Vous êtes sur la page 1sur 97

Kazimierz Micha Ujazdowski

ywotno konserwatyzmu

Idee polityczne Adolfa Bocheskiego

WSTP

Jeden z klasykw polskiej myli konserwatywnej, Jzef Szujski, pisa pod koniec XIX
wieku, e faszywa historia jest mistrzyni faszywej polityki. Jest to stwierdzenie gboko
suszne rwnie w odniesieniu tego, co nazywamy histori myli politycznej. Niezbywaln
waciwoci kadej dojrzaej kultury jest gromadzenie i analizowanie dorobku przeszoci,
przetwarzanie minionych dowiadcze w praktyczne wskazania na dzi i jutro. Utrata wiedzy
i znajomoci historii jest marnowaniem czasu i barbarzystwem, poniewa zmusza nas do
jaowego powtarzania pracy, ktr wykonali ju nasi przodkowie.
Polska niestety nie moe si poszczyci nieprzerwan cigoci instytucji
publicznych i myli politycznej, jak ma to miejsce np. w Anglii. Najpierw zabory, a potem II
wojna wiatowa i komunizm pozbawiy nas szansy na odpowiednie pielgnowanie tradycji.
Nadto bezporednia przydatno myli politycznej, ktra powstawaa w okresie zaborw, albo
w PRL nie zawsze jest oczywista. Niemniej w cigu ostatnich trzech dziesicioleci wielu
wybitnych publicystw i uczonych zrobio wiele, eby przywrci polskiej kulturze
najwybitniejszych

polskich

mylicieli

konserwatywnych.

Pocztki

zainteresowania

konserwatywnym kierunkiem ideowym przypad na lata siedemdziesite i osiemdziesite,


kiedy zaczy powstawa pierwsze prace wolne od szkodliwych ogranicze waciwego
marksizmowi podejcia klasowego.1
Prace Marcina Krla, Michaa Jasklskiego, Retta Ludwikowskiego przywrciy
polskiej opinii intelektualnej wiedz o dorobku ideowym XIX-wiecznej myli zachowawczej
w Polsce.2 Po roku 1989 ukazao si kilka prac powieconych XX-wiecznej myli politycznej
polskich konserwatystw, jednak wci mwi mona o zaniedbaniach odnoszcych si do
tego okresu.3 Wolno sdzi, e w jakiej czci jest to efekt tego, e niektrzy publicyci
gosili w latach 70tych i 80tych opini, o wyganiciu polskiej myli konserwatywnej w
latach trzydziestych zeszego wieku. Marcin Krl sformuowa nawet tez o jej dogmatyzacji i
wyczerpaniu si.4 W tej perspektywie staczycy mieli by ostatni znaczca formacj
polskiego konserwatyzmu.
Tymczasem koncepcje konserwatystw tworzcych w okresie II Rzeczypospolitej
zasuguj na uwag wanie ze wzgldu na znaczenie intelektualne i wpyw na rozwj
polskiej myli politycznej. Uwag t mona odnie z pewnoci do grupy modych
publicystw skupionych wok pism Bunt Modych i Polityka wydawanych przez
Jerzego Giedroycia w latach 1931- 39, ktrych rang podkrelao wielu historykw. Wiesaw
Wadyka, autor monografii powiconej dziejom politycznym ugrupowa konserwatywnych

w latach 1926-1935, wskazywa na wysoki intelektualny poziom publicystyki modych


konserwatystw i fakt, e stanowili na jpowaniejsz programow przeciwwag dla
mod ych public yst w obozu narodowego i demokrat ycznego. 5
Zasadniczy wpyw na ksztat myli politycznej tego rodowiska mia Adolf
Bocheski, publicysta uznawany przez wielu za najwybitniejszego pisarza politycznego
swojej generacji. Opini tak wyraali Stanisaw Cat-Mackiewicz,6 Jerzy Giedroyc, ktry
uwaa Adolfa Bocheskiego za swojego najbliszego przedwojennego wsppracownika7 i
znakomity eseista i malarz Jzef Czapski.8 Ten ostatni pisa, e aden polityk polski nie
powinien pomin lektury Midzy Niemcami a Rosj - ksiki, w ktrej Adolf Bocheski
wyoy swoje rozumienie stosunkw midzynarodowych i koncepcj polskiej polityki
zagranicznej.9 Czytelnicy jego ksiek i artykuw byli pod wraeniem erudycji historycznej i
rozlegoci zainteresowa. Publicysta Buntu Modych i Polityki powica bowiem
uwag zagadnieniom historycznym, konstytucyjno-ustrojowym, polityce mniejszociowej i
polskiej polityce zagranicznej.
Rekomendacje Jerzego Giedroycia, Stanisawa Cata Mackiewicza czy Jzefa
Czapskiego mogyby by wystarczajc podstaw zainteresowania pisarstwem politycznym
Bocheskiego. Dla historyka myli politycznej istotniejsze znaczenie ma jednak oryginalno
intelektualnych dokona Adolfa Bocheskiego oraz kwestia ich znaczenia w dziejach polskiej
myli konserwatywnej i szerzej w historii polskiej myli politycznej. Wydane dotd naukowe
i publicystyczno-historyczne prace powicone twrczoci Adolfa Bocheskiego nie daj
penej wiedzy o jego ideowych i programowych dokonaniach. Opublikowane przed ponad
dwudziestu piciu laty Style politycznego mylenia Marcina Krla, powicone publicystyce
Buntu Modych i Polityki, odegray powan rol w odrodzeniu polskiej myli
politycznej.10 Prac t trudno jednak uzna za monografi pisma czy biografi intelektualn
Adolfa Bocheskiego. Oparta zostaa na bardzo szczupym materiale rdowym i bya raczej
esejem z zakresu teorii polityki i wyrazem wczesnych pogldw Marcina Krla i rodowiska
Res Publiki. W roku 1989 ten sam autor opublikowa antologi publicystyki Adolfa
Bocheskiego, w ktrej zabrako kilku zasadniczych dla zrozumienia twrczoci publicysty
tekstw.11 Wydana w roku 1992 ksika Aleksandry Kosickiej- Pajewskiej Midzy Niemcami
a Rosj. Koncepcje polityczne Adolfa Bocheskiego12 napisana zostaa z wykorzystaniem
szerokiej bazy rdowej. Ksika koncentruje si jednak na koncepcjach midzynarodowych
publicysty Polityki i ma struktur wynikajc z chronologii dziejw politycznych Europy i
polityki zagranicznej II Rzeczpospolitej. Publikacja nie odpowiada zatem wymogom

caociowej oceny koncepcji ideowych i prawno-ustrojowych Adolfa Bocheskiego i badania


ich roli w dziejach polskiej myli konserwatywnej. 13
W ksice wykorzystaem peny materia rdowy zwizany z twrczoci Adolfa
Bocheskiego oraz rda z zakresu dziejw polskiej myli konserwatywnej i szerzej polskich
doktryn politycznych i prawnych XIX i XX wieku. ywi bowiem gbokie przekonanie, e
jedynie caociowe ujcie dorobku Adolfa Bocheskiego daje moliwo okrelenia jego roli
i znaczenia w historii polskich doktryn politycznych i prawnych.

Uwaam bowiem, e koncepcje ideowe i konstytucyjne Adolfa Marii Bocheskiego


maj twrczy charakter i byy wyrazem cigoci i ywotnoci polskiej myli konserwatywnej
od staczykw do czasw wspczesnych. Bocheski wywar istotny wpyw na rozwj
powojennej polskiej myli politycznej w kraju i na emigracji. Moim celem jest przekonanie
czytelnika o wyjtkowych wartoci publicystyki wsptwrcy Buntu Modych i jego
powanym wpywie na odrodzenie konserwatyzmu w drugiej poowie lat siedemdziesitych
w rodowiskach opozycji demokratycznej. Co wane, sdz, e przykad Bocheskiego
wietnie

pokazuje

si

myli

konserwatywnej.

Pomimo

organizacyjnej

saboci

konserwatywnych ugrupowa politycznych w XX wieku idee goszone przez publicyst


Buntu Modych byy intelektualnie atrakcyjne i oddziayway na postawy i pogldy
rodowisk dalekich od konserwatyzmu.

Na szczegln uwag zasuguje wpyw myli Adolfa Bocheskiego na uksztatowanie


si koncepcji polityki narodowociowej wobec mniejszoci ukraiskiej i polskiej polityki
wschodniej, ktre po wojnie stay si jednym z gwnych wtkw myli politycznej paryskiej
Kultury, a po roku 1989 uksztatoway polityk wschodni III RP. Adolf Bocheski by bez
wtpienia najbardziej konsekwentnym rzecznikiem sojuszu polsko- ukraiskiego i obroc
jake aktualnej czynnikiem wzmacniajcym bezpieczestwo Rzeczpospolitej. Trzeba rwnie
wskaza na niezwykle i rozumianej w dobie pomaraczowej rewolucji tezy, e proces
odbudowy niepodlegej Ukrainy jest interesujce koncepcje, w ktrych Adolf Bocheski
twrczo nawizujc do dorobku ustrojowego krakowskich konserwatystw, godzi ide
silnego pastwa z wolnoci polityczn w wyranej opozycji - zarwno do nurtu
demokratyczno-liberalnego, jak i autorytarno-centralistycznego oraz na arcyciekawe
dynamiczne ujcie suwerennoci pastwowej w zwizku z neofederalistycznymi projektami
odnoszcymi si do midzynarodowej roli Rzeczypospolitej w Europie rodkowej i
Wschodniej. Neofederalizm w jego wersji by przede wszystkim nieimperialn form

zwizku Polski z niezalen Ukrain. By rwnie jedn z najbardziej dojrzaych w historii


polskiej myli politycznej koncepcji zachcajcych polityk polsk do uczestnictwa w
szerszych strukturach midzynarodowych. Dotychczas niedoceniane idee publicysty Polityki
zasuguj one na szczegln uwag w czasie natenia dyskusji nad teoretycznym wymiarem
integracji europejskiej i wsppracy regionalnej w Europie rodkowej.
Wbrew tezom Marcina Krla, widz cigo polskiej myli konserwatywnej od
krakowskich staczykw po czasy wspczesne. Uwaam, e w odniesieniu do caego tego
okresu uprawnione jest zdefiniowanie trzech waciwoci specyficznych polskiej myli
zachowawczej: szczeglnej roli katolicyzmu w yciu spoecznym i publicznym, prymatu
mylenia pastwowego nad myleniem w kategoriach narodowych czy klasowych wraz z ide
silnego pastwa oraz misji Polski na Wschodzie, czyli szczeglnej odpowiedzialnoci za
narody zwizane z Rzeczpospolit silnymi wizami kulturowymi i pastwowymi. Myl
polityczna Adolfa Bocheskiego rozwijaa wartoci specyficzne nurtu uformowanego przez
krakowskich konserwatystw, wiadczc o jego ywotnoci i wpywie na rozwj polskiej
myli politycznej w okresie powojennym. Uwaam za faszywy pogld Marcina Krla o
wyganiciu polskiej myli konserwatywnej w okresie dwudziestolecia i z jego przekonaniem
o pokonserwatywnym i niedoktrynalnym charakterze twrczoci Adolfa Bocheskiego.
Analiza myli politycznej Adolfa Bocheskiego pozwala przyjrze si zaletom i
sabociom polskiego konserwatyzmu. Polska myl konserwatywna odwoywaa si do
dorobku zachodnioeuropejskiej myli zachowawczej, ale zachowaa swj oryginalny, nie
zapoyczony charakter. Pogldu tego nie uniewania wpyw niemieckiej myli prawniczej na
metod mylenia krakowskich konserwatystw zajmujcych si kwestiami prawnoustrojowymi.14 W przypadku Adolfa Bocheskiego z jednej strony mamy do czynienia z
pisarzem politycznym, ktry nie wyobraa sobie Polski yjcej poza wartociami kultury
szlachecko-rycerskiej i ideaem romantycznym. Pisarzem, ktry nie docenia siy czynnikw
cywilizacyjno-ekonomicznych w rywalizacji pastw wspczesnych i nie dostrzega
nadzwyczajnoci

dwudziestowiecznych

totalitaryzmw.

drugiej

strony pewien

anachronizm jego mylenia, wierno wartociom zasadniczym polskiego konserwatyzmu i


bezwzgldne przywizanie do wartoci cywilizacji Zachodu byy przyczyn odrzucenia
tendencji totalizujcych i autorytarnych. Wystpujc zdecydowanie w obronie katolicyzmu i
praw Kocioa, poddawa krytyce nacjonalizm integralny wynoszcy interes narodu ponad
wskazania etyczne chrzecijastwa.15
Po kilkudziesiciu latach te wanie zalety myli politycznej Adolfa Bocheskiego
przycigay uwag ludzi, ktrzy w latach siedemdziesitych w dorobku polskiego

konserwatyzmu dostrzegli jedno z wanych rde rekonstrukcji niezalenej myli


politycznej. Ksika podejmuje prb opisu procesu odrodzenia si wspczesnej myli
konserwatywnej, zwraca uwag na ideowy i ustrojowy spr z dominujcymi kierunkami
ideowymi opozycji demokratycznej i Solidarnoci. Szczegln uwag zwracam na
obecno wizji ustrojowych w koncepcjach rodowisk niezalenych.16 Podejmuj rwnie
prb oceny wpywu myli konserwatywnej na ustrojow rzeczywisto III RP, dotd
bowiem w nielicznych publikacjach powiconych najnowszej historii Polski konserwatyzm
analizowano w oderwaniu od tej kwestii.17

Struktura ksizki odpowiada zaoeniom badawczym i gwnej tezie. Rozdzia I


definiuje cechy specyficzne polskiej myli konserwatywnej i przedstawia formowanie si
gwnych linii myli politycznej Adolfa Bocheskiego jako twrczego kontynuatora
krakowskich staczykw oraz prezentuje dokonania intelektualne rodowiska Buntu
Modych i Polityki, rozdzia II zawiera analiz koncepcji konstytucyjno-ustrojowych i ich
ewolucji od monarchizmu do systemu prezydencko-parlamentarnego oraz wskazuje na ich
istotne znaczenie w okresie dominacji tendencji centralistycznych i autorytarnych, rozdzia III
zajmuje

si

goszonym

przez

publicyst

Polityki

modelem

liberalnej

polityki

narodowociowej wobec Ukraicw oraz koncepcjami polskiej polityki zagranicznej, wraz z


neofederalizmem, czyli rozwizaniem relacji suwerennoci pastwa do szerszych struktur
midzynarodowych. Rozdziay II i III wskazuj zatem na rol Adolfa Bocheskiego jako
pisarza wyraajcego cigo i ywotno polskiej myli konserwatywnej w dziedzinie
ustrojowej i polskiej polityki wschodniej. W ostatnim IV rozdziale podejmuj problem
recepcji myli politycznej Adolfa Bocheskiego i jej wpywu na polsk myl polityczn
zarwno emigracyjn, jak i krajow. Miejsce szczeglne w tym rozdziale zajmuje jego rola
jako inspiratora myli politycznej paryskiej Kultury oraz analiza myli politycznej polskiej
opozycji w odniesieniu do kwestii ustrojowych i roli odradzajcej si myli konserwatywnej.

Nota bibliograficzna
Materia rdowy tej pracy stanowi prace Adolfa Bocheskiego opublikowane w formie
ksiek i artykuw prasowych. Artykuy prasowe Bocheskiego ukazyway si w
czasopismach: Bunt Modych, Droga, Myl Mocarstwowa, Orze Biay, Pax,
Polityka, Problemy, Przegld Wspczesny i Sowo.

W ksice wykorzystuj rwnie dokumenty programowe Zespou Polityki, teksty


wsppracownikw pisma, publikacje konserwatywne i prawicowe odnoszce si do
gwnych elementw wczesnej debaty publicznej (peny wykaz zamieszczam w
bibliografii).18 Osobn kategori rde tworz: listy Adolfa Bocheskiego, Jerzego
Giedrojcia, Mieczysawa Pruszyskiego (przekazane mi przez jego brata Aleksandra
Bocheskiego), wspomnienia ( cz z nich nie bya dotd publikowana ) oraz zebrane relacje
pisemne i ustne Aleksandra Bocheskiego, Jerzego Giedroycia, Benedykta Heydenkorna,
Jana Meysztowicza, Mieczysawa Pruszyskiego i Wojciecha Wasiutyskiego.
W rozdziale czwartym powiconym wspczesnej polskiej myli politycznej
wykorzystaem osobny materia rdowy. Skadaj si na wystpienia programowe
rodowisk i ludzi tworzcych myl polityczn opozycji demokratycznej, a wic: publikacje
ksikowe, roczniki prasy opozycyjnej oraz oficjalne dokumenty ugrupowa opozycyjnych i
Solidarnoci (wydane w latach 1976-1989, a wic od momentu narodzin opozycji
demokratycznej do upadku komunizmu). W tej czci mieszcz si take roczniki paryskiej
Kultury i relacje Jerzego Giedroycia. W pracy wykorzystuj rwnie rda w postaci
wspomnie i relacji zoonych w celach naukowych, m.in. w ramach prac badawczych
Instytutu Pamici Narodowej. Rozprawa prbuje odpowiedzie na pytanie o wpyw
konserwatyzmu na porzdek ustrojowy III RP i w tym zakresie opiera si na badaniu
sprawozda Komisji Konstytucyjnej Sejmu w latach 1989 - 91 i wystpie programowych
gwnych ugrupowa politycznych odwoujcych si do konserwatywnej tradycji ideowej.
Praca wkracza zatem na pole historii wspczesnej polskiej myli politycznej, ktra
wci czeka na intensywne badania naukowe. Dysponujemy bardzo niewielka iloci
opracowa powiconych temu zagadnieniu. Historia opozycji w PRL Andrzeja Friszke,
bdca prb rekonstrukcji zarwno historii dziaa jak i programw rodowisk niezalenych
obejmuje okres od roku 1944 do Porozumie Sierpniowych.19 W syntetycznej pracy Romana
Wapiskiego Historia myli politycznej XIX i XX wieku istotne dokonania powojennej myli
politycznej znalazy si poza obszarem zainteresowa Autora.20 Koncepcje ideowo polityczne Solidarnoci i opozycji w latach osiemdziesitych wci czekaj na historyka
myli politycznej, tym bardziej, e w ostatnim czasie ukazao si wiele prac z zakresu historii
politycznej oraz interesujce politologiczne analizy upadku komunizmu.21 Paradoksalnie,
znacznie lepiej opracowana zosta emigracyjna myl polityczna, ktra zaja istotne miejsce w
ksice Andrzeja Friszke ycie polityczne emigracji22 i pracy Pawa Machcewicza Emigracja
w polityce midzynarodowej23. Historia myli politycznej Kultury paryskiej nie doczekaa
si pogbionych bada naukowych; wspomnienia i niewielka ilo opracowa, to wci

niewiele zwaywszy na rol pisma w dziejach polskiej myli politycznej.24 Analiza


wspczesnej myli politycznej jest zatem wci zadaniem stojcym przed histori doktryn
politycznych i prawnych. Bybym usatysfakcjonowany gdyby niniejsza praca w maej czci
moga wypeni rwnie to zadanie.

Wymieni trzeba przede wszystkim dwie prace Retta Ludwikowskiego Konserwatyzm Krlestwa Polskiego w
okresie midzypowstaniowym z rozwaa nad ideologi i polityk, Krakw 1976 i Gwne nurty polskiej myli
politycznej 1815-1890, Warszawa 1982, rozpraw Marcina Krla Konserwatyci a niepodlego. Studia nad
polsk myl konserwatywn XIX wieku, Warszawa 1985 i ksik Michaa Jasklskiego Historianardpastwo. Zarys syntezy myli politycznej konserwatystw krakowskich w latach 1866 -1934 wydan w Krakowie
w roku 1981. Wspomnie wypada rwnie o publicystyczno-historycznych Sylwetkach politycznych XIX wieku
Wojciecha Karpiskiego i Marcina Krla powiconych w duym stopniu mylicielom i politykom
konserwatywnym. Ksika ta odegraa powan rol w dziele przywracania pamici o dorobku intelektualnym
polskiego konserwatyzmu. Wojciech Krapiski, Marcin Krl, Sylwetki polityczne XIX wieku, Krakw 1974.
2
Obok wymienionych wyej opracowa wymieni wypada tekst A. Galosa powicony widzeniu pastwa w
polskiej myli konserwatywnej XIX wieku. A.Galos, Konserwatyci polscy w XIX wieku a pastwo, [w:]
W.Wrzesiski (red.) Pastwo w polskiej myli politycznej, Wrocaw 1988.
3
Wrd najwaniejszych publikacji dotyczcych midzywojennej myli konserwatywnej wymieni trzeba prac
Jacka Bartyzela powicon konserwatystom integralnym Wincentemu Kosiakiewiczowi, Kazimierzowi
M.Morawskiemu i Janowi Bobrzyskiemu. Jacek Bartyzel, Konserwatyzm bez kompromisu, Toru 2002, ksiki
Jerzego Jaruzelskeigo i Artura Grskiego o Stanisawie Cat-Mackiewiczu: Artur Grski, Wadza polityczna w
myli Stanisawa Cata-Mackiewicza, Krakw 1999 i Jerzy Jaruzelski, Stanisaw Cat-Mackiewicz 18961966,
Warszawa 1987 oraz rozpraw Michaa Jasklskiego Midzy normatywizmem a uniwersalizmem. Myl prawo polityczna Wadysawa L. Jaworskiego, Wrocaw 1988.
W specjalnej serii Wydawnictwa Sejmowego ukazay si teksty wybrane konserwatystw Adolfa Bocheskiego,
Stanisawa Estreichera, Wadysawa Leopolda Jaworskiego. Myl polityczna konserwatystw tworzcych w
okresie II Rzeczypospolitej znajduje wane miejsce w syntetycznej pracy Bogdana Szlachty Z dziejw polskiego
konserwatyzmu i ksice powieconej ustrojowo - politycznym koncepcjom zachowawcw. Bogdan Szlachta,
Polscy konserwatyci wobec ustroju politycznego, Krakw 2000.
4
Marcin Krl, staczycy. Antologia myli spoecznej i politycznej konserwatystw krakowskich, Warszawa 1985.
5
Wiesaw Wadyka, Dziaalno polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926-35, Wrocaw
1977, str. 129.
6
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind, Lww i Wilno 7 listopada 1948 [w:] Stanisaw Cat- Mackiewicz,
Kto mnie woa, czego chcia, Warszawa 1972, str. 229-247.
7
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, Warszawa 1994.
8
Jzef Czapski, Podporucznik Adolf Bocheski [w:] Adolf Bocheski, Artykuy zebrane, Wochy 1944.
9
Jzef Czapski, Podporucznik Adolf Bocheski
10
Marcin Krl, Style politycznego mylenia. Wok Buntu Modych i Polityki, Pary 1979.
11
Marcin Krl, Adolf Bocheski. Historia i polityka. Wybr publicystyki, Warszawa 1989.
12
Aleksandra Kosicka-Pajewska, Polska pomidzy Niemcami a Rosj. Koncepcje polityczne Adolfa
Bocheskiego, Pozna, 1992.
13
Czstkowe analizy publicystyki Adolfa Bocheskiego znajdziemy rwnie w pracach Andrzeja Micewskiego
(A.Micewski, W cieniu Marszaka Pisudskiego. Szkice z dziejw myli politycznej II Rzeczpospolitej, Warszawa
1969), Wiesawa Szopki (Wiesaw Szopka, Konserwatysta romantyczny, czyli lekcja geopolityki, Kurs 1987,
nr 26) i Bogdana Szlachty (Bogdan Szlachta, Konserwatyzm. Z dziejw tradycji mylenia o polityce. KrakwWarszawa 1998; Bogdan Szlachta, Z dziejw polskiego konserwatyzmu, Krakw 2003).
14
Uwag t mona odnie z pewnoci do myli prawo - ustrojowej Michaa Bobrzyskiego
i Wadysawa Leopolda Jaworskiego. Wpywy niemieckiej nauki prawa na koncepcje M. Bobrzyskiego
omawia W. azuga w powiconej mu biografii. W. azuga, Ostatni staczyk. Micha Bobrzyski-portret
konserwatysty, Pozna 1982. Myl prawna Wadysawa Lepolda Jaworskiego czerpaa inspiracje z
normatywizmu Hansa Kelsena, co wnikliwie zbada Micha Jasklski w wymienionej wyej pracy.
15
Kwestia stosunku Adolfa Bocheskiego do nacjonalizmu bdzie przedmiotem szczeglnej uwagi w rozdziale I
rozprawy.

16

Pogldy na kwestie konstytucyjno - ustrojowe nie zostay szerzej omwione w literaturze naukowej. Wypada
wymieni prac Bogdana Szlachty Z dziejw polskiego konserwatyzmu, Krakw 2003. Myl ustrojowa
Solidarnoci i najbardziej wpywowych rodowisk opozycji demokratycznej nie zostaa poddana refleksji
naukowej.
17
Uwagi te odnosz do prac Antoniego Dudka, (Antoni Dudek, Konserwatyzm [w:] Gwne nurty wspczesnej
polskiej myli politycznej, Krakw 1996), Bogdana Szlachty (Bogdan Szlachta, Z dziejw polskiego
konserwatyzmu, Krakw 2003), Grayny Sordyl (Grayna Sordyl, Spadkobiercy staczykw. Doktryna
konserwatyzmu polskiego w latach 1979 - 1989, Krakw 1999) i Karola Wandowicza (Karol Wandowicz
Wspczesny konserwatyzm polityczny w Polsce 1989- 1998, Wrocaw, 2000).
18
W tej dziedzinie baz rdow pracy tworz ujte w bibliografii programowe
i publicystyczne wystpienia przedstawicieli nurtu konserwatywnego i narodowo-demokratycznego.
19
Andrzej Friszke, Opozycja polityczna w PRL, Londyn 1994.
20
Roman Wapiski, Historia polskiej myli politycznej XIX i XX wieku, Gdask 1997.
21
Literatura dotyczca historii niezalenej myli politycznej w latach siedemdziesitych
i osiemdziesitych jest bardzo szczupa. Wskaza trzeba przede wszystkim na prac
K. abdzia Spory wok zagadnie programowych w publikacjach opozycji politycznej
w Polsce w latach 1981-89, Krakw 1997.
Myl polityczna opozycji jest rwnie przedmiotem szerszych opracowa syntetycznych. Bogdan Szlachta
omwi myl polityczn RMP w szerokim opracowaniu powiconym dziejom polskiego konserwatyzmu.
(Bogdan Szlachta: Z dziejw polskiego konserwatyzmu, Krakw 2003) Koncepcje ideowe polskiej opozycji
zostay pobienie omwione w studiach nad wspczesn myl polityczn przeprowadzonych przez
B.Bankowicza, A.Dudka i J.M.Majchrowskiego. (B.Bankowicz, A.Dudek, J.M. Majchrowski, Gwne nurty
wspczesnej polskiej myli politycznej, t. I, Krakw 1996) Doktrynie wspczesnego polskiego konserwatyzmu
powicia uwag Grayna Sordyl we wspomnianej ju rozprawie. W pracach tych nie znajdziemy jednak
dokadnej analizy i oceny roli myli politycznej opozycji demokratycznej w historii doktryn politycznych i
prawnych. Zauway trzeba bark literatury powiconej doktrynalnej analizie myli politycznej i ustrojowej
Solidarnoci. Wrd nielicznych prac wypada zwrci uwag na publikacj, Solidarno a wychodzenie Polski
z komunizmu, Gdask 1995, pod redakcj Longina Maewskiego i Wojciecha Turka.
Znacznie bogatsza jest literatura powicona historii politycznej Polski lat osiemdziesitych i analizom upadku
systemu komunistycznego. Wrd najwaniejszych prac historycznych i politologicznych wymieni naley:
Andrzej Antoszewski, Erozja systemu politycznego PRL w latach osiemdziesitych studium procesu, Wrocaw
1992.
Antoni Dudek, Reglamentowana rewolucja. Rozkad dyktatury komunistycznej w Polsce 1988-1990, Krakw
2004.
Andrzej Garlicki, Karuzela. Rzecz o okrgym stole. Warszawa 2003.
Jan Kofman, Wojciech Roszkowski, Transformacja i postkomunizm, Warszawa 1999.
Sergiusz Kowalski, Narodziny III RP, Warszawa 1996.
Wojcieh Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1980-2002, Warszawa 2003.
Jan Skrzyski, Ugoda czy rewolucja. Wadza i opozycja 1985-89, Warszawa 1995.
Jadwiga Staniszkis, Ontologia socjalizmu, Warszawa 1988.
Jadwiga Staniszkis, Postkomunizm. Prba opisu, Gdask 2001.
22
Andrzej Friszke, ycie polityczne emigracji, Warszawa 1999. Wskaza rwnie naley na prac zbiorow
powicon myli politycznej emigracyjnej publicystyki. Myl polityczna na wygnaniu. Publicyci i politycy
polskiej emigracji powojennej, pod red. Andrzeja Friszke, Warszawa 1995.
23
Pawe Machcewicz, Emigracja w polityce midzynarodowej, Warszawa 1999.
24
Podstawowe
znaczenie
maj
wspomnienia
i
opinie
opracowane
przez
Grayn
i Krzysztofa Pomianw. O Kulturze. Wspomnienia i opinie, Londyn 1987 oraz tworzona z udziaem
Krzysztofa Pomiana Autobiografia na cztery rce Jerzego Giedroycia (Warszawa 1994) Ukazaa si jak dotd
jedna monografia powicona myli politycznej paryskiej Kultury pira J. Korka. J. Korek, Paradoksy
paryskiej Kultury. Ewolucja myli politycznej w latach 1947-1980, Sztokholm 1998.

ROZDZIA I

KONSERWATYSTA, ROMANTYK, REALISTA

10

1. KONSERWATYZM

Pocztki wspczesnych doktryn politycznych datowa naley na epok rewolucji


francuskiej. Myl konserwatywna formowaa si w opozycji do koncepcji rewolucjonistw, w
konfrontacji z pogldami radykaw, ktrzy chcieli zburzy utrwalony przez wieki porzdek
spoeczny. Za ojca konserwatyzmu uznaje si XVIII-wiecznego brytyjskiego wiga Edmunda
Burkea1, autora synnego pamfletu Refleksje o rewolucji we Francji. Burke atakowa
rewolucjonistw nie za taki czy inny ksztat zmian, ale to, e zmiany te odbywaj si w
oderwaniu od tradycji, e nowe wymylone w gowach doktrynerw instytucje nie sprawdziy
si w toku historii. Innymi sowy Burke, cho trwae wartoci nie byy mu obojtne,
koncentrowa sw krytyk nie tyle na treci zmian, ile na metodzie ich dokonywania.
Przeciwstawia zatem rewolucji ewolucj jako metod przeprowadzenia skutecznych reform.
Od Burkea wywodzi si ewolucjonistyczna interpretacja konserwatyzmu. Mwi
ona, e konserwatyzm nie posiada adnej merytorycznej doktryny, a jedynie opowiada si za
szacunkiem dla tradycji i ostronoci we wprowadzania zmian w yciu spoecznym i
politycznym. Takie pojmowanie konserwatyzmu dominuje zwaszcza w krgu myli
angielskiej. Mona mwi tu jednak o silnym wpywie specyficznych angielskich
dowiadcze - niezakconej gwatownymi wstrzsami cigoci rozwoju historycznego.
Wybitny wspczesny myliciel konserwatywny Roger Scruton identyfikuje konserwatyzm z
zachowawczoci, ktra akcept uje zmian pod warunkiem zachowania cigoci
i obron spoeczestwa jako organizmu.2
Anthony Quinton uwaa, e gwna tradycja myli konserwatywnej wywodzi si z
trzech wzajemnie powizanych idei: tradycjonalizmu, sceptycyzmu i przekonania o
organicznych zwizkach jednost ki ze spoeczest wem.3 Wedug A. Quintona
tradycjonalizm opowiada si za cigoci w po lit yce i podejrzliw ie t rakt ujc
wszelkie wiksze, nage zmiany, nade wszyst ko za gwat owne zmian y
rewo lucyjne.4 Mdro polityczna zwizana jest z akumulacj wielowiekowych
dowiadcze i ewolucyjnie uformowanym dorobkiem instytucjonalnym, std konserwatywny
sceptycyzm nieufnie odnosi si do abstrakcyjnych projektw oznaczajcych budow
instytucji politycznych od nowa. Wreszcie, konserwatyzm przekonany jest, e jednostki

11

ludzkie po mijajc ich zasadnicz y aspekt bio lo giczny, nie mogyby si w pen i
ufor mowa niezalenie od spo ecznych inst yt ucji i pr akt yk wrd kt ryc h
wzrast aj.5 W tej perspektywie konserwatyzm byby metod odnoszenia si do
rzeczywistoci i jej zmiany i nie pozostawaby w zwizku z adnymi trwaymi zasadami i
ideami.
Sam Anthony Quinton twierdzi, e religia, obrona monarchii i roli dziedzicznej
arystokracji miay znaczenie tylko w pewnych okolicznociach miejsca i czasu:
Ko nserwat yzm

jako

ideo logia

ma

charakt er

raczej

proceduralny

met odologiczny ni rzeczowy. Nie zaleca on w sposb oglny adnych zasad


ideaw czy inst yt ucji, i w t en sposb znajduje si poza zasigiem swe j
wasnej dyskwalifikacji abst rakcyjnych t eorii.6
W opozycji do rozumienia konserwatyzmu jako metody, co w teorii prawa zwie si
interpretacj proceduralistyczn, znajduj si pogldy tych mylicieli i badaczy, ktrzy w
konserwatyzmie widz rwnie zasady uniwersalne. Uwaaj oni, e wartoci, ktrych broni
konserwatyzm, wykraczaj poza konkretne okolicznoci miejsca i czasu.7 Mona wykaza,
np. e zawenie znaczenia konserwatyzmu do metody nie wytrzymuje prby w konfrontacji
z francusk myl kontrrewolucyjn z pierwszej poowu XIX wieku, ktra opowiadaa si nie
za zachowaniem istniejcych tradycji oraz instytucji, lecz za przywrceniem zasad i wartoci
ju obalonych. De Maistre zmierza do przywrcenia takiej monarchii, ktra nie istnia ju
nawet w ostatniej fazie ancien regimu.8 Tradycjonalizm De Maistra i De Bonalda nie moe
by ujty w ramy ewolucjonistycznej interpretacji konserwatyzmu, poniewa radykalne
negowa rzeczywisto spoeczn i polityczn oraz formuowa postulaty przywrcenia
autorytetu religii, rekonstrukcji monarchii nie poddanej konstytucyjnym ograniczeniom oraz
odrodzenia hierarchicznego spoeczestwa.9
Francuska myl kontrrewolucyjna nie jest jednak jedynym przypadkiem burzcym
interpretacj konserwatyzmu jako metody. Wymiar substancjalny konserwatyzmu pojawia i
pojawia si w pracach znajdujcych si poza tym nurtem myli zachowawczej. Motyw
konserwatywnej rewolucji pojawia si w myli niemieckiej epoki weimarskiej. Potrzeba
oparcia adu spoecznego na zasadach transcendentnych jest rwnie obecne w tekstach XX
wiecznych konserwatystw anglosaskich, w tekstach Hugh Cecila, Clintona Rossitera,
Russela Kirka, Huberta Mc Closkyiego, Samuela Huntingtona. I tak nawizujcy do
Edmunda Burkea Hugh Cecil wskazywa na szczeglny szacunek dla wartoci religii i
uznania jej przez pastwo, antyegalitaryzm, organicyzm i traktowanie wasnoci prywatnej
jako niezbdnie pot rzebnej dla ywot noci spo eczest wa.10 Russel Kirk do

12

zasadniczych idei konserwatyzmu zalicza: wiar w porzdek transcendentny, obron


rnorodnoci przeciw egalitaryzmowi, hierarchiczn struktur spoeczestwa, a take
przekonanie, e wo lno i wasno s ci le ze sob zwizane .11 Samuel
Huntington stwierdza natomiast, e konserwatyzm przyjmuje, e czowiek jest istot
religijn, postrzega spoeczestwo jako wytwr naturalny i organiczny i uznaje, e prawa
jednostki wywodz si z jej obowizkw wobec spoeczestwa.12
Pena definicja konserwatyzmu musi zatem obejmowa zarwno proceduralistyczny
jak

merytoryczny

aspekt

doktryny.

Rozumienie

konserwatyzmu

jako

ideologii

metodologicznej nie pozwala zrozumie roli konserwatyzmu w sytuacji, w ktrej przychodzi


mu peni rol aktywn w czasach kryzysu, promowa zasady, ktre nie majce silnego
oparcia w spoecznej rzeczywistoci. Mona nawet

postawi tez, e doktryna

konserwatywna jest odpowiedzi na stan kryzysu spoecznego. Ewolucyjna metoda jest


natomiast wan, ale nie wyczn odpowiedzi na zagroenie tego adu.
Polska jest szczeglnym przykadem formowania si doktryny konserwatywnej w
okresie kryzysu. Pierwszym kryzysem, z ktrym przyszo mu si zmaga, to skutki upadku
niezawisego bytu pastwowego w wieku XVIII, ktre sprawiy, e przez cay XIX wiek
najwaniejsz bya kwestia niepodlegoci. W czasach PRL-u natomiast konserwatyzm
stawia kwesti przywrcenia cigoci rozwoju historycznego i powrotu do spoeczestwa
organicznego.
Jako o pierwszym powojennym dokumencie odrodzonego konserwatyzmu mona
pisa o deklaracji ideowej Ruchu Modej Polski z 1979 roku. Gosia ona, e obrona
narodowej tradycji i ocalenie tosamoci oznacza konieczno zachowania cigoci rozwoju
historycznego, tak aby tworzone wartoci i instytucje wynikay ewolucyjnie z przeszoci
narodu i aby utrzymano z przeszoci to, co godne utrzymania; co zostao pozytywnie
potwierdzone przez histori.13 Deklaracja RMP wskazywaa na zwizek z religi i kultur
chrzecijask, nakaz harmonijnego czenia wolnoci osobistej i spoecznej z autorytetem
wadzy oraz na siln tradycj samorzdnego organizowania si spoeczestwa i stwierdzaa,
e realizacja t ych nor m yc ia zbiorowego moe spowodowa, e st aniemy s i
znw spo eczest wem organicznym.14
Wypada zatem przyzna racj tym autorom, ktrzy wskazuj na podwjn natur
myli konserwatywnej. Pogld taki wyrazi Stanisaw Estreicher w szkicu powiconym
konserwatyzmowi, stwierdzajc, e naczelnym jego motywem jest obawa, aby nie
skoczy w prni, aby nie porzuci i nie odrzuci dot ychczasowego st anu
spo ecznego

dla

jakiego

niepewnego

13

ideau,

dla

jakiego

nowego

eksper yment u.15 Jednoczenie krakowski konserwatysta przyznawa powane znaczenie


pozytywnej stronie doktryny konserwatywnej i uwaa, e jej kluczow ide jest przekonanie,
e spo eczest wa ludzkie s wyt wo rem najwyszej wo li wiat em rzdzcej, a
ich cele m jest doskonalenie ludzkoci na miar ideau Boga.16 Idea etycznoreligijna powinna zatem przenika ca dziaalno pastwa i ogranicza kad wadz
niezalenie od jej formy ustrojowej. Spoeczestwo majce cel metafizyczny jest
wielopokoleniow wsplnot, ktrej nie sposb opisa w kategoriach kontraktu zawartego
midzy jednostkami. Std stosunek konserwatystw do wolnoci jednostki jest krytyczny
zarwno wobec projektw kolektywistycznych, jak i indywidualistycznych, zakadajcych
przewag tego co jednostkowe, nad tym co wsplnotowe:
Z t akiego pojmowania ist ot y spo eczest wa t umacz y si t ake
st anowisko konser wat yz mu wo bec problemu wo lnoci jednost ki, kt ra
nie mo e by t raktowana jako ko mrka w organi mie bio log icznym,
pozbaw io na wiado moci i odrbnego ycia duchowego, ale jest
at omem odpowiedzia lnym i swo bodnym. Konserwat yzm nie sprzyja
omnipot encji past wa, aczko lw iek jest dokt ryn wybit nie po lit yczno spo eczn, nie liber aln. Z liberaliz mem ma w t ym zwalczaniu
omnipot encji past wa punkt st yczny, ale dzieli go od niego pogld, e
nie jednost ka jest rzecz od spo eczest wa st arsz (t eoria umo wy
spo ecznej),
jednost ki

lecz

przeciwnie,

pierwot niejszym,

e
bez

spo eczest wo
adnej

jest

szt uczne j

czym

od

umow y

ist niejcym.17
Konserwatywna wizja spoeczestwa rosncego i yjcego organicznie przyznaje
szczeglne znaczenie rodzinie jako najdawniejszej i najgbiej w duszach zakorzenionej
formie ludzkiego zrzeszenia. Tumaczy rwnie stosunek do pastwa i narodu.
Konserwatyzm odrzucajc omnipotencj pastwa nad jednostk opowiada si za silnym
pastwem i dy do t akiej for my past wowej, aby cechowa j ad, t rwao i
zabezpieczenie

spo eczest wa

od anar chii 18. Wreszcie powane miejsce w

aksjologii konserwatyzmu zajmuje nard ujmowany jako wsplnota rodzin w wyranej


opozycji do nacjonalizmu uznajcego potg narodu za cel sam w sobie.
Tekst Stanisawa Estreichera stanowi prb sformuowania penej definicji
konserwatyzmu, ze szczeglnym wszake uwzgldnieniem dowiadcze polskiej myli
zachowawczej. Uwagi krakowskiego konserwatysty mona odnie do doktryny gwnego
nurtu polskiej myli konserwatywnej, ktry w zgodnej opinii historykw identyfikowany jest

14

z emigracyjnym Hotelem Lambert i krakowskimi staczykami.19 Obie formacje wystpujc w


obronie religii i adu spoecznego podjy prac na rzecz odbudowy niepodlegego pastwa
polskiego,

przeprowadzajc

jednoczenie

surowy

rozrachunek

ze

sabociami

Rzeczypospolitej. W optyce historii doktryn politycznych rola staczykw ma kluczowe


znacznie, dorobek teoretyczno- ideowy krakowskich konserwatystw jest znacznie wikszy
od nastawionego na dyplomacj i polityk praktyczn obozu ksicia Adama Czartoryskiego.
Z punktu widzenia tej rozprawy najistotniejsze znaczenie ma uchwycenie cech
specyficznych polskiego konserwatyzmu, wartoci i zasad, ktre wyrniaj go tle
konserwatyzmu europejskiego. Przy caym wewntrznym zrnicowaniu polskiego
konserwatyzmu wypada wskaza na rol katolicyzmu, zainteresowanie problematyk
odbudowy silnego pastwa i pozostajc w bliskiej relacji z tymi dwiema wartociami
kwesti szczeglnej odpowiedzialnoci Polski za narody zwizane z Rzeczpospolit silnymi
tradycjami kulturowymi i pastwowymi. 20
W wielu interpretacjach konserwatyzmu katolicyzm, a nawet uznanie dla roli religii,
nie jest traktowany jako elementy podstawowy dla doktryny konserwatywnej i de
ugrupowa odwoujcych si do. W analizach wspomnianego wczeniej Anthony'ego
Quintona religia jest jedynie elementem utrwalonego porzdku spoecznego, a konserwatyci
stanowi formacj uwaajc Koci za niezbywaln podpor past wa w jego
deniu do zapewnienie porzdku i st abilno ci spo ecznej.21 W czasach
wspczesnych,

w ktrych rola religii

ko nserwat yst a

moe

bez

i Kocioa ulega znacznemu osabieniu

popadania

niekonsekwencj

zaakcept owa

zmiany, kt rym kiedy indziej by si przeciwst awia.22


Rwnie

Michael

Oakeshott

kwestionowa

zwizek

polityki

postawy

konserwatywnej z prawem opat rznociowym, z moralnoci cz y relig i.23 W tej


perspektywie gwne wtki myli konserwatywnej, wraz z organiczn wizj spoeczestwa i
rol jednostki wobec wsplnoty nie posiadaj znaczenia etyczno- religijnego. Tymczasem, dla
polskiego konserwatyzmu katolicyzm by czym znacznie waniejszym anieli jednym ze
skadnikw porzdku spoecznego. Stanisaw Komian w tecie podsumowujcym doktryn
staczykw

stwierdza:

Najbardz iej

realist ycznym,

na jr acjo nalniejsz ym,

mat emat ycznym po mimo swej idealnej t reci, ywio em byt u narodowego
polskiego jest kat o licyz m - jako kat olic yzm, nie za jako jedna t ylko for ma
pat riot yzmu 24.
W myli politycznej krakowskich konserwatystw katolicyzm by gwnym filarem
kultury Zachodu i prawdziw podstaw adu spoecznego i publicznego. Widoczna w

15

Estreicherowskiej definicji konserwatyzmu religijno-etyczna idea jako podstawa ycia


pastwowego pozostaje charakterystyczn cech polskiej myli zachowawczej. Podobne
ujcie

znajdziemy

deklaracjach

rodowisk

konserwatywnych

okresie

II

Rzeczypospolitej. Znajdziemy je rwnie w pierwszych powojennych deklaracjach ideowych


polskiego konserwatyzmu, przede wszystkim w dokumentach Ruchu Modej Polski.
Wypada zauway, e konserwatyzm, bronic szczeglnej spoecznej i publicznej roli
religii, wystpowa jednoczenie przeciwko instrumentalizacji religii i krytycznie ocenia
posugiwanie si autorytetem Kocioa dla celw politycznych. Zachowywa rwnie opini
krytyczn w stosunku do prb narzucania wiary i pogldw religijnych sposobami
radykalnymi i gosi w tym wzgldzie potrzeb polityki umiaru.
Druga spord istotnych cech polskiego konserwatyzmu wie si z historycznym
dowiadczeniem utraty niepodlegoci. Polski konserwatyzm stan przed wyzwaniem obrony
tradycyjnego adu spoecznego i odzyskania niepodlegoci pastwowej. Napicie istniejce
midzy tymi zadaniami stanowio najistotniejszy problem stojcy na drodze rozwoju polskiej
myli zachowawczej. Rozprawa Marcin Krla Konserwatyci a niepodlego przedstawia
ca gam zachowa i intelektualnych wyborw zwizanych z tym dylematem. Pord tych
wyborw znajdziemy rwnie prace Kalasantego Szaniawskiego i Henryka Rzewuskiego
pisarzy, ktrzy kwestionowali polskie aspiracje do niepodlegego odbudowy bytu
pastwowego jako sprzeczne z wartociami konserwatywnymi. Stanowisko to znajdowao si
jednak poza gwnym nurtem polskiej myli konserwatywnej, ktry nie rezygnowa z idei
odzyskania niepodlegoci. Wypada take zauway, e pogldy Henryka Rzewuskiego w
ograniczonym stopniu mog by przedmiotem historii polskich doktryn politycznych i
prawnych, ze wzgldu na pominicie zagadnie pastwowo-ustrojowych.
Podstawowy nurt polskiego konserwatyzmu powica problematyce pastwowej i
ustrojowej uwag szczegln wysuwajc postulat silnej wadzy jako odpowied na
wewntrzne procesy, ktre doprowadziy do upadku I Rzeczypospolitej. Motyw ten widoczny
ju w wypowiedziach Hotelu Lambert kadcych nacisk na ustanowienie silnej i sprawnej
wadzy zosta rozbudowany w pracach krakowskich konserwatystw. staczycy poddali ostrej
krytyce tradycj liberum conspiro jako kontynuacj liberum veto, ktre uksztatowao sabo
ustrojow I Rzeczypospolitej. Postulat odbudowy silnej wadzy pastwowej by podstawow
konkluzj najwaniejszej ksiki Michaa Bobrzyskiego, Dziejw Polski w zarysie.
Polski konserwatyzm nawizujc do dorobku zachodniej myli zachowawczej
formuowa w dziedzinie ustrojowej wasne oryginalne stanowisko. W latach II
Rzeczypospolitej konserwatyzm broni idei silnej wadzy wykonawczej i sdowniczej w

16

sporze z rzecznikami pogldw o nadrzdnej pozycji Sejmu w systemie konstytucyjnym i


koncepcj aktualistycznie rozumianej suwerennoci narodu, ktra miaa by wyraana przez
wikszo parlamentarn.

Krakowscy konserwatyci zainicjowali powstanie szkoy

ustrojowego mylenia, ktra poszukiwaa realnych, bo nie opartych na teoretycznych


schematach, sposobw budowy ustroju godzcego autorytet wadzy i swobody obywatelskie.
Wysiek ten zaowocowa pracami Jana Bobrzyskiego, Stanisawa Estreichera, Wadysawa
Leopolda Jaworskiego, Adama Piaseckiego.25
Prymat mylenia pastwowego lea u podstaw odpowiedzialnoci za narody
zwizane z Rzeczpospolit wizami historycznymi i pastwowymi. Podstawowe znaczenie
miaa w tym wypadku konserwatywna krytyka nacjonalizmu jako tendencji zawajcej
polskie aspiracje pastwowe do obszaru etnicznie polskiego i wzgld na misj Polski na
Wschodzie. W tekcie Kilka pewnikw politycznych Stanisaw Tarnowski pisa:
My ca nasz cyw ilizacj wzili my z zachodniego aciskiego
wiat a; cay skad naszych po j relig ijnych, moralnych, po lit ycznych i
spo ecznych jest z t ego wsplnego skar bu wzit y... W walce midzy
zachodni a wschodni cywilizacj, kt ra toczy si po cichu, a moe
kiedy wybuchn jawnie, jeeli nie chcemy wypr ze si i zgubi
siebie samych, musimy t rzyma z Zachodem przeciw Wschodowi. 26
Projekty polityki szukajcej porozumienia z Ukraicami i wizania z Polsk wschodnich
ssiadw miay podoe cywilizacyjne i polityczne. W tym drugim przypadku chodzio o
moliwo osabienia Rosji, co miao umocni bezpieczestwo Rzeczypospolitej. Linia
ideowa zapocztkowana w wystpieniach Hotelu Lambert, obecna w pismach Jzefa
Szujskiego27 - ktry w tym kontekcie pisa o federacji - oraz Stanisawa Tarnowskiego
zostaa rozwinita w polskiej myli konserwatywnej XX wieku i, jak zdoamy si przekona,
wpyna na polsk myl polityczn i polityk wschodni odrodzonej III Rzeczypospolitej.
Wyrnione w tekcie waciwoci specyficzne polskiego konserwatyzmu istniay
niezalenie od zmieniajcego si kontekstu spoecznego i upadku warstwy spoecznej, ktra
stanowia podstaw polityki konserwatywnej w wieku XIX. Byy widoczne w pracach
konserwatywnych okresu midzywojennego i jak zdoamy si przekona znalazy silny wyraz
w powojennej myli konserwatywnej.
Trwao cech specyficznych polskiego konserwatyzmu sprawia, e na gruncie
polskim termin neokonserwatyzm nie znajduje silnego oparcia w historii rozwoju myli.
Wedle Marcina Krla pojcie to oznacza ko nserwat yzm po legajc y na wymy leniu
t radycji po lit ycznej, odpowiadajcej racjom rozumu, ale nie r eprezent owane j

17

przez adn akt ywn warst w po lit yczn.28 Tymczasem Marcin Krl wcale nie
udowadnia, e pomidzy wystpieniem staczykw a kolejnymi pokoleniami polskich
konserwatystw nastpio jakie zerwanie. Chyba, e wedug Krla konserwatyzm w czystej
postaci jest moliwy tylko w spoeczestwie stanowym czy feudalnym. Konserwatyzm w
Polsce rozwija si jednak zachowujc pewne specyficzne waciwoci niezalenie od
przemian spoecznych.
Historyk doktryn politycznych dostrzega cigo w rozwoju myli konserwatywnej w
Polsce i niewaciwo sformuowania o wymylaniu t radycji po lit ycznej Uywanie
tego pojcia na okrelenie pokoleniowego zrnicowania doktryny co uczyni po raz pierwszy
Wilhelm Feldman w syntetycznym opracowaniu powiconym dziejom polskiej myli
politycznej, w ten sposb, e twrczo Stanisawa Estreichera i Wadysawa Leopolda
Jaworskiego okrela si mianem neokonserwatywnej w stosunku do pierwszego pokolenia
staczykw wnosi niewiele do historii polskiej myli politycznej.29 W II Rzeczypospolitej nie
doszo ani do zerwania cigoci, ani do przejcia na pozycje konserwatywne pisarzy o
pogldach lewicowo liberalnych, co na gruncie amerykaskim uzasadniao okrelenie
pogldw Irvinga Kristola i Normana Podhoretza mianem neokonserwatywnych i
wyrnienie ich na wielobarwnej mapie amerykaskiego konserwatyzmu.30 Z tych wzgldw
wiadomie nie uywam pojcia neokonserwatyzm w przekonaniu, e to pojcie nie przyblia
nas do zrozumienia fenomenu polskiej myli konserwatywnej.

18

2. KORZENIE

Analiza koncepcji Adolfa Bocheskiego pozwoli na zrozumienie fenomenu cigoci i


ywotnoci polskiej myli konserwatywnej. Twrczy konserwatyzm Bocheskiego budzi
zainteresowanie ludzi pira. Jzef Czapski w synnej ksice Na nieludzkiej ziemi nazwa go
ostatnim wielkim konserwatyst polskim i stwierdza: Jeli kiedy znae m czo wieka
ktry umia by akt ywnym pat r iot i jednoczenie obywat elem wiat a by ni m
Ado lf

Bocheski. 31

Stanisaw Cat Mackiewicz powici mu obszerny szkic

wspomnieniowy o wiele mwicym tytule Wunderkind wskazujcy na jego wyjtkowe


zdolnoci intelektualne.32
Bocheski przyszed na wiat w roku 1909 w rodzinie ziemiaskiej o bogatych
tradycjach patriotycznych i wojskowych. Pradziad Adolfa Bocheskiego, Tadeusz Bocheski
herbu Rawicz z przydomkiem Lannsdorf (Adolf Bocheski bdzie uywa takiego
pseudonimu), uciek z konwiktu bazylianw w Barze do armii napoleoskiej i odznaczy si
w bitwie pod Berezyn. W 1824 osiad w dobrach malenieckich i rozwin dziaalno
gospodarcz, budujc kopalnie w Miedziey, Malecu i Rudzie Malenieckiej. Syn Tadeusza
Bocheskiego Izydor- Franciszek bra czynny udzia w pracach Towarzystwa Rolniczego.
By mem zaufania Dyrekcji Biaych, a w czasie Powstania by naczelnikiem cywilnym
powiatu opoczyskiego z ramienia Rzdu Narodowego ,zosta skazany na cztery lata
wizienia w ramach represji popowstaniowych i odbywa kar w Kieresku. Po powrocie do
kraju w 1868 kupi dobra Czuszowskie pod Miechowem.33
Jego syn Adolf Bocheski czowiek o duych zdolnociach intelektualnych i talencie
gospodarczym polubia Mari z Dunin-Borkowskich. Adolf bdzie wspomina Ojca jako
czowieka zharmonizowanego i piknego, z ktrym rozumia si najlepiej.34 Ojciec naszego
bohatera by czowiekiem wyksztaconym studiowa ekonomi polityczn w Halle i Getyndze
gdzie w 1894 roku uzyska dyplom doktora nauk rolniczych. W Czuszowie przychodzi na
wiat starsze rodzestwo Adolfa - Olga, Jzef Franciszek i Aleksander. Obydwaj bracia
Adolfa bd aktywni w yciu publicznym i odegraj niema rol w polskiej kulturze: Jzef
wybitny filozof, profesor Uniwersytetu we Fryburgu35, po wstpieniu do dominikanw
przybra imi Innocenty. Aleksander w latach trzydziestych zosta publicyst Buntu
Modych i Polityki, a po wojnie by rzecznikiem polityki ugody z komunizmem, autorem
synnego pamfletu na tradycj insurekcyjn Z dziejw gupoty w Polsce i wsppracownikiem
prasy PAX-owskiej36.

19

W roku 1907 rodzina przenosi si do Ponikwy znajdujcej si w Maopolsce


Wschodniej nieopodal Lwowa, w powiecie Brodskim. Ponikw odziedziczya matka Adolfa
po swojej babce Oldze hr. Dunin- Borkowskiej. Kresowo - jak si zdoamy przekona bya jednym z czynnikw, ktre uksztatoway Adolfa Bocheskiego i zadecydoway o jego
pogldach na polityk wobec mniejszoci narodowych. Dom rzdzony by przez Mari
Bochesk, kobiet religijn i obdarzon bardzo silnym charakterem. Wedug Ojca
Innocentego mama narzucaa stosunki feudalne i cile zhierarchizowane.37 W wielu innych
relacjach dom pastwa Bocheskich jawi si jako radosny i dajcy dzieciom duo swobody.38
Adolf bdzie rwnie czowiekiem gboko religijnym. By moe jego religijno
uksztatowaa si pod wpywem matki, kobiety, ktra oddawaa si pracy charytatywnej,
studiom religijnym i zostaa nawet tercjark III zakonu karmelitaskiego. Przetumaczy z
jzyka francuskiego ywot witej Teresy od Jezusa wedug bollandystw Wyrazem jej
wiary i oddania Kocioowi byo ufundowanie parafii i kociow w Ponikwie i
Czerwiszczach na Polesiu.39 Z nazw tego ostatniego majtku zwizany jest pseudonim
Czerwiski, uywany niekiedy przez Adolfa Bocheskiego.
Modziutki Adolf jako najmodszy z rodzestwa i dziecko o kruchym zdrowiu
korzysta z uprzywilejowanej pozycji. Aleksander przypisuje to szlachetnemu charakterowi
Adzia, ktry by t ak weso y i miy, e wszyscy w do mu kochali go najbardzie j
i on kocha kadego z nas bardziej ni inni siebie kochali nawzaje m. 40
Wszyscy, ktrzy pisali o dziecistwie Adolfa, wskazywali na jego nadzwyczajne zdolnoci
intelektualne. Nauczy si czyta, w wieku piciu lat na dziele Mariana Kukiela Dzieje ora
polskiego w epoce napo1eoskiej. W wieku lat trzynastu studiowa wnikliwie Clausewitza.41
Uczy si w domu i matur zdaje jako ekstern pod okiem Romana Kamiskiego w roku 1927
w Tarnopolu. Zachowaa si interesujca relacja nauczyciela na temat metod nauki
wychowanka: W tym czasie Adzio studiowa wojn rosyjsko japosk (kilka tomw w
jzyku francuskim). Zastawaem go o tej porze lecego na kocu na pododze (to bya dugi
czas ulubiona jego pozycja przy czytaniu) z rozoonymi licznymi mapami i szkicami, ktre
sam kreli, ilustrujc fragmenty bitew. () Na moje proby odpowiada niezmiennie >bd
si uczy w ostatnich miesicach przed egzaminami to zupelnie wystarczy<() Gwna
kampania szkolnej nauki rozpoczynaa si dopiero mniej wicej na 2-3 miesice przed
zdawk. 42
Pani Maria Bocheska bya oburzona, gdy dowiedziaa si, o tych metodach nauki.
Podejrzewaa te, e nauczyciele w liceum w Brodach s dla Adzia nazbyt wyrozumiali i w
tej sytuacji sam postanowi zdawa matur w miejscu gdzie rodzina nie bya znana. Ado lf

20

by nie t ylko czo wiekie m niepospo licie int eligent nym, nie t ylko mia siln
wol i upr w pokonywaniu rzeczy t rudnych d la siebie, lecz t ake by bardzo
dobr y, wsp czujcy i dobroczynny pisa Stanisaw Cat-Mackiewicz.43 Uczynno i
powicenie bdzie wida jaskrawo w wojennym okresie ycia naszego bohatera.
Dziecistwo Adolfa nie jest jednak wolne od tragicznego epizodu, ktry z pewnoci wpyn
na jego psychik. W wieku lat pitnastu wracajc z polowania przypadkowo zabi kobiet
pracujc w ponikiewskim dworze.44

Dowiedziaem si o tym w sposb niezwyky, a raczej zaczem si pyta, czy Adzio


nie mia jakiego tragicznego wypadku po nastpujcym zdarzeniu. W administracji Sowa
pracowa biuralista niejaki Andrzejewski, ktry pniej uton i ktry by z zamiowania
grafologiem i wypowiada istotne trafne uwagi o ludziach na podstawie charakteru pisma.
Kiedy otrzymaem list od Sergiusza Piaseckiego, znanego literata, skazanego na morderstwo
na 15 lat wizienia i mylc wycznie o nim, wziem na chybi trafi szereg listw z
szuflady, nie pokazujc podpisw, zapytaem czy nie ma tu pomidzy listami czowieka,
ktry zabi. Andrzejewski ku memu zdziwieniu powiedzia: jest ich wicej i wskaza ma list
Borysa Kowerdy, zabjcy ambasadora sowieckiego w Warszawie, ktrym zapomniaem i na
list Adzia
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind w: Kto mnie woa, czego chcia...

Opis atmosfery ponikiewskiego dworu pozostawia malarka, Teresa Tyszkiewiczowa:


Powaga i groteska sprzyjay tu sobie, wydaway si jak koniecznoci i weszam do paacu
ju z pitnem przeycia poza cigoci zdarze codziennych. Amfilada sal szeroko
pootwieranych drzwiach, o sabym owietleniu kojarzcym si z przeyciem sennym.
Spostrzegam, e przyczyn sabego owietlenia, nie takiego do jakiego jestemy
przyzwyczajeni, pochodzia z tego, e w braku owietlenia elektrycznego, ktrego tu nikt nie
zaprowadzi, poustawiano wiece bez lichtarzy oraz kuchenne naftowe lampy, po rogach i
krawdziach licznych stylowych mebli. () Przyjedaam potem nieraz do Ponikwy,
przyciagana niepowtarzalnoci atmosfery. Zastawaam ju przy dziennym wietle ten sam
nastrj z bajki, zastawaam trzech braci, ich dwch i dominikanina z obrazu Giotta,
dyskutujcych, siedzcych ostroznie w piknych fotelach, ktrym grozio chronicznie
zawalenie z powodu braku ng i poamanie. 45
Sam Adolf zosta sportretowany w nastpujcy sposb: W polityce suchy, cisy w
myleniu, opierajcy si na przesankach tylko rozumowych, by w yciu czarujcym

21

romantykiem. Romantyzm w Adolfie by wiadomy. Kierowa lini jego ycia. O czysto i


cigo tej linii Adolf dba. ycie ludzkie powinno by konsekwentne, nie moe nigdy
odbiega od zaoe. Pilnowa, by w yciu jego ostentacyjny wybr postawy, czynu
najszlachetniejszego, najadniejszego w danym wypadku, by zawsze wiadomie dokonany.
() Nie pamitam ju niestety o jakiej to zadziwiajcej mierci z decyzji wasnej opowiada
mi Adolf, kiedy przy niadaniu w Lelechwce. Pamitam tylko, jak gbokie wraenie
zrobio na mnie wytumaczenie Adolfa, e czowiek w musia tak postpi, aby utrzyma
lini swego ycia.46
Debiut Adolf mia za sob ju w wieku lat 16, dziki ksice napisanej wsplnie z
bratem Aleksandrem, pod dramatycznym tytuem Tendencje samobjcze narodu polskiego. 47
Rok wczeniej napisa kilkunasto stronicow krytyk dziea o tematyce wojskowej wydanego
we Francji, Bellona nie zdecydowaa si jednak na publikacj tekstu.48
Tendencje samobjcze narodu polskiego nie byy wolne od waciwej wiekowi
modzieczemu przesady. Ksika potpiaa pacyfistyczne tendencje w historii Polski i bya
manifestem polityki aktywnej na rzecz budowy silnego pastwa i umocnienia armii. Bracia
Bochescy polemizowali z altruistyczn wizj historii, ktra zasugi Polski widziaa w
byciu ofiar obcych imperializmw i polityk niedranienia przeciwnikw. Tymczasem
dzieje rzdz si reguami bezwzgldnymi: prawo walki o byt t ak mocno t kwi w
hist or ii, i t rudno przypuszcza by dziaa na raz przest ao. 49
Polska elita polityczna z niewielkimi wyjtkami modzi publicyci wskazywali na
Stefana Batorego i Jana Sobieskiego - dziaaa tak jakby ta regua nie obowizywaa.
Demokracja szlachecka, z roszczeniami Sejmu do decydowania w sprawach wojny obniaa
znacznie polityczne Polski. W polemice z Antonim Chooniewskim, autorem gonej
wwczas pracy Duch dziejw Polski50 pisali:
Prawo to zwaywszy na nieszczliwe usposobienie Po lakw
unie moliw iao wszelkie porzdne prowadzenie po lit yki zagranicznej,
ktrej nieodzownym warunkie m jest zdolno w yst pienia w dane j
chwili orem. Unie moliw iao do przyst pienie do jakie jko lwiek
koalicji

lub

Nieszczsny

zaat akowanie
charakt er

niepr zyjaciela

polskiego

spo eczest wa

dogodnej

chwili.

przeladowa

prawdziw mani samo b jcz kade mie lsze wyst pienie.51


Broszura wyraaa poparcie dla polityki Jzefa Pisudskiego i dezaprobat dla praktyki
ustrojowej pierwszych lat II RP. Mody Bocheski uwaa wwczas, e Polska stracia
niepodlego z powodu przedkadania wolnoci szlacheckiej nad dobro pastwa i pacyfizmu

22

szlachty, odmawiajcej udziau w wojnach. W pacyfizmie elit politycznych odrodzonej


Rzeczypospolitej i w ich skonnoci do anarchicznych zachowa w yciu politycznym widzia
nawrt samobjczych tendencji niszczcych polsk pastwowo. W ksice mamy zatem
bardzo ostr krytyk sejmokracji, ktra osabiaa si armii, a take politykw endeckich
(Stanisaw Stroski) przeciwnych ekspansji na wschd i pokadajcych wiar w si
pokojowych traktatw (wskazywali m.in. na niebezpieczestwo Rapallo).
Wprawdzie ksika bya pisana z modziecz przesad, jednak znajdoway si w niej
ju wyranie jednoznaczne pogldy autorw obecne w dojrzaej fazie twrczoci:
przekonanie o potrzebie silnej wadzy w pastwie i pochwaa polityki imperialistycznej,
aktywnie usuwajcej niebezpieczestwa groce Rzeczypospolitej. Wyrana bya take
admiracja dla Marszaka Pisudskiego, a przede wszystkim dla jego polityki wschodniej
zorientowanej na osabienie Moskwy. Roman Kamiski nauczyciel Adolfa wspomina, e w
czasie zamachu majowego ten sta zdecydowanie po stronie Pisudskiego znajdujc si w
trudnej sytuacji z uwagi na krytyczne wobec Pisudskiego stanowisko jego Mamy, a w
dyskusjach uywa argumentw, ktre dwa lata pniej znajdziemy w ksice Ustrj i racja
stanu. W roku 1926 Adolf i Aleksander Bochescy podjli prb wydawania wasnego
pisma popierajcego polityk Marszaka Jzefa Pisudskiego. Owocem tych wysikw by
wydawany domowym sumptem Gos Zachowawczy, ktry jednak okaza si pismem
efemerydalnym.52
Z punktu widzenia historii doktryn kluczowe znaczenia ma datujcy si od lat
modzieczych zwizek Adolfa Bocheskiego z tradycj polskiej myli konserwatywnej.
Mody publicysta zabysn na amach Myli Mocarstwowej tekstami odwoujcymi si do
intelektualnych dokona staczykw. W jednym z nich broni pogldu o aktualnoci myli
ustrojowej Michaa Bobrzyskiego, wskazujcej na koniecznoci przezwycienia saboci
ustrojowej Polski i wzmocnienia wadzy wykonawczej.53 W dojrzaym okresie swojej
twrczoci wielokrotnie przywoywa pogldy krakowskich konserwatystw Juliana Klaczki,
Stanisawa Komiana i Stanisawa Tarnowskiego i broni dorobku tego kierunku ideowego w
polemikach publicystyczno - historycznych.54

23

3. BOCHESKI WE FRANCJI

Silny zwizek z tradycj polskiej myli konserwatywnej pozwala zrozumie


niezaleno Adolfa Bocheskiego od wpyww francuskiej myli politycznej, ktra odegraa
powan rol w intelektualnej biografii jego rwienikw. W roku 1927 kilka miesicy po
maturze, ktr zdaje jako ekstern wyjeda na studia do renomowanej paryskiej Ecole des
Sciences Politiques. Wyjazd na studia do Francji by czym naturalnym w rodowisku
ziemiaskim. Polska bya krajem pod wzgldem sympatii kulturowych zwrconym ku
Paryowi. Nad Sekwan y w krgu przyjaci ze rodowiska ziemiaskiego, ktremu
przewodzia Ra Zamoyska Adolf dedykuje jej swoj pierwsz ksik. Stanisaw CatMackiewicz pisa, e Bocheski przyjeda nad Sekwan z tak duym bagaem wiedzy, e
mgby w t ej szko le t ak samo dobrze by wykadowc jak i st udent em. 55
Mody publicysta nie ma adnej ochoty na ukrywanie swej wiedzy przed kolegami ani
profesorami, budzi zatem w tym rodowisku wicej respektu ni sympatii. Przyjaciel ze
studiw, Roman Czartoryski, wspomina, e Adolf nie ustrzeg si zarozumiaoci i
modzieczej prnoci:
Mg at wo zost a przywdc, prezesur y wszelkich zwizkw byy
dla niego ot wart e, ale on by zbyt dumny, by o t o zabiega; zamiast
zjednywa so bie gosy, okaz ywa czst o lekcewaenie dla cae j sprawy
i nieraz zraa sobie ko legw przez kpicy t on i zaznaczenie swej
wyszoci. Z t ych wzg ldw wpyw jego na modzie by mnie jszy ni
mo na byo oczekiwa. 56
W Paryu zawizuje jednak liczne przyjanie, ktre oka si pomocne w trudnych
momentach wojennych. Wrd przyjaci znajduje si Roger Peyerefitte, znany po wojnie
powieciopisarz, autor ksiek o antyklerykalnej wymowie.57 Z korespondencji dowiadujemy
si, e w latach trzydziestych odwiedza go w Atenach, gdzie ten peni funkcj dyplomatyczn
. Wiemy rwnie,e spotyka si z nim w roku 1940 w Paryu przed klsk Francji.

58

Roger

Peyrefitte mia powiedzie Aleksandrowi Bocheskiemu, e wszdzie t am, gdzie w


mo ich ksikach po jawia si mody czowiek, wybit ny, czyst y i wznios y
(sublime), t o pierwowzorem by Ado lf Bocheski. 59

Adolf Bocheski uywa przez kurtuazj tytuu hrabiowskiego,ale tak naprawd to


prababka jego ojca ze strony matki bya hrabin Sobask i jego matka hrabina Borkowska
pochodzia z dawnej rodziny z Galicji wschodniej ( zobacz Pastwo dalej jak te szczegy

24

genealogiczne i inne detale jego odysei zapady mi gboko w pamici). Ojciec Adolfa by
wacicielem duych browarw. Mieszkali w paacu Ponikwa, obok Lwowa, niedaleko
granicy rosyjskiej. Ile razy musiaem tam chodzi! A on musia zawsze przychodzi do
paacu Alet. Nigdy nie znaem nikogo o wygldzie i umysowoci bardziej rycerskiej ani o
twarzy bardziej promieniejcej dowcipem, inteligencj i prawoci. Ta ostatnia cecha ukazuje
jak bardzo nasza przyja zbudowana bya z kontrastw.
Roger Peyrefitte, Propos secrets II

Adolf Bocheski jest zafascynowany kultur francusk i dzieli w tym wzgldzie


sympatie polskiej inteligencji, wadajc znakomicie jzykiem Moliera. Roman Czartoryski
wspomina, e: Adzio pisa i mwi po francusku rwnie do brze jak po
polsku... a nawet jego wyst pienia fr ancuskie byy bardziej udane od
polskich. 60 W jego postawie nie byo jednak nic z poczucia niszoci wobec Francuzw.
W okresie nauki w Sc. Po. odnosi wraenie, e nard francuski znajduje si w gbokim
kryzysie nie chce adnej zmiany i nie w idzi adnego celu. 61
W tym te okresie ujawniaj si niezwyke walory charakteru Bocheskiego. Roman
Czartoryski pisze () bya to bezsprzecznie silna indywidualno. Nie mia nic z szablonu,
nic tuzinkowego. Przeciwnie, chcia zawsze myle i robi inaczej ni inni. W tej trosce o
oryginalno by by moe rys prnoci, ale nie tylko to. Adolf wykazywa si bowiem
koleestwem, pogod ducha i niezwyk wytrwaoci. Podczas jakiej wycieczki obtar
stopy do krwi i w tym stanie i blu szed ze zwykym humorem, deklamujc i sypic
dowcipami. Ks. Elbieta Sapieanka, ktra opatrywaa go wtedy, nie moe do dzi dnia wyj
z podziwu nad jego zachowaniem; powiada, e wtedy pokazao si, co to za czowiek. 62
Frankofilstwo kulturowe pozostaje bez wpywu na polityczny stosunek do Francji.
Celem publicystki midzynarodowej Adolfa Bocheskiego bdzie odwrcenie tradycyjnego
kierunku polskiej polityki nastawionej na sojusz z Francj i Angli. Dowiadczenie studiw
uksztatuje opini o Francji jako kraju pasywnym i pozbawionym woli konfrontacji na arenie
midzynarodowej. Po latach odwoa si do wrae z okresu Studiw w Szkole Nauk
Politycznych:
St osunek Francji do jej aliant w jest raczej pasywny ni akt ywny.
Francja jest krajem zbyt cywilizowanym i zbyt demo krat ycznym, by
m c

dec ydowa

si

na

spieszenie

ze

zbro jn

po moc

aliant o m

zagroonym przez Niemc y. Kt o spdzi we Francji lat a 1926-30 t en wie

25

dobrze, jak przedst awiay s i t amt ejsze nast roje w st osunku do


mo liwoci konflikt u zbro jnego midzy P olsk a Nie mca mi. 63
Dla nas bardziej interesujcym wtkiem jest jednak brak wpywu francuskich idei
politycznych na Adolfa Bocheskiego. Rzecz wymaga duszego wywietlenia, ze wzgldu
na ideowe i spoeczne znaczenie LAction Franaise i samego Charlesa Maurrasa. W tamtym
czasie nacjonalistyczno-rojalistyczna Akcja Francuska sprawowaa prawdziwy rzd dusz
wrd prawicowej czci francuskiej opinii publicznej i budzia szacunek wrd
reprezentantw innych nurtw ideowych. Stanisaw Cat-Mackiewicz pisa, e aw y
Szko y Nauk Po lit ycznych, jak i awy innych wyszych uczelni par yskic h
zaludnio ne s wt edy pr zez modzie r ojalist yczn spod znaku Char lesa
Maurrasa i jego LAct ion Fr ana ise. 64 Maurras odegra pozytywn rol w czasie I
Wojny wiatowej, powstrzymujc swoj krytyk III Republiki w obliczu zmaga z Niemcami
i wzmacniajc tym samym si obozu patriotycznego. Sama LAction Franaise liczya po
wojnie okoo szedziesit tysicy czonkw, a rojalistyczny dziennik ukazywa si w
nakadzie stu tysicy egzemplarzy.65 Maurras oddziaywa take na polsk myl polityczn,
odwoania do jego koncepcji znajdziemy w twrczoci konserwatystw (Wincenty
Kosiakiewicz, Stanisaw CatMackiewicz) i narodowych demokratw (Stanisaw Kozicki,
Jdrzej Giertych). 66
Adolf Bocheski by jednak wolny od wpyww myli politycznej Charlesa Maurrasa.
Wolno mwi jedynie o sympatii do pewnych elementw doktryny Akcji. Wysoko ceni idee
decentralizacji i pogld, e ywotno Francji jest funkcj zachowania przywilejw
prowincjonalnych. Zwraca uwag na pozytywny wymiar decentralizacji w obszarze kultury:
Nie

naley

zapo mina,

jednym

gwnych

powodw

powodzenia szko y Maurrasa wrd mo dego pokolenia jest wanie


wysuwanie

post ulat u

decent ralizacji

kult uralne j.

Jednym

najulubieszych powiedze Francuzw je st wychwalanie Francji, kt ra


ma by une et diverse. 67
Wyrazy sympatii obecne w powyszych opiniach nie oznaczay powanego wpywu
Marksa prawicy na modego Adolfa Bocheskiego. Dystans do LAction Franais bra si
przede wszystkim z silnego przywizania do rodzimej tradycji konserwatywnej. Myl
polityczna twrcy LAction Franaise okrelana mianem nacjonalizmu integralnego nie miaa
jednoznacznie konserwatywnego charakteru. Maurras stawia nard w centrum swojej
refleksji politycznej, widzc w nim organiczn wsplnot grup i maych wsplnot.
Nacjonalizm LAction Franaise zakada prymat uniwersalizmu rzymsko-chrzecijaskiego

26

nad tym, co narodowe i z tego wzgldu - jak susznie zauway Jacek Bartyzel - znajdowa si
na

ant ypodach

szowinist ycznego,

bezbonego

demokr at ycznego

nacjo nalizmu jakobinw. 68


W pracy powiconej myli monarchistycznej i katolicko-kontrrewolucyjnej Jacek
Bartyzel przeprowadzi rehabilitacj LAction Franaise i odpar wiele niesprawiedliwych tez
dotyczcych Akcji m.in. wskazujc na bardzo surow ocen nazizmu w dzieach Maurrasa.69
Jednak z konserwatywnego punktu widzenia koncepcje Maurrasa mogy stanowi powany
problem.70
Tradycjonalizm i katolicyzm Maurrasa by pochodn wsplnotowej i historycznej
wizji narodu i przywizania do kultury aciskiej. W tej perspektywie katolicyzm by raczej
wanym elementem spoecznego adu, ni prawdziw religi, co nie mogo pozostawa bez
wpywu na potpienie organizacji przez Stolic Apostolsk w roku 192671. Wolno take
mwi o pewnym przecenieniu pastwa i polityki (haso polityka najpierw), ktre rodzio
zarzut, e integralny nacjonalizm stawia si poza polem etycznej weryfikacji.72 Wszystkie te
kwestie musiay wywiera wpyw na peen rezerwy stosunek Adolfa Bocheskiego do
LAction Franaise i doktryny Maurrasa.73
Przypomnijmy, e w roku 1927 Roman Dmowski nie bez zwizku z ekskomunik
ruchu Maurrasa przez Rzym wydaje Koci, nard, pastwo - ksik, ktrej celem byo
rozwianie wtpliwoci co do zgodnoci polityki narodowej z etyk katolick. Przywdca
endecji pisa o nadrzdnej pozycji katolicyzmu wzgldem innych wartoci i opowiada si
przeciwko instrumentalizacji religii: Kat olic yzm nie jest dodat kiem do po lskoc i,
zabarwieniem je j na pewien sposb, ale t kwi w jej ist ocie, w znacznej mier ze
st anowi jej ist ot .74 Roman Dmowski odnosi si krytycznie do samego pojcia
nacjonalizmu ze wzgldu na nadmiernie doktrynalny charakter tego terminu. W ksice
znajdziemy take opinie o Maurrasie jako mylicielu zbyt doktrynerskim i nie majcym
wpywu na endecj, ktra uformowaa si zanim powstaa LAction Franaise i na podstawie
wasnych przemyle i dowiadcze.75
Autor biografii Dmowskiego Roman Wapiski przywouje w ksice pogld Jerzego
Drobnika polityka narodowo-demokratycznego, ktry uwaa, i przywdcy endecji
chodzio o zabezpieczenie si od konflikt u z Wat ykanem, w jaki popadl i
nacjo nalici francuscy. 76 Jeli LAction Franaise budzia zastrzeenia ze strony
przywdcy Narodowej Demokracji, to jeszcze wikszy dystans zachowywaa szkoa
konserwatywna krytycznie nastawiona wobec nacjonalistycznego uzasadnienia polityki
pastwowej. Podstawowe znaczenie mia fakt, e konserwatyzm widzia w idei etyczno -

27

religijnej podstaw ycia spoecznego i pastwowego. Dla szkoy Stanisawa Tarnowskiego i


Stanisawa Komiana katolicyzm by wiar prawdziw, a zatem nie dajc si opisa jedynie
w kategoriach gwnego elementu adu tradycjonalistycznego.
Trzeba take podkreli, e rojalizm Maurrasa mia charakter racjonalno-dedukcyjny:
Monarchia jest we Fr ancji je j konst yt ucj nat uraln i rozumn jedyn
mo liw

konst yt ucj

wadzy cent ralnej.

Bez

krla,

wsz yst ko

co

chc

konser wowa nacjo nalici, musi ulec nieuchronnemu osabieniu, a w kocu


zniszczeniu pisa w M es i dees poli tiques. 77 Tymczasem Adolf Bocheski
formuujc postulat silnej i stabilnej wadzy wykonawczej nie odwoywa si do
wyrozumowanej

ant ydemokr at ycznej

doktr yny,

lecz

do

dowiadczenia

historycznego Polski i realnych potrzeb pastwa. W jego oczach polski konserwatyzm


staczykw by kierunkiem dojrzalszym i bardziej atrakcyjnym.78 Istotne znaczenie miaa
rwnie historyczno - empiryczna metoda formuowania propozycji ustrojowych, cakowicie
sprzeczna z abstrakcyjnym i apriorycznym monarchizmem LAction Franaise. Adolf
Bocheski by bez wtpienia kontynuatorem szkoy empirycznej obecnej w pracach
Michaa Bobrzyskiego, o czym zdoamy si przekona, gdy poddamy analizie jego pogldy
na zagadnienia konstytucyjne.

28

4. EMPIRYZM METODY USTROJOWEJ

Adolf koczy studia w roku 1930 ze zotym medalem i zajmuje trzeci lokat,
ustpujc miejsca swoim znajomym Rogerowi Peyrefitowi i Guyowi de Montesquieu. Prac
dyplomow powici historii politycznej Ukrainy w latach 1919-1921, jej fragmenty zostay
opublikowane na amach znakomicie redagowanego Przegldu Wspczesnego.79
W czasie studiw we Francji Adolf Bocheski pracuje nad pierwsz ksik, ktra
przyniesie mu uznanie publicznoci. Debiutuje take na amach Myli Mocarstwowej, w
ktrej ukazuje si tekst pt. Imperializm nacjonalistyczny a imperializm pastwowy80. Artyku
by ostr krytyk narodowo-demokratycznego widzenia relacji midzy narodem a pastwem,
w ktrym temu ostatniemu przyznawano rol mniej istotn. Do zagadnienia stosunku Adolfa
Bocheskiego do endecji bdziemy nie raz jeszcze wracali. W tym momencie za istotne
podkreli naley spojrzenie na pastwo jako samoistny i w duym zakresie niezaleny od
aspektu narodowo etnicznego czynnik potgi narodu:
S zko a ko nserwat yzmu po lskiego gosi, a my so lidar yzujemy si z
ni w t ym wypadku zupenie, e sia narodu, jego znaczenie w
hier archii midzynarodowej zaley wycznie od siy P ast wa, kt re
reprezent uje dany nard. Past wo jest niejako dwigarem, za po moc
ktrego nard jest w st anie ut rzyma si i rozszerza sw j st an
posiadania. W ogle w walce o byt walcz bezporednio nie narody,
lecz past wa. I m kt r y nard posiada s ilnie jsze past wo, t ym at wie j
pot rafi si obroni. 81
Pierwsza

powana ksikowa praca powiecona bya

wanie ustrojowym

przesankom siy pastwa i jego znaczenia na arenie midzynarodowej. Ksika Ustrj a


racja stanu82 ukazaa si w roku 1928 i z miejsca otworzya przed publicyst amy
powanych czasopism. Jej fragmenty z entuzjastycznym wstpem opublikowa Stanisaw CatMackiewicz w wileskim Sowie.83
Adolf Bocheski dowodzi w niej, e optymaln dla Polski form ustrojow jest
neomonarchizm polegajcy na doywot niej dykt at urze jednego czo wieka, po
ktrym nast pst wo nie zost anie wyznaczo ne na podst awie dziedzicznoci, ale
na podst awie desygnacji przez poprzednika nast pcy, kt rego zalet y
najbardzie j pr edest ynuj go do t ego st anowiska. 84 Rzecz jasna, ustrojowa
konkluzja ksiki wizaa si z osob Jzefa Pisudskiego.

29

Zasadniczym walorem pracy jest jednak nie sama konkluzja ustrojowa, ktr Adolf
Bocheski podda za par lat gruntownej rewizji, co zadziwiajca historyczna i konstytucyjna
erudycja modego autora oraz metoda dochodzenia do rozwiza ustrojowych. Rozwaania
zawarte w pierwszej ksice Adolfa Bocheskiego byy przede wszystkim wnikliw analiz
ustrojowych regulacji decydujcych o niezalenoci i stabilnoci pastwa w dziedzinie
polityki zagranicznej. Adolf Bocheski pisa j z pozycji cakowitego zakwestionowania
demokratycznej doktryny konstytucyjnej dominujcej wwczas w nauce i praktyce ustrojowej
Francji.85
Tez nasz jest st wierdza Bocheski - e po lit yka po lska
dopiero wt edy a la lo ngue bdzie moga st an na wysokoci zada,
ktre le przed ni w XX wieku, kiedy zost anie przez ko nst yt ucj
abso lut nie

uniezalenio na

od

inger encji

wo li

ludu

jego

444

reprezent ant w i kiedy zalee bdzie t ylko od jednego czowieka od


Naczelnika Past wa. Teza t a nie jest wyrozumowana na podst awie
jakiej

dokt r yny ant ydemokr at ycznej

czy innej;

jest

ona

przede

wszyst kim spost rzeenie m hist orycznym. Hist oria i nie t ylko hist or ia
Polski, kt ra w t ym w ypadku wydaje si by specjalnie wymowna, ale
hist or ia w ogle st wierdza, e pier wszym i naczelnym warunkie m
dobrej po lit yk i zagranicznej jest uniezalenienie jej od lepych si
demagogicznych i st worzenie pot nej siy wycznie past wowej,
ktra by moga nie t ylko po lit yk zagraniczn prowadzi, ale t ake w
razie

pot rzeby

reprezent ant w.

da

jej

oparcie

wobec

wo li

t umw

ich

86

Mody konserwatysta dowodzi, e opinia publiczna i partie polityczne decydujce o


nastawieniu parlamentu zazwyczaj ywi bdne przekonanie o zagadnieniach polityki
zagranicznej, a wola narodu czstokro mija si z interesem pastwa. Demagogia i denie do
popularnoci bdce staymi waciwociami polityki demokratycznej pozostaj w
sprzecznoci z natur polityki zagranicznej. Dlatego te uwaa, e: Ust rj past wa
bdzie t e t ym lepszy, im bardziej jego kierownict wo bdzie uniezalenio ne
od

opinii

nie

opart ej

na

rozumowaniu,

ale

na

jaki

podwiado myc h

inst ynkt ach. 87


Adolf Bocheski sdzi, e polityka zagraniczna jest sztuk do tego stopnia
skomplikowan i wymagajc umiaru, e jej tre nie moe by waciwie rozumiana przez
szerokie krgi spoeczestwa. Tymczasem postulat umiarkowania i spokoju jest znw

30

sprzeczny z psychologi tumw. Gos opinii publicznej jest bowiem zawsze uproszczony,
jednostronny i skrajny:
To, co u poszczeg lnego czowieka jest sdem mogc ym ulec
ewo lucji pod wpywem nowych argumentw, to samo w zbiorowoc i
st aje

si

pewnik iem

Ko niecznoci

po lit yczne

przybierajcym
wymagaj

for my

czst o

wrcz

religijne...

rnemi

past wam i

st osunkw warunkowych, niepalenia mostw za sob. Przeciwnie


opinia

publiczna

zdecydowanie

zazwyczaj

wrogie,

albo

rozumie

t ylko

zdecydowanie

st osunki
przyjazne.

skr ajne,
Jedynym

rat unkiem jest t ut aj fakt , e opinia publiczna bardzo czst o w og le nie


int eresuje si sprawami past wowemi. 88
Mody

konserwatysta

mnoy

historyczne

przykady

ujemnego

wpywu

demokratyzacji i parlamentaryzacji polityki zagranicznej, poddajc szczeglnie wnikliwej


analizie przypadek III Republiki Francuskiej i casus Niemiec wskazujc na zasadnicze
napicia midzy polityk Bismarcka a nastawieniem niemieckiej opinii publicznej w
sprawach zagranicznych.
Radykalizm wczesnych pogldw autora Ustroju a racji stanu polega na odrzuceniu
zarwno politycznej kontroli parlamentu w tej dziedzinie, jak i kontroli konstytucyjnej. III
Republika Francuska bdca wzorem ustrojowym dla rozwiza przyjtych w Konstytucji
marcowej i konstytucji kilku innych pastw powstaych po I Wojnie wiatowej z racji
ultraparlamentarnej konstrukcji ustrojowej stosowaa pen kontrol polityczn nad rzdem w
kadej sferze, bez przywilejw w stosunku do polityki zagranicznej. Adolf Bocheski
proponowa uchylenie kontroli politycznej ze strony parlamentu, czyli zniesienie moliwoci
obalenia rzdu ze wzgldu na brak zgody ciaa ustawodawczego na kierunek polityki
zagranicznej pastwa. Prawo parlamentu do ksztatowania kierunku polityki zagranicznej
uznawa na najbardziej destrukcyjny element demokracji parlamentarnej:
Zniesienie

ko nt roli

po lit ycznej

w ymaga

bezwzgldnie

o balenia

odpowiedzialnoci rzdu przed sejme m, czyli par la ment ar yzmu, t o jest t e


jednym z powodw, dla kt rych musimy domaga si o balenia sejmokracji w
Polsce. Bez t ego polit yka zagraniczna i kady inny dzia yc ia po lit ycznego
bdzie skrpowany i zaleny od wszelkich kombinacyj part yjnych. 89
Autor Ustroju i racji stanu poddawa rwnie krytyce kontrol konstytucyjn, ktra
sprawowana jest przez parlament nad rzdem na wyranych podstawach konstytucyjnych,
ktre zmuszaj r zd do poddawania pewnych akt w pod rat yfikacj cia

31

ust awodawczych. Wzorcowym przykadem stosowania tego typu kontroli w sprawach


midzynarodowych jest konstytucja Stanw Zjednoczonych Ameryki. Amerykaski system
polityczny

uzalenia

wano

nominacji

ambasadorskich,

zawieranie

umw

midzynarodowych i traktatw oraz wypowiadanie wojny od zgody Senatu. Szczeglne


znacznie ma czstokro realizowane prawo Senatu do korygowania treci umw
midzynarodowych, ktre uzalenia polityk Prezydenta od woli wikszoci izby. Adolf
Bocheski sdzi, e Warunki wymagane przez ko nst yt ucj amer ykask dla
zawar cia t rakt at u midzynarodowego s bo lesnym jej punkt em, kt ry bardzo
czst o

ogle

uniemoliwia

konsekwent ne

prowadzenie

po lit yk i

zagraniczne j. 90
Zdaniem Bocheskiego Konstytucja marcowa bya fataln kombinacj obu systemw.
Przyjmowaa ona bowiem, wraz z akceptacj caej francuskiej koncepcji republiki
parlamentarnej, kontrol polityczn w caej rozcigoci i szersz ni nad Sekwan kontrol
konstytucyjn.91 Ostatnia z tez zostaa wsparta porwnaniem art. 49 Konstytucji z roku 1921
z francuskimi regulacjami konstytucyjnymi. Przepis z art. 49 Konstytucji Marcowej szerzej
ni ustawa zasadnicza III Republiki ujmowa kategori umw midzynarodowych, ktrych
ratyfikacja wymagaa zgody Sejmu. Naleay do nich umowy handlowe i celne oraz umowy,
ktre st ale obciaj past wo pod wzgldem finansowym albo zawieraj
przepis y prawne obowizujce obywat eli, albo t e wprowadzaj zmian granic
past wa, a t ake przymier za. 92 Polska zatem potrzebowa miaa radykalnej kuracji
ustrojowej, to znaczy cakowitego zerwania z modelem rzdw parlamentarnych. Dylemat
midzy polityk mocarstwow a demokracj parlamentarn musi by rozstrzygnity na
niekorzy tej drugiej, albowiem w przeciwnym razie niepodlego Rzeczypospolitej bdzie
wystawiona na powane niebezpieczestwo.
Do tych samych konkluzji prowadzia analiza ustrojowych warunkw stabilnoci
wadzy w tej kluczowej dla pastwa materii. We wszystkich bowiem dziedzinach ycia
pastwowego czynnik stabilnoci odgrywa pozytywn rol poniewa dokonanie czego
naprawd t rwaego wymaga duszego czasu. 93 Najbardziej rozchwianym ustrojem
politycznych by, rzecz jasna, parlamentaryzm kontynentalny, ze wszystkimi negatywnymi
konsekwencjami: rozbiciem politycznej struktury parlamentu, hierarchi partyjn, ktra miaa
niewiele wsplnego z kryteriami merytorycznymi i nieustann zmiennoci rzdw:
Chorobliwa

zmienno

rzdw,

zaobserwowana

od

poczt ku

ist nienia

par lament ar yzmu, zdaje si by nierozcznie zwiza na z jednym t ylko jego


t ypem, a mianowic ie z t ak zwanym par lament ar yzme m kont ynent alnym. 94

32

Klasycznym przykadem pastwa zdominowanego przez partie polityczne bya III


Republika Francuska i systemy oparte na jej wzorcach. Adolf Bocheski dostrzega
odmienno angielskiego systemu parlamentarnego, niemniej jednak stawia go znacznie
niej od sytemu prezydenckiego i monarchicznego, i co bardziej istotne, nie wierzc w
moliwo jego aplikacji w warunkach polskich. Dziewitnastoletni publicysta nie widzia
moliwoci uformowania si w Polsce systemu dwupartyjnego, ktry stanowi o
konstrukcyjn zrwnowaonego brytyjskiego parlamentaryzmu. Bocheski kwestionowa
moliwo wewntrznego odrodzenia si zdekomponowanej sceny politycznej i konsolidacji
si politycznych w ramach dwch stronnictw politycznych. Nawet w Anglii dostrzega
tendencj do pluralizacji systemu partyjnego. W Polsce dodatkowo istotn rol odgryway
historyczne podziay wewntrz lewicy i prawicy blokujce ewentualn konsolidacj systemu
partyjnego. Czy nie jest nieziszczaln chimer danie, aby Mackiewic z
pocz y si z Dmowskim, a Niedzia kowski z Wit osem, gdybymy przysze
blo ki mie li ukada na podst awie programw spo ecznych? pyta retorycznie
Adolf Bocheski.95
Z kocem lat dwudziestych by rwnie sceptycznie nastawiony do moliwoci
dokonania koncentracji systemu partyjnego poprzez zmian ordynacji wyborczej. W jego
opinii ten czynnik nie by zdolny do powstrzymania mechanizmu dominacji partii
politycznych w ustroju parlamentarnym. Adolfowi Bocheskiemu przyjdzie zmieni jeszcze
pogld w tej kwestii, gdy stanie si zwolennikiem wikszociowego prawa wyborczego.
Wtedy jednak w roku 1928 uwaa, e dowiadczenie francuskie wskazywao na niskie
znacznie prawa wyborczego dla naprawy ustroju parlamentarnego. W jego opinii: Francja
spacerowaa od ordynacji jedno mandat owej do proporcjonalnej 96 bez istotnych
zmian dla stabilizacji i umocnienia pozycji wadzy wykonawczej. Pozostawaa krajem o
rozbitej strukturze partyjnej. Dlatego te krytycznie ocenia narodowo-demokratyczny projekt
wprowadzenia wikszociowego prawa wyborczego jako paliatyw prawdziwej zmiany
ustrojowej.97
W Ustroju a racji stanu mamy nie tylko zewntrzny opis niestabilnej i niesprawnej
demokracji parlamentarnej, ale rwnie jej wewntrzn wiwisekcj. Chodzi o interesujc
analiz oligarchizacji systemu partyjnego. Adolf Bocheski definiowa partie polityczne za
Robertem Michelsem jako organizacje skrajnie oligarchistyczne, kierowane przez
zawodowych przywdcw.98 Kluczowymi czynnikami sukcesu politycznego miaa by
wymowa i uzdolnienia dziennikarskie, czyli kwalifikacje potrzebne do oddziaywania na

33

szerokie masy ludzkie. Mechanizm selekcji partyjnej musia zatem odbywa si kosztem
kryteriw merytorycznych:
S elekcja, na podst awie kt rej odbywa si t worzenie o ligarchii
part yjnych, opiera si w rzeczyw ist oci na dwch czynnikach, z
ktrych ani jeden ani drugi nie ma j waciw ie nic wsp lnego z
cechami mogc ymi zakwalifikowa danego czowieka na st anowisko
odpowiedzialne. Musimy uzna selekcj part yjn, opart na wymo wie,
zdo lnociach dziennikarskich i w ogle na umiejt noci podobania si
t umo wi,

za

par lament ar yzm

szkodliw,
nakada

prawdziwej ko mpet encji.

a
na

t r yb
swo ich

ycia

po lit ycznego,

adept w,

za

rujnujc y

ktry
dla

99

Adolf Bocheski przyznawa, e ustrj prezydencki ma charakter bardziej stabilny, ale


umieszcza go w kategorii ustrojw zdominowanych przez partie polityczne i uzalenionych
od negatywnego wpywu opinii wyborczej: jeeli wychodzimy z t ego zaoenia i
bier zemy pod uwag przede wszyst kim zagadnienie niezalenoci rzdu od
opinii publicznej, st ao wadzy i ko mpet encji wadz y, przychodzimy: bez
t rudnoci

do

przekonania,

ust r j

par lament ar ny

r epublikaski

daje

najgorsze warunki dla po lit yki mocar st wowej, ust rj prezydencki nieco
lepsze, a ust rj mo narchiczny najlepsze.
Autor Ustroju a racji stanu dowodzi, e system prezydencki podlega rwnie
zmianom wyborczym, a polityka wadzy wykonawczej - w duszej, co prawda, ni w
przypadku rzdu parlamentarnego perspektywie - zorientowana bya na utrzymywanie
popularnoci wyborczej, kosztem jakoci polityki. Dodatkowo oba modele republiki
prowadziy do czstych zmian na wysokich stanowiskach administracyjnych, co skutkowao
osabieniem caego pastwa poprzez zerwanie cigoci w dziaaniu instytucji pastwowych.
Cecha ta wystpowaa silniej w Stanach Zjednoczonych, gdzie utrwali si system upw
przydzielajcy zwycizcy wyborczemu pokan cz posad o administracyjnym charakterze.
Z tej perspektywy III Republika bya systemem bardziej stabilnym.
Historyczna i socjopolityczna analiza ustrojw politycznych przemawiaa zatem za
wyszoci monarchii i to nie monarchii konstytucyjnej, ktr Adolf Bocheski uznawa za
form rzdw o parlamentarnym charakterze, lecz monarchii, w ktrej rzd odpowiada przed
krlem. Taki system mia mie przewag ze wzgldu na niezaleno od negatywnych
wpyww opinii publicznej, cech staoci i dawa wiksze szanse na zbudowanie
kompetentnej administracji pastwowej. W warunkach polskich za monarchi przemawia

34

miaa rwnie wielonarodowociowa struktura pastwa: Prz yszy kr l Po lski byb y


przede wszyst kim obywat elem past wa i z wszyst kimi jego obywat elami t ym
samym wzem byby zwizany twierdzi Adolf Bocheski przywoujc przykad
Austro-Wgier i odrodzonego pastwa rumuskiego jako monarchii, ktre scalay rne
narody i narodowoci.100
Ksika zamykaa si propozycj powierzenia Jzefowi Pisudskiemu doywotniej
regencji i wyznaczenia przez niego nastpcy w post aci jednego z modszyc h
czo nkw najwybit niejszych dynast ii europejsk ich. 101 Propozycja ustrojowa
modego konserwatysty bya krokiem wstecz stosunku do zaawansowanego w XIX wieku
procesu

parlamentaryzacji

monarchii.

Mona

jednak

widzie

niej

koncepcj

zracjonalizowanej dyktatury chronicej podstawowe wartoci cywilizacji Zachodu. Wszak


miaa ona chroni pastwo, zarwno przed niebezpieczn demokratyzacj polityki
zagranicznej jak i populizmem skierowanym przeciwko wasnoci prywatnej i wolnoci
jednostki.102
Opcja na rzecz monarchii nie wynikaa z apriorycznych czy te religijnych przekona
Bocheskiego. Jego monarchizm mia zupenie innych wymiar ni rojalizm Kazimierza M.
Morawskiego, Hieronima Tarnowskiego czy Mariana Zdziechowskiego, dla ktrych
podstawowe znaczenie miaa motywacja religijna.103 Badacz historii myli politycznej nie
doszuka si, jak wspominalimy, w jego pogldach modzieczych rojalistycznych wpyww
Charlesa Maurrasa, dla ktrego monarchia bya dedukcyjnym wyborem, cian non
doktryny nacjonalizmu integralnego. Trzeba natomiast zauway pewien wpyw bliskiego
wsppracownika Maurrasa, Jakuba Bainvilla, ktry dokonywa analizy ustrojw z punktu
widzenia warunkw prowadzenia efektywnej polityki zagranicznej.104
Ksika, ktra pozwolia Adolfowi Bocheskiemu wej w krg powanej
publicystyki stanowia wyraz wasnych przemyle. Radykalizm konkluzji ustrojowych, ktry
zostanie poddany rewizji przez samego Adolfa Bocheskiego, nie pozostawa bez zwizkw z
modzieczym wiekiem Autora. Trzeba jednak pamita, e praca ukazaa si we wczeniej
fazie rzdw pomajowych, a wic w okresie, ktry mia jeszcze liberalno-parlamentarny
profil. W adnym wypadku nie mona interpretowa jej w kategoriach poparcia dla polityki
sanacji zainicjowanej w roku 1930. Wydarzenia brzeskie, ktre wymagay krytycznej reakcji
publicysty o pogldach konserwatywnych miay dopiero nadej. Adolf Bocheski bdzie na
nie reagowa ju jako uczestnik rodowiska Buntu Modych i Polityki.

35

5. RODOWISKO BUNTU MODYCH I POLITYKI.

Po powrocie z Parya Adolf Bocheski podejmuje studia prawnicze na Uniwersytecie


Jan Kazimierza we Lwowie, ktre koczy z powodzeniem w roku 1932. W tym czasie zblia
si do rodowiska modych konserwatystw skupionego wok dwutygodnika Bunt
Modych, znajdujc w nim forum prezentacji wasnych koncepcji politycznych.
Rozkwit jego publicystyki politycznej przypadnie wanie na okres wsppracy z
Buntem Modych i Polityk, periodykami redagowanymi przez Jerzego Giedroycia.
Bunt Modych wyrs z prosanacyjnego i konserwatywnego Zwizku Akademickiego
Myl Mocarstwowa. Gwnym celem Zwizku, w ktrym dziaali bracia Adolf i
Aleksander Bochescy, Ksawery i Mieczysaw Pruszyscy i oczywicie sam Jerzy Giedroyc
byo pozyskanie rozpolitykowanej modziey dla idei konserwatywnych i obozu
sanacyjnego.105 Zwizek powsta w 1926 roku z inicjatywy dalekiego krewnego Marszaka,
Rowmunda Pisudskiego, ktry sprawowa stanowisko prezesa stowarzyszenia przez dwa
lata. W roku 1928 zwolnione z powodu choroby Rowmunda Pisudskiego stanowisko prezesa
Komitetu Wykonawczego obejmuje dwudziestoczteroletni Jerzy Giedroyc. Przyszy redaktor
naczelny Buntu Modych dysponuje coraz wiksz iloci kontaktw towarzyskich w
sferach publicznych i potrafi animowa aktywno organizacji na szerszym terenie
spoecznym. W tym czasie jest prezesem Zarzdu Gwnego Druyn Ludowych, prowadzc
prac z modzie chopsk i robotnicz. Efektem jego aktywnoci stan si m.in.
mocarstwowe wydawnictwa przeznaczone dla modziey robotniczej (Gos Fabryczny) i
ludowej (Zielona Gromada).106
Zwizek powsta pod wyranym patronatem konserwatystw zwizanych z obozem
Marszaka Pisudskiego. Do jego senioratu naleeli Janusz Radziwi i Eustachy Sapieha.
Wiesaw Wadyka zwraca uwag, e ju w pierwszym okresie daway zauway si istotne
rnice midzy grup modych i starych, poniewa modzi konserwatyci wystpowali z
bardziej zdecydowanymi postulatami.107 Pniej, to znaczy na pocztku lat trzydziestych, rol
patronw ruch peni bd Roger Raczyski, Bohdan Podoski - wicemarszaek Sejmu i
wsptwrca Konstytucji kwietniowej oraz Artur Potocki.108 Znajomo Jerzego Giedroycia z
Rogerem Raczyskim przerodzi si w przyja. Giedroyc zostanie sekretarzem Raczyskiego
w czasie gdy ten ostatni bdzie sprawowa urzd ministra rolnictwa. cisa wsppraca bdzie
trwaa rwnie w Rumunii w latach 1939 - 41. W posiadoci Rogera Raczyskiego, w
piknym paacu w Rogalinie, odbyway si obozy dyskusyjne modziey mocarstwowej, ich
opis zawdziczamy Mieczysawowi Pruszyskiemu.109 Adolf Bocheski obok Jana

36

Frankowskiego, Ksawerego Pruszyskiego i Jzefa Winiewicza by gwnym autorem


referatw wprowadzajcych do dyskusji.110
Liczcy niewiele ponad piciuset czonkw zwizek nie mg dorwna masowym
organizacjom akademickim, szczeglnie najbardziej wpywowej Modziey Wszechpolskiej.
Zwizek posiada oddziay w Warszawie, Poznaniu, Krakowie i Lwowie.111 Gwnym
motywem wystpie ideowo- programowych bya mocarstwowo, czyli postulat
oznaczajcy wzmocnienie wadzy wykonawczej i zerwanie z modelem demokracji
parlamentarnej. Zdaniem mocarstwowcw przywrcenie Polsce silnej pozycji na arenie
midzynarodowej wymagao zerwania z ciasnym nacjonalistycznym egoizmem i
wznowienia idei jagielloskiej, czyli odbudowy silnego pastwa federacyjnego z udziaem
narodw sowiaskich.112 Deklaracja ideowa Myli Mocarstwowej podkrelaa, e et yka
kat olicka

st anowi

najwysz

nor m

moraln

yciu

jednost ki,

spo eczest wa i past wa.113 Postulowano w niej utworzenie parlamentu zawodowo gospodarczego i solidarystyczny ustrj gospodarczy z wasnoci prywatn jako instytucj
majc funkcj spoeczn. W latach nastpnych, w okresie gdy gwnym centrum rodowiska
by Bunt Modych i Polityka (czyli po 1933 roku), cz tych postulatw ulega
zasadniczej rewizji. Modzi konserwatyci - jak si zdoamy zorientowa - porzucili haso idei
jagielloskiej w wersji imperialistycznej, ktre mogyby sugerowa roszczenia terytorialne
Rzeczypospolitej.114 Wycofali si rwnie z pogldw korporatystycznych i bardzo
krytycznie zaczli odnosi si do pomysw degradacji ustrojowej roli parlamentu.
Ostrze wystpie mocarstwowcw skierowane byo przeciwko obozowi Romana
Dmowskiego najpowaniejszej sile politycznej w rodowiskach akademickich. Ideologiczne
oddziaywanie endecji wykraczao daleko poza zasig struktur organizacyjnych tej formacji.
Adolf Bocheski zauwaa nawet, e niektrzy mocarstwowcy mieli nacjonalistyczne
pogldy.115 Gwatowne spory toczono z lewicowymi organizacjami modziey sanacyjnej,
takimi jak Legion Modych i Zwizek Pracujcej Modziey Demokratycznej. Legion
Modych kierowany przez Zbigniewa Zapasiewicza cieszy si wikszym poparciem obozu
rzdzcego i przechodzi ewolucj ku pogldom lewicowo - radykalnym. Czonkami Legionu
Modych byli m.in. Kazimierz Koniewski i Stefan Jdrychowski. Odnotowa rwnie naley
polemiki z Henrykiem Dembiskim modym intelektualist katolickim, ktry wraz z grup
swoich wsppracownikw ewoluowa w stron radykalnego socjalizmu. O krytyce Henryka
Dembiskiego ze strony Buntu Modych pisa Stanisaw Stomma we wspomnieniowych
Trudnych lekcjach historii. 116 Grupa ta przez krtki czas wydaa dodatek do wileskiego

37

Sowa zatytuowany agary, a w roku 1932 opucia pismo po konflikcie ze Stanisawem


Cat-Mackiewiczem, ktry nie mg zaakceptowa jej socjalistycznych pogldw.117
By to czas ogromnego znaczenie prasy jako jedynego praktycznego rodka
politycznego oddziaywania. W pocztkowej fazie istnienia organizacji najwaniejszym
pismem by miesicznik Myl Mocarstwowa redagowany w pierwszym okresie przez
Witolda Andrszowskiego, potem przez krytyka literackiego Konstantego Troczyskiego. W
krgu modych konserwatystw wydawano take inne pisma: Civitas Academica118,
Tydzie Akademicki i Dzie Akademicki119, ktry by pierwotnie dwustronicowym
dodatkiem uniwersyteckim do znajdujcego si pod wpywami staczykowskiego
Stronnictwa Prawicy Narodowej pisma Dzie Polski.120
Wanie z Dnia akademickiego wyoni si Bunt Modych, stajc si w roku 1931
w peni niezalenym pismem. Jerzy Giedroyc wycofuje si wtedy z dziaalnoci
organizacyjnej w Myli Mocarstwowej i koncentruje na pracy redakcyjnej. Nie bez wpywu
na t decyzj mia konflikt z Rowmundem Pisudkim, ktry zdaniem Jerzego Giedroycia
porzuci modych konserwatystw dla lewicy sanacyjnej.121 Po II Wojnie wiatowej
Rowmund Pisudski bdzie aktywnym dziaaczem emigracyjnym i zaoycielem organizacji
Niepodlego i demokracja, w ktrej uczestniczy Jan Nowak-Jezioraski.122 Echa
konfliktu z Rowmundem Pisudskim znajdziemy rwnie w korespondencji Adolfa
Bocheskiego i Aleksandra Bocheskiego.123 Z czasem gasn lokalne pisma mocarstwowe
Myl Mocarstwowa, Civitas Academica i tym samym Bunt Modych staje si gwnym
periodykiem modzi konserwatystw, osigajc niezaleno finansow dziki stosunkom
politycznym i determinacji swojego zaoyciela.
Adolf i Aleksander Bochescy pocztkowo nie ywili entuzjazmu do inicjatyw
wydawniczych Jerzego Giedroycia.124 Mieli ambicje wydawania wasnego tytuu. Penili
natomiast znaczce role w strukturach organizacyjnych Zwizku Akademickiego Myl
Mocarstwowa. Adolf Bocheski by przez pewien okres inspektorem Myli we Lwowie i
bra aktywny udzia w otwartych spotkaniach politycznych. Co ciekawe Adolf nie lubi
korporacji, ktre odgryway potn rol w rodowisku akademickim i jak wspomina Roman
Kamiski najgorsze wraenie zrobi na nim Zjazd Myli Mocarstwowej w Warszawie gdzie
wikszo delegatw wystpia w strojach korporacyjnych125. Korporantem by sam Jerzy
Giedroyc, ktry w czasie studiw nalea do korporacji Patria, w 1928 r. zosta jej prezesem,
a przez pewien czas przewodniczy nawet Warszawskiemu Kou Midzykorporacyjnemu. W
wyniku konfliktu z nastawion wyranie proendecko wikszoci korporantw w kocu
opuci organizacj126.

38

Do wsppracy z Buntem Modych Bochescy przekonali si ostatecznie w roku


1933 pod wpywem namw i argumentw Mieczysawa Pruszyskiego.127 Wczeniej Adolf
publikuje kilka istotnych tekstw na amach Drogi Adama Skwarczyskiego i majcego
bardzo duy autorytet w wiecie uniwersyteckim Przegldu Wspczesnego redagowanego
przez Stanisawa Badeniego, a take w wileskim Sowie Stanisawa Cata- Mackiewicza.

Zostaem mianowany inspektorem myli na Lww i w dnie w ktrym jestem we


Lwowie tzn. w czwartki zajmuj si energicznie organizacj. Uwaamy teraz za
najwaniejsze opanowanie wzmocnienie tej myli, aby przy przyszych wyborach
rozporzdza kilkuset lub kilkudziesiciu ideowymi agitatorami z modego pokolenia.
Wwczas prawdopodobnie sfuzjujemy si z Piastem i Chadecj i pjdziemy razem do
wyborw jako wielki blok katolicko antybolszewicki, aty bebe umiarkowany etc.
List Adolfa Bocheskiego do siostry Olgi witopek Zawadzkiej z dnia 28 listopada
1933 r.

Bunt Modych szybko zdoby sobie wysok pozycj intelektualn i szacunek


ideowych adwersarzy.128 Gwnym publicyst pisma sta si wanie Adolf Bocheski, a obok
niego Aleksander Bocheski, bracia Ksawery i Mieczysaw Pruszyscy, Kazimierz
Studentowicz i Stanisaw Swianiewicz. Redaktorzy gosili zasad silnej wadzy pastwowej,
lansowali antysowieck i nawizujc do federacyjnej idei Jzefa Pisudskiego wizj polityki
zagranicznej i opowiadali si za koncepcj liberalnej polityki wobec mniejszoci narodowych.
W kwestiach wiatopogldowych zajmowali stanowisko tradycjonalistyczne, bronic istotnej
roli religii katolickiej i Kocioa w yciu spoecznym.
Wielk talentem Jerzego Giedroycia bya umiejtno pozyskiwania i skupiania wok
siebie ludzi zdolnych. Aleksander Bocheski wspomina, e Giedroyc mia mawia, e jego
celem jest skupia wok siebie ludzi mdrzejszych od niego.129 Nie sposb
wymieni wszystkich autorw wsppracujcych z Buntem Modych i Polityk.
Przypomnie wypada nazwiska osb, ktre odegray znaczce rol w polskim yciu
intelektualnym, a wic naukowcw: Olgierda Grk, Seweryna Wysoucha, Stefana
Kieniewicza, Jzefa Chaasiskiego, Stefana Koaczkowskiego, Alfonsa Klafkowskiego i
Bogdana Suchodolskiego, publicystw Aleksandra Trzask - Chrzszczewskiego, Piotra
Dunina Borkowskiego, Antoniego Goubiewa, Stanisawa Stomm, Ignacego Reislera i
Stefana Kisielewskiego, pisarzy: Jerzego Andrzejewskiego, Pawa Zdziechowskiego, Pawa
Hertza, Teodora Parnickiego, Bolesawa Miciskiego i Czesawa Straszewicza, Czesawa

39

Miosza. Redaktorem dziau literackiego by Czesaw Straszewicz. Zwrci take naley


uwag na nazwisko Ryszarda Wragi. By to pseudonim kpt. Niezbrzyckiego oficera II
Oddziau sympatyzujcego z pismem.130 Niezbrzycki bdzie po wojnie publikowa teksty w
paryskiej Kulturze. W krgu wsppracownikw Buntu Modych powsta inspirowany i
finansowany przez II Oddzia Biuletyn Polsko-Ukraiski Wodzimierza Bczkowskiego,
jedno z wanych narzdzi animowania dialogu z Ukraicami i polskiej polityki wschodniej.131

Literacki portret pisma zawdziczamy Stefanowi Kisielewskiemu. W Sprzysieniu,


pierwszej napisanej w czasie okupacji powieci Kisiela, odnajdziemy sugestywny obraz
redakcji i portret samego redaktora naczelnego. Pisarz chwali pismo za zdolno
przeciwstawiania si opinii wikszoci, Jerzego Giedroycia za umiejtno zgromadzenia
wok siebie znakomitego grona wsppracownikw.132

Stefan Kisielewski

SPRZYSIENIE

Redakcja Polityki i Sztuki" [czytaj Buntu Modych przyp. KMU] miecia si


w okolicy Starego Miasta w bardzo oryginalnym zauku pomidzy wysokimi murami,
zauku, bdcym waciwie czym w rodzaju dugiego, wskiego i ciemnego podwrza,
czcego ze sob dwie ruchliwe ulice. W podwrzu tym panowa stay pmrok, tak e
tylko kto wiadomy mg zauway ciemniejsze miejsce, bdce w istocie wgbieniem,
w ktrym po przejciu kilku schodkw mona byo dopiero dostrzec opatrzone silnymi
sztabami elaznymi drzwi oraz mocno okratowane i zasonite od wewntrz okna redakcji.
Ostronoci te nie byy bezcelowe pismo o charakterze intelektualistycznorewolwerowym", jak to z satysfakcj okrela redaktor Geysztor [czytaj Jerzy Giedroyc
przyp. KMU], mogo by i bywao naraone na ataki, wykraczajce poza krain papieru,
farby i czcionek drukarskich, a wkraczajce w sfer czynw gwatownych. Zreszt
personel redakcji nie oburza si specjalnie na tego rodzaju ataki: ubezpiecza si przed
nimi z rozsdku, ale bez gniewu, uwaajc, e s one jednym wicej dowodem potgi
drukowanego sowa, ktre potrafi tak dalece porusza ludzi i obnaa ich namitnoci.
Zygmunt [czytaj Stefan Kisielewski przyp. KMU] podziela ten punkt widzenia, tym
bardziej e ferment, jaki wywoywao pismo, nie mia nigdy charakteru pretensji

40

prywatnych, spowodowanych brutaln niedyskrecj dziennikarsk, napaci osobist


czy oszczerstwem. Polityka i Sztuka" nie paraa si tak brudn robot, jej
rewolwerowo" miaa w rzeczywistoci charakter czysto intelektualny i raczej
abstrakcyjny polegaa po prostu na mwieniu prawdy (przynajmniej z punktu
widzenia czonkw redakcji, gdy prawda bywa rzecz dosy rozmaicie pojmowan),
goszeniu z pasj i z upodobaniem myli i idei niepopularnych, wreszcie na
wykrzykiwaniu z rozkosz rzeczy, o ktrych nie lubili mwi nawet po cichu
wszyscy inni; istniej takie sprawy, milczco wyklte i wykrelone ze sownika
zarwno przez rzd, jak i przez opozycj, zarwno przez prawic, jak i przez lewic
i przez centrum, zarwno przez buruazj, jak i przez proletariat sowem, sprawy
nieprzyzwoite. A w takich sprawach lubowa si cay zesp Polityki i Sztuki" gorco
przekora i ukochanie prowokacji intelektualnej, stosowanej wobec ludzi o nazbyt
ustalonych i zaskorupiaych pogldach, byy w tej redakcji niejako legitymacj
czonkowsk. Nie naley jednak sdzi, aby redaktorzy i wsppracownicy pisma
stanowili jaki klub cynikw po prostu cenili oni jedynie inteligencj i nie liczc
si z niczym szczero, cenili je ponad wszystko, nie rezygnujc z nich dla adnych,
nawet najwaniejszych wzgldw. Bya to postawa odwana, ale jednoczenie
wymagaa nazbyt wielkiej wielostronnoci psychicznej i uniemoliwiaa kompromisy
intelektualne, konieczne, niestety, na tym wiecie dla przyjcia sformuowania
jakiejkolwiek postawy politycznej.

Zanim przejdziemy do przedstawienia penego i oficjalnego dokumentu ideowo


programowego warto wskaza na dwie cech charakterystyczne dla periodykw Jerzego
Giedroycia. Pierwsz z nich bya intelektualna samodzielno i praktyczna niezaleno od
ugrupowa konserwatywnych. Z czasem pismo wystpowao z coraz ostrzejsza krytyk linii
politycznej

zachowawcw

starszego

pokolenia.

Modzi

konserwatyci

krytykowali

pozbawion samodzielnoci politycznej formu zaangaowania zachowawcw w BBWR i


redukowanie roli ruchu do obrony interesw ekonomicznych. W poowie lat trzydziestych
Bunt Modych uzyska ju w peni samodzieln pozycj w polskim yciu intelektualnym.
Grupa miaa rwnie coraz silniejsze ambicje polityczne i planowaa udzia w wyborach do

41

Sejmu w roku 1940. Kandydatami mieli by Aleksander Bocheski, Stanisaw Swianiewicz,


Kazimierz Studentowicz i Micha Tyszkiewicz.
Konserwatyzm rodowiska Buntu Modych przybra ksztat dojrzay i w kilku
dziedzinach wzbogaci polsk myl polityczn. Uwag t mona odnie do publikacji
dotyczcych zagadnie ustrojowych, spraw zagranicznych i polityki narodowociowej. Dla
rodowiska Buntu Modych i Polityki Jzef Pisudski by wielkim mem stanu, twrc
polskiej niepodlegoci i politykiem, ktry potrafi wzmocni si pastwa po okresie sabych
rzdw parlamentarnych. Mocna aprobata dla zasug i polityki Pisudskiego nie oznaczaa,
jak zdoamy si przekona, poparcia dla wszystkich poczyna jego wsppracownikw i
nastpcw.

42

6. POLSKA IDEA IMPERIALNA.

W roku 1938 zesp Polityki wydaje deklaracj ideowo - programow zatytuowan


Polska idea imperialna. 133 Tekstowi nadany zosta wymiar oficjalnego stanowiska
programowego rodowiska politycznego skupionego wok pisma Polityka i z tego
wzgldu zasuguje na nasz szczegln uwag. Not wprowadzajca sygnowa sam Jerzy
Giedroyc, ktry informowa czytelnika o tym, e wystpienie programowe bdce wynikiem
szeregu dyskusji redakcyjnych i rodowiskowych przygotowa komitet w skadzie Adolf i
Aleksander Bochescy, Stanisaw Skwarczyski i Kazimierz Studentowicz. Deklaracja
odwoywaa si do zasad hierarchii i zarazem wolnoci jako podstaw ycia spoecznego:
Nie moe ist nie silne past wo bez silnego rzdu, koci bez
dogmat w, przedsibiorst wo bez ind ywidualnej inic jat yw y. rdem
rozlunienia organizac yjnego moe by nie t ylko niech jednost ek do
poddania

si koniecznym r ygorom organizacyjnym,

lecz rwnie

naduyc ia wadz y. Nie moe ist nie past wo bez silnego rzdu. Jednym
z

zasadniczych

celw

past wa

jest

zapewnienie

spo eczest wu

bezpieczest wa przed gwat em fiz ycznym zarwno na zewnt rz, jak i w


st osunkach

wewnt rznych.

Jednost ka

rezygnuje

czst ki

swej

wolnoci, aeby t drog uzyska w rezult acie jeszcze wiksz


wolno. Ce l zost aje jednak w samym zarodku zniweczo ny, gdy
jednost ki sprawujce w adz po lit yczn, zaczyna j je j naduywa,
ograniczajc wo lno jednost ek ponad ist ot ne pot rzeby past wa, a
nawet

wbrew

oczywist ym

t ego

past wa

int er eso m.

Dlat ego

t e

rwno legle z ut wo rzeniem silne j hierar chii rzdowej musz ist nie
dost at eczne gwar ancje chronice wo lno jednost ki pr zed niczym
nieuzasadnio nymi ograniczeniami ze st rony t ego rzdu. 134
Rzeczywisty ksztat stosunkw spoecznych i politycznych w pastwie wyznaczaj
idee i wartoci kulturowe, w stopniu znacznie wikszym ni regulacje instytucjonalne i
gwarancje prawne. Modzi konserwatyci - czemu powicimy osobn uwag - formuowali
prawne postulaty limitujce wadz. Jednak nie tym postulatom, a wanie dominujcym
wartociom kulturowym przyznawali znaczenie podstawowe:
C

po mog

jakieko lw iek

gwarancje

praw

obywat elskich

spo eczest wie przepo jo nym wiat opogldem bizant yskim, a zat em

43

wiat opogldem nie usiu jcym w ogle przeciwst awi si naduyc io m


wadzy, lecz wpaja jc ym od set ek lat zasad ule gego poddania si
wszelkim t ej wadzy kapr yso m. W jakiej mier ze mog usun wyzysk
spo eczny

ograniczenia

inicjat ywy

gospodarczej

jednost ek

spo eczest wie przepo jo nym wiat opogldem, kt r y t ak czy owak


spycha

zaspokojenie

zaint er esowa.

pot rzeb

Mart wymi

jednost ek
s

na

wszelkie

szar y

koniec

gwaranc je

swyc h

przeciwko

naduyc io m wadzy, za kt rymi nie st o i idea gwarancje t e oywia jca;


idea wyt r yskujca z t radyc ji i kult ur y narodu, idea dziaa jca nie
przymusem fiz ycznym lub mat er ialnym, lecz sprawujca st ra nad
dusz kadego

czowieka

i zmuszajca go

do odpowiedzialnego

post powania.
Dla Zespou Polityki prawdziw skarbnic i rdem wartoci kulturowych by
katolicyzm wicy Polsk z Zachodem i wyznaczajcy drog midzy indywidualizmem a
kolektywizmem. Nauka katolicka upomina si o prawa osoby ludzkiej i widzi je w zwizku z
powinnociami wobec rodziny i spoeczestwa, zobowizuje do patriotyzmu, nie pozwalajc
na jego wynaturzenie si w narodowy egoizm. Katolicki wiatopogld sprzeczny jest tym
samym nie tylko z egoizmem prywatnym, ale take z egoizmem narodowym. Dlatego te,
przyznajc narodowi prawo do wasnego pastwa, nie uznaje rozszerzenia wasnej
pastwowoci kosztem obcych narodw, przeciwnie pojmuje wasn pastwowo jako
narzdzie narodowe w podnoszeniu nie tylko wasnego bytu, ale i bytu caej ludzkoci.135
W tej perspektywie misja dziejowa Polski miaa polega na stworzeniu silnego
organizmu pastwowego krzewicego chrzecijask cywilizacj midzy systemami
totalnymi, ktre zapanoway w Niemczech i Zwizku Radzieckim. Polska idea imperialna
nawizywaa do wielkich ideaw i rozkwitu kultury narodowej w czasach wietnoci I
Rzeczypospolitej i w duchu pesymistycznej szkoy historycznej stwierdzaa, e kryzys ustroju
i zwyrodnienie idei narodowej i katolickiej spowodoway upadek pastwa polskiego. Powrt
do polityki mocarstwowej by zatem warunkiem zachowania i utrzymania niepodlegoci
Rzeczypospolitej:
Jest emy skazani na wielko i albo wielko t zdo bdziemy lub
t e si w niwecz obrcimy. Musimy dlat ego by narodem imper ialnym,
prnym inic jat yw i wo l ekspansji. Tak jak niegd y st oj przed nam
nieograniczone

wprost

moliwo ci.

Ale

I mper ium

Po lskie

mo e

powst a w t ym punkc ie geograficznym, w kt rym nas Opat rzno

44

post awia, t ylko pod warunkie m nadania mu abso lut nie odmiennego
charakt eru od dwu ssiadujc ych z nami imper iw. Tak jak przed
set kami lat zacznie my rosn w si i znaczenie, kiedy wrcimy do
czyst ej kr ynic y naszej kult ur y narodowej; kult ur y wnoszcej do
at mosfer y przepo jo ne prusk but i rosyjskim bar barzyst wem wiey
powiew

wie lkiego

polegajcego

na

posannict wa

uoeniu

dziejowego;

wsp ycia

ludw

posannict wa

Europy

rodkowo

wschodniej na podst awach chrzecijaskiej kult ur y narodowej. Musimy


podj nasz dawn mis j hist or yczn w odmiennych wprawdzie
warunkach

wymagajc ych

odmiennych

for m

po lit ycznych,

ale

opierajc si na t ych samych zao eniach ideowych i kierujc si t ym


samym duchem t oler ancji narodowej i religijne j. 136
Zesp Polityki stwierdza, e wielkie posannictwo dziejowe wymaga syntezy
ideaw uksztatowanej przez katolicyzm polskiej kultury i siy pastwa polskiego. Wymaga
uksztatowania adu wewntrznego godzcego autorytet pastwa i wolnoci obywatelskie
oraz zbudowania mocnej pozycji zewntrznej Rzeczypospolitej:
Nasze wielk ie posannict wo dziejowe rozbio si ju raz w
przeszo ci na skut ek nieumiejt noci w zorganizowaniu siy zdo lnej
do odparcia o bcego najazdu. Bdu t ego po raz drugi nam powtrzy
nie wo lno. T ylko w umiejt nym pogodzeniu ideaw kat o lickie j kult ur y
narodowej z pot g ramienia pot rafimy st worzy niezw yciony wa, w
oparciu o ktry mniejsze wzgldnie modsze narody t ej czci wiat a,
w ktrej yjemy, znajd warunki bezp iecznego byt owania. 137
Std te szczeglnym przedmiotem zainteresowania rodowiska Polityki w
oficjalnej deklaracji byy kwestie ustrojowe i zagadnienia z obszaru polityki zagranicznej.
Dokument broni dokona ustrojowych Marszaka Pisudskiego i zaoe Konstytucji
kwietniowej. Tekst przedstawia argumentacj przemawiajc za siln wadz prezydenck
bdc warunkiem przywdztwa pastwowego. W drugim rozdziale deklaracji powiconym
wanie zagadnieniom ustrojowym znajdziemy ostr krytyk takiego modelu demokracji, w
ktrym dominacja partykularnych interesw uderza w dobro wsplnoty politycznej. Waciw
odpowiedzi na to zjawisko jest silna wadza wykonawcza sprawowana przez Prezydenta
zdolnego do przezwycienia partykularyzmw i realizowania interesu caoci pastwa:
P ast wem nie moe rzdzi gro mada jednost ek reprezent ujcych
rozbiene int eres y po lit yczne i gospodarcze.

45

Jednost ka kierujca

past wem

musi

panowa

niepodzielnie

nad

sk conymi

grupami

int eresw, nie za im podlega. T ylko wt edy bowiem bdzie ona moga
obra

t ego

rodzaju

w yt yczn

dziaania,

kt ra

by

bya

synt ez

nadrzdnych int eresw past wa, a nie szkodliwym ko mpro misem


st warzajcym

niczym

spo ist o past wa.

nieuzasadnio ne

przywileje

podwaajcym

138

Opowiedzenie si po stronie silnej wadzy prezydenta, ktra reprezentuje interes


nadrzdny szo w parze z krytyk dyktatury dawicej spoeczn energi i wolnoci
obywatelskie oraz, jak si za chwil przekonamy, z ostr polemik w stosunku do poczyna
nastpcw Marszaka Jzefa Pisudskiego. Polska idea imperialna widziaa w Konstytucji
kwietniowej wyraz kompromisu midzy potrzeb siy i wolnoci i aprobowaa rozwizania
w niej zawarte pod warunkiem wszake respektowania zarwno jej litery jak i ducha:
...st oimy

na

gruncie

t ej

Konst yt ucji,

domaga jc

si

jednak

szczerego wykonania nie t ylko jej lit ery, ale rwnie i ducha:
uczciwego wypenienia nie t ylko t ych art ykuw, kt re mwi o
uprawnieniach wadz y wykonawczej, lecz rwnie t ych, kt re mwi o
wsp udziale spo eczest wa w pracy past wowo-t wrczej. Odsunicie
spo ecze st wa od t ej prac y, zepchnicie obywat eli do roli bier nych,
zalknio nych i w gbi duszy nienawidzcych aut okrat yzmu poddanych
jest prawie rwnym nieszczciem, jak sabo rzdw liberalno par lament ar nych. 139
Modzi konserwatyci uwaali, e dyktatura obezwadniajca spoeczestwo i
hegemonia biurokracji prowadzi do identycznych skutkw, co saba i rozbita przez partie
polityczne demokracja parlamentarna. Rezultatem dwch ustrojowych wynaturze mia by
komunizm i inne formy bezideowego totalizmu, zjawiska, ktre nieuchronnie prowadziy
do radykalnego osabienia polskiego pastwa. Dlatego te Zesp Polityki odrzuca
zarwno jedno jak i drugie rozwizanie i z tego wzgldu domaga si odseparowania
funkcji wadzy wyko nawczej od funkcji organw st anowicych prawo.140 W
proponowanym modelu ustrojowym partie nie mogy zatem aspirowa do rzdzenia
pastwem, a orodek wadzy wykonawczej zosta pozbawiony moliwoci dyrygowania
parlamentem.141
W opinii pisma Konstytucja kwietniowa stwarzaa bezpieczne ramy demokratyzacji
prawa wyborczego, poniewa wykluczaa niebezpieczestwo powrotu do rzdw gabinetowoparlamentarnych i paraliu pastwa. Z tym wiksz si Zesp Polityki wysuwa postulat

46

wprowadzenia rzeczywistych i konkurencyjnych wyborw. Deklaracja domagaa si takiej


zmiany w zakresie procedury ustalania kandydatur do Sejmu i Senatu, ktra pozwoliby
wszystkim grupo m spo ecznym na swo bodne st awianie kandydat ur. 142 Modzi
konserwatyci uwaali, e oywienie procesu wyborczego jest podstawowym warunkiem, bez
ktrego nie mona wyobrazi sobie pastwa dysponujcego szerokim zaufaniem spoecznym.
Ustrojowa potrzeba urealnienia wadzy parlamentu widziana bya rwnie z perspektywy
rkojmi praw obywatelskich, jakimi s niezawiso sdziowska, wolny od naciskw
biurokratycznych samorzd terytorialny i gospodarczy. Lata trzydzieste byy okresem
powanych ingerencji wadzy wykonawczej w dziaalno sdownictwa i biurokratyzacji
ycia spoecznego. Polska idea imperialna w ostrej formie pitnowaa polityk szykan
biurokratycznych i naruszania instytucji spoeczestwa cywilnego:
Obowizujca obecnie w Po lsce ordynacja wyborcza wprowadz ia
syst em ust alania kandydat ur, kt ry dopuszcza do izb ust awodawczych
wycznie element y dogadzajce panujcemu reimowi. Uza lenienie
zarwno

obecnego

jak

doprowadzio

do

spo eczest wu

najbardzie j

jakimi

gospodarczy,

uchwalenia

niezawis o
aparat

po przednich
t akich

ist ot ne

sejmw

od

ust aw,

kt re

gwarancje

sdzio wska,

praw

samorzd

wo li

rzdu

odebray

obywat elskich,
t er yt orialny

administ racyjny zdyscyp linowany,

ale pewny

swo ich praw, wo lno prasy i wo lno zrzeszania si. Jest emy
wiadkami coraz bardzie j fat alnego uzaleniania ycia gospo darczego
od dowolnoc i biurokrat ycznej, t ak e nawet t a ost at nia gwarancja
niezalenoci o bywat elskiej, jak jest wasno pr ywat na, wysuwa s i
coraz

bar dziej

rk

spo eczest wa.

Moliwo

sz ykan

biuro -

krat ycznych, przed kt rymi nie ma realnych i szyb kich rodkw


obrony, umo liwia wywier anie presji nie t ylko na wiat urzdniczy, a le
i na kad pr ywat n jednost k. 143
Wprowadzenie rzeczywistych i konkurencyjnych wyborw miao nastpi w
warunkach zagwarantowania czystoci procedur, preferencji dla polskiej wikszoci,
ogranicze zastosowanych w stosunku do partyjnej demagogii i likwidacji wpywu obcych
agentur na ycie polityczne. Ostatni warunek, ktrego wyrazem miao by wprowadzenie
ostrych sankcji karnych przeciwko osobom

korzyst ajcym

po mocy

lu b

ulegajcym wpywo m obc ych agent ur 144 skierowany by z pewnoci przeciw


ugrupowaniom komunistycznym. Instytucj ograniczajc dominacj partii politycznych w

47

wyborach miaa by ordynacja wikszociowa. Rozwinicie tego pomysu ustrojowego


znajdziemy w tekstach Adolfa Bocheskiego, ktry odszed od wczeniej wyraanego
sceptycyzmu, co do kreatywnej roli prawa wyborczego.
Wybory do Senatu miay odbywa si na tej samej podstawie co wybory do Sejmu z
rnicami, ktre miay mie na celu dopuszczenie do senat u w w yszym st opniu
czynnika rozwagi po lit yczne j i fachowoci. 145 Chodzio o wymaganie pewnego
minimum wyksztacenia i wprowadzenia wirylistw i nominatw Prezydenta w liczbie nie
przekraczajcej czwartej czci oglnej liczby senatorw.146 Najbardziej kontrowersyjny
postulat preferencji dla wikszoci polskiej sprowadza si do ustanowienia 3% kurii dla
ludnoci ydowskiej i 50% kurii narodowociowych na terenach zamieszkaych przez ludno
mieszan.
Projekt ustrojowy przedstawiony przez Zesp Polityki uzupeniay postulaty
wprowadzenia gwarancji niezalenoci sdownictwa, zachowania swobd samorzdowych i
umocnienia procedur kontroli nad instytucjami administracji rzdowej. Polska idea
imperialna

domagaa

si

wprowadzenia

trybunau

majcego

kompetencje

sdu

konstytucyjnego, depolityzacji samorzdu terytorialnego i uwolnienia go od naciskw


administracji rzdowej, zniesienia tych klauzul pragmatyki sdziowskiej, ktre zwracay si
przeciwko niezawisoci sdziowskiej, uchwalenia pragmatyki urzdniczej bdcej podstaw
suby cywilnej oraz wprowadzenia przepisw antykorupcyjnych, ktre uniemoliwiaj
jednost kom piast ujc ym wysze godnoci past wowe wyz yskiwanie swo ic h
wpyww

dla

korzyci

osobist ych

lub

t e

po lit ycznych. 147

Katalog

instytucjonalnych rozwiza uzupenia postulat penej niezalenoci Najwyszej Izby


Kontroli oraz rozszerzenia kompetencji kontrolnych poprzez poddanie jej badaniom
wszelkich

bez

wyjt ku

inst yt ucji

przedsibior st w

publicznych

spo ecznych, a nie t ylko administ racji past wowej i w cisym t ego sow a
znaczeniu. 148
Przez chwil warto zatrzyma si na kwestii powoania do ycia odrbnego,
pozaparlamentarnego organu kontroli konstytucyjnoci ustaw. W logice ustrojowej
Konstytucji marcowej nie miecio si istnienie sdu konstytucyjnego. Wzorowana na
rozwizaniach ustrojowych III Republiki Francuskiej, traktowaa Sejm jako najwaniejsz
instytucj w systemie organw pastwa i gwnego wyraziciela suwerennoci narodu.
Profesor Leszek Garlicki autor monografii powiconej francuskiemu sdownictwu
konstytucyjnemu dokadnie opisa sprzeczno midzy systemem III Republiki a moliwoci
utworzenia sdownictwa konstytucyjnego.149 Parlament III Republiki, bdc najwaniejsz

48

instytucj w systemie organw wadzy pastwowej, peni jednoczenie rol stranika


konstytucji. W ramach tego modelu do par lament u naleao egzekwowanie
konst yt ucyjne j odpowiedzialnoc i egzekut yw y, a sam fakt uchwalenia ust aw y
rozumiano jako aut oryt at ywne st wierdzenie jej ko nst yt ucyjnoc i. 150 Mielimy
zatem do czynienia z modelem suwerennoci parlamentu i suwerennoci ustawy. Stanowiska
tego bronili wybitni przedstawiciele doktryny: A.Esmein, F.Larnaud i R.Carre de Malberg.151
Dopiero odejcie od systemu priorytetowej roli parlamentu w Konstytucji V Republiki
otworzyo drog do powoania Rady Konstytucyjnej.
Druga Rzeczpospolita przeja rozwizanie francuskie, w ktrym nie byo miejsca na
system pozaparlamentarnej kontroli konstytucyjnoci ustaw. Art. 81 polskiej ustawy
zasadniczej z 17 marca 1921 odmawia sdom moliwoci badania ustaw naleycie
ogoszonych152, jednoczenie Konstytucja marcowa nie przewidywaa powoania adnego
wyspecjalizowanego organu w tej dziedzinie. Idea utworzenia Trybunau Konstytucyjnego
pojawia si w drugiej poowie lat dwudziestych w czasie debat nad rewizj konstytucji.153
Kwestia ta zostaa podniesiona przez rodowiska narodowo-demokratyczne i konserwatywne,
a pierwszy projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, ktremu nadano bieg legislacyjny
przedstawi Parlamentarny Klub Narodowej Demokracji w roku 1928. Najbardziej dojrzay i
szczegowy projekt powoania do ycia Trybunau Konstytucyjnego sformuowa
Wadysaw Leopold Jaworski w autorskim projekcie konstytucji.154 Postulowa dokadne
zdefiniowanie skutkw orzeczenia o niewanoci ustawy i domaga si objcia kontrol nie
tylko ustaw, ale rwnie aktw wykonawczych zawierajcych normy oglne. Idea powoania
sdu konstytucyjnego pojawia si rwnie w pracach Jana Bobrzyskiego, Stanisawa
Estreichera i Wacawa Komarnickiego.155 Niestety, wbrew tym opiniom Konstytucja
kwietniowa nie wprowadzia instytucji sdu konstytucyjnego pomimo moliwoci
wynikajcych z nowej logiki ustrojowej.156
Modzi konserwatyci przeszli zatem drog od autorytaryzmu wyraanego we
wczesnych deklaracjach Myli Mocarstwowej do ustroju prezydencko - parlamentarnego, z
wadz wykonawcz skupion w rkach Prezydenta i aktywn rol parlamentu w dziedzinie
stanowienia prawa. Istotnym walorem ich propozycji ustrojowych bya obecno elementw
wolnociowych

tworzcych

sie

gwarancji

sprzyjajcych

rozwojowi

wolnoci

obywatelskich i zachowaniu praw samorzdowo-korporacyjnych. Ewolucja ta - pisz o tym w


kolejnym rozdziale rozprawy - przebiegaa pod znaczcym wpywem samego Adolfa
Bocheskiego, ktry w najwikszym stopniu by wiadomy relacji midzy si wewntrzn
Rzeczypospolitej a jej znaczeniem na arenie midzynarodowej.

49

Wanie Adolf Bocheski by autorem tej czci Deklaracji, ktra zostaa powicona
gwnym kierunkom polityki zagranicznej i obronnej. Zdaniem Zespou Polityki armia i
polityka zagraniczna stanowiy dwie formy gwarancji niepodlegoci pastwa:
Ar mia

po lit yka

zagraniczna

dwoma

for mami

gwarancji

niepodlegoci past wa. Uzupenia j si one wzajemnie, poniewa nie


ma pot gi, kt ra by mog a sobie pozwoli na po lit yk wspania ej
izo lacji, t ak e sia wasnego ora winna by w razie pot rzeby popart a
pomylnym dla kraju ukadem si mi dzynarodowych. W po lit yce
zagraniczne j licz si jednak t ylko z past wem silnym milit ar nie oraz
wewnt rznie

sko nso lido wanym.

braku

t ych

ele ment w

polit yka zagraniczna nie osignie t rwaych rezult at w.

adna

157

Postawienie znaku rwnoci midzy polityk zagraniczn i armi pocigao za sob


konsekwencje ustrojowe. Modzi konserwatyci uwaali bowiem, e oba obszary wchodz w
zakres najbardziej pastwowych zada pastwa. Obie materie ustrojowe powinny zatem
znajdowa si poza obszarem wadztwa parlamentu i parlamentarnej kontroli politycznej.
Deklaracja przywoywaa znane z opublikowanej dziesi lat wczeniej ksiki Ustrj a racja
stanu argumenty przemawiajce przeciwko udziaowi partii politycznych i szerzej caej opinii
publicznej w kwestiach polityki zagranicznej:
O ile w spo eczest wie ist nieje due zrozumienie dla koniecznoci
pozost awienia

zagadnie

wo jskowych

wycznej

ko mpet encji

naczelnego wodza, o t yle w po lit yce zagranicznej spot ykamy si z


cigymi

deniami

do

podporzdkowania

jej

wo li

st ronnict w

zmienne j opinii publicznej, mimo t o e wpyw o bu t ych czynnikw na


biece zagadnienia po lit yki zagranicznej zazwyczaj jest wybit nie
szkodliwy. W odniesieniu do part yj po lit ycznych powodem t ego jest , e
s one a nadt o skonne do rozstrzygania zagadnie zagranicznych nie
z punkt u widzenia racji st anu swego kraju, lecz sympat ii wzgldnie
ant ypat ii do ust rojw wewnt rznych ssiednich past w. Ocienne
pot encje wyt aj poza t ym wszyst kie siy. aeby uzyska wpyw na
polit yk

zagraniczn

past wa oczywi cie

w kier unku

dla

siebie

podanym. Part ie po lit yczne nie daj z uwagi na sw st rukt ur


organizacyjn

adnej

gwar ancji

bezwzgldnej

odpornoci

na

te

wpywy, kt re s zreszt bardzo t rudne do udowodnienia z uwagi na


skrzt ne zat ajanie od nonych fakt w. 158

50

Zesp Polityki podziela rwnie pogldy Adolfa Bocheskiego o jednoznacznie


negatywnym oddziaywaniu opinii publicznej na kierunek polityki zagranicznej. Opinia
publiczna z natury rzeczy nie moe zna caego zestawu faktw, ktre stanowi podstaw
strategicznych wyborw w polityce zagranicznej, domaga si rozwiza jednoznacznych, co
ut rudnia

niesychanie

koniecznej

dla

prowadzenie

lawirowania

polit yki

elast ycznych

sko mplikowanym

so juszw

ukadzie

si

midzynarodowych w t aki spos b, aeby kraj n ie znalaz si w obliczu zbyt


silnej pr zeciwko sobie koalicji. 159 Wreszcie kady system sojuszy w polityce
midzynarodowej moe nasuwa zastrzeenia. W takich warunkach demagogia partii
politycznych destruuje polityk pastwa.
Krytyce demokratyzacji polityki zagranicznej towarzyszyo jednak przekonanie o
istotnym znaczeniu edukacji publicznej spoeczestwa w tej wymagajcej wikszego
przygotowania dziedzinie. Formuowano take oczekiwanie neutralnoci armii wobec ycia
politycznego. Krytyka roli politycznej wojska w II Rzeczypospolitej bdzie jeszcze
przedmiotem naszych zainteresowa, w tym miejscu pokreli jedynie wypada, stanowisko w
sprawie specjalnego statusu armii formuowane byo wraz z postulatem wyczenia ludzi
wojska z dziaalnoci politycznej. W latach trzydziestych pogld ten w oczywisty sposb
uderza w jedn z charakterystycznych cech rzdw pomajowych.
Wikszo redakcji Polityki pochodzia z kresw. Adolf i Aleksander Bochescy
mieszkali w Ponikwie, majtek rodowy braci Pruszyskich pozosta poza granicami
Rzeczypospolitej, Jerzy Giedroyc pochodzi z Miszczyzny. Kresowe pochodzenie mieli Jan
Meysztowicz, Stanisaw Stomma i kilku innych wsppracownikw pisma. Pochodzenie z
Kresw zdecydowao o szczeglnym zainteresowaniu polityk mniejszociow, szczeglnie
polityk w stosunku do mniejszoci ukraiskiej, ktra stanowia jeden z najwaniejszych
problemw wewntrznych Rzeczypospolitej. Zesp Polityki wypracowa najbardziej
dojrza i caociow koncepcj polskiej polityki ukraiskiej, ktra bdzie przedmiotem
analizy w trzecim rozdziale rozprawy. W tym momencie pragn zwrci uwag na dwie
podstawowe przesanki tej koncepcji. Pierwsza z nich zwizana bya z oczywist reakcj
moraln na dyskryminacyjn polityk asymilacji narodowej, ktr niegdy prowadzono
wobec pozbawionych wasnego pastwa Polakw. Polska idea imperialna st wierdzaa, e
wiat opogld

chrzecijaski

odrzuca

gnbienie

mniejszoci,

zamieszku jcych obce past wa i przyznaje im prawo do peni swo bd


kult uralnych. 160 Druga wskazywaa na ujemne skutki dla pastwa polityki asymilacyjnej.
Zdaniem Zespou Polityki polityka wynaradawiania przynosi czstokro skutki odwrotne

51

do zamierzonych. Przeladowania raczej umacniaj ni osabiaj ducha narodowej


samodzielnoci i zniechcaj do kultury pastwa narzucajcego swe panowanie: Nasze
wasne dowiadczenie uczy najlep iej jak wszelkie przeladowania budz hart
ducha i wo l wyt rwania, czynic rwnoczenie kult ur przeladowcw
odpychajc. 161
Dokument kwestionowa moliwo prowadzenia polityki asymilacyjnej w dobie
budzcych si nacjonalizmw i upowszechniania si wiadomoci narodowej wrd
ludnoci wiejskiej. rdem koncepcji asymilacyjnych jest z jednej strony zaufanie w swoj
potg,

rodzce

przekonanie,

zanim

wystpi

skutki

ujemne

dyskryminacji,

wynarodowienie bdzie ju faktem, z drugiej za domaganie si twardej reakcji na wzrost


szowinizmu mniejszociowego. Pierwszy czynnik zosta cakowicie skompromitowany przez
dowiadczenie historyczne Polski w czasie zaborw, gdy akcja dyskryminacyjna umocnia
poczucie narodowe Polakw. Polityki represyjnej nie uzasadnia rwnie wzgld na rozwj
skrajnych ruchw szowinistycznych. Wzrost szowinizmu nie przekrela faktu, e znakomita
cz spoeczestwa mniejszoci narodowych pragnie y zgodnie z prawem w spokojnych
warunkach. Polityka dyskryminacyjna pomija oportunistyczne nastawienie wikszoci i
porednio umacnia pozycj grup o szowinistycznej orientacji. W opinii modych
konserwatystw, metoda stumienia szowinizmu mniejszociowego wasn broni okazuje si
cakowicie pozbawiona skutecznoci:
Tkw i w t ej met odzie t ragiczne nieporozumienie. Przewana ilo
ugrupowa
spokojnie,

mnie jszocio wych


o

ile t ylko

pragnie

bowiem

mnie jszo posiada

zazwyczaj

nalene

jej

swo body

kult uralne. W kadej mniejszoc i znajduje si jednak pewna ilo


element w, ktre pragn spoko jne wspycie dwch narodw za
wszelk

cen

zakci.

St osowanie

zwizku

t ym

represyj

kult uralnych w od niesieniu do ogu ludnoc i jest jedynie wod na


myn dla ugrupowa szowinist ycznych, st warzajc po my lny grunt dla
ich dalszej dziaa lno ci. Dlat ego t e obcy szowinizm musi by t pio ny
ind ywidualnie, a nie drog oglnych repr esji. 162
Do polityki dyskryminacyjnej popychaj rwnie elementy wewntrzne w pastwie,
takie jak nieudolno administracji, jej niekompetencja na terenach mieszanych, brak
inicjatywy gospodarczej i centralizm, ktry dewastuje siy polskich instytucji na obszarach
zamieszkanych przez mniejszoci. W momencie, gdy spoeczno polska przegrywa
rywalizacj z lepiej zorganizowan mniejszoci narodow, odzywaj si gosy wzywajce do

52

polityki asymilacyjnej. Zesp Polityki traktowa te postawy jako wyraz saboci,


preferujcej atw konfrontacj z mniejszoci narodow, nad wysiek pracy nad wasnym
stanem posiadania.
Modzi konserwatyci kwestionowali zreszt przekonanie, e polityka tolerancji
prowadzi musi do zaniku si wasnych i osabienia rodzimych instytucji na terenach
mieszanych. Uwaali, e udz ielenie mnie jszocio m swo bd kult uralnych i
mo liwoci spoko jnego rozwo ju gospodarczego w najmniejsz ym st opniu nie
musi i w par ze z zanikiem wpyww ludnoci po lskie j. 163 Polityka polska
powinna podj energiczny wys iek nad rozbudowaniem po lskiego st anu
posiadania

dziedzinie

szko lnict wa

gospodarst wa

jednoczesnym

umoliwie niem mniejszoci budowania wasnego ycia w t ych dziedzinach na


narodowych podst awach. 164
W Autobiografii na cztery rce Jerzy Giedroyc przyzna, e sformuowania jednego z
rozdziaw analizowanej deklaracji s dzi nie do obron y.165 Uwaga Jerzego
Giedroycia odnosia si do programu polityki wobec ludnoci ydowskiej, ktry wyszed spod
pira Kazimierza Studentowicza. Redaktor naczelny Polityki wspomina:
Byli my pr zekonani, e ist nieje w Po lsce problem ydowski, kt ry
jest problemem get t a i kt rego nie da si rozwiza w t r ybie
asymilacji. Poniewa za ydzi byli rozrzuceni po caym kra ju, nie
mo na do maga si dla nich aut ono mii, jak dla Ukraicw... W t ym
st anie rzeczy nie byo naszym zdaniem, innego wyjcia jak popier anie
koncepcji past wa Izrael, czyli masowej emigr acji ydw z Po lski do
Palest yny. Ale rozdzia o sprawie ydowskiej szed, niest et y, o wiele
dalej. By napisany jzykiem, kt ry dzi wydaje si wrcz rasist owski,
cho w swo im czasie rni si od jzyka ras ist w. I proponowa
prawn dyskr yminacj ludnoci ydowskiej w Po lsce, by zmusi j do
emigr acji. Prz y czym aut or bor yka si ze sprzecznociami, wobec
ktrych by bezradny, bo wiat opogld kat olicki, co przypo mina z
aprobat , zabrania pr zeladowania ydw, a poza t ym zaleao mu na
wyjt kowym t rakt owaniu ydw poczuwajc ych si do po lskoci i
zwizanych z kult ur po lsk. 166
Tyle relacji Jerzego Giedroycia, ktry w Autobiografii na cztery rce wyrazi rwnie
dystans wobec zbyt mocnych akcentw katolickich zawartych w Polskiej idei imperialnej.
Zesp Polityki rzeczywicie opowiadaa si za konsekwentnym wspieraniem przez

53

pastwo polskie ydowskiej akcji emigracyjnej. Deklaracja stwierdzaa, e program


emigracyjny

naley

wszelkimi

rodkami

popiera,

usuwaj c

rozliczne

t rudnoci st ojce na jej drodze, takie jak stosowanie konfiskat mienia i wprowadzanie
rygorystycznych obostrze dewizowych.167 W planie polityki wewntrznej formuowano
program ochrony interesw Polakw poprzez stosowanie numerus clausus na wyszych
uczelniach i wolnych zawodach, ograniczenie w przyjmowaniu ydw na wysokie
stanowiska publiczne, preferencje dla firm polskich w ramach zamwie publicznych i
poparcie dla zwikszenia roli ludnoci chopskiej w handlu i przemyle.
Wprawdzie Polska idea imperialna potpiaa bezwzg ldnie wszelkie eksces y
ant yydowskie, kt re prowadz najprost sz drog do kult u bar bar zyst wa i
zwyrodnienia uczu 168, to jednak postulaty polityczne w odniesieniu do mniejszoci
ydowskiej odbiegay wyranie od generalnej linii nastawionej na budowanie lojalnoci
pastwowej mniejszoci narodowych. Wolno sdzi, e podstawowym rdem radykalizmu
przyjtego programu byo poczucie niemonoci zaradzenia temu problemowi przy uyciu
standardowych rodkw polityki pastwowej. Pewne znaczenie mogo mie te przesunicie
si na prawo zapatrywa opinii publicznej, w tym modszej czci polskiego
spoeczestwa. Pamita trzeba, e problem ydowski urs do roli jednego z zagadnie
centralnych w programach ugrupowa politycznych modego pokolenia.
Wypada

zauway,

zdecydowanej

opozycji

do

tez

programowych

zredagowanych przez Kazimierza Studentowicza znajdoway si publikacje Adolfa


Bocheskiego i kilku innych uczestnikw rodowiska.169 I tak Adolf Bocheski uwaa
antysemityzm za zjawisko szkodliwe dla pastwa. Interes mniejszoci, ktra nie zajmuje
zwartego terytorium i nie aspiruje do powoania wasnego pastwa ssiadujcego z
Rzeczpospolit nie moe pozostawa w kolizji z polsk racj stanu: W ist ocie ydzi s
najmniej niebezpieczn mniejszoci dla past wa, gdy nie mog mie
adnych t er yt or ialnych int eresw sprzecznych z jego racj st anu. 170 Adolf
Bocheski opowiada si za wsparciem dobrowolnej akcji emigracyjnej ydw do Palestyny i
ruchu syjonistycznego, ktry stanowi najpowaniejsz przeciwwag dla rozwoju wpyww
komunistycznych w modym pokoleniu polskich ydw. Jednoczenie, Bunt Modych i
Polityka otwieray swoje amy dla polonizujcych si inteligentw ydowskiego
pochodzenia.171
Ewidentnym walorem dokona programowych Polityki byo sformuowanie
odpowiadajcego realiom spoecznym programu rozwoju gospodarczego kraju. Modzi
konserwatyci deklarowali szacunek dla wasnoci prywatnej, traktujc j jako depozyt

54

spoeczny zo ony w rce wacicie li po to, eby dawa w iksze owoce, i t o


nie

dla

nich

samych

wycznie,

lecz

przede

wszyst kim

dla

samego

spo eczest wa. 172 Ten wyrastajcy z tomizmu pogld o spoecznym przeznaczeniu
wasnoci zdobywa coraz szersze uznanie w rodowiskach odwoujcych si do katolickiej
nauki spoecznej. Wypada zauway, e w krgu Buntu Modych i Polityki znajdowali
si Jan Frankowski i Kazimierz Sotysik,173 ktrym przyszo w latach trzydziestych odgrywa
powan rol w dyskusjach nad spoecznymi i publicznymi zobowizaniami katolikw.
Polska

idea

imperialna,

podkrelajc

spoeczne

zobowizania

wacicieli,

wypowiadaa si zdecydowanie przeciwko tendencjom etatystycznym, ktre w tamtym czasie


stanowiy istotny rys dominujcych pogldw ekonomicznych. Zesp Polityki wskazywa
na nisk efektywno upastwowionego kapitau:
Dowiadczenie wskazuje, e kapit a upast wowiony naraa kraj na
st rat y, kt re si musi pokr ywa z po dat kw, albo t e w najlepszym
razie odrzuca minima lne zyski, co jest rwnoznaczne ze zmniejszeniem
t empa kapit alizacji.

Pot rzebna nam je st

dlat ego nie socjalizacja

wasnoci pr ywat nej, lecz kont rola zuyc ia zysku pyncego z t ej


wasnoci. 174
Podstawowym

zadaniem

pastwa

jest

prowadzenie

polityki

prorozwojowej

wymuszajcej reinwestowanie zysku, tak by suy on tworzeniu firm i nowych miejsc pracy.
Polityka gospodarcza pastwa powinna zapobiega ukrywaniu dochodw, uniemoliwia ich
wywz za granic i zmusza wacicieli do reinwestycji przez siln progresj
podat kow w st o sunku do

dochodw zuywanych ko nsu mpcyjnie

rwnoczesnym zwo lnieniu od t ej progresji zyskw reinwest owanych.


W

tej

koncepcji

kontrola

nad

zyskami

podporzdkowana

pr z y

175

zostaa

celom

proinwestycyjnym. Postulat te szed w parze z ide uspoecznia pracy, przez co Zesp


Polityki rozumia rozszerzenie dostpu do rynku pracy: Praca jest najwikszym
bogact wem kraju ubogiego, kt r y musi t e popier a for my produkcji,
wyzwala jce maks ymaln ilo pracy. 176 Przekonanie o zablokowaniu rynku przez
egoizm grup korzystajcych z silnej ochrony socjalnej byo podstaw propozycji demontau
zbyt wczenie ustanowionych zdobyczy socjalnych. Modzi konserwatyci uwaali, e
doktrynersko po mylane zdobycze socjalne albo ut rwalaj bezrobocie, albo t e
doprowadzaj do wypaczenia st rukt ury gospodarczej kraju.177 Polityka socjalna
sza bowiem w kierunku zapewnienia stosunkowo nielicznej grupie pracownikw przemysu i
pracownikw umysowych przywilejw niedostpnych szerokiemu ogowi.178

55

Polska idea imperialna wskazywaa rwnie na zablokowanie rozwoju gospodarczego


przez uprzywilejowane grupy interesw zainteresowanych w niedopuszczaniu do prawdziwej
wolnej konkurencji.179 W tym wypadku pastwu wyznaczano rol interwencyjn w celu
przywrcenia wo lnej konkurencji t am, gdzie dzia anie je j zost ao wysikam i
rnych grup int er esw zawieszone. 180 Istotnym zadaniem pastwa powinna by
dekartelizacja gospodarki poprzez wprowadzenie zakazu zawier ania wszelkiego
rodzaju zmw gospodarczych ceny ost atecznego produkt u czy odmowy jego
sprzeday. 181 Program widzia w dopuszczeniu do konkurencji ze strony kapitau
zagranicznego czynnik oywiajcy ycie gospodarcze. W tej sytuacji silna ochrona rynku
wewntrznego miaaby dotyczy tylko wybranych segmentw przemysu zwizanych z
wasnym wysikiem inwestycyjnym pastwa.
Deklaracja powicaa odrbn uwag rolnictwu i wsi, pierwszoplanowemu
zagadnieniu spoecznemu i cywilizacyjnemu w dwudziestoleciu midzywojennym. Kwestia
ta miaa szczeglne znaczenie dla rodowisk ziemiaskich i zachowawczych ugrupowa
politycznych. Program Polityki trudno jednak posdza o przyjcie optyki klasowej. Polska
idea imperialna postulowaa przeprowadzenie reformy rolnej na zasadach czciowego
odszkodowania. Poza tym postulowano zniesienie przeszkd utrudniajcych przejcie ludzi ze
wsi do przemysu i handlu, popraw struktury gospodarstw rolnych i parcelacj gospodarstw
folwarcznych, komasacj i ograniczenia dzielenia gospodarstw wociaskich.
Zesp Polityki uwaa, e przejcie do polityki proinwestycyjnej wymaga
zasadniczej reformy wewntrznej pastwa. Postulowano redukcj administracji w celach
oszczdnociowych i ograniczenie ingerencji biurokratycznych w sferze ekonomicznej, co
miao sprzyja powstawaniu nowych przedsibiorstw. Deklaracja wysuwaa propozycj
powoania odrbnego sdownictwa administracyjnego, biorcego w o bron o bywat ela
przed

naduyc iami

wadzy oraz

st rat ami

mat er ialnymi

spowodowanym i

niedbao c i administ racji past wowej. 182 Temu samemu celowi miaa suy
regulacja zakadajca osobist odpowiedzialno finansow urzdnikw za
wyr zdzo ne swym dzia anie m szkody. 183
Program formuowa rwnie propozycje nowego ksztatu wadz gospodarczych w
centrum pastwa. W pierwszej kolejnoci wysuwano postulat zintegrowania polityki
gospodarczej w rkach ministerstwa gospodarki narodowej, ktre miao odgrywa zasadnicz
rol w dziedzinie ksztatowania wytycznych polityki gospodarczej rzdu: ycie
gospodarcze st anowi organiczn cao , z uwagi na kt r dziaalno
wszyst kich resortw gospodarczych musi by wzajemnie ci le uzgodnio na.

56

Da si t o zrobi jed ynie przez bezwzgldne podporzd kowanie minist row i


gospodarki narodowej wsz yst kich resortw gospodarczych ( minist er st wa
skar bu, przemys u i hand lu, rolnict wa i refor m ro lnych, opieki spo eczne i
robt publicznych).
Polityka reagowaa zatem na proces specjalizacji polityki gospodarczej, ktry
wymaga zastosowania nowych rozwiza o charakterze instytucjonalnym. Tu tkwio rdo
mikkiego korporatyzmu Polskiej idei imperialnej. Program zakada bowiem niezdolno
Sejmu do wnikliwej oceny zagadnie spoeczno - gospodarczych i powierza opiniowanie i
wypracowywanie ustaw w tej dziedzinie przewidzianej w Konstytucji kwietniowej Naczelnej
Izbie Gospodarczej. W ramach tej koncepcji Naczelna Izba Gospodarcza miaa by
rzeczywist instytucj samorzdu gospodarczego, ktra opiniuje projekty ustaw zanim trafi
one do parlamentu i stan si przedmiotem procesu legislacyjnego. NIG mia by zatem
instytucj podnoszc poziom polityki gospodarczej poprzez wprowadzenie czynnika
merytorycznego

bez

przyjmowania

rozwiza

korporatystycznych

wersji

antyparlamentarnej:
W Naczelnej I zbie Gospodarczej upat rujemy inst yt ucj, poprzez
ktr

mogliby my

so bie

przyswo i

wszyst kie

korzyci

ust roju

korporat ywnego bez przejmowania jego ujemnych st ron pync ych z


fakt u, e w krajach aut or yt at ywnych ust rj t en zost a w prakt yce ycia
zrealizowany jako rodek cakowit ej kont roli past wa nad ycie m
gospodarczym. 184
Modzi konserwatyci mieli zatem wiadomo, e korporatyzm budowany od gry
prowadzi do cakowitego podporzdkowania ycia gospodarczego pastwu. Byli rzecznikami
formowania si zbiorowych regulacji ycia gospodarczego od dou, bez przymusu
pastwowego. Z tych powodw pozytywnie oceniali rol spoeczn i ekonomiczn oddolnego
ruchu spdzielczego i wszystkich oddolnych zrzesze gospodarczych.
Odrzucenie rozwiza korporacyjnych w skrajnej wersji miao w tamtym czasie
istotne znaczenie ideowe i polityczne. Korporatyzm lat trzydziestych kwestionowa spoeczn
reprezentatywno partii politycznych jako instytucji o samozwaczym mandacie spoecznym
i degenerujcych ycie spoeczne. Pragn oprze pastwo na wsppracy stanw, na
rzeczywistych, naturalnych i pozytywnych zwizkach spoecznych. Powanym wsparciem dla
tego kierunku mylenia bya ogoszona przez Papiea Piusa XI Encyklika Quadragesimo
anno.185 Korporatystyczne koncepcje wprowadzono w ycie we Woszech Mussoliniego, w
Hiszpanii pod rzdami Franco i w Portugalii Salazara. W przypadku Woch rozwizania

57

korporatystyczne utoroway drog etatyzmowi. W polskiej myli korporatystycznej nowa


organizacja ycia spoeczno gospodarczego miaa suy odblokowaniu energii spoecznej i
w powanym stopniu skierowana bya przeciwko centralizmowi i etatyzmowi. W pracach
Antoniego Szymaskiego, Antoniego Roszkowskiego, Jana Piwowarczyka, odnajdziemy
korporatyzm antyetatystyczny, strzegcy gospodark zarwno przed liberalnym modelem
wolnej konkurencji, jak i kolektywizmem.186 Korporatyzm zachowywa jednak krytyczny
stosunek do demokracji parlamentarnej. Dlatego te przypadek Zespou Polityki zasuguje
na uwag, albowiem by on prb powizania projektw korporatystycznych z
parlamentaryzmem, cilej pomysem zasilenia parlamentu przez specjalne instytucje
gospodarcze, w czym wyprzedza powojenn ewolucj korporatyzmu.187
Autorzy Polskiej idei imperialnej mieli wiadomo faktu, e program wzmocnienia
pastwa polskiego wymaga podniesienia wiadomoci narodowej i obywatelskiej.
Analfabetyzm, niski poziom szkolnictwa zmniejsza moliwo budowy silnych spoecznych
podstaw pastwa. Dokument sta na stanowisku, e wychowanie przerasta swym znaczeniem
wszystkie inne zagadnienia pastwowe. Zesp Polityki opowiada si za szko narodow i
katolick i za zdecydowanym zwikszeniem inwestycji owiatowych szczeglnie na poziomie
szkoy powszechnej. Pomoc dla dzieci i modziey z rodzin zupenie niezamonych miaa by
udzielana w postaci stypendiw przydzielanych w trybie konkursowym.
Dokument formuowa postulat szerokiego dostpu obywateli do kultury poprzez
zakadanie

bezpatnych

bibliotek

publicznych,

popieranie

teatrw

ludowych

subwencjonowanie apolitycznych czasopism owiatowych. Wreszcie stawia problem elity


spoecznej wyranie polemicznie w stosunku do pogldw niektrych przedstawicieli obozu
rzdzcego, zmierzajcych do formalnego usankcjonowania przywilejw dla obywateli
zasuonych dla pastwa. Elita spoeczna miaa zdaniem modych konserwatystw wci
potwierdza swoj pozycj wasnym wysikiem:
Nikt nie posiada adnego t rwaego t yt uu do zaliczania si do t ej
elit y. Przyna leno t a musi by udowadniana i zdo bywana wci
nowym wys ikiem. Przede wszyst kim za skad t zw. elit y nie mo e by
st ay, lecz jest z nat ur y r zeczy z mienny; dobr za elit y nie po winie n
by pozost awiony niczyje j dowolnoc i, lecz procesowi wybijania si
charakt erw i t alent w. 188
Pogld ten ostro zderza si z goszon przez sanacj koncepcj prawnego
uprzywilejowania elity skadajcej si z osb najbardziej zasuonych dla pastwa. W pewnej
mierze koncepcje te znalazy swj wyraz w Konstytucji kwietniowej i ordynacjach

58

wyborczych do Sejmu i Senatu. Przypomnijmy e art. 7 Konstytucji stanowi, i:


Wart oci i zasug obywat ela na rzecz dobra powszechnego mierzone bd
jego uprawnienia do wpywania na sprawy publiczne.189 Koncepcja ta miaa swj
wyraz w konstrukcji Zgromadzenia Elektorw wybierajcych Prezydenta Rzeczypospolitej,
ktry to organ skada si, obok ludzi piastujcych najwysze stanowiska pastwowe, z 75
elektorw wybranych spord ludzi najgodnie jszych w 2/3 przez Sejm i w 1/ 3
przez Senat . Koncepcja wyrnienia elity znalaza swj wyraz w samej konstrukcji
Senatu, ktry w 1/3 mia skada si z nominatw Prezydenta oraz rzecz jasna w samej
ordynacja wyborczej, ktra znosia rzeczywist konkurencj poprzez powierzenie ustalania
list kandydatom specjalnie do tego powoanym zgromadzeniom okrgowym zoonym
gwnie z delegatw instytucji samorzdowych oraz korporacji zawodowych i stowarzysze
spoecznych. Wszystkie te rozwizania ustrojowe uyte zostay w celu odsunicia opozycji od
udziau w yciu parlamentarnym i miay niewiele wsplnego z rzeczywistym wyrnieniem
osb najbardziej zasuonych dla Rzeczypospolitej.

59

7. DYLEMATY POLSKIEJ MYLI KONSERWATYWNEJ W LATACH


TRZYDZIESTYCH.

Czytelnik Polskiej idei imperialnej musi postawi sobie pytanie o jej doktrynaln
kwalifikacj. Czy bya ona jeszcze - zwaywszy na ewolucj rodowiska - dokumentem o
charakterze konserwatywnym? Z tak kwalifikacj nie godzi si sam Jerzy Giedroyc,
pierwszoplanowa posta Zespou Polityki. Po latach twierdzi, e Bunt Modych i
Polityka nie byy periodykami o konserwatywnym charakterze.190 Pogldy konserwatywne
przypisywa jedynie Adolfowi Bocheskiemu, sam definiowa si mianem marginesowego
pisudczyka.191 Z kolei Marcin Krl sformuowa kilkakrotnie pogld o obumarciu i
dogmatyzacji konserwatyzmu w latach trzydziestych. W takiej perspektywie wyrnikiem
myli Buntu Modych i Polityki mia by styl i metoda politycznego mylenia.192
Neokonserwatyzm byby waciwie pokonserwatyzmem kadcym nacisk na problematyk
pastwa i promocj jego interesw w konfrontacji z ideologiczn agresj populistycznych
partii politycznych.
Trudno zgodzi si z tymi opiniami, pomijaj one bowiem wanie doktrynaln analiz
Polskiej idei imperialnej i twrczoci Adolfa Bocheskiego. W jej wietle deklaracja Zespou
Polityki wyraaa idee o jednoznacznie konserwatywnym charakterze. Podstawowe
znaczenie ma obecno katolicyzmu jako ideowej podstawy mylenia o sprawach
spoecznych i publicznych. Modzi konserwatyci w zgodzie z pogldami swoich
poprzednikw widzieli w chrzecijaskim systemie wartoci podstaw spoecznego adu, si
chronic przed egoistycznym indywidualizmem, kolektywizmem i wynaturzeniami
nacjonalizmu integralnego. Wyranie konserwatywn tre zawieraa obecna w Polskiej idei
imperialnej idea syntezy hierarchii i wolnoci oraz postulat elitaryzmu jako zadanie
wychowania elit w celu podniesienia jakoci ycia pastwowego. Obecne w deklaracji
Zespou Polityki koncepcje ustrojowe, godzce czynnik siy i wolnoci, kontynuoway
staczykowsk

tradycj

obiektywizmu

pastwowego

nowych

warunkach

lat

trzydziestych, w ktrych przyszo si zmaga jednoczenie z dyktatur osabiajc autorytet


pastwa i niebezpieczestwem powrotu do praktyk sejmokratycznych. Siln obecno
elementw wolnociowych - takich jak niezaleno sdownictwa administracyjnego,
postulat utworzenia sdu konstytucyjnego, gwarancje dla wolnoci obywatelskich - w adnym
wypadku nie mona uzna za odstpstwo od kanonw konserwatyzmu, ktry wystpujc w
obronie dobra caego pastwa uksztatowa si jako doktryna krytyczna wobec dyktatur
dawicych

indywidualne

wolnoci.193

Poza tym

60

propozycji

utworzenia

sdu

konstytucyjnego widzie musimy prb ochrony pastwa i prawa przed zagroeniami


upartyjnienia i demokratyzacji, rozumianej jako nieograniczona wadza parlamentu.
Pogld o pozakonserwatywnym charakterze myli politycznej Zespou Polityki da
si usprawiedliwi wycznie z pozycji konserwatyzmu integralnego, jednoznacznie
antydemokratycznego i antyparlamentarnego reprezentowanego przez Kazimierza M.
Morawskiego, Konstantego Platera i Hieronima Tarnowskiego.194 Tendencji tej nie sposb
uzna za reprezentatywn dla gwnego kierunku myli konserwatywnej. Wypada rwnie
zwrci uwag na proponowan przez Zesp Polityki wizj przeksztace spoecznogospodarczych, ktra miaa na celu odblokowanie awansu spoecznego i wsparcie dla
procesw budowy szerokiej klasy redniej. Szczeglne znaczenie w tych planach miaa
warstwa chopska. Propozycje modych konserwatystw byy wyrazem ywotnoci
konserwatywnej myli politycznej i kryjcych si w niej moliwoci wspierania przemian
angaujcych szersze grupy spoeczne. Taki charakter mia postulaty upowszechnienia
wasnoci prywatnej i usunicia blokad stworzonych przez zwizki zawodowe, biurokracj i
kartele. Z pewnoci wiadczyy o zrzuceniu krpujcego konserwatyzm gorsetu klasowego,
ktry powstrzymywa jego polityczny rozwj i spoeczne oddziaywanie. Przezwycione
przez Zesp Polityki ograniczenia nie miay jednak, wbrew sugestiom Marcina Krla,
natury doktrynalnej.
W mojej opinii to nie konserwatywna doktryna stanowia przyczyn saboci
politycznej konserwatystw w II RP, lecz decyzje polityczne - oparcie si na bardzo wskiej
bazie spoecznej i przyjcie pozbawionej samodzielnoci formuy politycznego dziaania.
Adolf Bocheski uwaa, e ugrupowania konserwatystw starszego pokolenia powiciy
swoj misj pastwow na otarzu partykularnych interesw politycznych i spoecznych.
Dlatego te adresatem Polskiej idei imperialnej nie byy konserwatywne partie polityczne,
ktre w owym czasie znajdoway si na cakowitym marginesie polityczny. Zesp Polityki
liczy zreszt na zasadnicz zmian uksztatowanych po I Wojnie wiatowej podziaw
politycznych: St are ugrupowania po lit yczne st raciy ju dawno sw racj byt u i
t ylko brak czego nowego w ich miejsce umoliw ia im egzyst encj w
dot ychczasowych for mach.195
Krytyka ta rzecz jasna skierowana bya zarwno przeciwko Narodowej Demokracji
jak i sanacji. Zesp Polityki mia nadziej, e sprzeciw wobec egoistycznych interesw
cikiego przemysu i biurokracji wytworzy podstaw nowej siy politycznej. W Deklaracji
czytamy:

61

ist nie j obecnie w Po lsce specjalnie dobre warunki dla rea lizacji
t akiego wanie programu; ley on bowiem w na jlepiej zrozu mianym
int eresie t ych warst w, na kt rych o lbr zymim ciarem po oy s i
ego izm rnych grup int eresw, a kt re nie maj ju wicej mo noci
przerzucenia go gdzie dalej. 196
Autorzy deklaracji liczyli na to, e powan rol w uformowaniu si nowej siy
politycznej, odegra ruch chopski dcy

zupenie

susznie

do

wywar cia

decydujcego wpywu na kierunek po lit yki.... narodowej 197 i te spord


rodowisk narodowych, ktre porzuc negatywny stosunek do idei Jzefa Pisudskiego
zwrc si w kierunku pastwowo konserwatywnym. W tej perspektywie rola
konserwatywnych ugrupowa politycznych sprowadzona bya do minimum.
Marcin Krl twierdzi, e o konserwatyzmie Adolfa Bocheskiego mona mwi
jedynie w odniesieniu do modzieczego okresu jego twrczoci, ktrego koniec mia
przypa na rok 1934. We wstpie do wyboru publicystki Adolfa Bocheskiego pisa, e:
Ko nserwat yzm Ado lfa Bocheskiego by w pierwszym okresie
jego public yst yki po lit ycznej do 1934 roku t ym, cz ym z reguy jest
poszukiwanie

t radycji

dla

wszyst kich

nowopowst ajcych

grup

ideowo - polit ycznych. Dopki wasne pogldy nie skr yst alizuj si
dost at ecznie, dopki nie znalazo si wasnego i odrbnego mie jsca
na mapie ideowej, dopki wreszcie prowadzi si raczej rozrachunek
z przesz oci ni walk o przyszo , dopki at wiej jest zyska i
ut rzyma t osamo ideow. Do brze jest ponadt o by, bya t o
t radycja

wyrana

niepopular na,

bo

wt edy

at aki

licznyc h

niecht nych sprzyja j wewnt rznej konsolidacji grup y i nie grozi


rozmazaniem si z t rudem szkicowanych pogldw pozyt ywnych. 198
Marcin Krl twierdzi, e ten obciony grzechem radykalizmu konserwatyzm w
drugiej poowie lat trzydziestych przeszed w bardziej dojrza posta konserwatywnego stylu
politycznego mylenia. Doktryn zastpi miaa metoda politycznego mylenia i okrelony
przez dorobek polskiego konserwatyzmu krg zagadnie najistotniejszych z punktu widzenia
pastwa: Poczuc ie zwizku z najlepsz po lsk t radycj konserwat ywn,
t radycj Hot elu Lambert i krakowskich st acz ykw, wpywa o na st yl
polit ycznego uprawiania my li po lit ycznej, a wpyw t en w niewielk im st opniu
mia

charakt er

mer yt or yczny,

dot yczy

racze j

zakresu

po lit ycznych

spo ecznych zaint eresowa. Sprawia , e list a rozwaanych zagadnie bya

62

dusza

ni

publikacjach

mot ywowanych wsko

ideo logicznymi

lu b

part yjno -po lit ycznymi sporami. 199


Decydujce znaczenie miayby mie takie walory jak: okrelenie interesu pastwa z
pozycji wolnych od presji ideologicznej, tworzenie propozycji ustrojowych w oderwaniu od
biecych interesw politycznych, odrnianie sympatii od interesw pastw w analizie
ukadu midzynarodowych relacji czy te liberalizm w polityce narodowociowej wyrastajcy
z pastwowej, a nie nacjonalistycznej tradycji mylenia. Wszystkie te cechy dostrzeemy w
myli politycznej Adolfa Bocheskiego, istotna cz z nich pozostaje w cisym zwizku
wanie z merytoryczn stron tradycji polskiego konserwatyzmu. Pogld, e w przypadku
Adolfa Bocheskiego mamy do czynienia z koncepcjami pozbawionymi w yr anej t rec i
ideowej, a t radycja konserwat ywna jest raczej t radyc j st ylu my lenia, a nie
for m kont ynuowania t wardych i niezmiennych st anowisk ideowych jest
wyrazem wielkiego uproszczenia. Teza Marcina Krla nie wytrzymuje prby konfrontacji z
analiz publicystyki Adolfa Bocheskiego.
Publicysta Polityki identyfikowa si z tradycj konserwatywn - wiele wypowiedzi
wiadczy o tym, e by to zwizek gorcy - nie tylko w drugiej poowie lat trzydziestych, ale
rwnie w czasie II Wojny wiatowej.200 Najlepszym dowodem przeciwko tezie, e
konserwatyzm by tylko modziecz poz jest wypowied ze wspomnie Bocheskiego
spisanych w 1940 dla rodziny:
W 1919 r. w czasie pierwszych wyborw w Polsce, bylimy z o jcem w
Tarnowie.

Mia em

wt edy

lat

10

na

p art em,

na

p powanie

powt arzaem:
-

jest em

endekie m,

jest em

endekie m.

Na

to

m j

o jciec

nie

zaprot estowa, lecz powiedzia z ale m w gosie:


-

Tak, a ja my laem, e t y jest e konserwat yst .

Nie wie m dlaczego t a rozmowa t ak mi ut kwia w pamici. Odt d jednak


zawsze uwaaem si za ko nserwat yst i da Bg zost an nim do koc a
ycia 201.

Zwizek z Bocheskiego z konserwatyzmem by gboko umotywowany. Potrafi


broni zasug historycznych szkoy krakowskiej w trudnych polemikach z Pisudczykami,
odnoszcych si do wydarze z przeomu wiekw.202

63

() koncepcja walki zbrojnej o niepodlego Polski i program obozw


zachowawczych z drugiej poowy 19-tego wieku i pierwszego dziesiciolecia 20-go, to byy
dwie rzeczy nie tylko od siebie rne, ale nawet ze sob sprzeczne. Sprawy te,
prawdopodobnie ze wzgldu na dzisiejszy wspudzia dawnych niepodlegociowcw i
zachowawcw, pokrywa si zazwyczaj wstydliwem milczeniem lub kapitulacj ze swego
dawnego stanowiska, rezygnacj z przyjcia na siebie ciaru odpowiedzialnoci za
dziaalno poprzednich pokole naszego stronnictwa. My, mode pokolenie zachowawcze, pokolenie nie zamieszane osobicie w spory orientacyjne czy ugodowe my
odpowiedzialno t na siebie przyjmujemy i przed trybunaem historji gotowi jestemy
broni tego, co dla Polski chcia zrobi Aleksander Wielkopolski, co zrobi Agenor
Gouchowski, i atakowa to przeciw czemu wystpowali St. Komian i St. Tarnowski. Jeeli
S dzi organy zachowawcze, ktre uwaaj wczesne stanowisko naszego obozu w stosunku
np. do powstania 63-go roku za niesuszne, to jasnem jest, i organy te powinny zrezygnowa
z przedstawicielstwa cigoci ideologii staczykowskiej i zachowawczej.
() Zasadnicz spraw dla zrozumienia stosunku naszego, stosunku kadego
uczciwego czowieka, do sprawy powsta i rewolucji 1905 roku, jest umiejtno
rozrniania midzy podziwem i entuzjazmem dla osobistego bohaterstwa i powiecenia, a
stosunkiem do odnonej koncepcji politycznej. Zazwyczaj zalepienie i obkaczy fanatyzm
kae te dwie rne rzeczy ze sob miesza. Wychodzi si z zaoenia , e jeeli taki Traugutt
by np.. bohaterem , e jeeli taki Marecki i taki Okrzeja z nieporwnana odwag umieli
spoglda w twarz zbliajcej si mierci, za ojczyzn, to ju z tego samego wynika, e ich
koncepcje polityczne byy suszne i trafne. Jest w tem jakie wielkie nieporozumienie. Trzeba
umie zrozumie, i np. ja dobry katolik mog czu podziw i szacunek dla Jana Husa,
idcego na stos z umiechnit twarz. Jednoczenie mog za uwaa, i interpretacja
ewangelji dokonana przez Husa bya jak najbardziej faszywa, ba, niedorzeczna nawet.
Moemy wiec entuzjazmowa si odwag i patriotyzmem rewolucjonistw, a jednoczenie
krytycznie odnosi si do ich programu politycznego. Co wicej? Wydaje si mnie nawet, i
szacunek odnonie do wartoci przeciwnikw politycznych jest rzecz cile zwizan ze
sposobem mylenia konserwatyzmu polskiego. Szkoa zachowawcza zwraca wiksz od
innych uwag na kultur polityczna, na kurtuazje w polemice. Jaki za moe by pikniejszy
dowd kultury politycznej, jak entuzjazm dla powicenia tych, ktrych programy zwalcza
si jednoczenie jak najsilniej.
() To jednak, co jest najbardziej istotne dla naszych dzisiejszych rozwaa, to
oglny stosunek do akcji bezpaskiej. Chylimy czoa przed bohaterstwem bojowcw.

64

Niemniej twierdzimy, i suszna bya wwczas wanie polityka staczykowska, wyoona w


Rzeczy o 63 roku

Komiana.

Uzyskiwa jak najdalej idce koncesje kulturalne i

polityczne. Nie odbiera tej moliwoci przez kroki zbrojne, pozbawione a do chwili
kataklizmu dziejowego jakichkolwiek szans powodzenia. Jeeli porwnamy posta
Romualda Traugutta z postaci Agenora Gouchowskiego starszego, to musimy doj do
przekonania, e jeeli pierwszy by bohaterem, to drugi by wikszym mem stanu. aden
inny polityk polski w 19-ym wieku nie zrobi tyle dla rozwoju naszej kultury i przygotowania
pastwa niepodlegego. Tego nie mona zaprzeczy i dzieje Galicji od 1861 roku s zot
kart w dziejach stronnictwa zachowawczego.
Adolf Bocheski Bezdany i my, Sowo nr 51, 1933 r.

W przypadku autora Ustroju a racji stanu mona mwi o krytyce polityki ugrupowa
konserwatywnych, nie za o dystansie do ideowej tradycji myli zachowawczej. Wrcz
przeciwnie zasadniczym motywem krytyki organizacji konserwatywnych byo wanie
porzucenie orientacji ideowej wypracowanej przez staczykw na skutek politycznego
oportunizmu z jednej strony i ulegania wpywom nacjonalizmu z drugiej.
W roku 1938 Bocheski ogasza tekst w wileskim Pax-ie zatytuowany
Konserwatyzm polski czym by, czym jest i czym by powinien?.203 Tekst ukazuje si po
zjedzie organizacji konserwatywnych, ktry pogbi kryzys tej formacji i umocni pozycje
sympatykw Narodowej Demokracji. Zjazd odby si w grudniu 1937 roku w Warszawie
gdzie dokonano przeksztacenia Zjednoczenia Zachowawczych Organizacji Politycznych w
Stronnictwo Zachowawcze.204 Przypomnijmy, e kongres skoczy si zwycistwem grupy
poznaskich zachowawcw o wyranie pronarodowej orientacji. Na czele Stronnictwa
Zachowawczego stan Adolf Bniski, sympatyk endecji, prezes Akcji Katolickiej (w czasie
wojny bdzie szefem delegatury Rzdu w Poznaniu i zginie z rk Niemcw w roku 1942).205
Adolf Bocheski uwaa, e zalet krakowskiego konserwatyzmu bya wierno
wobec zasad chrzecijaskich i ponadklasowa orientacja pastwowa. W jego opinii
krakowscy konserwatyci byli formacj ziemiasko-inteligenck, ich program przekracza
horyzont obrony ekonomicznych interesw ziemiastwa. Dodawa, e istotnym motywem
konserwatywnej tosamoci bya orientacja wschodnia, to znaczy dost rzeganie
przysz oci

Rzeczypospo lit ej

nie

t yle

drobnost kowych

sporac h

t eryt orialnych na zachodzie i w obchodach grunwaldzkich, ale w zasadniczym


rozwizaniu ko nflikt u z Rosj o hegemo ni nad ludami zamieszkujcym i
midzy narodem po lskim a rosyjskim. 206 Orientacja wschodnia konserwatyzmu

65

uksztatowaa rwnie liberalny stosunek do mniejszoci narodowych, przede wszystkim do


Ukraicw. W cytowanym tekcie wyrni trzy idee, ktre uznalimy za specyficzne dla
polskiej myli konserwatywnej.
Tymczasem sia i znaczenie konserwatystw w II RP malaa ze wzgldu na ewolucj
w kierunku nacjonalizmu i ekonomizacj polityki sprowadzonej do obrony interesw czysto
klasowych: St ronnict wo klasowe na prawicy, zwaszcza jeli jest emanacj
klas bogat ych jest czym beznadziejnym i gboko szkodliwym dla past wa
kategorycznie stwierdza Bocheski analizujc kryzys ruchu zachowawczego.207
Oportunizm i wola obrony interesw materialnych przez konserwatystw starszego
pokolenia byy przyczyn ich akcesu do obozu Marszaka Pisudskiego i, co istotniejsze,
skutkowa przyjciem pozbawionej samodzielnoci formuy politycznego dziaania. Drugim
czynnikiem degradujcym konserwatyzm bya swego rodzaju polityczna dekadencja, ktra
przejawiaa si w braku zdolnoci do obrony swoich pogldw. Uwaga ta bya skierowana
pod adresem kolejnego pokolenie staczykw, wrd ktrych postaci numer jeden by
profesor Wadysaw Leopold Jaworski. Dostrzega rwnie, e najmodsze pokolenie
krakowskich konserwatystw, dla ktrego reprezentatywna bya posta Konstantego
Grzybowskiego, przechodzio ewolucj zmierzajc do porzucenia idei konserwatywnych.208

Bardzo si ciesz, e podoba Ci si mj artyku o Bezdanach. Ciekawy jestem, czy


zgadzasz si na mj sposb podejcia do zagadnienia, czy te podoba Ci si tylko ze
wzgldw formalnych. Liczyem troch i Czas przedrukuje ten artyku, gdy mylaem i
powinien podoba si zachowawcom, ale pokazao si, e jeszcze im mao. Zreszt maj
racj. Chociaby nie wiem co robili ja zawsze zostan konserwatyst, czego nie mona
powiedzie o wszystkich czonkach naszego modego pokolenia. Moim zdaniem nasza
polityka akademicka powinna i na likwidacj orodkw Myli mocarstwowej i na masowe
wstpowanie do Odrodzenia, ktre od nas si ideologicznie absolutnie niczym nie rni.
Gdyby taka osobisto /indywidualno/ jak Ty naleaa do Odrodzenia, nie ulega to
najmniejszej wtpliwoci, i wywaraby tam ogromny wpyw w kierunku zdrowym. Orodki
Myli s za skazane na snobistyczn wegetacj. Zreszt nie zgadzam si w zupenoci na
twierdzenie Twego brata o sile Endecji, a saboci konserwy w modym pokoleniu.
fragment listu Adolfa Bocheskiego do Mieczysawa Pruszyskiego- marzec 1933

Splot tych czynnikw prowadzi do ekspansji endeckiej na konserwatywne terytorium.


Za przejaw tego zjawiska uznawa Bocheski powoanie przez Kazimierza Mariana

66

Morawskiego

monarchistyczno-narodowego

stronnictwa,

do

ktrego

przystpili

konserwatyci nalecych przedtem do staczykowskiego Stronnictwa Prawicy Narodowej.


Proces degradacji politycznego konserwatyzmu nie zatrzyma zamach majowy, albowiem w
epoce rzdw pomajowych wykruszanie si ideowego konserwatyzmu powodoway czynniki
czysto oportunistyczne:
Ten proces asymilo wania si zdegenerowanego konserwat yzmu do
Endecji, zost a wst rzymany przez zama ch ma jowy, ale waciw ie
t ylko pozornie. Ko nser wat yci, kt rzy zaraz po zamachu opowiedzieli
si

po

st ronie

Marszaka,

reprezent owali

niewt pliw ie

dobr

ant yfeder alist yczn i ant yrosyjsk t radycj st aczykowsk, kt ra ich


zbliaa do Pisudskiego. Ale, pnie j zacz o do st ronnict wa,
st ojcego blisko wielkiego ot arza napywa cae mn st wo ludzi,
ktrzy ideo logicznie byli waciw ie st uprocent owymi endekami, ale
ktrzy nie ma jc siy char akt eru prawdziwych endekw popieszyli
by czy si ze zw ycizc. Pochodzenie ziemiaskie uat wiao im
przyst pienie

do

st ronnict w

zachowawczych,

kt re

niemo liwie

zamiecili swo imi osoba mi. B y t o prawdziwy zalew niedobit kw


dawnego konserwat yzmu pr zez ludzi skorumpowanych miazmat ami
Dmowszcz yzny. 209
W tekcie przekrela zatem Bocheski szans na odrodzenie konserwatyzmu w
zastanych formach organizacyjnych i na bazie ograniczonej do ziemiastwa. Uwaa, e
podjcie programu konserwatywnego wymaga nowej inicjatywy politycznej. Pisa:
Jeeli wic obz prawicowo - imper ialist yczny jest w Polsce
pot rzebny, t o naley wt pi czy moe by odbudowany w zw izku ze
skorumpowan

bezideowoci

fir m

st arego

konserwat yzmu.

Wyt worzy si on samorzut nie na podstawie so juszu pewnej ilo ci


element u zie miaskiego, umiejcego podporzdkowa kied y t rzeba
int eres

klasowy

int eligencji

int eresowi

po lskiej.

Jeeli

narodowemu,
t akie

przewaajc

ugrupowanie

naz ywao

mas
si

konser wat yz mem, t o wt edy naleao by powiedzie, e ko nser wat yz m


powinien ist nie w Polsce.
W tym momencie uzna musimy, e Adolf Bocheski pozosta radykalnym
konserwatyst take w wieku dojrzaym i mona w nim widzie raczej obroc witego
ognia staczykowskiej prawowiernoci, ni rzecznika metody konserwatywnej, ktra miaaby

67

by stosowana poza doktryn. Co wicej twrczo Adolfa Bocheskiego jest wyrazem


ywotnoci tego kierunku ideowego i cigej obecnoci jego cech specyficznych. Zauway
wypada rwnie, e Adolf Bocheski by przekonany, i konserwatyzm mg rozwija si
poza ziemiaskim terytorium. Odrzuca pogld, e zanikanie warstwy szlacheckiej jest
czynnikiem, ktry musi prowadzi do obumarcia polityki konserwatywnej. Dlatego te wraz z
innymi publicystami Polityki szuka dla idei konserwatywnych nowej bazy spoecznej i
nowych form organizacyjnych.

68

8. KONSERWARTYZM A KATOLICYZM

Adolf Bocheski by czowiekiem ywej wiary. Piotr Dunin Borkowski podkrela


spjno pogldw i postawy Bocheskiego. Jego katolicyzm by niezmiernie ywy,
prawdziwie dynamiczny, nie zna kompromisw, ktre za to w zagadnieniach taktycznych i
biecych politycznych zawsze zaleca. Zawsze aktywny wobec krzywdy - zwalcza
antysemickie chuligastwo, upomina si o uwizionych w Berezie, nawet wspomaga
materialnie rodziny uwizionych komunistw. Jak jednak ma si jego osobista postawa do
pogldw na obecno katolicyzmu w yciu publicznym?
Szerszego ustosunkowania si wymaga w tym miejscu teza Marcina Krla o niechci
intelektualnej Adolfa Bocheskiego do wyranych pogldw ideo logicznych, co
miao skutkowa, przyjciem przez niego rwnego dystansu do nacjonalizmu i socjalizmu.210
Pogld ten cakowicie pomija przekonanie Adolfa Bocheskiego o kluczowej roli
katolicyzmu w polskim yciu publicznym i traktowanie religii jako podstawy adu
spoecznego. Publicysta Polityki wystpowa w obronie Kocioa i tradycyjnego wiata
wartoci przed atakami rodowisk lewicowo - liberalnych. Zachoway si jego gwatowne
polemiki z Wiadomociami Literackimi, ktre byy najostrzej atakowanym pismem w
redagowanym przez niego przegldzie prasy. Zarzuty Adolfa Bocheskiego dotyczyy
antykatolickiego stanowiska pisma, kampanii lansujcych rozlunienie obyczajw i
wzrastajcych sympatii lewicowych Wiadomoci Literackich.
Wrd tekstw redaktora Buntu Modych odnajdziemy polemiki z Antonim
Sonimskim, ktry prbowa czy wartoci socjalistyczne z liberalnymi211, tekstami
goszcymi zachwyt y nad Rosj Sowieck i Czesawem Mioszem, ktry odnosi
si z sympati do polityki pastwa litewskiego w stosunku do Wileszczyzny.212 Polemizowa
z Tadeuszem Boyem i Iren Krzywick.213 W innym miejscu domaga si wycofania dotacji
publicznych dla Wolnomyliciela, na kt rego amach prowadzono wulgar n
kampani ant ykler ykaln. Wiele uwagi powica dokonaniom prasy religijnej.214
Bardzo krytycznie odnosi si do ewolucji niektrych przedstawicieli rodowiska Czasu, w
kierunku antynarodowego pacyfizmu i pogldw waciwych masonerii.215 W polemice z
Janem Emilem Skiwskim stwierdza: W dziedzinie religii adnych ko mpro misw
nie chcemy. Tu ju po prost u brzydzimy si wszelk my l o ko mpro mis ie.
Pan Jan E mil Skiwski pisze, e naiwnym jest pogld, jako by nie mona byo
zwalcza

duchowiest wa

bez

zwalczania

religii.

Pozwala m

sobie

odmiennego zdania i dost rzega w t ym pr ocederze, niszy ko mpro mis.

69

216

by

Adolf Bocheski wyraa pogldy waciwe i wsplne dla caej prawicy, zarwno w
narodowo-demokratycznej, jak i konserwatywnej postaci. W tekcie Zagadnienie prawicy w
Polsce pisa:
Prz yzna t e naley, e St ronnict wo Narodowe we wszyst kich
sprawach bardzo usilnie bro ni st anowiska Kocio a. Nie ulega, zdaje
si, wt pliwoci, e w t ych sprawach prawica po lska i bdzie
zawsze

rka

zachowawcami

rk.
a

Nie

bdzie

narodowymi

tu

adnych

demokrat ami.

rnic

Tu

midzy

pr zynajmnie j

naleao by zast osowa zasad: pas d ennemis a dro it e. 217


Rnice ideowe dotyczyy relacji katolicyzm nacjonalizm, cho w tym wypadku
kontrowersja bya bardziej zoona, ni chciaby Marcin Krl, bdcy rzecznikiem pogldu o
cakowitej sprzecznoci midzy konserwatyzmem a nacjonalizmem.218 W kadym razie teza o
rwnym dystansie do nacjonalizmu i socjalizmu nie znajduje potwierdzenia w jego
twrczoci.
Adolf Bocheski rozrnia negatywnie oceniany nacjonalizm integralny i bliski
konserwatyzmowi nacjonalizm chrzecijaski.219 Ten pierwszy zasugiwa na ostr krytyk,
jako e stawiajc za cel najwyszy wie lko narodu nad wszelk imi innym i
nor mami prowadzi bezsprzecznie w konsekwencji do niebywaego zdziczenia
i uspr awied liwienia t akich rzeczy jak wymordowania wszyst kich Or mia n
przez Turkw.220 Drugi czy nacjonalizm ze wiatopogldem chrzecijaskim i poddaje
go ocenie etycznej.
W

opinii

Adolfa

Bocheskiego

konserwatyzm

by

nurtem

nacjonalizmu

chrzecijaskiego. Potpianie nacjonalizmu jako takiego uznawa za niesprawiedliwe i


pochopne. Co wicej, twierdzi, i nacjonalizm normowany przez moralno moe wydawa
dobre owoce. Dlatego te pisa: Wydaje si jasne, e nie kady nacjo nalizm jak
chc aut orzy jest spr zeczny z kat olick skal wart o ci. Mona doskonale
wyo brazi sobie nac jo nalist dcego do wielkoci narodu, lecz w razie
konflikt u

midzy

dobrem

prz yrodzonym

wyst puje po st ronie dobra nadprzyrodzonego.

do brem

nadprzyrodzonym

221

W tym samym czasie bardzo podobne stanowisko zaj Stanisaw Stomma, wana
posta wileskiego Odrodzenia i redaktor Pax-u, pisma goszczcego na swoich amach
Adolfa Bocheskiego. Stanisaw Stomma, bardzo daleki od tradycji endeckiej, dowodzi, e:
zao enie budowania ycia spo ecznego w oparciu o wsp lno t narodow nie
mo e by kwest ionowane z punkt u widzenia et yki chrzecijaskie j; ocenia

70

mo na i naley t re nacjo naliz mw, kt re mog, cho nie musz prz ybiera
charakt er ekst remist yczny. 222
Wolno przypuszcza, e obydwaj znajdowali si pod wpywem pogldw Ojca Jacka
Woronieckiego, znakomitego teologa i moralisty, ktry nie kry swych sympatii do myli
konserwatywnej, a nawet napisa tekst bdcy prb definicji konserwatyzmu.223 Jacek
Woroniecki w odpowiedzi na ankiet Mauricea Vaussarda na temat relacji katolicyzm
nacjonalizm podkrela rnic midzy nacjonalizmem pogaskim, dest rukcyjnym, na
nienawici

opart ym, a drugim chrzecijaskim,

t wrczym

opart ym

na

mio ci 224. Chrzecijaski patriotyzm wyrasta z przekonania, e nard jako wsplnota


zajmuje miejsce szczeglne w porzdku powinnoci ludzkich i przeciwstawia si
humanitaryzmowi,

ktry

czerpic

nat chnienie

swe

rewo lucyjnego

powszechnego zrwnania, da rozlania naszej mio ci bliniego w rwne j


mier ze poprzez cay wiat .

Istnieje nacjonalizm liberalny- o podstawach nienawici- mniej lub wicej


ateistyczny i nieetyczny. Nie da si go pogodzi z etyk chrzecijask i szkodliwym jest
bardzo nie tylko dla pokoju wiata, ale rwnie dla moralnego rozkwitu ycia narodowego
ludw. Potpienie go przez Koci nikogoby zadziwi nie mogo. Istnieje rwnie
nacjonalizm chrzecijaski na podstawie mioci oparty. Jest on niestety za mao
uwzgldniany przez teologw i filozofw katolickich, przejtych zbyt wycznie zwalczaniem
pierwszego. W rodowiskach katolickich panuj wzgldem tego drugiego rodzaju
nacjonalizmu pewne uprzedzenia pochodzce od wpywu jakiemu rodowiska owe ulegy ze
strony indywidualizmu i wspczesnego sentymentalizmu
O. Jacek Woroniecki, Nacjonalizm a katolicyzm, Pozna 1927r.

Adolf Bocheski powtrzy swoje pogldy w polemice ze Stanisawem Grabskim,


doceniajc jego umiarkowane i zgodne z etyk chrzecijask stanowisko.225 Uwaa, e
nacjonalizm integralny wystpowa we wczesnej fazie dziejw Narodowej Demokracji i by
nastpstwem dominujcych w tamtym czasie pogldw filozoficznych i tendencji
kulturowych. Dostrzega go rwnie w modym pokoleniu narodowcw, cho i w tym
wypadku wystrzega si ocen kwestionujcych katolicyzm wybitnych przedstawicieli modej
generacji endecji.
Trzeba bowiem pamita, e katolicyzm mia wpyw pozytywny na rozwj myli
politycznej modego pokolenia endecji i powstrzymywa jego ewolucj w kierunku

71

pogaskiego nacjonalizmu czy te statolatrii. Poza przypadkami takimi jak ONR-Falanga,


antydemokratyzm i antyparlamentaryzm modych endekw nie szed w kierunku
totalistycznym.

Katolicyzm

mediewalizm,

przywoujcy

idea

spoeczestwa

redniowiecznego, by w ich przypadku czynnikiem antycentralistycznym. Znawca problemu


Bogumi Grott pisa:
Modzi
polskie

obozu

narodowego

odzwierciedlenie

wraz

Dmowskim,

t endencji

r eprezent ujc

ant ydemokrat ycznych

ant yliber alnych, ogarnia jc ych wczesn Europ, posiadali bowiem


sw wyran specyfik, po legajc midzy innymi na kat olic yzacji ich
ideo logii, nabier ajcej rwnie pewnych cech konserwat yzmu. Proces
t en

jego

o nie

narast ajce

koncepcje

ust rojowe

wyodrbniy

rodowisko zwizane z OWP z wie lu innych ant ydemokrat ycznych i


ant yliber alnych

europejskich

ruchw

nacjo nalist ycznych

zakorzenio nych w wiat opogldach innych ni chr zecijask i. 226


Adolf Bocheski nie przypisywa endecji sympatii do faszyzmu, by natomiast
zdecydowanie przeciwny prbom angaowania chrzecijastwa do budowy projektw
ustrojowych. Katolicyzm by dla niego podstaw kultury i adu spoecznego, nie za
czynnikiem wyznaczajcym ksztat politycznych programw. W sprawach, ktre nie
znajdoway si w polu rozstrzygni wiatopogldowych, takich jak zagadnienia konstrukcji
ustrojowej pastwa, nie widzia potrzeby uywania argumentw religijnych. Wizja ustrojowa
Adolfa Bocheskiego miaa wiecki charakter i bya efektem empiryczno- historycznej
analizy waciwej szkole krakowskich staczykw.
Tymczasem moda endecja podejmowaa prby stworzenia jakiego katolickiego
wzorca, konkurencyjnego wobec komunizmu i liberalizmu, wedle ktrego miao nastpi
urzdzenia kwestii ustrojowych i spoeczno - gospodarczych. Wane miejsce w tym
wysikach zajmoway idee korporacyjne, ktre interpretowano w zgodzie ze wskazaniami
spoecznej nauki Kocioa. Skrajnym wyrazem tej tendencji byo haso Katolickiego pastwa
narodu polskiego sformuowane przez Witolda Nowosada.227
Spr z endecj mia charakter kontrowersji z ideowym ssiadem, by batali o rzd
dusz na prawicy. To kolejny powd, dla ktrego twierdzenie o rwnym dystansie do
nacjonalizmu i socjalizmu nie odpowiada prawdzie. Adolf Bocheski liczy na rozpad ideowy
endecji i pozyskanie czci rodowisk narodowych dla idei i polityki konserwatywnej.
Wierzy w ywotno myli konserwatywnej w dziedzinie ustrojowej oraz w kwestiach
polityki narodowociowej i polityki wschodniej. Wanie tym kwestiom powici zasadnicz

72

cz swojej twrczoci. Rekonstrukcja tych koncepcji i ocena ich znaczenia w historii


polskiej myli politycznej bdzie przedmiotem dwch kolejnych rozdziaw.

73

9. ROMANTYK I REALISTA

Piotr Dunin Borkowski pisze o Bocheskim jako czowieku z jednej bryy


wykutym228. To tumaczy, dlaczego z chwil wybuchu wojny wybra sub wojskow,
konsekwentnie odrzucajc propozycje pracy w dyplomacji i prasie. Kariera wojskowa Adolfa
wywoywaa zaskoczenie i podziw wielu jego przedwojennych przyjaci, widzcych w nim
dotd klasyczny typ oderwanego do realiw ycia intelektualisty. Jego brat Jzef, uczestnik
kampanii roku 1920, nie dawa mu adnych szans w wojsku ze wzgldu na sabe zdrowie i
indywidualizm wykluczajcy poddanie si dyscyplinie.229 Adolf w roku 1939 ze wzgldu na
zy stan zdrowia nie zosta zmobilizowany. Jednak nie podda si. Wkupi si do 22 puku
uanw w ten sposb, e podarowa dowdcy szwadronu samochd.
Po klsce wrzeniowej Adolf nie rezygnuje. Przez Wgry i Wochy przedziera si do
Francji, koczy podchorwk w bretoskim Coetquidan. Z tego okresu mamy pierwsze
relacje dotyczce jego niezwykej postawy wobec kolegw i podwadnych. Adolf zgasza
si z zasady na ochotnika do skrobania kartofli, na wart, do suby, na wiczeniach zawsze
by gotw do zastpienia kolegi w noszeniu karabinu maszynowego.230 Potem walczy w
Norwegii i za udzia w walkach pod Narvikiem zostaje odznaczony Krzyem Walecznych.
Bierze udzia w kampanii francuskiej, a po kapitulacji Francji przeprowadza swj oddzia z
Bretanii pod Marsyli. Dociera do Tuluzy, gdzie wykorzystujc znakomit znajomo jzyka
francuskiego, organizuje przeprowadzk wielu polskich oficerw i szeregowych przez
Pireneje i Hiszpani do Anglii. W Tuluzie z onierskimi paszportami wydreptywa w
urzdach wizy i inne dokumenty niezbdne do przeycia, bd przedostania si do Anglii.
Sta si najpopularniejsz postaci wrd onierzy polskich porzuconych latem 1940 roku
na rozpalonym socem poudnia bruku Tuluzy. 231
P roku pniej, w grudniu 1940 roku, wraz z Mieczysawem Pruszyskim,
przepacajc marynarzy korsykaskich, pynie pod pokadem statku do Bejrutu. Na Bliskim
Wschodzie wstpuje w szeregi Brygady Karpackiej. W Afryce, a potem we Woszech wok
jego czynw ronie legenda. Bocheski wieci prawdziwie rycerskimi cnotami - wsawi si
nieprawdopodobn odwag, oddaniem i penym troski stosunkiem do podwadnych,
kompetencj i zaangaowaniem we wszystkim, co robi. W kampanii libijskiej zostaje
odznaczony Virtuti Militari i ponownie Krzyem Walecznych. Wedug Pruszyskiego w
cigu sto dni obrony Tobruku przez Brygad Karpack wykona 50 nocnych patroli, czyli
wicej ni jakikolwiek inny onierz. Wsawi si tam m.in. podpaleniem niemieckiej wiey
obserwacyjnej. Ranny pod Monte Cassino, wbrew wskazaniom lekarzy, powraca na pole

74

walki. Zacny suga Boy, z cywila franciszkanin ze lskiego klasztoru, rzek kiedy: Podchory Bocheski jest czowiekiem, dla ktrego niebezpieczestwo nie istnieje. Jest on
nie tyle odwanym co raczej nienormalnym. 232
Bocheski by zdecydowanym krytykiem dziaa Sikorskiego, a zwaszcza prb
ukadania si z Rosj. W zwizku z jego osob zachowao si jednak ciekawe wiadectwo
mwice o szlachetnoci Adolfa Bocheskiego, jego rycerskiej postawie wobec
przeciwnikw oraz szacunku dla osb reprezentujcych majestat Rzeczypospolitej. Kiedy w
1943 roku planowana bya wizyta Naczelnego Wodza na Bliskim Wschodzie, jeden z
oficerw, ktry okaza si agentem radzieckim- Klimkowski - zapowiada, e publicznie
znieway Sikorskiego. Sowa te doszy do Adolfa Bocheskiego, ktry przekaza
Klimkowskiemu, e jeeli wos z gowy spadnie Sikorskiemu, ktry reprezentuje majestat
Rzeczypospolitej, to on sam wasnorcznie zastrzeli Klimkowskiego (...) Nie wtpiono, e
wykonaby t grob.233
Bocheski zdobywa rwnie uznanie niezwyk systematycznoci i starannoci w
przygotowywaniu si do wszelkich zada wojskowych. Kupowa ksiki i podrczniki,
wypytywa osoby o wikszym dowiadczeniu. We Coetquidan sta si prawdziwym
specjalist w dziedzinie taktyki uycia karabinw maszynowych. W Afryce sta si
instruktorem nawigacji pustynnej. Warta uwagi jest charakterystyka Bocheskiego
pozostawiona przez jego podwadnego i towarzysza kampanii afrykaskiej Andrzeja
Tarnowskiego. Przede wszystkim by czowiekiem energicznym, ambitnym i kolosalnie
zdolnym o niebywaej pamici, gbokiej i wszechstronnej wiedzy, ktr si nigdy nie
zadawala, zawsze chcc j zgbi i poszerzy.234
Wojna

nie

przytumia

intelektualnej

ywoci

Bocheskiego,

nawet

najtrudniejszych okolicznociach dba raczej o straw dla ducha ni dla ciaa. Mieczysaw
Pruszyski pisa Dwa tygodnie potem byem na wyspach brytyjskich. Czytaem wraenia
korespondenta Reutera: jak w wieczr po bitwie spotka na stoku casyskiej gry, oficera
polskiego puku kawalerii, schodzcego z niej z ksik i r w rku. Przypomnia mi si
Adolf, ktry, gdy inni w opuszczonych schronach Tobruku szukali amunicji, granatw,
konserw, on znajdowa w nich ksiki.235 Jednak pokusa powrotu do pisania nie
przewayy nad poczuciem obowizku penienia misji onierskiej. Odrzuca przekazan mu
przez Jerzego Giedroycia propozycj zostania oficerem cznikowym do wsppracy z
francuskim generaem Alfonsem Juin, dowodzcym francuskim korpusem we Woszech.236
Ginie pod Ankon w trakcie rozbrajania miny w dniu 18 lipca 1944r. Romantyczne
losy wojenne Adolfa Bocheskiego opisane zostay przez Jzefa Czapskiego, Jana Erdmana,

75

Adama Majewskiego, Jana Meysztowicza, Mieczysawa Pruszyskiego i Jana Ulatowskiego.


Pierwsza zbiorowa publikacja wspomnieniowa, dotyczca onierskich losw Adolfa
Bocheskiego, ukazaa si w niecay rok po jego mierci. Powicona wojennym dziejom
Adolfa Bocheskiego powie Adama Majewskiego Zaczo si w Tobruku miaa w latach
siedemdziesitych i osiemdziesitych kilka wznowie i cieszya si duym zainteresowaniem
czytelnikw.237
Stanisaw Cat-Mackiewicz i Jerzy Giedroyc tumaczyli jego zachowanie wol
zadouczynienia za propagowanie bdnej koncepcji polskiej polityki zagranicznej. W
Autobiografii na cztery rce redaktor naczelny paryskiej Kultury pisa: D la Adzia
spraw zasadnicz bya zgodno s w i czynw. Gdy jego koncepcja
wsp pr acy z Niemcami przegraa, poszed do wo jska i da dowody wie lkie j
odwagi. By zbyt religijny; by popeni samo b jst wo, ale szuka mierc i. 238
onierskie zaangaowanie Adolfa Bocheskiego mona wytumaczy bez tezy o chci
odkupienia za bdy proniemieckiej koncepcji polityki zagranicznej. Przedwojenna twrczo
konserwatywnego publicysty nie wykluczaa przecie polsko - niemieckiego konfliktu
militarnego. Wrcz przeciwnie, caa argumentacja jego publicystyki wizaa si z oddaleniem
w czasie tego zagroenia, ktre miao przyj wraz z zawarciem sojuszu niemiecko radzieckiego. Postaw Adolfa Bocheskiego lepiej tumaczy jego przekonanie, i w czasie
wojny suba wojskowa jest najwaniejsz - by moe jedyn realn - form pracy dla
Rzeczypospolitej, ktrej musz ustpi miejsca dyplomacja i twrczo intelektualna.
Konsekwentnie wybiera najtrudniejsz i najbardziej ryzykown cz suby
pastwowej, co nadawao gboki sens jego twrczoci politycznej. Czowiek piszcy o
polityce pastwowej nie mg uchyli si od suby wojskowej, od gotowoci do zoenia
ofiary ycia za niepodlegy byt pastwa polskiego. W tym sensie mona mwi o zgodnoci
sw z czynami, o ktrej pisa Jerzy Giedroyc. Nie mona rwnie pomin autentycznego
kultu, jaki ywi Adolf Bocheski dla wojska, polskich tradycji militarnych i wartoci kultury
rycersko - szlacheckiej. Nasz bohater mia zreszt wiadomo ,e nie nadaje si do walki w
podziemiu i konspiracji, to walka w polu ,ktra bya mu dana w czasie wojny odpowiadaa
jego ideaom.

By moe bliszy prawdy by Jan Ulatowski - publicysta i towarzysz broni,

gdy pisa, e Adolf Bocheski gotw by bez alu poegna si ze wiatem odchodzcym od
ideaw szlacheckich i chrzecijastwa, wiatem ,w ktrym Polska znajdzie si w sowieckiej
orbicie.

76

Adolf by czowiekiem mdrym i dalekowzrocznym. Pamitam, jak w Tobruku w


1941 roku przysza do naszych bunkrw gazetka z wiadomoci o wybuchu wojny
niemiecko-sowieckiej. Wszyscy byli zachwyceni. Widoki na zwycistwo stay si o tyle
realniejsze. No i przepowiednie Wernyhory... Pan to pewnie pamita?
A tymczasem Adolf wyszed ze mn na przedpole i obla kubem zimnej wody. Czy
nie zdajesz sobie sprawy, co si stao mwi jeli Niemcy wygraj pomimo wszystko
zginiemy. Jeli wygraj alianci, znajdziemy si w sowieckiej orbicie.
List Jana Erdmana do dr. Adama Majewskiego, 11 marca 1975 r.

Interpretacja ta wskazywaaby raczej na motyw rezygnacji, ni odkupienia. Bliskie


prawdy jest zapewne rwnie stwierdzenie Mieczysawa Pruszyskiego Adolf uwaa mier
na polu bitwy za pikne zakoczenie ycia. Pragn za zawsze, by ycie jego byo nie tylko
prawe, szczliwe, poyteczne, ale przede wszystkim pikne.239
Przeciwko odkupieczej interpretacji losw Adolfa Bocheskiego przemawia
rwnie fakt kontynuowania pracy publicystycznej i zachowania pogldw wyraanych przed
wybuchem wojny. Trzeba pamita bowiem, e Adolf Bocheski nie porzuci w czasie wojny
pisarstwa politycznego, cho jak wspominaem konsekwentnie odmawia przyjcia posad w
prasie i propagandzie.

77

10. POLITYKA PRZYSZOSCI

Wypada przyjrze si gwnym wtkom jego wojennej publicystyki, na ktr skadaj


si teksty opublikowane na amach Ora Biaego i Przy kierownicy w Tobruku. Pierwszy
z nich zwizany jest z ide przywrcenia rwnowagi spoecznej i odblokowania awansu w
hierarchii spoecznej. Jeszcze przed rokiem 1939 Bocheski poddawa ostrej krytyce
hermetyczn struktur spoeczn Polski zdominowan przez urzdnicz inteligencj, ktra
zaja uprzywilejowan pozycj szlachty. Z pozycji rzecznika wolnoci gospodarczej pisa o
bugar yzacji Polski, czyli o sytuacji, w ktrej poza chopami nie istnieje adna grupa
zachowujca niezaleno ekonomiczn wobec pastwa.240 Podobn argumentacj mona
odnale na amach ekonomiczno - spoecznych fragmentw omwionego w rozdziale I
dokumentu programowego Polska idea imperialna.241 W czasie wojny Adolf Bocheski
formuowa to zagadnienie z wiksz doz ostroci. W tekcie Khanaquin i Coetquidan
stwierdza:
Jedn g wnych przyczyn zadranie spoecznych w Po lsce
jest t rudno przechodzenia z jednej k lasy do drugiej. Wskut ek br aku
rwnego st art u yciowego czyli rodkw do nauki, bardzo wielka
ilo

ludzi

w ybit nie

uzdo lnio nych

nie

moe

swych

zdo lnoc i

wykaza, gd y nie moe ich uzupeni dyplo me m. Wywo uje t o


niebezpieczne dla ust roju fer ment y. 242
I dodawa: kwest ia przedzia u ist niejcego midzy poszczeg lnym i
klasami w Polsce, ci le biorc midzy int eligencj a ludem... odrnia
Polsk od innych kr ajw i st anowi rdo sdw o naszym kraju jako t wierdz y
reakcji. 243 Przywoywa pogldy Michaa Bobrzyskiego, opierajcego systematyk
dziejw Polski na podstawie wzajemnego stosunku klas spoecznych. W opinii autora
Dziejw Polski uprzywilejowana pozycja szlachty zakcaa rwnowag spoeczn i
blokowaa uformowanie si silnej wadzy pastwowej.
Adolf Bocheski widzia ten problem z perspektywy narodowej jednoci i troski o
siln podstaw spoeczn pastwa. Poddawa wnikliwej analizie obecno wrd ludu
radykalno-spoecznego zestawu pogldw, ktre pozostaj poza hierarchi wartoci
stwarzajcych ist ot n jedno narodow.244 W jego opinii najwanie jsze wieki
dla rozwoju ist ot y po jcia po lskoci, poczo ne s u war st w ludowych z e
wspo mnieniami krzywdy spo ecznej i odsunicia od udziau w rozst rzyganiu o
lo sach narodu i past wa. 245 Tu ley rdo tradycji, ktra sza od Kostki Napierskiego

78

poprzez Ksidza ciegiennego do Kordiana i Chama Leona Kruczkowskiego. Opozycja, w


jakiej znalaz si ten nurt wobec pojcia polskoci, kruszya narodow jedno i zaniaa
moliwoci polityki polskiej.
Czas wojny stwarza, szczeglnie korzystn koniunktur dla demokratyzacji
stosunkw i otwarcia spoecznej struktury. W wojsku z oczywistych wzgldw prawdziwe
zasugi znaczyy wicej ni formalna pozycja i dyplom. Adolf Bocheski i Jerzy Giedroyc
opowiadali si za powierzaniem stanowisk dowdczych ludziom utalentowanym i
zagodzeniem formalnych kryteriw przyjmowania do podchorwki.246 W kraju natomiast
okupacja niemiecka przyniosa prawdziw rewolucj spoeczn. Wyzucie z majtkw
ziemiastwa i inteligencji w Wielkopolsce, na lsku i Kresach doprowadzio do zagodzenia
napi spoecznych, a patriotyczna postawa tych rodowisk uatwia ost at eczn
asymilacj

warst w

niegdy

upoledzonych

do

romant ycznego

ideau

Polski. 247
Przekonanie o potrzebie szerszego udziau ludu w yciu publicznym ze wzgldu na
solidarno narodow i autorytet pastwa, obecne byy w wielu konserwatywnych
manifestach i deklaracjach. Najsilniej wystpoway w paternalistycznym nurcie myli
politycznej brytyjskich konserwatystw. Brytyjska partia konserwatywna podja ten program
ju w wieku XIX, godzc si na rozszerzenie praw wyborczych, i - co bardziej istotne prowadzc wiadom polityk upowszechnienia wasnoci prywatnej i deploretaryzacji
pracownikw najemnych.248 Polityka konserwatywna w Polsce nie przekroczya wskiej bazy
spoecznej i praktycznie wstrzymywaa proces szerszych zmian w tej dziedzinie. Nieliczne
propozycje konserwatystw, wskazujce na konieczno wspierania chopskiej wasnoci
rolnej, nie uzyskay szerszego rezonansu spoecznego.
Pojawienie si tego wtku w myli politycznej Adolfa Bocheskiego jest
wiadectwem ywej reakcji na jedn z najwaniejszych saboci polskiej polityki. Postawa ta
bya waciwa caej polskiej myli politycznej okresu wojennego, ktra ewoluowaa w
kierunku gbokich reform spoecznych.249 Uwaga ta dotyczy wszystkich gwnych nurtw
myli politycznej w Polsce, na emigracji.
W przypadku Adolfa Bocheskiego niema rol odegra bezporedni kontakt z
onierzami z rnych rodowisk spoecznych. Inspiracja do napisania tytuu pyna przecie
w ogromnym stopniu z dowiadcze, jakie wynis z obozu wojskowego w bretoskim
Coetquidan, gdzie strzelec Bocheski przekona si, co do powagi i ostroci konfliktu
spoecznego midzy przyby z kraju grup inteligencko - oficersk a zwykymi onierzami
wywodzcymi si ze rodowisk emigracji zarobkowej.

79

Drugim istotnym motywem publicystyki wojennej Adolfa Bocheskiego jest


stanowcze podtrzymanie romantycznego ideau w wyranej opozycji do tego, co mona
nazwa czechizacj Polski: uformowaniem jej tosamoci bliej przyziemnych i
materialnych wartoci mieszczaskich i ludowych. W tej sprawie Adolf Bocheski, trwa
przy swoim zdaniu, nie kierujc swoich myli w stron, w ktr skierowali j jego
rwienicy: Stefan Kisielewski, Wojciech Wasiutyski czy nawet Stanisaw Stomma.250
Stefan Kisielewski ju w tekstach przedwojennych poddawa krytyce typowo polski
aktywizm: skonno do negacji i niech do codziennej mozolnej pracy. W Polskim
Donkiszocie251 czy napisanych z wielk pasj Sprawach modziey252, dostrzegam zaciekego
krytyka tradycji romantycznej i rzecznika - lekcewaonej w Polsce cywilizacji
mieszczaskiej. Tu ley rdo jego - niezmiennego od lat modzieczych - szacunku dla
wasnoci prywatnej i przekonania o poytkach pyncych z ekonomicznej wolnoci.
Stefan Kisielewski by pod wielkim wraeniem myli politycznej Romana
Dmowskiego, widzc w nim twrc szkoy trzewego patriotyzmu i obozu mieszczaskiego.
Paradoksalnie, identyczny motyw skania go do polemik z mod generacj narodowcw.
Uwaa, e zawdziczaj oni popularno hodowaniu najwikszym sabociom narodowego
charakteru: niechci do mozolnej codziennej pracy, kultowi negacji i rewolucji. Wspomniane
Sprawy modziey s wnikliw, i chyba po dzi aktualn, krytyk kultu modziey w polityce,
pyncego z faszywego przekonania, e ju sam wiek stanowi warto w yciu publicznym:
S zukanie wrd modziey do jrzaego rozumu po lit yc znego, kreowanie t ego
lub

owego

przywdcy

na

po lit ycznego

mat adora

to

po

prost u

nieporozumienie, t ylko nienor malno ci naszych warunkw naley przypisa


to, e nieporozumienie t o zyskao u nas prawo obywat elst wa. 253 W jego opinii
kult modziey jest nastpstwem nienormalnych warunkw niewoli, przeniesionych na grunt
niepodlegego pastwa. Bunt, konspiracja i rewolucja, przydatne w okresie niewoli, w
warunkach wolnoci przynosz szkody i zmarnowanie energii. Stefan Kisielewski pisa ten
tekst przeciw wasnemu pokoleniu w momencie, gdy modzi dziaacze polityczni stali si
obiektem zabiegw ze strony przywdcw znajdujcej si w stanie kryzysu sanacji.
Tu po wojnie Kisiel powtrzy krytyk uczuciowego patriotyzmu, kultu czynu
zbrojnego i jednostronnego kultu bohaterstwa. Powstanie Warszawskie, ktre przynioso
hekatomb krwi i zniszczenie stolicy, byo jego zdaniem najtragiczniejszym skutkiem
romantycznego pojmowania patriotyzmu. W tekcie Porachunki narodowe pisa:
Dzi,

gdy

modzie

warszawska

zapacia

za

sw j

czyn

hekat omb krwi, wszyscy mieszkacy Warszawy niepowet owanym i

80

st rat ami moralnymi i mat er ialnymi, za Polska ut rat stolic y, a wraz


z ni wielk cz swych si ywot nych i int elekt ualnych wart o by
podda pewnej rewizji spraw wycznego i jedno st ronnego kult u
bohat erst wa, jaki propaguje modzie polska wzrosa w okresie
okupacji. 254
Kisiel wraca do problematyki ideologii nowoczesnego Polaka i apelowa o syntez
tradycji romantycznej ze szko realistycznego patriotyzmu Romana Dmowskiego. Popularny
wrd polskiej inteligencji idea romantyczny podtrzymywa narodowego ducha w
najtrudniejszych momentach, zbyt czsto jednak, eliminujc trzewo i realizm, powodowa
tragiczne w skutkach szkody. Rodzi postaw lekcewaenia wartoci mieszczaskich:
przedsibiorczoci, systematycznoci, pracowitoci, bez ktrych niemoliwe byo nadrobienie
cywilizacyjnego zacofania Polski. Stefan Kisielewski wprost nawizywa do myli
politycznej twrcy Narodowej Demokracji piszc:
Pot rzeba wanie owej synt ez y t emperament u narodowego,
uczuciowej
duchowej

ideowej gbi,

nat ur y

po lskie j

ar liwoci,

wysokie j t emperat ur y

racjo nalizme m,

dysc yplin,

powcigliwoci, zdo lnoci do narzucenia sobie ko mpro misowe j


met ody dziaania, sowem z t ym wszyst kim, co w dziejach po lskie j
my li

po lit ycznej

r eprezent owa

symbo lizowa

Ro ma n

Dmowski. 255
Adolf Bocheski, bronicy ideau romantycznego i rycersko - szlacheckiego
charakteru polskiej kultury nie mgby si podpisa pod pogldami Stefana Kisielewskiego.
Uwaga ta nie oznacza, e moglibymy przypisa Adolfowi Bocheskiemu kult tradycji
powstaczej i polityki uczuciowej. Romantyzm autora Midzy Niemcami a Rosj wyraa
przywizanie do cywilizacyjnej misji Polski, jak speniaa w czasach przedrozbiorowych i
idea aktywnej polityki polskiej. W tej optyce Polska mieszczaska, odrzucajca
romantyczno - szlachecki kod kulturowy, stawaa si zwizkiem ekonomicznym i
przestawaa istnie jako pastwo, majce aspiracje do odegrania samodzielnej roli na arenie
europejskiej. Romantyzm wiza jednoczenie Adolf Bocheski z politycznym realizmem,
zakadajcym trzewo w ocenie faktw i metod polityczn odrniajc cele od
politycznych rodkw. W tym punkcie by rwnie kontynuatorem myli krakowskich
staczykw.256
Czy w stosunku do myli politycznej Adolfa Bocheskiego mona zastosowa
typologie modeli polskiego patriotyzmu Andrzeja Walickiego?257 W znakomitym eseju Trzy

81

patriotyzmy wyrnia patriotyzm utosamiany z wol narodow, wywodzcy si ze


staropolskiej demokracji szlacheckiej, patriotyzm imponderabiliw, zobowizujcy do
wiernoci mesjanistycznie pojmowanej idei narodowej i patriotyzm realistyczny, nakazujcy
realizacj interesu narodowego. Twrc tego ostatniego by Roman Dmowski - surowy krytyk
demokracji szlacheckiej i pogldw, ktre kieroway energi narodow w stron
mesjanistycznych roje o wyzwalaniu innych narodw. Andrzej Walicki uwaa, e
dziedzictwo romantyzmu wzmo cnio ant ypragamat yczn koncepc j po lskiego
pat riot yzmu i twierdzi, e naiwna romantyczna wiara w braterstwo ludw nie bya bez
wpywu na rozpowszechnione w Polsce przekonanie, e: narody Zachodu zawsze
got owe s przyj Po lsce z po moc.

258

Czy patriotyzm Adolfa Bocheskiego odpowiada jednemu z przedstawionych modeli?


Z oczywistych wzgldw Bocheski by przeciwny utosamianiu patriotyzmu z
demokratycznie ujmowan wol narodu. Myl ustrojowa autora Ustroju a racji stanu bya
prb zbudowania systemu politycznego wolnego od chwiejnych postaw wikszoci. Z tych
samych rde wypywaa ostra krytyka liberum veto i tradycji insurekcyjnej. W koncepcji
endecji widzia redukcj polskich aspiracji i nacjonalizm, ktry rozwija si kosztem realnych
interesw pastwa. Krytyka tych dwch postaw nie doprowadzia go do mesjanistycznego
romantyzmu. Romantyzm Adolfa Bocheskiego mia z t tradycj niewiele wsplnego; osi
jego myli politycznej stanowi interes pastwa okrelony w sposb wolny od ideologicznych
ukierunkowa.
Andrzej Walicki dokonuje sporego uproszczenia, utosamiajc romantyzm z
mesjanizmem i brakiem politycznego realizmu. Twrczo Staczykw, ktrej Adolf
Bocheski by kontynuatorem, wizaa realizm pastwowy z przywizaniem do tradycji
romantycznej. Tak rozumiany romantyzm by nurtem, bronicym chrzecijaskiego ideau
cywilizacyjnego i rodzi odpowiedzialno za narody znajdujce si w strefie niewoli. Misja
dziejowa

Polski

rozumieniu

konserwatystw

naleaa

wanie

do

porzdku

odpowiedzialnoci i nie wizaa si z naiwnymi nadziejami na powszechne braterstwo ludu.


Konserwatyzm odrzuca rewolucyjny utopijny mesjanizm, tak jak objawia si on w
ideologiach

radykalnych.

Rwnoczenie

jednak

traktowa

powanie

dziedzictwo

romantyzmu, w tym pielgnowa postaw misyjn jako bardzo wany skadnik polskiej
kultury. Wypada zauway, e u podstaw tak rozumianego realistycznego, a jednoczenie
zakorzenionego w romantycznym dziedzictwie konserwatyzmu, ley twrczo Zygmunta
Krasiskiego.259

82

Trzeci wtek myli politycznej Adolfa Bocheskiego w okresie wojny - to umocnienie


przekona neofederalistycznych. Naley podkreli na szczeglnie korzystny kontekst
kontynuowania tych koncepcji w warunkach, w ktrych oficjalna polityka rzdu podnosia
wtki federalistyczne. W grudniu 1939 premier Wadysaw Sikorski wyrazi wol
uczestniczenia Polski w solidarnym zespole pastw sowiaskich. W opinii Andrzeja Friszke
wypowied premiera oznaczaa poparcie dla koncepcji konfederacji lub federacji pastw
znajdujcych si w obszarze Adriatyku, Batyku i Morza Czarnego, w celu wytworzenia siy,
rwnowacej

zagroenie

ze

strony

Niemiec

Rosji.260

Bardziej

konkretnym

przedsiwziciem politycznym byo podpisanie aktw konfederacji polsko- czeskiej z rzdem


Benesza w 1940 r., a dwa lata pniej Aktu Konstytucyjnego Zwizku Polski i
Czechosowacji. Kluczowe znaczenie dla wznowienia koncepcji federacyjnych mia - rzecz
jasna - akt agresji ze strony Niemiec i Rosji.261 Plany porozumienia polsko - czeskiego nie
zostay zrealizowane z powodu zwizania si czeskiej polityki emigracyjnej z polityk
Zwizku Radzieckiego.262
Adolf Bocheski mg by usatysfakcjonowany. Idee federacyjne, nie znajdujce
wczeniej szerszego uznania w nowej sytuacji politycznej, zyskay poparcie ze strony
polskiego rzdu i stay si przedmiotem ywego zainteresowania publicystki. Przestrzega
jednak przed polonizacj koncepcji federacyjnych i ponawia ide neofederalizmu, polegajc
na stworzeniu dobrowolnego i partnerskiego zwizku Polski z narodami Europy rodkowej i
Wschodniej. Oponowa przeciwko rewitalizacji idei jagielloskiej. W tekcie Trudnoci
polityczne Federacji rodkowo - Wschodniej pisa:
P ierwszym zadaniem naszej propagandy jest udowadnia, e
nowa federacja wanie nie bdzie miaa nic wsp lnego z t ak
jednost ronnie po jmowan uni jagiello sk i nie pocignie za sob
t ak opakanych skut kw dla mnie jszych narodw jak t a ost at nia.
Nowa federacja musi mie charakt er na wskro nowoczesny i
pierwszym je j nakazem musi by zerwanie z hist or i, kt ra obfit uje
w

t yle

bo lesnych

dla

naszych

ssiadw

mo ment w...

Jeel i

my limy, e ss iadujce z nami narody zamierzaj si z nami


pocz y na t o, aby by zasymilo wane, aby przest ay ist nie t o
jest omyka. Hist oria naszego wsp ycia z mniejszymi ssiadami
na p nocy i na wschodzie, t o s rzeczy dla nich bardzo bo lesne,
najeo ne

ko mpleksami.

Im

nasza

83

idea

federacyjna

bardzie j

radykalnie zerwie z hist or yzmem - t ym wiksze bdzie miaa szanse


powodzenia. 263
Publicysta Polityki przypomina, e epoka jagielloska przez naszych ssiadw
uznawana jest za okres dominacji Polski i wstrzymania ich aspiracji narodowych.264 Adolf
Bocheski mia ostr wiadomo trudnoci, jakie wynikaj z konfliktw narodowociowych
w tej czci Starego Kontynentu. Myl o federacji obejmujcej Czechw, Wgrw,
Ukraicw, Sowakw i Rumunw musiaa zmierzy si z problemem antagonizmw
narodowociowych. Zauway wypada, e w publicystyce Adolfa Bocheskiego federacja
tworzona z udziaem poudniowych ssiadw Polski bya motywem nowym; dotychczas
koncepcje adresowane byy przede wszystkim w stron Ukraicw. W kwestii polityki
narodowociowej Rzeczypospolitej by rzecznikiem zerwania z zasad etnograficzn, ktra
pocigaa za sob mechaniczne przydzielania terytoriw na zasadzie wikszo narodu
do danego past wa, a gotw by oprze rozwizanie skomplikowanych problemw
narodowociowych na zasadzie regionalnej. W polemice z Janem Szudrzyskim pisa:
Ideo logia na kt rej musi opiera si federacja, t o poszanowanie
praw kadego

czowieka do

ziemi,

na ktrej mieszkali

jego

przodkowie, do mowy Ojczyst ej, do religii i do obyczaju. S pewne


zasady et yczne, kt r ych nie powinno si przekracza. Do t ych zasad
zalicza si rwnie odrzucenie przymusowego wysiedlenia jako
met ody po lit yczne j. 265
Adolf Bocheski by zwolennikiem metody kantonw, czyli ut worzenia z
t eryt oriw
powizanych

mieszanych
z

kraja mi

kr ajw

relat ywnej

ss iednimi

samodzie lno ci,

zarzdzanych

przez

luno
ludno

mie jscow. 266 Zdawa sobie jednak spraw, e sia postaw nacjonalistycznych osabia
przywizanie do regionu i budzi nieufno midzy grupami narodowociowymi. W takich
warunkach rzdzenie terytorium mieszanym bez udziau czynnika centralnego zwizane jest z
ryzykiem ostrego antagonizmu. Dlatego, wziwszy pod uwag realne dowiadczenia
ustrojowe na obszarach mieszanych pod wzgldem narodowociowym, opowiada si za
autonomi personaln dla mniejszoci narodowych w ramach pastwa, ktremu przydzielono
dane terytorium. Autonomia personalna miaa oznacza w tym wypadku - powierzenie
wszystkich spraw, ktre mogyby by zaatwione dla kadej grupy narodowociowej osobno takich jak szkolnictwo, opieka spoeczna, samorzd gospodarczy - jej odrbnemu
samorzdowi. Zadania wymagajce wsplnego dziaania byyby realizowane przez komisj

84

porozumiewawcz

samorzdw

narodowociowych.

Zasada

autonomii

personalnej

zmniejszaa do minimum obaw przed asymilacj narodow:


Przejcie z jednej kur ii narodowociowej do drugie j byo by
wwczas mo cno ut rudnio ne i mogo by rozwia wszelkie obawy
masowej

asymilacji.

wypadku

zast osowania

aut onomi i

personalnej, dane t er yt or ium mieszane naleao by do t ego past wa,


ktre by miao na danym t er yt orium wikszo swych po brat ymcw,
caa za ludno korzyst aaby z aut ono mii perso nalne j. Kade inne
rozwizanie prowadzi do odwrcenia syt uacji. 267
Szczegln uwag zwrci Adolf Bocheski na Milana Hod i jego ksik
powiecon federacji w Europie rodkowej.268 Milan Hoda by politykiem sowackim, ktry
debiutowa jako zwolennik przeksztacenia monarchii Austro - Wgierskiej w pastwo
wielonarodowe dajce rwnoprawny status wszystkim narodom. Po I Wojnie wiatowej by
zwolennikiem jednoci pastwa czechosowackiego i, jako przywdca stronnictwa
chopskiego, piastowa funkcje ministerialne, a w latach 1935 do 1938 funkcj premiera.
W latach trzydziestych prbowa przeamywa podziay w Europie rodkowej i
zmniejszy antagonizm midzy Czechosowacj a Wgrami i Bugari, ktre lokoway si po
stronie Niemiec i przeciw Maej Entencie. W czasie wojny przebywa na emigracji i
uczestniczy w pracach zespou Ryszarda CoudenhoveKalergi, ktry stawia sobie za cel
zaprojektowanie konstytucji federalnej dla Europy.269 W opublikowanej w 1942 r. pracy
Federacja w Europie rodkowej Adolf Bocheski znajdowa wiele bliskich mu przekona.
Projekt Hody zakada powoanie federacji przez Polsk, Czechosowacj, Wgry i
Rumuni, a wic prb przeamania konfliktw, ktre dzieliy te kraje po rozpadzie monarchii
austriackiej w okresie midzywojennym. Podstaw spoeczn integracji Europy rodkowej
miaa by warstwa chopska, tworzca wikszo wociask zintegrowanych organizmw
pastwowych. Projekt zatem trzeba uzna za fragment dorobku agrarystycznej myli
politycznej, silnie obecnej w tej czci Europy.270
Hoda projektowa wspln stref gospodarczo-celn na terytorium federacji i
prowadzenie na szczeblu federacyjnym polityki obronnej i zagranicznej. Prezydent federacji,
wybierany przez premierw pastw zwizkowych, mia mianowa kanclerza federacji i
rozstrzyga spory miedzy federacj a pastwami czonkowskimi. Propozycje Hody
wyprzedzay w czasie rozwizania przyjte przez Wsplnoty Europejskie (unia gospodarcza),
a w zakresie polityki zagranicznej i obronnej przybieray ksztat bardziej zaawansowany ni
obecny stan integracji europejskiej. Adolf Bocheski, odnoszc si z sympati dla samego

85

projektu budowy federacji rodkowo-europejskiej, zachowywa dystans wobec pomysw


przekazania rzdowi federalnemu kompetencji w sprawach polityki zagranicznej i obronnej:
z kt rych poszczeg lne past wa nie zami erzaj zrezygnowa.271
Wypada zauway, e federacyjne koncepcje Adolfa Bocheskiego wyrniay si
dojrzaoci, a proponowane rozwizania cechowaa precyzja. Trudno zatem znale
merytoryczne powody, dla ktrych jego prace zostay pominite w opracowaniach
powieconych konfederacyjnym i federacyjnym wizjom urzdzenia Europy. I tak np. w
ksice Federacje i konfederacje europejskie. Rodowd i wizje Feliks Gross nie powici
publicystyce autora Midzy Niemcami a Rosj ani jednego zdania.272 Tymczasem, na tle
wspomnianych w tej pracy wypowiedzi Oskara Haleckiego, Karola Estreichera i Antoniego
Sonimskiego, myl polityczn Adolfa Bocheskiego uzna trzeba za najbardziej dojrzay
wyraz projektw integracji europejskiej w skali regionu i wyraz ywotnoci polskiego
konserwatyzmu.
Polska

myl

polityczna

czasw

wojny

podejmowaa

krytyk

polityki II

Rzeczypospolitej. Podstawowym przedmiotem publicystyki rozliczeniowej bya autorytarna


formua ustrojowa odsuwajca spoeczestwo od udziau w yciu publicznym273 i
anachroniczna struktura ekonomiczno - spoeczna Polski. W debacie intelektualnej
dominoway pogldy wzywajce do gbokich reform spoecznych i demokratyzacji ustroju
politycznego. O ile w tych sprawach pogldy wielu rodowisk i nurtw politycznych
zmierzay w podobnym kierunku, to stosunek do Zwizku Radzieckiego i walki o
integralno terytorialn Rzeczypospolitej podzieli polsk myl polityczn na wychodstwie.
Ostre rnice zda pojawiy si w rodowisku byych redaktorw Buntu Modych i
Polityki. Ksawery Pruszyski, w pierwszym okresie wojny, zajmowa stanowisko
antyradzieckie, formuujc bardzo surow ocen polityki okupacyjnej Zwizku Radzieckiego
na polskich kresach wschodnich. W opublikowanym na amach Wiadomoci Polskich
tekcie Promienie ultraczerwone podkrela szczeglny charakter polityki sowietyzacji
majcej na celu zniszczenie zwizkw Polski z cywilizacj Zachodu.274 Po 1941 r. w coraz
wikszym stopniu utosamia si z lini polityczn Wadysawa Sikorskiego i dawa wyraz
swoim przekonaniom o koniecznoci uoenia dobrych relacji ze Zwizkiem Radzieckim
wraz z perspektyw utraty czci terytoriw Rzeczypospolitej. W 1943 r. napisa
Margrabiego Wielopolskiego, ktry by manifestem poszukiwania ugody z Rosj.275 W tym
samym czasie Adolf Bocheski i Jerzy Giedroyc naleeli do krytykw polityki Wadysawa
Sikorskiego jako nadmiernie uzalenionej od pastw sojuszniczych w pierwszej fazie wojny
od Francji, a po jej upadku od Wielkiej Brytanii.276

86

Podpisanie traktatu Sikorski Majski, ktry osabia gwarancje nienaruszalnoci


wschodnich granic Polski zaostrzyo spr o kierunek polityki polskiej. Z ost at nic h
uchwa Rady Narodowej i z licznych przemwie wiado mo, e kwest ia
nasz ych granic wschodnich nie zost aa dot d wyjanio na. Wiado mo kade mu
int eligent nemu czowiekowi, e s past wa, kt re nie zrezygnoway z
zaprowadzenia wasnego syst emu spo ecznego w Europie - syst em t en jest dla
nas wst rt ny. Wiado mo, e po ukoczonej rozgr ywce z Nie mcami bdziem y
musieli podj walk o obron naszego st anu posiadania na wschodzie- pisa
Adolf Bocheski w artykule zatytuowanym Duch dziejw Polski. 277
Dla Adolfa Bocheskiego zrnicowanie stanowisk politycznych w tej sprawie byo
wyrazem kontynuacji powaniejszego sporu szk historycznych i orientacji politycznych,
ktry siga jeszcze okresu rozbiorowego. W polityce Wadysawa Sikorskiego widzia
kontynuacj tego nurtu polityki polskiej, ktry w wikszym stopniu stawia na dobre relacje
midzynarodowe, ni na budow wasnej siy politycznej. Wskazywa na intelektualne
zwizki tego nurtu z optymistyczn szko historyczn Tadeusza Korzona i Szymona
Askenazego, ktra, bdc w opozycji do szkoy krakowskiej, marginalizowaa znaczenie
bdw wasnych i saboci ustrojowej I Rzeczypospolitej w procesie upadku pastwa
polskiego. Tym samym szkoa optymistyczna osabiaa determinacj w dziaaniu na rzecz
budowy wasnego potencjau narodowego.
Szkoa krakowska, surowa i pesymistyczna w ocenie przyczyn upadku I
Rzeczypospolitej, inspirowaa polityk, ktra wiksz wag przywizywaa do wasnych
dziaa podnoszcych narodowe aktywa. Historycy szkoy krakowskiej wywracali dawny
poet yczny

mesjaniz m,

kt ry

przedst awi

Po lsk

jako

niewinn

o fiar

zachanno ci ssiadw i podnosi jej haniebny upadek do wyyn c ierpienia za


ca ludzko. 278 W konsekwencji ich doktryna historyczna przynosia oywczy skutek w
postaci denia do podniesienia walorw narodu po lskiego we wsz yst kic h
dziedzinach

jeszcze

przed

niepodlegoci past wowej.


Adolf

Bocheski

podjcie m

po nownych

prb

odzyskania

279

uwaa,

te

obydwie

szkoy

mog

odgrywa

w polityce polskiej rol poyteczn, o ile ich wskazania bd odpowiada potrzebom


mdroci etapu, by uy terminu, ktrego uywa Stanisaw Stomma280: S okresy w
yciu narodu i past wa, w kt rym suszne jest jedno t wierdzenie, s znw
inne okresy i inne zagadnienia, kiedy suszne jest t wierdzenie drugie. T
drog moemy do j do jakie j s ynt ez y. Narodowi potrzebni s w pewnyc h

87

okresach ludzie o umys o woci P isudskiego, w innych o umys owoc i


S ikorskiego.281
Bocheski by zdania, e polityka Sikorskiego wyczerpywaa swoje moliwoci i nie
by zdolna do sprostania sytuacji, w ktrej liczy trzeba przede wszystkim na wasne siy.
Pisa o koniecznoci powrotu do polityki, ktra w batalii o niepodlego Rzeczypospolitej
stawia bdzie na wasne siy jako jedyny czynnik na jakim bdziemy mogli si
oprze.282 W 1944 r., w ostatnim okresie swojego ycia, mia wiadomo, e Polska nie
odrodzi si jako niepodlege pastwo w granicach II Rzeczypospolitej. Na krtko przed
mierci pisze pen pasji polemik z pogldami Georgea W. Keetona - brytyjskiego
prawnika i eksperta, ktry w swej ksice kwestionowa prawa Rzeczypospolitej do ziem
wschodnich.283 Niespena dwa tygodnie po mierci Adolfa Bocheskiego wybucho
Powstanie Warszawskie bdce wielkim akordem polskiego romantyzmu. Czy Adolf
Bocheski widziaby w Powstaniu wyraz ducha samodzielnoci i polityki stawiajcej na siy
wasne? Czy te przejaw nieodpowiedzialnej tradycji insurekcyjnej tak surowo ocenianej
przez staczykw i ich kontynuatorw? Pytania te musz pozosta bez odpowiedzi.
1

Edmund Burke, Refleksje o rewolucji we Francji i o debatach pewnych towarzystw londyskich zwizanych z
tym wydarzeniem, wyraone w licie, ktry mia zosta wysany do pewnego gentlemana w Paryu, Krakw
1995.
2
Roger Scruton, Co znaczy konserwatyzm, Pozna 2002.
3
Anthony Quinton, Konserwatyzm [w:] Przewodnik po wspczesnej filozofii politycznej, Warszawa 1998, str.
322.
4
Anthony Quinton, Konserwatyzm, str. 322.
5
Anthony Quinton, Konserwatyzm, str. 322.
6
Anthony Quinton, Konserwatyzm, str. 339.
7
Krzysztof Pieliski, Konserwatyzm jako oswajanie chaosu wiata empirycznego, Warszawa 1993.
8
Zwrci na to uwag Ryszard Skarzyski w monografii powiconej dziejom konserwatywnej filozofii
politycznej: . . . tr z eba sobi e z dr ugi ej st r on y u wi a dom i , e k on ser wa t yz m n i e z a wsz e cz y
si z d en i em do utr z ym a n i a i stn i ej ce j r z ecz ywi st oci . T a ki e by o wpr a wdz i e j eg o
pi er wot n e pr z es an i e, z bi egi em cz a su oka z a o si jedn a k, i str ukt ura i ch ara kt er
r z ecz ywi st o ci , w r ez ul t a ci e z a r wn o g wa t own ych z m i a n, ja k i p owol n ej e wol u c ji , st a y
si i nn e, ca kowi ci e obc e z byt sk om pl i kowa n e, a by m o n a by o doch owa wi er n o owem u
pr z es an i u. Ryszard Skarzyski, Konserwatyzm. Z dziejw filozofii politycznej, Warszawa 1998, str. 12.
9
Pen analiz tego kierunku ideowego przeprowadzi Jacek Bartyzel w obszernym studium powiconym
monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romaskich. Jacek Bartyzel, Umiera, ale powoli. O
monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romaskich 1815-2000, Krakw 2002.
10
Hugh Cecil, Konserwatyzm, Warszawa 1915.
11
Russel Kirk, The conservative Mind. From Burke to Eliot, Indiana 1978.
12
Samuel Huntington, Conservatism as an ideology, American Political Science Review vol. II, 51-52 (1957).
13
Deklaracja ideowa Ruchu Modej Polski, Gdask 1979 [w:] Opozycja demokratyczna w Polsce 1976-1980.
Wybr dokumentw, Warszawa 1994.
14
Deklaracja ideowa Ruchu Modej Polski...
15
Stanisaw Estreicher, Istota konserwatyzmu, Krakw 1928.
16
Ibidem.
17
Ibidem.
18
Ibidem.
19
Antoni Dudek, Konserwatyzm [w:] B.Bankowicz, A.Dudek, J.M.Majchrowski, Gwne nurty wspczesnej
polskiej myli politycznej t.1, Krakw 1996.

88

Marcin Krl, Konserwatyci a niepodlego...


20
Ogoszony w roku 1922 program Stronnictwa Prawicy Narodowej stanowicy wykadni gwnych zaoe
polskiego konserwatyzmu stwierdza: Str onn i ct wo Pr a wi c y Na r od owe j je st st r on n i ct wem
z a ch owa wcz ym , a t ym sa m ym ju okr e l a si wyr a n i e j eg o st osun ek d o d wch
z a sa dn i cz ych pr obl em w yci a sp o e cz n ego, ja ki ch zn a cz en i e wyst pi o z t a k si
z w a sz cz a w st osun ka ch obe cn ych , a m i an owi c i e d o pr obl em w r el i gi jn ych i pr obl em u
pr a wor z dn oci . Program SPN, Krakw 1922 [w:] Alicja Becikowska, Stronnictwa i zwizki polityczne w
Polsce, Warszawa 1925, str. 746-756.
21
Anthony Quinton, Konserwatyzm..., str. 339.
22
Anthony Quinton, Konserwatyzm..., str. 339.
23
Michael Oakeshott, Postawa konserwatywna... [w:] Wiea Babel i inne eseje, Warszawa 1999.
24
Stanisaw Komian, Szkoa patriotyzmu politycznego [w:] Marcin Krl, staczycy. Antologia myli spoecznej
i politycznej konserwatystw krakowskich, Warszawa 1985, str. 225.
25
Prace wymienionych autorw umieciem w bibliografii.
26
Stanisaw Tarnowski, Kilka pewnikw politycznych [w:] Marcin Krl, staczycy..., str.249.
27
Jzef Szujski, Kilka prawd z dziejw naszych. Ku rozwaeniu w chwili obecnej [w:] Marcin Krl...,str. 71.
28
Marcin Krl, Szlachta i konserwatyzm, Twrczo 1974, nr 8.
29
Typologia ta stosowana w wielu opracowaniach naukowych zostaa po raz pierwszy uyta w pracy
syntetycznej Wilhelma Feldmana. W.Feldman, Dzieje polskiej myli politycznej 1864-1914, Warszawa 1933.
30
Ryszard Skarzyski, Konserwatyzm, Warszawa 1998.
31
Jzef Czapski, Na nieludzkiej ziemi, Warszawa 1990.
32
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind [w:] Stanisaw Cat-Mackiewicz, Kto mnie woa czego chcia,
Warszawa 1971.
33
Tadeusz Bocheski, h. Rawicz (1791-1849), Polski Sownik Biograficzny, Tom II, Krakw 1936.
34
List Adolfa Bocheskiego do brata Aleksandra z roku 1940. Obszerne fragmenty listu cytuje Adam Majewski
w ksice Zaczo si w Tobruku, Lublin 1980.
35
Jzef Bocheski (1902-1995), dominikanin, onierz, filozof, krytyk marksizmu, po wojnie profesor
Uniwersytetu we Fryburgu. Zajmowa si take zagadnieniami politycznymi. W latach trzydziestych mia
pogldy narodowe i monarchistyczne. Teksty opublikowane w tamtym czasie ukazay si w zbiorze Szkice o
nacjonalizmie i katolicyzmie polskim, Warszawa 1999. Po wojnie zwiza si z parysk Kultur, by autorem
Manifestu demokratycznego Zespou Kultury (1955 r.), deklaracji programowej o demokratycznosocjalistycznym charakterze.
36
Aleksander Bocheski (1904-2001), publicysta, redaktor Buntu Modych i Polityki, po wojnie inspirator
powoania PAX-u, rzecznik wsppracy z komunistami. Autor ksiek Problem polsko-ukraiski w Ziemi
Czerwiskiej, Dzieje gupoty w Polsce, Wdrwki po dziejach przemysu polskiego.
37
Midzy logika a wiar. Jan Parys rozmawia z Jzefem M. Bocheskim, Montricher 1992.
38
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind [w:] Stanisaw Cat-Mackiewicz, Kto mnie woa czego chcia
39
Maria Bocheska, Polski Sownik Biograficzny, t. II, Krakw 1936.
40
Aleksander Bocheski, Par wspomnie o Adolfie Bocheskim [w:] Aleksander Bocheski, Sylwetki,
Warszawa 1986, str. 37-57.
41
Podaj za Stanisaw Cat-Mackiewiczem, Wunderkind
42
Roman Kamiski, Odpowied na kwestionariusz do biografii Adolfa Bocheskiego. d 1948. Maszynopis w
posiadaniu autora.
43
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind...
44
Ibidem.
45
Wspomnienie Teresy Tyszkiewiczowej o Adolfie Marii Bocheskim. d 1948. Maszynopis w posiadaniu
autora.
46
Ibidem
47
Adolf i Aleksander Bochescy, Tendencje samobjcze narodu polskiego, Lww 1925.
48
Pierwsz prac jak Adolfa chcia drukowa w roku 24 / 25 bya kilkunasto stronicowa krytyka dziea
wojskowego wydanego we Francji. Prac t przesa do Bellony skd otrzyma odpowied e napisanie krytyki
ju zostao powierzone jakiemu sztabowcowi niemniej prosz o porozumienie si i utrzymanie kontaktu. Tak
samo trudno ustali, ktry z przeczytanych autorw wywar wikszy wpyw chtnie powoywa si na
Bobrzyskiego, niewtpliwie szkoa krakowska wywara duy wpyw na ksztatowanie si pogldw
politycznych Adolfa Roman Kamiski, d 30.03.1948 r. Maszynopis w posiadaniu Autora.
49
Adolf i Aleksander Bochescy, Tendencje samobjcze...
50
Antoni Chooniewski, Duch dziejw Polski, Krakw 1917.
51
Adolf i Aleksander Bochescy, Tendencje samobjcze narodu polskiego, Lww 1925.

89

52

Gos Zachowawczy wychodzi w latach 1926 1927. Pismo nie zachowao si w zbiorach bibliotecznych.
Informacj o jego istnieniu podaj za wspomnieniami i relacjami Aleksandra Bocheskiego, Stanisawa CataMackiewicza i Mieczysawa Pruszyskiego (wykaz relacji i wspomnie zamieszczam w bibliografii).
53
Adolf Bocheski, Aktualno wielkiej ksiki, Myl Mocarstwowa 1928, nr 1.
54
We wstpie do ksiki Miedzy Niemcami a Rosj pisa: N i e ch ci a bym z a ko cz y t eg o wst pu n i e
st wi er dz i wsz y, e w wywoda ch s woi ch usi owa em n a wi z a d o wi el ki e j sz k o y
pol i t ycz n ej, kt r e j dz i e om w du e j m i er z e z a wdz i cz a m m for m a cj p ol i t ycz n .
Pr z ypusz cz a m , e cz yt el n i k dom yl i si , e ch odz i t u o st a cz yk w kr a kowski ch . M y l
pol i t ycz n a Jul ian a Kl a cz ki, St an i s a wa T arn ows ki ego, a z w a sz cz a St a n i s a wa Ko m i an a,
z a p odn i a n i ejedn kar t t ej br osz ur y . Adolf Bocheski, Midzy Niemcami a Rosj, Warszawa 1994,
str. 6.
55
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind...
56
Roman Czartoryski, Wspomnienia [w:] Adam Majewski, Zaczo si w Tobruku, Lublin 1980.
57
W Polsce ukazay si antywatykaskie Klucze Piotrowe. Roger Peyrefitte, Klucze Piotrowe, Warszawa 1960.
58
List Adolfa Bocheskiego do brata Jzefa z 1938 r. ( w posiadaniu Autora).
59
Aleksander Bocheski, Par wspomnie o Adolfie Bocheskim...
60
Adam Majewski, Zaczo si w Tobruku...
61
Adolf Bocheski, Dlaczego nie chemy broni Locarna, Bunt Modych 1936, nr 5.
62
Roman Wadysaw Czartoryski, Krtkie wspomnienia o Adolfie Bocheskim z Parya, Nowy Scz 1948 r.
maszynopis w posiadaniu Autora, niepublikowany.
63
Adolf Bocheski, Dlaczego nie chcemy broni Locarna
64
Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind...
65
Jacek Bartyzel, Umiera, ale powoli. O monarchistycznej i katolickiej kontrrewolucji w krajach romaskich
1815- 2000, Krakw 2002.
Jerzy Eisler, Od monarchizmu do faszyzmu. Koncepcje polityczno-spoeczne prawicy francuskiej 1918-1940,
Warszawa 1987.
Eugen Weber, LAction Francaise. Royalisme and Reaction in Twentieth Century France, Stanford 1982.
Ren Remond, Droites en France, Paris 1968.
66
Jacek Bartyzel, Umiera, ale powoli, str. 533.
67
Adolf Bocheski, O decentralizacj kulturaln, Droga 1931, nr 9.
68
Jacek Bartyzel, Nacjonalizm Charlesa Maurrasa, Pro Fide, Rege et Lege 2000, nr 1.
69
Jacek Bartyzel, Umiera, ale powoli...
70
Na przykad Ryszard Skarzyski sytuuje Maurrasa pomidzy konserwatyzmem a nacjonalizmem.
R.Skarzyski, Konserwatyzm. Zarys dziejw filozofii politycznej, Warszawa 1998.
71
Zwraca na to uwag Ryszard Skarzyski: Ma urra s ch ci a r wn i e wz m ocn i wp yw y
ka t ol i c yz m u, a cz kol wi ek z da r za o m u si skon st a t owa pr z ewr ot n i e: Rz ecz pr ost a , e
powi n n i m y z a ka d c en br on i K o ci o a . Ni e dl a t eg o, a bym y byl i wi er z c y.
Pr z eci wn i e br on i m y K o ci o a ja ko or gan i za cji , bez kt r ej m on a r ch ia fr an cuska jest n i e do
pom yl en i a . Jest em ka t ol i k at eusz . R.Skarzyski, Konserwatyzm..., str. 212.
72
Decyzja Rzymu zostaa cofnita po 13 latach. Obszerne informacje na ten temat znajdziemy we wspomnianej
pracy J.Bartyzela. Jacek Bartyzel, Umiera, ale powoli...
73
Stanisaw Cat-Mackiewicz zwraca uwag na antysemityzm LAction Francaise jako gwny powd
krytycznej oceny ze strony Adolfa Bocheskiego. Stanisaw Cat-Mackiewicz, Wunderkind...
74
Roman Dmowski, Koci, nard, pastwo, Chicago 1985.
75
Ch ar l es Ma urr a s, g wn y t wr ca i wyr a z i ci el r uch u fr an cuski eg o, kt r y w n a st pst wi e
z a j ta k wybi t n e st a n owi sk o w dz i e ja ch m yl i fr an cuski ej ost a t n i ej doby, n i e by j esz cz e
z nan y a n i we W osz e ch a ni w P ol s ce w ch wi l i g d y t a m a na l ogi cz n y r uch si z r odz i , i n i e
m i a n a jeg o powst a n i e a dn ego wp ywu, ja k o s yn n ym dz i pi on i erz e n a cj on a l iz m u
w oski eg o C or ra din im , ni kt we Fr a n cji w P ol sc e w d obi e p ocz t kw t eg o r uch u n i e
wi edz i a . Ni e tr z eba ju d oda wa , e p ol s c y t wr c y t eg o r uch u, n i e m ogl i m i e a dn ego
wp ywu n a j eg o p owst a n i e w d wch kr a ja ch za ch odn i ch . Na jl epi ej t o wi a dcz y, e wyr s
t en r uch z wa r un kw i pot r z eb ch wi l i , a n i e z dokt r yn y, e go yci e z r odz i o, a ni e
od er wa n e sek ci a r st wo , Roman Dmowski, Koci, nard, pastwo, Chicago 1985, str. 24.
76
Roman Wapiski, Roman Dmowski, Lublin 1989, str. 348.
77
Charles Maurras, Mes idees politiques, Paris 1937.
78
W roku 1928 Adolf Bocheski publikuje w Myli Mocarstwowej tekst powicony gwnemu dzieu
Michaa Bobrzyskiego Dzieje Polski w zarysie. Adolf Bocheski, Aktualno wielkiej ksiki, Myl
Mocarstwowa 1928, nr 1.

90

79

Adolf Bocheski, Z historiografii rewolucji ukraiskiej. Od Chrystiuka do..., Przegld Wspczesny 1931, t.
36 str. 68-86.
80
Adolf Bocheski, Imperializm pastwowy a imperializm nacjonalistyczny, Myl Mocarstwowa 1927, nr 1.
81
Ibidem.
82
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu, LwwWarszawa 1928.
83
Adolf Bocheski, Parlamentaryzm kontynentalny, Sowo 1928, nr 212.
84
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 50.
85
Konstytucjonalizm francuski opiera si na zasadzie suwerennoci ludu i przekonaniu, e parlament
urzeczywistniajcy t zasad jest podstawow instytucj w systemie organw pastwa. Pogldu tego bronili
wybitni przedstawiciele nauki prawa konstytucyjnego A.Esmein i R.Carre de Malberg. Dokadn analiz
Konstytucji III Republiki i wspierajcych jej konstrukcj pogldw odnajdziemy w klasycznej ju pracy
Georgesa Burdeau, Droit constitutionnel. Georges Burdeau, Francis Hamon, Michel Troper, Droit
constitutionnel, Paris 1997.
86
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 16.
87
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 33.
88
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 34-35.
89
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 38.
90
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 45.
91
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str.46.
92
Art. 49 Ustawy z dnia 17 marca 1921 roku Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. R.P. nr 44, poz.
267).
93
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 52.
94
Ustrj a racja stanu...
95
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 68.
96
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str.91-92.
97
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 92.
98
Robert Michels, Zur Soziologie des Parteiwesens der modernen Demokratie, Leipzig 1911.
99
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 86.
100
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str.105.
101
Adolf Bocheski, Ustrj a racja stanu..., str. 105.
102
Na ten walor dyktatury pomajowej zwrci uwag W.T. Kulesza w pracy Koncepcje ideowo-polityczne obozu
rzdzcego w Polsce w latach 1926-1935, Warszawa, 1985.
103
Jacek M. Majchrowski, Ugrupowania monarchistyczne w latach Drugiej Rzeczypospolitej, Wrocaw 1988.
104
Na wpyw ten wskazywa Stanisaw Cat-Mackiewicz. Stanisaw Cat-Maackiewicz, Wunderkind...
105
Wiesaw Wadyka, Dziaalno polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926- 35, Wrocaw
1977.
Wadysaw Wadyka, Publicystyka polityczna neokonserwatystw w latach 1926-35, Rocznik Historii
Czasopimiennictwa Polskiego t. XV, z.4.
Andrzej Pilch, Studencki ruch polityczny w latach 1932-39, Krakw 1972.
106
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, Warszawa 1994, str. 52.
107
Wiesaw Wadyka, Dziaalno polityczna polskich stronnictw konserwatywnych w latach 1926- 1935,
Wrocaw 1977.
Relacj o niezadowoleniu Janusza Radziwia z linii Myli Mocarstwowej zawieraj rwnie wspomnienia
Jzefa Winiewicza. Jzef Winiewicz, To, co pamitam z dugiej drogi ycia, Pozna 1985, str. 113.
108
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, Warszawa 1994, str. 31-34.
109
Mieczysaw Pruszyski, Migawki wspomnie, Warszawa 2001, str. 55-56.
110
Mieczysaw Pruszyski, Migawki wspomnie, str. 55-56.
111
Do wyjtkw naleao zwycistwo mocarstwowcw w koalicji antyendeckiej w wyborach do wadz Bibliotek
Suchaczw Prawa UJ w maju 1933 r. Mieczysaw Pruszyski, Migawki wspomnie..., str. 60.
112
Deklaracja ideowa Myli Mocarstwowej, Akademik 1933, nr 3.
113
Ibidem.
114
Imperializm terytorialny w wersji federacyjnej gosi na amach Myli Mocarstwowej Konstanty
Troczyski. W tekcie Nacjonalizm a polska myl pastwowa poddawa krytyce polityk Endecji, ktra
wysuwajc program asymilacyjny powstrzymuje tym samym ekspansj pastwa. Polska myl pastwowa musi
odwoa si do ideologii jagielloskiej cz en i a sz er egu n ar odw n a z a sa dzi e r wn oupr a wn i en ia
w j edn o pa st wo . Zdaniem redaktora naczelnego Myli Mocarstwowej takie postawienie sprawy obrci
negatywne dziaania nacjonalizmw wewntrznych, spowoduje cienie Litwinw, Ukraicw i Biaorusinw
ku federacyjnemu pastwu polskiemu, co w konsekwencji pr z yn i esi e wz r ost t er yt or i a l n y pa st wa
pol ski ego . Konstanty Troczyski, Nacjonalizm a polska myl pastwowa, Myl Mocarstwowa 1928, nr 7.

91

115

List Adolfa Bocheskiego do Mieczysawa Pruszyskiego z 17.09.1933 r. (w posiadaniu Autora).


Stanisaw Stomma, Trudne lekcje historii, Krakw 1998.
117
Jerzy Giedroyc w zoonej mi relacji wspomina rozmow z Henrykiem Dembiskim w sierpniu 1939 roku.
H.Dembiski mia rozczarowa si do komunizmu. J.Giedroyc podkrela ideowo Dembiskiego i
polemizowa z opini Pawa Jasienicy o jego karierowiczostwie. Jerzy Giedroyc, Relacja ustna zoona autorowi
w sierpniu 1989 r.
Dla rodowisk lewicowych Henryk Dembiski pozostawa istotn postaci. Jego losy przypomnia Adam
Michnik w ksice, ktra miaa budowa porozumienie midzy lewic laick a rodowiskami inteligencji
katolickiej. Adam Michnik, Koci, lewica, dialog, Pary 1977.
118
Civitas Academica wydawane byo przez Myl Mocarstwow w Krakowie w latach 1932-35.
119
Wiesaw Wadyka, Publicystyka polityczna neokonserwatystw...
120
Wiesaw Wadyka uwaa, e w drugiej poowie lat dwudziestych Dzie Polski uzyska status gwnego
dziennika konserwatywnego, ktrego redakcja utrzymywaa szerokie kontakty rodowiskowe z rnymi grupami
konserwatywnymi i koami gospodarczymi. Wiesaw Wadyka, Dziaalno ugrupowa konserwatywnych..., str.
139.
121
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 53. Inn wersj konfliktu przedstawi Jzef Winiewicz,
przypisujc Rowmundowi Pisudskiemu ch umasowienia ruchu w duchu woskiego faszyzmu. Potwierdzenia
tej informacji nie odnalazem w adnym z opracowa naukowych. Lektura prasy mocarstwowej wskazuje na
wol zwizania organizacji mocarstwowcw z lewicowo-sanacyjn Parti Pracy. Jzef Winiewicz, To, co
pamitam z dugiej drogi ycia, Pozna 1985.
122
Andrzej Friszke, ycie polityczne emigracji, Warszawa 1999.
123
List Adolfa Bocheskiego do Mieczysawa Pruszyskiego z 17 wrzenia 1933 roku (w posiadaniu Autora).
124
Relacja ustna Aleksandra Bocheskiego zoona Autorowi w roku 1989.
125
Roman Kamiski, Odpowied na kwestionariusz...
126
Sprawa staa si kanw powieci Janusza Rabskiego Alma Mater, Warszawa 1935.
127
Mieczysaw Pruszyski wspomina dyskusj panelow w styczniu 1933 roku w Krakowie na tematy polityki
narodowociowej wobec Ukraicw z udziaem Stanisawa Cata-Mackiewicza i Adolfa Bocheskiego. Wtedy
doszo do nawizania przyjani z Mieczysawem Pruszyskim, ktry mia przekona Adolfa do zawizania
cisej wsppracy z Buntem Modych. Mieczysaw Pruszyski, Migawki wspomnie, Warszawa 2002, str. 57.
128
Mieczysaw Niedziakowski pisa o Buncie Modych z du doz uznania: Na czoo czasopism
wydawanych przez modsze pokolenie obozu sanacyjnego wybija si bez kwestii Bunt Modych niezaleny
organ modej inteligencji, reprezentujcy poniekd kierunek konserwatywny pod wzgldem ideologicznym, ale
obcy psychicznie caej polityce urzdowej konserwatyzmu. Jest w tym prawdziwe i szczere szukanie drg. Jest
odwane stawianie zagadnie, nie ma za to paszczenia si, paczliwej unionoci w stylu zawsze takich samych
depesz hodowniczych. Mieczysaw Niedziakowski, Robotnik 22 czerwca 1933 r.
129
Relacja ustna Aleksandra Bocheskiego zoona Autorowi w 1989 r.
130
Jerzy Giedroyc, Autobiografia..., str. 55.
131
Pawe Kowal, Jacek Kloczkowski, W.Bczkowski o wschodnich problemach Polski, Krakw 2002.
132
Stefan Kisielewski, Sprzysienie, Warszawa 1947. Informacj o zwizkach Stefana Kisielewskiego z
Buntem Modych i Polityk zawarem we wstpie do wyboru jego przedwojennej publicystyki. Kazimierz
M. Ujazdowski, Stefan Kisielewski. Publicystyka przedwojenna, Warszawa 2001.
133
Zesp Polityki, Polska idea imperialna, Warszawa 1938.
134
Ibidem.
135
Ibidem.
136
Ibidem.
137
Ibidem.
138
Ibidem.
139
Ibidem.
140
Ibidem.
141
Pa r t i e pol i t ycz n e w a dn ym wypa dku n i e mog m i e m o n o ci r z dz eni a kra jem ;
Kon st yt u cja k wi et n i owa pr z ewi du j e dost a t ecz n i e si l n e gwa r an cj e w t ym wz gl dz i e. T a k
sa m o w a dz a wyk on a wcz a n i e m o e w sp os b a n i ja wn y, a n i t e ukr yt y pr z ez odpo wi edn i o
skon st r uowa n or d yn a cj wybor cz , m i an owa s k a du i z b ust a woda wcz ych . Wt ed y bowi e m
pr a wor z dn o ogr a ni cz a j ca sa m owol w a dz y st a je si fi k cj , a l bowi em uz a l e ni on y od
w a dz y wyk on a wcz e j se jm i sen a t uch wa l t a ki e pr a wa , ja ki ch t a w a dz a z a da . Ibidem.
142
Ibidem.
143
Ibidem.
144
Ibidem.
145
Ibidem.
116

92

146

Proponowano zatem obnienie z 1/3 do 1/4 liczby senatorw powoanych przez Prezydenta. Art. 47
Konstytucji kwietniowej stanowi, e: Sen a t sk a da si z sen a t or w, p owo a n ych w 1/ 3 pr z ez
Pr ez yden t a Rz ecz yp ospol i t e j, a w 2/ 3 w dr odz e wybor w . Ustawa konstytucyjna z dnia 23
kwietnia 1935 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 227).
147
Zesp Polityki, Polska idea imperialna...
148
Ibidem.
149
Leszek Garlicki, Rada Konstytucyjna a ochrona praw jednostki we Francji, Warszawa 1993.
150
Leszek Garlicki, Rada Konstytucyjna..., str. 111.
151
R.Carre de Malberg, Le lois expression de la volonte general, reedit Paris1984, Preface de Georges Burdeau.
Adhemar Esmein, Prawo konstytucyjne, Warszawa 1924.
152
Ustawa z dnia 17 marca 1921 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. R.P. nr 44, poz. 267).
153
Pierwszym projektom powoania Trybunau Konstytucyjnego powicili uwag w swych artykuach Andrzej
Gwid i Adam Jankiewicz. Andrzej Gwid, O Trybunale Konstytucyjnym w II RP [w:] Konstytucja i
gwarancje jej przestrzegania. Ksiga pamitkowa ku czci profesor Janiny Zakrzewskiej, Warszawa 1996, str. 6779.
W tym samym tomie ukaza si artyku Adama Jankiewicza o Trybunale Konstytucyjnym w autorskim projekcie
konstytucji Jana Bobrzyskiego. Adam Jankiewicz, Trybuna Konstytucyjny w konserwatywnym projekcie
konstytucji z 1932 r.
154
Wadysaw Leopold Jaworski, Projekt konstytucji, Krakw 1928.
155
Jan Bobrzyski, O reform ustroju, Nasza przyszo, t.VII, s. 5.
Adam Piasecki, W sprawie Trybunau Konstytucyjnego, Nasza Przyszo t. XV, s.42- 54.
Stanisaw Estreicher, Odpowied na ankiet Marszaka Sejmu, Nowe Pastwo 1931, z. 3, str. 26.
Wacaw Komarnicki, O praworzdno i zdrowy ustrj pastwowy, Wilno 1928.
156
Andrzej Gwid, autor tekstu powiconego projektom powoania sdu konstytucyjnego w Drugiej
Rzeczypospolitej podzieli koncepcje na estetyczne i polityczne. Pierwsze miay by czci spjnych
koncepcji ustrojowych (Wadysaw Leopold Jaworski), drugie wyrastay z potrzeb polityki o pozycji
antysanacyjnej i, zdaniem Andrzeja Gwida, pozbawione byy walorw merytorycznych (projekt Klubu
Parlamentarnego Narodowej Demokracji). Motywy czysto polityczne z pewnoci miay swj udzia w pracach
Narodowej Demokracji nad powoaniem sdu konstytucyjnego. Trudno jednak kwestionowa ustrojowy walor
propozycji, ktra w przypadku Narodowej Demokracji zwizana byy z podwaeniem zasady supremacji
parlamentu w okresie poprzedzajcym zamach majowy. W propozycjach Zespou Polityki Trybuna
Konstytucyjny mia by jedn z instytucji gwarantujcych urzeczywistnianie wolnoci obywatelskich i
panowania rzdw prawa. By to z pewnoci jeden z projektw powstaych na gruncie negatywnego
dowiadczenia ze stosowaniem Konstytucji kwietniowej. Trudno jednak zakwestionowa warto argumentacji
odwoujcej si do dowiadczenia praktyki politycznej, w sytuacji, w ktrej przemawia ona za pozytywn
zmian ustrojow. Z tego powodu dokonany przez Andrzeja Gwida podzia na pogldy estetyczne i
polityczne nie wydaje si trafny. Andrzej Gwid, O Trybunale Konstytucyjnym w II RP [w:] Konstytucja i
gwarancje jej przestrzegania. Ksiga pamitkowa ku czci profesor Janiny Zakrzewskiej, Warszawa 1996, str. 6779.
157
Zesp Polityki, Polska idea imperialna...
158
Ibidem.
159
Ibidem.
160
Ibidem.
161
Ibidem.
162
Ibidem.
163
Ibidem.
164
Ibidem.
165
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce...
166
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce..., str. 62-63.
167
Zesp Polityki, Polska idea imperialna
168
Zesp Polityki, Polska idea imperialna
169
Warto w tym miejscu przytoczy fragment artykuu drugiego z Bocheskich - Aleksandra: .. . tra dyc je
Pol ski n i e p oz wa l a j n a u yci e si y dl a usz cz l i wi a n i a swoi ch obywa t el i , l ecz n a ka z uj
z na l ez i eni e t a ki ch for m , by ka d y m g si sa m usz cz l i wi a i by d obr owol n i e, a n a wet
en t uz ja st ycz n i e dobr ym obywa t el em Rz e cz yp osp ol i t e j , bez wz gl du n a sw n ar odowo .
Aleksander Bocheski, List otwarty do Pana Zbigniewa Jordana w sprawie ydowskiej, Bunt Modych 1933,
nr 33.
Podobny pogld wyraa Jan Moszyski w tekcie Negacja nie wystarczy: Jest em pr z eci wn y (. . . )
wsz el ki m sz t ucz n ym r odk om och r onn ym w p ost a ci ogr a n i cz en i a pr a w obywa t el ski ch

93

yd w. Pr ogr a m t a ki jest dl a mn i e ja ko dl a Pol a ka wpr ost up oka r z a j c y . Jan Moszyski,


Negacja nie wystarczy, Bunt Modych 1932, nr 33.
170
Adolf Bocheski, Teoria pastwa narodowego, Droga 1934, nr 10.
171
Kwesti t poruszy Stefan Kisielewski w tekcie wspomnieniowym powiconym Kulturze paryskiej.
J el i ch odz i o o i n t el i gen t w p ol ski ch poch odz en i a sem i cki ego, t o P ol i t yka op owi a da a
si z a a sym i l a c j ; w t ym duch u ut rz ym a n e by y r ez ul t a t y a n ki et y, w kt r e j br a l i udzi a
m . in. ci eka wi l udz i e ja k kr yt yk Lud wi k Fr yde i m odz i ut ki poet a Pa we Her t z . Stefan
Kisielewski, Spotkania z Giedroyciem, Kurs 1986, nr 24, str. 3.
Przypomnie wypada, e na amach pism publikowa Ignacy Reisler, znany po wojnie jako Pawe Sawicki,
prokurator i przedstawiciel Polski w procesie Norymberskim.
172
Zesp Polityki, Polska idea imperialna...
173
Jan Frankowski, W obronie zagroonej wasnoci, Bunt Modych 1934, nr 9.
Jan Frankowski, Program Koca programem katolickim?, Polityka 1937, nr 7.
W tym miejscu wypada wskaza na najnowsz prac powicon katolicyzmowi odrodzeniowemu - ktrego
reprezentantami byli m.in. Jan Frankowski i Kazimierz Sotysik - i Tygodnikowi Powszechnemu pira
Michaa Jagiey. Micha Jagieo, Prba rozmowy, Warszawa 2001.
174
Zesp Polityki, Polska idea imperialna
175
Ibidem.
176
Ibidem.
177
Ibidem.
178
Ibidem.
179
Kwestie pogldw spoeczno-ekonomicznych polskich konserwatystw omwi szeroko Wodzimierz Mich
w rozprawie powiconej specjalnie temu zagadnieniu. Wodzimierz Mich, Midzy integryzmem a liberalizmem.
Polscy konserwatyci wobec kapitalizmu, Lublin 1996.
180
Ibidem.
181
Ibidem.
182
Ibidem.
183
Ibidem.
184
Ibidem.
185
Papie Pius XI, Encyklika o odnowieniu ustroju spoecznego i dostosowaniu go do normy prawa Ewangelii
(Quadragesimo Anno) [w:] Spoeczne nauczanie Kocioa, Znak nr 332-334, Krakw 1982.
186
Jan Piwowarczyk, Korporacjonizm i jego problematyka, Krakw 1936.
A. Roszkowski, Korporacjonizm katolicki, Pozna 1932.
Antoni Szymaski, Zagadnienie spoeczne, Lublin 1938.
187
Analiz ewolucji powojennego korporatyzmu znajdziemy w pracy Gordona Smitha, ycie polityczne w
Europie Zachodniej, Londyn 1992.
188
Zesp Polityki, Polska idea imperialna...
189
Ustawa konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r. (Dz. U. Nr 30 poz. 227).
190
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 59-60.
191
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 59 -60.
192
Marcin Krl, Antologia myli politycznej i spoecznej konserwatystw krakowskich, Warszawa 1985.
193
Micha Jasklski, Kaduceusz polski. Myl polityczna krakowskich konserwatystw 1866-1934, Warszawa
1990.
194
Ten kierunek w polskiej myli konserwatywnej opisa Jacek Bartyzel w ksice Konserwatyzm bez
kompromisu. Jacek Bartyzel, Konserwatyzm bez kompromisu. Studium z dziejw myli politycznej w Polsce w
XX wieku, Toru 2002.
195
Zesp Polityki, Polska idea imperialna...
196
Ibidem.
197
Ibidem.
198
Marcin Krl. Historia i polityka. Adolf Bocheski. Wybr pism, Warszawa, 1989, str. 14.
199
Marcin Krl, Historia i polityka...,.str.14-15.
200
Adolf Bocheski, List do Wacawa Zbyszewskiego [w:] Jerzy Giedroyc, Autobiografia, str. 89-93.
201
Stanisaw Cat- Mackiewicz, Kto mnie woa,czego chcia niedokoczona szkic o Adolfie Bocheskim
Londyn 1948,maszynopis w posiadaniu Autora
202
Adolf Bocheski, Bezdany i my, Sowo 1933, nr 51.
203
Adolf Bocheski, Konserwatyzm polski. Czym by, czym jest i czym by powinien, Pax 1938, nr 2.
204
Wiesaw Wadyka, Dziaalno polityczna polskich stronnictw konserwatywnych...
205
Adolf Bniski, Wojewoda Hr. Bniski 1884-1942, Pozna 1997.
206
Adolf Bocheski, Konserwatyzm polski...

94

207

Ibidem.
Ibidem.
209
Ibidem.
210
Marcin Krl, Historia i polityka. Adolf Bocheski..., str. 19.
211
Adolf Bocheski, O ojczynie prawdy i zakamania. Przegld prasy, Bunt Modych 1934, nr 49.
212
Adolf Bocheski, To wstyd. Przegld prasy, Bunt Modych 1934, nr 2.
213
Adolf Bocheski, Odwaga. Kamstwa Boya. Przegld prasy, Bunt Modych 1933, nr 42.
214
Adolf Bocheski, Szkoda Pana Skiwskiego. Przegld prasy, Bunt Modych 1934, nr 5.
215
Na d om i a r z ego n a ja ut en t ycz n i spa dkobi er c y s t a cz yk w, p ocz l i t r a ci ja k o dz i wn i e
gr un t pod n oga m i . Z Kr a kowa p ocz y r a z po r a z odz ywa si g os y, kt r e wpr a wdz i e n i e
spr z eni ewi er z y y si l i ber a l i zm owi n a r odowoci owem u, a l e wyr a n i e z ara on e by y
a nt yn a r odowym pa c yfi z m em i w og l e m og y wywo ywa w t pl i wo ci cz y gr upa
kr a kowska z a l i cz a si jesz cz e do pr a wi c y cz y t e do s fer , kt r e powsz ech n i e okr el a si
ja ko m a s o ski e . Adolf Bocheski, Konserwatyzm polski...
216
Adolf Bocheski, Szkoda Pana Skiwskiego...
217
Adolf Bocheski, Zagadnienie prawicy w Polsce, Droga 1932, nr 7-8.
218
Marcin Krl, Nacjonalizm a konserwatyzm
219
Adolf Bocheski, Dlaczego Pro Russia, Bunt Modych 1933, nr 45.
220
Ibidem.
221
Ibidem.
222
Stanisaw Stomma, Elementy chrzecijaskiego nacjonalizmu, Pax 1938, nr 2.
Trudno zgodzi si z pogldem Marcina Przeciszewskiego, ktry twierdzi, e Stanisaw Stomma by autorem
skrajnej koncepcji nacjonalizmu chrzecijaskiego. Stomma wyranie odrnia samo budowanie ycia
spoecznego na wsplnocie narodowej, co pozostawao w zgodzie z etyk katolick od skrajnej postaci
nacjonalizmu. Marcin Przeciszewski, Stowarzyszenie Katolickiej Modziey Akademickiej, Wi 1988, nr 2.
223
Jacek Woroniecki [w:] Maurice Vaussard, Nacjonalizm a katolicyzm, Pozna 1927, opr. A.Peretiatkowicz,
str. 100-116.
224
Ibidem.
225
Adolf Bocheski, Mielizny ideologiczne Stanisawa Grabskiego, Bunt Modych 1937, nr 38.
226
Bogumi Grott, Nacjonalizm chrzecijaski, Myl spoeczno-pastwowa formacji narodowo-katolickiej w
Drugiej Rzeczypospolitej, Krakw 1991.
227
Witold Nowosad, Katolickie pastwo narodu polskiego [w:] Bogumi Grott, Religia, Koci, Etyka w ideach
i koncepcjach prawicy polskiej, Krakw 1993.
228
Piotr Dunin-Borkowski, O yciu i mierci Adolfa Bocheskiego...
229
Mieczysaw Pruszyski, Gar wspomnie o Adolfie Bocheskim [w:] Nasz przyjaciel i towarzysz broni,
Rzym 1945, s.5-6
230
tame, s. 7
231
tame, s. 13-14
232
tame, s.34
233
M. Pruszyski, Migawki wspomnie s.183
234
A. Tarnowski, P. por. Adolf Bocheski Kawaler Maltaski, (w:) Uan Karpacki, nr 64, stycze czewiec
1945 r.
235
Mieczysaw Pruszyski...
236
Wspomina o tym Jerzy Giedroyc: P o M on t e Ca ssi n o z a in t er esowa a m n i e dz i a a ln o k or pusu
fr a n cuski ego gen er a a Juin . Aby n a wi z a bl i s z e st osun ki z Fr an cuz am i , za pr opon owa em
An der sowi z r obi en i e z Adz i a ofi cer a cz ni kowe go. An der s si do t eg o z a pa l i , a l e Adz i o
ka t egor ycz n i e odm wi . Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 67.
237
Najcenniejszym rdem pozwalajcym zrekonstruowa dzieje wojenne Adolfa Bocheskiego s
wspomnienia przyjaci, z ktrymi dzieli onierski los. W pierwszej kolejnoci wymieni wypada wspomnienia
Jzefa Czapskiego, Mieczysawa Pruszyskiego i Jana Ulatowskiego zawarte w tomie Nasz przyjaciel i
towarzysz broni wydanym w Rzymie w roku 1945. Najwicej informacji zawiera tekst Mieczysawa
Pruszyskiego, ktry niemal w caoci znalaz si w niedawno opublikowanych przez niego wspomnieniach.
(Mieczysaw Pruszyski, Migawki wspomnie, Warszawa 2002). Wspomnienia Mieczysawa Pruszyskiego
zostay wykorzystane przez Adama Majewskiego autora powieci powiconej wojennemu okresowi w yciu
Adolfa Bocheskiego (Adam Majewski, Zaczo si w Tobruku, Lublin 1980). W ksice Jana Meysztowicza,
Saga Brygady Podhalaskiej znajdziemy wspomnienia o Adolfie Bocheskim z okresu francuskiego i
norweskiego. (Jan Meysztowicz, Saga Brygady Podhalaskiej, Warszawa 1987). Informacje o Adolfie
Bocheskim znajdziemy take w tekstach Jana Erdmana (pene noty o tych publikacjach umieszczam w
bibliografii pracy).
208

95

Na osobn uwag zasuguje Autobiografia na cztery rce Jerzego Giedroycia,


w ktrej redaktor naczelny paryskiej Kultury umieci list Adolfa Bocheskiego, rzucajcy wiele wiata na
wczesne pogldy autora Midzy Niemcami a Rosj.
238
Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 67.
239
Wi em , e t a k on sa m r oz um i a swoj m i e r , m j st a r y t owa r z ysz br on i , Adol f
Boch e ski , don ki sz ot sz l a ch ect wa , m on st r um sz l a ch etn o ci . Z t e j wojn y n i e wypa da
wr a ca . - powi edz i a m i w Qui si l Ri ba t i mi a na m yl i t a ki ch ja k on. Ni e cz u em si t ym
dot kn i t y, ch oci a s owa t e st wor z y y d yst a n s m i dz y m n a ni m , m i dz y n a m i a n im i .
Roz um i a em dosk on a l e, e z dyst a n su ucz yn i bym pr z epa , gd ybym pr bowa m u
pr z yt a kn i e z a tr u bym n a sz pr z yja , gdybym ch ci a go od t ej m yl i od wodz i . On
m i a pr a wo m yl e o s obi e t a k dum n i e i t a k mel a n ch ol i jn i e z ar az em . Hi st or i a , tr a dycj e
sz l a ch ecki e i ka t ol i c yz m by y dl a n i ego s ym bol a m i t ej for m y, kt r e j r oz pa d z a r az em
oz n a cz a r oz pa d t r eci . Jan Ulatowski, Rycerstwo schodzi ze sceny, [w:] Nasz przyjaciel i towarzysz, Roma
1945.
240
Adolf Bocheski, Zagadnienie antysemityzmu, Problemy 1935, nr 7(8).
241
Zesp Polityki, Polska idea imperialna....
242
Adolf Bocheski, Khanaquin i Coetqiudan, [w:] Artykuy zebrane, Oddzia Kultury i Prasy 2 Korpusu,
Wochy 1944.
243
Adolf Bocheski, Khanaqiun i Coetquidan
244
Ibidem.
Adolf Bocheski pisa, e kwesti poderwania mas do udziau w yciu narodowym stawiaa polska lewica i
wiatli konserwatyci. Tekst pomija milczeniem wielk prac formacyjno-wychowawcz obozu narodowego w
rodowiskach ludowych i robotniczych, ktra jest kluczem do zrozumienia fenomenu popularnoci endecji i jej
liczebnoci organizacyjnej.
245
Ibidem.
246
J. Giedroyc wspomina dyskusje z udziaem Adolfa Bocheskiego i Jana Erdmana: D yskut owa n o
g wn i e o pr z ysz o ci , o ur z dz en i u Pol ski p o wojn i e, z w a sz cz a w k we st i a ch soc ja l n ych ;
m wi on o o p ot r z ebi e r efor m , z a cz yn a j c od sa m eg o woj ska , pr z y cz yn ujm owa n o j e r a cz e j
r a dyka l n i e . Jerzy Giedroyc, Autobiografia na cztery rce, str. 97.
247
Adolf Bocheski, Khanaquin i Coetquidan
248
Andrzej Ziba, Wspczesny konserwatyzm brytyjski. Studium z zakresu myli politycznej, Warszawa 1990.
249
Andrzej Friszke, Wizje przyszego pastwa w koncepcjach czterech stronnictw obozu rzdowego w kraju,
[w:] Pastwo w polskiej myli politycznej, Wrocaw 1988.
250
Neopozytywizm rodowiska Znaku, w ktrym powana rol polityczn odgrywali Stefan Kisielewski i
Stanisaw Stomma, wyraa krytyk romantycznej koncepcji patriotyzmu. Stanisaw Stomma by autorem
tekstw poddajcych ostrej krytyce tradycj romantyczno - insurekcyjn. Przejcie z idei Polski jagielloskiej do
idei Polski piastowskiej wizao si z rewizj ideowych podstaw polityki polskiej i wyran rezygnacj z
czynnika misji cywilizacyjnej i odpowiedzialnoci za wschodnich ssiadw. Tak wic neopozytywizm
odwoywa si do wartoci bliszych kulturze mieszczaskiej, do trzewoci, pracowitoci i realizmu. W
Trudnych lekcjach historii Stanisaw Stomma mwi o wyranie pozytywistycznych konotacjach polityki
Znaku: . . . s owo p oz yt ywi z m m i a o pr z yjem n y wyd wi k dz i ki na sz ej l i t er a turz e pi kn ej.
Bol e s a w Pr us, E l i za Or z esz kowa , Adol f D yga si ski, Al eksa n der wi t och owski t o
pr z eci e poz yt ywi ci , a ut en t ycz n i prz edst a wi ci e l e t eg o n ur t u, kt r y u cz y k och a Pol sk ,
a l e n i e od wo uj c si d o h a se n i epodl eg oci owych , pom i ja j c s owa t r a gi cz n e . Stanisaw
Stomma, Trudne lekcje historii, Krakw 1998 , str. 169.
Antyromantyczn wizj patriotyzmu gosi Wojciech Wasiutyski, najwybitniejszy publicysta endecki na
emigracji. Wojciech Wasiutyski, rda niepodlegoci, Londyn 1977.
251
Stefan Kisielewski, Polski Don Kiszot, Bunt Modych, 10 padziernika 1936.
252
Stefan Kisielewski, Sprawy modziey, Pion, 13 marca 1938.
253
Ibidem..
254
Stefan Kisielewski, Porachunki narodowe, Tygodnik Powszechny, wrzesie 1945.
255
Stefan Kisielewski, O ideologi polityczn nowoczesnego Polaka, [w:] Polityka i sztuka, Warszawa-Krakw
1949, str. 17.
256
W przypadku Stanisawa Komiana i Stanisawa Tarnowskiego romantyzm i pogld o chrzecijaskocywilizacyjnej misji Polski wiza si z politycznym realizmem.
Konstanty Grzybowski w polemice z Adolfem i Aleksandrem Bocheskim podj t ez o n i sz oc i
kul t ur y sz l a ch ecki e j w st osun ku do bur ua z yjn ej . Konstanty Grzybowski, Myliciel sceptyczny,
Krakw 2000, str. 6.
257
Andrzej Walicki, Trzy patriotyzmy, Warszawa 1990.

96

258

Ibidem.
Marcin Krl przedstawi Zygmunta Krasiskiego jako myliciela konserwatywnego, bardziej przenikliwego
od konserwatystw politycznych. Marcin Krl, Konserwatyci a niepodlego, str. 276
Wspomnie take wspomnie o znakomitym szkicu Henryka Krzeczkowskiego, Religijno Krasiskiego... [w:]
Henryk Krzeczkowski, Proste prawdy, Warszawa 1996.
260
Andrzej Friszke, Wizje przyszego pastwa w koncepcjach czterech stronnictw obozu rzdowego w kraju
[w:] Pastwo w polskiej myli politycznej ,Wrocaw 1988.
261
Ibidem.
262
Roman Wapiski, Historia polskiej myli politycznej XIX i XX wieku, Gdask 1997, str. 249.
263
Adolf Bocheski, Trudnoci polityczne Federacji rodkowo-europejskiej [w:] Artykuy zebrane, Wochy
1944.
264
Dl a wsz yst ki ch nar odw, kt r e w t en spos b st r a ci y s w wa r st w pr z oduj c , okr es
t en wyda je si by w n a j wy sz ym st opn i u n i esz cz l i wy. Un i cz y fed er a cj , kt r m y
uwa a m y z a b og os a wi e st wo, on i uwa a j z a na j wi ksz e n i esz cz ci e, kt r e o m a o n i e
sko cz y o si z upe n z a ga d i ch nar odw. E poka ja gi el l o ska , kt r m y u wa a m y z a
okr es b og os a wi on y dl a wsz yst ki ch t ych n ar odw, pr z ez n i ch uwa an y je st z a prz ekl t y
cz a s un ii z Pol sk , kt r a dz i ki n i ej spol sz cz y a i m wa r st wy ki er own i cz e. K om pl eks t en
n i es ych a n i e si lni e t kwi w m en t a ln oci n a sz ych s si a dw , Adolf Bocheski, Trudnoci polityczne
Federacji...
265
Adolf Bocheski, Trudnoci polityczne Federacji...
Adolf Bocheski uwaa wysiedlenia za dopuszczalne w warunkach uzasadnionych represji wojennych.
J ed yn ym uz a sa dn i en i em pr z ym us oweg o wysi edl a n ia m o e by r epr es ja wojen n a n a
z a sa dz i e wz a jem n o ci , t a k ja k uwa a m y z a n orma ln e st os owa n i e ga z w t r uj c ych pr z eci w
pr z eci wn i kowi , kt r y i ch u y pi er wsz y , Adolf Bocheski, Trudnoci polityczne Federacji
266
Ibidem.
267
Ibidem.
268
Adolf Bocheski, Bojownik idei federacyjnej [w:] Adolf Bocheski, Artykuy zebrane...
Milan Hoda by czstym rozmwc Wincentego Witosa podczas emigracji przywdcy SL. Wincenty Witos,
Moja tuaczka, 1967.
269
Feliks Gross, Federacje i konfederacje europejskie. Rodowd i wizje, Warszawa 1994, str. 42.
270
Wyczerpujce informacje o ideach agrarystycznych wraz z omwieniem koncepcji Milana Hody znajdziemy
w Sowniku historii doktryn politycznych pod redakcj Michaa Jasklskiego. Sownik historii doktryn
politycznych, Warszawa 1997, tom I, str. 36-39.
271
Adolf Bocheski, Bojownik idei federacyjnej...
272
Feliks Gross, Federacje i konfederacje europejskie. Rodowd i wizje, Warszawa 1994. Autor pomin take
wtki konfederacyjne w doktrynie Unii Jerzego Brauna i Jana Hoppe. Juliusz Braun, Zasady doktryny i historia
Unii, Chrzecijanin w wiecie 1985, nr 139.
273
Dominacja tych pogldw bya widoczna w projektach Komisji Prac Ustawodawczych Ministerstwa
Sprawiedliwoci Rzdu RP (1942-45) i wczeniej w pracach Komisji Spraw Ustrojowych przy Prezesie RM.
Podda je dokadnej analizie Adam Jankiewicz w pracy W poszukiwaniu idei pastwa prawa, Warszawa 1992.
274
Ksawery Pruszyski, Promienie ultraczerwone, Wiadomoci Polskie, Londyn 1941, nr 23.
275
Ksawery Pruszyski, Margrabia Wielopolski, Warszawa 1957.
Jerzy Giedroyc w zoonej mi relacji ustnej bardzo surowo ocenia zachowanie Ksawerego Pruszyskiego:
Ksa wer y Pr usz y ski pr owa dz i n a t ej pl a c wce w Ki j owi e g upi dz i a a ln o. Ki er owa a
n im a m bi cja os obi st a . Po wojn i e l i cz y n a a m ba sa d w Wa t yka n i e. W 1940 r oku ba r dz o l e
odn osi si do Si kor ski eg o, a l e gd y t en z a pr os i go do L on d yn u po kl s c e Fr a n cji , n i e
po egn a si na wet z Adol fem Boch e sk i m i swoi m br a t em Mi ecz ys a wem i wyj e ch a .
Za pi s r elacji ustnej Jerzego Giedroycia zoonej Autorowi w lipcu 1989r.
276
Jerzy Giedroyc przedstawi swoje wczesne pogldy na polityk rzdu Wadysawa Sikorskiego w
Autobiografii na cztery rce. W ksice tej opublikowa take list Adolfa Bocheskiego do Wacawa
Zbyszewskiego, bardzo krytyczny w stosunku do wypowiedzi Ksawerego i Mieczysawa Pruszyskich na
tematy polityki wobec Rosji Sowieckiej. W licie czytamy: Mi (chodzi o Mieczysawa Pruszyskiego- przyp.
moje KMU) n a t om i a st jest z upe n i e poz ba wi on y c h ara kt er u pol i t ycz n eg o i w a ci wi e n i e m a
a dn ych ust a l on ych prz ekon a , t yl ko st osun ki os obi st e z l ud m i z n a jr wn i ejsz ych
oboz w. Kot z r obi go s woi m sekr et a r z em cz y cz ym t a ki m , co go sk on i o do n a pi san i a
ja ki e j br osz ur y o st osun ka ch pol sko-r os yj ski ch , podobn i okr opn ej, w kt r ej d owodz i , e
t o n a si gen i usz e wyst r ych n l i n a dudkw St a l i na z Mo ot owem . . . . . Mieczysaw Pruszyski w
Migawkach wspomnie podtrzymywa pogld, ze kryzys w stosunkach polsko-radzieckich zosta spowodowany
przez nieustpliwo polityki polskiej. Przywouje take krytyczne stanowisko Ksawerego Pruszyskiego w
259

97