Prof. dr hab.

Marek Dziekan
Uniwersytet Łódzki

Działalność przekładowa
w „Domu Mądrości” (Bajt al-Hikma) w Bagdadzie

1. Wprowadzenie. Islam pojawił się na Półwyspie Arabskim w pierwszej połowie VII
w. naszej ery jako Boskie objawienie przekazane za pośrednictwem anioła Gabriela
Prorokowi Muhammadowi, znanemu w Europie jako Mahomet. Obok objawionej księgi,
Koranu, największe znaczenie dla rozwoju cywilizacji muzułmańskiej miały wypowiedzi
Muhammada zapisane w formie hadisów (ar. „opowiadanie, opowieść‟) tworzących sunnę,
„tradycję Proroka‟. Wśród hadisów najczęściej wskazuje się na kilka, które miały mieć
szczególne znaczenie dla rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Pierwszy to “wiedzy szukaj
choćby w Chinach”, drugi zaś: “atrament uczonych mężów jest cenniejszy od krwi
męczenników”.
Dla równowagi tradycja zachodnia stworzyła mit, mający ukazać arabskomuzułmańskich zdobywców Egiptu jako kompletnych ignorantów i barbarzyńców. Oto
dowódca arabski, Amr Ibn al-As, zdobywając w 641 r. Aleksandrię miał spalić słynną
Bibliotekę Aleksandryjska, twierdząc, że cała wiedza zawarta jest w Koranie, dlatego inne
księgi na nic się nie zdadzą. W rzeczywistości Biblioteka spłonęła dużo wcześniej, bo
podczas oblężenia miasta przez Juliusza Cezara na przełomie 47 i 48 r. p.n.e. oraz w 391 r.
n.e. w czasie walk z chrześcijanami.
2. Etapy rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Arabowie i ludy, które już
przynajmniej od początku VIII w. współtworzyły arabsko-muzułmański korpus wiedzy,
postępując zgodnie z przytoczonymi wyżej maksymami rozwijali swoją wiedzę we
wszystkich dziedzinach – dotyczyło to zarówno tzw. „nauk muzułmańskich”, a więc tych,
które wiązały się ze studiami nad Koranem i sunną (teologia, prawo, gramatyka,
leksykografia, nauki o literaturze), jak i rozmaitych innych nauk humanistycznych i
przyrodniczych, które w kontekście tego podziału należałoby nazwać „świeckimi”. 1 Wśród
1

Podział tych nauk por. J. Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s.
317-318.

ale jej znaczenie wzrosło w drugiej połowie VIII w. obejmujący pierwszy okres panowania Abbasydów (750-900) charakteryzował się niezwykle intensywną działalnością tłumaczeniową głównie z języków syryjskiego. por. Literatura i kultura w imperium kalifów. Często bowiem w zachodnich rozważaniach o filozofii arabsko-muzułmańskiej pomija się ogromny dorobek drugiego nurtu. s. 315). „To przez Bizancjum zapoznawali się muzułmanie z Platonem i Arystotelesem. to czas zapoznawania się z dorobkiem wcześniejszych cywilizacji. s. 427 i nast. Wrocław 1961. II. 1119b. To w tym 2 A. s. a właściwie jeden z jej nurtów. prości beduini z pustyń Półwyspu Arabskiego z pomocą zdecydowanie lepiej wtedy wykształconych Persów i Syryjczyków zapoznawali się z dorobkiem naukowym Bizancjum i starożytnej Persji. Pierwszy etap rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Bieniek. “Tłumaczono tam dzieła greckie Hipokratesa i Galena. Studium twórczości adabowej Al-Mubarrada. która powstała jeszcze przed najazdem arabskim. 3 J. Ważnym centrum naukowym tamtych czasów było także północnomezopotamskie miasto Harran.. 4 Por. Z. tzw. by jeszcze w tym samym wieku stać się podstawą rozwoju ich rodzimej nauki. Warszawa 1982. Starożytność w myśli arabskiej.3 Wśród najważniejszych instytucji naukowych.1. Podkreślam tu stwierdzenie. Okres ten obejmuje panowanie tzw. Bielawski. Zarys filozofii średniowiecznej. Akademia przetrzymała burze wojenne i nie tylko nie upadła po inwazji arabskiej.2 Janusz Danecki dodaje: „Całe bogactwo hellenizmu przechodzi w ręce Arabów. greckiego i średnioperskiego (pahlawi).e. Historia filozofii średniowiecznej. Warszawa 1986. 18. 33.. [. Kraków 2003. kalifów sprawiedliwych (632-661) i Umajjadów (661-750. tłumacząc ich i z kolei przekazując umysłowości zachodniej. Ośrodek w Harranie związany był z pogańskim pseudo-sabeizmem5 i pielęgnował tam tradycje nauki greckiej.1 /dalej: EI/.] Ostatni wielcy myśliciele starożytni byli zarazem inicjatorami żywiołowego rozwoju myśli spekulatywnej w społeczeństwie arabsko-muzułmańskim”. Arabowie. s. Danecki. także J. że jest to jeden z nurtów filozofii muzułmańskiej. a za jej pośrednictwem także nauki indyjskiej. Kuksewicz. s. Drugi etap rozwoju nauki arabskiej. CD-ROM Edition v. 16-17. Legowicz.2 tych ostatnich ważne miejsce zajmowała filozofia. Książka w świecie islamu. słynna przede wszystkim ze swego dorobku w dziedzinie medycyny. hasło Gondēshãpūr. . Arabowie przejęli istniejące na Bliskim Wschodzie tradycje i instytucje naukowe. „kalifat damasceński”). związanego z kalamem czyli teologią spekulatywną. zwany „falsafa”. w: The Encyclopedia of Islam. których tereny w wyniku podbojów zajęli muzułmanie. t. które w znacznym stopniu stały się wzorem dla nauki arabskiej była perska akademia w Dżundiszapurze4. s. Działalność ta prowadzona była przede wszystkim w instytucjach nazywanych akademiami muzułmańskimi. sięgający roku 750 n.” (J. Warszawa 1982. która pełną garścią czerpała z osiągnięć poprzedników”.

Morelona. w: Między oryginałem a przekładem V. ich stosowalności oraz wykorzystaniu ich szaty słownej oraz o subtelnościach ich wyjaśniania na miarę autora danego dzieła. nazywanym w historii cywilizacji arabsko-muzułmańskiej „epoką tłumaczeń” – dosłownie zaś „ruchem tłumaczeniowym” – arab. że przekład już wtedy traktowany był jako zajęcie poważne i wymagające specjalnych predyspozycji. Warszawa 2002 – dotyczy ona jednak tylko nauk ścisłych. Spring. s. t. pojawiły się w piśmiennictwie arabskim pierwsze rozważania na temat sensu i jakości przekładu. Al-Dżahiz (zm. w: EI. Obszernym omówieniem tego okresu jest książka Raszida Hamida Hasana al-Dżamilego Harakat attardżama fi al-maszrik al-islami fi al-karnajn as-salis wa-ar-rabi li-al-hidżra [„Ruch tłumaczeniowy na wschodzie muzułmańskim w trzecim i czwartym wieku od hidżry”]. Kolejne etapy rozwojowe to czasy oryginalnej twórczości naukowej (od 900 do ok. W niniejszej prezentacji chciałbym skupić się na okresie drugim. hasło Tardjama. por. 1100 do ok. Pisze o tym słynny arabski uczony z Al-Basry. II. Gutas i in. także A. D.. t. tenże. I. lecz przemyślanym. 7 S. Nie będzie w stanie podołać zadaniom wyznaczonym pośrednikowi. ścisłością skrótów myślowych i wewnętrznymi ograniczeniami. s. „sabejczycy harrańscy”. harakat at-tardżama. Jackson przełożył określenie Al-Dżahiza „al-hakim” jako „Arystoteles”. 5 Byli to tzw. Trypolis 1982. pogańscy czciciele gwiazd. co powiedział mędrzec7 ze wszystkimi szczegółami znaczeń. s. 6 . Przekład w kulturze islamu. wiele informacji dotyczących tego aspektu rozwoju nauki w islamie zawiera Historia nauki arabskiej pod red. sposobem jego rozumowania. Bieniek. Oto dwa fragmenty jego rozważań: 3. no. „Alif” 1984.3 właśnie czasie teoretycy i historycy nauki wprowadzili wspomniany wyżej podział nauk na muzułmańskie i świeckie. Wartość przekładu Tłumacz nigdy nie odda tego. czyli do upadku Bagdadu. Jakże będzie on w stanie oddać różnorodność odcieni znaczeniowych w całym ich bogactwie? Musi posiadać szeroką wiedzę o owych znaczeniach. 4. 1100) i wreszcie okres dekadencji nauki arabsko-muzułmańskiej – od ok. 224a. 867) w pracy Kitab al-hajawan („Księga zwierząt”).1. 102. Kraków 1999. że przekłady starożytnych dzieł nie były dziełem przypadkowym. Rasheda i R. 25-43.6 3. Al-Jiāhiz on translation. Warszawa 2000. sekta zanikła w XIII w. X. por. Świadczy to o tym. 1258. że już w IX w. Epoka tłumaczeń – rola świata arabskiego w dziele zachowania dorobku starożytności. R. a także o tym. Zaskakiwać może Europejczyka fakt. t.

Ptolemeusza i Euklidesa. I chyba nie znajdziesz ani jednego tłumacza. Archimedesa i Euklidesa. Im zakres wiedzy. O wymaganiach wobec tłumacza por. kompetencja w zakresie wiedzy. Ibn Wahili czy Ibn al-Mukaffa11 równi Arystotelesowi? Albo czyż Chalid12 może się równać z Platonem? 3. przekład wszystkich fragmentów oraz komentarz: M. cyt. jak i drugiego. Ibn Na‟ima9. medycyny i chemii. Warszawa 1994.2. 10 Teodor Abu Kurra. 11 Abd Allah Ibn al-Mukaffa. aby wymowność tłumacza tkwiła w samej duszy przekładu. orator i poeta.M.4 A kiedyż byli (niech Bóg ma ich w opiece) Ibn al-Bitrik8. Dziekan. a gdy mówi w jednym z nich. jakie stawia przed tłumaczem współczesna translatologia. 820. jak m. której dotyczy przekładany tekst i kompetencja terminologiczna. s. 9 Ibn Na‟ima . Warszawa 1993. im mniej istnieje specjalistów w tym zakresie. pomiędzy 796 a 806. Tezaurus terminologii translatologicznej. Ojcewicz. tym prędzej tłumacz może się pomylić. Wymagania Al-Dżahiza pokrywają się całkowicie z wymaganiami. przejmuje coś. 759. Powinien znać wyśmienicie zarówno język przekładu. zm. 409-418. kompetencja tłumaczeniowa. że uchybił jednemu z nich. tłumacz z języka średnioperskiego. G. możemy się przekonać. a w czymś jest mu przeciwny. zm. Dziekan. in. o czym świadczyć odwołanie do niego w następnym. Al-Jiãhiz o przekładzie. według tradycji pierwszy tłumacz dzieł greckich z dziedziny astronomii. jakiej dotyczy tłumaczenie jest węższy. in. dz. . Al-Ğāhiz i translatologia. np. znany pisarz chrześcijański i tłumacz. Abu Kurra10. s. Wynika to z faktu. 704. Jeśli zaś zna więcej niż dwa języki. jak i oryginału. J.M. M. Pieńkos.14 8 Abu Jahja Ibn al-Bitrik.13 * Arabski uczony porusza zatem wszystkie problemy ważne dla współczesnej translatologii. 13 Por. Warszawa 1993. „Studia Arabistyczne i Islamistyczne” 2. analogicznie będzie wyglądała sprawa z przekładem na wszystkie te języki. a wiedza jego musi być bardzo szeroka.. który skonsultowałby się z którymś z tych specjalistów. Jakże więc tłumacz może być jednakowym znawcą jednego i drugiego. 13-34. hasło Kompetencja i nast. 14 Szerzej na ten temat por. Przekład i tłumacz we współczesnym świecie. takie. tłumacz z języka greckiego. a znajomość jednego musi być tak dobra. że każdy z języków przyciąga drugi. Być może chodzi tu jednak o słynniejszego jako tłumacz Sabita Ibn Kurrę (827-901). in. kompetencja bilingwalna i bikulturowa. m. jak gdyby to był jeden język? Posiada przecież jedna siłę. Jeśli usłyszymy. Gdańsk 1991. siła ta rozpadnie się na dwoje. zm. jak mówi w obu językach. nie przytaczanym tu fragmencie. który przełożył wiele dzieł greckich. Hipokratesa. Ibn Fahr. Arystotelesa. Przypisuje się mu przekłady dzieł Galena. Obowiązki tłumacza Konieczne jest. 12 Chalid Ibn Jazid Ibn Mu‟awija.tłumacz m. Podstawy translatoryki. zm.

nr 39. en Syrie et en Égypte au moyen age. możemy być pewni. 131-150. s. zawierając zawieszenie broni z władcą tej wyspy.. J. „Niemniej funkcja akademii bagdadzkiej za każdego z tych kalifów była inna. ponieważ al-Ma‟mūn. cyt. 17 D. która w tym okresie praktycznie już nie istniała. Uczeni Bonapartego. które. Wzięli oni to. 15 Na temat działalności akademii por. .]. nazywana Chizanat al-Hikma (Skarbnica [ksiąg] Mądrości). D. cyt. że przynajmniej najwybitniejsi arabscy tłumacze mieli świadomość odpowiedzialności. „Arabica” 1992. 19 Por. I. za panowania ojca Al-Mamuna. Le Bayt al-Hikma de Bagdad. 1141a. 466.. przez kalifa abbasydzkiego Al-Mamuna (panował 813-833) w Bagdadzie „Dom Mądrości”.17 Opowiadają o tym następujące przekazy: „Z wyspy Cypr przywieziono al-Ma‟mūnowi książki filozofów. 32. Po pewnym wahaniu król zgodził się. AlKalkaszandi pisał w dziele Subh al-asza: „Mówią. cyt. Najważniejszym ośrodkiem tłumaczeniowym w IX i X w. t. [. Kair 1963. 16 Al-Kalkaszandi. że trzy są największe biblioteki w świecie islamu. jaka przed nimi stoi.19 Akademia nie została jednak w rzeczywistości stworzona jednym pociągnięciem. tworzona była biblioteka. Sourdel. Haruna ar-Raszida. 4. dz. Była w niej niezliczona. s. Les bibliothèques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie. 314-317. cyt. choćby R..-G. Al-Dżamili. Solé. zażądał od niego biblioteki z książkami greckimi. 205-220.] Al-Ma‟mūn prowadził [. Na powstanie tej akademii prawdopodobnie miała wpływ tradycja wspomnianej akademii w Dżundiszapurze. założony w 830 r. po arabsku Bajt al-Hikma15. 18 J. W niej poprosił o pozwolenie zabrania wybranych dzieł zgromadzonych w państwie Ar-Rūm.”16 „Najważniejszym jej zadaniem było tłumaczenie dzieł filozoficznych i naukowych z greckich oryginałów.] korespondencję z władcą Ar-Rūmu. Al-Ma‟mūn zebrał grupę uczonych [.. 9-85.: M. s. Bayt al-Hikma.. I. Już wcześniej. Damas 1967. na Bliskim Wschodzie była pierwsza i być może najważniejsza z klasycznych akademii arabskich. że przekłady te stały na najwyższym możliwym poziomie. Danecki. dz. która posłużyła za podstawę dla Bajt al-Hikma.5 Jeśli założyć. Y. Warszawa 2001. Eche. s. dz.18 Swoją drogą zadziwiające. Uczony encyklopedysta arabski z przełomu XIV i XV w. dz. s. co znaleźli i wybrali”.. Bielawski. Jedna z nich to biblioteka kalifów abbasydzkich w Bagdadzie. s.. że kwestie pokoju uzależnione były w jakiejś mierze od rekompensaty w postaci książek – taki poziom świadomości wagi wiedzy przed wiekiem XX wykazał jeszcze chyba tylko Napoleon w czasie wyprawy do Egiptu. w: EI. Sourdel.. s.. zgodnie z tradycją. zostały przywiezione przez delegację wysłaną przez kalifa. ogromna liczba książek o nieocenionej wartości. t. aby przywiozła je z Ar-Rumu czyli z Bizancjum. Balty-Guesdon. Bajt al-Hikma. Subh al-asza fi sina’at al-insza [„Poranek krótkowidza czyli o sztuce pisania”].

dz. 142-143. Arabowie. tamże.. Danecki. 25 Sahl Ibn Harun. tłumaczem i poetą pochodzenia perskiego. zm..28 20 M.23 Najprawdopodobniej książki w bibliotece były poklasyfikowane według języków. Literatura.. Bielawski. s. s. ale zdecydowanie były one na dalszym planie. cyt. cyt. kiedy to Tygrys miał zabarwić się na niebiesko od atramentu wrzuconych do rzeki zbiorów biblioteki Al-Mamuna. W jego skład wchodzili zarówno uczeni.-G. 850). W Bajt al-Hikma pielęgnowano przede wszystkim nauki „obce”. pochodzący z Azji Środkowej matematyk AlChuwarizmi (ok.-G. 176. cyt. 26 Chronologię trudno tu ustalić.. 142-146. dz. s. Hunajn Ibn Ishak i Jahja Ibn Masawajh26. 24 Al-Dżamili. dz. por. s. Podstawą naukowej działalności akademii był mecenat – zarówno kalifa. 27 J. 21 .24 Pierwszym dyrektorem (sahib) Akademii został Sahl Ibn Harun25. Danecki. stanowisko to piastowali także prawdopodobnie m.”20 W szczytowym okresie swojego rozwoju. cyt. s. 176. dojść do wniosku. Takiej wielkości bibliotekę udało się ponoć skompletować wybitnemu uczonemu Nasir ad-Dinowi atTusiemu z łupów zdobywców (J. dział kopiowania oraz – najważniejszy dla nas . 22 Szeroko ich działalność omówiona została przez Al-Dżamilego. instytucja ta obejmowała bibliotekę liczącą z pewnością ponad 400 tys. ale ostatecznie akademia została zniszczona i spalona przez mongolskie wojska pod wodzą Hulagu podczas zdobycia Bagdadu w 1258 r.. s.. 317). Balty-Guesdon. in. a na czele każdego oddziału stał opiekun. Prowadzono także badania w dziedzinie nauk „muzułmańskich”. w IX w.. Stąd rozbieżne informacje na ten temat w większości przywoływanych przeze mnie opracowaniach i pracach źródłowych. dz. s. Próbę uporządkowania chronologii przeprowadza M. Bajt al-Hikma skupiał najwybitniejszych przedstawicieli nauki z całego świata muzułmańskiego. J. cyt. ponieważ różni uczeni sprawowali pieczę nad rozmaitymi częściami Bajt alHikma. Balty-Guesdon.. Już pod koniec IX w.instytut zajmujący się tłumaczeniem prac greckich filozofów i uczonych na język arabski. 147-156.27 Do najwybitniejszych uczonych tego czasu związanych z akademią należy np. „Zniknęła biblioteka wraz ze swoją zawartością i zniknęły wszelkie po niej ślady” – pisze Al-Kalkaszandi. cyt.. 830. można więc np. jak i sami tłumacze”... dz. Warszawa 2001. co zazwyczaj nie jest uwzględnione w przekazach. obserwatorium astronomiczne. Za czasów Al-Mamuna biblioteka nie była zbierana przypadkowo. 780-ok. 131-135. Arabowie. był uczonym. filozofię i nauki ścisłe. jak i zasłużonego dla tej instytucji rodu Banu Musa 22. Decydował o niej „specjalny komitet powołany przez Al-Mamuna. Balty-Guesdon. 23 J. Natomiast za Al-Mamuna stała się rzeczywistą akademią finansującą działalność wielu uczonych z całego świata islamu. 28 Al-Kalkaszandi. cyt. dz. s. Bajt al-Hikma dni największej chwały miał za sobą. Danecki. że było kilku dyrektorów Bajt al-Hikma w jednym czasie. dz. rękopisów21.6 W czasach Haruna ar-Raszida była to biblioteka prywatna władcy. 210.

31 W działalności przekładowej Bajt al-Hikma brali udział przedstawiciele wszystkich chyba nacji i religii wielkiego imperium Abbasydów – Arabowie. którzy poprawiali teksty z punktu widzenia poprawności języka.. Hunajn Ibn Ishak. Następnie. dz. 32 Pomijam tu tłumaczy z perskiego. Syryjscy tłumacze. chrześcijanie rozmaitych obrządków i muzułmanie.. którego znajomość posiadali chrześcijanie z terenów Syrii i Mezopotamii oraz sabejczycy. Działalność przekładowa w Bajt alHikma.. in. 30 . dz. s. której przewodził Hunajn Ibn Ishak [. przekłady były opracowywane przez redaktorów (katib). Hauziński .] i sabejska – kierowana przez równie sławnego Sabita Ibn Kurrę [. Hauziński. lecz jako kolejne.7 5. Ishak 29 Y. podkreślając rolę chrześcijan w działalności Bajt alHikma wskazuje na tolerancję religijną.. jaką charakteryzował się Bagdad w okresie swojego największego rozkwitu. jak i sabejczycy z Harranu. przekładali najpierw grekę na język syryjski [. M. Syryjczycy i Grecy. 273-276). cyt. z których najwybitniejszy był Umar Ibn al-Farchan at-Tabari (por. Na końcu do pracy przystępowali korektorzy.pracowały dwie grupy tłumaczy – nestoriańska. Wszystkim kierował sekretarz tłumaczeń (amin ala at-tardżama). „Pod patronatem abbasydzkich kalifów – pisze J.] zajmowali się przekładaniem dzieł matematycznych i astronomicznych... Najwybitniejsi przedstawiciele ruchu przekładowego32 związani z Bajt al-Hikma i najbliższymi kręgami akademii to m. ulepszone ich wersje. dz. cyt. Arabski badacz Raszid al-Dżamili. s.-G. 32.... Eche. s.. 210. cyt. Przekładowa działalność Bajt al-Hikma. dz. Sabit Ibn Kurra. s.. J. który rozdzielał zadania wśród tłumaczy. 137. a tymi byli zarówno nestorianie ze szkoły Hunajna Ibn Ishaka. Żydzi. W akademii tłumaczono z rozmaitych języków. o tyle sabejczycy z Harranu [. w związku z czym mogą funkcjonować w świecie islamu rozmaite przekłady tych samych dzieł greckich. Al-Kindi.]. a później korzystając z pomocy rdzennych Arabów dokonywali przekładu na arabski. Persowie. „hellenizmie syryjskim” w historii kultury i nauki arabsko-muzułmańskiej.”30 W związku z tym czasem mówi się o tzw. ale główny korpus przekładów dokonywany był z języka greckiego.]. najprawdopodobniej. była zorganizowana w sposób systematyczny. cyt..29 Czasem istniejące przekłady poddawane były później rewizji przez innych tłumaczy. O ile nestorianie tłumaczyli głównie greckie piśmiennictwo filozoficzne i medyczne. Balty-Guesdon. dz. 31 Al-Dżamili. cyt. 314. Nie należy ich jednak traktować jako przekładów alternatywnych.. s. AlDżamili.

Mansūr in Comparison with the Older Translation by Stephanos and Hunayn B. 1270) znał cztery języki. 258-259. ale wersja ta. Johannitus34. 171. Ibn Abi Usajbi‟a wspomina także o niejakim Al-Azraku. w: EI. I. Dzieje Arabów.. t. Bieniek. cz. Budapeszt 1998. 1248) określił go jako „źródło wiedzy i kopalnię cnoty”. “Przegląd Humanistyczny” 1984.8 Ibn Hunajn. I. red. Hitti. Y. cyt. Po powstaniu Bajt al-Hikma został szefem działu tłumaczeń. cyt. stąd w jego późniejszej działalności przekładowej ta tematyka zajmowała ważne miejsce. dz. History (“The Arabist. Wraz ze swoim uczniem Stefanem. Ph. dz. s. Commentaire de Marian Plezia. Początkowo parał się medycyną. . 187. Fizykę (Tabi’ijjat) i Magna Moralia (Chulkijjat). uważany jest także za tłumacza Starego Testamentu na arabski. Linguistics. Ważnym działem jego pracy były przekłady dzieł Galena oraz Hipokratesa. Al-Dżamili. 37 Lettre d’Aristote à Alexandre sur la politique envers les cités. Devenyi and T. grecki i perski 35. Almagestu i dzieł Euklidesa. Kategorie (Makulat). s. 378b. w tym: Państwo (As-Sijasa) Platona. nie zachowała się. 225-249. Analityki pierwsze (Analutika al-awwal). in. stał na czele szkoły nestoriańskiej. 33 Krótko (zm. s. Wrocław-Warszawa-Kraków 1970. t. których postaci i dorobek chciałbym krótko przedstawić. Strothmaier. Ishāq. s. Part One. a także fragmenty popularnych Listów Arystotelesa do Aleksandra. gdzie blisko z nim współpracowali m. Ujun al-anba fi tabakat al-atibba [„Źródła wiadomości o klasach lekarzy”]. Przypisuje się Hunajnowi ponad 100 przekładów. 36 Ibn Abi Usajbi‟a. K. Texte arabe établit et traduit par Józef Bielawski. J. Wśród studentów i asystentów byli także Isa Ibn Jahja oraz Musa Ibn Chalid. Uczony muzułmański Ibn Al-Kifti (zm. in: Proceedings of the Arabic and Islamic Sections of the 35th International Congress of Asian and African Studies (ICANAS). a jego współpracownicy tłumaczyli dopiero te teksty na arabski. s. jego syn Ishak i bratanek Hubajsz Ibn al-Hasan. Ivanyi. 32. Eche. dz. s. synem Bazileusa (Istifan Ibn Basil) przetłumaczył także De Materia Medica (Kitab al-hasza’isz) Dioskurydesa38. dz. Hunayn b. s. Literature. III. tłumacz m. Hubajsz Ibn al-Hasan oraz Kusta Ibn Luka. 35 Ibn Abi Usajbi‟a. 1-8.. 33). którzy prawdopodobnie są rzeczywistymi autorami niektórych przekładów przypisywanych ich mistrzowi. 38 Hūšang A„lam. których inną. 833) związany był z Bajt al-Hikma Al-Hadżdżadż Ibn Matar. arabski.36 Hunajn dokonywał zazwyczaj przekładów z greckiego na syriacki. brał on udział w zbieraniu książek dla biblioteki Haruna ar-Raszida (por. Bielawski. cyt. Budapest Studies in Arabic” 19-20). 123-130. Eche. Warszawa 1969. przełożona z Septuaginty. List Arystotelesa do Aleksandra Wielkiego o polityce (zachowany w wersji arabskiej). in. nieistniejącego już dziś miasta w okolicach An-Nadżafu. cyt. Józef Bielawski37. pełną wersję arabską odkrył i udostępnił Europie prof. Bejrut 1981. Według Ibn Abi Usajbi‟y (zm. 22-24. Analityki wtóre (Analutika as-sani) Arystotelesa. który był „redaktorem” Hunajna. The Arabic Translation of Dioscorides’ De Materia Medica by Mihrān B. dz. G. s. to jeden z najwybitniejszych tłumaczy w dziejach cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. nr 4. syriacki. 34 A. Ishāk al-‘Ibādī.... cyt.33 Hunajn Ibn Ishak (809-873) zw.. s. Był chrześcijaninem wywodzącym się z Al-Hiry. s.

s. Weryfikacja dotyczyła głównie tworzenia arabskiej terminologii dla rozmaitych dziedzin nauki. których także komentował. O Duszy (Kitab an-nafs). Przetłumaczył m. cyt. geometrią. McGreal (red. Kindi (al-). Al-Kindī. w: P. 279. jeszcze w ostatnich dziesięcioleciach odkrywano nieznane jego dzieła. AlDżamili. Mniej zajmował się medycyną. Ishak w swojej pracy translatorskiej koncentrował się przede wszystkim na filozofii greckiej. I. Teodozjusza z Bitynii i Ptolemeusza. astronomią i muzyką. 39 Por. Warszawa 1997. t. mutazylizmem. s. które zostały przez niego przetłumaczone. syriacki i grecki. Warszawa 1971. był także związany z racjonalistycznym prądem w teologii muzułmańskiej. Al-Dżamili. s.. Wywodził się ze znanego już od czasów staroarabskich plemienia Al-Kinda. jego komentarz do Kategorii). dzieła astronomiczne i matematyczne Euklidesa i Archimedesa. znany w Europie jako Alkindus (ok. Ishak Ibn Hunajn (zm. Al-Kindi. w: EI. Jako mutazylita był prześladowany za następcy kalifa Al-Mamuna. Wielcy myśliciele Wschodu. Bielawski. cz. 41 Tamże.. s. Al-Mutawakkila – cała jego biblioteka została zniszczona. dlatego niewielka tylko cześć jego dorobku zachowała się do naszych czasów. perski. in. s. s. 276-283. wiadomo natomiast. Porfiriusza i Proklosa. 558-566.. 110a. 803-ok. albo przynajmniej zredagowane. Znał grecki. Analityki pierwsze. zwany Fajlasuf al-Arab (Filozof Arabów)39. Znał doskonale arabski. jest Teologia pseudo-Arystotelesa. V. cyt.40 Wśród myślicieli greckich preferował przede wszystkim Arystotelesa i Ptolemeusza.41 Jednym z dzieł znanych z tytułu. Etykę (Al-Achlak). nie mamy żadnych konkretnych wskazówek co do dzieł przełożonych przez filozofa. 122a. J. 43 G. . a także prawdopodobnie sanskryt..E. którego dzieła także komentował (znany jest np. Mikołaja z Damaszku. ale i tak przełożył kilka dzieł Galena.).42 Poza tym był z pewnością współautorem przekładu arystotelesowej Metafizyki. 249-263. s. 40 Al-Dżamili. Tłumaczył także prace Platona. cyt. przy czym przewyższał swego ojca znajomością arabszczyzny. 42 J. Aleksandra z Afrodyzji. Niestety. Butterworth.P. t. 279-280. 178-190. Bielawski.. Ishāk Ibn Hunayn. Kindi (al-). 251-252. J. s. Strothmaier. w: EI. Analityki wtóre. Oprócz filozofii zajmował się matematyką. Retorykę (Al-Chitaba). C. Szczególnym zainteresowaniem darzył Ishak Arystotelesa. cyt. w: Mały słownik kultury świata arabskiego. Dorobek Al-Kindiego jako uczonego pozostaje poza moim zainteresowaniem w tym opracowaniu. 911)43 wykształcony został przez swego ojca. że przeprowadzał liczne weryfikacje istniejących przekładów. s. 872) to jeden z najwybitniejszych filozofów arabskich. dz. syriacki i perski. Jolivet. był bowiem AlKindi jednym z najważniejszych tłumaczy z kręgu Bajt al-Hikma. s. Ibn Abi Usajbi‟a. 249-250.9 Abu Jusuf Ibn Ishak al-Kindi. dz. dz. Rashed. Topika (Al-Dżadal). dz. IV. R.

R. s. Sabit dokonywał także rewizji istniejących już przekładów. są to po części te same dzieła. s. często tłumaczył na arabski teksty przetłumaczone przez Hunajna na syriacki z greki. s. 44 Sabit Ibn Kurra al-Harrani (836-900)45 był głównym przedstawicielem szkoły „sabejskiej” działającej przy Bajt al-Hikma. dz. czego przyczyny zostały powyżej wyjaśnione. Znany był jako tłumacz dzieł Arystotelesa oraz wybitny uczony o wszechstronnych zainteresowaniach: zajmował się medycyną.10 Hubajsz Ibn al-Hasan al-Asam. X. 283-286. spod jego pióra wyszły także przekłady Państwa i Timajosa Platona. Poza tłumaczeniami Hubajsz zajmował się także medycyną. Thābit B. Hill. 286-291. Widać. Rashed. dlatego część dzieł przypisywanych Hunajnowi to prawdopodobnie przekłady Hubajsza. Archimedesa i Apoloniusza. niektórych prac Arystotelesa. filozofią. dokonał także przekładu Starego Testamentu... 913)46 pochodził z Balabakku. 259-260. dz. dz. Tłumaczył dzieła Euklidesa. Hypsiklesa. Hipokratesa. komentarz do Fizyki Jana Filopona. Tłumaczył także prace Diofantosa. Kustā B. znał doskonale grecki. s. Kusta Ibn Luka (zm. komentarz do Fizyki Aleksandra z Arfodyzji. 5529b. w tym np. Podobnie. w: EI. która zachowała się tylko w wersji arabskiej. matematyką i muzyką. cyt. ok. t. 431. Z. Elementów (Al-Usul fi al-handasa) Euklidesa i Almagestu Ptolemeusza. Translatorskie dzieło Sabita kontynuowali jego syn Sinan. t. R. Morelon. cyt. 46 D. Arystarcha. był także uczniem Hunajna Ibn Ishaka. Hitti. V. 428b. Jak widać z tytułów. cyt. Wśród przekładów Kusty wspomnieć warto również Mechanikę Herona z Aleksandrii. cyt. dz. Lūqā. w: EI. Wstęp do arytmetyki Nikomachusa z Gerazy. którego daty narodzin i śmierci nie są znane. które przypisywane są Hunajnowi. Kuksewicz. dz. a także prace pseudo-Plutarcha. Al-Dżamili. * To tylko kilka najznaczniejszych nazwisk związanych z drugim okresem rozwoju nauki arabskiej i ruchem tłumaczeniowym. s. księgi V-VIII dzieła Conica (AlMachrutat) Apoloniusza z Pergi. Archimedesa O kuli i walcu. Współpracowali z nim liczni uczniowie i właśnie tej grupie tłumaczy przypisuje się przekład większości greckich dzieł z dziedziny matematyki i astronomii.. 45 . urra... wnukowie Sabit i Ibrahim oraz prawnuk Abu al-Faradż. 264-274. cyt. Sabit sam także był uczonym – specjalizował się w astronomii i matematyce. Wytężona praca uczonych i tłumaczy z bagdadzkiej uczelni stała się jednym z pierwszych pomostów między muzułmańskim 44 Al-Dżamili. s. Autolikosa. że tą drogą wiele dzieł filozofów i uczonych starożytnej Grecji przetrwało do naszych czasów. s. np. Galena. jak Hunajn. syriacki i arabski. Al-Dżamili.

Ibn Abi Uşajbi„a. 12.11 Wschodem a chrześcijańskim Zachodem. s..] stały się dostępne dla arabskiego czytelnika. współcześnie żyjący na zachodzie Karol Wielki i jego wielmoże zabawiali się. B. Lewis. . cyt.48 A zatem przechowanie części naszego własnego dziedzictwa dokonało się z wydatną pomocą bagdadzkiego środowiska naukowego. sztuką wypisywania swych imion”. Co się właściwie stało? O kontaktach Zachodu ze światem islamu..47 Tyle Hitti. w inny sposób niedostępnych”. a po nim al-Qifţī cytują około 100 dzieł należących do „filozofa Greków”. Bernard Lewis zaś dodaje: „Średniowieczna Europa była uczniem świata islamu. 47 48 Hitti. renesansu islamu. Podczas. które mogło funkcjonować dzięki mecenatowi abbasydzkich kalifów i dzięki tolerancji i otwarciu oświeconych muzułmańskich władców z czasów tzw. s. Hitti – prawie wszystkie dzieła Arystotelesa [. w pewnym sensie od niego uzależniona: musiała polegać na arabskich wersjach utworów greckich. gdy ar-Rašīd i al-Ma‟mūn żywo interesowali się grecką i perską filozofią.. gdy w tym czasie Europa prawie zupełnie nie znała greckiej myśli i nauki. a jeśli chodzi o naukę i sztukę. „Zanim epoka tłumaczeń dobiegła końca – pisze Ph. 261. dz. jak mówią źródła. Warszawa 2003.