Vous êtes sur la page 1sur 368

PLUTARCH

MORALIA


TOM I





















EDYCJA KOMPUTEROWA: WWW.ZRODLA.HISTORYCZNE.PRV.PL

MAIL: HISTORIAN@Z.PL









MMII




I. CZY CNOTA JEST CZYM, CZEGO MONA
NAUCZY
Zagadnienie, ktre tu porusza Plutarch, nurtuje, mona powiedzie, ca
greck kultur od pocztkw jej istnienia. Arystokratyczne wzorce
wychowawcze opowiadaj si za podstawowym walorem krwi,
pochodzenia, zalet wrodzonych, ktrych si naby nie da, ktre s ogowi
niedostpne, a on zreszt nawet ich zapragn nie umie. U Homera to
stanowisko nie jest wyraone expressis verbis, atwo je jednak
wydedukowa z rozmaitych sytuacji i wypowiedze. Pniej
arystokratyczni lirycy jaskrawo to zaakcentuj: Pindar powie, e mdry
jest tylko ten, co sam z siebie wie wszystko; Teognis z Megary bez
ogrdek owiadcza:
Gdyby to mona rozum sporzdzi i woy do gowy, Nigdy by z ojcw
cnych marny nie rodzi si syn. Suchaby bowiem zbawiennych poucze.
Niestety, nauki Nic nie poradz tu: dobrych nie zrobisz ze zych.
Natomiast innego zdania jest w swej chopskiej mdroci Hezjod;
wprawdzie powie take (w wierszach cytowanych ju we Wstpie):
Ten najlepszy jest z ludzi, kto wszystko sam wyrozumie ale:
Dobry i ten, kto rady rozumnej chtnie usucha. Ale kto ani sam nie
pojmuje, co dobre, ni cudzych Rad do serca nie bierze zaiste, to m do
niczego!
Dopiero jednak Sokrates wyranie powie, e cnota to wiedza o dobru, a
zatem, jak kada wiedza, daje si zdoby wasnym wysikiem. Stojc na
stanowisku wycznie intelektualistycznym, gosi on, e nikt, kto wie,
czym jest dobro, nie bdzie postpowa le. To paradoksalne
stanowisko, ktremu ycie musiao zadawa kam na kadym kroku,
zmodyfikowali Platon i Arystoteles. Oczywicie jednak intelektuali-
styczne choby nie skrajnie ujcie cnoty zakada jej nauczal-no,
moliwo zdobywania jej przez takie czy inne wiczenie si, .
Dalej byy spory o zakres, o metody, o rol cnoty w yciu czowieka: czy
jest celem, czy rodkiem, ojej definicj itp., ale nikt ju nie mg na serio
kwestionowa moliwoci osignicia cnoty przy woeniu w to
odpowiedniego wysiku. Stoicy wypowiadali wprawdzie paradoksalne
twierdzenia, e czowiek wprawdzie dy do cnoty moe i powinien, ale
nie moe wiedzie, czy j zdoby, a nawet, czy w niej postpi. Tym
absurdem zajmie si Plutarch w pimie Jak mona stwierdzi wasny
postp w cnocie (zob. niej). Ale to ju inne zagadnienie.
Z kim zatem dyskutuje Plutarch w tej diatrybie? Wprawdzie czytamy u
Diogenesa Laertiosa (II, 121 i 122) o dwch uczniach samego Sokratesa,
Kritonie i Simonie, ktrzy napisali pono dialogi zaprzeczajc stanowisku
mistrza, adnego jednak echa one nie wywoay i nie wiemy, czego
waciwie dowodziy, a co do owego Simona, rzekomo szewca,
kwestionowane jest w ogle jego istnienie. Gdyby zreszt Plutarch
ktrego z nich mia na myli, z pewnoci by od tego zacz. Wypadnie
zatem zgodzi si z twierdzeniem Zieglera (zob. Bibliogr.), e jest to
dzieko z wczesnego okresu twrczoci Plutarcha, silnie jeszcze
nacechowanego retoryk, kiedy ima si on rnych pokazowych"
tematw, w rodzaju: Czy gorsze s choroby cielesne, czy duchowe?" albo:
Ktre zwierzta s zmylniejsze: ldowe czy morskie? itp. Byli uczeni,
ktrzy w ogle kwestionowali autentyczno tego pisemka, ale na
podstawie zupenie nieprzekonywajcych argumentw; a zreszt mao jest
pism Plutarcha, ktre by w XIX stuleciu wieku hiperkrytycyzmu,
zwaszcza niemieckiego nie byy podejrzewane o nieautentyczno!
Czy ma racj Ziegler, nazywajc dzieko pust retoryczn gadanin",
czy te jeden z wydawcw, Helmbold, okrelajcy je jako pene wdziku
wiczenie z filozofii popularnej" niech sdzi czytelnik.
Wstp apeluje do zdrowego rozsdku: jeli wszystkich sprawnoci
yciowych czowiek musi si nauczy, a adna z umiejtnoci nie
przychodzi samorzutnie, dlaczego to, co stanowi cel wszystkich czynnoci,
tj. cnota, ktra tu jest nazwana dobrym yciem", moga si pojawia bez
adnego ludzkiego wysiku? I dalej idzie dyskusja,
w ktrej na przykadach wykazuje si, i nonsensem jest myle, e do
czynnoci bahych lub codziennych konieczna jest nauka i wprawa, a do
najwaniejszych nie. Co prawda, zarzuci by mona Plutar-chowi, e
przykad ze strategiem Ifikratesem (rozdz. 3) nie jest szczliwie dobrany,
bo, jak wiadomo, w Atenach wanie wybierano nieraz dowdcw nie
liczc si z tym, czy maj jakie kwalifikacje do dowodzenia i podobno
Sofokles zosta wybrany strategiem za Antygon (!) Ale argumenty autora
zwracaj si przeciwko tym, ktrzy nie chc uwaa cnoty za pewn ,
wymagajc okrelonych metod dziaania a jakich to metod, dowiemy
si z dalszych jego dzie a bynajmniej nie przeciw takim, co by upierali
si przy cnocie wrodzonej i wartoci arystokratycznego pochodzenia. Ten
punkt widzenia zosta ju dawno przezwyciony.
*
1. W sprawie cnoty zastanawiamy si i dociekamy, czy
mona nauczy roztropnoci, sprawiedliwoci, dobrego ycia;
a nastpnie dziwimy si, e prace retorw, sternikw,
muzykw, budowniczych, rolnikw licz si na tysice, a
zacni mowie" to tylko nazwa, powtarzana jak
hippocentaurowie", giganci", cyklopowie". Nie sposb
znale czynu nieskazitelnego z punktu widzenia cnoty ani
charakteru wolnego cakowicie od namitnoci, ani ycia
absolutnie nie tknitego niczym brzydkim. Nawet jeli natura
sama przez si zrodzi co szlachetnego, to pod obcymi
wpywami ulega ono przymieniu, tak jak zboe
zanieczyszczone dzikim zielskiem. Ucz si ludzie gra na
lirze, taczy, czyta, uprawia rol, jedzi konno; ucz si
wzuwa obuwie, nakada paszcz; nalewa wino ucz si i
przyrzdza potrawy. Bez nauki nie mona tych rzeczy
wykonywa w sposb waciwy dlaczeg by cel tego
wszystkiego, to jest dobre ycie, miao by nie do nauczenia
si, nie wyrozumowane, nie wymagajce umiejtnoci,
samorzutne?
2. O ludzie, dlaczeg twierdzc, e cnota jest czym nie do
nauczenia si, czynimy j nieistniejc? Jeeli bowiem nauka
daje czemu pocztek, to przeszkoda w uczeniu si niszczy
to. Wprawdzie, jak powiada Platon
1
, niezgodno stopy
wierszowej z taktem liry i dysharmonia nie spowoduj, by brat
walczy z bratem, przyjaciel porni si z przyjacielem, ani
by pastwo z pastwem, poczuwszy do siebie wrogo,
wyrzdzay sobie wzajem najstraszniejsze krzywdy; ani
rwnie nie potrafi nikt wymieni wojny domowej o prozodi:
czy naley poprawnie czyta , czy
2
; albo
ktni w domostwie midzy mem a on o to, co jest
wtkiem, a co osnow w tkaniu
3
. Jednakowo nikt nie
zabieraby si do warsztatu tkackiego ani do ksiki, ani do
liry, nie nauczywszy si wpierw obchodzi si z nimi, chocia
nie groziaby mu adna wielka szkoda; po prostu wstydziby
si miesznoci (niewiedz" bowiem, rzecze Heraklit, lepiej
jest ukrywa"
4
). A czy sdzi ktokolwiek, e potrafi waciwie
potraktowa gospodarstwo, maestwo, pastwo, urzd, nie
nauczywszy si, jak postpowa z on, ze sug, ze
wspobywatelem, z podwadnym, z wadc? Diogenes,
widzc lasujce dziecko, da szturchaca jego wychowawcy,
susznie przypisujc win nie temu, kto si nie nauczy, tylko
temu, kto nie nauczy. Nie mona przyzwoicie je i pi w
towarzystwie, jeli kto od samego dziecistwa nie by tego
uczony, jak to mwi Arystofanes:
1
Klejtofon, 407 C.
2
Telchinowie, czarodziejskie istoty, rodzaj krasnoludkw". Akcent w
greckim jzyku zaley od iloczasu ostatniej zgoski.
3
W polskiej poezji motyw podobny jednake znajdziemy: Mickiewicza
Golone-strzyone!
4
Diels, Vorsokr., I, fr. 95.
Wic akoci nie chwyta, chichotw si strzec, ani ng
te na krzy nie zakada
5
.
A czy uchodzi dopuszcza do wsplnoty domu, pastwa,
maestwa, trybu ycia, wadzy, kogo, kto si nie nauczy,
w jaki sposb naley wspy z blinimi? Aristippos
zapytany: Go, czy ciebie wszdzie peno?" odpar ze
miechem: Marnuje mi si opata za przewz, jeli jestem
wszdzie"
6
. Czemu by i ty nie mia powiedzie: Jeli
ludzie nie staj si lepsi przez nauczanie, na marne idzie
opata dla pedagogw". Bo oni pierwsi przyjmuj dziecko
odstawione od piersi i jak karmicielki urabiaj jego ciako
rkoma, tak oni ksztatuj jego charakter za pomoc
nawykw, aby stawiao pierwsze kroki na ciece cnoty.
Lakoczyk zapytany, co sprawia jako wychowawca, odrzek:
Sprawiam, by dobro stao si dla dzieci czym przyjemnym".
A waciwie, czego ucz wychowawcy? Chodzi po ulicach
ze spuszczon gow, dotyka solonej ryby jednym palcem
7
,
wieej ryby, chleba, misa dwoma; tak a tak siedzie, tak a
tak nakada paszcz.
3. C std? Taki, co by twierdzi, e medycyna odnosi si
do leczenia wysypki i zanokcicy, a do zapalenia opucnej,
gorczki i zapalenia mzgu nie, czym si rni od
czowieka utrzymujcego, e szkoy, literatura, przepisy
dotycz obowizkw bahych i dziecinnych, natomiast to, co
wane i ostateczne, wypenia si bez uzasadnienia i jak traf
zrzdzi. Jak godzien miechu jest kto, kto uwaa, e
wiosowa trzeba umie, a sterowa mona i nie umiejc, tak
ten, kto przyjmuje, e wszelkie inne umiejtnoci wymagaj
nauki, a cnocie tego odmawia, postpuje
5
Chmury, w. 983.
6
Aristippos z Kyreny, ucze Sokratesa, twrca szkoy filozofii
hedonistycznej, ktra za cel ycia uznawaa rozkosz.
7
Tekst i sens w tym miejscu niepewne.
chyba odwrotnie ni Scytowie. O nich mianowicie opowiada
Herodot
8
, e olepiaj swoich niewolnikw, eby im nie
wyjadali mietanki; taki za czowiek daje rozum, jakby oko,
umiejtnociom podrzdnym i suebnym, a odbiera go
cnocie.
Strateg Ifikrates na pytanie Kalliasa, syna Chariasa, Kim ty
jeste: ucznikiem, procarzem, jedcem czy hoplit?" odpar:
adnym z nich. Lecz ja nimi wszystkimi dowodz". miechu
wart jest ten, kto sdzi, e strzelanie z uku, z procy, suba w
cikiej zbroi lub w konnicy s rzeczami, ktrych mona si
nauczy, umiejtno za dowodzenia przychodzi nie
wiadomo skd i pierwszemu lepszemu bez nauki. Czy nie
jeszcze mieszniejszy bdzie ten, kto dowodzi, e jedynie
roztropnoci nie mona zdoby przez nauk; a wszak bez niej
ze wszystkich innych sztuk nie ma adnego poytku ani
zysku. A jeli ona stoi na ich czele, wszystkie je utrzymuje w
naleytym porzdku, stanowi ich ad, umieszczajc kad na
waciwym miejscu [...]
9
. Jaka by, na przykad, bya
satysfakcja z uczty, jeli by suba bya wywiczona i dobrze
umiaa
Miso zgrabnie podzieli, i upiec, i wino nalewa
10
, ale
nie byoby adnego porzdku i kolejnoci w obsudze ?
11

8
IV, 2, ale celu tego postpowania waciwie nie wyjania. Tekst
Plutarcha w tym miejscu zepsuty, rnie poprawiany,
9
Luka w tekcie; sens niewtpliwie taki, e j wanie trzeba kultywowa
na pierwszym miejscu.
10
Odyseja, XV, 323.
11
Diatryba najprawdopodobniej niedokoczona.
2. O CNOCIE MORALNEJ
Niektrym krytykom tak si ten traktat nie podoba, e uznali go za
jedno z najmniej udanych pism Plutarcha, a J. J. Hartman (zob. Bibliogr.)
uzna go za niegodny Plutarcha", a zatem nieautentyczny. Nikt zreszt za
jego zdaniem nie poszed. Ostatni wydawca i komentator traktatu, D.
Babut, wbrew W. C. Helmboldowi (zob. Bibliogr.), uzna nawet jego
kompozycj za przemylan. Zaprzeczy temu, e Plutarch si powtarza i
e w ogle diatryba jest za duga, nie sposb; ale w pismach bez wtpienia
autentycznych wada ta wystpuje rwnie. Sdzi jednak naley, e dajc
wybr z pisarza moralisty nie od rzeczy bdzie przedstawi jego
podstawowy pogld na sam moralno z punktu widzenia
psychologicznego.
Od pocztku wida, e cel pisma jest polemiczny, antystoicki. Plutarch,
tak jak w wielu swoich dzieach, walczy tu z t szko filozoficzn, ktrej
wpyw w epoce hellenistyczno-rzymskiej by dominujcy walczy w
imi zdrowego rozsdku! I to jest jego niewtpliwa zasuga. C bowiem
twierdz stoicy? (Nie zapominajmy przy tym, jak bezcenne s dla nas
cytaty z ich dzie, niezachowanych przecie; jak wiele zawdziczaj oni
Plutarchowi, dziki ktremu przewanie co o nich wiemy).
Zagadnienie poruszone na pocztku, czy cnota jest jedna pod rnymi
nazwami i odnoszca si do rnych przedmiotw, czy te jest ich wiele,
jest waciwie sporem o nazw, a zatem czym mniej istotnym. Natomiast
zasadnicz spraw jest jakiej czci duszy funkcj jest cnota?
Dowiadujemy si wic, e stoicy uwaaj dusz za co cakowicie
jednorodnego: jest ona intelektem, logosem, i tylko pod wpywem uczu
przeksztaca si i zwraca ku cnocie albo ku wystpkowi; a i uczucie jest
tym samym rozumem, tylko zwich-
nitym na skutek bdnego sdu. Nie ma zatem adnej nierozumnej czci
duszy.
Tymczasem Platon i Arystoteles inaczej ucz: dusza nie jest jestestwem
jednorodnym, i to rzecz zasadnicza. Tego Plutarch dowodzi przyzna
trzeba, do rozwlekle w caym dwunastorozdziaowym traktacie. Czy
idzie raczej za Platonem, czy za Arystotelesem? Ta sprawa nieraz ju bya
dyskutowana; najnowszy wydawca traktatu, Babut (zob. Bibliogr.),
podkrela platonizm Plutarcha. Ale trzeba zda sobie spraw z tego, e
dzisiejsza nauka odchodzi w znacznym stopniu od stanowiska
przeciwstawiajcego Arystotelesa Platonowi. Zwaszcza echa ustnego
nauczania Platona, ktre tu i wdzie udaje si ustali, prowadz do
przekonania, e niektre twierdzenia Arystoteles zaczerpn z nauk swego
mistrza, midzy innymi i to, e cnota jest rodkiem dodatnim pomidzy
dwiema skrajnociami ujemnymi. Liczy si musimy i z tym, e Plutarch
mg mie do dyspozycji take i te dziea Arystotelesa, ktre do nas nie
doszy. Wprawdzie przedmiotem dyskusji jest sprawa, czy korzysta on z
samych rde bezporednio, czy opiera si na opracowaniach
pniejszych, przeksztacajcych nauki mistrzw; domysy id wic w
kierunku Posejdoniosa, perypatetyka Aristonikosa z Rodos i Sotiona. Ale
Ziegler (zob. Bibliogr.) ma racj, e brak powoania si na tych autorw
nie przemawia za obszernym korzystaniem z nich, jako e Plutarch
bynajmniej nie ukrywa swej erudycji.
Nie w tym jednym wszak pimie stwierdzi mona, e platonizm u
Plutarcha godzi si doskonale z arystotelizmem. Plutarch nie potrzebuje
porednikw sam dostrzega to, co czy obu mistrzw i nie wprawia go
w kopot to, co ich dzieli.
Wedug Platona, dusza ludzka na wzr duszy wszechwiata skada si z
czci rozumnej, majcej rzdzi, oraz z czci nierozumnej, ktra z kolei
rozpada si na dwie: dc do rozkoszy zmysowych i szlachetniejsz,
ambitn, ale chwiejn. Plutarch nie powtarza tu znanej metafory z
Fajdrosa o wonicy, czarnym i biaym koniu zrobi to niej, w rozdz. 6.
Arystoteles wprawdzie, jak powiada, obie te czci nisze poczy w
jedn, ale zasadnicze przeciwstawienie rozumu i popdw nierozumnych
utrzyma. A tu ley punkt gwny. Ot moralno bo tak tu naley
rozumie termin (dosownie: obyczaj, charakter) jest funkcj tej
nierozumnej czci duszy zdobyt przez nawyk (o) pod wpywem
rozumu. Tu wzmiankuje Plutarch Arystotelesowski podzia cnt na
teoretyczne (, waci-
wie: kontemplacja), odnoszce si do bytu, oraz praktyczne do dobra i
za. Do rzeczy bowiem niezmiennych odnosi si mdro, ktra jest czym
doskonaym sama w sobie, a do zmiennych roztropno, ktra dziaa
przez uczucia i namitnoci tak, by nie byo ani braku, ani nadmiaru. A e
porednio, ma rne znaczenia, Plutarch wyjania, e w tym
znaczeniu nie chodzi o jak mieszanin, tylko o umiarkowanie. I tu daje
przykady, majce unaoczni, e namitno & (najoglniej naley
to rozumie jako uczucie") jest czym rnym od logosu-rozumu. Gdyby
ta sama cz duszy ywia pragnienia i wydawaa sdy, to nie byoby
rnicy midzy czowiekiem, ktry pod wpywem susznego sdu
opanowuje swoje dze z atwoci, a takim, w ktrym namitno ledwie
daje si pohamowa, ani te midzy czowiekiem, ktry ulega namitnoci,
cho j rozumowo potpia, a takim, ktry si jej z rozkosz oddaje i ani
myli potpia, uwaajc j za jedyne dobro (cyniczny cytat z Alexisa w
rozdz. 6). Wszystko to Plutarch niemal powtarza za VII ksig Etyki
Nikomachejskiej.
Okazuje si jednak, e stoicy twierdz, jakoby to jeden i ten sam
rozum" to wydawa sdy, to znw stawa si uczuciem, zmian za tych nie
spostrzegamy na skutek ich nagoci. Ten hiperracjonalizm odrzuca
Plutarch opierajc si na oczywistoci i ironicznie powiada, e twierdzenie
o identycznoci rozumowania i podania byoby tym samym, co
twierdzenie o identycznoci myliwego i zwierzyny. Tam tylko, gdzie nie
gra roli uczucie, zmiany nie powoduj rozterki: najwiksi filozofowie
zmieniali pogldy nie odczuwajc przymusu ani cierpienia, gdy
rozumowanie, majc dwie alternatywy i wybrawszy ktr, unicestwia
natychmiast drugjest bowiem samo jedn rzecz zajmujc si rnymi
moliwociami. Ale kiedy cz duszy nierozumna walczy z rozumn,
zawsze powstaje cierpienie, i po tym poznajemy, e to s dwie rne
rzeczy. Gdyby osd i uczucie byy tym samym wskazuje dalej Plutarch
to za rozumowym stwierdzeniem powinnoci musiaoby i uczucie, a
wiadomo wszak, e ono albo idzie, albo nie. Tu dowiadujemy si zreszt,
e i sam Chryzyp pod naciskiem oczywistoci musia przyzna, e ta cz
duszy, ktra albo jest posuszna, skoro si da przekona, albo nie
przekonana nie sucha, jest czym innym ni to, co j przekonywa.
Szkoda tylko, e Plutarch nie podaje, w jakim dziele i w jakim kontekcie
synny stoik to przyznaje i w jaki sposb wpyno to na modyfikacj jego
pogldw na istot duszy i cnoty. Absurdalnej tezy, e
wszystkie bdy i winy s sobie rwne, ktr, jak wiadomo, gosia Stoa,
Plutarch tu nie zwalcza zrobi to gdzie indziej ale przytacza tez
rwnie sprzeczn ze zdrowym rozsdkiem, e kade uczucie w ogle jest
win, niezalen od intensywnoci, powodu i przedmiotu, czego
niedorzeczno wykazuje na przykadach. Zreszt okazuje si, e mona
znale u Chryzypa ustpy, w ktrych przyznaje, e czowiek nieraz
wbrew rozumowi ulega silniejszym ode popdom. Bo te uczucia i
namitnoci, zdaniem Plutarcha, same w sobie bynajmniej nie s zem i nie
trzeba ich wykorzenia, tylko wymagaj one wychowania ,
ktre je nauczy umiaru tego prastarego greckiego ideau dziwnie przez
stoikw zapoznawanego (czyby miao tu jakie znaczenie niegreckie
pochodzenie Chryzypa?). Umiaru tego nie naley bynajmniej uwaa za
jakie filisterstwo, bo nie wyklucza on nawet namitnoci, uniesienia,
natchnienia: sam Platon wszak uznaje je za konieczny warunek
prawdziwej poezji. A i na wojnie tylko przez uniesienie i zapa bitewny
pojawia si waleczno i to maj wywoywa dwiki bojowej muzyki,
ktre dziaaj silnie na uczucie, a zatem na nierozumn cz duszy, gdzie
mieci si cnota moralna.
W zwizku z cnot jeszcze jedno nieyciowe twierdzenie stoickie
zakwestionuje Plutarch w diatrybie, nastpnej w niniejszym wyborze,
mianowicie o postpach w cnocie.
*
1. Zadaniem naszym jest mwi o tak zwanej cnocie
moralnej i za tak uwaanej, ktra od cnoty kontemplacyjnej
rni si przede wszystkim tym, e jej materi jest uczucie, a
form rozum. Chodzi o to, co jest jej istot, jakie s z natury
warunki jej istnienia, a take, czy ta cz duszy, ktra j
zawiera, jest obdarzona wasn jak zasad, czy uczestniczy
w cudzej; a jeli tak jest, to czy na sposb zmieszania z czym
lepszym od niej samej, czy raczej podlegajc czyjej wadzy
ma udzia, mona powiedzie, w moliwociach czynnika
wadncego. Bo, jak sdz, jasne jest, e moe powsta i
istnie cnota cakowicie niezalena od materii i nie zwizana
z ni. Lepiej za jest
przejrze pobienie take pogldy innych mylicieli, nie tyle
po to, by je zbada, ile raczej po to, by wasne przekonania
stay si janiejsze i lepiej ugruntowane, kiedy si wpierw
wyoy tamte.
2. Ot Menedemos z Eretrii
1
nie przyjmowa ani wieloci
cnt, ani rnic midzy nimi, uznajc, e jest tylko jedna pod
rnymi nazwami, gdy to samo nazywa si
powcigliwoci, mstwem, sprawiedliwoci, tak jak w
przypadku terminw czowiek" i miertelnik". Ariston z
Chios
2
znowu, co do istoty, take jedn tylko cnot uznawa i
nazywa j zdrowiem, natomiast w stosunku do jej przedmiotu
wiele i rnych, tak jak gdyby kto nasz wzrok, gdy
postrzega co biaego, chcia nazwa biaowzrokiem", a gdy
co czarnego, czarnowzrokiem", lub co podobnego.
Wszake i cnota, gdy rozpatruje to, co naley czyni, a czego
nie naley, nazywa si roztropnoci; gdy powciga
podanie i ustala granice tego, co jest w miar i wskazane,
nazywa si powcigliwoci; gdy zajmuje si stosunkami
midzyludzkimi i zobowizaniami pieninymi, otrzymuje
nazw sprawiedliwoci tak jak n jest tym samym noem,
cho raz rozcina to, raz tamto, albo jak ogie zachowujcy
swoj natur przy dziaaniu na rne substancje. Take Zenon
z Kition
3
zdaje si skania ku temu, gdy okrela roztropno
jako sprawiedliwo, gdy si zajmuje zagadnieniem, co si
komu naley; jako powcigliwo, gdy chodzi o wybr; jako
mstwo, gdy trzeba czemu stawi czoo. Ci, ktrzy broni
teorii Zenona, utrzymuj, e on roztropnoci
1
Twrca szkoy filozoficznej tzw. neomegarejskiej, spokrewnionej z
cynizmem (IV/III w. p.n.e.)
2
Stoik o pogldach zblionych do cynizmu (III w. p.n.e.).
3
Zenon z Kition zaoyciel szkoy stoickiej (336-264 p.n.e.).
nazywa wiedz. Chrysippos
4
za, uwaajc, e z punktu
widzenia jakoci kada cnota ma jako odrbn, nie
spostrzeg si, e wedug sw Platona
5
wypuci cay rj cnt
zgoa niezwyczajnych i nieznanych. Jak bowiem od
mnego" utworzone jest mstwo, od agodnego"
agodno, od sprawiedliwego" sprawiedliwo, tak od
uroczego" utworzy jakie uroczoci", od dobrego"
dobroci", od silnego" silnoci", od najpikniejszego"
najpikniejszoci"
6
i inne tego rodzaju uyczliwienia,
odwanoci, artobliwoci, wymieniajc jako cnoty, napeni
filozofi mnstwem dziwacznych terminw bez adnej
potrzeby.
3. Wszyscy oni jednak, ogem biorc, przyjmuj, e cnota
jest pewnym usposobieniem i zdolnoci naczelnej czci
duszy kierujcej si rozumem, a raczej bdcej samym
rozumem konsekwentnym, staym, niewzruszonym. Dalej,
uwaaj, e cz duszy nierozumna i podlega
namitnociom nie jest z natury czym rnym od czci
rozumnej, tylko e ta sama cz, ktr nazywaj naczeln i
intelektem, przeksztacajc si i zmieniajc cakowicie pod
wpywem uczu, przybiera rn posta wedug
usposobienia lub nabytej dyspozycji staej i staje si
wystpkiem lub cnot. Nie ma w niej nic nierozumnego, a
tylko nazywa si j nierozumn, kiedy przemony popd,
przebrawszy miar i wziwszy nad ni gr, popycha j do
czego niewaciwego, wbrew przekonywajcemu rozumowi.
Bo i uczucie jest wedug nich rozumem wy-
4
Najwybitniejszy spord pisarzy wczesnostoickich (280 - 205 p.n.e.).
5
Menon, 72 A.
6
W oryginale nieco inny dobr przymiotnikw, ale przy dosownym
przekadzie tworzyyby si od nich po polsku zupenie normalne rzeczowniki,
Plutarch za podkrela dziwaczno tych tworw jzykowych.
stpnym i samowolnym, powstaym na gruncie zego i
przewrotnego sdu, ktry osign wzmoon si i
gwatowno.
Ale zdaje si, e wszyscy oni nie uwiadomili sobie, jak
dwoist i zoon istot jest kady z nas w rzeczywistoci.
Innej dwoistoci nie zauwayli, jak tylko zespolenie duszy z
ciaem, bo to bardziej widoczne; e za dusza sama w sobie
jest czym zoonym, dwoistym i niejednakowym, jak
gdyby byo drugie ciao pozbawione rozumu, a z rozumem
zczone i zjednoczone przez jak konieczno naturaln
o tym chyba wiedzia ju Pitagoras, jak wolno wnioskowa
z wagi, jak przywizywa do muzyki
7
. On j wprowadza
dla oczarowania i uspokojenia duszy, w przekonaniu, e nie
wszystko w niej poddaje si nauczaniu i poznawaniu, nie
wszystko odwraca si od za pod wpywem rozumu, tylko
potrzebuje wspdziaania innej jakiej namowy,
ksztatowania, obaskawienia, jeli nie ma by cakowicie
krnbrna wobec filozofii i nie do pokierowania przez ni.
Ot Platon
8
zda sobie spraw jasno, pewnie i
niewtpliwie, e dusza naszego wszechwiata nie jest czym
jednolitym, niezoonym i prostym, lecz skada si z
tosamoci i innoci, tak e czciowo zachowuje zawsze
jeden i ten sam ad i kry wedug okrelonego
przemonego porzdku, czciowo za rozszczepia si na
ruchy i krgi przeciwne sobie i nieregularne, czym daje
pocztek rnicom, przemianom i nierwnociom, jakie
zachodz wrd rzeczy powstajcych i gincych na ziemi. A
dusza ludzka, bdc czstk czy naladownictwem duszy
wszechwiata
9
i zoona wedug podobnych zasad i
proporcji, nie
7
Por. Platon, Eutydem, 290 A.
8
Timajos, 35 A nn.
9
Por. Platon, Timajos 69 C nn.










jest prosta i nie podlega zawsze tym samym uczuciom, tylko
ma jedn cz mylow i rozumn, ktrej naturalnym
obowizkiem jest panowa nad czowiekiem i rzdzi nim,
drug za pen dz, nierozumn, zmienn, nie-
uporzdkowan, wymagajca kierownika. Ta cz z kolei
dzieli si na dwie: ta z nich, ktra z natury zawsze cignie ku
ciau i jemu chce dogadza, nazywa si podawcz; a ta,
ktra czasem sprzyja pierwszej, a czasem uycza siy i mocy
rozumowaniu namitn
10
. Platon pokazuje t rnic
11

przede wszystkim na podstawie sprzeciwu czci rozumujcej
i roztropnej wobec czci podawczej i czci namitnej,
gdy te, bdc czym odrbnym, czsto s nieposuszne i
opieraj si tej lepszej.
Te zasady uznawa Arystoteles w znacznej mierze, jak wida z
jego pism; pniej jednak przydzieli cz namitn czci
podawczej
12
, jako e gniew jest rodzajem podania i chci
zadawania nawzajem cierpienia. Do koca jednak traktowa
cz nierozumn i podleg namitnoci jako rnic si od
rozumnej: nie dlatego, eby bya cakowicie pozbawiona
rozumu, jak zmysowa cz duszy lub cz odywiajca, lub
cz wegetatywna (te wszelako cakowicie nie podlegaj
rozumowi, s na guche i, stanowic niejako wykwit
cielesnoci, s zupenie zronite z ciaem). Cz podlega
uczuciom nie posiada wasnego rozumu i nie ma w nim
udziau, jednak ma naturaln zdolno suchania czci
rozumnej i mylcej, zwracania si ku niej, ulegania jej,
stosowania si do niej, chyba eby bya cakowicie
wykolejona przez bezsensowne przyjemnoci i rozwizy tryb
ycia.
10
Platon wyrazi ten podzia duszy obrazowo: jako rydwan z wonic-
rozumem i dwoma komi lepszym i gorszym (Fajdros, 253 C nn).
11
Pastwo, 435 G nn.
12
O duszy. 432 b; Etyka Nikomachejska, 1102 a n.
4. Kto by si za dziwi, w jaki sposb cz nierozumna
moe ulega rozumowi, sdz, e nie doceniaby potgi
rozumu,
Ni jak jest wielka, ani jaki zasig ma
13

panujc i dziaajc przez kierownictwo nie surowe ani zacite,
tylko gitkie, ustpliwe, agodne, skuteczniejsze od
wszelkiego przymusu i gwatu. Gdy przecie i oddech, i
cigna, i koci, i wszelkie inne czci ciaa s nierozumne,
ale kiedy przychodzi impuls, kiedy rozum jak gdyby targnie
lejcami, wszystko si napina, zwiera w sobie i gotowe jest do
posuchu: kiedy kto chce biec, nogi si wytaj; kiedy
rzuci lub chwyci, rce bior si do dziea. Najlepiej
unaocznia Homer, jak to, co nierozumne, ulega wpywowi
rozumu i do niego si dostosowuje, w tych oto sowach:
Tak oto pikne jej lica rzsiste zy zaleway, Kiedy rzewnie pakaa nad
mem swym, obok siedzcym; Odys zaiste, cho w sercu nad ony si
paczem litowa, Ale renice w powiekach nie drgny mu, jakoby z rogu
Byy, albo z elaza przebiegle zy swe powciga
14
.
Tak ulege byy jego postanowieniu oddech i krew, i zy.
Nawet czci pciowe wycofuj si niejako i trzymaj z dala
zachowujc cakowity spokj i nieruchomo wobec piknych
dziewczt czy chopcw, jeli rozum i prawo nie pozwalaj
ich tkn. Taka rzecz zdarza si zwaszcza zakochanym,
ktrzy dowiaduj si, e, nie wiedzc o tym, zakochali si w
siostrze lub crce. Jak tylko bowiem pod dziaaniem rozumu
ulknie si dza, take i ciao poddaje rwnoczenie swoje
czonki pod umierzajcy wpyw posta-
13
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 898).
14
Odyseja, XIX, 208 nn.
nowienia. Czsto bywa bez wtpienia, e czowiek skosztuje z
przyjemnoci pokarmw czy smakoykw, ale kiedy dowie
si albo uwiadomi sobie, e zjad co nieczystego lub czego
si je nie godzi w lad za rozmysem pojawia si nie
tylko przykro i zgryzota, ale take ciao, idc za
wiadomoci, odwraca si od tego, pene wstrtu, i podlega
mdociom i wymiotom.
Obawiabym si wywoa wraenie, e sigam w mym
argumentowaniu do zbyt wybujaych i uwodzicielskich
zestawie, gdybym zacz wylicza harfy, liry, piszczaki,
flety i wszystkie nieywe wprawdzie, ale harmonijnie
wspbrzmice instrumenty, ktre wymylia sztuka
muzyczna, towarzyszce ludzkim uczuciom w radoci, w
aobie, w piewie, w rozwizoci
15
, i wyraajce sdy,
uczucia i moralno tych, ktrzy si nimi posuguj. Wszelako
podobno i Zenon, idc do teatru na koncert Amoibeusa
16

piewajcego przy wtrze kitary, powiedzia do uczniw:
Chodmy przekona si, jak harmonijny dwik wydaj
jelita, cigna, drewno i ko, kiedy s podporzdkowane
rozumnemu ukadowi i uczestnicz w rytmie". Ale dajmy
temu spokj: chtnie natomiast spytabym si [tych
wtpicych], czy, widzc jak psy, konie, ptactwo domowe,
pod wpywem przyzwyczajenia, karmienia i tresowania,
wydaj zrozumiae gosy, zachowuj si i poruszaj wedug
nakazu, robi to, co trzeba i co nam przynosi poytek a
przy tym suchajc homeryc-kiego Achillesa, jak kae:
konie i mw pobudzi
17

15
Tekst prawdopodobnie zepsuty: sens wymagaby przeciwstawienia do
rozwizoci.
16
Synny ateski piewak przy kitarze (kitaroda) biorcy fantastyczne
honoraria za wystpy (Athenajos, 623 d).
17
Iliada, XVI, 167.
do bitwy ywi jeszcze zdziwienie i wtpliwo, czy ta
waciwo, dziki ktrej gniewamy si, podamy,
doznajemy cierpienia i przyjemnoci, jest zdolna sucha
rozumu, doznawa jego dziaania, dostraja si do. I to nie
oddalajc si ode, nie bdc czym oddzielonym ani
utworzonym z czego zewntrznego, ani ksztatowanym przez
jaki przymus czy przez razy, tylko bdc z natury czynnikiem
zalenym od rozumu, zawsze z nim zczonym, wsplnie
wzrastajcym w penej zayoci.
Tote trafn nazw jest moralno
18
, jest ona bowiem,
krtko powiedziawszy, jakoci nierozumnej czci duszy,
nazwa za ta pochodzi std, e jako t i odrbno uzyskuje
nierozumna cz duszy, ksztatowana przez rozum, za
pomoc nawyku. Rozum nie chce wykorzeni cakowicie
namitnoci (ani to bowiem moliwe, ani wskazane), lecz
zakreli jej pewne granice i porzdek oraz zaszczepi cnoty
moralne, ktre nie s nieczuoci, tylko umiarem i waciw
proporcj; a zaszczepia je przez to, e za porednictwem
roztropnoci zdolno do namitnych uczu doprowadza do
sprawnoci trwaej i harmonijnej. Trzy bowiem rzeczy, jak
mwi
19
, posiada dusza: zdolno, namitno, sprawno.
Zdolno jest pocztkiem i substancj namitnoci, jak np.
gniewliwo, niemiao, lekkomylno; namitno to
jakby poruszenie zdolnoci, jak np. gniew, lk, zuchwalstwo;
sprawno za to mocne ustalenie si zdolnoci drog nawyku
z tym, e staje si ona zem, jeli rozum le namitnoci
pokieruje, a cnot, jeli dobrze.
18
W oryginale gra sw: (std: etyka), ktry zreszt ma wiele odcieni
znaczeniowych, i nawyk. Por. Arystoteles, Et. Mik., 1103
19
Plutarch idzie tu za Arystotelesem, Et. Mik., 1105 b.
5. Skoro za nie kada cnota uwaana jest za stan poredni i
nazywana moraln, trzeba by pomwi o rnicach pomidzy
nimi, zaczynajc od podstaw. Ot ze wszystkich rzeczy jedne
istniej po prostu, drugie w jakim stosunku do nas: te po
prostu, to ziemia, niebo, gwiazdy, morze; te w stosunku do
nas, to dobro, zo, to, co podane, to, co szkodliwe,
przyjemno i bl. Kiedy rozum przyglda si i tym i tamtym,
to przygldanie si tylko tym pierwszym nazywa si naukowe
i kontemplacyjne, a przygldanie si tym odnoszcym si do
nas rozwaajce i praktyczne. Tego cnot jest roztropno,
a poprzedniego mdro. Roztropno za rni si od
mdroci tym, e kiedy cz kontemplacyjna zwrci si
poniekd ku praktycznej i ulegajcej namitnociom i w niej
si utrzyma, powstaje zgodnie z rozumem roztropno.
Dlatego roztropno potrzebuje pomylnego zbiegu
okolicznoci, mdro go nie potrzebuje, ani te dla swego
waciwego celu nie potrzebuje rozwaania; odnosi si
bowiem do rzeczy, ktre s zawsze jednakowe i niezmienne.
Jak geometria nie zastanawia si nad tym, czy suma
wewntrznych ktw trjkta rwna si dwom ktom prostym,
tylko to wie (zastanowienie odnosi si bowiem do rzeczy,
ktre raz s takie, raz inne, nie do staych i niezmiennych), tak
umys kontemplacyjny nie ma nic wsplnego z
zastanawianiem si, gdy kieruje sw dziaalno ku rzeczom
pierwszym, staym, majcym natur zawsze jedn i t sam,
nie podlegajc zmianom. Roztropno za, ktra znia si do
spraw penych bdw i zamieszania, musi czsto styka si z
rzeczami przypadkowymi, a gdzie okolicznoci s niejasne,
posugiwa si zastanowieniem, zastanowienie za
zastosowywa do dziaania, w ktrym uczestniczy ju i
nierozumna cz duszy i wcignita jest w wydawanie sdw
potrzebuj one bowiem
bodca. Bodziec dla namitnoci daje cnota moralna, ale
potrzebuje ona rozumu, ktry j utrzymuje w granicach takich,
eby bya w miar, bez braku ani nadmiaru w stosunku do
danej potrzeby. Cz bowiem namitna i nierozumna ma
poruszenia raz zbyt szybkie i gwatowne, raz znowu zbyt
powolne i opieszae; tote dla wszystkiego, co robimy, jeden
jest tylko sposb waciwy, a wiele niewaciwych : jedna jest
tylko i prosta droga trafienia w cel, chybi natomiast mona
rozmaicie, albo rzuciwszy za daleko, albo nie dorzuciwszy.
Naturaln wic rol rozumu praktycznego jest usuwanie braku
i nadmiaru w namitnociach. Gdzie bodziec sabnie
przedwczenie i nie doprowadza do dobra ju to z powodu
saboci i gnunoci, ju to lku i niepewnoci tam ona
wkracza pobudzajc i podniecajc; a gdzie znowu rwie si
nurtem zbyt gwatownym i nieuporzdkowanym, tam on
hamuje ten rozpd i umierza gwatowno. W ten sposb
ograniczajc ruch namitnoci, zaszczepia w czci
nierozumnej cnoty moralne, ktre s zotym rodkiem
pomidzy brakiem a nadmiarem. Bo nie o kadej cnocie
mona powiedzie, e powstaje z tego rodkowego pooenia.
Mdro, nie potrzebujca tego, co nierozumne, a powstajca
z dziaalnoci czystego umysu nieskaonego namitnoci,
jest samowystarczalnym, doskonaym wykwitem i si
rozumu, przez ktry powstaje w nas to, co w poznaniu jest
najbardziej boskie i bogosawione. Ta za cnota ktra jest
konieczna dla nas z powodu naszej cielesnoci i potrzebuje, na
Zeusa! namitnoci jako posusznych narzdzi do dziaania,
nie niszczc ani nie usuwajc nierozumnej czci duszy, tylko
j porzdkujc i regulujc co do swej jakoci i siy jest
kracowoci, co do iloci natomiast stanem porednim, jako
e unicestwia nadmiar i brak. 6. Poniewa porednio" ma
rne znaczenia (bo
mieszanina jest czym porednim midzy czystymi
skadnikami, np. szaro midzy biel a czerni; to, co
zawiera i samo jest zawarte midzy zawartoci a
zawierajcym; semka pomidzy dwunastk a czwrk; ale
istnieje take to, co nie jest adn z dwch kracowoci, tak
jak obojtno midzy dobrem a zem), w adnym z tych
znacze cnota nie moe by nazwana porednioci. Nie jest
ona bowiem mieszanin wad ani te ogarniajc co
niewystarczajcego do naleytej miary sama nie jest
ogarniana przez co przekraczajcego t miar ani nie
znajduje si zupenie poza zasigiem bodcw namitnoci,
pomidzy ktrymi istniej rnice ilociowe. Jest ona
porednioci raczej w tym znaczeniu, w jakim okrelamy
stosunki midzy harmonijnymi dwikami. Ten bowiem
najdwiczniejszy ton [ktry si nazywa ], wobec i

20
, unika zarwno zbytniej wysokoci, jak i niskoci
tamtych obu. Tak cnota, bdc ruchem i dziaalnoci
odnoszc si do czynnika nierozumnego, usuwa zarwno
zbytnie napicie, jak i osabienie bodcw i w ogle brak i
nadmiar, doprowadzajc kad namitno do bezbdnego
umiarkowania. Na przykad mstwo uwaa si za porednie
pomidzy tchrzostwem a zuchwalstwem, jako e pierwsze
jest brakiem, a drugie przesad w miaoci. Hojno jest
rodkiem pomidzy skpstwem a rozrzutnoci, agodno
midzy niewraliwoci a okruciestwem; co do
powcigliwoci za i sprawiedliwoci, to ta ostatnia dotyczy
spraw materialnych, w ktrych tyle przydziela sobie samej, ile
si naley, nie mniej ani wicej; pierwsza za utrzymuje
podanie porodku pomidzy nieczuoci a rozwizoci.
W tym punkcie wanie, jak si zdaje, mamy najlepsz
20
Najwyszy i najniszy dwik w skali siedmiotonowej.
sposobno stwierdzenia rnicy midzy tym, co nierozumne,
a tym, co rozumne, i ona pokazuje nam, e namitno jest
czym zupenie innym ni rozum. Gdy wstrzemiliwo nie
rniaby si od powcigliwoci, ani niewstrzmiliwo od
rozwizoci, co si tyczy przyjemnoci i poda, gdyby to
bya ta sama cz duszy, ktra ywi pragnienia i wydaje
sdy. Ot powcigliwo jest tam, gdzie czynnikiem
namitnoci, jak zwierzciem oswojonym i ulegym, kieruje i
rzdzi rozumowanie, on za poddaje si mu w swych dzach,
dobrowolnie przyjmujc godziwe umiarkowanie. Natomiast
czowiek wstrzemiliwy dziaa pod wpywem rozumowania
zdrowego i panujcego nad dz, ale dziaa nie bez
przykroci i nie bez oporu z jej strony, gdy ona si uchyla i
cignie wstecz, a on jakby za pomoc bicza i wdzida
pokonuje j i zmusza do cofania si, sam przy tym bdc
peen wewntrznego zamtu i szamotania. Jak to Platon
21
obrazowo przedstawia zaprzg duszy, kiedy gorszy ko opiera
si w jarzmie lepszemu, a jednoczenie nie daje spokoju
wonicy, ktry cigle zmuszony jest ciga lejce z caej siy,
aby z rk nie wypuci szkaratnych rzemieni
wedug Simonidesa
22
. Std nie uwaa si wstrzemiliwoci
za cnot w peni, tylko za co mniejszego od cnoty. Bo
porednio nie moe powsta ze zgodnoci gorszego z
lepszym; ani nie zosta usunity z namitnoci nadmiar, a
cz podawcza duszy nie sucha czci mylcej, i nie
wspyje z ni zgodnie, tylko j nka i sama jest nkana,
hamowana przemoc, jakby zbuntowana i nastawiona wrogo.
21
Fajdros, 253 C nn.
22
Niezachowany utwr liryczny (Bergk, PLG, III, fr. 17).
A w miecie dym kadzide mnogich wznosi si, Pospou
piew peanw i aobny jk...
23

Taka jest dusza czowieka wstrzemiliwego z racji swego
nieukojenia wewntrznego i niezgody. Tak samo nie-
wstrzemiliwo ma si za co mniejszego ni wystpnoc,
cakowit za wystpnoci jest rozwizo. Ona bowiem
obejmuje i z namitno, i zy rozum: to pierwsze prowadzi
do podania rzeczy zdronych, to drugie, doczajc do dz
jeszcze mylny sd, odbiera nawet wiadomo winy.
Niewstrzemiliwo za z pomoc rozumu zachowuje
prawo sdu, ale wbrew sdowi ponosi j namitno majca
wiksz si anieli rozum. Tym rni si od rozwizoci: tu
bowiem rozumowanie ustpuje przed namitnoci, a tam w
ogle nie walczy; tu, sprzeciwiajc si dzom, idzie za nimi,
a tam samo im przewodniczy i pochwala. W tym drugim
przypadku rozum z przyjemnoci bierze udzia w grzeszeniu,
podczas gdy w pierwszym on nad tym boleje, bo przy
rozwizoci dobrowolnie dy do rzeczy zdronych, a przy
niewstrzemiliwoci wbrew woli zdradza dobro.
Jak w czynach, tak i w sowach rnica jest widoczna.
Rozwizych ludzi wypowiedzi brzmi wszake tak:
Jaka rozkosz i wdzik bez zocistej jest Afrodyty? Obym
czym prdzej zmar, kiedy rozstan si z ni
24
.
Drugi take mwi:
Najadszy si, wypi, Afrodyty uy w brd To
co. A ca reszt dodatkami zw
25
,
23
Sofokles, Krl Edyp, w. 4 i 5.
24
Elegia Mimnerma z Kolofonu (Bergk, PLG, III, fr. I).
25
Nieznana komedia poety Alexisa (Kock, CAF, III, fr. 271).
jakby z caej duszy przytakiwa tym rozkoszom i poddawa
si im. Podobnie u tego, co powiedzia:
A daj mi umrze! To najlepsze dla mnie jest
26
,
sd jest w rwnie chorobliwym stanie, jak namitno. Inne
za, zupenie rne, s wypowiedzi niewstrzmili-wych:
Rozsdek mam ja, lecz natura gwaci go
27
.
Albo:
O biada! boski dopust to zaiste jest,
Gdy wiedzc kto, co dobre, nie chce czyni tak
28
.
Albo:
Bo duch si amie, nie ma si wytrzyma ju Jak hak
kotwicy w miakim piasku wstrzsw fal
29
,
dobrze nazywajc hakiem kotwicy w miakim piasku to, co
nie jest pod wadz rozumu i mocno ugruntowane, tylko
duszy sabej i wiotkiej pozwala kierowa swym sdem. Nie
daleko od tego obrazu jest i takie wyraenie:
Jak jaki statek, cum ldu trzymam si,
Lecz wieje wicher, moc mych lin nie zdziery ju
30
.
Linami nazywa on sdy, ktre opieraj si temu, co zdrone,
rwce si pod naporem namitnoci, jak pod wichrem
gwatownym. Bo i rzeczywicie, czowiek rozwizy,
wiedziony dz, penymi aglami dy do rozkoszy, oddaje
si im
26
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 217).
27
Nieznana tragedia, prawdopodobnie Eurypidesa (Nauck, TG F, fr. 840).
28
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 841).
29
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 379).
30
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 380).
i prosto ku nim si kieruje. A niewstrzemiliwy nie wprost,
tylko jakby usiowa si wynurzy z odmtu namitnoci i
odtrci j, potyka si o wystpek i osuwa si we; tak jak
Timon wydrwiwa Anaksarcha:
Duch Anaksarcha cynicki wydawa si zdolny poskoczy Dokd
by tylko chcia i wytrwa w miaym zamiarze, Wiedzia to;
wszake, jak mwi, biedaka natura cigna Wstecz, ku
rozkoszom, a przed ni niejeden sofista ustpi
31
.
Mdrzec nie jest bowiem wstrzemiliwy, tylko
powcigliwy; ani gupiec nie jest niewstrzemiliwy, tylko
rozwizy, bo tamten cieszy si dobrem, ten za nie martwi si
zem. Niewstrzemiliwo to wada duszy sofistycznej,
majcej wprawdzie rozum, ale taki, ktry nie umie wytrwa
przy wasnych susznych postanowieniach.
7. Taka wic jest rnica midzy niewstrzemiliwo-ci a
rozwizoci. Wstrzemiliwo za w stosunku do
powcigliwoci ma cechy odwrotne w analogiczny sposb:
wstrzemiliwo si jeszcze nie wyzbya podranienia,
przykroci, oburzenia; w duszy za opanowanej wszdzie jest
uciszenie, spokj, zdrowie one to sprawiaj, e to, co
nierozumne, dostosowuje si harmonijnie do rozumu, ktry
obdarzony jest dziwnie agodn si przekonywania.
Rzekby, spojrzawszy:
Tak wtedy ucich wszelki ju wiatr i cisza nastaa Wielka na
morzu, a bg wygadzi fale wzburzone
32
.
Bo rozum umierzy gwatowne, szalone, obdne poruszenia
dz; a te poruszenia, ktrych natura koniecznie potrzebuje,
uczyni wspodczuwajcymi, posusznymi,
31
Timon z Fliuntu (ok. 328-238 p.n.e.), filozof ze szkoy sceptykw, autor
zjadliwych utworw pt. Szyderstwa. Anaksarchos, filozof z materialistycznej
szkoy Demokryta.
32
Odyseja, XII, 168.
przyjaznymi i wspdziaajcymi z postanowieniami w
czynie, tak e ani nie wyprzedzaj one rozumowania, ani nie
pozostaj w tyle, ani nie s niekarne czy nieposuszne, ale
kady popd jest atwy do pokierowania nim tak, by
Jak rebi odstawione tu za klacz biec
33
.
W ten sposb potwierdza si powiedzenie Ksenokratesa
34
o
prawdziwych filozofach, e tylko oni robi chtnie to, co inni
niechtnie, pod przymusem prawa, tak jak psy dopiero
uderzenie, a asice
35
haas odpdza od przyjemnoci i kae ze
strachem spojrze na niebezpieczestwo.
Jest cakiem jasne, e w duszy istnieje pewne poczucie
takiej innoci i odrbnoci dotyczcej poda, jak gdyby kto
si im sprzeciwia i je zwalcza. Ale niektrzy twierdz, e
namitno nie jest niczym rnym od rozumu i e midzy
tym dwojgiem nie ma sporu i wani, tylko e jeden i ten sam
rozum zwraca si w dwie strony, czego nie zauwaamy
wskutek nagoci i szybkoci zmiany i nie zdajemy sobie
sprawy, e to jest ta sama cz duszy, dziki ktrej
pragniemy i aujemy, gniewamy si i lkamy, dymy pod
wpywem przyjemnoci do wystpku i powstrzymujemy si
znowu w tym deniu. e i podanie, i gniew, i lk, i
wszystkie podobne uczucia to s przewrotne mniemania i
sdy, nie powstajce w jakiej jednej czci duszy, tylko
bdce to chwiejnoci, to cofniciem si, to zgodnoci, to
popdem, sowem, w ogle pewnymi czynnociami, co chwila
zmiennymi, tak jak
33
Niezachowany utwr jambografa Semonidesa z Amorgos (Bergk, PLG,
II, fr. 5).
34
Ksenokrates z Chalkedonu (396-314 p.n.e.), ucze Platona, pniejszy
scholarcha Akademii.
35
Oswojone asice gray w domach greckich rol kotw.
bieganina dzieci ruchliwa i gwatowna, ale krtkotrwaa i
nagle ustajca z powodu ich niewielkich si.
Jednake takie twierdzenia s sprzeczne z oczywistoci
naszych spostrzee. Nikt przecie nie zauwaa w sobie
zmiany podania w osd, ani osdu z powrotem w podanie;
nikt nie przestaje kocha, kiedy myli, e trzeba poskromi
mio i walczy z ni, a nastpnie nie porzuca mylenia i
sdzenia, kiedy ustpuje, osabiony przez podanie; tylko
stawiajc rozumowi opr namitnoci, wci jeszcze w tej
namitnoci tkwi, a znowu poddajc si namitnoci, widzi w
wietle rozumu swj bd. Ani wic przez namitno nie
usuwa rozumu, ani za pomoc rozumowania nie pozbywa si
namitnoci, tylko chwiejc si w obie strony znajduje si
porodku i uczestniczy w obu czynnociach. Ci, co utrzymuj,
e naczeln wadz duszy staje si raz podanie, a raz znowu
przeciwstawiajce si jej rozumowanie, niczym si nie rni
od przyjmujcych, e myliwy i zwierzyna to nie dwie rne
rzeczy, tylko jedno i to samo ciao, ktre si przemienia raz w
zwierz, raz w myliwego. Bo jak ci nie dostrzegaj czego
oczywistego, tak i tamci wiadcz przeciwko postrzeganiu,
ktre stwierdza w nich nie jak tam jedn przemian, tylko
pornienie i walk dwch si ze sob.
No i c?" powiadaj oni: Czy zdolne rozwaania
w czowieku nieraz nie waha si i nie daje cign w
przeciwnych kierunkach przez sprzeczne mniemania o tym, co
korzystne? czy jest zawsze jedn i t sam?" Ale
owszem, odpowiemy, lecz sytuacja nie jest podobna". Bo
rozumna cz duszy nie walczy sama ze sob, tylko za
pomoc jednej i tej samej zdolnoci ima si dwojakiego
rodzaju rozumowania; a raczej jedno rozumowanie dziaa w
sprawach rnicych si, jakby w odrbnym materiale.
Dlatego w rozumowaniach, w ktrych namitno jest
nieobecna, nie ma przykroci, i czowiek nie wybiera wbrew
rozsdkowi za, jak gdyby by zmuszony; chyba, na Zeusa,
gdyby gdzie tam przywaro skrycie jakie uczucie, jak bywa
z szal wagi. Czsto si zdarza, e kiedy nie rozumowanie
przeciw rozumowaniu wystpuje, lecz ambicja, albo
ktliwo, albo zazdro, albo obawa, bierzemy to za rnic
midzy dwiema racjami, jak w wierszu:
Wstyd im byo odmwi, a strach znw przyj wyzwanie
36
,
albo:
Rzecz straszna zgin, ale saw niesie nam. Nie
zgin to tchrzostwo; mio jednak y
37
.
Zwaszcza w sdzeniu procesw dotyczcych umw
handlowych zakradajce si namitnoci powoduj
najwiksz strat czasu. I przy krlewskich naradach osoby
przemawiajce przypochlebnie, zamiast bra stron ktrego z
dwch rozstrzygni, kieruj si jakim uczuciem wbrew
wasnemu rozumieniu korzyci. Dlatego w ustrojach
arystokratycznych wadze nie pozwalaj mwcom
przemawia patetycznymi zwrotami; trzewe bowiem
rozumowanie prost drog skania si ku sprawiedliwoci;
lecz gdy doczy si do uczucie, wszczyna si spr i walka
midzy tym, co mie albo niemie, a tym, co zastanawia si i
decyduje. Bo dlaczeg w dociekaniach filozoficznych nikt
nie odczuwa cierpienia zmieniajc nieraz pogldy pod
wpywem innych? Przecie sam Arystoteles i Demo-kryt, i
Chrysippos, porzucili, nie przejmujc si tym i bez alu, a
nawet z satysfakcj, niektre ze swych poprzednich
pogldw. A to dlatego, e czci duszy kontemplacyjnej
36
Iliada, VII, 93.
37
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 854).
i zwrconej ku nauce nie przeciwstawia si adna namitno,
a cz nierozumna duszy siedzi cicho i nie wtrca si do
takich spraw. Tote rozumowanie, jak tylko ukae si prawda,
chtnie ku niej si skania porzucajc nieprawd; bo to w nim,
a nie w tej drugiej czci, znajduje si moc przekonywania i
zmiany przekona. Ale u wikszoci ludzi zamysy dotyczce
dziaa, przekonania i tryb ycia pene s namitnoci, co
przysparza rozumowi trudnoci i zahamowa; bo zatrzymuje
go i powoduje zakcenia cz nierozumna, sprzeciwiajc si
mu dla byle przyjemnoci, obawy, zmartwienia czy
pragnienia. Probierzem tego jest wiadomo, ktra styka si z
jednym i drugim: bo to, ktre bierze gr, nie unicestwia
drugiego, tylko przeciga przemoc na swoj stron, mimo
oporu. Czowiek bowiem, ktry sam sobie robi wyrzuty z
powodu podania miosnego, posuguje si rozumem wbrew
namitnoci, majc jednoczenie obydwa razem w duszy, jak
gdyby rk przyciska inn cz ciaa bolenie zaognion;
uwiadamiajc sobie, e s to dwie zupenie odrbne rzeczy.
W namysach za i rozwaaniach beznamitnych, takich,
jakimi przewanie zajmuje si cz duszy kontemplacyjna,
jeli [namitnoci i rozum] pozostaj sobie rwne, nie ma
sdu, tylko kwestia sporna, a ona jest zwok i
zatrzymywaniem si myli wobec dwch przeciwnych sobie
moliwoci. Skoro za przechyli si szala na rzecz ktrej z
nich, ta zwyciska niweczy t drug, tak e nie sprawia ju
ona kopotu i nie sprzeciwia si przekonaniu. I w ogle, kiedy
wychodzi na to, e jedno rozumowanie sprzeciwia si
drugiemu, nie ma wiadomoci, e to s dwie, i to rne,
rzeczy, tylko e jedna, obracajca si wrd odmiennych
wyobrae. A kiedy cz nierozumna walczy przeciw
rozumowi poniewa ani jej zwycistwo, ani poraka nie
moe si
obej bez cierpienia natychmiast walka ta rozdziela dusz
na dwoje i wyranie unaocznia t dwoisto.
8. Nie tylko wszake przez walk, ale rwnie dobrze przez
zgodno mona stwierdzi, e pierwiastek namitnoci jest
czym odmiennym od pierwiastka rozumowego. Mona
bowiem zakocha si w chopcu o szlachetnej naturze
skonnej do cnoty, mona i w nic nie wartym i rozpustnym;
zdarza si czu nierozsdny gniew w stosunku do wasnych
dzieci lub rodzicw, ale zdarza si te czu suszny gniew w
stosunku do nieprzyjaci czy tyranw za krzywd dzieci lub
rodzicw. Tak jak poprzednio miao si wiadomo walki i
niezgody namitnoci z rozumem, tak tutaj namowy i zgody,
jak gdyby namitno pomagaa przechyli szal i wzmagaa
moc rozumowania. Tak przecie, gdy porzdny czowiek
prawowicie polubi on, ma zamiar postpowa z ni
sprawiedliwie i wspy obyczajnie; a z czasem, gdy
zayo zrodzi namitno, odczuwa on, e mio i
przywizanie wzrasta pod wpywem rozumu. Znowu te,
kiedy modzi ludzie trafiaj na pocigajcych nauczycieli,
najpierw towarzysz im i staraj si naladowa dla wasnej
korzyci, potem za wrcz zaczynaj kocha i z zayych
znajomych i uczniw staj si mionikami, jak ich te
nazywaj. To samo dzieje si z zacnymi wadzami w miecie i
z ssiadami, i z powinowatymi: zaczyna si od przestawania
ze sob na skutek jakiej potrzeby czy obowizku, a potem
niewiadomie pojawia si przywizanie, bo rozum pociga za
sob i nakania pierwiastek uczuciowy. Czy nie jest jasne, e
ten, co powiedzia:
I wstyd; a jest dwojaki: jeden nie jest zy, Lecz
drugi klsk domw
38
.
38
Eurypides, Hipolit, w. 385 n.
uwiadomi sobie, e to uczucie czstokro idzie za rozumem
i stosuje si do narzuconego przeze porzdku, ale czstokro
wbrew rozumowi przez wahania i zwoki marnuje
sposobnoci, na czym cierpi sprawa.
9. Ot tamci
39
, ustpujc poniekd przed oczywistoci,
nazywaj wstyd skromnoci, przyjemno radoci, lk
ostronoci. Nikt by nie gani takiego zagodzenia, gdyby te
nazwy stosowali do tych samych uczu wtedy, kiedy one
posuszne s rozumowi, a poprzednie nazwy wtedy, kiedy z
nimi walcz i przemagaj go. Ale kiedy mimo dowodw w
postaci ez, drenia i zblednicia zamiast o smutku i lku
mwi o jakich zgryzotach" i zmieszaniach", a dze
pieszczotliwie nazywaj ochotami", to, jak si zdaje, prbuj
poprzez nazwy sofistycz-nych, a nie filozoficznych, unikw i
wykrtw od samej rzeczy.
Wszelako oni znowu te radoci", ochoty" i ostronoci"
nazywaj szczliwoci, a nie wolnoci od uczu i tu
nazwy tej uywaj trafnie. Szczliwo bowiem powstaje
wtedy, kiedy rozumowanie nie unicestwia namitnoci, tylko
j formuje i porzdkuje w duszy osb powcigliwych. Ale
c si dzieje z ludmi mao wartymi i niewstrzemiliwymi,
kiedy osdziwszy, e powinni kocha ojca i matk, zamiast
kochanka i kochanki, nie potrafi; a osdziwszy, e powinni
kocha heter i pochlebc, natychmiast rzeczywicie kochaj?
Gdyby osd i uczucie byy tym samym, w lad za sdem, e
naley kocha i nienawidzi, powinna by i mio i
nienawi; gdy tymczasem dzieje si przeciwnie: za
niektrymi sdami uczucie idzie, za niektrymi nie. Tote i
oni, zmuszeni do tego rzeczywistym stanem rzeczy, twierdz,
e nie kady sd jest uczu-
39
Tj. twierdzcy, e nie ma podziau duszy.
ciem, tylko ten, ktry wprawia w ruch bodziec gwatowny i
nadmierny, zgadzajc si tym samym, e czym innym jest u
nas to, co sdzi, czym innym za to, co odczuwa, tak jak to, co
porusza, i co jest poruszane. Bez wtpienia sam Chrysippos,
ktry w wielu ustpach okrela wytrzymao i
wstrzemiliwo jako dyspozycje idce za decyzj rozumu,
zmuszony jest przyzna pod wpywem rzeczywistoci, e to,
co jest posuszne, o ile zostanie przekonane, a opiera si, o ile
jest nie przekonane jest czym rnym od tego, czemu ono
jest posuszne.
10. W tej chwili nie ma co wykazywa, czy w inny sposb
nie mijaj si z prawd, utrzymujc, e wszystkie bdy i winy
s sobie rwne
40
, ale co do uczu, to przecz rozumowi
cakiem wbrew oczywistoci. Wszelkie bowiem uczucie
wedug nich jest win i kady martwicy si czy lkajcy, czy
podajcy czego, bdzi. A przecie widzimy wielkie
rnice w nasileniu uczu. Kt powie, e trwoga Dolona
41

bya taka sama jak Ajasa, ktry oglda si" i stopniowo
wycofywa spomidzy nieprzyjaci, krok za krokiem si
wolno posuwajc"
42
? Albo e bl Platona po mierci
Sokratesa by taki jak Aleksandra po Klejtosie, kiedy to chcia
odebra sobie ycie
43
? Niemao bowiem wzmagaj si
cierpienia przez to, e s nieprzewidziane: nieszczcie
niespodziewane jest boleniejsze od prawdopodobnego, jak na
przykad, gdy spodziewamy si ujrze kogo w peni
powodzenia i zaszczytw, a dowiemy si o nim, e zgin na
torturach, jak Parmenion o Filo-
40
Wci mowa o stoikach.
41
Iliada, X, 374 nn.
42
Iliada, XI, 547.
43
Aleksander po pijanemu, w porywie gniewu zabi jednego ze swoich
dowdcw, Klejtosa, ktremu zawdzicza ycie, i potem niesychanie
rozpacza (ywot Aleksandra, LII).
tasie
44
. A kt by twierdzi, e gniew Nikokreonta na
Anaksarcha by taki sam, jak Magasa na Filemona
45
, skoro
obaj zostali zeleni przez tamtych? Nikokreon wszak kaza
elaznymi tuczkami utuc i zmiady Anaksarcha; Magas
za poleci katu przyoy tylko nagie ostrze do karku
Filemona, a potem go puci. Dlatego to cignami duszy"
Platon
46
nazwa gniew, jako e nata si przez rozjtrzenie, a
umierza przez agodno.
Ot oni
47
, uchylajc si od tych i tym podobnych
trudnoci, przecz, eby natenie i gwatowno namitnoci
powstaway zgodnie z osdem, w ktrym ley moliwo
bdu; tylko uwaaj, e te podranienia, cignicia i
nabrzmiewania podlegaj wzmoeniu i zmniejszeniu poprzez
czynnik nierozumny. Ale przecie i midzy sdami s
wyrane rnice: ubstwa jedni nie uwaaj za zo, inni za
nawet za wielkie zo, a s i tacy, co za najwiksze, tak e z
jego powodu rzucaj si ze skay lub do morza. mier jedni
uwaaj za zo tylko z powodu utraty dbr, inni z powodu
wiekuistych kar i przeraajcej pomsty pod ziemi. Ze
zdrowia ciaa ciesz si jedni jako z rzeczy pomylnej i
zgodnej z natur, innym za wydaje si ono najwikszym
dobrem spord istniejcych; nie jest nim bowiem:
Potomstwa lub bogactw czar
44
Ibidem, XLIX. Parmenion by ojcem Filotasa.
45
Nikokreon, tyran Cypru, obraony przez Anaksarchosa, przyjaciela
Aleksandra Wielkiego, pomci si na nim okrutnie po mierci Aleksandra
(Diogenes Laertios, IX, 58 nn). Magas, wadca Kyreny, by wyszydzony
przez komediopisarza Filemona w jednej ze sztuk (Zob. O powciganiu
gniewu, rozdz. 9).
46
Pastwo, 411 B.
47
Wci mowa o stoikach.
ani:
Wadza krlewska, co ludzi z bogami rwna zaiste
48
.
Oni w kocu i cnot maj za bezuyteczn i do niczego, jeli
brakuje zdrowia. Std wida, e i co do samych sdw jedni
wicej, inni mniej si myl.
Ale nie ma co teraz obala tego twierdzenia, tylko naley
wycign ze wniosek, e i oni na podstawie tego, co
twierdz o wzmaganiu si i zwikszaniu namitnoci,
przyznaj, i nierozumna cz duszy jest czym innym ni
sd. Spieraj si oni o nazwy i wyraenia, a rzecz sam
ustpuj tym, ktrzy wykazuj, e to, co podlege uczuciom i
nierozumne, rni si od mylcego i wydajcego sdy. W
dziele O niekonsekwencji Chrysippos
49
powiedziawszy, e
lepy jest gniew i czstokro nie pozwala widzie rzeczy
jawnych, czstokro za przesania i zaciemnia pojmowanie
rzeczy", troch niej mwi bo namitnoci, kiedy si zrodz,
wypieraj rozumowanie i to wszystko, co si okazuje inne [ni
im dogadza], przemoc pchajc do czynw wrcz
przeciwnych". Przytem powouje si na wiadectwo
Menandra:
O biada! ja nieszczsny, gdzie ten rozum mj W mym ciele
zamieszkiwa w owym czasie, gdzie? Gdym wybra wanie
tamto, mogc wybra to!
50

I dalej mwi Chryzyp, e cho stworzenie rozumne ma z
natury zdolno posugiwania si rozumem i poddawania si
jego kierownictwu, jednak czsto go odrzucamy, powodowani
innym, silniejszym popdem" przyznajc, e
48
Pean na cze Zdrowia poety Arifrona, w. 3. n. (Bergk, PLG, III, s.
1250).
49
Znaczenie tytuu nie jest pewne.
50
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 742).
zdarza si to na skutek rnicy midzy namitnoci a
rozumem.
No, bo przecie i mieszna to rzecz, jak mwi Platon
51
,
eby kto o sobie mwi, e jest sam od siebie gorszy albo
znw sam od siebie lepszy i e raz panuje nad sob, a raz nie
panuje.
II. Jak moe by, eby jedna i ta sama osoba bya od siebie
i gorsza i lepsza albo jednoczenie panowaa nad sob i bya
opanowywana, skoro nie jest w jaki sposb z natury dwoista
i nie ma w sobie jednej czci gorszej, drugiej lepszej? Tak
bowiem ten, ktry utrzymuje t gorsz cz w
posuszestwie wobec tej lepszej, wadnie samym sob i jest
lepszy, a ten, kto nie dba o to, e lepsza cz idzie za
nierozumn i rozwiz czci duszy i jej si wysuguje, sam
od siebie jest gorszy, niewstrzemiliwy i znajduje si w
stanie przeciwnym naturze, jak si uwaa.
Z natury bowiem naley, by rozum, ktry jest boski,
przewodzi i rzdzi czci duszy nierozumn, biorc swj
pocztek bezporednio z ciaa; ona wanie z natury
upodabnia si do ciaa i uczestniczy w peni w jego
namitnociach, jako e jest cakowicie pogrona w ciele i
do wczona, co wykazuj popdy powstajce i zwracajce
si ku sprawom cielesnym i nabierajce mocy, to znw
sabnce wedug zmian w ciele. Dlatego modzi ludzie s
skorzy, miali, ognici w swych dzach i skonni do
szalestw z powodu obfitoci gorcej krwi, u starych za
siedziba dz, znajdujca si w okolicy wtroby
52
, przygasa,
staje si maa i saba; a rozum natomiast nabiera siy, kiedy
stopniowo pierwiastek namitnoci widnie wraz z ciaem. To
oczywicie odnosi si rwnie do namitnoci
51
Pastwo, 430 E.
52
Tak wierzono w staroytno
u dzikich zwierzt, bo wszake nie na skutek susznych czy
te bdnych pogldw jedne zachowuj si wobec
zagraajcych niebezpieczestw dzielnie i odwanie, inne za
pochliwie, bezradnie i z lkiem w duszy. Wanie siy
zawarte we krwi, oddechu i ciele powoduj rnic w
odczuciach, poniewa cz uczuciowa, jak z korzenia,
wyrasta z ciaa i z niego czerpie jako i temperament. A e u
czowieka ciao wspodczuwa i wspdziaa z porywami
uczu, tego dowodz zblednicia, rumiece, dreszcze, bicie
serca, albo znw rozweselony wyraz twarzy, kiedy spodziewa
si i oczekuje przyjemnoci. Kiedy za umys dziaa bez
uczuciowej podniety, tylko sam przez si, ciao zachowuje
spokj i nie wcza si w czynno czci rozumnej ani w niej
nie uczestniczy, jeeli nie zaszczepi przy tym pierwiastka
uczuciowego i nie wcignie nierozumnej czci duszy. Tak e
i to wykazuje, i s to dwie odrbne i rnice si od siebie
waciwociami czci.
12. W ogle sami oni przyznaj, i rzecz jest oczywista, e
ze wszystkich jestestw jedne kieruj si sprawnoci nabyt,
inne skonnoci naturaln, jedne dusz nierozumn, inne
rozumn i mylc; a wrd nich czowiek ma udzia w tym
wszystkim i podlega wszystkim wymienionym rnicom. Bo i
nabyt sprawnoci si kieruje, i dziki naturze si rozwija, i
rozumem oraz myl si posuguje. Ma wic w sobie pewn
czstk nierozumu i wrodzony pierwiastek uczuciowy nie
jako co dodatkowego, tylko niezbdnego, czego zgoa nie
naley niszczy, lecz pielgnowa i wychowywa; tego on
potrzebuje. Tote nie jest rol rozumu i w lady trackiego
Likurga
53
: wycina i niszczy poyteczne pierwiastki
uczuciowe razem ze
53
Likurg, mityczny krl tracki, zwalczajc kult Dionizosa, wycina
winorol.
szkodliwymi, tylko tak jak bg ywicy
54
i bg
uszlachetniajcy
55
obcina dzikie pdy i usuwa nadmiar, a
obaskawia i odpowiednio przysposabia to, co uyteczne.
Bo przecie ani ten, co si obawia pijastwa, nie wylewa
precz wina, ani ten, co si wzdryga przed zakceniem
rwnowagi wewntrznej, nie wykorzenia cakiem uczucia,
tylko agodzi je urabiajc
56
. Gdy, kiedy woy i konie
wierzgaj czy ponosz, oducza si je od tego tylko, a nie od
ruchw i czynnoci w ogle; take i namitnoci, kiedy s
ujarzmione i oswojone, rozum je spoytkowuje, zamiast
paraliowa albo w ogle niweczy suebn cz duszy,
do wozu, bowiem, ko,
jak powiada Pindar
w pugu w ...
A kto by chcia na dzika wyruszy, ten psa dzielnego musi mie
57
.
O ile od nich [zwierzt] poyteczniejsze s pody
namitnoci, jeli towarzysz rozumowi i pomagaj wzmaga
si cnotom: gniew, jeli jest umiarkowany mstwu,
nienawi wystpku sprawiedliwoci, oburzenie na
cieszcych si niezasuenie pomylnoci, kiedy
rozpomienieni w duszy szalestwem i pych potrzebuj
powcignicia. A kt by potrafi, choby chcia, oddzieli i
oderwa od przyjani czuo, od ludzkoci wspczucie, albo
od prawdziwej yczliwoci wsplne przeywanie radoci i
blu? Jeli za bdz ci, co odrzucaj mio wesp z szaem
miosnym, to nie maj racji ci, co gani kupiectwo z powodu
chciwoci na pienidze postpuj
54
Posejdon (por.Zagadnienia biesiadne, 730d).
55
Dionizos (por. O spoywaniu misa, 994 a).
56
Dosownie mieszajc", tj. przez domieszk wody do wina, a rozumu do
namitnoci.
57
Nieznany utwr (Turyn, PCF, fr. 28I).
oni prawie tak samo jak ci, ktrzy chc usun biegi, bo
mona si potkn, i rzuty, bo mona przerzuci poza met, a
do piewu cakiem nieprzychylnie s usposobieni, bo mona
zej z tonu. Tak jak w wiecie dwikw muzyka stwarza
harmoni nie przez usunicie niskich i wysokich tonw, a
medycyna daje zdrowie ciaom nie przez zniszczenie ciepa i
zimna, tylko przez waciw proporcj iloci tak powstaje
w duszy cnota moralna, kiedy pod wpywem rozumu
uczuciowe poruszenia i waciwoci nabieraj umiarkowania i
agodnoci. Bo nie rado ani smutek, ani lk duszy, tylko
nadmierna bole, nadmierne uniesienie radoci i zbytni
popoch podobne s do chorobliwie nabrzmiaego i
gorczkujcego ciaa. I trafnie mwi Homer:
Ma dzielnego oblicze nie blednie, ni go ogarnia Zbytni
lk...
58

nie przekrela bowiem cakowicie bojani, tylko boja
nadmiern, aeby byo mstwo, a nie desperacja, miao, a
nie zuchwalstwo. Dlatego i w przyjemnociach trzeba
hamowa zbytnie podanie, i w odwecie zbytni nienawi
za; bo w ten sposb czowiek nie okae si nieczuy, tylko
powcigliwy, a sprawiedliwy nie bdzie srogi ani okrutny.
Gdyby za uczucia cakowicie usun, o ile to w ogle byoby
moliwe, u wielu ludzi rozum okazaby si zbyt opieszay i
gnuny, jak sternik, kiedy wiatr w aglach ustaje. Z pewnoci
i prawodawcy widzc to, wprowadzaj do ustrojw pastw
czynnik ambicji i wspzawodnictwa obywateli, a wobec
nieprzyjaciela usiuj za pomoc trb i fletw pobudza i
podsyca ich zapa i waleczno. Gdy nie tylko w poezji, jak
twierdzi Platon
59
,
58
Iliada, XIII, 284.
59
Fajdros, 245 A.
wieszcz natchniony i optany przez Muzy omiesza rymo-
twrc, ktry dokadnie, ale tylko rzemielniczo opanowa
kunszt poetycki, ale i w bitwie namitno i uniesienie jest
nieprzeparte i nie do pokonania. Wanie to u Homera
bogowie wlewaj w ludzi:
Rzekszy tak, natchn wielk odwag ludu pasterza
60

oraz:
Nie bez boga on tak szaleje...
61

w ten sposb dodajc rozumowi namitno jako podniet i
podkad.
Przecie mona stwierdzi, jak oni sami
62
czsto pobudzaj
modzie pochwa, a czsto rwnie karc upomnieniem.
Pierwsze sprawia przyjemno, drugie przykro, gdy
upomnienie i nagana powoduj skruch i wstyd, przy czym to
pierwsze jest poniekd rodzajem strapienia, drugie lku;
wszake tymi rodkami posuguj si oni dla osignicia
poprawy. Tote Diogenes, suchajc, jak chwalono Platona,
zauway: I c on tak wzniosego przedstawia on, ktry
tyle czasu filozofujc, nikomu nie sprawi przykroci?". Bo,
jak mwi Ksenokrates, nie tyle nauki uzna trzeba za
sposobnoci do filozofowania, tylko uczucia modych: wstyd,
podanie, skruch, przyjemno, przykro, ambicj. Jeli
rozum i prawo uchwyc je w sposb odpowiedni i zbawienny,
skutecznie nakieruj modego czowieka na waciw drog.
Tak wic bardzo trafnie okreli to w lakoski pedagog, e
nauczy chopca znajdowa przyjemno w tym, co dobre, a
brzydzi si tym, co wystpne a nie mona wskaza
wikszego ani pikniejszego celu dla wychowania wolnego
czowieka.
60
Iliada, XV, 262.
61
Iliada, V, I85, mowa o Diomedesie.
62
W dalszym cigu mowa o stoikach.
3. JAK MONA STWIERDZI
WASNY POSTP W CNOCIE
W zasadzie i to pismo ma obala stoick tez totalistyczn" e
mianowicie czowiek jest albo cakowicie mdrcem, a zatem istot
doskona, albo cakowicie gupcem, a zatem istot nie tylko niedoskona,
ale pogron we wszelkich moliwych wystpkach; a jeli dy do tego,
eby wyj z takiego stanu, to nie moe zdawa sobie sprawy, kiedy osiga
doskonao. e teza jest absurdalna, rozwodzi si nad tym Plutarch w
rozdziale 9 i 10 traktatu O pogldach zdrowego rozsdku przeciw stoikom
( ), ktrzy wprawdzie broni
si porwnaniem, e kto si znajduje na okie pod powierzchni wody,
topi si tak samo, jakby by pod ni na 50 sni, ale on im odpowiada, e
porwnanie jest le dobrane, bo trzeba czowieka, ktry dy do cnoty,
porwnywa do pyncego ku przystani, nie do toncego. Wobec niemal
zupenego braku danych chronologicznych co do pism Plutarcha, nie
moemy stwierdzi, ktry z tych dwch traktatw jest wczeniejszy: na
siebie wzajemnie si nie powouj.
W naszej diatrybie moment argumentacji nie jest jednak
pierwszoplanowy, cho od niego, nawet dosy ex abrupto, si zaczyna: tak
jak w muzyce czy w gramatyce nie sposb nie zauway, e si robi
postpy, tak samo musi by i z cnot to jest oczywiste i tylko ci, ktrzy
fakty przystosowuj do teorii, zamiast teori budowa na faktach, mog
co przeciwnego twierdzi.
Wyszedszy z tego zaoenia, Plutarch waciwie nie zajmuje si ju
dalej stoikami, przygodnie ich tylko wspominajc, a diatryba jego staje si
protreptykiem" zacht do pracy nad sob, bo unaocznia wanie,
jakimi rodkami mona osign postp moralny i zdawa sobie ze
spraw, skadajc, wedug Hezjoda, drobin do
drobiny". A zatem i cigo w zajmowaniu si filozofi, ale take i
wznowiony zapa po jakim chwilowym upadku, wiadcz o postpie, a
zwaszcza bl przy oddaleniu si od niej (pamita naley, e
cnota i mdro s tutaj synonimami, a to przecie
mio mdroci"). Nie naley zraa si trudnym pocztkiem, gdy
rycho droga stanie si atwiejsza. Jeeli kto potrafi oprze si namowom
wiatowych przyjaci odcigajcych od praktykowania cnoty i
wykpiwajcych ascez, to ju niezawodny znak powanego postpu
Plutarch bowiem, jak to i gdzie indziej widzimy (zob. np. Dialog o miloci
erotycznej, rozdz. 2), jako dobry psycholog wie, jak silnie dziaa na
czowieka mieszno lub jej pozr. Ale w studium filozofii wybiera
trzeba zagadnienia wane i istotne, a nie ugania si za wiadomociami
sucymi jedynie do popisu. Wystrzega si te naley erystyki, prnej
dysputy dla zaspokojenia ambicji i dowiedzenia wasnej racji; przeciwnie,
trzyma si prawdy nie troszczc si o poklask ani te nie dajc si zbi z
tropu przez niemiao i obaw krytyki.
Ale to wszystko dotyczy jeszcze tylko samych zasad. A teraz kolej na
czyny: czytamy tu u Plutarcha wezwania, jake zasadniczo rnice si od
etyki bohaterw Homera czy Pindara, dla k rych ideaem bya
" cnota poczona z rozgosem: on zaleca,
skromno, milczenie o swoich zdobyczach moralnych, dobrodziejstwach,
nawet o wiczeniach ascetycznych, zwalczanie mioci wasnej, a
wyrozumiao wobec blinich.
Wiemy, jakim paradoksem byo dla wspczesnych twierdzenie
Sokratesa, e dla czowieka wystpnego lepiej jest ponie kar ni
pozosta bezkarnym; Plutarch idzie jeszcze dalej i zaleca swemu adeptowi
cnoty, eby nawet nie czeka na krytyk, tylko sam poszuka kogo
mdrego a yczliwego, eby si przed nim wyspowiada" i okaza wol
poprawy. A nawet cytuje Biona, ktry nakazywa sucha obelg w takim
duchu, jakby to byy komplementy, i dopiero w tym widzia prawdziwy
postp moralny.
Za antycypacj teorii freudowskich uzna by mona pogld wzity
zreszt z samego Zenona, zaoyciela Stoi e i sny wiadcz o postpie
moralnym, mianowicie jeli nie popenia s' w nich nic zdronego, czego
by si czowiek wstydzi na jawie, ani nie odczuwa jakich gwatownych
uczu lub dz, tylko spokj i pogod.
Konieczny jest te rachunek sumienia", tj. samoanaliza swoich uczu i
dziaania, obserwacja, czy i w jakim kierunku nastpuj
zmiany. Przede wszystkim za, czy nasze postpki id za przekonaniami,
bo dopiero to wiadczy o szerokoci przekona. A probierzem
najpewniejszym bdzie tu denie do naladowania cudzych cnt, zachwyt
dla wielkich ludzi, mio do swych mistrzw, ch zblienia si z nimi,
zaspokojenia ich wymaga.
Na koniec ostrzega Plutarch przed brakiem czujnoci na drobne
odstpstwa od zasad moralnych. Kto surowy jest dla siebie nawet w
drobiazgach i niczego sobie lekce nie way, ten zaoy ju fundamenty"
przybytku, gdzie krluje czysty logos. Ten akcent entuzjazmu koczy
diatryb.
Adresatem pisma jest Quintus Sosius Senecio, dostojny Rzymianin,
przyjaciel cesarza Trajana, kilkakrotny konsul. Musia on by szczeglnie
blisko zaprzyjaniony z Plutarchem, gdy powica mu on ni mniej ni
wicej, tylko cay zbir ywotw rwnolegych oraz dziewi ksig liczce
Zagadnienia biesiadne, w ktrych te sam Senecio kilkakrotnie wystpuje,
zabierajc gos w dialogach na rne tematy.
1. Jakie rozumowanie, Sosjuszu Senecjonie, mogoby
wytworzy w czowieku wiadomo, e staje si coraz
lepszy, coraz cnotliwszy, jeli postpy w cnocie nie powoduj
adnego zmniejszenia si nierozumu, a zo, opanowujc te
wysiki, rwnoway je i jak
Ciarek oowiany ciga sieci w d?
1

Tak samo bowiem w muzyce czy w gramatyce nikt by nie
zdawa sobie sprawy, e robi postpy, gdyby uczc si nie
zmniejsza swojej niewiedzy w tej dziedzinie, tylko jego
nieumiejtno pozostawaaby stale na tym samym poziomie.
Rwnie jeeli by leczenie choremu czowiekowi nie
przynosio ulgi i wytchnienia przez to, e choroba jako
ustpuje i sabnie, nie daoby mu adnego poczucia zmiany na
lepsze, zanim by nie nastpi wrcz odwrotny
1
Sofokles, nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 756).
stan, tj. cakowite wyzdrowienie organizmu. Tak samo i w
tych sprawach nie ma postpu, jeli dcy do nich, przez
zmniejszenie si ciaru jakby na szali wagi nie unios si w
przeciwn stron i nie odczuj tej zmiany. Ot w filozofii nie
sposb stwierdzi postpu ani adnej wiadomoci postpu, o
ile dusza cakiem nie pozbywa si tpoty i nie oczyszcza si z
niej, a zanim nie osignie absolutnego i doskonaego dobra,
pogrona jest w absolutnym zu. Jako e mdrzec w jednej
chwili przechodzi z kracowej niegodziwoci do stanu
cnotliwoci najdoskonalszej i od caego za, ktrego ani
czstki nie potrafi si pozby przez dugi czas, teraz nagle
uwalnia si cakowicie.
Wszelako z pewnoci wiesz, e ci, ktrzy tak mwi
2
,
sprawiaj sobie samym wiele kopotu i niemae maj
trudnoci z czowiekiem, ktry nie zdaje sobie sprawy, e oto
sta si mdrcem, tylko zupenie o tym nie wie i powtpiewa o
tym, e przez dugi czas pomau jedne waciwoci tracc,
innych nabywajc, mgby nie zauway powolutku
postpujcego przyrostu cnoty, i e ju krok za krokiem j
posiad. Gdyby za istniaa taka szybko i rozmiary
przemiany, e kto najgorszy rano, ju wieczorem staby si
kim najlepszym, albo gdyby zmiana ta przydarzya si w taki
sposb, e czowiek ograniczony, zasnwszy, obudziby si
jako mdrzec, i wygnawszy z duszy wczorajsz tpot i fasz,
zawoaby:
Kamliwe sny, nicoci wycie! idcie precz!
3

kt by wwczas nie spostrzeg zaszej w sobie tak
wielkiej przemiany i mdroci, co tak raptownie zabysa?
2
Tj. stoicy, ktrych Plutarch zwalcza, zwaszcza w traktacie O
niekonsekwencjach stoikw.
3
Eurypides, Ifigenia w Taurydzie, w. 569.
Mnie bo si wydaje, e atwiej by kto, tak jak Kajneus
4
stawszy si na skutek modlitwy mczyzn z kobiety, nie
odczu tego przeobraenia, anieli by kto, kto sta si
opanowany, rozumny i mny z tchrza, gupca i gwa-
townika, kto z bydlcego ycia zosta w mig przeniesiony do
boskiego mg tego nie zauway. 2. Jake susznie
powiedziano:
... do linii wic
Przystosuj kamie; nie za lini stosuj do
5
.
Ci za, ktrzy nie stosuj teorii do faktw, tylko nacigaj
fakty do swoich zaoe, mimo e te nie mog si z nimi
zgadza, napenili filozofi mnstwem trudnoci. Najwiksz
z nich jest ta, co wszystkich ludzi pospou wepchna w zo, z
wyjtkiem jedynego doskonaego, skutkiem czego postp, o
ktrym mowa, sta si raczej zagadk. Niewiele go bowiem
rni od najkompletniejszego nie-rozumu, a takich, co przez
postp uwolnili si od wszystkich zgoa namitnoci i wad,
stawia w rwnie niefortunnym pooeniu jak tych, co si nie
pozbyli adnej, i to z najgorszych. Przecz oni sami sobie,
stawiajc na rwni nieprawo Arystydesa i Falarisa
6
,
tchrzostwo Brasidasa i Dolona
7
i, na Zeusa, niewiedz
Meletosa
8
uwaajc za niernic si niczym od niewiedzy
Platona! A przecie w yciu realnym tamtych unikaj, jak
mog, jako odpy-
4
Wedug jednej z wersji mitu dziewczyna Kajnis uprosia Posej-dona, by
zamieni j w mczyzn, i zostaa Kajneusem.
5
Znane przysowie; cytat w tej formie nie wiadomo skd.
6
Aristejdes (540-468 p.n.e.), ateski m stanu, mia przydomek
Sprawiedliwy". Falaris, tyran sycylijski syncy z okruciestwa.
7
Brasidas, wybitny wdz spartaski w wojnie peloponeskiej. Dolon,
tchrzliwy zwiadowca trojaski w X pieni Iliady.
8
Meletos, jeden z oskarycieli Sokratesa.
chajcych, tym za, jako wysoko wartociowym, ufaj i na
nich polegaj.
3. My natomiast widzimy, e wszelki rodzaj za, zwaszcza
ten nieokrelony i nieuchwytny, dotyczcy duszy, posiada
rne stopnie nasilenia (tym samym odznacza si i postp w
duszy, kiedy rozum usuwa z nisj zepsucie jak mrok,
rozwietlajc j pomau i oczyszczajc). Widzc to, uwaamy,
e nie jest nierozsdkiem przyjmowa wiadomo
przemiany, przy takim wyanianiu si jakby z jakiej otchani,
ale e mona to rozway. Pierwszy punkt rozpatrz od razu.
Jeliby na podobiestwo eglarzy, ktrzy wypywajc na
pene morze obliczaj podr wedug czasu oraz mocy wiatru,
jak odlego w takim to a takim czasie i pchani przez tak to
a tak si mog pokona tak samo w filozofii kto, kto by
kroczy ustawicznie i wytrwale, bez czstych zatrzyma, a
potem nagych zryww i skokw, tylko jednolicie i regularnie
posuwajc si naprzd, bez potknicia si idc za refleksj,
miaby w sobie samym wiadectwo postpu moralnego. Sowa
bowiem:
... jeli by skada drobin cho do drobiny, Czsto
to czynic
9
,
odnosz si susznie nie tylko do pomnaania pienidzy, ale
do wszystkiego, a zwaszcza do rozwoju moralnego, gdy
rozum zyskuje pomoc staego i skutecznego nawyku.
Niestao za i tpota wiczcych si w filozofii powoduj
nie tylko zwok i przerwy w drodze postpu, ale i cofnicia
si, jako e zo zawsze atakuje takiego, co si opuszcza w
wysiku, i cignie go wstecz, w przeciwnym kierunku.
Astronomowie twierdz, e planety zatrzymuj si
9
Hezjod, Prace i Dnie, w. 361.
w momencie ustania ich ruchu postpowego, ale w filozofii
nie istnieje przerwa ani moment bezruchu w postpie, lecz
natura, nigdy nie wolna od pewnych ruchw, zawsze dy do
przechylenia si jak na szali wagi i albo przycigaj j lepsze
cele, albo daje si unosi tym gorszym w przeciwnym
kierunku. Jeli wic wedug wyroczni danej przez boga, eby
wojowa z Kirrejczykami we dnie i w nocy"
10
, zdajesz sobie
spraw, e i dniem, i noc walczysz ustawicznie ze zem i ani
nie zaniedbujesz czujnoci, ani nie przyjmujesz wysyanych
nieustannie przez zo pokus, rnych przyjemnoci, rozrywek,
prniactwa, jak heroldw dla zawarcia rozejmu wedle
wszelkiego prawdopodobiestwa z otuch i ochoczo bdziesz
si zabiera do tego, co ci jeszcze pozostaje.
4. Niemniej jednak, jeeliby nawet powstay przerwy w
studium filozofii, o ile pniejsze wysiki bd bardziej stae i
duej trwajce od wczeniejszych, to jest nie byle jakie
wiadectwo, e gnuno jest wypierana przez trud i
wiczenia. Przeciwny za stan rzeczy jest niedobry, tj. kiedy
po niedugim czasie zapa jakby przygasa i nastpuj liczne i
czste nawroty za. Mona to porwna z trzcin, ktra z
pocztku ronie bardzo szybko i rwnomiernie, tak e odcinki
odygi s dugie, bo mao napotykaj przeszkd i oporw, a
nastpnie, jakby z braku tchu, nie ma ona siy pi si wyej i
zatrzymuje si w coraz liczniejszych i gsto rozstawionych
kolankach, bo ywotno roliny sabnie od ciosw i
wstrzsw. Tak samo wielu z pocztku bierze wielki rozpd,
pograjc si w filozofii, ale z czasem, napotykajc
przeszkody i utrudnienia, a nie widzc adnej w sobie zmiany
na lepsze, w kocu ulega
10
Wyrocznia, ktr otrzymali w Delfach przedstawiciele amfik-tyonii,
mieszkacy Kirry bowiem nieustannie zagraali Delfom (Ajschines, mowa
Przeciw Ktesifontowi, 107).
znueniu i daje spokj! Jemu za skrzyda wyrosy"
11
, tj.
takiemu, ktry, wspierany pomoc, obala wszystkie wymwki
i preteksty, jakby motoch stojcy na przeszkodzie
rozmachowi i zapaowi w osigniciu celu. Tak jak objawem
rodzcego si zakochania nie jest rado z obecnoci piknej
osoby (gdy to rzecz powszechna), lecz zgryzota i bl przy
rozstaniu, podobnie filozofia pociga wielu i wydaje si, e
nawet z nie lada animuszem zabieraj si oni do nauki; atoli
kiedy brak czasu oraz inne sprawy ich odcign, cay w
zapa zanika, a oni si tym nie przejmuj.
Lecz kto mioci zranion w sercu swym
12
,
moe ci si wydawa umiarkowany i agodny we wsplnych
dyskusjach filozoficznych; lecz kiedy zostanie od nich
oderwany i ich pozbawiony, zobacz no, jak zaponie
wzburzeniem, jak bdzie niechtny wszelkim zajciom i
rozrywkom, a jak bez pamici zakochany rwa si bdzie
jedynie do filozofii. Nie naley bowiem napawa si sowami
mdroci tak jak wonnymi olejkami, kiedy si je ma pod rk,
a kiedy si oddalimy, nie dba o nie i nie trapi si. Jeli si
naprawd postpuje w cnocie, powinno si odczuwa co w
rodzaju godu i pragnienia, bez wzgldu na to, co nas odrywa
od tego denia: czy to maestwo, czy bogactwo, czy
przyja, czy wyprawa wojenna, jeli si akurat zdarzy. Im
wicej bowiem przyswoio si z filozofii, tym dotkliwiej
odczuwa si to, co jeszcze pozostao do przyswojenia.
5. Tym samym jest, albo czym bardzo zblionym, to
najdawniejsze okrelenie postpu u Hezjoda
13
, mianowicie,
11
Iliada, XIX, 386.
12
Nieznana tragedia Sofoklesa (Nauck, TGF, fr. 757).
13
Prace i Dnie, w. 289.
e droga do nie jest znw taka stroma ani niedostpna, tylko
wygodna, gadka i atwa do przebycia, jako e wygadza j
wiczenie, a owietla filozofia; tak powstaje jasno na
miejsce bezradnoci, wtpliwoci, alw, w ktre popadaj na
pocztku adepci filozofii, tak jak ci, co odbili od ldu, ktry
znaj, a nie widz jeszcze brzegw, ku ktrym egluj.
Porzuciwszy bowiem rzeczy oglnie znane i zwyczajne, zanim
poznaj i osign lepsze, bkaj si i nieraz zawracaj z drogi.
Tak wanie opowiadaj o Rzymianinie Sextiusie
14
, e
porzuci zaszczyty i wadz w Rzymie gwoli filozofii, ale e
by niecierpliwy i zabra si od razu do przemylenia rzeczy
trudnych, mao brakowao, a byby si rzuci z pitra. Podobne
rzeczy mwiono o Diogenesie z Synopy
15
, gdy dopiero co
powici si filozofii. Ateczycy wanie obchodzili
uroczysto, odbyway si publicznie biesiady, przedstawienia
teatralne, urzdzano zebrania towarzyskie i caonocne hulanki,
a Diogenes pooy si spa skulony w jakim kcie. Opady
go gwatownie myli trapice i odbierajce ducha, e oto, bez
adnej potrzeby wtrciwszy sam siebie w tryb ycia
dziwaczny i uciliwy, siedzi ogoocony ze wszelkiego dobra.
Wtedy jednak podobno wylaza skd mysz i zacza si
uwija okoo okruchw jego podpomyka, co mu natychmiast
dodao ducha, tak e sam siebie aja za tchrzostwo odezwa
si: C powiesz, Diogenesie? To stworzenie ucztuje na
twoich resztkach, a ty, szlachetny czowiecze, martwisz si i
aujesz samego siebie, e nie leysz pijany na wzorzystym i
mikkim wezgowiu?" Jeli wic takie chwile przygnbienia
zdarza si bd
14
Nie wiadomo, o jakiego Sextiusa chodzi. Plutarch mia przyjaciela
Sextiusa Sull, ale zazwyczaj nazywa go Sull.
15
Najsynniejsza posta szkoy cynikw, bohater wielu anegdot (413-
323p.n.e.).
niezbyt czsto, a przeciw nim zaraz wystpi wewntrzne
opory i przypywy otuchy, jak nawroty wojska po panice, i z
atwoci usun chwiejno i markotno w tym miao
mona upatrywa mocne ugruntowanie postpu w cnocie.
6. To, co odstrcza i odwraca od filozofii, pochodzi nie
tylko z wasnej saboci jej adeptw, ale take yczliwe rady
przyjaci, a rwnie drwice zarzuty i arty osb inaczej
mylcych zachwiewaj i osabiaj [przyjt postaw], a
bywao, e niektrych cakiem od filozofii odtrciy. Tote
niebahym wiadectwem postpu byoby zachowanie spokoju
wobec podobnych okolicznoci i brak wzburzenia czy
rozdranienia, kiedy kto wymienia tych czy tamtych
rwienikw, ktrym si powodzi na dworach krlewskich,
albo ktrzy wzili posag za on, albo ktrzy zdaj po urzd
na rynek czy do sdu jako adwokaci, otoczeni wielkim
tumem. Kto bowiem takimi rzeczami nie przejmuje si ani si
nie wzrusza, tego najwidoczniej pochwycia ju jak naley
filozofia. Nie potrafi przecie przesta zazdroci tego, co
podziwia og, nikt, w kim si nie zrodzi podziw dla cnoty.
Hardo przeciwstawia si ludziom niejeden potrafi w gniewie
albo w obdzie; ale zlekceway rzeczy, ktre w ludziach
budz podziw, nie sposb bez prawdziwej i ugruntowanej
mdroci. Dlatego ci, co j posiadaj, przeciwstawiajc te
rzeczy tamtym, chlubi si, tak jak Solon:
Ja bym jednake wrcz nie chcia zamieni si z kim,
W zamian za cnot bogactwo dostajc; gdy ona jest trwaa,
Pienidz za zmienna rzecz: ma go to tamten, to w
16
.
Diogenes swoje przenosiny do Aten z Koryntu i z powrotem
do Koryntu z Aten porwnywa z pobytem krla perskiego
16
Nieznana elegia (Bergk, PLG, II, fr. 15).
na wiosn w Suzach, zim w Babilonie, latem w Medii. I
Agesilaos
17
odezwa si o Wielkim Krlu: A czyme on ode
mnie wikszy, jeli nie jest sprawiedliwszy?" Arystoteles za,
piszc do Antypatra o Aleksandrze, wyrazi si, e nie tylko
on moe by dumny, bo nad wieloma panuje, ale kady ma do
tego prawo, jeli posiada waciwe pojcie o bogach. A znw
Zenon
18
widzc, e Teofrast
19
budzi podziw wielk liczb
uczniw, rzek: Jego chr liczniejszy, ale mj bardziej
zgrany."
7. Jeeli wic w ten sposb, przeciwstawiajc warto cnoty
zewntrznym korzyciom, pozbdziesz si zazdroci, zawici i
wszystkiego, co trapi i upokarza niejednego pocztkujcego w
filozofii, to i tym zdobdziesz sobie wyrany dowd postpu.
A niemaym dowodem jest rwnie zmiana postawy w
dyskusjach. Niemal wszyscy bowiem pocztkujcy w filozofii
d do takich problemw, ktre im przynosz rozgos: jedni
jak ptaki porywaj si ambitnym lotem wzwy ku blaskom,
zagadnie Natury; inni jak te szczenita powiada Platon
majc ochot ciga i targa"
20
, zwracaj si ku sporom o
zawie kwestie i sofizmatom; najliczniejsi, zabrawszy si do
dialektyki, przygotowuj si gorliwie do zawodu sofisty. A
niektrzy znw staraj si zbiera anegdoty i wiadomoci, ale
tak jak, wedug sw Anacharsisa
21
, Hellenowie, ktrzy
posuguj si pienidzmi wycznie w celu ich liczenia, bo i
oni wyliczaj i zapisuj zebrane wypowiedzi, ale adnej innej
korzyci z nich nie wycigaj. Zdarza si wanie to,
17
Krl spartaski, szczeglnie podziwiany przez Ksenofonta, ktry napisa
jego yciorys. Wielki Krl tytu krlw perskich.
18
Zob wyej, O cnocie moralnej, przypis 3.
19
Ucze Arystotelesa, wszechstronny uczony.
20
Pastwo, 539 B.
21
Jeden z Siedmiu mdrcw", z pochodzenia Scyta.
o czym czytamy u Antifanesa
22
, a co kto potem zastosowa
do bliskich znajomych Platona. Antifanes opowiada artem,
e w pewnym miecie wypowiedziane sowa natychmiast
zamarzay, a pniej, kiedy odtajay, ludzie syszeli latem to, o
czym rozmawiali zima. Ot tamten twierdzi, e to, co Platon
mwi modym, dochodzio do wiadomoci wikszoci
dopiero pno, kiedy ju byli starcami. I dzieje si to w
stosunku do caej filozofii, zanim nie ustali si zdrowy sd o
rzeczach i nie zacznie zgodnie z zasadami, ktre
wytwarzaj charakter i wielkoduszno szuka takich
wypowiedzi, ktrych lady, wedug Ezopa
23
, prowadz raczej
do wewntrz ni na zewntrz. Tak bowiem jak Sofokles,
artujc
24
z napuszonego stylu Ajschylosa, a ponadto z jego
chropawoci i sztucznoci, stwierdzi, e pniej po raz trzeci
zmienia on styl na najlepszy i najbardziej zwizany z
moralnoci tak i adepci filozofii, kiedy od popisowych i
sztucznych dysput przejd do zajmujcych si zagadnieniami
charakteru i przey uczuciowych, zaczynaj robi postpy
prawdziwe i pozbawione zarozumialstwa.
8. Zwr tedy uwag, i to nie tylko czytajc pisma
filozofw i suchajc ich dysput, czy nie zajmujesz si
bardziej sowami ni treci, i czy nie rzucasz si raczej na
problemy zawie i wyszukane, a nie na rzeczy istotne,
poyteczne, pomocne. Owszem, take w poematach i w
dzieach historycznych pilnuj si, czy nie uchodzi twej uwagi
adna we waciwy sposb wyraona wypowied mogca si
przyda ku poprawie charakteru albo umierzeniu
namitnoci. Bo jak Simonides mwi o pszczole
25
,
22
Jeden z komediopisarzy tzw. komedii redniej".
23
Bajka o lwie i lisie.
24
Tekst zepsuty; tumaczenie oparte na domylnym sensie.
25
Niezachowany utwr liryczny (Bergk, PLG, III, fr. 47).
e obcuje z kwiatami,
o powy troszczc si mid,
podczas gdy inni jedynie barw ich i woni si zadowalaj i
nic innego z nich nie maj, tak i poezj ludzie na og
zajmuj si tylko gwoli przyjemnoci i zabawy, a tymczasem
kogo, kto szuka w niej wartoci na serio i gromadzi je,
mona uzna za zdolnego do poznania tego, co jest pikne i
zgodne z natur, poniewa zy si z tym i to kocha. Bo o
takich, co zagbiaj si w Platonie i Ksenofoncie dla ich
stylu, nic z nich nie wychwytujc poza czystym attycyzmem,
na podobiestwo rosy lub kwietnego puchu c innego
by powiedzia, jak nie to, e zadowalaj si pontnym
zapachem lekarstwa, a nie pragn ani nawet nie rozeznaj
jego waciwoci umierzajcej bl i oczyszczajcej ? Ci
natomiast, ktrzy coraz to robi postpy w moralnoci, mog
cign korzy nie tylko z samych sw, ale i z tego
wszystkiego, co widz, i z rnych spraw, gromadzc
poyteczne dowiadczenia, jak mwi o Ajschy-losie i jemu
podobnych. Ajschylos mianowicie, przygldajc si walce
piciarzy na igrzyskach istmijskich, kiedy jeden z
zawodnikw otrzyma cios, a caa widownia podniosa
krzyk, trci Jona z Chios, mwic: Widzisz, co to jest
wiczenie: uderzony zachowuje milczenie, a tylko widzowie
krzycz". Brasidas
26
za, zapawszy mysz w koszyku
suszonych fig i ukszony przez ni, zawoa: O He-raklesie,
jak to nie ma tak maego i sabego stworzenia, eby nie
mogo ocali swego ycia, jeli ma odwag si broni!" A
Diogenes
27
, ujrzawszy kogo, kto pi ze zoonych rk,
wyrzuci ze swej torby kubek. Tak to uwaga
26
Zob. wyej, przyp. 7.
27
Zob. wyej, przyp. 15.
i wytone wiczenie czyni ludzi czujnymi i chtnie
przyjmujcymi wszystko, co prowadzi do cnoty, skd-kolwiek
by przyszo. Najbardziej za wtedy, gdy cz praktyk z
teori, a nie tylko, wedug sw Tucydydesa
28
: odbywajc
manewry ju w obliczu niebezpieczestwa"; take wrd
przyjemnoci i sporw, w procesach i obronach sdowych, w
sprawowaniu urzdw jakby samym sobie demonstrujc
swoje przekonania, a raczej zdobywajc przekonania przez ich
praktykowanie. Tymczasem tych, co si dopiero ucz i
wysilaj, szukajc, co by mogli z filozofii wytoczy od razu
na widok publiczny czy to na rynku, czy w kompanii
modych ludzi, czy na uczcie krlewskiej nie bardziej
uwaa naley za filozofw, ni sprzedawcw lekw za
lekarzy. Raczej taki sofista cakiem nie rni si od owego
ptaka u Homera, ktry, co tylko zapie, przynosi w dziobie
uczniom jak nielotnym piskltom",
samemu za marnie si wiedzie
29
,
jako e nic z tego nie idzie na jego wasny poytek, niczego,
co gdzie pochwyci, nie przetrawia w sobie.
9. Std koniecznie trzeba zwaa, czy posugujemy si
dysput z poytkiem dla nas samych, a w stosunku do blinich
nie dla prnej sawy ani z ambicji, tylko raczej chcc co
posysze i czego [kogo] nauczy. Zwaszcza za, czymy
zaniechali ktliwoci i zaczepnoci w dociekaniach, czy
przestalimy posugiwa si argumenlami, jakby nakadajc
rzemienie lub rkawice piciarskie przeciwko sobie
nawzajem, bardziej cieszc si z monoci zadania ciosu i
obalenia, anieli z nauczenia si czego
28
I, 18.
29
Iliada, IX, 324.
lub pouczenia kogo. Bo pobaliwo i agodno w tych
rzeczach oraz umiejtno starcia si w dyskusji bez
wzburzenia i rozstania si po niej bez gniewu, kiedy si nie
udowadniao bdu tylko po to, by poniy przeciwnika, ani
nie zocio si, jeli przeciwnik udowodni bd to
wszystko cechuje czowieka robicego niewtpliwe postpy.
Pokaza to Aristippos, zapdzony w kozi rg przez czowieka
bardzo pewnego siebie, ale przede wszystkim nierozumnego i
niezrwnowaonego. Zobaczywszy bowiem, jak si raduje i
pyszni, rzek: A wszelako ja, pokonany, przyjemniejszy bd
mia sen ni ty, zwycizca w dyskusji". Take i przy
przemawianiu mona samego siebie wyprbowa: czy przed
niespodziewanie licznym audytorium wycofamy si przez
tchrzostwo, albo wanie stracimy pewno siebie dyskutujc
wobec zbyt maej liczby suchaczy; czy gdy wypadnie
mwi do ludu lub do jakiej wadzy z braku czasu na
waciwe opracowanie stylu nie stracimy okazji, tak jak to
mwi np. o Demo-stenesie lub Alkibiadesie. Ten ostatni
bowiem, niezwykle bystry w uchwytywaniu samej rzeczy, nie
ufa sobie co do formy i przez to sam siebie upoledzi w
rnych sprawach, bo czsto w trakcie przemwienia,
szukajc w napiciu jakiego rzeczownika czy czasownika,
ktry mu akurat umkn z pamici, chybia celu. A Homer nie
przej si tym, e pierwszy wiersz utworzy niezgodnie z
metrum
30
, tak by pewien swej umiejtnoci co do reszty
utworu. Czy nie suszne jest, by w zawodach o cnot i
doskonao dba raczej o waciwy moment i sam spraw, a
jak najmniej przejmowa si nagan czy oklaskiem
dotyczcymi stylu?
30
Iliada, I, I, gdzie w wyrazie konieczna jest tzw. synizesa,
inaczej jest za duo o jedn zgosk.
10. Nie tylko na sowa, ale i na czyny zwaa kady
powinien, czy przewaa w nich to, co poyteczne, nad tym, co
popisowe, i czy wicej w nich tego, co na pokaz, czy te
denia do prawdy. Jeli bowiem prawdziwa mio do
chopca lub kobiety nie szuka wiadkw, tylko nasyca si
rozkosz, nawet jeli jedynie w ukryciu moe sw tsknot
zaspokoi, jeszcze waciwsze jest, by mionik pikna i
mdroci, czynami jednoczc si i obcujc z cnot, w swej
dumie zachowywa milczenie, obchodzc si cakiem bez
chwalcw i suchaczy. Tak jak w, co to wezwa w domu
suc i zawoa na cay gos: Patrzaj, Dionizjo, ju
przestaem by zarozumiay!", tak samo kto, kto postpi
adnie i kulturalnie, a potem obnosi wszdzie ten swj
postpek i rozpowiada o nim, niewtpliwie spoglda jeszcze
poza siebie i rozgos go pociga. Taki jeszcze nie przypatrzy
si naprawd cnocie na jawie, tylko we nie bka si wrd
zwidw jej i cieniw, wystawiajc na widok to, czego
dokona, jak malowido. Doskonalcy si powinien wic nie
tylko, wspomgszy przyjaciela albo wywiadczywszy
dobrodziejstwo znajomemu, nie wyjawia tego innym, ale
take gosujc sprawiedliwie wrd niesprawiedliwej
wikszoci, lub oparszy si nieuczciwym propozycjom
bogacza czy wysokiego urzdnika i wzgardziwszy apwk,
albo, na Zeusa, odmwiwszy sobie napoju przez ca noc,
mimo pragnienia, czy wreszcie zwalczywszy, jak Agesilaos
31
,
dz pocaowania piknej dziewczyny czy chopca winien
zachowa to przy sobie i zamilcze. Taki czowiek, czujc
szacunek dla samego siebie, nie gardzc nikim, tylko peen
satysfakcji i radoci, e jest jednoczenie godnym wiadkiem i
widzem piknych czynw wykazuje, e pierwiastek
31
Ksenofont, Agesilaos, 5, 4.
rozumu ju si w nim zakorzeni i rozrasta si, i e wedug
sw Demokryta
32
, nawyka do czerpania przyjemnoci z
wasnego wntrza". Rolnicy wszake chtniej widz kosy
zgite i chylce si ku ziemi, jako e te lekkie i wznoszce si
ku grze uwaaj za chepliwe i puste. Tak i wrd modych
ludzi chccych powici si filozofii: ci o pustych gowach i
nie posiadajcy w sobie powagi maj za to but, a ich
postawa, chd i wyraz twarzy pene s wyniosoci i wzgardy
nie szczdzcej nikogo; gdy jednak zaczynaj si gowy ich
napenia i zbiera owoce nauki, pozbawiaj si owej
nadtoci i powierzchownoci. Kiedy puste naczynia
napeniamy pynem, uchodzi z ich wntrza powietrze przeze
wypierane; tak i ludzie, kiedy si napeniaj prawdziwymi
dobrami, ustpuje w nich prno, mio wasna sabnie,
skutkiem czego przestaj pyszni si filozoficzn brod i
paszczem
33
, wiczenie stosuj do wasnej duszy, ostr i
dotkliw krytyk przede wszyskim do siebie samych, a do
blinich agodniej si odnosz. Nazwy filozofii i opinii
filozofujcych nie tylko sobie nie przypisuj i nie
przywaszczaj, jak przedtem, ale nawet powitany przez kogo
tym mianem modzieniec o wrodzonej szlachetnoci
zarumieni si i powie:
Bogiem bynajmniej nie jestem; nie rwnaj mnie
z niemiertelnymi
34
.
Bo jak powiada Ajschylos:
Kobiet mod zdradza jej poncy wzrok, Jeeli
da jej zazna ju rozkoszy m
35
,
ale modziecowi, ktry zakosztowa prawdziwego dosko-
32
Diels, Vorsokr., II, fr. 88.
33
Klasyczne cechy zewntrzne filozofw, zwaszcza cynikw.
34
Odyseja, XVI, 187.
35
Niezachowana tragedia uczniczki (Nauck, TGF, fr. 243).
nalenia si w filozofii, towarzysz te wiersze Safony:
Jzyk mj si amie i nagle jakby Iskry
drobne po caym ciele biegn
36
,
ale oko ma spokojne i pogodne, i miaby ochot posucha,
co te on mwi. Tak jak wtajemniczani w misteria
pocztkowo w zamieszaniu i haasie tocz si i pchaj
nawzajem, kiedy za zaczn si ju wite obrzdy i
widowiska, patrz i suchaj z lkiem i w milczeniu, tak i z
filozofi: najpierw u jej podwoi ujrzysz zamieszanie, zgiek,
but, bo s tacy, co pchaj si do powaania i znaczenia
gwatem i po chamsku; ale kto ju wejdzie do wewntrz,
zobaczywszy wielk wiato i jakby boski przybytek
otwarty, zmienia postaw, zachowuje milczenie, przejty
czci i lkiem, poda statecznie i pokornie za rozumem
37
jak
za bstwem. Do takich chyba najlepiej mona zastosowa
artobliwe powiedzenie Menedema
38
, e ci liczni napywajcy
do Aten na studia, najpierw s mdrcami, nastpnie staj si
mionikami mdroci
39
, potem retorami, a po pewnym czasie
zwykymi ludmi, bo im wicej nabieraj rozumu, tym
bardziej pozbywaj si pychy i mioci wasnej.
II. Kiedy kto potrzebuje leczenia, to jeli go boli zb lub
palec, z miejsca idzie do lekarza; jeli ma gorczk, wzywa go
do domu i prosi o pomoc; ale kto popadnie w melancholi,
zapalenie mzgu lub obd, niekiedy nawet odwiedzin lekarza
nie moe znie i albo go wypdza, albo sam ucieka, pod
wpywem cikiej choroby nie zdajc
36
Tekst fragmentu (Bergk, PLG, III, fr. 2) uzupeniony i poprawiony na
podstawie innych wiadectw.
37
Platon, Prawa, 716 A.
38
Zob. wyej, O cnocie moralnej, przyp. I.
39
W oryginale gra sw: .
sobie nawet sprawy z tego, e wanie jest chory. Podobnie i
ludzie bdzcy: niepoprawni s ci, ktrzy do upominajcych
ich i krytykujcych odnosz si wrogo i ze zoci, majc im
to za ze; mniej ciki jest stan tych, ktrzy cierpliwie
przyjmuj zarzuty. Jeli za kto zawini, przyzna si do tego
ganicym, powiedzie, na czym wypadek polega, odsoni
sw wystpno, a nie cieszy si, jeli ona ujdzie uwagi i nie
zostanie wykryta, tylko wanie wyzna j i odczuwa
potrzeb kogo, kto zajmie si ni i udzieli napomnienia
oto nie byle jakie znami postpu moralnego! Tak kiedy
Diogenes powiedzia, e kto potrzebuje poprawy, niech szuka
albo zacnego przyjaciela, albo zajadego wroga, aby czy to
przez krytyk, czy przez yczliw pomoc pozby si za.
Dopki za kto, pokazujc zabrudzenie czy plam na chitonie
lub dziurawy trzewik, wystawia na pokaz prn skromno, a
podkpiwajc ze swego maego wzrostu lub garbatych plecw
myli, e okazuje tym mia beztrosk, natomiast wewntrzn
brzydot duszy, wykroczenia yciowe przez maostkowo,
zmysowo, zoliwo, zawi, jak wrzody osania i ukrywa,
by ich nikt nie ujrza ani nie dotkn, w obawie nagany
dopty niewiele jeszcze postpi w cnocie, a waciwie wcale.
Przeciwnie, kto z tymi wadami walczy, a chce i potrafi przede
wszystkim, zawiniwszy, sam sobie robi wyrzuty i martwi
si, po drugie za, na czyje upomnienia odpowiedzie
ulegoci i chci poprawy po skarceniu taki zdaje si
rzeczywicie odrzuca zepsucie i brzydzi si nim. Naley
bowiem, naturalnie, unika i wstydzi si nawet pozorw
wystpnoci; ale kto bardziej boleje nad sam nieprawoci
ni nad niesaw z jej powodu, nie bdzie si obawia, e go
skrytykuj lub on sam siebie, byleby si przez to sta lepszy.
Dowcipnie odezwa si Diogenes do modzieca,
ktrego zobaczy wchodzcego do karczmy, a ktry ze wstydu
schowa si w niej: Im gbiej si schowasz, tym bardziej
bdziesz w karczmie!" I kady marny czowiek im bardziej
wypiera si swych wystpkw, tym bardziej w nie si pogra
i sam siebie w zo wpdza. Bez wtpienia, ubodzy udajcy
zamonych staj si jeszcze ubosi skutkiem swej
chepliwoci; ten za, kto si rzeczywicie doskonali, moe
bra przykad z Hippokratesa
40
, ktry napisa i wyzna, czego
nie wiedzia o szwach czaszki; ot taki czowiek bdzie
rozumowa, e straszna to rzecz, jeli Hippokrates przyzna si
do bdu po to, eby inni we nie popadli, a on pragnc
wybawienia z win nie odway si podda krytyce i przyzna
si do nierozumu i nieuctwa. Wszelako wypowiedzi Biona i
Pyrrona wiadcz nie tyle o postpie, ile o lepszym ju i
doskonalszym stanie umysu. Pierwszy z nich bowiem zaleca
swoim bliskim, eby stwierdzali u siebie postp dopiero
wtedy, kiedy sucha bd obelg, tak jakby do nich mwiono:
Gociu, nie zdajesz si mem ni lichym, ni mao rozumnym, Zdrowiem i
szczciem si raduj, pomylno niech bogi ci zel
43
.
A o Pyrronie opowiadaj, e na statku w czasie
niebezpiecznej burzy morskiej wskaza prositko, ktre z
zadowoleniem poywiao si rozsypanym jczmieniem, i
rzek do towarzyszy, e z rozumu i filozofii powinni czerpa
tak wanie niewzruszono, jeeli nie chc da si niepokoi
yciowymi zdarzeniami.
12. Rozwa take znaczenie tego, co twierdzi Zenon
42
,
mianowicie, e kady moe i ze swoich snw zorientowa si,
e czyni postpy, jeli widzi, e we nie nie lubuje si
40
Hippokrates (Kuhn, III, 561).
41
Odyseja, VI, 187 i XXIV, 402.
42
Zob. wyej, O cnocie moralnej, przyp. 3.
w niczym zdronym, nie uznaje ani nie czyni nic strasznego
ani potwornego, ale przeciwnie, jakby w przestworzach cichej
pogody wyobrania i uczucie rozjaniaj si pod wpywem
rozumu. Tak samo Platon, jak si zdaje, pierwszy sformuowa
i przedstawi, co czyni przez sen nie kierowana rozumem
wyobrania duszy o skonnociach z natury tyraskich: z
matk usiuje popeni kazirodztwo"
43
, rzuca si na rozliczne
przysmaki, popenia bezprawia, puszcza wodze wszystkim
dzom, ktre za dnia poskramia prawo za pomoc wstydu i
lku. Bydlta pocigowe, jeli s dobrze wytresowane, nie
prbuj zboczy z drogi, ale krocz rwno, jak przywyky, i
trzymaj si kierunku bezbdnie; tak te ten, u kogo czynnik
nierozumny jest ujarzmiony, trzymany w karbach i
zagodzony przez rozum, ani we nie, ani w chorobie nie
porwie si atwo dla jakiej chtki na samowol czy
bezprawie, tylko strzee nabytego przyzwyczajenia, pomny
na, bo ono daje si skutecznego przestrzegania zasad. Jeli
bowiem nawet ciao, poprzez wiczenie w cierpliwoci, jest w
stanie uczyni swe czonki ulegymi, np. oczy, by w alu
powstrzymay si od ez, serce, by nie omotao ze strachu,
czonki pciowe, by zachowyway spokj i nie podniecay si
w obecnoci piknych chopcw lub dziewczt jakeby
dusza pod wpywem wiczenia elementu uczuciowego nie
moga naleycie uksztatowa i niejako wygadzi tworw i
porusze wyobrani trapicej nas nawet we nie? Co takiego
opowiadaj o Stilponie
44
, ktremu przyni si Posejdon
gniewny na niego, e nie zoy mu w ofierze, podug
zwyczaju, wou. On si jednak bynajmniej nie przerazi, i
rzek: C to, Posejdonie?
43
Pastwo, 571 C.
44
Najwybitniejszy filozof szkoy megarejskiej (380-330 p.n.e.).
Przychodzisz jak dziecko dsajc si, e nie zacignem
dugu, by napeni cae miasto dymem ofiarnym, tylko
zoyem ci skromn ofiar z tego, co miaem w domu?" No, i
ni dalej, e Posejdon umiechn si, poda mu rk i
zapowiedzia, e przez wzgld na Stilpona zele
Megarejczykom obfity pow sardeli. Kto wic ma sny
pogodne, jasne i nie zasmucajce, a nie ni mu si nic
strasznego, odraajcego, zoliwego lub nierzetelnego, u tego,
jak mwi, jest to odzwierciedleniem jego doskonalenia si.
Za to gwatowne dze, wzburzenia, haniebne ucieczki,
dziecinne uniesienia radoci albo alu w snach rozpaczliwych
lub dziwacznych podobne s do kipieli morskich miotajcych
dusz nie majc w sobie wasnej siy wprowadzajcej ad,
tylko ksztatowanej jeszcze przez cudze mniemania i prawa; a
gdy od nich si oddali we nie, zaraz si rozprzga i poddaje
si dzom. Nad tym wic zastanw si i sam, czy to oznaka
postpu, czy te ju takiego stanu umysu, ktry si mocno
utrwali na rozumnych podstawach i nie podlega wstrzsom.
13. Poniewa cakowita niewzruszono jest rzecz wielk i
bosk, postp za, jak mwi, podobny jest zagodzeniu i
umiarkowaniu namitnoci, powinnimy obserwowa je same
i zestawiajc je jedne z drugimi osdza, czy nastpiy
rnice. A wic co do nich samych: czy nasze dze, lki i
gniewy zagodniay przez dziaanie rozumu, czym prdzej
usuwajcego to, co je jtrzy i zaognia. A co do zestawienia, to:
czy raczej odczuwamy wstyd ni lk, zapa do
wspzawodnictwa ni zawi, pragnienie dobrej sawy ni
pienidzy; ogem, czy raczej przesadzamy w tonacji
doryckiej, czy te w lidyjskiej
45
, jak muzycy,
45
Tonacja dorycka uchodzia za msk i surow, lidyjska za uczuciow
i mikk.
tj. czymy surowsi w trybie ycia, czy miksi, powolniejsi w
dziaaniu, czy popdliwsi, skonniejsi do zbytniego
podziwiania ludzi i sw, czy raczej lekce ich sobie wacy.
Kiedy choroba zwraca si do mniej wanych dla ycia czci
organizmu, pozwala to dobrze wry; tak samo wady
doskonalcych si, jak naleao przypuszcza, przybieraj
posta agodniejsz i stopniowo zanikaj. Kiedy Frynis
46

doda do siedmiostrunnej liry jeszcze dwie struny, eforowie
zapytali, czy woli, eby mu odcito dwie dolne, czy dwie
grne; nasza natomiast natura wymaga najwidoczniej
obciosywania i z gry i z dou, jeli mamy zachowa t
rodkow miar. Postp wanie usuwa przede wszystkim
nadmiar, a take ostro naszych afektw.
Szalestwo zwaszcza w nich gwatowno jawi sw
47
,
wedug Sofoklesa.
14. Jak ju byo powiedziane, oznak doskonalenia si jest
stosowanie swych przekona w postpowaniu i nie
pozostawianie sw sowami, tylko przemiana ich w czyny.
Pierwszym za tego objawem jest zapa do czynienia tego, co
pochwalamy, ochota do tego, co podziwiamy, a niech do
popeniania, czy choby cierpienia tego, co ganimy. Wszyscy
bowiem Ateczycy, oczywicie, chwalili miao i mstwo
Miltiadesa, a tylko po Temistoklesie, ktry wyrazi si, e nie
daje mu spa trofeum Miltiadesa
48
, od razu wida byo, e nie
koczy si u niego na pochwaach i podziwie, lecz e chce go
naladowa i z nim wsp-
46
Znany muzyk, dziaajcy w Sparcie w V w. p.n.e. Spotykamy si w
staroytnoci z przekonaniem, e zmiany w muzyce maj znaczenie dla
ustroju pastwa.
47
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 758).
48
Zob. ywot Temistoklesa, 3.
zawodniczy. Trzeba sobie zdawa spraw, e niewiele si
postpuje, dopki nasz podziw dla cudzych osigni
pozostawia nas w bezczynnoci i nie porusza naszego wntrza
ku naladowaniu. Bo i mio zmysowa niewiele ma w sobie
mocy, jeli jest zupenie pozbawiona uczucia zazdroci, i
zachwyt dla cnoty nie jest pomienny i skuteczny, jeli nas nie
ga i nie pobudza, i nie rodzi w nas zamiast zawici
chci wspzawodniczenia w rzeczach szlachetnych, ktra
domaga si zaspokojenia. Gdy, jak powiedzia Alkibiades
49
,
nie tylko pod wpywem sw filozofa serce powinno si
wzrusza i zy winny pyn, lecz ten, kto si doskonali
naprawd, porwnujc swoje postpki i swoje czyny z
czynami ma dzielnego i doskonaego i trapiony
jednoczenie wiadomoci wasnych brakw, a z drugiej
strony peen radosnej nadziei, podania i ustawicznej
gorliwoci, jest gotw, wedug sw Semonidesa:
Jak rebi odstawione tu za klacz biec
50
,
niemal pragnc zr si z tym doskonaym. Bo te to jest
waciwoci prawdziwego postpu upodobanie i sympatia
do osobowoci tych, ktrych czyny nas porywaj, oraz ch
upodobnienia si do nich, ktr przejawiajc wiadczymy im
yczliwo i pen uznania cze. W kim za budzi si ch
rywalizacji poczona z zawici w stosunku do lepszych od
siebie, ten niech wie, e jtrzy go zazdro o czyj aw lub
potg, bynajmniej za nie ma cnoty we czci i nie wielbi jej.
15. Gdy tak wic zaczniemy miowa ludzi szlachetnych,
e nie tylko, idc za Platonem
51
, bdziemy uwaali za
49
Zob. Platon, Uczta, 215 E.
50
Zob. wyej, O cnocie moralnej, przyp. 33.
51
Prawa, 711 E.
szczliwego czowieka cnotliwego, lecz za szczliwego
tego, kto sucha sw z ust cnotliwych", a bdziemy podziwia
i lub' nawet jego powierzchowno i chd, i spojrzenie, i
umiech, w gotowoci zespolenia si z nim i zczenia
wtedy mamy prawo uwaa, emy postpili w cnocie
naprawd. A jeszcze bardziej, jeli podziwiamy szlachetnych
ludzi nie tylko, kiedy im si powodzi, ale jak zakochani,
ktrym mie jest seplenienie albo blada cera ich urodziwych
ulubiecw, albo jak Araspes, ktrego zachwycia Panteja
52
,
pomimo ez, alu, zaniedbania i desperacji, tak i my nie
trwmy si na myl o wygnaniu Arystydesa, uwizieniu
Anaksagorasa, ubstwie Sokratesa lub skazaniu Fokiona, ale
w przekonaniu, e i tak cnota jest godna ukochania,
podajmy ku niej, w kadej okolicznoci powtarzajc wiersz
Eurypidesa:
Och, jak szlachetnym chwa niesie kada rzecz!
53

Bo kto by poczu taki entuzjazm, e nie trapi si tym, co
wydaje si straszne, tylko podziwia to i on si ubiega, tego ju
nikt od cnoty przecie nie odcignie. Tacy jak on, majc
czego dokona albo obj wadz, albo przyjmujc jakie
zrzdzenie losu, zwykli stawia sobie przed oczyma
wybitnych ludzi wspczesnych lub dawniejszych
54
i
zastanawia si Go by w tych okolicznociach zrobi Platon ?
Co by powiedzia Epaminondas ? Jak by si zachowa Likurg
czy Agesilaos?" tak jak przed zwierciadem upikszaj si
oni poprawiajc czy to hamujc jakie niewaciwe odezwanie
si, czy opierajc si jakiemu afektowi. Ci, co si nauczyli na
pami imion Daktylw
52
Ksenofont, Wychowanie Cyrusa (Cyropedia ), V, I n.,
VI I, 31.
53
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 961).
54
Myl t mia wedug Seneki (Listy moralne do Lucyliusza, I, n, 8)
wypowiedzie Epikur.
Idejskich
55
, posuguj si nimi, gdy co zagraa, jak
talizmanem, po kolei dokadnie je powtarzajc. Ot myl o
szlachetnych mach i pami o nich zaraz nawiedza
doskonalcych si i przejmuje ich, i tak we wszelkich
tarapatach i trudnociach chroni od upadku i utrzymuje na
prostej drodze. Niech wic i to bdzie dla ciebie wiadectwem
nabywania cnoty.
16. Ponadto, kiedy czowiek, w razie nagego pojawienia
si osoby wybitnej i wielkich cnt, ju nie popada w zbytnie
zmieszanie, nie czerwieni si, nie ukrywa ani nie zmienia
niczego, co go dotyczy, tylko spotyka j bez niemiaoci
to utwierdza w pewnym stopniu sw pewno siebie. Podobno
Aleksander, widzc nadbiegajcego goca z uniesion na znak
wielkiej radoci rk, zapyta: I c takiego, mj kochany,
masz mi donie? Czy, e Homer zmartwychwsta?",
poniewa uwaa, e nic ju jego powodzeniu nie brakuje z
wyjtkiem sawy pomiertnej. Ale modemu czowiekowi
doskonalcemu si niczego si bardziej nie chce jak chlubi
si w stosunkach ze szlachetnymi i zacnymi ludmi,
pokazywa im swj dom, swj st, sw on, swe dzieci, sw
gorliwo, sw umiejtno w sowie lub pimie. Bl mu
sprawia wspomnienie o zmarym ojcu lub nauczycielu, ktry
go nie moe zobaczy w takiej sytuacji; o nic by tak nie prosi
bogw, jak eby ich wskrzesili i eby si oni mogli
przypatrzy jego yciu i postpkom. A odwrotnie, tacy, ktrzy
ulegli zepsuciu, zaniedbawszy wasn osobowo, nawet we
nie nie mog oglda swych bliskich spokojnie i bez lku.
17. A do tego, co powiedziaem, dodaj jeszcze, jeli
chcesz, niebah oznak: nie uwaa adnego swego
wykroczenia za drobne, tylko wystrzega si i zwaa
55
Bajeczne istoty, kowale, pokrewne Telchinom, zob. wyej, Czy cnota
jest czym ..., przyp. 2.
na wszystkie. Ludzie bowiem, ktrzy nie spodziewaj si
zosta bogaczami, nie dbaj o drobne wydatki, nie sdzc, e
jak si co maego dooy do maego, moe z tego powsta
co wielkiego. Tymczasem nadzieja, gdy si zblia do celu,
wraz z bogactwem pomnaa dz bogactwa. Podobnie i z
cnot: kto nie dopuszcza chtnie do siebie takich myli jak: I
c tam za rnica?" albo: No, dzi tak; kiedy indziej bdzie
lepiej!", tylko czujny jest w kadej rzeczy, gniewa si i nie
moe cierpie, gdy tchrzostwo podsuwa mu
usprawiedliwienie choby najdrobniejszych wykrocze
jasne jest wwczas, e ju dokona oczyszczenia swego
wntrza i nie pozwoli mu niczym si skala. Mniemanie za,
e nic nie moe przyczyni wielkiego wstydu i nic nie ma
wielkiego znaczenia, czyni ludzi niedbaymi i lekcewacymi
drobnostki. Oczywicie, gdy si buduje jakie tam ogrodzenie
z gzymsem, nie ma znaczenia, jak si wemie belk
pierwsz lepsz, czy byle kamie, czy pyt zwalon z grobu
tak to postpuj ludzie pospolici, spychajc wszelkie
czynnoci i dziaania byle jak na jedn kup. Natomiast
doskonalcy si, ktrym
zoty ju leg fundamentu zrb
56

ich ycia, jak by witego przybytku lub krlewskiego paacu,
ci nie przyjmuj na chybi trafi wszystkiego, co si zdarza,
tylko trzymajc si rozumu, jak pionu murarskiego,
przypasowuj kad rzecz do waciwego miejsca. O tym to
mwi, jak sdz, Poliklet, e najtrudniejszy jest ten moment
w pracy, gdy dochodzi do wyprbowania gliny paznokciem
57
.
56
Nieznany utwr Pindara (Turyn, PCF, fr. 231).
57
O synnym rzebiarzu Poliklecie z V w. mwi to samo Plutarch. Na
czym prba miaa polega, interpretowano bardzo rnie, por. Z.
Abramowiczwna, Komentarz krytyczny i egzegetyczny do Plutarcha
Quaestiones convivales, ks. I i II, Toru 1960, s. 159 n.
4. JAK MONA CHWALI SIEBIE SAMEGO NIE
BUDZC NIECHCI
Temat jest wzity z teorii retorycznej jest jednym z typowych
zagadnie, ktre wyksztacony mwca musia umie sobie postawi, jeli
nie chcia narazi si suchaczom. Nie wiemy, czy byy jakie specjalne
racje dedykowania pisma Herculanusowi, ktrym prawdopodobnie by C.
Julius Eurycles Herculanus L. Vibullius Pius, senator rzymski ze
znakomitego spartaskiego rodu, pierwsza osobisto w Grecji w czasach
trajanowsko-hadrianowskich.
Ale Plutarch nie ogranicza si do potraktowania tematu cile
taktycznie". Jest przede wszystkim moralist i rozpatruje ten temat z
punktu widzenia moralnego, tj. ma na myli samochwalstwo w ogle i te
wypadki, kiedy jest ono usprawiedliwione. Niby wszyscy je potpiaj, a w
rzeczy samej i wielcy poeci: Eurypides, Pindar, Timo-theos w najlepsze
gosz wasn chwalb. Oczywicie, Eurypides nie moe tego robi tak
bezporednio jak lirycy, i waciwie mg Plutarch dobra jaskrawsze
przykady, chociaby nielubianego przez siebie Arystofanesa, ktry w
swych parabazach tyle mwi o sobie. Trzy s, mwi Plutarch, powody, dla
ktrych jest to rzecz nagann: po pierwsze, skromno wymaga, eby
wstydzi si nawet w obliczu cudzych pochwa; po drugie, nie wypada
bra samemu tego, co powinno si dosta od innych; po trzecie, narzuca
si suchaczom niepochlebn rol. Ale nawizania do diatryby traktujcej o
postpach w cnocie (zob. str. 4167), gdzie sprawa jest potraktowana
gbiej, nie mamy.
Po wstpie oglnym, potpiajcym prno i zarozumialstwo, autor
stwierdza, e s jednak wypadki, kiedy chwalenie si jest rzecz
dopuszczaln ale chodzi tu o mwc, o ma stanu. A wic jest on
usprawiedliwiony, kiedy podkrela wasne zasugi bo musi si
broni; kiedy pada ofiar niesprawiedliwoci; kiedy potrafi wykaza, e
postpienie przeciwne byoby wanie haniebne; kiedy poczy wasn
chwalb z pochwa audytorium; kiedy wychwala inne osoby za takie
same zasugi; kiedy sukces przypisze czciowo losowi lub bstwu; kiedy
doczy do tego pewn samokrytyk lub uwydatni wielkie trudy i mozoy,
ktrych dowiadczy, zanim osign cel.
Dotychczas jednake, tj. do rozdz. 14, byy to wanie raczej posunicia
taktyczne, poparte przykadami z ycia przede wszystkim politykw. A
teraz kae Plutarch adresatowi zastanowi si nad tym, jaki poytek
moralny dla innych mona wycign z wasnej chwalby: obudzi w
suchaczach ambicj i ch wspzawodnictwa, zapa do cnoty i czynu,
bojaliwym doda ducha, a przeciwnie, przytrze rogw zuchwaym i
chepliwym. Przeciwstawianie wasnych zasug cudzym jest wprawdzie
rzecz, ze wszech miar nagann, ale moe by zbawienn, jeli to cudze
rzekome zasugi byy w rzeczywistoci wystpkami, bo wszystko jest
dobre, co prowadzi do zwalczania za.
Wreszcie nastpuje analiza bodcw dla samochwalstwa, czyli przede
wszystkim mioci wasnej, szukajcej okazji do przejawienia si za
wszelk cen. Trafne s spostrzeenia, e na takie pokusy najbardziej
naraone s niektre kategorie osb: dworacy, wojskowi, starcy
wspominajcy wasne ongi osignicia. Tu ostrzega Plutarch, jako przed
czym szczeglnie godnym potpienia, przed krytykowaniem innych i
porwnywaniem ich ze sob samym. Wreszcie ukazuje, jak atwo
omieszy si przechwakami, czyli osign odwrotny skutek ni ten, o
jaki chodzio.
Przyzna trzeba, e Plutarch sam, o ile moemy sdzi, postpowa
zgodnie z wasnymi zasadami i nie ulega pokusie , czyli
mwienia o sobie samym. Niekiedy przychodzi nam mocno tego aowa,
jako e zawsze jestemy godni informacji, a nieustannie natrafiamy na
tyle znakw zapytania.
1. Mwi do innych o sobie samym, jako o kim
wartociowym i majcym due znaczenie, Herkulanie, w
teorii uchodzi za race, atoli w praktyce mao kto, nawet ci,
ktrzy to gani, potrafi unikn tej niemiej przywary. W
kadym razie Eurypides, ktry powiedzia:
A gdyby za swe sowa czowiek paci mia, To nikt
by chwali siebie nie prbowa wszak. Lecz gdy z
powietrza gadanin moe bra Za darmo, kady
sobie uywa; czy e, Czy prawd mwi straty nie
ponosi std!
1

grzeszy najpospolitszym samochwalstwem, wplatajc w
opisywane w swych tragediach wypadki i namitnoci nic nie
majc do rzeczy wasn chwalb
2
. Podobnie Pindar, mwic:
...a chepliwo, kiedy nadmierna, Dla
szalestwa stanowi wtr
3
,
nie przestaje chepi si swoj umiejtnoci, godn wszelkich
pochwa kt bo temu przeczy? ale przecie i
zdobywcw wieca na zawodach kto inny ogasza
zwycizcami, usuwajc tym niemie wraenie samo-
chwalstwa. A wanie na Timotheosa, kiedy pisze o swym
zwycistwie nad Frynisem:
Szczsny bye, Timotheosie, gdy herold
Rzek: zwyciy Timotheos
z Miletu syna Kamona, pieniarza Jonw
4
,
susznie obruszamy si, e niesmacznie i nieprawnie gosi
wasne zwycistwo. Bo o ile pochwaa z ust innych osb jest
dla kadego najmilszym, co moe usysze, jak mwi
Ksenofont
5
, o tyle chwalenie samego siebie jest dla innych
1
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 978).
2
Nie wiadomo, co Plutarch ma na mylij by moe chodzi o jakie
tragedie niezachowane.
3
Pindar, Ody olimpijskie, IX, 41.
4
Z twrczoci Frynisa nic si nie zachowao. Z jakiego utworu Timotheosa
jest to cytat, nie wiadomo (Page, Poetae Melici Graeci, Oxford 1962, fr. 26).
5
Wspomnienia o Sokratesie, II, I, 31.
najbardziej nieprzyjemn rzecz. Po pierwsze bowiem,
odczuwamy samochwalstwo jako bezwstyd, gdy przystoi
zawstydzi si nawet wtedy, gdy si jest chwalonym przez
innych. Po drugie, jako wystpek, bo daje si samemu sobie
to, co naleao otrzyma od innych. Po trzecie, jeli przy tym
milczymy, wygldamy, jak bymy martwili si i zazdrocili,
albo te, obawiajc si tego, zostajemy zmuszeni doczy si
do pochwa i przywiadcza wbrew swemu przekonaniu
6
,
czyli zdoby si na rzecz, ktra przystoi raczej niskiemu
pochlebstwu ni przejawowi szacunku na wychwalanie
kogo w oczy.
2. Niemniej jednak, chocia rzeczy tak si przedstawiaj,
bywa, e polityk moe zaryzykowa tak zwane
samochwalstwo nie dla wasnej chway lub przyjemnoci,
tylko kiedy wymaga tego dziaanie i dana sytuacja, kiedy
trzeba powiedzie prawd o sobie tak jak o kim innym.
Zwaszcza jeeli nie krpujc si nazwa dobrymi wasne
osignicia oraz charakter ma mono dokonania ponownie
podobnych rzeczy. Taka bowiem pochwaa pikny przynosi
owoc, jako e wyrastaj z niej jak z nasienia inne i jeszcze
lepsze pochway. Bo m stanu nie da sawy, jakby zapaty
jakiej czy wynagrodzenia za swe zasugi, i nie zadowala si
tym, e ona towarzyszy jego dziaalnoci, tylko [ceni j]
dlatego, e cieszc si opini szlachetnego czowieka,
pozyskuje rodki do dalszych i jeszcze pikniejszych czynw.
W stosunku bowiem do ludzi ufnych i przyjaznych atwo i
mio jest czyni dobrze, podczas gdy wobec podejrze i
potwarzy nie sposb wykazywa swych zalet, na si starajc
si uszczliwi nie chccych tego! Czy za s i inne
przyczyny, dla ktrych
6
Plutarch nie zwrci uwagi na to, e same pochway mog by suszne,
mimo niewaciwego sposobu ich wyraania.
polityk sam siebie chwali, nad tym trzeba si zastanowi,
ebymy wystrzegajc si tego, co puste i niemie, nie
przeoczyli jakiej moliwoci poytku.
3. Pusta wic jest pochwaa, gdy wyglda na to, e kto si
chwali po to tylko, eby wywoa cudze pochway; poniewa
wida, e to si dzieje gwoli nadmiernej ambicji i niewczesnej
dzy sawy. Jak bowiem ludzie w braku pokarmu zmuszeni
bywaj wbrew naturze ywi si zasobami wasnego ciaa, co
jest ostatecznym skutkiem godu
7
, tak godni uznania, jeli nie
mog znale innych chwalcw, zdradzaj si z chepliwoci,
chcc sami sobie t chwalb w wystarczajcej mierze
zapewni, to za jest nieprzyzwoitoci. A kiedy usiuj
zdoby poklask nie po prostu i sam dla siebie, tylko we
wspzawodnictwie z pochwaami dla innych wynosz wasne
czyny i osignicia, eby tamtych zami, to do prnoci
doczaj jeszcze zazdro i zoliwo. Tego, kto si pcha do
cudzego chru, przysowie nazywa wcibskim i miechu
wartym
8
, a samo-chwalstwo wpychane przez zazdro i ch
rywalizacji midzy pochway cudzych zasug jest czym,
czego jak najbardziej naley unika, a nawet nie pozwala
innym, by nas chwalili, tylko ustpi im zaszczytw, jeH s
ich godni; jeli za uznamy, e nie s i e to ludzie nic nie
warci, nie odbierajmy im pochwa przeciwstawiajc im swoje
wasne, tylko otwarcie wykamy im, e niesuszny jest ich
rozgos. Jasne jest, e tego trzeba przestrzega.
4. Chwali samego siebie, nie wywoujc niechci, mona
przede wszystkim, jeeli czynisz to, bronic si przeciw
oszczerstwom i oskareniom, jak Perykles: Ot, jestecie
rozgniewani na mnie, ktry chyba nie gorzej ni wszyscy inni
orientuj si w tym, co naley czyni i jak
7
Por. O tym, e wedlug Epikura mona nawet y przyjemnie, 1100 b.
8
Leutsch-Schneidewin, Paroem., II, p. 690.
wam to wyuszczy, a patriot jestem i nieprzekupnym"
9
. Nie
tylko bowiem nie ma pyszakowatoci, prnoci ani
zarozumialstwa, jeli w takiej chwili powie si co o sobie w
podniosym tonie, ale si wykazuje dum i wielko ducha,
ktry nie dajc si poniy sam ponia zawi i gruje nad
ni. Takiego czowieka ludzie ju nie osdzaj
10
, tylko raduj
si podniesieni na duchu i do gbi rwnie przejci dumn
wypowiedzi, jeli jest ona uzasadniona i zgodna z prawd.
wiadcz o tym rzeczywiste wydarzenia. Mianowicie Tebanie
oskaryli strategw, e kiedy min termin ich beotarchii
11
nie
powrcili natychmiast, ale wtargnli do Lakonii i rozrzdzili
sprawami Messeny. Pelopidas, ktry ulegle prosi o ask,
ledwie zosta uaskawiony
12
, Epaminondas za rozwid si z
wielk dum o swych czynach i w kocu, gdy owiadczy, e
gotw jest ponie kar mierci, jeli tylko Tebanie przyznaj,
e urzdzi Messen, spustoszy Lakoni i zjednoczy Arkadi
wbrew ich woli nie czekali nawet na gosowanie przeciw
niemu, tylko zdjci podziwem, z radoci i miechem rozeszli
si. Tote i do homeryckiego Sthene-losa bynajmniej nie
mona mie pretensji, e mwi:
My si chlubimy, emy o wiele lepsi od ojcw
13
,
gdy si pamita sowa:
Och, walecznego synu Tydeusa, jedca wietnego, Czemu przycupn
i tylko po polu si bitwy rozgldasz?
14

9
Tucydydes, II, 60, 5.
10
T si wymowy stwierdzaj teoretycy, np. Pseudo-Longin, O
wzniosoci, I
11
Beocja bya podzielona na II regionw; na czele kadego sta beotarcha.
12
Zob. ywot Pelopidasa, 25.
13
Iliada, IV, 405.
14
Iliada, IV, 370 (mwi Agamemnon do Diomedesa).
Bo wszake nie on sam dozna obelgi, tylko uj si za
zelonym przyjacielem, a zarzut spowodowa t chepliwo,
mia, ale usprawiedliwion. A wszak i Rzymianie mieli za
ze Cyceronowi, e wysawia czsto wasny postpek z
Katylin
15
; natomiast gdy Scypion owiadczy, e nie przystoi
im sdzi Scypiona, dziki ktremu maj mono sdzenia
wszystkich ludzi, wtedy naoywszy wiece udali si wraz z
nim na Kapitol i wzili udzia w ofierze
16
. Cycero bowiem
przechwala si nie z koniecznoci, tylko dla sawy, a tamten
by w niebezpieczestwie, i to uwolnio go od zawici.
5. Przechwalanie si i chepliwo przystoi nie tylko
podsdnym i bdcym w niebezpieczestwie, ale raczej
nieszczliwym ni szczliwym. Ci ostatni robi wraenie,
jakby tylko dogadzali swej ambicji, przywaszczajc sobie
saw i rozkoszujc si ni; tamci za, ktrym w takiej sytuacji
daleko do ambicji, wyzywajc zy los, podtrzymuj w sobie
odwag i unikaj wszelkiego litowania si nad nimi, ualania
si nad ich niedol i samoponiania. Podobnie za prnych i
niemdrych uwaamy ludzi, ktrzy na przechadzce dumnie
krocz i zadzieraj nosa, ale pochwalamy, kiedy w walce na
pici lub w boju wyprostowuj si i podnosz gow. Tak
samo m, kiedy skrzywdzony przez los trzyma si mnie i
bojowo
jak piciarz w starciu wrcz
17
,
i z pooenia aosnego i poniajcego podnosi si dziki
przechwakom do wyniosego i tryumfujcego, nie razi nas
zuchwalstwem, tylko wydaje si czowiekiem wielkodusznym
i nieugitym. Tak wanie Homer przedstawi
15
Por. Kwintylian, O wyksztaceniu mwcy, XI, I, 17.
16
Por. Liwiusz, XXXVIII, I, 17.
17
Sofokles, Trachinki, 442.
Patrokla: w pomylnoci jest on skromny i nie budzcy
zawici, a w momencie mierci mwi chepliwie:
Takich jak ty chociaby dwudziestu si ze mn spotkao!
18

A i Fokion, ktry zazwyczaj by agodny, po wyroku
skazujcym w niejednym okaza swe wysokie mniemanie o
sobie, a zwaszcza kiedy odezwa si do jednego ze wsp-
skazacw, ktry oburza si i lamentowa: C to, mj
drogi? Nie do ci na tym, e idziesz na mier razem z
Fokionem?"
6. Nie mniej, a bodaj jeszcze bardziej godzi si politykowi
powiedzie co pochlebnego o sobie w
r
obec
niesprawiedliwych zarzutw. Tak Achilles na og
odstpowa chwa bstwu i skromnie powiada:
...jeli nam Troj, Grd
warowny, Zeus nareszcie spldrowa pozwoli...
19
,
ale zniewaony niezasuenie i obraony, w gniewie puszcza
wodze chepliwoci:
Mymi okrty dwanacie zdobyem miast z mieszkacami
20
, a
take:
Bowiem nie widz ju nigdzie w pobliu przybicy byszczcej Hemu
mojego
21
.
Gdy miao w sowach przynalena do obrony
dopuszcza chepliwo. Na przykad Temistokles w swej
dziaalnoci nic nie uczyni ani nie powiedzia dranicego,
dopiero kiedy zobaczy, e Ateczycy maj go ju
18
Iliada, XVI, 847.
19
Iliada, I, 128 n.
20
Iliada, IX, 328.
21
Iliada, XVI, 70 n.
dosy i lekcewa go, nie waha si powiedzie: Czemu to,
moi kochani, znuylicie si nadmiarem dobrodziejstw ze
strony tej samej osoby?"
22
, a kiedy indziej: W deszcz i burz
chronicie si do mnie, jak pod drzewo, a kiedy powraca
pogoda, kady, przechodzc, oskubuje ze licie!"
23

7. Oni wic, za inne sprawy napastowani, wypominali
napastujcym swoje sukcesy; a dopiero taki, ktrego gani
wanie za to, co jest sukcesem, jest w peni usprawiedliwiony
i nie podlega zarzutom, jeli wychwala dokonane przez siebie
czyny: to si odczuwa nie jako obelg, tylko jako samoobron.
Oto co dao Demostenesowi wspania miao wypowiedzi i
odjo wszelki niesmak pochwaom samego siebie, ktrych
jest peno w caej mowie O wiecu
24
, gdzie chlubi si on
wanie tym, o co go oskarono w czasie tej wojny, a co
dotyczyo jego dziaalnoci poselskiej i wnioskw stawianych
przeze pod gosowanie.
8. Niezbyt od tego si rni, a odznacza si elegancj,
zastosowanie przeciwstawienia mianowicie, kiedy kto
wykae, e to wanie przeciwiestwo tego, o co si go
oskara, jest rzecz nisk i haniebn. Likurg w Atenach
25
,
lony za to, e za apwk uwolni si od sykofanty
26
, rzek:
Za jakiego mnie uwaacie obywatela, jeli przez tyle lat
urzdujc w tym pastwie, zostaem teraz oskar-
22
Por. ywot Temistoklesa, 22.
23
Por. ibidem, 18.
24
Mowa ta jest waciwie apologi caej dziaalnoci politycznej
Demostenesa.
25
Oczywicie, nie prawodawca spartaski, tylko ateski m stanu, synny
z surowoci obyczajw i nieprzekupnoci.
26
Geneza nazwy niejasna. Byli to donosiciele i szantayci ludzi bogatych,
plaga demokracji ateskiej.
ony nie o bezprawne wzicie pienidzy, tylko o ich danie?"
A Cycero na zarzut Metella, e wicej ludzi zgubi wiadczc
przeciwko nim ni ocali swymi mowami obroczymi,
odpowiedzia: A kt zaprzecza, e wicej mam uczciwoci
ni zdolnoci krasomwczych?"
27
. Podobne s odezwania si
Demostenesa: I kt by mnie susznie nie skaza na mier,
gdybym usiowa choby tylko w sowie zbezczeci
ktrkolwiek chlub naszego miasta?"
28
, albo: Jak mylicie,
c by ci nikczemnicy powiedzieli, gdyby w tym czasie,
kiedyja bym drobiazgowo oblicza te sprawy, odpady od nas
[sprzymierzone] miasta?"
29
I w ogle caa mowa O wiecu
wprowadza pochway przez niezwykle zrczne odpieranie
zarzutw za pomoc przeciwstawie.
9. Nie mniej poytecznie jest zda sobie spraw, e w tej
mowie Demostenes, czc harmonijnie to, co mwi o sobie, z
pochwa suchaczy, nada jej charakter niesamo-lubny i nie
wywoujcy niechci: wykaza, jak zachowali si Ateczycy
wobec Eubejczykw, wobec Teban, ile dobrego wywiadczyli
Bizantyjczykom i Chersonezyjczykom, w czym i on sam mia,
jak powiada, swj udzia
30
. W ten sposb suchacz,
zadowolony z pochway, nie zauwaa, e wkrada si z ni
take pochwaa przemawiajcego i z przyjemnoci sucha o
wasnych osigniciach; a z t przyjemnoci czy si zaraz
podziw i sympatia do tego, przez kogo te osignicia doszy
do skutku. Std to Epaminondas, kiedy Meneklejdas
31
urga
mu, e jest dumniejszy od Agamemnona, odrzek: Ale to
dziki
27
Por. ywot Cycerona, 26.
28
O wiecu, 101.
29
Ibidem, 240.
30
Ibidem, 80 i 88.
31
Osobisto nieznana. Chodzi o bitw pod Leuktrami.
wam, mowie tebascy, tylko z wami jednymi w jeden dzie
obaliem wadz Lacedemoczykw!"
10. Poniewa za do chwalcy samego siebie wikszo
ludzi ustosunkowuje si bardzo niechtnie i przekornie,
natomiast do chwalcego innych, przeciwnie, raczej chtnie
go suchaj i przywiadczaj niejeden zwyk wychwala
takich, ktrych pogldy i postpowanie nie rni si od jego
wasnych i ktrzy w ogle s do niego podobni; przy tej
sposobnoci zjednuje suchaczy i zwraca ich uwag ku sobie,
jako e oni zaraz rozpoznaj w mwicym, cho mwi o kim
innym, podobne zalety, godne tego samego uznania. Jak
bowiem lcy bliniego za te same winy, ktre i jego
obciaj, zdaniem wszystkich siebie raczej ly ni jego, tak
samo zacni ludzie oddajcy publicznie cze zacnym
przypominaj przez to wiadomym rzeczy o samych sobie,
wywoujc od razu pytanie: A czy ty sam nie jeste taki?".
Aleksander wszake, czczc Heraklesa, a z kolei
Androkottos
32
, czczc Aleksandra, pozyskali uznanie za
podobne zasugi; a za to Dionizjos
33
, szkalujc Gelona i
przezywajc go pomiewiskiem
34
Sycylii, nie zdawa sobie
sprawy, e przez zawi obnia powag i wielko wasnej
potgi.
11. To wic wiedzie i tego przestrzega powinien w ogle
m stanu. O ile by za zosta zmuszony chwali samego
siebie, uczyni to mniej racym, jeli nie wszystko przypisze
sobie, tylko odciy si niejako, przypisujc cz chway
losowi, cz bstwu. Tote susznie mwi Achilles:
Skoro ju ma tego bogowie mi dali pokona
35
...
32
Por. ywot Aleksandra, LXII.
33
Dionizjos Starszy, tyran Syrakuz. Gelon, tyran Geli na Sycylii.
34
Gra sw: po grecku miech".
35
Iliada, XXII, 379.
Susznie te zrobi Timoleon wystawiwszy w Syrakuzach
otarz Bogini Szczliwego Przypadku na pamitk swoich
czynw, a dom swj powiciwszy Dobremu Duchowi
36
.
Doskonale za postpi Python z Ajnos
37
, ktry zabiwszy
Kotysa przyby do Aten, a kiedy politycy jeden przez drugiego
wysawiali go przed ludem, on za zauway, e niektrzy
suchacze przez zazdro byli niezadowoleni, wystpi i rzek:
Mowie atescy, tego dokona jaki bg. A ja tylko
uyczyem mu swych rk!" Take i Sulla oddali od siebie
zawi, przypisujc zawsze zasug pomylnemu losowi, a w
kocu przybra sobie przezwisko Szczliwego
38
. Ludzie
bowiem wol, eby ich przewyszano szczciem ni cnot,
uwaajc tamto za cudze dobro, to za za wasny, z wasnej
winy powstay brak. Midzy innymi podobno dlatego
Lokryjczykom tak si podobao prawodawstwo Zaleukosa
39
,
e wedug jego zapewnie zjawiaa mu si Atena i za kadym
razem pouczaa go i doradzaa mu prawa, a nic z tego, co
przedkada do uchwalenia, nie byo jego wasnym pomysem
czy postanowieniem.
12. Ale, by moe, tylko w stosunku do ludzi
nieyczliwych i zawistnych koniecznie trzeba obmyla takie
rodki umierzajce; w stosunku za do osb przyzwoitych
moe by na miejscu take poprawka pochway, tj. jeliby
kto kogo chwali jako wymownego, albo bogatego,
36
W oryg.: ' i . Por. ywot Timoleona, XXXVI.
37
Python z Ajnos, ucze Platona, pniejszy zabjca krla trackiego
Kotysa.
38
Po acinie Felix, po grecku , tj. waciwie ulubieniec
Afrodyty".
39
Prawodawca w Lokrach Epizefiryjskich w Italii, w po. VII w. p.n.e.
Byo to jakoby najstarsze prawodawstwo spisane w Grecji.
albo monego wezwanie chwalcy, eby nie to o nim mwi,
tylko raczej, czy jest dobrym czowiekiem, nie krzywdzcym
nikogo, poytecznym. Czynic to, czowiek nie wywouje
pochway, tylko j przemieszcza i nie robi wraenia, e zaley
mu na chwalcach, tylko e jest niezadowolony z pochwa
niewaciwych i stosowanych nie do tego, do czego naleao.
Tak, usuwajc to, co gorsze, w cie, a wydobywajc na
wierzch to, co lepsze, nie wyglda na to, e ubiega si o
pochway, tylko e poucza, jak si chwali powinno. Czego
takiego mamy przykad w sowach: Nie kamiennymi ani
ceglanymi murami obwarowaem ja miasto, ale jeli chcesz
popatrze na moje obwarowania, to znajdziesz or, konnic i
sprzymierzecw"
40
. A jeszcze bardziej w wypowiedzi
Peryklesa: kiedy umiera, przyjaciele jego, lamentujc i
bolejc, wspominali jego czyny jako stratega, jego wielkie
znaczenie oraz trofea, zwycistwa i miasta, ktre pozyska dla
Aten. On za, troch si podnisszy, wyrzuca im, e
podnosz zasugi wsplne wielu ludziom, a niektre bdce
wrcz rzecz przypadku, zamiast chwali cnot; przemilczaj
za zasug najwiksz i najpikniejsz, a tylko jemu samemu
nalen e nikt z Ateczykw przez niego nie przywdzia
aoby!
41
Ten przykad pozwala mwcy, jeli jest zacnym
czowiekiem, pochway za krasomwstwo przenie na swoje
ycie i charakter; albo strategowi, podziwianemu za wojenne
dowiadczenie i powodzenie, otwarcie pochwali si
agodnoci i sprawiedliwoci. Albo te przeciwnie, syszc
nadmierne zachwyty budzce zawi, jakie wypowiada wielu
pochlebcw, mog odpowiedzie:
40
Demostenes, O wiecu, 299.
41
Perykles istotnie nie skaza na mier adnego z przeciwnikw
politycznych, co byo rzadkim wypadkiem.
adnym ja bstwem nie jestem; dlaczego z bogami mi rwnasz?
42

lecz jeli mnie dobrze znasz, wychwalaj moj nieprzekupno,
czy opanowanie, czy rozsdek, czy te ludzko. Bo gdy kto
wyprasza si od zbyt wielkich chwalb, zawi do chtnie
przyznaje mu skromniejsze i nie odmawia prawdziwego
panegiryku tym, ktrzy si zrzekaj prnych i faszywych.
Dlatego te tych krlw, ktrzy nie chcieli nazywa si
bogami lub synami bogw, tylko Miujcymi brata",
Miujcymi matk", Dobroczycami"
43
lub Miujcymi
bstwo"
44
, chtnie czczono tymi piknymi, ale na miar
ludzk, tytuami. Tak samo drani ludzi pisarze i mwcy
domagajcy si nazywania ich mdrcami, a lubiani s tacy,
ktrzy o sobie mwi, e miuj mdro
45
, albo postpuj w
cnocie, albo co w tym rodzaju, skromnego i nie
wywoujcego zawici. Tymczasem owi mistrzowie
krasomwstwa, chtnie przyjmujcy w czasie popisw
komplementy w rodzaju bosko" cudownie", trac przez to
okrelenie takie jak w sam raz"! i na miar ludzk!"
13. A take jak [lekarze], by oszczdza wzrok cierpicych
na zapalenie oczu, przyciemniaj zbyt jaskrawy blask, tak
niektrzy nie dopuszczaj do pochwa nieumiarkowanych,
nadmiernie byskotliwych, tylko domieszawszy do nich
wzmianki o pewnych brakach, porakach czy bdach,
odbieraj im charakter racy i wywoujcy krytyk. Tak jak
Epejos, wyraajc si o swym piciar-
42
Odyseja, XVI, 187.
43
Philadelphos (ew. take Miujcy siostr"), Philometor, Euergetes
przydomki rnych krlw i krlowych hellenistycznych.
44
Theophiles moe te znaczy Umiowany przez bstwo", ale nie znamy
konkretnej osoby z takim przydomkiem.
45
miujcy mdro".
stwie przesadnie i hardo, zapowiada, e wrcz ciao porani i
zby strzaska
46
:
Czy to nie dosy,
powiada:
em w bitwie poledni?
47

Ale on waciwie omiesza si, agodzc swoje samochwal-
stwo atlety przez przyznanie si do niemskiej postawy i
tchrzostwa. Natomiast wykazuje takt i dowcip ten, kto
wymieni jakie swoje zapomnienie czy omyk albo ambicj
czy zbytni sabo do jakiej nauki lub wypowiedzi, tak jak
Odyseusz:
serce atoli moje
Chciao posucha, to te skinem brwiami, by pta Zdjli mi
wsptowarzysze
48
,
albo znowu:
Alem ja nie chcia posucha o ile to byoby lepiej! Byle go
ujrze: a nu mi gocinne dary by wrczy
49
.
I w ogle te bdy, ktre nie s cakiem nikczemne i haniebne,
zestawione z pochwaami, niwecz zawi. A niejeden stpia
jej ostrze nawet przyznaniem si w trakcie pochwa do
ubstwa, kopotliwej sytuacji, wrcz, na Zeusa, do niskiego
pochodzenia. Tak jak ongi Agatokles
50
przepijajc do
modych ludzi ze zdobnych w paskorzeby zotych pucharw,
kaza poda take gliniane i rzek:
48
Iliada, XXIII, 673.
47
Iliada, XXIII, 670.
48
Odyseja, XII, 192 nn.
49
Odyseja, IX, 228 n.
50
Tyran Syrakuz w IV w. p.n.e. jeden z najpotniejszych wczesnych
wadcw.
Oto czego moe dokona wytrwao, pracowito, dzielno
ongi wyrabiaem takie wanie, a teraz tamte [ze zota]".
Podobno bowiem wychowywa si w warsztacie garncarskim,
jako e by niskiego pochodzenia i biedny, a potem zosta
krlem bez maa caej Sycylii.
14. Takie s rodki przeciw samochwalstwu, ktre mona
wprowadzi [niejako] z zewntrz. Atoli s i takie, ktre
poniekd tkwi w samej treci pochwa. Nimi posuy si
Katon, mwic, e jest przedmiotem zawici dlatego, e
zaniedbuje wasne interesy, a po nocach nie pi, zajty trosk
o ojczyzn. Tak samo wypowiedzi:
I gdzie ma mdro? Wszake mogem tak bez trosk Jak jeden z
wielu szeregowcw zwykych y I mie w udziale takijak
najmdrszych los.
oraz:
Utraci nie chcc zasug, ktre zdoby trud,
Nie wzbraniam si obecnych trudw podj te
51
.
Bo jak dom czy posiado, tak i saw i doskonao, kiedy
si zdobywa jakby za darmo i bez wysiku, to budzi zazdro;
a nie budzi, jeli si za nie paci wysok cen mozou i
niebezpieczestw.
15. Powinnimy jednake chwali samych siebie nie tylko
tak, by nie budzi u innych niezadowolenia i zawici, ale
owszem, z poytkiem, by wydawao si, e nie o pochway
chodzi, tylko za ich pomoc o co innego. Zastanw si wic
najpierw, czy nie mgby kto chwali si po to, eby obudzi
u suchaczy zapa i ambicj do wspzawodnictwa, tak jak
Nestor, opowiadajc o wasnych przewagach w boju, zachci
Patrokla
52
albo skoni owych dzie-
51
Niezachowana tragedia Eurypidesa Filoktet (Nauck, TGF, fr. 787 i 789).
52
Iliada, XI, 655 nn.
wiciu wojownikw, by wystpili do pojedynku
53
. Zachta
bowiem dziaajca jednoczenie i czynem i sowem,
pokazujca wasny przykad mwicego i jego zapa, jest
pena ycia, porusza, pobudza i wznieca nie tylko ochot i
wol, ale te nadziej, e d one do rzeczy moliwych i
osigalnych. Dlatego to w chrach lacedemoskich piewaj
starcy:
Waleczni ongi mymy byli jako md!
a chr chopcw:
A my bdziemy jeszcze lepsi nili wy!
chr za modych mczyzn:
A my jestemy teraz. Patrz no, jeli chcesz!
54

Piknie i po obywatelsku da prawodawca modziey
przykady bezporednie i bliskie, pokazane przez samych
ludzi czynu.
16. Niemniej jednak niekiedy take dla oniemielenia i
opanowania audytorium, lub jeli jest wrd suchaczy kto
zuchway i zaczepny, a trzeba wzi nad nim gr i
poskromi go, niele jest pochlubi si czym uywajc
wielkich sw, tak jak znowu Nestor:
Miaem ja niegdy wszak do czynienia z lepszymi mami Nili wy
wszyscy, a jednak mnie nikt z nich lekce nie way!
55

Tak to i Arystoteles powiedzia do Aleksandra, e nie tylko
wadcy nad wieloma wolno ywi dum, lecz rwnie tym,
ktrzy ywi suszne wyobraenia o bogach. A moe
53
Iliada, VII, 123 nn.
54
Inny wariant tekstu: Sprbuj, jeli chcesz!"
55
Iliada, I, 260 n.
si przyda i przeciw nieprzyjacielowi na wojnie i przeciw
wrogowi osobistemu takie odezwanie si, jak:
Tylko nieszczsnych rodzicw synowie stawi mi czoo!
56

Agesilaos
57
za odezwa si o krlu perskim zwanym
Wielkim Krlem". I czyme on ode mnie wikszy, jeli nie
jest sprawiedliwszy?" A Epaminondas do Lace-democzykw
oskarajcych Teban rzek: Mymy w kadym razie pooyli
koniec waszym lakonicznym wypowiedziom"
58
.
Ale to w stosunku do nieprzyjaci na wojnie oraz wrogw
osobistych; w stosunku za do przyjaci i rodakw mamy
mono nie tylko rozzuchwalonych uspakaja i przycisza,
ale te bojaliwych i przeraonych podnosi znowu na duchu i
dodawa im otuchy, posuywszy si w por chepliwymi
sowami. Tak wanie Cyrus w niebezpieczestwie i w bitwie
chepi si", a kiedy indziej nie by chepliwcem"
59
. Take
Antygon Drugi
60
, ktry poza tym by niezarozumiay i
skromny, kiedy w bitwie morskiej pod Kos jeden z jego
przyjaci powiedzia: Nie widzisz, o ile liczniejsze s okrty
nieprzyjacielskie?" odrzek A mnie, to na ile z nich
rachujecie?" To rwnie, jak si zdaje, rozumia Homer, bo
kaza Odyseuszowi, kiedy jego towarzysze stchrzyli wobec
56
Iliada, VI, 127.
57
Krl spartaski. Wychwala go Plutarch w ywocie Agesilaosa, a przed
nim Ksenofont, ktry mu powici panegiryczne pismo.
58
Poniewa tym razem Lacedemoczycy oskarali dugo i wymownie.
59
Plutarch opiera si na Ksenofoncie, Wychowanie Cyrusa (Starszego),
VII, I, 17.
60
Z przydomkiem Gonatas, syn Demetriosa Poliorketesa, krl macedoski
(319-239 p.n.e.).
oskotu wirw Charybdy, przypomnie im o swoim sprycie i
mstwie:
Nie jest to przecie zguba groniejsza, nieli gdy Cyklop Zamkn nas w
wydronej swej grocie si przemon. Wszakemy uszli i stamtd
przez spryt mj, mstwo i wol
61
.
Takiej pochway nie wygosi demagog ani pseudo-sofista
ubiegajcy si o oklaski i cmokanie, tylko ten, kto swe
mstwo i umiejtno daje przyjacioom jako pork
bezpieczestwa. Wiele bowiem znaczy, gdy chodzi o
ocalenie w gronych momentach, przekonanie i zaufanie,
ktre si ywi dla ma majcego dowiadczenie i zdolnoci
wodza.
17. O tym, e przeciwstawianie wasnych zasug cudzej
sawie i chwalbie jest wielce nieobywatelskim postpkiem,
bya ju mowa poprzednio. Niemniej jednak, jeeli bdnie
zastosowana pochwaa w wanych sprawach dziaa
szkodliwie i rujnujco, wywoujc rywalizacj w zem i
niedobre zamiary, moe by poyteczne odtrci tak
pochwa, podkrelajc rnic i zwracajc suchacza ku
lepszym rzeczom. Cieszyby si, jak sdz, kto, kto by
widzia, jak zo jest lone i ganione i jak og chce si
trzyma z dala od niego; jeliby za zyskao uznanie, a do
pokus wiodcych ku przyjemnociom i korzyciom wasnym
doczyaby si dobra sawa i rozgos niczyja natura nie
byaby tak szczliwa ani tak silna, by im nie ulega. Tote
m stanu powinien walczy nie z pochwaami w stosunku
do osb, tylko w stosunku do postpkw, jeli s one niecne;
takie bowiem pochway s przewrotne i pocigaj za sob
naladowanie rzeczy haniebnych i wspzawodniczenie w
nich jak gdyby byy szlachetne.
61
Odyseja, XII, 209 nn.
Ich przewrotno zdradza si najbardziej w zestawieniu z
prawdziwymi zasugami. Na przykad aktor tragiczny
Teodoros mia powiedzie do komika Satyrosa
62
, e nic to
osobliwego wywoywa miech u widzw w porwnaniu z
wywoywaniem ez i kania. Tak sobie myl, e gdyby mu
filozof jaki odpowiedzia: Mj kochany, nie wywoywanie
ez i kania jest rzecz wznios, tylko sprawianie, e ludzie
przestaj martwi si i paka" to chwalc wasn
dziaalno
63
przynisby poytek suchajcemu i odmieniby
jego przekonanie. Podobnie Zenon patrzc na tum uczniw
Teofrasta rzek: Jego chr liczniejszy, ale mj bardziej
zgrany". A Fokion jeszcze w czasie sukcesw Leostenesa
64
,
zapytany przez mwcw, jakie usugi on sam odda pastwu,
odrzek: adnych, prcz tego, e za mojej strategii nikt z was
nie potrzebowa wygasza mowy pogrzebowej, gdy wszyscy
zmarli chowani byli w grobach rodzinnych". Bardzo te
dowcipnie odpowiedzia Krates na znany wiersz
Tyle ja mam, ilem zjad, nauywa do woli i uciech Zazna
miosnych
65
,
napisawszy analogicznie:
Tyle ja mam, ilem pozna, przemyla, od Muz si nauczy Rzeczy
podniosych.
62
Teodoros i Satyros znani aktorzy z IV w. p.n.e.
63
Pocieszanie uwaano za naturalne zadanie filozofa. Jako zachoway si
rne konsolacje", m.in. i samego Plutarcha.
64
Leostenes, wdz ateski w tzw. wojnie lamijskiej. Fokion, ateski wdz
i m stanu w IV w. p.n.e. (por. ywot Fokiona), niezwykej uczciwoci i
surowoci obyczajw. Mowy pogrzebowe wygaszano na organizowanych na
koszt pastwa publicznych pogrzebach polegych na wojnie.
65
Wiersz ten uchodzi za nagrobek Sardanapala (waciwie Assur-
banipala), krla asyryjskiego; por. Cicero, Tusk., V, 35. Krates z Teb, filozof
szkoy cynickiej, ogromnie popularny wrd wspczesnych.
Pikna jest taka pochwaa, pomocna, uczca podziwia i
kocha to, co poyteczne, zamiast rzeczy prnych i
zbytecznych. Dlatego te niech i ten szczeg znajdzie si
wrd tego, co ju powiedziane o tym zagadnieniu.
18. Jako e wywd ten wymaga dalszego cigu, pozostaje
mi powiedzie, jak ma kady unika niewaciwego chwalenia
samego siebie. Potnym bodcem samochwal-stwa jest
mio wasna, atakujca czsto nawet takie osoby, ktre
wydaj si niezbyt goni za poklaskiem. Tak jak jedno z
zalece odnoszcych si do zdrowia brzmi, by unika jak
najbardziej miejscowoci niezdrowych, a jeli si czowiek w
nich znajdzie, powinien wtedy bardziej dba o siebie,
podobnie samochwalstwu sprzyjaj pewne okazje i tematy
rozmw zdradzieckie, naprowadzajce na pod kadym
pretekstem.
Najpierw wic, jak mwilimy, wobec pochwa innych osb
mio wasna rozwija si w samochwalstwo; przejmuje j
namitna dza uznania, ktra askocze i drani jak wierzb
nie do wytrzymania, zwaszcza jeli kto jest chwalony za co,
w czym nam jest rwny albo i ustpuje. Jak bowiem godnego
widok jedzcych drani i wzmaga w nim apetyt, tak pochway
w stosunku do bliniego rozpalaj zazdroci tych, ktrzy
namitnie podaj sawy.
19. Po drugie, relacje o czynach dokonanych pomylnie i z
zamierzonym rezultatem niejednego uniesionego radoci
niepostrzeenie doprowadzaj do zarozumialstwa i
przechwaek. Jak ju wpadn w opowiadanie o jakich
odniesionych przez siebie zwycistwach, albo o udanych
posuniciach politycznych, albo czynach czy sowach, ktre
znalazy uznanie u czoowych osobistoci, to nie mog si
opanowa ani zachowa miary. Temu rodzajowi samo-
chwalstwa najczciej, jak moemy to zobaczy, ulegaj
dworacy i wojskowi. Ale zdarza, si to niekiedy i takim, co
wracaj z biesiady u osb wysoko postawionych albo po
zaatwieniu wanych spraw pastwowych: wspominajc
bowiem osobistoci wybitne czy te krlewskiego rodu,
wplataj w relacj pochlebne ich odezwania si do siebie i
mniemaj, e to nie sami siebie chwal, tylko opowiadaj o
cudzych pochwaach odnoszcych si do siebie. A niektrzy,
opowiadajc o uprzejmociach, pozdrowieniach i askawych
gestach krlw i wadcw, myl, e zwiod suchaczy,
rozwodzc si rzekomo nie nad wasnymi zaszczytami, tylko
nad askawoci i kurtuazj tamtych. Std te bardzo naley
uwaa na siebie przytaczajc cudze pochway, ebymy byli
nieskazitelni i nie podejrzewam o mio wasn i
samochwalstwo i eby nie wygldao, e niby Patrokla"
66
, a
w rzeczy samej siebie wychwalamy.
20. Atoli take temat zarzutw i nagan kryje w sobie
niebezpieczestwa i podsuwa okazje dygresji osobom z
chorobliw ambicj. Najbardziej pochopni do tego s starcy,
kiedy ulegn skonnoci do upominania innych i krytykowania
zych obyczajw oraz bdnych postpkw, wywyszajc
siebie samych, e w podobnych okolicznociach okazali si
godni podziwu. No, ale tym, jeeli oprcz wieku maj za sob
rzeczywicie powaanie i cnot, mona to darowa nie jest
to bowiem bezuyteczne przeciwnie, jest wielk zasug
obudzi w tych, ktrych si w ten sposb karci, ambicj i ch
wspzawodnictwa. My jednak powinnimy starannie si
wystrzega i obawia tego rodzaju wycieczek; wytykanie
bowiem bdw bliniemu jest samo przez si przykre,
nieatwe do znie-
66
Iliada, XIX, 302, gdzie branki trojaskie opakuj: Niby Patrokla,
naprawd za kada wasne nieszczcie".
sieni i wymaga wielkiej ostronoci, a c dopiero, kiedy
kto do zarzutw przeciw komu chce domiesza wasn
chwalb i kosztem czyjej niesawy ugania si za saw dla
siebie. Tak robi czowiek nieokrzesany i antypatyczny, chccy
z okazji cudzej sromoty zdoby sobie poklask.
21. Wiadomo przecie, e osoby skonne z natury i
pochopne do miechu powinny za wszelk cen wystrzega
si askotania i unika takiego dotyku, ktry porusza
najgadsze czstki ciaa zelizgujce si i zlewajce si w
jcdno
67
i tym sprawia powstawanie tego afektu. A takim,
ktrzy cierpi na zbytni dz sawy, powinno si jak
najbardziej zaleca, eby zaniechali wychwalania samych
siebie, kiedy ich chwal inni. Chwalonemu bowiem rumieni
si wypada, a nie pozbywa si wstydu; hamowa mwicych
o nim zbyt grnie, a nie wytyka im, e za mao chwal; co
wanie ludzie robi przewanie, przypominajc sami i
pitrzc dodatkowo inne jeszcze czyny i dowody mstwa, tak
e w kocu wasn chwalb zamiewaj nawet cudze uznanie.
Niektrzy wszake pochlebiaj takim, jakby ich askotali i
nadymali, inni za zoliwie podsuwajc im przelotn
pochwa jakby przynt, prowokuj do samochwalstwa,
jeszcze inni dopytuj i rozpytuj szczegowo dla ubawienia
si, tak jak onierza u Menandra:
...Skd t blizn masz?
Oszczepem mnie raniono. Mw, na bogw, jak ?
Na mur warowni po drabinie gdym si pi... Czym
prdzej pokazuj; ci za ze mnie drwi!
68

22. We wszystkich podobnych okolicznociach nie mona
by zbyt ostronym, by nie da si zbytnio porwa
67
Wyjanienie wedug atomistycznej teorii Epikura (ktrego poza tym
Plutarch zdecydowanie zwalcza).
68
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 745).
pochwaom lub nie zdradzi si wobec pyta.
Najskuteczniejsze za zabezpieczenie przed tym i ostrono
zapewni nam zwrcenie uwagi na innych samochwaw i
zapamitanie sobie, jaka to niemia rzecz i dla wszystkich
przykra, i jak adna inna wypowied nie jest w tym stopniu
raca i trudna do zniesienia. Nie moemy nawet powiedzie,
co nam waciwie szkodzi cudze samochwalstwo, ale, jakby
nasza natura tego nie znosia, instynktownie staramy si tego
umkn i odetchn swobodnie. Wszake nawet dla
pochlebcy, dla pieczeniarza, dla kogo w potrzebie najtrudniej
jest znosi z koniecznoci bogacza, satrap czy krla, ktry si
chepi; i uwaaj to oni za najciszy do zapacenia haracz,
jak u Menandra:
To on mnie zamorduje! Wychudem na szczt Przy
ucztach. wietny dowcip, oficerski art! I jak si chepi
najbezczelniej szelma ten!
69

Tak zazwyczaj odczuwamy pokazowe i upikszone
wypowiedzi i tak si o nich wyraamy spotykajc si z nimi
nie tylko ze strony onierzy czy dorobkiewiczw, ale i ze
strony sofistw, filozofw, wodzw, wzbitych w pych i
rozgaszajcych wasne zasugi. Jeli sobie uwiadomimy, e
za chwalb samego siebie idzie zawsze cudza nagana i e
rezultatem tej prnoci jest lekcewaenie, a take, jak mwi
Demostenes
70
, to, e suchacze rozdranieni nie wierz, aby
mwca by naprawd taki, jak o sobie mwi wyrzekniemy
si mwienia o samych sobie, chyba eby z tego miaa
wynikn jaka wielka korzy dla nas lub dla suchajcych.
69
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 746).
70
O wiecu, 128.
5. O DZY BOGACTWA
Diatryba zaczyna si od stwierdzenia, e za ncce wszystkich
bogactwa nie mona wszak kupi szczcia, przy czym autor robi suszn
psychologicznie uwag, e niejeden wolaby bogactwo ni szczcie;
czowiek jest chciwy bogactw, sdzc wanie, e one uszczliwiaj, a
Plutarch chce dowie, e tak nie jest. Spokj ducha, pogoda, rozsdek nie
daj si kupi za pienidze (tak samo bez ogrdek pisze Horacy, Listy, II,
2, 155 nn:
Gdyby bogactwo mogo rozwanym ciebie uczyni Albo od dz
i bojani uwolni to by si wstydzi, Gdyby na wiecie si
znalaz kto bardziej chciwy od ciebie).
Natomiast posiadanie rodzi nieustann ch posiadania wicej. Tu mona
si cokolwiek zdziwi, e Plutarch nie zetkn si najwidoczniej w yciu z
ndz, skoro pogodnie twierdzi, e podstawowych rodkw do ycia
nikomu nie braknie i nikt nie poycza pienidzy, eby kupi chleba,
oliwek czy sera, tylko kiedy zapragnie paacw czy wielkich posiadoci.
Ale, rzecz prosta, to s loci communes powtarzane za cynikami. Nie tylko,
oczywicie, w tej diatrybie take w wielu innych czerpie Plutarch
pen garci ze rde cynickich, przy czym temat wartoci materialnych
szczeglnie si do tego nadawa; ale wszelkie kracowoci go odstrczay,
a stanowisko cynikw byo kracowe, odrzucajce waciwie ca iultur,
a ju zwaszcza materialn. Nie znaczy to, e potrafimy wykaza, z jakich
mianowicie autorw i dzie korzysta Plutarch przy swym olbrzymim
oczytaniu.
Z pocztkowych rozdziaw wynika, e bogactwo nie tylko nie daje
satysfakcji, ale wrcz j odbiera i nie pozwala na rozkoszowanie si nim
bo Plutarch mwi waciwie nie tylko o chciwcach, ale
i o skpcach jednoczenie, zakadajc, e zaley im nie tylko na
zdobywaniu pienidzy, ale i na ich niewydawaniu. Wspomina wprawdzie i
o rozrzutnikach, powoujc si (rozdz. 8) na Arystotelesa, ktry uwaa, e
to wada mniej szkodliwa od skpstwa, ale czyni to raczej mimochodem.
Gromadzenie za majtku dla dzieci uczy je tej samej wady. Dalej cytuje
Teofrasta, by wykaza, e bogacz w gruncie rzeczy nie ma wicej ze
swych wspaniaoci ni mia Sokrates czy Epaminondas, bo naprawd
uytkuje si tylko rzeczy niekosztowne, a reszta jest do ycia niepotrzebna.
Jednake zdaje sobie spraw, skoro przytacza sowa Skopasa, e to wanie
te rzeczy niepotrzebne, zbytkowne, daj dopiero poczucie bogactwa
lecz potpia takie nastawienie, krytykujc modzieczy nierozum
Telemacha, e zamiast podziwia zasobne lecz skromne domostwo Nestora
wpada w zachwyt nad przepychem paacu Menclaosa. O ile bowiem
wikszym skarbem jest cnota, denie do mdroci, do wiedzy o bogach!
Poniewa Plutarch przy swoim duszpasterskim" nastawieniu (por.
Wstp) nie zadowala si filozofowaniem teoretycznym, tylko chce pomc
pozby si danej wady, diatryby przewanie zawieraj, prcz definicji
wady i unaocznienia jej zgubnych skutkw, take rady, jak j zwalcza.
Ot tutaj takiego ustpu o terapii" brak i rozdzia 10 koczy si jeszcze
jednym przykadem, e bogactwo jest rzecz na pokaz, czyli nie dla siebie,
tylko dla innych. Stad wniosek bardzo prawdopodobny, e traktat jest
niepeny; ale czy druga cz zagina, czy te Plutarch go nie dokoczy i
rzecz zostaa wydana pomiertnie, nie wiemy.
1. Kiedy niektrzy chwalili jakiego czowieka wysokiego
wzrostu, o dugich rkach, jako majcego dane na dobrego
piciarza, trener Hippomachos
1
powiedzia: Owszem, gdyby
chodzio tylko o to, by zdj wieniec wysoko zawieszony!"
To samo mona powiedzie o ludziach patrzcych z
zachwytem na pikne posiadoci,
1
y w IV w. p.n.e. Plutarch wspomina o nim te gdzie indziej.
okazae domostwa i wielkie sumy pienine Owszem,
gdyby szczcie byo na sprzeda i mona byo je kupie".
Chocia o wielu rzec by mona, e wol by bogaci chociaby
w niedoli, ni pozyska szczcie kosztem pienidzy. A
wszake za pienidze nie kupi si niefrasobliwoci,
wielkodusznoci, spokoju, miaoci, niezawisoci.
Posiadanie bogactwa nie rwna si lekcewaeniu go, ani te
nabycie artykuw zbytku nie usuwa chci ich posiadania.
2. Od czeg zego zatem uwalnia nas bogactwo, skoro
nawet nie uwalnia od dzy bogactw ? Napj przecie gasi
pragnienie napoju, a poywienie leczy od godu. A ten, kto
powiedzia:
Daj paszcz Hipponaksowi
2
, bardzom bowiem zzib,
jeli mu przynios ich wiele, zyma si i odrzuca je; natomiast
chciwoci nie nasyci ani srebro, ani zoto, ani te dza zysku
nie ustaje od nowych zyskw. Do bogactwa mona si
odezwa jak do chepliwego lekarza:
Chorob moj tylko wzmogy leki twe
3
.
Ludzi bowiem, potrzebujcych [tylko] chleba, wina
4
,
skromnego dachu nad gow i jakiego tam dodatku do
chleba, napenia ono dz zota, srebra, koci soniowej,
szmaragdw
6
, psw, koni i odwraca pragnienia od rzeczy
2
Hipponaks z Efezu, wybitny jambograf z VI w. p.n.e., w swych jambach
kulawych" czsto skary si na bied i ebrze (Bergk, PLG, II, fr. 17).
3
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 455).
4
Wikszo rkopisw ma lekcj tj. domu", ale byaby to
tautologia. Lekcja wina" jest prawdopodobniejsza; wino byo
napojem codziennym.
5
Szmaragdy byy w staroytnoci cenione wyej nawet od diamentw.
niezbdnych ku rzeczom trudnym do zdobycia, rzadkim,
wyszukanym i bezuytecznym. Nikt przecie nie jest a tak
ubogi, by mu brakowao samych rodkw do ycia, i zaiste
nikt nie zapoycza si po to, eby kupi mki jczmiennej,
sera, chleba czy oliwek, lecz jeden popada w dugi gwoli
wspaniaego domu, inny z powodu ssiedniego sadu
oliwkowego; jeszcze innego wtrciy w otcha zobowiza,
procentw, hipotek any zboowe, winnice, albo gallijskie
muy, czy te zaprzgi koni
...prne wozy cigncych z turkotem
6

I tak jak ci, co pij jeszcze, cho ju nie czuj pragnienia, albo
jedz, nie czujc ju godu, wymiotuj, zwracajc zarazem
take i to, czym zaspokoili pragnienie i gd, tak ci, co
uganiaj si za rzeczami zbdnymi a zbytkownymi, nie
potrafi zachowa nawet koniecznych do ycia. Tacy to s ci
mionicy bogactwa.
3. Tym za, ktrzy niczego si nie pozbywaj, posiadaj
wiele, a podaj wci jeszcze wicej, dziwiby si jeszcze
bardziej ten, kto by pamita sowa Aristippa
7
, ktry mawia:
Taki, co duo by jad i duo pi, a nigdy si nie czu
nasycony, poszedby do lekarza i pyta si, co to za
dolegliwo, jaki stan ona sprawia i jak si jej pozby; a jeli
kto, majc pi sof, szuka dziesiciu; a kupiwszy dziesi
stow, kupuje drugie tyle; a majc wiele posiadoci i
pienidzy, nie zadowala si tym, tylko pilno mu do jeszcze
innych; i nie pi po nocach, nienasycony tym wszystkim
czy nie sdzi, e potrzebowaby kogo, kto by go leczy i
wyjani przyczyny tej choroby?" A wszake spodziewamy
si, e jeli kto spragniony z braku napoju wreszcie si
napije, to pozbdzie si pragnienia; ale taki,
6
Iliada, XV, 453.
7
Zob. wyej, Czy cnota ..., przyp. 6.
co pije i pije bez ustanku, nie napenienia potrzebuje, zdaniem
naszym, tylko przeczyszczenia; tote kaemy mu
zwymiotowa, jako e dokucza mu nie brak czego, tylko
jakie nienaturalne podranienie wewntrzne lub gorczka.
Tak samo, nieprawda, z dorabiajcymi si: biedny i
pozbawiony rodkw do ycia, jeeli uda mu si kupie dom,
albo znajdzie ukryty skarb, albo dozna pomocy od przyjaciela,
tak e spaci dugi i uwolni si od wierzyciela, to tym si
zaspokoi. Natomiast kto posiada ponad swoj potrzeb, a ma
ochot na wicej, temu nie pomoe ani zoto, ani srebro, ani
konie, owce czy woy, tylko usunicie przyczyny choroby
oraz oczyszczenie. Nie na ubstwo bowiem choruje on, tylko
na nienasycenie i dz bogactw pochodzc z jego bdnego i
nierozumnego sdu o rzeczach. Jeli wic kto mu go z duszy
nie usunie, jak jakiego paskiego tasiemca, nie przestanie
poda rzeczy zbytkownych, tj. pragn tego, czego nie
potrzebuje.
4. Kiedy lekarz, odwiedziwszy chorego lecego
bezwadnie w ku, jczcego i odmawiajcego pokarmu,
zbada go, wypyta, a nie stwierdzi gorczki, powiada: To
choroba psychiczna" i wychodzi. A my, kiedy zobaczymy
czowieka pochonitego cakowicie zarabianiem pienidzy,
lamentujcego nad wydatkami i nie stronicego od adnej
rzeczy przykrej lub haniebnej, jeeli sprzyja jego pieninym
interesom, a posiadajcego domy, majtki, stada, niewolnikw
i strojne szaty, jake nazwiemy jego chorob, jeli nie
psychicznym ubstwem? Brakowi bowiem pienidzy, jak
powiada Menander
8
, zaradzi moe nawet jeden przyjaciel,
dopomgszy materialnie, na owo za niedomaganie
psychiczne nie poradz wszyscy razem
8
Komedia Kitarzysta (Koerte, I, fr. 2).
przyjaciele, ani yjcy, ani zmarli. Std dobrze si wyrazi o
takich ludziach Solon:
adnej granicy bogactwa nie wida dla ludzi miertelnych
9
.
Jako e ludzie rozsdni ograniczaj si do bogactwa
naturalnego, a kresem dla nich jest potrzeba, wytyczajca
wszystko jak cyrklem.
Jeszcze i tak cech ma dza pienidzy: jest to bowiem
podanie, ktre samo si sprzeciwia zaspokojeniu go. Inne
za dze wspdziaaj: nikt przecie nie odmawia
smakoyku z powodu akomstwa ani te wina z powodu
saboci do kielicha, tak jak ten, co wstrzymuje si od
korzystania z pienidzy z powodu przywizania do nich.
Jake nie ma to by szalestwo i nieszczsna dola, jeli kto
nie nakada paszcza, poniewa mu zimno, nie je chleba,
poniewa jest godny, nie korzysta z pienidzy, poniewa je
kocha; taki jest w opakanej sytuacji Thrasonidesa:
Jest u mnie w domu wewntrz, wolno mi co chc Uczyni,
pragn za jak najnamitniej jej, Nie czyni jednak nic;
10

zamknwszy wszystko na klucz, opiecztowawszy,
rozliczywszy si z lichwiarzami i prowadzcymi interesy,
gromadz inny jeszcze majtek, zbieram i uganiam si [za
nowym zyskiem] i kc si z niewolnikami, z dzierawcami
roli, z wierzycielami:
Czy widzia, Apollonie, czeka, co by mia
Wikszego pecha w yciu i w mioci te?
11

5. Sofokles, zapytany, czy moe jeszcze mie stosunek z
kobiet, odrzek: Cicho bd czowiecze! Jestem ju
9
Niezachowana elegia (Bergk, PLG, II, fr. 13, w. 70).
10
Menander, komedia Misumenos (Znienawidzony) (Koerte, I, fr. 5).
11
Ibidem, fr. 6.
teraz; wolny, umknwszy dziki staroci od szalonych i
okrutnych wadcw". Szczciem jest bowiem pozby si dz
razem z rozkoszami, o ktrych mwi Alkajos
12
[e ani
mczyzna nie potrafi im nie ulec], ani kobieta
13
. Ale to si nie
tyczy dzy bogactw ona, jak gnbica i zoliwa
wadczym, zmusza do zdobywania pienidzy, a nie daje z nich
korzysta, tak e namitno pobudza, a przyjemno odbiera.
Tak to Stratonikos
14
drwi z rozrzutnoci Rodyjczykw,
mwic, e wznosz budowle, tak jakby byli niemiertelni, a
akomstwu folguj, tak jakby mieli wkrtce umrze
15
. Ot
mionicy pienidzy zdobywaj je jak rozrzutnicy, a korzystaj
z nich jak skpcy, i trudy ponosz, a przyjemnoci nie maj.
Tak ongi Demades
16
, zastawszy Fokiona
17
przy niadaniu i
widzc jak proste i niewybredne byo jego poywienie,
odezwa si: Dziwi ci si, Fokionie, e umiejc tak skromnie
jada bierzesz si do polityki!" Sam bowiem gra rol
demagoga po to, eby mie za co wystawnie ucztowa, a e
uwaa Ateny za zbyt mae rdo dochodw na t wy-
stawno, zaopatrywa si dodatkowo z Macedonii
18
i dlatego
to Antypater
19
ujrzawszy go w staroci wyrazi si, e jak u
bydlcia ofiarnego ju sprawionego nic w nim nie pozostao
oprcz jzyka i jelit. A czy ty, nieszczsny, nie wywoujesz
zdumienia, e potrafisz y tak nieszlachet-
12
Nieznany utwr (Bergk, PLG, III, fr. 108).
13
Tekst bardzo uszkodzony, uzupenienie hipotetyczne.
14
Poeta i piewak z IV w. p.n.e.
15
Powiedzenie to przypisywane byo najrniejszym osobistociom i
czsto cytowane.
16
Demades, mwca i polityk ateski (IV w. p.n.e.).
17
zob wyej, Jak mona chwali ..., przyp. 66.
18
By na odzie Filipa.
19
Por. Zywot Fokiona, I, 3.
nie, nie po ludzku, samolubnie, nieyczliwy dla przyjaci,
obojtny wobec swego kraju, a mimo to mordujesz si,
cierpisz bezsenno, uganiasz si za zyskami, rozgldasz si,
po kim by odziedziczy spadek i to majc tak niezawodny
rodek do ycia w spokoju jak sknerstwo? Powiadaj, e
pewien Bizantyjczyk
20
zastawszy kochanka u swej ony, ktra
bya bardzo brzydka, zawoa: O nieszczsny! kt ci
zmusza? [Dla mnie pociech jest chocia posag]"
21
[To, co
ciebie wprawia w podniecenie i niepokj
22
, pozostaw,
ndzniku, krlom] i ich namiestnikom, ktrzy chc rzdzi i
by pierwsi w pastwach; tamci musz przez ambicje, pych i
prno ugaszcza ludzi, zasugiwa si im, by satelitami,
posya dary, utrzymywa wojska, kupowa gladiatorw. Ty
za do tylu rzeczy si mieszasz, tyle zamtu sprawiasz i sam
siebie w wir spraw wtrcasz, tak e yjesz yciem limaka w
muszli
23
z powodu maostkowoci; same przykroci znosisz
nie majc z tego nic, tak jak osio aziebnika
24
, ktry dwiga
opa i chrust, zawsze w sadzy i dymie, sam nie majc dostpu
do kpieli, ciepa ani czystoci.
6. Te sowa odnosz si do chciwoci olej albo mrwczej.
Jest jednak inna chciwo, drapiena, donosicielska,
wyudzajca zapisy testamentarne, oszukujca, intrygujca,
troskliwie rachujca, ilu jeszcze yje przyjaci, ale nie
umiejca wycign adnej korzyci z napywajcych
zewszd pienidzy.
20
Osobisto nieznana.
21
Tekst i sens niepewny.
22
Tekst bardzo uszkodzony, sens tylko domylny.
23
Tj. wkrconego sztucznie w spiral (porwnanie mao odpowiednie)
24
W aniach trzeba byo podtrzymywa nieustannie ogie do grzania
wody.
Tak jak bardziej chronimy si przed mijami, kantary-dami
i tarantulami i bardziej brzydzimy si ich, anieli niedwiedzi
i lww, a to dlatego, e one zabijaj ludzi nie majc adnego
poytku z martwych, tak trzeba raczej brzydzi si ludmi
zdemoralizowanymi przez sknerstwo i nikczemno ni przez
rozrzutno odbieraj bowiem innym to, czego sami nie s
w stanie i nie potrafi wykorzysta. Std rozrzutnicy daj
sobie wytchnienie, gdy osign dostatek i obfito dochodw
(jak to Demostenes
25
powiedzia do tych, co myleli, e
Demades przesta by ajdakiem: No tak, bo widzicie,
naarty jest jak lwy!"). Tych za, ktrzy si zajmuj polityk
nie oczekujc std niczego ani przyjemnego, ani
poytecznego, nic nie powstrzymuje od zachannoci i nic dla
nich nie ma waniejszego, bo s stale prni i zawsze im
wszystkiego brak.
7. Ale, na Zeusa" powie kto oni zbieraj i gromadz dla
swoich dzieci i spadkobiercw!" Ale za ycia nic im nie
daj, tak jak myszy mieszkajce w kopalniach, ktre jedz
zot rud
26
, nie oddadz zota, chyba a po mierci, przy
sekcji zwok. A dlaczego chc dzieciom i spadkobiercom
zostawi duo pienidzy i rozleg posiado?
Najwidoczniej po to, eby i oni zachowali je dla nastpcw, a
tamci znowu dla dalszych, akurat jak gliniane rury, ktre nic
dla siebie nie zachowuj, tylko kada przelewa sw zawarto
do nastpnej, a do momentu, kiedy kto z boku, donosiciel
albo tyran, zgadziwszy stra majtku, czyli rozbiwszy t
rur, w inny kana skieruje strumie bogactwa. Albo te, jak
powiadaj, dopki ktry czonek rodu nie zejdzie cakiem na
25
Powiedzenie to powtarza Plutarch w ywocie Aleksandra, XIII, i w
ywocie Demostenesa, XXIII, ale tam o Aleksandrze, nie o Dema-desie.
26
Teofrast (Wimmer, fr. 174, 8).
ze drogi i nie roztrwoni wszystkiego. Nie tylko bowiem
wedug Eurypidesa
Rozwizy zwykle bywa niewolnika syn
27
,
ale tak samo synowie sknerw; jak to kiedy i Diogenes
podrwiwa sobie, e lepiej by u Megarejczyka baranem
anieli synem
28
! Poniewa tym, co uwaaj za wychowanie,
psuj swoje dzieci i demoralizuj je, zaszczepiajc im wasn
chciwo i skpstwo, jakby budowali w duszy spadkobiercw
stranic dla strzeenia dziedzictwa. Zalecaj bowiem takie
nauki: Szukaj zysku, bd oszczdny i pamitaj, e tyle jeste
wart, ile posiadasz!" A to nie jest wychowanie, tylko jakby
ciganie i zszywanie sakiewki tak, by moga bezpiecznie
przechowa to, co do niej woono. A i to, sakiewka zabrudza
si i cuchnie dopiero wtedy, gdy si wsypie do niej pienidze,
a synowie chciwca, zanim jeszcze dorw si do pienidzy, ju
s peni dzy bogactwa za spraw samych ojcw. Za to
wszake i zapat godn ojcom daj: nie kochaj ich za to, e
odziedzicz po nich wielki majtek, tylko nienawidz za to, e
jeszcze go nie dostali! Nauczeni bowiem nie ceni niczego
prcz bogactwa i y jedynie dla jego posiadania, s
przekonani, e ycie ojcw stanowi przeszkod dla ich
wasnego, a lata ich ycia uwaaj za skradzione sobie. Tote
jeszcze za ycia ojcw ukradkiem staraj si jakkolwiek
ukra troch przyjemnoci, ktrych uywaj jakby z cudzego,
rozdaj pienidze przyjacioom, wydaj na swoje chtki, i to
jeszcze bdc w trakcie studiw
29
.
27
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 976). Tekst niezupenie pewny,
poprawiany.
28
Poniewa barany s okryte runem, a dzieci chodziy nago (por. Diogenes
Laertios, VI, 41).
29
Tj. jeszcze w wieku uczniowskim".
Ale kiedy po mierci ojca dostanie taki do rki klucze i
piecz, zaraz zmienia si jego tryb ycia: ju przybiera
surowy wyraz twarzy, nieprzystpny, bez umiechu, ju nie
ma [...]
30
gry w pik, mocowania si, nie ma Akademii, nie
ma Lykeion
31
. Za to przegld niewolnikw, kontrola
ksigowoci, rachunki z zarzdcami, z dunikami, cigy brak
czasu, kopoty nie pozwalajce zje spokojnie niadania, a do
ani pj dopiero w nocy i min nie wstpujc:
Gimnazjon, gdzie si wiczy, oraz Dirki zdrj
32
.
A gdy kto go zapyta: Nie pjdziesz posucha filozofa ?"
Gdzie bym ja mg? odpowiada. Nie mam czasu, od
kiedy ojciec umar". A biedaku! C to takiego ojciec ci
pozostawi w spadku, co ci odbiera wolny czas i swobod? A
raczej nie tyle on, ile bogactwo, ktre ciebie opanowao, tak
jak u Hezjoda kobieta, ktra:
Spala bez gowni poncych i w staro eni okrutn
33
.
Bo jak przedwczesne zmarszczki albo siwizn, sprowadza na
dusz troski pochodzce z chciwoci i zaprzta j kopotami,
od ktrych zanika godno, ambicja, ludzko.
8. Moe kto powiedzie: No, dobrze, ale czy nie
widzisz, jak niektrzy hojnie sobie poczynaj ze swoim
mieniem?" A ty nie syszae, odpowiemy na to, tego, co
Arystoteles
34
mwi, e jedni majtku nie uywaj, drudzy
naduywaj, a i jedno, i drugie jest niesuszne?
30
Tu jaki wyraz bezsensowny, wiadczcy o zepsuciu tekstu.
31
Lykeion (Liceum) szkoa Arystotelesa.
32
Eurypides, Fenicjanki, 368. rdo Dirke w Tebach.
33
Prace i Dnie, 705.
34
Por. ywot Pelopidasa, III, 2. Nie wiadomo, skd pochodzi ten cytat.
Ci pierwsi nie maj z tego ani poytku, ani dobrej sawy,
tamci za nawet szkod i wstyd".
No, zobaczmy najpierw, jaki to jest ten poytek, dla
ktrego ceni si bogactwo? Gzy daje ono rzeczy konieczne do
ycia ? To by bogaci nie mieli nic ponad to, co maj
niebogaci, a taka zamono byaby niezamo-noci", jak
powiada Teofrast
35
, i, doprawdy, nie budzc zazdroci",
jeeli Kallias, najbogatszy z Ateczykw
36
, i Ismenias,
najmajtniejszy z Tebaczykw
37
, taki sam mieli poziom
ycia jak Sokrates i Epaminondas
38
. Tak jak Agaton odesa
przy uczcie fletnistk do komnat kobiecych, bo uwaa, e
wystarczy jako rozrywka rozmowa biesiadnikw, tak samo
mgby usun purpurowe wezgowia, kosztowne stoliki i
wszelki zbytek, gdyby widzia, e bogacze zadowalaj si
tym samym, co ubodzy,
Zaraz i ster nad ogniskiem spokojnie mgby zawiesi, Wnet by
ustaa robota ...
nie:
...wow i muw cierpliwych
39
,
tylko zotnikw, brzownikw, perfumiarzy, kucharzy, gdyby
mona byo piknie i rozumnie precz wyprawi rzeczy
zbdne. A jeli to, co konieczne do ycia, posiadaj rwnie
niebogaci, splendor za bogactwa polega na rzeczach
zbdnych, to moe ty pochwalasz Skopasa tessal-skiego
40
,
ktry na prob o jaki przedmiot ze swego domu,
35
Wimmer, fr. 78.
36
Bogactwo Kalliasa, syna Hipponika, byo niemal przysowiowe.
37
Ismeniasw byo kilku; nie ma pewnoci, o ktrym tu mowa.
38
Epaminondas syn z przywizania do ubstwa (por. O duchu
opiekuczym Sokratesa, 14 n.).
39
Hezjod, Prace i Dnie, 45 n.
40
Tyran tessalski.
jako zupenie tam niepotrzebny, odpowiedzia: Ale to
wanie dziki posiadaniu rzeczy niepotrzebnych i zbyt-
kownych, a nie tego, co konieczne do ycia, jestem szczliwy
i godzien zazdroci". W takim razie wyglda na to, e raczej
chwalisz pomp i parad ni ycie.
Tradycyjne nasze wito Dionizjw dawniej obchodzono
swojsko a wesoo: niesiono w pochodzie amfor wina i
gazki winoroli, potem jeden cign koza, inny nis
koszyk fig suszonych, na kocu kroczy nioscy
41
.
Wszystko to teraz zostao wzgardzone i zaniko, a zamiast
tego nios w pochodzie zote naczynia, kosztowne szaty,
maski, jad cae zaprzgi; tak to, co dostatek przynosi
rzeczywicie niezbdnego i poytecznego, zostao wyparte
przez ten cay niepotrzebny zbytek.
9. Ale my w wikszoci jestemy jak Telemach: on raczej
przez naiwno ni przez brak ogady, ujrzawszy domostwo
Nestora pene przecie stow, biesiadnych, tkanin,
kobiercw
42
, sodkiego wina, nie wyrazi posiadaczowi tylu
potrzebnych i poytecznych rzeczy swego podziwu; natomiast
napatrzywszy si u Menelaosa na ko soniow, zoto i
bursztyn, zawoa peen zachwytu:
Zeusa Olimpijskiego paace takie s chyba! Jaka tu skarbw
przemnogo a dziw mi przejmuje, gdy
patrz
43
.
A Sokrates albo Diogenes tak by powiedzia: Jakie
tu mnstwo marnoci,
i zbdnoci i prnoci:
... a miech mi ogarnia, gdy patrz.
41
Takie wiejskie Dionizje" przedstawia Arystofanes w komedii
Acharnejczycy, 247 nn.
42
Odyseja, III, 351 nn.
43
Odyseja, IV, 74 n.
C ty sobie mylisz, gupcze? Zamiast zabra onie
purpurowe stroje i klejnoty, eby oduczya si zbytku i
miosnych szaw z cudzoziemcami
44
, ty znowu przystrajasz
swj dom dla przybyszw jakby scen teatraln?
10. Takie to szczcie przynosz bogactwa: gdy zabraknie
wiadkw i widzw, niczym si ono staje. Jake inaczej
panowanie nad sob. umiowanie mdroci, waciwe
wyobraenie o bogach; choby nikt z ludzi nie wiedzia, e je
posiadasz! Te rzeczy wiec w duszy wasnym promiennym
blaskiem i sprawiaj, e stale w niej mieszka wielka rado, bo
dusza sama przez siebie ima si dobra, niezalenie od tego, czy
to kto widzi, czy te nie widzi nikt z bogw ani ludzi. Taka oto
jest cnota, prawda, pikno nauk, geometrii, astronomii czy da
si z nimi porwna te zote blaszki bogactwa, te naszyjniki, te
dziecinne cudeka? Wszak jeli nie ma kto tego oglda i
dziwowa si temu, traci to cay blask i lepnie zupenie.
Przecie bogacz, kiedy siada do stou sam jeden z on tylko lub
domownikami, zostawia w spokoju stoy z drzewa
cytrusowego
45
i zote czary, a posuguje si zwyczajnymi, ona
za nie ubiera si w zotogw i purpur, tylko w codzienny
strj; ale kiedy wydaje przyjcie, to robi si widowisko teatralne
i demonstracja bogactwa, z okrtw kaza poprzynosi koty i
trjnogi"
46
, wydobywa si ze skrzy lampy, zmienia kielichy,
przebiera
44
Mowa o porwaniu Heleny przez Parysa.
45
aciska nazwa citrus (przekrcona z gr. kedros) odnosi si do gatunku
drzewa thyon (callitris quadrivalvis), rosncego w grach Atlasu; pyty
stoowe z tego drzewa, ktre rzadko osiga odpowiedni grubo, kosztoway
bajoskie sumy.
46
Iliada, XXIII, 259, ale tam Achilles wynosi te przedmioty jako nagrody
dla zawodnikw.
si podczaszych w paradne stroje, wszystko idzie w ruch,
zote, srebrne, wysadzane drogimi kamieniami naczynia,
jednym sowem posiadacz przyznaje si, e jego bogactwa s
dla innych. A wszake wstrzemiliwoci potrzebuje on bez
wzgldu na to, czy obiaduje sam, czy wydaje wystawn uczt.
6. O ZABOBONNOCI
Domys K. Zieglera (zob. Bibliogr.), e ta diatryba stanowi jakby wstp
do pisma O pobonoci ( ), ktre nie figuruje w katalogu
pism Plutarcha, ale byo w projekcie wyglda na trafny. Mamy tu
bowiem czyli zestawienie dwch kraco-woci ujemnych, cile
wedug Arystotelesa, mianowicie zabobonnoci i ateizmu, czyli
niewaciwych postaw wobec bstwa, a brakuje postawy poredniej, ktr
jest pobono, wymieniona w ostatnim zdaniu. A e dla Plutarcha,
kapana delfickiego, pobono bya, powiedzie mona, krlow cnt,
byoby wic rzecz naturaln powicenie jej osobnego traktatu.
Waciwie jednak z tej diatryby i tak wynika jasno, co autor myli o
pobonoci, nie mwic ju o jego pismach filozoficzno-teologicznych.
Diatryb t uwaa si na og za jedno z wczeniejszych pism Plutarcha,
po pierwsze z powodu retorycznego charakteru, obfitoci antytez i
wystudiowanych figur stylistycznych; po drugie za co jest bardziej
uchwytne z powodu braku wzmianek o tym, co jest tak
charakterystyczne dla teologii pniejszego Plutarcha, mianowicie o
demonach. Pojcie od pocztku naszych wiadomoci o religii
greckiej mieni si mnstwem rnych odcieni: u Homera moe znaczy po
prostu tyle, co bstwo" i jest uywane obok nawet o bogini; ale prcz
tego ma i znaczenie bezosobowe jako grona potga nadprzyrodzona itp.;
tak samo w epoce klasycznej. A za czasw Plutarcha, kiedy w wierzenia
greckie powczay si ju i wschodnie prdy mistyczne, i synkretystyczne,
i rne spekulacje filozoficzne, demonologia staa si dziedzin bardzo
rozbudowan, a on sam wielokrotnie si w te zagadnienia zagbia. Ot z
naszej diatryby wynika niewiara w istnienie demonw jako zych duchw,
ktrych istnienie przyjmie w pniejszych dialogach; jednak badacz, ktry
powici
ca monografi temu zagadnieniu, G. Soury (zob. Bibliogr.), widzi tu nie
brak konsekwencji, tylko lini rozwojow koncepcji religijnych Plutarcha.
To samo musimy stwierdzi, czytajc w rozdziale czwartym, e tylko
zabobonnik wyobraa sobie mier jako bram do najokropniejszych
cierpie i wiekuistych kar, a tamten wiat jako peen srogich sdziw i
drczycieli. Ale w swej wielkiej teodycei O odwlekaniu kary przez bogw,
odmalowujc widzenie Thespesiosa, Plutarch sam tak wanie widzi losy
grzesznych dusz w zawiatach. Chyba cay problem polega na
niesprecyzowaniu, kogo dotycz kary piekielne, a kogo nie w tym
wypadku zabobonnik w swoim samopoczuciu jest wiecznie winny! Ale ten
sam zarzut postawi wszak mona np. Lukrecjuszowi, ktry uwaa
niewiar Epikura w niemiertelno duszy za uwolnienie od bojani
mierci, ale nie troszczy si o sprawiedliwo, bo w rezultacie los tyrana
Falarisa nie rni si wtedy od losu Sokratesa! Tego bdu Plutarch z ca
pewnoci nie popenia. Tu jednak wdawa si w dzieje jego myli
religijnej nie moemy.
Zagadnieniem rde diatryby zaj si gruntownie G. Abernetty (De
Plutarchi [...] De superstitione libello, Regimonti, 1911), rezultaty jednak
okazay si hipotetyczne. Jedynym zachowanym autorem, ktry pisa na
ten temat, jest Teofrast; w jego Charakterach figuruje zabobonnik", ale
zupenie inaczej potraktowany jako typ komediowy, z podkreleniem
momentw zabawnych. Tote w adnym wypadku nie mona Teofrasta
uwaa za rdo. A o wszystkich innych, o ktrych wiemy, e zajmowali
si zabobonnoci, jak Menan-der (komedia Zabobonnik), Bion, Antypater
z Tarsu, Seneka, za mao po prostu wiemy; i uczenie skomponowany przez
Abernetty'ego stemmat wszystkich tych rde wisi w powietrzu.
Plutarch bowiem waciwie nie traktuje przedmiotu satyrycznie, tylko
przeprowadza rozwaanie logiczne nad obu ujemnymi skutkami bdnych
wyobrae o bogach, mianowicie nad przekonaniem, e bogowie nie
istniej, oraz nad wyobraeniem, e s groni i nieubagani. Poniewa z
tym drugim czy si uczucie (&), mianowicie boja, jest ono o
wiele gorsze od pierwszego. Sama nazwa o tym wiadczy:
bowiem znaczy lkajcy si bstwa". A lk jest najgorszym i najbardziej
poniajcym z uczu. W dalszym cigu rozdziau 3 mamy wanie analiz
zabobonnego lku; podkreli tu trzeba to, co pniej przyjdzie nam
stwierdzi w niejednej
jeszcze diatrybie Plutarcha jako dziedzictwo retoryczne: przesad,
kracowo w odmalowaniu postaci i sytuacji. Zabobonnik lka si
wszystkiego w ogle, bo i we nie nawet on jeden ze wszystkich bo-
jaliwych nie ma schronienia, gdy przeladuj go tam grone zwidy i
przeczucia. Bdnym zaoeniem w przedstawieniu postaci zabo-bonnika
jest u Plutarcha wiara w wycznie ze moce, bo wanie on wypomina
takiemu nieszczsnemu, e tam, skd inni oczekuj aski i pomocy
zwaszcza od swych bstw rodowych on spodziewa si jedynie, nie
wiadomo za co, pomsty i kary, przed ktr nie ma si dokd schroni, a
wic spotyka go los gorszy ni zbiegego niewolnika. Ale posta takiego
zabobonnika, ktry by w ogle nie uznawa dobrotliwoci jakiegokolwiek
bstwa, stwarza przecie sam autor, nasilajc czarne barwy do
ostatecznoci.
Ateist maluje znacznie bardziej dodatnimi barwami, zaznaczajc, e
kieruje si on w przeciwnociach zwykym ludzkim rozsdkiem w
dociekaniu przyczyn i obmylaniu rodkw przeciw zu, podczas gdy
zabobonnik poddaje si rozmaitym bezsensownym i odraajcym
praktykom ekspiacyjnym. Co prawda, kiedy mowa o uroczystociach
witecznych, stanowicych dla ludzi najwiksz przyjemno, ktrej
zabobonnik sam siebie pozbawia, bo i wtedy nie odstpuje go lk, Plutarch
zaznacza, e ateista mieje si z tych naboestw i ofiar niedorzecznym i
pogardliwym miechem" (rozdz. 9), a zatem ostro potpia tak postaw.
Jednake za wiksz bezbono uwaa takie wyobraenie o bogach, jakie
ma czowiek zabobonny, ni ateizm bo, powiada z humorem, sam
wolaby, eby mwiono, e Plutarcha nigdy nie byo, ni e Plutarch
istnieje, ale jest kim draliwym, maostkowym i mciwym (rozdz. 10).
Takich bogw kocha nie podobna, a zatem zabobonnik wolaby, eby ich
nie byo; a przy tym to onjego gorszce przekonania i praktyki s
wanie powodem powstania ateizmu, jako e w wiecie i w przyrodzie
adnych do powodw znale nie mona. Jako przedostatni rozdzia
powicony jest przykadom tego, co my znamy z refleksji Lukrecjusza:
Tantum relligio potuit suadere malorum!
mianowicie przernym okrutnym obrzdom u ludw cudzoziemskich,
ktrych bstwa Plutarch uwaa jednak, zgodnie z greck tradycj, za te
same, ktre czcz Grecy, tylko oczywicie pod innym imieniem.
Krciutki rozdzia 13 koczy jednake diatryb ostrzeeniem, eby
uciekajc przed tak szkodliw rzecz jak zabobon nie popa wanie w
drug ostateczno, zamiast zatrzyma si przy zotym rodku, jaki stanowi
pobono. A e, jak widzimy, w traktatach moralnych Plutarch zazwyczaj
nie ogranicza si do ukazania za, tyko podaje praktyczne rady, jak go
unikn, tym bardziej prawdopodobne staje si przypuszczenie, e istniaa
diatryba powicona pobonoci.
1. Ignorancja i niewiedza w sprawach dotyczcych bogw
od samego pocztku rozdziela si na dwa nurty: charaktery
twarde, podobne skalistemu gruntowi, skaniaj si skutkiem
nich do ateizmu, delikatne za, jakby tereny wilgotne ku
zabobonnoci. Kady sd bdny, a ju zwaszcza, gdy chodzi
o sprawy tej miary, jest rzecz z; a gdy do tego dochodzi
nastawienie uczuciowe jak najgorsz. Wszelkie bowiem
uczucie mona nazwa jtrzc si zud i jak najszkodliwsze
s zwichnicia czonkw poczone ze zranieniem, tak
zakcenia w duszy spowodowane uczuciem.
Kto, dajmy na to, myli, e pierwiastkami, z ktrych
skada si wszechwiat, s atomy i prnia
1
, hipoteza jest
bdna, ale nie powoduje rozjtrzenia, bicia serca, drczcego
cierpienia.
Kto przyjmuje, e bogactwo jest najwikszym dobrem;
taki b czone ze TD-0.0T8z.48 0 0 9.48 315i10.020 Tw<0105>Tj/TT2 7 Tf0.444 0 TD-0.000 Tc0.0015 Tw( wszech)Tj/TT1 1 Tf3.2255 -1.2 Twypr02 d0 z0.2269 Tw312taki b j
sromotna, ale nie ma nad czym lamentowa i uala si.
Natomiast takie oto sdy i przekonania, jak:
Nieszczsna cnoto! pustym sowem bya wic, Za
jam ci czynem peni
3

wyrzekszy si niesprawiedliwoci dajcej bogactwo oraz
rozpusty rodzcej wszelkie rozkosze nad takimi litowa si
naley, lecz jednoczenie brzydzi si nimi, gdy podz one
w duszy wiele chorobliwych uczu, jakby robactwa.
2. Ot wanie z tego, o czym mowa, wynika, i ateizm,
bdc faszywym sdem, e nie istnieje nic bogosawionego i
niepokalanego, zdaje si przez niewiar w bstwo prowadzi
do pewnej nieczuoci, a celem jego jest nie-obawianie si
bstw, skoro ich nie ma; czym za jest zabo-bonno, zdradza
sama jej nazwa
4
zakadajca mniemanie i wyobraenie
przejmujce strachem, ktry czowieka ponia i gnbi, skoro
jest przekonany, e bogowie wprawdzie istniej, ale s
sprawcami szkd i cierpie. Ateista bowiem jak gdyby by
niewzruszony w stosunku do bstwa, zabobonnik za wzrusza
si, ale w sposb przewrotny. Temu niewiedza wpoia brak
ufnoci w istnienie czego pomocnego, a tamtemu
przekonanie, e istnieje co szkodliwego. Std ateizm jest
bdnym rozumowaniem, a zabobonno uczuciem
zrodzonym z bdnego rozumowania.
3. Wszystkie chorobliwe doznania duszy s oczywicie
zawstydzajce, niektre jednak maj w sobie co dumnego,
podniosego, zwizanego z lekkomylnoci i mona
powiedzie, e adnemu z nich nie brak impulsu do czynu.
Ale to wanie zarzut, ktry mona postawi kademu
uczuciu, e wiedzione dz dziaania przynaglaj rozum
3
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 374).
4
Po grecku lk przed bstwami.
i wywieraj na nacisk. Jedynie strach, pozbawiony zarwno
miaoci, jak zdolnoci do rozumowania, opanowuje
nierozumn cz duszy, tak e staje si ona bezczynna,
bezradna i bezsilna. Dlatego ta jego waciwo jednoczenie
krpujca dusz i wprawiajca j we wzburzenie nazywa si
lkiem i bojani
5
.
Ze wszystkich za strachw najbardziej bezczynny i
bezradny jest spowodowany przez zabobon. Morza nie boi si
ten, kto nie egluje, wojny ten, kto nie wojuje, zbjcw
ten, kto siedzi w domu, sykofanty
6
biedak, zawici
prosty czowiek, trzsienia ziemi mieszkaniec Gallii,
piorunu mieszkaniec Etiopii; atoli ten, kto si lka bogw,
lka si wszystkiego: ziemi, morza, powietrza, nieba, mroku,
wiata, gosu, ciszy, snu. Niewolnicy zapominaj o swych
panach we nie; winiom sen agodzi okowy; jtrzce si
rany i rce ciao ze strasznym blem wrzody przestaj
drczy, gdy czowiek zanie:
O nie tak bogi, co umierzasz wszelki bl,
Przybye w sam por, ulg niosc mi
7
.
Ot tego nie pozwala powiedzie zabobonno: jedynie ona
bowiem nie zawiera przymierza ze snem i nie daje duszy
odetchn i nabra odwagi, odrzuciwszy przykre i
przygniatajce mniemania o bogu. Jakby w miejscu kar dla
bezbonikw zabobonno w czasie snu ukazuje przeraajce
widziada, okropne zjawy, przerne kary, napastujce
nieszczsn dusz i takimi zwidami wypasza j ze snu, tak e
sama przez siebie jest smagana i drczona,
5
W oryginale etymologia cakowicie fantastyczna (jak niemal wszystkie
etymologie staroytne, oparte na podobiestwie brzmienia, nieraz bardzo
naciganym).
6
Zob. wyej, Jak mona chwali ..., przyp. 25.
7
Eurypides, Orestes, 211 n.
tak jakby kto inny j ciga, i odbiera straszne i osobliwe
nakazy. A kiedy taki zabobonnik rano wstaje, to nie mieje si
z tego ani nie lekceway, ani nie zdaje sobie sprawy, e w
tych udrczeniach nic nie byo rzeczywistego, ale cho na
jawie unika cienia nawet zudy, i to nie majcej w sobie nic
zego sam siebie oszukuje, wydaje pienidze, niepokoi si,
wpada w rce szarlatanw i oszustw, ktrzy mwi:
A jeli nocna mara straszy ci
I zjawi si Hekaty mrocznej chr
8
,
to wzywaj staruch gulark, id zanurzy si w morzu, sid
na ziemi i sied tak cay dzie.
O Grecy, barbarzyskie wynalazszy zo
9

przez zabobony: obsmarowywanie si botem, gnojem,
zanurzenia, padanie na twarz, zawstydzajce przesiadywanie
na widoku publicznym, dziwaczne czoobitnoci. piewa
sprawiedliwymi ustami" nakazywali kitarodom
10
ci, ktrzy
sdzili, e w ten sposb zachowaj tradycyjn muzyk. My
za uwaamy, e do bogw naley si modli
prawdomwnymi i sprawiedliwymi ustami, i e nie naley
sprawdza, czy wntrznoci i ozr ofiarnego bydlcia jest bez
skazy i taki jak trzeba, a swj wasny jzyk wykrzywia i
kala dziwacznymi i barbarzyskimi sowami i imionami,
zniewaajc w ten sposb bosk, odwieczn godno religii.
Tote dowcipnie odezwa si komediopisarz
11
do tych, co
8
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 375).
9
Eurypides, Trojanki, 764.
10
Kitarodapiewak akompaniujcy sobie na kitarze; kitarzysta tylko
grajcy na kitarze, muzyk.
11
Nieznany (Kock, CAF, III, fr. 150).
swe oa pozacaj i posrebrzaj:
Jedyne, co nam darmo day bogi sen. Dlaczego
czynisz sobie czym kosztownym tak?
Mona i do zabobonnika skierowa podobne sowa: To, co
nam bogowie dali dla wypoczynku i zapomnienia o biedach,
po c czynisz sam sobie staym miejscem dotkliwej kary,
skoro nieszczsna dusza nie moe schroni si do jakiego
innego snu?" Heraklit powiada, e dla czuwajcych wiat jest
jeden i wsplny, a kady ze picych bka si po osobnym.
Dla zabobonnika natomiast nie istnieje aden wsplny wiat:
na jawie przecie nie ma udziau w wiecie rozumu, a pic
nie uwalnia si od wiata drczcego; umys jego ni, lk za
ustawicznie czuwa, a oddali si, uciec nie ma dokd.
4. By na Samos srogi tyran, Polikrates, by w Koryncie
Periander, ale nikt si ich nie lka, kto si przesiedli do
miasta wolnego i demokratycznie rzdzonego. A ten, kto si
boi wadzy bogw jak tyranii ponurej i nieubaganej, dokde
moe si przesiedli, dokd uciec? gdzie znajdzie ziemi bez
bogw, czy te morze? W jakim zaktku wiata skryjesz si
tak i utaisz, nieszczsny, by uwierzy, e oto ucieke przed
bogiem? Jest wszake prawo i dla niewolnikw, gdy utrac
nadziej wyzwolenia: mog prosi o sprzedanie ich i zmian
pana na agodniejszego. A zabobonno nie umoliwia
zmiany bogw i nie mona znale takiego boga, ktrego by
si nie ba taki, co si boi swoich bstw rodowych, bstw
swych praojcw, co dry przed swymi zbawcami, lka si
askawych opiekunw, do ktrych si modlimy o bogactwo,
pomylno, pokj, zgod, kierowanie ku dobru naszych sw
i najlepszych czynw.
A przecie ci sami ludzie uwaaj niewol za nieszczcie
i mwi:
Dla ma i niewiasty srogi to jest los
W niewol popa i do panw dosta si
Niedobrych
12
.
Jak mylicie o ile gorzej wiedzie si takim, ktrzy nie mog
uciec, nie maj dokd si schroni, nie mog si zbuntowa
13
?
Niewolnik ma otarz, do ktrego moe schroni si; ncwet dla
zbjcw niektre witynie s dostpne; uciekajcy przed
nieprzyjacielem, jeli dopadn posgu bstwa lub sanktuarium,
nabieraj otuchy. A za-bobonnik tego wanie najbardziej si
obawia i przed tym dry, w czym inni, gdy im co strasznego
zagraa, pokadaj nadziej. Nie odrywaj przesdnego od
witych przybytkw on wanie tam cierpi i ponosi kary. Po
c si dugo rozwodzi? Kresem ycia wszystkich ludzi jest
mier"
14
. Dla zabobonu jednak nawet ona nie jest.
Zabobonno przekracza bowiem granice tamtego wiata,
sprawia, e strach trwa duej ni ycie, czc ze mierci myl
o mkach niemiertelnych i gdy kocz si troski, ona zdaje si
wprowadza nie koczce si. Otwieraj si jakie przepastne
bramy Hadcsu, zlewaj si ze sob rzeki ognia i odnogi Styksu,
mrok zapenia si rozlicznymi fantastycznymi widmami o
strasznym wygldzie i aosnym gosie, zjawiaj si sdziowie i
karci-ciele, otchanie i przepacie pene tysicznych okropnoci.
W ten sposb nieszczsny zabobon, z powodu zbytniej
bojaliwoci wobec wszystkiego, co si wydaje grone,
niebacznie sam siebie wpdza we wszelak groz.
12
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 376).
13
Poniewa w tym miejscu sens wymaga rozumienia uytych tu
przymiotnikw w znaczeniu nie powiadczonym poza tym, niektrzy
wydawcy poprawiaj tekst, ale niesusznie.
14
Demostenes, O wiecu, 97.
5. To wszystko nie dotyczy ateizmu; ale jego niewiedza jest
smutna, a lepota i niedostrzeganie rzeczy tak doniosych, to
dla duszy wielkie nieszczcie, tak jak gdyby miaa wiele
oczu, ale w nich zagaso to najwaniejsze i najja niejsze
pojcie boga. Zabobonnemu za mniemaniu o nim, jakemy
mwili, od razu towarzyszy usposobienie pene niepokoju,
trwone i niewolnicze. Platon powiada
15
, e muzyka zostaa
ludziom dana przez bogw jako twrczyni adu i harmonii, a
nie gwoli echtania uszu i rozkoszowania si. Gdy zamt i
zakcenie w ciele, na skutek braku harmonii i kultury,
zgubnie oddziaywa nieraz na ukad i porzdek w duszy przez
nieopanowanie i bd, to muzyka ma j zawrci i wprowadzi
na waciw orbit z powrotem.
Kogo za nie ukocha Zeus
powiada Pindar
Przejmuje trwog go,
Skoro usyszy Pieryd
16
gos
17
.
Taki czowiek istotnie wpada w podranienie i zo;
opowiadaj, e tygrysy oszoomione dwikiem tympanw
wpadaj w sza i ze wzburzenia same siebie rozszarpuj.
Mniejszym wi c zem jest niewraliwo na muzyk i
obojtno z racji uszkodzenia suchu i guchoty. Dla
Tejrezjasza
18
byo nieszczciem, e nie mg widzie swych
dzieci i bliskich, ale daleko wikszym dla Atamasa
15
Niedosowny cytat z Timajosa, 47 D.
16
Tj. Muz.
17
Oda pityjska, I, 13.
18
Synny w mitologii niewidomy wieszczek tebaski.
i Agaue
19
widzcych ich w postaci lwa czy jelenia. Bez
wtpienia i dla Heraklesa ogarnitego szalestwem lepiej
byoby nie oglda swych synw i nie zdawa sobie sprawy z
ich obecnoci, ni potraktowa swych najbliszych jak
nieprzyjaci
20
.
6. C zatem? Czy nie sdzisz, e postawa ateistw w
podobny sposb rni si od postawy zabobonnych? Ci nie
widz bogw w ogle, tamci uwaaj ich za istoty ze. Ci ich
nie dostrzegaj, tamci bior askawo za niebezpieczestwo,
ojcowsk wadz za tyrani, pieczoowito i pobaliwo za
dziko i zoliwo. Wierz wobec tego rzebiarzom w
brzie, marmurze i wosku, ktrzy bogw przedstawiaj w
ludzkiej postaci, tak ich ksztatuj, przystrajaj i cze im
oddaj gardz natomiast filozofami i mami stanu, ktrzy
wykazuj, e majestat boski czy si z dobroci,
wielkodusznoci, yczliwoci i trosk. Ateistw wic
cechuje niewraliwo i niewiara w pomoc bosk, ich za
nieufno i boja w stosunku do tej pomocy. Oglnie wic
powiedziawszy, ateizm jest to obojtno wobec bstwa, nie
pojmujca dobra, a zabobonno to natok wrae
podejrzewajcych zo w dobru. Boj si bogw i uciekaj si
do bogw, schlebiaj im i l ich, modl si do nich i czyni
im wyrzuty. Wspln wszak dol ludzi jest to, e nie we
wszystkim zawsze im si powodzi.
19
Atamas, mityczny krl beockiego Orchomenos, ukarany przez bogw
szalestwem zabi swego synka i goni on Ino z drugim synkiem na rku,
ale skoczya do morza i zostaa bogini Leukothe. Agaue, crka Kadmosa,
ukarana szaem za opr przeciwko kultowi Dionizosa, rozszarpaa wasnego
syna, biorc go za lwa.
20
Hera zesaa na niego sza, w ktrym pozabija dzieci i on; Eurypides
przedstawi to w tragedii Herakles szalejcy.
Oni wszake nie znaj niemocy, trosk,
Staroci; im nie zagraa
Gucho huczcy w nurt Acherontu
21

tak Pindar mwi o bogach; ludzkie za przeycia i sprawy
tocz si przypadkowo to tak, to inaczej.
7. Zobacz no najpierw, jak zachowuje si ateista wobec losu
przeciwnego jego woli i przekonaj si o jego postawie. Jeeli
jest w ogle umiarkowany, to przyjmuje w milczeniu to, co go
spotyka, i stara si jako temu zaradzi i znale waciwe
rodki; jeeli za przejmuje si tym i unosi, to wszelkie
narzekania kieruje ku przypadkowi i losowi, woajc, e nic
si nie dzieje wedug sprawiedliwoci ani jakiej opatrznoci,
tylko wszystkie ludzkie sprawy popltane id na olep i na
chybi trafi. Inaczej zabobonnik: niech by mu si zdarzyo co
niepomylnego, choby cakiem bahego, to ju siada i swym
trapieniem si dorabia do tego wielkie i cikie cierpienia nie
do uniknicia, sam na siebie sprowadzajc lki, strachy,
podejrzenia, niepokoje, i przyjmujc to rozmaitymi lamentami
i jkami. Nie oskara o to wszystko ani czowieka, ani losu,
ani zbiegu okolicznoci, tylko boga twierdzi, e to stamtd
spywa na nadprzyrodzony potok zgubnego za, i wyobraa
sobie, nie e jest czowiekiem nieszczliwym, tylko
znienawidzonym przez bogw, e ponosi kary zesane przez
nich, a na te kary i wszelkie cierpienia sam zasuy.
Ateista, kiedy choruje, rozwaa i przypomina sobie, kiedy
si przejad, przepi, prowadzi nieregularny tryb ycia,
przemczy si, kiedy zaszkodzia mu raptowna zmiana
klimatu i miejscowoci, nastpnie, czy nie dozna poraki w
sprawach politycznych, czy nie popad w niesa-
21
Nieznany utwr liryczny (Turyn, PCF, fr. 147).
w wrd posplstwa, czy nie zosta oczerniony przed wadc
sowem, szuka przyczyny w sobie i swym otoczeniu :
W czymem zawini ? I co popeniem ? A czegom zaniedba ?
22

Zabobonnik natomiast zarwno wszelk chorob, jak strat
materialn, mier dziecka, niepowodzenie i zawd w polityce
traktuje jak cios z rki boga i napa zego ducha. Tote nie
odwaa si ratowa, naprawia szkody, zaradza zemu,
przeciwstawia si mu, eby nie okazao si, e walczy z
bogiem i sprzeciwia si karze. Skutkiem tego odprawia od
oa boleci lekarza, w aobie nie wpuszcza do domu
filozofa, ktry by go upomina i pociesza: Zostaw mnie,
odpowiada, czowiecze, niech ponios kar, ja bezbony,
przeklty, nienawistny bogom i demonom!"
Owszem, czowiek nie przekonany o istnieniu bogw,
szczeglnie gdy jest pogrony w cikim zmartwieniu i
boleci, moe ociera zy, ostrzyc wosy, zrzuci paszcz
23
; ale
zabobonnemu jak pomc ? jak si do zwrci ? Siedzi pod
goym niebem odziany w wr, przepasany brudnymi
achmanami, a czsto i nago tarzajc si w bocie, wyznajc
jakie swoje przewinienia i grzechy: a e co zjad, a e wypi,
a e poszed drog, ktrej mu zabraniaa boska moc. A jeeli
mu si doskonale powodzi i zabobon oddziaywa agodniej, to
siedzi w domu kac si oczyszcza czarami i okadza dymem
z siarki
24
, a staruchy gularki, jak powiada Bion
25
, przynosz
byle co i przyczepiaj, i zawieszaj na nim jak na koku".
22
Z tzw. Zotych sw" Pitagorasa.
23
Oznaki aoby, alu.
24
Dym z siarki jako rodek rytualnie oczyszczajcy wystpuje ju u
Homera.
25
Zob. niej, O faszywym wstydzie, przyp. 23.
8. Jak mwi, Tiribazos
26
, kiedy Persowie chcieli go
uwizi, wycign szabl, a e by silnym mczyzn, zacz
si broni; ale kiedy oni protestowali i woali, e to z rozkazu
krla, natychmiast rzuci bro i poda rce, eby je
skrpowano. Czy wic to nie podobny przypadek? Inni ludzie
walcz z nieszczciami, odpieraj niebezpieczestwa,
obmylaj sobie sposoby ucieczki lub odwrcenia rzeczy
niepodanych, a zabobonnik, cho nic nie usysza, sam do
siebie rzekszy to ci si przydarza, nieszczsny, z woli boej i
opatrznoci", odrzuca wszelk nadziej, poddaje si, ucieka,
odpycha spieszcych z pomoc.
Niejedn bied niezbyt cik czyni zabobony wrcz
zgubn. Staroytny Midas, zgnbiony i przeraony jakimi
snami, podobno wpad w tak rozpaczliwy stan ducha, e
odebra sobie ycie napiwszy si krwi wou
27
. A krl
Messeczykw, Arystodemos, w czasie wojny z Lacede-
moczykami, posyszawszy, e psy wyj jak wilki i
ujrzawszy, e koo ogniska jego domu rodzinnego wyrosa
trawa agrostis
28
, co przerazio wieszczkw, straciwszy ducha i
wszelk nadziej, sam si zabi. By moe, byoby lepiej i dla
Nikiasa, wodza ateskiego, gdyby w taki sam sposb rozsta
si z przesdem jak Midas czy Arystodemos, ni zlkszy si
cienia na Ksiycu w czasie zamienia, siedzie bezczynnie,
podczas kiedy nieprzyjaciel otacza
26
Satrapa perski. W ywocie Artakserksesa Plutarch przedstawia t scen
inaczej.
27
Midas, krl frygijski, z VII w.p.n.e., w rzeczywistoci prawdopodobnie
zgin w wojnie z Kimmeryjczykami (zreszt by bohaterem wielu legend).
Krew wou uchodzia powszechnie za trucizn.
28
Cynodon dactylon (ale staroytne nazwy rolin, zwierzt itp. z trudem
daj si zidentyfikowa i rzadko kiedy mamy pewno co do tego).
go szacem, skutkiem czego wpad w ich rce wraz z
czterdziestu tysicami ludzi wyrnitych lub wzitych
ywcem i sam niesawnie zgin
29
. Nie jest bowiem niczym
przeraajcym wejcie Ziemi w pooenie pomidzy Socem
a Ksiycem i chwilowe w pewnym punkcie obiegu
nasunicie si cienia na Ksiyc, tylko straszny jest mrok
zabobonu, ktry, padszy na umys czowieka, zamc go i
zaciemnia rozumowanie w sprawach, ktre wanie
rozumowania najbardziej potrzebuj.
Glauku, patrz no, odmt morza bawanami ju si wzd, Wokoo
szczytw ska Gyrejskich zbity chmur si wznosi wa, Znak to burzy
30
.
Widzc to, sternik modli si o ocalenie, wzywa bogw
wybawcw
31
, ale modlc si, przerzuca ster, spuszcza rej,
Umyka z ciemnego przestworu mrz Wielki
agiel zwinwszy czym prdzej.
32

Hezjod kae rolnikowi przed ork i siewem z rk na rczce
rada:
Mdl si do Zeusa, co wadnie pod ziemi, i czystej Demeter
33
.
A u Homera czytamy, e Ajas przed pojedynkiem z Hektorem
poleca Hellenom modli si za niego do bogw, a w czasie
modlitwy przywdziewa zbroj
34
. Agamemnon za
nakazawszy wojownikom:
Kady niech wczni naostrzy i tarcz ma w dobrym porzdku
35

29
Tucydydes, VII, 86.
30
Nieznany utwr jambografa Archilocha (Bergk, PLG, II, fr.
54)
31
Wybawcami eglarzy byli Dioskurowie: Kastor i Polideukes.
32
Nieznany utwr liryczny lub tragedia (Nauck, TGF, fr. 377).
33
Prace i Dnie, 465. Zeus podziemny = Hades.
34
Iliada, VII, 193 nn.
35
Iliada, II, 382.
prosi wtedy Zeusa:
Daj mi obali w proch wyniose Priama zamczysko
36
.
Bg bowiem jest nadziej mstwa, a nie wymwk dla
tchrza.
A ydzi, poniewa by szabat, siedzieli nieporuszeni i
mimo e nieprzyjaciele przystawiali drabiny i zdobywali
obwarowania, nie ruszyli si, pozostali wszyscy jak w jednej i
tej samej sieci sptani zabobonem
37
.
9. Taka to jest zabobonno w sytuacjach i sprawach
niepodanych i tzw. krytycznych; ale nawet w
przyjemniejszych okolicznociach w niczym nie jest lepsza od
ateizmu. Najwiksz przyjemnoci dla ludzi s uroczystoci
witeczne, biesiady przy wityniach, wtajemniczenia,
mistyczne obrzdy, modlitwy do bogw i adoracje. Popatrz,
jak ateista mieje si z tego niedorzecznym i pogardliwym
miechem i szepcze na stronie do swych przyjaci, e
powariowali ci, co wyobraaj sobie, e to si dzieje dla
bogw. Ale poza tym nie doznaje nic zego. Zabobonny za
czowiek chciaby cieszy si i uywa sobie, ale nie moe:
A w miecie dym kadzide mnogich wznosi si,
Pospou piew peanw i aobny jk
38

tak to wyglda w duszy zabobonnego: wieniec ma na
gowie, a blednie; skada ofiar i boi si; modli si drcym
gosem, kadzi trzscymi si rkoma; jednym sowem,
pokazuje, e Pitagoras banialuki gada, twierdzc, e stajemy
si najlepsi, kiedy obcujemy z bogami. Wanie
36
Nieco zmieniony cytat z Iliady, II, 413 n.
37
Nic wiadomo, do ktrego oblenia ma si to odnosi (por. Cassius Dio,
XXXVII, 16 i XLIX, 22).
38
Sofokles, Krl Edyp, 4
wtedy najgorzej i najndzniej wiedzie si zabobonnym, gdy
zbliaj si do przybytkw i paacw boskich jakby do
legowiska niedwiedzi, czy nory ww, czy kotliny
potworw morskich.
10. Std te bierze mnie zdziwienie, e ludzie uwaaj za
bezbono ateizm, a nie uwaaj za zabobonnoci. A
przecie Anaksagorasowi wytoczono proces o bezbono, bo
twierdzi, e soce to kamie
39
, a Kimmeryj-czykom nikt
tego nie zarzuca, chocia s przekonani, e soca w ogle nie
ma
40
. Jak uwaasz: ten, kto zaprzecza istnieniu bogw, jest
bezbony? A ten, kto ich ma za takich, za jakich ich ma
zabobonnik, czy nie o wiele bezboniej-sze ma przekonania ?
Co do mnie, ja bym wola, eby ludzie mwili, i Plutarcha w
ogle nie ma i nigdy nie byo, ni eby mwili, e Plutarch
jest czowiekiem niestaym, zmiennym, skorym do gniewu,
mciwym za drobnostki, uraajcym si o byle co; jeli
zapraszajc innych na uczt, jego pominiesz, albo nie majc
czasu, nie pjdziesz go powita, lub przy spotkaniu nie
pozdrowisz to wbije ci zby w ciao i zagryzie, albo porwie
ci i zatucze dziecko, albo wypuci jak swoj dzik besti na
twoje plony i zniszczy twoje sady.
Kiedy Timotheos opiewa w Atenach Artemid nazywajc
j
Szalon, natchnion, optan, menad
41
,
poeta Kinesias, wstawszy z miejsca na widowni, zawoa:
Oby mia tak crk!" A wszake takie i jeszcze gorsze
39
Waciwie Anaksagoras mwi o rozarzonej bryle ( jako
poprawka w jednym z rkopisw).
40
Por. Odyseja, XI, 16.
41
Poeta liryczny z IV w. p.n.e. Cytat z nieznanego utworu (Bergk, PLG,
III, f I).
rzeczy o Artemidzie wyobraaj sobie zabobonni:
Czy odbiega od wisielca,
Czy o pog si otara,
Czy z domu, gdzie trup, przybya,
I skalana tutaj wesza,
Czy te moe z trjrozdroa
cignita oczyszcze moc,
Zespolona z krwaw zmaz?
42

A nic te rozsdniejszego nie myl o Apollonie, Herze,
Afrodycie, bo ich te si obawiaj i dr przed nimi. Czyme
jest to, co Niobe blunia przeciw Latonie, wobec tego, o
czym zabobon przekonywa nierozsdnych mianowicie, e
zelona wystrzelaa z uku:
Dziewczt szecioro i synw te szeciu w wieku modzieczym
43

nieszczsnej kobiety. Tak zatem bya nienasycona cudzego
cierpienia i tak nieubagana! Gdyby bogini naprawd bya tak
skora do gniewu, tak nienawidzia za i tak bolenie odczuwaa
oszczerstwo, a zamiast mia si z ludzkiej niewiedzy i
nieuctwa, na nie si oburzaa to powinna bya wystrzela z
uku tych, co kamliwie mwili i pisali o tak wielkim jej
okruciestwie i zoliwoci. Przecie rozgoryczenie Hekaby,
mwicej:
wtrob jego bym ara
Wpiwszy w ni zby chciwie
44

42
Nieznany utwr liryczny (Bergk, PLG, III, s. 680) w dialekcie doryckim.
Poeta najwyraniej utosamia Artemid z Hekat, bogini nocnych czarw,
lubujc si we wszystkim, co uwaano za nieczyste. Ale tekst jest
przekazany w takim stanie, e ustalenie jego i przekad w znacznym stopniu
s hipotetyczne.
43
Iliada, XXIV, 604.
44
Iliada, XXIV, 212 n. Hekabe mwi o Achillesie, zabjcy jej syna
Hektora.
oskaramy o dziko i okruciestwo. A o bogini syryjskiej
45
mniemaj zabobonni, e kto by jad szprotki lub sardele, temu
ona poprzeera golenie, rozrani ciao wrzodami, zgnoi
wtrob.
11. Czy wic mwi o bogach le jest rzecz bezbon, a
myle le nie bezbon? Chyba przecie to myl
powoduje odraajc wypowied blunicego? Wszak i my
traktujemy obelg jako oznak wrogoci i oczerniajcych nas
uwaamy za wrogw i le do nas ustosunkowanych. A
widzisz, co myl o bogach zabobonni: e s kapryni,
wiaroomni, zmienni, mciwi, okrutni, uraajcy si o
drobnostki std wynika, e musi on bogw nienawidzi i
ba si ich. Bo jake by mg tego nie czyni, skoro sdzi, e
wszystko najgorsze spotyka go od nich i nadal bdzie
spotyka? A nienawidzc i bojc si jest ich wrogiem.
Wprawdzie, chocia si boi, skada im hody, ofiary, obsiada
witynie, ale nic w tym dziwnego: wszake i tyranw witaj,
otaczaj czci, stawiaj im zote posgi, ale po cichu
nienawidz potrzsajc gow"
46
. Hermolaos schlebia
Aleksandrowi, Pauzaniasz suy w gwardii Filipa, Cherea w
gwardii Gajusa
47
a kady z nich, towarzyszc wadcy,
mwi do siebie:
Ju bym ja pomci si, pomci! o, byle bym siy mia dosy
48
.
Ateista sdzi, e bogw nie ma; zabobonnik chciaby, eby
ich nie byo, ale wierzy w nich wbrew woli. Lka si bowiem
nie wierzy. Wszake jak Tantal pragnby uj
45
Nazywano j rnie: najczciej Atargatis, po grecku Derketo;
powicone jej byy ryby (por. np. Menander, Koerte, II, fr. 754).
46
Sofokles, Antygona, 291.
47
Hermolaos spiskowa przeciwko Aleksandrowi; Pauzaniasz bra udzia w
zamordowaniu Filipa; Cassius Chaerea Kaliguli.
48
Iliada, XXII, 20.
spod skay zawieszonej nad jego gow, tak samo i on spod
lku, ktry go nie mniej udrcza, i pozazdrociby ateicie
jego usposobienia jako wyzwalajcego. Ale rzecz si tak ma,
e niewierzcy nie uczestniczy w zabobonie, a zabobonnik
wybraby niewiar, lecz jest za saby na to, by sdzi o bogach
to, co chciaby sdzi.
12. A zatem ateista w niczym nie jest wspwinien
zabobonu, zabobonno natomiast zarwno daa pocztek
bezbonoci, jak daje mu obecnie uzasadnienie, ani
prawdziwe, ani pikne, ale nie bez pewnych pozorw prawdy.
Bo nie na niebie upatruj oni co, do czego by mieli pretensj,
nie w gwiazdach, nie w porach roku, kwadrach Ksiyca, lub
obiegach Soca naokoo Ziemi sprawcach dnia i nocy"
49
; ani
w sposobach odywiania si zwierzt czy dojrzewania
owocw nie widz nic bezadnego czy bdnego, co by
powodowao przekonanie o nieistnieniu bogw we
wszechwiecie. Tylko miechu godne czyny i doznania
zabobonnych, ich sowa, gesty, czary, gusa, bieganiny z
tympanami, nieczyste oczyszczenia, brudne wicenia,
barbarzyskie i wystpne pokuty i ponienia w wityniach
to wszystko kae niektrym mwi, e lepiej eby bogw nie
byo, ni eby byli, skoro przyjmuj takie objawy czci, ciesz
si nimi, s a tak rozwili, maostkowi i obraliwi.
13. Nieprawda, czy nie lepiej by byo dla owych Galatw
czy Scytw cakiem nie mie pojcia ani wyobraenia o
bogach, nigdy o nich nie sysze, ni myle, e bogom
sprawia przyjemno krew mordowanych ludzi i uwaa, e
to najdoskonalsza ofiara i wity obrzd?
50

49
Platon, Timajos, 40 C.
50
O ofiarach ludzkich u Gallw i Scytw por. Cezar, O wojnie gallijskiej,
VI, 16 i Herodot, IV, 70 nn.
c czy dla Kartagiczykw nie poyteczniej byoby
wzi sobie od pocztku Kritiasa albo Diagorasa
51
za
prawodawc i nie wierzy w adne demony ani bstwa,
anieli skada Kronosowi takie ofiary, jakie skadaj?
52
I to
nie tak, jak pisze Empedokles
53
, gromadzc ludzi skadajcych
w ofierze zwierzta:
Tak rodzonego syna, co posta zmieni, chwyciwszy, Ojciec
z modlitw zabija, zalepie ciko
54

lecz z pen wiadomoci sami zabijali na ofiar wasne
dzieci, a bezdzietni kupowali dzieci u biedakw i zarzynali jak
jagnita lub kurczta; matka za asystowaa przy tym bez zy i
bez jku! Gdyby bowiem jkna lub zapakaa, nie dostaaby
zapaty
55
, a dziecko tak czy tak byoby zabite. Przed posgiem
bstwa robiono oguszajcy haas fletw i bbnw, eby nikt
nie mg dosysze krzykw i lamentw. Gdyby panowali nad
nami Tyfo-nowie jacy lub Giganci
56
, wygnawszy bogw,
dzieryli nad nami wadz, jakiche innych obrzdw by si
domagali i czy nie takimi ofiarami by si cieszyli ? Amestris,
maonka Kserksesa, kazaa ywcem zakopa dwunastu ludzi
skadajc ich w ofierze Hadesowi na swoj intencj
57
;
51
Znani ateici" staroytni.
52
Greckim mianem nazywa Plutarch (jak zwykle greccy autorzy tzw.
interprelatio Graeca) semickiego boga Molocha, ktremu skadano w ofierze
dzieci.
53
Empedokles z Akragas, poeta, filozof, wdrowny cudotwrca, autor
eposw filozoficznych.
54
Niezachowany poemat Oczyszczenia (Diels, Vorsokr., I, fr. 137). Chodzi
o wdrwk dusz, z ktrej wynika, e w zwierztach mieszkaj dusze ludzkie.
55
Za wrba unicestwiaa warto ofiary.
56
Mityczne istoty walczce z bogami. Tyfon waciwie tylko w liczbie
pojedynczej.
57
Zob. Herodot, VII, 114 (por. wyej, przyp. 52).
temu Hadesowi, o ktrym Platon mwi, e nazywa si Hades,
bo jest przychylny ludziom, mdry, bogaty, panujcy nad
duszami namow i rozumem
58
. Filozof przyrody, Ksenofanes,
widzc Egipcjan zawodzcych i bijcych si w piersi w czasie
uroczystoci witecznych, trafnie ich upomnia: Jeli istoty
te s bogami, nie opakujcie ich; jeeli za s ludmi, nie
skadajcie im ofiar". 14. Doprawdy, nie ma przypadoci tak
penej bdw i cierpie, zawierajcej tak niezgodne i wrcz
sprzeczne ze sob mniemania, jak zabobonno. Uciekajmy
wic od niej, ale zachowujc ostrono i dbajc o poytek, a
nie tak jak umykajcy na olep i nierozwanie przed zbjcami,
dzikimi zwierztami lub przed poarem, ktrzy wpadaj na
bezdroa pene stromych rozpadlin i przepaci. W ten bowiem
sposb niektrzy unikajc zabobonw, wpadaj w ateizm
zawzity i uparty, przeskoczywszy znajdujc si po rodku
pobono
59
.
58
Fantastyczn etymologi podaje Platon w Kratylosie, 403 n.
59
Wedug Arystotelesa cnota jest zotym rodkiem midzy dwiema
skrajnociami ujemnymi.
7. O FASZYWYM WSTYDZIE
Grecki termin (i zwizane z nim inne czci mowy) nie ma
waciwego odpowiednika ani w acinie, ani w oglnie znanych
europejskich jzykach nie ma go i w polskim. Erazm z Rotter-damu,
ktry wyda przekad tego traktatu w 1526 r. w Bazylei, tumaczy go jako
vitiosa verecundia; Xylander, ktrego aciskie przekady przyjy si
oglnie, tak e wedug niego potocznie cytujemy tytuy pism Plutarcha,
da De vitioso pudore; Amyot: Fausse honte; tytu najnowszego
angielskiego przekadu z 1959 r. De Lacy i Einarsona brzmi: On
Compliancy. Po polsku musimy si zadowoli kalk" z francuskiego.
Ale i po grecku termin ten nie by klasyczny: jedynie w formie
czasownikowej spotyka si u autorw IV w. p.n.e. (Platon, Ksenofont),
attycyci go odrzucali, Plutarch sam wyraa si na wstpie tak zwana
", a w ywocie Brutusa, VI, powiada: co niektrzy nazywaj
&". Definicj tego pojcia daje od razu w I rozdziale: Chodzi
o to, co my bymy mogli nieraz okreli jako krpowanie si" wobec
czyjego nalegania, a zatem nie wstyd" dosownie, tylko nieumiejtno
odmwienia czego niewaciwego lub xgoa wystpnego powodowana
rnymi wzgldami: lkiem czy uszanowaniem wobec nalegajcego,
prnoci nie pozwalajc przyzna si do niemonoci, chci
dogodzenia wszystkim itp. Jest to zatem wada dosy specyficzna, nie
rzucajca si w oczy, niemniej wymagajca leczenia, bo w rezultacie
mogca doprowadzi do tych samych skutkw, co bezwstyd!
Nie syszymy, eby jaki inny autor zajmowa si tym tematem
specjalnie, ale z pewnoci robili to stoicy. W zasadniczym ujciu
zagadnienia moralnego, jak i gdzie indziej, Plutarch opiera si na
Arystotelesie, na jego Etyce Nikomachejskiej, II, 7, 14, gdzie mowa o
czowieku przesadnie wstydliwym (ale z terminem ),
o bezwstydnym i o trzymajcym si rodka, czyli wstydliwym w miar.
Take w Etyce Nikomachejskiej (IV, 9, i nn.) mwi Arystoteles o wsty-
dliwoci raczej jako o uczuciu () ni o cnocie, bdcej sta
dyspozycj (). Plutarch, cho mwi o innym rodzaju wstydli-woci, te
okrela j jako i uwaa za postaw poredni midzy dwiema
skrajnociami ujemnymi, ktrych nie nazywa wadami ex-pressis verbis,
ale wynika to z kontekstu.
Poniewa jednak wada faszywego wstydu, tj. wstydu, ktry nie
powinien istnie, bo nie ma do niego powodu, wynika z nadmiernej
delikatnoci i wraliwoci duszy, wymaga ona wykorzenienia i leczenia
ostronego, rwnie delikatnego, a nie ostrego i surowego, jak wady
jaskrawe i brutalne, eby nie zniszczy przytem zalet zwizanych z takim
charakterem. Trzeba wic unaoczni osobie, ktra tym grzeszy, do jak
szkodliwych i kompromitujcych postpkw moe go doprowadzi taka
nieumiejtno odmowy. Tu swoim zwyczajem Plutarch cytuje przykady
zarwno mitologiczne, jak i historyczne, po czym podaje sposoby
wiczenia si w zwalczaniu tej przywary, zaczynajc od najbardziej
bahych, jak wstrzymanie si od chwalenia wbrew przekonaniu itp., tak by
zawsze kierowa si susznoci sprawy, a nie wzgldami osobistymi.
Wszystkie te refleksje poparte s przykadami, doskonale
zaobserwowanymi w yciu, wiadczcymi o bystroci spostrzee
Plutarcha, jak np. o wybieraniu takiego to zajazdu nie dlatego, eby by
najlepszy w miecie, tylko e waciciel uprzejmie si nam kania.
Ciekawe byoby wiedzie, za kim Plutarch powtarza twierdzenie, e
caa ludno Azji (tj. oczywicie imperium perskiego) jest niewolnic
jednego czowieka, bo nie umie wymwi jednej sylaby nie!" Zdaje
on sobie spraw, e nie mona tego traktowa dosownie, ale uywa tego
jako efektownej analogii do zachowania si czowieka nazbyt ulegego,
ktry nawet nie potrafi zareagowa milczeniem na cudze natrctwo. Po
rnych przykadach zaczyna nasz autor w rozdz. 13 rozumowanie jak
gdyby od nowa, tak e niewtpliwie cierpi na tym kompozycja:
dowiadujemy si o rnych zrcznych sposobach reagowania na
niewaciwe proby i dania, przy czym szczeglne ostrzeenie
dotyczce wraliwoci na pochlebstwa zakoczone jest celn replik dan
pochlebcy przez Pindara.
Ostatni krciutki rozdzia wzywajcy do skruchy i rozpamitywania
swoich upadkw jako pomocnego rodka na przyszo jest raczej
banalny.

1. Niektre roliny same w sobie s dzikie, nie przynosz
owocw i gdy si rozplenia, przynosz szkod uprawianym
zboom i innym rolinom; jednake rolnicy uwaaj ich
obecno za oznak gleby bynajmniej nie marnej, tylko
wanie dobrej i yznej. Tak samo istniej waciwoci duszy,
ktre same przez si niedobre s jakby wykwitem natury
szlachetnej i nadajcej si do uprawy pod wpywem rozumu.
Do takich zaliczam faszywy wstyd, ktry nie wiadczy le,
ale prowadzi do wykrocze. Wstydliwi bowiem czsto
popeniaj te same bdy, co bezwstydni, z t rnic, e
martwi si i bolej z powodu tych bdw, zamiast si nimi
cieszy jak tamci. Bezwstydnik wszake nie odczuwa
przykroci popeniajc czyn haniebny, a wstydliwy przejmuje
si nawet pozornie haniebnym; gdy faszywym wstydem
nazywamy nadmiar wstydliwoci. Std ma te i nazw
1
, jako
e twarz w pewnym stopniu oddaje i wyraa zbicie z tropu i
skonfundowanie duszy. Tak jak przygnbieniem nazywamy
smutek, pod ktrego wpywem spuszczamy oczy
2
, tak
okrelamy mianem faszywego wstydu tak wstydliwo,
ktra nie zdobywa si nawet na spojrzenie w oczy komu
czego si domagajcemu. Std to mwca
3
powiedzia, e
bezwstyd-nik ma w oczach nie renice
4
, tylko nierzdnice; a
zno-wu wstydliwy zdradza oczyma zniewieciao i
nadmierne wydelikacenie duszy, a gdy ulega czyjemu
bezwsty-
1
Po grecku pierwotnie musiao znaczy spotka si z czyim
nieprzychylnym spojrzeniem". Plutarch interpretuje to jako niemono
spojrzenia komu w oczy".
2
przygnbienie" take i nowoytna etymologia wyprowadza
od spuszczania oczu ( w d).
3
W tekcie , ale nie wiemy o kogo chodzi; tej metafory uy
Ksenofont w Ustroju lacedemoskim, 3, 4.
4
renica po grecku = dziewcz, dziewczyna.
dowi, zasania to mianem oniemielenia. Katon
5
mawia, e
woli modziecw rumienicych si ni bledncych, susznie
bowiem uczy ich i przyzwyczaja, eby bardziej obawiali si
nagany ni wysiku i krytyki ni niebezpieczestwa. Niemniej
jednake zbytniej obawy nagany oraz lkliwoci trzeba si
pozbywa, jako e nieraz ludzie bojcy si zej opinii nie
mniej ni cierpienia tchrz i uchybiaj honorowi, nie mogc
znie pozorw niesawy.
2. Nie naley wic ani pobaa tym, ktrzy wykazuj tak
sabo, ani te znw pochwala usposobienia sztywnego i
zacitego, tylko usiowa stworzy harmonijn rwnowag
obu elementw, ktra by usuna bezwzgldno umysu
nazbyt sztywnego, a sabo zbyt ustpliwego. Wszelako
poskromienie tego rodzaju wybujaoci trudna to kuracja i nie
bez ryzyka. Bo i rolnik, wyrywajc dzikie i bezwartociowe
zielsko, z miejsca wbija z rozmachem opat i wydziera
korze albo te wypala chwast ogniem; natomiast zabierajc
si do koniecznego przycinania winoroli, jaboni czy te
oliwki, dziaa ostronie, gdy obawia si zniszczy pki na
jakim zdrowym pdzie. Tak samo filozof tpicy w
modocianej duszy zawi, zielsko nikczemne i trudne do
poskromienia, albo przedwczesn chciwo na pienidze, czy
te zwalczajcy niepohamowan pogo za uyciem, smaga do
krwi, naciska, tnie, gbokie blizny zostawia; kiedy za
zwraca si z hamujcym sowem do delikatnej i czuej czci
duszy, tej, ktra ulega faszywemu wstydowi i niemiaoci,
musi by ostrony, aeby przypadkiem przy tej sposobnoci
nie oduczy od wstydu w ogle. Bo zdarza si, e i piastunki
obcierajc czsto dziecko, czasem rozraniaj ciao i krzywd
5
Mowa o Katonie Starszym.
mu robi. Tak samo wic nie naley, kadc zbytni nacisk na
zwalczanie faszywego wstydu u modych, nauczy ich przez
to lekcewaenia i niewraliwoci. Natomiast podobnie jak
burzc domy ssiadujce ze wityni czci bezporednio
przylegajce zostawia si i [nawet] podpiera, tak trzeba
usuwa i faszywy wstyd z obawy, by nie pocign za sob
tu obok si znajdujcych: ustpliwoci, agodnoci,
uszanowania, w ktre on si wkrada i przybrawszy ich posta
pozyskuje czowiekowi nadmiernie wstydliwemu pochlebne
miano ludzkiego, uprzejmego, przystpnego, a nie upartego i
samowolnego. Dlatego to stoicy nawet osobnym terminem
rozdzielili wstyd prawdziwy i faszywy od uszanowania
6
, eby
tosamo nazwy nie daa sposobnoci do szkodliwego
oddziaywania. Ale nam niech pozwol swobodnie posugiwa
si nazwami, raczej idc za Homerem, ktry powiedzia:
Wstyd, ktry ludziom to szkod, to wielki poytek przynosi
7
,
i susznie wpierw wymieni szkod; bo poyteczny si staje
wtedy, kiedy pod wpywem rozumu zaniknie nadmiar, a
pozostanie suszna miara.
3. Najpierw wic trzeba takiego, co zbyt ulega niemiaoci,
przekona, e to wada szkodliwa, a nic, co jest szkodliwe, nie
moe by szlachetne; nie powinien zatem da si oczarowa
pochwaami, kiedy go nazywaj miym i uprzejmym, zamiast
powanym, wielkim i sprawiedliwym, ani te tak jak Pegaz u
Eurypidesa, ktry:
Ulegy woli jedca chyli gitki kark
8

6
Arnim, Stoic. Vet. Fr., III, fr. 439
7
Wiersz ten figuruje u Hezjoda, Prace i Dnie, 318, ale te w Iliadzie,
XXIV, 44 n., gdzie jest prawdopodobnie interpolacj z Hezjoda.
8
Niezachowana tragedia Bellerofontes (Nauck, TGF, fr. 309).
pod rk Bellerofonta poddawa si tym, ktrzy czego
ode daj, i znia si do ich poziomu z obawy, eby nie
zosta nazwanym czowiekiem szorstkim i nieprzystpnym".
Opowiadaj, e egipskiemu krlowi Bokchorisowi, srogiemu z
usposobienia, bogini Izyda zesaa okularnika, ktry owin si
naokoo jego gowy i ocienia mu czoo, pilnujc, by sdzi
sprawiedliwie
9
; ale faszywy wstyd, przygniatajc ludzi
chwiejnych i niemskich i nie mogcych si zdoby na
jakiekolwiek zaprzeczenie czy odmow, odwraca ich od
sprawiedliwoci, gdy s sdziami, odbiera im swobod sowa,
gdy s doradcami, i zmusza do mwienia i robienia wielu
rzeczy wbrew woli. Im kto bardziej bezwzgldny, tym czciej
staje si panem takiego czowieka i zdobywa nad nim wadz,
przemagajc wasnym brakiem skrupuw jego ustpliwo.
Std jak teren nizinny i atwo dostpny, tak niemiao, nie
majc siy ani uchyli, ani odrzuci adnego dania, naraona
jest na najhaniebniejsze sytuacje i postpki. Zy jest z niej
str chopicego wieku; jak to powiedzia Brutus
10
, e jego
zdaniem nie dobrze si dzieje z modziecz urod u takiego,
co nie umie niczego odmwi. Zy take opiekun lubnej
komory i niewiecich komnat, jak powiada u Sofo-klesa
skruszona cudzoonica do kochanka:
Skonie mnie pochlebstwem
11
.
Tak to ustpliwo, pogarszajc jeszcze rozwizo, oddaje
wszystkie pozycje bezbronne, stojce otworem, atwe do
9
Tzw. po grecku (ureus), czyli w wspity na ogonie",
wizerunek witego okularnika egipskiego (Maja haje), jest staym atrybutem
egipskich faraonw, figurujcym na ich koronach nad czoem.
10
Por. ywot Brutusa, VI.
11
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 773).
zdobycia, w moc napastnika. Darami pozyskuj sobie
rozpustnicy najgorszego rodzaju kobiety, ale namow
dziaajc na ustpliwe usposobienie nieraz zjednuj sobie
nawet i kobiety cnotliwe. Pomijam ju straty pienine
spowodowane wstydliwoci, kiedy si poycza osobom,
ktrym si nie ufa, daje pork wbrew swej woli, a chwalc
przysowie w lad za pork szkoda", nie umie si
stosowa go w praktyce.
4. Ilu zgubia ta wada, trudno nawet wyliczy. Bo wszake i
Kreon, wyrzekszy do Medei:
Nienawi tw na siebie wol cign dzi, Nieli
ulec i zgotowa sobie gorzki al
12
,
wygosi maksym dla innych, a sam, ulegszy saboci i na jej
prob udzieliwszy jej jednego dnia, zgubi cay swj dom.
Byli i tacy, co przewidujc, e mog by zamordowani lub
otruci, zaniechali obrony. Tak zgin Dion, ktry wiedzia, e
Kallippos czyha na niego
13
, ale si wstydzi zachowywa
ostrono wobec gocia i przyjaciela. Tak Antypater syn
Kassandra zaprosiwszy Demetriosa
14
na uczt, z kolei
zaproszony nastpnego dnia, wstydzi si nieufnoci wobec
kogo, kto zaufa jemu, poszed i zosta po uczcie
zamordowany. A co do Heraklesa, syna, ktrego mia
Aleksander z Barsiny
15
, Polyperchon umwi si z
Kassandrem, e go zamorduje za cen 100 talentw. Zaprosi
go na uczt, a e modzieniaszek by peen podejrze, ba si
zaprosin i wymawia si,
12
Eurypides, Medea, 290 n.
13
Dion, polityk syrakuzaski, przyjaciel Platona, szwagier Dionizjosa
Starszego. Kallippos, jeden z jego bliskich (por. ywot Diona, LVI).
14
Por. ywot Demetriosa, XXXVI.
15
Barsine, crka krla Dariusza.
podajc za przyczyn chorob, Polyperchon zjawi si u niego
i powiedzia: Mj chopcze, przede wszystkim powiniene
naladowa towarzysko i atwo usposobienia twego ojca;
chyba, e, na Zeusa, obawiasz si jakiej zasadzki z mojej
strony?" Modzieniec zawstydzi si, poszed z nim a po
uczcie uduszono go! Nic wic miesznego, jak uwaaj
niektrzy, ani gupiego nie ma w sowach Hezjoda, tylko
wanie mdro:
Tego, co ci przyjazny, na uczt pro, a nie wroga
16
.
Nie krpuj si wobec niechtnego ci i nie nadskakuj mu, jeli
ci si wydaje, e ma do ciebie zaufanie; bo jeeli ty go
zaprosisz, to on ciebie zaprosi, i on ci bdzie podejmowa
obiadem, jeeli ty jego; i tak utracisz zbawienn nieufno,
ktra jak hartowane ostrze przez ten wstyd stpieje.
5. Skoro wic to niedomaganie powoduje tyle zych
skutkw, trzeba prbowa przemc je wiczeniem,
zaczynajc, jak przy wszelkich pocztkach, od rzeczy
drobnych, ktre na pierwszy rzut oka nie przeraaj. Np.
przepija kto do ciebie przy stole, a ty ju masz dosy picia:
nie ustpuj, nie zmuszaj si, tylko odstaw czar. A znw kto
inny proponuje po kielichach gr w koci nie krpuj si, nie
obawiaj si drwin, tylko, jak Ksenofanes nazwany przez
Lasosa z Hermione
17
tchrzem, bo nie chcia zagra z nim w
koci, przyznaj, e owszem, jeste tchrzem i zupenie brak ci
miaoci, jeli chodzi o rzeczy sromotne. Albo znowu:
spotykasz gadu, ktry chce si ciebie uczepi i zatrzyma:
nie wstyd si, oderwij si ode
16
Prace i Dnie, 342.
17
Ksenofanes z Kolofonu, filozof, zaoyciel tzw. szkoy eleatw. Lasos z
Hermione, poeta dytyrambiczny z VI w. p.n.e. i teoretyk muzyki.
na si i piesz zaatwi to co miae. Takie bowiem odmowy i
ucieczki wiczce w nieustpliwoci za cen lekkiej obrazy
przyzwyczajaj nas i przygotowuj do wikszych rzeczy.
Dobrze jest wtedy mie w pamici sowa Demo-stenesa: kiedy
Ateczycy wybierali si poprze Harpa-losa
18
i zbroili si
przeciw Aleksandrowi, nagle zjawi si admira Aleksandra
Filoksenos. Ot kiedy zgromadzenie ludowe przerazio si i
ze strachu zamilko, Demostenes odezwa si: A c zrobi na
widok soca kto, kto nie moe znie wiata lampy?" C
poczniesz w wanych sprawach w obecnoci krla, albo gdy
ci zgromadzenie ludowe oniemieli, jeli nie potrafisz
odmwi kielicha podanego przez towarzysza ani wymkn
si nudziarzowi, tylko pozwalasz, eby gadua narzuca ci si,
bo nie moesz si zdoby na to, eby powiedzie: Kiedy
indziej si z tob zobacz, teraz nie mam czasu !"
6. Bez wtpienia, poyteczne jest wiczenie si w
nieustpliwoci w rzeczach drobnych i bahych take, jeli
chodzi o pochway. Np. w czasie uczty u przyjaciela piewak
przy kitarze kiepsko piewa albo aktor komiczny kupiony za
wysok cen
19
, deklamujcy Menandra
20
kadzie t rol, a
towarzystwo klaszcze i podziwia. Sdz, e nic to trudnego
ani nieuprzejmego sucha w milczeniu, a nie chwali
nieszczerze, wbrew oczywistoci. Jeli bowiem nie potrafisz
opanowa si w takich okolicz-
18
Harpalos, skarbnik Aleksandra Wielkiego, sprzeniewierzy ogromn
sum i schroni si z ni do Aten.
19
Niewolnicy wyksztaceni i wykwalifikowani osigali wysok warto.
20
Deklamacje komedii Menandra stanowiy za czasw Plutarcha ulubion
rozrywk w czasie uczty. Plutarch posuwa si nawet do paradoksalnego
twierdzenia, e prdzej mogaby si uczta obej bez wina ni bez
Menandra".
nociach, c zrobisz, gdy ci przyjaciel bdzie czyta swj
marny poemat albo wygasza przemwienie napisane
niemdrze i omieszajco? Oczywicie, bdziesz chwali i
przyczysz si w aplauzie do pochlebcw. Jak wic wtedy
potrafisz skrytykowa, gdy pobdzi w sprawach yciowych,
upomnie go, gdy popeni gupstwo dotyczce czy to rzdw
pastwa, czy to spraw publicznych, czy te maestwa? Ja ze
swej strony nie aprobuj nawet powiedzenia Peryklesa
21
,
ktry, kiedy przyjaciel domaga si ode faszywego
wiadectwa i nawet krzywoprzysistwa, owiadczy:
Przyjacielem twoim jestem tylko a do otarza"; uwaam, e
ju zbyt blisko podszed. A ten, kto ju zawczasu si
przyzwyczai nie chwali mwcy wbrew przekonaniu swemu
ani nie oklaskiwa piewaka, ani nie wybucha miechem na
niedowcipne arty nie dopuci do takiej sytuacji, by kto,
widzc, e on nie z tych ustpliwych, proponowa mu z
przysig w mojej sprawie, zawiadcz faszywie, wydaj
orzeczenie wbrew susznoci!" 7. Rwnie trzeba tak si
przeciwstawia domagajcym si pienidzy, by zawczasu
przyzwyczai si do odmowy w rzeczach niewielkich i nie
nastrczajcych trudnoci. Tak Archelaos, krl Macedonii,
poproszony przy uczcie o podarowanie zotej czary przez
czowieka, ktry nic nie ceni oprcz darw, kaza sudze
zanie j Eurypidesowi
22
i spojrzawszy na owego czowieka,
rzek: Ty si nadajesz do tego, eby prosi, a nie dostawa; a
on do tego, eby dostawa, nawet kiedy nie prosi!" Jak
najsuszniej uzaleni on obdarowywanie i ask od
rozwanego sdu, a nie od faszywego wstydu. A my nieraz
21
Przeszo to w przysowie (Leutsch-Schneidewin, Paroem., II, 523).
22
Eurypides przebywa na dworze Archelaosa, a i ycie zakoczy w
Macedonii.
pomijamy ludzi przyzwoitych, bliskich nam i bdcych w
potrzebie, a dajemy innym, bo prosz natarczywie i miao,
nie dlatego, ebymy mieli ochot da, ale e nie umiemy
odmwi. Tak jak Antygon w staroci nagabywany cigle
przez Biona
23
powiedzia: Dajcie talent Przemocy i
Przymusowi", chocia nalea do krlw naj-dowcipniejszych
i najsprytniejszych w uchylaniu si od takich rzeczy. Kiedy
bowiem cynik jaki poprosi go o drachm, a on odrzek: Nie
krlewski to dar!", wobec czego cynik z punktu odpar: Daj
mi wic talent" na co krl odrzek: Ale nie cynicki to
zysk!"
24
A Diogenes
25
obchodzi posgi na Keramejku
26
i
ebra, a zdumionym ludziom mwi, e wiczy si w
doznawaniu odmowy. My za powinnimy si wiczy
najpierw na rzeczach drobnych i bahych w odmawianiu tym,
ktrzy zwracaj si do nas z probami niewaciwymi, po to,
eby mie z czego przychodzi z pomoc takim, ktrzy maj
do tego prawo. Nikt bowiem, jak powiada Demostenes
27
,
wydawszy swoje rodki na to, na co nie powinien, nie bdzie
mia ich pod rk wtedy, kiedy zajdzie potrzeba. A stokro
gorsz jest sromota, gdy zabraknie nam na szlachetny cel, jeli
bylimy hojni ponad miar bez potrzeby.
8. Poniewa faszywy wstyd jest zym i niemdrym
gospodarzem nie tylko w interesach materialnych, ale
23
Bion z Borystenesu, filozof cynicki. Gra sw: po grecku przemoc".
24
Cynicy zwalczali, przynajmniej na pokaz, wszelkie przywizanie do
dbr materialnych.
25
Diogenesa z Synopy, najsynniejszego z cynikw, Plutarch wymienia
bardzo czsto, mimo e sam bynajmniej postawy cynickiej, negujcej
waciwie warto wszelkiej kultury, nie uznawa.
26
Keramejkos, dzielnica w Atenach, gdzie si znajdowa cmentarz
zasuonych".
27
Mowa olintyjska, III, 19.
i w waniejszych sprawach, pozbawia on nas korzyci, ktre
niesie zdrowy rozsdek (bo wszak i w chorobie wzywamy nie
najbardziej dowiadczonego lekarza, tylko domowego, bo si
tamtego krpujemy; i nauczycieli dla dzieci wybieramy nie
najlepszych, tylko tych, ktrzy upraszaj, eby ich zatrudni; i
w procesie czstokro powierzamy przemwienie nie
wygadanemu i przydatnemu, tylko gwoli przysugi pozwalamy
synowi kogo zaprzyjanionego czy krewnego popisywa si
naszym kosztem; a wreszcie widzimy i pomidzy tzw.
filozofami takich, co s epikurejczykami lub stoikami nie z
wyboru i wasnego sdu, tylko przyczyli si do bliskich czy
przyjaci na ich nalegania). Ot trzeba nam i w tej dziedzinie
wiczy si zawczasu w drobnych codziennych
okolicznociach i przyzwyczaja si, eby ani balwierza, ani
folusznika nie wybiera kierujc si faszywym wstydem, ani
nie zatrzymywa si w gorszym zajedzie, kiedy jest lepszy,
dlatego tylko, e waciciel czsto si nam kania, i zawsze dla
nabrania nawyku wybiera to, co lepsze, choby rnica bya
maa; tak jak pitagorejczycy
28
strzegli si, eby nigdy nie
zaoy lewej nogi na praw, ani nie wybra liczby parzystej
zamiast nieparzystej, jeeli nie byo adnej innej rnicy. Tak
samo musimy si przyzwyczaja, eby na uczt ofiarn,
weseln czy jakie inne przyjcie zaprasza nie osoby unienie
kaniajce si albo na-praszajce si, tylko raczej yczliwe i
zacne; bo kto wiczeniem nabierze takiej postawy, nie podda
si i w waniejszych sprawach, a raczej nie bdzie w ogle
napastowany.
28
Lewa strona uchodzia zawsze za zowrbn, liczby za niepa-parzyste
za lepsze" od parzystych; ale w rnych pitagorejskich tabu" nie zawsze si
orientujemy.
9. Co do wiczenia, to tyle wystarczy. A wrd
poytecznych refleksji pierwsza poucza nas i przypomina, e
wszystkim namitnociom i wadom towarzyszy wanie to,
czego, ulegajc im, chcielibymy unikn: wygrowanej
ambicji niesawa, pogoni za przyjemnociami
przykroci, gnunoci znj, ktliwoci przegrane w
sdzie sprawy; a faszywy wstyd doprawdy sprawia, e
uciekajc przed krytyk jak przed dymem trafiamy prosto w
ogie. Wstydzcy si bowiem oprze nierozsdnym
naleganiom potem musz wstydzi si w obliczu susznych
zarzutw, a lkajcy si lekkiej krytyki czsto popadaj w
rzeczywicie habice sytuacje. Bywa, e nie odwaywszy si
odmwi przyjacielowi proszcemu o pienidze, ktrych nie
maj, kompromituj si, gdy rzecz wychodzi na jaw; albo
owiadczywszy si z poparciem komu w sprawie sdowej, a
przelkszy si potem strony przeciwnej, chowaj si i
wycofuj. A niejednego faszywy wstyd skoniwszy do zgody
na niekorzystne zampjcie crki lub siostry zmusza potem,
po zmianie stanowiska, do kamstwa.
10. Ten wszak, kto si wyrazi, e wszyscy mieszkacy
Azji s niewolnikami jednego czowieka, bo nie mog
wymwi jednej sylaby nie", nie mwi serio, tylko artem;
ale osoby natrtnie nagabywane nie potrzebuj nawet nic
mwi: wystarczy tylko podnie brwi albo spuci oczy i w
ten sposb unikn wywiadczania niechcianych i
niewaciwych przysug. Jeli bowiem Eurypides
29
twierdzi,
e milczenie jest odpowiedzi dla mdrych, to bodaj e
bardziej potrzebujemy go wobec niemdrych, jako e
czowiekowi sensownemu zawsze mona co
wyperswadowa.
Trzeba te mie pod rk duy zapas wypowiedzi
29
W nieznanej tragedii (Nauck, TGF, fr. 977).
wybitnych i cnotliwych osobistoci, eby je cytowa natrtom;
np. odezwanie si Fokiona do Antypatra: Nie moesz mnie
mie jednoczenie jako przyjaciela i jako pochlebc"
30
. Albo
jego odpowied Ateczykom, kiedy oklaskujc go domagali
si ode daniny; odrzek bowiem: Wstydzibym si wam da,
a jemu nie odda", wskazujc jednoczenie swego
wierzyciela, Kalliklesa
31
. A jak Tucydydes powiada: Wstyd
nie przyzna si do ubstwa; ale gorszy wstyd nie stara si
prac ze wydoby"
32
. A kto przez gupot i sabo
charakteru wstydzi si powiedzie domagajcemu si
wsparcia:
Lnicego srebra niemasz, gociu, w grocie mej
33
, ten musi
traktowa obietnic jak rkojmi, gdy Honoru wi nie kuta
motem pta go
34
.
Persajos, poyczajc pienidze komu ze znajomych,
zaatwi kontrakt na rynku przez bankiera, najwidoczniej
pomny na sowa Hezjoda:
Nawet z bratem traktujc, na miech niby wiadka zawezwij
35
.
A gdy tamten si zdziwi i zapyta: Tak formalnie, Persa-
josie?" A tak, odrzek, po to, ebym otrzyma zwrot po
przyjani, a nie ciga go drog prawa"
36
. Bo niejeden, z
pocztku zaniechawszy przez faszywy wstyd
30
Por. ywot Fokiona, XXX.
31
Por. ywot Fokiona, IX.
32
II, 40.
33
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 389).
34
Niezachowana tragedia Eurypidesa Peirithoos (Nauck, TGF, fr.
595)
35
Prace i Dnie, 371.
36
W oryginale gra sw: .
zabezpieczenia, pniej dziaa rodkami prawnymi,
wywoujc nieprzyja.
11. A znowu Platon, posyajc list do Dionizjosa przez
Helikona z Kyziku, pochwali go jako czowieka rzetelnego i
przyzwoitego, ale na kocu listu doda: Pisz to do ciebie o
czowieku, istocie z natury swej niestaej"
37
. Ksenokrates za,
cho by mem bardzo surowych obyczajw, jednak uleg
faszywemu wstydowi i poleci Polyperchontowi listownie
czowieka, jak si okazao nierzetelnego. Kiedy Macedoczyk
go przyj i spyta, czy czego nie potrzebuje, ten si
dopomina o cay talent; Polyperchon mu da, ale do
Ksenokratesa napisa, eby na przyszo staranniej dobiera
ludzi, ktrych poleca. Ot Ksenokrates przynajmniej dziaa
w niewiadomoci; my za jake czsto wiemy, e kto jest
nikczemnikiem, a zaopatrujemy go w listy i pienidze, samym
sobie wyrzdzajc szkod, i to bez przyjemnoci, jak maj
ludzie hojni dla heter i pochlebcw, tylko ze wstrtem i
niechci, znoszc bezczelno, ktra przemaga i obezwadnia
nasz rozsdek. Jeli w stosunku do kogo, to do tych, ktrzy
narzucaj nam zobowizania, mona powiedzie:
Rozumiem dobrze, jakie zo uczyni mam
38

skadajc faszywe wiadectwo, lub wydajc niesprawiedliwy
wyrok, albo gosujc za niekorzystnym wnioskiem, czy te
zacigajc poyczk dla kogo, kto nigdy nie odda. 12.
Dlatego te ze wszystkich przypadoci najbardziej zbytni
ustpliwo cechuje to, e si auje swego postpowania nie
pniej, tylko od razu, ju w trakcie dziaania;
37
List XIII, 360 cd, ale cytowany z pamici, niedokadnie, jak to si do
czsto zdarza Plutarchowi.
38
Eurypides, Medea, 1078.
dajc, martwimy si; wiadczc, wstydzimy si; uczestniczc,
cigamy na siebie niesaw; nie zwracajc nalenoci,
ujawniamy swoj win. Przez sabo bowiem charakteru,
ktra nie pozwala nam odmwi, obiecujemy nalegajcym
nieraz rzeczy niemoliwe, jak poparcie na dworze
[krlewskim] albo audiencj u panujcego, nie chcc ani nie
mogc si zdoby na owiadczenie: Mnie krl nie zna; zwr
si raczej do kogo innego", jak uczyni Lizander
39
. On
mianowicie popadszy w zatarg z Agesila-osem, poniewa
wci by uwaany z powodu swej sawy za majcego u niego
wielkie znaczenie, nie wstydzi si przeprasza petentw i
kierowa ich do innych osb, ktre wicej mogy u krla ni
on. Nie jest bowiem hab nie mc wszystkiego; ale jeli si
nie moe czy to z racji okolicznoci, czy te ze swej natury
to podejmowanie si takich rzeczy i usiowanie
przeprowadzenia ich na si jest nie tylko haniebne, ale i
ogromnie przykre.
13. A teraz z innego koca: przysugi suszne i waciwe
naley chtnie wywiadczy zasugujcym na to, nie przez
ustpliwo, tylko z wasnej woli. Ale gdy przysuga jest
szkodliwa i niewaciwa, trzeba zawsze mie w pogotowiu
odezwanie si Zenona. On, spotkawszy znajomego
modzieca skradajcego si po cichu wzdu muru miasta i
dowiedziawszy si, e chce on umkn w ten sposb
przyjacielowi, ktry da ode faszywego wiadectwa,
wykrzykn: Ty gupcze! To tamten postpujc nieuczciwie i
niesusznie ciebie si nie lka i nie wstydzi, a ty nie masz
odwagi stawi mu czoa w obronie susznoci?" Ten bowiem,
kto powiedzia:
Wobec otra te otrostwo uyteczn broni jest
40

39
Wybitny wdz i dyplomata spartaski (por. ywot Lizandra).
40
Nieznana komedia poety Epicharma (Kaibel, Com. Graec, Fr., fr. 275).
zy nawyk zaleca: odpiera zo, naladujc je; natomiast
bezczelnych, bezwzgldnych natrtw pozbywa si za
pomoc bezwzgldnoci, a osobom bezwstydnym odmawia
rzeczy niegodnych wstydzc si ich oto, co susznie i
sprawiedliwie czyni ludzie majcy rozum.
14. Jeszcze jeli nalegajcy s niskiego pochodzenia, mao
warci i w ogle osobami bez znaczenia, niewielka to rzecz
oprze si im; od takich niektrzy wykrcaj si miechem i
artem, jak Teokryt
41
, kiedy w ani dwaj naraz chcieli
poyczy od niego skrobaczk, przy czym jeden by obcy,
drugi znany ze zodziejstwa obu odprawi z kwitkiem,
dowcipnie im powiedziawszy: Ciebie nie znam; a ciebie za to
znam!" W Atenach za Lizy-macha kapanka Ateny Poliady
42

do mulnikw, ktrzy przywieli wite przedmioty i zadali,
eby im nalaa wina, rzeka: Nie! Obawiam si, eby i to nie
stao si tradycyjnym obrzdem". Take Antygon
43
powiedzia
do pewnego modzieniaszka, syna wybitnego wodza, ktry
jednak sam by bojaliwy i opieszay, a przy tym domaga si
awansu: U mnie, chopcze, ma si w powaaniu mstwo
osobiste, a nie mstwo ojcw"
44
.
15. Wszelako jeeli nalegajcy jest sawny i znakomity (a
takim najtrudniej odmwi i odczepi si od nich, kiedy
chodzi o wyroki sdowe albo gosowanie w sprawach
publicznych), wtedy to, co zrobi Katon, jeszcze w modym
wieku, w stosunku do Katulusa
45
, nie zdaje si atwe, ani te
moe i konieczne. Katulus mia bardzo wielkie znaczenie u
Rzymian, a by podwczas cenzorem; poszed
41
Teokryt z Chios, historyk i znany dowcipni z IV w. p.n.e.
42
Atena Polias, patronka miasta Aten.
43
Gonatas, syn Demetriosa Poliorketesa.
44
W oryg. gra sw: & .
45
Q. Lutatius Catulus Capitolinus by cenzorem w 65 r. p.n.e.
do Katona, piastujcego godno kwestora
46
, wstawi si za
kim, kogo ten ukara grzywn, i bardzo natarczywie nalega i
prosi, a Katon, straciwszy cierpliwo, rzek: Nie wypada,
Katulusie, eby ciebie, cenzora, skoro sam nie chcesz wyj,
usunli std moi podwadni", na co Katulus, zawstydziwszy
si, odszed w gniewie. A zastanw si, czy zachowanie si
Agesilaosa i Temistoklesa nie byo bardziej ludzkie i
stosowne: Agesilaos bowiem, kiedy ode ojciec zada, by
wyda w procesie wyrok niezgodny z prawem, rzek: Wszak
od ciebie, ojcze, uczyem si od dziecistwa by posusznym
prawom; tote i teraz jestem ci posuszny, nie czynic nic
wbrew prawu". A Temistokles Simonidesowi, ktry domaga
si czego niesusznego, odpowiedzia: Ani ty nie byby
dobrym poet, gdyby piewa nie trzymajc si melodii, ani
ja dobrym urzdnikiem, nie trzymajc si prawa przy
wyroku."
16. Aczkolwiek, jak Platon powiedzia
47
, to nie przez
niezgodno rytmu z lir popadaj w spr pastwa z
pastwami, przyjaciele z przyjacimi i wzajemnie zadaj
sobie najsrosze cierpienia oraz ich doznaj ale przez
wystpki przeciw prawu i sprawiedliwoci. Jednake
niektrzy ludzie, zachowujc sami cis poprawno w
melodiach, metryce i tekstach, domagaj si, eby inni w
sprawowaniu wadzy, wyrokach sdowych, czynnociach
urzdowych lekcewayli to, co przystoi.
Tote tym wanie argumentem trzeba posugiwa si
przeciw nim. Jak by zwrci si do ciebie mwca, kiedy
sdzisz spraw, albo polityk, kiedy zasiadasz w radzie
pastwa, to zgd si na jego danie, jeli on zgodzi si po-
46
A zatem znacznie niszy urzd (chodzi o Katona Modszego).
47
Klejtofon, 407 c-d.
peni bd jzykowy wygaszajc wstp do przemwienia
albo barbaryzm w daszym jego cigu! Oczywicie, nie
zechce, bo to rzecz raca; a niektrzy, jak widzimy, nie mog
znie w mowie nawet zbiegu dwch samogosek. Innemu
znowu natrtnie nalegajcemu, a bdcemu osobistoci
znan i wybitn, zaproponuj, eby przeszed przez rynek
taczc
48
albo wykrzywiajc twarz; a jeeli odmwi, bdziesz
mia okazj zapyta, co jest rzecz rac: czy popeni bd
jzykowy albo wykrzywi twarz, czy te zama prawo,
krzywo przysic, poprze wbrew susznoci raczej otra ni
porzdnego czowieka? A take, jak Nikostratos Argejczyk
49
,
kiedy mu Archidamos w zamian za zdradzieckie wydanie
Kromnon proponowa wielk sum pienidzy oraz ktr by
tylko zechcia z Lakonek za on, owiadczy, e Archidamos
nie jest z rodu Heraklesa
50
; tamten bowiem w wdrwkach
swoich zabija zoczycw, a ten robi zoczycw z
uczciwych ludzi. Tak samo i my czowiekowi, ktry chce
uchodzi za cnotliwego, jeeli by nalega i naprzykrza si,
musimy powiedzie, e czyni rzeczy niewaciwe, niegodne
swego szlachetnego pochodzenia i swoich zalet.
17. Majc za do czynienia z ludmi o niskich
namitnociach, powinno si pomyle i zway, czy potrafisz
wymc na chciwcu, by poyczy talent bez rewersu; albo na
pyszaku, by ustpi z honorowego miejsca w pierwszym
rzdzie; albo na dnym wadzy, by zrzek si kandydatury na
urzd, gdy ma widoki powodzenia? Doprawdy bowiem
oburzajce by to byo, gdyby tacy oto w swych wadach i
dzach pozostawali stali, nieugici, niezomni,
48
Byo to uwaane za nieprzystojno.
49
Strateg z Argos. Kromnon, miasto w Arkadii (nazwa podawana w
rnych formach).
50
Krlowie spartascy uwaali si za potomkw Heraklidw.
a my, ktrzy chcemy i wyznajemy, e chcemy by
mionikami dobra i sprawiedliwoci, nie potrafilibymy si
opanowa, tylko dali si odwie od cnoty i zrzekli si jej. No,
bo jeeli nalegajcy czyni to gwoli sawy i znaczenia,
niedorzecznoci jest pomnaa cudze zaszczyty kosztem
wasnej haby i niesawy, tak jak nieuczciwie przyznajcy
nagrody w zawodach albo gosujcy na tych, ktrym si chc
przypodoba, zdobywaj dla innych przez niegodne
postpowanie urzdy, wiece i powaanie, sami za trac
swoj dobr saw i honor. A jeeli widzimy, e kto wywiera
nacisk w sprawie pieninej, jake moe nie przyj nam na
myl, e osobliwa to rzecz nie aowa wasnej reputacji i
cnoty po to, eby sakiewka takiego a takiego staa si cisza?
A wszake wikszoci przychodzi to na myl i zdaj sobie
spraw, e popeniaj bd, tak jak ludzie zmuszani do
wychylania wielkich kielichw, co ledwie speniaj nakaz,
stkajc i krzywic si. Ale sabo ducha podobna jest do
konstytucji ciaa nie mogcej si przystosowa ani do ciepa,
ani do zimna; gdy takie osoby pochwalone przez
domagajcych si czego sabn i ulegaj, a w razie
odmowy wobec pretensji i podejrze staj si bojaliwe i
tchrz. A trzeba zachowa mocn postaw wobec obu
sytuacji, nie ustpujc ani usiujcym zastraszy, ani
pochlebi. Tucydydes uwaa, e wszelkiej wadzy towarzyszy
zawi i powiada: Susznie robi ten, kto decyduje si na
wielkie rzeczy stawiajc czoo zawici"
51
. My za uwaamy,
e zawici trudno jest unikn; a widzc, e nie narazi si na
zarzuty albo nie zrobi nieprzyjemnoci komu, z kim si ma
do czynienia jest w ogle niemoliwe, susznie
zdecydujemy si raczej na wrogo
51
Tucydydes, II, 64.
ludzi niemdrych ni na zasuone oskarenia, jeli bymy
dziaali w interesie tamtych, a wbrew sprawiedliwoci. Jako,
skoro pochway z ust osb dopraszajcych si czego s
faszywe, trzeba si ich wystrzega, a nie zachowywa si jak
winie, i dla skrobania i gaskania pozwala robi ze sob, co
kto chce, poddawa si i paszczy. Kto bowiem uycza ucha
pochlebcom, nie rni si od tego, kto w zapasach pozwala
chwyci si od dou za nog przeciwnikowi chccemu go
przewrci; owszem, jeszcze haniebniej trac rwnowag i
upadaj. Jedni darowuj nieprzyja i kar wystpnym
ludziom, byle by ich samych nazywano litociwymi, ludzkimi
i wyrozumiaymi; inni, przeciwnie, cigaj na siebie wrogo
i skargi bynajmniej nie konieczne, a nieraz i niebezpieczne,
przekonani przez chwalcw, e s jedynymi prawdziwymi
mami, jedynymi niedostpnymi pochlebstwom i, na Zeusa,
ustami" i gosem"
52
. Dlatego to Bion
53
porwnywa takich
ludzi do amfor, ktre atwo przenosi wziwszy je za ucha.
Tak to opowiadaj, e sofista Aleksinos duo zego mwi w
czasie przechadzki o Stilponie z Megary
54
, a gdy kto z
obecnych odezwa si: Ale wszak on dopiero co ciebie
chwali?", odpowiedzia: No tak, na Zeusa, bo jest to jak
najzacniejszy i najszlachetniejszy czowiek!". A Menedemos
odwrotnie, posyszawszy, e Aleksinos czsto go wychwala:
A ja, rzek, zawsze Aleksinosa gani; tak e w kadym razie
jest on nicponiem: albo chwali nicponia, albo jest ganiony
przez czowieka zacnego." Tak niezomny by on i
niewraliwy na takie
52
Tj. majcymi odwag si odzywa.
53
Zob. wyej, przyp. 23. W oryginale gra sw: po grecku zarwno
uszy" jak ucha".
54
Aleksinos z Elidy i Stilpon z Megary filozofowie ze szkoy
megarejskiej.
rzeczy, i trwa przy tym zaleceniu, ktre Herakles u Anty-
stenesa
55
dawa swoim synom, eby nikomu nie byli
wdziczni za pochway; a chodzio mianowicie o to wanie:
nie da si opanowa faszywemu wstydowi i nie odwdzicza
si z kolei za pochway pochlebstwami. Wystarczy chyba
odezwanie si Pindara, ktry komu owiadczajcemu, e
wszdzie i przed wszystkimi go wychwala, odrzek: A ja ci
si odwdziczam bo sprawiam to, e mwisz prawd."
19. Tego zatem szczeglnie, co najlepiej pomaga przeciw
wszelkim sabociom, potrzeba ludziom atwo ulegajcym
faszywemu wstydowi: kiedy wbrew swemu przekonaniu
ulegn saboci i dadz si oniemieli powinni to
zapamita, a oznaki alu i wyrzutw sumienia starannie
przechowywa w duszy, strzec i powraca do nich myl przez
jak najduszy czas. Bo wdrowcy, co si potknli o kamie,
albo sternicy, ktrym statek zaton na skaach jakiego
przyldka, jeeli to sobie zapamitaj, bd si lkali nie tylko
wanie takich wypadkw, ale wystrzegali take i podobnych;
tak samo gdy kto ze skruch i poczuciem winy stale sobie
uwiadamia, jak brzydk i szkodliw rzecz jest faszywy
wstyd, powcignie si w podobnych okolicznociach i nie da
si atwo doprowadzi do upadku.
55
W niezachowanym utworze.
8. O ZAWICI I NIENAWICI
Greckie upodobanie do porwna i zestawie cechowao w
znacznym stopniu Plutarcha. Nie tylko w swoich ywotach rwnolegych
pozestawia po parze Greka i Rzymianina, porwnujc charaktery, zasugi,
osignicia, losy, ale rwnie w tzw. Moraliach mamy takie tematy, jak
porwnanie zmylnoci zwierzt ldowych i morskich, porwnanie wody z
ogniem pod wzgldem uytecznoci itp. Takim tematem jest te
zestawienie podobiestw i rnic midzy dwiema wadami: zawici i
nienawici (przy czym termin polski nienawi" jest waciwie zbyt
mocny, gdy grecki moe mie odcie tylko niechci lub wstrtu).
Ziegler (zob. Bibliogr.) wnioskujc z pierwszego zdania, jako e brak
mu nawet podmiotu, ktry widocznie znajdowa si w jakim zdaniu
poprzedzajcym uwaa, e to kocowy ustp zaginionej wikszej
caoci, traktujcej o zawici. Wydawcy De Lacy i Einarson (zob.
Bibliogr.) nie s tego zdania i upatruj podmiot w pierwszym wyrazie
tytuu. Ten argument jest mao przekonywajcy, ale, istotnie, nie bardzo
wiadomo, co by si mogo mieci w brakujcej rzekomo czci, jako e
zawi potraktowana jest w tej zachowanej do gruntownie. Moe wic
zagino tylko pocztkowe zdanie.
W rozdziale I mwi Plutarch o cechach wsplnych obu uczu; s one
przeciwne yczliwoci wzgldem bliniego, gdy czowiek doznajcy
pomylnoci staje si przedmiotem zarwno zawici, jak nienawici. O
wiele wicej jest rnic i one pozwalaj lepiej zdefiniowa istot kadej
wady tote caa reszta omiu rozdziaw powicona jest wydobyciu
tych rnic. A wic nienawi odnosi si zarwno do tego, kogo uwaamy
za zego, jak i do krzywdzcego nas, zawi natomiast do kadego, komu
si lepiej wiedzie ni nam. Wstrt (bo w tym wypadku musimy uy po
polsku tego terminu), ale nie za-
wi, mog budzi rwnie zwierzta, ktre te mog czu do siebie
wzajemnie nienawi. Wrd ludzi nienawi bywa uczuciem
pozytywnym, kiedy mianowicie odnosi si do ludzi zych wtedy jest
nawet obowizkiem (rozgraniczenia midzy win a winnym Plu-tarch
oczywicie nie robi). Tote do nienawici nieraz si ludzie przyznaj, do
zawici nigdy, jako e ta zawsze jest uczuciem niskim i kompromitujcym.
Wzmaga si ono w miar wzrostu czyjego powodzenia, ale do pewnych
granic, bo kt by mg zazdroci Aleksandrowi albo Cyrusowi u szczytu
ich potgi? Tu Plutarchowi nie przychodzi jako do gowy, ilu innych
krlw wanie mogo zazdroci; on ma na myli tylko czowieka
przecitnego. e zawi wywoa mog take czyje zalety lub dobro,
nienawici za nie z tego wszystkiego by wynikao, e jest ona o wiele
gorsz wad ni nienawi; ma t jednak lepsz cech, e nie jest tak
gwatownym uczuciem i nie musi yczy osobom budzcym j ani mierci,
ani jakich wielkich nieszcz. Kocowego jednak tego wniosku Plutarch
nie daje, skd przypuszczenie, e i zakoczenie zagino, albo e to dopiero
szkic przeznaczony do pniejszego opracowania.
1. Tak si wydaje, jakby zawi niczym od nienawici si
nie rnia, tylko bya tym samym. Na og bowiem zo
moralne, tak jak linka wdki o wielu haczykach, miotane tam i
sam namitnociami zwizanymi z nim, wytwarza rozmaite
pltaniny i zawioci, a te znw, jak choroby, zaogniaj si
jedne od drugich. Czowiek, ktremu si powodzi, budzi
wszak niezadowolenie zarwno u tego, kto go nienawidzi, jak
u tego, kto mu zazdroci. Dlatego uwaamy, e yczliwo
jest przeciwiestwem obu tych wad, gdy jest yczeniem
pomylnoci dla bliniego
1
, a nienawi i zawi, ktrych
celem jest odwrotno przyjani, s jednym i tym samym.
Skoro jednake podobiestwa nie stwarzaj w tym stopniu
tosamoci, w jakim
1
Por. Arystoteles, Et. Nik, VIII, 2, 3.
rnice powoduj odrbno, bdziemy szuka wedug tych
ostatnich, a moe uda si nam jej [odrbnoci] dociec,
zaczynajc od rda obu namitnoci.
2. Ot nienawi rodzi si z wyobraenia, e osoba
nienawidzona jest kim zym, czy to w ogle, czy w stosunku
do nienawidzcego. Bo ludzie przekonani o tym, e zostali
skrzywdzeni, zwykli sami odpaca nienawici, a w kadym
razie skonnych do krzywdzenia
2
i wystpnych oskaraj i nie
znosz ich. Zazdroszcz za po prostu takim, ktrym, jak si
zdaje, dobrze si powodzi
3
. Wygldaoby wic na to, e
zawi nie jest czym ograniczonym, tylko, tak jak przy
zapaleniu oczu
4
, razi j wszystko, co lni; natomiast nienawi
jest ograniczona, bo kieruje si zawsze ku jakiemu
okrelonemu przedmiotowi.
3. Po drugie, nienawi moe by zwrcona nawet ku
istotom nierozumnym, gdy przecie niektrzy nie znosz asic
albo chrzszczy, albo ropuch, albo wy. Germanik
5
nie mg
znie ani widoku, ani piania koguta; perscy magowie zabijali
szczury
6
, zarwno brzydzc si ich osobicie, jak i w
przekonaniu, e bg ma do tego stworzenia wstrt; a tak samo
wszyscy prawie Arabowie i Etiopowie go si brzydz. Zawi
za istnie moe tylko midzy czowiekiem a czowiekiem.
4. Wrd zwierzt zawi wzajemna powsta z pewnoci
nie moe, nie zdaj sobie bowiem one sprawy z powodzenia
lub niepowodzenia innych, nie dotyczy ich te
2
Por. Arystoteles, Retoryka, II, I, 4.
3
Por. Arystoteles, Et. Nik., II, 7, 15
4
Por. fragment nieznanej tragedii (Nauck, TGF, Adespola, fr. 547, w. 12).
5
Wnuk Liwii, bratanek Tyberiusza.
6
Waciwie trudno zidentyfikowa, o jakie zwierz chodzio, gdy Plutarch
wspomina o tym kilkakrotnie, mwic szczury wodne".
sawa lub niesawa to, co najbardziej wzbudza zawi. Ale
nienawidz si wzajem, odczuwaj wrogo i prowadz ze
sob nieustajce wojny
7
, jako to ory z wami
8
, wrony z
sowami
9
, sikorki ze szczygami, tak e powiadaj, jakoby
nawet ich krew po mierci nie czya si ze sob, tylko jeli j
zmieszasz razem, to si rozdziela ponownie i pynie kada w
osobnym kierunku
10
. Zapewne i gwatowny wstrt lwa do
koguta oraz sonia do wini
11
spowodowany zosta lkiem,
jako e czego si kto boi, tego zwykle nie cierpi. I tu wic
widzimy, e zawi rni si od nienawici, bo t ostatni
natura zwierzca dopuszcza, tamtej za nie. 5. Poza tym
zawi w stosunku do adnego czowieka nie jest suszna (nikt
bowiem nie ponosi adnej winy przez to, e mu si powodzi, a
tego to przecie ludzie zazdroszcz), natomiast na nienawi
zasuguje wielu, ktrych te nazywamy godnymi nienawici",
tak e nawet innych krytykujemy, jeli ich nie unikaj i nie
czuj do nich wstrtu ani niechci. Wakim tego wiadectwem
jest, e niejeden przyznaje si do niechci w stosunku do wielu
osb, a do zawici w stosunku do nikogo! Bo te nienawi do
za naley do rzeczy budzcych uznanie
12
. Kiedy bratanka
Solona, Charillosa, ktry by krlem w Sparcie, a odznacza
si agodnoci i przystpnoci,
7
Plutarch czerpie tu przewanie z rnych pism Arystotelesa.
8
Ora walczcego z porwanym wem mamy ju u Homera (Iliada, XII,
202).
9
Por. Aelianus, O naturze zwierzt, V, 48.
10
Opowiada o tym wielu autorw, powtarzajc za Arystotelesem, Historia
Animalium, IX, I, 22.
11
Niezmiernie rozpowszechnione przekonanie w staroytnoci, por.
Aelianus, O naturze zwierzt, I, 38; III, 31; etc.
12
Oczywicie, Plutarch nie przeprowadza tu rozrnienia midzy
nienawici do za a nienawici do ludzi uwaanych za zych.
kto chwali, jego wspwadca
13
rzek: Jak moe Charil-los
by zacnym czowiekiem, skoro nawet dla niegodziwcw nie
jest srogi?" A Homer
14
przedstawi brzydot cielesn
Tersytesa w sposb urozmaicony i szczegowy, niecno za
jego charakteru wyrazi krciutko, jednym wierszem:
Zwaszcza nie cierpia go zawsze Achilles oraz Odyssej
15

jako e to ju jest co najgorszego by niecierpianym przez
ludzi najlepszych. A zawici ludzie si wypieraj, jeli za im
si jej dowiedzie, znajduj tysice pretekstw: mwi, e si
tej osoby lkaj, albo na ni gniewaj, albo jej nie cierpi, albo
mianem jakiegokolwiek innego uczucia osaniaj i okrywaj
zawi, jako jedyn z wad, do ktrej nie mona si przyzna.
6. Namitnoci te, jak roliny, musz same z siebie ywi
si i wzrasta
16
, chocia wzmagaj si zazwyczaj z zupenie
rnych powodw
17
. Nienawidzimy bowiem tym bardziej, im
kto staje si gorszy, zazdroszcz za ludzie raczej takim,
ktrzy zdaj si coraz bardziej postpowa w cnocie. Dlatego
to i Temistokles
18
bdc jeszcze modzieniaszkiem twierdzi,
e niczym si nie odznaczy, bo jeszcze nikt mu nie
zazdroci
19
. Albowiem tak jak uki napastuj przede
wszystkim dojrzewajce zboe i rozkwite w peni re, tak
zawi czepia si najbardziej
13
W Sparcie byo zawsze dwch krlw.
14
W oryginale poeta" wwczas oznaczao to ju ,,poet par
excellence", czyli Homera.
15
Iliada, II, 220.
16
Por. Arystoteles, Et. Nik., II, 2, 8.
17
Tekst w tym miejscu zepsuty, rnie poprawiany.
18
O niezwykej ambicji Temistoklesa por. jego ywot.

l9
Motyw ten take w nieznanej komedii (Kock, CAF, III, Adespota, fr. 385).
osb i charakterw szlachetnych, wzrastajcych w cnocie i
dobrej sawie. A znw odwrotnie, kracowe niegodzi-woci
wzmagaj nienawi. Tych, ktrzy faszywie wiadczyli
przeciw Sokratesowi, wspobywatele uwaajc, e doszli
oni do ostatecznych granic podoci tak znienawidzili i
odwrcili si od nich, e ani ognia im nikt nie uyczy, ani nie
odpowiada na pytania, ani nie wykpa si w tej samej
wodzie, tylko kady kaza aziebnemu wyla j precz jako
skalon a w kocu powiesili si nie mogc znie takiej do
siebie nienawici
20
. Z drugiej strony bywa, e wietne sukcesy
ponad zwyk miar mog stumi zawi
21
. Trudno uwierzy,
by kto zazdroci Aleksandrowi
22
albo Cyrusowi
23
, kiedy
zdobyli wadz i stali si panami wiata. Bo jak soce, ktre,
gdy stanie nad czyj gow zlewajc na ni wiato, to albo
cakiem niweczy padajcy cie, albo zostawia go bardzo mao,
tak gdy pomylny los wzniesie si na wielkie wyyny i stanie
ponad zawici, ona kurczy si i cofa, zalana jego blaskiem.
Nienawi natomiast nie sabnie na skutek przewagi i potgi
wroga. Tak wic Aleksander nie mia nikogo, kto by mu
zazdroci, nienawidzio go za to wielu; zgin te skutkiem
uknutego przez nich zamachu
24
. Rwnie i niepowodzenia
kad kres zawici, ale nienawici nie niwecz, gdy ludzie
nienawidz wrogw, choby
20
O mierci Anytosa i Meletosa kryo wiele wersji, ktre nam przekazuj
rni autorowie, np. Diogenes Laertios, ywoty i pogldy sawnych filozofw,
II, 43; VI, g.
21
Por. Arystoteles, Retoryka, II, 10, 5.
22
Plutarch ma szczeglniejszy podziw dla Aleksandra Wielkiego, ktremu
da wyraz w wielu pismach.
23
Posta Cyrusa Wielkiego wsawi w Grecji Ksenofont.
24
Jednake w ywocie Aleksandra, LXX, 7, Plutarch odrzuca wersj o
otruciu jako nie dowiedzion.
popadli oni w poniewierk, nieszczliwemu za nikt nie
zazdroci, owszem, jest tak, jak stwierdzi ktry ze
wspczesnych sofistw
25
, ze zawistni lituj si z najwiksz
przyjemnoci. Take i tu wielk mamy rnic midzy obu
tymi uczuciami, jako e nienawi nie zwyka zanika ani
wobec szczcia, ani wobec nieszczcia, zawi natomiast
przy wielkim nasileniu jednego lub drugiego ustpuje.
7. A jeszcze i to przede wszystkim zbadajmy t sam
rzecz od przeciwnej strony. Pozbywaj si bowiem ludzie
wrogoci i nienawici ju to przekonawszy si, e bynajmniej
nie doznali krzywdy; ju to zmieniwszy pogld skoro ci,
ktrych brali za zych, okazali si dobrzy; ju to, po trzecie,
doznawszy od nich jakiego dobrodziejstwa, jako e, jak mwi
Tucydydes: Przysuga wywiadczona na ostatku, choby bya
niewielka, moe zgadzi poprzedni, wikszy powd do
skargi"
26
. Pierwszy z tych powodw zawici nie niweczy (jako
e zazdronicy od pocztku nie czuj si napastowani),
pozostae natomiast nawet j wzmagaj, poniewa ludziom
cieszcym si opini zacnych tym bardziej zazdroszcz, e oni
posiadaj to najwysze dobro, cnot. A jeeli doznaj jakiego
dobrodziejstwa od szczliwych, drcz si zazdroszczc im
zarwno zamiaru, jak i monoci! To pierwsze bowiem
wypywa z cnoty, drugie za z pomylnoci, a obydwa s
dobrem. A zatem zawi jest czym rnym od nienawici,
jeli to, co t ostatni agodzi, tamt wanie drani i rozjtrza.
8. Rozwamy wreszcie denia, jakie budzi kada z tych
namitnoci. Nienawidzcy kogo pragnie wyrzdzi
25
Nie wiadomo, kto.
26
Tucydydes, I, 42, 3.
mu zo (nawet znaczenie tego terminu tak okrelaj: dno i
zamiar wyczekujcy sposobnoci wyrzdzenia za)
27
, zawi
za nie. Wielu przecie zazdroszczc czego swym bliskim
i zaprzyjanionym nie chciaoby ich mierci ani nieszczcia,
chocia bolenie odczuwaj ich powodzenie; uszczuplaj, jeli
mog, ich wietno i dobr saw, ale znowu nie zwalaliby
na nich niepowetowanych katastrof wystarcza im usun
to, co ich samych zamiewa, tak jak dom wyszy od ich
wasnego.
27
Por. Arystoteles, Ret., II, 5, 8.
9. O GADULSTWIE
Jeden z wydawcw widzi w tej zrcznie i zajmujco napisanej dia-trybie
jedyn wad, mianowicie dugo (23 rozdziay), zwaszcza kiedy si autor
rozwodzi nad tym, co uwaa za naukow analiz wady wtedy, powiada,
Plutarch jest po prostu nudny. Nie koniecznie trzeba si z tym zgodzi.
Samo rozwaanie jest waciwie krtkie, obejmuje rozdz. 16, a chyba tok
wykadu nigdzie nie jest nudny wrcz przeciwnie tak jest przetkany
obrazkami z ycia, anegdotami, przykadami, tak peen humoru i dowcipu.
Za istotn wad, ktra jeszcze o wiele silniej wystpi w diatrybie o
wcibstwie, naleaoby uzna to samo, co w diatrybie O zabobonnoci:
kracowo zaoenia. Ju na samym pocztku, kiedy mowa o trudnoci
wyleczenia z tej wady, Plutarch widzi j w tym, e gadua niczego nie
moe wysucha, bo ustawicznie sam gada. Przesadny jest wic obraz
gaduy, rzeczywicie wygldajcy chorobliwie, zwaszcza w pierwszych
piciu rozdziaach, bo wszake dalsze przykady wykazuj, jakie szkody
przynie moe niewczesne odezwanie si, wygadanie si z czym,
nieumiejtno zachowania sekretu, ktre to bdy mog by rzecz
jednorazow, a nie musz charakteryzowa danej osoby, tak jak w
rozdziale 4: gadua plecie wszdzie: na rynku, w teatrze, na przechadzce,
po pijanemu, we dnie, w nocy".
Pierwsza cz diatryby powicona jest wykazaniu szkodliwoci
gadulstwa i wszystkim niebezpieczestwom, na jakie ono naraa. Midzy
innymi opowiedziana jest historyjka o rawiach Ibykosa", znana oglnie
dziki balladzie Schillera. Nastpnie autor przedstawiwszy osd
o wadzie, ktry jest pierwszym warunkiem wyleczenia, podaje rodki
wiodce do tego celu, a wic wiczenie. Zaczyna od pochway
milczenia, a raczej ma-omwnoci i zwizoci, w czym oczywicie
celuj Spartanie (jed-
nake nie mog oni by przykadem uprzejmoci, jak wynika z rozdziau
21, tak e i w tym kierunku nie naley przesadza). Dalej id rady, jak i w
czym si opanowywa: nie wyrywa si w towarzystwie z odpowiedziami,
ogranicza je do rzeczy koniecznych, nie rozwodzi si nad ulubionymi
tematami itp. Koczy si diatryba sentencj Simonidesa, e nigdy nie
aowa zamilczenia o czym; rzecz prosta, jest to twierdzenie
jednostronne, ale tu zamyka zgrabnie ten traktacikjedno z najbardziej
udanych mniejszych pism Plutarcha.
1. Trudn to i cik kuracj podejmuje filozofia chcc
uleczy z gadatliwoci. Lekarstwo na ni bowiem, sowo,
wymaga suchania; gdy tymczasem gadua niczego nie sucha,
bo ustawicznie sam gada. I to wanie jest pierwszym zem
nieumiejtnoci zachowania milczenia niemono
suchania. Jest to wszak dobrowolna guchota i sdz, e ci
ludzie maj pretensj do natury, i daa im jeden jzyk, a
dwoje uszu. Jeli wic trafnie powiedzia Eurypides do
niepojtnego suchacza:
Dziurawej nijak beczki nie napeni wszak,
W niemdry umys wlewa mdre sowa chcc.
to jeszcze trafniej mona by powiedzie o gadule:
Zamknitych uszu nijak nie napeni wszak,
W niemdry umys wlewa mdre sowa chcc
1
,
a raczej chcc wlewa sowa w czowieka, ktry mwi do
niesuchajcych, a nie sucha mwicych. A jeli nawet troch
posucha, jakby w chwili odpywu gadatliwoci, zaraz to
oddaje z obfit nawizk. w kruganek w Olimpu, dajcy
wielokrotne odbicie gosu, nazywaj siedmio-
1
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 899).
gosowym"; gadulstwa za jeli si tkniesz jednym swkiem,
natychmiast ze wszech stron ono odbrzmiewa,
Wprawiajc nietykalne struny duszy w ruch
2
.
Mona by powiedzie, e przewody suchowe u nich
prowadz nie do duszy, tylko do jzyka. Dlatego wanie u
innych to, co zasyszeli, pozostaje, a u gaduw si rozpywa, i
tak si obijaj po wiecie jak garnki prne rozumu, a pene
haasu.
2. Jeli jednak mamy niczego nie zaniecha i mimo
wszystko prbowa, powiedzmy do gaduy:
O dzieci, milcz. Milczenie tyle niesie dbr
3
,
a z nich dwa przede wszystkim najwiksze: e mona sucha
i by suchanym, ktrej to monoci nie maj gadatliwi, ale
przez sam jej dz trac j. Przy innych bowiem chorobach
duszy, jak chciwo, ambicja, lubie-no, mona osign to,
czego si pragnie, ale los gaduw jest najciszy, bo podaj
suchaczy, a nie mog ich zdoby, gdy kady ucieka od nich
na eb na szyj. Czy to siedzc w koo na awce w ogrodzie,
czy na wsplnej przechadzce, wszyscy, skoro tylko zobacz
nadchodzcego gadu, natychmiast podaj sobie nawzajem
haso do odwrotu. I jak kiedy na zebraniu zapadnie czasem
milczenie, powiadaj, e to Hermes wszed, tak jeli na uczt
lub zgromadzenie znajomych wejdzie kto gadatliwy, wszyscy
milkn nie chcc mu da okazji; a jeli sam od razu otworzy
usta,
Jak przed wichrem, kiedy z pnocy dmie u ska
Spadajcych w morze
4
,
2
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 361).
3
Sofokles, nie zachowana tragedia Aleadzi (Nauck, TGF, fr. 78).
4
Nieznany utwr liryczny (Bergk, PLG, III, fr. 100).
uciekaj, przewidujc wielk fal i morsk chorob. Tote
taki nie znajdzie dobrowolnych towarzyszy oa przy stole lub
namiotu w drodze czy egludze, a jedynie przymusowych.
Wszdzie si bowiem wszystkich czepia, chwyta za paszcz,
za brod, szturcha w bok,
A w cenie tam najwikszej nogi s
wedug Archilocha
5
i, na Zeusa, mdrca Arystotelesa. Bo i on,
gdy mu gadua si naprzykrza i drczy bezsensownymi
jakimi opowieciami, pytajc ustawicznie: Czy to nie
osobliwe, Arystotelesie?" rzek: Nie tamto jest osobliwe,
ale to, e ktokolwiek majc nogi znosi ciebie". A kiedy inny
taki rozmwca po duszej gadaninie powiedzia: No co,
dokuczyem ci gadulstwem, filozofie?" Nie, na Zeusa
odpar bo nie suchaem". Jako, gdy gadua si dorwie do
gosu, dusza suchacza pozwala mu zalewa uszy potokiem
wymowy z zewntrz, ale sama wewntrz rozwija i rozwaa
sobie inne zgoa myli: std te tamten nigdy nie znajduje
uwanych i dajcych wiar suchaczy. Ludzie bardzo skonni
do rozkoszy pciowych nie s podni, a mowa gaduw te jest
bezskuteczna i bezpodna.
3. A wszake niczego natura tak starannie nie obwarowaa
w nas jak jzyka, na ktrego stray ustawia zby, abymy
jeli nie usucha on rozumu cigajcego lejce byszczce"
6
i
nie da si powcign, mogli jego swawol ukrci, do krwi
ugryzszy. Niezamknitym ustom" wszake, a nie skarbcom
ani komorom nieszczsne na-
5
Nieznany utwr jambografa Archilocha (Bergk, PLG, II, fr. 132).
6
Iliada, V, 226. W oryginale znaczy byszczce", ale tu
prawdopodobnie gra sw z milczenie.
stpstwa" zapowiada Eurypides
7
. Ludzie za, co uwaaj, e z
komory bez drzwi i z sakiewki bez zamknicia aden poytek
dla wacicieli, ale usta maj bez wrt i rygli, tak e jak z
Morza Czarnego wylewa si z nich nieustanny potok
wymowy maj najwidoczniej mow za co najmniej
wartociowego. Std i wiary nie osigaj, a do niej dy
wszelkie sowo, ktrego przecie naturalnym celem jest
wzbudza w suchajcych wiar. Ale gadatliwym ludziom
nikt nie wierzy, nawet gdy mwi prawd. Gdy podobnie jak
pszenica zamknita w naczyniu
8
przybiera na objtoci, ale
traci na jakoci, tak sowo, skoro trafi na gadu, wytwarza w
nim spory nadmiar kamstwa, przez ktry ginie wiarogodno.
4. Niewtpliwie, pijastwa kady przyzwoity i obyczaj-ny
czowiek bdzie si wystrzega; wedug bowiem okrelenia
niektrych, zo mieszka z szalestwem o cian, ale
pijastwo z szalestwem pod jednym dachem; a raczej
ustpuje ono szalestwu krtkotrwaoci, ale dla przyczyn
swych jest gorsze, bo wchodzi tu w gr wolna wola
czowieka. Ot w pijastwie niczego bardziej si nie potpia,
jak nieopanowania i braku hamulca w jzyku:
Wino i wielce mdrego do piewu skoni potrafi,
miech w nim wzbudzi ochoczy, a nawet do taca poruszy
9
.
A wszake to, co tu ma by najgorsze: piew, miech, taniec,
to jeszcze nic w porwnaniu z tym oto:
Go wypowiedzie te skusi, co lepiej by byo przemilcze.
A to ju rzecz za i niebezpieczna. Kto wie, czy Homer nie
rozwiza tu zagadnienia dyskutowanego przez filo-
7
Bakchantki, 386 nn.
8
Zapewne wilgotnym.
9
Odyseja, XIV, 463 nn.
zofw, wyraajc rnic midzy podchmieleniem a
pijastwem, e pierwsze daje rozweselenie, a drugie puste
brednie. Wedug przysowia bowiem, co trzewy ma na sercu,
to pijany na jzyku. Std i Bias
10
, gdy przy uczcie milcza, a
jaki gadua go wydrwiwa za gupot, powiedzia: I jaki
gupiec potrafiby przy winie zachowa milczenie?" Kiedy
kto w Atenach goci posw krlewskich i postawi sobie za
punki honoru sprosi do towarzystwa na czym im zaleao
filozofw. Gdy za wszyscy brali udzia we wsplnej
rozmowie i kady dawa swj wkad w ni, a tylko Zenon
11

siedzia cicho, cudzoziemcy, przepijajc do uprzejmie,
zapytali: A c o tobie, Zenonie, donie mamy krlowi?"
A nic, prcz tego, e jest w Atenach starszy czowiek, ktry
przy uczcie potrafi milcze". Tak to milczenie jest rzecz
gbok, rzecz ludzi trzewych i ma w sobie co z misteriw;
a pijastwo jest gadatliwe, gdy z bezmylnoci i bezrozumu
wypywa wielomwno. Filozofowie nawet jako definicj
pijastwa podaj: plecenie bredni pod wpywem wina; w ten
sposb samo picie nie podpada pod nagan, jeli czy si z
nim milczenie, a dopiero gupia gadanina czyni z picia
pijastwo. Pijany wic plecie brednie przy winie, ale gadua
plecie wszdzie: na rynku, w teatrze, na przechadzce, po
pijanemu, we dnie, w nocy. Pielgnujc chorego gorszy jest od
febry, jako towarzysz eglugi ciszy od morskiej choroby,
gdy chwali bardziej nieznony od przyganiajcego.
Przyjemniej ju mie do czynienia z nicponiem do rzeczy ni
z zacnym gadu. Nestor bowiem u Sofoklesa, starajc si
uagodzi Ajasa wybuchajcego gniewnymi sowami,
10
Bias z Priene, jeden z tzw. Siedmiu mdrcw".
11
Zenon z Kition.
taktownie mwi:
le mwisz, czynic dobrze, wic nie gani ci
12
.
Ale do gaduy mamy inny stosunek, bo wszelk pikno
czynu psuje i niszczy u niego niewczesna wymowa.
5. Lizjas
13
napisa dla jakiego podsdnego mow; ten wzi
j, przeczyta kilkakrotnie i przyszed do niego zmartwiony
mwic, e przy pierwszym czytaniu wydaa mu si
nadzwyczajna, ale przy powtrnym i nastpnym zupenie
saba i nieskuteczna. Lizjas za si rozemia: A c ty, masz
zamiar wygosi j wicej ni jeden raz przed sdziami, czy
co?" A wszake zway trzeba, jaki wdzik i dar
przekonywania posiada Lizjas. To o nim wszak:
Gosz, e daru dostpi on Muz o fiokowych kdziorach
14
.
A ze wszystkiego, co powiedziano o Homerze, najwiksz
prawd jest to, e on jeden potrafi si ludziom nie znudzi, i
zawsze jest nowy i w peni czarujcy; a jednak i on wygasza
sam o sobie to powiedzenie:
...lecz tego nie lubi:
Rzeczy dokadnie ju raz wyoonych znw opowiada
15
.
A zatem obawia si i unika czyhajcej przy kadym
opowiadaniu nudy, prowadzc suchacza od jednych historii
do drugich i nowoci przeciwdziaajc przesytowi. Tamci
tymczasem nu uszy powtarzaniem wci
12
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 771).
13
Wybitny mwca i adwokat ateski z V w. p.n.e. Adwokat nie mia prawa
sam przemawia, mg tylko napisa mow dla klienta, ktrej ten uczy si na
pami i wygasza w sdzie.
14
Nieznany utwr liryczny (Bergk, PLG, III, fr. 53).
15
Odyseja, XII, 452 n.
tego samego, jakby zasmarowujc znw karty z zeskrobanym
pismem.
6. Przypomnijmy wic im najpierw, e jak tacy, co
zmuszaj innych gwatem pi duo mocnego wina, ktre
przecie zostao wynalezione dla przyjemnoci i budzenia
miego nastroju w towarzystwie, doprowadzaj ich nieraz do
pijackich wybrykw i przygnbienia tak samo sowo,
bdce przecie najmilsz i najblisz wizi midzy ludmi,
mona czyni nieznonym i odpychajcym naduywajc go
lekkomylnie. Chcc zrobi przysug wyrzdza si
przykro, zamiast budzi podziw jest si pomiewiskiem,
a zamiast sympatii wywouje si niech. Kto by, posiadajc
ow czarodziejsk przepask miosn
16
, odwraca od siebie
kochankw i poszy z pewnoci jest w nieasce u
Afrodyty; podobnie ten, kto sowem dokucza i zraa, daleki
jest od Muz i ich kunsztu.
7. Inne namitnoci i wady bywaj ju to niebezpieczne, ju
to wstrtne, ju to mieszne, ale gadulstwo czy wszystkie te
cechy. Drwi ze przy zwykych bajdach, nie cierpi go, gdy
zapowiada nieszczcia, popada w niebezpieczestwo, gdy nie
umie zachowa tajemnicy. Dlatego to Anacharsis, zasnwszy
przy uczcie u Solona
17
, przykrywa lew rk, jak widziano,
czci pciowe, a praw usta; mniema bowiem, e silniejszego
wdzida potrzebuje jzyk i susznie. Jako nieatwo by
naliczy tylu mw, ktrzy zginli od niewstrzemiliwoci
pciowej, ile miast i pastw, ktrych ruin spowodowaa
rozgo-
16
Przepaska Afrodyty zapewniaa nieprzeparty czar miosny. W Iliadzie,
XIV, 214 nn., wyudza j podstpnie od Afrodyty Hera.
17
Anacharsis (scytyjskiego pochodzenia) i Solon zaliczani do Siedmiu
mdrcw".
szona tajemnica. Sulla
18
oblega Ateny nie majc monoci
duo czasu na to powici, bo inna cigaa go bieda"
19
, jako
e Mitrydates zagarn by Azj, a stronnicy Mariusza
ponownie brali gr w Rzymie. Ale wywiadowcy Sulli
posyszeli i donieli mu, e jacy staruszkowie rozmawiali u
balwierza o tym, jak to Heptachalkon nie jest strzeone i
miastu grozi zdobycie od tej strony. Natychmiast wic
zebrawszy swe siy okoo pnocy wprowadzi wojsko do
miasta i nieomal kamienia na kamieniu nie zostawi, a
mordem i rzezi przepeni je tak, e Keramejkos
20
spyn
krwi. A rozgniewany by na Ateczykw bardziej dla ich
sw ni postpowania, bo lyli jego i Metell
21
wbiegajc na
mury i szydzc:
Morwa z Sulli, patrzcie, morwa przyprszona mk jest!
22

I plotc wiele tego rodzaju rzeczy, cignli na siebie, jak
mwi Platon
23
, za najlejsz rzecz sowa, najcisz
kar". A Rzymowi przeszkodzio w odzyskaniu wolnoci i
pozbyciu si Nerona gadulstwo jednego ma. Brakowao ju
jednej tylko nocy do mierci tyrana, wszystko byo
przygotowane, a ten, kto mia go zabi, udajc si do teatru
zobaczy we drzwiach jednego z winiw, ktrego
prowadzono przed oblicze Nerona i ktry lamentowa na swj
los. Podszed wic do niego i szepn: Mdl si, czowiecze,
eby tylko dzisiejszy dzie min, a jutro mi podzikujesz". A
ten podchwyci zagadkowe
18
Por. ywot Sulli, XIV. Rzym prowadzi wojn z Mitrydatesem, krlem
Pontu, Ateny za stany po stronie tego ostatniego.
19
Odyseja, XI, 54.
20
Heptachalkon, Keramejkos dzielnice Aten.
21
on Sulli.
22
Aluzja do cery Sulli, czerwonej i pokrytej biaym nalotem.
23
Prawa, 717 C.
swko i uwaajc widocznie, e:
Gupi, kto rzeczy pewnych zaniecha, niepewne cigajc
24
,
wybra pewniejszy rodek ocalenia od sprawiedliwszego, to
jest donis Neronowi, co sysza. Tamtego wic natychmiast
pochwycono i wzito na tortury nie aujc ognia, ni biczw,
a on pod przymusem zaprzecza temu, co bez przymusu by
wyjawi
25
.
8. Filozof Zenon
26
bojc si, by ciao pokonane mczarniami
nie zdradzio tajemnic wbrew jego woli, odgryzszy sobie
jzyk wyplu go w twarz tyranowi. Pik-knym te darem
uczczono stao Leajny; bya ona hete-r, kochank
Harmodiosa i Aristogejtona
27
i wtajemniczona w spisek
przeciwko tyranowi, jako kobieta dzielia przynajmniej ich
nadzieje. Bo i ona pia sza natchnienia z owej szlachetnej
czary Erosa i przez tego boga zostaa przygotowana na
uczestniczk tajemnic. Skoro wic tamtym si nie udao i
zginli, badana i zmuszana mkami do wskazania
ukrywajcych si jeszcze spiskowcw, nie ulega, opara si,
wykazawszy przez to, e uczucia tamtych nie byy czym
niegodnym, skoro tak niewiast kochali. Ateczycy za odlali
ze spiu lwic bez jzyka i ustawili j w bramie Akropolu,
przy czym odwaga zwierzcia tego miaa wykazywa jej
niezomno, a brak jzykajej milczenie i wierno
witoci tajemnicy.
24
Hezjod, nieznany utwr (Rzach, 1913, fr. 219).
25
Rezultaty tego nieudanego spisku, na ktrego czele sta C. Piso, opisuje
Tacyt w Rocznikach, XV, 48 nn.
26
Zenon z Elei, ucze filozofa Parmenidesa ze szkoy eleatw. Udzia jego
w spisku przeciw tyranowi Demylosowi z Karystos nie wiadomo, czy
historyczny (Plutarch, Przeciw Kolotesowi, 32).
27
Harmodios i Aristogejton, synni tyranobjcy" atescy, zginli w
zamachu na synw tyrana Pejsistrata, Hippiasza i Hipparcha. Imi hetery
Leajna znaczy lwica".
Nigdy adna rzecz wypowiedziana nie przyniosa tyle
poytku, co przemilczana. Przemilczan zawsze mona
wypowiedzie, ale wypowiedzianej ju .nie pokryje milczenie,
tylko rozchodzi si ona i rozpowszechnia. Dlatego to myl,
e za nauczycieli mowy mamy ludzi, ale za nauczycieli
milczenia bogw, bo uczymy si go w misteriach i tajnych
obrzdach. Homer najwymowniejszego z ludzi, Odyseusza,
uczyni te najbardziej milczcym, a tak samo syna jego, on
i piastunk: wiesz, e mwi ona:
Wytrwam jako ten db niezomny albo elazo
28
. A
on sam siedzc przy Penelopie:
W sercu litowa si przecie nad on sw szlochajc, Oczy mu jednak
w powiekach nie drgny, jak z rogu zrobione, Albo z elaza
29
.
Tak to cae jego ciao byo opanowane, a umys, ktremu
wszystko byo posusznie poddane, nakazywa oczom nie
paka, jzykowi nie odzywa si, sercu nie dre i nie wy.
Serce za jego pomimo cierpieni a trwao w posuchu
30
,
bo rozum siga a do odruchw instynktownych i potrafi
nawet oddech i krew uczyni sobie powolnymi. Tacy s
przewanie i jego towarzysze: to, e dali si wlec i rozbija o
ziemi przez Cyklopa, a nie zdradzili Odyseusza i nie
pokazali owego zahartowanego w ogniu pala przygotowanego
na oko Cyklopa, wolc by poartymi na surowo ni wyjawi
sekret, wiadczy o wiernoci i staoci
28
Odyseja, XIX, 494, cytat lekko zmieniony.
29
Odyseja, XIX, 210.
30
Odyseja, XX. 23.
nie do przewyszenia
31
. Dlatego to trafnie Pittakos krlowi
egipskiemu, ktry mu posa bydl ofiarne kac wybra
najlepszy i najgorszy kawaek misa, odesa wycity jzyk,
jako narzdzie dobra, ale i za najwikszego
32
.
9. Eurypidesowa Ino otwarcie mwi o sobie, i wie:
Gdzie milcze trzeba, gdzie za miao mwi mam
33
.
Czyim bowiem udziaem jest szlachetne i prawdziwe
krlewskie wychowanie, ten wpierw si uczy milcze, a potem
si odzywa. Krl Antigonos
34
na pytanie syna, kiedy zwin
obz, odpar: A co, obawiasz si, e ty jeden nie posyszysz
sygnau trby?" A zatem nie powierzy tajnej wiadomoci
temu, komu mia krlestwo pozostawi. Uczy go tym
ostronoci i wstrzemiliwoci jzyka w takich sprawach.
Stary Metcllus
35
, zapytany o co podobnego na wyprawie
wojennej, powiedzia: Gdybym przypuszcza, e moja tunika
wie o tej tajemnicy, zdarbym j z siebie i w ogie rzuci".
Eumenes za posyszawszy, e zblia si Krateros, nikomu z
otoczenia tego nie zdradzi, lecz skama, e to
Neoptolemos
36
,bo tego onierze lekcewayli, a tamtego
podziwiali za saw i cenili za dzielno. Tote nikt si nie
dowiedzia; stoczywszy bitw zwyciyli i zabili Kraterosa,
nie poznawszy go a
31
Por. Odyseja, IX, 289.
32
Por. Plutarch, Uczta siedmiu mdrcw, 2, gdzie czyni to Bias.
33
Niezachowana tragedia Eurypidesa, Ino (Nauck, TGF, fr. 413).
34
Jeden z nastpcw Aleksandra Wielkiego, zwany Jednookim". Synem
tym by Demetrios Poliorketes.
35
Anegdota ta jest powtarzana o najrozmaitszych osobistociach. O
ktrego Metellusa tu chodzi, nie wiadomo.
36
Eumenes, Krateros, Neoptolemos wodzowie i nastpcy Aleksandra
Wielkiego. Por. ywot Eumenesa, VI i VII.
trupem. Tak to milczenie wygrao bitw i takiego przeciwnika
zataio, tak e bliscy raczej podziwiali Eumenesa za to
przemilczenie, zamiast czyni mu zarzuty; a gdyby kto i
czyni je, lepiej jest sucha zarzutw uratowawszy si przez
nieufno, ni oskara innych ginc przez zaufanie im.
10. Kt w ogle ma prawo robi wymwki komu, kto nie
zamilcza wiadomoci powierzonej mu? Jeli miaa ona
pozosta nieznana, le uczynie mwic j; a jeli
wypuciwszy sekret z siebie zamykasz go w kim innym,
uciekasz si do cudzej wiernoci, poniechawszy wasnej. I
jeli tamten okae si do ciebie podobny, susznie przepade;
a jeli lepszy, wbrew prawdopodobiestwu ocalejesz, bo
znalaz wierniejszego od siebie. Ale to mj przyjaciel!"
Tak, a on ma swego przyjaciela, ktremu zawierzy, jak ty
jemu, a tamten znw innemu; w ten sposb jedna
niepowcigliwo idzie za drug, a wiadomo przez to
pomnaa si i wzrasta.
Jedno nigdy nie przekracza wasnych granic, lecz raz na
zawsze pozostaje czym jednym, dlatego wanie nazywa si
jednoci, dwjka za jest ju pierwiastkiem nieograniczonej
rozmaitoci, bo podwojona wyzuwa si od razu sama ze swej
istoty i staje si wieloci. Podobnie sowo, pki pozostaje u
pierwszej osoby, jest naprawd tajemnic; skoro za dojdzie
do drugiej, jest ju pogosk. Skrzydlate sowa", jak powiada
Homer, bo i ptaka wypuciwszy raz z rk nie atwo jest zapa
z powrotem, i sowa, ktre wyszo z ust, nie sposb pochwyci
i opanowa, gdy
leci ono:
bystre rozwinwszy skrzyda
37
,
od jednych do drugich si przenoszc. Gdy wichura porwie
37
Nieznany utwr, moe Archilocha.
okrt, staraj si go zatrzyma, hamujc szybko za pomoc
lin i kotwic: ale gdy sowo wymknie si jakby z przystani, nie
ma dla portu ni kotwicy, tylko mknie rozbrzmiewajc
wielkim haasem, a tego, kto je wypowiedzia, rozbije o
jakie wielkie i grone niebezpieczestwo i zatopi.
Pochodnia maa moe knieje Idy
38
ska
Podpali cae; co kto za mowi rzek
Jednemu, cae miasto wie
39
.
11. Senat rzymski obradowa kiedy nad tajn spraw przez
szereg dni, a e w miecie budzio to niepewno i
podejrzenie, ona jednego z senatorw, skdind rozsdna, ale
przecie kobieta, nalegaa na ma ustawicznie bagajc, eby
jej tajemnic powierzy. Byy tam i zaklcia, i przysigi
milczenia, i zy, e jej nie ufa. A Rzymianin, chcc wykaza
jej nierozsdek, powiedzia w kocu: Postawia na swoim,
kobieto. Suchaj przeto, co za grone i zowieszcze
wydarzenie: kapani nam donieli, e widzieli leccego
skrowronka
40
w zotym hemie i z wczni. Rozwaamy teraz
ten prognostyk wesp z wieszczkami i nie wiemy, czy jest
zy, czy dobry. Ale ty to zamilcz." To powiedziawszy uda si
na forum. Niewiasta za pierwsz ze suebnic, ktra si
nawina, odcigna na stron i zacza bi si w piersi i
szarpa wosy jczc: Biada!... o mj mu!... o moja
ojczyzno! C si z nami stanie?" Oczywicie, chciaa
wywoa u suebnicy zapytanie: A co si stao? A gdy tamta
zapytaa, opowiedziaa
38
Ida gra w Azji Mniejszej, czsto wspominana u Homera, synna z
lasw; dzi Kaz-Dag.
39
Niezachowana tragedia Eurypidesa, Ino (Nauck, TGF, fr. 411).
40
W oryginale dzierlatka (galerida cristata). Wizerunek
takiego uzbrojonego" ptaka figuruje na jednej z gemm staroytnych.
jej wszystko, dodajc wspln wszystkim gaduom piewk:
Nie mw tylko nikomu, zamilcz." Suebna ledwie odesza, ju
zdya powtrzy rzecz jednej ze wsp-towarzyszek, ktra
bya akurat nie zajta. Tamta opowiedziaa kochankowi, ktry
podwczas nadszed, i tak caa historia trafia a na forum,
wyprzedzajc tego, kto j wymyli. Spotka go kto ze
znajomych i pyta: Czy prosto z domu przychodzisz na forum?"
Prosto". A nic nie syszae? A co nowego si stao
?" A widziano skowronka leccego w zotym hemie i z
wczni, i konsulowie maj zwoa senat w tej sprawie". Ten
si rozemia: Oj, ono! C za szybko! Ju mnie plotka
wyprzedzia na forum". Poszed wic uspokoi konsulw, a
wrciwszy do domu, aby on ukara, rzek: Zgubia mnie,
ono! Wyszo na jaw, e to z mego domu tajemnica si rozesza i
teraz musz i na wygnanie z powodu twojej
niepowcigliwoci". Ta ja si wypiera i twierdzi, e wszak
syszao to prcz niego trzystu mw. Skde trzystu?
Skoro tak nalegaa, wymyliem to, by ciebie wyprbowa".
Tak to w senator z ca ostronoci i bezpieczestwem
dowiadczy on, tak jak w pknite naczynie nie wlewaj wina
ani oliwy, tylko wod.
Fulwiusz
41
za, przyjaciel cesarza Augusta, usysza raz, jak
cesarz, ju w podeszym wieku bdc, uala si na opustoszay
swj dom: e po mierci dwch wnukw (poniewa trzeci,
Postumiusz, o co tam oskarony, przebywa na wygnaniu) on
sam zmuszony jest pasierbowi swemu przekaza dziedzictwem
wadz, cho lituje si nad wnukiem i namyla, czy go nie
odwoa z obczyzny. Fulwiusz, usyszawszy to, powtrzy onie,
ta doniosa
41
Tacyt, Roczniki, I, 5, opowiada t histori inaczej: bohater nazywa si
Fabiusz Maximus, a ona jego Marcja.
Liwii, a Liwia zrobia gorzkie wyrzuty cesarzowi, e zamiast
wezwa wnuka, skoro od dawna ju to postanowi, ciga na
ni nienawi i wrogo swego nastpcy. Gdy wic Fulwiusz
jak zwykle zjawi si o wicie ze sowami: Witaj Cezarze!"
August odrzek: Bywaj zdrw, Ful-wiuszu". Ten,
zrozumiawszy, natychmiast wrci do domu, wezwa on i
rzek: Cesarz si dowiedzia, e nie zachowaem tajemnicy.
Dlatego musz odebra sobie ycie". Na co ona: Suszna
kara za to, e tyle czasu yjc ze mn dotychczas nie poznae
mojej niepowcigliwoci i nie strzege si jej. Pozwl
jednak, e umr pierwsza". I pochwyciwszy miecz zabia si
przed mem.
12. Susznie wic komediopisarz Filippides odpowiedzia
krlowi Lizymachowi
42
, ktry mu okazywa serdeczno i
pyta: Czego ci mam udzieli z tego, co posiadam?"
Czego chcesz, krlu, byle by nie twych sekretw".
Z gadulstwem czy si nie mniejsze zo wcibstwo.
Gadatliwi bowiem lubi duo posysze, by mie co
opowiada, zwaszcza za uganiaj si za historiami ukrywa-
nymi i tajemnymi i tropi je, jakby znoszc rne rupiecie na
materia dla plotki
43
, a potem, jak dzieci bawic si kawakiem
lodu, nie mog go utrzyma, a nie chc puci. Lub raczej
ukrywszy na onie tajemnic jak mij, nie mog sobie z ni
da rady i ta ugryzszy wydziera si im. Powiadaj o
wgorzach morskich i o mijach, e wydajc na wiat mode
same rozpkaj si; tak i sekrety wychodzc na jaw
przyprawiaj o szkody i zgub tych, co ich nie umieli
utrzyma.
42
Pisarz z epoki tzw. komedii nowej, III w. p.n.e. Lizymach jeden z
nastpcw Aleksandra Wielkiego.
48
Tekst w tym miejscu niepewny, poprawiany.
Seleukos Kallinikos
44
, straciwszy w bitwie z Galatami
wszystkie swe siy zbrojne, zdj z gowy diadem i uciekajc
konno samotrze czy samoczwart bdzi dugo po bezdroach
i manowcach. Osaby ju z godu trafi na jak zagrod i
znalazszy przypadkiem gospodarza poprosi o chleb i wod.
Ten poda prcz tego wszystko, co mia w zagrodzie, hojnie i
nie aujc. Przy tym pozna krla po obliczu. Ucieszony tym
trafem nie utrzyma tego przy sobie i nie uda, e nie zna,
skoro krl chcia by niepo-znanym, tylko odprowadzajc go
a do drogi, przy rozstaniu poegna sowami: Bd zdrw,
krlu Seleuku". w poda mu na to rk i przycign go do
siebie, jakby chcc ucaowa, a jednoczenie da oczyma znak
jednemu z towarzyszy, by mieczem odrba mu gow:
Jeszcze ten mwi, gdy w proch potoczya si gowa od ciosu
45
.
Gdyby by wtedy wytrzyma i milcza przez krtki czas, to
gdy krlowi potem umiechno si szczcie i osign
wielk potg, na pewno by jeszcze wiksz nagrod otrzyma
ode za milczenie ni za gocinno. Ten czowiek co prawda
mia za niejakie usprawiedliwienie swej niepowcigliwoci
nadziej i yczliw sw gocin.
13. Wikszo za gaduw gubi siebie nie majc nawet
adnej po temu przyczyny. Na przykad kiedy w balwierni
bya mowa o tyranii Dionizjosa
46
, e jest jak stal nie do
zamania, balwierz za si rozemia: I wy to mwicie o
Dionizjosie, ktremu ja co par dni trzymam brzytw na
gardle!" A Dionizjos dowiedziawszy si o tym kaza go
ukrzyowa. Zrozumiae jest zreszt, e rd balwierzy
44
Prawnuk Seleuka Zwycizcy, jednego z nastpcw Aleksandra
Wielkiego.
45
Iliada, X, 459.
46
Dionizjos Starszy, tyran syrakuzaski, V/IV w. p.n.e.
jest gadatliwy, gdy najwiksze gaduy zbieraj si u nich i
obsiadaj balwierni, tak e i oni sami nabieraj tego
przyzwyczajenia. Tote dowcipnie znalaz si krl Arche-laos
47
,
gdy balwierz gadua okrywszy go ptnem zapyta: Jak mam
ci ostrzyc, krlu?" odpar: Milczc". Balwierz rwnie i
wielk klsk Ateczykw na Sycylii
48
oznajmi, zasyszawszy
o niej pierwszy w Pireusie od niewolnika ktrego ze zbiegw.
Porzuciwszy warsztat pracy biegiem rzuci si do miasta,
Sawy by inny nie zyska...
(przynisszy t wie obywatelom)
...a on na drugim by miejscu
49
.
Jak przypuszcza naleao, powsta tumult, lud zgromadzony
szuka rda pogoski, przyprowadzono balwierza i zaczto
wypytywa. On za nie zna nawet imienia tego, od ktrego mia
wiadomo i powoywa si na osob bezimienn i nieznajom.
Powsta wic gniew i krzyk w zgromadzeniu: Na tortury ze
zoczyc, na koo! Wszystko to wymys i plotka! Czy kto inny
to sysza ? Czy kto uwierzy?" Przynosz koo, rozcigaj na
nim balwierza. W tym momencie zjawili si zbiegowie z samej
wyprawy przynoszc wie o nieszczciu. Wszyscy si
rozproszyli opakiwa kady osobist aob, zostawiajc
nieszczsnego skrpowanego na kole. Pno dopiero pod
wieczr zosta odwizany i wtedy od razu zapyta kata, czy te
syszeli ju o tym, w jaki sposb zgin wdz Nikias? Do tego
stopnia niezwalczonym, nieuleczalnym naogiem staje si
przyzwyczajenie do gadulstwa.
47
Krl Macedonii z koca V w. p.n.e.
48
W czasie wojny peloponeskiej.
49
Iliada, X, 207.
14. A przecie jak pijcy gorzkie lekarstwa o wstrtnym
zapachu obrzydzaj sobie i kubek, w ktrym je podano, tak
samo i zwiastuni zych wiadomoci staj si przedmiotem
niechci i obrzydzenia suchajcych. Std zrcznie
przedstawi Sofokles t wtpliwo:
Czy uszy twoje cierpi, czyli dusza twa?
Co? bdziesz tu wyznacza, gdzie mj mieszka bl?
Twe serce zrani sprawca; tylko uszyja
50
.
Sprawiaj wic bl nie tylko czynicy, ale i mwicy; mimo
to jzyka rozpdzonego nie sposb powcign, choby kar.
W Lacedemonie znaleziono raz wityni Ateny
Chalkiojkos
51
okradzion, a na ziemi lec pust flaszk. Nie
wiedziano, co to ma znaczy, a kto ze zbiegowiska odezwa
si, e jeli chc, on im powie, co mu przychodzi do gowy co
do tej flaszki. Myl wic, e witokradcy wyruszyli na
tak niebezpieczne przedsiwzicie wypiwszy wprzd cykut
52

i zabrawszy ze sob wino; a to w tym zamiarze, aby o ile
sprawa si uda, mogli napi si mocnego wina i tym
zniweczy dziaanie trucizny i uj bezpiecznie, a gdyby
zostali schwytani, by unikn tortur i umrze od trucizny
lekk i bezbolesn mierci'
f
. Rzecz wydaa si suchajcym
tak zawile i przebiegle pomylana, i nasuna podejrzenie, e
to nie domys tylko, lecz on po prostu wie. Otoczywszy go
wic, zaczli wypytywa jeden przez drugiego: A kim ty
jeste? Kto ci tu zna? A skd ty wiesz?" tak, e w kocu
przycinity do muru przyzna si, e jest jednym ze
witokradcw.
50
Antygona, 317 nn.
51
Przydomek , tj. o miedzianym domostwie" otrzymaa Atena
z racji, e witynia ta bya obita pytami miedzianymi.
52
Przekonanie, e wino stanowi antidotum na cykut, byo
rozpowszechnione w staroytnoci.
A czy nie tak zostali schwytani siedzc w teatrze mordercy
Ibykosa
53
, e gdy ukazay si lecce urawie, oni szeptali do
siebie ze miechem, e oto mciciele Ibykosa. A siedzcy
obok dosyszawszy to, jako e Ibykos od duszego czasu by
gdzie zagin i szukano go, uchwycili si tych sw i donieli
wadzy. Zbrodniarzom dowiedziono winy i tak poszli oni na
mier, ukarani nie przez urawie, ale przez wasny swdzcy
jzyk, ktry jak Erynia lub duch zemsty zmusi ich do
zdradzenia morderstwa. Jak bowiem w ciele wszystkie soki
zbiegaj si i d do miejsca chorego i bolcego, tak jzyk
gaduw, cierpicy ustawicznie na zapalenie i drgawki, ciga
ku sobie co moe z rzeczy tajemnych i ukrywanych. Dlatego
trzeba go zamkn ogrodzeniem i rozum jak tama cigle na
stray jzyka musi wstrzyma jego tok i rozpd. Inaczej
okazalibymy si gupsi od gsi, ktre podobno przelatujc z
Cylicji nad acuchem Taurusu
54
, gdzie peno jest orw, bior
w dzib spory kamie, jak wdzidem lub kneblem hamujc
nim gos, i tak noc przedostaj si niedostrze-one.
15. Gdyby kto przeto zapyta:
Kto ajdakiem najpodlejszym i najgorszym otrem jest?
55
nikt by
nikogo innego nie wymieni jak zdrajc. Ot
53
Ibykos z Region, poeta liryki chralnej z VI w. p.n.e. Opowiedziane tu
podanie stanowi tre znanej ballady Schillera Die Kraniche des Ibykus.
Plutarch nie dodaje tu, jako rzeczy oglnie znanej, e konajcy Ibykos
wezwa przelatujcy klucz rawi, by byy jego mcicielami.
54
Gry Taurus oddzielaj nadmorsk Cylicj od krain rodkowej Anatolu.
55
Nieznana komedia.
Euthykrates
56
pokry dach drzewem z Macedonii", wedug
wyraenia Demostenesa, Filokrates wziwszy duo zota
kupowa dziewki i ryby"
57
, Euforbos i Filagros
58
za
zdradzenie Eretrii dostali od krla posiado ziemsk. Atoli
gadua jest zdrajc za darmo, sam ofiarowuje swe usugi, nie
zdradzajc co prawda konnych wojsk
59
ani warownych
murw, tylko wyjawiajc sekrety czy to przed sdem, czy w
czasie zamieszek i walk politycznych i nikt mu za to nie
jest wdziczny; jeszcze on sam czuje wdziczno, jeli go
suchaj. Tote powiedzenie o rozdajcym swe mienie i aski
na olep i bez wyboru:
Nie z dobroci ty to czynisz chory na rozrzutno jest
60

stosowa si moe i do gaduy: nie z yczliwoci ani z
przyjani ty o tym donosisz chory jest na chtk gadania i
plotkowania.
16. Wszystko to uwaa naley nie za oskarenie tylko
przeciw gadulstwu, ale za lekarstwo na nie. Namitnoci
pokonywamy przez osdzenie ich i przez wiczenie, a
pierwsz rzecz musi by osdzenie. Nikt bo przecie nie
usiuje unika i wyen z duszy czego, czego nie potpia.
56
Plutarch myli si tu, piszc: Euthykrates zamiast Lasthenes, o ktrym
mwi to Demostenes w mowie O przekupnym poselstwie, 265, wymieniajc
tam zreszt obu tych przekupionych przez Filipa zdrajcw sprawy greckiej,
jak rwnie Filokratesa.
57
Wyszukane gatunki ryb stanowiy ulubiony przysmak smakoszw
greckich.
58
Wydali oni Eretri na Eubei krlowi Dariuszowi w I wojnie perskiej
(Herodot, VI, ).
59
Prawdopodobnie jest to aluzja do X pieni Iliady, gdzie Dolon zdradza
Grekom przybycie trackiego sprzymierzeca ze wspaniaymi komi, ktre te
oni zdobywaj.
60
Niezachowana komedia Epicharma (Kaibel, Com. Graec. Fr., fr. 274).
A potpiamy namitnoci, kiedy zdamy sobie spraw za pomoc
rozumowania ze szkd i wstydu, ktre nam przynosz; tak jak
obecnie zdajemy sobie spraw co do gadu-w, e chcc zdoby
sobie sympati zyskuj nienawi; pragnc wywiadczy
przysug mcz natrctwem; mylc, e s podziwiani, staj
si pomiewiskiem; wy-kosztowuj si bez adnego zysku;
krzywdz przyjaci; wspomagaj wrogw; gubi samych siebie.
Tak to pierwszym rodkiem, pierwszym lekiem na ow
namitno jest obrachunek sromotnych i bolesnych skutkw,
ktre ona sprowadza.
17. A nastpny obrachunek zrobi naley wanie z
przeciwiestw, suchajc i majc zawsze w pamici i na uwadze
pochway maomwnoci oraz; czysto, dostojno i misteryjn
wito milczenia. O ile wikszym podziwem, mioci i
opini mdroci od owych ponoszonych nicukrconym
wielomwstwem ciesz si ci, ktrych mowa jest krtka i
zwiza, a gboka myl w niewielu zawiera si sowach.
Przecie i Platon takich chwali
61
, dla zwartego, mocnego i
treciwego wysowienia porwnujc ich do biegych
oszczepnikw. I Likurg
62
do tej wanie treciwej biegoci
doprowadza obywateli od samego dziecistwa, milczeniem ich
energicznie wiczc. Jak bowiem Celtyberowie
63
z elaza robi
stal hartowan zakopujc je w ziemi, przez co odpadaj ziemiste
domieszki metalu, tak i lakoska mowa nie ma adnej zbdnej
upiny, lecz przez pozbycie si wszelkich dodatkw hartuje si i
dy tylko do sprystoci i skutecznoci. Owa sentencjonalno
jej, gitko i dosadno w odpowiedziach pochodzi z czstego
milczenia. Trzeba tym gaduom
61
Protagoras, 342 e.
62
Zob. ywot Likurga, XIX.
63
Plemi yjce w wczesnej Hiszpanii (zob. Diodor, V, 33, 4).
przede wszystkim przytacza takie powiedzenia, by odczuli,
ile w nich dowcipu i citoci; np. taki list: Lace-democzycy
do Filipa: Dionizjos w Koryncie"
64
. A kiedy Filip znw
napisa do nich: Czekajcie, jeli wtargn do Lakonii zburz
wasze pastwo!" odpisali: Jeli". A gdy krl Demetrios
65

oburzony wykrzykn: Jedn osob przysyaj do mnie w
poselstwie Lacedemoczy-cy!" pose nie przestraszony
bynajmniej odrzek: Jedn do jednej". Godne podziwu te s
zwize powiedzenia staroytnych. Tak w wityni Apollona
Pytyjskiego nie Iliad ani Odysej, ani peany Pindara wypisali
Amfiktionowie
66
, tylko takie sentencje, jak Poznaj samego
siebie", Nic nad miar", i W lad za pork szkoda",
pocignici wak treci w prostej formie, bo sowa to
krtkie, a sens jak motem wykuty. A czy sam bg nie jest
mionikiem krtkoci i zwizoci w wyroczniach i nie
nazywa si Loksjas
67
, dlatego e unika gadatliwoci bardziej
ni niejasnoci? A czy nie chwalimy i nie podziwiamy
szczeglniej takich, ktrzy potrafi znakami da do
zrozumienia, co trzeba, nie wydajc gosu? Jak kiedy
Heraklit
68
, gdy obywatele prosili, by im powiedzia
64
Dionizjos Modszy, tyran syrakuza ski, po utracie tronu y jeszcze
dugo w Koryncie jako osoba prywatna. Lacedomoczycy wskazuj na los
mogcy grozi wszystkim wadcom.
65
Poliorketes, zob. wyej, przyp. 34.
66
Amfiktionia delficka zwizek pastw greckich sprawujcy opiek nad
Delfami.
67
Przydomek Apollona od skrzyowany, ukony, tumaczono
jako zagadkowy, niejasny".
68
Heraklejtos z Efezu, synny filozof z V w. p.n.e., ktry m.in.
wypowiedzia sentencj o powszechnej zmiennoci
(zazwyczaj cytowane w postaci uproszczonej )
wszystko si porusza, nic nie pozostaje na miejscu. Istota rzeczy polega na
zmiennoci.
jakie mdre zdanie o zgodzie, wyszed na mwnic wziwszy
kubek zimnej wody, nasypa tam mki jczmiennej i
zamieszawszy z mit
69
wypi i zszed, pokazujc im przez to,
e w pokoju i zgodzie utrzymuje pastwa przestawanie na
maym i nieuganianie si za zbytkiem. Krl za Scytw,
Skiluros, ktry umierajc pozostawi osiemdziesiciu synw,
kaza przynie wizk oszczepw, ktr oni mieli zama tak
jak bya zwizana. Gdy za nie dali rady, sam wycigajc
jeden po drugim poama z atwoci wykazujc im, e
jedno i zgoda czyni silnymi i trudnymi do pokonania, a
rozdzia sprowadza sabo i nietrwao.
18. Kto by te i tym podobne rzeczy stale roztrzsa i mia
na uwadze, zapewne odeszaby mu ochota do gadaniny. Mnie
zawsze, ilekro si zastanawiam, jak wielk rzecz jest
sucha rozumu i trzyma si zasad, zawstydza w niewolnik
rzymski. Mwca Pupius Piso
70
nie chcc, by mu
przeszkadzano, nakaza niewolnikom odpowiada tylko na
pytania i nic wicej. Chcc raz przyj u siebie wysokiego
urzdnika Klodiusza
71
, kaza go zaprosi i przygotowa
oczywicie wspania uczt. Gdy nadesza pora i inni
zaproszeni si zjawili, a na Klodiusza wci czekano,
kilkakrotnie wysya niewolnika od roznoszenia zaprosze, by
wyjrza, czy nie nadchodzi. Gdy za wieczorem ju
zrezygnowa, zapyta niewolnika: Czy go zaprosi?"
Tak jest." No, to czemu nie przychodzi?" Bo nie
przyj zaproszenia." To dla-czeg od razu nie
powiedziae?" Bo si o to nie
69
Napj ten, tzw. (mieszanka") by take napojem rytualnym na
misteriach eleuzyskich. Czasem wchodziy do inne skadniki. Inn wersj
tej anegdoty daje pny mwca Themistios.
70
Konsul z 61 r. p.n.e.
71
Prawdopodobnie trybuna, znanego przeciwnika Cicerona.
pyta." Tak oto zachowa si rzymski niewolnik; attycki,
nawet kopic w polu, bdzie opowiada panu:
Na jakich warunkach pokj by zawarty tam
72
.
Tak wan rzecz w kadym wypadku jest nawyk. I o tym
wanie teraz pomwimy.
19. Nie sposb bowiem wstrzyma gaduy, jakby wdzido
mu zaoywszy; trzeba nag opanowa przyzwyczajeniem.
Najpierw wic przywykaj milcze, gdy w towarzystwie padaj
pytania, dopki wszyscy nie zrezygnuj z odpowiedzi,
Bo nie do tego celu zda, myl co bieg,
jak powiada Sofokles
73
; tak samo odezwanie si i odpowied.
Mianowicie tam zwycistwo naley do tego, kto innych
wyprzedzi, tu za, jeli trafnie odpowie kto inny, adnie jest
pochwali i potwierdzi, a przez to pozyska opini czowieka
yczliwego. Jeli za odpowied nietrafna, nie jest naganne ani
nietaktowne sprostowa bd lub uzupeni niedokadno. A
ju zwaszcza strzemy si, kiedy przy nas kogo innego pytaj,
uprzedza go sami z odpowiedzi. Zapewne te nie wypada,
gdy proszony jest kto inny, odepchn go, a proponowa
swoje usugi, bo to wyglda, jakbymy zarzucali jednemu, e
nie moe da tego, o co go prosz, a drugiemu, e nie wie, do
kogo si zwraca o to, o co mu chodzi. W szczeglnoci za
co do odpowiedzi obelywa jest taka popdliwo i
bezczelno, uprzedzajcy bowiem w odpowiedzi pytanego
robi wraenie, jakby mwi: Czego od niego chcesz?''
albo: I c on wie?" albo: Nie ma co pyta o to kogo
innego, gdy ja tu jestem!" A wszake czsto pytamy
72
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 347).
73
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 772).
rne osoby, cho nie na ich zdaniu nam zaley, tylko chcc
wywoa rozmow i przyjacielski nastrj, tak jak Sokrates
Teajteta i Charmidesa
74
. To tak jakby kto rzuci si caowa
osob pragnc czyjego innego pocaunku, albo patrzc na
kogo stara si zaj sob, jeli si wyrywa komu z ust
odpowied, a cudze uszy i uwag gwatem cignie ku sobie. A
przecie nawet jeli zapytany nie umie znale odpowiedzi,
adnie jest zaczeka chwil, tak by odpowied, jako e jest
dawana na cudze danie, dostosowana bya do yczenia
pytajcego, skromna i przyzwoita. Przecie jeeli zapytany
pomyli si w odpowiedzi, susznie nie maj mu tego za ze, ale
jeli kto sam si wyrwie i zabiera gos przed innymi, jest
niesympatyczny, nawet gdy ma racj, a ju o ile popeni bd,
staje si oglnym pomiewiskiem i uciech.
20. Drugie wiczenie odnosi si do wasnych odpowiedzi,
na ktre gadua powinien zwrci szczegln uwag. Po
pierwsze, eby przez nierozwag nie odpowiada na serio
ludziom, ktrzy go wycigaj na gadanie tylko dla miechu i
drwin. Bo s tacy, co bez adnej potrzeby, tylko dla artu, dla
rozrywki ukadaj zapytania i stawiaj je takim osobom, by
poruszy ich wielomwstwo. Tego trzeba si wystrzega i nie
rzuca si z punktu do mwienia, jeszcze w dodatku jakby z
wdzicznoci, lecz uwaa i na zachowanie si pytajcego, i
na przedmiot pytania. A skoro by wygldao, e naprawd
chce si on czego dowiedzie, naley si nauczy
pohamowa siebie i zrobi pewn przerw midzy pytaniem a
odpowiedzi. Wwczas i pytajcy moe co doda, jeli
zechce, i ty sam rozway, co masz odpowiedzie; a nie trzeba
wybiega naprzeciw pytaniu i zasypywa go odpowiedziami
jeszcze
74
Osoby z dialogw Platona.
w trakcie mwienia, przy czym w zapale czsto si odpowiada
nie na to, o co chodzio. Pytia to i przed zapytaniem z miejsca
zwyka dawa niektre wyrocznie, ale bo bg, ktremu ona
suy,
Gos milczcego usyszy i nieme usta zrozumie
75
.
Kto jednak chce trafnie odpowiedzie,, musi poczeka na
wyraenie myli przez zadajcego pytanie oraz dokadnie
zrozumie jego intencj, aby nie zaszo to, co w przysowiu:
Proszcym wiadra odmwiono niecki wrcz
76
.
W ogle gwatowne aknienie wygadania si trzeba hamowa,
bo inaczej wyglda, jakbymy od dawna mieli na jzyku
potok, ktry teraz za spraw pytania z ochot wytrysn.
Sokrates w ten sposb ujarzmia pragnienie, e nie pozwala
sobie napi si po wiczeniach w gimnazjum, tylko pierwsze
wycignite ze studni wiadro wylewa, a to by przyuczy
instynkt do czekania na waciwy moment wskazany przez
rozum.
21. Trzy s mianowicie rodzaje odpowiedzi na pytania:
konieczny, uprzejmy i nadmierny. Na przykad, jeli kto si
spyta, czy Sokrates w domu, jedna osoba odpowiada
niechtnie i jakby wbrew woli: Nie ma go". A jeli zechce
lakonicznie si wyrazi, odjwszy reszt zdania powie samo
tylko przeczenie: Nie". Tak jak Lacede-moczycy Filipowi
pytajcemu w licie, czy wpuszcz go do miasta, napisali na
karcie wielkie NIE i odesali. Uprzejmiejszy odpowie: Nie
ma go, poszed do weksla-rzy", a jeli zechce jeszcze co
doda, to: ...czeka tam
75
Sowa Apollona o sobie (z nieznacznym wariantem) u Herodota, I, 47.
76
Por. Leutsch-Schneidewin, Paroem., I, s, 28.
na jakich cudzoziemcw". A nadmierna odpowied gaduy,
zwaszcza jeli jeszcze przypadkiem czyta Anty-macha z
Kolofonu
77
, brzmi: Nie ma go w domu, poszed do
wekslarzy, czeka tam na przybyszw z Jonu, o ktrych pisa
mu Alkibiades. Jest on teraz w Milecie, bawi u Tissafernesa,
satrapy krla perskiego, ktry dawniej dopomaga
Lacedemoczykom, a teraz za spraw Alkibiadesa popiera
Ateczykw; Alkibiades bowiem, pragnc wrci do
ojczyzny, wpywa w tym duchu na Tissafernesa." I w ten
sposb wyrecytuje ca sm ksig Tucydydesa i zaleje
rozmwc wymow, tak e i Milet zdy by zdobyty i
Alkibiades po raz drugi pj na wygnanie, nim on skoczy.
Szczeglnie wic tutaj naley gadulstwo hamowa, i niejako
lad w lad za pytaniem z tym, e potrzeba pytajcego ma
okrela odpowied, jakby wyznaczajc jej centrum i rednic.
Karneadesowi
78
, rozmawiajcemu w gimnazjum, gdy jeszcze
nie by tak sawny, gimnazjarcha kaza przez sug zniy gos
(mia bowiem bardzo donony), a gdy ten powiedzia: To daj
mi jak miar dla gosu" cakiem trafnie odpar: Daj ci
tego, z kim rozmawiasz". Tak wola pytajcego niech bdzie
miar dla odpowiadajcego.
22. Zaiste, jak Sokrates kaza strzec si pokarmw i
napojw, ktre wabi do jedzenia i picia, cho si nie jest
godnym ani spragnionym, tak samo gadua winien takich
tematw, ktre szczeglnie lubi i skonny jest do ich
naduywania, unika i opiera si im, ilekro si nasuwaj.
Np. wojskowi lubi opowiada o wojnach; Homer przedstawia
Nestora czsto rozwodzcego si nad wasnymi
77
Poeta liryczny i epicki z V/IV w. p.n.e., autor epickiej Tebaidy, bardzo
obszernej.
78
Karneades z Kyreny, III/II w. p.n.e., scholarcha Akademii w II w. (por.
Diogenes Laertios, IV, 63).
bohaterskimi czynami. Naturalnie, komu si powiodo w
procesie albo niespodziewanie dozna ask krla lub wodza,
tego ch czstego wspominania i opowiadania o tym
nachodzi jak jaka choroba i nie ustaje; a jak wszed, a jak
zosta przedstawiony, a jak zwalczy przeszkody, jak odbya
si rozmowa, jak pokona przeciwnikw lub oskarycieli, jak
zyska poklask. Rado wszake o wiele roz-mowniejsza jest
od owej bezsennoci w komedii
79
, czstokro sama siebie
podnieca i odwiea opowiadaniem. Std te ludzie skonni s
z byle przyczyny do tego rodzaju rozmw. Nie tylko bowiem:
Gdzie kogo boli, tam on rk chwyta si
80
,
ale i to, co si lubi, pociga ku sobie gos i jzyk, by
ustawicznie oywia wspomnienie. Dlatego to i zakochani
najczciej powtarzaj sowa zawierajce jakie wspomnienie
o przedmiocie mioci; niektrzy, jeli nie mog o nim
rozmawia z ludmi, rozmawiaj z przedmiotami martwymi:
O ty, najmilsze oe!
albo:
Szczliwa lampko, Bakchis ci za bstwo ma. I jeli
ona myli tak najwiksze- z bstw
81
.
Gadua jest wic w tym, co mwi, po prostu przysowiow
bia Uni na biaym tle
82
. Niemniej jednak kto, kto ma
79
Por. Menander, Dziedziczka (Koerte, II, frg. 152).
80
Niezachowana komedia komediopisarza Amfisa (z pewnym wariantem).
81
Cytaty z nieznanych komedii (Kock, CAF, III, fr. 151 i 152). Bakchis
imi dziewczyny, prawdopodobnie hetery. Mowa o lampce, ktra bya
wiadkiem nocy miosnych.
82
Leutsch-Schneidewin, Paroem., I, s. 109, 327. Chodzi tu o
wyjanienia, ktre nic nie wyjaniaj".
wyrane zamiowania, powinien takich wanie tematw si
wystrzega i od nich powstrzymywa, bo one zawsze
wskutek przyjemnoci, ktr sprawiaj mog odwie za
daleko i skoni do rozwlekoci. To samo odczuwaj ludzie w
stosunku do tematw, w ktrych czy to dowiadczenie, czy
uzdolnienie daje im wiadomo, e lepiej si na nich znaj od
innych. Taki czowiek jest bowiem peen mioci wasnej i
dzy sawy i
Powica takim rzeczom cz najwiksz dnia, Gdzie wanie
mono ma przewyszy siebie sam
83
.
A wic ml ksikowy historiom, filolog traktatom
gramatycznym, podrnik, ktry wiele krajw zjedzi i
widzia, opowieciom egzotycznym. Tote i tego trzeba si
pilnowa, gdy wielomwstwo zncone takimi rzeczami
jak zwierz pieszy ku zwykej paszy. Podziwiamy Cyru-sa
84
,
e stara si wspzawodniczy z rwienikami i wyzywa ich
nie na to, w czym growa, ale w czym im ustpowa, chcia
bowiem nie zraa ich swym powodzeniem, a sam korzysta
uczc si. A gadua na odwrt: jeli si trafi rozmowa, z ktrej
moe si czego nauczy i dowiedzie, czego nie wie, odsuwa
j i odpycha, nie mogc si zdoby na tak drobn zapat
by pomilcze. Natomiast sprowadza rozmow do wiecznie tej
samej piosenki o sprawach jaowych i po wielokro
wakowanych. Tak to u nas by jeden taki, co przeczyta
przypadkiem dwie czy trzy ksigi Efora
85
i tym wszystkich
naokoo zanudza, a kad uczt obrzydza nieustannie
opowiadajc o bitwie pod Leuktrami i jej skutkach, tak e
nadano mu przydomek Epaminondasa.
83
Eurypides, Antiope (Nauck, TGF, frg. 183).
84
Por. Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, I, 4, 4.
85
Historyk z IV w. p.n.e.
23. Jednake to jeszcze najmniejsze zo i lepiej gadulstwo
zwraca ku tego rodzaju rzeczom, bo mniej odpychajca jest
wielomwno poczona z zainteresowaniami naukowymi,
choby przebieraa miar. Naleaoby takie osoby
przyzwyczaja do pisania oraz do wygaszania utworw dla
samych siebie. Stoik bowiem Antypater, nie chcc ani nie
mogc podobno dotrzyma kroku Karne-adesowi, z wielkim
impetem atakujcemu szko stoick, pisa i pisa napeniajc
cae ksiki pismami polemicznymi i zosta przezwany
Pirokrzykaczem
86
. Moe taka szermierka z powietrzem przy
pisaniu i takie wanie okrzyki wojenne, powcigajc gadu
od wystpw w licznym towarzystwie, po trochu uczyni go
znoniej-szym dla otoczenia, podobnie jak psy, gdy wyaduj
zo gryzc kamie lub drewno, mniej s zajade na
czowieka. Bardzo te dobrze zrobi takim osobom cige
przestawanie ze starszymi wiekiem i godnoci, gdy
powaajc ich autorytet nabior nawyku milczenia. A do tego
nawyku domiesza zawsze naley i wple we jeszcze,
ilekro mamy mwi i wyrazy si cisn na jzyk, rozumne
zastanowienie: Co to za sowa, ktre tak si gwatem
napieraj wypowiedzenia? Dlaczego swdzi mnie jzyk? Co
dobrego osign mwic, a co za szkod ponios milczc?"
Nie trzeba bowiem sw traktowa jak gniotce brzemi, ktre
si chce zwali z bark, bo i po wypowiedzeniu pozostanie
takie samo. Nie, ludzie mwi ju to z jakiej wasnej
potrzeby, ju to, by przynie poytek lub zrobi przyjemno
innym, i tak sowami jak sol przyprawiaj kadorazowe
zajcie i robot. Ale jeeli
86
Antipatros z Tarsu, II w. p.n.e., nauczyciel znanego filozofa Panajtiosa.
Przezwisko w oryginale , dosownie Wrzeszczcy trzcin"
(narzdziem do pisania).
nie ma w mowie ani poytku dla mwicego, ani nic
niezbdnego dla suchacza, a przy tym ani przyjemnoci, ani
wdziku, to po co mwi? Sowa mog by nie mniej prne i
zbyteczne jak czyny. A na koniec i ponad to wszystko trzeba
mie stale w pamici powiedzenie Simonidesa
87
, e
odezwania si nieraz ju aowa, zamilczenia nigdy. A take
pamita, e wiczenie jest wielk potg i wszystko zdolne
jest opanowa, skoro nawet czkawki i kaszlu ludzie caym
wysikiem woli potrafili si pozby, cho z trudem i blem. A
milczenie przecie nie tylko nie sprawia pragnienia, jak mwi
Hippokrates
88
, ale nie boli i nie dokucza.
87
Simonides z Keos, wielki poeta liryki chralnej z VI/V w. p.n.e. synny z
sentencjonalych wypowiedzi.
88
W zachowanych dzieach synnego autora dzie medycznych nie
znajdujemy tego cytatu.
10. WCIBSTWIE
Diatryba ta tematem i sposobem jego potraktowania bliska jest
poprzedniej O gadulstwie wada bowiem nadmiernej ciekawoci i
wcibstwa w wielu punktach podobna jest do plotkarstwa. cile biorc,
nie mamy na jej okrelenie polskiego odpowiednika, tak jak na to si
uskara take Aulus Gellius (Noce Attyckie, XI, 16), e jednym wyrazem
po acinie odda nie mona greckiego terminu . Plutarch
bowiem od razu zawa pojcie ciekawoci do chci dowiadywania si o
cudzych biedach"; tote raczej nietrafnie cytuje tu jeden z wydawcw
sowa niewolnika z jednej z komedii Menan-dra, e nie ma nic
przyjemniejszego anieli wszystko wiedzie. Ma zatem na myli nie
koniecznie same rzeczy ze i niepomylne, i tak te my rozumiemy
ciekawo i wcibstwo, podczas gdy u Plutarcha wada ta utosamia si
nieomal z , na ktr to wad my rwnie nie mamy terminu,
ma natomiast jzyk niemiecki Scha-denfreude. Przy tym Plutarch
przesadnie wyolbrzymia nasilenie zej woli u takiego wcibskiego, jeszcze
bardziej ni w diatrybie O gadulstwie, co niewtpliwie szkodzi
prawdopodobiestwu psychologicznemu omawianych scen i przykadw,
jak chociaby twierdzenie, e taka osoba niechtnie sucha np. o weselu
czy okolicznociach uroczystej ofiary, a chtnie tylko o wiaroomstwie
ony lub ktni midzy brami. W jakiej mierze winien jest tu jego
domniemany wzr, stoik Ariston z Chios, jest rzecz domysw (ktrym
zawsze grozi bdne koo rozumowania).
Podobnie jak w poprzednim traktaciku, tak i tutaj, znajdujemy i
: osdzenie wady i unaocznienie jej brzydoty, a take zych
skutkw, oraz sposoby jej zwalczania. Nie s jednak obie te czci
wyranie rozdzielone, bo ju w 5 rozdziale doradza Plutarch
dotknitemu t wad w sposb do naiwny eby ciekawo zwrci
raczej ku zagadnieniom przyrodniczym, niewtpliwie dlatego, e jego
samego bardzo te rzeczy interesoway. A jeli pocigaj go wanie tylko
nieszczcia i wydarzenia sensacyjne, to znajdzie ich dosy w studium
historii. Wszelako Plutarch zdaje sobie spraw, e takiego czowieka
interesuj nie sprawy dawne i zwietrzae, tylko wiee i aktualne, co ostro
potpia. Wrd przykadw szczeglnie przesadne jest przedstawienie
czowieka wcibskiego, ktry odwiedzajc swoj posiado na wsi
rzekomo nie interesuje si wasnymi winnicami ani trzodami, a chce tylko
wiedzie, ile wow pado u ssiada albo ile mu wina skwaniao (rozdz.
7). Mniej te mamy tutaj udanych anegdot ni w poprzednim pimie.
Natomiast interesujce i psychologicznie trafne s metody, jakimi autor
radzi zwalcza niewczesn ciekawo; na razie bardzo skromne: idc
drog nie odczytywa nagrobkw ani innych przydronych napisw, bo
nic w tym nie ma poytecznego; nastpnie, nie zaglda do cudzych
mieszka, nie bra udziau w zbiegowiskach itp. A na wyszym ju
stopniu wiczenia woli potrafi wyrzec si czasami ciekawego
widowiska, przedstawienia w teatrze, albo nie zapyta si o rzecz nawet
dotyczc wasnych spraw. Chocia tu nie mona nie zgani znowu le
dobranego przykadu, ktrym ma by Edyp, jego bowiem wszystkie
nieszczcia wypywaj, zdaniem Plutarcha, zwaszcza ze zbytniej
ciekawoci. Wobec tragizmu pyta i losu Edypa taki sd o jego
postpowaniu trudno okreli inaczej ni jako filisterski.
Oglny wydwik jednak caego pisemka jest niewtpliwie
sympatyczny, a rady pene zdrowego rozsdku.
1. Mieszkania nie dajcego si dobrze przewietrzy, albo
naleycie ogrza w zimie, albo ciemnego, albo niezdrowego
chyba najlepiej w ogle unika; ale jeeli komu z
przyzwyczajenia na nim zaley, to mona przecie uczyni je
lepiej owietlonym, przewiewniejszym, zdro-wotniejszym, jeli
si przemieci owietlenie, przerobi schody, otworzy jedne
drzwi a pozamyka inne. Niektrzy nawet miastom przynieli
korzy wprowadziwszy takie
zmiany. Tak powiadaj, e moje miasto ojczyste
1
zwrcone ku
zachodowi, tak e pod wieczr musiao wytrzymywa ar
soca od strony Parnasu, Chajron odwrci ku wschodowi. A
Empedokles
2
, badacz przyrody, zawaliwszy pewn rozpadlin
grsk, przez ktr wia na rwniny przykry i szkodliwy
poudniowy wiatr, mia jakoby ochroni kraj od wszelkiej
zarazy.
Skoro zatem istniej pewne stany uczuciowe chorobliwe,
szkodliwe, powodujce wzburzenie i ciemnoci w duszy,
najlepiej jest wyrzuci je i unicestwi do szcztu, zdobywajc
tym sobie pogod, wiato i czyste powietrze. Jeli za si
nie uda, to przynajmniej poprawia je i przerabia, jako je
odwracajc i skierowujc w inn stron.
Ot, na przykad wcibstwo jest ciekawoci cudzych bied,
chorob, jak si zdaje, bynajmniej nie woln od zawici i
zoliwoci.
Zoliwcze, po c bystro wypatrujesz wci Zo w
innych, za na swoje lepe oko masz ?
3

Odwr z zewntrz i przestaw do wewntrz wcibstwo: jeeli
lubisz zajmowa si dociekaniami dotyczcymi utrapie,
bdziesz mia wiele zajcia u siebie!
To ile nurt Alizonu ma kropel lub db ile lici
4
,
takie mnstwo znajdziesz w swym yciu bdw, w duszy
namitnoci i zaniedba w obowizkach. Gdy jak Kseno-
1
Tj. Chajroneja, zaoona przez mitycznego herosa Chajrona, syna
Apollona i piknej Thuro.
2
Por. wyej, O zabobonnoci, przyp. 53. Zapewne chodzi o miasto
Akragas.
3
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 359).
4
Cytat z nieznanego utworu. Tekst niepewny, rzeka Alizon nieznana.
font mwi
5
, e u dobrego gospodarza osobne maj miejsce
przybory do skadania ofiar, osobne zastawa stoowa, gdzie
indziej le narzdzia rolnicze, gdzie indziej uzbrojenie, tak i u
ciebie gromadz si ze uczynki, jedne z powodu zazdroci,
inne z zawici, tamte z tchrzostwa, te znw ze sknerstwa. Te
roztrzsaj, tym si przygldaj! Pozatykaj zwrcone ku
ssiadom okna i drzwi wcibstwa, a pootwieraj inne,
prowadzce do pokoi mskich
6
, do komnat kobiecych, do
pomieszcze dla suby. Tam ta twoja ciekawo i
dociekliwo znajdzie zajcie nie bezuyteczne i zoliwe,
tylko poyteczne i zbawienne, kiedy kady bdzie mwi sam
do siebie:
W czym zbdziem? Co popeniem? A czegom nie spe ni?
7

2. A teraz to tak jak w bajkach opowiadaj, e ami
8
pi u
siebie na lepo, a oczy jej le gdzie w garnku schowane;
kiedy za wychodzi, wkada je i wtedy widzi tak samo
kady z nas na zewn trz i w stosunku do innych ludzi wkada
wcibstwo jak oko w nieyczliwo, a o wasne bdy i winy
czsto potykamy si nie zdajc sobie z nich sprawy, bo nie
zwracamy ku nim ani wiata, ani wzroku. Dlatego wcibski
wicej poytku przynosi wrogom [ni sobie samemu],
poniewa wykazuje i wyjawia ich bdy, a przez to pokazuje
im, czego trzeba si strzec i co poprawi, a wikszo swoich
domowych przewinie przegapia z powodu podniecenia
cudzymi sprawami. Tak to Odyseusz
9
nie zgodzi si nawet na
rozmow z matk, zanim si od wiesz-
5
O gospodarstwie (), VIII, 19 n.
6
Mieszkania dzieliy si na andronitis i gynajkonitis: pokoje dla mczyzn
i dla kobiet.
7
Pseudo-Pitagoras, Zote slowa, 42.
8
Upir, strzyga, ktrym straszono dzieci.
9
Odyseja, XI, 88.
czka nie dowie tego, po co przyby do Hadesu; a dopiero
dowiedziawszy si, zwrci si i do niej, i inne te kobiety
wypytywa: kim bya Tyro, kim pikna Chloris
10
, dlaczego
Epikasta zgina,
Ptl mierteln z puapu komnaty wysokiej zwiesiwszy
11
.
My za wasne sprawy traktujemy z cakowitym
lekcewaeniem, ignorancj i niedbalstwem, a za to
wyprowadzamy cudze genealogie: a e dziadek ssiada by
Syryjczykiem, babka za Traczynk
12
; a e taki a taki winien
jest komu trzy talenty, a procentw nie zapaci; wtrcamy si
i w takie rzeczy; a skd to wracaa ona takiego a takiego ? a o
czym to ci a ci rozmawiali ze sob w kciku ? Sokrates
chadza dopytujc si i zastanawiajc nad tym, jakimi sowami
Pitagoras potrafi przekonywa. Arystyp za, spotkawszy na
igrzyskach Olimpijskich Ischomacha
13
, zapyta, w jaki sposb
Sokrates swymi rozmowami tak pociga modzie. I zaledwie
drobne urywki i przykady jego dysput uchwyciwszy, tak si
nimi przej, e odbio si to na jego organizmie: zblad,
wychud, a dopiero kiedy popyn do Aten, ugasi tam palce
swe pragnienie z samego rda; zacz bada nauki tego ma
i jego ycie i filozofi, skutkiem czego mg rozpozna wasne
wady i pozby si ich.
3. Ale niektrzy ludzie nie mog si zdoby na to, aeby
przyjrze si wasnemu yciu, jak najbardziej niemiemu
10
Odyseja, XI, 229 nn. Tyro, kochanka boga Posejdona. Chloris, maonka
jej syna Neleusa, matka Nestora.
11
Bardziej znana jako Jokasta z tragedii Sofoklesa Krl Edyp. Odyseja, XI,
278.
12
Tj., e prawdopodobnie oboje byli niewolnikami.
13
Aristippos z Kyreny; Ischomachos, znajomy Sokratesa (por. Ksenofonta
).
widowisku, ani zwrci i naprowadzi wiata rozumu na
samych siebie; ich dusza przepeniona wszelakimi wystpkami,
drc i lkajc si swego wntrza, wyrywa si na zewntrz i
bka wrd cudzych spraw, przez co ywi i tuczy swoj
zoliwo. Wanie jak kura domowa, czsto majc tu obok
nasypany pokarm, chroni si w jaki kt i tam grzebie,
Moe si znajdzie w gnoju cho jedno ziarnko jczmienia
14
.
Podobnie wcibscy, porzucajc w trakcie rozmowy wiadomoci,
o ktre nikt nie przeszkadza pyta, i pytania nikomu nie
sprawiajce przykroci, wyawiaj ukryte i zatajone utrapienia
kadego domu. A przecie dowcipnie odpowiedzia w
Egipcjanin dopytujcemu si, co te niesie tak zawinitego
Wanie dlatego jest tak zawinite!" A ty znw po co z
ciekawoci rozpytujesz o rzecz ukrywan ? Gdyby nie byo to
co zego, nikt by tego nie ukrywa. Wszake nie wypada wej
do cudzego domu nie zapukawszy; teraz s odwierni, a dawniej
byy koatki, ktrymi uderzao si w drzwi, by zwrci uwag,
aeby kto obcy nie zaskoczy niespodziewanie pani domu, albo
panny, albo nie trafi na kar wymierzan niewolnikowi, czy te
na wrzeszczce dziewki suebne. A wcibski akurat po to si
wkrada; bo do rodziny cnotliwej i statecznej nawet zaproszony
nie poszedby chtnie jako widz, te za rzeczy, ktre si zamyka
na klucz, a na drzwi zakada zasuw, on wanie odsania i
roznosi po ludziach. Aczkolwiek, wedug sw Aristona
15
:
gniewaj nas najbardziej wiatry rozwiewajce nam okrycia", to
wcibski wanie zdziera blinim nie paszcze ani chitony, tylko
same ciany do-
14
Cytat z nieznanego utworu, moe Kallimacha (?).
15
Ariston z Chios, stoik z III w. p.n.e.
mostw, rozwiera drzwi i jak dmcy wicher przenika
delikatn skr dziewczcia"
16
poszukujc bakchicz-nych
orgii nocnych i tacw, aby je roztrbi. 4. I jak Kleon
17
w
komedii
Ma rce w Wypraszaach, myl w Kradninie za,
tak myl ciekawskiego przebywa jednoczenie w paacach
bogaczy, w chaupkach biedakw, na dworach krlewskich, w
komnatach nowoecw; wszystkie sprawy ledzi: i obcych
przybyszw, i panujcych, a nie jest to cakiem bezpieczne;
gdy na przykad, kto by chcia pokosztowa tojadu
18
,
ciekawym bdc jego waciwoci, okae si, e kosztujc
zginie zanim zdy poczu smak. Tak i ci, co tropi wystpki
moniejszych od siebie, gin zanim zd czego si
dowiedzie. Rwnie tacy, ktrym nie wystarczaj wszdzie
bogato rozlane promienie soca, tylko chc bezwzgldnie
wpatrywa si w sam tarcz soneczn i odwaaj si
wchania gwatem oczyma rozproszone promienie, trac
wzrok
19
. Tote susznie komediopisarz Filippides
odpowiedzia krlowi Lizy-machowi, gdy ten go zapyta:
Czym si mam podzieli z tob?" Krlu, tylko nie twoimi
sekretami!"
20
To bowiem, co najprzyjemniejsze i
najwietniejsze u krlw, jest na widoku: uczty, bogactwo,
uroczystoci, aski; ale
16
Hezjod, Prace i Dnie, 519.
17
Synny ateski m stanu, ktrego Arystofones gwatownie atakuje,
zwaszcza w komedii Rycerze (tu zacytowany w. 79), za demagogi i
nieuczciwo. W oryginale gra sw nie do oddania: czasownik
(wyprasza, da, zwaszcza o pienidzach) oraz (
kradzie) zamiast ateskiego demu (gminy) .
18
Tojad, aconitum anthora, trujca rolina.
19
Por. Ksenofont, Wspomnienia o Sokratesie, IV, 3, 14.
20
Por. wyej, O gadulstwie, przyp. 12.











jeli jest co sekretnego, nie podchod i nie ruszaj! Nie ukrywa
krl radoci, gdy mu si powodzi, ani miechu, gdy go co
rozbawi, ani przysposobie do rozdawania dowodw
uprzejmoci i aski. Grone jest to, co ukrywa, co pospnego,
nie do miechu, nieprzystpnego skarbnica skrytego
gniewu, czy rozwaanie srogiej zemsty, czy zazdro o
kobiet, czy podejrzenie wzgldem syna, czy nieufno w
stosunku do przyjaciela. Chro si przed t wzbierajc czarn
chmur poczujesz ty byskawice i grzmoty, kiedy
wybuchnie to, co teraz byo skryte!
5. A jake si chroni? Przez odwrcenie i odcignicie swej
ciekawoci, jak ju bya o tym mowa, a zwaszcza przez
skierowanie duszy ku rzeczom milszym i lepszym. Interesuj
si tym, co si dzieje na niebie, na ziemi, w powietrzu, w
morzu. Czy twoja natura cignie ci do ogldania rzeczy
wielkich, czy maych ? Jeli wielkich, to zwr ciekawo ku
Socu: gdzie zachodzi i skd wschodzi? badaj zmiany
zachodzce w Ksiycu, jak w czowieku: gdzie znika jego tak
silne wiato i skd znowu on je odzyskuje, jak
... niewidoczny wprzd si zjawia, ronie wci, Oblicze swe w piknoci
nowej zdobic blask, A kiedy t urod najwspanialej lni, Przygasa znw
zaczyna i zapada w mrok
21
.
To s te tajemnice natury, ale jej nie przeszkadzaj do-
ciekajcy tych tajemnic. A przypumy, e rezygnujesz z
rzeczy wielkich? Zaspakajaj ciekawo drobniejszymi:
dlaczego jedne roliny zawsze zieleni si i kwitn, i pyszni
si swym bogactwem ukazujc je o kadej porze, a inne ju to
s im podobne, ju to, jak rozrzutny czowiek, trac naraz cae
bogactwo i oto pozostaj goe jak ebracy?
21
Nieznana tragedia Sofoklesa (Nauck, TGF, fr. 787).
Dlaczego jedne wydaj owoce podune, inne kanciaste,
jeszcze inne okrge i kuliste?
22

Moe jednak takie rzeczy nie wzbudzaj twojej ciekawoci,
bo nie ma w nich nic zego ? Jeli wic ciekawo musi
koniecznie obraca si wrd rzeczy ujemnych i nimi si pa
jak robactwo martwymi substancjami, zaprowadmy j w
dziedzin bada historycznych i przedmy obfito i
nadmiar klsk; tam bowiem znajd si:
Gincych mw wrd miertelnych drgawek zgon
23
,
gwacenie kobiet, zamachy niewolnikw, oszczerstwa
przyjaci, warzenie trucizn, zazdroci, rywalizacja, ruiny
domw, upadki wadztw. Napychaj si i uywaj do woli,
nikomu z otoczenia nie naprzykrzajc si ani nie sprawiajc
przykroci!
6. Zdaje si jednakowo, e wcibstwo nie zadawala si
zwietrzaymi klskami potrzeba mu wieych, ciepych
jeszcze! Lubi ono oglda nowe tragedie, natomiast niezbyt
chtnie zajmuje si sprawami wesoymi i zabawnymi. Tote
gdy kto opowiada o weselu, o uroczystej ofierze, o
honorowym orszaku, wcibski czowiek jest suchaczem
obojtnym i nieuwanym, owiadcza, e ju przewanie to
sysza, i prosi, eby opowiadajcy streszcza si i pomija
szczegy. Ale jeeli usidzie przy nim kto, co ma do
opowiedzenia o zgwaceniu dziewicy, albo o wiaroomstwie
ony, albo o przygotowaniach do procesu, albo o ktni
midzy brami, to on ani myli drzema lub nie mie czasu,
tylko:
22
Trzeba przyzna, e Plutarch daje obficie wyraz swoim wasnym
zainteresowaniom w takich dziedzinach, zwaszcza w Zagadnieniach
przyrodniczych ( ) i Zagadnieniach biesiadnych (
).
23
Ajschylos, Bagalnice, 973.
On opowieci domaga si dalszych i uszu nastawia
24
. A
take sowa:
O biada, jak zo dolatuje w mig
Do uszu miertelnych, a dobro ju nie!
25

zaiste stosuj si do wcibskich. Jak bowiem baki wycigaj
z ciaa to, co najszkodliwsze
26
, tak uszy wcibskich osb
wsysaj najgorsze wiadomoci. A raczej, jak w miastach s
pewne bramy przeklte i zowieszcze, przez ktre
wyprowadzaj skazanych na mier, wynosz nieczystoci,
wypdzaj kozy ofiarne
27
, a nic nieskalanego ani witego
przez nie nie wchodzi ani nie wychodzi tak samo uszy
wcibskich nie wpuszczaj nic dobrego ani przyzwoitego,
tylko wtaczaj si przez nie krwioercze opowieci o
wypadkach ohydnych i przynoszcych zmaz.
Jedyn pieni, ktr sycha w domu mym, Jest lament...
28

dla wcibskich to jedyna Muza i Syrena, najprzyjemniejsze,
co mog usysze.
Albowiem wcibstwo jest dz dowiedzenia si rzeczy
ukrytych, zatajonych, a nikt nie bdzie ukrywa czego
dobrego, co posiada; przecie nawet nie majc go ludzie
udaj, e maj. A czowiek wcibski, powodowany chtk
wyledzenia bied, pozwala si opanowa uczuciu zadowo-
24
Cytat by moe z Kallimacha.
25
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 386).
26
Tego samego porwnania uywa Plutarch w diatrybie O pogodzie ducha,
rozdz. 8 (por. niej).
27
Kozami ofiarnymi", na ktrych skadano winy spoeczestwa, byli
przewanie skazacy. Obrzdy zabijania ich za murami miasta odbyway si
np. w Atenach podczas wit Thargeliw (zob. J. Deubner, Attische Feste,
Berlin 1956, 179 nn.).
28
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 387).
lenia z cudzego nieszczcia spokrewnionemu z zawici i
zoliwoci. Zawi bowiem jest to zmartwienie z powodu
cudzej pomylnoci, odwrotnoci za jest zadowolenie z
powodu cudzej biedy
29
, a oba uczucia powstaj na gruncie
natury przewrotnej, zej i skonnej do okruciestwa.
7. Tak przykre jest dla ludzi wyjawienie ich cierpie, e
wielu zmaro, nie zgadzajc si pokaza lekarzom ukrytych
chorb. Wyobraasz sobie Herofilosa lub Erasi-stratosa
30
, albo
i samego Asklepiosa, kiedy jeszcze by czowiekiem
31
, z
lekami i instrumentami przy sobie obchodzcego po kolei
domy i dopytujcego si, czy nie ma tu kto wrzodu w
odbytnicy, albo jego ona raka macicy? A wszake
dociekliwo w tej wanie sztuce jest zbawienna! Jednake
kady, jak myl, odpdziby takiego lekarza od drzwi,
dlatego e nie czekajc na zapotrzebowanie przychodzi
nieproszony wglda w cudze dolegliwoci. A wcibskie
osoby wyszukuj takie wanie i jeszcze gorsze rzeczy nie po
to, eby je leczy, tylko eby wykrywa; std te susznie s
niecierpiane. Dlatego tak nie lubimy celnikw
32
i zocimy si
na nich nie wtedy, kiedy opodatkowuj towary, ktre
wwozimy otwarcie, lecz kiedy szukajc ukrytych, grzebi si
w cudzych pakunkach i ruchomociach; a przecie i prawo im
na to pozwala, i byliby stratni, gdyby tego nie robili. Wcibscy
za zaniedbuj i marnuj wasne interesy, zajci cudzymi;
29
W oryginale objanienie terminu . Po polsku nie ma
osobnego wyrazu (niem. Schadenfreude).
30
Herofilos z Chalkedonu (IV w. p.n.e.), Erasistratos z Keos (III w. p.n.e.)
wybitni lekarze, teoretycy i praktycy.
31
Asklepios, syn Apollona, po mierci ubstwiony jako bg uzdrowiciel.
32
Byli to waciwie dzierawcy ce i opat.
rzadko odwiedzaj swoje posiadoci, nie znoszc ciszy i
spokoju w samotnoci; a jeli po duszym czasie nawet si
tam udadz, wicej patrz na winnice ssiadw ni na swoje
wasne, i rozpytuj, ile krw pado u ssiada, ile mu wina
skwaniao; a nasyciwszy si tymi wiadomociami uciekaj z
powrotem. Bo prawdziwy rolnik niechtnie sucha nawet
przypadkowych wieci z miasta, mwic:
... i kopic, bdzie gada mi,
Do zgody jak tam doszo! Tym zajty ten
Przeklty, wszdzie azi, pcha swj wcibski nos!
38

8. Wcibscy za, unikajc wiejskiego ycia jako czego
przestarzaego, nudnego, pozbawionego dramatycznych
przey, pchaj si na bazar, na rynek, do portu: C tam
nowego ?" A czy ty nie bye tego ranka na rynku ? To
c sobie mylisz? e w trzy godziny miasto si zmienio?" A
jeli jednak kto moe mu co takiego powiedzie, on zazi z
konia, ciska tamtemu rk, cauje go, stoi i sucha. Ale jeeli
kto spotkany powie mu, e nic nowego nie sycha, on, jak
by obraony, powiada: Jak to? Nie bye na rynku? Nie
przechodzie koo urzdu strategw? Ani nie spotkae si z
przybyszami z Italii?" Tote doskonale robiy wadze u
Lokrw: ilekro kto powracajc do kraju po nieobecnoci
pyta: C tam nowego?" nakaday na grzywn! Bo jak
kucharze
34
modl si o obfito tucznikw, a rybacy ryb,
tak wcibscy o mnstwo bied i wielk ilo kopotliwych
spraw, niezwykych wydarze, przewrotw, aby zawsze mieli
co owi i zarzyna !
33
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 347). Mowa tu o niewolniku
pracujcym u rolnika.
34
Kucharze byli jednoczenie rzenikami.
Dobrze te ustanowi prawodawca w Thurioj
35
: zabroni
wymiewa w komediach obywateli z wyjtkiem
cudzoonikw i wcibskich. Cudzostwo bowiem zdaje si
by czym w rodzaju ciekawoci poznania cudzej rozkoszy
oraz poszukiwaniem i wykrywaniem rzeczy strzeonych i
tajonych przed ludmi; wcibstwo za jest wkradaniem si,
obnaaniem i gwaceniem tajemnic.
9. Wielkiej erudycji towarzyszy zazwyczaj wielomw-no
(dlatego to Pitagoras
36
naznaczy modym prb picioletniego
milczenia, nazwawszy j hamulcem sw"), za prn za
dociekliwoci z natury rzeczy idzie obmowa. Kto bowiem z
przyjemnoci o czym sucha, z przyjemnoci o tym
opowiada, i to, co gorliwie pozbiera u innych, to z radoci
donosi jeszcze innym. Std te oprcz rnych zych stron
wada ta stoi wanie na przeszkodzie spenieniu ich pragnie;
gdy wszyscy si ich wystrzegaj i unikaj, a nikt nie ma
ochoty robi czego lub mwi, kiedy taki wcibski sucha
kady odkada narad, zwleka z rozwaaniem interesw, a
tamten si wyniesie. Czy to gdy jaka sekretna rozmowa si
odbywa, czy zaatwia si jak wan spraw, a pokae si
czowiek wcibski, czym prdzej wszystko zabieraj i
chowaj, jak smaczny ksek, kiedy nadbiegnie asica
37
.
Skutkiem czego nieraz to, co inni mog zobaczy i usysze,
dla nich jednych jest nie do zobaczenia czy usyszenia.
Z tego powodu wcibski jest pozbawiony czyjego-kolwiek
zaufania: raczej przecie niewolnikom i obcym ludziom
powierzamy listy, pisma i swoje pieczci ni ciekawskim
przyjacioom lub krewnym. Synny Bellero-
35
Prawodawc w Thurioj, kolonii ateskiej w poudniowej Italii by
Charondas.
36
Por. ywot Numy, VIII.
37
asice zob. wyej, O cnocie moralnej, przyp. 35.
fontes
38
nie otworzy krlewskiego listu, ktry mia przy
sobie, a ktry go oskara, tylko powstrzyma si od tego
przez t sam powcigliwo, przez ktr nie tkn ony
krla. Wcibstwo bowiem, jak i cudzostwo, wskazuje na
nieopanowanie, a oprcz tego na straszny nierozsdek i
szalestwo. Pomija tyle kobiet publicznych i wszystkim
dostpnych, a pcha si do tej jednej bdcej pod kluczem,
wiele kosztujcej, a nieraz moe si zdarzy, e i brzydkiej w
dodatku, to ju szczyt wariactwa! Akurat to samo robi
wcibscy: pomijajc tyle piknych rzeczy do zobaczenia i
usyszenia, tyle zaj i rozrywek, rozgrzebuj jakie tam cudze
listy, przytykaj uszy do cian ssiadw i szepcz z
niewolnikami i suebnymi, czsto naraajc si na
niebezpieczestwo, a zawsze na wstyd.
10. Tote najpoyteczniejsz rzecz, aeby si tego
oduczy, jest przypominanie sobie poprzednich dowiadcze.
Jeli bowiem Simonides
39
mawia, e gdy otwiera po pewnym
czasie swoje skrzynie, to znajdowa zawsze skrzynk z
honorariami pen, a skrzynk z wyrazami wdzicznoci pust
to kiedy kto po pewnym czasie otworzy skarbnic swojej
ciekawoci i przyjrzy si, jak jest przepeniona rzeczami
prnymi, bezuytecznymi i nieprzyjemnymi, moe sobie
uwiadomi, jak to zajcie okazuje si cakowicie odraajce i
gupie. Pomyl bowiem: niech by kto przegldajc utwory
dawnych pisarzy wybiera z nich to, co najbardziej nieudane, i
mia ca ksig wypisanych, np. homeryckich wierszy
bezgowych"
40
, solecyzmw u tragikw, nieprzystojnych i
ordy-
38
Iliada, VI, 155 nn.
39
Znana i powtarzana anegdotka o chciwoci poety Simonidesa.
40
Tj. zaczynajcych si od krtkiej zgoski, gdy heksametr wymaga
dugiej.
narnych wyrae Archilocha
41
o kobietach, ktrymi on sam
si kompromituje czy by nie zasugiwa na to
przeklestwo z tragedii:
Przepadnij, ty zbieraczu ludzkich bied!
42

A i bez tego przeklestwa taki skarbiec cudzych grzechw jest
niepoyteczny i niewaciwy, tak jak to miasto, ktre Filip
zaoy i osiedliwszy tam najgorszych i najbardziej
gburowatych ludzi nada mu nazw Zygrd"
43
.
Ot wic wcibscy, zbierajc i gromadzc uchybienia,
bdy i solecyzmy nie w wierszach i poematach, tylko w yciu
ludzkim, obnosz wszdzie szkaradne i race archiwum
przewinie, jakim jest ich wasna pami. Tak w Rzymie
trafiaj si ludzie, ktrzy lekcewa sobie malowida, posgi,
a nawet, na Zeusa, wystawionych na sprzeda urodziwych
chopcw i kobiety, a spiesz na targ osobliwoci,
przygldajc si osobnikom beznogim, krtko-rkim,
majcym troje oczu lub strusi gow
44
, i dopytujc si, czy si
gdzie nie urodzia:
Dwoista posta, dziwolga tworzc ksztat
45
. Ale jeli
by kto te osoby cigle przyprowadza do takich widokw,
rycho by spowodoway one przesyt i mdoci. Tak samo
ciekawi yciowych bdw, splamionego honoru rodzin,
jakich win i wykrocze w cudzych domach, niech sobie
przypomn, e poprzednie odkrycia nie przyniosy im adnego
zadowolenia ani poytku.
41
Archilochos z Paros, liryk z VII w. p.n.e., syn ze zjadliwych jambw.
42
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 388).
43
Powiadcza to historyk Theopompos (Jacoby, Die Fragmente der
griechischen Historiker, Berlin 1927, II B, I, fr. 110).
44
Nie wiadomo, na czym to polegao.
45
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 996). W ywocie
Tezeusza, XV, o Minotaurze.
11. Najwaniejszym wszelako rodkiem oduczenia si tej
przypadoci byo by przyzwyczajenie: ju od samego
pocztku wiczy si w powcigliwoci i uczy si jej; jako
e te przez przyzwyczajenie wzmaga si ta choroba, po
trochu si rozwijajc. A w jaki sposb naby tego nawyku,
dowiemy si, rozwaajc wiczenia. Wpierw wic zacznijmy
od najdrobniejszych i najbahszych rzeczy. C bo trudnego,
idc drog, nie odczytywa napisw na nagrobkach?
46
Albo na
przechadzce pobienie tylko rzuci okiem na to, co
powypisywano na murach, w przekonaniu, e nic
poytecznego ani miego tam nie ma, ot, tyle, e taki a taki
wspomina" takiego a takiego yczc mu wszystkiego
dobrego", albo e kto tam jest najlepszym z przyjaci" i
peno tego rodzaju banialukw. Zdawao by si, e przeczyta
to nic nie szkodzi; jednake szkodzi niepostrzeenie,
przyczyniajc si do nawyku interesowania si tym, co nas nie
powinno obchodzi. Jak myliwi nie pozwalaj modym psom
skrca z drogi i i za byle zapachem, tylko cofaj je i
powcigaj smycz, by ich wch si zachowa czysty i nie
osabiony do waciwego zadania, mianowicie by z tym
wikszym nateniem szed za tropem,
ap zwierzcych lady nozdrzami tropic usilnie
47
.
Tak samo naley wyskoki i wymykanie si ciekawskiej natury
ku wszelkim widowiskom i nowinom poskramia i strzec, by
si zwracay ku rzeczom poytecznym. Bo jak koty
48
i lwy,
chodzc, wcigaj do wewntrz swoje pazury,
46
Groby umieszczano najczciej wzdu drg prowadzcych do miasta.
47
Nieznany utwr epicki.
48
W tekcie ory", co nie ma sensu; poprawka prawdopodobna.
Natomiast Plutarch nie wie, e lwy wanie nie maj ruchomych pazurw jak
koty.
eby nie ciera ich ostrych zakocze, tak my, w
przekonaniu, e ciekawo do nauki ma te jakby swoje
ostrze, nie marnujmy go i nie stpiajmy na rzeczach
bezuytecznych.
12. Po drugie wic, przyzwyczajajmy si, mijajc cudze
drzwi, nie zaglda do rodka i nie chwyta wzrokiem, jakby
rk, przedmiotu ciekawoci, tylko pamitajmy sowa
Ksenokratesa
49
, ktry powiedzia, e to to samo do cudzego
mieszkania wprowadzi swoje stopy, czy oczy; gdy
widowisko to ani waciwe, ani pikne, ani nawet przyjemne.
Szkaradny widok, gociu, to, co wewntrz jest
50
,
przewanie bowiem w mieszkaniach zobaczysz, ot,
rozrzucone graty, siedzce po ktach dziewki suebne, a nic
wanego ani pocigajcego. A strzelanie okiem i podgldanie,
skrzywiajce dusz, jest rzecz brzydk i zwyczajem
sromotnym. Diogenes, widzc jak olimpijski zwycizca
Dioxippos wjedajc na triumfalnym rydwanie nie mg
oderwa oczu od urodziwej kobiety przygldajcej si
uroczystoci i coraz to odwraca si i rzuca ku niej ukradkiem
spojrzenia, zawoa: Widzicie, jak atleta daje si pokona
51

dziewuszce?" A wcibskich ludzi widzisz pokonanych przez
byle widok, ktry wodzi ich za sob, kiedy utrwali si nag
rozgldania si na wszystkie strony. A wzrok nie powinien,
tak mi si zdaje, bka si stronami, jak suebnica le
przyuczona, tylko kiedy go dusza wysya
49
Ksenokrates z Chalkedonu, ucze Platona, pniejszy scholarcha
Akademii.
50
Niezachowana tragedia Eurypidesa, prawdopodobnie Filoktetes (Nauck,
TGF, fr. 790).
51
W oryginale imiesw by to specjalny chwyt
zapaniczy za kark. Widocznie Dioxippos by zwycizc w zapasach.
w jakiej sprawie, natychmiast j zaatwi i o tym oznajmi, a
potem znw karnie trzyma si w zasigu rozumu i baczy
na. A tymczasem dzieje si jak u Sofoklesa:
A wtedy Ajniaskiego ma rebce w cwa
Ponosz, na kie wziwszy
52
.
Zmysy nie wychowane i nie wywiczone we waciwy
sposb, jakemy mwili, wyrywaj si przed siebie, pocigaj
za sob umys i czsto go pograj w to, co si nie godzi.
Tote wprawdzie to, co opowiadaj o Demo-krycie, jest
nieprawd, mianowicie, e dobrowolnie odebra sobie wzrok
wpatrujc si w rozpalone do biaoci zwierciado
53
, tak by
oczy odbijay jego blask a to, aeby nie zakcay spokoju
myli, wywoujc j ustawicznie na zewntrz, zamiast da jej
spokojnie przebywa w domu i zajmowa si sprawami
duchowymi; tak wic zostay zamknite jak okna wychodzce
na ulic. Natomiast nic nie ma prawdziwszego nad to, e
najmniej posuguj si zmysami ci, co najwicej myl. Bo
wszake i przybytki Muz
54
buduj jak najdalej od miast, i noc
nazywaj dobr do namysu"
55
, zdajc sobie spraw, jak wiele
znaczy przy dociekaniach i rozwizywaniu zagadnie spokj i
brak roztargnienia.
13. Dalej wic, take i to nie jest nic trudnego ani
nieznonego nie podej do ludzi lcych si
52
Elektra, 724 (z obszernego opisu wycigw, w ktrych rzekomo ginie
Orestes).
53
Greckie zwierciada byy metalowe.
54
Tj. orodki pracy i twrczoci intelektualnej, jak Musejon w Aleksandrii
albo Akademia w Atenach.
55
Waciwie termin by eufemizmem znaczcym yczliwa,
askawa pora". Plutarch interpretuje j w ten sposb, bo moe te
znaczy rozsdny, roztropny".
i kccych na rynku, albo siedzie na miejscu, cho zrobio si
wielkie zbiegowisko koo czego tam, a jeeli czujesz, e si nie
opanujesz, wsta i odej. Nic bowiem dobrego nie zyskasz
doczywszy si do wcib-skich, a wanie osigniesz wielk
korzy odwrciwszy sw ciekawo, poskromiwszy j, aby
przyzwyczajaa si sucha rozumu.
W dalszym cigu, stosujc wzmocnione wiczenie, dobrze
bdzie i teatr min, cho tam odbywa si jakie bardzo udane
przedstawienie; i przyjacioom odmwi, kiedy chc ci zabra
ze sob, by zobaczy jakiego tancerza czy komedianta; i nie
odwrci si na haas, ktry powsta na stadionie czy na torze
wycigowym. Jak Sokrates radzi wystrzega si takich
pokarmw i napojw, ktre nc do jedzenia i picia, cho si nie
jest godnym ani spragnionym, tak i my powinnimy strzec si i
unika ogldania i suchania takich rzeczy, ktre bez potrzeby
nas pocigaj i opanowuj. Cyrus wszake nie chcia oglda
Pantei
56
, a gdy Araspes zapewnia, e jej powierzchowno
warta jest zobaczenia, rzek: No, wic wanie dlatego trzeba
tym bardziej trzyma si od niej z dala, bo gdybym za twoj
namow poszed do niej, by moe ona sama by mnie skonia,
ebym do niej chodzi i wpatrywa si w ni mimo braku czasu,
a i przesiadywa u niej zaniedbujc wiele powanych spraw".
Podobnie Aleksander nie chcia widzie maonki Dariusza
57
,
kobiety, jak mwiono, niezwykej urody, lecz odwiedzajc jej
matk, ju staruszk, nie zdecydowa si popatrze na osob
mod i pikn. A my, zapuszczajc oko w niewiecie lektyki i
czepiajc si ich okien, sdzimy, e to nic zego a wszak
56
Zob. Ksenofont, Wychowanie Cyrusa, V, I, 8.
57
Zob. ywot Aleksandra, XXII.
sprawiamy, e nasza ciekawo w
r
lizguje si i niejako
wscza si we wszystko.
14. Nie od rzeczy jest wszake dla wiczenia si w
sprawiedliwoci zrezygnowa czasami z uczciwego zysku, by
si przyzwyczaja do trzymania si z dala od nieuczciwych; i
tak samo gwoli opanowania niekiedy nie tkn wasnej ony,
eby nigdy nie poruszya w tobie dzy cudza. Ten sam
zwyczaj stosujc i do wcibstwa, prbuj czasem nie zobaczy
lub nie posysze czego, co dotyczy twoich wasnych spraw,
a kiedy kto chce ci donie co, co zdarzyo si w domu
odoy to na pniej; albo nie sucha sw, ktre
przypuszczalnie byy wypowiedziane o tobie. Przecie Edypa
zbdna dociekliwo wtrcia w najwiksze nieszczcia:
chcc zbada, czy jest Koryntianinem, a nie obcym
przybyszem, napotka Lajosa, a zabiwszy go i polubiwszy
matk, by z jej rk osign tron, mogc, jak by si zdawao,
by szczliwym, znowu zacz bada, kim jest. A cho ona
usiowaa go powstrzyma, on z jeszcze wikszym naciskiem
wypytywa tego starca, ktry zna prawd, i stosowa wszelki
moliwy przymus. W kocu, kiedy obrt sprawy ju go
naprowadza na domys i kiedy starzec wykrzykn:
O biada! juem gotw straszn wyrzec rzecz!
Edyp rozpalony sw namitnoci w podnieceniu odpowiada
A ja usysze. Lecz usysze wszake mus
58
.
Tak sodko-gorzkie i nie do powcignicia jest swdzenie
ciekawoci, jak wrzodu, ktry krwawi, gdy go podrapa. A
ten, kto si uwolni od tej choroby i jest z natury agodny,
58
Sofokles, Krl Edyp, 1169 n.
jeli zdarzy si, e nie wiedzia o czym nieprzyjemnym,
moe powiedzie:
O jake mdre, boskie zapomnienie bied!
59

15. Tote i do tego przyzwyczajajmy si, eby list, ktry
przynosz, nie natychmiast i bez popiechu otwiera, jak
ludzie przewanie robi rozgryzajc zbami sznurek, jeli rce
za dugo go rozpltuj
60
. Kiedy przybywa skd posaniec, nie
podbiega do, nie zrywa si z miejsca, kiedy jaki przyjaciel
zapowiada: Mam dla ciebie nowin" odpowiedzie mu:
Raczej powiedz co przydatnego i poytecznego."
Gdy ongi w Rzymie miaem prelekcje, do moich suchaczy
nalea w Rusticus
61
, zamordowany pniej przez
Domicjana, ktry mu pozazdroci sawy. W trakcie wykadu
wszed onierz i wrczy mu list od cesarza; wszyscy ucichli i
ja przerwaem, eby mg przeczyta w list, ale on nie chcia
i nie otworzy go zanim ja nie skoczyem przemwienia i
suchacze si nie rozeszli. Wszyscy przeto podziwiali powag
tego ma.
Ale kiedy kto swoj ciekawo karmi rzeczami
dozwolonymi, doprowadzi j do takiego natenia i siy, e
ju nie bdzie w stanie pohamowa jej, bo nabrawszy nawyku
wyrywa si do rzeczy zakazanych. Tacy ludzie otwieraj listy
przyjaci, wpychaj si na tajne posiedzenia, zostaj widzami
witych obrzdw, ktrych si nie godzi oglda, wa na
nietykalne, powicone miejsca, usiuj ledzi czyny i sowa
krlw.
59
Eurypides, Orestes, 213. W oryginale personifikacja czcigodna Lethe".
60
Tabliczki z pismem obwizywano sznurkiem i piecztowano.
61
Prawdopodobnie Arulenus Rusticus, stracony za pochwa Paetusa
Trasei w jego biografii.
16. Wszake tyranw, ktrzy z koniecznoci musz
wszystko wiedzie, najbardziej znienawidzonymi czyni plemi
tak zwanych uszu" czyli donosicieli. Pierwszy Dariusz
nieprawy
62
wprowadzi podsuchiwaczy, nie majc pewnoci
siebie, a wszystkich podejrzewajc i lkajc si; a dalej
Dionizjosowie
63
wrd ludnoci syrakuzaskiej rozsiali
szpiegw, ktrych po upadku wadzy tyranw Syrakuzaczycy
pierwszych wyapali i zatukli na mier. A przecie i rd
sykofantw
64
z tej samej pochodzi fratrii
65
i tej samej rodziny,
a jake! Tylko e sykofanci wsz, czy kto nie popeni albo
nie zamierza popeni czego zego, a wcibscy wydobywaj
na jaw nawet niezawinione nieszczcia blinich. Mwi, e i
termin aliterios" powsta w zwizku ze wcibstwem:
mianowicie kiedy podobno w Atenach wydarzy si wielki
gd, a ci, co posiadali pszenic, nie oddawali jej do oglnego
uytku, tylko potajemnie w nocy meli po domach. Ot
donosiciele chodzili i nasuchiwali, czy gdzie nie sycha
zgrzytu aren i od tego (wyrazu alein mle) zostali nazwani
aliterioi
66
. Podobnie i sykofanci od tego maj nazw: bo gdy
zosta zabroniony wywz fig, wyjawiali i donosili, e kto je
wywozi. Wcibskim warto sobie to uwiadomi, eby
zawstydzili si wsplnoty i pokrewiestwa w postpowaniu z
osobami najbardziej nienawidzonymi i budzcymi wstrt.
62
W jednych rkopisach jest nieprawy", w innych mody" lub
pierwszy", nie wiadomo wic, o ktrego Dariusza chodzi.
63
Starszy i Modszy, tyrani Syrakuz (por. ywot Diona, XXVIII).
64
Od figa i wykazuj, wyjawiam; ale geneza dzi
kwestionowana.
65
Kultowe bractwa" spokrewnionych rodw w Atenach.
66

przestpca. Etymologia oczywicie bdna; a i sam Plutarch odrzuca j w
Zagadnieniach greckich, 297 a.
II. O POGODZIE DUCHA
Moemy miao przyj, e diatryba ta bya rzeczywicie napisana dla
Pacciusa, jakiego rzymskiego przyjaciela Plutarcha, na jego prob
wstp zawiera szczegy z pewnoci realne. Zbyt dosownie nie naley
tylko bra tego, e Plutarch zebra, to co mia na podordziu na temat
pogody ducha i byle jak sklecone, bez uwagi na styl, posya przyjacielowi.
Stylowi bowiem nic nie mona zarzuci, jest on bardzo dla Plutarcha
typowy. e pismo powstao na podstawie notatek porobionych z dzie
rnych poprzednikw, nie ulega wtpliwoci, ale tak powstay wszystkie
pisma Plutarcha. Trzeba zda sobie spraw, e w staroytnoci inny by
stosunek do cudzych opracowa, do oglnego skarbca wypracowanych
przez mylc cz spoeczestwa dbr duchowych. Nie byo pojcia
plagiatu, nie byo, na og przynajmniej, gorczkowego denia do
oryginalnoci za wszelk cen. Raz sformuowane suszne myli byy
dobrem wykorzystywanym przez wszystkich, ktrzy zadowalali si dalsz
stopniow rozbudow, dodaniem czego wasnego, wkomponowaniem w
inaczej pomylan cao. Myliciel by i czu si ogniwem w acuchu
tradycji i z pewnoci dumny by, jeli potrafi obszernie j wykorzysta.
Przytem, mimo i pojcie loci communes stworzya staroytna retoryka
(czyli teoria prozy), poczucie oklepania" rnych prawd niespornych byo
znacznie mniej silne ni dzisiaj, po dalszych 20 wiekach ich powtarzania
niektre byy wtedy do jeszcze wieymi odkryciami.
Badania nad rdami owych notatek Plutarcha nie zaprowadziy daleko,
a byy przedmiotem wielu sporw. Dziea autorw, ktrzy pisali pod tym
samym tytuem, a wic Demokryta & oraz stoika Panajtiosa
take , nie zachoway si.
Gruntowne studium G. Sieferta Plutarchs Schrift Peri euthymias,
Naumburg 1908, doprowadzio do uznania Panajtiosa za porednika
midzy Demokrytem a Plutarchem. Ostatnio potwierdza to dodajc
jeszcze wpyw dzieka O smutku akademika Krantora A. Ba-rigazzi
(Democrito e il procmio del De tranquillitate animi di Plutarco, Rivista di
Filologia" 40, 1962, s. 113-129), cho nie ze wszystkimi jego
rozumowaniami mona si zgodzi.
Co do tego, czy Plutarch zna dialog Seneki De tranquillitate animi (O
spokoju ducha), zdania s podzielone: Hirzel (zob. Bibl.) widzi due
analogie midzy tymi utworami i przyjmuje jakie wsplne, nieznane
rdo dla obu. Trzeba si jednak zgodzi raczej z Barigazzim, De Lacy i
Einarsonem (zob. Bibl.), e cay charakter, nastrj i forma obu pism s
dalekie od siebie dialog Seneki jest przepojony patosem i
dramatyzmem, utwr za Plutarcha tchnie pogod. Par za wsplnych
cytatw z dawnych filozofw, wzmianka o rzymskim obuwiu itp. to zbyt
mao znaczce szczegy.
Dzieko nie ma wyraniej zaznaczajcego si planu. Przewaaj
zalecenia o charakterze negatywnym, tj. czego naley unika, co by
zamcao spokj ducha; ale zaraz w pocztkowych rozdziaach wykazuje,
e zalecana przez Demokryta bezczynno bynajmniej tego spokoju nie
zapewnia, bo wwczas posiadayby go przede wszystkiem kobiety
siedzce w domu. Zapewnia j jedynie zdrowy rozsdek, czyli e wszystko
zaley nie od okolicznoci zewntrznych, tylko od wewntrznego
nastawienia. Tu jest punkt gwny. wiczy si trzeba w wynajdywaniu
dobrych stron kadego wydarzenia; przyglda si losom wybitnych ludzi
ciko dowiadczonych; a szczeglnie stara si nie reagowa
rozdranieniem na cudze bdy i wady to ostatnie jest zwrcone
bezporednio do Pakcjusza, ktry, zdaniem Plutarcha, wanie tym grzeszy.
Znamienna jest wzmianka o filozofach, ktrzy nawet wspczucie dla
cierpicych uwaaj za niegodne mdrca chodzi o stoikw, ktrzy
wymagali lekcewaenia zarwno wasnych, jak i cudzych cierpie,
uwaajc je za rzecz nieistotn. Plutarch tu wasnej postawy nie zaznacza,
ale skdind wiemy, e stoicka nie-czuo bynajmniej nie bya dla niego
ideaem.
Bardzo gboko ujmuje zagadnienie, przypominajc Pakcjuszowi, e
trzeba uwiadamia sobie, jak wiele dbr kady posiada, nie zdajc sobie z
tego sprawy e dobrem jest samo ycie i mono ogldania soca,
sama mono postpowania wedug wasnej woli, czyli bycie
czowiekiem. Tu mamy wskazwk, e by moe myl t zaczerpn ze
rde stoickich, bo cytuje Antypatra z Tarsu. Psycho-
logicznie trafna jest zachta do zwracania uwagi na tych, ktrym si gorzej
wiedzie ni nam, nie za na tych, ktrym lepiej; bardziej banalne
napomnienie do ograniczenia pragnie i przestawania na maym. Wyranie
stoicka jest zalecana postawa nie uznawania niepowodze i cierpie za zo,
jedynym bowiem dobrem nie do utracenia jest cnota; a gdy jednak
cierpienie okae si nie do udwignicia, zawsze jest wyjcie, mianowicie
samobjstwo, ktre pochwalali stoicy. To jednak, e warunkiem pogody
ducha jest czysto duszy, wolno od zych zamiarw i uczynkw, co w
peni zaley od czowieka na pewno jest wasnym, najgbszym
przekonaniem samego Plutarcha, ktrego chyba cech dominujc bya
wanie .
1. Pno otrzymaem twj list, w ktrym prosisz, eby ci
co napisa o pogodzie ducha oraz o niektrych ustpach z
Timajosa
1
wymagajcych dokadniejszego wyuszczenia.
Jednoczenie za przyjaciel nasz Eros
2
akurat musia spiesznie
wsi na statek do Rzymu, bo nasz zacny Fun-danus
3

dorczy mu pewne listy, jak to zawsze u niego, nader pilne.
Nie majc wic ju czasu zaj si tym gruntownie, wedle
twego yczenia, tak jak miaem zamiar, a nie chcc, by Eros
przybywajc ode mnie stan przed tob z cakiem prnymi
rkoma, zebraem z notatek, ktre kiedy do swego uytku
porobiem, co si dao o pogodzie ducha, bo myl, e i ty nie
uganiasz si za przyjemnoci posuchania piknego stylu
4
,
tylko pragniesz std
1
Posiadamy traktat Plutarcha O narodzinach duszy w Timajosie, ale
dedykowane s jego synom: Autobulosowi i Plutarchowi.
2
Z imienia sdzc, zapewne wyzwoleniec Fundanusa (zob. niej), a
zarazem jego przyjaciel.
3
G. Minucius Fundanus, konsul z 107 r. p.n.e., bliski znajomy Plutarcha.
4
W staroytnoci czytano tylko gono.
poytku yciowego. Ciesz si, e cho masz przyjazne
stosunki z ludmi na najwyszych stanowiskach, a sam
zaliczasz si do najlepszych mwcw, nie przytrafio ci si to,
co owemu Meropsowi w tragedii, mianowicie by
To gmin, szczliwym mienic, oszoomi ci
5

a do zamienia naturalnych uczu tylko, owszem,
pamitasz tylokrotnie syszane prawdy: e ani patrycju-
szowskie obuwie
6
nie chroni od podagry, ani kosztowny
piercie od zanokcicy, ani diadem od blu gowy. Jaki wic
dla zadowolenia duszy i spokoju ycia poytek z pienidzy
albo sawy, albo znaczenia na dworze, jeeli si nie umie z
nich korzysta z przyjemnoci, gdy s, a nie odczuwa cigle
braku, gdy ich nie ma? A c do tego uzdalnia, jeli nie rozum
wywiczony i nawyky do szybkiego opanowywania
nierozumnej i i uczuciowej czci duszy, ktra czsto wpada
w podniecenie, i do strzeenia jej, by si nie daa porwa
ustawicznemu potokowi wydarze? Ot jak Ksenofont
7

zaleca pamita o bogach i cze im oddawa, zwaszcza w
pomylnoci, bymy popadszy w bied miao mogli ich
wzywa ju jako yczliwych nam i askawych, tak rozsdny
czowiek powinien przed odczuciem namitnoci zapozna si
z zasadami, ktre mog pomc je zwalcza, a to w tym celu,
by zawczasu wpojone byy skuteczniejsze. Bo jak ze psy
rzucaj si na kady gos, a tylko znajomy i swojski je
uspokaja, tak i namitnoci duszy, gdy si rozszalej, nie
atwo je
5
Niezachowana tragedia Eurypidesa Faeton (Nauck, TGF, fr. 778).
Merops, mityczny krl etiopski, maonek Klimeny, z ktr Helios, bg
soca, mia syna Faetona.
6
Obuwie patrycjuszowskie (calceus patricius) miao czerwony kolor, byo
ozdobione pksiycem (lunula) ze srebra lub koci soniowej. Mieli do
prawo senatorowie pochodzcy z patrycjatu.
7
Wychowanie Cyrusa, I, 6, 3.
umierzy, chyba e znane i stale towarzyszce myli
podziaaj na wzburzenie.
2. Atoli ten, kto powiedzia
8
jeeli kto chce zachowa
pogod ducha, nie powinien wiele dziaa ani w sprawach
prywatnych, ani publicznych", przede wszystkim kae nam za
ow pogod paci bardzo drogo, skoro mamy j kupowa za
cen bezczynnoci. Poleca wszake kademu, jakby by
chory:
Nieszczsny, w ou swym bez ruchu cicho le
9
,
chocia lenistwo zym jest lekarstwem na cierpienia ciaa;
nielepszy za to lekarz duszy, ktry przez gnuno, brak
energii, porzucenie na los szczcia przyjaci, bliskich i
ojczyzny chce usun przykroci i zakcenia wewntrzne. W
dodatku nieprawd jest, by pogod ducha osigali ludzie
niewielu sprawami zajci, bo musiayby jej mie wicej od
mczyzn kobiety, ktre przecie przewanie czas spdzaj w
zaciszu domowym. A tymczasem wprawdzie wiatr pnocny
Nie przeszywa na wskro dziewczcia biaolicego
10
,
jak mwi Hezjod, ale smutki, niepokoje i przygnbienia
wkradaj si do komnat kobiecych dziki zazdroci,
zabobonom, ambicji oraz niewypowiedzianemu mnstwu
prnych myli. Przecie Laertes spdziwszy dwadziecia lat
samotnie na wsi
Z jedn staruszk suebn, co jado mu jeno przyrzdza Oraz
napj...
11

porzuci ojczyzn, dom i krlowanie, ale smutek i zgry-
8
Demokryt (Diels, Vorsokr., II, fr. 3). Przede wszystkim za pniej
Epikur ze swym hasem: yj w ukryciu.
9
Eurypides, Orestes, 258.
10
Prace i Dnie, 519.
11
Odyseja, I, 191.
zota wraz z bezczynnoci towarzyszyy mu przez cay czas.
Niejednego wanie sam brak czynu wpdzi w przygnbienie,
jak np.
On wszelako trwa w gniewie, przy szybkich siedzc okrtach, Boski
Peleusa syn, chyonogi bohater Achilles. Ani na rad poda, gdzie
me powag zyskuj, Ani na wojn, a jeno zgryzot serdeczn si
trawi Tkwic na miejscu, a tsknic do boju i wrzawy wojennej
1 2
.
I sam on powiada, ciko tym zmartwiony i zbolay: Siedz-ci tu
przy okrtach, daremny ciar dla ziemi
13
.
Tote nawet Epikur
14
uwa a, e jednostki ambitne i dne
s awy nie powinny siedzie cicho, tylko id c za sw natur
bra udzia w polityce i sprawach pa
bezczynno w a eli
nie osi gaj tego, czego po daj. Ale post puje on
niedorzecznie, jako e zachca do zajmowania si sprawami
publicznymi nie takich, ktrzy posiadaj zdolno
usiedzie spokojnie. A przecie
nie ilo zaj , tylko dobrem i z em, ktre je cechuj ,
mierzy trzeba pogod lub wzburzenie duszy: opiesza o w
dobrem, jakem rzek , nie mniej od z ych post pkw sprawia
zmartwie
ycia poczytuj
za beztroski, jak np. rolnika, nie onatego, krla, trafnie
powiada Menander:

My e bogaty cz
ga, w nocy nie zna trosk, Nie stka, nie obraca si i tam, i sam,
Oj! Oj! nie wzdycha, tylko s

Iliada, I, 488.
13
Iliada, XVIII, 104.
14
H. Usener, Epicurea, Lipsiae 1887, fr. 555.
a potem opisawszy, jak to widzi i bogatych, ktrzy tak samo
cierpi jak biedacy, mwi:
Czy yciu tak cierpienie bliskim krewnym jest?
Zbytkowi towarzyszy, sawie wierne jest,
A z bied trwa niezomnie po staroci prg
15
.
Na podobiestwo tchrzw i chorujcych na morsk chorob,
ktrzy myl, e bdzie im lepiej, jeli z odzi przesid si na
statek towarowy, a z niego znw na trj-rzdowiec, a nic nie
zyskuj, bo i , i bojaliwo zabieraj wszdzie ze sob
rwnie takie zmiany w trybie ycia nie odejmuj duszy
zmartwie i niepokojw, ktre si bior z nierozumu,
niedowiadczenia, niewiedzy i nieumiejtnoci dostosowania
si do pooenia. A te rzeczy mc spokj i bogatym, i
biednym, i onatym, i bezennym, przez nie ludzie uciekaj
od dziaalnoci publicznej, a potem spokoju znie nie mog,
przez nie uganiaj si za pierwszestwem na dworach, a
doszedszy do zaraz je sobie obrzydzaj.
Bezsilny chory trudno jest dogodzi mu
16
,
bo to i ona go drani, i lekarzy on obwinia, i na ko
narzeka,
Przychodzi kto niedobrze; kto odchodzi le,
e zacytuj Iona
17
. A gdy choroba zeleje i temperatura ciaa
si zmieni, wraca zdrowie, czynic wszystko miym
15
Fragmenty z niezachowanej komedii Menandra Kitarzysta (,
Koerte, I, fr. I (281)). W drugim fragmencie trzy wersety kocz si
powtrzeniem wyrazu ycie, co jest nie do oddania w przekadzie
isometrycznym (charakterystyczne dla poetyki antycznej upodobanie do
powtrze).
16
Eurypides, Orestes, 232.
17
Nieznana tragedia tego poety (Nauck, TGF, fr. 56).
i pokrzepiajcym, a chory, co wczoraj odrzuca ze wstrtem
jaja, ciastka, chleb pytlowy, dzisiaj zajada z najwiksz
ochot razowiec z oliwkami lub rzeuch.
4. Tak to zmian i rwnowag umysu wprowadza w
kadym yciu zdrowy rozsdek, gdy zacznie dziaa.
Aleksander, suchajc Anaksarcha
18
wykadajcego o istnieniu
niezliczonej iloci wiatw, zapaka, a na pytania otoczenia,
co mu si stao, odrzek: Czy to nie godne ez, e istnieje
wiatw bez koca, a ja jeszczem jednego panem nie zosta?"
A Krates
19
majc torb ebracz i opocz przey cae ycie
w miechu i artach, jak wito. Wszake i Agamemnon
wadz nad wieloma odczu jako cierpienie:
Poznasz Agamemnona Atryd, ktrego nad wszystkich Zeus w
nieustanne cierpienia pogry...
20

Diogenes
21
za, gdy go sprzedawano w niewol, zaartowa z
wywoywacza; lea sobie bowiem, a gdy ten kaza mu wsta,
ani myla, odrzekszy ze miechem: No, a gdyby tak ryb
sprzedawa?..." Sokrates nawet w wizieniu filozofowa z
przyjacimi, podczas gdy Faeton
22
dostawszy si do nieba
paka, e mu nie chc powierzy ojcowskich koni i rydwanu.
Jak wic trzewik dostosowuje si do nogi, a nie odwrotnie, tak
usposobienia upodabniaj
18
Anaksarchos z Abdery, ucze Demokryta, towarzyszy Aleksandrowi w
jego wyprawie a do Indii (Diogenes Laertios, IX, 61).
19
Krates z Teb, filozof cynicki.
20
Iliada, X, 88.
21
Diogenes z Synopy w podry na Egin zosta wzity do niewoli przez
korsarzy i sprzedany na Kret, gdzie kupi go Koryntianin Kseniades i
powierzy mu wychowanie swoich dzieci. To jego odezwanie si w nieco
innej wersji podaje Diogenes Laertios, VI, 2, 29.
22
Znany mit o niefortunnym powoeniu rydwanem soca przez Faetona,
syna Heliosa, u Owidiusza w II ks. Metamorfoz.
ycie do siebie samych; bo to nie przyzwyczajenie, jak kto
twierdzi, czyni najlepszy sposb ycia przyjemnymi dla tych,
ktrzy go wybrali, ale rozsdek sprawia, e dane ycie staje
si jednoczenie i najlejsze, i najprzyjemniejsze Tote
poniewa rdo pogody ducha w nas samych si znajduje,
oczymy je, bymy i do wydarze zewntrznych odnosili si
ze spokojem jak do swojskich i przyjemnych,
Nie warto wszake gniewa si na rzeczy bieg, On o to
nie dba wcale. Lecz gdy tym, co jest Obecnie,
pokierujesz mdrze wygrasz los
23
.
5. Platon
24
porwna ycie do gry w kostki: nie wystarczy w
nim trafny rzut, ale trzeba umie go odpowiednio
wykorzysta. Tutaj za trafienie nie od nas zaley, ale jeli
mamy do rozsdku, nasz rzecz jest przyj we waciwy
sposb zrzdzenia losu i wyznaczy im takie miejsce, gdzie
pomylana rzecz przyniesie nam najwicej korzyci, a
niepodana najmniej szkody. A ludzi nieroztropnych i nie
umiejcych da sobie rady z yciem zupenie jak
chorowitych, ktrzy nie mog znie ani mrozu, ani upau
pomylno wytrca z rwnowagi, niepowodzenie trwoy, a
jedno i drugie wprawia w niepokj, raczej za to oni sami
siebie w jednych i drugich okolicznociach, przy czym
najbardziej w tak zwanym szczciu. Teodoros
25
zwany ateist
mawia, e nauki, ktre on podaje praw rk, suchacze
przyjmuj lew
26
, ot niezdary czsto chwytaj lew rk los,
ktry si pojawia po prawej stronie, i robi gupstwa.
Roztropni
23
Eurypides, Bellerofontes (Nauck, TGF, fr. 287).
24
Pastwo, 604 G.
25
Teodoros z Kyreny, filozof szkoy cyrenejskiej. Diogenes Laertios, II,
103 n., wymienia 20 Teodorw!
26
Lewa strona uchodzia za zowrbn.
za na podobiestwo pszcz, ktrym tak sucha i cierpka
rolina jak tymianek daje mid z najgorszych rzeczy nieraz
potrafi wycign dla siebie co dobrego i zbawiennego.
6. W tym wic trzeba si przede wszystkim wiczy i o to
si troszczy, tak jak w, co zamierzywszy si kamieniem na
psa, a trafiwszy w macoch,rzek: I to nie do pogardzenia!"
27

Mona bowiem niepodanym wydarzeniom nada inny
obrt. Diogenes zosta wygnany
28
I to nie do
pogardzenia!" bo na wygnaniu zwrci si ku filozofii.
Zenonowi z Kition pozosta ju tylko jeden statek towarowy;
gdy si dowiedzia, e poszed on wraz z caym adunkiem na
dno Dobrze uczyni, losie zawoa e mnie zagna
do kruganku i przyodzia w opocz filozofa!"
29
C nam
przeszkadza ich naladowa? Ubiegae si o urzd na
prno? Spdzisz ycie na wsi zajmujc si wasnymi
sprawami. Odepchn ci kto mony, ktrego aski szukae?
Bdziesz y bezpiecznie i beztrosko. Albo znw trafie w
pooenie pene kopotw i trudw? No, to
Nawet kpiel na czonki tak rozkosznie nie dziaa Ciepa...
30

wedug Pindara, jak sawa i zaszczyty poczone z wadz
czyni
27
T sam anegdot przytacza Tales w Plutarcha Uczcie siedmiu mdrcw,
2.
28
Waciwie jego ojciec, jakoby za faszowanie monet; syn uda si wraz z
nim do Aten i tu zosta uczniem Antystenesa, ucznia Sokratesa.
29
Kruganek, tzw. Barwny ( ), gdzie Zenon zwyk wykada,
nada nazw szkole stoikw. Opocza gruby paszcz (), zwyka
odzie Spartan, stoikw i cynikw.
30
Oda nemejska, IV, 4.
Moz sodkim, a wysiek atwym wrcz
31
.
Albo potwarz czy zazdro wtrcia ci w niedol i
poniewierk? Wiatr to pomylny, co do Muz ci zaniesie i
do Akademii, jak Platona
32
, kiedy ulega rozbiciu przyja
jego z Dionizjosem.
Dlatego wanie walnym rodkiem do osignicia
zadowolenia jest take przygldanie si sawnym ludziom,
ktrzy znosili przecie takie same ciosy. Na przykad
martwisz si bezdzietnoci? Spjrz na krlw rzymskich:
aden z nich nie zostawi wadztwa synowi. Trapi ci
niedostatek? Kime wolaby by wrd Beotw: czy nie
Epaminondasem ? A wrd Rzymian, czy nie
Fabrycjuszem?
33
Ale mam wiaroomn on". To nie
czyta w Delfach napisu:
Agis powici mnie, krlujcy na ldzie i morzu?
Nie syszae, e maonk jego Timaj uwid Alkibiades, a
ona niemowl szeptem nazywaa imieniem Alkibiadesa przy
swych suebnych?
34
A to nie przeszkodzio Agisowi by
najwikszym i najsawniejszym z Hellenw. A Stilpon
35

31
Eurypides, Bakchantki, 66.
32
Po nieudanej prbie wychowania tyrana syrakuzaskiego, Dio-nizjosa
Modszego, na krla filozofa, Platon zaoy sw szko filozoficzn,
Akademi w Atenach.
33
C. Fabricius Luscinus, wybitny konsul i cenzor rzymski z III w. p.n.e.,
synny z uczciwoci; zmar w ubstwie, otoczony powszechn czci.
34
Agis II, krl spartaski, zada Ateczykom powane klski w wojnie
peloponeskiej. Historia uwiedzenia Timai przez Alkibiadesa bya synna, a
owego syna, Leotychidesa, Agis dopiero na ou mierci uzna za swego (por.
ywot Alkibiadesa, XXIII).
35
Stilpon z Megary, filozof ze szkoy megarejskiej. Inna wersja anegdoty u
Diogenesa Laertiosa, II, 114. Stanowisko Plutarcha w ocenie postawy filozofa
wykazujcego kracowy brak uczu oj-
y najweselej ze wspczesnych mu filozofw, pomimo e
mia rozpustn crk. Kiedy Metrokles
36
ly go z tego
powodu, zapyta: C to, moja wina czy jej?" Jej wina
Metrokles na to ale twoje nieszczcie". A czy nie
uwaasz, e winy s rwnie upadkami?" Oczywicie"
odrzek A upadki, czy nie s niepowodzeniami tych,
ktrym si wydarzaj?" Zgodzi si Metrokles. A
niepowodzenia czy nie s nieszczciami tych wanie,
ktrych dotykaj?" Tak i filozoficznie, i agodnie wykaza, e
obelga cynika prnym bya szczekaniem.
7. Wikszo ludzi martwi i rozjtrzaj nie tylko winy ich
bliskich i przyjaci, ale i wrogw. Potwarze, zoci, zawici,
zazdroci, zoliwoci, niechci s to przywary zgubne dla
tych wanie, ktrzy je maj, ale s dokuczliwe i dranice dla
nierozumnych, ot, jak jakie awantury midzy ssiadami,
niehumor przyjaci, nierzetelnie wykonane przez
pomocnikw czynnoci. Zdaje mi si, e i ty do mocno
przejmujesz si takimi rzeczami; atoli nie jest rozsdnie na
cudze wady i wystpki odpowiada obraz i rozgoryczeniem,
na wzr lekarzy u Sofoklesa, majcych
Usun z ciaa lekiem gorzkim gorzk
37
.
W sprawach bowiem sobie powierzonych, ktre zaatwiasz,
nie bdziesz mia do pomocy ludzi o zacnych i rzetelnych
obyczajach, takich jak dobre i zdatne narzdzia, tylko
przewanie jak krzywe i wyszczerbione. A nie myl, e
poprawianie ich jest twoj rzecz i e w ogle to atwa
cowskich nie licuje tu z jego pogldami na mio rodzicielsk i w ogle na
stosunki rodzinne, ktrym wielokrotnie daje wyraz w swoich pismach.
36
Metrokles z Maronei, filozof cynicki, ucze Teofrasta.
37
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 770).
sprawa. Ale jeeli potrafisz si posugiwa nimi, takimi jacy
s, jak lekarz szczypcami do wyrywania zbw i klamerkami
do ran, oraz okaesz si opanowany i agodny w miar
monoci, to twoje usposobienie wicej ci ucieszy ni cudza
przewrotno i dokuczliwo zmartwi. Patrz na nich jak na
psy, ktre szczekajc speniaj sw przyrodzon powinno; w
przeciwnym razie ani spo-strzeesz, jak nagromadzisz w sobie
peno tej saboci i maodusznoci, wpuszczajc do duszy
cudze zmartwienia i bdy, wpywajce tam jak woda do
pustego i nisko pooonego miejsca. S przecie filozofowie,
ktrzy potpiaj nawet lito odczuwan wzgldem
nieszczliwych, jako e o ile pikn jest rzecz przychodzi z
pomoc bliniemu, o tyle zbdn wspczu i wsp-
cierpie z nim. Co wicej, nawet gdy zdamy sobie spraw, e
sami bdzimy i podlegamy moralnie zym skonnociom,
ka nam nie traci otuchy i nie rozpacza, tylko leczy zo
tam, gdzie ono jest, nie oddajc si smutkowi. Pomyl przeto,
czy nie jest rzecz bezsensown zaniedbywa samych siebie
martwic si i gniewajc, e nie wszyscy, z ktrymi si
spotykamy, s uprzejmi i mili. Zwa wszelako, kochany
Pakcjuszu, czy sami siebie nie zwodzimy: moe oskaramy i
wstrt mamy nie do przewrotnoci bliniego w ogle, przez
nienawi do za, a tylko do tych jej objaww, ktre odnosz
si do nas, po prostu przez samolub-stwo? Gwatowna trwoga
przed jednymi rzeczami, jak rwnie nadmierne podanie i
pogo za innymi, a potem znw wstrt do nich i ucieczka
rodz podejrzenia i niechci do ludzi, poniewa zdaje si nam,
e z ich winy tracimy co dobrego lub popadamy w bied. Kto
za przyzwyczai si lekko bra rzeczy i traktowa je z
umiarkowaniem, zachowa w obcowaniu z ludmi najwicej
atwoci i cierpliwoci.
8. Wrmy wic do rozwaa tyczcych si biegu
wydarze. Kiedy w gorczce skosztujemy tego lub owego,
wszystko wydaje si nam gorzkie i niesmaczne; dopiero gdy
zobaczymy, e inni spoywaj to samo bez przykroci, nie
oskaramy ju potrawy czy napoju, a tylko samych siebie i
chorob. Tak samo przestamy narzeka i uala si na
wydarzenia widzc, e inni przyjmuj taki sam los pogodnie i
wesoo. W niepodanych tedy przygodach dobrze jest dla
zachowania spokoju ducha nie zapomina o wszystkich
miych i pomylnych rzeczach, ktre przecie s naszym
udziaem, i stara si domieszk dobrego przytumi to, co ze.
Ale my oczy obolae od racego wiata odwracamy, by im
przynie ulgd, ku barwom kwiatw i zieleni myl
natomiast wytamy ku rzeczom przykrym i zmuszamy j do
cigego rozwaania bolesnych spraw, nieledwie przemoc
odrywajc od radosnych. A wszake sowa zwrcone do
czowieka wcibskiego nie bez racji mona by i tu
zastosowa:
Czowiecze najzoliwszy, czemu cudzy bd Wyledzasz
bystro, swoich nie dostrzegasz za?
38

Przecz nadmiernie wlepiasz wzrok, szczliwcze, w jakie
wasne utrapienie i przez to odwieasz je cigle i czynisz
dotkliwym, a nie zwracasz uwagi na dobre strony ycia, tylko
jak baki wycigaj z ciaa to, co najszkodliwsze, tak ty, co
jest najgorsze w twym pooeniu, to cigasz ku sobie, ani
troch nie rozsdniej postpujc od owego Chioty
39
, ktry
sprzedawa innym doskonae wino w wielkiej iloci, a dla
siebie do niadania szuka kwanego cienkusza. Niewolnik za
jego, zapytany przez innego, czym zajtego pana pozostawi,
odrzek: Majc dobre
38
Cytat z nieznanej komedii.
39
Wyspa Chios syna z przedniego wina.
pod rk, poszukiwa zego". I wikszo ludzi, poniechawszy
tego, co przyjemne i poyteczne, we wasnym yciu pieszy
do rzeczy uciliwych i nieudanych. Arystyp nie by taki: on
umia znakomicie, jakby na szali wagi, unosi si lekko ku
rzeczom lepszym, pozostawiajc gorsze na dole. Straciwszy
raz pikn posiado, spyta jednego ze znajomych udajcego
wielkie wspczucie i oburzenie na los: Suchaj, ty przecie
masz jeden folwarczek, a mnie jeszcze pozostay trzy,
nieprawda? Tak jest" No, to dlaczego nie ja tobie
skadam wyrazy wspczucia?" To szalestwem jest martwi
si strat, a nie cieszy tym, co pozostao, i zachowywa si
jak mae dziecko, ktremu jeli kto z wielu zabawek zabiera
jedn, ono rzuca i reszt na ziemi z paczem i krzykiem. Tak
przecie postpujemy i my, ilekro los w czym jednym nam
dokuczy, a my marnujemy ca reszt przez lamenty i
narzekania.
9. Mgby kto zapyta: Ale c my mamy?" Czeg my
nie mamy? Jeden saw, drugi dom, trzeci on, czwarty
dobrego przyjaciela. Antipatros z Tarsu przypominajc sobie
na ou mierci, czego dobrego by dozna, nie pomin nawet
pomylnej eglugi z Cylicji do Aten. Trzeba nie pomija i
dbr oglnoludzkich: ceni i cieszy si, e yjemy, emy
zdrowi, e ogldamy soce; e nie ma wojny ani zamieszek;
e mona spokojnie eglowa po morzu i uprawia ziemi,
gdy kto ma ochot; e mamy mono mwi i milcze,
dziaa i nic nie robi. Wicej za nas bdzie radowao
posiadanie tych dbr, jeli wyobrazimy sobie ich brak,
starajc si sobie czsto uprzytomni, jak upragnione jest
zdrowie w chorobie i pokj dla utrapionych wojn, jak
wspania jest rzecz dla nieznanego cudzoziemca pozyska w
tak wielkim miecie znaczenie i przyjaci, a jak ciko to
utraci.
Nie jest przecie tak, by co si stawao wielkie i cenne
dopiero wtedy, gdy przepadnie, a dopki jest, byo niczym (bo
nieistnienie niczemu nie dodaje wartoci), ani nie naley
ubiega si o jak rzecz jako o co wielkiego, drc, by jej nie
utraci po to, by, pozyskawszy, lekceway i gardzi ni
jako bezwartociow. Korzystajmy, uywajmy i cieszmy si
tym, co mamy, bymy spokojniej mogli znie jego utrat,
gdyby nastpia. Wikszo ludzi, zdaniem Arkesilaosa
40
,
mniema, e cudze poematy, malowida, posgi warto oglda
dokadnie, badajc i rozbierajc po kolei wzrokiem i myl
kady szczeg, a wasne ycie, gdzie niejednej rzeczy
interesujcej mona by si przyjrze, zaniedbuj i rozgldaj
si ustawicznie za cudz saw i cudz dol, zupenie jak
cudzoonicy, ktrych obchodz tylko ony innych, a nie
wasne.
10. A i to niemao si przyczynia do pogody ducha, by
przede wszystkim zwraca uwag na tych, ktrym si gorzej
wiedzie, nie za, jak zwykle ludzie czyni, porwnywa si z
wyej postawionymi. Bo to niewolnicy w okowach
zazdroszcz nieskutym, tamci wyzwolecom, wyzwolecy
obywatelom, obywatele znw bogaczom, bogacze satrapom,
ci krlom, krlowie bogom nieledwie miota byskawice i
grzmoty im si zachciewa! I tak ludzie wiecznie pragn
czego wikszego ni maj, tak e nigdy nie s wdziczni za
swj wasny los.
Bogactwa mnie Gygesa nie obchodz nic; Jam nigdy nie
zazdroci mu, ni bogw dzie Z zawici-m nie oglda,
ani wadzy chcia Wysokie to s zbytnio progi na mj
wzrok
41
.
40
Arkesilaos z Pitany, scholarcha tzw. redniej Akademii
41
Nieznany utwr jambografa Archilocha (Bergk, PLG, II, fr. 25). Gyges,
krl lidyjski z VII w. p.n.e., synny z bogactw.
Powiesz: No, bo on by z Tasos!"
42
Ale znajdzie si i
Chiota, i Gall albo Bityczyk
43
jaki, ktry si nie zadowoli
tym, e posiada pewne znaczenie i godno w jakim
stronnictwie wrd wspobywateli, tylko jczy, e nie nosi
trzewikw patrycjuszowskich
44
; gdyby je nawet dosta, e nie
jest rzymskim pretorem; jeli jest pretorem, e nie konsulem;
jeli osignie konsulat, e nie pierwszy zosta wybrany, tylko
drugi
45
. I c to jest innego, jak nie wymierzanie kary sobie
samemu za wyszukiwanie powodw, by nie by za nic
wdzicznym losowi? Czowiek majcy rozum w gowie i
umiejcy myle dorzecznie nie siedzi, maodusznie
wyrzekajc, e z miliona ludzi pod socem,
Ktrych na wiecie tym ywi ziemi szerokiej plon
46
,
on wanie jest od niektrych mniej sawny lub mniej bogaty,
lecz poda swoj drog sawic sw dol i bstwo
opiekucze, e wrd tego mnstwa ludzi yje mu si lepiej i
wygodniej od milionw. Na igrzyskach olimpijskich nie
dobiera si sobie przecie przeciwnikw, w yciu za bieg
rzeczy pozwala przewyszy wielu i sta si raczej chlubnym
przedmiotem zawici ni innym zazdroci, chyba eby
zechcia mierzy si z Briareosem
47
lub
42
Archiloch wywdrowa z Paros na wysp Tasos, gdzie jego ojciec
zaoy koloni. Arystoteles (Retoryka, III, 17) twierdzi, e Archiloch wkada
te sowa w usta cieli imieniem Charon. W kadym razie chyba naley
rozumie to w ten sposb, e to kto z prowincji, nie mogcy pretendowa
do wielkiego znaczenia".
43
Bitynia kraina w pnocno-zachodniej Azji Mniejszej.
44
Zob. wyej, przyp. 6.
45
Miao to pewne znaczenie, por. Cicero, Pro Murena, 8, 18.
46
Fragmentarycznie zachowany utwr liryczny Simonidesa z Keos (Bergk,
PLG, III, fr. 5, w. 17).
47
Sturki olbrzym walczcy po stronie bogw w boju z Tytanami (Hezjod,
Teogonia, 149).
Heraklesem. Ilekro wic z zachwytem spojrzysz na kogo
moniejszego w lektyce, spu wzrok niej i popatrz na
nioscych go. A gdy zechcesz gosi potg Kserksesa, tak jak
w mieszkaniec wybrzey Hellespontu, dlatego e przeszed
po morzu mostem z tratew, spojrzyj na robotnikw
przekopujcych pod batem gr Atos albo na tych, ktrym
obcito nosy i uszy za to, e fale zniosy most. I wyobra sobie
jednoczenie, co oni myl i za jak szczliw uwaaj twoj
dol i ycie! Sokrates posysza, jak ktry z przyjaci sarka
na wysokie ceny w miecie: Chijskie wino kosztuje min,
purpura trzy miny, miarka miodu pi drachm !"
48

Zaprowadzi go do handlarza mki jczmiennej. Za obola
masz garniec. Niskie s ceny w miecie!" Potem do
sprzedawcy oliwek. Dwa miedziaki kwarta"
49
. Wreszcie
do straganu z odzie robocz. Dziesi drachm sztuka.
Niskie s ceny w miecie!" Wszake i my, gdy nam kto
powiada, e cikie i mocno niewesoe jest nasze pooenie,
bo nie piastujemy ani konsulatu, ani prokuratury
50
, moemy
odpowiedzie: wietne jest nasze pooenie i do
pozazdroszczenia ycie, nie ebrzemy, nie zarabiamy
dwiganiem ciarw, nie zasugujemy si nikomu
pochlebstwami!"
11. Jednake mamy ju to niemdre przyzwyczajenie, e
zwracamy w yciu wiksz uwag na innych ni na siebie, a
natura nasza ma w sobie tyle niechci i zawici, e mniej
odczuwa rado z wasnego dobra ni zmartwienie
48
Mina (), jako jednostka wagi (436,6 g.) dzielia si na 100 drachm
(drachma na 6 oboli); jako pienidz bya tylko jednostk obliczeniow, nie
wybijana jako moneta.
49
Garniec () ok. 5 litrw; kwarta () ok. litra.
50
Zarzd prowincji za cesarstwa; take niektre inne wysokie urzdy,
zwaszcza skarbowe, w Rzymie cesarskim miay t nazw.
z cudzego. Wobec tego staraj si patrze nie tylko na blask i
chwalby otaczajce tych, ktrym zazdrocisz i ktrych
podziwiasz, ale rozchyl i otwrz t wzorzysto haftowan
zason ich dostojestw i zaszczytw, zajrzyj do rodka, a
zobaczysz mnstwo rzeczy cikich i przykrych, ktre ich
trapi. Synny Pittakos
51
, tak wielkiej sawy, mstwa,
mdroci i sprawiedliwoci, przyjmowa raz goci; nadesza
ona i w gniewie wywrcia st. Gocie si skonfundowali, a
on rzek: Kady z nas ma swoje utrapienie; kto nie ma
wikszego ni ja, temu jeszcze wietnie si
powodzi !"
Szczliwcem go na rynku mieni cay lud, Lecz uchyl
drzwi i zajrzyj: trzykro ndzny jest, Wojuje mu tam
ona, krzyczy, kci si, Utrapie ile drczy go a
adne mnie!
52

Takich przykroci wiele udrcza i bogacza, i sawnego
czowieka, a nawet krla, dla ogu za s niewidoczne, bo
przysaniaj je pyszne pozory.
Szczsny Atrydo, losu wybracze, od bogw obdarzon!
53

To wysawianie zewntrznych rzeczy dotyczy otaczajcych
go tumw wojska, koni, ora; zgoa za przeciwne prnym
tym pozorom wiadectwo wydaj z wewntrz pynce sowa
pene cierpienia:
Zeus, mnie, Zeus, zalepienia obarczy cikim brzemieniem
oraz:
...O starcze, zazdroszcz ja ci!
Zazdroszcz kademu, kto ycie mg wie Bez
rozgosu, nieznane, bez wstrzsw i burz!
54

51
Pittakos z Mityleny, wybrany, tak jak Solon, na rozjemc" w walkach
spoecznych, zaliczony take w poczet Siedmiu mdrcw".
52
Menander, komedia Sternicy (, Koerte, II, fr. 251).
53
Iliada, III, 182.
54
Eurypides, Ifigenia w Aulidzie, 16 nn.
I takimi przecie mylami mona osabia skonno do
uskarania si na los i do pomniejszania i poniania wasnej
doli przez podziw dla cudzej.
12. W znacznym stopniu zamcaj pogod ducha denia
nie dostosowane, jak zbyt wielkie agle, do naszych si i
moliwoci: podajc i spodziewajc si zbyt wielkich
rzeczy, gdy zdarzy si nie dopi swego, obwiniamy bstwo i
los zamiast wasnej gupoty. Przecie to nie brak szczcia
myliwskiego przeszkadza takiemu, co chce strzela z puga
albo szczu woami zajca, ani te zawistne bstwo nie
przeladuje go, jeli w sieci rybackie usiuje schwyta jelenia
lub dzika, tylko wasny nierozum, kacy mu ima si rzeczy
niemoliwych. A najbardziej winna jest mio wasna, ktra
sprawia, emy chciwi wszdzie pierwszestwa i zwycistwa i
wszystko arocznie zagarniamy sobie. Ludzie chc by
jednoczenie bogaci i wymowni, mie si i mocn gow przy
kielichu, powodzenie w towarzystwie i aski krlw lub
wadcw, a jeszcze im mao: niech si okae, e ich psy,
konie, koguty czy przepirki
55
nie s pierwszorzdne, to si
zamartwiaj. Dionizjosowi Starszemu nie wystarczyo, e by
najpotniejszym z wczesnych tyranw: rozzoszczony, e
nie piewa pikniej od poety Filoksena
56
i nie przewyszy w
dyskusji filozoficznej Platona, pierwszego wtrci do
kamienioomw, drugiego sprzeda jako niewolnika na
Egin
57
. Nie tak postpowa Aleksander: gdy spostrzeg, e
szybkobiegacz Krison
58
, biegnc z nim w zawody, umylnie
pozwoli mu wygra,
55
Walki kogutw i samcw przepirek stanowiy w staroytnoci ulubion
rozrywk.
58
Filoksenos z Kytery, poeta dytyrambiczny.
57
Zob. Diogenes Laertios, III, 19.
58
Krison z Himery, sawny biegacz, zwycizca w trzech z rzdu
olimpiadach: 83-85.
ywo si oburzy. A w poezji Achilles te, rzekszy: Wszak-ci mi
aden nie sprosta z Achajw o zbroi spiowej,
doda rozsdnie:
W boju atoli na radzie s inni, lepsi ode mnie
59
.
Ale gdy Pers Megabyzos
60
wszed do pracowni malarskiej
Apellesa
61
i zacz prawi o sztuce, Apelles natychmiast
zamkn mu usta sowami: Pki bye cicho, w tej
purpurze i zocie wygldae na wielk figur, alici teraz
nawet te oto chopaki trce mi farb miej si z ciebie, takie
gupstwa gadasz". S ludzie, ktrzy uwaaj za art
twierdzenie stoikw, e mdrzec w ich pojciu jest nie tylko
rozumny, mny, sprawiedliwy, ale uchodzi u nich za mwc,
poet, wodza, bogacza i krla nawet
62
tymczasem ludzie ci
siebie uwaaj za godnych tego wszystkiego i obraaj si,
jeli ich kto za takich nie ma. A wszake i z bogw kady ma
inny zakres dziaania i jeden si nazywa Wojowniczy, drugi
Wieszczy, trzeci Zyskiem darzcy
63
. Afrodyt za Zeus odsya
do lubw i komnat weselnych, jako e nic jej do spraw
ornych
64
.
13. Niektre z rzeczy, o jakie si ubiegamy, nie zgadzaj
si ze sob, a raczej si sobie przeciwstawiaj. Np. wiczenie
si w krasomwstwie albo studia naukowe wymagaj spokoju
i wolnego czasu, a za stanowisk pastwowych i ask
krlewskich nie da si osign bez kopotw i wysikw.
Przecie take wino i oberanie si
59
Iliada, XVIII, 105 n.
60
Satrapa z czasw Aleksandra Wielkiego.
61
Apelles z Kolofonu, jeden z najsynniejszych malarzy greckich,
nadworny portrecista Aleksandra Wielkiego.
62
Plutarch w pismach zwrconych przeciwko stoikom zwalcza t
paradoksaln doktryn.
63
Przydomki: Aresa, Apollona i Hermesa.
64
Iliada, V, 426 nn.
misem ciao czyni krzepkim i silnym, ale dusz osabia"
65
.
Tak samo skrztno i ciga troska o majtek pomnaa
dostatki, a lekcewaenie go wielk jest pomoc w drodze do
filozofii. Przeto nie kada rzecz nadaje si dla kadego, lecz
trzeba zgodnie z delfickim napisem
66
pozna samego siebie, a
wtedy zabiera si do tej jednej rzeczy, do ktrej natura nasza
jest stworzona, a nie gwaci jej cignc j ustawicznie do
podania coraz nowego losu.
W rydwanie rumaki,
W pugu w; ze statkiem za mknie delfin chyo w zawody. A kto
by chcia na dzika wyruszy, ten psa dzielnego musi mie
67
,
ale ten, kto si martwi i narzeka, e nie jest jednoczenie
lwem, w grach yjcym, dufnym w sw si"
68
oraz
pieskiem maltaskim
69
niaczonym na kolanach wdwki
ma bzika! A nic od niego nie lepszy taki, co chciaby by
Empedoklesem, Platonem lub Demokrytem piszcym o
wszechwiecie lub prawdziwoci istnienia, a zarazem dzieli
oe bogatej staruszki jak Euforion!
70
Albo chciaby
towarzyszy w hulankach i pijastwie Aleksandrowi jak
Medejos
71
, a niezadowolony jest i oburzony, e go nie
65
Cytat z listu przypisywanego Androkydesowi, nadwornemu lekarzowi
Aleksandra Wielkiego. Fragmenty tego listu zachowane s u rnych
autorw.
66
Mowa o synnym napisie u wejcia do wityni Apollona: Poznaj
samego siebie" ( ).
67
Pindar, utwr nieznany (Turyn, PCF, fr. 281).
68
Odyseja, VI, 130.
69
Z wyspy Malty () pochodzia rasa pieskw pokojowych, o
ktrych nieraz wspominaj autorowie staroytni.
70
Euforion z Chalkidy, uczony poeta i prozaik z epoki aleksandryjskiej.
Staruszk t miaa by Nikaja, ona Aleksandra, wadcy Eubei, ktra si w
nim jakoby zakochaa.
71
Medejos (lub Medios), jeden z towarzyszy i wodzw Aleksandra,
uwaany za pochlebc i dworaka.
podziwiaj za bogactwa jak Ismeniasa
72
i za cnot jak
Epaminondasa. Przecie szybkobiegacze nie smuc si, e nie
otrzymuj wiecw w zapasach, tylko ciesz si i chlubi
wasnymi. Sparta to twj dzia w niej ad wprowadzaj:"
73

Oto Solon mwi:
Ale co do mnie, to ja nie chc zamieni si tak: Cnot na zoto; bo
ona trwaym jest dobrem na zawsze, Bogactw za zmienny los: ma
je to tamten, to w
74
.
A i przyrodnik Straton
75
usyszawszy, e Menedemos
76
ma
liczniejszych uczniw, rzek: I c to dziwnego, e wicej
ludzi lubi si kpa ni namaszcza oliw?" Arystoteles za
napisa do Antypatra
77
: Nie tylko Aleksander moe by
dumny, e panuje nad wieloma ludmi; nie mniej dumny
powinien by ten, komu dane jest mie waciwe pojcie o
bogach". Tym, co tak wysoko ceni wasn sytuacj, nie
bdzie przeszkadzaa cudza. A tak to my, nie dajc przecie,
by winorol rodzia figi lub oliwka winogrona, sami o ile
nie osigniemy jednoczenie zalet i korzyci bogaczy i
uczonych, wojownikw i filozofw, pochlebcw i
weredykw, oszczdnych i rozrzutnikw
72
Ismeniasw byo kilku i nie wiadomo, o ktrym mowa.
73
Cytat z niezachowanej tragedii Eurypidesa Telefos (Nauck, TGF, fr.
723), cytowany take proz jako przysowie, w rnych wariantach tekstu i
znaczenia.
74
Niezachowana elegia (Bergk, PLG, II, fr. 15).
75
Straton z Lampsaku, ucze Arystotelesa, z przydomkiem
przyrodnik.
76
Zob. wyej, O cnocie moralnej przyp. I. Straton widocznie zarzuca mu
zbytni mikko, gdy przeciwstawia ciep kpiel" jego nauki hartowi
wasnej (namaszczanie si oliw byo synonimem wicze gimnastycznych).
77
Antypater, jeden z najwybitniejszych wodzw Filipa i Aleksandra
Wielkiego, ktry z nim korespondowa; pniejszy regent Macedonii.
spotwarzamy najniewdziczniej wasne ycie i traktujemy je z
pogard jako ubogie i mao warte. A przy tym widzimy, e i
natura nas o tym samym poucza. Jak bowiem jedne zwierzta
przeznaczya na pokarm drugim, ale nie wszystkim kazaa
jednakowo ywi si misem albo ziarnem, albo
wykopywanymi korzonkami, tak i ludziom daa rnorodne
sposoby ycia:
Trzody pasterza, oracza, ptasznika, rybaka, co morze go ywi
78
.
I kady winien wybra ten zawd, ktry dla niego si nadaje,
i ten uprawia, a nie troszczy si o cudzy, i nie zadawa
kamu Hezjodowi, e jeszcze za mao powiedzia:
Zdun na zduna krzywo spoglda, a ciela na ciel
79
.
Bo nie tylko w obrbie jednej i tej samej sztuki lub zawodu
panuje zazdro, ale uczonym zazdroszcz bogacze,
bogaczom zajmujcy wysokie stanowiska, krasomwcom
obrocy sdowi. Na Zeusa, do tego dochodzi, e ludzie wolni i
szlachetnego rodu z zachwytem patrzc na komediantw
szukajcych poklasku w teatrach, na tancerzy i dworakw
krlewskich, sami siebie wprawiaj w cikie rozgoryczenie i
rozdranienie.
14. A tymczasem o tym, e kady w sobie ma rdo
zadowolenia i niezadowolenia i e owe beczki ze szczciem i
nieszczciem bynajmniej nie w Zeusowych si spichrzach
znajduj"
80
, tylko w duszy ludzkiej, wiadczy rnorodno
namitnoci. Gupcy nie dostrzegaj obecnego dobra i
zaniedbuj je, gdy wyrywaj si ustawicznie myl ku
przyszoci, rozumni natomiast nawet minione dobra potrafi
sobie przez wspomnienie znw jasno
78
Pindar, Oda istmijska, I, 48.
79
Prace i Dnie, 25.
80
Iliada, XXIV, 527.
postawi przed oczyma. Teraniejszo bowiem, ktra jedynie
na malek chwilk pozwala czego dotkn i natychmiast
wymyka si zmysom, gupcom wydaje si nie nasza, nie
odnoszca si do nas. Tote jak na owym malowidle czowiek
krccy powrso z sitowia nie zwaa na to, e osio wci mu
zjada to, co on uplt
81
, tak u wikszoci ludzi tpa,
niewdziczna niepami pochania i unicestwia wszelki czyn,
wszelkie powodzenia, przyjemn rozrywk, mie
towarzystwo, a tym samym nie pozwala, by ycie stanowio
cigo, powizanie przeszoci z teraniejszoci.
Przeciwnie, oddziela wczoraj od dzi i dzi od jutra jak co
obcego, a wszystko, co si stao, przez zapomnienie czyni
niebyym. W szkoach filozoficznych zaprzecza si
moliwoci wzrostu w imi ustawicznej pynnoci bytu, i takie
rozumowanie robi czowieka czym nieustannie rnym od
samego siebie ale to tylko sowa
82
. Ci natomiast, ktrzy nie
zatrzymuj i nie przechowuj minionych spraw w pamici,
lecz daj im stopniowo si ulotni, naprawd sprawiaj w
sobie codzienn pustk i brak i czepiaj si jutra, jakby to, co
byo wczoraj, przedwczoraj i zeszego roku, nie odnosio si
do nich i w ogle im si nie wydarzyo.
15. Te wic rzeczy mc rwnowag ducha, a jeszcze
bardziej mci co innego. Mianowicie: mucha aca po
zwierciadle zelizguje si z miejsc gadkich, a czepia
81
Malowido to synnego malarza Polignota w budynku
(wietlicy") w Delfach opisuje Pauzaniasz w swym Przewodniku po Grecji,
X, 29, I. Czowiek ten mia si nazywa Oknos (Zwoka) i symbolizowa
pracowitego ma, ktremu ona trwoni cay zarobek. Ta interpretacja, ktra,
jak podaje Pauzaniasz, przesza ju w przysowie, nie cakiem pasuje do
refleksji Plutarcha.
82
Por. O odwlekaniu kary przez bogw, 559 b, gdzie Plutarch take
ironicznie mwi o takich teoriach.
si chropowatych i porysowanych; tak i ludzie atwo rozstaj
si z rzeczami wesoymi i pomylnymi, a wikaj si we
wspomnieniach nieprzyjemnych, podobni do ukw w
Olincie
83
; jest tam takie miejsce, zwane ukowa mier",
gdzie jeli wpadn, nie mog stamtd wyle i tylko krc si
w kko, a zgin. Ot owi ludzie, kiedy raz si pogr w
rozpamitywaniu minionych nieszcz, nie chc ju ochon
i przyj do siebie. A wszake powinno by si w duszy, jak
farbom na obrazie, dawa pierwszestwo wydarzeniom
jasnym i promiennym, usuwa za w cie pospne, skoro
niepodobna ich cakiem wymaza i unicestwi, jako e
harmonia wszechbytu polega na przeciwstawnych
napiciach, tak jak uk i lira"
84
, a w yciu ludzkim nic nie ma
czystego, bez domieszki. W muzyce s wysokie i niskie tony,
w gramatyce samogoski i spgoski, a muzyk czy gramatyk
nie unika ani nie odrzuca jednych z nich, tylko wanie umie
wszystkich uywa do waciwych pocze i zestawie; tak
samo sprawy ludzkie maj swoje przeciwiestwa (poniewa
wedug Eurypidesa:
Osobno dobro si nie zdarza ani zo,
Lecz tworz mieszanin tak powinno by
85
),
nie trzeba wic traci ducha i wpada w przygnbienie, lecz
na wzr muzykw agodzi rozdwiki zgodniej-szymi
tonami i biedy tak czy z pomylnymi wydarzeniami, by
umniejszenie to dao w rezultacie sprzyjajc nam harmoni
yciow.
83
Olint, kolonia grecka na pwyspie chalkidyjskim. O owych ukach
wspomina rwnie Pliniusz Starszy, ale nie podaje przyczyny.
84
Sowa Heraklita (Diels, Vorsokr., I, fr. 51).
85
Niezachowana tragedia Eol (Nauck, TGF, fr. 21).
Nie jest tak, jak mwi Menander:
Przy kadych narodzinach czeka zaraz tu Si
zjawia opiekuczy duch, co w yciu mu Ma
przewodnikiem by
86
,
tylko raczej jak Empedokles, e mianowicie dwie dole i dwa
duchy przyjmuj przychodzcego na wiat i kieruj nim w
yciu.
Bya tam i Podziemna, i bystra Sonecznooka, Krwawa Niezgoda,
tudzie Harmonia o wzroku powanym, Pikno oraz Szkarada, i
Chyo, a rwnie Powolno, Wdziczna Prawdziwo i mroczne
niosce plony Zamienie
87
.
16. Poniewa ju przy urodzinach otrzymalimy zmieszane
zarodki wszystkich tych namitnoci, dlatego natura nasza nie
jest jednolita, czowiek rozsdny za yczy sobie rzeczy jak
najlepszych, ale przygotowany jest i na ze, a i wobec jednych,
i drugich umie si zachowa unikajc nadmiaru. Albowiem
nie tylko ten, kto najmniej wyczekuje jutra jak powiada
Epikur
88
z najwikszym zadowoleniem je wita", ale i
bogactwo, i sawa, i znaczenie, i wadza najbardziej
uszczliwiaj tych, ktrzy si najmniej obawiaj ich
przeciwiestw, gdy gwatowno podania tych rzeczy
powoduje jeszcze gwatowniejsz trwog przed ich
postradaniem, a std rado staje si umniejszona i nietrwaa,
jak pomie na wietrze. Za to czowiek, ktremu trzewy
rozum pozwala bez lku i drenia powiedzie do losu:
Dobrze- to, jeli mi dasz; a odejmiesz mae zmartwienie!
89

86
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 714).
87
Niezachowany poemat Oczyszczenia (). Personifikacje te s
sobie przeciwstawiane (Diels, Vorsokr., I, fr. 122).
88
Zob. H. Usener, Epicurea, op. cit., fr. 490.
89
Nieznany utwr.
z najwikszym zadowoleniem uywa jego darw, bo miao
patrzy na moliwo ich utraty i nie uwaa jej za co nie do
zniesienia. Wolno nam wszake nie tylko podziwia, ale i
naladowa postaw Anaksagorasa, ktry po mierci syna
wyrzek: Wiedziaem, em miertelnika zrodzi"
90
i przy
kadym zrzdzeniu losu mwi: Wiem, e bogactwo me jest
rzecz jednodniow, nietrwa", Wiem e ci, co mi dali
urzd, mog mi go te odebra", Wiem e ona moja jest
dobr kobiet; ale przecie kobiet, a przyjaciel mj tylko
czowiekiem, stworzeniem z natury zmiennym, jak rzek
Platon". Takie przygotowanie, taka postawa, ilekro zdarzy
si co niepodanego, nie daje si zaskoczy i nie dopuszcza
do utyskiwa w rodzaju Nigdybym nie myla..."
Miaem przecie nadziej..." Nigdym si tego nie
spodziewa...", lecz umierza je jak niespokojnie tukce si
serce i rycho doprowadza do rwnowagi wszelki sza i
wzruszenie. Karneades poucza, e w wanych sprawach
jedyn i wystarczajc przyczyn smutku i zniechcenia jest
zaskoczenie. Krlestwo macedoskie byo drobn czstk
wadztwa rzymskiego; mimo to Perseusz
91
utraciwszy
Macedoni i sam opakiwa swoj dol, i wszystkim wydawa
si najnieszczliwszym, najbardziej upoledzonym z ludzi
a zwycizca jego Emiliusz, cho przekaza innemu wadz nad
ca ziemi i morzem, skada ofiar uwieczony
92
, i susznie
cay wiat mieni go szczliwym. Ten mianowicie wiedzia
obejmujc wadz, e j bdzie
90
To powiedzenie filozofa Anaksagorasa cytuje Plutarch te w diatrybie O
powciganiu gniewu, 16.
91
Krl macedoski z II w. p.n.e.; tron utraci zwyciony pod Pydn przez
L. Emiliusza Paullusa, ktry otrzyma potem przydomek: Macedonicus.
92
Wieniec by symbolem radoci i triumfu.
musia odda, a tamten utraci niespodziewanie. A i Homer
trafnie pokaza, czym jest zaskoczenie: Odyseusz zapaka,
gdy pies jego pocz si do asi. A nie uczyni tego siedzc
koo opakujcej go ony, gdy do niej przyby, z gry
przewidujc wzruszenie i opanowujc je si rozsdku, psa za
napotka nagle, bez przygotowania
93
.
17. W ogle co do niepodanych wydarze, poniewa
jedne martwi nas i bol ze swej natury, ale wikszo dotyka
jedynie nasz wyobrani, a tylko przywyklimy i
nauczylimy si uwaa je za ze, wielce poytecznie jest mie
zawsze w pamici sentencj Menandra:
Za zo rzecz nie uznana nie zaszkodzi ci
94
,
(bo co ci obchodzi powiada on to, co nie rani ani ciaa,
ani duszy, np. niskie pochodzenie ojca, cudzostwo ony,
odebranie ci wieca lub zaszczytnego miejsca?
95
Takie rzeczy
nie przeszkadzaj nikomu znakomicie si mie na ciele i na
duchu). Przeciwko za cierpieniom pyncym z przyczyn
naturalnych, jak choroby, ble, zgony przyjaci i dzieci, miej
na podordziu sowa Eurypidesa :
93
Mowa o synnej scenie z Odysei, XVII, 302 nn., gdy Odyseusza
zjawiajcego si w postaci ebraka u progu wasnego domostwa poznaje tylko
stary pies jego, Argos, i w tym momencie koczy ycie. Potem (XIX, 211 nn)
Odyseusz wezwany jest do komnaty Penelopy i mimo e ta, rozpytujc
wdrownego ebraka o ma, wybucha paczem, on si przed ni nie zdradza.
94
Czciowo zachowana komedia Sd rozjemczy (,
Koerte, I, fr. 9, 44).
95
Przyznanie wieca lub tzw. , czyli honorowego miejsca w
pierwszych rzdach teatru, byo czstym wyrnieniem zasuonych
obywateli. Uderza nas, e Menander traktuje jako rzecz, ktra powinna by
obojtna, cudzostwo ony, tak jak poprzednio Stilpon rozpust crki.
Plutarch i tu powstrzymuje si od komentarza, cho z pewnoci nie podziela
tak egoistycznych pogldw.
O biada! Czemu biada ? To miertelnych los
96
:
adna myl tak skutecznie nie przeciwdziaa uniesieniom i
sabociom uczuciowym, jak przypomnienie wsplnej
wszystkim ludziom, przyrodzonej koniecznoci, ktrej
czowiek podlega przez sw natur cielesn tu jedynie los
go moe dotkn, atoli w tym, co najwaniejsze i najwiksze,
jest bezpieczny. Po zdobyciu Megary zapyta Demetrios
Stilpona, czy mu czego nie zrabowano, a Stil-pon na to:
Nie widziaem, eby kto porwa to, co jest moje". Przecie
choby los odebra nam i wydar wszystko inne, mamy w
sobie samych co takiego,
Czego ni zupi, ni zabra nie zdoa mi wojsko achajskie
97
.
Tote nie powinnimy ponia i upokarza naszej natury,
jakoby nie miaa w sobie nic trwaego, nic silnego, nic
wyszego nad ciosy losu; przeciwnie, zdajmy sobie spraw, e
maa tylko czsteczka istoty ludzkiej jest krucha, podlega
mierci i losowi, a lepszej czstki panami sami jestemy. W
niej za mieszcz si najwiksze dobra: zdrowe przekonanie,
wiedza, myli wiodce do cnoty; i te s niezniszczalne w
istocie swej i nie do postradania. To wic zwaywszy, miao,
nieustraszenie patrzymy w w przyszo, przemawiajc do
losu tak, jak Sokrates przemawia pozornie do oskarycieli, w
rzeczy samej za do sdziw, mianowicie, e zgadzi go
Anytos z Mele-tosem
98
mog, ale zego mu nic wyrzdzi nie
mog. Bo i los moe nas dotkn niemoc, odebra majtek,
oczerni przed ludem lub przed wadc; ale uczyni
nikczemnym lub tchrzliwym, niskim, nieszlachetnym,
96
Niezachowana tragedia Bellerofontes (Nauck, TGF, fr. 300).
97
Iliada, V, 484.
98
Oskaryciele Sokratesa.
zawistnym ma dzielnego, odwanego, wielkodusznego nie
moe, tak jak nie moe mu odj zasad, ktre, jeli je ma, s
dla czym waniejszym w yciu ni sternik na okrcie.
Sternik przecie nie jest w stanie ani uspokoi wzburzonej fali
i wichru, ani dobi do przystani, gdzie zechce w razie
potrzeby, ani miao i bez drenia stawi czoa wszelkim
przygodom, tylko, jeli nie zwtpi w sw umiejtno,
Umyka, zwinwszy do podstaw a masztu wielki swj agiel, Z
ciemnego mrz przestworu
99
,
[a skoro uda mu si z walki z morzem] wyj zwycisko,
siedzi drcy, pki nie ochonie z trwogi. Ale postawa
czowieka rozumnego przewanie sprawia spokj i uciszenie
w zaburzeniach cielesnych, zapobiega powstawaniu chorb
przez opanowanie, wstrzemiliwy tryb ycia, umiarkowany
wysiek fizyczny, a jeli z zewntrz pojawi si jaki powd do
cierpie, tak jak w egludze przepywa trzeba midzy rafami,
on, jak mwi Asklepiades:
Lekko i zwinnie spuciwszy rej, przemkn si
100
.
A gdy runie na niespodziana i zbyt silna nawanica, to
przysta blisko i mona odpyn od ciaa jak od
przepuszczajcej wod dki
101
.
18. Gupiec wszake ze strachu przed mierci, nie z dzy
ycia, trzyma si ciaa oburcz si go uczepiwszy
99
Por. O zabobonnoci, przyp. 32, zacytowany inaczej.
100
Asklepiades z Samos, wybitny aleksandryjski poeta liryczny. Z jakiego
utworu pochodzi cytat, nie wiadomo.
101
Czyli odebra sobie ycie. Filozofia staroytna, zwaszcza stoicka,
pochwalaa na og samobjstwo jako rodek uwolnienia si od cierpie lub
pokus.
jak lkajcy si szumicej w dole Charybdy Odyseusz
dzikiego figowca
102
.
Ni zosta tam nie daje wiatr, ni pyn w dal
103
,
bo mu i ycie si nie podoba, i przed mierci dry. Ale ten,
kto cho troch rozumie natur duszy i rozway, e mier
stanowi dla niej zmian na lepsze, a w kadym razie nie na
gorsze, niemay zdobywa rodek do osignicia pogody ducha
przez pozbycie si trwogi przed mierci. C moemy sobie
wyobrazi uciliwego, dokuczliwego, wstrzsajcego, co by
mogo spotka czowieka, ktry dopki nim wadnie ta
lepsza i waciwsza czstka jego istoty yje sobie
zadowolony, a gdy zwal si na i przemog siy obce mu i
zbyt potne, bez drenia moe odej rzekszy:
Gdy tylko zechc, oswobodzi mi sam bg
104
.
Ten, co powiedzia: Ubieg uci
ciswUbieg * na emiwzachwytem zawsza cz si wiadc(ct pot)Tj/TT1 1 T764.532 0 TD0 Tw<00fc>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-5.0002 1985.1312 Tweje sw[(bow[( na)]TJ/TT1 7 Tff9.68 0 TD0 Tc0 Tw<00fc>Tj/TT2 1 Tf0.444 (sobie )5.1c18.12 -1.2 TD-9.0004 T7490.13 n(e[( na)]TJ/TT1 0 0 f9.68 0 TD0 Tc0 Tw<00e1>Tj/TT2 1 Tf0.276 1 D-0.0002 T70.2538 ch ( iczachtyl wzgy zwal)]TJ/TT1 8.7f1.044 0 TD0 Tc0 Tw<010a>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-0.0002 T70.0003 duTw co l dTwaTwe sunik[( na)]TJ/TT1 12 63.692 0 TD0 Tc0 Tw<00fc>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-8.0002 T78.1307 Twne sou i )23 T60.168 -1.2.0009 Tc0odp chct pot)Tj/TT1 1 Tf0.388 0 Tw<00fc>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-6.0002 T70.5346 TwTweje stroski o [( na)]TJ/TT1 7 73.692 0 TD0 Tc0 Tw<00fc>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-0.0002 T670.0002 wiczene sdu Tc w (Gchtmy[( na)]TJ/TT1 12 8f1.972 0 TD0 Tc0 TD<011e>Tj/TT2 1 Tf0.388 0 TD0.000(lach,sobie )1 T378.12 -1.2 TD-0.000(uciekae odej)Tj/TT1 1 881.764 0 TD0 Tc<0105>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-5.0002 1100.0015cTw rzek)Tj/TT1 1 46f9.68 0 TD0 Tc0 Tc<010a>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-1.0002 1101.0003 Tdo wymwki TwE, mo[( si)]TJ/TT1 84 1.764 0 TD0 Tc0 Tw<012a>Tj/TT2 1 Tf0.444 0 TD-5.0002 1100.0015eTw rzek
go"
106
. Albowiem bogie rozkoszowanie si duszy cigle tylko
atwymi i lekkimi rzeczami, duszy cofajcej si przed myl o
wszystkim tym, co niepodane, ku temu, co mie, rodzi w
niej mikko i nieodporn sabo. Natomiast dusza
uprawiajca oswajanie si z wyobraeniami choroby,
cierpienia, wygnania i zmuszajca si do mylenia o nich,
wiele w tych rzekomo cikich i strasznych rzeczach znajdzie
szczegw wymylonych, faszywych i nierzeczywistych, o
czym przekonywa za kadym razem rozumowanie.
19. Wszelako wikszo ludzi zgroza ogarnia ju przed
sowami Menandra:
Za ycia rzec nie mona: To nie spotka mnie"
107
.
gdy nie wiedz, jak doskonaym rodkiem przeciwko
cierpieniu jest wiczenie si w umiejtnoci patrzenia prosto w
oczy losowi, a unikanie rozpieszczania wasnej wyobrani,
ktra jakby w zaciszu domowym hodowana wydelikaca si na
zudach, zawsze jej powolnych i w niczym nie stawiajcych
oporu. Mamy jednak co odpowiedzie Menandrowi:
Za ycia rzec nie mona: To nie spotka mnie"
tak; ale mona rzec: Tego za ycia nie uczyni! Nie
skami, nie bd leniuchem, nie wydr nic nikomu, nie bd
knu podstpw!" Bo to zaley od nas, a nie mae, lecz
owszem, bardzo wielkie znaczenie ma dla spokoju ducha, tak
jak przeciwnie:
Sumienie mwi, em okropny speni czyn
108
,
106
Miejsce to mona rozumie dwojako: Chyba nic nie ma trudniejszego".
Zdania tumaczy s podzielone.
107
Niezachowana komedia (Koerte, II, fr. 295, 4).
108
Eurypides, Orestes, 396.
jak wrzd w ciele zostawia skruch ranic wci do krwi.
Inne bowiem cierpienia rozumowanie usuwa, ale skruch ono
wanie wywouje, a ta sama w sobie jest kar, zgryzot i
wstydem. Trzscy si z zimna w febrze lub poncy od
gorczki bardziej cierpi i mocniej to odczuwaj ni
wystawieni na upay czy mrz z zewntrz tak samo smutki
sprawiane przez zrzdzenie losu, przychodzce jakby z
zewntrz, s lejsze; za to gdy si opakuje w swym sercu
wasne bdy, myl:
Nikt mi nie winien tego nieszczcia ja sam zawiniem!
109

bl pogarsza jeszcze wstydem. Dlatego to ani wspaniay dom,
ani masy zota, ani dostojny rd, ani wysoki urzd, ani potga
lub wdzik wymowy nie mog da w yciu takiej pogody i
jasnego spokoju, jak dusza wolna od zych myli i uczynkw,
ktrej moralno owo rdo ycia nie zamcona jest
niczym i nie skalana. Z niej pyn szlachetne postpki niosce
natchnion rado czynu i dum oraz wspomnienia sodsze i
trwalsze od owej opiewanej przez Pindara nadziei, ktr si
karmi staro
110
. Kadzielnica wedug sw Karneadesa
nawet po oprnieniu przez dugi czas zachowuje przyjemn
wo", a w duszy mdrca pikne czyny pozostawiaj bog i
zawsze yw wiadomo, ktr jak ros karmi si kwitnce
szczcie i gardzi tymi, co narzekaj na ycie i zorzecz mu,
przedstawiajc je jako pad niedoli i miejsce wygnania dla
dusz.
20. Peen podziwu jestem dla Diogenesa, ktry widzc
kiedy w Sparcie cudzoziemca wybierajcego si na wito i
gorliwie si do przygotowujcego ozwa si: Czy dla
cnego ma nie jest witem kady dzie?" I to nader
109
Fragment nieznanego utworu przypisywanego Kallimachowi.
110
Nie wiemy, do jakiego utworu Pindara to aluzja.
wspaniaym, jeli mamy trzewy sd o rzeczy. Najwitsz
bowiem i najgodniejsz bstwa wityni jest wszechwiat; do
niej wchodzi czowiek rodzc si nie na to, by oglda rk
ludzk uczynione i nieruchome wizerunki bogw, ale dziea
boskiego rozumu, zmysowe naladownictwa istnoci
duchowych, jak twierdzi Platon
111
, majce w sobie przyrodzone
rdo ycia i ruchu: Soce, Ksiyc, gwiazdy, rzeki wci
wie wod pynce, ziemi dajc poywienie rolinom i
zwierztom. To s prawdziwe misteria ycia i najdoskonalsze
wtajemniczenia, ktre powinny nas napawa weselem i pogod,
a nie tak jak og oczekuje Kroniw, Diazjw, Panate-najw
112
i
innych takich dni, by dopiero wtedy odda si wytchnieniu i
uciechom, kupujc sobie patny miech u mimw
113
i tancerzy. I
to tam siedzimy w milczeniu i spokojnie (bo nikt wszake nie
bdzie zawodzi w czasie wtajemnicze ani lamentowa
przygldajc si igrzyskom pytyjskim lub przy kielichu w czasie
Kroniw), a te wita, ktre nam bg sam zgotowa i w nie
wtajemniczy, bezczecimy trawic czas przewanie na
utyskiwaniu, alach, frasunkach i udrczajcych troskach.
Przecie ludzie lubi instrumenty mile brzmice i ptaki
piewajce i z przyjemnoci patrz na skoki i igraszki zwierzt,
a przeciwnie, ich nasroenie si, ryk i wycie robi wraenie
111
Timajos, 92 G.
112
na Kronie wito Kronosa (rzymskie Saturnalia), Diazje ateskie
wito Zeusa Mejlichiosa, Panatenaje najwiksze wito ateskie ku czci
Ateny Opiekunki Miasta, obchodzone co 4 lata z wielkim przepychem.
Procesj panatenajsk przedstawia synny fryz Fidiasza na Partenonie.
113
, aktor ludowej scenki jarmarcznej greckiej i rzymskiej. Take
sama sztuka nazywa si . Sytuacje i dowcipy byy tam czsto bardzo
niewybredne.
odpychajce. Tymczasem widzc wasne ycie nieradosne,
ponure, trapione wci i gnbione nie koczcymi si
troskami, sami sobie [nie chc] da jakiego przecie
wytchnienia i ulgi; gdzie tam! nawet nie chc, gdy ich si
namawia, sucha rozsdku. A gdyby si nim zaczli kierowa
i teraniejszoci pogodziliby si bez skarg, i przeszo
wdzicznie by wspominali i przyszo spotykaliby bez obaw i
podejrze, peni promiennych nadziei.
12. O MIOCI BRATERSKIEJ
Adresatami tego pisma s dwaj bracia Avidiusowie: Nigrinus i Quietus.
Pierwszy, jak wiadomo z inskrypcji, jako wysoki urzdnik zaatwia jakie
sprawy graniczne w Delfach i zapewne wtedy Plu-tarch zawar z nim
znajomo. Z Quietusem musia by blisko, bo w Zagadnieniach
biesiadnych, II, I, 5 nazywa go nasz Quietus" i bez obawy obrazy
przytacza dowcip o rzekomych jego zdzierstwach, jakich si dopuci jako
prokonsul na prowincji, oparty na brzmieniu nazwiska Avidius od
avidus, chciwy. Obu braci nazywa wzorem braterskiego przywizania, z
czego wynika, e zna dobrze ich stosunki rodzinne. Pisze te, e dedykuje
im swoje dzieko nie jako zacht, tylko jako ilustracj tego, co oni ju
praktykuj.
Jego ubolewanie nad zepsuciem wiata wspczesnego, w ktrym mio
midzy brami jest rzadkoci, to oczywicie locus communis, cho z
pewnoci w czasach Plutarcha wizi rodzinne bardzo osaby, szczeglnie
w wyszych warstwach spoeczestwa rzymskiego, do ktrych naleeli
Avidiusowie.
Kompozycja tej diatryby jest przemylana: pierwszych siedem
rozdziaw przedstawia mio midzy brami jako pync z natury
konieczno, ktrej niepraktykowanie jest niedorzecznoci, tak jak gdyby
ludzkie nogi lub palce prboway sobie nawzajem przeszkadza. W te
rozwaania wplata Plutarch refleksj, ktra nawizuje do teleologicznego
mylenia Arystotelesa a mianowicie, e nie posiadanie rk uczynio
czowieka istot rozwinit, tylko odwrotnie: by tak istot, wic otrzyma
rce; a przecie tu si ode dowiadujemy, e ju Anaksagoras w
posiadaniu rk widzia przyczyn ludzkiej mdroci. Jest to cenna dla nas
wiadomo, ale tylko nawiasowa w toku rozumowania Plutarcha.
Wiemy, jak wysok rang miaa w staroytnoci przyja jeli
wic Plutarch pisze, e wikszo przyjani to tylko cie mioci
braterskiej, to wskazuje na zgoa wyjtkow ocen tego uczucia i w ogle
uczu rodzinnych; bo to, co mwi o ustosunkowaniu do przyzwyczaje lub
upodoba starych rodzicw, wiadczy jak naj-pochlebniej o delikatnoci i
gbokiej kulturze samego autora.
Samo posiadanie brata jest ju szczliwym zrzdzeniem losu i tu mamy
krytyk Hezjoda, ktry radzi wieniakowi, by jednego tylko mia syna, a i
ten z kolei jednego pozostawia (nie jest to jednak prosta sprawa z tekstem
Prac i Dni, ww. 376-378, zob. te niej). Nie tylko w tym jednym miejscu
nie zgadza, si Plutarch z Hezjodem, bo i tam take, gdzie podkrela
przewag wizw pokrewiestwa nad stosunkiem przyjani w rozdziale 3
Hezjod przeciwnie, kaza wicej dba o ssiada ni o krewnych, bo w
razie nieszczcia ssiad przybiegnie jak stoi, a krewniacy dopiero kiedy
si przepasz".
Dalsze rozdziay traktuj o tym, jak naley odnosi si do brata za ycia
rodzicw (8-10), gwnie za w razie jego przewinie; a wic jak najdalej
idca wyrozumiao, ale bez zamykania oczu na rzeczywiste winy,
starania o udobruchanie rodzicw i zaagodzenie napicia. Nastpnie id
wskazwki co do zachowania si po mierci ojca; wie bowiem autor
dobrze, e najbardziej gro niesnaski przy sprawach spadkowych a
wic, oczywicie, wzywa do bezinteresownoci, dajc jej przykady z
historii i z wspczesnoci. Tutaj wanie mona by oczekiwa, e
wspomni o procesie spadkowym niewtpliwie najszerzej znanym w caej
Grecji, mianowicie sawnego ziomka Hezjoda z nieuczciwym bratem
Persesem, ktremu zawdziczamy powstanie Prac i Dni, a w nich tego
piknego wiersza o podziale majtku:
Gupi, nie wiedz, o ile poowa jest wiksza ni cao!
Rozdziay 12-13 zawieraj rady dla kogo, kto zdolnociami gruje nad
bratem, eby nie dawa mu swej wyszoci odczu; a nastpnie
pouczenia z kolei dla tego poledniejszego, eby nie dawa do siebie
dostpu zawici, tylko cieszy si z sukcesw brata. Poczynajc od
rozdziau 16 mowa w ogle o rywalizacji, sporach i zatargach, ich
powodach i sposobach unikania wszystko to obszernie ilustrowane
przykadami. Na koniec w rozdziaach 20 i 21 zaleca Plutarch, jako jeden
ze rodkw do wzmoenia oboplnego przywizania, dbao o dobre
stosunki z przyjacimi braci i ich rodzinami oraz powinowatymi, a za
szczeglny obowizek uwaa yczliwy i opiekuczy stosunek do
bratankw.
Mona by oczywicie zapyta, dlaczego Plutarch ogranicza si tak
wycznie do wiata mskiego, zwaszcza e grecki termin
mona rwnie dobrze przetumaczy jako mio do rodzestwa" w
ogle, a wic i do sistr, nie tylko do braci; tymczasem poza pobien
wzmiank w przedostatnim zdaniu o Leukotei nie ma o siostrach ani
sowa. Oczywicie, ogromna wikszo zawartych tu rad i poucze rwnie
dobrze odnosi by si moga do stosunkw midzy siostrami cho, ma
si rozumie, i mitologia, i historia bez porwnania s ubosze w
przykady w tej dziedzinie. Natomiast chyba wiele zagadnie zupenie
specyficznych dostarczyaby sprawa stosunkw midzy bratem a siostr
wobec ich nierwnej pozycji w rodzinie, w spoeczestwie, w sprawach
majtkowych itp. Tego przemilczenia wypadnie nam bardzo aowa, gdy
pod wzgldem informacji obyczajowej i prawnej byby taki rozdzia dla
nas z pewnoci cenniejszy ni caa reszta.
e Plutarch w diatrybie tej korzysta, jak wszdzie, z literatury
przedmiotu", ktra bez wtpienia ju istniaa, cho my jej nie znamy
tego moemy by pewni. Ale atwo moemy te odczu, ile woy w ten
przedmiot osobistego uczucia i ciepa, z czym si nie kryje, mwic w
rozdziale 16, e nic cenniejszego w yciu nie posiada ni przywizanie
swego brata Timona. Zastanowi moe, dlaczego wspomina tylko tego
jednego brata, gdy mia przecie i drugiego, Lampriasa, i to
prawdopodobnie starszego (gdy nosi imi dziadka), a z pewnoci
wybitnego, bo wystpuje wielokrotnie w dialogach Plutarcha, ktry za
przykadem Platona (zob. rozdzia 12) uwieczni w ten sposb swoich
braci. Charakteryzuje go jako perypatetyka z pogldw, wszechstronnie
wyksztaconego, gdzie indziej jako wesoego kompana przy stole, w tacu
i w towarzyskich artach, a skdind wiemy, e by archontem w Delfach.
Szczeglnie czsto spotykamy si z Lampriasem w Zagadnieniach
biesiadnych i w ogle o wiele czciej ni z Timonem, ale pamita trzeba
o zaginiciu tak znacznej czci spucizny pisarskiej Plutarcha, e wnioski
takie mog si okaza mylne. Najprawdopodobniejszym przypuszczeniem
co do pominicia Lampriasa byoby, e ju wwczas on nie y. Ale
chronologia pism Plutarcha jest tak niepewna aczkolwiek przyjmuje si,
e O mioci braterskiej jest jednym z pnych dzie (wzmianka w
rozdziale 17 o tyranie, ktrym mg by tylko Domicjan) e i to musi
pozosta pod znakiem zapytania.
1. Starodawne wizerunki Dioskurw
1
nazywaj w Spar-cie
bierwionami": s to dwa rwnolege drki poczone
dwoma poprzecznymi; charakter tego daru wotywnego
wyobraajcy wsplnot i nierozdzielno wydaje si
odpowiada mioci braterskiej tych bogw. Tak oto i ja wam,
Nigrinusie i Kwietusie
2
, dedykuj to pismo o mioci
braterskiej jako wsplny dar, bocie go godni. Poniewa
bowiem to, do czego ono zachca, wy ju praktykujecie,
bdzie si zdawao, e raczej mu przywiadczacie, anieli, e
ono was do czego wzywa. A rado z waszych prawych
postpkw nada waszemu osdowi bardziej jeszcze
ugruntowan stao, tak jak bycie odnosili sukcesy wobec
szlachetnych i miujcych cnot widzw.
Ot Arystarch, ojciec Teodektesa
3
, drwic z wielkiej iloci
sofistw
4
, mawia, e ongi ledwo znalazo si siedmiu
mdrcw, a za jego czasw nie atwo znale tylu nie--
mdrcw. Ja za widz, e dzisiaj mio braterska jest tak
rzadkoci jak w dawnych czasach nienawi midzy brami,
ktrej przykady, jeli si pojawiy, ycie pokazywao tylko w
przedstawieniach teatralnych, zwaszcza w tragediach, gwoli
ich osobliwoci. A dzisiejsi ludzie wszyscy, kiedy natrafiaj
na dobrych braci, dziwi si im nie mniej ni owym
Molionidom
5
, ktrzy podobno byli zronici ciaami; a
wsplne korzystanie z ojcowskiego
1
Kastor i Polideukes (rzym. Pollux). Zob. niej, przyp. 56.
2
Dwaj bracia Avidiusowie: A. Nigrinus i A. Quietus.
3
Nie ma pewnoci, co to za osoba. Niektrzy poprawiaj nawet brzmienie
imienia.
4
Termin sofista" mia rne odcienie: za czasw Plutarcha oznacza
filozofujcego retora, ale pierwotnie tyle znaczy, co mdrzec. Por.
dialog Plutarcha Uczta siedmiu mdrcw.
5
Molionidzi, mityczni bliniacy lub bracia sjamscy", synowie Aktora i
Molione (Iliada, XI, 709 nn).
majtku, niewolnikw i stosunkw z przyjacimi uwaaj za
co tak niewiarogodnego i niezwykego, jak posugiwanie si
pojedynczej duszy rkoma, nogami i oczyma dwch cia.
2. A przecie przykad braterskiego wspycia natura
umiecia nie gdzie daleko od nas, tylko utworzya w samym
naszym ciele wikszo najniezbdniejszych organw jako
podwjne, bratnie i bliniacze: rce, nogi, oczy, uszy, nozdrza;
i pouczya przez to, e je rozdwoia nie gwoli niezgody i
walki, tylko dla wsppracy i wzajemnego zabezpieczenia.
Same za rce rozszczepiwszy na liczne i niejednakowe palce,
uczynia je najzrczniejszymi i najbardziej kunsztownymi ze
wszystkich organw, tak e starodawny Anaksagoras
6

przyczyn ludzkiej mdroci i przemylnoci upatrywa w
posiadaniu rk. Ale rzecz, jak si zdaje, ma si odwrotnie: nie
dlatego czowiek jest najmdrzejszym stworzeniem, e
posiada rce tylko poniewa z natury by istot rozumn i
umiejtn, otrzyma narzdzia takiej natury. A to dla kadego
jest oczywiste, e natura stworzya z jednego nasienia i
jednego pocztku braci dwch, trzech, czy wicej nie dla
niezgody i wani, tylko eby, bdc osobnymi istotami,
wzajemnie z sob wsppracowali. Owe bowiem trjciae i
sturkie istoty, jeli istniay
7
, zronite ze sob wszystkimi
czonkami, nic nie mogy uczyni osobno i niezalenie jedne
od drugich; bracia za maj mono jednoczenie pozostawa
w domu i wyjeda, zajmowa si polityk i uprawia rol,
dziki wzajemnej pomocy, jeeli bd
6
Anaksagoras, filozof z V w. p.n.e. wydawa si widocznie Plutar-chowi
ju starodawnym", cho o innych wspczesnych, lub nawet wczeniejszych,
tak nie mwi.
7
Mityczni hekatonchejrowie itp.
zachowywali zasad yczliwoci i zgody dan im przez
natur. Bo jeeli nie, to sdz, e niczym nie bd si rnili
od ng, ktre by si sobie wzajemnie podstawiay, czy te
palcw, ktre by si w nienaturalny sposb spltyway i
nawzajem wykrcay. Raczej za jest tak, jak gdy w tym
samym ciele pierwiastki wilgoci i suchoci, zimna i ciepa
zgodnoci sw i zbienoci tworz najlepsze i
najprzyjemniejsze usposobienie i harmoni, bez ktrej, jak
mwi, nie ma poytku i radoci ani z bogactwa, ani:
Z wadzy krlewskiej, co ludzi z bogami rwna zaiste
8
.
Jeeli za powstan wrd nich wa i zachanno, to
powoduj haniebne psucie si i zmarnienie samego
stworzenia. Tak samo przez jednomylno braci dom i rd
rozkwita w zdrowiu, a przyjaciele i bliscy, jak harmonijny
chr, nie czyni, nie mwi ani nie myl nic sobie
przeciwnego; za:
Wa gdy panuje, nawet najgorszy zaszczytw dostpi
9

suga oszczerczy, wlizgujcy si z zewntrz pochlebca czy
zoliwy wspobywatel. Jak bowiem choroby w ciaach,
odtrcajcych zwyke poywienie, powoduj ochot do rzeczy
bezsensownych i szkodliwych, tak oszczerstwa i podejrzenia
w stosunku do krewnych powoduj nawizywanie stosunkw
niedobrych i zgubnych z osobami napywajcymi z zewntrz,
by wypeni powsta pustk. 3. Wprawdzie arkadyjski
wieszczek
10
, podug Herodota, z koniecznoci zrobi sobie
drewnian nog, utraciwszy wasn; ale brat kccy si z
bratem i pozyskujcy sobie na towarzysza kogo obcego z
rynku lub palestry nic
8
Cytat z peanu poety Arifrona.
9
Nieznany utwr (Bergk, PLG, III, Adespota fr. 4).
10
Hegesistratos z Elidy (Herodot, IX, 37).
innego, jak si zdaje, nie robi, jak odciwszy dobrowolnie
czonek wasnego ciaa przykada i dopasowuje obcy. Sama
wszake potrzeba przyjmujca i szukajca towarzystwa i
przyjani uczy nas cenie, strzec i kultywowa bliskie stosunki
z krewnymi, jako e z natury nie jestemy zdolni i nie
potrafimy y samotnie, bez przyjani, pustelniczo. Std
susznie powiada Menander:
Wszak nie ze wsplnych biesiad ni hulanek czczych Szukamy,
ojcze mwi komu ycie swe Powierzy bymy mogli.
Czy, kto choby cie Przyjani znalaz, nie uwaa go za
skarb?
11

Bo i rzeczywicie, wikszo przyjani cieniem jest tylko,
naladownictwem i obrazem owego pierwotnego
przywizania, ktre natura zaszczepia dzieciom w stosunku
do rodzicw i braciom w stosunku do braci; a taki, kto go nie
ma we czci i poszanowaniu, jak daje rkojmi yczliwoci
w stosunku do obcych? Albo jakim si okazuje czowiek,
ktry w uprzejmociach i listach towarzysza nazywa
bratem", a nie uwaa za stosowne towarzyszy wasnemu
bratu, gdy id t sam drog? Jak oznak obdu byoby
przystraja wizerunek brata, a bi i kaleczy jego ciao tak
samo szanowa i czci jego nazw w obcych osobach, a jego
samego nienawidzi i unika nie jest rzecz czowieka zdrowo
mylcego ani zdajcego sobie spraw, e ze wszystkich
witoci natura jest czym najwitszym i najwikszym.
4. Ot przypominam sobie, e raz w Rzymie zgodziem si
by sdzi polubownym midzy dwoma brami, z ktrych
jeden uchodzi za filozofa, ale, jak si zdaje, tak brata, jak i
filozofa nazw nosi niesusznie i faszywie; kiedy bowiem
prosiem go, by odnosi si jak brat do
11
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 743).
brata i jak filozof do laika, odrzek: Co si tyczy laika, to
owszem prawda; natomiast nie uwaam za co wielkiego czy
nadzwyczajnego, by zrodzonym z tych samych ldwi!"
Najwidoczniej, powiedziaem, ty nie uwaasz za co
wielkiego ani nadzwyczajnego by w ogle zrodzonym z
czyich ldwi." Jednake wszyscy inni filozofowie, nawet
jeli tak nie myl, przynajmniej mwi i wypiewuj, e i
natura, i prawo, ktre ochrania natur, rodzicom przyznaje
pierwsz i najwiksz cze po bogach; i nic bogom milszego
ludzie nie mog uczyni, ni rodzicom swym i ywicielom
ochoczo i gorliwie odpaca za dawne dobrodziejstwa w
dziecistwie nam uyczone
12
. Nic te znowu nie wiadczy
bardziej o bezbonoci czowieka ni lekcewaenie rodzicw i
przewinienia wzgldem nich. Tote gdy zakazane jest
wyrzdza zo bliniemu, to nie sprawianie przyjemnoci
w sowie i czynie rodzonej matce i ojcu, choby nawet im si
nie sprawiao przykroci uwaaj ludzie za rzecz niegodn
i wystpn. A jaki postpek czy dobrodziejstwo, czy
usposobienie ze strony dzieci moe sprawi wiksz rado
rodzicom ni staa yczliwo i przywizanie do brata?
5. atwo to przecie sobie uwiadomi z przeciwiestwa.
Bo kiedy synowie martwi rodzicw maltretujc niewolnika,
ktrego ceni ojciec lub matka, albo nie troszczc si o roliny
czy posiado, na ktrych im zaleao; kiedy zaniedbuj
domowego psa czy konia, co dotyka staruszkw w ich
przywizaniu lub ambicji; kiedy oni przykro odczuwaj, e
dzieci pogardliwie wygwizduj widowiska, koncerty, atletw,
ktrymi oni sami si zachwycali czy mog si nie
przejmowa, gdy synowie
12
Platon, Prawa, 717 c. Platon uy tu wyraenia poyczone"
&.
kc si, nienawidz i oczerniaj nawzajem, sprzeciwiaj si
sobie cigle we wszystkich sprawach i dziaaniach i wzajemnie
doprowadzaj do zguby? Nikt by nie mg tego twierdzi.
Nieprawda wic, przeciwnie, przywizani do siebie i
kochajcy si bracia, o ile natura rozdzielia ich cielenie, o
tyle jednoczcy si uczuciami i czynami, wsplne majcy
rozmowy, rozrywki, arty, gotuj rodzicom jako sodk i
bogosawion podpor staroci t bratersk mio ? Wszake
ojciec niczego nie jest takim mionikiem : ani krasomwstwa,
ani zaszczytw, ani bogactw, jak swych dzieci. Tote ojcowie
nie tak si raduj widzc synw przemawiajcych, czy
wzbogaconych, czy bdcych u wadzy, jak miujcych si
nawzajem. Przecie Apollo-nida z Kyziku, matka krla
Eumenesa
13
oraz trzech innych synw: Attalosa, Filetajrosa i
Atenajosa, podobno zawsze chwalia si swym szczciem i
dziki skadaa bogom nie z racji bogactw oraz naleenia do
panujcego domu, tylko e widziaa trzech swoich synw
stanowicych gwardi przyboczn najstarszego, on za pdzi
ycie wrd nich, uzbrojonych w miecze i wcznie, bez
adnej obawy. A przeciwnie, Artakserkses
14
, kiedy si
dowiedzia, e syn jego, Ochos, ma ze zamiary wzgldem
swoich braci, z desperacji umar.
Srogie bowiem s wani wrd braci
15
,
jak powiedzia Eurypides, a najsrosze s dla samych
rodzicw, gdy nienawidzcy swego brata i oburzajcy si na
niego nie moe nie mie za ze ojcu i matce, e go wydali na
wiat.
13
Eumenesa II, krla Pergamonu w Azji Mniejszej.
14
Artakserkses II Mnemon, krl perski, starszy brat Cyrusa Modszego.
15
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 975).
6. Tak oto Pejsistratos
16
enic si po raz drugi, kiedy
synowie ju byli doroli, owiadczy, e poniewa widzi, jak
s szlachetni i dzielni, pragnie mie jeszcze wicej takich
dzieci. Zacni i prawi synowie nie tylko bd si bardziej
kochali nawzajem ze wzgldu na rodzicw, ale i rodzicw
bardziej ze wzgldu na siebie nawzajem, zawsze mylc i
mwic, e winni s rodzicom wdziczno za wiele rzeczy,
ale najbardziej za braci, jako e to jest najmilszy i
najcenniejszy dar, jaki od nich otrzymali. Susznie zaiste i
Homer przedstawi Telemacha, ktry sobie poczytuje za
nieszczcie to, e nie ma braci:
Z woli Kronidy nasz rd jedynego ma zawsze potomka
17
.
A Hezjod niedobrze doradza, eby tylko jedynak" by
dziedzicem ojcowskiego mienia
18
, i to mimo e by uczniem
Muz
19
, ktre wszake otrzymay to imi dlatego, e zawsze
byy razem w serdecznym siostrzanym przywizaniu
20
.
Ze wzgldu na rodzicw mio braterska jest czym takim,
e przywizanie do brata natychmiast wiadczy o
przywizaniu do matki i ojca, a znw ze wzgldu na dzieci nie
ma lepszego pouczenia i przykadu dla nich, by si wzajemnie
kochay; a przeciwiestwo tego jest dla nich szkodliwe, bo
otrzymuj jak gdyby w testamencie ojcowskim nienawi do
braci. Kto bowiem si zestarza
16
Synny tyran ateski w VI w. p.n.e.
17
Odyseja, XVI, 117.
18
Prace i Dnie, 376.
19
Teogonia, 22 nn. Hezjod opowiada tu, jak pas owce na Helikonie i
zjawiy mu si Muzy, kac opiewa przeszo, przyszo i rd bogw.
20
Tzw. etymologia ludowa", czsta w staroytnoci, na podstawie
podobiestwa dwikowego .
wrd procesw, ktni i sporw z brami, a potem wzywa
swoich synw do zgody, ten jest
Lekarzem innych, sam za wrzodw peno ma
21

i czynami swymi odbiera si sowom. Jeli wic Tebanin
Eteokles, odzywajc si do brata:
A tam gdzie wschodz gwiazdy i gdzie soca wschd, I w
gbie ziemi udabym si, gdybym mg, By tylko wadz
zdoby, to najwiksze z bstw
22
,
potem wasnym dzieciom poleca:
Szanujcie rwno: ona druhw wie wszak
Ze sob, sojusznika z sojusznikiem, grd
Te z grodem; rwno trwaym dobrem ludzkim jest
23
.
Kt by nie czu dla niego pogardy ? Kime byby Atreus,
gdyby ugociwszy brata tak uczt
24
wygasza do swych
synw sentencj:
Przyjani wizy z tymi, ktrych czy krew, Jedyne
pomc zdolne s, gdy grozi zo?
25

7. Dlatego te naley wypleni nienawi wrd braci, jako
e jest z ywicielk rodzicw w staroci i jeszcze gorsz
wychowawczyni potomstwa w wieku dziecicym. Jest ona
take oszczercza i oskarycielska w rodowisku
wspobywateli; gdy oni myl sobie, e z tak bliskiego
pokrewiestwa, wsplnoci wychowania i zayoci nie
mogaby powsta taka zajada wrogo, gdyby ci bracia
21
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 1086).
22
Eurypides, Fenicjanki, 504 nn.
23
Ibidem, 536 nn.; ale tu zawioda Plutarcha pami, bo te sowa mwi
Jokasta.
24
Atreus, mszczc si za uwiedzenie ony, poda bratu Thyeste-sowi
potraw z wasnych jego dzieci.
25
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 384).
nie wiedzieli o wielu swoich wzajemnych niegodziwociach.
Wielkich bowiem trzeba przyczyn, eby zniszczy wielk
przyja i yczliwo. Tote nieatwo znowu przychodzi
braciom pojednanie; gdy przedmioty spojone ze sob, kiedy
rozpuci si klej, mona sklei i spoi na nowo; ale zronite
ze sob czci ciaa, jeli zostan zamane lub rozcite, nie tak
atwo uda si sprawi, by si zespoliy i zrosy na nowo. Tote
przyjanie zawarte na gruncie jakiej potrzeby
26
, nawet kiedy
przyjaciele si pornia, bez trudu znw je nawizuj, ale
bracia, raz zerwawszy wizy naturalne, nieatwo pojednaj si
ze sob, a jeeli nawet to uczyni, pojednanie nosi na sobie
jakby blizn brudnych podejrze. Wszelka wszake wrogo
czowieka do czowieka wkrada si do serca w towarzystwie
najbardziej przykrych uczu: zawzitoci, gniewu, zawici,
mciwoci, i jest czym bolesnym i wnoszcym niepokj. C
dopiero wrogo wzgldem brata, z ktrym musi si
wspuczestniczy w rodzinnych ofiarach i obrzdach, dzieli
z czasem rodzinny grb, a zapewne wsplne mieszkanie albo
ssiadujc posiado jake ona stawia przed oczy
drczc sytuacj, co chwila przypominajc gupot i
szalestwo, na skutek ktrych widok najmilszego i
najrodzeszego oblicza staje si czym najbardziej ponurym, a
dwik gosu tak od dziecistwa drogiego i bliskiego budzi
trwog! Widz oni innych braci dzielcych ze sob ten sam
dom i st, posiadoci i niewolnikw, sami za osobnych maj
przyjaci i goci, traktujc jako wrogie wszystko to, co mie
bratu; a przecie wszyscy mog zda sobie spraw z tego, e
mona zdobywa" przyjaci i kompanw do kielicha,
pozyskiwa"
27
powinowatych
26
Mona te rozumie zczone zayoci".
27
Aluzja do Iliady, IX, 406 nn., ale tam mowa o zdobyczy wojennej i o
kupnie.
i towarzyszy, jeli si utracio poprzednich, tak jak or czy
narzdzia, ale utraconego brata si nie odzyska
28
, jak ucitej
rki lub wybitego oka. Susznie powiedziaa perska kobieta
29
,
wybrawszy ocalenie brata, a nie dzieci: e moe jeszcze mie
inne dzieci, ale innego brata, skoro rodzice ju nie yj, nie
bdzie ju miaa.
8. C wic robi powie kto jeli si ma zego
brata"? Najpierw trzeba sobie uprzytomni, e zo moe si
uczepi kadego rodzaju przywizania i, wedug Sofoklesa:
Szukajc, wnet wrd ludzi doszukasz si za
30
.
Ani bowiem mio krewniacza, ani przyjacielska, ani
erotyczna nie jest cakiem czysta i wolna od namitnoci
31
i
za. w Lakoczyk, co polubi kobiet niskiego wzrostu,
wyrazi si, e zawsze trzeba wybiera najmniejsze zo; a
braciom susznie mona by doradza, eby raczej starali si
znosi swojskie zo, nieli prbowa obcego. W pierwszym
wypadku nikt im nic nie zarzuci, bo to konieczno, a w
drugim zasu na nagan, gdy bdzie to dobrowolne. Bo ani
wspbiesiadnika, ani towarzysza broni
32
, ani gocia:
Honoru wi nie kuta motem pta go
33
,
natomiast tego, kto jest z tej samej krwi, wsplnego
dziecistwa, z jednego ojca i jednej matki. Temu od
pocztku
34

28
Tak mwi u Sofoklesa Antygona, w. 905 nn.
29
Herodot, III, 119.
30
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 769).
31
Namitno zawsze jest oceniana ujemnie.
32
W oryginale , tj. wsplnie sucy w konnicy jako efeb.
33
Niezachowana tragedia Eurypidesa Peirithoos (Nauck, TGF,
fr. 595).
34
Tekst poprawiany.
przystoi pobaa w tym i owym i ustpowa, mwic do
brata, ktry zawini
Tote nie mog ciebie porzuci, gdy ciko utrapion
35
,
chociae mao wart i bezmylny; aebym nie ukara ciebie z
gniewem i gorycz za jak wad, ktrej nienawidz, ale ktra
wsczya ci si w dusz jako dziedzictwo po ojcu lub matce.
Bo jak powiada Teofrast
36
, obcych nie powinno si wpierw
kocha, potem osdza, tylko najpierw osdzi, a potem
dopiero pokocha; ale tam, gdzie natura w sprawie
yczliwoci nie daje pierwszestwa osdowi ani nie czeka na
przysowiowy korzec soli
37
, lecz pierwiastek mioci
wszczepia ju przy narodzinach tam nie powinno si by
skrupulatnym ani zjadliwym krytykiem przewinie. A teraz
c by powiedzia, gdy niektrzy atwo, a nawet z
przyjemnoci, znosz przewinienia obcych i nie
spokrewnionych osb, poznanych przypadkiem na jakiej
pijatyce albo zabawie, albo w palestrze, a draliwi i
nieprzejednani okazuj si w stosunku do braci? A przecie s
tacy, co hoduj i lubi ze psy i konie, a niejeden i koty, i
rysie, i mapy, i lwy a nie s w stanie znie gnieww, czy
ignorancji, czy ambicji brata. A inni zapisuj naonicom i
nierzdnicom domy i posiadoci, a z brami staczaj
pojedynki o dziak budowlan czy inny zaktek i nienawici
do brata nadaj nazw nienawici do za, a sami, gdzie si
tylko rusz, zarzucaj braciom niegodziwo i obsypuj
obelgami, u innych wcale si na t niegodziwo, choby
znaczn, nie oburzajc, tylko znoszc j i dotrzymujc im
towarzystwa.
35
Odyseja, XIII, 331, cytat lekko zmieniony.
36
Teofrast z Eresos, ucze Arystotelesa (Wimmer, fr. 74).
37
Jak wiele innych, tak i nasze przysowie o zjedzeniu beczki soli", zanim
si z kim zyje, pochodzi z Grecji.
9. Niech to wic suy za wstp do caego traktatu. Na
pocztek pouczenia wemy, nie tak jak inni, podzia
dziedzictwa po ojcu, tylko bdn rywalizacj i zazdro
jeszcze za ycia rodzicw. Kiedy Agesilaos
38
kademu
wybranemu do Rady Starcw posya w darze wou jako
wyrnienie, eforowie ukarali go grzywn, podajc jako
powd, e osoby urzdowe chce pozyska sobie prywatnie,
zasugujc si im gwoli popularnoci. Synowi za powinno si
zaleca, by zdobywa wzgldy rodzicw nie dla siebie jednego
i przychylnoci ich nie stara si odwrci od innych, a
skoni, tylko ku sobie. W ten sposb wielu wyrugo-wuje
podstpnie braci [z ask rodzicw], majc pretekst do tej
zachannoci pozornie suszny, ale niegodziwy. Pozbawiaj
ich bowiem najwikszego i najcenniejszego dziedzictwa,
yczliwoci rodzicw, przebiegle i nieszlachetnie ich
podchodzc; w odpowiedniej chwili wykorzystujc ich brak
czasu i niewiedz, okazujc wasn karno, posuszestwo i
powcigliwo w tym, w czym widz, e wanie bracia
grzesz albo wyglda na to, e grzesz. A powinno si
przeciwnie: kiedy ojciec jest rozgniewany, przyj cz
gniewu na siebie, przez ten wspudzia uczyni go niejako
lejszym, a swymi zasugami i przyczynianiem si za nim
usiowa jakkolwiek przywrci brata do ask [ojca]. A jeli
on w czym uchybi, skada win na nieodpowiedne
okolicznoci albo inne jakie zajcie, albo sam jego natur,
ktra do innych spraw lepiej si nadaje i bystrzej je pojmuje.
adne jest powiedzenie Agamemnona:
Nie, eby on si ociga lub eby rozumu mu brako, Tylko si
na mnie oglda
39
.
38
Krl spartaski, wychwalany przez Plutarcha w ywocie Agesilaosa.
39
O swym bracie Menelaosie, poledniejszym bohaterze, Iliada X, 122 n.
i mnie przekazuje ten obowizek. A ojcowie chtnie
przyjmuj zmian okrelenia
40
i gotowi s wierzy synom,
ktrzy nazywaj gnuno braci prostot, gupot
prostolinijnoci, ktliwo niezdolnoci zniesienia
lekcewaenia. Tak e dziaajcy pojednawczo jednoczenie
osignie zagodzenie gniewu na brata oraz wiksz
przychylno ojca dla siebie samego.
10. W ten sposb przeprowadziwszy obron, trzeba wtedy
zwrci si ju do brata i ostro go upomnie, otwarcie mu
wykazujc jego przewinienie i uchybienie. Bo ani nie naley
pozwala braciom na wszystko, ani depta po nich, gdy
zawini (bo to ostatnie wiadczy o zoliwej satysfakcji, a
pierwsze jest wspwin), ale upomina jak kto troszczcy si
i martwicy o niego. W przeciwnym razie najgorliwszy
poprzednio obroca brata przed rodzicami staje si
najostrzejszym oskarycielem.
Jeeliby za brat cakiem niewinnie popad w oskarenie, to
chocia suszn jest rzecz dogadza rodzicom i znosi
cierpliwie wszelkie ich gniewy i pretensje w obronie brata
niesusznie ajanego czy karanego prawowanie si i spieranie
z rodzicami nie zasuguje na nagan, tylko na pochwa. Nie
trzeba si obawia usyszenia zarzutu z Sofoklesa:
Wyrodny synu, z ojcem si prawowa miesz!
41

kiedy si miao przemawia w obronie brata,
niesprawiedliwie, jak si zdaje, traktowanego. Bo i samym
rodzicom, kiedy im si udowodni, e si myl, milsza jest taka
przegrana w procesie" ni wygrana!
11. A po mierci ojca suszne bdzie jeszcze bardziej ni
przedtem serdecznie przylgn do brata, dzielc z nim
40
Tj. na agodniejsze.
41
Antygona, 742.
przywizanie we wsplnym smutku i zach, odpychajc za
podejrzenia ze strony sug i oszczerstwa ze strony kolegw,
ktrzy staj po przeciwnej stronie. Wierzy si powinno
legendom o mioci braterskiej Dioskurw
42
, a zwaszcza
opowieci, jak to Polideukes kogo, kto mu szeptem oczernia
brata, zabi uderzeniem pici
43
.
Przy podziale za dziedzictwa nie naley od razu wyrusza
zbrojnie, jak wikszo to czyni, wypowiadajc sobie
nawzajem wojn:
Sysz, Alala, cro wojny ...
44

Jak najbardziej wanie trzeba mie si na bacznoci w tym
dniu, ktry moe by dla jednych braci pocztkiem
nieubaganej wrogoci i zwady, a dla innych mioci i zgody.
Najlepiej zaatwi to midzy sob; a jeli nie, to w obecnoci
wsplnego przyjaciela, wiadka pojednawczo usposobionego
do obu stron, na podstawie losw sprawiedliwoci", jak
powiada Platon
45
, bra i dawa to, co ktremu si naley i
podoba. Trzeba mie przekonanie, e si dzieli midzy siebie
dbao i trosk o gospodarstwo, a posiadanie i uytkowanie
pozostaje wsplne dla wszystkich bez podziau. Tacy za, co
uzyskawszy przewag w kalkulacjach wyrywaj sobie
nawzajem nawet mamki czy razem wychowan sub, z ktr
bracia si zyli, wychodz z tego bogatsi o cen niewolnika,
utraciwszy za to, co najwaniejsze i najcenniejsze w
ojcowskiej spucinie przywizanie i zaufanie brata.
Znamy i takich, co nie dla zysku, tylko przez ktliwo
42
Dioskurowie, synowie Zeusa, blinita: Kastor i Polideukes.
43
Zob. Stobajos (Hense, IV, p. 27, 13).
44
grecki okrzyk wojenny, tu personifikacja. Cytat z nie-
zachowanego dytyrambu Pindara (Turyn, PCF, fr. 94).
45
Kritias, 109 B.
traktuj ojcowskie dziedzictwo z nie wikszym szacunkiem
ni upy wojenne; jak to byo z Chariklesem i Antiochem z
Opuntu
46
, ktrzy rozeszli si dopiero rozrbawszy na dwoje
srebrny kubek i rozciwszy paszcz, jak by powodowani jak
kltw z tragedii:
elazem wyostrzonym podzieliwszy dom
47
.
Zdarzaj si i tacy, ktrzy przechwalaj si przed obcymi, jak
to przez przebiego, spryt i podstp uzyskali wicej od braci
przy podziale; a powinni byli cieszy si i chlubi, e
przewyszyli ich w sprawiedliwoci, ustpliwoci i hojnoci.
Tote warto wspomnie Atenodora i wszyscy u nas pamitaj
go. Mia on starszego brata imieniem Ksenon, ktry zarzdza
wsplnym majtkiem i znaczn jego cz roztrwoni. W
kocu za porwanie kobiety zosta skazany na konfiskat
mienia na rzecz skarbu cesarskiego i tak wszystko straci.
Atenodoros za, wwczas jeszcze goows, otrzymawszy
sobie nalen cz pienidzy, nie wyrzek si brata, tylko
wszystko to odda do wsplnego podziau; a chocia i przy
tym podziale zosta przez niego potraktowany bardzo
niesprawiedliwie, nie oburza si, ani si nie rozmyli, lecz
pogodnie i pobaliwie znosi bezrozumne postpowanie brata,
ktre ju stao si synne w caej Grecji.
12. Solon
48
wyrazi si, mwic o ustroju pastwa, e
rwno nie powoduje zamieszek, ale chyba o wiele zanadto
stara si przypodoba posplstwu wprowadzajc proporcj
arytmetyczn, demokratyczn, zamiast dosko-
46
Anegdota nieznana poza tym.
47
Troch zmieniony cytat z tragedii Eurypidesa Fenicjanki, w. 68, o
braciach: Eteoklesie i Polinejkesie, ktrzy padli w bratobjczym pojedynku.
48
Por. ywot Solona, XIV.
naej, geometrycznej
49
. A w sprawach domowych najlepiej
byoby doradzi braciom to, co Platon doradza obywatelom:
usun podzia na moje" i nie moje"
50
; a jeli si nie da,
zadowala si rwnoci i jej si trzyma. W ten sposb
zaoywszy trway i pikny fundament zgody i pokoju trzeba
te pj za synnymi wzorami, jak np. odpowied Pittakosa
dana krlowi lidyjskiemu
51
, ktry go pyta, czy ma pienidze:
Dwukrotnie wicej, rzek on, ni bym chcia; bo mi brat
umar". Skoro za nie tylko przy zdobywaniu lub traceniu
pienidzy mniej" wystpuje wrogo przeciwko wicej"
52
, ale
w ogle, jak twierdzi Platon
53
, nierwno powoduje ruch, a
rwnonieruchomo
54
i spokj, wszelka zatem
nierwno jest niebezpieczna, gdy atwo powoduje
pornienie si braci. A e niemoliw jest rzecz by
rwnymi i jednakowymi we wszystkim (jedne bowiem rzeczy
nasze natury od razu przydzielaj nam nierwno, a inne
pniej los, przez co zaszczepia zawici i rywalizacje,
najhaniebniejsze przywary i plagi, nie tylko dla rodzin zgubne,
ale i dla pastw), trzeba si mie przed tym na bacznoci i
zaradza temu zu, jeli si pojawi. Dobrze by wic doradzi
komu, kto gruje nad innymi, przede wszystkim, aby tym, w
czym
49
W Zagadnieniach biesiadnych, VIII, 2, mwi Plutarch, e Likurg usun
ze Sparty proporcj arytmetyczn, ktr nazywa demokratyczn i gminn, a
wprowadzi geometryczn, odpowiedni dla umiarkowanej oligarchii i
praworzdnej monarchii, gdy tamta mechanicznie dziaa liczb, a ta
rozumem i przydziela wedug nalenoci. J te uwaa za doskona Platon,
por. Gorgiasz, 508 A.
50
Pastwo, 462 C.
51
Krezusowi. Zob. wyej, O pogodzie ducha, przyp. 53.
52
Eurypides, Fenicjanki, 539.
53
Pastwo, 547 A.
54
Wyraz moe mie dwa przeciwne znaczenia, czciej znaczy
spr, walka"; ale tu znaczenie wynika z kontekstu.
uchodzi za lepszego, podzieli si z brami, dajc im udzia w
swej wietnoci i sawie i wcigajc ich w swoje stosunki
przyjani. Jeli jest lepszym mwc [ni oni], niech da im
skorzysta z tej umiejtnoci, jakby naleaa do nich nie mniej
ni do niego; nastpnie niech nie okazuje im ani pychy, ani
lekcewaenia, lecz raczej ustpuje i znia si do ich poziomu,
aby t przewag uchroni przed zawici, a przez skromne
usposobienie zrwnoway w miar monoci ow nierwno
losu. Tak Lukullus
55
, cho starszy wiekiem, nie zgodzi si
obj wadzy przed bratem, tylko pominwszy swoj
kolejno poczeka, a on do niej doszed. A Polideukes
56

nawet bogiem nie chcia by sam jeden, tylko raczej
pbogiem wsplnie z bratem i dzieli z nim czstk
miertelnoci udzielajc mu za to swojej niemiertelnoci. A
ty sam mgby kto powiedzie szczliwcze, masz
mono nic nie ujmujc z wasnego stanu posiadania
pozwoli innym sobie dorwna i da im udzia w swojej
wietnoci, gdy znajd si jak gdyby w blasku twojej sawy,
cnoty czy szczcia." Tak wanie Platon uczyni swych braci
sawnymi, umieszczajc ich w swoich najpikniejszych
utworach: Glaukona i Adejmanta w Pastwie, najmodszego
za, Antyfonta, w Parmenidesie.
13. Dalej wic, tak jak natura i los rodzi nierwno
pomidzy brami, niemoliwe jest rwnie, by ktry z nich
growa nad innymi we wszystkim i na wszelki sposb.
Powiadaj, e ywioy powstay wszystkie z jednej substancji,
a maj jak najbardziej przeciwne sobie waci-
55
Por. ywot Lukullusa, I.
56
Najbardziej znana wersja mitu o Dioskurach: Polideukes by jako syn
Zeusa niemiertelny, a Kastor jako syn Tyndareusa miertelny. Polideukes
uprosi wic Zeusa, by po mierci Kastora byli na przemian po jednym dniu,
to w podziemiu, to na Olimpie.
woci; tymczasem nikt nie widzia dwch braci z tej samej
matki i tego samego ojca zrodzonych, z ktrych jeden byby,
jak ten mdrzec stoicki
57
, jednoczenie pikny, peen wdziku,
hojny, wybitny, bogaty, wymowny, wszechstronnie uczony,
ludzki, a drugi brzydki, niemiy, nieszlachetny, pogardzany,
nie umiejcy si odezwa, niewyksztacony, niechtny
ludziom. Przecie i tym lichszym i mniej wartym trafia si
jaka czstka czy uroku, czy umiejtnoci, czy zdolnoci do
czego dobrego.
Jak wrd janowcw kujcych i wpord ciernistej wiyny Biaej
lewkonii kwiat wiotki ukae swj wdzik
58
.
Jeli wic ten uwaany za szczeglnie obdarowanego przez los
nie bdzie usiowa ukrywa ani pomniejsza takich cech
dodatnich u brata, ani, jakby na zawodach, spycha go z
pierwszego miejsca, tylko wanie ustpowa mu i
wykazywa, e pod wielu wzgldami jest on lepszy i
poyteczniejszy, to zniweczy wszelki powd do zazdroci, tak
jakby gasi ogie brakiem paliwa; a raczej nie da jej si w
ogle zrodzi i rozwin. Taki uczyni zawsze swego brata
pomocnikiem i doradc w tym, w czym sam uznawany jest za
lepszego, np. w procesach sdowych, jeli jest mwc; na
urzdzie, jeli jest politykiem; w interesach, jeli lubi nimi si
zajmowa jednym sowem, nie pozwoli, by brat by
odsunity od jakiejkolwiek dziaalnoci wartociowej i
przynoszcej uznanie. W ten sposb czynic go
wspuczestnikiem wszystkich zaszczytnych przedsiwzi,
korzystajc z jego pomocy, gdy jest obecny,
57
Plutarch zwalcza t paradoksaln doktryn.
58
Nieznany utwr liryczny, kilkakrotnie cytowany przez Plu-tarcha.
Nazwa lewkonii pochodzi od , czyli biay fioek", ale
identyfikacja staroytnych nazw rolin jest bardzo trudna i niepewna.
a czekajc na, gdy jest nieobecny, i w ogle dajc do
poznania, e jest on nie gorszym od niego samego
czowiekiem czynu, tylko bardziej skonnym do unikania
rozgosu i znaczenia sam nic nie tracc, bratu wywiadcza
wielkie dobrodziejstwo.
14. Takie wic byyby rady dla tego bardziej uzdolnionego
brata. A ten mniej uzdolniony z kolei niech si zastanowi, e
jego brat nie jest jedynym czowiekiem, ktry jest ode
bogatszy czy uczeszy, czy sawniejszy, tylko e on ustpuje
wielekro wielu ludziom, milionom ludzi,
Ktrych na wiecie tym ywi ziemi szerokiej plon
59
.
Jeeli wic chodzi po wiecie zazdroszczc wszystkim, albo
jeeli wrd tylu szczliwcw drani go ten jeden najbliszy i
najdroszy, to zaiste nie ma ode nieszczliwszego
czowieka. Jak wic Metellus
60
uwaa, e Rzymianie powinni
bogom dzikowa, i taki m jak Scypion nie urodzi si w
innym pastwie, tak kady powinien modli si, aby, jeli to
moliwe, on sam osign najwysze powodzenie; jeli za
nie, to eby t przewag i znaczenie, ktrych tak arliwie
poda, posiad jego brat. Ale istniej ludzie tak nie majcy
pojcia o dobru, e chlubi si przyjani ze sawnymi
osobami i dumni s, jeli cz ich wizy gocinnoci
61
z
ludmi wysoko postawionymi czy bardzo bogatymi, natomiast
powodzenie braci uwaaj sobie za ujm; albo te pyszni si
sukcesami swych ojcw
59
Simonides z Keos (Bergk, PLG, III, fr. 5, w. 17).
60
Caecilius Metellus Macedonicus, konsul z r. 148 p.n.e. (nb. Frontinus,
Strategemata, I, I, 12, przypisuje to innemu Metellowi, konsulowi z 52 r.
p.n.e.). Chodzi o Scypiona Afrykaskiego, zdobywc Kartaginy. Plutarch
cytuje t wypowied w Apoftegmatach Rzymian, 202 a.
61
Pomidzy gociem a gospodarzeni zawizywao si co w rodzaju
pobratymstwa (), i to nieraz dziedzicznego.
i opowiadaniami o pradziadach, ktrzy byli strategami w
czym przecie sami nie brali udziau, ani nic std nie mieli
a kiedy bracia otrzymuj spadek, albo urzd, albo zawieraj
znakomite maestwo, czuj si zmartwieni i ponieni. A
wszake czowiek adn miar nie powinien komukolwiek
zazdroci; a jeli nie potrafi, to w kadym razie powinien t
zoliwo odprowadza jakby kanaem na zewntrz i do
obcych, tak jak ci, co zamieszki w pastwie rozbrajaj za
pomoc wojen z krajami ociennymi.
Wielu mam przecie Trojan i sawnych ich sprzymierzecw Ty za
wielu Achajw
62
,
ktrym naturalnie mona zazdroci i rywalizowa z nimi.
15. Ale nie naley odnosi si do brata jak do przeciwnej
szali wagi: ponia si, kiedy on si wywysza; tylko jak
mniejsze liczby pomnaaj wiksze i same si przez nie
mno, tak wzmaga pomylno brata i jednoczenie wasn,
dzielc z nim wsplne dobro. Przecie wrd palcw rki, ten,
ktry nie moe by czynny przy pisaniu lub graniu, bo nie
takie jest jego przeznaczenie, nie czuje si upoledzony wobec
tego, ktry gra lub pisze, tylko wszystkie razem w pewien
sposb wsppracuj ze sob wsplnymi ruchami, jakby
naumylnie uczynione nierwnymi i majc mono
chwytania dziki przeciwstawnoci do najsilniejszego z nich
wielkiego palca.
Tak to Krateros
63
, brat krla Antygona, i Perilaos, brat
Kassandra
64
, sami z siebie objli stanowiska dowdcw
62
Iliada, VI, 227 i 229. Diomedes mwi tam do Glauka, e jako
pobratymowie nie musz walczy ze sob, bo kady z nich ma wielu innych
nieprzyjaci, ktrych moe zabija.
63
Przyrodni brat krla Antygona Gonatasa.
64
Kassandros, jeden z nastpcw Aleksandra Wielkiego.
i zarzdcw u swych braci. Takie za osobistoci jak Antioch i
Seleukos, a potem znw jak Grypos i Cyzyceczyk
65
, nie
nauczywszy si zajmowa drugiego miejsca po braciach, tylko
rwc si sami do purpury krlewskiej i diademu, narobili
mnstwo za i sobie samym, i nawzajem, i caej Azji.
A e to ludzie o usposobieniu ambitnym s z natury skonni
do rywalizacji i zawici wobec przewyszajcych ich saw i
znaczeniem, bardzo wskazane jest dla przeciwdziaania tym
wadom, by bracia nie usiowali zdobywa zaszczytw i
wpyww w tych samych dziedzinach, tylko kady skdind.
Bo i dzikie zwierzta ywice si tym samym walcz ze sob,
i atleci trudzcy si w tej samej konkurencji s sobie
przeciwnikami, podczas gdy piciarze s dobrze usposobieni
wobec pankratiastw
66
, a biegacze dugodystansowi yczliwi
wobec zapanikw; przejmuj si oni nawzajem swoimi
wysikami i sprzyjaj jedni drugim. Tote i Tyndarydzi
67
:
Polideukes odnosi zwycistwa w piciarstwie, Kastor w
biegu. A Homer te susznie uczyni Teukra mistrzem w
ucznictwie, gdy brat
68
przodowa wrd cikozbrojnych
wojownikw
...brat osania go tarcz byszczc
69
.
Rwnie wrd dziaaczy pastwowych wojskowi bynajmniej
nie zazdroszcz politykom, a wrd mwcw obro-
65
Nastpcy Aleksandra Wielkiego i ich potomkowie. Grypos (
majcy orli nos) to przydomek Antiocha VIII, a Cyzy-ceczyk (Kyzikos,
miasto nad Propontyd) Antiocha IX.
66
poczenie piciarstwa z zapasami, sport bardzo
brutalny.
67
Tyndarydzi, zwykle Dioskurowie, czyli synowie Zeusa", por. wyej
przyp. 56.
68
Ajas, syn Telamona.
69
Iliada, VIII, 272.
cy sdowi sofistom, ani wrd lekarzy higienici chirurgom
przeciwnie, zapraszaj si na konsylia i przywiadczaj sobie
nawzajem. Szuka za znaczenia i rozgosu w tym samym
kunszcie czy umiejtnoci to dla braci byoby tyme, co
zakocha si w jednej i tej samej kobiecie, z tym e kady by
chcia bardziej si jej podoba ni ten drugi i cieszy si
wikszymi wzgldami. Ludzie wdrujcy rnymi drogami
nie przynosz sobie nawzajem adnego poytku, natomiast
prowadzcy ycie wedug odmiennych zasad unikaj zawici i
atwiej wspdziaaj, jak Demostenes i Chares
70
, albo te
Ajschines i Eubulos
71
, Hyperejdes i Leosthenes
72
: jedni z nich
przemawiajcy do ludu i piszcy, a drudzy dowodzcy
wojskami i dziaajcy. Tote ci, ktrzy nie s w stanie bez
zawici uczestniczy w sawie i znaczeniu swych braci,
powinni swoje pragnienia i ambicje zwraca ku sprawom jak
najdalszym od tamtych, aby ich sukcesy nawzajem ich
cieszyy, a nie martwiy.
16. Nade wszystko za trzeba si wystrzega szkodliwej
gadaniny powinowatych, domownikw, a nieraz i ony, ktra
wiedziona wygrowan ambicj przycza si do tych
napaci: Twj brat wszystko zagarnia, podziwiaj go,
schlebiaj mu, a do ciebie nikt si nie zwraca i nikt ciebie nie
ma za kogo wybitnego !" Na co rozsdny czowiek odrzec
winien: Mam przecie wybitnego brata i uczestnicz w
najwikszej mierze w jego wpywach i znaczeniu!" Sokrates
wszake mawia, e wolaby mie za
70
Chares wybitny strateg ateski.
71
Ajschines, znany przeciwnik Demostenesa, przekupiony przez Filipa
Macedoskiego. Eubulos, polityk i finansista ateski.
72
Hyperejdes, jeden z najwybitniejszych mwcw ateskich,
wspdziaajcy z Demostenesem. Leosthenes, dowdca wojsk najemnych i
sprzymierzonych w tzw. wojnie lamijskiej.
przyjaciela Dariusza ni darejka
73
; a dla brata, ktry ma olej w
gowie, nie mniejszym skarbem ni bogactwo, wadza czy
wymowno jest brat bdcy u wadzy lub bogaty, lub sawny
z krasomwstwa.
Te jednake zakcenia naley przede wszystkim usuwa
perswazj. Wszelako midzy brami le wychowanymi
pojawiaj si od razu niezgody na tle rnicy wieku.
Zazwyczaj bowiem starsi domagaj si wadzy nad modszymi
i chc zawsze przodowa i mie przewag wszdzie, gdzie
chodzi o uznanie i wpywy, przez co s uciliwi i nieznoni; a
modsi z kolei bior na kie i przyzwyczajaj si bardzo
lekceway starszych i gardzi nimi. Std ci ostatni, poniani
przez zazdro, unikaj upomnie i nie znosz ich, a tamci
upieraj si cigle przy swej wyszoci, obawiajc si wzrostu
znaczenia braci jako swego wasnego upadku. Tak samo jak
co do przysug zaleca si, by otrzymujcy uwaali je za co
wikszego, a dajcy za co maej wagi, tak i rnic wieku:
kto by doradza starszemu mie j za drobiazg, a modszemu
za rzecz niema, uwolniby obu od pogardy i nieliczenia si z
drugim, a take od okazywania i odczuwania lekcewaenia.
Poniewa za starszemu przystoi troska, przewodnictwo,
upominanie, a modszemu uszanowanie, wspzawodnictwo i
naladowanie, nieche troskliwo tamtego ma w sobie co
koleeskiego raczej ni ojcowskiego, co z namowy raczej
ni z polecenia, niech si cieszy z sukcesw modszego i
przyklaskuje im raczej ni gani i karci w razie przewinienia,
gdy to wiadczy nie tylko o wikszej gorliwoci, ale i o
wikszym oddaniu. A ch wspzawodnictwa u modszego
niech ma raczej cech naladownictwa ni rywalizacji, bo to
pierwsze wskazuje na podziw, a to drugie
73
Darejki, zote monety bite przez krla perskiego, Dariusza.
na zawi. Dlatego to ludzie lubi takich, co chc sta si do
nich podobni, a przytumiaj i zwalczaj usiujcych im
dorwna. Ze wszystkich za obyczajw szacunku, jakie
przystoj modszym w stosunku do starszych, najbardziej
cenione jest posuszestwo i ono sprawia serdeczn
yczliwo poczon z respektem, a z kolei wywouje
wzgldy i gotowo do ustpstw. Tak to Katon od dziecistwa
stara si pozyska sobie Caepiona
74
, ktry by starszy, przez
ulego, agodno i milczenie, a gdy obaj doroli, taki
uzyska na niego wpyw i napeni go takim szacunkiem dla
siebie, e Caepio nic nie czyni ani nie mwi bez wiedzy
Katona. Mwi np., e kiedy Caepio da sw piecz na
jakim wiadectwie, a Katon nadszedszy pniej swojej
pieczci odmwi, Caepio zada tego pisma z powrotem i
usun piecz, nawet nie zapytawszy wpierw, z jakiej racji
brat zakwestionowa prawdziwo wiadectwa. Podobno te
wielki by szacunek braci Epikura do niego z powodu jego
troskliwoci i yczliwoci wzgldem nich, tak e byli peni
zachwytu dla jego filozofii i innych osigni. A gdyby nawet
mylne byo to ich przekonanie, to skoro od dziecka byli pewni
i twierdzili, e nie byo mdrszego czowieka od Epikura,
godzien jest podziwu zarwno ten, kto ich tak usposobi, jak i
samo ich usposobienie. Nie inaczej i wrd modszych
filozofw, Apollonios Perypatetyk
75
zada kam komu, kto
twierdzi, e sawy nie mona z nikim dzieli, gdy uczyni
modszego brata, Sotiona, sawniejszym od siebie. A e dla
mnie samego wrd wielu ask, za ktre winien jestem
wdziczno losowi, przywizanie brata mego
74
Q. Servilius Caepio, przyrodni brat Katona Modszego. Por. ywot
Katona Modszego, III.
75
Nic bliszego o tym filozofie nie wiemy. Sotionw filozofw byo kilku,
nie wiadomo, o ktrym mowa.
Timona
76
byo i jest cenniejsze ni wszystko inne, to wie
kady, kto cho troch zetkn si z nami, a ju zwaszcza wy,
bliscy przyjaciele
77
.
17. Atoli bracia bdcy mniej wicej w tym samym wieku
strzec si powinni innych zakce, niewielkich wprawdzie,
ale licznych i ustawicznych, wywoujcych brzydk ch
dranienia i robienia we wszystkim drugiemu na zo, ktra
koczy si nieraz nieprzyjani i nienawici nie do uleczenia.
Kiedy bowiem zaczn kci si o dziecinne sprawy, o
hodowanie swoich zwierzt, jak np. o walki przepirek i
kogutw
78
, potem jako chopcy o zawody w palestrach, o psy
na polowaniu, o konie na wycigach, to ju potem nie potrafi
opanowa si w waniejszych rzeczach i poskromi w sobie
ducha zwady i ambicji. Tak i za naszych czasw
najznaczniejsi z Hellenw porniwszy si o
wspzawodniczcych tancerzy, potem kitarodw
79
, nastpnie
porwnujc cigle baseny pywackie, kruganki i sale w
Ajdepsos
80
[z miejscowymi], walczc o lepsze miejsca,
odcinajc i odwracajc dopyw wody w wodocigach, tak si
rozjuszyli i zdemoralizowali, e tyran
81
cae mienie im
skonfiskowa; i tak zostawszy wygnacami i ndzarzami, i
niemal odwrotnoci tego, czym byli, w jednym tylko
pozostali sob we wzajemnej nienawici! Std jak
najbardziej naley zwalcza w samych nieznacznych
pocztkach zakradajc si w stosunki midzy brami
ktliwo i zazdro; a prze-
76
Brat ten wystpuje w Zagadnieniach biesiadnych, I, 2 i II, 5.
77
Tj. Nigrinus i Quietus.
78
Zob. wyej, O pogodzie ducha, przyp. 57. Zob. wyej, O zabobonnoci,
przyp. 10.
80
Elegancka miejscowo kpielowa na Eubei.
81
O jakim fakcie i o jakim tyranie mowa, nie wiemy. By moe, o cesarzu
Domicjanie.
ciwnie, wiczy si we wzajemnej ustpliwoci i uczy si
ponosi poraki, i cieszy si bardziej z satysfakcji danej bratu
ni ze zwycistwa. Bo wszake praojcowie nasi Kadmejskim
zwycistwem" jako najhaniebniejszym i najgorszym nazwali
nie co innego, tylko walk dwch braci o Teby
82
.
C std wynika? Czy sprawy yciowe nie przynosz
mnstwa powodw do sporw i niezgody nawet wrd takich
braci, ktrzy zdaj si by rozsdni i agodnego usposobienia?
Ale owszem. Ale i tu trzeba si mie na bacznoci, eby te
sprawy zachowyway tylko swoj naturaln sprzeczno, a my
ebymy nie zapuszczali w nie jak haczyka adnych porusze
pretensji czy gniewu. Przeciwnie, miejmy wzrok bezstronnie
skierowany ku sprawiedliwoci jak ku szalom wagi i wszelk
materi sporn oddawajmy czym prdzej pod sd i decyzj
roz-jemcw, eby si oczycia, zanim nasiknie jakby farb
czy brudem, tak e tej plamy ju wywabi ani wymy nie
bdzie mona. A nastpnie naladujmy pitagorej-czykw
83
,
ktrzy, cho ich nie czyo pokrewiestwo, tylko wsplno
nauki, jeli pod wpywem gniewu zdarzyo im si nawymyla
sobie, to zanim soce zaszo musieli poda sobie rce,
uciska si i pogodzi. Bo tak jak z gorczk przy obrzku
gruczou nie jest to nic wielkiego; ale gdy obrzk minie, a
gorczka trwa, to ju wyglda na chorob o jakiej gbszej
przyczynie. Podobnie i z brami: jeeli po uoeniu si co do
spornej sprawy zwada ucichnie, to znaczy, e dotyczya tylko
jej;
82
Kadmejskim, tj. tebaskim, odnoszcym si do bratobjczego pojedynku
synw Edypa, Eteoklesa i Polinejkesa.
83
O zasadach moralnych obowizujcych pitagorejczykw dowiadujemy
si od pnego filozofa neoplatoskiego, Jamblicha, O yciu pitagorejskim,
82.
jeeli natomiast nadal nie ma zgody, to sprawa wida bya
tylko pretekstem, a przyczyn jest jakie zo ukryte. 18. Warto
przyjrze si sporowi braci cudzoziemcw
84
, i to nie o
kawaek ziemi ani o jakich tam niewolnikw czy trzod
owiec, ale o wadz w pastwie perskim. Po mierci Dariusza
jedni uwaali, e powinien panowa Ariamenes, najstarszy z
braci, a inni, e Kserkses, urodzony z Atossy, crki Gyrusa,
kiedy ju Dariusz by krlem. Ariamenes wic przyby z
Medii nie zachowujc si wrogo, tylko spokojnie, jak na
rozpraw sdow. A Kserkses wanie sprawowa ju rzdy
jak przystao krlowi. Gdy za zjawi si brat, Kserkses zdj
diadem
85
i spuci tiar, ktr panujcy nosz sterczc ku
grze, spotka go, uciska, posa mu dary i kaza posacom
powiedzie: Tymi rzeczami okazuje ci teraz cze brat twj
Kserkses; a jeli za postanowieniem i gosowaniem Persw
zostanie ogoszony krlem, przyznaje ci drugie miejsce po
sobie." Ariamenes za odrzek: Dary, owszem, przyjmuj;
panowanie nad Persami uwaam, e naley si mnie.
Zaszczytne za stanowisko zaraz po sobie zapewni moim
braciom, a na pierwszym miejscu Kserksesowi." Skoro doszo
do rozstrzygnicia, Persowie wyznaczyli na sdziego
Artabanosa, brata Dariusza, atoli Kserkses chcia unikn tej
ich decyzji i sdu Artabanosa, albowiem ufa w wybr ludu.
Matka za jego Atossa wyrzucaa mu to, mwic: Dlaczego,
synu, unikasz Artabanosa, ktry jest twoim wujem i
najznakomitszym z Persw? Dlaczego tak si lkasz sporu, w
ktrym pikne jest przecie i drugie miejsce: by uznanym za
brata krla perskiego?" Gdy
84
W oryginale barbarzycw", ale oznacza to tylko nie-Grekw; po
polsku za wyraz ten ma wydwik zbyt ujemny.
85
Krl perski nosi tiar opasan diademem, por. Ksenofont, Wychowanie
Cyrusa, VIII, 3, 13.
Kserkses da si przekona i doszo do rozprawy, Artabanos
uzna, e krlestwo naley si Kserksesowi. Ariamenes wtedy
natychmiast si zerwa, pad na twarz przed bratem, a nastpnie
wziwszy go za rk posadzi go na tronie krlewskim. Odtd
by u niego najwaniejsz osob i okazywa mu oddanie tak, e
dokazawszy wielkich, czynw w bitwie morskiej pod Salamin,
poleg tam ku jego chwale. Niech wic ley przed wami ten
czysty i bez skazy wzr przywizania i wielkodusznoci
86
.
Natomiast na nagan zasuguje dza wadzy Antiocha
87
;
chocia znowu godne podziwu jest, e nie zabia ona w nim
cakiem mioci do brata. Jako modszy brat wojowa bowiem z
Seleukiem o tron, a popieraa go matka. Gdy wojna dosza do
najwikszego nasilenia, Seleukos przegra bitw z Galatami i
znik, tak e miano go za polegego, jako e cae jego wojsko
zostao doszcztnie wycite przez barbarzycw.
Dowiedziawszy si o tym, Antioch zdj purpur, woy
aobne szaty, zamkn si w paacu i opakiwa brata; wkrtce
za potem, dowiedziawszy si, e ocala i zbiera nowe wojska,
wyszed, zoy bogom ofiar i nakaza w miastach, ktrymi
rzdzi, skada ofiary i nosi wiece.
Ateczycy za, niedorzecznie wymyliwszy mit o sporze
bogw, wstawili we wszelako niezgorsz poprawk,
mianowicie opuszczaj zawsze drugi dzie miesica boedro-
miona
88
, uwaajc, e to wanie wtedy miaa miejsce
86
Budujc t histori w nieco innej wersji mamy u Justinusa, Historiae
Philippicae, II, 10.
87
Chodzi o Antiocha z przydomkiem Hieraks (por. Plutarcha Apoftegmaty
krlw i wodzw, 184 a).
88
By to tzw. dzie przestpny, wstawiony przez matematyka Metona dla
uzgodnienia roku ksiycowego ze sonecznym. Attycki miesic boedromion
odpowiada mniej wicej wrzeniowi.
zwada Posejdona z Aten. C wic i nam przeszkadza,
gdybymy si kiedy pornili z bliskimi czy krewnymi,
skaza w dzie na zapomnienie i uwaa go za feralny,
zamiast dla tego jednego dnia zapomina o tylu dniach
dobrych, w ktrych wzrastalimy i ylimy wsplnie?
Poniewa albo natura na prno i bezcelowo nam daa
agodno i cierpliwo, dzieci wyrozumiaoci, albo trzeba je
stosowa przede wszystkim do rodziny i bliskich. A
przepraszanie za wasne przewinienia budzi nie mniej
yczliwoci i serdecznoci ni przebaczanie przewinie drugiej
stronie. Dlatego nie naley lekceway cudzego gniewu ani te
odrzuca przeprosin, tylko nawet zapobiec nieraz gniewowi,
przepraszajc od razu; a kiedy to my jestemy pokrzywdzeni,
przebacza nie czekajc na przeprosiny. Sokratyk Euklejdes
89

synny by wrd suchaczy filozofii przez to, e na
bezwzgldne i brutalne sowa brata: Niech mnie licho porwie,
jeli ci si nie dam we znaki!" odpowiedzia: A mnie, jeli
ciebie nie nakoni do zrzeczenia si zoci i do miowania
mnie jak przedtem!"
A postpek krla Eumenesa
90
, bdcy ju czynem, a nie
tylko sowem, wiadczy o trudnej do przewyszenia
agodnoci. Wrg jego bowiem, Perseusz, krl macedoski,
nasa na zabjcw, ktrzy czatowali pod Delfami, bo
spostrzegli, e on poda z nad morza ku wityni boga.
Zakradszy si z tyu, trafili go w gow i w kark wielkimi
kamieniami, tak e pad zemdlony i zdawao si, e zgin.
Wie o tym rozesza si wszdzie i niektrzy jego przyja-
89
Euklejdes z Megary, wielbiciel Sokratesa, zaoyciel szkoy
filozoficznej, tzw. megarejskiej (por. Plutarcha O powciganiu gniewu,
rozdz. 14).
90
Zob. wyej, przyp. 13. Samo jego imi znaczy yczliwy, sprzyjajcy,
askawy", std niej gra sw: serdecznie.









ciele i sudzy przybyli do Pergamon, uwaani za naocznych
wiadkw tego wypadku. Attalos zatem, najstarszy z jego
braci, m zacny i ze wszystkich najbardziej oddany
Eumenesowi, nie tylko zosta ogoszony krlem i woy
diadem krlewski, ale i on brata Stratonik polubi i
obcowa z ni. Kiedy za doniesiono, e Eumenes yje i
przybywa, zoy diadem, pochwyci wczni jak zwyk
przedtem i wyruszy wraz z ca gwardi przyboczn
91
powita
krla. Ten za serdecznie ucisn mu prawic, a krlow
uciska ze czci i mioci; y potem jeszcze dugo, nie
ywic urazy ani podejrze, a umierajc przekaza Attalosowi
krlestwo i on. A c ten ostatni? Po mierci brata nie chcia
uzna ani jednego ze swych dzieci
92
, ktrych mu ona niemao
urodzia, tylko wychowa a do wieku mskiego syna brata i
jeszcze za swego ycia woy mu diadem na gow i ogosi
krlem
93
.
Kambyzes
94
natomiast, zlkszy si snu, ktry przepowiada
panowanie nad Azj jego bratu, nie czekajc na adne dowody
czy badanie, zamordowa go. Skutkiem tego, po mierci
Kambyzesa, wadza z dziedzicznej linii Cyrusa przesza na rd
Dariusza, ma, ktry nie tylko braci, ale i przyjaci umia
dopuszcza do udziau w sprawach pastwowych i w rzdach.
19. Jeszcze i to trzeba pamita i tego si pilnowa w razie
niezgody z brami, eby wtedy utrzymywa jak
91
Przyboczna gwardia krlewska nosia nazw , tj. zbrojni we
wcznie".
92
Ceremonia uznania dziecka przez ojca dopiero przesdzaa o tym, e
bdzie wychowywane w rodzinie, a nie porzucone, jak si czsto zdarzao. W
tym wypadku chodzi raczej o uznanie nastpc tronu.
93
Wszystko to waciwie wiadczy szczeglnie o szlachetnoci wanie
Attalosa.
94
Krl perski, syn Cyrusa Starszego.
najblisze stosunki z ich przyjacimi, unika za zayoci z
ich wrogami, naladujc w tym zwyczaj Kreteczykw,
ktrzy czsto wojujc i cierajc si ze sob, godzili si i
jednoczyli, jak tylko atakowali ich nieprzyjaciele z zewntrz
to by tzw. przez nich synkretyzm"
95
. S bowiem ludzie,
ktrzy jak woda wlizguj si midzy pornionych i
odsuwajcych si od siebie, podmywajc zayo i przyja;
przy czym nienawidz obu stron, ale napastuj przede
wszystkim tego, kto ustpuje, bo jest sabszy. Wiadomo
bowiem, e kiedy czowiek jest zakochany, wsplnie z nim
zakochuj si jego modzi i niewinni przyjaciele, a gdy kto
gniewa si i kci z bratem, to najzoliwsi z nieprzyjaci
udaj, e podzielaj ich oburzenie i gniew. Tak wic jak u
Ezopa
96
kura, ktra bya chora, kotce, pytajcej rzekomo z
yczliwoci, jak si miewa, odrzeka: Doskonale, byle by ty
si oddalia!" tak samo takiemu czowiekowi, ktry
wszczyna gadanie na temat sporu i rozpytuje, i stara si
wydoby na wierzch rzeczy ukrywane, naley odpowiedzie:
A, nie bd mia adnych zadranie z bratem, jeli ani ja,
ani on nie bdziemy zwracali uwagi na oszczerstwa!" A
tymczasem, nie rozumiem, dlaczego, kiedy cierpimy na
zapalenie oczu, uwaamy, e naley zwraca je ku
przedmiotom i barwom, ktre nie ra ich i nie drani, a w
pretensjach i podejrzeniach, rozgniewani na braci, radzi
poddajemy si wpywom osb, podsycajcych nasze
wzburzenie. A powinnibymy wanie unika ludzi
nieprzyjaznych i wrogo nastawionych i kry si przed nimi, a
przestawa i cae dnie spdza z powinowatymi braci, przy-
95
Termin ten uywany dzi na oznaczenie zlania si ze sob", np. poj
religijnych, mylnie bywa wyprowadzany z czasownika
zmiesza razem.
96
Bajki, 7 (wyd. Hausrath).
jacimi i bliskimi, rwnie odwiedza ich ony, otwarcie
uskarajc si [na braci]. Przecie powiadaj, e bracia idc
razem drog nie powinni dopuci, by kamie trafi pomidzy
nich; a niektrzy martwi si, jeli pomidzy brami pies
przebiegnie, i rnych takich rzeczy si lkaj, z ktrych
adna jeszcze braci ze sob nie pornia a na ludzi
skonnych do obmowy i zoliwych jak psy, ktrych
dopuszczaj do swego towarzystwa, nie zwracaj uwagi i
przez to popadaj w biedy.
20. Poniewa tok myli nasuwa kolejne spostrzeenia,
dobrze si tu nadaje powiedzenie Teofrasta
97
: Jeli
przyjaciele wszystko maj wsplne, to najbardziej wsplni
powinni by przyjaciele przyjaci." Przede wszystkim za
doradzi to mona braciom; utrzymywanie bowiem bliskich
znajomoci i zayoci z obcymi osobami zupenie osobno i
na wasn rk odwraca i odciga od siebie nawzajem. Bo
kiedy si polubi inne osoby, w lad za tym idzie upodobanie w
innych, wspzawodniczenie z innymi, poddawanie si pod
wpyw innych. Przyjanie bowiem ksztatuj charakter i nie
ma wyraniejszego wiadectwa rnicy charakterw jak
wybr zupenie rnicych si przyjaci. Tote ani wsplne
jedzenie czy picie, ani wsplne zabawy czy spdzanie czasu
razem nie stwarza takiej jednoci, jak wsplne przyjanie i
nieprzyjanie, wsplne upodobanie w czyim towarzystwie
lub przeciwnie, wstrt i unikanie go. Bo wsplne przyjanie
nie przynosz obmowy ani star; nawet w razie rozgniewania
si czy jakich pretensji, uspokajaj si one przez
porednictwo przyjaci, ktrzy je przyjmuj i agodz, jeli s
bliscy obu stronom i jednakow ywi do nich yczliwo.
Jak bowiem cyna spaja i czy na nowo pknity brz, przy-
97
Niezachowane dzieo O przyjani.
wierajc do obu krawdzi, gdy obu im jest pokrewna
98
i
podobna, tak i przyjaciel atwo powinien si dostosowywa, a
jako wsplny dla obu braci jeszcze wzmacnia ich
wzajemn yczliwo. Jeli s jednak stronniczy i niezgodni,
to jak [niezgodne] dwiki w skali muzycznej powoduj
dysonans zamiast harmonii
99
. Jest te waciwie sporn
spraw, czy mia racj Hezjod, czy nie mia, mwic:
Ani te druha nie traktuj na rwni z bratem rodzonym
100
.
Bo przyjaciel wsplny a przychylny, jakemy mwili, im
bardziej bdzie wczony w [uczucia] obu braci, tym
mocniejsza bdzie wi braterskiej mioci. Hezjod za
prawdopodobnie obawia si przecitnych przyjaci,
bezwartociowych z powodu zazdroci i samolubstwa.
Ale jeli kto nawet ywi rwnie wielkie przywizanie do
przyjaciela, rozsdnie zrobi pilnujc si, by zawsze dla brata
zachowa pierwsze miejsce, czy gdy chodzi o urzdy, czy o
sprawy pastwowe, czy o zaproszenia i znajomoci z wysoko
postawionymi osobami, sowem, o wszystko to, co w oczach
ogu jest zaszczytne i przynosi powaanie; bo w ten sposb
oddaje si nalen cze i godno naturze. Nie tyle bowiem
wywiadcza zaszczytu przyjacielowi pierwszestwo w tych
rzeczach, ile bratu pominicie sprawia wstydu i przykroci.
Ale o tym temacie gdzie indziej napisaem obszerniej, co
myl
101
. Suszne za sowa Menandra:
Kto kocha nie kochany, rad nie moe by
102
,
98
Brz jest stopem miedzi z cyn.
99
cile biorc rozczno dwch tetrachordw" zamiast ich poczenia.
100
Prace i Dnie, 707.
101
S rne domysy co do tego, o jakie dzieo moe chodzi.
102
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 744).
przypominaj i pouczaj, eby mie wzgldy dla braci i nie
lekceway ich, liczc na natur. Bo wszak i ko jest z natury
przywizany do czowieka, i pies do swego pana, ale jeeli
spotkaj si z brakiem opieki i troskliwoci, trac
przywizanie i obojtniej. Tak samo ciao jest z przyrodzenia
najblisze duszy, ale jeli dusza o nie nie dba i lekceway, to
ono nie chce ju z ni wsppracowa, tylko porzuca jej
dziaalno i psuje j.
21. Szlachetn wic jest rzecz troska o braci, ale jeszcze
pikniej jest okazywa si zawsze yczliwym i gotowym do
usug wobec ich teciw i szwagrw, askawie i serdecznie
traktowa ich niewolnikw przywizanych do swych panw,
okazywa wdziczno lekarzom, ktrzy braci wyleczyli,
wiernym przyjacioom, ktrzy im gorliwie pomagali w czasie
podry za granic lub wyprawy wojennej. A ju na maonk
brata trzeba patrze jak na co najwitszego i
najczcigodniejszego: jeli brat j szanuje, przyklaskiwa mu,
jeli j zaniedbuje, podziela jej rozalenie; jeli si
rozgniewa, stara si j uagodzi; jeli popeni jakie
niewielkie uchybienie, dopomaga do pojednania z mem; a
jeli si ma samemu jakie niesnaski z bratem, uskara si
przed ni, i tym sposobem zaagodzi pretensje. Przede
wszystkim za trapi si w razie bezennoci i bezdzietnoci
brata, namawia, aja, na wszelki sposb usiowa
doprowadzi do maestwa i zawarcia lubnego zwizku.
Kiedy za doczeka si potomstwa, okazywa jeszcze
wyraniejsz yczliwo, a onie uszanowanie; wobec dzieci
jego by tak serdecznym jak wobec wasnych, a nawet jeszcze
bardziej agodnym i wyrozumiaym, eby, jeli zdarzy si im
przewini, jak to modziey, nie uciekali, ani ze strachu przed
ojcem i matk nie zwracali si po pomoc do osb niegodnych i
mao wartych, lecz mieli dokd si uda i schroni, gdzie
znajd
i yczliwe upomnienie, i wstawiennictwo. Tak Platon swego
siostrzeca Speusippa
103
nawrci z wielkiej rozwizoci i
samowoli, nie zrobiwszy ani nie powiedziawszy mu nic
przykrego, tylko kiedy unika rodzicw, ktrzy cigle go
krytykowali i ajali, on traktowa go dobrotliwie i bez gniewu,
przez co obudzi w nim wielk cze i podziw peen zapau
dla siebie i dla filozofii. A przecie niejeden z przyjaci robi
mu zarzuty, e nie upomina chopaka; na co on odpowiada,
e owszem, upomina, yciem swoim i sposobem bycia dajc
mu mono spostrzeenia rnicy midzy dobrem a zem.
Tessalczyka Aleuasa
104
, ktry by zuchway i rozpustny,
ojciec karci i ostro traktowa, stryj natomiast wzi go do
siebie i zaopiekowa si. nim. A gdy Tessalowie posali do
boga delfickiego losy
105
w sprawie krla, ten stryj podrzuci w
tajemnicy przed ojcem los na rzecz Aleuasa. Kiedy Pytia
wycigna ten wanie los, ojciec zaprzeczy, jakoby go by
woy; wszyscy doszli do przekonania, e to zasza jaka
pomyka w spisie imion. Tote posali po raz drugi i zapytali
boga, a Pytia, jak by potwierdzajc poprzednie owiadczenie,
wyrzeka:
Rudowosego, powiadam zrodzia go Archedike
106
.
W ten oto sposb Aleuas ogoszony krlem przez boga za
spraw swego stryja i sam o wiele przewyszy wszystkich
swych przodkw, i swj lud doprowadzi do wielkiej sawy i
potgi.
Godzi si wszake cieszy si i chlubi powodzeniem,
103
Pniejszego scholarch Akademii.
104
Zaoyciela dynastii Aleuadw w Tessalii.
105
W oryginale praone", tj. bb, ktrego ziaren uywano do cignicia
losw przy wrbach.
106
O tej Archedike nie wiemy nic. Znany epigramat nagrobny poety
Simonidesa.odnosi si do innej Archediki.
zaszczytami i wysokimi stanowiskami bratankw, a take
dopomaga im i pobudza do szlachetnych de, a gdy im si
powiedzie, nie skpi pochwa. Wasnego bowiem syna
wychwala jest moe race, synw brata natomiast nie jest
samolubstwem, tylko czym zaszczytnym i prawdziwie
boskim; gdy wydaje mi si, e i samo imi
107
najwyraniej
skania do przychylnoci i czuoci wobec bratankw.
Trzeba te naladowa postpowanie istot wyszych. Bo i
Herakles, spodziwszy szedziesiciu omiu synw
108
, nie
mniej od nich kocha bratanka; a i teraz przewanie Jolaos
109

ma wsplne z nim otarze, i ludzie modl si do obu razem,
nazywajc go towarzyszem broni Heraklesa. A kiedy brat
Ifikles pad w bitwie przeciw Lacedemo-czykom, Herakles,
przejty wielk boleci, opuci cay Peloponez. A take
Leukotea
110
po mierci siostry wychowaa jej dziecko, tak e
wsplnie z ni zostao ubstwione
111
. Std rzymskie kobiety
na wicie Leukotei, ktr nazywaj Matuta
112
, nosz na rku i
pieszcz nie wasne dzieci, tylko siostrzecw.
107
Po grecku jako rzeczownik znaczy wuj, stryj", jako przymiotnik
boski".
108
Oczywicie, z rnych matek i wedug rnych mitw o nim.
109
Syn Ifiklesa, przyrodniego brata Heraklesa.
110
Imi to otrzymaa po ubstwieniu Ino, maonka krla Ata-masa, ktra
uciekajc przed jego szaem rzucia si do morza i zostaa morsk bogini. W
Odysei ratuje ona od mierci rozbitka Ody-seusza.
111
Wsplnie z Ino" zosta ubstwiony synek jej Melikertes; z nim na rku
skoczya do morza, gdzie on zosta bogiem Palajmonem. Tu natomiast
Plutarch ma na myli boga Dionizosa, syna jej siostry Semeli, ktrego po jej
mierci wzia na wychowanie.
112
Staroitalsk bogini, Mater Matuta, utosamiano z Leukote. Na jej
wicie, Matraliach, praktykowano rne starodawne obrzdy, o ktrych
mwi Owidiusz, Fasti, VI, 559.
13. O MIOCI RODZICIELSKIEJ
Krtka ta diatryba jest najwyraniej niedokoczona; wesza jednak do
obecnego wyboru ze wzgldu na temat by mona byo zaprezentowa
pogldy Plutarcha na trzy rodzaje mioci: braterskiej, rodzicielskiej i
erotycznej.
Bya ona przedmiotem kontrowersji: niektrzy uczeni usiowali dowie
jej nieautentycznoci, zwaszcza e nie figuruje ona w tzw. katalogu
Lampriasa (zob. Wstp); opierali si oni gwnie na kryteriach jzykowych
i stylistycznych, traktowanych z duym subiektywizmem. Prby te
pooy naley na karb oglnej dziewitnastowiecznej tendencji, o ktrej
bya ju mowa, do podejrzewania wszdzie nieautentycznoci i
falsyfikatw, czego ofiar pady wszak chwilowo i rne inne pisma
Plutarcha. Obali je W. Patzig (zob. Bibliogr.), a jego argumenty przyjmuj
nowsi autorowie piszcy o Plutarchu, jak Ziegler i Helmbold (zob.
Bibliogr.). Cay tok myli ma cechy wybitnie Plutarchowe, cho mona mu
zarzuca pewne niewykoczenie stylistyczne, ewentualnie przyjmowa, e
to dzieko z czasw modoci Plutarcha, aczkolwiek, moim zdaniem,
drwicy ton w stosunku do Epikura (koniec rozdz. 3) wskazywaby raczej
ju na okres ywego zaangaowania w kontrowersje filozoficzne.
Diatryba ma bowiem za cel wykaza, e wbrew twierdzeniom
epikurejskim mio rodzicielska nie opiera si na interesie wasnym w
posiadaniu potomstwa, tylko jest instynktem wrodzonym i cakowicie
bezinteresownym. Ot filozofowie powiada na pozr ironicznie
Plutarch zwracaj si po dowody rnych twierdze do wiata
zwierzcego, jakby im wiat ludzki nie wystarcza; jednak o tyle maj
racj, e istotnie psychika ludzka ulega wielu rnym wpywom i nie
odzwierciedla czystego stanu naturalnego, bo rzdzi ni
intelekt. I od razu przechodzimy do obserwacji zachowania si zwierzt w
czasie parzenia si i hodowania potomstwa z podkreleniem ich
troskliwoci i powicenia na mnstwie przykadw. Ale natura sprawia to
nie gwoli utrzymania gatunkw zwierzt, tylko tu mamy jej
personifikacj po to, by zawstydzi tych, co twierdz, jak Epikur, e
czowiek tylko dla wasnej korzyci kocha swoje dzieci, a one jego! Caa
fizjologia podzenia potomstwa, ktrej celowo Plutarch tu wykazuje, nie
wystarczyaby jednake, gdyby natura nie bya wlaa matkom mioci do
dzieci i instynktu opieki na nimi, gdy noworodki s tak bezsilne, a przy
tym odraajce, e w kobiecie, ktra si nacierpiaa przy porodzie,
powinny budzi tylko najwysz niech. Rwnie adne wyrachowanie
nie moe kierowa rodzicami, gdy jeli chodzi o trosk o nich na staro,
to wicej mieliby korzyci z zabiegajcych o spadek ni z rodzonych
dzieci. A jeeli ubodzy ludzie porzucaj swe potomstwo, to z obawy, eby
nie miay zbyt cikiej doli w yciu, bdnie traktujc ubstwo jako zo.
Tu si tekst prawdopodobnie urywa. Przypuszcza naley, e w
hipotetycznym dalszym cigu byy przykady bohaterskiej mioci
rodzicielskiej i e Plutarch zapewne nie omieszka wspomnie o
stosunkach w wiecie bogw, pod tym wzgldem zwalczajc utarte, a
bdne pogldy.
Apelacje w sprawach sdowych i kierowanie ich do obcych
sdw
1
wymylili Hellenowie przez wzajemn nieufno do
siebie, potrzebujc cudzej sprawiedliwoci, jak gdyby
jakiego artykuu pierwszej potrzeby, ktry w ich wasnym
kraju nie ronie. Czyby dlatego take i filozofowie niektre
zagadnienia, poniewa nie s co do nich zgodni, odnosili do
natury stworze pozbawionych rozumu, jakby do obcego
pastwa, i powierzali rozstrzygnicie ich odczuciom i
obyczajom jako nieprzekupnym i bezstronnym? Czy te jest
to oglny zarzut wobec
1
Zdarzao si, e mniejsze pastwa zwracay si do potniejszych o
arbitra w spornych sprawach.
ludzkiej przewrotnoci, e peni wtpliwoci co do spraw
najwaniejszych i najwikszych szukamy wskazwek u koni,
psw i ptakw, jak mamy sami zawiera maestwa,
wydawa na wiat potomstwo i je hodowa (jak gdyby w nas
samych natura nic nie objawiaa!)? I e obyczaje i namitnoci
dzikich zwierzt przemawiaj oskarajc nasze ycie, i
bardzo odeszo od natury i przekracza jej prawa, od samego
pocztku popadszy w zakcenie i niead co do
podstawowych zasad. W zwierztach bowiem natura
zachowuje waciwe ich cechy w stanie czystym, nie
zmieszanym z niczym i prostym; u ludzi za przez
rozumowanie i nawyki jak si dzieje z oliw u fabrykantw
wyszukanych pachnide
2
czc si z wieloma
mniemaniami i wtrnymi sdami, staje si mile rno-lita, ale
traci swoje cechy waciwe. I nie dziwmy si, e nierozumne
stworzenia bardziej id za gosem natury od rozumnych, gdy
od nich z kolei bardziej czyni to roliny, ktrym ona nie daa
ani wyobrani, ani popdu, ani pragnienia czego odrbnego,
co by si od natury odchylao; nie one pozostaj zawsze
jakby sptane jej moc i podaj jedn tylko drog, ktr
natura wiedzie. Dzikie za zwierzta nie maj wprawdzie
wysoko rozwinitej ruchliwoci umysu, wynalazczoci i
umiowania wolnoci, ale majc popdy i pragnienia nie
kierowane rozumem i czsto bdzc w kko, niedaleko
dochodz, utrzymywane jak gdyby na kotwicy natury. Ona im
pokazuje prost drog jak osu kroczcemu naprzd w cuglach
i wdzidle. A w czowieku wadczy rozum nie znajcy pana
cigle wynajduje nowe odchylenia i zbo-czenia z drogi i nie
pozostawia pewnego i wyranego ladu natury.
2
Tj. czy si j z przernymi sztucznymi aromatami.
2. Przyjrzyj si stadom zwierzcym jak s one zgodne z
natur. Po pierwsze, nie czekaj na prawa przeciwko
bezennym lub zbyt pno si enicym, jak wspobywatele
Likurga i Solona
3
, nie obawiaj si utraty praw obywatelskich
na skutek bezdzietneci, nie ubiegaj si o przywileje nalene
rodzicom trojga dzieci
4
, tak jak to Rzymianie nieraz eni si i
wydaj na wiat potomstwo nie po to, by mie dziedzicw,
lecz by mc samym dziedziczy. Nastpnie, samiec czy si z
samic nie o kadej porze, jako e celem nie jest przyjemno,
tylko podzenie i rodzenie potomstwa. Dlatego to w tej porze
roku, kiedy wiej podne wietrzyki
5
i klimat sprzyja parzeniu
si
6
, schodzi si wtedy z samcem samica ulega i powabna,
pysznica si strojnym wygldem ciaa i sodko woniejca,
nakarmiona do syta wie, pen rosy traw. A kiedy
poczuje, e pocza i jest brzemienna, skromnie oddala si i
troszczy zawczasu o swoje brzemi i o bezpieczestwo
zrodzonego podu. Trudno godnie opisa, jak to si wszystko
dzieje tyle, e oboje staj si jednym w czuoci [dla
potomstwa], w przezornoci, w wytrzymaoci, w
powcigliwoci. Ot my nazywamy pszczo mdr i
miodu powego tworzycielk
7

schlebiajc przyjemnie nas echccej sodyczy, ale przeocza-
my mdro i umiejtno innych stworze przejawiajc si
w rodzeniu i wychowywaniu potomstwa. Ot, na przy-
3
Likurg istotnie wyda takie prawa (por. np. ywot Likurga, XV, I), Solon
natomiast nie.
4
Cesarz August wyda ius trium liberorum" ograniczajce niektre prawa
osb majcych mniej ni troje dzieci.
5
Por. Lukrecjusz, I, 10.
6
Por. Arystoteles, Historia Animalium, 573 a 27.
7
Nieznany utwr Simonidesa z Keos (Bergk, PLG, III, fr. 47).
kad samiczka zimorodka
8
, bdc zapodniona, wije gniazdo z
oci igy morskiej
9
splatajc je i przetykajc, tak e tworzy si
podune zaokrglenie jakby wicierza rybackiego; a
dopasowuje te oci tak dokadnie i gsto, e gdy podda je
koysaniu fal, to ta tkanka cigle trcana i uderzana zbija si w
cis i nieprzeniknion powierzchni, ktr trudno rozdzieli
nawet kamieniem czy elazem. A co jeszcze osobliwsze, to e
otwr gniazdka jest dokadnie dostosowany do ksztatu i
wielkoci zimorodka, tak, e adne inne stworzenie, ani
wiksze, ani mniejsze, nie moe tam wej, a jak mwi, ani
kropla wody morskiej tam si nie dostaje
10
.
A zwaszcza aracze, gdy one rodz ywe potomstwo
wewntrz swego ciaa i pozwalaj mu wypywa na zewntrz
i szuka poywienia, a potem je przyjmuj z powrotem i
pozwalaj im spa otuliwszy je wasnymi wntrznociami
11
.
Niedwiedzica za, najdziksze i najbardziej ponure zwierz,
rodzi mae bezksztatne i nierozczonkowane
12
, a potem
jzykiem jakby narzdziem ksztatuje ich skrk, tak e zdaje
si nie tylko wydawa na wiat swoje mode, ale je
wytwarza.
A homerycki lew:
Kiedy wiedzie swe mode przez las, a naprzeciw mu stan owcy
si potn si pyszni, a skr na czole Gronie marszczy, a
lepia pod brwiami cae si kryj
13

8
Przyjte jest tumaczenie zimorodek" ale waciwie chodzi o mityczn
par ptakw: (samiczka) i (samczyk).
9
Gatunek ryby (belone acus).
10
Por. O zmylnoci zwierzt, rozdz. 35.
11
Por. ibidem, 33. Rzecz, oczywicie, niemoliwa.
12
Wierzy w to take Arystoteles (Hist. Anim., 579 a 24).
18
Iliada,
XVII, 133nn.
czy wyglda na to, e ma zamiar ukada si z myliwymi o
ycie swego potomstwa? W ogle bowiem mio rodzicielska
czyni tchrzliwe zwierzta odwanymi, leniwe
pracowitymi, aroczne powcigliwymi; jak ta wrblica u
Homera przynoszca piskltom
Ks, jakikolwiek gdzie schwyci; a samej jej marnie si wiedzie
14
,
bo kosztem wasnego godu karmi swe mae i poywienie,
ktre dotyka niemal jej odka, powstrzymuje i dziobem
mocno ciska, by przypadkiem go nie pokn.
Jak ta suka, co sabych szczenitek swych bronic, ujada Kiedy si
zblia kto nieznajomy i rwie si do walki
15
,
bo lk o mode podwaja jej gniew.
A kuropatwy, kiedy s cigane razem z piskltami,
pozwalaj im lecie przodem i umyka co si, same za usiuj
zwrci uwag cigajcych na siebie, krc blisko i prawie
dajc si schwyta, potem troch odbiegaj i znw przystaj,
budzc w nich nadziej dosignicia ich, a do chwili, kiedy z
naraeniem wasnego ycia za bezpieczestwo pisklt
odprowadzaj owcw dostatecznie daleko.
A kury widzimy wszak codziennie, w jaki sposb opiekuj
si kurcztami, jak rozpocieraj skrzyda, by mogy one si
pod nimi schowa, a nadbiegajce zewszd i wace im na
grzbiet przyjmuj z radosnym jakby i penym czuoci
gdakaniem. Uciekaj kury przed psami lub wami, jeli boj
si tylko o siebie, ale jeeli o kurczta, staj do walki i broni
na ile tylko je sta.
Ot wic, czybymy sdzili, e natura wlaa te uczucia w
owe stworzenia gwoli troski o przychwek kur, psw
14
Iliada, IX, 324.
15
Odyseja, XX, 14 n.
i niedwiedzi? A nie dlatego, eby nas zawstydzi i dotkn,
kiedy si zastanowimy, e to s przykady dla idcych za
gosem natury ale dla niewraliwych to wyrzut za ich
obojtno; e mianowicie przez to stawiaj oni ludzk natur
w stan oskarenia jako jedyn, ktra nie zna mioci za darmo
i nie umie kocha bez adnej korzyci? Chwalimy bowiem w
teatrze sowa poety:
Bo kt by za zapat kogo kocha mia?
16

A przecie wedug Epikura
17
czyni tak ojciec w stosunku do
syna, matka do dziecka, dzieci do rodzicw. Gdyby jednak
zwierzta posiady rozumienie mowy ludzkiej i kto
sprowadziwszy do teatru razem konie i woy, i psy, i ptaki,
zmieni to twierdzenie i owiadczy, e ani psy nie kochaj
swych szczenit za zapat, ani konie swych rebit, ani ptaki
pisklt, tylko bezinteresownie i z natury", to by uczucia ich
wszystkich day pozna, e to susznie i prawdziwie
powiedziane. Bo to haba, o Zeusie! eby podzenie i
rodzenie, i ble porodowe, i hodowanie potomstwa byy u
zwierzt czym naturalnym i owocem mioci, a u ludzi
poyczk, zapat, zadatkiem udzielonym dla wasnej
korzyci!
3. Ale twierdzenie to nie jest ani suszne, ani warte
suchania. Gdy natura, jak w roliny nie hodowane: dzikie
wino, dzikie oliwki, dzikie figowce, wszczepia pewne zalki
szlachetnych owocw, jeszcze niedoskonae i surowe tak
stworzeniom nierozumnym daa przywizanie do potomstwa
niedoskonae i nie wystarczajce z punktu widzenia
sprawiedliwoci oraz nie idce dalej
16
Nieznana komedia.
17
Usener, Epicurea, p. 320.
ni wasna korzy. Czowiekowi natomiast, istocie rozumnej i
spoecznej, prowadzc go do sprawiedliwoci i praw, do czci
bogw, do zakadania miast, do przyjaznych stosunkw, daa
szlachetny, pikny i owocny posiew tych skonnoci w
serdecznym ukochaniu potomstwa, towarzyszcym samym
jego pocztkom. Jako skonnoci te znajduj si w samej
budowie ich ciaa. Wszdzie bowiem natura jest dokadna,
pomysowa, nie znajca ani braku, ani nadmiaru, nie majca
w sobie nic nierzetelnego", jak si wyrazi Erasistratos
18
. To,
co dotyczy rozmnaania si, trudno opisa we waciwy
sposb, a chyba nie jest te rzecz przyzwoit wdawa si zbyt
dokadnie w nazwy i zwroty okrelajce te sekretne sprawy;
wystarczy rozway doskona zdatno tych ukrytych i
zatajonych czci ciaa, sucych do podzenia i rodzenia. Ju
samo wytworzenie i zastosowanie mleka wystarczy do
wykazania troskliwej opatrznoci natury. A nadmiar krwi
ponad potrzeb u kobiet z powodu saboci i ograniczenia
oddechu wybijajc na powierzchni, rozlewa si i ciy; w
innych za momentach zwyka ona w okrelone dni co miesic
wylewa si przez kanay i przejcia, ktre otwiera jej natura,
przez co przynosi ulg i oczyszcza cae ciao, a ono czyni w
sam por jakby ziemi pczniejc ku orce i posiewowi.
Kiedy za to ono przyjmie wpywajce nasienie i otuli je, a
ono si zakorzeni (bo jak twierdzi Demokryt
19
ppowina
pierwsza wrasta w macic, stanowic kotwic przeciwko
miotaniu si i koysaniu, cum [a jednoczenie] gazk", na
ktrej poczty wanie owoc bdzie wzrasta), to natura
zamyka owe miesiczne kanay oczyszczajce i hamujc
spywajc krew, uywa
18
Wybitny lekarz epoki hellenistycznej.
19
Diels, Vorsokr., II, fr. 148.
jej jako poywienia dla podu; zwila ni pd, ktry ju si
tworzy i ksztatuje a do chwili, kiedy noszony przez
odpowiedni ilo czasu wzronie wewntrz i odczuje
potrzeb innego poywienia i innej przestrzeni. Wtedy wic
natura troskliwiej od wszelkiego ogrodnika czy na-
wadniacza
20
skierowuje krew dokd indziej i zmieniajc jej
zastosowanie ma przygotowane jakby podziemne jakie
rdeka bijce wieym nurtem; one przyjmuj krew nie
opieszale i beznamitnie, lecz s w stanie przetrawi j,
zagodzi i przemieni agodnym ciepem oddechu i esk
delikatnoci, bo tak to waciwo i skad wewntrzny ma
pier. Mleko za nie pynie strumieniami ani nie tryska
rzsicie jak ze zdroju, tylko [pier] majca zakoczenie z
ciaa wodnistego i po troch przepuszczajcego pyn
drobniutkimi otworkami, zapewnia ustom niemowlcia
dogodny dla nich zbiornik poywienia, miy w dotyku i atwy
do uchwycenia.
Wszystkie te jednak tak liczne przysposobienia do
rozmnaania si, taka zapobiegliwo, hojno i
opiekuczo, na nic by si nie przyday, gdyby natura nie
wszczepia rodzicielkom mioci i troskliwoci w stosunku do
potomstwa.
Nic ndzniejszego albowiem na wiecie nie ma ni czowiek Wpord
wszystkiego, cokolwiek na ziemi oddycha i azi
21
.
Nie kamie poeta mwic to o niemowlciu i noworodku
22
,
gdy nic nie jest tak niedoskonae, tak bezsilne, nagie,
bezksztatne i odraajce jak rodzca si istota ludzka, gdy na
ni spojrze. Jej prawie jedynej natura nie daa czystej drogi
ku wiatu, tylko jest zbroczona krwi,
20
robotnik przeprowadzajcy kanay nawadniajce.
21
Iliada, XVII, 446 n.
22
Ale w tym ustpie Iliady Zeus mwi to o Patroklu po jego mierci.
zlana posok, podobniejsza do zarzynanej ni do
przychodzcej na wiat, nie nadaje si do dotykania,
podnoszenia, caowania i tulenia przez nikogo oprcz kogo
miujcego z natury. Dlatego to u zwierzt wymiona zwisaj
pod brzuchem, a u kobiet s umieszczone u gry, na piersi, tak
e matki mog caowa, przytula i pieci dziecko, poniewa
celem rodzenia i karmienia nie jest korzy tylko mio. 4.
Wemy w tym rozumowaniu pod uwag pierwotnych ludzi,
kiedy to pierwszy raz zdarzyo si kobietom rodzi dzieci,
mczyznom za zobaczy przychodzce na wiat: nie istniao
u nich adne prawo nakazujce wychowywa dzieci ani adne
oczekiwanie wdzicznoci lub zwrotu kosztw wychowania
oonych na dzieci w formie poyczki"
23
. Powiedziabym, e
rodzicielki powinny byy by wrogo i mciwie usposobione w
stosunku do niemowlt, przez ktre popady w tak wielkie
niebezpieczestwa i cierpienia.
Jako gdy bl przenikliwy niewiast przejmie rodzc Ostro, Ilitie
go bowiem zsyaj, by pord przyspieszy, crki Hery bogini,
niosce srogie boleci
24

te sowa, jak powiadaj kobiety, musia nie Homer napisa,
tylko Homeris
25
, ktra przebya pord albo wanie rodzia i
odczuwaa we wntrznociach gnicia blu jednoczenie
przeszywajcego i dranicego. Ale wszczepiona przez natur
mio do potomstwa wzia w niej gr
26
i oto matka jeszcze
w gorczce, cierpica, targana
23
Platon, Prawa, 717 C.
24
Iliada, XI, 269 nn. Ilitia () jako opiekunka poonic wystpuje
tu w liczbie mnogiej.
25
Angielski uczony z XIX w., S. Butler, napisa rozpraw pt. Autorka
Odysei. Take powie R. Graves'a pt. Crka Homera oparta jest na tej samej
fikcji.
26
Przyjmuj tu poprawk jednego z wydawcw: , gdy
przekazany tekst jest niezrozumiay.
boleciami, nie porzucia niemowlcia, nie odesza ode, lecz
zwrcia si ku niemu, umiechna si do, podniosa,
ucaowaa, nic std nie doznajc przyjemnego ani
korzystnego, tylko wysiek i cierpienie, w pieluszek
...mikkich zwj
Dziecitko otulajc, grzejc, gaszczc; noc Nie span
zamieniajc wci na dzienny trud
27
.
Jak za to zapat czy poytek mieli tamci?
28
A nie maj ich i
dzisiejsi rodzice: nadzieje dalekie i niepewne. Okopujcy o
wiosennym zrwnaniu dnia z noc, o jesiennym ju zbiera
winogrona; kto pszenic zasia przy zachodzcych Plejadach
29
,
zbierze j przy wschodzcych; bydo, konie i kury rodz
mode od razu zdatne do uytku; wychowanie za czowieka
wymaga wiele trudu, ronie on powoli, tak e wikszo
rodzicw umiera na dugo przedtem, nim osignie on peni
zalet. Nie doy Sala-miny [i triumfu] Temistoklesa Neokles
30
,
ani [zwycistwa] Kimona nad rzek Eurymedontem
Miltiades
31
, nie sysza ju Ksanthippos
32
przemawiajcego do
ludu Pery-klesa ani Ariston
33
wykadw filozoficznych
Platona; nie dowiedzieli si o zwycistwach Eurypidesa i
Sofoklesa ich ojcowie suchali tylko ich gaworzenia, gdy
uczyli si sylabizowa, a potem przypatrywali si ich
hulankom, biesiadom, miostkom, wybrykom jak to u
modych. Tak to ze wszystkiego, co napisa Euenos
34
, ten
jeden wiersz
27
Cytat z tragedii Niobe niewiadomego poety.
28
Tj. pierwotni ludzie.
29
Gwiazdozbir Plejad zachodzi w padzierniku, wschodzi w maju.
30
Ojciec Temistoklesa.
31
Ojciec Kimona. Eurymedon, rzeka w Azji Mniejszej.
32
Ojciec Peryklesa.
33
Ojciec Platona.
34
Poeta i sofista wspczesny Sokratesowi (Bergk, PLG, II, fr. 6).
zasuguje na pami i pochwa:
Dla ojca syn strapienie zawsze albo lk.
Jednakowo ojcowie nie przestaj wychowywa synw,
zwaszcza ci, co najmniej ich potrzebuj. mieszne byoby
sdzi, e bogacze skadaj ofiary i ciesz si, gdy im si
urodz dzieci, dlatego e bd mieli ywicieli w staroci i
bdzie komu ich pochowa; chyba e, na Zeusa, wychowuj
synw w braku dziedzicw, gdy nie sposb znale lub
natrafi na kogo, kto by chcia obj cudzy majtek!
Ni piasek morski, ni py, ni te pira rnogosych ptakw W
takie mnstwo si nie zbior
35

jak tum uganiajcych si za spadkami
36
.
w Danaj, ojciec przecie pidziesiciu cr
37
,
gdyby by bezdzietny, jeszcze wicej miaby ubiegajcych si
o spadek, i to niepodobnych do naturalnych spadkobiercw".
Synowie bowiem, przyjmujc dziedzictwo jako naleno, nie
czuj adnej wdzicznoci i nie po to troszcz si o ojca i
traktuj go z uszanowaniem. A kiedy obcy uwijaj si dokoa
bezdzietnego, moesz usysze odezwania si podobne do
owych wierszy z komedii:
Mj Ludzie, spraw osdziwszy, kpiel we, Oberaj si,
chepcz, napychaj, trzy obole bierz!
38

35
Cytat z nieznanego utworu lirycznego.
36
Zwaszcza w Rzymie bya to istna plaga (por. Horacy, Sat.,
II, 5).
37
Niezachowana tragedia Eurypidesa Archelaos (Nauck, TGF, fr. 228).
38
Arystofanes, Rycerze, 50 m.
A sowa Eurypidesa:
To pienidz ludziom przyja pozyskuje wszak, Potg
te najwiksz on wrd ludzi jest
39

nie s trafne oglnie, lecz przede wszystkim w stosunku do
bezdzietnych; ich to bogaci ugaszczaj, dygnitarze staraj
si o ich wzgldy, retorowie tylko ich spraw za darmo
broni.
Potny jest zaiste bogacz, jeli ma
Dziedzica nieznanego
40
.
Wielu przecie ludzi otoczonych przez licznych przyjaci i
cieszcych si wielkim powaaniem pozbawiy i przyjaci,
i znaczenia narodziny jednego dziecicia. Std wida, e dla
wpyww i potgi nie ma z dzieci adnego poytku, a
jedynie caa moc natury dziaa w ludziach nie mniej ni w
zwierztach.
5. I ona wszake, jak i wiele innych waciwoci, moe
zosta przytumiona przez wystpek, jak przez zielsko
pienice si wrd szlachetnego posiewu. Chyba ebymy
twierdzili, e czowiek i sam siebie nie kocha z natury,
dlatego e niejeden podrzyna sobie gardo lub rzuca si w
przepa? A Edyp sobie:
Spinkami wydar oczy; krwawych renic lad
Ubroczy mu policzki
41
.
Hegesias
42
za przez swoj dialektyk niejednego ze
suchaczy nakoni do zagodzenia si na
mier. Jak boskich spraw przerny jest ksztat
43
,
39
Fenicjanki, 439 n., tekst nieco zmieniony.
40
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 404).
41
Sofokles, Krl Edyp, 1276 n.
42
Filozof ze szkoy cyrenejskiej, zwany , tj. zachcajcy do
mierci".
43
Wiersz ten powtarza si w zakoczeniu kilku tragedii Eurypidesa.
Ale to s jakby chorobliwe afekty duszy, wytrcajce
czowieka z naturalnego stanu, jak same o sobie wiadcz. Bo
jeli maciora rozszarpie swoje prositko albo suka szczenitko,
ludzie wpadaj w popoch, w trwog, skadaj bogom ofiary
odwracajce nieszczcia i uwaaj to za zowrbny znak,
jako e wszystkim stworzeniom natura kae kocha i chowa
swoje mode, a nie zabija je. Mao tego jak zoto w
kopalniach, chocia gboko zasypane ziemi i zawalone
botem, przecie rozbyskuje poprzez nie, tak natura w samych
tych zepsutych charakterach i uczuciach przejawia
przywizanie do potomstwa. Ubodzy bowiem, jeli nie
wychowuj swoich dzieci, to dlatego, e obawiaj si, aby one,
wychowane w gorszych warunkach ni si naley, nie wyrosy
na ludzi sualczych, nieokrzesanych i pozbawionych
wszelkich zalet. Uwaajc bowiem ubstwo za najgorsze zo
44
,
nie mog si zdoby na to, by ich dzieci zaznay go rwnie,
jak jakiej cikiej i niebezpiecznej choroby.
44
Oczywicie, Plutarch tego pogldu nie podziela.
14. DIALOG O MIOCI
EROTYCZNEJ
Osoby wystpujce w dialogu to przede wszystkim gwny narrator, syn
Plutarcha, Autobulos i jego interlokutor, niejaki Flavianos, osobisto
zapewne fikcyjna, bo cakowicie epizodyczna. Dalej, poza samym
Plutarchem: Protogenes z Tarsu, zaprzyjaniony z nim, wystpujcy take
w dialogu O odwlekaniu kary przez bogw, Zeuksippos z Lacedemonu,
rwnie jeden z jego bliskich w jego usta wkada Plutarch niemal cay
tekst swoich Przepisw zdrowotnych, a spotykamy si z nim te w
polemicznym traktacie przeciw Epikurowi. Soklaros z Tithory w Fokidzie,
zabierajcy nieraz gos w Zagadnieniach biesiadnych i w dialogu O
zmylnoci zwierzt, jest przyjacielem Plutarcha, ktry imi jego nada
jednemu ze swych synw. Tebanin Pemptides, scharakteryzowany jako
sceptyk w stosunku do Erosa, nie wystpuje w zachowanych pismach
Plutarcha. Z trzech Tespijczykw biorcych udzia w dialogu, Dafnajos, z
podanym imieniem ojca Archi-dama, wyglda na osobisto realn; co do
Anthemiona i Pejsiasa, zwizanych z obojgiem bohaterw romansu
jeeli przyjmiemy, e Bakchon i Ismenodora s osobistociami realnymi,
to i oni; jeeli romans uznamy za fikcyjny, to zapewne tyczy si to ich obu
take. A co do tego, nie mamy adnych danych i historia rwnie dobrze
moga by prawdziwa, jak wymylona.
Datowanie tego dialogu jest moliwe jedynie w przyblieniu, i to do
znacznym. Sam pomys wprowadzenia syna Autobulosa jako narratora
wiadczy o tym, e syn musia ju by dorosy. Szczeglnie za wzmianka
o wyganiciu rodu cesarza Wespazjana" w rozdz. 25 sytuuje
chronologicznie dialog po mierci Domicjana, ostatniego z dynastii
Flawiuszw, tj. po r. 96 n.e. Dla okresu pniejszego kon-kretniejszych
danych nie mamy. R. Flaceliere (zob. Bibliogr.)
umieszcza dialog w ostatnim okresie ycia Plutarcha z racji, ktre brzmi
dosy przekonywajco, cho trudno je ucili: mianowicie, e ton dialogu
wskazuje raczej na okres, kiedy Plutarch z profesora filozofii" staje si
coraz bardziej kapanem i teologiem".
Wikszo obszerniejszych utworw Plutarcha jest dedykowana rnym
jego przyjacioom i protektorom. Ten utwr dedykacji nie ma. Jest
natomiast jak szereg pism Platona dialogiem diege-matycznym, tj.
referowanym, a nie dziejcym si bezporednio przed oczyma suchaczy,
wzgldnie czytelnikw, jak utwr dramatyczny. I to nie tylko bezporednio
podanym przez narratora, ale wprowadzonym przez krciutki dialog
pocztkowy midzy Flawia-nem i Autobulosem, co stwarza niejako
dwupitrowo" dialogu. Rzecz prosta, zastosowana tu jest na ogromn
skal, tak zreszt oczywicie jak i u Platona, prastara konwencja literacka
sigajca Homera, a ywa do dzi dnia, zwaszcza w powieci, polegajca
na zaoeniu, e osoba mwica potrafi dosownie powtrzy cudze sowa,
ba! cae wykady i traktaty, i to wygoszone przed wielu laty; na dodatek
Autobulos ich sam nie sysza, tylko mu je referowa ojciec. Troch ma to
uprawdopodobni wzmianka o zapisywaniu czy te czstym rozpytywaniu
ojca; ale, oczywicie, konwencja pozostaje konwencj, mimo wezwania
przez Autobulosa pomocy Mnemosyny. Dlaczego Plutarch uy tej
oprawy" dialogu zamiast wystpi osobicie, tak jak np. w Zagadnieniach
biesiadnych, na to nie umiemy znale odpowiedzi, ale tak samo dzieje si
np. w dialogu O prozaicznych wyroczniach Pytii, pochodzcym
prawdopodobnie z tego okresu ycia Plutarcha.
Utwr zaczyna si wic od proby Flawiana zwrconej do Autobulosa,
eby jemu i jakim innym suchaczom, o ktrych wspomina my
wszyscy", powtrzy rozmow o mioci, ktr jego ojciec prowadzi
ongi z przyjacimi na Helikonie, gdzie by kult Muz, a w pobliskich
Tespiach kult Erosa. Ciekawe, e zastrzega si w Flawian przeciwko
jakiej poetycko rozbudowanej scenerii w tym opowiadaniu i ironicznie
mwi o naduywaniu przez poetw naladownictwa Fajdrosa Platona; na
co Autobulos odpowiada, e to zbdne, bo to, co ma opowiedzie, jest
istnym dramatem scenicznym. I raz zabrawszy gos, mwi dalej przez cay
czas, jedynie niekiedy powtarzajc rzek mj ojciec" itp., dziki czemu
przypominamy sobie o istnieniu narratora. A o owym Flawianie
zapominamy gruntownie, a zapomnia najwyraniej i Plutarch, gdy dialog
nie ma adnego zakoczenia,
ktre by nawracao do sytuacji pocztkowej, i koczy si sowami
Plutarcha zwrconymi do towarzyszy.
A wic Autobulos opowiada, jak to ojciec jego z niedawno polubion
on przyby do Tespiw na wito Erotidiw i znalaz si tam w
towarzystwie przyjaci i znajomych, z ktrymi wybra si do sanktuarium
Muz na Helikonie, eby tam w spokoju mc pogawdzi. Nazajutrz
przybyli tam jeszcze dwaj Tespijczycy: Anthemion i Pejsias, bardzo
przejci miejscowym problemem towarzyskim": moda wdowa imieniem
Ismenodora, pikna, bogata i cnotliwa, kocha si w urodziwym efebie
Bakchonie, krewnym Anthemiona, ktrego wielbicielem jest Pejsias.
Poniewa modzieniec sam nie moe si zdecydowa na maestwo ze
starsz od siebie wdow, radzi si ich obu, a tu wystpia rnica zda.
Anthemion byby raczej za maestwem, Pejsias chce go jak najduej
utrzyma w stanie efeba gwoli rozkoszowania si jego urod. Oddaj wic
spraw niejako pod arbitra Plutarcha i jego towarzyszy: stron
Anthemiona bierze Dafnajos, Pejsiasa Protogenes, ktry wszczyna
podstawow dyskusj nad istot mioci, mianowicie twierdzc, e jedynie
uczucie w stosunku do chopcw zasuguje na miano mioci ze
wzgldu na swj charakter podniosy i bezinteresowny, podczas gdy
stosunki z kobietami s konieczne ze wzgldu na potomstwo, ale s rzecz
czysto zmysow i nisk. Jako przykad przytacza co prawda cyniczne
sowa Aristippa o Laidzie a wic o heterze. Replikuje Dafnajos, e
mio do chopcw jest tylko z pozoru idealna, w rzeczywistoci za
zmysowa, tylko si tego wstydzi i udaje, bo czuje swoj nienatu-ralno.
Wywouje to oburzenie Pejsiasa, ale i nawrt do waciwego tematu,
mianowicie Ismenodory i Bakchona; wywizuje si dyskusja, czy rnica
wieku oraz majtek Isrnenodory nie powinny tu by przeszkod.
Wtedy zabiera gos Plutarch wypowiadajc si po stronie kobiety i
mioci kobiecej w ogle; dyskusja zostaje przerwana przez konnego
przybysza, ktry komunikuje sensacyjn wiadomo, e Ismenodora w
przekonaniu, e Bakchon nic nie ma przeciwko maestwu, tylko si
krpuje krewnych i wielbicieli, zorganizowaa po prostu porwanie
modzieca i w jej domu id ju popieszne przygotowania do wesela, a
pod drzwiami zrobio si zbiegowisko, ktre komentuje cae wydarzenie.
Do ywego oburzony Pejsias pieszy do miasta, a wraz z nim Protogenes,
czyli obaj gorcy zwolennicy stosunkw homosek-sualnych, ktrzy
waciwie swoj rol ju odegrali. Po ich odejciu
dyskusja przybiera tok spokojny i od aktualiw przechodzi do zagadnie
filozoficznych, ktre za Flaceliere'em mona by nazwa teologicznymi
take, bo jeden z obecnych, Pemptides, wysuwa wtpliwoci, czy i
dlaczego Erosa uwaa si za boga. Trzeba jednake pamita, e jak u
Platona, tak u Plutarcha, i w ogle w mentalnoci greckiej trudno
przeprowadzi rozgraniczenie midzy zjawiskiem a personifikujcym je
bstwem, tote i w tym wypadku i grecki termin, i pojcie raz wypadnie
tumaczy przez mio", a raz przez Eros", skutkiem czego zlewa si tu
psychologia z teologi (mimo e Pemptides na pocztku rozdziau 14
usiuje wprowadzi to rozrnienie).
Nastpuje krtka przerwa w dyskusji, gdy Anthemion otrzymuje przez
posaca wezwanie od Ismenodory: sprawa si komplikuje, jeden z
gimnazjarchw chce interweniowa i uwolni Bakchona. Oddala si wic i
Anthemion, czyli druga strona sporu, i pozostaj co wyglda troch
zabawnie, ale autor najwidoczniej tego nie zauwaa sami tylko
arbitrowie. Ale te ta ich rola ustaje i staj si po prostu gronem
dyskutujcych, a waciwie gwnie przysuchujcych si wykadowi
Plutarcha.
Tumaczy wic on najpierw, e tradycyjna wiara ojcw jest
wystarczajcym dowodem istnienia bstw, a wic nie tylko Zeusa czy
Ateny, ale tak samo Erosa i Afrodyty. Afrodyt i dzieem Afrodyty"
nazywa akt mioci fizycznej, ktry, pozbawiony Erosa, staje si czym
niskim i niegodnym. Przyjwszy wic zaoenie istnienia bstw, wykazuje,
e jest niemoliwe, by z czterech rodzajw przywizania czcego ludzi
ze sob: pokrewiestwa, gocinnoci, przyjani i mioci erotycznej, tylko
ta ostatnia nie miaa bstwa opiekuczego. Dalej nawizuje do Fajdrosa
Platona, gdzie mowa o kilku rodzajach natchnienia zsyanego przez
bogw: proroczego przez Apollona, bakchicznego przez Dionizosa,
poetyckiego przez Muzy, wojennego przez Aresa i miosnego, ktrego
wanie sprawc jest Eros i ktre jest o wiele od tamtych potniejsze i
trwalsze. I ten temat potgi Erosa rozwija Plutarch szeroko, cytujc
wiele przykadw historycznych. Po jego pocztkowym wystpieniu
chwalcym mio naturaln zaskakuj nas teraz przykady mw
podsuwajcych wysoko postawionym osobistociom wasne ony, podczas
gdy inne przykady maj udowodni, e aden kochanek nigdy by czego
podobnego nie zrobi z ukochanym modziecem wrcz przeciwnie,
mio wiedzie tu do najbardziej bohaterskich czynw.
Tu i wdzie znajdzie si wzmianka i o kobiecie: Alkestis, Eurydyce,
Safonie, ale cay ten obszerny ustp powicony jest w zasadzie
gloryfikacji mioci ku piknym i szlachetnym chopcom, jako drogi do
cnoty, z podkreleniem, e najwiksi bohaterowie (zarwno mityczni, jak
historyczni) hodowali jej przede wszystkim. Tote w chwalbie Erosa
jednocz si i poeci, i filozofowie, i prawodawcy (jako przykad
prawodawcy podany jest zreszt Solon, tj. jednoczenie poeta!). Na prob
Soklarosa Plutarch wzmiankuje stosunek Egipcjan do Erosa, mianowicie
jakoby identyfikuj go oni ze Socem, a Afrodyt z Ksiycem. Rzecz
prosta, jest to tzw. interpretatio Graeca, ale nie o Egipcjan tu naprawd
chodzi, tylko daje to asumpt Plutarchowi do wyszukiwania podobiestw i
rnic midzy Socem a Erosem s bowiem i rnice, mimo i na
pocztku autor silnie podkrela analogie. Gwn rnic uprzytamnia
sobie on w nawizaniu do mistyki platoskiej i przeciwstawieniu wiata
widzialnego niewidzialnemu. Soce odciga dusz od prawdy, mamic
j zud piknoci materialnej wiata, mio za uczy rozpoznawa w
piknych ksztatach lad pikna prawdziwego i wiekuistego, wiodc dusz
coraz wyej, a po mierci uskrzydlona plsa wok Erosa, a nastpnie
usypia oczekujc nowych narodzin. Tu Plutarch urywa przypomniawszy
sobie, e to temat zbyt wzniosy i prowadzcy zbyt daleko, i nawraca do
Erosa osobowego, ktry karze nieczuo i niewzajemno w mioci;
rozpoczte opowiadanie o przykadzie takiego wydarzenia przerywa
wielka luka w rkopisie, w ktrej, jak wynika z dalszego cigu,
Zeuksippos krytykowa mio maesk, po czym cae towarzystwo
wyruszyo z powrotem do Tespiw. Tekst, ktry mamy w rozdziale 21,
zaczyna si w trakcie repliki Plutarcha, wygaszanej ju w drodze.
Zeuksippos najwidoczniej uwaa, tak jak Pejsias i Protogenes, e
prawdziw mio wzbudzi moe tylko pe mska, bo Plutarch dowodzi,
e nie ma tu adnej rnicy, nawet na niezbyt wyszukanych przykadach
poytku z konia i klaczy, psa i suki. Ale gwnie chodzi o to, e mio jest
zdolna zbudzi w kobiecie te same cnoty, co w mczynie, i to nie tylko
wierno czy rozsdek, ale i mstwo, czego ilustracj jest opowiadanie o
Gallijce Kammie i jej pomcie na zabjcy ma. Dalej rozwija Plutarch
obron Afrodyty, tj. mioci fizycznej w maestwie, tumaczc, jak
naturaln i trwa wi ona stwarza midzy maonkami, wyranie za
okrela homo-seksualizm jako zboczenie, a modziecw chtnie
zgadzajcych si na biern rol jako istoty kracowo upodlone. Wobec
nietrwaoci
takich zwizkw, ktrym w naturalny sposb kadzie kres dorastanie
chopca do wieku mskiego, tysice przykadw trwaoci maestw a
po grb przesdzaj o wyszoci tego rodzaju mioci. I znowu przykad,
ktrego i tym razem bohaterk jest Gallijka Empona.
W tym momencie nadbiega znajomy, ktry przynosi wiadomo, e spr
zaegnany i czekaj ju tylko na nich, by rozpocz obrzd weselny,
ktremu ma przewodniczy wanie Pejsias. Jak doszo do jego
przejednania, nie dowiadujemy si, Plutarch wzywa wsptowarzyszy do
podartowywania sobie najwidoczniej z tak nagego nawrcenia" i do
oddania czci tak widocznej asce boga, tj. Erosa.
Jak z tego wynika, romans Ismenodory i Bakchona jest pretekstem,
ram majc urealni i oywi teoretyczne rozwaania Plutarcha.
Tematem dialogu jest mio pojmowana dwojako: Eros jako uczucie,
Afrodyta jako akt fizyczny. Wyodrbni mona dwie partie dialogu:
pocztkow (rozdziay 3-9) i kocow (21-25) gdzie dyskutowana jest
rnica midzy mioci naturaln z homo-seksualn, oraz trzeci,
rodkow (11-20), ktra stanowi apologi Erosa zarwno w stosunku do
kobiet, jak do chopcw.
e Plutarch podejmujc taki temat nawizywa wiadomie do Platona,
nie moe ulega wtpliwoci wobec arliwego uwielbienia, jakie ywi dla
mistrza.
Tote w tych rozdziaach rodkowych mamy cige aluzje do Uczty i
Fajdrosa, albo tak wyrane, jak o rnych rodzajach boskiego uniesienia
(rozdz. 16), albo mimochodem wspomniane, jak o zstpieniu
uwieczonego Erosa z Helikonu do Akademii (koniec rozdz. 18) itp.
Susznie Flaceliere podkrela jedno zasadnicze odstpstwo od Platona, a
raczej od platoskiego Sokratesa z Uczty: on Erosa uwaa za dajmona",
czyli co poredniego midzy bogiem a miertelnikiem (zreszt w dalszym
cigu Eros w jego ustach przestaje wanie by osob, a gwnie staje si
uczuciem jak o tym ju bya mowa), natomiast Plutarch wielbi go jako
jednego z najpotniejszych bogw, idc w tym za innymi uczestnikami
Uczty: Fajdrosem i Agatonem. Flaceliere tumaczy to teologicznym
nastawieniem Plutarcha w kocowym okresie ycia. Sdzi jednak naley,
e nie tylko sowa samego Sokratesa czyli waciwie tajemniczej
Diotymy musia Plutarch uwaa za obowizujce, bo w kilku
miejscach korzysta z wypowiedzi i tamtych dwch apologetw Erosa. Za
czasw Platona jeszcze nie istniaa szkoa Epikura zagraajca tradycyjnej
wierze, sofici dopiero prbowali swych si na tym polu nie
potrzebowa on wic
trzyma si tak ortodoksyjnie wiary ojcw, i mg sobie
pozwoli na swobodniejsze spekulacje. Plutarch ma w swojej epoce ju
odmienne wyobraenie o dajmonach" (zob. G. Soury w Bibliogr.), ktre
tu raczej by si nie nadawao.
Najistotniejsz rzecz jest czysto platoski stosunek do roli Erosa, ktry
nie tylko udziela duszom zakochanych pragnienia cnt, ale wiedzie je od
pikna zmysowego do pikna duchowego, zawiatowego. A i przykady
przytaczane przez Plutarcha w przytaczajcej wikszoci odnosz si, jak
u Platona, do mioci ku piknym modziecom.
Poniewa zagadnie mioci i erotyzmu nie moga pomin adna
szkoa filozoficzna, pisao o niej, jak wiemy, wielu autorw, ale wszystkie
te pisma zaginy. Inne zatem ewentualne rda, z ktrych mg korzysta
Plutarch, musz pozosta w sferze domysu. Epikurejczycy, o ile wiemy,
odrzucili Erosa, czyli uczucie, jako zakcajce spokj, ale nie zwalczali
bynajmniej Afrodyty, jako popdu naturalnego. Zeuksippos zdradza
sympatie epikurejskie, ale niestety jego gwne przemwienie przepado.
Stoicy wczeniejsi kultywowali mio homoseksualn, pniejsi j
odrzucali. U cynikw te nie byo konsekwencji: Antistenes gwatownie
zwalcza mio zmysow, Krates y w przykadnym maestwie z
Hipparchi. Plutarch mia w czym wybiera!
Kocowy ustp jego przemwienia gloryfikujcy mio maesk
stanowi o wiele bardziej wakie odstpstwo od Platona ni uznanie Erosa
za boga. Mimo e stosunek Platona do kobiet zawiera wiele bardzo
zastanawiajcych i dziwnych momentw, jednak ze wszystkiego wynika
jasno, e Eros u niego oznacza wycznie mio do pci mskiej. Jest to
zreszt przecie wynikiem wiekowej tradycji greckiej, idealizujcej te
stosunki i nadajcej im charakter wychowawczy, o czym tak wnikliwie
pisze H. S. Marrou w Historii wychowania w staroytnoci (1969). Inaczej
Arystoteles, dwukrotnie onaty, ktry pozytywnie charakteryzuje
wzajemne przywizanie ma i ony, nazywajc je wszake , czyli
przyjani (Etyka Nikomachejska, VIII, 12, 7), nie za Erosem, mioci,
ktra jest czym gwatownym i niestaym. W kadym razie Plutarch
posun si tu bez porwnania dalej i chyba miao t przypisa trzeba
jemu samemu, a nie czyim wpywom, bo podobne myli spotkamy i w
innych jego pismach, cho wyraone nie tak explicite. Mioci maeskiej
przyzna on te wanie atrybuty platoskie": charakter idealny,
umoralniajcy, wiodcy wzwy; poycie seksualne w maestwie jest
jakby
wsplnot w wielkich misteriach" (rozdz. 23). e Plutarch mwi to na
podstawie serdecznych stosunkw z wasn on, Timoksen, nadaje to
szczeglnie ciepy charakter tej apologii maestwa.
I z pewnoci suszne jest przypuszczenie K. Zieglera (zob. Bibliogr.),
e Plutarch nie uznawaby w ogle mioci homoseksualnej, gdyby nie
respekt dla Platona ale chyba mona doda: i dla caej greckiej tradycji
klasycznej, ktr tak obficie cytuje.
Dialog ten uzna naley za jeden z najbardziej udanych utworw
literackich Plutarcha obok Uczty siedmiu mdrcw i O duchu opiekuczym
Sokratesa. Umiejtnie wplata on tu romantyczny motyw Ismenodory i
Bakchona, nawrotami do niego oywia rozwaania filozoficzne w sposb
bardzo pomysowy. Dyskusja na pocztku jest ywa i naturalna,
charakterystyka osb zrnicowana: porywczy Pejsias, rozsdny
Anthemion, sceptyczny Pemptides, uprzejmy Dafnajos. Przede wszystkim
przejawia si tu umiejtno Plutarcha, ktr wykazuje w tylu swoich
utworach, urozmaicania wywodw filozoficznych anegdotami,
niezliczonymi cytatami z poetw, dygresjami, metaforami. A zrczne i
pogodne zakoczenie kae nam, jak ju bya mowa, zapomnie o tym, e
suchalimy rzekomo nie Plutarcha bezporednio, tylko relacji jego syna o
faktach, ktre miay miejsce jeszcze przed jego urodzeniem.
Wprawdzie nawet te walory literackie nie uchroniy dialogu przed
podejrzeniami Hirzla (zob. Bibliogr.) i innych o nieautentyczno, ale
obaliy je gruntownie uczone wywody C. Huberta (De Plutarchi Amatorio,
Kirchhainii Lusat., 1903), pniejszego wydawcy, take Zieglera i
Flaceliere'a.
Uczestnicy: Flawian, Autobulos.
1. Flawian: Powiadasz, Autobulu, e to na Helikonie
1
odbyy si owe rozmowy o Erosie, ktre masz nam teraz na
nasz prob powtrzy? Albo je zapisae, albo zapamitae
dziki temu, e czsto rozpytywa o nie swego ojca.
1
Na grze Helikon w Beocji znajdowa si przybytek Muz.
Autobulos: Tak, Flawianie, na Helikonie, w wityni Muz,
kiedy Tespijczycy
2
obchodzili wito Erotidiw; uroczysto
t obchodz co cztery lata na cze Muz, jak i Erosa, z
wielkim staraniem i wspaniaoci.
Flawian: Wiesz, o co chcemy ci prosi, wszyscy,
ktrzymy przybyli, eby ciebie posucha?
Autobulos: Nie. Ale dowiem si, jak mi powiecie.
Flawian: W obecnym opowiadaniu zaniechaj poetyckich k
i cienistych zaktkw, a take wijcych si pdw bluszczu i
powoju i wszelkich podobnych opisw, ktrych [pisarze] si
chwytaj usiujc zapoyczy u Platona, z wikszym zapaem
ni powodzeniem, Ilissos
3
i t synn wiklin
4
, i muraw
pokrywajc agodne zbocze.
Autobulos: A na c byby potrzebny taki wstp do mego
opowiadania, drogi Flawianie? Okolicznoci, ktre wywoay
t rozmow, potrzebuj tylko chru wspczujcego i brak im
sceny, a poza tym niczym si ona od dramatu nie rni:
pomdlmy si tylko do matki Muz
5
, eby askawie zechciaa
by obecna i wspdziaaa w odtworzeniu opowieci.
2. Ojciec mj bowiem, kiedy ongi, jeszcze przed moim
przyjciem na wiat, wieo polubiwszy matk moj, na
skutek jakiego nieporozumienia i sporu pomidzy rodzicami
obojga przyby tutaj majc zamiar zoy ofiar Erosowi,
zabra matk na uroczysto; bo to waciwie bya jej ofiara i
jej modlitwa. Z nim razem przybyli najbardziej zayli z
przyjaci, a w Tespiach znalaz Dafnajosa, syna Archidama,
zakochanego w Lysandrze, crce Simona, i majcego
najwiksze powodzenie wrd
2
Tespie, miasto w Beocji, gdzie by kult Erosa.
3
Fajdros, 229 a nn. Ilissos, rzeczka pod Atenami.
4
W oryginale , rolina o gitkich pdach, vitex agnus castus.
5
Tj. do Mnemosyny = Pamici.
jej zalotnikw, oraz Soklarosa
6
syna Aristiona, ktry przyby z
Tithory
7
; by tam te i Protogenes z Tarsos, i Zeuksippos
Lacedemoczyk, jego gocie
8
. Bya te, jak ojciec mwi,
wikszo jego znajomych z Beocji.
Spdziwszy wic podobno dwa czy trzy dni w miecie,
filozofujc sobie spokojnie we wasnym towarzystwie w
palestrach i na przedstawieniach teatralnych, nastpnie,
poniewa chcieli unikn nieprzyjemnych zawodw kita-
rodycznych
9
poprzedzanych gorliwymi zabiegami i
wstawiennictwami, wikszo ich zwina manatki i jakby
wycofujc si z nieprzyjacielskiego terenu wyruszya na
Helikon i zanocowaa u Muz.
O wicie przybyli do nich: Anthemion i Pejsias, mowie
powani, spokrewnieni z piknym Bakchonem; majc dla
yczliwo, poniekd z jej powodu pornili si ze sob. Bya
bowiem w Tespiach Ismenodora, niewiasta bogata i
znakomitego rodu, i, na Zeusa, prowadzca ycie bardzo
stateczne, gdy od duszego czasu bya wdow, a nie tkna
jej obmowa, mimo e bya moda i przystojna. A e Bakchon
by synem jej bliskiej przyjaciki, zacza go swata z
dziewczyn, swoj krewn, ale z czstego widywania si i
rozmw z nim sama poczua skonno do niego; syszc, a i
sama mwic o nim wiele dobrego i widzc jego licznych
szlachetnych wielbicieli, zakochaa si w nim. Ale nie miaa
adnych nieszlachetnych zamiarw chciaa jawnie polubi
Bakchona i y z nim w maestwie. Sytuacja przedstawiaa
si do niezwykle,
6
Jednego z najbliszych przyjaci Plutarcha.
7
Miasto w Fokidzie.
8
Waciwie zwizani stosunkiem gocinnoci" specyficzne
greckie pojcie.
9
Zawody w piewie z akompaniamentem kitary.
a i matka Bakchona obawiaa si, e rd Ismenodory by zbyt
znakomity i dostojny jak na takiego kochanka. Take i
niektrzy wsptowarzysze na polowaniach odstraszali go
rnic wieku Ismenodory
10
i artujc z niego byli
skuteczniejszymi przeciwnikami tego maestwa ni ci,
ktrzy perswadowali na serio; jako e on wstydzi si bdc
efebem eni si z wdow. Niemniej jednake,
zlekcewaywszy zdanie innych osb, zwrci si do Pejsiasa i
Anthemiona, eby si zastanowili nad suszn decyzj;
Anthemion by jego starszym stryjecznym bratem, Pejsias za
najpowcigliwszym z jego wielbicieli. Z tej racji
przeciwdziaa temu maestwu i robi wymwki Anthe-
mionowi, e powica chopca Ismenodorze. Ten z kolei
twierdzi, e Pejsias le czyni, gdy bdc czowiekiem
zacnym, naladuje marnych wielbicieli, ktrzy chcieliby
ukochanego pozbawi maestwa, domu i wielkiego losu,
byle by on, nie tykajc tych spraw, w swej modzieczej
urodzie rozbiera si jak najduej w palestrach.
3. eby wic nawzajem si nie rozdrania i pomau nie
doj do gniewu, wybrali sobie jakby na sdziw i rozjemcw
mego ojca i jego przyjaci, i stawili si przed nimi. A wrd
tych przyjaci jak gdyby umwieni: po stronie jednego stan
Dafnajos, drugiego Protogenes. Ten ostatni bez ogrdek
zacz oczernia Ismenodor, na co Dafnajos wykrzykn:
Heraklesie! czeg to nie mona si spodziewa, skoro
Protogenes staje do walki z Erosem; on, ktry i w artach, i na
serio tylko o Erosa si troszczy i gwoli Erosa dziaa,
Niepami tych sw, ojczyzny te swej
11

10
Z dalszego cigu wynika, e miaa okoo 30 lat, a Bakchon, jako efeb,
18-20.
11
Cytat, by moe, z niezachowanej tragedii Eurypidesa Chry-
i to nie tak jak Lajos, ktry tylko o pi dni drogi oddali si
od swego kraju, jako e jego mio bya powolna i wlokca
si po ziemi, podczas gdy twoja z Cylicji
12
do Aten
Chyymi skrzydy bijc w krg poprzez morze szybko mknie
13
,
by wypatrywa piknych chopcw i ugania razem z nimi".
Istotnie, taka musiaa by pierwotnie przyczyna wyjazdu
Protogenesa.
4. Rozemiali si wszyscy, a Protogenes rzek: To ty
uwaasz, e ja zwalczam Erosa, kiedy ja wanie w jego
obronie walcz przeciw bezwstydowi i rozpucie, ktre usiuj
gwatem nada najhaniebniejszym postpkom i
namitnociom najpikniejsze i najczcigodniejsze nazwy?"
Na to Dafnajos: Gzy za te najhaniebniejsze uwaasz
maestwo i zespolenie mczyzny z kobiet, od ktrego nie
byo i nie ma witszego zwizku?"
Pewnie, odpar Protogenes, poniewa jest to konieczne
dla zrodzenia potomstwa, e prawodawcy maj racj
upikszajc to i wychwalajc na uytek ogu. Ale prawdziwy
Eros nie ma nic wsplnego, ani dba, z kobiecymi
komnatami! I twierdz, e wasze uczucia dla kobiet czy
dziewczt nie s w ogle mioci, tak jak muchy nie miuj
mleka, ani pszczoy miodu, ani kucharze czy hodowcy nie
maj serdecznych uczu w stosunku do cielt czy drobiu,
ktre tucz w ciemnociach
14
. Lecz jak natura budzi w nas
umiarkowany i wystarczajcy apetyt na chleb i miso,
nadmierne za podanie wy-
sippos. Lajos, ojciec Edypa, porwa piknego Chrysippa, syna Pelopsa, dajc
tym pierwszy przykad mioci homoseksualnej.
12
Kraina w Azji Mniejszej.
13
Cytat z niezachowanego utworu lirycznego Archilocha.
14
Sposb zalecany i w czasach nowoytnych.
twarz to, co nazywamy obarstwem lub akomstwem, tak
istnieje w mczyznach i kobietach naturalna potrzeba
wzajemnej rozkoszy; ale gdy popd skaniajcy do niej nabiera
wielkiej siy i gwatownoci nie do opanowania, niewaciwie
nazywaj go mioci. Mio bowiem, kiedy pochwyci mod
i pen zalet dusz, poprzez przyja doprowadza j do
doskonaoci; gdy tymczasem owo podanie kobiety, nawet
w najlepszym wypadku, pozwala rozkoszowa si i cieszy
piknym, modym ciaem. Zawiadczy to Aristippos
15
, kiedy
kto zarzuca wobec niego Laidzie
16
, e wcale go nie kocha;
odrzek mianowicie, e nie sdzi, eby wino albo ryba go
kochay, ale to mu nie przeszkadza delektowa si nimi.
Celem bowiem podania jest uywanie i przyjemno. Eros
natomiast, jeli utraci nadziej na przyja, nie ma ochoty
pozosta ani otacza staraniami kwitncej modoci dla samej
tylko urody, jeeli nie wydaje ona owocu waciwego swemu
charakterowi, to jest przyjani i cnoty.
Syszae tego maonka w tragedii, ktry mwi do ony:
Nie cierpisz mnie? Nienawi atwo znios tw, Z nieaski
bowiem tej potrafi odnie zysk
17
.
Nie wicej bowiem ma wsplnego z Erosem kto, kto nie dla
zysku wprawdzie, ale dla rozkoszy pciowej znosi kobiet
odpychajc i nieczu, jak to komediopisarz Filippides
18

wymiewa retora Stratoklesa
19
:
Odwraca si i ledwie ucaujesz wos!
15
Aristippos z Kyreny, twrca szkoy filozoficznej, hedonista.
16
Synna z piknoci hetera.
17
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 401).
18
Poeta tzw. komedii nowej. Cytat z nieznanej komedii (Kock, CAF, III, fr.
31).
19
Polityk ateski z III w. p.n.e.
Jeli i tego rodzaju uczucie ma by nazywane mioci, to taki
Eros zniewieciay i nieprawy przebywa w komnatach
kobiecych jak w Kynosarges
20
. A raczej, jak jeden gatunek
ora nazywaj prawdziwym i grskim, a Homer czarnym i
owc
21
; s za inne gatunki, nieprawdziwe, owice ryby i
ociae ptactwo na moczarach, a gdy czsto braknie
zdobyczy, wydaj aosne okrzyki, wiadczce o godzie
22
.
Tak wanie jedyny jest Eros chopicy, nie lnicy od
dzy, jak Anakreon nazywa Erosa dziewczcego, ani
pachnidami zlany, wystrojony
23
. Nie, powierzchowno
jego jest prosta i skromna, ujrzysz go w szkoach filozofw,
albo moe w gimnazjach i palestrach, owicego
modziecw, ale po to, by gono i szlachetnie
24
nawoywa
do cnoty takich, ktrzy godni s tego, by si nimi zajmowa.
A tamtego Erosa pieciwego, przesiadujcego w domu,
spdzajcego czas w zanadrzach i eczkach kobiecych,
cigle w pogoni za uyciem, pawicego si w rozkoszach
niemskich, pozbawionych przyjani i entuzjazmu, naley
odrzuci jak Solon
25
go odrzuci: zabroni bowiem
niewolnikom mioci do chopcw, a take udziau w
zapasach; ale stosunkw z kobietami im nie zakaza. Przyja
bowiem jest pikn i kulturaln rzecz, a przyjemno
zmysowa nisk i niegodn czowieka wolnego. Std nie
jest rwnie rzecz chwalebn ani kulturaln kocha
20
Gimnazjon ateski, dokd uczszczali nielubni synowie.
21
Iliada, XXI, 252 i XXIV, 315 n. Zapewne orze przedni (aquila
chrysaetos).
22
Wtpliwe, eby to mia by orze bielik (haliaetus albicilla), raczej
rybow (pandion haliaetus).
23
Nieznany utwr Anakreonta (Bergk, PLG, III, fr. 13 A).
24
W przeciwiestwie do aosnego gosu nieprawdziwych" orw.
25
Por. ywot Solona, I.
si w chopcach niewolnikach
26
, bo wwczas ta mio jest
tylko cielesnym stosunkiem, tak jak mio do kobiet". 5.
Chocia Protogenes mia ochot dalej mwi, przerwa mu
Dafnajos: Na Zeusa, w por wspomniae Solona; posuymy
si jego okreleniem zakochanego:
Pki si kocha w kwiecie powabnym chopicej urody,
Ldwi i modych warg sodki czaruje go wdzik
27
.
A we do tego jeszcze Ajschylosa, ktry mwi:
Nie miae wzgldu na urod ldwi twych,
Niewdziczny! tyle moich pocaunkw mia!
28
.
Inni mog si wymiewa z tych poetw, ktrzy, jakby
ofiarnikom i wieszczkom, ka kochankom przyglda si
ldwiom i biodrom. Ja natomiast uwaani to za koronne
wiadectwo na rzecz kobiet: jeli bowiem nienaturalny
cielesny stosunek z osobnikiem pci mskiej nie przeszkadza
miosnej czuoci i jej nie usuwa, to o ile bardziej mio
midzy mczyzn i kobiet wedug praw natury doprowadzi
poprzez wzajemn skonno do przyjani! ask bowiem,
Protogenesie, nazywali dawni ludzie oddawanie si kobiety
mczynie. Dlatego Pindar mwi, e Hefajstos narodzi si z
Hery bez ask
29
. A i Safona mwi o dziewczciu jeszcze nie
dorosym do zalubin:
Dziewczynk mi si ma wydajesz i nie znasz ask
30
.
A Heraklesa kto tam zapytuje:
Zdobye aski gwatem, czy namwi j?
31

26
Tekst w tym miejscu niepewny.
27
Nieznana elegia (Bergk, PLG, III, fr. 25).
28
Cytat prawdopodobnie z niezachowanej tragedii Myrmidonowie (Nauck,
TGF, fr. 135).
29
Prawdopodobnie Plutarcha zawioda pami i poplta Pindara Od
pityjsk, II, 42, z Teogoni Hezjoda, 927.
30
Nieznany utwr (Diehl, Anth. Lyr., fr. 34).
31
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 402).
Ale stosunek z pci msk, jeli niedobrowolny, to jest
przemoc i napa; jeli dobrowolny, to sabo i znie-
wieciao tych, ktrzy pozwalaj, wedug sw Platona
32
,
eby ich pokrywano i zapadniano jak bydlta. Takie aski
pozbawione s cakiem uroku, nieprzyzwoite i nic nie majce
wsplnego z Afrodyt. Tote myl, e i Solon tamte sowa
napisa pki jeszcze by mody i gwatownie wzbiera w nim
przypyw nasienia, jak mwi Platon
33
; w starszym za wieku
pisa:
Teraz mie mi sprawy bogini na Cyprze zrodzonej, Te
Dioniza i Muz: uciech dla ludzi to zdrj
34
,
jak gdyby z burzliwej kipieli miostek chopicych
wyprowadzi swe ycie na pogodn to maestwa i filozofii.
Jeli przyjrzymy si prawdzie, Protogenesie, to pocig
erotyczny i do chopw, i do kobiet jest jedn i t sam rzecz
mioci; jeeli jednak upierasz si przy ich rozrnianiu, to
okae si, e mionik chopcw nie postpuje rozsdnie: jak
bkart pno zrodzony przez zbyt wiekowego ojca potajemnie
usiuje wyprze prawego Erosa, starszego brata. On,
przyjacielu, od wczoraj dopiero czy przedwczoraj zakrad si
do gimnazjonw, kiedy modziecy tam si rozbieraj i wicz
nago. Z pocztku po trochu obejmujc ich i ocierajc si o
nich, potem stopniowo dostawszy skrzyde w palestrach, ju
nie daje si opanowa, tylko ly i szkaluje Erosa
maeskiego, tego, ktry przyczynia si do niemiertelnoci
ludzkiego rodu, rozniecajc wci przygasajc nasz natur
przez coraz to nowe narodziny.
Eros za chopicy wypiera si rozkoszy, jako e si
32
Parafraza z Fajdrosa, 250 E.
33
Prawa, 839 B.
34
Nieznana elegia (Bergk, PLG, III, fr. 26).
wstydzi i lka. Poniewa trzeba jakiego godziwego pozoru,
eby zblia si do piknych modych chopcw, pozorem
tym staje si przyja i cnota. Zatem okrywa si kurzem w
zapasach, bierze zimne kpiele
35
, marszczy brwi i twierdzi, e
jest filozofem i uprawia cnot na zewntrz, ze wzgldu na
prawo; a potem w nocy, po cichutku,
Jak sodko rwa owoce, gdy odejdzie str!
36

A jeeli, jak twierdzi Protogenes, obcowanie z chopcami nie
jest zwizkiem pciowym, to jak moe tam istnie Eros w
nieobecnoci Afrodyty? Z woli bogw to j on ma czci i jej
towarzyszy, uczestniczc w jej mocy i godnoci, na ile ona
mu ich uycza. A jeli istnieje jaki Eros bez Afrodyty, to tak
jak pijastwo bez wina wywoane przez jaki tam napj z fig
albo z jczmienia
37
, a podniecenie przeze wywoane jest
bezowocne, bezcelowe, doprowadzajce do przesytu i
niesmaku".
6. Wida byo, e Pejsias jest oburzony i rozgniewany na te
sowa Dafnajosa, i jak tylko ten ostatni przerwa na chwil,
Pejsias zawoa: Na Heraklesa! co za lekkomylno i co za
zuchwalstwo! Ludzie, ktrzy przyznaj si, e jak psy zczem
s czonkami pciowymi z samic, mi zabiera tego boga z
gimnazjonw i szk filozoficznych, z zebra otwarcie
odbywajcych si w penym socu^ i zamyka go w
burdelach wrd pudeeczek
38
z kosmetykami i lubczykami
rozpustnych bab! Bo przecie uczciwym kobietom nie
przystoi ani samym ywi dze miosne, ani by ich
przedmiotem.
35
Jak sportowcy i Lacedemoczycy. Ciepe kpiele uchodziy za
odbierajce tyzn.
36
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 403).
37
Piwo byo napojem egipskim, w Grecji traktowanym pogardliwie
38

Tekst poprawiony z (noe) na .
Wwczas wszake ojciec mj
39
, jak mwi, sam zaatakowa
Protogenesa i rzek:
Na sowa te za or chwyci Argos lud
40

i na Zeusa, przesada Pejsiasa czyni nas stronnikami Dafna-
josa. Pejsias bowiem w maestwie widzi wsplnot
pozbawion mioci i boskiego daru przyjani; a przecie jeli
jej zabraknie miosnej zayoci i czuoci, widzimy, jak
ledwie mona j utrzyma przez wstyd i obaw, nieomal jak
za pomoc jarzma czy wdzida".
Na to Pejsias: To twierdzenie mao mnie obchodzi. Ale co
do Dafnajosa, to widz, e z nim dzieje si to, co z miedzi:
ona bowiem topi si nie tak atwo w ogniu jak pod dziaaniem
[innej] miedzi stopionej na ogniu, jeli kto na wierzch naleje
wtedy ona miknie i rozpywa si. Ot i jego nie tyle
podnieca pikno Lysan-dry
41
, ile przez dusz blisko i
styczno z kim, kto jest cay rozogniony i poncy
42
, sam si
rozpala i z pewnoci, jeeli szybko nie umknie do nas
43
, take
si roztopi! Ale widz, rzek, e dzieje si to, na czym by
najwicej zaleao Anthemionowi, czyli e i ja naraam si
sdziom, wobec czego ju milcz".
Na co Anthemion rzek: Dobrze robisz, zwaszcza e od
pocztku naleao mwi co odnoszcego si do naszego
tematu".
7. A zatem, odezwa si Pejsias, ogaszam, e, o ile mi
wiadomo, adna kobieta nie zna [prawdziwej] mioci
44
, i
twierdz, e ten modzieniec powinien strzec si
39
Tj. Plutarch.
40
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 408).
41
Zob. wyej, rozdzia 2.
42
Zapewne chodzi o samego Plutarcha, niedawno oenionego.
43
Tj. nie zmieni przekona.
44
Tekst zepsuty, rnie rekonstruowany.
bogactwa tej kobiety
45
, ebymy, skojarzywszy go z tak
wielkimi dostatkami i przepychem, nie sprawili niebacznie, e
on zniknie, jak znika cyna stopiona z miedzi
46
. Ju byoby
duo, gdyby ten mody chopiec, polubiwszy prost i
skromn kobiet, charakterem growa nad ni, tak jak wino
nad wod. Ale widzimy, e ta oto kobieta domaga si wadzy i
panowania; przecie bowiem nie byaby odrzucia zalotnikw
tak wybitnych, wysokiego rodu i bogatych po to, by stara si
o chopaka jeszcze noszcego chlamid
47
i potrzebujcego
pedagoga
48
. Dlatego to rozsdni ludzie sami pozbywaj si lub
ograniczaj zbytnie majtki on, jak by podcinajc im lotki,
ktre je czyni rozpieszczonymi, pochymi, niestaymi i
prnymi, tak e nieraz, wzbiwszy si z powodu nich w
pych, ulatuj sobie. A jeeli i pozostan, to lepiej jest by
sptanym zotymi okowami jak w Etiopii
49
, ni majtkiem
ony".
8. A tego jeszcze nie mwisz, wtrci Protogenes, e
zakrawa to na mieszne i niemdre przekrcanie Hez-joda,
ktry powiada:
Majc od lat trzydziestu niewiele mniej ani wicej on do domu
wprowadzaj; najlepsza to pora maestwa Ona niech idzie za za m w
lat pi po swej dojrzaoci
50
,
jeli bymy poczyli z niewiast o tyle lat starsz mczyzn
niedojrzaego [i jeszcze zielonego], tak jak ci, co
45
Tj. Bakchon Ismenodory.
46
W brzie nie zna skadnika cyny.
47
Strj efebw, rodzaj krtkiego paszczyka.
48
Niewolnika, ktry towarzyszy chopcu w drodze do szkoy i poza
domem.
49
Herodot, III, 24, podaje, e w Etiopii mied jest tak kosztowna, e okowy
winiw robi ze zota.
50
Prace i Dnie, 696 nn.
[sztucznie zapylaj] palmy daktylowe [czy figowce]
51
. Ale
ona zakochana jest w nim i ponie podaniem powiecie. A
kt jej przeszkadza przybywa do niego z hulaszczym
orszakiem, piewa serenady
52
pod zamknitymi drzwiami,
wieczy jego wizerunki, bi si z rywalami? Takie wszak s
obyczaje zakochanych. Niechaj wic nabierze skromnoci
53
,
porzuci zbytkowne ycie, zachowuje si jak ci, ktrzy s
ogarnici t namitnoci. A jeeli jest wstydliwa i cnotliwa,
niechaj skromnie siedzi w domu i czeka na zalotnikw i
ubiegajcych si o jej rk. Kobiet za, ktra owiadcza si
sama z mioci, kady powinien si brzydzi i unika jej, nie
mwic ju o jej polubianiu na podstawie takiej
nieskromnoci!" 9. Kiedy Protogenes skoczy, ojciec mj
rzek: Widzisz, Anthemionie, e oni znw wprowadzaj
oglne zaoenie do tej sprawy i zmuszaj do repliki nas,
ktrzy nie zaprzeczamy ani si nie kryjemy z tym, emy
spord chru sawicych mio maesk?"
A jake, na Zeusa! odpar Anthemion. Podejmij si
wic obszerniejszej obrony mioci przeciwko nim, a przyjd
te z pomoc i bogactwu, ktrym nas tak straszy Pejsias".
Z czeg wic, rzek ojciec, nie mona byoby zrobi
zarzutu kobiecie, jeeli odrzucimy Ismenodor z powodu tego,
e jest zakochana i bogata? Istotnie posiada wielki majtek. A
c std, jeli jest pikna i moda? A c, jeli
51
Praktykowano to na wielk skal, by przyspieszy dojrzewanie, ju w
Egipcie i w Mezopotamii. W tym miejscu luka w tekcie, ale uzupenienie
przez wydawcw nie nasuwa wtpliwoci.
52
Nazywao si to , specjalny rodzaj skargi pod drzwiami
nieczuej ukochanej.
68
Znaczenie wyraenia nie cakiem pewne.
pochodzi z dumnego i znakomitego rodu?
54
A czy kobiety
cnotliwe nie sprawiaj przez swj sposb bycia cierpki i
ponury, e sama ta nazwa
55
staje si niemia i nieznona? I
czy nie nazywaj ich Dopustami boski-mi
56
, bo cigle s
gniewne na swych mw [za swoj cnot]
57
? Wobec tego
chyba najlepiej oeni si z jak Traczynk Habrotonon
58

kupion na rynku albo Mile-zyjk Bakchid
59
, bez zalubin,
wprowadzajc j do domu za cen kupna i obsypania
akociami
60
. Ale wiemy, e byo niemao takich, ktrzy i tego
rodzaju kobietom dali si w najhaniebniejszy sposb ujarzmi.
Fletnistki sa-mijskie i tancerki Aristonika
61
i Ojnanthe ze
swoim bbenkiem, i Agatokleja
62
deptay krlewskie diademy!
Syryjka Semiramida bya suebn i naonic krlewskiego
niewolnika domowego, a kiedy raz krl Ninos Wielki spotka
j i zakocha si, tak posiada nad nim wadz i tak go miaa
za nic, e zadaa, eby przez jeden dzie pozwoli jej
siedzie na tronie w krlewskim diademie i rzdzi. A kiedy
on si na to zgodzi i nakaza wszystkim suy jej jak sobie
samemu i sucha tak samo, ona z pocztku wydawaa rozkazy
ostronie, by wyprbowa stra przyboczn; gdy za
przekonaa si, e w niczym nie stawiaj oporu ani nie wahaj
si, rozkazaa uwizi Ninosa, na-
64
Prawdopodobnie luka w tekcie.
56
Tekst niepewny, rnie rekonstruowany.
56
W oryginale: boginie zemsty, kary.
57
Uzupenienie przez wydawcw konieczne ze wzgldu na sens.
58
Tak si nazywaa matka Temistoklesa.
59
Znana
hetera.
60
Nowo nabytego niewolnika przy wejciu do domu obsypywano
akociami.
61
Osobisto nieznana.
62
Kochanka Ptolemeusza IV. Ojnanthe jej matka.
stpnie zaku w acuchy, w kocu straci. A kiedy si to
stao, rzdzia potem Azj dugo i sawnie.
A moe Belestiche
63
, na Zeusa! nie bya barbarzysk
dziewk, kupion na rynku ? ktrej teraz przybytki i witynie
znajduj si w Aleksandrii, a na nich krl rozmiowany w niej
kaza da napis dedykacyjny Afrodyty Belestiche
64
. A ta
znowu kobieta, ktra tutaj
65
dzieli wityni i skadane ofiary
z Erosem, a w Delfach stoi jej pozacany posg wraz z
posgami krlw i krlowych jakime to posagiem tak
podbia swoich kochankw?
Ale jak tamci przez wasn sabo i mikko nie-chccy
stali si upem bezwstydnych kobiet, tak znowu inni, ubodzy
i bez znaczenia, polubiwszy bogate i znakomitego rodu
kobiety, nie dali si zdeprawowa, nie utracili nic ze swej
godnoci, lecz spdzili ycie we wzajemnej yczliwoci
cieszc si szacunkiem i wadz. Natomiast m, ktry ponia
i ogranicza ycie swojej ony, tak jak si zmniejsza piercie z
obawy, e si zsunie z wychudzonego palca, podobny jest do
hodowcw, ktrzy ostrzygaj grzywy swoim klaczom i
przyprowadzaj je do rzeki lub jeziora, a kada przejrzawszy
si w wodzie i widzc sw posta oszpecon i bez adnego
powabu, traci podobno ca but i zgadza si by pokryta
przez osa
66
.
Kierowa si bogactwem przy wyborze ony, a nie cnot i
pochodzeniem, jest rzecz nisk i nieszlachetn; ale unika go,
jeli towarzyszy cnocie i pochodzeniu gu-
63
Jedna z kochanek Ptolemeusza II.
64
Takie przydomki dawane bogom byy rzecz bardzo czst.
65
Tutaj tj. w Tespiach. Chodzi o synn z piknoci heter, Fryne,
kochank i modelk rzebiarza Praksytelesa, ktry wykona dwa jej posgi
w Tespiach i w Delfach.
66
Take i inni pisarze staroytni wspominaj o takim pomyle.
pi! Antygon
67
piszc do dowdcy garnizonu w Munichii
68
,
ktry budowa tam obwarowanie, poleci mu nie tylko zrobi
mocn obro, ale take dba o to, eby pies by chudy!
Chodzio o to, by uszczupli dochody Ateczykw. Jednak
mowi bogatej lub piknej ony nie przystoi uczyni jej
brzydk lub biedn, tylko okaza si jej rwnym, bez
sualczoci, przez opanowanie i rozsdek oraz nie da si
oszoomi jej dostatkom. Jak na szali wagi powinien
przeway sytuacj na swoj stron dziki zaletom swego
charakteru i godno, przez ktre bdzie panowa i kierowa
on wedug susznoci i gwoli poytku.
Ponadto wiek stosowny do maestwa oraz pora podzenia
i wydawania na wiat s [u obu stron] zharmonizowane.
Wanie sysz, e ta kobieta jest w kwiecie wieku (tu ojciec
umiechn si do Pejsiasa) i nie starsza od ktregokolwiek ze
swych rywali, ani nie ma siwych wosw, jak niektrzy
czepiajcy si Bakchona. A jeeli oni nie s zbyt dojrzali jak
na jego towarzystwo, to co jej przeszkadza ubiega si o
wzgldy modzieniaszka lepiej od pierwszej lepszej modej
dziewczyny? Modzi bowiem nieatwo zywaj si ze sob,
nie zachowuj umiaru i ledwie po duszym czasie pozbywaj
si hardoci i samowoli, w pocztkach za burz si, stawiaj
opr we wsplnym jarzmie, a jeszcze bardziej, jeeli pojawi
si mio, bo ona jak silny wiatr na morzu w braku sternika
gotowa zakci i rozbi maestwo, kiedy adne z dwojga
rzdzi nie umie, a sucha nie chce.
Dzieckiem wszake kieruje mamka, chopcem nauczyciel,
efebem gimnazjarcha, modziecem jego
67
Zob. wyej, Jak mona chwali ..., przyp. 60.
68
Warowne wzgrze w Pireusie.
mionik, dorosym prawo i strateg; nikt nie jest niezaleny
i sobie samemu tylko podlegy. C wic strasznego, jeli
rozsdna, starsza kobieta bdzie sterowaa yciem modego
czowieka? Przyniesie mu korzy przez to, e gruje nad nim
rozumem, a mia bdzie i sodka, bo go kocha.
A w ogle, doda, jako e jestemy Beotami, wypada nam
czci Heraklesa
69
i nie oburza si na rnice wieku w
maestwie, pamitajc, e i on swoj on Megar odda
Jolaosowi, ktry mia lat szesnacie, a ona trzydzieci trzy
70
".
i o. W tym punkcie rozmowy, opowiada ojciec, przyby do
Pejsiasa z miasta jeden z jego przyjaci konno, cwaem, z
wiadomoci o niewiarogodnie miaym czynie.
Mianowicie Ismenodora, przekonana, jak si zdawao, e
Bakchon nic nie ma przeciwko temu maestwu, tylko
krpuje si tych, ktrzy mu je odradzali, postanowia nie
utraci go. Zwoawszy swych przyjaci co naj-
energiczniejszych oraz gotowych wspdziaa
71
, a take
bliskie sobie kobiety, i urzdziwszy [zasadzk], wyczekiwaa
pory, w ktrej Bakchon wyszedszy z palestry zwyk mija jej
dom, idc sobie skromnie. Ot kiedy wanie nadszed,
wieo natarszy si oliw, z dwoma czy trzema
wsptowarzyszami, wysza mu z drzwi naprzeciw
Ismenodora, dotkna tylko jego chlamidy, a jej przyjaciele
gadko zawinwszy gadkiego chopca w jego chlamid
69
Jako urodzonego w Tebach.
70
Wedug jednej z wersji mitu Herakles, zabiwszy w szale wasne dzieci,
odda on bratankowi i wiernemu towarzyszowi Jolaosowi, a sam poszed na
wygnanie. W tragedii Eurypidesa Herakles bohater zabija take Megar.
71
W tekcie (wspmionikw). Przyjmuj poprawk
.
i paszcz, ca gromad wnieli go do domu i czym prdzej
zabarykadowali drzwi.
A jednoczenie kobiety w domu cigny z Bakchona
chlamid i woyy na lubny strj, niewolnicy za pomknli
biegiem uwieczy naokoo oliwk i laurem drzwi nie tylko
Ismenodory, ale i Bakchona; zjawia si te fletnistka i
wygrywaa na ca ulic.
Spord Tespijczykw i goci jedni si miali, drudzy
oburzali i przynaglali gimnazjarchw [do wmieszania si], oni
bowiem maj bezwzgldn wadz nad efebami i pilnie
nadzoruj ich zachowanie si. Nikt ju nie zwaa na
zawody
72
, wszyscy porzucili teatr i zgromadzili si u drzwi
Ismenodory, gadajc i kcc si ze sob zawzicie.
11. Kiedy wic ten przyjaciel Pejsiasa, przypadszy cwaem
jak z meldunkiem na wojnie, wzburzony donis wanie to,
e Bakchona porwaa Ismenodora, Zeuksip-pos jak mwi
ojciec rozemia si i jako wielki mionik Eurypidesa
wyrecytowa:
e miertelniczka, pomnij, mimo bogactw twych!
73

Pejsias za zerwa si i zawoa: Bogowie! do czego dojdzie
ta samowola, ktra obala wszelki ad w miecie ? Bo ju
niezawiso przechodzi w bezprawie
74
. Cho raczej mieszne
jest oburzenie w obronie praw i susznoci, kiedy pogwacona
jest sama natura przez babskie panowanie! Czyme wobec
tego Lemnos?
75
Chodmy, woa, od-
72
Kitarodyczne, o ktrych bya mowa na pocztku.
73
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 986).
74
W oryginale gra sw: .
75
Gdzie wedug mitu kobiety wymordoway mw.
dajmy kobietom gimnazjon i sal posiedze Rady, skoro ju
miasto cakiem zniewieciao!"
76

Pejsias popieszy wic pierwszy, a za nim Protogenes,
czciowo podzielajc jego oburzenie, czciowo usiujc go
uspokoi.
Anthemion zabra gos: miay to postpek i lemnijski, ani
sowa, midzy nami mwic
77
. Wida, e niewiasta srodze
zakochana!"
Umiechn si na to Soklaros: To ty mylisz, e to
naprawd porwanie i gwat, a nie raczej sprytny manewr
obronny roztropnego modzieca, ktry chronic si przed
objciami swych mionikw zbieg w ramiona urodziwej i
bogatej kobiety?"
Nie mw czego takiego, Soklarosie, odpar Anthemion,
i nie rzucaj podejrze na Bakchona. Nawet gdyby z natury nie
by tak szczery i prostoduszny jak jest, to przecie nie byby
tego zatai przede mn, ktremu zwierza si ze wszystkiego, a
wiedzia, e w tej sprawie sprzyjam jak najbardziej
Ismenodorze. Z Erosem za walczy trudno a nie z
gniewem wedug sw Heraklita bo czegokolwiek zechce,
kupuje za cen ycia, a take za cen pienidzy czy dobrego
imienia. Bo czy jest kto stateczniejszy w miecie ni
Ismenodora? Kiedy jakakolwiek zoliwa plotka albo
podejrzenie o niesawny postpek tkny si jej domu?
Widocznie pochwycio t kobiet boskie jakie nawiedzenie
silniejsze od ludzkiego rozsdku"
78
.
76
Plutarch mgby tu zacytowa komedi Arystofanesa Sejm kobiet
(); ale go nie lubi i nie ceni.
77
Lemnijki chtnie potem przyjy przybyych Argonautw.
78
Diels, Vorsokr., I, fr. 170.
12. Pemptides
79
si na to rozemia i rzek: Bez wtpienia
istnieje pewna choroba ciaa, ktr nazywaj wit
80
; nic
wic dziwnego, jeli t najwiksz i najbardziej do szalestwa
zblion namitno niektrzy nazw wit i bosk!
Widziaem kiedy w Egipcie dwch ssiadw kccych si,
bo w wypezn im na drog; obaj nazywali go dobrym
duchem, ale kady chcia go sobie przywaszczy. Tak i ja,
widzc dopiero co was, jak cigniecie Erosa, jedni do komnat
mskich, drudzy do kobiecych, jako skarb cudowny i boski,
nie dziwiem si, e to uczucie cieszy si a takim uznaniem i
potg, skoro ci, ktrym by przystao zewszd je wypdza i
pomniejsza, wanie je wysawiaj i wielbi! Dotychczas
milczaem, widzc, e dysputa toczy si raczej w sprawach
prywatnych ni publicznych, ale teraz, kiedy Pejsias odszed,
chtnie bym posucha, gdybycie mi wyjanili, na jakiej
podstawie ogosili Erosa bogiem ci, ktrzy to uczynili
pierwsi."
13. Gdy Pemptides umilk, a ojciec mj wanie zaczyna
co mwi na ten temat, przyby inny posaniec z miasta, po
Anthemiona, ktrego wzywaa Ismenodora. Tumult bowiem
si wzmaga, a gimnazjarchowie si ze sob nie zgadzali:
jeden chcia da uwolnienia Bakchona, drugi uwaa, e nie
ma po co si wtrca. Anthemion wic wsta i poszed.
Ojciec zwrci si wtedy do Pemptidesa po imieniu:
Pemptidesie, poruszasz, jak mi si zdaje, wielkie i
niebezpieczne zagadnienie, a raczej w ogle naruszasz
nienaruszalne przekonania, jakie ywimy co do bogw, jeli
79
Nie byo o nim mowy dotychczas; najwidoczniej bya luka w tekcie.
80
Tj. epilepsja. Hippokrates zreszt wykazywa, e nic w niej nie byo
witego" ani nadprzyrodzonego.
domagasz si racji i dowodw w sprawie kadego z nich.
Wystarcza wszak odwieczna wiara ojcw naszych; wy-
raniejszego od niej wiadectwa nie znajdziemy i nie
wypowiemy,
Chociaby najbystrzejszy racj znalaz spryt
81
.
Jest to bowiem niejako fundament oglny i podstawa
bogobojnoci: jeeli w jednym punkcie wstrznie si i
zachwieje jej pewno i zaufanie, ktrym si cieszy, caa staje
si wtpliwa i podejrzana.
Syszae chyba, jaki gwat podnis si dokoa Eurypidesa,
kiedy zacz swoj Melanipp
82
od wiersza:
Ten Zeus kimkolwiek jest on znam go li ze sw.
Uzyska wic inny chr
83
(gdy podobno bardzo liczy na t
sztuk, napisan stylem niezwykle wytwornym i wietnym) i
zmieni ten wiersz, tak jak go teraz mamy w tekcie:
O Zeusie nam powiada samej prawdy gos.
A c to za rnica, podwaa lub zaciemnia wiar w
Zeusa czy Aten a w Erosa? Nie od dzi dopiero domaga
si Eros otarzy i ofiar, nie jest przybyszem z krainy
barbarzyskich zabobonw, jak jakie tam tak zwane Attysy i
Adonisy
84
, nie wkrada si przy pomocy eunuchw
85

81
Eurypides, Bakchantki, 203.
82
Eurypides napisa dwie tragedie. Melanippe mdrala i Melanippe
uwiziona obie niezachowane.
83
Tj. mono wystawienia ponownie.
84
Plutarch zapomina, e kult Adonisa w Grecji, aczkolwiek pierwotnie
pochodzenia wschodniego, jest bardzo stary (Safona).
85
W oryginale dosownie hermafrodyci, obojnaki"; tu
jednak chodzi o kapanw i czcicieli Attysa i Kybeli, ktrzy uprawiali
samokastracj.
i kobiet, by odbiera cze, ktra mu si nie naley, tak e
podlegaby sdowemu oskareniu o nielegalny wpis na list
bogw i nieprawe pochodzenie! Ale kiedy, mj drogi,
posuchasz Empedoklesa, ktry mwi:
Mio wrd nich jednakowa na dugo, a te na szeroko. Na
ni umysem spogldaj, a nie sied, oczy wlepiajc
86
.
Wygldaoby, e to mowa o Erosie; bo nie jest on widzialny,
tylko domniemany, wrd najstarszych bstw. A jeeli
bdziesz si domaga zawiadczenia o kadym z nich,
napastujc kad wityni i poddajc sofistycznym prbom
kady otarz, nic nie zostanie wolne od oskare i donosw.
e nie pjd dalej:
Nie widzisz, Afrodyty jak potna moc?
To ona mio daje, wszdy sieje j,
A my na ziemi wszyscy z niej zrodzeni wszak
87
.
Empedokles nazywajc j dawczyni ycia, Sofokles
owocn, dobieraj obaj bardzo odpowiednich i piknych
wyrae. Jednake wielkie to i cudowne dzieo Afrodyty jest
tylko uboczn spraw
88
dla Erosa, kiedy towarzyszy bogini; a
kiedy nie towarzyszy, caa rzecz traci zupenie urok i staje si
bez czci, bez druhw
89
.
Albowiem cielesne obcowanie bez mioci, tak jak gd i
pragnienie, dy do zaspokojenia, ale nie prowadzi do
adnego piknego celu. Dopiero przez Erosa bogini, usuwajc
przesyt rozkoszy, sprawia przywizanie i zycie.
86
Diels, Vorsokr. I, fr. 17. Ale tu wrd nich" odnosi si do elementw, a
nie do bogw.
87
Cytat z nieznanej tragedii Eurypidesa oraz z Hipolita, 449 n.
88
W oryginale gra sw: .
89
Ajschylos, Ofiarnice, 295.
Dlatego to Parmenides przedstawia Erosa jako najstarszy
twr Afrodyty, mwic w Kosmogonii:
Pierwszym pomysem jej ze wszystkich bogw by Eros
90
.
Hezjod
91
za, moim zdaniem, w bardziej zgodny z prawami
przyrody sposb czyni Erosa pierworodnym wrd
wszystkich bstw, eby wszystko jemu zawdziczao swe
narodziny.
Jeli wic pozbawimy Erosa wszystkich nalenych mu
objaww czci, to i te nalene Afrodycie si nie ostoj. Nie
mona bowiem twierdzi, e s tacy, co l Erosa, a nie
gani Afrodyty; lecz z jednej i tej samej sceny teatralnej
syszymy:
I sam jest gnuny Eros i dla gnunych jest
92
, a znowu:
Cypry da, dzieci, wszak nie tylko sob jest, Lecz wielu
bardzo imion bstwem, wiedzcie to: Hadesem ona,
niemiertelnym yciem jest I szaem wciekym...
93

Co prawda aden prawie spord innych bogw nie unikn
obelg ze strony nieuctwa do tych obelg skorego. Wemy
Aresa; ktry jak gdyby na tablicy z brzu
94
zajmuje miejsce
akurat na antypodach Erosa jak wielk cze odbiera
od ludzi, a znowu jak bardzo go szkaluj:
90
Diels, Vorsokr. I, fr. 13. Tytu dziea Parmenidesa podawany jest zwykle
O naturze ( ).
91
Teogonia, 120.
92
Niezachowana tragedia Eurypidesa Danae (Nauck, TGF, fr. 322).
93
Nieznana tragedia Sofoklesa (Nauck, TGF, fr. 855).
94
Prawdopodobnie przedstawiajcej wszechwiat.
owszem, uwaaj, e opieka nad ork, siewem,
sadownictwem naley do bogw. Maj przecie trzy nimfy
driady:
Rwny drzewom przypad ywota im kraniec.
Drzewom w sadzie Dioniz bg, Radoci promienny,
wzrost niech da, Czysta wiato jesieni
106
,
wedug sw Pindara. A adnego z bogw ani dobrych
duchw nie miaby obchodzi rozwj i wzrost pacholt i
modziecw, kiedy w wieku pokwitania i dojrzewania
wanie si ksztatuj i urabiaj? I nie ma, podug nich, boga,
ktry by dba, eby dorastajcy czowiek prosto zda do
cnoty i nie zbacza z drogi, a szlachetno jego nie zaamaa
si przez brak opieki lub przewrotno otoczenie!
Czy nie jest oburzajce i znamionujce niewdziczno
takie twierdzenie, kiedy wszake na kadym kroku korzystaj
z udzielajcej si im bliskiej dobroci, nigdy nie opuszczajcej
w potrzebie; cho niektre z tych potrzeb s raczej
koniecznoci ni czym piknym. Ot, na przykad, nasze
narodziny, rzecz niepikna z powodu krwi i boleci, jednake
ma boskie opiekunki w postaci Ejlejthyi i Lochei
107
. Doprawdy
za lepiej byoby nie narodzi si wcale, anieli urodzi si
istot bezwartociow z braku dobrego opiekuna i stra.
Przecie nawet w chorobie nie opuszcza czowieka bg,
ktremu w udziale przypado to wanie zadanie i moc po
temu
108
. Ani nawet po mierci: jest bowiem kto, kto go
odprowadzi z tego wiata i wspo-
106
Cytaty z nieznanych utworw Pindara (Turyn, PCF, fr. 184 i 171), ktre
Plutarch cytuje cznie.
107
& zob. wyej, O mioci rodzicielskiej, przyp. 24.
przydomek Artemidy, opiekunki poonic.
108
Tj. Asklepios, bg-uzdrowiciel.
moe, i uoy na spoczynek przewodnik dusz do krlestwa
Plutona
109
:
Nie wadc liry bowiem mnie zrodzia Noc,
Nie wieszczkiem ani lekarzem, jeno zmarych dusz
Przywdc
110
.
Tym podobne zadania pocigaj za sob wiele
nieprzyjemnoci. Natomiast trudno wymieni bardziej wit
czynno czy te wspzawodnictwo odpowiedniejsze dla
boga jak czuwanie i sdziowanie dotyczce stara miosnych i
pocigu zakochanych za piknymi modziecami. Nic tu
bowiem nie ma niskiego ani przymusowego, lecz namowa i
aski, ktre przynoszc naprawd
w sodki trud i moz nie mozolny
111
,
wiod do cnoty i przyjani. A ona waciwy swj cel osiga
nie bez boga i nie kogo innego ma za przewodnika i pana, jak
tylko towarzysza Muz, Gharyt i Afrodyty Erosa.
W serce ma on zsya posiew dz, z ktrych sodki plon,
wedug sw Melanippidesa
112
, czc to, co najmilsze, z tym, co
najpikniejsze. Moe nie tak jest, Zeuksippie?"
16. Na Zeusa, odrzek ten, jak najbardziej. Wrcz
niedorzecznoci byoby twierdzi przeciwnie."
A czy nie jest niedorzecznoci, podj ojciec, jeli
wrd czterech rodzajw przywizania, ktre dawni ludzie
rozrnili: pokrewiestwa, gocinnoci, przyjani i mioci, trzy
pierwsze maj kady swego patrona, boga
109
Tj. Hermesa.
110
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 405).
111
Eurypides, Bakchantki, 66 n.
112
Byo w V w. p.n.e. dwch poetw tego imienia; nie wiemy z ktrego to
cytat (Bergk, PLG, III, fr. 7).
opiekuna czy to przyjaci, czy to goci, czy rodu i rodziny
a tylko mio, jak gdyby co zowrbnego, pozostaje
bezbona i bezpaska? A wanie ona najbardziej potrzebuje
troskliwoci i kierownictwa."
Tak, to take brzmi nader nierozsdnie" rzek
Zeuksippos.
Ale, powiedzia ojciec, sowa Platona
113
miayby
zastosowanie w naszej dyskusji, cho zboczyaby ona troch z
tematu. Jest mianowicie jeden rodzaj szalestwa, ktry
przenosi si z ciaa do duszy skutkiem krenia szkodliwego
wyziewu powstaego z chorobliwego stanu le zmieszanych ze
sob [pierwiastkw] ten jest gwatowny, ciki i zgubny.
Jest za i inne szalestwo, rodzce si nie z nas samych, lecz
ze wspudziaem bstwa; nachodzi nas boskie natchnienie,
ktre zbija z tropu nasze mylenie i rozumowanie, a pochodzi i
pojawia si z woli wyszych mocy. Nazywa si ten stan
powszechnie boskim uniesieniem, bo jak to, co jest pene
tchnienia, nazywamy tchncym a to, co posiada rozum
ro-zumnym, tak owemu wzburzeniu duszy dajemy miano
boskiego uniesienia ze wzgldu na wspudzia i
uczestnictwo w boskiej mocy
114
. Owo za uniesienie, jeli jest
wieszcze, pochodzi z nawiedzenia i natchnienia Apollona,
bakchiczne od Dionizosa.
Idcie w plsy u Korybantw
powiada Sofokles
115
, jako e obrzdy Wielkiej Matki i Pana
maj wiele wsplnego z misteriami bakchicznymi.
113
Fajdros, 244 A nn.
114
W oryginale wyprowadzanie etymologii od ,
od i od .
115
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 778). Korybanci kapani
orgiastycznych kultw wschodnich, zwaszcza Kybeli (Wielkiej Matki
Bogw).
Trzeci rodzaj od Muz bierze pocztek i ogarniajc dusz
subteln i nieskalan
116
pobudza i roznieca w niej
natchnienie poetyckie i muzyczne. A znowu tak zwany sza
bojowy
117
czy wojenny, to kady wie, jakiemu bogu jest
powicony i komu cze oddaje:
Wroga tacw i lir, Aresa, sprawc ez,
Podnoszc zgiek domowej wojny
118
.
Pozostaje wic, Dafnajosie, jeszcze jedna odmiana
ludzkiego zbkania i utraty rwnowagi, bynajmniej nie
naleca do sabych ani agodnych, o ktr wanie chc tu
zapyta Pemptidesa[...]
119

Ktrego z bogw tyrs owocem piknym lni?
120

to uniesienie miosne, ktre nas pociga do szlachetnych
chopcw i cnotliwych kobiet, najbardziej przejmujce i
najgortsze ze wszystkich.
Bo czy nie widzisz, e wojownik, zoywszy or,
ochonie zaraz z szau bojowego,
... za wtedy
Zbroj z ramion mu zdjli giermkowie uradowani
121

i siedzi sobie jako niewojowniczy widz cudzych walk.
Podobnie i te plsy bakchiczne i korybanckie, kiedy ustaje
rytm tro-cheiczny
122
i melodia frygijska
123
, uspakajaj si i
poskramia-
116
Platon, Fajdros, 245 A.
117
W oryginale z wyran etymologi od Aresa.
118
Ajschylos, Blagalnice, 681 n.
119
Luka w rkopisie.
120
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 406).
121
Iliada, VII, 121 n.
122
Jako bardzo szybki i ywy.
123
Tonacja frygijska uchodzia za namitn.
j. Tak samo i Pytia, zszedszy z trjnoga i oddaliwszy si od
wyzieww
124
, odzyskuje spokj i pogod. Ale kiedy sza
miosny naprawd czowieka ogarnie i rozpali nie uspokoi
go adna pie
125
, adne czarodziejskie zaklcie
126
, adna
zmiana otoczenia. Obecni kochaj, nieobecni tskni, za dnia
goni, w nocy czuwaj pode drzwiami, po trzewemu
wzywaj tych urodziwych, po pijanemu ich opiewaj.
To nie twory wyobrani poetyckiej, jak kto tam twierdzi,
s dziki swej ywoci snami na jawie, tylko raczej w
wyobrani zakochanych, ktrzy przemawiaj do przedmiotw
swej mioci, jakby byy obecne, ciskaj je, robi im
wymwki. Bo nasz wzrok zdaje si malowa inne
wyobraenia na mokrym tynku
127
, tak e one szybko powiej
i znikaj z myli; gdy tymczasem wizerunki osb ukochanych,
jakby namalowane enkaustycznie
128
, pozostaj w pamici jako
obrazy yjce, ruszajce si, mwice i trwajce zawsze.
Rzymianin Katon
129
mawia, e dusza kochajcego yje w
duszy ukochanego [...]
130
i to samo si tyczy natury,
charakteru, postpowania w yciu, czynw. Pod ich wodz
szybko przebywa on wielk odlego, jak mwi cynicy,
znajduje krtk i prdk jednoczenie drog do
124
Co do natury tych wyzieww, to ani sam Plutarch dobrze nie wiedzia,
jak z tym byo (mwi o tym w tzw. dialogach pityjskich), ani dzisiejsza
nauka, cho jest wiele hipotez.
125
W oryginale Muza.

126
Eurypides, Hipolit, 478.
127
Tj. al fresco.
128
Technika enkaustyczna, mudna i kosztowna, bardzo ceniona, polegaa
na nakadaniu farb rozrobionych z woskiem i zacieraniu konturw plam
rozgrzanym narzdziem metalowym.
cnoty; i rzeczywicie ku przyjani [...]
131
mknc na fali
namitnoci z bosk pomoc.
Streszczajc si, powiem, e uniesienie zakochanych nie
jest pozbawione boskiego natchnienia i e nie innego ma boga
za zwierzchnika i wonic
132
jak wanie tego, ktrego
uroczysto witujemy skadajc ofiary.
Jednake jeeli rozrniamy bstwa na podstawie ich potgi
i naszego wasnego poytku, to jak wrd ludzkich wartoci
dwie uwaamy i nazywamy najbardziej boskimi: godno
krlewsk i cnot tak do rzeczy byoby rozpatrzy, czy
Eros ustpuje w potdze ktremu z bogw.
Jake wielka jest moc, dziki ktrej zwycia Cypryda,
jak mwi Sofokles
133
. Wielka te jest potga Aresa i widzimy
w pewnym sensie na ich przykadzie, jak moc wszystkich
innych bogw dzieli si na dwie: na jedn, dziki ktrej
lgniemy do dobra, i na drug, ktra nas przeciwstawia zu;
obie od pocztku s wszczepione w dusz, jak i Platon gdzie
[...]
134
rodzaje. Rozwamy na przykad, e dzieo Afrodyty,
jeli mio jest nieobecna, kupuje si za drachm, i nikt by ani
adnego trudu, ani ryzyka nie podj bez mioci dla samej
przyjemnoci zmysowej. I eby tu nie wymienia Fryne
135
, to
byle Lais czy jak Gnatajnion,
Pod wieczr rozniecajc pomie lampki swej
136
,
131
Luka w rkopisie.
132
Aluzja do platoskiego obrazu duszy jako rydwanu.
133
Trachinki, 497.
134
Luka w tekcie. Prawdopodobny sens: [wyrni w duszy dwa].
135
Jako pochodzc wanie z Tespiw.
136
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 407).
wzywajc i chtnie przyjmujc, niejeden mimo to mija.
Ale
Nagle nadchodzi wicher
137

z gwatown mioci i podaniem, ktre t sam rzecz
czyni cenniejsz od bogactw Tantala i krlestwa Gy-
gesa
138
. Tak saby jest i szybko brzydnie powab Afrodyty,
jeli nie jest natchniony przez Erosa!
Jeszcze za lepiej zdasz sobie z tego spraw std: wielu
ludzi dzielio si z innymi swoj rozkosz, strczc nie tylko
hetery, ale i ony. Tak oto w Rzymianin Gabba, mj
kochany, goci u siebie podobno Mecenasa, a
zauwaywszy, e czynili sobie z jego on nawzajem znaki
porozumiewawcze, pochyli nieznacznie gow jakby
zasypia. Gdy w tym czasie wlizn si do jadalni ktry
niewolnik i chcia zwdzi nieco wina, Gabba spojrza na i
zawoa: Niecnoto, nie wiesz, e tylko dla Mecenasa
pi?! To zreszt moe niezbyt powana sprawa, bo w
Gabba by baznem
139
. Za to w Argos Nikostratos by
przeciwnikiem politycznym Fayllosa. Kiedy przyby tam
krl Filip
140
, przypuszczano, e Fayllos, ktry mia on
wielkiej urody, zdobdzie jakie znaczne stanowisko i
wadz, jeli ona nawie stosunek z krlem. Stronnicy
Nikostrata, zdajc sobie z tego spraw, pilnowali domu
Fayllosa i chodzili pode drzwiami. Wtedy on kaza onie
wzu wojskowe obuwie, naoy chlamid i kapelusz
macedoski, i tak wysa j do Filipa, a ci wzili j za
jednego z paziw krlewskich.
Ot, czy mylisz, e pord tylu zakochanych dawnych i
obecnych znalazby si taki, ktry by sta si strczycielem
137
Iliada, XVII, 57.
138
Krl Lidii syncy z bogactw.
139
Nadwornym baznem cesarza Augusta.
140
Filip V macedoski. Inne osobistoci nieznane.
swego ukochanego, nawet za cen przywilejw samego
Zeusa? Ja bo nie sdz. Przecie nikt nie prbuje
przeciwstawia si i oponowa w polityce tyranom; natomiast
w mioci do piknych modych chopcw wielu byo
zazdrosnymi ich rywalami. Bo i Ateczyk Aristogejton
141
, i
Antyleon z Metapontu
142
, i Melanippos z Akragantu
143
nie
sprzeciwiali si tyranom, cho widzieli, jak ci gwac cay
porzdek w pastwie, jakby po pijanemu; ale kiedy sprbowali
uwie ich ukochanych, stanli w ich obronie niczym w
obronie nienaruszonych i nietykalnych witoci, nie
szczdzc wasnego ycia.
Mia jakoby i Aleksander napisa do Teodora, brata
Proteasa
144
: Przylij mi swoj piewaczk dam ci za ni
dziesi talentw chyba eby by w niej zakochany ? A
kiedy inny z jego towarzyszy, Antipatrides, zjawi si na
uczcie z harfiark, a ta si mocno spodobaa Aleksandrowi,
zapyta go: Czy przypadkiem si w niej nie kochasz ?
Ale bardzo! odrzek tamten. A eby ci licho wzio,
ty ndzniku! zakl Aleksander, ale si opanowa i kobiety
nie tkn.
17. A teraz znw zobacz, doda, jak wielka jest przewaga
Erosa w sprawach wojennych: nie jest on gnuny, jak
twierdzi Eurypides
145
, ani niezdolny do boju, ani
Na delikatnym spoczywa on noc liczku dziewczcia
146
,
gdy m peen Erosa wcale nie potrzebuje Aresa walczc z
nieprzyjacielem: kiedy ma ze sob wasnego boga.
141
Zob. wyej, O gadulstwie, przyp. 27.
142
Zabjca Archelaosa, tyrana Heraklei.
143
Chodzio o zamach na tyrana Falarisa. Inn relacj mamy u Athenajosa,
602 b.
144
Proteas, brat mleczny Aleksandra Wielkiego.
145
Zob. wyej, przyp. 92.
146
Sofokles, Antygona, 783.
On ogie, morze, eter, wichrw grnych pd Jest
gotw przeby
147

dla swego ukochanego, czegokolwiek by zada. aden z
synw Niobe u Sofoklesa, raonych strzaami i gincych,
nikogo innego nie wzywa na pomoc i na ratunek, jak tylko
swego kochanka,
O[...] obejmij mnie
148
.
A o Kleomachu z Farsalos wiecie zapewne, z jakiego
powodu zgin w bitwie?"
Nie, ja przynajmniej nie wiem, odrzek Pemptides, ale z
chci bym si dowiedzia."
Bo i warto, na to ojciec. Przyby on jako
sprzymierzeniec Chalkidyjczykw, kiedy szalaa wojna
lelantyj-ska
149
przeciw Eretryjczykom. Wygldao na to, e
piechota chalkidyjska jest dostatecznie silna, ale e trudno
bdzie odeprze konnic nieprzyjaciela. Wezwali wic
sprzymierzecy Kleomacha, ma wspaniaej odwagi, eby
pierwszy zaatakowa konnych. On za zapyta swego
ukochanego, ktry przy tym by, czy chce przyglda si
bitwie, a ten odpowiedzia, e tak, uciska go czule i naoy
mu hem. Kleomachos, przejty dum i zapaem, zwoawszy
najdzielniejszych Tessalczykw ruszy z miejsca do ataku i
uderzy na nieprzyjaci z takim rozpdem, e ich konnic
wprawi w popoch i zmusi do ucieczki; a e za ni posza i
piechota, Chalkidyjczycy odnieli druzgocce zwycistwo.
Kleomachos jednake znalaz mier w bitwie. Grb jego
pokazuj w rynku Chalkidyj-
147
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 408).
148
Niezachowana tragedia Niobe. Fragment z luk (Nauck, TGF, fr. 410).
149
Tak nazwana od yznej rwniny lelantyjskiej, o ktr walczono.
czycy, a na nim do dzi dnia wysoka stoi kolumna. Mio
za do chopcw, ktr przedtem potpiali, odtd zaczli j
bardziej ni wszyscy inni uprawia i wychwala
150
.
Arystoteles
151
za twierdzi, e Kleomachos poleg w
zwyciskiej bitwie z Eretryjczykami, ale w innych
okolicznociach; a wojownik ucaowany przez swego
ukochanego by jednym z Chalkidyjczykw z Tracji
wysanych jako sprzymierzecy do Chalkidyjczykw na
Eubei. Na pamitk tego piewaj w Chalkidzie:
O chopcy, was gdy modoci wdzik i szlachetny rd zdobi
Dzielnym mom nie brocie urody swej,
Bo z mstwem w parze i Eros, czarodziej cia,
W chalkidyjskiej krainie zakwita jak kwiat.
A jak poda poeta Dionizjos
152
w swych Przyczynach, w
kochanek mia na imi Anton, a ukochany Filistos. A
czy u was, Teban, Pemptidesie, kochanek nie ofiarowywa
w darze zbroi ukochanemu chopcu, gdy ten by wpisywany
na list mw? A szyk hoplitw zmieni i poprzestawia
Pammenes
153
, znawca spraw miosnych, ktry mia pretensj
do Homera, e si na mioci nie zna, skoro uszykowa
Achajw wedug plemion i rodw
154
, zamiast umieci
ukochanego przy kochanku, tak eby
Tarcza si z tarcz stykaa, a hem na hemie si wspiera
155
.
A to dlatego, e Eros jest jedynym niezwycionym spord
wodzw. Poniewa ludzie potrafi porzuci i wsp-
plemiecw, i swoich bliskich, i na Zeusa, nawet rodzicw i
synw, ale midzy kochanka natchnionego przez boga
150
Potwierdzaj to inni autorzy.
151
Prawdopodobnie nie filozof, tylko historyk Chalkidy.
152
Prawdopodobnie niejaki Dionizjos z Koryntu.
153
Stronnik Epaminondasa (por. ywot Pelopidasa, XVIII).
154
Iliada, II, 362.
155
Iliada, XIII, 131 i XVI, 215.
a jego ukochanego aden wrg nigdy si nie wdar i ich nie
rozdzieli. Nawet jak nie ma adnej potrzeby, nachodzi ich
ch pokaza swoje upodobanie do niebezpieczestwa i brak
lku o ycie. Tak to Theron z Tessalii opar lew rk o cian
i wycignwszy miecz odci sobie wielki palec wyzywajc do
wspzawodnictwa swego rywala. A kto tam inny, upadszy
w bitwie na twarz, gdy nieprzyjaciel ju mia zada mu cios,
baga go, by chwilk zaczeka, eby jego ukochany nie
zobaczy, e on otrzyma ran w plecy
156
.
Std nie tylko najbardziej wojownicze ludy jak Beoci,
Lacedemoczycy, Kreteczycy s najbardziej oddane mioci,
ale i wrd dawnych bohaterw najdzielniejsi: Meleager,
Achilles, Aristomenes, Kimon, Epaminondas
157
. Ten ostatni
mia dwch ulubiecw: Asopichosa i Kafisodorosa, ktry
poleg wraz z nim pod Mantinej i zosta pogrzebany tu koo
niego. Co do Asopichosa, to okaza si tak gronym
wojownikiem dla nieprzyjaci i sia taki lk, e Euknamos z
Amfissy, ktry pierwszy stawi mu czoo i zada cios,
otrzyma kult herosa u Fokejczykw.
Co si tyczy Heraklesa, to trudno by byo wyliczy
wszystkie jego miosne zwizki, tyle ich byo! W przekonaniu,
e Jolaos by przeze kochany, kochankowie do dzi go czcz
i wielbi, odbierajc przysigi i zapewnienia wiernoci od
swoich ukochanych nad jego grobem
158
. Herakles
156
Go przynosio hab, bo wiadczyo o usiowaniu ucieczki.
157
Osobistoci mityczne wymienione tu s razem z historycznymi. O ile
wiemy, Meleager i Kimon kochali kobiety; Achilles w Iliadzie te, dopiero
pniej jego stosunek do Patrokla bywa przedstawiany jako erotyczny. O
Aristomenesie nic na ten temat nie wiemy.
158
Grb i heroon Jolaosa znajdoway si koo jednej z bram tebaskich
(Pauzaniasz, IX, 23, I).
za, znajc si na lecznictwie, mia uratowa ycie miertelnie
chorej Alkestis, wywiadczajc t przysug Ad-metowi, ktry
kocha on, ale z kolei by kochany przez niego
159
. Mit mwi
wszake, e kocha si w Admecie take Apollon i e:
W subie on by u Admeta przez cay rok wielkim" zwany
160
.
W sam por przypomniaa mi si Alkestis. Kobiety
bowiem nic a nic nie maj wsplnego z Aresem, natomiast
opanowanie przez Erosa prowadzi je do miaoci wbrew ich
naturze, nawet do naraenia si na mier. A jeli i mit moe
si przyda dla poparcia tych twierdze, to przykad Alkestis,
Protesilaosa
161
i Eurydyki, maonki Orfeusza, wykazuje, e
Hades posuszny jest rozkazom jedynie Erosa spord bogw,
aczkolwiek wobec wszystkich innych, jak mwi Sofokles:
Dobroci nie zna zgoa ani adnych ask I tylko
sprawiedliwo cis lubi on
162
.
Jednak ma lito dla zakochanych i jedynie dla nich nie jest
niezomny i nieubagany
163
. Std, mj drogi, dobrze jest da
si wtajemniczy w misteria eleuzyskie; widz bowiem, e
czcicieli i mistw Erosa czeka lepszy los w Hadesie. Nie to,
ebym bez zastrzee wierzy w mity,
159
Racjonalistyczna interpretacja mitu, ktry znamy z tragedii Eurypidesa
Alkestis, gdzie Herakles pokonywa Thanatosa si fizyczn.
160
Cytat z nieznanego utworu. Jest to prawdopodobnie aleksandryjska
interpretacja motyww suby Apollona u Admeta. W pierwotnym micie
pokuta za zabicie Cyklopw (s i inne wersje). Wielki rok" wedug rnych
wiadectw stanowi bardzo rne okresy.
161
Protesilaos, polegy pod Troj, powrci z tamtego wiata, by si
zobaczy ze sw on Laodami.
162
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 703).
163
Iliada, IX, 158.
ale i nie odrzucam ich cakowicie: dobrze one mwi i boskim
jakim zrzdzeniem docieraj do prawdy pokazujc, e dla
miujcych nawet z Hadesu istnieje droga do wiata. Nie
wiedz wprawdzie, jak i ktrdy, jakby zbdziwszy ze
cieki, ktr jako pierwszy z ludzi odkry Platon przez swoj
filozofi. A wszake s jakie nieznaczne i niejasne odblaski
prawdy rozproszone wrd mitologii egipskiej, ale potrzebuj
tropiciela niezwykle bystrego i umiejcego z drobnych rzeczy
wnioskowa o wielkich. Dlatego te dajmy temu spokj, a
omwiwszy tak wielk potg Erosa, rozwamy teraz jego
yczliwO i askawo wzgldem ludzi i to nie te liczne
dobrodziejstwa, jakie wywiadcza tym, ktrzy s przedmiotem
mioci (gdy to jest widoczne dla kadego), ale te, jeszcze
liczniejsze i wiksze, ktrymi obdarza samych zakochanych.
Eurypides, cho znawca spraw miosnych, podziwia jeden z
najmniejszych darw, w sowach:
... ze poet wic
Uczyni Eros, cho on przedtem nie zna Muz
164
.
Daje mu bowiem pojtno, cho przedtem by ociay; a
tchrzliwego czyni, jakemy mwili, mnym, tak jak mikkie
drewno czyni si twardym hartujc je w ogniu. Hojnym,
szczerym, wielkodusznym staje si kady zakochany, choby
przedtem by skner, bo jego maostkowo i skpstwo
topnieje jak elazo w ogniu, tak e uszczliwia go dawanie
ukochanemu bardziej ni otrzymywanie od innych osb.
Wiecie z pewnoci, jak do Anytosa, syna Anthemiona,
kochajcego si w Alkibiadesie, kiedy wydawa wspaniae i
kosztowne przyjcie dla cudzoziemcw, wtargn z caym
164
Niezachowana tragedia Steneboja (Nauck, TGF, fr. 569).
towarzystwem podchmielony Alkibiades i pochwyciwszy ze
stou prawie poow kielichw poszed sobie. Kiedy gocie
oburzeni mwili: Jak bezczelnie i pogardliwie potraktowa
ciebie ten chopak!, Anytos odpar: Raczej, jak askawie! bo
mg wszystko zabra, a tyle mi jeszcze zostawi !"
18. Ubawiony Zeuksippos zawoa: Na Heraklesa! omal
nie zagodzi Anytos mojej po przodkach dziedzicznej do
niego nieprzyjani z powodu Sokratesa i filozofii
165
, skoro w
mioci okaza tak agodno i szlachetno".
No, tak, rzek ojciec. A czy Eros osb draliwych i
uciliwych dla otoczenia nie czyni milszymi i yczliwszymi?
Gdy
Kiedy zaponie ognisko, domostwo wspanialszym si wyda
166
,
rwnie i czowiek staje si promienny od miosnego aru. Ale
og ludzi jest jako dziwnie nierozsdny: jeli ujrz w nocy
wiato w domostwie, uwaaj to za co boskiego i
zachwycaj si a widzc dusz pospolit, lich, ndzn, jak
nagle napenia si wielkodusznoci, hojnoci, ambicj,
serdecznoci, szczodrobliwoci, nie czuj si zmuszeni
zawoa jak Telemach:
Bg jest tam jaki z pewnoci!
167

A czy to, Dafnajosie, doda, na Charyty, nie jest czym
nadludzkim, e zakochany, lekcewac niemal wszystko, nie
tylko wsptowarzyszy i krewnych, ale i prawa, wadze,
krlw, nie bojc si niczego, nie podziwiajc niczego, nie
zabiegajc o niczyje wzgldy, gotw stawi czoo
165
Anytos by gwnym oskarycielem Sokratesa.
166
Cytat z tzw. Sporu Homera z Hezjodem, 16.
167
Odyseja, XIX, 40.
kopijnikowi piorunowi
168
, jak tylko ujrzy swego piknego
chopca.
Jak kogut pokonany spuszcza skrzyda drc
169
.
Caa jego buta pryska i dumny duch si amie.
Tu, w pobliu Muz, warto wspomnie i o Safonie. Bo o
synu Hefajsta, Kakosie, opowiadaj Rzymianie, e zion z ust
potokami ognia i pomieni; ona za piewa pieni naprawd
pomienne i przez nie objawia ar swego serca,
Muz sodkimi gosy leczc niemoc miosn
wedug sw Filoksenosa
170
. A jeeli ty, Dafnajosie, pod
wpywem mioci do Lysandry nie zapomniae cakiem o
dawnych swych ulubiecach, przypomnij nam wiersze, w
ktrych ta pikna Safona mwi, e na widok ukochanej gos
jej winie w krtani, ciao ponie, a j ogarnia blado, mat i
zawrt gowy
171
."
Kiedy Dafnajos zadeklamowa nam ten utwr [...]
172
, zabra
gos ojciec: Na Zeusa, czy to niejawne nawiedzenie przez
bstwo? Czy nie nadprzyrodzony w wstrzs duchowy? Czy
Pytia, dotykajc trjnoga, doznaje czego rwnie
wstrzsajcego? Kog z natchnionych uczestnikw
misteriw dwiki fletu, tympanu i obrzdy Wielkiej Matki
wprawiy w a takie uniesienie?
A przecie t sam osob, t sam pikno widzi wielu, a
tylko ten jeden miujcy przejmuje si ni dla-
168
Pindar, Oda pityjska, I, 5.
169
Nieznana tragedia Frynicha (Nauck, TG F, fr. 17).
170
Filoksenos z Kythery, poeta dytyrambiczny z V w. p.n.e. (Bergk, PLG,
III, fr. 7).
171
Utworu tego (Bergk, PLG, III, fr. 2) zachowao si par zwrotek
(tumaczy je te na acin Katullus: Ille mi par esse deo videtur...).
172
Luka w rkopisie.
czego? Bo nie wiem,, co Menander mia na myli, i nie
rozumiem go, gdy mwi:
... trafem duszy niemoc ta,
Kto ni raony, wewntrz ran nosi sw
173
,
wszystkiemu za winien jest bg, ktry jednego porazi,
innego poniecha.
A zatem tego, co raczej przystaoby powiedzie na
pocztku, jednak i teraz nie pomin milczeniem, skoro, jak
powiada Ajschylos:
...dopiero trafia na wargi me
174
.
Chyba bowiem, mj drogi, wszystkie pojcia, ktre dostaj si
do naszego umysu nie drog zmysw, maj swj pocztek z
trzech rde, ktrym dajemy wiar: z mitu, z prawa i z
rozumowania. A wic w przekonaniach, jakie ywimy
wzgldem bogw, przewodnikami naszymi i nauczycielami
stali si poeci, prawodawcy i na trzecim miejscu filozofowie;
wszyscy oni zgodnie potwierdzaj istnienie bogw, ale co do
ich iloci, hierarchii, istoty i mocy ogromnie si midzy sob
rni w pogldach. Mianowicie bogowie filozofw:
Chorb oni nie znaj ni staroci,
Ni trudw te. Huczcy ich
Nie trwoy wszak w nurt Acherontu
175
,
tote nie dopuszczaj oni do siebie Niezgod ani Prb
wymylonych przez poetw
176
, ani nie uznaj Lku
173
Nieznana komedia (Koerte, II, fr. 568). Tekst niepewny, proponowane
rne poprawki.
174
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 351).
175
Nieznany utwr Pindara (Turyn, PCF, fr. 147).
176
Hezjod (Prace i Dnie, II nn.) mwi o dwch Eridach-Niezgo-dach;
Homer (Iliada, IX, 502 nn) o personifikacjach Prb.
i Popochu jako bogw i synw Aresa
177
. Filozofowie spieraj
si o wiele szczegw z prawodawcami, jak na przykad
Ksenofanes
178
mwi Egipcjaninowi, eby nie czcili Ozyrysa
jako boga, jeli uwaaj, e jest miertelny, a jeli uwaaj go
za boga, by nie opakiwali jego mierci. A z kolei poeci i
prawodawcy, kiedy filozofowie czyni bogami jakie tam idee
albo liczby, monady i duchy, nie mog tego cierpie, a i
zrozumie take.
Ogem biorc, pogldy bardzo tu si rni i s cakiem
rozbiene. Rzecz si ma tak jak ongi w Atenach, gdzie byy
trzy stronnictwa: mieszkacw wybrzea, wzgrz i rwniny,
wzajemnie sobie nieprzyjaznych i zwalczajcych si. A
pniej wszyscy zgodzili si na jedno i oddali wszystkie gosy
na Solona
179
, i wybrali go wsplnie na rozjemc, naczelnika i
prawodawc, poniewa by bezspornie uwaany za
przodujcego w cnocie. Tak samo te trzy stronnictwa
niezgodne co do bstw, gosujce kade inaczej i nie chcce
si zgodzi na kandydata innego stronnictwa co do jednego
tylko stale s jednomylne: Erosa zaliczaj do bogw pospou
najwybitniejsi i z poetw, i z prawodawcw, i z filozofw.
Jednym gosem go wychwalajc wraz
Tyrana Pittakosa
jak mwi Alkajos
180
o Mityleczykach, gdy Pittakosa
177
Iliada, XIII, 299; XV, 119.
178
Ksenofanes z Kolofonu, zaoyciel szkoy filozoficznej eleatw,
zwalcza tradycyjn mitologi.
179
Por. ywot Solona, XIII nn.
180
Niezachowany utwr (Diehl, Anth. Lyr., fr. 37 a). Alkajos by zreszt
wrogo usposobiony do Pittaka, wybranego na rozjemc" w Mitylenie, i
uwaa go za tyrana.
wybrali. A dla nas Eros jako krl, wadca i harmosta
181
przez
Hezjoda, Platona i Solona uroczycie z Helikonu
sprowadzony, wkracza uwieczony i strojny do Akademii, a z
nim wiele par poczonych mioci i przyjani, ale nie tak
jak mwi Eurypides, e
...j czy nie kowany wizw spi
182
.
On przez to rozumie zimn i cik konieczno, ktr przy
obcowaniu staje si wstyd. Nie, ta wsplnota na skrzydach
unosi si ku temu, co najpikniejsze i najbardziej boskie
ale o tym inni
183
lepiej mwili!"
19. Po tych sowach ojca Soklaros si odezwa: Widzisz,
jak dwukrotnie, wpadszy na ten sam temat, sam nie wiem jak
si usuwasz i wykrcasz, niegodnie nas oszukujc, mimo e
trzeba wypowiedzie to, co si nasuwa, a co jest witoci.
Bo dopiero co jakby mimochodem wspomniawszy
jednoczenie o Platonie i o Egipcjanach poszede dalej nie
zatrzymujc si i teraz robisz to samo. To, co ju jasno
powiedziane
184
przez Platona, a raczej przez te boginie
185
za
porednictwem Platona, mj drogi, tego nie powtarzaj, cho
bymy ciebie prosili
186
. Ale tego, co nadmienie, e mit
egipski zgadza si z tym, co o Erosie mwi Platon, nie moesz
ju nam nie wyoy i nie wyjani; bdziemy zadowoleni,
jeli cho troch posyszymy o tych wielkich sprawach!"
181
Harmostami nazywali si namiestnicy spartascy w podbitych
miastach. Plutarch wybiera ten termin zapewne ze wzgldu na etymologi
pokrewn z harmoni.
182
Tragedia Peirithoos (Nauck, TGF, fr. 595).
183
Plutarch ma na myli Platona, zwaszcza jego Uczt i Fajdrosa.
184
Odyseja, XII, 453.
185
Tj. Muzy.
186
Fajdros, 235 D.
Poniewa do proby przyczyli si i inni, opowiedzia
ojciec, e Egipcjanie podobnie jak Grecy rozrniaj dwch
Erosw: Erosa zmysowego i Erosa niebiaskiego, za
trzeciego Erosa uwaaj Soce, Afrodyt [...]
187
maj w
wielkiej czci.
My za widzimy due podobiestwo Erosa do Soca; ani
jedno bowiem, ani drugie nie jest ogniem, jak sdz niektrzy,
tylko blaskiem oraz sodkim i podnym ciepem. Pochodzce
od Soca daje poywienie, wiato i wzrost ciaom, a
pochodzce od Erosa duszom. Jak za Soce mocniej
grzeje wynurzywszy si z chmur lub nastpujc po mglistej
pogodzie, tak Eros po scenach gniewu i zazdroci, po
pojednaniu si z ukochanym, jest sodszy i ywszy. S tacy,
ktrzy wierz, e Soce si zapala i ganie, a to samo te
myl o Erosie: e jest miertelny i niestay. I przecie jak
ciao nie wywiczone nie moe znie Soca, tak Erosa nie
moe znie bez szkody usposobienie duszy nie wychowanej
naleycie, jedno i drugie zmienia si na gorsze i choruje,
oskarajc moc bstwa zamiast wasnej saboci. Jedynie tym
tylko rniyby si, jak si zdaje, e Soce pokazuje
patrzcym po rwni rzeczy pikne i brzydkie, Eros za jest
wiatem tylko dla tego, co pikne, i jedynie ku niemu skania
wzrok i ochot zakochanych, a ca reszt uczy lekceway.
Afrodyt za bezpodstawnie nazywaj Ziemi, [natomiast
ci, co j uwaaj za Ksiyc]
188
opieraj si na pewnym
podobiestwie: on bowiem jest i ziemski, i jednoczenie
niebieski, i jest miejscem poczenia si elementu
niemiertelnego ze miertelnym
189
, ale sam przez si nie
187
Dua luka w tekcie.
188
Prawdopodobnie luka w tekcie uzupeniona hipotetycznie.
189
Plutarch mwi w innych dialogach, e ksiyc jest miejscem pobytu
demonw, istot porednich midzy bstwem a czowiekiem.
posiada siy ani wiata, jeeli Soce go nie owietli, tak jak
Afrodyta przy nieobecnoci Erosa.
Tote prawdopodobniejsze jest podobiestwo Afrodyty do
Ksiyca, a Soca do Erosa ni tych cia niebieskich do
innych bstw
190
; nie s oni jednak sami tymi planetami. Bo
wszak ciao nie jest tym samym, co dusza, tylko czym
odrbnym, jak i Soce jest czym widzialnym, a Eros tylko
uchwytnym pojciowo. Jeli nie wyda si to wam zbyt
race, to mona by powiedzie, e Soce dziaa odwrotnie
ni Eros: mianowicie odwraca umys od wiata myli ku
rzeczom zmysowym, powabem i blaskiem tego, co
widzialne, czarujc go i przekonujc, e tylko w nim i
dokoa niego, a nie gdzie indziej, znajduje si prawda i
wszystko w ogle.
Nierozumnie wszak przywizanimy Do
wszystkiego, co lni na padole tym,
jak mwi Eurypides,
Bo nie wiemy, czym ycie inne jest
191
,
a raczej zapominamy o tym, o czym nam Eros przypomina.
Istotnie, kiedy budzimy si w silnym i jaskrawym wietle,
szybko opuszcza nasz dusz i znika wszystko to, comy
widzieli we nie, tak samo, gdy rodzimy si na tym wiecie,
przychodzc z innego, Soce jakby oszaamia nasz pami
i zatruwa umys, tak e przejty rozkosz i zachwytem
zapomina on o yciu poprzednim. A przecie jaw
naprawd jest dla duszy to, co znajduje si tam i odnosi do
tamtych spraw, a kiedy si ona dostaje na ten
190
Aczkolwiek, jak wiadomo, na og czono soce z Apollonem,
Ksiyc (Selene) z Artemid.
191
Hipolit, 195 nn.
wiat, to wita z zachwytem to, co najpikniejsze i
najbardziej boskie, tylko przez sen.
Snami j owia sodkimi, lecz byy one zwodnicze
192
,
gdy dusza jest przekonana, e wszystko to, co pikne i
cenne, znajduje si po tej stronie, chyba e spotka boskiego i
cnotliwego Erosa, ktry si stanie lekarzem, wybawc i
przewodnikiem, a ktry przychodzc poprzez ciaa
193
,
wyprowadza z Hadesu ku prawdzie i na niw Prawdy
194
,
gdzie mieszka pikno czyste, wielkie i nie udzce. Tych,
ktrzy od dawna z tsknot pragn przylgn do i z nim si
zjednoczy, on yczliwie wiedzie i unosi wzwy, jak
duchowy przewodnik przy wtajemniczeniu
195
. Ale kiedy
zostajemy odesani na ziemi z powrotem, Eros nie zblia
si do duszy bezporednio, tylko za porednictwem ciaa.
Nauczyciele geometrii, kiedy modzi chopcy nie s jeszcze
w stanie by wtajemniczonymi w pojcia czysto rozumowe
same w sobie, tworz dla nich wizerunki bezcielesnej i
niezmiennej substancji w postaci widzialnych i dotykalnych
naladownictw kul, szecianw, dwunastocianw, ktre im
pokazuj. Tak samo dla nas Eros niebiaski tworzy jak w
zwierciadle pikne odbicia piknych bytw, miertelne
boskich, zmienne niezmiennych i zmysowe
ponadzmyso-wych; i w postaci, barwach i wygldzie
modziecw promieniejcych urod nam je ukazuje i budzi
pami, ktra z pocztku pomau si rozpala
196
. Std
niektrzy pod szkodliwym wpywem przyjaci czy
krewnych,
192
Nieznany utwr, przez niektrych przypisywany Kallimachowi.
193
Tj. poprzez pikno cielesne.
194
Platon, Fajdros, 248 B.
195
W misteria eleuzyskie.
196
Plutarch nawizuje cigle do rnych ustpw Fajdrosa.
ktrzy niemdrze usiuj gwatem zagasi t namitno, nic
przez to nie zyskuj dobrego, tylko popadaj w zamt jak
oczadziali, albo te pograjc si w ciemne i zakazane
rozkosze marnie kocz. Wszyscy za ci, ktrzy kieruj si
zdrowym rozsdkiem i wstydem, hamuj objawy szau, tak jak
by chodzio rzeczywicie o ogie, pozostawiajc w duszy tylko
wietlan jasno i ciepo. Nie powoduje ono, jak kto
twierdzi
197
, wstrzsw, ktre przez poruszenie zelizgujcych
si, lekko askoczcych i napierajcych na siebie atomw
wytwarzayby nasienie; natomiast tworzy cudowny i
yciodajny obieg jakby sokw w rolinie rozwijajcej si i
wypuszczajcej pdy, otwierajc pory, przez ktre przepywaj
prdy przychylnoci i serdecznoci. Rycho wic miujcy
zaczynaj pomija ciao ukochanego, wznosz si wyej,
przywizuj si do jego duchowej istoty; zasona spada z ich
oczu, widz teraz jasno, obcujc ze sob, sowem przewanie,
ale i czynem czy tamci maj w swym umyle jaki choby
strzp czy zarys pikna. A jeli okae si, e nie, daj im
spokj, i zwracaj si do innych, jak pszczoy, ktre porzucaj
wiele wieych i barwnych kwiatw, ale nie majcych miodu.
Gdzie za spotykaj jaki lad bstwa, emanacj i budzce
rado podobiestwa, z rozkoszy i zachwytu popadaj w
uniesienie pene czci, odzyskuj pami i szczliwo i na
nowo rozpomieniaj si mioci do tego naprawd
upragnionego, bogosawionego, przez wszystkich
umiowanego i zasugujcego na podanie pikna. 20.
Wikszo tego, co pisz poeci o tym bogu, wyglda na arty
lub przypiewki podchmielonych, mao za powiedzieli na
serio, doszedszy do prawdy ju to drog rozumnego namysu,
ju to z pomoc bosk. Jeden z tych
197
Chodzi o Epikura.
utworw odnosi si do jego narodzin:
Najgroniejszy to bg,
Iryda piknostopa
198
mu matk,
A zotowosy jest ojcem Zefir
199
.
Chyba e i was przekonali filologowie, e to przenonia
odnoszca si do kwiecistej barwnoci tego uczucia".
A do czeg by innego?" odrzek Dafnajos.
Suchajcie, powiedzia ojciec, to zjawisko przecie
zmusza nas do takiego okrelenia. Oczy nasze dostrzegaj
tcz niewtpliwie dziki odbiciu, ktre powstaje, kiedy
wzrok natrafia na nieco wilgotn, gadk i niezbyt gst
chmur i munie soce z ukosa wtedy widzc jego
wietlane promienie, wytwarza w nas zudzenie, e ten widok
mieci si na chmurze. To samo sprawia przebiego i kunszt
mioci w stosunku do szlachetnych i oddanych piknu dusz:
odwraca ona pami od przedmiotw widzialnych, uwaanych
za pikne, ku owemu piknu boskiemu, prawdziwie
upragnionemu, bogosawionemu i zachwyt budzcemu.
Og jednak ludzi gonicych za obrazem tej mioci,
widniejcym jak w zwierciadle w ciaach chopcw i kobiet, i
szukajcych go po omacku, nie moe nic trwalszego osign
jak przyjemno zmieszan z przykroci
200
. Tak wygldao
zapewne odurzenie i obd Iksjona
201
, na prno usiujcego
dosign przedmiotu podania w chmurach jakby wrd
cieniw. Tacy ludzie s jak dzieci chcce pochwyci tcz
domi, tak je pociga to zjawisko.
198
W oryginale o piknych sandaach". Iryda bogini tczy.
199
Nieznany utwr Alkajosa (Bergk, PLG, III, fr. 13).
200
Safona nazywa mio sodko-gorzk ().
201
Iksjonowi, zakochanemu w Herze, bogowie podsunli chmur w jej
postaci.
Szlachetny za i opanowany mionik inaczej postpuje
on zwraca si ku piknu boskiemu i duchowemu. A spot-
kawszy si z piknoci widzialnego ciaa, traktuje je jakby
jakie narzdzie pamici, ktre wita radonie i kocha, lecz
cieszc si obcowaniem z nim jeszcze bardziej rozpomienia
si duchowo. I przebywajc na tym wiecie cielesnym nie
siedzi [bezczynnie] podziwiajc owo wiato i tsknic do,
ani te po mierci na tamtym wiecie nie wymyka si stamtd,
by powrci tu i bka si pode drzwiami komnat
nowoecw, jak zowieszcze widma mczyzn i kobiet
lubienych i zmysowych, niesusznie uwaanych za
kochajcych.
Prawdziwy bowiem mionik, gdy znajdzie si na tamtym
wiecie i zazna tam, jak si godzi, obcowania z piknymi
istotami, otrzymuje skrzyda i wtajemniczony w misteria
swego boga, uczestniczy w plsach dokoa niego i towarzyszy
mu, dopki nie nadejdzie pora, eby si uda z powrotem na
bonia Ksiyca i Afrodyty i tam usn oczekujc nowych
narodzin.
Ale to rozwaania, rzek ojciec, na tematy zbyt grne jak na
obecn rozmow, Eros za, jak i inni bogowie,
Raduje si, gdy ludzie maj go we czci,
jak powiada Eurypides
202
, i odwrotnie: jak jest najaskawszy
dla przyjmujcych go we waciwej mierze, tak srogi dla
zuchwale go odpychajcych. Ani Zeus Gocinny tak nie ciga
krzywdzicieli przybyszw i bagalnikw, ani Zeus Rodowy tak
nie wysuchuje kltw rodzicieli i tak rycho ich nie pomci, jak
czujnie Eros wysuchuje niesusznie wzgardzonych
kochankw, karzc osoby zarozumiae i gburowate.
202
Hipolit, 8.
Poc przypomina histori Euksynthetosa i Leuko-
koma?
203
Albo dziewczyny z Cypru, ktr do dzi nazywaj
Wygldajc przez okno? A moe nie syszelicie o karze,
ktr poniosa Kretenka Gorgo? J spotkao to samo, co tamt,
tylko e tamta zostaa zamieniona w kamie w chwili gdy
wygldaa przez okno, by spojrze na zwoki zakochanego w
niej modzieca, ktre wanie wynoszono
204
. A w tej Gorgo
zakocha si niejaki Asan-dros, modzieniec zacny i ze
znakomitego rodu, ale ktry z tej wietnej sytuacji popad w
bied i niesaw; jednake nie myla z niczego zrezygnowa i
zada rki Gorgo, ktrej by krewniakiem, a o ktr z racji
bogactwa podobno bardzo si ubiegano i zaarcie walczono.
On, cho mia wielu i to penych zalet rywali, potrafi
pozyska sobie wszystkich jej krewnych i opiekunw [...]
205
".
[w midzyczasie zmienia si miejsce dialogu: uczestnicy s w
drodze powrotnej z Helikonu do Tespiw; Zeuksippos
najwidoczniej wypowiedzia si przeciwko mioci maeskiej,
a teraz Plutarch wygasza replik:]
21. Poza tym przyczyny rodzenia si mioci, o ktrych
oni
206
mwi, nie s waciwoci jednej tylko pci, lecz s
wsplne dla obu. Czyby rzeczywicie widzialne
wyobraenia, ktre maj emanowa z chopcw i
przedostawa si do ciaa zakochanych, przebiegajc je i
porusza-sc swym echtaniem wewntrzn substancj, co
powoduje zelizgiwanie si jej wraz z innymi atomami i
wytwarzanie
203
Wspomina j Strabon, powoujc si na Teofrasta, ale si nie zachowaa.
204
Wedug mitografw, w modzieniec, Arkeofon, wobec jej nie-czuoci
mia zagodzi si na mier.
205
Bardzo obszerna luka w tekcie.
206
Prawdopodobnie chodzi o epikurejczykw.
si nasienia nie mogy emanowa z kobiet? A te pikne i
wite uczucia, ktre nazywamy przypominaniem sobie owego
boskiego, prawdziwego, olimpijskiego pikna, a ktre dusz
uskrzydlaj dlaczego miayby powstawa tylko na widok
chopcw i modziecw, a nie dziewczt i kobiet, ilekro
poprzez modocian urod i wdzik przewieca czysta i
cnotliwa dusza? (tak Ariston
207
si wyrazi, e dobrze zrobione
obuwie pokazuje, jak zgrabna jest stopa). Albo kiedy pod
czyst i pikn powierzchownoci niezniszczalne, prawdziwe
lady promieniejcej duszy dojrz ci, co s na nie szczeglnie
wraliwi? Mionik rozkoszy [w komedii] zapytany:
Czy esk rozkosz woli, czy chopicy wdzik?
odpowiada:
Gdzie tylko pikno widzi, oburki jest
208
.
I taka odpowied jest waciwa dla lubienoci; ale czy
szlachetny mionik pikna bdzie uprawia mio nie ze
wzgldu na urod i wrodzone zalety, tylko na rnic pci?
Przecie mionik koni cieszy si zaletami nie tylko [ogiera]
Podarga ale i [klaczy] Ajthe Agamemnono-wej
209
; amator
polowania nie same tylko psy wybiera hoduje take i suki
kreteskie czy lakoskie. A mionik ludzkiej piknoci czy
nie jest jednakowo usposobiony wzgldem obu pci, i czy
robi rnic midzy mioci do kobiet, a do mczyzn, tak
jakby chodzio o ubir mski czy kobiecy?
207
Nie wiadomo, czy Ariston z Chios, perypatetyk, czy raczej Ariston z
Keos, stoik.
208
Cytat z nieznanej: nie wiadomo, tragedii czy komedii (Nauck, TGF, fr.
355; Kock, CAF, III, fr. 360).
209
Iliada, XXIII, 295.
Wprawdzie mwi, e pikno jest kwiatem cnoty
210
ale niedorzecznoci jest twierdzi, e pe eska takiego
kwiatu nie wydaje i nie wykazuje naturalnych skonnoci do
cnoty. Susznie napisa Ajschylos:
Kobiet mod zdradza jej poncy wzrok, Jeeli
da jej zazna ju rozkoszy m
211
.
Moe to by, eby oznaki natury zuchwaej, rozpustnej i
zepsutej przejawiay si w powierzchownoci kobiety, a
oznaki czystej i skromnej natury nie dodaway blasku jej
urodzie? Albo jeeli one istniej i przejawiaj si wyranie,
to eby nie wzruszay i nie rozniecay mioci? Oba
przypuszczenia nie s ani rozsdne, ani zgodne z prawd.
Ale skoro wykazaem, e wszystko to dotyczy jednakowo
obu pci, to jak gdyby chodzio o wsplny front w boju,
Dafnajosie, stamy do walki przeciwko argumentom, ktre
wanie wytoczy Zeuksippos. On utosamia mio z dz
nieopanowan i pocigajc dusz ku rozpucie ale to nie
jego wasne przekonanie, tylko sysza to wielokrotnie od
ludzi niezadowolonych i nie znajcych si na mioci. Jedni
z nich bior sobie byle jakie kobieciny, znceni troch
posagu, a potem wepchnwszy je w sprawy gospodarcze,
interesy pienine i rachujc si z nimi jak skpcy, spdzaj
dnie na ktniach maeskich i swarach. Inni znowu,
bardziej pragnc mie dzieci ni on, robi jak cykady,
ktre wystrzykuj nasienie na olep na cebul lub inn
rolin, mianowicie czym prdzej zapadniaj pierwsze
lepsze ciao, a uzyrkawszy ze owoc, zrywaj maestwo; a
jeli nie zrywaj, to nie troszcz si ju
210
Cytat z jakiego dziea Chrysippa (Arnim, Stoic. Vet. Fr., III, s. 718).
211
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 243).
o on i nie zaley im na tym, by kocha lub by
kochanymi.
A wanie wyraz stergesthai i stergein, poniewa tylko
jedn liter rni od stegein
212
, wydaje mi si wrcz
wskazywa na przywizanie, ktre czas i nawyk doczaj
do wizi maeskiej. Ten za, kogo Eros ogarnie i natchnie,
najpierw bdzie pojmowa moje i nie moje, jak w
pastwie Platona
213
; gdy nie jest to tak po prostu midzy
przyjacimi wszystko jest wsplne ani midzy
kochankami tylko midzy tymi, ktrzy, chocia
rozdzieleni cielenie, zmuszaj dusze do czenia si i
stapiania si razem, tak e nie chc ju duej by dwojgiem
i nie wierz w to, e s.
Nastpnie, wzajemna wierno, ktrej przede wszystkim
wymaga maestwo, a ktra, o ile przychodzi z zewntrz,
nakazana prawem, wicej ma w sobie z przymusu
powodowanego wstydem i obaw ni z dobrowolnoci, gdy
potrzebne
Niejedno tu wdzido i niejeden ster
214
,
jest zwyk rzecz w stadle maeskim. Ale mio ma w
sobie tyle opanowania, powcigliwoci i ufnoci, e nawet
jeli dotknie kiedykolwiek duszy rozwizej, odciga j od
innych kochankw, wygania z niej zuchwalstwo, wyniszcza
zarozumiao i bezwstyd, a wprowadza w ni wstydliwo,
cicho, spokj, przyodziewa skromnoci i czyni j
posuszn tylko jednej osobie.
Znacie naturalnie ze syszenia t synn Laid
215
,
212
Po grecku gra sw: by kochanym, kocha i
przykrywa, chroni.
213
Pastwo, 463 C.
214
Nieznana tragedia Sofoklesa (Nauck, TGF, fr. 785).
215
Jedna z najsynniejszych heter greckich.
opiewan przez poetw, przez tylu uwielbian, ktra
rozpomienia podaniem ca Hellad, a raczej mona
powiedzie, e ubiegano si o ni od morza do morza
216
. Ot
kiedy ogarna j mio do Hippolocha z Tessalii,
Modrymi falami oblany porzuca ju brzeg
Akrokoryntu
217

i wykradszy si potajemnie spord tumu innych kochankw
oraz wielkiej gromady heter, wyjechaa zachowujc
cakowicie przyzwoito; tam za [w Tessalii] kobiety
zazdrosne o jej pikno, zwabiwszy j do wi-ryni
Afrodyty, ukamienoway j na mier. Std podobno do dzi
t wityni nazywaj Afrodyty Zabjczyni. Wiemy
przecie o zwykych dziewkach suebnych, ktre opary si
podaniu swych panw, i o poddanych, ktrzy wzgardzili
zachciankami miosnymi krlowych, skoro Eros zapanowa w
ich duszach. Powiadaj, e w Rzymie, skoro ogoszona
zostanie dyktatura, wszyscy inni skadaj swoje urzdy; tak
samo, gdzie Eros nastanie jako wadca, tam czowiek uwalnia
si i wyzwala spod wszystkich innych panw i zwierzchnoci,
a suy ju tylko jako hiero-dulos
218
. Szlachetna za kobieta
poczona mioci ze swym prawym maonkiem prdzej
zniosaby w swym ou niedwiedzia czy wa, ni obcego
mczyzn lub choby jego dotknicie.
22. Mnstwo jest przykadw, z pewnoci zwaszcza
wrd was, ziomkw i czcicieli tego boga, jednake warto jest
wspomnie dzieje Gallijki Kammy. Bya ona niezwy-
216
Korynt, z ktrego pochodzia Laida, ley na przesmyku midzy dwoma
morzami: zatok Korynck i Sarosk.
217
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 1084).
218
niewolnik penicy sakraln sub, w wityni.
klej urody, polubiona tetrarsze Sinatosowi; Sinoriks,
najmoniejszy wrd Gallw, zakochawszy si w niej i
przekonawszy si, e za ycia ma nic u niej nie wskra ani
namow, ani gwatem, zgadzi Sinatosa. Jedyn ucieczk i
pociech w tym nieszczciu dla Kammy stanowio, e bya
dziedziczn kapank Artemidy, tote gwnie spdzaa czas
na subie bogini, nie dopuszczajc nikogo z mczyzn, cho
wielu krlw i monych osobistoci ubiegao si o jej rk.
Ale kiedy Sinoriks odway si zjawi i zaproponowa jej
maestwo, nie cofna si przed t propozycj i nie robia
mu wyrzutw za to, co popeni, jak gdyby czyn Sinoriksa, do
ktrego popchna go mio do niej i tsknota, nie mia w
sobie nic niegodziwego. Przyby wic on z cakowitym
zaufaniem i owiadczy si jej, ona za wysza mu naprzeciw,
podaa mu rk, zaprowadzia do otarza bogini i wylaa z
czary libacj ofiarn mid, do ktrego, jak si okazao,
domieszaa trucizny. Wypiwszy sama okoo poowy, podaa
reszt Gallowi, i gdy zobaczya, e wypi, gono i radonie
wykrzykna imi zmarego ma i zawoaa: Mu
ukochany! na ten oto dzie czekaam, yjc, zbolaa, w rozce
z tob! Teraz raduj si i zabierz mi do siebie. Pomciam ci
bowiem na tym najnikczemniejszym z ludzi, z ktrym z chci
dziel mier, tak jak z tob dzieliam ycie! Sinoriks
wyniesiony w lektyce niebawem zmar, a Kamma miaa
jeszcze przey ten dzie i nastpn noc, a potem umrze bez
adnego lku i pogodnie
219
.
23. Skoro tyle tym podobnych rzeczy zachodzi i u nas, i u
barbarzycw, ktby cierpia obelgi miotane przez
niektrych na Afrodyt, e mianowicie doczajc si do
219
Histori t opowiada Plutarch parokrotnie w innych pismach.
Erosa i z nim wspdziaajc przeszkadza powstaniu
przyjani? Atoli czenie si pci mskiej z msk, co jest
raczej rozpust i lubienym sprzganiem si, naleaoby
nazwa:
Ohydy wrcz to dzieo, nie Cyprydy, jest
220
.
Tote takich, ktrzy chtnie graj przy tym rol biern,
uwaamy za istoty najhaniebniej upodlone i nie mamy dla
nich ani odrobiny zaufania, szacunku ani przyjani i wedug
Sofoklesa:
Przyjaci takich, kto utraci cieszy si, A kto ich
ma, miarkuje, jak by uciec im!
221

A jeli si zdarzy, e kto nie zepsuty z natury da si przez
oszukanie lub zgwacenie zmusi do tej roli, to potem do
nikogo na wiecie nie ma wicej nieufnoci i nienawici jak
do tego, co go naduy i mci si straszliwie, kiedy tylko
nadarzy si sposobno. Krateas zamordowa Archelaosa
222
,
ktry by jego kochankiem, a Pytholaos Aleksandra z Feraj
223
.
Periander za, tyran Ambrakii
224
, kiedy zapyta swego
ulubieca, czy jeszcze nie jest w ciy, ten wpad we
wcieko i zabi go.
Natomiast dla prawej maonki stosunek pciowy jest
pocztkiem przyjani, gdy jakby wspuczestnictwem w
wielkich misteriach. Rozkosz jest rzecz chwilow, ale z niej
wykiekowuje i rozrasta si codziennie szacunek, czuo,
wzajemne przywizanie i zaufanie; std wida,
220
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 409). W oryginale gra sw:
.
221
Nieznana tragedia (Nauck, TGF, fr. 779).
222
Krla macedoskiego w V/IV p.n.e.
223
Aleksander, tyran Feraj w Tessalii w IV w. p.n.e. Ale sam Plutarch gdzie
indziej inaczej opisuje jego mier.
224
Nie za synny tyran Koryntu, jeden z Siedmiu mdrcw".
e Delfy czy cy nie myl si dajc Afrodycie przydomek
Harmonia
225
, a Homer nazywajc taki zwizek
przyjani
226
. Dowodzi to te, e Solon by prawodawc
bardzo dowiadczonym w sprawach maeskich
227
, gdy
nakaza, by m nie rzadziej ni trzy razy w miesicu mia
stosunek z on, nie dla przyjemnoci naturalnie, tylko chcc,
eby w ten sposb wi maeska odnawiaa si przez
czuo pomimo nagromadzajcych si w toku ycia rnych
pretensji tak jak i pastwa odnawiaj co pewien czas
zawarte midzy sob traktaty.
Ale, powiadaj, mio do kobiet powoduje wiele za i
szalestw. A czy nie o wiele jeszcze wicej mio do
chopcw ?
Na ksztat uroczy patrzc, zwariowaem wrcz! Ach,
chopiec delikatny, gadkich jeszcze lic, Przylgnwszy do
chc umrze i nagrobek mie!
228

Jak wic szalestwo na punkcie kobiet, tak i szalestwo na
punkcie chopcw adne z nich nie zasuguje na miano
mioci.
Niedorzecznoci zatem jest odmawia kobietom
uczestnictwa w cnocie w ogle. C mwi o ich
powcigliwoci i rozsdku, o wiernoci i uczciwoci, kiedy
nawet w niejednej przejawio si rwnie i mstwo, i odwaga,
i wielkoduszno? A ju pogardliwe twierdzenie, e ich
natura, do innych rzeczy zdolna, nie nadaje si jedynie do
przyjani, to co zgoa osobliwego! Kobiety kochaj przecie
dzieci, kochaj mw, a ich skonno do przywizania jest
jak yzna ziemia, chtnie przyjmujca
225
W oryginale waciwie , ale mniej wicej znaczy to samo.
226
Np. Iliada, XIV, 209.
227
Zob. ywot Solona, XX.
228
Nieznana komedia (Kock, CAF, III, fr. 222/4).
zalki przyjani, a przy tym wyposaona w ujmujcy wdzik.
Jak poezja, dodajc do sowa sodycz melodii, metrum i
rytmu, uczynia skuteczniejsz jego dziaalno
wychowawcz, ale i szkodliwo bardziej nieodpart, tak
natura, udzieliwszy kobiecie powabu spojrzenia,
uwodzicielskiego brzmienia gosu i pont urodziwej
powierzchownoci, ogromnie uatwia rozpustnej kobiecie
kuszenie rozkosz, a cnotliwej zdobywanie przychylnoci i
przywizania ma.
Platon poleca Ksenokratesowi
229
, ktry by mem
wielkiego i szlachetnego ducha, ale nadmiernie surowych
obyczajw, eby skada ofiary Charytom. Czystej za i
cnotliwej kobiecie naleaoby zaleci skadanie ofiar Erosowi,
aby by przychylny i stale obecny w maeskiej komnacie, a
j aby przyozdobi wszelkimi kobiecymi po-ntami, tak by
m nie opuci jej dla innej i nie musia wypowiada tych
sw z komedii:
Nieszczsny, jake zdradzani t najlepsz z on!
230

Kocha w maestwie wikszym jest dobrem ni by
kochanym; powstrzymuje bowiem od wielu, a waciwie od
wszystkich bdw, ktre niszcz i psuj maestwo.
24. Dotkliwego za blu na pocztku, kochany Zeuksip-pie,
nie powinno si obawia, jakby rany czy swdzenia; a nawet
jeli bdzie rana, nic to strasznego dla uczciwej kobiety, tak
jak dla zrastajcych si [po szczepieniu] drzew. Zranienie te
jest pocztkiem zajcia w ci; nie ma bowiem stosunku
pciowego bez wzajemnego zadawania sobie jakiego
cierpienia.

Na pocztku przecie i nauka wprawia w popoch
229
Z Chalkedonu.
230
Nieznanej (Kock, CAF, III, fr. 221).
dzieci, a filozofia modych ludzi; ale ani u tych ta przykro
nie trwa stale, ani u zakochanych. Jak dwa pyny zlane razem.,
tak i mio zdaje si wywoywa na razie pewne wrzenie i
ferment, ale pniej, uspokoiwszy si i oczyciwszy, osiga
najwiksz stao. To jest bowiem to, co naprawd nazywa
si zespoleniem, mianowicie zwizek dwojga kochajcych si;
zwizek bowiem tylko wspyjcych ze sob podobny jest do
zetkni i przywierania do siebie [atomw] wedug Epikura,
przy czym one to zderzaj si, to odskakuj, i nie tworz takiej
jednoci, jak stwarza mio, kiedy opanowuje maesk
wsplnot. Nic bowiem nie przynosi tak wielkich rozkoszy ani
tak trwaych korzyci wzajemnych, ani pikno adnego innego
przywizania nie jest tak godne uznania i zazdroci,
Jak gdy zgodnym umysem w domostwie swym gospodarz M i
ona
231
.
I prawo temu sprzyja, i natura wykazuje, e nawet bogowie
potrzebuj Erosa gwoli podzenia potomstwa. Bo jak mwi
poeci:
Miuje ziemia deszcz
232
,
a niebo ziemi; badacze za przyrody twierdz, e Soce
miuje Ksiyc
233
, e z nim wspyje i zapadnia go. A czy
Ziemia, matka ludzi i rodzicielka wszystkich zwierzt i rolin,
nie musiaaby kiedy zgin i zanikn cakiem, jeli by
potny Eros lub tsknota do opucia materi, a ona by
przestaa pragn i poszukiwa tam rda swego ruchu?
231
Odyseja, VI, 183 n.
232
Nieznana tragedia Eurypidesa (Nauck, TGF, fr. 898, 7).
233
po grecku Ksiyc jest rodzaju eskiego .
No, ale eby nie uwaa, e za daleko odszedem od tematu,
albo e w ogle gadam od rzeczy, wiesz, jak ludzie krytykuj
mio do chopcw i wymiewaj si z jej niestaoci,
twierdzc, e tak przyja, jak jajko, przeci moe jeden
wos; e za tacy kochankowie jak koczownicy spdzaj
wiosn w okolicy bujnie zieleniejcej i kwiecistej, a pniej
zwijaj obz i wycofuj si jak z terenu nieprzyjacielskiego. A
jeszcze dosadniej filozof Bion
234
nazywa zarost piknych
modziecw Harmodiosem i Aristo-gejtonem, jako e jego
pojawienie si wyzwala ich od tej nienaturalnej tyranii
235
, gdy
kochankowie przestaj ich napastowa. To zreszt niesusznie
zarzuca si prawdziwym zakochanym i adne jest powiedzenie
Eurypidesa: on, ciskajc i caujc piknego Agatona, ktremu
ju puszczaa si broda, rzek, e nawet jesie piknoci
jeszcze jest pikna. [Natomiast mio cnotliwych kobiet] nie
tylko nie zna [adnej jesieni]
236
, ale nawet wrd siwizny i
zmarszczek kwitnie i pozostaje w mocy a do grobowej deski.
Mao mona wyliczy trwaych zwizkw mionikw z
chopcami, tysice natomiast kochajcych par maeskich,
ktre przetrway do koca w wiernej wsplnocie i chtnym
dochowaniu wiary. Chc wam opowie-wiedzie o jednym
takim wypadku, ktry zdarzy si za naszych czasw, za
cesarza Wespazjana.
25. w Civilis
237
, co to wznieci powstanie w Gallii, mia
oczywicie wielu wsptowarzyszy, wrd ktrych by i
niejaki Sabinus, mody czowiek z dobrej rodziny,
234
Z Borystenesu.
235
Zob. wyej O gadulstwie, przyp. 27. Przyjmuj tu w tekcie poprawk
zamiast przekazanego .
236
Luki w rkopisie, tekst uzupeniany.
237
Por. Tacyt, Historie, IV, 67. Juliusz Civilis nalea do plemienia
Bataww.
najznaczniejszy wrd Gallw i majtkiem, i powaaniem.
Wielkie ich przedsiwzicie nie udao si: z obawy przed kar
jedni odebrali sobie ycie, inni prbowali ucieczki, ale zostali
ujci. Sabinus za mia wszelkie moliwoci ukrycia si i
ucieczki do krajw barbarzyskich, lecz wanie by polubi
niezwykle szlachetn kobiet, ktrej imi po tamtejszemu
brzmiao Empona, co po grecku mona by przetumaczy
Heroina
238
, a ktrej ani zostawi, ani zabra ze sob nie
mg. Majc na wsi u siebie wykopane podziemne piwnice, w
ktrych trzyma mienie znane tylko dwom wyzwolecom,
kaza oddali si wszystkim innym sugom, rzekomo majc
pozbawi si ycia przez otrucie, dwch za tych zaufanych
zabra ze sob i ukry si w podziemiach. Jednego z nich,
imieniem Martialis, posa do ony z wiadomoci, e si otru
a chata razem z ciaem spona. Chcia mianowicie eby
prawdziwa aoba po nim ony uczynia jego mier
cakowicie wiarogodn.
Tak te si stao. ona jak staa, tak pada na ziemi z
jkiem i zawodzeniem, i leaa tak przez trzy dni i noce
odmawiajc pokarmu. Sabinus dowiedziawszy si o tym i
obawiajc si o jej ycie, kaza Martialisowi da jej
potajemnie zna, e yje i e si ukrywa, ale prosi, eby przez
jaki czas jeszcze zachowywaa aob i nie zaniedbaa
niczego, co by mogo uczyni jej udan rozpacz
prawdopodobniejsz. Ona wic odegrywaa t rol jak na
konkursie tragicznym, by wzbudzi przekonanie o swym
cierpieniu, ale gorco pragnc zobaczy si z mem w nocy
udaa si do niego, a rano powrcia. Odtd skrycie ya z nim
niemal jak w Hadesie przez przeszo siedem miesicy.
238
Tacyt nazywa j Epponina, a Cassius Dion Pepponilla.
Poniewa pojawiy si jakie nadzieje [na amnesti]
przebraa Sabinusa do niepoznania w inne szaty, przepask na
gow, ostrzyga go i zabraa ze sob, do Rzymu. Ale gdy nic
nie wskraa, powrcia i znowu przewanie spdzaa czas z
nim pod ziemi, a co pewien czas bywaa w miecie, eby j
mogy zobaczy przyjaciki i krewne. Co za jest wrcz
niewiarogodne, to to, e potrafia ukry ci, mimo e kpaa
si razem z kobietami. Jest bowiem ma, ktr kobiety
nacieraj wosy, by nada im barw zocist lub rudaw;
zawiera ona tusto, ktra tuczy lub rozlunia ciao,
powodujc jego pulchno i rozbrzka-nie. Obficie wic
nacieraa si nim wszdzie [oprcz brzucha] i tak wywoujc
nabrzmienie i peno innych czonkw, ukrya swe brzemi.
Ble porodowe zniosa bez pomocy, jak lwica w swoim
legowisku, zszedszy do ma w podziemia, i wykarmia tam
te lwita bo urodzia dwch chopcw. Z jej synw jeden
zgin na wojnie w Egipcie, drugi by u mnie niedawno w
Delfach
239
; na imi mia Sabinus
240
.
Cesarz skaza Empon na mier, ale odpokutowa to, bo
cay jego rd wkrtce zosta doszcztnie wytpiony
241
Nic
bardziej ohydnego nie zdarzyo si za jego panowania i nic nie
mogo bardziej skoni bogw i demonw do odwrcenia ze
zgroz oblicza na taki widok. Chocia wspczucie obecnych
zgasia wyzywajca hardo jej sw, ktra te rozwcieczya
Wespazjana: zrzekajc si
239
Plutarch piastowa godno kapana w Delfach i mia tam swj dom.
240
Musiaa tu by luka w rkopisie zawierajca szczegy wykrycia caej
rodziny. Wedug Tacyta przeyli tam 9 lat.
241
Niezupenie zgadza si to z rzeczywistoci, bo dynastia skoczya si
dopiero na Domicjanie i tylko on zosta zamordowany. Plutarch nie ywi
sympatii do dynastii Flawiuszw w ogle.
wszelkiej nadziei na ocalenie, yczya ona cesarzowi zamiany
losu z ni, bo ya w mroku podziemnym szczliwiej ni on
na tronie!
Na tym, mwi ojciec, skoczya si ich rozmowa o Erosie,
bo ju zbliali si do Tespiw i zobaczyli popieszajcego ku
nim biegiem Diogenesa, jednego z przyjaci Pejsiasa.
Soklaros ju z daleka zawoa: Czy aby nie wojn nam
zwiastujesz, Diogenesie ?, na co ten odkrzykn: Na psa
urok! Wesele mamy! Popieszcie si, bo tylko na was czekaj
z ofiar".
Wszyscy si ucieszyli, tylko Zeuksippos zapyta, czy
Pejsias jeszcze si gniewa. Ale pierwszy zgodzi si na
Ismenodor i teraz z ochot naoy biay paszcz i wieniec, by
mc poprowadzi [orszak weselny] przez rynek do wityni".
No, to chodmy, rzek ojciec, chodmy poartowa z
niego i pokoni si bogu. Wida bowiem, e jest tu obecny i
rad z tego, co si dzieje, bo zsya sw ask".