EX OCCIDENTE LUX I

„Świat współczesny nie będzie ukarany. On sam jest karą.” (E.II, 282)1

• „Reakcjonisty nie oburzają określone rzeczy, ale każda rzecz
nie na swoim miejscu.” (E.II, 404)

„Nie powinniśmy emigrować, lecz konspirować.” (E.II, 220)

Nicolás Gómez Dávila, syn bogatego kupca i przemysłowca,
urodził się 18 maja 1913 roku w stolicy Kolumbii, Santa
Fe de Bogotá. Kiedy miał sześć lat, wyjechał z rodzicami
do Europy. W Paryżu wstąpił do kolegium benedyktyńskiego,
wakacyjne przerwy w nauce zwykł zaś spędzać w Anglii.
Już pod koniec wieku młodzieńczego zapadł na ciężką chorobę
płuc i prawie dwa lata, przechodząc leczenie i rehabilitację,
musiał pozostawać zamknięty w domu. W tym czasie nad
jego rozwojem intelektualnym czuwali prywatni nauczyciele.
Spokój i monotonia naznaczonego cierpieniem życia pozwoliły
Gómezowi Dávili całkowicie poświęcić się studiom. Młody
człowiek z autentycznym zapałem poznawał języki klasyczne:
grekę i łacinę, oraz współczesne: francuski, angielski, niemiecki;
a także ich literaturę.
• „Wspaniałość ducha wywodzi
przezwyciężanej mierności.” (57)2

się

czasami

z

cierpliwie

1
Wszystkie cytaty, zawsze w moim tłumaczeniu, pochodzą z: Nicolás Gómez
Dávila, Escolios a un texto implícito. Obra completa, Villegas Editores, Bogota 2005;
a także z: Nicolás Gómez Dávila, Następne scholia do tekstu implicite, tłum. Krzysztof
Urbanek, Furta Sacra, Warszawa 2006. (E.II, 282) oznacza: Escolios a un texto implícito,
tom II, s. 282.
2
(57) oznacza: Następne scholia do tekstu implicite, s. 57.

3

Po siedemnastu latach pobytu na Starym Kontynencie Nicolás
Gómez Dávila wrócił do Bogoty, gdzie w 1937 roku wstąpił
w związek małżeński z Emilią Nieto Ramos (1909 – 1995).
Choroba, którą myśliciel przechodził w młodości, nie była
jedyną przypadłością, która w jakiś sposób zdeterminowała jego
życie. W 1948 roku Nicolás Gómez Dávila podczas konnej jazdy
w swej posiadłości „Canoas”, która znajduje się w pobliżu Bogoty,
uległ wypadkowi: próbował zapalić cygaro, spłoszył konia, został
przez niego zrzucony i złamał nogę. W rezultacie do końca życia
lekko kulał. Nie przeszkadzało mu to jednak w częstych, prawie
codziennych, długich spacerach.
W 1949 roku odbył swą jedyną, jeżeli weźmie się pod uwagę
dojrzałe życie, podróż zagraniczną. Wraz z żoną przez ponad
sześć miesięcy przemierzał samochodem dostępną dla obywatela
południowoamerykańskiego kraju część Europy.
Trzeba jeszcze wspomnieć, że małżonka Gómeza Dávili wydała
na świat troje dzieci: dwóch synów – Nicolasa i Juana Manuela;
oraz córkę – Rosę Emilię. Ta ostatnia angażuje się obecnie w prace
związane z przechowywaniem i rozpowszechnianiem dziedzictwa
ojca.
• „Kobieta ma tę samą temperaturę intelektualną, co środowisko,
w którym żyje: zaciekle rewolucyjną bądź nieustraszenie konserwatywną
– stosownie do okoliczności.
Nigdy nie może być reakcjonistą.” (E.II, 351)

Po europejskiej podróży myśliciel na dobre zamknął się
w swej, stopniowo powiększanej, bibliotece, a jego życiowa
aktywność w znacznej mierze zaczęła sprowadzać się do czytania.
Gómez Dávila czytał nade wszystko w nocy, czytał i robił notatki.
Ten „prawdziwy reakcjonista” odnalazł cel swego istnienia
w przyswajaniu i reagowaniu na treści, które pozostawili po sobie
twórcy wywodzący się, w ogromnej większości, z kręgu cywilizacji
europejskiej i zachodniej.
Biblioteka, pomimo niezwykle surowej selekcji, jakiej podlegały
mające ją stanowić książki, pod koniec życia właściciela liczyła
około trzydziestu tysięcy tomów. Zawierała ona przede wszystkim
prace z zakresu filozofii, literatury pięknej, historii, myśli
społecznej i politycznej, historii sztuki. Nicolás Gómez Dávila
4

wiele mówiące fakty: Gómez Dávila sprowadził kompletne rosyjskie wydanie tekstów Konstantina Leontiewa. Niedawno wznowione w Kolumbii: por. tenże. 5 Franco Volpi jest profesorem historii filozofii współczesnej Uniwersytetu w Padwie i największym autorytetem w dziedzinie studiów nad życiem i twórczością Nicolasa Gómeza Dávili. W tym kontekście warto przytoczyć dwa.I. Bogota 2003. Villegas Editores. nic nudniejszego niż rozmawianie o nich z postronnymi. Tomo I. s. sporą dawką wątków o charakterze osobistym i autobiograficznym. Obecnie Notas mają dużą wartość dokumentalną. Inne per analogiam. sądy. których formę starał się coraz bardziej udoskonalać. tylko przez ogromny szacunek dla jego myśli. Notas. 29) oznacza: Nuevos escolios a un texto implícito. tom I. El solitario de Dios 3 (N. którzy stanowili jego najbliższe otoczenie.gromadził wydania dzieł wszystkich interesujących go autorów. México 1954. Jednak już w 1954 roku jego brat Ignacio wydał w Meksyku nie przeznaczone do komercyjnej dystrybucji Notas. ponieważ zapoznali się z jej tłumaczeniem. mimo że nie znał języka. 29. Pomagali mu swymi uwagami nieliczni ludzie. Byli wśród nich członkowie rodziny oraz kilku przedstawicieli kolumbijskich elit intelektualnych. Tomo I [Notatki. myślał i czynił notatki. że przeczytali jakąś książkę.I. Czytał. przeprowadzonej w tomie Nicolás Gómez Dávila. in. na których stronice składają się różnorakie notatki. pod koniec życia zainteresował się gramatyką języka duńskiego. Nicolás Gómez Dávila. spostrzeżenia. by móc wreszcie zapoznać się z twórczością Kierkegaarda bez pośrednictwa tłumaczeń. prawie całkowicie odizolowany od często po prostu wrogiego mu świata. Tom I]4. 4 Por. maksymy i frazy.E. w językach oryginalnych.E. o ile było to możliwe. • „Często natykamy się na ludzi przekonanych.” (N.” (115) Gómez Dávila początkowo wzbraniał się przed jakimikolwiek publikacjami. Notas. moim zdaniem. Tomo I. 29)3 Nicolás Gómez Dávila pędził swe życie w samotności. Franco Volpi5 używa ich zaś jako „hermeneutycznego oparcia” dla swej. przyciągają m. 5 . • „Nic ciekawszego niż samotne rozmyślanie na temat nierozwiązywalnych problemów.

Nicolás Gómez Dávila. w 1986 wydał również dwa tomy – w najnowszym wydaniu po około dwieście stron każdy – Nuevos escolios a un texto implícito [Nowe scholia do tekstu implicite]9. Pięć lat po Notas Gómez Dávila opublikował Textos I [Teksty I]7. Sucesivos escolios a un texto implícito. cyt. Villegas Editores. Książka ta stanowi wprowadzenie do pełnego. Textos I. tenże. Medellín. 9 Por. Bogota 2001. Niedawno wznowione: por. które. Nicolás Gómez Dávila. Boży samotnik]6. które pojawiły się już wcześniej jako posłowie do wyboru scholiów (por. Procultura. 6 . Nicolás Gómez Dávila. 11 Por. 10 Por. Revista del Colegio Mayor de Nuestra Señora del Rosario. Revista de la Universidad de Antioquia. Bogota 1986.) 7 Por. Nicolás Gómez Dávila. Dopiero w 1977 roku Nicolás Gómez Dávila opublikował dwa tomy – w najnowszym. Bogota 1992. pięciotomowego wydania scholiów Nicolasa Gómeza Dávili. ss. Mówiąc o spuściźnie intelektualnej samotnika z Bogoty nie wolno zapomnieć jeszcze o dwóch mniejszych pracach. Bogota 2005. Instituto Colombiano de Cultura. nr 240. Nicolás Gómez Dávila. Escolios a un texto implícito. a w 1992 roku tom – w najnowszym wydaniu liczący niespełna sto pięćdziesiąt stron – Sucesivos escolios a un texto implícito [Następne scholia do tekstu implicite]10. nr 542. „Una voz inconfundible y pura” [w:] Nicolás Gómez Dávila. Franco Volpi. Bogota 2002. Bogota 1977. a więc w roku 1995. a wbrew tytułowym sugestiom. a na jej treść składają się delikatnie zmodyfikowane teksty. ss. podobnie jak pierwsza publikacja autora. Textos I. 12 Por. analizy życia i dorobku kolumbijskiego reakcjonisty. ss. Jest to skromnej objętości dzieło pisane tekstem ciągłym. Instituto Caro y Cuervo. 67 – 85. Selección. mianowicie idei reakcji.. Editorial Voluntad. Escolios a un texto implícito. 16 – 33. „El reaccionario auténtico”. abril – junio 1988. abril – junio 1995. dz. Franco Volpi. Bogota 1959. Villegas Editores. Franco Volpi. 8 Por. 481 – 500) oraz jako wstęp do wznowionego dzieła Notas (Por. który został wydany rok po śmierci autora. ss. Notas. ale wszyscy komentatorzy skupiają się przede wszystkim na wypowiedziach dotyczących sztandarowej dla autora idei. 11 – 40. [w:] Nicolás Gómez Dávila. esejach De iure11 z 1988 roku oraz El reaccionario auténtico [Prawdziwy reakcjonista]12. Nicolás Gómez Dávila. Nuevos escolios a un texto implícito. El solitario de Dios. 6 Por. Villegas Editores. nie doczekało się kontynuacji. Nicolás Gómez Dávila. kolumbijskim wydaniu liczące niecałe czterysta stron każdy – Escolios a un texto implícito [Scholia do tekstu implicite]8. Tomo I. „De iure”. „Un ángel cautivo en el tiempo”.[Nicolás Gómez Dávila. W Textos poruszanych jest wiele kwestii.

Le Réactionnaire authentique. 14/1991. nie może zostać uznana pod żadnym względem za satysfakcjonującą – co nie zmienia podstawowego faktu. Einsamkeiten. 24/1995. Pierwszym. Karolinger. tenże. Kolejne tłumaczenie. Patrząc na kwestię szerzej. Günter Maschke. 12/1990. 15 Il Corriere della Sera. Unzeitgemäße Gedanken. Monaco 2003. Notas. Berlin 2005. Aufzeichnungen des Besiegten. 16 Por. Urlich Kunzmann. 11/1989. Karolinger. Les Horreurs de la démocratie. Wydane w Wiedniu tomy13 – choć nie są wolne od poważnych usterek i ułomności – mają tę zaletę. tenże. Günther Rudolf Sigl. tłum. In margine a un testo implicito. Stańczyk. tłum. Jednak prawdziwe odkrycie nastąpiło wraz ze stopniową publikacją niemieckiego przekładu części scholiów. publikacja ta. tenże. Auf verlorenen Posten. Éditions du Rocher. oparta na niemieckojęzycznym wydaniu austriackim. Pismo konserwatystów i liberałów. Nicolás Gómez Dávila. tenże. Nicolás Gómez Dávila. 7 . Éditions du Rocher. tłum. Wiedeń – Lipsk 1994.” (120) W tym miejscu należy wspomnieć o europejskiej recepcji dzieła Gómeza Dávili.• „Pisanie często jest nieuniknione. Niestety. Karolinger. tłum.14 powstało dzięki inicjatywie. Sukces tej publikacji był ogromny. Adelphi. Wiedeń 1992. 13/1990. Potem pojawił się jeszcze przekład na język francuski16 oraz wydanie niemieckie17. Mattes & Seitz. Franco Volpiego. W Polsce myśl Gómeza Dávili znana jest szerzej za sprawą kilku artykułów zamieszczonych w piśmie Stańczyk18. Texte und andere Aufsätze. 17 Por. 25/1995. Monaco 2005. Nicolás Gómez Dávila. Wiedeń 1987. tłum. 27/1995. Autorem publikacji i tłumaczem scholiów był Tomasz Gabiś. że to właśnie dzięki niej autor scholiów przestał być polskiemu czytelnikowi zupełnie nieznany. Michel Bibard. Glossen und Text in einem. 28/1996. który zwrócił na nie pełną podziwu uwagę. Nicolás Gómez Dávila. publikowanie prawie zawsze – bezwstydne. Herminio Redondo. Mediolan 2001. Wiedeń – Lipsk 2003. że przybliżyły Gómeza Dávilę światu. należy stwierdzić. 18 Por. a jeden z popularnych włoskich dzienników15 przez cały miesiąc umieszczał na pierwszej stronie jakąś wypowiedź kolumbijskiego reakcjonisty. Neue Scholien zu einem inbegriffenen Text. był znany katolicki filozof Dietrich von Hildebrand. że obserwowana w ostatnich latach ekspansja dzieła Nicolasa Gómeza Dávili 13 Por. 14 Por. Michaela Meßner. Michel Bibard. zafascynowanego myślą samotnika z Bogoty. Fortgesetzte Scholien zu einem inbegriffenen Text. włoskie. tłum.

choćby nawet temu zaprzeczał. jak wiadomo. • „Czytelnik nie napotka na tych stronach aforyzmów. wybrał hiszpańskie słowo „escolio”. że jest tylko w połowie kulturalny. że. Jeżeli założy się. że zazwyczaj charakteryzują go środki stylistyczne takie jak antyteza czy paradoks. moralną bądź psychologiczną. że aforyzm jest zwięzłą. który używał go w celu opisywania choroby społeczeństwa i jednostek. oraz późniejszego łacińskiego „scholium” – „notatka na marginesie”. Moje krótkie frazy są chromatycznymi dotknięciami kompozycji <<pointilliste>>. co. jak i przesłanie. 15) Nie bez znaczenia jest również to. i że aforystyka jest pierwotną formą uprawiania filozofii. Deformacja jest bowiem bardzo różnorodna i wielopoziomowa. to bez wątpienia tak. czyli opisywania kryzysu. dla określenia swych krótkich pisemnych wypowiedzi. Jeżeli uzna się. że nie pozostawia po sobie nic innego. 8 . które ten reprezentował. W ten sposób autor jasno i wyraźnie stwierdzał.I. jak tylko uwagi. interpretacje i komentarze. jeżeli weźmie się pod uwagę idee.” (86) Jeżeli przyjmie się. że ojcem aforyzmu jest Hipokrates. żyje w przekonaniu. którego etymologia wywodzi się od klasycznego greckiego „schólion” – „interpretacja”.” (E. gdy tymczasem on sam expressis verbis takiej interpretacji się przeciwstawiał. zafałszowuje zarówno formę. że uprawianie aforystyki jest świadomym przeciwstawieniem się próbom stworzenia wszechobejmującego. to odpowiedź jest twierdząca. „komentarz”. W tym kontekście można by jednak zadać następujące pytanie: czy komentarz Gómeza Dávili może być aforyzmem? Inaczej rzecz ujmując: czy scholium może mieć formę aforyzmu? • „Kto nie nauczył się łaciny i greki. Przede wszystkim Gómez przedstawiany jest jako autor aforyzmów. błyskotliwą wypowiedzią zawierającą ogólną myśl filozoficzną. „uwaga wyjaśniająca”. spójnego systemu.nie przebiega w sposób właściwy. I nie chodzi nawet o sam fakt tłumaczenia na inne języki. również odpowiedź winna być twierdząca.

dla znawcy dzieła kolumbijskiego samotnika – wręcz absurdalna.20 Jednak taka odpowiedź jest po prostu nie do przyjęcia jako naiwna i redukcjonistyczna. lecz idealnym. żeby Gómez Dávila kilkadziesiąt lat swego życia poświęcił na komponowanie przypisów do. „Myślenie aforystyczne. Ginzburg po raz pierwszy”. Trudno sobie bowiem wyobrazić. które skomponowali lepsi i mądrzejsi od niego.) 9 .htm. Beata Mytych. abril – junio 1988. wystarczy owe strony przeczytać. 9 – 20. 20 Por.19 Tymczasem Nicolás Gómez Dávila unikał tego. 2-3 (2-3). (Por.anthropos. nr 542.. 2004.pl/anthropos2/texty/ ginzburg. obecny jest implicite w komentarzach? W odpowiedzi na to pytanie jeden z badaczy stwierdził.us.edu. odcinał się od współczesnego mu świata. który w pewnym momencie swego życia postanawia pozostawić po sobie zestaw użytecznych dla innych myśli.. poświęcającego swój ziemski żywot na opatrywanie uwagami tekstów. lecz umarłymi.II.Jednak równocześnie nie wolno zapomnieć. Francisco Pizano de Brigard. „Semblanza de un Colombiano Universal: las claves de Nicolás Gómez Dávila”. należałoby postrzegać ich autora jako średniowiecznego mnicha. 21 Mówi się o stronach 61 – 100 z pierwszego wydania Textos. cyt. dz. że aż do XIX wieku pod postacią aforyzmu ujawniał się wynik obserwacji i doświadczenia. tekst. utrzymywał kontakt nie z żywymi. Revista de Colegio Mayor de Nuestra Señora de Rosario. około czterdziestu stron swej wczesnej pracy. „Semblanza. doświadczenia życiowego – jeszcze u Nietzschego aforyzmy rodziły się z zetknięcia z rzeczywistością i faktami. wskazywanych przez twórcę tej „śmiałej hipotezy badawczej”.”. Anthropos?. • „Życie aktywne zezwierzęca.21 19 Por.” (E. By być przeciwnikiem wspomnianej hipotezy. Francisco Pizano de Brigard. http://www. że tym tekstem jest fragment książki Textos. 183) Do namysłu wzywa jeszcze jedna kwestia: co to za tekst opatruje Gómez Dávila swoimi uwagami. ss. Dlatego też czytając kolejne tomy scholiów. co „faktyczne”. nie inspirował się światem materialnym. który jak głoszą tytuły omawianych tutaj dzieł. a nie jako poszukiwacza przygód. który objawiał mu się w tekstach.

gdzie działy się rzeczy mające wpływ na to. nazywa idee. łacińska i chrześcijańska. że dzieł wyrosłych na gruncie kulturowym innym niż własny nie podobna poznać w odpowiedni. zajmująca się refleksją na temat filozofii. że. 335) Podczas badania myśli Gómeza oraz jej recepcji zwraca uwagę jeszcze jeden istotny aspekt: bardzo trudno przeprowadzić jakąś głębszą i rozbudowaną analizę dzieła samotnika z Bogoty. Jednak Gómez uważał. że rozwiązania tej zagadki należy szukać gdzie indziej. a jego erudycja jest po prostu przytłaczająca. którzy go interesują. kim i czym. próbował sobie przyswoić i dla siebie ocalić. Odnosił się zarówno do starożytnych autorów greckich. W swych intelektualnych wędrówkach nie pomijał żadnej epoki i miejsca. umożliwiający kompetentną krytykę sposób. do czego się odnoszę. wszystkie ważne księgi. cokolwiek można by o ideach Gómeza napisać. Do tego należy dodać właściwe autorowi niezwykle trzeźwe spojrzenie na dzieło własne i. kto daje jej posłuch. moje zapiski wydadzą się trywialne” (E. zawsze będzie to zaledwie komentarzem komentarza. stanowiące nasz europejski czy zachodni dorobek kulturowy. że dzieje się tak z kilku podstawowych powodów. I właśnie w związku z tym jestem skłonny sądzić. czymś ze wszech 22 Metafilozoficzna.” (61) Myślę. które krytykuje. iż najbardziej zbliżoną do faktycznego stanu rzeczy będzie odpowiedź mówiąca.• „Głębokość jakiejś idei zależy od potencjału tego. którą Gómez. kultura. kultura helleńska. • „Ignorującemu to. Sądzę. jesteśmy. niepowtarzalną wizję całego naszego kulturowego uniwersum. Tybetańska księga umarłych oraz Upaniszady. jako ludzie określonego kręgu kulturowego. W jego bibliotece znajduje się np. metafilozoficzną22 momentami. Nicolás Gómez Dávila czytał i komentował. Co ciekawe. również dzięki swym scholiom. Przede wszystkim Nicolás Gómez Dávila sam wymienia nazwiska twórców. Trzeba też pamiętać.II. ogólnie rzecz ujmując. 10 . że tekstem implicite jest nasza kultura. czyli. jak się wydaje. jak i do twórców współczesnych. myśliciel zgłębiał również księgi innych kultur.

miała służyć mu do adekwatnego odmalowania czegoś. że o Gómezie Dávili nie pisze się rozpraw. Woli. Woli. Jednak. śmiałości zestawień czy głębokości wniosków. św. ludzi i świata. traktatów i książek. Nieprzypadkowo kolumbijski myśliciel posługiwał się metodą pisarskiego i filozoficznego pointylizmu. • „Myślenie demokratyczne ma zwyczaj dedukować konsekwencje jakiegoś wydarzenia z tą samą prostolinijnością. notatkach i wstępach. co nie dawało się ująć w klasycznie rozumiany system. że te krótkie teksty mają z reguły charakter apologetyczny. 165) Naturalne wydaje się więc również to.” (E. że w wypadku omawianych tu prac akademicko ukierunkowany. a treść ich w dużej części stanowią cytaty – jak bowiem opowiadać własnymi słowami coś. za którego systematyczność odpowiada Bóg. Pozornie bardzo łatwo można postawić dziełu reakcjonisty z Bogoty poważne zarzuty przede wszystkim niespójności czy wewnętrznej sprzeczności. Szekspira czy Goethego? 11 .” (N. która jest skondensowaną postacią pism Homera. co umie za to dostrzec reakcjonista. kiedy krytyk uświadomi sobie.miar ułomnym i niepełnym. co zostało powiedziane w sposób uznawany za doskonały? – jak rozłożyć na czynniki pierwsze wypowiedź. są potrójnym śladem Woli. która poddaje się Woli najwyższej. często sprzecznych fragmentów. uczciwy badacz nie może nawet marzyć o oryginalności ujęcia. Gómez Dávila był bowiem przekonany. 362) • „Trud syntezy pozostawmy Bogu. która tworzy. Tym. Ojców Kapadockich. poprzestaje zaś na artykułach. co implikacje jakiejś zasady. która odkrywa.E. że praca badacza rzeczywistości powinna polegać na hierarchicznym porządkowaniu dostępnych mu. iż Gómez Dávila postrzegał świat jako jedyny w swoim rodzaju zbiór paradoksów. paradoksalny charakter myślenia reakcyjnego. jego krytyczny apetyt zostanie w znacznej mierze zneutralizowany.I.I. Ta. Dantego. paradoksalny charakter doktryny chrześcijańskiej. jest paradoksalny charakter wydarzeń. Bernarda. pierwotnie neoimpresjonistyczna technika malowania drobnymi plamami czystej farby. Specyfika prac kolumbijskiego autora powoduje zaś. Paradoksalny charakter świata empirycznego. Dlatego wydaje się.

pastwią się nad nim w swych wpływowych kręgach miłośników postępu i wszelkiej nowoczesności. Nie sposób pominąć także kwestii. wystarczy cytować poza kontekstem. Słyszy się o zadufaniu. jaki ostatnio towarzyszy kolejnym wydaniom książek Nicolasa Gómeza Dávili. że często odstręczają ludzi wrażliwych od samodzielnego zapoznania się z – jak to określił znany pisarz latynoamerykański Álvaro Mutis – „pierwszorzędnym dziełem myśli zachodniej”23. aby nie przysłużyć się dziełu reklamą. Czy w tej sprawie potrzebny jest jakiś bardziej wymowny komentarz? • „Nie dawajmy głupim opiniom przyjemności oburzania nas. pyszałkowatości. która dla wielu zdaje się zupełnie nie istnieć. ss. Najczęściej powtarzane zarzuty należą do popularnej dziś kategorii argumentum ad personam. 23 – 25. przyjaciela kubańskiego dyktatora. którą jego myśl wzbudza. uważam ją za wyjątkowo wstydliwą.” (26) Aby jeszcze lepiej zrozumieć z jednej strony fenomen rosnącego rozgłosu. uhonorowanego Noblem. 23 Álvaro Mutis. warto przyjrzeć się podstawowym ideom. która często jest niezamierzonym skutkiem głośnych. szkodliwą i po prostu nie na miejscu. myślałbym jak Gómez Dávila”. braku profesjonalizmu i bezczelności autora. a która związana jest z przywoływaną przy każdej nadarzającej się okazji wypowiedzią Gabriela Garcii Márqueza: „Gdybym nie był komunistą. iż w bibliotece Nicolasa Gómeza Dávili nie ma żadnej z książek tego.” (56) Tego typu uwagi nie warte byłyby nawet wzmianki. gdyby nie to. Chciałbym też. którzy powołują się na nią. publicznych ataków. abril – junio 1988. anachroniczne i – gdyby brać je poważnie – niebezpieczne. nr 542. 12 . W przeciwieństwie do tych. by podkreślić wartość prac reakcjonisty. które ten kolumbijski myśliciel wyznawał. Revista de Colegio Mayor de Nuestra Señora de Rosario. • „Żeby ośmieszyć. by czytelnicy mego tekstu uświadomili sobie. którzy. a z drugiej zjawisko dużej niechęci czy wręcz wrogości. Jego idee zaś przedstawiane są jako śmieszne.Oczywiście. pozostają jeszcze przeciwnicy. „Donde se vaticina el destino de un libro inmenso”.

że w momencie rozpoczęcia „publicznej działalności” poglądy autora były dojrzałe i skrystalizowane. które wydają im się najlepsze. czy też zmieniając jej zakres. aby odbiorcy ani na moment nie przestali być tego świadomi. Za każdym razem dochodzi do jakiegoś zafałszowania. że wydawcy. 82) Ponadto istnieje jeszcze problem ewolucji dzieła Gómeza. Otóż sprawa nie wydaje mi się tak oczywista. niech mi będzie wolno poczynić jeszcze kilka drobnych uwag. a późniejszy wysiłek miał za zadanie doprowadzić do ich jak najbardziej adekwatnej ekspresji. 124) • „Między sceptycyzmem i wiarą nie ma konfliktu. 13 .E. Ponadto dzieło jego jest ogromne: scholia. co z mocą podkreślam. które pozostawił po sobie. pewnej zmianie ulega zaś ich – coraz bardziej piękna i szlachetna – forma. nastąpiła jakaś ewolucja w poglądach autora. Naturalne wydaje się bowiem podejrzenie.E.I. albo katolicki: inny z czasem gnije. szukając dla niej piękniejszej i bardziej adekwatnej formy. lecz pakt przeciw oszustwu. często powracał do tej samej myśli. Można zatem przyjąć. że na przestrzeni kilkudziesięciu lat. że idee prezentowane przez Gómeza nie zmieniają się. 44) • wiarę przed spekulacjami. które dzieli choćby wydanie Escolios a un texto implícito od publikacji Sucesivos escolios a un texto implícito. Naturalne jest zatem. które są im z jakichś powodów użyteczne. Otóż Gómez Dávila.” (N. inni zaś przedstawiają te.” (E. kolumbijskim wydaniu około 1300 stron. Taki stan rzeczy powoduje. badacze i propagatorzy muszą uciekać się do dokonywania wyboru z pism myśliciela. gdyż chciałbym. że jedni wybierają komentarze. muszą arbitralnie decydować. zajmują bowiem w najnowszym. pisząc swe komentarze.II. które czynią „Albo sceptyczny. najprawdziwsze albo najpiękniejsze.Zanim to jednak nastąpi. ewolucja.” (N. z jakim fragmentem refleksji samotnika z Bogoty czytelnik się zapozna. Odnoszę bowiem wrażenie. • „Sceptycyzm chroni ją śmieszną. która winna znaleźć wyraz w jego pismach.II.

niczym nieskrępowanej wolności.” (E. lecz nadzieja na cud. Wierny wyznawanym przekonaniom. tego zaczynu. co współczesne.” (E. jednak współczesny człowiek jest do nich nastawiony zdecydowanie negatywnie i dokłada wszelkich starań. Myśliciel stanowczo odcinał się od wszystkiego. Lecz pokazać. 116) • „Kto nas zdradza. pełnej fałszywych bogów i ich proroków. kapitalizmu i rewolucji. Co prawda. by je jak najszybciej wyeliminować. nawet obecnie można dostrzec jeszcze ostatnie ślady dawnej kultury. lecz powinno polegać na przechowywaniu dziedzictwa kulturowego i cywilizacyjnego.II. żyjemy w epoce całkowitej barbaryzacji. nigdy nie wybaczy nam swej zdrady. ideom postępu i demokracji. Nicolás Gómez Dávila pisze z pozycji. Nawet konserwatyzm uważał za pozbawiony sensu. 94) Przejdźmy zatem do myśli Gómeza. że są zatrute. Nicolás Gómez Dávila w swym mozolnym trudzie komentatora nie poszukiwał nowości. lecz prawd starych i sprawdzonych. W takiej sytuacji pozbawieni wpływu na rzeczywistość reakcjoniści mają tylko jedno zadanie: konspirować. socjalizmu. bycie reakcjonistą w naszych czasach polega na przeciwstawianiu się ideom równości. które często nazywał komunałami (lugares comunes). Co za tym idzie. ideom materializmu. 166) 14 .II. Jego zdaniem.” (E. a to z uwagi na nieomal zupełny brak rzeczy godnych konserwowania. oraz nikczemnych i głupich idei.• „Pisarz. słowem: wszystkiemu. w cudowny sposób – Boża interwencja wydaje się myślicielowi nieodzowna – mogłaby się kiedyś odrodzić zdrowa struktura człowieczego uniwersum.II.” (E. Konspirowanie nie ma zaś sprowadzać się do pomnażania rewolucyjnego chaosu. bycie reakcjonistą łączy się również z głębokim poczuciem własnej bezsilności. 115) • „Nie usiłuję zatruć źródeł. który nie torturował swych zdań. z którego. torturuje czytelnika. • „Inteligentnym optymizmem nigdy nie jest wiara w postęp.II. co uchodzi za aktualne i powszechnie przyjęte. Zdaniem Gómeza. które nazywa reakcyjnymi.

że samotnik z Bogoty. Człowiek wolny wie.II. Nie podobały mu się też zmiany w retoryce. co określał jako stopniową „protestantyzację”. w przeciwieństwie do większości zagorzałych krytyków współczesnych. że myśliciel musiał być autentycznie zgorszony i przerażony tym. Reakcja to ścieżka wijąca się wśród wzgórz. I trzeba przyznać.” (E. i drugiego. że częstym gościem w domu autora scholiów był ojciec Feliz Antonio Wilches 15 . demokratyzację i sekularyzację Kościoła katolickiego. przynajmniej z jego perspektywy. 279) • „Wolność jest snem niewolnika. Tymczasem Kościół posoborowy zawarł ze światem pakt i sam zaczął podlegać rozkładowi. lekceważąca ukształtowanie terenu szosa. 183) • „Nie mam pretensji do oryginalności: komunał.E.II. łaciny na rzecz języków narodowych. który wierzy. Kiedy czyta się zapiski Gómeza Dávili. że krytyka. a partycypacja wiernych zbyt bliska jest profanacji. wystarczy. jeśli jest stary. nie sposób nie odnieść wrażenia.• „Lewica to wytyczona po linii prostej.” (48) Zdaniem autora Escolios a un texto implícito. przypuszczał swe ataki z wnętrza tego Kościoła. Kolumbijski myśliciel stanowczo krytykował zmiany liturgiczne. ponieważ. której poddawał Gómez Dávila współczesny Kościół. sytuacja reakcjonistów znacznie pogorszyła się po Soborze Watykańskim II (1962 – 1965). W tym kontekście znamienny wydaje się fakt. jest bezlitosna i często dochodzi do granic dobrego smaku. uważał bowiem.” (E. Przedsoborowy Kościół rozumiał bowiem. prowadzą one do zastępowania nauki o odkupieńczej misji Chrystusa dywagacjami na tematy społeczno-ekonomiczne i psychologiczne. Jako zupełnie niezrozumiała jawiła się reakcjoniście rezygnacja ze starej.” (N. 270) • „Historia współczesna jest dialogiem dwóch ludzi: jednego. Równocześnie należy wyraźnie powiedzieć. opieki. że jest bogiem. że jego zadaniem jest głoszenie Królestwa Bożego i przeciwstawianie się zepsutemu ze swej natury światu. uświęconej wiekami liturgicznej służby. pomocy. który wierzy w Boga. że rytuał ważniejszy jest od słów.II. że potrzebuje obrony.

jezuityzm. 354) • „Trzy fałszywe kroki Kościoła to: arystotelizm.II.” (E. 48) • „Na dzwonnicy współczesnego kościoła postępowy kler zamiast krzyża umieszcza chorągiewkę. i <<progresistami>> ci. że hierarchia jest czymś naturalnym i pięknym.I.I. 177) • „Kobiety.E. i że tylko społeczeństwo hierarchicznie uporządkowane może być dobre 16 .II. teraz postanowił rozgrzeszać grzechy. 81) Demokracji przeciwstawiał Gómez Dávila dawne społeczeństwo feudalne. Myśliciel podkreślał.II.” (E. albo krzyczą. 307) • „W łonie obecnego Kościoła <<integrystami>> są ci. 57) • „Przywracanie starego gestu liturgicznego w nowych okolicznościach może trącić herezją. 45) • „Człowiek lepiej znosi prześladowania niż obojętność.E. • „Kiedyś Kościół dawał rozgrzeszenie grzesznikom.II. jest chrześcijaństwo” (E. którzy nie zrozumieli.E.E. którego hierarchiczna. Czego to nie zrobił współczesny kler. szeroko rozbudowana struktura pozwalała korzystać z prawdziwej wolności – wolność bowiem.” (N. które nowa liturgia wiedzie do pogwałcenia Pawłowego zakazu. polega na swobodzie wybierania sobie panów. 310) • „Tym. że chrześcijaństwo potrzebuje nowej teologii. 49) • „Teologia albo jest opisowa. Dzisiejsza komunia na stojąco wydaje się gestem pychy. w kościele zawsze albo mówią przez nos.II.” (N.ze znajdującego się nieopodal „Convento de la Porciúncula” zakonu Franciszkanów.” (E. Ojca Wilchesa Nicolás Gómez Dávila poznał jeszcze w 1949 roku w Rzymie i uważał za osobę niezwykle inteligentną i dojrzałą.II. którzy nie zrozumieli.II. albo bluźniercza. komisja biblijna. że nowa teologia powinna być chrześcijańska.” (N.” (E. by przyciągnąć choć odrobinę uwagi!” (N. zdaniem reakcjonisty. co drażni współczesnego chrześcijanina w średniowieczu.

a jedyną realną. że wartości. zdaniem Gómeza Dávili. in. 218) • „Demokracja jest polityką gnostycznej teologii. Porządkuje. 179) Tymczasem obecnie wszystko odbywa się. iż na czele takiego porządku stała niegdyś arystokracja. do dyscyplinowania opornych. Gómez Dávila przypominał. których niegdyś strzegli najlepsi. ekonomicznym i psychologicznym manipulacjom. nie wyklucza. Szczególną rolę arystokracja odgrywała i powinna nadal odgrywać w stosunku do elity intelektualnej.E. jest tylko bogate i biedne pospólstwo.II. • „Sama idea ofiary i poświęcenia wydaje się niedorzeczna tym. odwaga oraz smak.” (E.” (N.I.” (50) • „Grzeczność jest przeszkodą dla postępu. gdy spaja go motyw religijny.” (N. w absurdalnej otoczce egalitaryzmu i samowoli. a więc przyrząd służący m.I. teraz próbuje się przesłaniać nowymi. Jako tragiczne myślicielowi jawi się to. bo dobrze zorganizowaną warstwą społeczną jest. zatwierdzanymi w plebiscytach ludowych. którzy ignorują istnienie hierarchii dóbr. • „Prądy historyczne zmierzają w dobrym kierunku jedynie w okresie od V do XII wieku. W naszych czasach wszelkie rozstrzygnięcia może narzucać. biurokracja. utrzymywany w stanie rewolucyjnego wrzenia. którą wyróżniało kumulowane przez stulecia doświadczenie. nieustannie poddawany politycznym. tłum.i rzeczywiście przypominać zdrowy żywy organizm.E. 140) • „Kto umie przedkładać. 40) • „Tłum przestaje budzić odrazę tylko wtedy.I.” (102) • „Nie ma już klasy wyższej i ludu.E. uciskająca całą resztę.” (78) 17 . gdyż tej ostatniej często brakuje właściwych arystokratom przymiotów ducha i szlachetności codziennych form.” (N. To w rękach najlepszych spoczywała odpowiedzialność za inne grupy oraz upoważnienie do stosowania przymusu – symbolem był tu bat.

ani w swym życiu. prawdziwe i piękne. że martwe nie chcą zamilknąć. jednak zazwyczaj dzieje się tak na skutek przypadku. co krzykliwe lub po prostu użyteczne. Burczenie w brzuchu padliny. Artyści bowiem. Dostrzegał w niej wartości. jest całkowicie zależna od bieżącej mody i nastawiona na zaspokajanie najniższych instynktów. Trzeba podkreślić to.” (E. który uwierzył. stępiają wrażliwość i psują gust innych. 236) Wiele miejsca Gómez poświęcał filozofii.” (E. co piękne. gdyż wszystko można splugawić i zniszczyć. a wysławia to. 158) • „Nie ma bardziej martwego trupa niż utalentowany pisarz.II. gdzie zapomina się o tym. że pozostawał on w dialogu ze wszystkimi ważnymi 18 . przedstawianie jest bowiem uznawaniem zależności. niedouczeni. są po prostu zepsuci. a w konsekwencji całkowicie jałowi. zamków i pałaców buduje się obecnie szkaradne obiekty użytkowe. żądni poklasku i korzyści materialnych. że jest geniuszem.II. przemysłowym i postępowym najbardziej niebezpiecznym zaczynem reakcyjnym jest sztuka. według myśliciela.” (E. napotkać pierwiastek transcendentny. • „W społeczeństwie demokratycznym. co dobre. Świata.II.II. 247) • „Sztuce abstrakcyjnej patronuje diabeł.E. jak ogromna większość ludzi zajmujących się „produkcją kulturową”. 190) • „Muzea są wynalazkiem ludzkości. Zamiast katedr. Czasami jeszcze pojawiają się w niej jakieś echa pięknej i szlachetnej sztuki klasycznej. Reakcjonista wiele mówił o twórczości artystycznej minionych wieków.” (E.” (N. które pozwalają jednostce rozwinąć i zachować własne człowieczeństwo. które. 152) • „Sztuka jest największą przyjemnością zmysłową. trwa wiecznie.II. która nie ma miejsca dla dzieł sztuki ani w swym domu. zdradzając lichotę duszy swych konstruktorów.Nicolás Gómez Dávila pisał też dużo o brzydocie współczesnego świata.” (E. Można zaryzykować stwierdzenie. czyli ostatecznie – Boga. lecz to. Wszelka sztuka naszych czasów. 157) • „Poważniejsze niż śmierć sztuk jest to. że sztuka była przez kolumbijskiego myśliciela postrzegana jako ostatni bastion tradycji.I.

a także np. a nie tylko biegłość techniczna i zdolność do analitycznego myślenia.filozofami przeszłości i zajmował stanowisko we wszystkich istotnych kwestiach filozoficznych. Z myślicieli. związanych z francuskim oświeceniem. że filozofowanie polega na próbie udzielenia odpowiedzi na wciąż te same. że jego przeciwnik jest głupi. Kartezjusza. którzy na nauce ucznia Sokratesa się opierali. 36) • „Albo należy się do następców Hegla.” (E. Reakcjonista po prostu podejrzewa.” (E. utylitaryzmy i determinizmy. odwieczne pytania.II. których uważał za zwykłych nieudaczników i karierowiczów. wielkim systemom idealistycznym. którego mocne strony potrafił docenić. albo należy się do następców Schopenhauera.” (E. 339) • lecz „Filozofia jest hermeneutyką łaski. Gómez wiele uwagi poświęcił Marksowi. Kanta i Schopenhauera. przestrzegał przed konsekwencjami koncepcji stoickich. heglowskich oraz tych. autentyczną sympatię odczuwał – takie przynajmniej można odnieść wrażenie – wyłącznie do Nietzschego. 198) • „Marksista nie wątpi w zepsucie swego adwersarza. W swych zapiskach wyrażał przekonanie. 57) • „Filozofowanie nie jest rozwiązywaniem problemów. które ignorowały złożoność i wielopłaszczyznowość ludzkiej rzeczywistości. zwalczał różnorodne materializmy. Pascala. Z drugiej strony.II.” (E.” (N. ich przeżywaniem na określonym poziomie. 154) 19 . Tertium non datur.I. Uważał bowiem. Sam dużym szacunkiem darzył Platona i myślicieli chrześcijańskich.I. Przeciwstawiał się filozofiom monistycznym. Poza tym sądził. że do uprawiania wielkiej refleksji filozoficznej potrzebny jest talent literacki i umiejętność właściwego stosowania metafor. i marksistom. za pomocą wciąż zmieniającego się języka. Nicolás Gómez Dávila był przeciwnikiem wszelkich nurtów. • „Świat współczesny jest buntem przeciwko Platonowi. że tylko propozycja niemieckiego myśliciela jest w pełni konsekwentna i rzeczywiście odważna.II. którzy w sposób programowy odrzucali koncepcje teistyczne.E. jednostronnie racjonalistycznym.

” (N.I. ani czym jest nauka.E.II.II. 389) • „Marksizm był ostatnią optymizmu. Nietzsche jest ogromnym pytaniem.E. że dobro staje się złem a zło dobrem. scjentystycznej wiary w wyzwalającą moc postępu i rozwoju naukowo-technicznego. Nie podzielał również. kiedy stwierdzamy. podkreślający kluczowy charakter łaski i odkupieńczego dzieła Chrystusa. 44) • „Dla chrześcijanina metafizyki dzielą się na nieprawdopodobne i fałszywe.I.” (E. którzy protestują. ani czym jest chrześcijaństwo.” (N. Nie do przyjęcia dla niego była współczesna tendencja do stawiania człowieka w centrum wszechświata i wciąż dynamicznie rozwijający się gnostycyzm. w sporze między racjonalistami i woluntarystami opowiadający się po stronie tych ostatnich.” (E. 58) • „Poza regułą benedyktyńską wszelkie statuty ludzkich zbiorowości są groteskowe i toporne. jeśli Bóg tego chce. nie rozumieją.E. 363) • „Chrześcijanin.• „Odczytywać Nietzschego jako odpowiedź to go nie rozumieć. że zatem ten sam akt może być alternatywnie zły albo dobry. tak silnie zakorzenionej we współczesnym świecie. 162) • „Pomimo całej wymierzonej w chrześcijaństwo agresji linia Nietzschego jest niejasna. 321) 20 . iż wola Boża zmienia istotę. 161) • „Marks był jedynym marksistą. czekał za to na cud i wierzył w skuteczność cierpliwie zanoszonej modlitwy. 83) • uczciwą ideologią burżuazyjnego „Tomizm i marksizm mogą wymieniać się personelem.E. 82) Sam Gómez Dávila jawi się jako myśliciel nastawiony teocentrycznie.” (N.II.” (E.” (E. Nietzsche jest Saulem.I.” (N. nie wie. którego niepokoją <<wyniki>> nauki.I.” (E. którego obłęd porywa na drodze do Damaszku. a nie tylko nazewnictwo rzeczy. którego marksizm nie otumanił.II.II. • „Ci.

które są wyśmienite we francuskim. źródła. Choćby chodzili w łachmanach. Kto bowiem pokocha tych ksiąg blask i głębię.” (E. jednak pozostają komentarze. zawsze czynił to w sposób. ducha helleńskiego. 24) • „Także cnót nie można przetłumaczyć. kto nie poświęca się naszemu egoizmowi. Uważam. O czymkolwiek by jednak nie mówił.II. • „Nazywamy egoistą tego. zanim nie dotrze do ich. głupota młodzieńca – za geniusz. 58) 21 .II. Niektóre wyłącznie po hiszpańsku nie wydają się zwykłymi plebejskimi gestami. Istnieją takie. nikt nie zdołał przełożyć nawet jednej cnoty. dzięki któremu także my mamy okazję przyjrzeć się zapomnianym fundamentom swej własnej świadomości.I. można uznać za cud. by wyrazić swą sumienną powagę. które często giną pod zwałami śmieci i gruzów.Autor w swych komentarzach poruszał ogromną liczbę tematów i nie podobna w tym miejscu wspomnieć o wszystkich. Jedne mówią tylko po łacinie. łacińskiego i chrześcijańskiego. a deprawują się w innych językach. a inni uznają po prostu za genialny. u których wdzięczność za doświadczane dobro – zamiast wyrodzić się w zwyczajową nienawiść. który jedni uważają za dyletancki i niedorzeczny.” (E.” (E. Mnie najważniejsze wydaje się to. który na Starym Kontynencie zdaje się właśnie konać. w końcu. są arystokratami. głupota człowieka dojrzałego – za doświadczenie. 53) • „Ci. podstawom. nie spocznie. pulsującego w ukryciu. że w dziełach myśliciela z Nowej Grenady można dostrzec epifanię ducha kultury europejskiej i zachodniej. Inne znają jedynie angielski. Zdekonstruowany i splugawiony „tekst” często jest już dla nas po prostu niedostępny. że księgi pozostawione przez Nicolasa Gómeza Dávilę mają obecnie dużą szansę odegrać rolę wezwania do powrotu do prawdziwych korzeni. Pewne potrzebują niemieckiego. jaką każdy dobroczyńca budzi – przemienia się w uwielbienie dla wyświadczającej je osoby. Z greki. 49) • „Głupota staruszka uważa się za mądrość. ducha. które oferują nam tego „tekstu” esencję.II. Dokonujące się zaś na naszych oczach rozpowszechnianie się scholiów.” (E.

405) • „Wszystko zmierza ku śmierci.I. ale każda degraduje. 25 Dom.” (E. 74) • „Traktowanie niższego od siebie z szacunkiem i serdecznością jest klasycznym syndromem reakcyjnej psychozy. czytał i tworzył. ale tylko to.• „Ostatecznie jedyną rzeczą. znajduje się w Bogocie.II.” (E.II. w dzielnicy „El Nogal”. wynajmuje się przypadkowym osobom.” (E. co pozbawione wartości – ku nicości.II.E. 22 . 116) • „Dla współczesnego świata nie ma innego rozwiązania jak tylko Sąd Ostateczny. 24 Grób Nicolasa Gómeza Dávili znajduje się na cmentarzu „Jardines de la Paz” w północnej części miasta. która nie pozwala nam wstydzić się własnego człowieczeństwa. 370) • „Żadna praca nie hańbi. że istnieli mnisi.II. którzy mają krytyczne podniebienie.” (N. Niech to się skończy.24 Dom. imponujący budynek w stylu Tudorów (schyłkowa faza gotyku angielskiego). a książki – częściowo ułożone w leżące na podłodze stosy – pokrywają się kurzem. jest to. ani czas nie zbrukają czystych zdań.” (E. 392) • „Ani kurz. 112) • „Po owocach poznają drzewo tylko ci. w którym myśliciel mieszkał.” (E. u zbiegu ulic 11 i 77.25 Drzwi do jego słynnej biblioteki zamknięte są na klucz.II.” (131) Nicolás Gómez Dávila umarł 17 maja 1994 roku w Bogocie.