncepcja sowieckiego planowania wojennego polegaa na tym, e
i l<s
Arrnia Czerwona pod oson rozwinitych na granicy wojsk zachodnich
okrgw zakoczy na teatrze dziaa wojennych koncentracj si prze-
naczonych do prowadzenia wojny i przejdzie do zaskakujcego, decy-
dujcego natarcia.
Poniewa sowieckiemu wywiadowi nie udao si zdoby ani jednego
dokumentu zwizanego z planem operacji Barbarossa", przygotowy-
wana przez Stalina wojna rwnie nie bya wojn prewencyjn. Stalin
nie wierzy w niemieck napa na Zwizek Sowiecki i uwaa, e na
prowadzenie duej wojny z nami Niemcy po pierwsze potrzebuj ropy
naftowej i najpierw powinni j zdoby, a po drugie, musz koniecznie
zlikwidowa front zachodni, wyldowa w Anglii albo zawrze z ni
pokj". Wynika z tego wniosek, e Hitler skieruje Wehrmacht albo na
Bliski Wschd, albo na Wyspy Brytyjskie, ale w adnym wypadku nie
zaryzykuje prowadzenia dugotrwaej i beznadziejnej dla niego wojny na
dwa fronty.
Zasadnicze zgrupowanie sowieckich wojsk powinno zosta rozwini-
te w pasie od Morza Batyckiego do Czarnego. Gwne siy znajdoway
si na kierunku poudniowo-zachodnim i bynajmniej nie z tego powodu,
e tam oczekiwano niemieckiego uderzenia - tego w ogle nie brano
pod uwag. Podstawowe wysiki sowieckiego dowdztwa wcale nie byy
zwizane ze strategiczn operacj obronn, ktrej po prostu nic plano-
wano i nie przewidywano, ale dotyczyy zupenie innego rodzaju przed-
siwzi. Do prowadzenia dziaa zaczepnych wariant poudniowy by
korzystniejszy, poniewa natarcie prowadzono by w dogodniejszym tere-
nie, operacja odcinaaby Niemcy od gwnych sprzymierzecw i rde
ropy naftowej, a take wyprowadzaaby sowieckie wojska na skrzydo
i tyy przeciwnika. Natomiast przeprowadzenie gwnego uderzenia na
kierunku zachodnim doprowadzioby do czoowego zderzenia z gwny-
mi siami niemieckimi i wymagaoby przebijania si przez rejony umoc-
nione w bardzo trudnym terenie.
Oglnie rzecz biorc, wida, e sowieckie plany w aden sposb nie
wizay dziaa Armii Czerwonej z ewentualnymi dziaaniami przeciw-
- - ka. Wynika z tego rzeczywisty scenariusz pocztku wojny: pod oson
wojsk okrgw zachodnich Armia Czerwona przeprowadza koncentra-
cje. i rozwinicie si na zachodnim teatrze dziaa wojennych, prowadzc
jednoczenie czstkowe operacje zaczepne. Zakoczenie koncentracji
jest jednoczenie sygnaem do rozpoczcia oglnego natarcia na caym
Analiza sowieckich planw wojennych i wypowiedzi kierownictwa
politycznego dowodzi, e decyzji o wojnie nie podjto z obawy przed
niemieck napaci. Na przykad 29 listopada 1940 roku A. danow in
struuje partyjny aktyw Leningradu: [...] polityka pastwa sowieckie
go polega na tym, aby w dowolnym czasie, kiedy tylko pojawi si taka
moliwo, rozszerza pozycje socjalizmu. Z tych zaoe politycznych
wychodzilimy w minionym roku i przyniosy one [...] powikszenie so-
cjalistycznego terytorium Zwizku Sowieckiego. Taka sama bdzie nasza
polityka w przyszoci [...]". Ale w 1941 roku rozszerza front socjali
zmu" dalej na zachd mona byo tylko pokonujc Niemcy, gwn prze
szkod i jedynego zachodniego ssiada ZSRR.
Popularny pogld, e Zwizek Sowiecki pocztkowo czeka na atak
wroga i dopiero potem zacz planowa natarcie, nic bierze pod uwagi,
faktu, e w tym przypadku inicjatywa strategiczna, praktycznie rzecz bio
rc, zostaaby dobrowolnie oddana przeciwnikowi, a sowieckie wojsk
w oczywisty sposb znalazyby si w niekorzystnej sytuacji. Tym bar
dziej e samo przejcie z obrony do natarcia, tak proste w abstrakcyjnych
rozwaaniach, w rzeczywistoci jest procesem bardzo zoonym, wyma
gajcym starannego i wszechstronnego przygotowania, przede wszyst
kim przygotowania rubiey obrony o gbokoci 150 kilometrw.
Ale adnych tego rodzaju prac nie prowadzono i chyba nie warto
powanie utrzymywa, e Armia Czerwona moga pomylnie broni si
w nieprzygotowanym terenie i na domiar zego w przypadku zaskakuj
cego ataku przeciwnika, ktrego sowieckie plany w ogle nie przewidy
way. Poza tym, po co planowa operacje zaczepne, jeeli wojska bd
musiay prowadzi obron. Przecie nikt nie zdoa przewidzie, jak
w trakcie operacji obronnej powstanie sytuacja na froncie, gdzie znajd
si wojska i w jakim bd stanie.
Obecnie bez odwoywania si do teoretycznych rozwaa mona po
prostu zajrze do planu z I I marca 1941 roku, w ktrym wyranie pole
cono: Natarcie zacz 12.6"*. Jest spraw oczywist, e dokadny termin
natarcia okrela strona, ktra zamierza dysponowa inicjatyw w kwe-
stii rozpoczcia dziaa bojowych. W dokumencie z 15 maja rwnie
wyranie sformuowano myl. e Armia Czerwona powinna uprzedzi
przeciwnika pod wzgldem rozwijania wojsk i zaatakowa niemieckie
siy w chwili, kiedy bd one na etapie rozwijania operacyjnego i nie
zd zorganizowa frontu i wspdziaania wojsk". Tak wic podstawo
wa koncepcja sowieckiego planowania wojennego polegaa na tym, e
i l<s
Arrnia Czerwona pod oson rozwinitych na granicy wojsk zachodnich
okrgw zakoczy na teatrze dziaa wojennych koncentracj si prze-
naczonych do prowadzenia wojny i przejdzie do zaskakujcego, decy-
dujcego natarcia.
Poniewa sowieckiemu wywiadowi nie udao si zdoby ani jednego
dokumentu zwizanego z planem operacji Barbarossa", przygotowy-
wana przez Stalina wojna rwnie nie bya wojn prewencyjn. Stalin
nie wierzy w niemieck napa na Zwizek Sowiecki i uwaa, e na
prowadzenie duej wojny z nami Niemcy po pierwsze potrzebuj ropy
naftowej i najpierw powinni j zdoby, a po drugie, musz koniecznie
zlikwidowa front zachodni, wyldowa w Anglii albo zawrze z ni
pokj". Wynika z tego wniosek, e Hitler skieruje Wehrmacht albo na
Bliski Wschd, albo na Wyspy Brytyjskie, ale w adnym wypadku nie
zaryzykuje prowadzenia dugotrwaej i beznadziejnej dla niego wojny na
dwa fronty.
Zasadnicze zgrupowanie sowieckich wojsk powinno zosta rozwini-
te w pasie od Morza Batyckiego do Czarnego. Gwne siy znajdoway
si na kierunku poudniowo-zachodnim i bynajmniej nie z tego powodu,
e tam oczekiwano niemieckiego uderzenia - tego w ogle nie brano
pod uwag. Podstawowe wysiki sowieckiego dowdztwa wcale nie byy
zwizane ze strategiczn operacj obronn, ktrej po prostu nic plano-
wano i nie przewidywano, ale dotyczyy zupenie innego rodzaju przed-
siwzi. Do prowadzenia dziaa zaczepnych wariant poudniowy by
korzystniejszy, poniewa natarcie prowadzono by w dogodniejszym tere-
nie, operacja odcinaaby Niemcy od gwnych sprzymierzecw i rde
ropy naftowej, a take wyprowadzaaby sowieckie wojska na skrzydo
i tyy przeciwnika. Natomiast przeprowadzenie gwnego uderzenia na
kierunku zachodnim doprowadzioby do czoowego zderzenia z gwny-
mi siami niemieckimi i wymagaoby przebijania si przez rejony umoc-
nione w bardzo trudnym terenie.
Oglnie rzecz biorc, wida, e sowieckie plany w aden sposb nie
wizay dziaa Armii Czerwonej z ewentualnymi dziaaniami przeciw-
- - ka. Wynika z tego rzeczywisty scenariusz pocztku wojny: pod oson
wojsk okrgw zachodnich Armia Czerwona przeprowadza koncentra-
cje. i rozwinicie si na zachodnim teatrze dziaa wojennych, prowadzc
jednoczenie czstkowe operacje zaczepne. Zakoczenie koncentracji
jest jednoczenie sygnaem do rozpoczcia oglnego natarcia na caym
froncie od Batyku do Karpat, w ktrym gwne uderzenie zostaje prze
prowadzone w poudniowej Polsce.
W sowieckich planach niemieckie wojska okrelano jako prowadz
ce koncentracj", co oznaczao, e w pocztkowym okresie wojny ini
cjatywa bdzie naleaa cakowicie do strony sowieckiej, ktra pierwsza
zakoczy rozwinicie wojsk na teatrze dziaa wojennych. Przejcie do
natarcia wizao si nie z sytuacj na granicy, ale z zakoczeniem kon
centracji Armii Czerwonej - mia to by dwudziesty dzie od chwili roz
poczcia rozwijania wojsk.
Wojska otrzymay zadanie przeprowadzi uderzenie na niemieckie
siy i dlatego naley za pierwszoplanowy cel strategiczny dziaa Armii
Czerwonej uzna rozbicie gwnych si armii niemieckiej, rozwijajcych
si na poudnie od linii Brzc-Dblin. i wyjcie do 30. dnia operacji na
rubie Ostroka, rzeka Narew, owicz, d, Kluczbork, Opole, Oomu-
niec. Nastpny cel strategiczny to: natarcie z rejonu Katowic w kierunku
pnocnym lub pnocno-zachodnim w celu rozbicia duych si centrum
i pnocnego skrzyda niemieckiego frontu i opanowanie terenw pou
dniowej Polski i Prus Wschodnich. Najblisze zadani e- rozbi niemiec-
kie wojska na wschd od Wisy oraz na kierunku krakowskim, wyj nad
Narew, Wis i opanowanie rejonu Katowic [...]".
Zadania poszczeglnych frontw przedstawiay si nastpujco:
Front Pnocny mia zapewni obron Leningradu, Murmaska, ki
rawskiej linii kolejowej i razem z Flot Batyck zdoby cakowite pano-
wanie na akwenie Zatoki Fiskiej.
Front Pnocno-Zachodni, osaniajc kierunek ryski, przy zaistnieniu
korzystnych warunkw przechodzi do natarcia w celu opanowania re
jonu Suwak i przeprowadzenia uderzenia w kierunku na Isterburg (W)
stru) i Olsztyn.
Front Zachodni po przejciu do natarcia armii Frontu Poudniowi
Zachodniego mia uderzeniem lewego skrzyda w kierunku na Warsza-
w i Siedlce rozbi warszawskie zgrupowanie wojsk przeciwnika i zaj
Warszaw, a nastpnie rozbi zgrupowanie lubelsko-radomskie, wyj
nad Wis i jednostkami szybkimi zaj Radom.
Najbliszymi zadaniami Frontu Poudniowo-Zachodniego byo:
a) oskrzydlajcym uderzeniem armii prawego skrzyda frontu otoczy
i zniszczy gwne zgrupowanie wojsk na wschd od Wisy w rejonie
Lublina, b) jednoczenie uderzeniem z rubiey Sieniawa, Przemyl.
Lutowiska rozbi siy przeciwnika na kierunkach krakowskim i sando-
120
miersko-kieleckim i opanowa rejony Krakowa, Katowic i Kielc [...],
c)zdecydowanie broni granicy pastwowej z Wgrami oraz Rumuni
i znajdowa si w gotowoci do przeprowadzenia z rejonw Czernowic
(od 1944 roku Czerniowee) i Kiszyniowa koncentrycznych uderze prze-
ciwko Rumunii [...]. Do wykonania tego ostatniego zadania prawdopo-
dobnie zosta utworzony Front Poudniowy.
W ten sposb zamierzano zrealizowa najblisze cele strategiczne za
porednictwem operacji zaczepnych przede wszystkim wojsk Frontu
Poudniowo-Zachodniego, w ktrego pasie rozwijaa si ponad poowa
wszystkich dywizji przeznaczonych do dziaa na zachodzie. W celu
zrealizowania potnego pierwszego uderzenia podstawowe siy zamie-
rzano rozwin w osiemnastu armiach (!) pierwszego rzutu, w ktrym
znalaza si wiksza cz jednostek szybkich. Na ich zapleczu rozwijao
si siedem armii drugiego rzutu strategicznego, a za nim - kolejne trzy
armie trzeciego rzutu.
Aby zrealizowa wyznaczone cele, sowieckie wadze dysponoway
nader powanym narzdziem-Armi Czerwon wyzwolicielk". W le-
cie 1941 roku siy zbrojne ZSRR byty najliczniejsz armi na wiecie.
Na pocztku ich stan osobowy wynosi 5 774 200 ludzi w tym w woj-
skach ldowych 4 605 300, w lotnictwie 475 700, w marynarce wojennej
353 800, w wojskach ochrony pogranicza 167 600, a w wojskach we-
wntrznych NKWD 171 900 ludzi.
Wojska ldowe liczyy 303 dywizje, 16 brygad powietrznodesanto-
wych i 3 piechoty. Dysponoway one 117 581 dziaami i modzierzami,
24488 samolotami i 25 886 czogami. Zwrmy uwag, e 7448 czogw.
92 492 dziaa i modzierze oraz I 7 745 samolotw bojowych wyprodu-
kowano w latach 1939-1941 (znowu mowa o starym" i przestarzaym"
sprzcie), przy czym jeeli chodzi o samoloty, byo wrd nich 2739 ma-
szyn typu MiG-3. Jak-1 aGG-3, Pe-2 i 11-2. W pierwszej polowie 1941
f
oku przemys sowiecki zakoczy przestawianie si na produkcj naj-
nowszych typw i do takich naleao oddawane w tym okresie do su-
by 100 procent czogw i 87 procent samolotw bojowych. Coroczny
Przyrost produkcji wojskowej w latach 1939-1940 wynosi 39 procent.
dwukrotnie przewyszajc przyrost caej produkcji przemysowej. Od
luego 1941 roku przedsibiorstwa zaczy by przestawiane na reym
produkcji czasu wojny
Spord wymienionych jednostek w piciu nadgranicznych okrgach
rozmieszczone byy 174 dywizje.
121
froncie od Batyku do Karpat, w ktrym gwne uderzenie zostaje prze
prowadzone w poudniowej Polsce.
W sowieckich planach niemieckie wojska okrelano jako prowadz
ce koncentracj", co oznaczao, e w pocztkowym okresie wojny ini
cjatywa bdzie naleaa cakowicie do strony sowieckiej, ktra pierwsza
zakoczy rozwinicie wojsk na teatrze dziaa wojennych. Przejcie do
natarcia wizao si nie z sytuacj na granicy, ale z zakoczeniem kon
centracji Armii Czerwonej - mia to by dwudziesty dzie od chwili roz
poczcia rozwijania wojsk.
Wojska otrzymay zadanie przeprowadzi uderzenie na niemieckie
siy i dlatego naley za pierwszoplanowy cel strategiczny dziaa Armii
Czerwonej uzna rozbicie gwnych si armii niemieckiej, rozwijajcych
si na poudnie od linii Brzc-Dblin. i wyjcie do 30. dnia operacji na
rubie Ostroka, rzeka Narew, owicz, d, Kluczbork, Opole, Oomu-
niec. Nastpny cel strategiczny to: natarcie z rejonu Katowic w kierunku
pnocnym lub pnocno-zachodnim w celu rozbicia duych si centrum
i pnocnego skrzyda niemieckiego frontu i opanowanie terenw pou
dniowej Polski i Prus Wschodnich. Najblisze zadani e- rozbi niemiec-
kie wojska na wschd od Wisy oraz na kierunku krakowskim, wyj nad
Narew, Wis i opanowanie rejonu Katowic [...]".
Zadania poszczeglnych frontw przedstawiay si nastpujco:
Front Pnocny mia zapewni obron Leningradu, Murmaska, ki
rawskiej linii kolejowej i razem z Flot Batyck zdoby cakowite pano-
wanie na akwenie Zatoki Fiskiej.
Front Pnocno-Zachodni, osaniajc kierunek ryski, przy zaistnieniu
korzystnych warunkw przechodzi do natarcia w celu opanowania re
jonu Suwak i przeprowadzenia uderzenia w kierunku na Isterburg (W)
stru) i Olsztyn.
Front Zachodni po przejciu do natarcia armii Frontu Poudniowi
Zachodniego mia uderzeniem lewego skrzyda w kierunku na Warsza-
w i Siedlce rozbi warszawskie zgrupowanie wojsk przeciwnika i zaj
Warszaw, a nastpnie rozbi zgrupowanie lubelsko-radomskie, wyj
nad Wis i jednostkami szybkimi zaj Radom.
Najbliszymi zadaniami Frontu Poudniowo-Zachodniego byo:
a) oskrzydlajcym uderzeniem armii prawego skrzyda frontu otoczy
i zniszczy gwne zgrupowanie wojsk na wschd od Wisy w rejonie
Lublina, b) jednoczenie uderzeniem z rubiey Sieniawa, Przemyl.
Lutowiska rozbi siy przeciwnika na kierunkach krakowskim i sando-
120
miersko-kieleckim i opanowa rejony Krakowa, Katowic i Kielc [...],
c)zdecydowanie broni granicy pastwowej z Wgrami oraz Rumuni
i znajdowa si w gotowoci do przeprowadzenia z rejonw Czernowic
(od 1944 roku Czerniowee) i Kiszyniowa koncentrycznych uderze prze-
ciwko Rumunii [...]. Do wykonania tego ostatniego zadania prawdopo-
dobnie zosta utworzony Front Poudniowy.
W ten sposb zamierzano zrealizowa najblisze cele strategiczne za
porednictwem operacji zaczepnych przede wszystkim wojsk Frontu
Poudniowo-Zachodniego, w ktrego pasie rozwijaa si ponad poowa
wszystkich dywizji przeznaczonych do dziaa na zachodzie. W celu
zrealizowania potnego pierwszego uderzenia podstawowe siy zamie-
rzano rozwin w osiemnastu armiach (!) pierwszego rzutu, w ktrym
znalaza si wiksza cz jednostek szybkich. Na ich zapleczu rozwijao
si siedem armii drugiego rzutu strategicznego, a za nim - kolejne trzy
armie trzeciego rzutu.
Aby zrealizowa wyznaczone cele, sowieckie wadze dysponoway
nader powanym narzdziem-Armi Czerwon wyzwolicielk". W le-
cie 1941 roku siy zbrojne ZSRR byty najliczniejsz armi na wiecie.
Na pocztku ich stan osobowy wynosi 5 774 200 ludzi w tym w woj-
skach ldowych 4 605 300, w lotnictwie 475 700, w marynarce wojennej
353 800, w wojskach ochrony pogranicza 167 600, a w wojskach we-
wntrznych NKWD 171 900 ludzi.
Wojska ldowe liczyy 303 dywizje, 16 brygad powietrznodesanto-
wych i 3 piechoty. Dysponoway one 117 581 dziaami i modzierzami,
24488 samolotami i 25 886 czogami. Zwrmy uwag, e 7448 czogw.
92 492 dziaa i modzierze oraz I 7 745 samolotw bojowych wyprodu-
kowano w latach 1939-1941 (znowu mowa o starym" i przestarzaym"
sprzcie), przy czym jeeli chodzi o samoloty, byo wrd nich 2739 ma-
szyn typu MiG-3. Jak-1 aGG-3, Pe-2 i 11-2. W pierwszej polowie 1941
f
oku przemys sowiecki zakoczy przestawianie si na produkcj naj-
nowszych typw i do takich naleao oddawane w tym okresie do su-
by 100 procent czogw i 87 procent samolotw bojowych. Coroczny
Przyrost produkcji wojskowej w latach 1939-1940 wynosi 39 procent.
dwukrotnie przewyszajc przyrost caej produkcji przemysowej. Od
luego 1941 roku przedsibiorstwa zaczy by przestawiane na reym
produkcji czasu wojny
Spord wymienionych jednostek w piciu nadgranicznych okrgach
rozmieszczone byy 174 dywizje.
121
W skad wojsk NKWD wchodzio 14 dywizji, 18 brygad i 21 sa-
modzielnych pukw o rnym przeznaczeniu. W zachodnich okrgach
znajdowao sic 7 dywizji, 2 brygady oraz 11 pukw operacyjnych wojs
wewntrznych, na ktrych bazie w Nadbatyckim, Zachodnim i Kijow-
skim Okrgach Specjalnych rozpoczo si przed wojn formowanie 2 1
22. i 23. dywizji piechoty zmotoryzowanej NKWD. Poza tym na zachd
niej granicy znajdowao si 8 okrgw pogranicznych, 49 oddziaw po
granicznych i inne jednostki.
Zgrupowanie sowieckich wojsk pierwszego rzutu na zachodzie liczy
o 3 088 200 ludzi (2 718 700 w wojskach "ldowych, 153 600 w woj-
skach NKWD, 215 900 w marynarce wojennej) i dysponowao 57 041
dziaami i modzierzami 13 924 czogami, 8974 samolotami. Poza tym
w lotnictwie flot i flotylli znajdowao si 1 769 samolotw. Dane dotycz
ce uzbrojenia nie zawieray informacji o wojskach NKWD, ktre dyspo-
noway nawet pukami haubic.
Od maja 1941 roku rozpocza si koncentracja wojsk drugiego rzu-
tu strategicznego, w ktrego skad wchodziy jednostki z wewntrznych
okrgw wojskowych i Dalekiego Wschodu. Do 22 czerwca do zachd
nich okrgw wojskowych przybyo ju 16 dywizji - 10 strzeleckiech
4 pancerne i 2 zmechanizowane, w ktrych znajdowao si 201 700 ludzi
2754 dziaa i modzierze oraz 1 763 czogi.
Rol uderzeniowych szybkich zgrupowa Armii Czerwonej powinny
spenia korpusy zmechanizowane. Plan formowania pierwszych omiu
korpusw zmechanizowanych Ludowy Komisariat Obrony zatwierdzi
9 czerwca 1940 roku. Pity Korpus Zmechanizowany sformowany zo
sta do 30 czerwca na bazie Zabajkalskiego Okrgu Wojskowego, pozo
stae powstay do koca lata. Przeprowadzone w drugiej poowie 1940
roku manewry utwierdziy wojskowych w przekonaniu, e wanie ta-
kie zwizki taktyczne powinny by wykorzystywane w celu gbokiej
wstrznicia frontem przeciwnika". Dla korpusw zmechanizowanych
przewidziano nastpujce zadania:
a) zniszczenie wsplnie z lotnictwem i oglnowojskowymi zwizka
mi taktycznymi gwnego zgrupowania wojsk przeciwnika;
b) niszczenie podciganych odwodw operacyjnych i spowodowana
takiego wstrzsu na caej gbokoci operacyjnej, e utworzenie nowego
frontu stanie si niemoliwe.
Sowiecki korpus zmechanizowany skada si z dwch dywizji pan
cernych i jednej zmechanizowanej, puku motocyklowego, artyleri
122
korpunej. zmechanizowanego puku saperw i jednostek specjalnych
i zgodnie z etatem powinien liczy 36 080 ludzi, 100 armat polowych,
36 przeciwpancernych i 36 przeciwlotniczych, 186 modzierzy oraz 1 031
czogw (w tym 546 rednich i cikich), a take 268 samochodw
pancernych.
Czwartego padziernika 1940 roku Ludowy Komisariat Obrony za-
meldowa Biuru Politycznemu, e formowanie 8 korpusw zmechanizo-
wanych, 18 dywizji pancernych i 8 zmechanizowanych zasadniczo zosta-
o zakoczone. Do utworzenia nowych korpusw wyznaczono 12 brygad
pancernych BT, 4 brygady T-35 i T-28, 3 brygady wojsk chemicznych,
2 puki pancerne i bataliony czogw dywizji piechoty. Spowodowao to
zmniejszenie liczby czogw bezporedniego wsparcia piechoty, dlatego
w celu uzupenienia znajdujcych si ju w wojskach 20 brygad pancer-
nych T-26 postanowiono utworzy dodatkowo jeszcze 32 brygady.
Do 1 grudnia 1940 roku Armia Czerwona dysponowaa ju 9 korpusa-
mi zmechanizowanymi oraz 45 brygadami pancernymi. Ale to byo jedy-
nie pocztkiem powanych przygotowa do wojny zaczepnej. W lutym
i w marcu 1941 roku rozpoczo si formowanie nastpnych 20 korpu-
sw zmechanizowanych, a 8 marca na posiedzeniu Politbiura zatwier-
dzono ich dowdcw. Trwa intensywny proces tworzenia 29 zwizkw
taktycznych, z ktrych kady mia si niemieckiej grupy pancernej.
Ateraz pytanie retoryczne: co jest bardziej potrzebne w wojnie obron-
nej - czogi czy miny przeciwpancerne? Akurat min w Armii Czerwonej
nie byo. Zastpca szefa wojskowych linii komunikacyjnych przekaza
do Gwnego Zarzdu Wojsk Inynieryjnych zapotrzebowanie na rok
1941 opiewajce na 120 000 min o opnionym dziaaniu z przezna-
czeniem dla wojsk kolejowych. Zapotrzebowanie zredukowano: GZW1
mg przekaza wojskowym kolejarzom zaledwie 120 (!) min tego typu.
Marszaek G.I. Kulik wyjani: Miny potna zabawka, ale to bro dla
sabych, dla tych, ktrzy si broni, a my jestemy silni. Nie miny s nam
Potrzebne, ale rodki rozminowania".
Korpusy zmechanizowane powinny by wprowadzane do walki w sy-
tuacji, w ktrej najatwiej i najpeniej mona zada niszczycielski cios
gwnemu zgrupowaniu przeciwnika. Takimi sytuacjami bd: a) dziaa-
a korpusw kawaleryjsko-zmechanizowanych na skrzydach; b) dzia-
--ni a na zapleczu przeciwnika".
Zakadano, e ugrupowanie bojowe korpusu bdzie zorganizowane
w trzech rzutach. Rzut pierwszy, w ktrego skadzie znajdoway si
123
W skad wojsk NKWD wchodzio 14 dywizji, 18 brygad i 21 sa-
modzielnych pukw o rnym przeznaczeniu. W zachodnich okrgach
znajdowao sic 7 dywizji, 2 brygady oraz 11 pukw operacyjnych wojs
wewntrznych, na ktrych bazie w Nadbatyckim, Zachodnim i Kijow-
skim Okrgach Specjalnych rozpoczo si przed wojn formowanie 2 1
22. i 23. dywizji piechoty zmotoryzowanej NKWD. Poza tym na zachd
niej granicy znajdowao si 8 okrgw pogranicznych, 49 oddziaw po
granicznych i inne jednostki.
Zgrupowanie sowieckich wojsk pierwszego rzutu na zachodzie liczy
o 3 088 200 ludzi (2 718 700 w wojskach "ldowych, 153 600 w woj-
skach NKWD, 215 900 w marynarce wojennej) i dysponowao 57 041
dziaami i modzierzami 13 924 czogami, 8974 samolotami. Poza tym
w lotnictwie flot i flotylli znajdowao si 1 769 samolotw. Dane dotycz
ce uzbrojenia nie zawieray informacji o wojskach NKWD, ktre dyspo-
noway nawet pukami haubic.
Od maja 1941 roku rozpocza si koncentracja wojsk drugiego rzu-
tu strategicznego, w ktrego skad wchodziy jednostki z wewntrznych
okrgw wojskowych i Dalekiego Wschodu. Do 22 czerwca do zachd
nich okrgw wojskowych przybyo ju 16 dywizji - 10 strzeleckiech
4 pancerne i 2 zmechanizowane, w ktrych znajdowao si 201 700 ludzi
2754 dziaa i modzierze oraz 1 763 czogi.
Rol uderzeniowych szybkich zgrupowa Armii Czerwonej powinny
spenia korpusy zmechanizowane. Plan formowania pierwszych omiu
korpusw zmechanizowanych Ludowy Komisariat Obrony zatwierdzi
9 czerwca 1940 roku. Pity Korpus Zmechanizowany sformowany zo
sta do 30 czerwca na bazie Zabajkalskiego Okrgu Wojskowego, pozo
stae powstay do koca lata. Przeprowadzone w drugiej poowie 1940
roku manewry utwierdziy wojskowych w przekonaniu, e wanie ta-
kie zwizki taktyczne powinny by wykorzystywane w celu gbokiej
wstrznicia frontem przeciwnika". Dla korpusw zmechanizowanych
przewidziano nastpujce zadania:
a) zniszczenie wsplnie z lotnictwem i oglnowojskowymi zwizka
mi taktycznymi gwnego zgrupowania wojsk przeciwnika;
b) niszczenie podciganych odwodw operacyjnych i spowodowana
takiego wstrzsu na caej gbokoci operacyjnej, e utworzenie nowego
frontu stanie si niemoliwe.
Sowiecki korpus zmechanizowany skada si z dwch dywizji pan
cernych i jednej zmechanizowanej, puku motocyklowego, artyleri
122
korpunej. zmechanizowanego puku saperw i jednostek specjalnych
i zgodnie z etatem powinien liczy 36 080 ludzi, 100 armat polowych,
36 przeciwpancernych i 36 przeciwlotniczych, 186 modzierzy oraz 1 031
czogw (w tym 546 rednich i cikich), a take 268 samochodw
pancernych.
Czwartego padziernika 1940 roku Ludowy Komisariat Obrony za-
meldowa Biuru Politycznemu, e formowanie 8 korpusw zmechanizo-
wanych, 18 dywizji pancernych i 8 zmechanizowanych zasadniczo zosta-
o zakoczone. Do utworzenia nowych korpusw wyznaczono 12 brygad
pancernych BT, 4 brygady T-35 i T-28, 3 brygady wojsk chemicznych,
2 puki pancerne i bataliony czogw dywizji piechoty. Spowodowao to
zmniejszenie liczby czogw bezporedniego wsparcia piechoty, dlatego
w celu uzupenienia znajdujcych si ju w wojskach 20 brygad pancer-
nych T-26 postanowiono utworzy dodatkowo jeszcze 32 brygady.
Do 1 grudnia 1940 roku Armia Czerwona dysponowaa ju 9 korpusa-
mi zmechanizowanymi oraz 45 brygadami pancernymi. Ale to byo jedy-
nie pocztkiem powanych przygotowa do wojny zaczepnej. W lutym
i w marcu 1941 roku rozpoczo si formowanie nastpnych 20 korpu-
sw zmechanizowanych, a 8 marca na posiedzeniu Politbiura zatwier-
dzono ich dowdcw. Trwa intensywny proces tworzenia 29 zwizkw
taktycznych, z ktrych kady mia si niemieckiej grupy pancernej.
Ateraz pytanie retoryczne: co jest bardziej potrzebne w wojnie obron-
nej - czogi czy miny przeciwpancerne? Akurat min w Armii Czerwonej
nie byo. Zastpca szefa wojskowych linii komunikacyjnych przekaza
do Gwnego Zarzdu Wojsk Inynieryjnych zapotrzebowanie na rok
1941 opiewajce na 120 000 min o opnionym dziaaniu z przezna-
czeniem dla wojsk kolejowych. Zapotrzebowanie zredukowano: GZW1
mg przekaza wojskowym kolejarzom zaledwie 120 (!) min tego typu.
Marszaek G.I. Kulik wyjani: Miny potna zabawka, ale to bro dla
sabych, dla tych, ktrzy si broni, a my jestemy silni. Nie miny s nam
Potrzebne, ale rodki rozminowania".
Korpusy zmechanizowane powinny by wprowadzane do walki w sy-
tuacji, w ktrej najatwiej i najpeniej mona zada niszczycielski cios
gwnemu zgrupowaniu przeciwnika. Takimi sytuacjami bd: a) dziaa-
a korpusw kawaleryjsko-zmechanizowanych na skrzydach; b) dzia-
--ni a na zapleczu przeciwnika".
Zakadano, e ugrupowanie bojowe korpusu bdzie zorganizowane
w trzech rzutach. Rzut pierwszy, w ktrego skadzie znajdoway si
123
cikie czogi, mia obezwadni obron przeciwpancern i zniszczy
artyleri przeciwnika. W drugim rzucie znajdoway si czogi rednie
Powinien on, posuwajc si za pierwszym rzutem, obezwadnia i nisz
czy karabiny maszynowe oraz armaty przeciwpancerne w gbi obrony
Z czogami lekkimi trzeciego rzutu podaaby piechota, obezwadniajc
si yw i rodki ogniowe piechoty przeciwnika.
Pitnastego czerwca 1941 roku w pierwszym rzucie sowieckich wojsk
znajdowao si 20 korpusw zmechanizowanych. Nie wszystkie byy
wyposaone w wozy bojowe zgodnie z etatem czasu wojny, ale mimo to
tylko w nich znajdowao si 10 150 czogw. Korpusy zmechanizowane
podporzdkowane byy dowdztwu okrgu (frontu), a ono do prowadze
nia operacji zaczepnych mogo przekazywa je do dyspozycji armii. kt
re staway si wwczas przewidzianymi przez teori wojskow armiami
uderzeniowymi".
W okresie przedwojennym sowieckie siy zbrojne podczas konfliktw
zbrojnych i marszw wyzwoleczych" zdobyway praktyk i dowiad
czenie bojowe, ktre wykorzystywa w procesie doskonalenia organiza
cyjnego i przezbrojenia.
Operacja Burza" miaa rozpocz si 12 czerwca 1941 roku. Termin
ten jednak przesunito z powodu synnego lotu Rudolfa Hessa do Angli
Obawiajc si moliwoci zakoczenia wojny pomidzy Wielk Bryta
ni a Niemcami, w Moskwie uznano za konieczne poczeka z zaatako
waniem Trzeciej Rzeszy. Dopiero po otrzymaniu informacji o niepowo
dzeniu misji Hessa i upewniwszy si, e w basenie Morza rdziemnego
nadal trwaj walki, na Kremlu podjto decyzj o nowym terminie zako
czenia przygotowa do wojny, wyznaczajc dat 15 lipca.
Rwnolegle z opracowaniem planw ataku rozpoczo si przesta
wianie sowieckiej propagandy, by tak wychowywaa nard i wojsko
w duchu wojny ofensywnej. W dniach 13- 14 maja 1940 roku odbya
si narada powicona ideologii wojennej, na ktrej przed dowdcami
i politrukami wystpi szef Zarzdu Politycznego RKKA L.Z. Mechlis
[...] naley wychowywa nasz Armi Czerwon i cay proletariat, aby
wszyscy wiedzieli, e kada nasza wojna, bez wzgldu na to. gdzie jest
prowadzona, jest wojn postpow i sprawiedliw".
W imieniu armii wtrowa Mcchlisowi komandami 2 rangi
2
K.A.
Miereckow: ..[...] mona powiedzie, e nasza armia przygotowuje si
Odpowiednik generaa pukownika, w Wojsku Polskim generaa broni. Przyp
tum.
12-4
do na jazdu i najazd ten niezbdny jest nam do obrony. To cakowicie
suszne | . . . | . Opierajc si na przesankach politycznych, powinnimy
naciera i rzd wskae nam. co musimy robi".
Pukownik .1. Botin. naczelny redaktor Krasnoj Zwiezdy", uzbrojo-
ny w nowe wytyczne w sprawie prowadzenia pracy polityczno-partyjnej
napisa 25 czerwca [1940 roku] w artykule wstpnym: Przede wszyst-
kim naley wychowywa ludzi w zrozumieniu faktu, e Armia Czerwo-
na jest narzdziem wojny, nie za narzdziem pokoju. Naley wycho-
wywa ludzi, e przysza wojna z dowolnym pastwem kapitalistycznym
bdzie wojn sprawiedliw niezalenie od tego, kto t wojn rozpocz
r ,. ]. Nasz nard powinien by gotw do tego, e kiedy bdzie to korzyst-
ne, pierwsi ruszymy do walki [...]. Bdziemy zawsze dziaa tak. jak
bdzie to korzystne dla naszej sprawy".
I wreszcie synne przemwienie Stalina do absolwentw szk woj-
skowych z 5 maja 1941 roku: Do czasu stawialimy na obron - do
momentu, dopki nie przezbroilimy naszej armii, nie zaopatrzylimy jej
w nowoczesne rodki walki. A teraz, kiedy nasz armi przebudowalimy,
nasycilimy sprztem technicznym potrzebnym do prowadzenia nowo-
czesnej walki, kiedy stalimy si silni - teraz naley przej od obrony do
ataku. Prowadzc obron naszego kraju, mamy obowizek dziaa ofen-
sywnie. Od obrony przej do wojennej polityki dziaa ofensywnych".
Zwizek Sowiecki przeksztaca si w obz wojskowy. Nard i partia
byy zjednoczone jak nigdy:
Nikt nas nie zwiedzie, nas Partia prowadzi.
Idziemy za Parti Lenina tak sumienie dyktuje.
I za Parti - szezeeie znale.
Czerp siy z ziemi-matki a mdro od Komunistycznej Partii.
Co prawda byli u nas swego czasu trockistwsko-bucharinowscy
i inni najemnicy kapitalizmu, patni agenci zagranicznych wywiadw".
ktrzy prbowali podminowa gospodarcz i wojskow potg ZSRR
i stworzy sprzyjajc imperialistom sytuacj w przypadku wojny". Ale
obecnie, dziki Stalinowi, wroga agentura zostaa rozgromiona przez
bolszewikw i nasze tyy s mocne.
Wielkiego Lenina mdre sowo
Do bitwy szykowao hatyra Jeowa.
Wielkiego Stalina pomienny zew
Caym sercem, krwi ca usysza Jew.
12S
cikie czogi, mia obezwadni obron przeciwpancern i zniszczy
artyleri przeciwnika. W drugim rzucie znajdoway si czogi rednie
Powinien on, posuwajc si za pierwszym rzutem, obezwadnia i nisz
czy karabiny maszynowe oraz armaty przeciwpancerne w gbi obrony
Z czogami lekkimi trzeciego rzutu podaaby piechota, obezwadniajc
si yw i rodki ogniowe piechoty przeciwnika.
Pitnastego czerwca 1941 roku w pierwszym rzucie sowieckich wojsk
znajdowao si 20 korpusw zmechanizowanych. Nie wszystkie byy
wyposaone w wozy bojowe zgodnie z etatem czasu wojny, ale mimo to
tylko w nich znajdowao si 10 150 czogw. Korpusy zmechanizowane
podporzdkowane byy dowdztwu okrgu (frontu), a ono do prowadze
nia operacji zaczepnych mogo przekazywa je do dyspozycji armii. kt
re staway si wwczas przewidzianymi przez teori wojskow armiami
uderzeniowymi".
W okresie przedwojennym sowieckie siy zbrojne podczas konfliktw
zbrojnych i marszw wyzwoleczych" zdobyway praktyk i dowiad
czenie bojowe, ktre wykorzystywa w procesie doskonalenia organiza
cyjnego i przezbrojenia.
Operacja Burza" miaa rozpocz si 12 czerwca 1941 roku. Termin
ten jednak przesunito z powodu synnego lotu Rudolfa Hessa do Angli
Obawiajc si moliwoci zakoczenia wojny pomidzy Wielk Bryta
ni a Niemcami, w Moskwie uznano za konieczne poczeka z zaatako
waniem Trzeciej Rzeszy. Dopiero po otrzymaniu informacji o niepowo
dzeniu misji Hessa i upewniwszy si, e w basenie Morza rdziemnego
nadal trwaj walki, na Kremlu podjto decyzj o nowym terminie zako
czenia przygotowa do wojny, wyznaczajc dat 15 lipca.
Rwnolegle z opracowaniem planw ataku rozpoczo si przesta
wianie sowieckiej propagandy, by tak wychowywaa nard i wojsko
w duchu wojny ofensywnej. W dniach 13- 14 maja 1940 roku odbya
si narada powicona ideologii wojennej, na ktrej przed dowdcami
i politrukami wystpi szef Zarzdu Politycznego RKKA L.Z. Mechlis
[...] naley wychowywa nasz Armi Czerwon i cay proletariat, aby
wszyscy wiedzieli, e kada nasza wojna, bez wzgldu na to. gdzie jest
prowadzona, jest wojn postpow i sprawiedliw".
W imieniu armii wtrowa Mcchlisowi komandami 2 rangi
2
K.A.
Miereckow: ..[...] mona powiedzie, e nasza armia przygotowuje si
Odpowiednik generaa pukownika, w Wojsku Polskim generaa broni. Przyp
tum.
12-4
do na jazdu i najazd ten niezbdny jest nam do obrony. To cakowicie
suszne | . . . | . Opierajc si na przesankach politycznych, powinnimy
naciera i rzd wskae nam. co musimy robi".
Pukownik .1. Botin. naczelny redaktor Krasnoj Zwiezdy", uzbrojo-
ny w nowe wytyczne w sprawie prowadzenia pracy polityczno-partyjnej
napisa 25 czerwca [1940 roku] w artykule wstpnym: Przede wszyst-
kim naley wychowywa ludzi w zrozumieniu faktu, e Armia Czerwo-
na jest narzdziem wojny, nie za narzdziem pokoju. Naley wycho-
wywa ludzi, e przysza wojna z dowolnym pastwem kapitalistycznym
bdzie wojn sprawiedliw niezalenie od tego, kto t wojn rozpocz
r ,. ]. Nasz nard powinien by gotw do tego, e kiedy bdzie to korzyst-
ne, pierwsi ruszymy do walki [...]. Bdziemy zawsze dziaa tak. jak
bdzie to korzystne dla naszej sprawy".
I wreszcie synne przemwienie Stalina do absolwentw szk woj-
skowych z 5 maja 1941 roku: Do czasu stawialimy na obron - do
momentu, dopki nie przezbroilimy naszej armii, nie zaopatrzylimy jej
w nowoczesne rodki walki. A teraz, kiedy nasz armi przebudowalimy,
nasycilimy sprztem technicznym potrzebnym do prowadzenia nowo-
czesnej walki, kiedy stalimy si silni - teraz naley przej od obrony do
ataku. Prowadzc obron naszego kraju, mamy obowizek dziaa ofen-
sywnie. Od obrony przej do wojennej polityki dziaa ofensywnych".
Zwizek Sowiecki przeksztaca si w obz wojskowy. Nard i partia
byy zjednoczone jak nigdy:
Nikt nas nie zwiedzie, nas Partia prowadzi.
Idziemy za Parti Lenina tak sumienie dyktuje.
I za Parti - szezeeie znale.
Czerp siy z ziemi-matki a mdro od Komunistycznej Partii.
Co prawda byli u nas swego czasu trockistwsko-bucharinowscy
i inni najemnicy kapitalizmu, patni agenci zagranicznych wywiadw".
ktrzy prbowali podminowa gospodarcz i wojskow potg ZSRR
i stworzy sprzyjajc imperialistom sytuacj w przypadku wojny". Ale
obecnie, dziki Stalinowi, wroga agentura zostaa rozgromiona przez
bolszewikw i nasze tyy s mocne.
Wielkiego Lenina mdre sowo
Do bitwy szykowao hatyra Jeowa.
Wielkiego Stalina pomienny zew
Caym sercem, krwi ca usysza Jew.
12S
Rozgromienie wrogw narodu miao ogromne znaczenie dla umoc-
nienia obronnoci ZSRR i miao tak sam warto jak wygranie duej
bitwy" (dwadziecia lat pniej, kiedy jeden z tych. ktrzy rozgramiali'
zostanie sekretarzem generalnym, oznajmi narodowi, e okazuje si, i
razem z wrogami" wystrzelano rwnie najwybitniejszych'" dowd-
cw).
W caym kraju rozlega si pie Jeli jutro wojna... Nard wycho
wany przez mechlisw" szykowa si do Wielkiego Marszu Wyzwole-
czego, aby po Litwinach, otyszach, Estoczykach, Biaorusinach z za-
chodniej Biaorusi i Ukraicach z zachodniej Ukrainy uszczliwi" Po-
lakw, Czechw, Niemcw, Francuzw... We wszystkich wspomnieniach
pojawia si ten sam obraz: ludzie wiedzieli o rychej wojnie, wiedzieli
z kim trzeba bdzie walczy, ale jednoczenie nie oczekiwali wiaro
omnej napaci". Wrcz przeciwnie, chopcy z naszego miasta" marzyli
o tym, by dobi ostatniego faszyst w ostatnim miecie". I nawet kie
dy niemieckie lotnictwo zaczo bombardowa sowieckie miasta, wielu
spord tych, ktrzy suchali przemwienia Mootowa, przywyko czyta
midzy wierszami i nie wierzyo w niemieck napa - Ale pewnie to
my sami zaczlimy wojn...".
Sowietom nie udaa si napa. Po pierwszych uderzeniach niemiec
kich klinw pancernych plan Burza" przesta istnie i dlatego mona go
oceni jedynie teoretycznie. Jak mogyby przebiega wydarzenia, gdyby
sowieckie kierownictwo zrealizowao pierwotny zamys i przeprowadzi-
o uderzenie 12 czerwca 1941 roku?
W tym momencie niemieckie wojska koczyy przygotowania do
operacji Barbarossa" i koncentracj w pobliu sowieckich granic, gdzie
znalazo si SI,6 procent dywizji. Dziesitego czerwca dywizje pierw
szego rzutu zaczy skrycie przesuwa si do trzydziestokilometrowej
strefy przygranicznej. Pozostae wojska albo znajdoway si w drodze na
wschd, albo czekay na swoj kolej. Wehrmacht nie zgrupowa jeszcze
si ani do obrony, ani do ataku i sowiecki najazd postawiby go w bardzo
trudnej sytuacji, umoliwiajc Armii Czerwonej rozbijanie sil przeciwni-
ka czciami.
Zgodnie z planem gwne wydarzenia miay rozgrywa si na froncie
od Ostroki do Karpat, gdzie wojska Frontu Poudniowo-Zachodniego
oraz lewe skrzydo Frontu Zachodniego wykonayby gwne uderzenie.
Sil do wykonania tego zadania miay wystarczajco duo. W tym samym
czasie wojska Frontu Pnocno-Zachodniego i prawego skrzyda Frontu
126
Zachodniego powinny niewielkimi operacjami zaczepnymi wiza nie-
mieckie wojska w Prusach Wschodnich i opanowa wystp w okolicach
Suwak oraz rejon Memla (Kajpedy).
Dziaania wojenne rozpoczoby zaskakujce uderzenie wikszej
czeci sowieckiego lotnictwa na lotniska przeciwnika na terenie Prus
Wschodnich, Polski i Rumunii. Oglna sowiecka przewaga w lotnictwie
pozwoliaby podda lotniska Luftwaffe znajdujce si w dwustupi-
dziesiciokilometrowym pasie wielogodzinnym, nieprzerwanym atakom
szturmowym, co doprowadzioby do powanego osabienia niemieckie-
go lotnictwa i uatwio dziaania wojsk ldowych Armii Czerwonej.
Wykonanie niespodziewanego uderzenia 12 czerwca, kiedy niemiec-
kie wojska koczyy koncentracj i rozwijanie, zaskoczyyby przeciwni-
ka nieposiadajcego planw dziaa obronnych w ugrupowaniu cako-
wicie niedostosowanym do obrony. Natarcie 128 dywizji Frontu Pou-
dniowo-Zachodniego i lewego skrzyda Frontu Zachodniego spadoby na
55 dywizji przeciwnika i natychmiast zwizaoby walk ponad poow
rozwinitych na wschodzie wojsk. Wykorzystujc przebieg granicy. Ar-
mia Czerwona przeprowadziaby operacje majce na celu oskrzydlenie
i okrenie niemieckich wojsk. Ich rezultat zaleaby od tego, w jakim
stopniu strony byyby w stanie zwiksza swoje siy. W pasie od Prze-
myla do Karpat przeciwko 4 dywizjom piechoty i 2 dywizjom zabez-
(pi eczaj cym Wehrmachtu sowieckie dowdztwo rozwino 28 dywizji,
w tym 6 pancernych i 3 zmechanizowane, ktre otworzyyby drog na
Sandomierz i Krakw. Przeamanie to odcignoby dodatkowe siy prze-
ciwnika, ktry musiaby tworzy now lini frontu na zachd od Wisy,
gdzie rozegrayby si gwne walki.
Sowieckie dowdztwo mogo wykorzysta do potgowania siy ude-
rzenia w kierunku poudniowo-zachodnim 24 dywizje rozwinite na
zapleczu frontu oraz 15 dywizji Odwodu Naczelnego Dowdztwa. Nie-
mieckie dowdztwo mogo wykorzysta do odparcia zaskakujcego ata-
ku 22 dywizje, ktre nie zdyy rozwin si na granicy sowieckiej, oraz
26 dywizji rezerwowych.
Rozwinicie natarcia wojsk Armii Czerwonej w poudniowo-wschod-
niej Polsce pozwalao wojskom Frontu Poudniowego przej do natarcia
W Rumunii, nic obawiajc si uderzenia z tyu. W Rumunii znajdowao
si zaledwie 6 dywizji Wehrmachtu, natomiast rumuskiej armii nikt nie
uwaa za powanego przeciwnika. Skazywao to ofensyw na sukces.
Rozbicie prawego skrzyda frontu przeciwnika otwierao Armii Czerwo-
127
Rozgromienie wrogw narodu miao ogromne znaczenie dla umoc-
nienia obronnoci ZSRR i miao tak sam warto jak wygranie duej
bitwy" (dwadziecia lat pniej, kiedy jeden z tych. ktrzy rozgramiali'
zostanie sekretarzem generalnym, oznajmi narodowi, e okazuje si, i
razem z wrogami" wystrzelano rwnie najwybitniejszych'" dowd-
cw).
W caym kraju rozlega si pie Jeli jutro wojna... Nard wycho
wany przez mechlisw" szykowa si do Wielkiego Marszu Wyzwole-
czego, aby po Litwinach, otyszach, Estoczykach, Biaorusinach z za-
chodniej Biaorusi i Ukraicach z zachodniej Ukrainy uszczliwi" Po-
lakw, Czechw, Niemcw, Francuzw... We wszystkich wspomnieniach
pojawia si ten sam obraz: ludzie wiedzieli o rychej wojnie, wiedzieli
z kim trzeba bdzie walczy, ale jednoczenie nie oczekiwali wiaro
omnej napaci". Wrcz przeciwnie, chopcy z naszego miasta" marzyli
o tym, by dobi ostatniego faszyst w ostatnim miecie". I nawet kie
dy niemieckie lotnictwo zaczo bombardowa sowieckie miasta, wielu
spord tych, ktrzy suchali przemwienia Mootowa, przywyko czyta
midzy wierszami i nie wierzyo w niemieck napa - Ale pewnie to
my sami zaczlimy wojn...".
Sowietom nie udaa si napa. Po pierwszych uderzeniach niemiec
kich klinw pancernych plan Burza" przesta istnie i dlatego mona go
oceni jedynie teoretycznie. Jak mogyby przebiega wydarzenia, gdyby
sowieckie kierownictwo zrealizowao pierwotny zamys i przeprowadzi-
o uderzenie 12 czerwca 1941 roku?
W tym momencie niemieckie wojska koczyy przygotowania do
operacji Barbarossa" i koncentracj w pobliu sowieckich granic, gdzie
znalazo si SI,6 procent dywizji. Dziesitego czerwca dywizje pierw
szego rzutu zaczy skrycie przesuwa si do trzydziestokilometrowej
strefy przygranicznej. Pozostae wojska albo znajdoway si w drodze na
wschd, albo czekay na swoj kolej. Wehrmacht nie zgrupowa jeszcze
si ani do obrony, ani do ataku i sowiecki najazd postawiby go w bardzo
trudnej sytuacji, umoliwiajc Armii Czerwonej rozbijanie sil przeciwni-
ka czciami.
Zgodnie z planem gwne wydarzenia miay rozgrywa si na froncie
od Ostroki do Karpat, gdzie wojska Frontu Poudniowo-Zachodniego
oraz lewe skrzydo Frontu Zachodniego wykonayby gwne uderzenie.
Sil do wykonania tego zadania miay wystarczajco duo. W tym samym
czasie wojska Frontu Pnocno-Zachodniego i prawego skrzyda Frontu
126
Zachodniego powinny niewielkimi operacjami zaczepnymi wiza nie-
mieckie wojska w Prusach Wschodnich i opanowa wystp w okolicach
Suwak oraz rejon Memla (Kajpedy).
Dziaania wojenne rozpoczoby zaskakujce uderzenie wikszej
czeci sowieckiego lotnictwa na lotniska przeciwnika na terenie Prus
Wschodnich, Polski i Rumunii. Oglna sowiecka przewaga w lotnictwie
pozwoliaby podda lotniska Luftwaffe znajdujce si w dwustupi-
dziesiciokilometrowym pasie wielogodzinnym, nieprzerwanym atakom
szturmowym, co doprowadzioby do powanego osabienia niemieckie-
go lotnictwa i uatwio dziaania wojsk ldowych Armii Czerwonej.
Wykonanie niespodziewanego uderzenia 12 czerwca, kiedy niemiec-
kie wojska koczyy koncentracj i rozwijanie, zaskoczyyby przeciwni-
ka nieposiadajcego planw dziaa obronnych w ugrupowaniu cako-
wicie niedostosowanym do obrony. Natarcie 128 dywizji Frontu Pou-
dniowo-Zachodniego i lewego skrzyda Frontu Zachodniego spadoby na
55 dywizji przeciwnika i natychmiast zwizaoby walk ponad poow
rozwinitych na wschodzie wojsk. Wykorzystujc przebieg granicy. Ar-
mia Czerwona przeprowadziaby operacje majce na celu oskrzydlenie
i okrenie niemieckich wojsk. Ich rezultat zaleaby od tego, w jakim
stopniu strony byyby w stanie zwiksza swoje siy. W pasie od Prze-
myla do Karpat przeciwko 4 dywizjom piechoty i 2 dywizjom zabez-
(pi eczaj cym Wehrmachtu sowieckie dowdztwo rozwino 28 dywizji,
w tym 6 pancernych i 3 zmechanizowane, ktre otworzyyby drog na
Sandomierz i Krakw. Przeamanie to odcignoby dodatkowe siy prze-
ciwnika, ktry musiaby tworzy now lini frontu na zachd od Wisy,
gdzie rozegrayby si gwne walki.
Sowieckie dowdztwo mogo wykorzysta do potgowania siy ude-
rzenia w kierunku poudniowo-zachodnim 24 dywizje rozwinite na
zapleczu frontu oraz 15 dywizji Odwodu Naczelnego Dowdztwa. Nie-
mieckie dowdztwo mogo wykorzysta do odparcia zaskakujcego ata-
ku 22 dywizje, ktre nie zdyy rozwin si na granicy sowieckiej, oraz
26 dywizji rezerwowych.
Rozwinicie natarcia wojsk Armii Czerwonej w poudniowo-wschod-
niej Polsce pozwalao wojskom Frontu Poudniowego przej do natarcia
W Rumunii, nic obawiajc si uderzenia z tyu. W Rumunii znajdowao
si zaledwie 6 dywizji Wehrmachtu, natomiast rumuskiej armii nikt nie
uwaa za powanego przeciwnika. Skazywao to ofensyw na sukces.
Rozbicie prawego skrzyda frontu przeciwnika otwierao Armii Czerwo-
127
nej drog do centralnych rejonw Rumunii, odcinajc Niemcy od ropy
naftowej i zagraajc panowaniu Niemiec na Bakanach. Do zlikwido-
wania tego zagroenia Niemcy po prostu nie mieli sil i rodkw: 10-12
dywizji rozrzuconych na terenach Jugosawii i Grecji nic byo w stanie
dugo powstrzymywa marszu wojsk sowieckich. Konieczno zamknie
cia luki na Bakanach zmusiaby Niemcw do przerzucenia tam czci
24 dywizji znajdujcych si w odwodzie, co jeszcze bardziej osabioby
front w Polsce.
Oglnie rzecz biorc, Niemcy po prostu nic dysponoway siami zdol
nymi odeprze zaskakujce uderzenia Armii Czerwonej. Po wojnie przy
zna to feldmarszaek Keitel. Oczywicie byaby to cika, krwawa woj
na z trudnym przeciwnikiem. Jednake sil i bezwadno zaskakujcego
uderzenia sowieckich wojsk pozwoliyby Armii Czerwonej jeeli nie roz
bi cakowicie, to przynajmniej osabi niemieckie zwizki taktyczno
-operacyjne. Najmniej korzystnym rezultatem dla sowieckich wojsk by
oby ustabilizowanie linii frontu na Narwi i Wile, dokd i tak ostatecznie
dotary w 1944 roku. Na Bakanach z kolei Niemcy po prostu nie mieli
sil i rodkw pozwalajcych ustabilizowa lini frontu i gboko.
ktr dotaraby Armia Czerwona, bya ograniczona jedynie bezwadno
ci uderzenia. Oczywicie nie doprowadzioby to do natychmiastowego
zwycistwa w wojnie, ale udaremnioby niemiecki najazd, zachowao
nienaruszony potencja wojskowo-przemysowy ZSRR i ogromne zaso
by materialne. Poza tym od Wisy do Berlina jest bliej ni znad Wogi
Tak, Stalin mia ogromn szans! I dysponowa wszystkim, eby je
wykorzysta!
Nigdy, ani przed wojn, ani w czasie jej trwania. Armia Czerwona
nie miaa tak penych stanw osobowych, nie bya tak doskonale w
posaona i uzbrojona nic dysponowaa tak wietnym zabezpieczeniem
materiaowym, jak na pocztku lata 1941 roku. Sowieckie siy zbrojne
byy najwiksz armi wiata, ktra miaa w wyposaeniu cay szereg
unikatowych systemw techniki wojskowej. W ich skad wchodziy:
4 fronty, 27 armii. 4 korpusy kawalerii, 29 zmechanizowanych, 62
piechoty. 5 powietrznodesantowych.
198 dywizji piechoty, 13 kawalerii. 61 pancernych. 31 zmotoryzowa
nych.
5 brygad piechoty. I pancerna. 16powietrznodesantowych, l0 artyle
rii przeciw pancernej.
128
94 puki artylerii korpunej, 14 pukw armat, 29 pukw haubic du-
ei mocy Odwodu Naczelnego Dowdztwa.
45 samodzielnych dywizjonw artylerii przeciwlotniczej
8 samodzielnych batalionw modzierzy.
3 korpusy OPL, 9 brygad OPL, 40 brygadowych rejonw OPL.
29 pukw motocyklowych.
1 samodzielny batalion czogw, 8 dywizjonw pocigw pancer-
nych-
34 puki inynieryjne i 20 samodzielnych batalionw saperw.
Lotnictwo wojskowe miao 5 korpusw lotnictwa bombardujcego
dalekiego zasigu, 79 dywizji lotniczych, 5 samodzielnych brygad lotni-
czych, 218 pukw lotniczych.
Gdzie podziay si te masy wojsk, ta ogromna ilo techniki wojsko-
wej, gry amunicji i oporzdzenia?
Pierwszym, ktry udzieli odpowiedzi na to pytanie, byl wci jesz-
cze oszoomiony katastrof na froncie towarzysz Stalin. Dwudziestego
smego czerwca, uwiadomiwszy sobie, e wszystkie jego plany legy
w gruzach, niedoszy wdz wszystkich narodw" powiedzia w krgu
najbliszych towarzyszy: przesralimy".
nej drog do centralnych rejonw Rumunii, odcinajc Niemcy od ropy
naftowej i zagraajc panowaniu Niemiec na Bakanach. Do zlikwido-
wania tego zagroenia Niemcy po prostu nie mieli sil i rodkw: 10-12
dywizji rozrzuconych na terenach Jugosawii i Grecji nic byo w stanie
dugo powstrzymywa marszu wojsk sowieckich. Konieczno zamknie
cia luki na Bakanach zmusiaby Niemcw do przerzucenia tam czci
24 dywizji znajdujcych si w odwodzie, co jeszcze bardziej osabioby
front w Polsce.
Oglnie rzecz biorc, Niemcy po prostu nic dysponoway siami zdol
nymi odeprze zaskakujce uderzenia Armii Czerwonej. Po wojnie przy
zna to feldmarszaek Keitel. Oczywicie byaby to cika, krwawa woj
na z trudnym przeciwnikiem. Jednake sil i bezwadno zaskakujcego
uderzenia sowieckich wojsk pozwoliyby Armii Czerwonej jeeli nie roz
bi cakowicie, to przynajmniej osabi niemieckie zwizki taktyczno
-operacyjne. Najmniej korzystnym rezultatem dla sowieckich wojsk by
oby ustabilizowanie linii frontu na Narwi i Wile, dokd i tak ostatecznie
dotary w 1944 roku. Na Bakanach z kolei Niemcy po prostu nie mieli
sil i rodkw pozwalajcych ustabilizowa lini frontu i gboko.
ktr dotaraby Armia Czerwona, bya ograniczona jedynie bezwadno
ci uderzenia. Oczywicie nie doprowadzioby to do natychmiastowego
zwycistwa w wojnie, ale udaremnioby niemiecki najazd, zachowao
nienaruszony potencja wojskowo-przemysowy ZSRR i ogromne zaso
by materialne. Poza tym od Wisy do Berlina jest bliej ni znad Wogi
Tak, Stalin mia ogromn szans! I dysponowa wszystkim, eby je
wykorzysta!
Nigdy, ani przed wojn, ani w czasie jej trwania. Armia Czerwona
nie miaa tak penych stanw osobowych, nie bya tak doskonale w
posaona i uzbrojona nic dysponowaa tak wietnym zabezpieczeniem
materiaowym, jak na pocztku lata 1941 roku. Sowieckie siy zbrojne
byy najwiksz armi wiata, ktra miaa w wyposaeniu cay szereg
unikatowych systemw techniki wojskowej. W ich skad wchodziy:
4 fronty, 27 armii. 4 korpusy kawalerii, 29 zmechanizowanych, 62
piechoty. 5 powietrznodesantowych.
198 dywizji piechoty, 13 kawalerii. 61 pancernych. 31 zmotoryzowa
nych.
5 brygad piechoty. I pancerna. 16powietrznodesantowych, l0 artyle
rii przeciw pancernej.
128
94 puki artylerii korpunej, 14 pukw armat, 29 pukw haubic du-
ei mocy Odwodu Naczelnego Dowdztwa.
45 samodzielnych dywizjonw artylerii przeciwlotniczej
8 samodzielnych batalionw modzierzy.
3 korpusy OPL, 9 brygad OPL, 40 brygadowych rejonw OPL.
29 pukw motocyklowych.
1 samodzielny batalion czogw, 8 dywizjonw pocigw pancer-
nych-
34 puki inynieryjne i 20 samodzielnych batalionw saperw.
Lotnictwo wojskowe miao 5 korpusw lotnictwa bombardujcego
dalekiego zasigu, 79 dywizji lotniczych, 5 samodzielnych brygad lotni-
czych, 218 pukw lotniczych.
Gdzie podziay si te masy wojsk, ta ogromna ilo techniki wojsko-
wej, gry amunicji i oporzdzenia?
Pierwszym, ktry udzieli odpowiedzi na to pytanie, byl wci jesz-
cze oszoomiony katastrof na froncie towarzysz Stalin. Dwudziestego
smego czerwca, uwiadomiwszy sobie, e wszystkie jego plany legy
w gruzach, niedoszy wdz wszystkich narodw" powiedzia w krgu
najbliszych towarzyszy: przesralimy".
Rozwinicie wojsk
O
pracowanie i zatwierdzenie strategicznej koncepcji marszu na
wschd" pozwoliy niemieckiemu dowdztwu rozpocz w dru-
giej poowic lutego 1941 roku rozwijanie wojsk bezporednio
przy granicy z ZSRR. W czasie czterech miesicy w rejon ten przerzu-
cono 100 dywizji. W trzech rzutach rozwinicia" do 21 maja 1941 roku
przybyy na wschd 42 dywizje piechoty i jedna pancerna. Od 22 maja
koleje niemieckie zostay przestawione na maksymalne natenie ruchu
i koncentracja wojsk ulega gwatownemu przyspieszeniu. W ostatnim
miesicu przed uderzeniem dotaro jeszcze 20 dywizji piechoty, 14 pan-
cernych, 13 zmotoryzowanych i 9 zabezpieczajcych. W pierwszej po-
owie czerwca jednoczenie z ukoczeniem strategicznego rozwinicia
rozpoczo si przesuwanie wojsk do trzydziestokilometrowej strefy
przygranicznej do rejonw wyjciowych do natarcia.
Grafik rozwinicia przewidywa wyjcie podstawowych si zgrupo-
wa uderzeniowych na lini granicy w nocy przed atakiem, dziki czemu
przebywayby w tym rejonie zaledwie kilka godzin. Jednostki piechot)
rozpoczy przesuwanie si do granicy 12, a pancerne i zmotoryzowane
4 dni przed uderzeniem. Wszystkie ruchy wojsk odbyway si w nocy.
przy zachowaniu jak najdokadniejszego maskowania. Od lutego do maja
1941 roku przerzucono na wschd tyowe jednostki wojsk lotniczych, do
18 czerwca jednostki latajce. Dwudziestego pierwszego czerwca jed-
nostki latajce pierwszego rzutu wyldoway na lotniskach na zachd od
Wisy, a wieczorem przeleciay na lotniska polowe w pobliu granicy.
Koncentrujc przy sowieckiej granicy tak wielkie iloci wojsk, nie-
mieckie wadze wojskowo-polityczne prowadziy zmasowan kampani
dezinformacyjn, ktra miaa na celu zamaskowanie prawdziwych za-
miarw Trzeciej Rzeszy, uzyskanie elementu zaskoczenia i, dziki upie-
niu czujnoci Kremla, niepozwolenie mu na podjcie dziaa wyprzedza-
jcych. W Berlinie doskonale zdawano sobie spraw, jakim zagroeniem
dla rozwijajcych si wojsk byoby przejcie Armii Czerwonej do na-
tarcia. Ju w kwietniu Haider odnotowa w dzienniku, e zgrupowanie
\M)
rosyjskich wojsk w peni pozwala na szybkie przejcie do natarcia, ktre
byoby dla nas wyjtkowo nieprzyjemne".
Aby ukry przed sowieckim wywiadem prawdziwy sens przerzu-
cenia ogromnej liczby ludzi i sprztu bojowego z zachodu na wschd,
wadze niemieckie zdecydoway si na wykonanie bezprecedensowego
w historii manewru dezinformujcego, wykorzystujc do tego wojn
z Wielk Brytani. Gwatownie nasilono przygotowania do operacji Lew
Morski", desantu na Wyspy Brytyjskie. Do uwiarygodnienia tych dziaa
uyto trzech armii polowych, a od wiosny do lata 1941 roku Niemcy pro-
wadzili zmasowane natarcie lotnicze na Wielk Brytani. Wyznaczano
i odkadano termin inwazji, o ktrym szeroko informowano jednostki
wojskowe. Robiono wszystko, eby przekona wiat, e inwazja nast-
pi lada moment, a jednoczenie trwao przerzucanie wojsk pod granic
z ZSRR.
Poza tym specjalnie opracowano i realizowano due dziaania dezin-
formacyjne obejmujce zarwno rzeczywicie przeprowadzane operacje
Wehrmachtu, jak rwnie operacje jedynie naganiane, ale w rzeczywi-
stoci nieistniejce. Oczywicie kampanie w Grecji i Afryce Pnocnej
miay dla Wehrmachtu znaczenie operacyjno-strategiczne, ale jednocze-
nie suyy jako elementy maskowania. Na przykad pod przykrywk
operacji Marita" (atak na Grecj), niemieckie dowdztwo przerzucao
wojska z Grupy Armii A" na wschd i przestawio kolej na maksymalne
natenie ruchu. Natomiast pikna operacja zajcia Krety
1
zostaa uznana
za prb generaln desantu na Wyspy Brytyjskie.
Operacje przewidziane, ale niezrealizowane miay na celu jedynie
dezinformacj. Wrd nich mona wymieni operacj lzabella-Felix"
(zajcie Gibraltaru), Attila" (okupacja poudniowej Francji), Harpun"
(desant w Wielkiej Brytanii z Norwegii). Zgodnie z planem Harpun"
' Jest to do dyskusyjna ocena. Pr/ez do dugi c/as losy bitwy o Kret wisia-
ty na wosku i po pierwszym dniu walk genera Student myla nawet o wycofaniu
wojsk, ale... nie mia rodkw do przeprowadzenia ewakuacji. Gdyby siy alianckie
dysponoway lotnictwem, nieco wiksz iloci sprztu i byy nieco lepiej dowodzone,
miay spor szans utrzymania wyspy. Straty niemieckie byy bardzo wysokie - nie
wspominajc o zmasakrowaniu przez Royal Navy dwch konwojw z uzupenieniami
i dopatrzeniem, straty krwawe samych tylko niemieckich wojsk spadochronowych wy-
niosy okoo 6700 ludzi (4000 zabitych i 2700 rannych). Utracono te 170 samolotw
transportowych (ktrych bardzo brakowao pniej) i 40 bojowych. Warto zauway, e
Wa to ostatnia dua operacja powietrznodesantowa niemieckich spadochroniarzy. Od
tej pory jednostki Falhchirmjager walczyy raczej jako piechota. Przyp. tum.
131
Rozwinicie wojsk
O
pracowanie i zatwierdzenie strategicznej koncepcji marszu na
wschd" pozwoliy niemieckiemu dowdztwu rozpocz w dru-
giej poowic lutego 1941 roku rozwijanie wojsk bezporednio
przy granicy z ZSRR. W czasie czterech miesicy w rejon ten przerzu-
cono 100 dywizji. W trzech rzutach rozwinicia" do 21 maja 1941 roku
przybyy na wschd 42 dywizje piechoty i jedna pancerna. Od 22 maja
koleje niemieckie zostay przestawione na maksymalne natenie ruchu
i koncentracja wojsk ulega gwatownemu przyspieszeniu. W ostatnim
miesicu przed uderzeniem dotaro jeszcze 20 dywizji piechoty, 14 pan-
cernych, 13 zmotoryzowanych i 9 zabezpieczajcych. W pierwszej po-
owie czerwca jednoczenie z ukoczeniem strategicznego rozwinicia
rozpoczo si przesuwanie wojsk do trzydziestokilometrowej strefy
przygranicznej do rejonw wyjciowych do natarcia.
Grafik rozwinicia przewidywa wyjcie podstawowych si zgrupo-
wa uderzeniowych na lini granicy w nocy przed atakiem, dziki czemu
przebywayby w tym rejonie zaledwie kilka godzin. Jednostki piechot)
rozpoczy przesuwanie si do granicy 12, a pancerne i zmotoryzowane
4 dni przed uderzeniem. Wszystkie ruchy wojsk odbyway si w nocy.
przy zachowaniu jak najdokadniejszego maskowania. Od lutego do maja
1941 roku przerzucono na wschd tyowe jednostki wojsk lotniczych, do
18 czerwca jednostki latajce. Dwudziestego pierwszego czerwca jed-
nostki latajce pierwszego rzutu wyldoway na lotniskach na zachd od
Wisy, a wieczorem przeleciay na lotniska polowe w pobliu granicy.
Koncentrujc przy sowieckiej granicy tak wielkie iloci wojsk, nie-
mieckie wadze wojskowo-polityczne prowadziy zmasowan kampani
dezinformacyjn, ktra miaa na celu zamaskowanie prawdziwych za-
miarw Trzeciej Rzeszy, uzyskanie elementu zaskoczenia i, dziki upie-
niu czujnoci Kremla, niepozwolenie mu na podjcie dziaa wyprzedza-
jcych. W Berlinie doskonale zdawano sobie spraw, jakim zagroeniem
dla rozwijajcych si wojsk byoby przejcie Armii Czerwonej do na-
tarcia. Ju w kwietniu Haider odnotowa w dzienniku, e zgrupowanie
\M)
rosyjskich wojsk w peni pozwala na szybkie przejcie do natarcia, ktre
byoby dla nas wyjtkowo nieprzyjemne".
Aby ukry przed sowieckim wywiadem prawdziwy sens przerzu-
cenia ogromnej liczby ludzi i sprztu bojowego z zachodu na wschd,
wadze niemieckie zdecydoway si na wykonanie bezprecedensowego
w historii manewru dezinformujcego, wykorzystujc do tego wojn
z Wielk Brytani. Gwatownie nasilono przygotowania do operacji Lew
Morski", desantu na Wyspy Brytyjskie. Do uwiarygodnienia tych dziaa
uyto trzech armii polowych, a od wiosny do lata 1941 roku Niemcy pro-
wadzili zmasowane natarcie lotnicze na Wielk Brytani. Wyznaczano
i odkadano termin inwazji, o ktrym szeroko informowano jednostki
wojskowe. Robiono wszystko, eby przekona wiat, e inwazja nast-
pi lada moment, a jednoczenie trwao przerzucanie wojsk pod granic
z ZSRR.
Poza tym specjalnie opracowano i realizowano due dziaania dezin-
formacyjne obejmujce zarwno rzeczywicie przeprowadzane operacje
Wehrmachtu, jak rwnie operacje jedynie naganiane, ale w rzeczywi-
stoci nieistniejce. Oczywicie kampanie w Grecji i Afryce Pnocnej
miay dla Wehrmachtu znaczenie operacyjno-strategiczne, ale jednocze-
nie suyy jako elementy maskowania. Na przykad pod przykrywk
operacji Marita" (atak na Grecj), niemieckie dowdztwo przerzucao
wojska z Grupy Armii A" na wschd i przestawio kolej na maksymalne
natenie ruchu. Natomiast pikna operacja zajcia Krety
1
zostaa uznana
za prb generaln desantu na Wyspy Brytyjskie.
Operacje przewidziane, ale niezrealizowane miay na celu jedynie
dezinformacj. Wrd nich mona wymieni operacj lzabella-Felix"
(zajcie Gibraltaru), Attila" (okupacja poudniowej Francji), Harpun"
(desant w Wielkiej Brytanii z Norwegii). Zgodnie z planem Harpun"
' Jest to do dyskusyjna ocena. Pr/ez do dugi c/as losy bitwy o Kret wisia-
ty na wosku i po pierwszym dniu walk genera Student myla nawet o wycofaniu
wojsk, ale... nie mia rodkw do przeprowadzenia ewakuacji. Gdyby siy alianckie
dysponoway lotnictwem, nieco wiksz iloci sprztu i byy nieco lepiej dowodzone,
miay spor szans utrzymania wyspy. Straty niemieckie byy bardzo wysokie - nie
wspominajc o zmasakrowaniu przez Royal Navy dwch konwojw z uzupenieniami
i dopatrzeniem, straty krwawe samych tylko niemieckich wojsk spadochronowych wy-
niosy okoo 6700 ludzi (4000 zabitych i 2700 rannych). Utracono te 170 samolotw
transportowych (ktrych bardzo brakowao pniej) i 40 bojowych. Warto zauway, e
Wa to ostatnia dua operacja powietrznodesantowa niemieckich spadochroniarzy. Od
tej pory jednostki Falhchirmjager walczyy raczej jako piechota. Przyp. tum.
131
w Norwegii rzeczywicie skoncentrowano niemieckie wojska, ale nic
po to, by przeprowadzi desant na Angli, ale do dziaa na sowieckiej
dalekiej pnocy. W rezultacie operacje takie jak lzabella-Felix", kt-
re pozostay na papierze, ale swego czasu spowodoway wiele haasu
w rzeczywistoci byy tylko dziaaniami dezinformacyjnymi
2
, ktrych
zadaniem byo podkrelenie zainteresowania innymi rejonami Europy
i odwrcenie uwagi od przerzucania niemieckich wojsk na Wschd. Na-
ley stwierdzi, e te dziaania nie poszy na marne - tym razem Hitlero-
wi udao si oszuka kremlowskiego grala".
Z drugiej jednak strony niemiecki wywiad nie zdoa wykry sowiec
kiego rozwijania bojowego, nie mia pojcia o mocach produkcyjnych
sowieckiego przemysu ani te o stanie i uzbrojeniu Armii Czerwonej.
Feldmarszaek Keitel w czasie przesuchania 17 czerwca 1945 roku ze-
zna: Do wybuchu wojny mielimy bardzo skpe informacje o Zwizku
Sowieckim i Armii Czerwonej przekazywane przez naszego attache woj-
skowego". Byy pracownik wydziau operacyjnego Sztabu Generalnego
wojsk ldowych Feuerband stwierdzi po wojnie: Wywiad niemiecki
prawie nie zauway dokonujcego si w tym czasie przezbrojenia Ar-
mii Czerwonej. Uwaaem za brygady kawalerii takie jednostki, ktre
w rzeczywistoci byy wyposaone w czogi". Abwehra nie potrafia oce-
ni wojskowo-przemysowego potencjau Zwizku Sowieckiego oraz
znaczenia nowych orodkw przemysowych utworzonych na Syberii
i na Uralu. Oglnie rzecz biorc, jak stwierdzi Paulus: siy Rosji stanu
wiy ogromn, nieznan wielko".
Moskwa, chcc wykaza Niemcom niebezpieczestwo wojny z ZSRR
i wojny na dwa fronty, usiowaa skoni je do negocjacji. Hitlerowi jed-
nak przedstawiano najczciej te materiay, ktre nie kciy si z jego
opini, e Zwizek Sowiecki jest kolosem na glinianych nogach'
W rezultacie niemieckie wadze nie wyobraay sobie, jak skomplikowa
ny bdzie przyszy marsz na wschd, i oczekiway szybkich zwycistw
2 To do kategoryczne, ale chyba nie do koca suszne twierdzenie. Niektrych
operacji nie zrealizowano z przyczyn obiektywnych albo przeprowadzono pniej pod
inn nazw - np. Hitlerowi ze zrozumiaych wzgldw na pewno bardzo zaleao n
zajciu Gibraltaru, ale genera Franco nie wyrazi zgody na przejcie wojsk niemieckich
przez Hiszpani. Francj Vichy zajto ptora roku pniej. Natomiast pomys desantu
na Wyspy Brytyjskie z Norwegii by tak absurdalny, e trudno chyba byo w nieg*
uwierzy skoro Niemcy mieli takie kopoty z przebyciem kanau La Manche, to ja
kim cudem mieliby przeby Morze Pnocne, skoro nad tym akwenem panoway Royal
Navy i RAF? Przyp. tum.
132
Na przykad 11 czerwca 1941 roku niemieckie dowdztwo zakadao,
e przyszy przeciwnik bdzie posiada 20 armii, 40 korpusw piechoty,
9 kawalerii i 3 zmechanizowane, natomiast Odwd Naczelnego Dowdztwa
okrelio na 4 dywizje, co jak wiemy, bardzo mijao si z rzeczywistoci.
Ale nie miao to dla Hitlera wikszego znaczenia - podj ju de-
cyzj: Jedno uderzenie powinno zmiady wroga [...]. Gigantyczne,
miadce uderzenie. Nie myl o konsekwencjach, myl tylko o tym
uderzeniu".
Rozbudowa Armii Czerwonej w latach 1939-1941 bya w istocie taj-
nym mobilizacyjnym rozwiniciem, poniewa zgodnie z przyjtym w le-
cie 1939 roku systemem mobilizacyjnego rozwijania si, w czasie poko-
ju liczb zwizkw taktycznych i jednostek doprowadzano do poziomu
czasu wojny. Upraszczao to proces mobilizacji, skracao czas jej trwania
i powinno przyczyni si do wikszej zdolnoci bojowej wojsk. Wiksza
cz zaplanowanych si bya ju sformowana albo koczya formowanie
na pocztku lata 1941 roku.
Poniewa plan strategicznego rozwijania si i koncepcja pierwszych
operacji zakaday pen mobilizacj Armii Czerwonej, byy one cile
zwizane z planem mobilizacyjnym, zatwierdzonym przez rzd 12 lute-
go 1941 roku. Mobilizacyjne rozwinicie zgodnie z Mobplanem nr 23"
powinno doprowadzi do utworzenia armii czasu wojny o liczebnoci
8 900 000 ludzi. Przewidywano, e mobilizacja Armii Czerwonej zosta-
nie przeprowadzona rzutami w cigu miesica.
Pierwszy rzut, w ktrego skad wchodzio 114 dywizji, rejony umoc-
nione na nowej granicy, 85 procent wojsk OPL, wojska powietrznodesan-
towe, ponad 75 procent lotnictwa wojskowego i 34 puki artylerii OND
(Odwodu Naczelnego Dowdztwa), powinien zakoczy mobilizacj
w 2 do 6 godzin od chwili jej ogoszenia. Gwna cz wojsk rozwijaa
si w czasie 10-15 db, przeprowadzenie cakowitej mobilizacji przewi-
dywano na 15-30 db. Samo rozwinicie nie zakadao adnego przeciw-
dziaania ze strony przeciwnika.
Gwnym zadaniem sowieckich dywizji na granicy byo osonicie
koncentracji oraz rozwinicia swoich wojsk i ich przygotowa do przej-
cia do natarcia.
smego marca 1941 roku przyjto Uchwa Sownarkomu
2
, zgodnie
z ktr przewidywano przeprowadzenie tajnej mobilizacji 903 800 re-
2
Sowiet Narodnych Komissarow Rada Komisarzy Ludowych, odpowiednik Rady
Ministrw. Przyp. tum.
133
w Norwegii rzeczywicie skoncentrowano niemieckie wojska, ale nic
po to, by przeprowadzi desant na Angli, ale do dziaa na sowieckiej
dalekiej pnocy. W rezultacie operacje takie jak lzabella-Felix", kt-
re pozostay na papierze, ale swego czasu spowodoway wiele haasu
w rzeczywistoci byy tylko dziaaniami dezinformacyjnymi
2
, ktrych
zadaniem byo podkrelenie zainteresowania innymi rejonami Europy
i odwrcenie uwagi od przerzucania niemieckich wojsk na Wschd. Na-
ley stwierdzi, e te dziaania nie poszy na marne - tym razem Hitlero-
wi udao si oszuka kremlowskiego grala".
Z drugiej jednak strony niemiecki wywiad nie zdoa wykry sowiec
kiego rozwijania bojowego, nie mia pojcia o mocach produkcyjnych
sowieckiego przemysu ani te o stanie i uzbrojeniu Armii Czerwonej.
Feldmarszaek Keitel w czasie przesuchania 17 czerwca 1945 roku ze-
zna: Do wybuchu wojny mielimy bardzo skpe informacje o Zwizku
Sowieckim i Armii Czerwonej przekazywane przez naszego attache woj-
skowego". Byy pracownik wydziau operacyjnego Sztabu Generalnego
wojsk ldowych Feuerband stwierdzi po wojnie: Wywiad niemiecki
prawie nie zauway dokonujcego si w tym czasie przezbrojenia Ar-
mii Czerwonej. Uwaaem za brygady kawalerii takie jednostki, ktre
w rzeczywistoci byy wyposaone w czogi". Abwehra nie potrafia oce-
ni wojskowo-przemysowego potencjau Zwizku Sowieckiego oraz
znaczenia nowych orodkw przemysowych utworzonych na Syberii
i na Uralu. Oglnie rzecz biorc, jak stwierdzi Paulus: siy Rosji stanu
wiy ogromn, nieznan wielko".
Moskwa, chcc wykaza Niemcom niebezpieczestwo wojny z ZSRR
i wojny na dwa fronty, usiowaa skoni je do negocjacji. Hitlerowi jed-
nak przedstawiano najczciej te materiay, ktre nie kciy si z jego
opini, e Zwizek Sowiecki jest kolosem na glinianych nogach'
W rezultacie niemieckie wadze nie wyobraay sobie, jak skomplikowa
ny bdzie przyszy marsz na wschd, i oczekiway szybkich zwycistw
2 To do kategoryczne, ale chyba nie do koca suszne twierdzenie. Niektrych
operacji nie zrealizowano z przyczyn obiektywnych albo przeprowadzono pniej pod
inn nazw - np. Hitlerowi ze zrozumiaych wzgldw na pewno bardzo zaleao n
zajciu Gibraltaru, ale genera Franco nie wyrazi zgody na przejcie wojsk niemieckich
przez Hiszpani. Francj Vichy zajto ptora roku pniej. Natomiast pomys desantu
na Wyspy Brytyjskie z Norwegii by tak absurdalny, e trudno chyba byo w nieg*
uwierzy skoro Niemcy mieli takie kopoty z przebyciem kanau La Manche, to ja
kim cudem mieliby przeby Morze Pnocne, skoro nad tym akwenem panoway Royal
Navy i RAF? Przyp. tum.
132
Na przykad 11 czerwca 1941 roku niemieckie dowdztwo zakadao,
e przyszy przeciwnik bdzie posiada 20 armii, 40 korpusw piechoty,
9 kawalerii i 3 zmechanizowane, natomiast Odwd Naczelnego Dowdztwa
okrelio na 4 dywizje, co jak wiemy, bardzo mijao si z rzeczywistoci.
Ale nie miao to dla Hitlera wikszego znaczenia - podj ju de-
cyzj: Jedno uderzenie powinno zmiady wroga [...]. Gigantyczne,
miadce uderzenie. Nie myl o konsekwencjach, myl tylko o tym
uderzeniu".
Rozbudowa Armii Czerwonej w latach 1939-1941 bya w istocie taj-
nym mobilizacyjnym rozwiniciem, poniewa zgodnie z przyjtym w le-
cie 1939 roku systemem mobilizacyjnego rozwijania si, w czasie poko-
ju liczb zwizkw taktycznych i jednostek doprowadzano do poziomu
czasu wojny. Upraszczao to proces mobilizacji, skracao czas jej trwania
i powinno przyczyni si do wikszej zdolnoci bojowej wojsk. Wiksza
cz zaplanowanych si bya ju sformowana albo koczya formowanie
na pocztku lata 1941 roku.
Poniewa plan strategicznego rozwijania si i koncepcja pierwszych
operacji zakaday pen mobilizacj Armii Czerwonej, byy one cile
zwizane z planem mobilizacyjnym, zatwierdzonym przez rzd 12 lute-
go 1941 roku. Mobilizacyjne rozwinicie zgodnie z Mobplanem nr 23"
powinno doprowadzi do utworzenia armii czasu wojny o liczebnoci
8 900 000 ludzi. Przewidywano, e mobilizacja Armii Czerwonej zosta-
nie przeprowadzona rzutami w cigu miesica.
Pierwszy rzut, w ktrego skad wchodzio 114 dywizji, rejony umoc-
nione na nowej granicy, 85 procent wojsk OPL, wojska powietrznodesan-
towe, ponad 75 procent lotnictwa wojskowego i 34 puki artylerii OND
(Odwodu Naczelnego Dowdztwa), powinien zakoczy mobilizacj
w 2 do 6 godzin od chwili jej ogoszenia. Gwna cz wojsk rozwijaa
si w czasie 10-15 db, przeprowadzenie cakowitej mobilizacji przewi-
dywano na 15-30 db. Samo rozwinicie nie zakadao adnego przeciw-
dziaania ze strony przeciwnika.
Gwnym zadaniem sowieckich dywizji na granicy byo osonicie
koncentracji oraz rozwinicia swoich wojsk i ich przygotowa do przej-
cia do natarcia.
smego marca 1941 roku przyjto Uchwa Sownarkomu
2
, zgodnie
z ktr przewidywano przeprowadzenie tajnej mobilizacji 903 800 re-
2
Sowiet Narodnych Komissarow Rada Komisarzy Ludowych, odpowiednik Rady
Ministrw. Przyp. tum.
133
zerwistw pod pozorem wicze. Dziki temu posuniciu do pierwszych
dni czerwca zdoano przyj 805 200 ludzi, co pozwolio wzmocni
99 dywizji piechoty, przede wszystkim zachodnich okrgw: 21 dywizji
doprowadzono do stanu 14 tysicy, 72 dywizje - do 12 tysicy, przy eta-
cie czasu wojny wynoszcym 14 483 ludzi.
W kwietniu 1941 roku rozpocz si penowymiarowy proces kon-
centracji w zachodnich okrgach 247 dywizji przeznaczonych do wojny
z Niemcami (81,5 procent si RK.KA). Po mobilizacji rezerwistw oraz
doprowadzeniu stanu osobowego do penych etatw liczyyby one po-
nad 6 milionw ludzi, 70 tysicy dzia i modzierzy, ponad 15 tysicy
czogw i 12 tysicy samolotw. To strategiczne rozwinicie wynikao
z denia, aby zada pierwsze uderzenia moliwie jak najwikszymi sila-
mi i od samego pocztku wojny przechwyci inicjatyw.
Od 12 kwietnia rozpoczo si przesuwanie pod zachodni granic
czterech armii (16., 19., 21. i 22.), przygotowywane byo rwnie prze-
sunicie jeszcze trzech armii (20., 24. i 28.), ktre powinny zakoczy
koncentracj do 10 lipca. Armie te, w ktrych cznie znajdowao sic
77 dywizji, stanowiy drugi rzut strategiczny. W dniach 12-16 czerw-
ca Sztab Generalny rozkaza sztabom zachodnich okrgw wojskowych
rozpocz pod pozorem wicze skryte przesunicie drugich rzutw ar-
mii osonowych i odwodw okrgw, ktre powinny do 1 lipca zaj
rejony koncentracji w odlegoci 20-80 kilometrw od granicy. Ogem
wojska pierwszego rzutu operacyjnego liczyy 114 dywizji.
Do 22 czerwca w zachodnich okrgach wojskowych skoncentrowa-
no 64 puki lotnictwa myliwskiego, 50 bombowego, 7 rozpoznawczego
i 9 szturmowego, cznie 7133 samoloty. Oprcz tego w tym momencie
na zachodnim teatrze dziaa wojennych znajdoway si 4 korpusy lotnic-
twa bombowego dalekiego zasigu i jedna dywizja lotnictwa bombowe-
go dalekiego zasigu. Od 10 kwietnia rozpoczo si wdraanie nowego
systemu tyw lotniczych, uniezaleniajcego je od jednostek liniowych
Proces ten mia si zakoczy do 1 lipca.
W kwietniu 1941 roku w okrgach zachodnich sformowano skrycie
pi korpusw powietrznodesantowych (w wojnie obronnej nie sposb
wykorzysta rwnie wielkiej masy onierzy takiej specjalnoci, dlate-
go te wkrtce polegli pod niemieckimi bombami, pociskami i czogami
jako zwykli piechurzy). Dwunastego czerwca utworzono Zarzd Wojsk
Powietrznodesantowych.
134
Jednoczenie prowadzono rozwinicie jednostek tyowych i szpital
nych. Czterdzieci jeden procent stacjonarnych magazynw i baz Armii
Czerwonej znajdowao si w okrgach zachodnich, w tym wiele w dwu-
stukilometrowym pasie przygranicznym. W magazynach tych zgroma-
dzono znaczne zapasy, ktre pniej albo zniszczono, albo stay si u-
pem przeciwnika.
Od 14 do 19 czerwca dowdztwa okrgw przygranicznych otrzyma-
y polecenie wyprowadzi dowdztwa frontw i armii na polowe stano-
wiska dowodzenia.
Niezmiernie ciekawy jest fakt, e 4 czerwca 1941 roku Biuro Poli-
tyczne podjo decyzj o sformowaniu do 1 lipca 238. dywizji strzelec-
kiej o stanie osobowym zoonym z osb narodowoci polskiej i osb,
ktre znaj jzyk polski i su w Armii Czerwonej". Od razu przypo-
mina si Ingermanlandzki" Korpus Strzelecki, utworzony przez Kreml
przed napaci na Finlandi.
Wszystkie te poczynania odbyway si w cisej tajemnicy i przy
akompaniamencie powszechnej kampanii dezinformacyjnej. Niemiec-
kim wadzom sugerowano, e w przypadku wojny gwny wysiek so-
wieckich wojsk zostanie skierowany na Prusy Wschodnie. Sowieckim
subom specjalnym udao si ukry przed Niemcami nie tylko jakimi
siami dysponuje Armia Czerwona, ale rwnie wikszo wojskowych
przedsiwzi przeprowadzonych w maju i w czerwcu 1941 roku.
Sowiecki wywiad wprawdzie zdoa ukry tajne rozwinicie wasnych
si, nie potrafi jednak ustali si i zamiarw przeciwnika. Do Moskwy
docieray rnorodne, ale sprzeczne informacje i wycignito z nich nie-
waciwe wnioski. Niska jako rozpoznania w okrgach przygranicz-
nych nic pozwalaa dowdztwu ujrze bardziej precyzyjnego obrazu
sytuacji i wycign odpowiednich wnioskw. Sztaby okrgw czsto
nic nie wiedziay o znajdujcych si po przeciwnej stronic zgrupowa-
niach przeciwnika, co w oczywisty sposb dao o sobie zna w czasie
dziaa bojowych w warunkach zaskoczenia strategicznego. Na przykad
sztab Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego, oglnie rzecz bio-
rc, wykry koncentracj wojsk niemieckich, ale nie potrafi okreli ani
gwnego zgrupowania, ani kierunkw uderze. Jeszcze gorzej pracowa-
o rozpoznanie Frontu Poudniowego. Sowiecki Sztab Generalny zmu-
szony by stwierdzi: Sztab Generalny nie dysponuje udokumentowa-
nymi danymi o planach operacyjnych prawdopodobnych przeciwnikw
zarwno na zachodzie, jak i na wschodzie".
13= 5
zerwistw pod pozorem wicze. Dziki temu posuniciu do pierwszych
dni czerwca zdoano przyj 805 200 ludzi, co pozwolio wzmocni
99 dywizji piechoty, przede wszystkim zachodnich okrgw: 21 dywizji
doprowadzono do stanu 14 tysicy, 72 dywizje - do 12 tysicy, przy eta-
cie czasu wojny wynoszcym 14 483 ludzi.
W kwietniu 1941 roku rozpocz si penowymiarowy proces kon-
centracji w zachodnich okrgach 247 dywizji przeznaczonych do wojny
z Niemcami (81,5 procent si RK.KA). Po mobilizacji rezerwistw oraz
doprowadzeniu stanu osobowego do penych etatw liczyyby one po-
nad 6 milionw ludzi, 70 tysicy dzia i modzierzy, ponad 15 tysicy
czogw i 12 tysicy samolotw. To strategiczne rozwinicie wynikao
z denia, aby zada pierwsze uderzenia moliwie jak najwikszymi sila-
mi i od samego pocztku wojny przechwyci inicjatyw.
Od 12 kwietnia rozpoczo si przesuwanie pod zachodni granic
czterech armii (16., 19., 21. i 22.), przygotowywane byo rwnie prze-
sunicie jeszcze trzech armii (20., 24. i 28.), ktre powinny zakoczy
koncentracj do 10 lipca. Armie te, w ktrych cznie znajdowao sic
77 dywizji, stanowiy drugi rzut strategiczny. W dniach 12-16 czerw-
ca Sztab Generalny rozkaza sztabom zachodnich okrgw wojskowych
rozpocz pod pozorem wicze skryte przesunicie drugich rzutw ar-
mii osonowych i odwodw okrgw, ktre powinny do 1 lipca zaj
rejony koncentracji w odlegoci 20-80 kilometrw od granicy. Ogem
wojska pierwszego rzutu operacyjnego liczyy 114 dywizji.
Do 22 czerwca w zachodnich okrgach wojskowych skoncentrowa-
no 64 puki lotnictwa myliwskiego, 50 bombowego, 7 rozpoznawczego
i 9 szturmowego, cznie 7133 samoloty. Oprcz tego w tym momencie
na zachodnim teatrze dziaa wojennych znajdoway si 4 korpusy lotnic-
twa bombowego dalekiego zasigu i jedna dywizja lotnictwa bombowe-
go dalekiego zasigu. Od 10 kwietnia rozpoczo si wdraanie nowego
systemu tyw lotniczych, uniezaleniajcego je od jednostek liniowych
Proces ten mia si zakoczy do 1 lipca.
W kwietniu 1941 roku w okrgach zachodnich sformowano skrycie
pi korpusw powietrznodesantowych (w wojnie obronnej nie sposb
wykorzysta rwnie wielkiej masy onierzy takiej specjalnoci, dlate-
go te wkrtce polegli pod niemieckimi bombami, pociskami i czogami
jako zwykli piechurzy). Dwunastego czerwca utworzono Zarzd Wojsk
Powietrznodesantowych.
134
Jednoczenie prowadzono rozwinicie jednostek tyowych i szpital
nych. Czterdzieci jeden procent stacjonarnych magazynw i baz Armii
Czerwonej znajdowao si w okrgach zachodnich, w tym wiele w dwu-
stukilometrowym pasie przygranicznym. W magazynach tych zgroma-
dzono znaczne zapasy, ktre pniej albo zniszczono, albo stay si u-
pem przeciwnika.
Od 14 do 19 czerwca dowdztwa okrgw przygranicznych otrzyma-
y polecenie wyprowadzi dowdztwa frontw i armii na polowe stano-
wiska dowodzenia.
Niezmiernie ciekawy jest fakt, e 4 czerwca 1941 roku Biuro Poli-
tyczne podjo decyzj o sformowaniu do 1 lipca 238. dywizji strzelec-
kiej o stanie osobowym zoonym z osb narodowoci polskiej i osb,
ktre znaj jzyk polski i su w Armii Czerwonej". Od razu przypo-
mina si Ingermanlandzki" Korpus Strzelecki, utworzony przez Kreml
przed napaci na Finlandi.
Wszystkie te poczynania odbyway si w cisej tajemnicy i przy
akompaniamencie powszechnej kampanii dezinformacyjnej. Niemiec-
kim wadzom sugerowano, e w przypadku wojny gwny wysiek so-
wieckich wojsk zostanie skierowany na Prusy Wschodnie. Sowieckim
subom specjalnym udao si ukry przed Niemcami nie tylko jakimi
siami dysponuje Armia Czerwona, ale rwnie wikszo wojskowych
przedsiwzi przeprowadzonych w maju i w czerwcu 1941 roku.
Sowiecki wywiad wprawdzie zdoa ukry tajne rozwinicie wasnych
si, nie potrafi jednak ustali si i zamiarw przeciwnika. Do Moskwy
docieray rnorodne, ale sprzeczne informacje i wycignito z nich nie-
waciwe wnioski. Niska jako rozpoznania w okrgach przygranicz-
nych nic pozwalaa dowdztwu ujrze bardziej precyzyjnego obrazu
sytuacji i wycign odpowiednich wnioskw. Sztaby okrgw czsto
nic nie wiedziay o znajdujcych si po przeciwnej stronic zgrupowa-
niach przeciwnika, co w oczywisty sposb dao o sobie zna w czasie
dziaa bojowych w warunkach zaskoczenia strategicznego. Na przykad
sztab Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego, oglnie rzecz bio-
rc, wykry koncentracj wojsk niemieckich, ale nie potrafi okreli ani
gwnego zgrupowania, ani kierunkw uderze. Jeszcze gorzej pracowa-
o rozpoznanie Frontu Poudniowego. Sowiecki Sztab Generalny zmu-
szony by stwierdzi: Sztab Generalny nie dysponuje udokumentowa-
nymi danymi o planach operacyjnych prawdopodobnych przeciwnikw
zarwno na zachodzie, jak i na wschodzie".
13= 5
Sowieckie kierownictwo polityczne nie wierzyo w moliwo nie-
mieckiej napaci i dlatego przyjmowao za dobr monet dezinformacje
niemieckiego wywiadu. Sowieccy agenci w Wielkiej Brytanii i Stanach
Zjednoczonych meldowali, e kwestia napaci na Zwizek Sowiecki
zaley od tajnego porozumienia z rzdem angielskim, poniewa prowa
dzenie wojny na dwa fronty byoby zbyt ryzykown spraw". Zgadzao
si to z pogldem Stalina, ktry uwaa, e Niemcy nie dysponuj siami
i rodkami do prowadzenia takiej wojny.
Dlatego te uwaajc niemieckie dziaania na granicy za wielka
gr", po ktrej nastpi jakie dania pod adresem ZSRR. strona so-
wiecka nadal szykowaa si do napaci, a nie do obrony. Przed samym
atakiem nieprzyjaciela zaniepokojeni wojskowi starali si doprowadzi
do realizacji w penym zakresie planw osony, ale Stalin si nie zgodzi
Ba si... przestraszy Hitlera. Dlatego nawet w nocy z 2 1 na 22 czerwca
podjto kroki w celu zwikszenia gotowoci bojowej wojsk, ale planw
osony mimo wszystko nie zrealizowano.
Cakowita koncentracja i rozwinicie Armii Czerwonej na zachd
nim teatrze dziaa wojennych powinny zakoczy si do 15 lipca 1941
roku.
Tak wic zarwno Niemcy, jak i ZSRR starannie przygotowyway si
do wojny i od pocztku 1941 roku proces ten wkroczy w etap kocowy
W rezultacie wybuch wojny sowiecko-niemieckiej sta si nieunikniony.
bez wzgldu na to, kto byby jej inicjatorem. Pocztkowo Wehrmacht
przygotowywa si do rozpoczcia dziaa 16 maja. Armia Czerwona
za - 12 maja. Potem Berlin zmieni plany, przenoszc dzie ataku na
22 czerwca. W Moskyvie wyznaczono nowy termin miesic pniej. Obie
strony wychodziy z zaoenia, e wojna rozpocznie si z ich inicjaty
wy. Dziki przypadkowemu zbiegowi okolicznoci Hitlerowi udao si
wczeniej ni sowieckim wojskom przeprowadzi rozwinicie sil i tym
samym stworzy sprzyjajce warunki do przechwycenia inicjatywy stra
tegicznej.
W nocy z 2 1 na 22 czerwca niemieckie dowdztwo zakoczyo przy
gotowania do realizacji operacji Barbarossa". Zgodnie z planem utwo
rzono trzy wielkie zgrupowania yyojsk. z ktrych kade miao dziaa na
jednym ze strategicznych kierunkw.
136
Grupa Armii Pnoc" pod dowdztwem feldmarszaka Wilhelma von
Leeba rozwina si w Prusach Wschodnich na odcinku 250 kilometrw
od Kajpedy do Godapi. W jej skadzie znajdoway si 16. i 18. Armia
oraz 4. Grupa Pancerna - ogem byo to 29 dywizji, w tym 3 pancerne
i 3 zmotoryzowane.
Osiemnasta Armia (genera pukownik Georg von Kuchler) miaa
w swoim skadzie 7 dywizji piechoty i jedn bezpieczestwa (zabezpie-
czajc)- Jej zadaniem byo przeamanie obrony przeciwnika i prowa-
dzenie natarcia wzdu szosy Tyla (obecnie Sowieck) - Ryga i dalej na
wschd. Szybkie sforsowanie przez gwne siy Dwiny miao dopro-
wadzi do odcicia i zniszczenia sowieckich wojsk znajdujcych si na
poudniowy zachd od Rygi.
Szesnasta Armia (genera pukownik Ernst Busch) dysponowaa
8 dywizjami piechoty i jedn bezpieczestwa. Wspdziaajc z grup
pancern, miaa poprowadzi natarcie wzdu szosy Ebenrode (obecnie
Niestierow)-Kowno i wysunwszy do przodu prawe skrzydo, jak naj-
szybciej wyj nad Dwin, a nastpnie za czogami - w rejon Opoczki.
Czwarta Grupa Pancerna (genera pukownik Erich Hpner) miaa za-
danie przeama pozycje nieprzyjaciela pomidzy Jeziorem Wisztyniec-
kim, a szos Tyla-Szawle (iauliai), rozwija natarcie przez Dwin
poniej Dyneburga i uchwyci przyczki na prawym brzegu Dwiny.
Nastpnie grupa powinna gwatownym skokiem wyj do rejonu na p-
nocny wschd od Opoczki, a stamtd, w zalenoci od sytuacji, naciera
albo w kierunku na pnocny wschd, albo na pnoc. Ta Grupa Pancerna
posiadaa w swoich dwch korpusach zmotoryzowanych zaledwie 63 I
czogw. Poza organicznymi
3
3 dywizjami pancernymi i 3 zmotoryzowa-
nymi grupie przydzielono dodatkowe 2 dywizje piechoty.
Trzy dywizje piechoty znajdoway si w odwodzie dowdcy grupy
armii.
Wojska GA Pnoc" miaa wspiera 1. Flota Powietrzna dysponuj-
ca 830 samolotami. Byy wrd nich 203 myliwce i 271 bombowcw,
Pozostae maszyny to samoloty rozpoznawcze i transportowe.
W dyspozycji von Leeba znajdowao si ogem 787 500 ludzi, 8348
dzia i modzierzy, 679 czogw i dzia szturmowych.
3
Organiczna jednostka wojskowa to jednostka wojskowa bdca staa skadow
czcijednostki wyszego szczebla, ale nalec do innego rodzaju broni (np. dywizja
Pancerna wchodzca w skad korpusu piechoty). Pr/yp. tum.
137
Sowieckie kierownictwo polityczne nie wierzyo w moliwo nie-
mieckiej napaci i dlatego przyjmowao za dobr monet dezinformacje
niemieckiego wywiadu. Sowieccy agenci w Wielkiej Brytanii i Stanach
Zjednoczonych meldowali, e kwestia napaci na Zwizek Sowiecki
zaley od tajnego porozumienia z rzdem angielskim, poniewa prowa
dzenie wojny na dwa fronty byoby zbyt ryzykown spraw". Zgadzao
si to z pogldem Stalina, ktry uwaa, e Niemcy nie dysponuj siami
i rodkami do prowadzenia takiej wojny.
Dlatego te uwaajc niemieckie dziaania na granicy za wielka
gr", po ktrej nastpi jakie dania pod adresem ZSRR. strona so-
wiecka nadal szykowaa si do napaci, a nie do obrony. Przed samym
atakiem nieprzyjaciela zaniepokojeni wojskowi starali si doprowadzi
do realizacji w penym zakresie planw osony, ale Stalin si nie zgodzi
Ba si... przestraszy Hitlera. Dlatego nawet w nocy z 2 1 na 22 czerwca
podjto kroki w celu zwikszenia gotowoci bojowej wojsk, ale planw
osony mimo wszystko nie zrealizowano.
Cakowita koncentracja i rozwinicie Armii Czerwonej na zachd
nim teatrze dziaa wojennych powinny zakoczy si do 15 lipca 1941
roku.
Tak wic zarwno Niemcy, jak i ZSRR starannie przygotowyway si
do wojny i od pocztku 1941 roku proces ten wkroczy w etap kocowy
W rezultacie wybuch wojny sowiecko-niemieckiej sta si nieunikniony.
bez wzgldu na to, kto byby jej inicjatorem. Pocztkowo Wehrmacht
przygotowywa si do rozpoczcia dziaa 16 maja. Armia Czerwona
za - 12 maja. Potem Berlin zmieni plany, przenoszc dzie ataku na
22 czerwca. W Moskyvie wyznaczono nowy termin miesic pniej. Obie
strony wychodziy z zaoenia, e wojna rozpocznie si z ich inicjaty
wy. Dziki przypadkowemu zbiegowi okolicznoci Hitlerowi udao si
wczeniej ni sowieckim wojskom przeprowadzi rozwinicie sil i tym
samym stworzy sprzyjajce warunki do przechwycenia inicjatywy stra
tegicznej.
W nocy z 2 1 na 22 czerwca niemieckie dowdztwo zakoczyo przy
gotowania do realizacji operacji Barbarossa". Zgodnie z planem utwo
rzono trzy wielkie zgrupowania yyojsk. z ktrych kade miao dziaa na
jednym ze strategicznych kierunkw.
136
Grupa Armii Pnoc" pod dowdztwem feldmarszaka Wilhelma von
Leeba rozwina si w Prusach Wschodnich na odcinku 250 kilometrw
od Kajpedy do Godapi. W jej skadzie znajdoway si 16. i 18. Armia
oraz 4. Grupa Pancerna - ogem byo to 29 dywizji, w tym 3 pancerne
i 3 zmotoryzowane.
Osiemnasta Armia (genera pukownik Georg von Kuchler) miaa
w swoim skadzie 7 dywizji piechoty i jedn bezpieczestwa (zabezpie-
czajc)- Jej zadaniem byo przeamanie obrony przeciwnika i prowa-
dzenie natarcia wzdu szosy Tyla (obecnie Sowieck) - Ryga i dalej na
wschd. Szybkie sforsowanie przez gwne siy Dwiny miao dopro-
wadzi do odcicia i zniszczenia sowieckich wojsk znajdujcych si na
poudniowy zachd od Rygi.
Szesnasta Armia (genera pukownik Ernst Busch) dysponowaa
8 dywizjami piechoty i jedn bezpieczestwa. Wspdziaajc z grup
pancern, miaa poprowadzi natarcie wzdu szosy Ebenrode (obecnie
Niestierow)-Kowno i wysunwszy do przodu prawe skrzydo, jak naj-
szybciej wyj nad Dwin, a nastpnie za czogami - w rejon Opoczki.
Czwarta Grupa Pancerna (genera pukownik Erich Hpner) miaa za-
danie przeama pozycje nieprzyjaciela pomidzy Jeziorem Wisztyniec-
kim, a szos Tyla-Szawle (iauliai), rozwija natarcie przez Dwin
poniej Dyneburga i uchwyci przyczki na prawym brzegu Dwiny.
Nastpnie grupa powinna gwatownym skokiem wyj do rejonu na p-
nocny wschd od Opoczki, a stamtd, w zalenoci od sytuacji, naciera
albo w kierunku na pnocny wschd, albo na pnoc. Ta Grupa Pancerna
posiadaa w swoich dwch korpusach zmotoryzowanych zaledwie 63 I
czogw. Poza organicznymi
3
3 dywizjami pancernymi i 3 zmotoryzowa-
nymi grupie przydzielono dodatkowe 2 dywizje piechoty.
Trzy dywizje piechoty znajdoway si w odwodzie dowdcy grupy
armii.
Wojska GA Pnoc" miaa wspiera 1. Flota Powietrzna dysponuj-
ca 830 samolotami. Byy wrd nich 203 myliwce i 271 bombowcw,
Pozostae maszyny to samoloty rozpoznawcze i transportowe.
W dyspozycji von Leeba znajdowao si ogem 787 500 ludzi, 8348
dzia i modzierzy, 679 czogw i dzia szturmowych.
3
Organiczna jednostka wojskowa to jednostka wojskowa bdca staa skadow
czcijednostki wyszego szczebla, ale nalec do innego rodzaju broni (np. dywizja
Pancerna wchodzca w skad korpusu piechoty). Pr/yp. tum.
137
Przeciwnikiem GA Pnoc" byy wojska Nadbatyckiego Specjalne-
go Okrgu Wojskowego (Frontu Pnocno-Zachodniego) pod dowdz-
twem generaa pukownika F.I. Kuzniecowa - 8. , 11. i 27. Armie - czyli
25 dywizji i 1 brygada.
Dwudziesta Sidma Armia (genera major N.E. Bierzarin) miaa za-
danie obrony wybrzea Batyku w celu niedopuszczenia do ldowania
desantw przeciwnika. W jej skadzie znajdoway si 22. i 27. Korpus
Strzelecki, 16. i 67. Samodzielna Dywizja Strzelecka i 3. Brygada Strze-
lecka rozmieszczona na archipelagu Moonsund.
Obowizkiem 8. Armii (genera pukownik P.P. Sobiennikow) byo
trwale osania kierunek rysko-pskowski", ale sztab armii w czasie
przedwojennych manewrw wiczy uderzenia na Tyl. W marcu na
zbiorowych zajciach kadry dowdczej rozpatrywano zagadnienia or-
ganizacji przeamania pasa umocnie i wprowadzenia w przeamania
korpusu zmechanizowanego", w kwietniu przeprowadzono wiczenia
polowe Operacja zaczepna armii". Poza dwoma korpusami piechoty
10. i 11. - a take 9. Brygady Artylerii Przeciwpancernej w skad ar
mii wchodzi 12. Korpus Zmechanizowany, znacznie zwikszajc jej sil
uderzeniow. Razem byo to 6 dywizji strzeleckich, 2 pancerne i jedna
zmechanizowana. Armia braa udzia w wojnie sowiecko-fiskiej, a te-
raz miaa wykorzysta w Prusach Wschodnich zdobyte dowiadczenia
w przeamywaniu dugotrwaych umocnie.
Jedenasta Armia (genera porucznik W.I. Morozw) w czasie kon-
centracji gwnych si miaa we wspdziaaniu z 3. Armi Frontu Za-
chodniego zaj wystp w okolicy Suwak, a nastpnie przeprowadzi
uderzenie na Wystru (Isterburg) i Olsztyn. W skad 11. Armii wchodziy
16. i 29. Korpus Strzelecki i 3. Korpus Zmechanizowany, oraz wojska 42.
i 46. Rejonu Umocnionego.
Poza tym na terenie okrgu, w Dyneburgu, znajdowa si 5. Korpus
Powietrznodesantowy. Etat korpusu - 3 brygady powietrznodesantowe
dywizjon artylerii, pododdziay specjalne. Razem 10 419 ludzi, 50 czo-
gw lekkich.
Okrg dysponowa 5 dywizjami lotniczymi, 1814 samolotami - i to
nie liczc lotnictwa Floty Batyckiej. Ogem w czerwcu w Nadbatyc
kim Okrgu Wojskowym byo 375 863 ludzi, 7467 dzia i modzierzy.
1514 czogw.
Na kierunku pnocno-zachodnim Wehrmacht mia dwukrotn prze
wag w sile ywej, ale w takiej samej proporcji ustpowa wojskom okr
138
gu w czogach i w lotnictwie. Niemcy jednak ju skoncentrowali swoje
Zgrupowania uderzeniowe, natomiast wojska sowieckie dopiero w poo-
wie czerwca rozpoczy przesuwanie si w stron granicy. W pidzie-
siciokilometrowym pasie przygranicznym w chwili ataku znajdowao
si tylko dziewi sowieckich dywizji rozmieszczonych rwnomiernie
wzdu trzystukilometrowej linii frontu. Od poowy czerwca rozpoczo
si przesuwanie pod granic wojsk drugiego rzutu, ale nie udao si za-
koczy tego procesu. W konsekwencji na kierunku gwnego uderzenia
Grupa Armii Pnoc" zdoaa uzyska bardziej korzystny stosunek si.
k & -k
Grupa Armii rodek" - najpotniejsze zgrupowanie wojsk nie-
mieckich - zajmowaa odcinek o dugoci 550 kilometrw od Godapi do
Wodawy. Dowodzi ni feldmarszaek Fedor von Bock. W skad grupy
wchodziy 9. i 4. Armia, 2. i 3. Grupa Pancerna - ogem 50 dywizji
i 2 brygady zmotoryzowane, w tym 9 dywizji pancernych, 3 zmotoryzo-
wane i jedna kawalerii.
Niemieckie dowdztwo uwaao ten kierunek za gwny w operacji
Barbarossa" i dlatego Grupa Armii rodek" bya najsilniejsza na caej
linii frontu. Tutaj skoncentrowano 40 procent wszystkich niemieckich
dywizji rozwinitych od Morza Barentsa do Czarnego i znajdowao si
wrd nich 50 procent wszystkich dywizji zmotoryzowanych i pancer-
nych.
Wojska grupy miay zadanie przeprowadzi obejcie wojsk Zachod-
niego Okrgu Wojskowego, rozmieszczonych na wystpie biaostockim,
wyprowadzonymi spod Suwak i Brzecia uderzeniami na Misk okry
i zniszczy sowieckie wojska w Biaorusi, opanowa Poock, Witebsk.
Misk, Smolesk i Homel. W ten sposb tworzone byy warunki prowa-
dzenia dalszych operacji zaczepnych na kierunku moskiewskim.
Dlatego te zasadnicze siy grupy armii zostay rozwinite na skrzy-
dach, tworzc dwa wyranie okrelone zgrupowania uderzeniowe. Od
poudnia, spod Brzecia, gwne uderzenie miay wykona 2. Grupa Pan-
cerna i 4. Armia.
Czwarta Armia (feldmarszaek Hans Gunther von Kluge) w skadzie
5 korpusw armijnych, 18 dywizji piechoty, 1 kawalerii. 2 dywizji bez-
pieczestwa i 2 brygad miaa uchwyci przeprawy przez Bug na gwnym
kierunku natarcia, przeama sowieck obron i otworzy dla czogw
139
Przeciwnikiem GA Pnoc" byy wojska Nadbatyckiego Specjalne-
go Okrgu Wojskowego (Frontu Pnocno-Zachodniego) pod dowdz-
twem generaa pukownika F.I. Kuzniecowa - 8. , 11. i 27. Armie - czyli
25 dywizji i 1 brygada.
Dwudziesta Sidma Armia (genera major N.E. Bierzarin) miaa za-
danie obrony wybrzea Batyku w celu niedopuszczenia do ldowania
desantw przeciwnika. W jej skadzie znajdoway si 22. i 27. Korpus
Strzelecki, 16. i 67. Samodzielna Dywizja Strzelecka i 3. Brygada Strze-
lecka rozmieszczona na archipelagu Moonsund.
Obowizkiem 8. Armii (genera pukownik P.P. Sobiennikow) byo
trwale osania kierunek rysko-pskowski", ale sztab armii w czasie
przedwojennych manewrw wiczy uderzenia na Tyl. W marcu na
zbiorowych zajciach kadry dowdczej rozpatrywano zagadnienia or-
ganizacji przeamania pasa umocnie i wprowadzenia w przeamania
korpusu zmechanizowanego", w kwietniu przeprowadzono wiczenia
polowe Operacja zaczepna armii". Poza dwoma korpusami piechoty
10. i 11. - a take 9. Brygady Artylerii Przeciwpancernej w skad ar
mii wchodzi 12. Korpus Zmechanizowany, znacznie zwikszajc jej sil
uderzeniow. Razem byo to 6 dywizji strzeleckich, 2 pancerne i jedna
zmechanizowana. Armia braa udzia w wojnie sowiecko-fiskiej, a te-
raz miaa wykorzysta w Prusach Wschodnich zdobyte dowiadczenia
w przeamywaniu dugotrwaych umocnie.
Jedenasta Armia (genera porucznik W.I. Morozw) w czasie kon-
centracji gwnych si miaa we wspdziaaniu z 3. Armi Frontu Za-
chodniego zaj wystp w okolicy Suwak, a nastpnie przeprowadzi
uderzenie na Wystru (Isterburg) i Olsztyn. W skad 11. Armii wchodziy
16. i 29. Korpus Strzelecki i 3. Korpus Zmechanizowany, oraz wojska 42.
i 46. Rejonu Umocnionego.
Poza tym na terenie okrgu, w Dyneburgu, znajdowa si 5. Korpus
Powietrznodesantowy. Etat korpusu - 3 brygady powietrznodesantowe
dywizjon artylerii, pododdziay specjalne. Razem 10 419 ludzi, 50 czo-
gw lekkich.
Okrg dysponowa 5 dywizjami lotniczymi, 1814 samolotami - i to
nie liczc lotnictwa Floty Batyckiej. Ogem w czerwcu w Nadbatyc
kim Okrgu Wojskowym byo 375 863 ludzi, 7467 dzia i modzierzy.
1514 czogw.
Na kierunku pnocno-zachodnim Wehrmacht mia dwukrotn prze
wag w sile ywej, ale w takiej samej proporcji ustpowa wojskom okr
138
gu w czogach i w lotnictwie. Niemcy jednak ju skoncentrowali swoje
Zgrupowania uderzeniowe, natomiast wojska sowieckie dopiero w poo-
wie czerwca rozpoczy przesuwanie si w stron granicy. W pidzie-
siciokilometrowym pasie przygranicznym w chwili ataku znajdowao
si tylko dziewi sowieckich dywizji rozmieszczonych rwnomiernie
wzdu trzystukilometrowej linii frontu. Od poowy czerwca rozpoczo
si przesuwanie pod granic wojsk drugiego rzutu, ale nie udao si za-
koczy tego procesu. W konsekwencji na kierunku gwnego uderzenia
Grupa Armii Pnoc" zdoaa uzyska bardziej korzystny stosunek si.
k & -k
Grupa Armii rodek" - najpotniejsze zgrupowanie wojsk nie-
mieckich - zajmowaa odcinek o dugoci 550 kilometrw od Godapi do
Wodawy. Dowodzi ni feldmarszaek Fedor von Bock. W skad grupy
wchodziy 9. i 4. Armia, 2. i 3. Grupa Pancerna - ogem 50 dywizji
i 2 brygady zmotoryzowane, w tym 9 dywizji pancernych, 3 zmotoryzo-
wane i jedna kawalerii.
Niemieckie dowdztwo uwaao ten kierunek za gwny w operacji
Barbarossa" i dlatego Grupa Armii rodek" bya najsilniejsza na caej
linii frontu. Tutaj skoncentrowano 40 procent wszystkich niemieckich
dywizji rozwinitych od Morza Barentsa do Czarnego i znajdowao si
wrd nich 50 procent wszystkich dywizji zmotoryzowanych i pancer-
nych.
Wojska grupy miay zadanie przeprowadzi obejcie wojsk Zachod-
niego Okrgu Wojskowego, rozmieszczonych na wystpie biaostockim,
wyprowadzonymi spod Suwak i Brzecia uderzeniami na Misk okry
i zniszczy sowieckie wojska w Biaorusi, opanowa Poock, Witebsk.
Misk, Smolesk i Homel. W ten sposb tworzone byy warunki prowa-
dzenia dalszych operacji zaczepnych na kierunku moskiewskim.
Dlatego te zasadnicze siy grupy armii zostay rozwinite na skrzy-
dach, tworzc dwa wyranie okrelone zgrupowania uderzeniowe. Od
poudnia, spod Brzecia, gwne uderzenie miay wykona 2. Grupa Pan-
cerna i 4. Armia.
Czwarta Armia (feldmarszaek Hans Gunther von Kluge) w skadzie
5 korpusw armijnych, 18 dywizji piechoty, 1 kawalerii. 2 dywizji bez-
pieczestwa i 2 brygad miaa uchwyci przeprawy przez Bug na gwnym
kierunku natarcia, przeama sowieck obron i otworzy dla czogw
139
Guderiana drog na Misk. Nacierajc gwnymi siami do rejonu Soni-
mia i na pnoc od niego, armia von Klugego wspdziaajc z 9. Armi.
powinna zamkn wewntrzny piercie okrenia i zniszczy wojska
przeciwnika na obszarze midzy Biaymstokicm a Miskiem. Nastp-
nie, podajc za grup pancern i osaniajc jej poudniowe skrzydo
od strony bagien poleskich, miaa uchwyci przeprawy przez Berezyn
na odcinku pomidzy Bobrujskiem a Borysowem, a nastpnie wyj nad
Dniepr w rejonie Mohylewa.
Druga Grupa Pancerna (genera Hans Guderian) szybkim manewrem
na Suck-Misk rozcinaa sowieckie ugrupowania bojowe i wsplnie
z grup pancern Hotha zamykaa zewntrzny piercie okrenia na za-
chd od stolicy Biaorusi. W czasie drugiego etapu Guderian powinien
wyj w rejon na poudnie od Smoleska i nie dopuci do koncentracji
si Armii Czerwonej w grnym biegu Dniepru. W skad 2. Grupy Pancer
nej wchodzio 5 dywizji pancernych i 3 zmotoryzowane. cznic grup i
dysponowaa 953 czogami.
Na pnocnym skrzydle, na wystpie suwalskim, rozwina si
3. Grupa Pancerna i jednostki 9. Armii.
Dziewita Armia (genera pukownik Adolf Strauss)- 12 dywizji pic
choty, 1 bezpieczestwa i 1 brygada - wspdziaajc z czogami prze-
amywaa obron na zachd i na pnoc od Grodna i nacieraa w kie
runku Lida-Wilno. Miaa zadanie, wspdziaajc z 4. Armi, zniszczy
sowieckie wojska w powstaym kotle, a nastpnie wyj nad Dwin
w rejonie Poocka.
Trzecia Grupa Pancerna (genera Hermann Hoth) miaa w swoim
skadzie 4 dywizje pancerne i 3 zmotoryzowane, wyposaone w 1014
czogw, z czego prawie poow stanowiy PzKpfw 38(t). Po okreniu
sowieckich wojsk pomidzy Biaymstokicm a Miskiem grupa miaa
wyj w rejon Witebska i nie dopuci do koncentracji wojsk przeciwni
ka w grnym biegu Dwiny.
W ten sposb niemieckie zgrupowania uderzeniowe wykorzystujc
przebieg granicy, zajy pozycje oskrzydlajce gwne siy wojsk Za-
chodniego Specjalnego Okrgu Wojskowego. Do bezporedniego ataku
na sowieckie wojska znajdujce si w samym wystpie biaostockim wy
dzielono tylko 12 dywizji piechoty, z ktrych wikszo (8 dywizji) roz
winieto przeciwko lewemu skrzydu 10. Armii. W odwodzie von Bock
mia 1 dywizj piechoty.
ll()
Natarcie Grupy Armii rodek" wspieraa 2. Flota Powietrzna. Og-
em wojska niemieckie na tym kierunku liczyy 1 455 900 ludzi, 15 161
dzia i modzierzy, 2156 czogw oraz dzia szturmowych i 1712 samo-
lotw.
Na terenie Biaorusi znajdowa si Zachodni Specjalny Okrg Woj-
skowy (Front Zachodni) pod dowdztwem generaa armii D.G. Pawo-
wa, w ktrego skad wchodziy 3., 10., 4. i 13. Armia oraz jednostki okr-
gu - ogem 44 dywizje, w tym 12 pancernych, 6 zmechanizowanych,
2 kawalerii.
Trzecia Armia (genera porucznik W.I. Kuzniecow) rozmieszczona
bya na prawym skrzydle frontu na linii Grodno-Augustw-Grajcwo.
Miaa ona trwale ubezpiecza Grodno oraz kierunek na Lid i Woko-
wysk", a take razem z 4. Armi obci" suwalski wystp. W skadzie
armii znajdoway si 4. Korpus Strzelecki oraz 11. Korpus Zmechanizo-
wany, a take jednostki 69. Rejonu Umocnionego. W jej drugim rzucie
w rejonie Lidy rozmieszczony by 21. Korpus Piechoty podporzdkowa-
ny okrgowi.
Wedug wiadectwa Bodina wanie na odcinku 3. Armii sowieccy
pogranicznicy tu przed niemieckim atakiem zdejmowali na granicy dru-
ty kolczaste. Ciekawe, po co?
Najpotniejsza, 10. Armia Frontu Zachodniego (genera major K.D.
Goubiew) rozmieszczona bya w biaostockim wystpie, ktry w czasie
pokoju otaczao z trzech stron terytorium nieprzyjaciela. Do obrony bal-
kon" si nie nadawa, poniewa atwo go byo zlikwidowa uderzeniami
ze skrzyde. Za to doskonale dawao si z niego wyprowadzi zaskakuj-
ce uderzenie na skrzydo i tyy niemieckich wojsk. Dlatego te zawczasu
wytargowano u Niemcw biaostocki wystp w czasie rozbioru Polski
i umieszczono w nim superuderzeniow armi".
W skad 10. Armii wchodziy 1. i 5. Korpus Strzelecki, 6. Korpus Ka-
walerii, 6. i 12. Zmechanizowany, 155. Samodzielna Dywizja Piechoty,
7. Brygada Przeciwpancerna, 66. Rejon Umocniony. Tylko w tej armii
byo tyle czogw, ile w caej Grupie Armii rodek". Po penym skom-
pletowaniu 10. Armia powinna mie w swoim skadzie ponad 250 tysicy
szeregowych onierzy, podoficerw i oficerw, okoo 4000 dzia i mo-
dzierzy, 698 samochodw pancernych i 2350 czogw. Poza tym armia
powinna otrzyma dodatkowo 10-12 pukw artylerii cikiej, jednostki
NKWD i wiele innych jednostek.
141
Guderiana drog na Misk. Nacierajc gwnymi siami do rejonu Soni-
mia i na pnoc od niego, armia von Klugego wspdziaajc z 9. Armi.
powinna zamkn wewntrzny piercie okrenia i zniszczy wojska
przeciwnika na obszarze midzy Biaymstokicm a Miskiem. Nastp-
nie, podajc za grup pancern i osaniajc jej poudniowe skrzydo
od strony bagien poleskich, miaa uchwyci przeprawy przez Berezyn
na odcinku pomidzy Bobrujskiem a Borysowem, a nastpnie wyj nad
Dniepr w rejonie Mohylewa.
Druga Grupa Pancerna (genera Hans Guderian) szybkim manewrem
na Suck-Misk rozcinaa sowieckie ugrupowania bojowe i wsplnie
z grup pancern Hotha zamykaa zewntrzny piercie okrenia na za-
chd od stolicy Biaorusi. W czasie drugiego etapu Guderian powinien
wyj w rejon na poudnie od Smoleska i nie dopuci do koncentracji
si Armii Czerwonej w grnym biegu Dniepru. W skad 2. Grupy Pancer
nej wchodzio 5 dywizji pancernych i 3 zmotoryzowane. cznic grup i
dysponowaa 953 czogami.
Na pnocnym skrzydle, na wystpie suwalskim, rozwina si
3. Grupa Pancerna i jednostki 9. Armii.
Dziewita Armia (genera pukownik Adolf Strauss)- 12 dywizji pic
choty, 1 bezpieczestwa i 1 brygada - wspdziaajc z czogami prze-
amywaa obron na zachd i na pnoc od Grodna i nacieraa w kie
runku Lida-Wilno. Miaa zadanie, wspdziaajc z 4. Armi, zniszczy
sowieckie wojska w powstaym kotle, a nastpnie wyj nad Dwin
w rejonie Poocka.
Trzecia Grupa Pancerna (genera Hermann Hoth) miaa w swoim
skadzie 4 dywizje pancerne i 3 zmotoryzowane, wyposaone w 1014
czogw, z czego prawie poow stanowiy PzKpfw 38(t). Po okreniu
sowieckich wojsk pomidzy Biaymstokicm a Miskiem grupa miaa
wyj w rejon Witebska i nie dopuci do koncentracji wojsk przeciwni
ka w grnym biegu Dwiny.
W ten sposb niemieckie zgrupowania uderzeniowe wykorzystujc
przebieg granicy, zajy pozycje oskrzydlajce gwne siy wojsk Za-
chodniego Specjalnego Okrgu Wojskowego. Do bezporedniego ataku
na sowieckie wojska znajdujce si w samym wystpie biaostockim wy
dzielono tylko 12 dywizji piechoty, z ktrych wikszo (8 dywizji) roz
winieto przeciwko lewemu skrzydu 10. Armii. W odwodzie von Bock
mia 1 dywizj piechoty.
ll()
Natarcie Grupy Armii rodek" wspieraa 2. Flota Powietrzna. Og-
em wojska niemieckie na tym kierunku liczyy 1 455 900 ludzi, 15 161
dzia i modzierzy, 2156 czogw oraz dzia szturmowych i 1712 samo-
lotw.
Na terenie Biaorusi znajdowa si Zachodni Specjalny Okrg Woj-
skowy (Front Zachodni) pod dowdztwem generaa armii D.G. Pawo-
wa, w ktrego skad wchodziy 3., 10., 4. i 13. Armia oraz jednostki okr-
gu - ogem 44 dywizje, w tym 12 pancernych, 6 zmechanizowanych,
2 kawalerii.
Trzecia Armia (genera porucznik W.I. Kuzniecow) rozmieszczona
bya na prawym skrzydle frontu na linii Grodno-Augustw-Grajcwo.
Miaa ona trwale ubezpiecza Grodno oraz kierunek na Lid i Woko-
wysk", a take razem z 4. Armi obci" suwalski wystp. W skadzie
armii znajdoway si 4. Korpus Strzelecki oraz 11. Korpus Zmechanizo-
wany, a take jednostki 69. Rejonu Umocnionego. W jej drugim rzucie
w rejonie Lidy rozmieszczony by 21. Korpus Piechoty podporzdkowa-
ny okrgowi.
Wedug wiadectwa Bodina wanie na odcinku 3. Armii sowieccy
pogranicznicy tu przed niemieckim atakiem zdejmowali na granicy dru-
ty kolczaste. Ciekawe, po co?
Najpotniejsza, 10. Armia Frontu Zachodniego (genera major K.D.
Goubiew) rozmieszczona bya w biaostockim wystpie, ktry w czasie
pokoju otaczao z trzech stron terytorium nieprzyjaciela. Do obrony bal-
kon" si nie nadawa, poniewa atwo go byo zlikwidowa uderzeniami
ze skrzyde. Za to doskonale dawao si z niego wyprowadzi zaskakuj-
ce uderzenie na skrzydo i tyy niemieckich wojsk. Dlatego te zawczasu
wytargowano u Niemcw biaostocki wystp w czasie rozbioru Polski
i umieszczono w nim superuderzeniow armi".
W skad 10. Armii wchodziy 1. i 5. Korpus Strzelecki, 6. Korpus Ka-
walerii, 6. i 12. Zmechanizowany, 155. Samodzielna Dywizja Piechoty,
7. Brygada Przeciwpancerna, 66. Rejon Umocniony. Tylko w tej armii
byo tyle czogw, ile w caej Grupie Armii rodek". Po penym skom-
pletowaniu 10. Armia powinna mie w swoim skadzie ponad 250 tysicy
szeregowych onierzy, podoficerw i oficerw, okoo 4000 dzia i mo-
dzierzy, 698 samochodw pancernych i 2350 czogw. Poza tym armia
powinna otrzyma dodatkowo 10-12 pukw artylerii cikiej, jednostki
NKWD i wiele innych jednostek.
141
Armii podporzdkowana bya 9. Mieszana Dywizja Lotnicza. Zazwy
czaj w sowieckiej dywizji lotniczej znajdowao si 200-300 samolotw
W 9. MDLot. byo ich 409, w tym 176 najnowszych myliwcw Mig-3
oraz kilkadziesit bombowcw nurkujcych Pe-2 i samolotw szturmo-
wych I-2.
Ale 22 czerwca to wyjtkowo potne zgrupowanie wojsk nie byo
jeszcze gotowe do natarcia, natomiast broni si nie planowao i nie za-
mierzao,
Na lewym skrzydle osaniaa kierunek brzesko-miski 4. Armia (ge-
nera major A.A. Korobkow). W jej skad wchodziy 28. Korpus Strze-
lecki i 14. Zmechanizowany, jednostki 62. Rejonu Umocnionego. 44~
i 455. puk artylerii korpunej razem 7 dywizji, 71 349 ludzi, 1657 dzia
i modzierzy, okoo 600 czogw. Dodatkowo przydzielono jej 120. puk
haubic OND. Na zapleczu armii znajdowa si podporzdkowany okr
gowi odwodowy 47. Korpus Piechoty.
Oson z powietrza zapewniaa armii 10. Mieszana Dywizja Lotnicza
Miaa ona 241 samolotw: 138 myliwcw, 55 samolotw szturmowych
48 bombowcw. Poza tym do dziaa na kierunku brzesko-miskim mo
na byo wykorzysta do 180 bombowcw i 100 myliwcw lotnictwa
okrgu.
Zdaniem byego szefa sztabu 6. Armii generaa L.M. Sandaowa.
armia dysponowaa duymi siami. Jeeli wzi pod uwag, e przy
dzielony pas osony granicy nie przekracza 150 kilometrw, z ktrych
60 ze wzgldw terenowych prawie zupenie nie nadawao si do dziaa-
nia wojsk, to nic nie stao na przeszkodzie, aby utworzy trwa obron
o duym nasyceniu wojskami i technik na 1 kilometr frontu. Ale cay
problem polega na tym, e obrony nie organizowano i nikt nie zamie
rza si broni. Kadego, kto decydowa si zadawa pytania na temat
obrony na kierunku brzeskim, uwaano za panikarza". Nie tylko zreszt
na brzeskim. Nie przewidziano sporzdzenia ani okrgowych, ani armii
nych planw osony na zapleczu frontowych i armijnych linii obrony.
Do czego wic przygotowyway si wojska 4. Armii? Do forsowania
Bugu i natarcia w kierunku Wisy. W marcu i kwietniu 1941 roku sztab
armii uczestniczy w okrgowej operacyjnej grze wojennej na mapach
Podczas niej pracowano nad przeprowadzan siami frontu operacj za
czepn wykonywan z terenw zachodniej Biaorusi na kierunku Biay
stok-Warszawa. W maju przeprowadzono armijn gr wojenn dotycz
c operacji zaczepnej na kierunku Biaa Podlaska. Przygotowania reali
142
zowano etapami na wszystkich szczeblach dowodzenia. Dwudziestego
pierwszego czerwca odbyy si sztabowe wiczenia 28. Korpusu Strze-
leckiego na temat Natarcie korpusu strzeleckiego poczone z forsowa-
niem przeszkody wodnej"', a na 22 czerwca zaplanowano zorganizowanie
na poudnie od Brzecia nowych wicze: Przeamanie drugiego pasa
rejonu umocnionego".
Natomiast przeszkolenie w dziaaniach obronnych prowadzone byo
symbolicznie i w czasie ich trwania nie ustawiano p minowych, oko-
pw i roww cznikowych nic kopano i tylko zaznaczano system punk-
tw ogniowych. W szkoleniu bojowym szczegln uwag zwracano nic
na odparcie natarcia przeciwnika, ale na przeprowadzenie kontrnatarcia.
Jednoczenie na odcinku 4. Armii, podobnie jak na caej linii frontu,
niemal na samej granicy gromadzono zapasy. Dywizje piechoty i puki
artylerii miay po ptorej jednostki ognia, a dodatkowo do magazynw
twierdzy brzeskiej organy zaopatrzenia przysay amunicj w iloci po-
wanie przekraczajcej wyznaczon norm". Zapas paliwa w armii za-
pewniay ponad dwa tankowania na pojazd. Jednoczenie czogi i arty-
leria miay znikom liczb pociskw przeciwpancernych, piechota za
zupenie nie dysponowaa minami przeciwpancernymi i przeciwpie-
chotnymi, nie miaa te adnych rodkw do budowy zapr inynie-
ryjnych. C to wic za armia osonowa", ktra nie ma nawet drutu
kolczastego, ale za to wiczy forsowanie rzek i przeamania rejonw
umocnionych?
Za siami osonowymi znajdowaa si 13. Armia (genera porucznik
P.M. Fiatow), w ktrej skad wchodziy 2. i 44. Korpus Strzelecki i 8.
Brygada Artylerii Przeciwpancernej. Wojska te miay ubezpiecza od
pnocy uderzenie 4. Armii i dy do opanowania Warszawy". W tym
celu armii przydzielono formowane na terenie okrgu 17. i 20. Korpus
Zmechanizowany.
Do wspdziaania z wojskami frontu na Bugu, Wile i Niemnie wy-
znaczono Pisk Wojenn Flotyll Rzeczn, dysponujc 7 monitorami.
16 kutrami opancerzonymi, 8 kanonierkami, 9 dozorowcami, lizgacza-
mi i wasnym lotnictwem. To razem z ni 28. Korpus Strzelecki wiczy
na manewrach forsowanie Bugu.
Biaoruski Specjalny Okrg Wojskowy posiada te stacjonujcy
w Puchowiczach wasny korpus powietrznodesantowy. Desant w jego
wykonaniu rwnie by przewiczony w czasie marcowych gier wojen-
nych. Dowdca 3. Korpusu Lotnictwa Bombowego Dalekiego Zasigu
143
Armii podporzdkowana bya 9. Mieszana Dywizja Lotnicza. Zazwy
czaj w sowieckiej dywizji lotniczej znajdowao si 200-300 samolotw
W 9. MDLot. byo ich 409, w tym 176 najnowszych myliwcw Mig-3
oraz kilkadziesit bombowcw nurkujcych Pe-2 i samolotw szturmo-
wych I-2.
Ale 22 czerwca to wyjtkowo potne zgrupowanie wojsk nie byo
jeszcze gotowe do natarcia, natomiast broni si nie planowao i nie za-
mierzao,
Na lewym skrzydle osaniaa kierunek brzesko-miski 4. Armia (ge-
nera major A.A. Korobkow). W jej skad wchodziy 28. Korpus Strze-
lecki i 14. Zmechanizowany, jednostki 62. Rejonu Umocnionego. 44~
i 455. puk artylerii korpunej razem 7 dywizji, 71 349 ludzi, 1657 dzia
i modzierzy, okoo 600 czogw. Dodatkowo przydzielono jej 120. puk
haubic OND. Na zapleczu armii znajdowa si podporzdkowany okr
gowi odwodowy 47. Korpus Piechoty.
Oson z powietrza zapewniaa armii 10. Mieszana Dywizja Lotnicza
Miaa ona 241 samolotw: 138 myliwcw, 55 samolotw szturmowych
48 bombowcw. Poza tym do dziaa na kierunku brzesko-miskim mo
na byo wykorzysta do 180 bombowcw i 100 myliwcw lotnictwa
okrgu.
Zdaniem byego szefa sztabu 6. Armii generaa L.M. Sandaowa.
armia dysponowaa duymi siami. Jeeli wzi pod uwag, e przy
dzielony pas osony granicy nie przekracza 150 kilometrw, z ktrych
60 ze wzgldw terenowych prawie zupenie nie nadawao si do dziaa-
nia wojsk, to nic nie stao na przeszkodzie, aby utworzy trwa obron
o duym nasyceniu wojskami i technik na 1 kilometr frontu. Ale cay
problem polega na tym, e obrony nie organizowano i nikt nie zamie
rza si broni. Kadego, kto decydowa si zadawa pytania na temat
obrony na kierunku brzeskim, uwaano za panikarza". Nie tylko zreszt
na brzeskim. Nie przewidziano sporzdzenia ani okrgowych, ani armii
nych planw osony na zapleczu frontowych i armijnych linii obrony.
Do czego wic przygotowyway si wojska 4. Armii? Do forsowania
Bugu i natarcia w kierunku Wisy. W marcu i kwietniu 1941 roku sztab
armii uczestniczy w okrgowej operacyjnej grze wojennej na mapach
Podczas niej pracowano nad przeprowadzan siami frontu operacj za
czepn wykonywan z terenw zachodniej Biaorusi na kierunku Biay
stok-Warszawa. W maju przeprowadzono armijn gr wojenn dotycz
c operacji zaczepnej na kierunku Biaa Podlaska. Przygotowania reali
142
zowano etapami na wszystkich szczeblach dowodzenia. Dwudziestego
pierwszego czerwca odbyy si sztabowe wiczenia 28. Korpusu Strze-
leckiego na temat Natarcie korpusu strzeleckiego poczone z forsowa-
niem przeszkody wodnej"', a na 22 czerwca zaplanowano zorganizowanie
na poudnie od Brzecia nowych wicze: Przeamanie drugiego pasa
rejonu umocnionego".
Natomiast przeszkolenie w dziaaniach obronnych prowadzone byo
symbolicznie i w czasie ich trwania nie ustawiano p minowych, oko-
pw i roww cznikowych nic kopano i tylko zaznaczano system punk-
tw ogniowych. W szkoleniu bojowym szczegln uwag zwracano nic
na odparcie natarcia przeciwnika, ale na przeprowadzenie kontrnatarcia.
Jednoczenie na odcinku 4. Armii, podobnie jak na caej linii frontu,
niemal na samej granicy gromadzono zapasy. Dywizje piechoty i puki
artylerii miay po ptorej jednostki ognia, a dodatkowo do magazynw
twierdzy brzeskiej organy zaopatrzenia przysay amunicj w iloci po-
wanie przekraczajcej wyznaczon norm". Zapas paliwa w armii za-
pewniay ponad dwa tankowania na pojazd. Jednoczenie czogi i arty-
leria miay znikom liczb pociskw przeciwpancernych, piechota za
zupenie nie dysponowaa minami przeciwpancernymi i przeciwpie-
chotnymi, nie miaa te adnych rodkw do budowy zapr inynie-
ryjnych. C to wic za armia osonowa", ktra nie ma nawet drutu
kolczastego, ale za to wiczy forsowanie rzek i przeamania rejonw
umocnionych?
Za siami osonowymi znajdowaa si 13. Armia (genera porucznik
P.M. Fiatow), w ktrej skad wchodziy 2. i 44. Korpus Strzelecki i 8.
Brygada Artylerii Przeciwpancernej. Wojska te miay ubezpiecza od
pnocy uderzenie 4. Armii i dy do opanowania Warszawy". W tym
celu armii przydzielono formowane na terenie okrgu 17. i 20. Korpus
Zmechanizowany.
Do wspdziaania z wojskami frontu na Bugu, Wile i Niemnie wy-
znaczono Pisk Wojenn Flotyll Rzeczn, dysponujc 7 monitorami.
16 kutrami opancerzonymi, 8 kanonierkami, 9 dozorowcami, lizgacza-
mi i wasnym lotnictwem. To razem z ni 28. Korpus Strzelecki wiczy
na manewrach forsowanie Bugu.
Biaoruski Specjalny Okrg Wojskowy posiada te stacjonujcy
w Puchowiczach wasny korpus powietrznodesantowy. Desant w jego
wykonaniu rwnie by przewiczony w czasie marcowych gier wojen-
nych. Dowdca 3. Korpusu Lotnictwa Bombowego Dalekiego Zasigu
143
N.S. Skripko wspomina, e jego jednostka otrzymaa zadanie dokona-
nia w jednym wylocie bojowym zrzutu korpusu powietrznodesantowego
w interesie operacji zaczepnej frontu. Zgodnie z zaoeniami gry nie
wykonywalimy zada bombowych, natomiast ubezpieczenie zrzutu
desantu miao by zapewnione za porednictwem zdobycia panowania
w powietrzu". Ogem na tym odcinku lotnictwo wojskowe dysponowa
o 9 dywizjami i 2129 samolotami.
Tak wic ogem okrgowi byo podporzdkowanych 680 000 ludzi
okoo 15 000 dzia i modzierzy, ponad 3000 czogw. Poza tym na tereny
Biaorusi nieprzerwanym strumieniem wci przybyway wojska drugie-
go rzutu strategicznego oraz sprzt dla formowanych jednostek. Na przj -
kad w rejonie Poocka koncentrowaa si 22. Armia z Uralskiego Okrgu
Wojskowego, przed 22 czerwca przybyy ju 3 dywizje strzeleckie i 21
Korpus Zmechanizowany z Okrgu Moskiewskiego. Ogem liczyy one
72 016 ludzi, 1241 dzia i modzierzy oraz 692 czogi. Na odcinku 4. Ar-
mii na okrgowym poligonie na poudniowy zachd od Baranowicz stao
480 armat kalibru 152 mm dla formowanych dziesiciu nowych pukw
artylerii OND - nie doczekay si jednak na swoje obsugi.
W rezultacie wedug etatowych skadw czasu pokoju Biaoruski Spe-
cjalny Okrg Wojskowy ustpowa przeciwnikowi tylko pod wzgldem
liczby personelu, ale przewysza go pod wzgldem liczebnoci czogw.
lotnictwa i artylerii. Od poowy czerwca wojska okrgu zaczy przesu-
wa si na rubiee wyjciowe przy granicy, przekazujc stare miejsca sta-
cjonowania drugiemu rzutowi. W chwili niemieckiej napaci w marszu
znajdoway si 2., 47., 21. i 22. Korpusy Strzeleckie.
Sowieccy historycy sumiennie uznaj za powany mankament. e
w pasie natarcia Grupy Armii rodek" bezporednio w pobliu granicy
znajdowao si zaledwie 15 sowieckich dywizji, a kolejnych 14 byo od
niej w odlegoci 50-100 kilometrw. Ale obron strategiczn organi-
zuje si nie na granicy, ale w gbi swojego terytorium wanie po to.
aby w czasie gdy wrg forsuje przedpole, ktre powinno by bronione
przez mae, manewrowe siy i przeszkody inynieryjne, zasadnicza cz
wojsk zdya zaj wyznaczone rubiee i rejony umocnione.
A wic przedwojenna dyslokacja si staa si niewaciwa dopiero
wwczas, kiedy sowieckie dywizje zgodnie z przedwojennymi planami
opuciy rejony umocnione, wyruszyy w stron granicy i zostay rozbite
oddzia po oddziale.
l i I
Najwaniejsze okazao si jednak to, e cakowicie zaskoczone nie-
mieckim atakiem sowieckie wojska nie byy przygotowane ani do ataku,
ani do obrony. Przeciwnik, ktry pierwszy rozwin i skoncentrowa na
dogodnych kierunkach natarcia zgrupowania uderzeniowe, zdoa uzy-
ska w tych miejscach istotn przewag si i rodkw.
Grupa Armii Poudnie" pod dowdztwem feldmarszaka Gerda von
Rundstedta bya gotowa do uderzenia na odcinku o dugoci 780 kilome-
trw, cigncym si od Lublina do ujcia Dunaju. W jej skad wchodzia
1. Grupa Pancerna, niemiecka 6., 17. i 11. Armia, rumuska 3. i 4. Armia
oraz korpus wgierski - ogem byo to 57 dywizji i 13 brygad. Gwne
siy grupy armii - 34 dywizje - rozwiny si na rubiey Chem-Rzeszw
o dugoci 150 kilometrw i powinny, nacierajc w oglnym kierunku
na Kijw, zniszczy sowieckie zwizki operacyjno-taktyczne i taktyczne
w zachodniej Ukrainie. Zamierzano jednoczenie z podejciem pod Ki-
jw uchwyci przyczki i operowa jednostkami szybkimi wzdu pra-
wego brzegu Dniepru, aby w ten sposb uniemoliwi sowieckim woj-
skom odwrt za rzek, a nastpnie zniszczy je uderzeniami od frontu
i z tyu.
Tutaj rwnie wojska skoncentrowano w dwch zgrupowaniach, na
pnoc i na poudnie od wystpu lwowskiego obsadzonego przez siy
Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego. Gwne uderzenie wy-
konywao zgrupowanie pnocne, skadajce si z dwch armii i grupy
pancernej, w ktrego pierwszym rzucie znajdoway si 24 dywizje.
Zadaniem bliszym 1. Grupy Pancernej (genera Ewald von Kleist)
byo przeamanie przygranicznych pozycji pomidzy Raw Rusk a Kow-
lem i jak najszybsze wyjcie przez Berdyczw i ytomierz nad Dniepr
W pobliu Kijowa i poniej tego miasta. W skad grupy wchodzio 5 dy-
wizji pancernych, 3 zmotoryzowane, 1 bezpieczestwa i 799 czogw.
Szsta Armia (feldmarszaek Walther von Reichenau) miaa swo-
imi 11 dywizjami piechoty wspomaga przeamanie na kierunku uckim
i osaniajc pnocne skrzydo grupy armii od strony bagien poleskich,
poda za jednostkami szybkimi na ytomierz.
Zadaniem posiadajcej w swoim skadzie 12 dywizji 17. Armii (ge-
nera pukownik Karl-Heinrich von Stulpnagcl) byo przeamanie obrony
1
N.S. Skripko wspomina, e jego jednostka otrzymaa zadanie dokona-
nia w jednym wylocie bojowym zrzutu korpusu powietrznodesantowego
w interesie operacji zaczepnej frontu. Zgodnie z zaoeniami gry nie
wykonywalimy zada bombowych, natomiast ubezpieczenie zrzutu
desantu miao by zapewnione za porednictwem zdobycia panowania
w powietrzu". Ogem na tym odcinku lotnictwo wojskowe dysponowa
o 9 dywizjami i 2129 samolotami.
Tak wic ogem okrgowi byo podporzdkowanych 680 000 ludzi
okoo 15 000 dzia i modzierzy, ponad 3000 czogw. Poza tym na tereny
Biaorusi nieprzerwanym strumieniem wci przybyway wojska drugie-
go rzutu strategicznego oraz sprzt dla formowanych jednostek. Na przj -
kad w rejonie Poocka koncentrowaa si 22. Armia z Uralskiego Okrgu
Wojskowego, przed 22 czerwca przybyy ju 3 dywizje strzeleckie i 21
Korpus Zmechanizowany z Okrgu Moskiewskiego. Ogem liczyy one
72 016 ludzi, 1241 dzia i modzierzy oraz 692 czogi. Na odcinku 4. Ar-
mii na okrgowym poligonie na poudniowy zachd od Baranowicz stao
480 armat kalibru 152 mm dla formowanych dziesiciu nowych pukw
artylerii OND - nie doczekay si jednak na swoje obsugi.
W rezultacie wedug etatowych skadw czasu pokoju Biaoruski Spe-
cjalny Okrg Wojskowy ustpowa przeciwnikowi tylko pod wzgldem
liczby personelu, ale przewysza go pod wzgldem liczebnoci czogw.
lotnictwa i artylerii. Od poowy czerwca wojska okrgu zaczy przesu-
wa si na rubiee wyjciowe przy granicy, przekazujc stare miejsca sta-
cjonowania drugiemu rzutowi. W chwili niemieckiej napaci w marszu
znajdoway si 2., 47., 21. i 22. Korpusy Strzeleckie.
Sowieccy historycy sumiennie uznaj za powany mankament. e
w pasie natarcia Grupy Armii rodek" bezporednio w pobliu granicy
znajdowao si zaledwie 15 sowieckich dywizji, a kolejnych 14 byo od
niej w odlegoci 50-100 kilometrw. Ale obron strategiczn organi-
zuje si nie na granicy, ale w gbi swojego terytorium wanie po to.
aby w czasie gdy wrg forsuje przedpole, ktre powinno by bronione
przez mae, manewrowe siy i przeszkody inynieryjne, zasadnicza cz
wojsk zdya zaj wyznaczone rubiee i rejony umocnione.
A wic przedwojenna dyslokacja si staa si niewaciwa dopiero
wwczas, kiedy sowieckie dywizje zgodnie z przedwojennymi planami
opuciy rejony umocnione, wyruszyy w stron granicy i zostay rozbite
oddzia po oddziale.
l i I
Najwaniejsze okazao si jednak to, e cakowicie zaskoczone nie-
mieckim atakiem sowieckie wojska nie byy przygotowane ani do ataku,
ani do obrony. Przeciwnik, ktry pierwszy rozwin i skoncentrowa na
dogodnych kierunkach natarcia zgrupowania uderzeniowe, zdoa uzy-
ska w tych miejscach istotn przewag si i rodkw.
Grupa Armii Poudnie" pod dowdztwem feldmarszaka Gerda von
Rundstedta bya gotowa do uderzenia na odcinku o dugoci 780 kilome-
trw, cigncym si od Lublina do ujcia Dunaju. W jej skad wchodzia
1. Grupa Pancerna, niemiecka 6., 17. i 11. Armia, rumuska 3. i 4. Armia
oraz korpus wgierski - ogem byo to 57 dywizji i 13 brygad. Gwne
siy grupy armii - 34 dywizje - rozwiny si na rubiey Chem-Rzeszw
o dugoci 150 kilometrw i powinny, nacierajc w oglnym kierunku
na Kijw, zniszczy sowieckie zwizki operacyjno-taktyczne i taktyczne
w zachodniej Ukrainie. Zamierzano jednoczenie z podejciem pod Ki-
jw uchwyci przyczki i operowa jednostkami szybkimi wzdu pra-
wego brzegu Dniepru, aby w ten sposb uniemoliwi sowieckim woj-
skom odwrt za rzek, a nastpnie zniszczy je uderzeniami od frontu
i z tyu.
Tutaj rwnie wojska skoncentrowano w dwch zgrupowaniach, na
pnoc i na poudnie od wystpu lwowskiego obsadzonego przez siy
Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego. Gwne uderzenie wy-
konywao zgrupowanie pnocne, skadajce si z dwch armii i grupy
pancernej, w ktrego pierwszym rzucie znajdoway si 24 dywizje.
Zadaniem bliszym 1. Grupy Pancernej (genera Ewald von Kleist)
byo przeamanie przygranicznych pozycji pomidzy Raw Rusk a Kow-
lem i jak najszybsze wyjcie przez Berdyczw i ytomierz nad Dniepr
W pobliu Kijowa i poniej tego miasta. W skad grupy wchodzio 5 dy-
wizji pancernych, 3 zmotoryzowane, 1 bezpieczestwa i 799 czogw.
Szsta Armia (feldmarszaek Walther von Reichenau) miaa swo-
imi 11 dywizjami piechoty wspomaga przeamanie na kierunku uckim
i osaniajc pnocne skrzydo grupy armii od strony bagien poleskich,
poda za jednostkami szybkimi na ytomierz.
Zadaniem posiadajcej w swoim skadzie 12 dywizji 17. Armii (ge-
nera pukownik Karl-Heinrich von Stulpnagcl) byo przeamanie obrony
1
przeciwnika na pnocny zachd od Lwowa i jak najszybsze wyjcie na
rubie Winnica-Berdyczw.
Poudniowe zgrupowanie wojsk niemiecko-rumuskich nie otrzyma-
o adnych aktywnych zada ofensywnych.
Niemiecka 11. Armia (genera pukownik Eugcn von Schobert) dys-
ponujca 7 dywizjami piechoty miaa przede wszystkim nie dopuci do
przedarcia si wojsk sowieckich do niezmiernie wanej dla Niemiec Ru-
munii. Armia powinna wiza wojska przeciwnika, pozorujc rozpocz
cic duego natarcia.
Wojska rumuskie - 13 dywizji piechoty i 9 brygad - miay wsp
dziaa z Niemcami i pomaga w organizowaniu zaplecza.
Zdaniem Hitlera niemieckie dowdztwo nie powinno mie adnych
zudze co do swoich sojusznikw: Od Rumunw w ogle nic nale\
niczego oczekiwa. By moe bd w stanie si jedynie broni, korzy-
stajc z osony duej przeszkody (rzeki), ale tylko tam, gdzie przeciwnik
nic bdzie atakowa [...]. Los niemieckich jednostek nie moe by uza-
leniony od wytrwaoci Rumunw". Jego sowa sprawdziy si proroczo
w listopadzie 1942 roku, kiedy rumuskim armiom powierzono osania-
nie skrzyde wojsk Paulusa.
Wedug Fuhrera Wgry rwnie byy niepewne. Chocia wystawily
na t wojn dywizj piechoty, dywizj zmechanizowan i 1 brygad ka-
walerii, nie maj adnych powodw, by wystpowa przeciwko Rosji'
Odwd Grupy Armii Poudnie
1
" stanowiy 2 dywizje piechoty i jedna
grska.
Wsparcie lotnicze zapewniaa 4. Flota Powietrzna (800 samolotw )
oraz lotnictwo rumuskie (423 samoloty).
Ogem siy niemieckie na kijowskim kierunku strategicznym liczyy
1 508 500 onierzy, 16 008 dzia i modzierzy, 1144 czogi i dziaa sztur-
mowe oraz 1223 samoloty.
Najsilniejsze zgrupowanie wojsk sowieckich (pod dowdztwem ge-
neraa pukownika M.P. Kirponosa, zgodnie z poudniowym" wariantem
rozwinicia ponad poowa wydzielonych do prowadzenia wojny dywizji
skoncentrowao si na kierunku poudniowo-zachodnim na terenie Ki
jowskiego i Odeskiego Okrgu Wojskowego (Front Poudniowo-Zachod
ni i Poudniowy).
Armia Czerwona zamierzaa wykona na tym kierunku gwne ude-
rzenie. Operacja Frontu Poudniowo-Zachodniego, w ktrego skad
wchodziy 5., 6., 26. i 12. Armia, bya podzielona na trzy etapy. Pierw
146
szy - osona. Drugim byo natarcie na gboko 120-130 kilometrw.
Zakadano, e natarcie rozpocznie si rankiem trzydziestego dnia mo-
bilizacji. Trzecim etapem byo zakoczenie wypeniania najbliszego
zadania strategicznego frontu" na gbokoci do 250 kilometrw, na co
przeznaczano 20 dni. Gwne uderzenie miay wykona w kierunku na
Katowice i rejon Krakowa 6., 12. i 26. Armia oraz armia kawaleryjsko-
-zmechanizowana. Caa ta masa wojsk zostaa skoncentrowana na wyst-
pie lwowskim.
Ogem na terenie Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego
rozmieszczono 59 dywizji, w tym 16 pancernych, 8 zmechanizowanych
i 2 kawalerii.
Pita Armia (genera major M.I. Potapow) znajdowaa si na prawym
skrzydle. Zajmowaa pas o szerokoci 170 i dugoci 176 kilometrw od
Wodawy do Krystynopola i miaa w swoim skadzie 15. i 27. Korpus
Strzelecki, 22. Korpus Zmechanizowany, 1. Brygad Artylerii Przeciw-
pancernej, 331. puk haubic OND, wojska 2. i 9. Rejonu Umocnionego.
Armia miaa sforsowa Bug, rozbi znajdujcego si przed ni przeciw-
nika, pod koniec trzeciego dnia natarcia zaj Lublin i w dziesitym dniu
wyj nad Wis. W drugim rzucie w pasie armii znajdoway si zwizki
operacyjno-taktyczne okrgu - 21. i 36. Korpus Strzelecki oraz 9. Korpus
Zmechanizowany. Oson z powietrza zapewniay dwie dywizje lotnic-
twa.
Kierunek lwowski na odcinku od Krystynopola do Radymna osania-
a 6. Armia (genera porucznik l.A. Muzyczenko) w skadzie: 6. Korpus
Strzelecki, 4. Korpus Zmechanizowany, 3. Dywizja Kawalerii, 4. i 6. Re-
jon Umocniony. W drugim rzucie w rejonie Brodw rozmieszczony byl
15. Korpus Zmechanizowany, w ten sam rejon przesuwa si z tylw 37.
Korpus Strzelecki. Armii byy podporzdkowane dwie dyw izje lotnicze
i puk artylerii przeciwlotniczej. Wojska 6. Armii miay rozkaz uderze-
niem na Tarnogrd przeama front przeciwnika, przepuci w wyom ar-
mi kawaleryjsko-zmechanizowan" i w dziesitym dniu operacji wyj
nad Wis.
Dwudziesta Szsta Armia (genera porucznik F.J. Kostienko) mia-
a sforsowa San i prowadzi natarcie w oglnym kierunku Rzeszowa.
W skad armii zajmujcej wski odcinek frontu od Radymna do Tworyl-
nego wchodzi 8. Korpus Strzelecki, 8. Korpus Zmechanizowany, wojska
8- Rejonu Umocnionego. Dosownie dziesi dni przed wybuchem woj-
ny korpus zmechanizowany zwizytowa szef Zarzdu Wojsk Samocho-
L47
przeciwnika na pnocny zachd od Lwowa i jak najszybsze wyjcie na
rubie Winnica-Berdyczw.
Poudniowe zgrupowanie wojsk niemiecko-rumuskich nie otrzyma-
o adnych aktywnych zada ofensywnych.
Niemiecka 11. Armia (genera pukownik Eugcn von Schobert) dys-
ponujca 7 dywizjami piechoty miaa przede wszystkim nie dopuci do
przedarcia si wojsk sowieckich do niezmiernie wanej dla Niemiec Ru-
munii. Armia powinna wiza wojska przeciwnika, pozorujc rozpocz
cic duego natarcia.
Wojska rumuskie - 13 dywizji piechoty i 9 brygad - miay wsp
dziaa z Niemcami i pomaga w organizowaniu zaplecza.
Zdaniem Hitlera niemieckie dowdztwo nie powinno mie adnych
zudze co do swoich sojusznikw: Od Rumunw w ogle nic nale\
niczego oczekiwa. By moe bd w stanie si jedynie broni, korzy-
stajc z osony duej przeszkody (rzeki), ale tylko tam, gdzie przeciwnik
nic bdzie atakowa [...]. Los niemieckich jednostek nie moe by uza-
leniony od wytrwaoci Rumunw". Jego sowa sprawdziy si proroczo
w listopadzie 1942 roku, kiedy rumuskim armiom powierzono osania-
nie skrzyde wojsk Paulusa.
Wedug Fuhrera Wgry rwnie byy niepewne. Chocia wystawily
na t wojn dywizj piechoty, dywizj zmechanizowan i 1 brygad ka-
walerii, nie maj adnych powodw, by wystpowa przeciwko Rosji'
Odwd Grupy Armii Poudnie
1
" stanowiy 2 dywizje piechoty i jedna
grska.
Wsparcie lotnicze zapewniaa 4. Flota Powietrzna (800 samolotw )
oraz lotnictwo rumuskie (423 samoloty).
Ogem siy niemieckie na kijowskim kierunku strategicznym liczyy
1 508 500 onierzy, 16 008 dzia i modzierzy, 1144 czogi i dziaa sztur-
mowe oraz 1223 samoloty.
Najsilniejsze zgrupowanie wojsk sowieckich (pod dowdztwem ge-
neraa pukownika M.P. Kirponosa, zgodnie z poudniowym" wariantem
rozwinicia ponad poowa wydzielonych do prowadzenia wojny dywizji
skoncentrowao si na kierunku poudniowo-zachodnim na terenie Ki
jowskiego i Odeskiego Okrgu Wojskowego (Front Poudniowo-Zachod
ni i Poudniowy).
Armia Czerwona zamierzaa wykona na tym kierunku gwne ude-
rzenie. Operacja Frontu Poudniowo-Zachodniego, w ktrego skad
wchodziy 5., 6., 26. i 12. Armia, bya podzielona na trzy etapy. Pierw
146
szy - osona. Drugim byo natarcie na gboko 120-130 kilometrw.
Zakadano, e natarcie rozpocznie si rankiem trzydziestego dnia mo-
bilizacji. Trzecim etapem byo zakoczenie wypeniania najbliszego
zadania strategicznego frontu" na gbokoci do 250 kilometrw, na co
przeznaczano 20 dni. Gwne uderzenie miay wykona w kierunku na
Katowice i rejon Krakowa 6., 12. i 26. Armia oraz armia kawaleryjsko-
-zmechanizowana. Caa ta masa wojsk zostaa skoncentrowana na wyst-
pie lwowskim.
Ogem na terenie Kijowskiego Specjalnego Okrgu Wojskowego
rozmieszczono 59 dywizji, w tym 16 pancernych, 8 zmechanizowanych
i 2 kawalerii.
Pita Armia (genera major M.I. Potapow) znajdowaa si na prawym
skrzydle. Zajmowaa pas o szerokoci 170 i dugoci 176 kilometrw od
Wodawy do Krystynopola i miaa w swoim skadzie 15. i 27. Korpus
Strzelecki, 22. Korpus Zmechanizowany, 1. Brygad Artylerii Przeciw-
pancernej, 331. puk haubic OND, wojska 2. i 9. Rejonu Umocnionego.
Armia miaa sforsowa Bug, rozbi znajdujcego si przed ni przeciw-
nika, pod koniec trzeciego dnia natarcia zaj Lublin i w dziesitym dniu
wyj nad Wis. W drugim rzucie w pasie armii znajdoway si zwizki
operacyjno-taktyczne okrgu - 21. i 36. Korpus Strzelecki oraz 9. Korpus
Zmechanizowany. Oson z powietrza zapewniay dwie dywizje lotnic-
twa.
Kierunek lwowski na odcinku od Krystynopola do Radymna osania-
a 6. Armia (genera porucznik l.A. Muzyczenko) w skadzie: 6. Korpus
Strzelecki, 4. Korpus Zmechanizowany, 3. Dywizja Kawalerii, 4. i 6. Re-
jon Umocniony. W drugim rzucie w rejonie Brodw rozmieszczony byl
15. Korpus Zmechanizowany, w ten sam rejon przesuwa si z tylw 37.
Korpus Strzelecki. Armii byy podporzdkowane dwie dyw izje lotnicze
i puk artylerii przeciwlotniczej. Wojska 6. Armii miay rozkaz uderze-
niem na Tarnogrd przeama front przeciwnika, przepuci w wyom ar-
mi kawaleryjsko-zmechanizowan" i w dziesitym dniu operacji wyj
nad Wis.
Dwudziesta Szsta Armia (genera porucznik F.J. Kostienko) mia-
a sforsowa San i prowadzi natarcie w oglnym kierunku Rzeszowa.
W skad armii zajmujcej wski odcinek frontu od Radymna do Tworyl-
nego wchodzi 8. Korpus Strzelecki, 8. Korpus Zmechanizowany, wojska
8- Rejonu Umocnionego. Dosownie dziesi dni przed wybuchem woj-
ny korpus zmechanizowany zwizytowa szef Zarzdu Wojsk Samocho-
L47
dowych i Pancernych J.N. Fiedorenko. Dowdca korpusu poprosi go
o zgod na przeprowadzenie wicze z uyciem nowych wozw bojo-
wych, aby kierowcy mogli zdoby nieco praktyki w ich prowadzeniu
Ale Fiedorenko takiej zgody nie wyrazi, a jedynie wspomnia mimo-
chodem, e w najbliszej przyszoci mog zaistnie warunki, w ktrych
wszyscy bd mieli a za duo praktyki. Dlatego trzeba oszczdza mo-
torogodziny".
Dwunastej Armii (genera major P.G. Poniediclin) powierzono wyko
nanic uderzenia przez Karpaty w kierunku na Krosno i Tarnw i dlatego
miaa charakter armii grskiej. W jej skadzie znajdowa si 13. i 17
Korpus Grski i 16. Korpus Zmechanizowany, 10. i 11. Rejon Umocnio-
ny, cztery samodzielne puki artylerii i jedna brygada artylerii. W drugim
rzucie znajdowa si 49. Korpus Strzelecki.
Na odcinku tej armii pogranicznicy ju na pocztku czerwca opucili
granic i odeszli na tyy, przekazujc ochron rubiey Prutu jednostkom
piechoty. Genera major A.A. Swiridow informuje, e kiedy jego bata-
lion rozpoznawczy 164. Dywizji Piechoty zaj stranic graniczn, zna
laz w niej porzuconego przez poprzednich wacicieli starego owczarka
i uszkodzony karabin maszynowy maksym (!). A wic onierze NKWD
wiedzieli, e wojna ju si zaczyna i zlikwiduje wszelkie niedobory. Wie
o tym rwnie dzielny dowdca batalionu Swiridow i dowdca jegn
szwadronu kawalerii, ktry prosi o wyraenie zgody na przeprowadzenie
rozpoznania na terytorium Rumunii. A na marginesie warto wspomnie
e w batalionie rozpoznawczym piechoty znajdoway si kompania
16 czogw pywajcych oraz kompania samochodw pancernych uzbro
jonych w armaty.
W odwodzie okrgu znajdoway si 19. i 24. Korpus Zmechanizo-
wany, 37. i 55. Korpus Strzelecki, 14. Dywizja Kawalerii i 2 korpusy
powietrznodesantowe. Poza wspomnianymi korpusami w Kijowskim
Specjalnym Okrgu Wojskowym znajdowao si 5 brygad artylerii prze
eiwpancernej, 22 puki artylerii korpunej, 3 puki artylerii Odwodu Na
czelnego Dowdztwa, 4 samodzielne dywizjony artylerii wielkiej mocy
OND, 8 samodzielnych dywizjonw artylerii przeciwlotniczej. Jeszcze
przed otrzymaniem dyrektywy Timoszenki i ukowa, bo 21 czerwca
polowe dowdztwo Frontu Poudniowo-Zachodniego zajo stanowisko
dowodzenia w Tarnopolu, aby kierowa wojskami znajdujcymi si
w przeddzie surowej prby".
148
Tak wic przeciwnikiem 34 dywizji niemieckiego pnocnego zgru-
powania byo 59 dywizji okrgu kijowskiego, a 5 pancernym i 4 zmoto-
ryzowanym dywizjom von Kleista - sowieckich 16 pancernych i 9 zme-
chanizowanych dywizji. Rnica wyrana i poraajca, zwaszcza jeeli
wemiemy pod uwag, e to Niemcy byli stron atakujc.
Historycy z Instytutu Marksizmu-Leninizinu musieli wyty ca
fantazj, eby w jaki sposb wyjani rozbieno pomidzy ogromn
potencjaln potg sowieckich wojsk a znikomymi osignitymi przez
nie rezultatami. Okazuje si nowych czogw byo 24,4 procent. Pi
korpusw zmechanizowanych nie otrzymao nowego sprztu i, praktycz-
nie rzecz biorc, nic nadawao si do walki". No i prosz! Tam gdzie
otrzymali nowy sprzt - nie zdyli nauczy si go obsugiwa", a lam
gdzie nic otrzymali - nie nadawali si do walki. W okrgu prawie 9 tysi-
cy czogw, ale genera Kirponos nie ma czym walczy!
Lotnictwo dysponowao 28 procentami nowych samolotw". A ile
trzeba byo takich procentw, czyby cae 100? Czy jest na wiecie armia,
ktra cay sprzt ma wycznie nowy i najnowszy, znajdujcy si w su-
bie najwyej dwa lata? Czy w ogle moe istnie taka armia? Oczywicie
,w realnym yciu takich armii nie ma. Przezbrajanie wojsk jest procesem
>ez koca i zupenie nie przypomina wymiany bielizny pocielowej. Nie
sposb wywie w jednym transporcie na zom 20 tysicy przestarza-
'ch" czogw i samolotw, a w drugim przywie tyle samo nowych.
Wojska Frontu Poudniowego utworzonego decyzj Biura Politycz-
nego z 21 czerwca 1941 roku pod dowdztwem generaa I.W. Tiuleniewa
ogem 21 dywizji, w tym 4 pancerne, 2 zmechanizowane i 3 kawalerii
-otrzymay zadanie osaniania granic z Wgrami i Rumuni, a nastpnie
uderzeniem na Tulcz i Konstanc powinny zaj pnocn Dobrudz
wyj na granic z Bugari, odcinajc Rumuni od morza".
Gwn rol w lej operacji miaa odegra superuderzeniowa"
9 Armia (dowdca genera pukownik J.T. Czerewiczenko). W jej ska-
dzie znajdoway si 35.. 48., 14. Korpus Strzelecki, 2. Korpus Kawalerii,
i 18. Zmechanizowany. Armii podporzdkowano 20. i 21. Mieszan
Dywizj Lotnicz.
W Odessie stacjonowa 3. Korpus Powietrznodesantowy.
Natomiast na Krymie znajdowa si 9. Samodzielny Korpus Strze-
lecki, ktry intensywnie wiczy razem z okrtami Floty Czarnomorskiej
desant na wybrzee przeciwnika. Poza tym wsparcia wojskom ldowym
powinna udziela Dunajska Flotylla Wojenna.
149
dowych i Pancernych J.N. Fiedorenko. Dowdca korpusu poprosi go
o zgod na przeprowadzenie wicze z uyciem nowych wozw bojo-
wych, aby kierowcy mogli zdoby nieco praktyki w ich prowadzeniu
Ale Fiedorenko takiej zgody nie wyrazi, a jedynie wspomnia mimo-
chodem, e w najbliszej przyszoci mog zaistnie warunki, w ktrych
wszyscy bd mieli a za duo praktyki. Dlatego trzeba oszczdza mo-
torogodziny".
Dwunastej Armii (genera major P.G. Poniediclin) powierzono wyko
nanic uderzenia przez Karpaty w kierunku na Krosno i Tarnw i dlatego
miaa charakter armii grskiej. W jej skadzie znajdowa si 13. i 17
Korpus Grski i 16. Korpus Zmechanizowany, 10. i 11. Rejon Umocnio-
ny, cztery samodzielne puki artylerii i jedna brygada artylerii. W drugim
rzucie znajdowa si 49. Korpus Strzelecki.
Na odcinku tej armii pogranicznicy ju na pocztku czerwca opucili
granic i odeszli na tyy, przekazujc ochron rubiey Prutu jednostkom
piechoty. Genera major A.A. Swiridow informuje, e kiedy jego bata-
lion rozpoznawczy 164. Dywizji Piechoty zaj stranic graniczn, zna
laz w niej porzuconego przez poprzednich wacicieli starego owczarka
i uszkodzony karabin maszynowy maksym (!). A wic onierze NKWD
wiedzieli, e wojna ju si zaczyna i zlikwiduje wszelkie niedobory. Wie
o tym rwnie dzielny dowdca batalionu Swiridow i dowdca jegn
szwadronu kawalerii, ktry prosi o wyraenie zgody na przeprowadzenie
rozpoznania na terytorium Rumunii. A na marginesie warto wspomnie
e w batalionie rozpoznawczym piechoty znajdoway si kompania
16 czogw pywajcych oraz kompania samochodw pancernych uzbro
jonych w armaty.
W odwodzie okrgu znajdoway si 19. i 24. Korpus Zmechanizo-
wany, 37. i 55. Korpus Strzelecki, 14. Dywizja Kawalerii i 2 korpusy
powietrznodesantowe. Poza wspomnianymi korpusami w Kijowskim
Specjalnym Okrgu Wojskowym znajdowao si 5 brygad artylerii prze
eiwpancernej, 22 puki artylerii korpunej, 3 puki artylerii Odwodu Na
czelnego Dowdztwa, 4 samodzielne dywizjony artylerii wielkiej mocy
OND, 8 samodzielnych dywizjonw artylerii przeciwlotniczej. Jeszcze
przed otrzymaniem dyrektywy Timoszenki i ukowa, bo 21 czerwca
polowe dowdztwo Frontu Poudniowo-Zachodniego zajo stanowisko
dowodzenia w Tarnopolu, aby kierowa wojskami znajdujcymi si
w przeddzie surowej prby".
148
Tak wic przeciwnikiem 34 dywizji niemieckiego pnocnego zgru-
powania byo 59 dywizji okrgu kijowskiego, a 5 pancernym i 4 zmoto-
ryzowanym dywizjom von Kleista - sowieckich 16 pancernych i 9 zme-
chanizowanych dywizji. Rnica wyrana i poraajca, zwaszcza jeeli
wemiemy pod uwag, e to Niemcy byli stron atakujc.
Historycy z Instytutu Marksizmu-Leninizinu musieli wyty ca
fantazj, eby w jaki sposb wyjani rozbieno pomidzy ogromn
potencjaln potg sowieckich wojsk a znikomymi osignitymi przez
nie rezultatami. Okazuje si nowych czogw byo 24,4 procent. Pi
korpusw zmechanizowanych nie otrzymao nowego sprztu i, praktycz-
nie rzecz biorc, nic nadawao si do walki". No i prosz! Tam gdzie
otrzymali nowy sprzt - nie zdyli nauczy si go obsugiwa", a lam
gdzie nic otrzymali - nie nadawali si do walki. W okrgu prawie 9 tysi-
cy czogw, ale genera Kirponos nie ma czym walczy!
Lotnictwo dysponowao 28 procentami nowych samolotw". A ile
trzeba byo takich procentw, czyby cae 100? Czy jest na wiecie armia,
ktra cay sprzt ma wycznie nowy i najnowszy, znajdujcy si w su-
bie najwyej dwa lata? Czy w ogle moe istnie taka armia? Oczywicie
,w realnym yciu takich armii nie ma. Przezbrajanie wojsk jest procesem
>ez koca i zupenie nie przypomina wymiany bielizny pocielowej. Nie
sposb wywie w jednym transporcie na zom 20 tysicy przestarza-
'ch" czogw i samolotw, a w drugim przywie tyle samo nowych.
Wojska Frontu Poudniowego utworzonego decyzj Biura Politycz-
nego z 21 czerwca 1941 roku pod dowdztwem generaa I.W. Tiuleniewa
ogem 21 dywizji, w tym 4 pancerne, 2 zmechanizowane i 3 kawalerii
-otrzymay zadanie osaniania granic z Wgrami i Rumuni, a nastpnie
uderzeniem na Tulcz i Konstanc powinny zaj pnocn Dobrudz
wyj na granic z Bugari, odcinajc Rumuni od morza".
Gwn rol w lej operacji miaa odegra superuderzeniowa"
9 Armia (dowdca genera pukownik J.T. Czerewiczenko). W jej ska-
dzie znajdoway si 35.. 48., 14. Korpus Strzelecki, 2. Korpus Kawalerii,
i 18. Zmechanizowany. Armii podporzdkowano 20. i 21. Mieszan
Dywizj Lotnicz.
W Odessie stacjonowa 3. Korpus Powietrznodesantowy.
Natomiast na Krymie znajdowa si 9. Samodzielny Korpus Strze-
lecki, ktry intensywnie wiczy razem z okrtami Floty Czarnomorskiej
desant na wybrzee przeciwnika. Poza tym wsparcia wojskom ldowym
powinna udziela Dunajska Flotylla Wojenna.
149
Sformowano j w czerwcu 1940 roku, przewidujc sowieckie ude
renie na Rumuni. Po zajciu Bukowiny i Besarabii w ujciu Dun-,
wschodu, brzeg rzeki na odcinku kilkudziesiciu kilometrw przeszed
we wadanie Zwizku Sowieckiego. Natychmiast przerzucono tam t
flotyll rzeczn. W jej skadzie znajdowao si do 70 okrtw wojen
nych i kutrw - 5 monitorw, 22 kutry pancerne, 30 kutrw dozorowych
7 traowcw. Poza tym miaa ona samodzielny dywizjon artylerii prze
ciwlotniczej i wasn eskadr myliwcw- 15 samolotw 1-16. Warunki
bazowania byy, ogldnie mwic, trudne. Sowiecki brzeg w delcie Du
naju by nagi i odsonity. Niekiedy okrty stay przy nabrzeach oddao
nych zaledwie o trzysta metrw od rumuskiego brzegu. Nawet gwn
baza flotylli - Izmai - znajdowaa si na celowniku rumuskiej artylerii
nabrzenej.
W przypadku wojny obronnej caa Flotylla Dunajska od pierwsze
dnia wpadaa w matni. Nie miaa dokd si wycofa z delty Dunaju
a okrty nic dysponoway moliwoci manewrowania. W takim przy
padku flotylla bya skazana na zniszczenie w miejscach cumowania przy
brzegu znajdujcym si w zasigu bezporedniego ognia przeciwnika
W zwizku z charakterem swojego bazowania w wojnie obronnej ni
tylko nie moga wykonywa zada defensywnych, ale rwnie takich ,
da po prostu nie moga mie, poniewa adna armia dowodzona przi
czowieka o zdrowych zmysach nie planowaaby napaci na Zwie
Sowiecki przez obejmujc setki kilometrw kwadratowych delt Dun
ju - mnstwo jezior, nieprzebyte bagna i trzciny. Istnia tylko jeden wa
riant dziaa Flotylli Dunajskiej - w czasie oglnego natarcia wojsk Ar
mii Czerwonej prowadzi dziaania bojowe w grze rzeki, to znaczy na
terytorium Rumunii, Bugarii, Jugosawii, Czechosowacji i Austrii. Wy
starczyo, aby sowieckie monitory przeszy 130 kilometrw w gr rzek
a wtedy strategiczny most koo Czernowady znalazby si pod ostrzaem
ich armat i dostawy ropy naftowej z Ploeszti do portu w Konstancy by
yby przerwane. Ciekawe, e z szeciu baterii nabrzenych znajdujcym
s. w dyspozycji flotylli pi byo ruchomych, wyposaonych w armaty
kalibru 152 i 122 mm.
W czasie jedenastu miesicy poprzedzajcych wojn Flotylla Dunaj
ska przeprowadzia osiem wicze wsplnie z jednostkami 14. Korpu-
Strzeleck.ego i oddziaw wojsk pogranicza, wsppracujc z wojskami
ldowym, w czasie przepraw przez przeszkody wodne i osaniajc wa
\ n
150
sne wojska przed ewentualnymi atakami okrtw przeciwnika na przyle-
gajcych do rzeki odcinkach frontu.
Na kierunku poudniowo-zachodnim znajdowao si 13 dywizji lotni-
czych, 4696 samolotw.
Ogem siy dwch okrgw obejmoway 91,5 dywizji, 1412 200 lu-
dzi, 26 580 dzia i modzierzy oraz. 8069 czogw. Przypomn, e Grupa
Armii Poudnie" miaa siedem razy mniej czogw. Poza tym na teren
kijowskiego i Odeskiego Okrgu Wojennego przybyway wojska 16.
i 19. Armii drugiego rzutu i do 22 czerwca skoncentrowao si bdcych
w ich skadzie 10 dywizji (w tym 2 pancerne i 1 zmotoryzowana) dyspo-
nujcych ogem 129 675 ludmi, 1505 dziaami, 1071 czogami.
Wynika z tego, e na gwnym kierunku sowieckiego natarcia znaj-
dowao si ju. okoo 10 tysicy czogw! Co prawda i tutaj wojska nie
zakoczyy koncentracji i rozwinicia. W okrgu kijowskim bezpored-
nio przy granicy znajdowao si zaledwie 16 dywizji. Od poowy czerwca
rozpoczo si przesuwanie w kierunku granicy wszystkich podporzd-
kowanych okrgowi korpusw strzeleckich i w chwili rozpoczcia wojny
w marszu znajdoway si wojska 31., 36., 37., 49. i 55. Korpusu.
Mona stwierdzi wprost, e niemiecka Grupa Armii Poudnie"
w ogle nie miaa adnej przewagi nad przeciwnikiem. Wrcz przeciw-
nie, znacznie ustpowaa Armii Czerwonej pod wzgldem liczby czogw
i samolotw, w nieco mniejszym stopniu w artylerii. Tylko na kierunku
gwnego uderzenia, na odcinku sowieckiej 6. Armii, Niemcy zdoali
uzyska korzystniejszy stosunek si.
Na pnocy Finlandii Niemcy rozwinli do uderzenia na Murmask
i Kandaaksz armi Norwegia", w ktrej skadzie znajdoway si 3 dy-
wizje piechoty i 3 grskie (w tym 2 fiskie) oraz dwa bataliony czogw.
Wspieraa j 5. Flota Powietrzna posiadajca zaledwie 117 samolotw
~ w tym 12 myliwcw i 22 bombowce. Fiskie armie Karelska i Pou-
dniowo-Wschodnia miay przej do natarcia natychmiast po sforsowa-
niu przez Niemcw Dwiny, wykona uderzenia na wschd i zachd od
jeziora adoga i zniszczy przeciwnika, wspdziaajc z Grup Armii
"Pnoc". Finowie mieli take zlikwidowa sowieck baz na pwyspie
Hanko i osania od poudnia armi Norwegia".
151
Sformowano j w czerwcu 1940 roku, przewidujc sowieckie ude
renie na Rumuni. Po zajciu Bukowiny i Besarabii w ujciu Dun-,
wschodu, brzeg rzeki na odcinku kilkudziesiciu kilometrw przeszed
we wadanie Zwizku Sowieckiego. Natychmiast przerzucono tam t
flotyll rzeczn. W jej skadzie znajdowao si do 70 okrtw wojen
nych i kutrw - 5 monitorw, 22 kutry pancerne, 30 kutrw dozorowych
7 traowcw. Poza tym miaa ona samodzielny dywizjon artylerii prze
ciwlotniczej i wasn eskadr myliwcw- 15 samolotw 1-16. Warunki
bazowania byy, ogldnie mwic, trudne. Sowiecki brzeg w delcie Du
naju by nagi i odsonity. Niekiedy okrty stay przy nabrzeach oddao
nych zaledwie o trzysta metrw od rumuskiego brzegu. Nawet gwn
baza flotylli - Izmai - znajdowaa si na celowniku rumuskiej artylerii
nabrzenej.
W przypadku wojny obronnej caa Flotylla Dunajska od pierwsze
dnia wpadaa w matni. Nie miaa dokd si wycofa z delty Dunaju
a okrty nic dysponoway moliwoci manewrowania. W takim przy
padku flotylla bya skazana na zniszczenie w miejscach cumowania przy
brzegu znajdujcym si w zasigu bezporedniego ognia przeciwnika
W zwizku z charakterem swojego bazowania w wojnie obronnej ni
tylko nie moga wykonywa zada defensywnych, ale rwnie takich ,
da po prostu nie moga mie, poniewa adna armia dowodzona przi
czowieka o zdrowych zmysach nie planowaaby napaci na Zwie
Sowiecki przez obejmujc setki kilometrw kwadratowych delt Dun
ju - mnstwo jezior, nieprzebyte bagna i trzciny. Istnia tylko jeden wa
riant dziaa Flotylli Dunajskiej - w czasie oglnego natarcia wojsk Ar
mii Czerwonej prowadzi dziaania bojowe w grze rzeki, to znaczy na
terytorium Rumunii, Bugarii, Jugosawii, Czechosowacji i Austrii. Wy
starczyo, aby sowieckie monitory przeszy 130 kilometrw w gr rzek
a wtedy strategiczny most koo Czernowady znalazby si pod ostrzaem
ich armat i dostawy ropy naftowej z Ploeszti do portu w Konstancy by
yby przerwane. Ciekawe, e z szeciu baterii nabrzenych znajdujcym
s. w dyspozycji flotylli pi byo ruchomych, wyposaonych w armaty
kalibru 152 i 122 mm.
W czasie jedenastu miesicy poprzedzajcych wojn Flotylla Dunaj
ska przeprowadzia osiem wicze wsplnie z jednostkami 14. Korpu-
Strzeleck.ego i oddziaw wojsk pogranicza, wsppracujc z wojskami
ldowym, w czasie przepraw przez przeszkody wodne i osaniajc wa
\ n
150
sne wojska przed ewentualnymi atakami okrtw przeciwnika na przyle-
gajcych do rzeki odcinkach frontu.
Na kierunku poudniowo-zachodnim znajdowao si 13 dywizji lotni-
czych, 4696 samolotw.
Ogem siy dwch okrgw obejmoway 91,5 dywizji, 1412 200 lu-
dzi, 26 580 dzia i modzierzy oraz. 8069 czogw. Przypomn, e Grupa
Armii Poudnie" miaa siedem razy mniej czogw. Poza tym na teren
kijowskiego i Odeskiego Okrgu Wojennego przybyway wojska 16.
i 19. Armii drugiego rzutu i do 22 czerwca skoncentrowao si bdcych
w ich skadzie 10 dywizji (w tym 2 pancerne i 1 zmotoryzowana) dyspo-
nujcych ogem 129 675 ludmi, 1505 dziaami, 1071 czogami.
Wynika z tego, e na gwnym kierunku sowieckiego natarcia znaj-
dowao si ju. okoo 10 tysicy czogw! Co prawda i tutaj wojska nie
zakoczyy koncentracji i rozwinicia. W okrgu kijowskim bezpored-
nio przy granicy znajdowao si zaledwie 16 dywizji. Od poowy czerwca
rozpoczo si przesuwanie w kierunku granicy wszystkich podporzd-
kowanych okrgowi korpusw strzeleckich i w chwili rozpoczcia wojny
w marszu znajdoway si wojska 31., 36., 37., 49. i 55. Korpusu.
Mona stwierdzi wprost, e niemiecka Grupa Armii Poudnie"
w ogle nie miaa adnej przewagi nad przeciwnikiem. Wrcz przeciw-
nie, znacznie ustpowaa Armii Czerwonej pod wzgldem liczby czogw
i samolotw, w nieco mniejszym stopniu w artylerii. Tylko na kierunku
gwnego uderzenia, na odcinku sowieckiej 6. Armii, Niemcy zdoali
uzyska korzystniejszy stosunek si.
Na pnocy Finlandii Niemcy rozwinli do uderzenia na Murmask
i Kandaaksz armi Norwegia", w ktrej skadzie znajdoway si 3 dy-
wizje piechoty i 3 grskie (w tym 2 fiskie) oraz dwa bataliony czogw.
Wspieraa j 5. Flota Powietrzna posiadajca zaledwie 117 samolotw
~ w tym 12 myliwcw i 22 bombowce. Fiskie armie Karelska i Pou-
dniowo-Wschodnia miay przej do natarcia natychmiast po sforsowa-
niu przez Niemcw Dwiny, wykona uderzenia na wschd i zachd od
jeziora adoga i zniszczy przeciwnika, wspdziaajc z Grup Armii
"Pnoc". Finowie mieli take zlikwidowa sowieck baz na pwyspie
Hanko i osania od poudnia armi Norwegia".
151
Razem z dwiema armiami fiskimi wojska skoncentrowane na odcin
ku frontu Leningradzkiego Okrgu Wojskowego dysponoway 407 400
ludmi, 3084 dziaami i modzierzami, 192 czogami i 424 samolotami
Ich przeciwnikiem byy wojska Frontu Pnocnego pod dowdztwem
generaa porucznika M.M. Popowa, w ktrych skadzie znajdoway si
14., 7. i 23. Armia - ogem 21 dywizji i 1 samodzielna brygada strze
lecka.
Dwudziesta Trzecia Armia (genera porucznik PS. Pszenicznikowa
rozmieszczona bya na Przesmyku Karelskim, a w jej skadzie znjdowa
y si 19. i 50. Korpus Strzelecki, 10. Korpus Zmechanizowany, 27. i 28.
Rejon Umocniony.
W Karelii stacjonowaa 7. Armia (genera porucznik F.D. Gorieienko
-4 dywizje piechoty i 26. Rejon Umocniony.
Czternasta Armia (genera porucznik W.A. Froow) bronia Dalekiej
Pnocy. Armia miaa dowiadczenia wyniesione z wojny fiskiej, a w jej
skadzie znajdowa si 42. Korpus Strzelecki, 14. i 52. Dywizja Strzelec
ka, 23. Rejon Umocniony, 1. Mieszana Dywizja Lotnicza. Po rozpocz
ciu wojny armii przekazano 1. Dywizj Pancern.
W skad wojsk okrgu leningradzkiego wchodzi 1. Korpus Zmecha
nizowany stacjonujcy w rejonie Pskw, uga.
Lotnictwo okrgu miao w 8 dywizjach lotniczych 2104 samoloty
Ogem w Leningradzkim OW znajdowao si 426 230 ludzi, 9589 dzia
i modzierzy, 1857 czogw i wojska te dysponoway przygniatajca
przewag w liczbie sprztu bojowego. Zadania osonowe wojska frontu
miay wypeni, prowadzc aktywn obron" na terytorium Finlandii
* *
Stosunek si na sowieckiej granicy zachodniej przedstawia
22 czerwca 1941 roku nastpujco:
Dywizje
Ludzi
Dziaa i modzierze
Czogi i dziaa szturmowe
Samoloty
RKKA
1 90
3 289 851
59 787
1 5 687
1 0 743
Przeciwnik
166
4 306 800
42 601
4171
4846
1S2
Wynika z tego, e zgrupowanie sowieckich wojsk na zachodnich gra-
nicach byo wystarczajco potne. Przeciwnik mia przewag nad Ar-
mi Czerwon jedynie w sile ywej, poniewa cakowicie przeprowadzi
mobilizacj. Zreszt i ta przewaga nie trwaa dugo. Ju do 1 lipca szeregi
RKKA uzupenio 5,8 miliona ludzi, a do koca 1941 roku ogem 7,2
miliona.
Mona wic wycign wniosek, e niemieckie dowdztwo, rozwi-
nwszy na froncie wschodnim gwn cz Wehrmachtu, nic zdoao
uzyska przygniatajcej przewagi nie tylko na caej dugoci przyszego
frontu, ale nawet na odcinkach poszczeglnych grup armii. W odwodzie
OKH znajdowaa si jeszcze 2. Armia - 21 dywizji piechoty, 2 pancerne
i 1 zmotoryzowana.
Jednake Armia Czerwona nie zakoczya mobilizacji i nic zakoczy-
a strategicznego rozwinicia si. W konsekwencji jednostki pierwszego
rzutu wojsk osonowych znacznie ustpoway przeciwnikowi, rozwini-
temu bezporednio przy granicy. Takie rozmieszczenie sowieckich wojsk
pozwolio niszczy je czciami. Na kierunkach gwnych uderze grup
armii niemieckie dowdztwo zdoao uzyska znaczn przewag. Najko-
rzystniejsze warunki zaistniay na odcinku Grupy Armii rodek , po-
niewa wanie na tym kierunku przeprowadzone byo gwne uderze-
nie caej kampanii wschodniej. Na pozostaych kierunkach na odcinkach
armii osonowych wojska sowieckie dysponoway przewag w liczbie
czogw. Oglny stosunek si pozwala sowieckiemu dowdztwu nie do-
puci do uzyskania przez przeciwnika przewagi nawet na kierunkach
gwnych uderze. Ale stao si inaczej.
Poniewa na Kremlu nie spodziewano si niemieckiego ataku, Armia
Czerwona, ktra w maju 1941 roku rozpocza strategiczne rozwijanie
i koncentracj na zachodnim teatrze dziaa wojennych, zostaa zasko-
czona w momencie, kiedy nic bya przygotowana ani do natarcia, ani
do obrony. Wojska sowieckie nie byy w peni zmobilizowane, nic mia-
y rozwinitych struktur tyowych i dopiero koczyy tworzenie orga-
nw dowodzenia. Na froncie od Batyku do Karpat z 77 dywizji wojsk
osonowych RKKA w pierwszych godzinach wojny mogo stawi opr
zaledwie 38 nie w peni zmobilizowanych dywizji, spord ktrych tyl-
ko nieliczne zdoay zaj wyposaone stanwiska na granicy. Pozostae
wojska albo znajdoway si w miejscach staego postoju, albo w obozach.
albo w marszu.
Razem z dwiema armiami fiskimi wojska skoncentrowane na odcin
ku frontu Leningradzkiego Okrgu Wojskowego dysponoway 407 400
ludmi, 3084 dziaami i modzierzami, 192 czogami i 424 samolotami
Ich przeciwnikiem byy wojska Frontu Pnocnego pod dowdztwem
generaa porucznika M.M. Popowa, w ktrych skadzie znajdoway si
14., 7. i 23. Armia - ogem 21 dywizji i 1 samodzielna brygada strze
lecka.
Dwudziesta Trzecia Armia (genera porucznik PS. Pszenicznikowa
rozmieszczona bya na Przesmyku Karelskim, a w jej skadzie znjdowa
y si 19. i 50. Korpus Strzelecki, 10. Korpus Zmechanizowany, 27. i 28.
Rejon Umocniony.
W Karelii stacjonowaa 7. Armia (genera porucznik F.D. Gorieienko
-4 dywizje piechoty i 26. Rejon Umocniony.
Czternasta Armia (genera porucznik W.A. Froow) bronia Dalekiej
Pnocy. Armia miaa dowiadczenia wyniesione z wojny fiskiej, a w jej
skadzie znajdowa si 42. Korpus Strzelecki, 14. i 52. Dywizja Strzelec
ka, 23. Rejon Umocniony, 1. Mieszana Dywizja Lotnicza. Po rozpocz
ciu wojny armii przekazano 1. Dywizj Pancern.
W skad wojsk okrgu leningradzkiego wchodzi 1. Korpus Zmecha
nizowany stacjonujcy w rejonie Pskw, uga.
Lotnictwo okrgu miao w 8 dywizjach lotniczych 2104 samoloty
Ogem w Leningradzkim OW znajdowao si 426 230 ludzi, 9589 dzia
i modzierzy, 1857 czogw i wojska te dysponoway przygniatajca
przewag w liczbie sprztu bojowego. Zadania osonowe wojska frontu
miay wypeni, prowadzc aktywn obron" na terytorium Finlandii
* *
Stosunek si na sowieckiej granicy zachodniej przedstawia
22 czerwca 1941 roku nastpujco:
Dywizje
Ludzi
Dziaa i modzierze
Czogi i dziaa szturmowe
Samoloty
RKKA
1 90
3 289 851
59 787
1 5 687
1 0 743
Przeciwnik
166
4 306 800
42 601
4171
4846
1S2
Wynika z tego, e zgrupowanie sowieckich wojsk na zachodnich gra-
nicach byo wystarczajco potne. Przeciwnik mia przewag nad Ar-
mi Czerwon jedynie w sile ywej, poniewa cakowicie przeprowadzi
mobilizacj. Zreszt i ta przewaga nie trwaa dugo. Ju do 1 lipca szeregi
RKKA uzupenio 5,8 miliona ludzi, a do koca 1941 roku ogem 7,2
miliona.
Mona wic wycign wniosek, e niemieckie dowdztwo, rozwi-
nwszy na froncie wschodnim gwn cz Wehrmachtu, nic zdoao
uzyska przygniatajcej przewagi nie tylko na caej dugoci przyszego
frontu, ale nawet na odcinkach poszczeglnych grup armii. W odwodzie
OKH znajdowaa si jeszcze 2. Armia - 21 dywizji piechoty, 2 pancerne
i 1 zmotoryzowana.
Jednake Armia Czerwona nie zakoczya mobilizacji i nic zakoczy-
a strategicznego rozwinicia si. W konsekwencji jednostki pierwszego
rzutu wojsk osonowych znacznie ustpoway przeciwnikowi, rozwini-
temu bezporednio przy granicy. Takie rozmieszczenie sowieckich wojsk
pozwolio niszczy je czciami. Na kierunkach gwnych uderze grup
armii niemieckie dowdztwo zdoao uzyska znaczn przewag. Najko-
rzystniejsze warunki zaistniay na odcinku Grupy Armii rodek , po-
niewa wanie na tym kierunku przeprowadzone byo gwne uderze-
nie caej kampanii wschodniej. Na pozostaych kierunkach na odcinkach
armii osonowych wojska sowieckie dysponoway przewag w liczbie
czogw. Oglny stosunek si pozwala sowieckiemu dowdztwu nie do-
puci do uzyskania przez przeciwnika przewagi nawet na kierunkach
gwnych uderze. Ale stao si inaczej.
Poniewa na Kremlu nie spodziewano si niemieckiego ataku, Armia
Czerwona, ktra w maju 1941 roku rozpocza strategiczne rozwijanie
i koncentracj na zachodnim teatrze dziaa wojennych, zostaa zasko-
czona w momencie, kiedy nic bya przygotowana ani do natarcia, ani
do obrony. Wojska sowieckie nie byy w peni zmobilizowane, nic mia-
y rozwinitych struktur tyowych i dopiero koczyy tworzenie orga-
nw dowodzenia. Na froncie od Batyku do Karpat z 77 dywizji wojsk
osonowych RKKA w pierwszych godzinach wojny mogo stawi opr
zaledwie 38 nie w peni zmobilizowanych dywizji, spord ktrych tyl-
ko nieliczne zdoay zaj wyposaone stanwiska na granicy. Pozostae
wojska albo znajdoway si w miejscach staego postoju, albo w obozach.
albo w marszu.
Wyprzedziwszy wojska sowieckie w strategicznym rozwiniciu si
i uzyskujc element zaskoczenia, a take tworzc potne zgrupowania
operacyjne wojsk w penej gotowoci bojowej na wybranych kierunkach
uderzenia, niemieckie dowdztwo stworzyo sprzyjajce warunki pozwa
lajce przej inicjatyw strategiczn i pomylnie przeprowadzi pierw
sze operacje zaczepne.
W nocy z 21 na 22 czerwca niemieckim onierzom zajmujcym po
zycje wyjciowe odczytano rozkaz Fuhrera: onierze frontu wschod
niego! [...] Rozpoczynacie teraz tward i odpowiedzialn walk. ponie
wa losy Europy, przyszo niemieckiej Rzeszy i naszego narodu znaj
duje si od tej chwili cakowicie w waszych rkach!".
CZ 2
LETNI POGROM
Wyprzedziwszy wojska sowieckie w strategicznym rozwiniciu si
i uzyskujc element zaskoczenia, a take tworzc potne zgrupowania
operacyjne wojsk w penej gotowoci bojowej na wybranych kierunkach
uderzenia, niemieckie dowdztwo stworzyo sprzyjajce warunki pozwa
lajce przej inicjatyw strategiczn i pomylnie przeprowadzi pierw
sze operacje zaczepne.
W nocy z 21 na 22 czerwca niemieckim onierzom zajmujcym po
zycje wyjciowe odczytano rozkaz Fuhrera: onierze frontu wschod
niego! [...] Rozpoczynacie teraz tward i odpowiedzialn walk. ponie
wa losy Europy, przyszo niemieckiej Rzeszy i naszego narodu znaj
duje si od tej chwili cakowicie w waszych rkach!".
CZ 2
LETNI POGROM
W
niedziel 22 czerwca 1941 roku, o godzinie 3.15, 637 bom-
bowcw i 231 myliwcw Luftwaffe wykonao zmasowane
uderzenie na 31 sowieckich lotnisk. Tylko w tym dniu obiek-
tem nalotw, w ktrych uczestniczyo 1756 bombowcw i 506 myliw-
cw, stao si 66 lotnisk, gdzie stacjonowao 70 procent samolotw okr-
gw przygranicznych. Wedug niemieckich danych pierwsze uderzenie
spowodowao zniszczenie 890 sowieckich samolotw (w tym 668 na zie-
mi i 222 w walkach powietrznych), natomiast straty Luftwaffe wyniosy
zaledwie 18 maszyn. Do wieczora sowieckie lotnictwo wojskowe utra-
cio okoo 1200 samolotw, z ktrych wiksza cz zostaa zniszczona
na ziemi, ale 322 sowieckie maszyny strcono w walkach powietrznych.
Straty Zachodniego Specjalnego OW wyniosy 738 maszyn. Niemcy
utracili w cigu dnia 35 samolotw, a okoo 100 zostao uszkodzonych.
Jednake sowieckie lotnictwo wojskowe wcale nie zostao rozbite, ale
od razu rozpoczo ataki odwetowe wymierzone przeciwko niemieckie-
mu terytorium. Dziaania te nie odpowiaday ani sytuacji, ani zadaniom
wojny obronnej i w zwizku z posiadaniem przez Niemcw rozwinitego
systemu obrony przeciwlotniczej nie zaday przeciwnikowi powaniej-
szych strat. Natomiast wojska naziemne, nieustannie atakowane przez
niemieckie bombowce nurkujce, znalazy si bez osony z powietrza.
Niemieckie panowanie w powietrzu wynikao nie z elementu zasko-
czenia, ale z lepszej organizacji Luftwaffe i lepszego wyszkolenia nie-
mieckich lotnikw, ktrzy panowanie to wywalczyli. Sowieckie lotnic-
two byo rozproszone midzy armiami, frontami, flotami i lotnictwem
dalekiego zasigu, podczas gdy Niemcy dziaali duymi zgrupowaniami.
Piloci Luftwaffe mieli nalot wynoszcy 450 godzin oraz due dowiad-
czenie bojowe- sowieccy nie wicej ni 180 godzin. W pierwszym pro-
czu 1941 roku stalinowskie sokoy" w okrgach przygranicznych wyla-
tay zaledwie po 5-9 godzin. Na dodatek w szkoleniu zarwno bombow-
cw jak i myliwcw gwny nacisk kadziono na uderzenia szturmowe
na cele naziemne, natomiast prawie wcale nie wiczono wspdziaania
z wojskami ldowymi i prowadzenia walki powietrznej. Sowieccy lotni-
cy stracili dwa lata, eby udowodni wadliwo taktyki roju", polcgaj-
cej na tym, e myliwce latay grupami po 6-8 maszyn w zwartym szyku.
Dopiero w 1943 roku zezwolono im na latanie parami.
157
Zgodnie z obserwacjami niemieckich generaw, sowieckie lotnic
two bardzo rzadko dziaao za lini frontu na gbokoci przekraczajce
30 kilometrw (niemieckie - do 300 kilometrw) z powodu brakw w
wyszkoleniu nawigacyjnym. Poza tym poniewa zamierzano walczy na
obcym terytorium, map Prus Wschodnich byo ile dusza zapragnie, nato-
miast Biaorusi -j edna na cay korpus. Okazao si to bardzo wygodne
dla przeciwnika - przez ca wojn transport niemieckich wojsk i adun
kw w rejonach tyowych odbywa si bez przeszkd. Nawet po przeo
mie w wojnie, ktry nastpi w 1943 roku, sowieckie samoloty najcz-
ciej od rana do wieczora wisiay nad polem walki, chocia dysponowaly
zasigiem do 1000 kilometrw.
Znajduj si w szpicy czoowej. Atakuje nas okoo 20 bombowcw
nieprzyjaciela. Spada na nas bomba za bomb, chowamy si za czogami
[...]. Z wszystkich stron rozlegaj si wybuchy. Ostrzeliwuj nas my-
liwce" - zapisa 22 czerwca 1941 roku niemiecki podoficer z 2. kompa-
nii 36. puku pancernego.
Wynika z tego, e Luftwaffe zdobya panowanie w powietrzu nie dzi
ki zaskakujcemu uderzeniu, ale poniewa niemieccy piloci dysponowali
przewag jakociow i niszczyli do 200 sowieckich samolotw dziennie
Pierwszy Krzy elazny niemieccy piloci na froncie wschodnim otrzy
mywali dopiero po strceniu siedemdziesitego pitego sowieckiego sa-
molotu, poniewa naszych lotnikw uwaano za bardzo sabego przeciw
nika. Wanie na froncie wschodnim Erich Bubi" Hartmann doprowa-
dzi liczb swoich zestrzele do 352 samolotw'. Przez ca wojn z 45
tysicy sowieckich maszyn 24 tysice zestrzelio 300 niemieckich asw
(czyli rednio po 80 samolotw na kadego)
2
. Dla porwnania, trzykrot
ny Bohater Zwizku Sowieckiego I.N. Koedub strci 62 samoloty.
A co maj do tego czogi? To, e przez dugi czas sowieckie jednostki
naziemne nie otrzymyway adnego wsparcia ze strony wasnego lotnic
twa. Nie byo cznoci czy wspdziaania, kady rodzaj wojsk wype
nia swoje zadania. Przecie zgodnie z planem Burza" niemieckie lotnic
two miao zosta zniszczone na lotniskach w czasie kilku pierwszych dni
wojny i sowieckie grupy kawaleryjsko-zmotoryzowane powinny dziaa
w warunkach czystego nieba".
1
To Oglna liczba zestrzele. Sowieckich maszyn byo wrd nich 345. Przyp
tum.
:
Patrz: Czertowa diuyna asw Luftwaffe, Misk 2000, Harwest. Przyp. Autora
158
Front Pnocno-Zachodni
D
wudziestego drugiego czerwca 1941 roku po silnym przygoto-
waniu artyleryjskim o godzinie 3.00 wojska Grupy Armii P-
noc" oraz 3. Grupa Pancerna i 9. Armia Grupy Armii rodek"
przeszy do natarcia na odcinku Nadbatyckiego SOW. Najsilniejsze na-
tarcie niemieckie prowadzone byo na kierunkach Szawle i Wilno.
Na kierunku szawelskim w pasie sowieckiej 125. Dywizji Strzelec-
kiej 6. Armii rozwinitej 25 kilometrw na zachd od Rosieni (Rasieniai)
nacieray 3 dywizje pancerne i 2 dywizje piechoty. W lad za nimi pod-
ay 3 dywizje zmotoryzowane drugiego rzutu 4. Grupy Pancernej. Poza
tym XXXXI Korpus Zmotoryzowany generaa Georga-Hansa Reinhard-
ta mia zadanie prowadzi natarcie w kierunku przepraw przez Dwin
w miejscowoci Jekabpils. Z jego prawej strony posuwa si LVI Kor-
pus Zmotoryzowany generaa Mansteina, starajc si wyj na pnocny
wschd od Kowna na szos prowadzc do Dyneburga (Dwisk, Dau-
gavpils). W zwizku z koniecznoci odcicia rozmieszonych wzdu
Dwiny sowieckich wojsk i nadania szybkiego tempa operacji zajcie
nieuszkodzonych mostw przez Dwin miao decydujce znaczenie dla
Grupy Armii Pnoc", poniewa szeroka rzeka stanowia powan prze-
szkod naturaln.
Dowdca 125. Dywizji Strzeleckiej genera major P.P. Bogabgun
przyj ugrupowanie bojowe zwizku taktycznego w dwch rzutach.
Podstaw systemu w sektorach poszczeglnych pukw byy batalio-
nowe i kompanijne rejony obrony znajdujce si ze sob w kontakcie
ogniowym. Puki artylerii dywizyjnej zostay przydzielone poszczegl-
nym pukom piechoty pierwszego rzutu i weszy w skad grup wsparcia
Piechoty. Przydzielony dywizji 51. puk artylerii korpunej stanowi dy-
wizyjn grup artylerii dalekiego zasigu. Dwie baterie dywizjonu prze-
ciwpancernego zostay przydzielone pukom pierwszego rzutu i gsto
artylerii przeciwpancernej w pasie obrony dywizji z trudem osigaa
3 armaty na kilometr. Do odparcia zmasowanego natarcia czogw prze-
ciwnika taka gsto bya w oczywisty sposb niewystarczajca. Wojska
miay sab obron przeciwlotnicz. Dywizjon artylerii plot. nie mg
15 9
Zgodnie z obserwacjami niemieckich generaw, sowieckie lotnic
two bardzo rzadko dziaao za lini frontu na gbokoci przekraczajce
30 kilometrw (niemieckie - do 300 kilometrw) z powodu brakw w
wyszkoleniu nawigacyjnym. Poza tym poniewa zamierzano walczy na
obcym terytorium, map Prus Wschodnich byo ile dusza zapragnie, nato-
miast Biaorusi -j edna na cay korpus. Okazao si to bardzo wygodne
dla przeciwnika - przez ca wojn transport niemieckich wojsk i adun
kw w rejonach tyowych odbywa si bez przeszkd. Nawet po przeo
mie w wojnie, ktry nastpi w 1943 roku, sowieckie samoloty najcz-
ciej od rana do wieczora wisiay nad polem walki, chocia dysponowaly
zasigiem do 1000 kilometrw.
Znajduj si w szpicy czoowej. Atakuje nas okoo 20 bombowcw
nieprzyjaciela. Spada na nas bomba za bomb, chowamy si za czogami
[...]. Z wszystkich stron rozlegaj si wybuchy. Ostrzeliwuj nas my-
liwce" - zapisa 22 czerwca 1941 roku niemiecki podoficer z 2. kompa-
nii 36. puku pancernego.
Wynika z tego, e Luftwaffe zdobya panowanie w powietrzu nie dzi
ki zaskakujcemu uderzeniu, ale poniewa niemieccy piloci dysponowali
przewag jakociow i niszczyli do 200 sowieckich samolotw dziennie
Pierwszy Krzy elazny niemieccy piloci na froncie wschodnim otrzy
mywali dopiero po strceniu siedemdziesitego pitego sowieckiego sa-
molotu, poniewa naszych lotnikw uwaano za bardzo sabego przeciw
nika. Wanie na froncie wschodnim Erich Bubi" Hartmann doprowa-
dzi liczb swoich zestrzele do 352 samolotw'. Przez ca wojn z 45
tysicy sowieckich maszyn 24 tysice zestrzelio 300 niemieckich asw
(czyli rednio po 80 samolotw na kadego)
2
. Dla porwnania, trzykrot
ny Bohater Zwizku Sowieckiego I.N. Koedub strci 62 samoloty.
A co maj do tego czogi? To, e przez dugi czas sowieckie jednostki
naziemne nie otrzymyway adnego wsparcia ze strony wasnego lotnic
twa. Nie byo cznoci czy wspdziaania, kady rodzaj wojsk wype
nia swoje zadania. Przecie zgodnie z planem Burza" niemieckie lotnic
two miao zosta zniszczone na lotniskach w czasie kilku pierwszych dni
wojny i sowieckie grupy kawaleryjsko-zmotoryzowane powinny dziaa
w warunkach czystego nieba".
1
To Oglna liczba zestrzele. Sowieckich maszyn byo wrd nich 345. Przyp
tum.
:
Patrz: Czertowa diuyna asw Luftwaffe, Misk 2000, Harwest. Przyp. Autora
158
Front Pnocno-Zachodni
D
wudziestego drugiego czerwca 1941 roku po silnym przygoto-
waniu artyleryjskim o godzinie 3.00 wojska Grupy Armii P-
noc" oraz 3. Grupa Pancerna i 9. Armia Grupy Armii rodek"
przeszy do natarcia na odcinku Nadbatyckiego SOW. Najsilniejsze na-
tarcie niemieckie prowadzone byo na kierunkach Szawle i Wilno.
Na kierunku szawelskim w pasie sowieckiej 125. Dywizji Strzelec-
kiej 6. Armii rozwinitej 25 kilometrw na zachd od Rosieni (Rasieniai)
nacieray 3 dywizje pancerne i 2 dywizje piechoty. W lad za nimi pod-
ay 3 dywizje zmotoryzowane drugiego rzutu 4. Grupy Pancernej. Poza
tym XXXXI Korpus Zmotoryzowany generaa Georga-Hansa Reinhard-
ta mia zadanie prowadzi natarcie w kierunku przepraw przez Dwin
w miejscowoci Jekabpils. Z jego prawej strony posuwa si LVI Kor-
pus Zmotoryzowany generaa Mansteina, starajc si wyj na pnocny
wschd od Kowna na szos prowadzc do Dyneburga (Dwisk, Dau-
gavpils). W zwizku z koniecznoci odcicia rozmieszonych wzdu
Dwiny sowieckich wojsk i nadania szybkiego tempa operacji zajcie
nieuszkodzonych mostw przez Dwin miao decydujce znaczenie dla
Grupy Armii Pnoc", poniewa szeroka rzeka stanowia powan prze-
szkod naturaln.
Dowdca 125. Dywizji Strzeleckiej genera major P.P. Bogabgun
przyj ugrupowanie bojowe zwizku taktycznego w dwch rzutach.
Podstaw systemu w sektorach poszczeglnych pukw byy batalio-
nowe i kompanijne rejony obrony znajdujce si ze sob w kontakcie
ogniowym. Puki artylerii dywizyjnej zostay przydzielone poszczegl-
nym pukom piechoty pierwszego rzutu i weszy w skad grup wsparcia
Piechoty. Przydzielony dywizji 51. puk artylerii korpunej stanowi dy-
wizyjn grup artylerii dalekiego zasigu. Dwie baterie dywizjonu prze-
ciwpancernego zostay przydzielone pukom pierwszego rzutu i gsto
artylerii przeciwpancernej w pasie obrony dywizji z trudem osigaa
3 armaty na kilometr. Do odparcia zmasowanego natarcia czogw prze-
ciwnika taka gsto bya w oczywisty sposb niewystarczajca. Wojska
miay sab obron przeciwlotnicz. Dywizjon artylerii plot. nie mg
15 9
zapewni wystarczajcej ochrony przed atakami / powietrza rozwinitej
na szerokim froncie dywizji.
Mimo wszystko jednak sowieckie wojska stawiy na tym odcinku za-
cieky opr. Szczeglnie cikie walki toczyy si w rejonie Taurogw
Wspierana przez artyleri 125. Dywizja Strzelecka odpara kilka atakw
ale w poowie dnia, po utracie duej czci stanu osobowego, opucia
Taurogi.
Po opanowaniu tego miasta niemiecki XXXXI Korpus Zmotoryzo
wany ruszy na Rosienie. W skad korpusu wchodziy 1. i 6. Dywizja
Pancerna, 36. Dywizja Zmotoryzowana i 269. Dywizja Piechoty og-
em okoo 400 czogw. Na podejciach do miasta walk z jednostkami
korpusu nawizaa sowiecka 48. Dywizja Strzelecka pod dowdztwem
generaa majora P.W. Bogdanowa. Zaarta walka trwaa kilka godzin
Pod koniec dnia atakowane przez czogi i nieustannie bombardowane
z powietrza sowieckie jednostki zostay odrzucone za rzek Dubiss.
W skad LVI Korpusu Zmotoryzowanego wchodzia 8. Dywizja
Pancerna wyposaona w przewaajcej czci w czogi PzKpfw 38(t)
3. Dywizja Zmotoryzowana i 290. Dywizja Piechoty - ogem okoo 200
czogw. Okoo poudnia korpus Mansteina rwnie przeama sowieckie
przygraniczne pozycje w rejonie Kajpedy i po przebyciu w czasie jedne
go dnia 80 kilometrw opanowa most przez Dubiss w pobliu Airogali.
Gboka dolina tej rzeki o stromych, niedostpnych dla czogw brzegach
stanowia bardzo powan przeszkod terenow. Gdyby wielki most pod
Airogal zosta wysadzony w powietrze, powstaby powany problem
W czasie pierwszej wojny wiatowej budowa mostu przez Dubiss zaja
Niemcom kilka miesicy.
Tym razem jednak w pierwszym dniu dziaa bojowych zajli od raz
dwa calutkie mosty, ktre stanowiy niezastpiony punkt wyjcia dla dal-
szych dziaa. Przypadki podarowania" przeciwnikowi mostw powi.
ray si potem z regularnoci godn lepszej sprawy na caej dugoci
sowiecko-niemieckiej linii frontu.
Na kierunku wileskim osanianym przez sowieck 11. Armi na
stukilometrowym odcinku zdyo si rozwin zaledwie 11 batalionw
5., 33. i 188. Dywizji Strzeleckiej. Nacieraa na niej 3. Grupa Pancerna
i dwa korpusy armijne 9. Armii i w pierwszym rzucie znajdoway si
3 dywizje pancerne, 1 zmotoryzowana i 6 dywizji piechoty. Silne ude
renia niemieckich wojsk bez przerwy wspieray samoloty VIII Korpusu
Powietrznego.
160
Gwnym zadaniem pierwszego dnia natarcia byo wyjcie na prze-
prawy przez znajdujcy si w odlegoci 45, 65 i 70 kilometrw od gra-
nicy Niemen. Aby je zrealizowa, obie dywizje pancerne LVII Korpusu
generaa Kuntzena kieroway si na Merecz (Merkine), a dwie dywizje
pancerne XXXIX Korpusu Zmotoryzowanego generaa Schmidta - na
Olit(Alytus). Poday za nimi dywizje zmotoryzowane. Niemiecki
atak przeprowadzono z cakowitego zaskoczenia i w drugiej poowie
dnia wszystkie trzy mosty przez Niemen zostay zdobyte w nieuszkodzo-
nym stanie, co, jak pisze w swoich wspomnieniach Hoth byo dla niego
samego wielk niespodziank". Pozwalao to bez przeszkd rozwija
natarcie w gb sowieckiego terytorium.
Pod koniec pierwszego dnia czowki 4. Grupy Pancernej w rejonie
na pnocny zachd od Kowna wyszy nad Dubiss, natomiast wojska
3. Grupy Pancernej sforsoway Niemen w rejonie Olity i Merecza.
Przepraw w rejonie Olity prbowaa broni dysponujca okoo 250
czogami sowiecka 5. Dywizja Pancerna. Stara si z niemieck 7. Dy-
wizj Pancern wyposaon w 299 czogw, gwnie czeskiej produkcji.
Sowieckie T-34 wykazay w walce swoj przewag, ale nie mogy nic
poradzi na przeprowadzane nieustannie ataki szturmowe lotnictwa prze-
ciwnika.
Wieczorem podesza do miasta 20. Dywizja Pancerna generaa Horsta
Stumpffa (na marginesie mwic, rwnie wyposaona w czeskie czogi
lekkie) i resztki sowieckich wojsk zostay odrzucone od przepraw przez
Niemen.
Przeamanie to - pisao w meldunku dowdztwo Grupy Armii P-
noc - pow iodo si dziki temu. e przygraniczne pozycje przeciwnika
bronione byy sabo lub niebronione wcale". Mwi o tym take raport
3. Grupy Pancernej: Liczne umocnienia polowe byy w niewystarcza-
jcym stopniu, albo wcale obsadzone przez wojska". Wszystko to byo
konsekwencj osignitego zaskoczenia.
Na wszystkich innych odcinkach frontu naciskani przez niemieckie
wojska Sowieci wycofali si na odlego 15-20 kilometrw. W rezul-
tacie ju pierwszego dnia ich obrona zostaa przeamana na kilku kie-
runkach, zakceniu ulega czno, utracono moliwo centralnego
dowodzenia wojskami.
Oceniajc sytuacj zaistnia wieczorem 22 czerwca. Rada Wojenna
Frontu Pnocno-Zachodniego podja decyzj: siami jednostek piecho-
ty 8- i 11. Armii, nie dopuci do przeamania przeciwnika na Szawle,
zapewni wystarczajcej ochrony przed atakami / powietrza rozwinitej
na szerokim froncie dywizji.
Mimo wszystko jednak sowieckie wojska stawiy na tym odcinku za-
cieky opr. Szczeglnie cikie walki toczyy si w rejonie Taurogw
Wspierana przez artyleri 125. Dywizja Strzelecka odpara kilka atakw
ale w poowie dnia, po utracie duej czci stanu osobowego, opucia
Taurogi.
Po opanowaniu tego miasta niemiecki XXXXI Korpus Zmotoryzo
wany ruszy na Rosienie. W skad korpusu wchodziy 1. i 6. Dywizja
Pancerna, 36. Dywizja Zmotoryzowana i 269. Dywizja Piechoty og-
em okoo 400 czogw. Na podejciach do miasta walk z jednostkami
korpusu nawizaa sowiecka 48. Dywizja Strzelecka pod dowdztwem
generaa majora P.W. Bogdanowa. Zaarta walka trwaa kilka godzin
Pod koniec dnia atakowane przez czogi i nieustannie bombardowane
z powietrza sowieckie jednostki zostay odrzucone za rzek Dubiss.
W skad LVI Korpusu Zmotoryzowanego wchodzia 8. Dywizja
Pancerna wyposaona w przewaajcej czci w czogi PzKpfw 38(t)
3. Dywizja Zmotoryzowana i 290. Dywizja Piechoty - ogem okoo 200
czogw. Okoo poudnia korpus Mansteina rwnie przeama sowieckie
przygraniczne pozycje w rejonie Kajpedy i po przebyciu w czasie jedne
go dnia 80 kilometrw opanowa most przez Dubiss w pobliu Airogali.
Gboka dolina tej rzeki o stromych, niedostpnych dla czogw brzegach
stanowia bardzo powan przeszkod terenow. Gdyby wielki most pod
Airogal zosta wysadzony w powietrze, powstaby powany problem
W czasie pierwszej wojny wiatowej budowa mostu przez Dubiss zaja
Niemcom kilka miesicy.
Tym razem jednak w pierwszym dniu dziaa bojowych zajli od raz
dwa calutkie mosty, ktre stanowiy niezastpiony punkt wyjcia dla dal-
szych dziaa. Przypadki podarowania" przeciwnikowi mostw powi.
ray si potem z regularnoci godn lepszej sprawy na caej dugoci
sowiecko-niemieckiej linii frontu.
Na kierunku wileskim osanianym przez sowieck 11. Armi na
stukilometrowym odcinku zdyo si rozwin zaledwie 11 batalionw
5., 33. i 188. Dywizji Strzeleckiej. Nacieraa na niej 3. Grupa Pancerna
i dwa korpusy armijne 9. Armii i w pierwszym rzucie znajdoway si
3 dywizje pancerne, 1 zmotoryzowana i 6 dywizji piechoty. Silne ude
renia niemieckich wojsk bez przerwy wspieray samoloty VIII Korpusu
Powietrznego.
160
Gwnym zadaniem pierwszego dnia natarcia byo wyjcie na prze-
prawy przez znajdujcy si w odlegoci 45, 65 i 70 kilometrw od gra-
nicy Niemen. Aby je zrealizowa, obie dywizje pancerne LVII Korpusu
generaa Kuntzena kieroway si na Merecz (Merkine), a dwie dywizje
pancerne XXXIX Korpusu Zmotoryzowanego generaa Schmidta - na
Olit(Alytus). Poday za nimi dywizje zmotoryzowane. Niemiecki
atak przeprowadzono z cakowitego zaskoczenia i w drugiej poowie
dnia wszystkie trzy mosty przez Niemen zostay zdobyte w nieuszkodzo-
nym stanie, co, jak pisze w swoich wspomnieniach Hoth byo dla niego
samego wielk niespodziank". Pozwalao to bez przeszkd rozwija
natarcie w gb sowieckiego terytorium.
Pod koniec pierwszego dnia czowki 4. Grupy Pancernej w rejonie
na pnocny zachd od Kowna wyszy nad Dubiss, natomiast wojska
3. Grupy Pancernej sforsoway Niemen w rejonie Olity i Merecza.
Przepraw w rejonie Olity prbowaa broni dysponujca okoo 250
czogami sowiecka 5. Dywizja Pancerna. Stara si z niemieck 7. Dy-
wizj Pancern wyposaon w 299 czogw, gwnie czeskiej produkcji.
Sowieckie T-34 wykazay w walce swoj przewag, ale nie mogy nic
poradzi na przeprowadzane nieustannie ataki szturmowe lotnictwa prze-
ciwnika.
Wieczorem podesza do miasta 20. Dywizja Pancerna generaa Horsta
Stumpffa (na marginesie mwic, rwnie wyposaona w czeskie czogi
lekkie) i resztki sowieckich wojsk zostay odrzucone od przepraw przez
Niemen.
Przeamanie to - pisao w meldunku dowdztwo Grupy Armii P-
noc - pow iodo si dziki temu. e przygraniczne pozycje przeciwnika
bronione byy sabo lub niebronione wcale". Mwi o tym take raport
3. Grupy Pancernej: Liczne umocnienia polowe byy w niewystarcza-
jcym stopniu, albo wcale obsadzone przez wojska". Wszystko to byo
konsekwencj osignitego zaskoczenia.
Na wszystkich innych odcinkach frontu naciskani przez niemieckie
wojska Sowieci wycofali si na odlego 15-20 kilometrw. W rezul-
tacie ju pierwszego dnia ich obrona zostaa przeamana na kilku kie-
runkach, zakceniu ulega czno, utracono moliwo centralnego
dowodzenia wojskami.
Oceniajc sytuacj zaistnia wieczorem 22 czerwca. Rada Wojenna
Frontu Pnocno-Zachodniego podja decyzj: siami jednostek piecho-
ty 8- i 11. Armii, nie dopuci do przeamania przeciwnika na Szawle,
Kowno i Wilno, 12. i 3. Korpus Zmechanizowany maj rzeprowadzi
przeciwuderzenie na zgrupowanie wroga w rejonie Dubissy na kierunku
szawelsko-tylyckim i rozbi je. Genera F.I. Kuzniecow uwaa, e nie
mieckie gwne uderzenie prowadzone jest wzdu szosy Tyla Szawle
i dlatego klska wojsk przeciwnika na tym kierunku powinna jego zda
niem zadecydowa o losie operacji obronnej frontu w rejonie przygra
nicznym. Po rozbiciu niemieckich zwizkw taktycznych na tym kierun
ku zamierza przerzuci korpusy zmechanizowane na odcinek 11. Armii
i rozbi przeciwnika na kierunkach kowieskim i wileskim.
Zreszt genera Kuzniecow wcale nie musia dugo myle. Po prostu
otworzy pakiet z planami operacyjnymi na wypadek wojny i dow iedzia
si, e powinien naciera na Prusy Wschodnie. Takie wanie zadanie
wojska okrgu wiczyy w przeddzie niemieckiego ataku. 1 chocia po
pierwszych salwach plany te si zdezaktualizoway, innych kopert w sej
fie nie byo, poniewa adne przedwojenne dokumenty nie przewidywa
y dziaa w obronie. Dlatego te korpusy zmechanizowane otrzymay
22 czerwca rozkaz przygotowania przeciwnatarcia ju o godzinie 9.45
Dwunasty Korpu