Vous êtes sur la page 1sur 11

Prof. dr hab.

Marek Dziekan
Uniwersytet Łódzki

Działalność przekładowa
w „Domu Mądrości” (Bajt al-Hikma) w Bagdadzie

1. Wprowadzenie. Islam pojawił się na Półwyspie Arabskim w pierwszej połowie VII
w. naszej ery jako Boskie objawienie przekazane za pośrednictwem anioła Gabriela
Prorokowi Muhammadowi, znanemu w Europie jako Mahomet. Obok objawionej księgi,
Koranu, największe znaczenie dla rozwoju cywilizacji muzułmańskiej miały wypowiedzi
Muhammada zapisane w formie hadisów (ar. „opowiadanie, opowieść‟) tworzących sunnę,
„tradycję Proroka‟. Wśród hadisów najczęściej wskazuje się na kilka, które miały mieć
szczególne znaczenie dla rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Pierwszy to “wiedzy szukaj
choćby w Chinach”, drugi zaś: “atrament uczonych mężów jest cenniejszy od krwi
męczenników”.
Dla równowagi tradycja zachodnia stworzyła mit, mający ukazać arabskomuzułmańskich zdobywców Egiptu jako kompletnych ignorantów i barbarzyńców. Oto
dowódca arabski, Amr Ibn al-As, zdobywając w 641 r. Aleksandrię miał spalić słynną
Bibliotekę Aleksandryjska, twierdząc, że cała wiedza zawarta jest w Koranie, dlatego inne
księgi na nic się nie zdadzą. W rzeczywistości Biblioteka spłonęła dużo wcześniej, bo
podczas oblężenia miasta przez Juliusza Cezara na przełomie 47 i 48 r. p.n.e. oraz w 391 r.
n.e. w czasie walk z chrześcijanami.
2. Etapy rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Arabowie i ludy, które już
przynajmniej od początku VIII w. współtworzyły arabsko-muzułmański korpus wiedzy,
postępując zgodnie z przytoczonymi wyżej maksymami rozwijali swoją wiedzę we
wszystkich dziedzinach – dotyczyło to zarówno tzw. „nauk muzułmańskich”, a więc tych,
które wiązały się ze studiami nad Koranem i sunną (teologia, prawo, gramatyka,
leksykografia, nauki o literaturze), jak i rozmaitych innych nauk humanistycznych i
przyrodniczych, które w kontekście tego podziału należałoby nazwać „świeckimi”. 1 Wśród
1

Podział tych nauk por. J. Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s.
317-318.

18. 427 i nast. Studium twórczości adabowej Al-Mubarrada. Podkreślam tu stwierdzenie. 4 Por. Często bowiem w zachodnich rozważaniach o filozofii arabsko-muzułmańskiej pomija się ogromny dorobek drugiego nurtu. Z. 33. 16-17. Starożytność w myśli arabskiej. które w znacznym stopniu stały się wzorem dla nauki arabskiej była perska akademia w Dżundiszapurze4. t. Historia filozofii średniowiecznej. a za jej pośrednictwem także nauki indyjskiej. Działalność ta prowadzona była przede wszystkim w instytucjach nazywanych akademiami muzułmańskimi. Wrocław 1961. która pełną garścią czerpała z osiągnięć poprzedników”. Legowicz. s. by jeszcze w tym samym wieku stać się podstawą rozwoju ich rodzimej nauki. s.] Ostatni wielcy myśliciele starożytni byli zarazem inicjatorami żywiołowego rozwoju myśli spekulatywnej w społeczeństwie arabsko-muzułmańskim”. także J. Ośrodek w Harranie związany był z pogańskim pseudo-sabeizmem5 i pielęgnował tam tradycje nauki greckiej. sięgający roku 750 n. a właściwie jeden z jej nurtów.. Warszawa 1986. s. Okres ten obejmuje panowanie tzw. prości beduini z pustyń Półwyspu Arabskiego z pomocą zdecydowanie lepiej wtedy wykształconych Persów i Syryjczyków zapoznawali się z dorobkiem naukowym Bizancjum i starożytnej Persji. obejmujący pierwszy okres panowania Abbasydów (750-900) charakteryzował się niezwykle intensywną działalnością tłumaczeniową głównie z języków syryjskiego. Arabowie. Arabowie przejęli istniejące na Bliskim Wschodzie tradycje i instytucje naukowe. związanego z kalamem czyli teologią spekulatywną. Kraków 2003. Danecki. Pierwszy etap rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Drugi etap rozwoju nauki arabskiej. tzw. która powstała jeszcze przed najazdem arabskim. hasło Gondēshãpūr.2 Janusz Danecki dodaje: „Całe bogactwo hellenizmu przechodzi w ręce Arabów. Literatura i kultura w imperium kalifów.e. 1119b. „kalifat damasceński”). Warszawa 1982. II. Zarys filozofii średniowiecznej. w: The Encyclopedia of Islam. Ważnym centrum naukowym tamtych czasów było także północnomezopotamskie miasto Harran. [. ale jej znaczenie wzrosło w drugiej połowie VIII w. s. “Tłumaczono tam dzieła greckie Hipokratesa i Galena.” (J. słynna przede wszystkim ze swego dorobku w dziedzinie medycyny. Bieniek.1 /dalej: EI/. CD-ROM Edition v. 315). por.3 Wśród najważniejszych instytucji naukowych.1. kalifów sprawiedliwych (632-661) i Umajjadów (661-750. których tereny w wyniku podbojów zajęli muzułmanie. 3 J. Kuksewicz. zwany „falsafa”. że jest to jeden z nurtów filozofii muzułmańskiej. tłumacząc ich i z kolei przekazując umysłowości zachodniej. s. Książka w świecie islamu. . Warszawa 1982. s. Akademia przetrzymała burze wojenne i nie tylko nie upadła po inwazji arabskiej.2 tych ostatnich ważne miejsce zajmowała filozofia. to czas zapoznawania się z dorobkiem wcześniejszych cywilizacji. To w tym 2 A. Bielawski. „To przez Bizancjum zapoznawali się muzułmanie z Platonem i Arystotelesem.. greckiego i średnioperskiego (pahlawi).

w: Między oryginałem a przekładem V. t. „Alif” 1984. ich stosowalności oraz wykorzystaniu ich szaty słownej oraz o subtelnościach ich wyjaśniania na miarę autora danego dzieła. t. Świadczy to o tym. czyli do upadku Bagdadu. no. Spring. 102. sekta zanikła w XIII w. por. Jackson przełożył określenie Al-Dżahiza „al-hakim” jako „Arystoteles”. Obszernym omówieniem tego okresu jest książka Raszida Hamida Hasana al-Dżamilego Harakat attardżama fi al-maszrik al-islami fi al-karnajn as-salis wa-ar-rabi li-al-hidżra [„Ruch tłumaczeniowy na wschodzie muzułmańskim w trzecim i czwartym wieku od hidżry”]. Kolejne etapy rozwojowe to czasy oryginalnej twórczości naukowej (od 900 do ok. Al-Jiāhiz on translation. 1100 do ok. Morelona. ścisłością skrótów myślowych i wewnętrznymi ograniczeniami. 7 S.. Gutas i in. także A. 25-43.3 właśnie czasie teoretycy i historycy nauki wprowadzili wspomniany wyżej podział nauk na muzułmańskie i świeckie. 1258. tenże. 4. Zaskakiwać może Europejczyka fakt. że już w IX w. harakat at-tardżama. s. Rasheda i R. D. Warszawa 2002 – dotyczy ona jednak tylko nauk ścisłych. że przekład już wtedy traktowany był jako zajęcie poważne i wymagające specjalnych predyspozycji. Oto dwa fragmenty jego rozważań: 3. hasło Tardjama. Kraków 1999. Bieniek. nazywanym w historii cywilizacji arabsko-muzułmańskiej „epoką tłumaczeń” – dosłownie zaś „ruchem tłumaczeniowym” – arab. 224a. „sabejczycy harrańscy”. sposobem jego rozumowania. wiele informacji dotyczących tego aspektu rozwoju nauki w islamie zawiera Historia nauki arabskiej pod red.1. że przekłady starożytnych dzieł nie były dziełem przypadkowym. pojawiły się w piśmiennictwie arabskim pierwsze rozważania na temat sensu i jakości przekładu. Pisze o tym słynny arabski uczony z Al-Basry. I. W niniejszej prezentacji chciałbym skupić się na okresie drugim. s. w: EI. 6 . t. Trypolis 1982. s. lecz przemyślanym. co powiedział mędrzec7 ze wszystkimi szczegółami znaczeń. Przekład w kulturze islamu. Jakże będzie on w stanie oddać różnorodność odcieni znaczeniowych w całym ich bogactwie? Musi posiadać szeroką wiedzę o owych znaczeniach. por. Al-Dżahiz (zm. X.6 3. Nie będzie w stanie podołać zadaniom wyznaczonym pośrednikowi. II. pogańscy czciciele gwiazd. Warszawa 2000. 5 Byli to tzw. 1100) i wreszcie okres dekadencji nauki arabsko-muzułmańskiej – od ok. R. a także o tym. Wartość przekładu Tłumacz nigdy nie odda tego. Epoka tłumaczeń – rola świata arabskiego w dziele zachowania dorobku starożytności. 867) w pracy Kitab al-hajawan („Księga zwierząt”).

kompetencja tłumaczeniowa. jak i oryginału. kompetencja w zakresie wiedzy. Warszawa 1993. „Studia Arabistyczne i Islamistyczne” 2.2. Być może chodzi tu jednak o słynniejszego jako tłumacz Sabita Ibn Kurrę (827-901). orator i poeta. Ojcewicz. jak gdyby to był jeden język? Posiada przecież jedna siłę. im mniej istnieje specjalistów w tym zakresie. m. 12 Chalid Ibn Jazid Ibn Mu‟awija. 759. a gdy mówi w jednym z nich. aby wymowność tłumacza tkwiła w samej duszy przekładu. według tradycji pierwszy tłumacz dzieł greckich z dziedziny astronomii. tłumacz z języka średnioperskiego. 14 Szerzej na ten temat por. I chyba nie znajdziesz ani jednego tłumacza. jak m. możemy się przekonać. a wiedza jego musi być bardzo szeroka. medycyny i chemii. 11 Abd Allah Ibn al-Mukaffa. dz. tłumacz z języka greckiego. siła ta rozpadnie się na dwoje.M.M. zm. hasło Kompetencja i nast. Archimedesa i Euklidesa. znany pisarz chrześcijański i tłumacz. in. 409-418. Powinien znać wyśmienicie zarówno język przekładu. Jeśli usłyszymy. Abu Kurra10. a w czymś jest mu przeciwny. jakiej dotyczy tłumaczenie jest węższy. Dziekan. O wymaganiach wobec tłumacza por. Jeśli zaś zna więcej niż dwa języki. Im zakres wiedzy.tłumacz m. . Arystotelesa.. s. 13-34. 13 Por. J. Ibn Wahili czy Ibn al-Mukaffa11 równi Arystotelesowi? Albo czyż Chalid12 może się równać z Platonem? 3. G. in. że każdy z języków przyciąga drugi. jak mówi w obu językach. Ibn Fahr. nie przytaczanym tu fragmencie. M. 9 Ibn Na‟ima . kompetencja bilingwalna i bikulturowa. Warszawa 1994. który skonsultowałby się z którymś z tych specjalistów. Wynika to z faktu. in. Ptolemeusza i Euklidesa. Pieńkos.14 8 Abu Jahja Ibn al-Bitrik. że uchybił jednemu z nich. Tezaurus terminologii translatologicznej. 704. Hipokratesa.13 * Arabski uczony porusza zatem wszystkie problemy ważne dla współczesnej translatologii. zm. takie. jak i drugiego. przekład wszystkich fragmentów oraz komentarz: M. o czym świadczyć odwołanie do niego w następnym. cyt. a znajomość jednego musi być tak dobra. s. 820. Warszawa 1993. Przekład i tłumacz we współczesnym świecie. tym prędzej tłumacz może się pomylić. zm. Al-Ğāhiz i translatologia. Obowiązki tłumacza Konieczne jest. jakie stawia przed tłumaczem współczesna translatologia. której dotyczy przekładany tekst i kompetencja terminologiczna. analogicznie będzie wyglądała sprawa z przekładem na wszystkie te języki. 10 Teodor Abu Kurra. pomiędzy 796 a 806. który przełożył wiele dzieł greckich. Podstawy translatoryki.4 A kiedyż byli (niech Bóg ma ich w opiece) Ibn al-Bitrik8. zm. Wymagania Al-Dżahiza pokrywają się całkowicie z wymaganiami. Al-Jiãhiz o przekładzie. Przypisuje się mu przekłady dzieł Galena. Dziekan. przejmuje coś. Gdańsk 1991. np. Jakże więc tłumacz może być jednakowym znawcą jednego i drugiego. Ibn Na‟ima9.

Bielawski. . Bayt al-Hikma. że kwestie pokoju uzależnione były w jakiejś mierze od rekompensaty w postaci książek – taki poziom świadomości wagi wiedzy przed wiekiem XX wykazał jeszcze chyba tylko Napoleon w czasie wyprawy do Egiptu. po arabsku Bajt al-Hikma15.”16 „Najważniejszym jej zadaniem było tłumaczenie dzieł filozoficznych i naukowych z greckich oryginałów. I. 9-85. Le Bayt al-Hikma de Bagdad. s. Po pewnym wahaniu król zgodził się. dz.] Al-Ma‟mūn prowadził [. zawierając zawieszenie broni z władcą tej wyspy. zostały przywiezione przez delegację wysłaną przez kalifa. zażądał od niego biblioteki z książkami greckimi.18 Swoją drogą zadziwiające. 1141a. 205-220.. Sourdel.17 Opowiadają o tym następujące przekazy: „Z wyspy Cypr przywieziono al-Ma‟mūnowi książki filozofów. s. która w tym okresie praktycznie już nie istniała. Al-Ma‟mūn zebrał grupę uczonych [. Na powstanie tej akademii prawdopodobnie miała wpływ tradycja wspomnianej akademii w Dżundiszapurze. założony w 830 r. D.. dz. cyt. 19 Por. 16 Al-Kalkaszandi..: M. Solé. 15 Na temat działalności akademii por. Jedna z nich to biblioteka kalifów abbasydzkich w Bagdadzie. Najważniejszym ośrodkiem tłumaczeniowym w IX i X w. Wzięli oni to. Sourdel. Bajt al-Hikma. Kair 1963. Danecki. 466. Les bibliothèques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie. t. 131-150. tworzona była biblioteka. 17 D. aby przywiozła je z Ar-Rumu czyli z Bizancjum. en Syrie et en Égypte au moyen age. s. „Niemniej funkcja akademii bagdadzkiej za każdego z tych kalifów była inna. AlKalkaszandi pisał w dziele Subh al-asza: „Mówią. 4.. w: EI.5 Jeśli założyć.. dz. przez kalifa abbasydzkiego Al-Mamuna (panował 813-833) w Bagdadzie „Dom Mądrości”. ogromna liczba książek o nieocenionej wartości.19 Akademia nie została jednak w rzeczywistości stworzona jednym pociągnięciem.-G. nazywana Chizanat al-Hikma (Skarbnica [ksiąg] Mądrości). że przekłady te stały na najwyższym możliwym poziomie. „Arabica” 1992. Al-Dżamili. s. Eche. choćby R. cyt. s. Y. J. zgodnie z tradycją. Balty-Guesdon. 18 J. co znaleźli i wybrali”. Już wcześniej. Haruna ar-Raszida. Warszawa 2001. która posłużyła za podstawę dla Bajt al-Hikma. Subh al-asza fi sina’at al-insza [„Poranek krótkowidza czyli o sztuce pisania”].. s. Uczeni Bonapartego. 314-317. Uczony encyklopedysta arabski z przełomu XIV i XV w. cyt.] korespondencję z władcą Ar-Rūmu. ponieważ al-Ma‟mūn. I. za panowania ojca Al-Mamuna.. możemy być pewni.. 32. t. dz. jaka przed nimi stoi. cyt.. s. Była w niej niezliczona. na Bliskim Wschodzie była pierwsza i być może najważniejsza z klasycznych akademii arabskich. [.]. W niej poprosił o pozwolenie zabrania wybranych dzieł zgromadzonych w państwie Ar-Rūm. że przynajmniej najwybitniejsi arabscy tłumacze mieli świadomość odpowiedzialności. Damas 1967. które. nr 39. że trzy są największe biblioteki w świecie islamu.

dz.. J. 210..6 W czasach Haruna ar-Raszida była to biblioteka prywatna władcy. 23 J. s. cyt. Prowadzono także badania w dziedzinie nauk „muzułmańskich”. pochodzący z Azji Środkowej matematyk AlChuwarizmi (ok. W jego skład wchodzili zarówno uczeni. Danecki. co zazwyczaj nie jest uwzględnione w przekazach. 131-135.”20 W szczytowym okresie swojego rozwoju.27 Do najwybitniejszych uczonych tego czasu związanych z akademią należy np. Danecki. cyt. in. Hunajn Ibn Ishak i Jahja Ibn Masawajh26. Danecki. cyt. cyt. Warszawa 2001. 142-146. 850). dz.-G. rękopisów21. ponieważ różni uczeni sprawowali pieczę nad rozmaitymi częściami Bajt alHikma. dz. 25 Sahl Ibn Harun. 21 . cyt.instytut zajmujący się tłumaczeniem prac greckich filozofów i uczonych na język arabski.. obserwatorium astronomiczne.. dz. 317). Decydował o niej „specjalny komitet powołany przez Al-Mamuna. dział kopiowania oraz – najważniejszy dla nas ... Balty-Guesdon. 830. Bielawski. jak i sami tłumacze”. stanowisko to piastowali także prawdopodobnie m. tłumaczem i poetą pochodzenia perskiego. zm. filozofię i nauki ścisłe. w IX w. s. Stąd rozbieżne informacje na ten temat w większości przywoływanych przeze mnie opracowaniach i pracach źródłowych. por. dojść do wniosku. 176. Za czasów Al-Mamuna biblioteka nie była zbierana przypadkowo..28 20 M. 142-143. 26 Chronologię trudno tu ustalić.23 Najprawdopodobniej książki w bibliotece były poklasyfikowane według języków.-G. ale ostatecznie akademia została zniszczona i spalona przez mongolskie wojska pod wodzą Hulagu podczas zdobycia Bagdadu w 1258 r. cyt. Bajt al-Hikma dni największej chwały miał za sobą. cyt.24 Pierwszym dyrektorem (sahib) Akademii został Sahl Ibn Harun25. 780-ok. był uczonym.. s... jak i zasłużonego dla tej instytucji rodu Banu Musa 22. dz. s. Już pod koniec IX w. 176. instytucja ta obejmowała bibliotekę liczącą z pewnością ponad 400 tys. Próbę uporządkowania chronologii przeprowadza M. 24 Al-Dżamili. Podstawą naukowej działalności akademii był mecenat – zarówno kalifa.. kiedy to Tygrys miał zabarwić się na niebiesko od atramentu wrzuconych do rzeki zbiorów biblioteki Al-Mamuna. W Bajt al-Hikma pielęgnowano przede wszystkim nauki „obce”. Takiej wielkości bibliotekę udało się ponoć skompletować wybitnemu uczonemu Nasir ad-Dinowi atTusiemu z łupów zdobywców (J. Arabowie. Natomiast za Al-Mamuna stała się rzeczywistą akademią finansującą działalność wielu uczonych z całego świata islamu. Balty-Guesdon. s. s. Balty-Guesdon. można więc np. 22 Szeroko ich działalność omówiona została przez Al-Dżamilego. dz. ale zdecydowanie były one na dalszym planie. s. s. tamże. Bajt al-Hikma skupiał najwybitniejszych przedstawicieli nauki z całego świata muzułmańskiego. Arabowie. że było kilku dyrektorów Bajt al-Hikma w jednym czasie. dz. 28 Al-Kalkaszandi. a na czele każdego oddziału stał opiekun. Literatura. 147-156. „Zniknęła biblioteka wraz ze swoją zawartością i zniknęły wszelkie po niej ślady” – pisze Al-Kalkaszandi. 27 J.

s. Przekładowa działalność Bajt al-Hikma.]. którzy poprawiali teksty z punktu widzenia poprawności języka. dz..31 W działalności przekładowej Bajt al-Hikma brali udział przedstawiciele wszystkich chyba nacji i religii wielkiego imperium Abbasydów – Arabowie. dz.. podkreślając rolę chrześcijan w działalności Bajt alHikma wskazuje na tolerancję religijną. który rozdzielał zadania wśród tłumaczy..] i sabejska – kierowana przez równie sławnego Sabita Ibn Kurrę [. Ishak 29 Y. ale główny korpus przekładów dokonywany był z języka greckiego. cyt. jak i sabejczycy z Harranu. cyt. Persowie. Działalność przekładowa w Bajt alHikma.. 314.-G.. a tymi byli zarówno nestorianie ze szkoły Hunajna Ibn Ishaka. Żydzi. s.pracowały dwie grupy tłumaczy – nestoriańska. Eche. w związku z czym mogą funkcjonować w świecie islamu rozmaite przekłady tych samych dzieł greckich. Hauziński. 32 Pomijam tu tłumaczy z perskiego. była zorganizowana w sposób systematyczny. 30 . 273-276). Na końcu do pracy przystępowali korektorzy.. 210. Najwybitniejsi przedstawiciele ruchu przekładowego32 związani z Bajt al-Hikma i najbliższymi kręgami akademii to m. W akademii tłumaczono z rozmaitych języków. s. chrześcijanie rozmaitych obrządków i muzułmanie. „hellenizmie syryjskim” w historii kultury i nauki arabsko-muzułmańskiej. M. J... Następnie. jaką charakteryzował się Bagdad w okresie swojego największego rozkwitu. a później korzystając z pomocy rdzennych Arabów dokonywali przekładu na arabski..29 Czasem istniejące przekłady poddawane były później rewizji przez innych tłumaczy. ulepszone ich wersje. Syryjczycy i Grecy. najprawdopodobniej. „Pod patronatem abbasydzkich kalifów – pisze J. dz. dz. in. AlDżamili. której przewodził Hunajn Ibn Ishak [.. Syryjscy tłumacze.. cyt. z których najwybitniejszy był Umar Ibn al-Farchan at-Tabari (por. którego znajomość posiadali chrześcijanie z terenów Syrii i Mezopotamii oraz sabejczycy. Wszystkim kierował sekretarz tłumaczeń (amin ala at-tardżama).]. Hunajn Ibn Ishak. Balty-Guesdon. dz. Hauziński . s. Al-Kindi. cyt. lecz jako kolejne. Arabski badacz Raszid al-Dżamili.. Nie należy ich jednak traktować jako przekładów alternatywnych. O ile nestorianie tłumaczyli głównie greckie piśmiennictwo filozoficzne i medyczne. o tyle sabejczycy z Harranu [.. Sabit Ibn Kurra. cyt. s. przekładali najpierw grekę na język syryjski [.7 5. przekłady były opracowywane przez redaktorów (katib). 137.”30 W związku z tym czasem mówi się o tzw. 31 Al-Dżamili.] zajmowali się przekładaniem dzieł matematycznych i astronomicznych. 32.

Ujun al-anba fi tabakat al-atibba [„Źródła wiadomości o klasach lekarzy”]. Y. Almagestu i dzieł Euklidesa. dz. który był „redaktorem” Hunajna. Commentaire de Marian Plezia. cz.36 Hunajn dokonywał zazwyczaj przekładów z greckiego na syriacki. Bielawski. Bieniek. Wrocław-Warszawa-Kraków 1970. red. I. Fizykę (Tabi’ijjat) i Magna Moralia (Chulkijjat). Devenyi and T. 833) związany był z Bajt al-Hikma Al-Hadżdżadż Ibn Matar. “Przegląd Humanistyczny” 1984. I. synem Bazileusa (Istifan Ibn Basil) przetłumaczył także De Materia Medica (Kitab al-hasza’isz) Dioskurydesa38. Był chrześcijaninem wywodzącym się z Al-Hiry. Ważnym działem jego pracy były przekłady dzieł Galena oraz Hipokratesa. s. Ishāk al-‘Ibādī. The Arabic Translation of Dioscorides’ De Materia Medica by Mihrān B. s. 171. gdzie blisko z nim współpracowali m. s. Literature. dz. uważany jest także za tłumacza Starego Testamentu na arabski. Analityki pierwsze (Analutika al-awwal). Budapeszt 1998. tłumacz m. przełożona z Septuaginty. brał on udział w zbieraniu książek dla biblioteki Haruna ar-Raszida (por. ale wersja ta. . 38 Hūšang A„lam. 378b. Ishāq. cyt. s. Ivanyi. a jego współpracownicy tłumaczyli dopiero te teksty na arabski. History (“The Arabist. Hitti. s. Johannitus34. Wraz ze swoim uczniem Stefanem. 33). 258-259. Linguistics. s. których postaci i dorobek chciałbym krótko przedstawić.33 Hunajn Ibn Ishak (809-873) zw. 36 Ibn Abi Usajbi‟a. Uczony muzułmański Ibn Al-Kifti (zm. nieistniejącego już dziś miasta w okolicach An-Nadżafu. Analityki wtóre (Analutika as-sani) Arystotelesa. dz. Bejrut 1981. Hunayn b.. t. J.. III. cyt. dz. jego syn Ishak i bratanek Hubajsz Ibn al-Hasan. Strothmaier. nr 4. pełną wersję arabską odkrył i udostępnił Europie prof. in: Proceedings of the Arabic and Islamic Sections of the 35th International Congress of Asian and African Studies (ICANAS). grecki i perski 35. Part One. w tym: Państwo (As-Sijasa) Platona. Al-Dżamili. s. List Arystotelesa do Aleksandra Wielkiego o polityce (zachowany w wersji arabskiej). 34 A. Kategorie (Makulat). stał na czele szkoły nestoriańskiej. 22-24. Początkowo parał się medycyną.. Dzieje Arabów. cyt. Hubajsz Ibn al-Hasan oraz Kusta Ibn Luka. K. dz. stąd w jego późniejszej działalności przekładowej ta tematyka zajmowała ważne miejsce. Józef Bielawski37. 1-8. s. in. Warszawa 1969. w: EI. 225-249... 1270) znał cztery języki. Wśród studentów i asystentów byli także Isa Ibn Jahja oraz Musa Ibn Chalid. to jeden z najwybitniejszych tłumaczy w dziejach cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. 33 Krótko (zm. s. cyt. Według Ibn Abi Usajbi‟y (zm. Przypisuje się Hunajnowi ponad 100 przekładów. Budapest Studies in Arabic” 19-20). Po powstaniu Bajt al-Hikma został szefem działu tłumaczeń. s. t. Eche. cyt. 35 Ibn Abi Usajbi‟a. Eche. 1248) określił go jako „źródło wiedzy i kopalnię cnoty”. arabski.. Mansūr in Comparison with the Older Translation by Stephanos and Hunayn B. 37 Lettre d’Aristote à Alexandre sur la politique envers les cités. 32. Ph.8 Ibn Hunajn. in. 123-130. nie zachowała się. a także fragmenty popularnych Listów Arystotelesa do Aleksandra. Ibn Abi Usajbi‟a wspomina także o niejakim Al-Azraku. Texte arabe établit et traduit par Józef Bielawski. 187. którzy prawdopodobnie są rzeczywistymi autorami niektórych przekładów przypisywanych ich mistrzowi. których inną. syriacki. G.

Znał grecki. t. Oprócz filozofii zajmował się matematyką. mutazylizmem. 251-252.40 Wśród myślicieli greckich preferował przede wszystkim Arystotelesa i Ptolemeusza. syriacki i grecki.). 249-250. in. Retorykę (Al-Chitaba). Strothmaier. 40 Al-Dżamili. znany w Europie jako Alkindus (ok. Weryfikacja dotyczyła głównie tworzenia arabskiej terminologii dla rozmaitych dziedzin nauki. Tłumaczył także prace Platona.. 178-190. cyt. Ishak w swojej pracy translatorskiej koncentrował się przede wszystkim na filozofii greckiej. w: P. cyt. Analityki pierwsze. Ishak Ibn Hunajn (zm. 249-263. w: EI. dlatego niewielka tylko cześć jego dorobku zachowała się do naszych czasów. 42 J. I. przy czym przewyższał swego ojca znajomością arabszczyzny. był także związany z racjonalistycznym prądem w teologii muzułmańskiej. s. był bowiem AlKindi jednym z najważniejszych tłumaczy z kręgu Bajt al-Hikma. dz. Mniej zajmował się medycyną. ale i tak przełożył kilka dzieł Galena. Przetłumaczył m. Znał doskonale arabski. AlDżamili. albo przynajmniej zredagowane. Kindi (al-). dz.9 Abu Jusuf Ibn Ishak al-Kindi. Topika (Al-Dżadal). s. 911)43 wykształcony został przez swego ojca. McGreal (red. których także komentował. s. J. Jolivet.E. Aleksandra z Afrodyzji. Butterworth.42 Poza tym był z pewnością współautorem przekładu arystotelesowej Metafizyki. cyt. Warszawa 1997. astronomią i muzyką. 41 Tamże. Etykę (Al-Achlak). s. Analityki wtóre. Mikołaja z Damaszku. s. 558-566. Al-Kindi. Kindi (al-).. Wielcy myśliciele Wschodu. Porfiriusza i Proklosa. że przeprowadzał liczne weryfikacje istniejących przekładów. w: EI. 279-280. Al-Kindī. które zostały przez niego przetłumaczone. dzieła astronomiczne i matematyczne Euklidesa i Archimedesa. jeszcze w ostatnich dziesięcioleciach odkrywano nieznane jego dzieła. s. dz. syriacki i perski. cyt. Ibn Abi Usajbi‟a. Warszawa 1971. Jako mutazylita był prześladowany za następcy kalifa Al-Mamuna.. zwany Fajlasuf al-Arab (Filozof Arabów)39. 43 G.. nie mamy żadnych konkretnych wskazówek co do dzieł przełożonych przez filozofa. 872) to jeden z najwybitniejszych filozofów arabskich. 279. 122a. V. Niestety. C. t. 39 Por. s. s. dz.41 Jednym z dzieł znanych z tytułu. Teodozjusza z Bitynii i Ptolemeusza. 803-ok. Wywodził się ze znanego już od czasów staroarabskich plemienia Al-Kinda. O Duszy (Kitab an-nafs). jego komentarz do Kategorii). Szczególnym zainteresowaniem darzył Ishak Arystotelesa. perski. Bielawski. . s. a także prawdopodobnie sanskryt. jest Teologia pseudo-Arystotelesa.. w: Mały słownik kultury świata arabskiego. J. s. Al-Mutawakkila – cała jego biblioteka została zniszczona. cz. Al-Dżamili. wiadomo natomiast. którego dzieła także komentował (znany jest np. IV. Rashed. Ishāk Ibn Hunayn. Bielawski. 110a. geometrią. R. Dorobek Al-Kindiego jako uczonego pozostaje poza moim zainteresowaniem w tym opracowaniu. 276-283.P.

Rashed. Elementów (Al-Usul fi al-handasa) Euklidesa i Almagestu Ptolemeusza. dz. którego daty narodzin i śmierci nie są znane. Al-Dżamili. czego przyczyny zostały powyżej wyjaśnione. V. 259-260. w: EI. 913)46 pochodził z Balabakku. 5529b. 286-291. syriacki i arabski. Tłumaczył dzieła Euklidesa. 283-286. Archimedesa i Apoloniusza. Wśród przekładów Kusty wspomnieć warto również Mechanikę Herona z Aleksandrii. Hill. 46 D. filozofią. wnukowie Sabit i Ibrahim oraz prawnuk Abu al-Faradż. Widać. s. znał doskonale grecki. Sabit dokonywał także rewizji istniejących już przekładów. często tłumaczył na arabski teksty przetłumaczone przez Hunajna na syriacki z greki. np. ok. Kuksewicz. * To tylko kilka najznaczniejszych nazwisk związanych z drugim okresem rozwoju nauki arabskiej i ruchem tłumaczeniowym. księgi V-VIII dzieła Conica (AlMachrutat) Apoloniusza z Pergi. w tym np. R. dlatego część dzieł przypisywanych Hunajnowi to prawdopodobnie przekłady Hubajsza. s. s. Hipokratesa. 264-274. cyt. Z. Kustā B. X. s. Hypsiklesa. s. dz. Autolikosa. jak Hunajn. w: EI. dz. R.. Współpracowali z nim liczni uczniowie i właśnie tej grupie tłumaczy przypisuje się przekład większości greckich dzieł z dziedziny matematyki i astronomii. 428b. dokonał także przekładu Starego Testamentu. a także prace pseudo-Plutarcha. cyt. komentarz do Fizyki Aleksandra z Arfodyzji. że tą drogą wiele dzieł filozofów i uczonych starożytnej Grecji przetrwało do naszych czasów.. matematyką i muzyką. był także uczniem Hunajna Ibn Ishaka. dz. która zachowała się tylko w wersji arabskiej. s. które przypisywane są Hunajnowi. są to po części te same dzieła. t. Translatorskie dzieło Sabita kontynuowali jego syn Sinan. 44 Sabit Ibn Kurra al-Harrani (836-900)45 był głównym przedstawicielem szkoły „sabejskiej” działającej przy Bajt al-Hikma. Podobnie. Poza tłumaczeniami Hubajsz zajmował się także medycyną. Lūqā. Arystarcha. 45 . Sabit sam także był uczonym – specjalizował się w astronomii i matematyce. niektórych prac Arystotelesa. 431. Wytężona praca uczonych i tłumaczy z bagdadzkiej uczelni stała się jednym z pierwszych pomostów między muzułmańskim 44 Al-Dżamili. Morelon. dz. Tłumaczył także prace Diofantosa. cyt. spod jego pióra wyszły także przekłady Państwa i Timajosa Platona. Kusta Ibn Luka (zm. cyt. urra.10 Hubajsz Ibn al-Hasan al-Asam. Thābit B. komentarz do Fizyki Jana Filopona. s. Wstęp do arytmetyki Nikomachusa z Gerazy. Al-Dżamili. Hitti. Znany był jako tłumacz dzieł Arystotelesa oraz wybitny uczony o wszechstronnych zainteresowaniach: zajmował się medycyną. t. Jak widać z tytułów.. cyt... Galena. Archimedesa O kuli i walcu.

dz.11 Wschodem a chrześcijańskim Zachodem. renesansu islamu. Hitti – prawie wszystkie dzieła Arystotelesa [. w inny sposób niedostępnych”. gdy w tym czasie Europa prawie zupełnie nie znała greckiej myśli i nauki.47 Tyle Hitti. . gdy ar-Rašīd i al-Ma‟mūn żywo interesowali się grecką i perską filozofią. s.. współcześnie żyjący na zachodzie Karol Wielki i jego wielmoże zabawiali się. które mogło funkcjonować dzięki mecenatowi abbasydzkich kalifów i dzięki tolerancji i otwarciu oświeconych muzułmańskich władców z czasów tzw. Bernard Lewis zaś dodaje: „Średniowieczna Europa była uczniem świata islamu. w pewnym sensie od niego uzależniona: musiała polegać na arabskich wersjach utworów greckich. s. Warszawa 2003. jak mówią źródła. a po nim al-Qifţī cytują około 100 dzieł należących do „filozofa Greków”.] stały się dostępne dla arabskiego czytelnika. Podczas. „Zanim epoka tłumaczeń dobiegła końca – pisze Ph. Lewis.. 47 48 Hitti. a jeśli chodzi o naukę i sztukę. sztuką wypisywania swych imion”. 261. 12. cyt.. Ibn Abi Uşajbi„a. Co się właściwie stało? O kontaktach Zachodu ze światem islamu.48 A zatem przechowanie części naszego własnego dziedzictwa dokonało się z wydatną pomocą bagdadzkiego środowiska naukowego. B.