Vous êtes sur la page 1sur 11

Prof. dr hab.

Marek Dziekan
Uniwersytet Łódzki

Działalność przekładowa
w „Domu Mądrości” (Bajt al-Hikma) w Bagdadzie

1. Wprowadzenie. Islam pojawił się na Półwyspie Arabskim w pierwszej połowie VII
w. naszej ery jako Boskie objawienie przekazane za pośrednictwem anioła Gabriela
Prorokowi Muhammadowi, znanemu w Europie jako Mahomet. Obok objawionej księgi,
Koranu, największe znaczenie dla rozwoju cywilizacji muzułmańskiej miały wypowiedzi
Muhammada zapisane w formie hadisów (ar. „opowiadanie, opowieść‟) tworzących sunnę,
„tradycję Proroka‟. Wśród hadisów najczęściej wskazuje się na kilka, które miały mieć
szczególne znaczenie dla rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Pierwszy to “wiedzy szukaj
choćby w Chinach”, drugi zaś: “atrament uczonych mężów jest cenniejszy od krwi
męczenników”.
Dla równowagi tradycja zachodnia stworzyła mit, mający ukazać arabskomuzułmańskich zdobywców Egiptu jako kompletnych ignorantów i barbarzyńców. Oto
dowódca arabski, Amr Ibn al-As, zdobywając w 641 r. Aleksandrię miał spalić słynną
Bibliotekę Aleksandryjska, twierdząc, że cała wiedza zawarta jest w Koranie, dlatego inne
księgi na nic się nie zdadzą. W rzeczywistości Biblioteka spłonęła dużo wcześniej, bo
podczas oblężenia miasta przez Juliusza Cezara na przełomie 47 i 48 r. p.n.e. oraz w 391 r.
n.e. w czasie walk z chrześcijanami.
2. Etapy rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Arabowie i ludy, które już
przynajmniej od początku VIII w. współtworzyły arabsko-muzułmański korpus wiedzy,
postępując zgodnie z przytoczonymi wyżej maksymami rozwijali swoją wiedzę we
wszystkich dziedzinach – dotyczyło to zarówno tzw. „nauk muzułmańskich”, a więc tych,
które wiązały się ze studiami nad Koranem i sunną (teologia, prawo, gramatyka,
leksykografia, nauki o literaturze), jak i rozmaitych innych nauk humanistycznych i
przyrodniczych, które w kontekście tego podziału należałoby nazwać „świeckimi”. 1 Wśród
1

Podział tych nauk por. J. Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s.
317-318.

1 /dalej: EI/. Warszawa 1982. która pełną garścią czerpała z osiągnięć poprzedników”. w: The Encyclopedia of Islam.2 tych ostatnich ważne miejsce zajmowała filozofia. II. Warszawa 1986. Często bowiem w zachodnich rozważaniach o filozofii arabsko-muzułmańskiej pomija się ogromny dorobek drugiego nurtu. a właściwie jeden z jej nurtów. 18. obejmujący pierwszy okres panowania Abbasydów (750-900) charakteryzował się niezwykle intensywną działalnością tłumaczeniową głównie z języków syryjskiego. zwany „falsafa”. Arabowie. Podkreślam tu stwierdzenie. Legowicz. Drugi etap rozwoju nauki arabskiej. s. kalifów sprawiedliwych (632-661) i Umajjadów (661-750. prości beduini z pustyń Półwyspu Arabskiego z pomocą zdecydowanie lepiej wtedy wykształconych Persów i Syryjczyków zapoznawali się z dorobkiem naukowym Bizancjum i starożytnej Persji. CD-ROM Edition v. ..e. 33. Pierwszy etap rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Kraków 2003. „To przez Bizancjum zapoznawali się muzułmanie z Platonem i Arystotelesem.” (J. Literatura i kultura w imperium kalifów. sięgający roku 750 n. która powstała jeszcze przed najazdem arabskim. słynna przede wszystkim ze swego dorobku w dziedzinie medycyny. Warszawa 1982. Ważnym centrum naukowym tamtych czasów było także północnomezopotamskie miasto Harran. hasło Gondēshãpūr. by jeszcze w tym samym wieku stać się podstawą rozwoju ich rodzimej nauki. a za jej pośrednictwem także nauki indyjskiej. Studium twórczości adabowej Al-Mubarrada. Kuksewicz. Historia filozofii średniowiecznej. 16-17. tzw. że jest to jeden z nurtów filozofii muzułmańskiej. ale jej znaczenie wzrosło w drugiej połowie VIII w. 4 Por. Ośrodek w Harranie związany był z pogańskim pseudo-sabeizmem5 i pielęgnował tam tradycje nauki greckiej. Działalność ta prowadzona była przede wszystkim w instytucjach nazywanych akademiami muzułmańskimi. Arabowie przejęli istniejące na Bliskim Wschodzie tradycje i instytucje naukowe. Okres ten obejmuje panowanie tzw. które w znacznym stopniu stały się wzorem dla nauki arabskiej była perska akademia w Dżundiszapurze4. Książka w świecie islamu.. s. „kalifat damasceński”). 3 J.3 Wśród najważniejszych instytucji naukowych. s. także J. Bieniek. których tereny w wyniku podbojów zajęli muzułmanie. związanego z kalamem czyli teologią spekulatywną. 315). 1119b. por. 427 i nast. “Tłumaczono tam dzieła greckie Hipokratesa i Galena. Zarys filozofii średniowiecznej. To w tym 2 A. to czas zapoznawania się z dorobkiem wcześniejszych cywilizacji. greckiego i średnioperskiego (pahlawi). Starożytność w myśli arabskiej. t. Z. Bielawski. s. Akademia przetrzymała burze wojenne i nie tylko nie upadła po inwazji arabskiej. Danecki. [.2 Janusz Danecki dodaje: „Całe bogactwo hellenizmu przechodzi w ręce Arabów.1.] Ostatni wielcy myśliciele starożytni byli zarazem inicjatorami żywiołowego rozwoju myśli spekulatywnej w społeczeństwie arabsko-muzułmańskim”. Wrocław 1961. s. s. tłumacząc ich i z kolei przekazując umysłowości zachodniej.

harakat at-tardżama. Warszawa 2002 – dotyczy ona jednak tylko nauk ścisłych. X. że przekłady starożytnych dzieł nie były dziełem przypadkowym. R. „sabejczycy harrańscy”. Świadczy to o tym. ścisłością skrótów myślowych i wewnętrznymi ograniczeniami. Obszernym omówieniem tego okresu jest książka Raszida Hamida Hasana al-Dżamilego Harakat attardżama fi al-maszrik al-islami fi al-karnajn as-salis wa-ar-rabi li-al-hidżra [„Ruch tłumaczeniowy na wschodzie muzułmańskim w trzecim i czwartym wieku od hidżry”]. 224a.6 3.. Epoka tłumaczeń – rola świata arabskiego w dziele zachowania dorobku starożytności. Przekład w kulturze islamu. w: Między oryginałem a przekładem V. t. Wartość przekładu Tłumacz nigdy nie odda tego. Rasheda i R. s. Morelona. Kolejne etapy rozwojowe to czasy oryginalnej twórczości naukowej (od 900 do ok. 1258. 1100 do ok. Jakże będzie on w stanie oddać różnorodność odcieni znaczeniowych w całym ich bogactwie? Musi posiadać szeroką wiedzę o owych znaczeniach. Warszawa 2000. lecz przemyślanym. Nie będzie w stanie podołać zadaniom wyznaczonym pośrednikowi. 1100) i wreszcie okres dekadencji nauki arabsko-muzułmańskiej – od ok. t. co powiedział mędrzec7 ze wszystkimi szczegółami znaczeń. sposobem jego rozumowania. Gutas i in. nazywanym w historii cywilizacji arabsko-muzułmańskiej „epoką tłumaczeń” – dosłownie zaś „ruchem tłumaczeniowym” – arab. Pisze o tym słynny arabski uczony z Al-Basry. Trypolis 1982. 25-43.1. no. „Alif” 1984. s. wiele informacji dotyczących tego aspektu rozwoju nauki w islamie zawiera Historia nauki arabskiej pod red. 5 Byli to tzw. a także o tym. Zaskakiwać może Europejczyka fakt. I. pojawiły się w piśmiennictwie arabskim pierwsze rozważania na temat sensu i jakości przekładu. s. że przekład już wtedy traktowany był jako zajęcie poważne i wymagające specjalnych predyspozycji. także A. Bieniek. D. hasło Tardjama.3 właśnie czasie teoretycy i historycy nauki wprowadzili wspomniany wyżej podział nauk na muzułmańskie i świeckie. por. 6 . że już w IX w. sekta zanikła w XIII w. II. 4. w: EI. 102. pogańscy czciciele gwiazd. W niniejszej prezentacji chciałbym skupić się na okresie drugim. ich stosowalności oraz wykorzystaniu ich szaty słownej oraz o subtelnościach ich wyjaśniania na miarę autora danego dzieła. czyli do upadku Bagdadu. Kraków 1999. por. Jackson przełożył określenie Al-Dżahiza „al-hakim” jako „Arystoteles”. 7 S. Al-Jiāhiz on translation. Oto dwa fragmenty jego rozważań: 3. tenże. t. 867) w pracy Kitab al-hajawan („Księga zwierząt”). Spring. Al-Dżahiz (zm.

s. a wiedza jego musi być bardzo szeroka. cyt. Al-Ğāhiz i translatologia. Podstawy translatoryki. zm. jakie stawia przed tłumaczem współczesna translatologia. Ibn Wahili czy Ibn al-Mukaffa11 równi Arystotelesowi? Albo czyż Chalid12 może się równać z Platonem? 3. Przypisuje się mu przekłady dzieł Galena. której dotyczy przekładany tekst i kompetencja terminologiczna. Wynika to z faktu. Dziekan. Jeśli zaś zna więcej niż dwa języki. który przełożył wiele dzieł greckich. tłumacz z języka średnioperskiego. O wymaganiach wobec tłumacza por. Przekład i tłumacz we współczesnym świecie. że uchybił jednemu z nich. Im zakres wiedzy. zm. nie przytaczanym tu fragmencie. 12 Chalid Ibn Jazid Ibn Mu‟awija. znany pisarz chrześcijański i tłumacz. przejmuje coś.M. G. Wymagania Al-Dżahiza pokrywają się całkowicie z wymaganiami. jak gdyby to był jeden język? Posiada przecież jedna siłę. 9 Ibn Na‟ima . Obowiązki tłumacza Konieczne jest. a w czymś jest mu przeciwny.13 * Arabski uczony porusza zatem wszystkie problemy ważne dla współczesnej translatologii.4 A kiedyż byli (niech Bóg ma ich w opiece) Ibn al-Bitrik8. zm. a znajomość jednego musi być tak dobra. Powinien znać wyśmienicie zarówno język przekładu. 13 Por.M. in. Pieńkos. Warszawa 1994. zm. według tradycji pierwszy tłumacz dzieł greckich z dziedziny astronomii. jakiej dotyczy tłumaczenie jest węższy.2. medycyny i chemii. a gdy mówi w jednym z nich. który skonsultowałby się z którymś z tych specjalistów. Być może chodzi tu jednak o słynniejszego jako tłumacz Sabita Ibn Kurrę (827-901). Al-Jiãhiz o przekładzie. Hipokratesa. m. tym prędzej tłumacz może się pomylić.tłumacz m. Warszawa 1993. M. jak i drugiego. analogicznie będzie wyglądała sprawa z przekładem na wszystkie te języki. Gdańsk 1991. im mniej istnieje specjalistów w tym zakresie. tłumacz z języka greckiego. jak i oryginału.. I chyba nie znajdziesz ani jednego tłumacza. kompetencja w zakresie wiedzy. 409-418. Ptolemeusza i Euklidesa. dz. jak mówi w obu językach. . Ibn Na‟ima9. Ibn Fahr. Archimedesa i Euklidesa. Jakże więc tłumacz może być jednakowym znawcą jednego i drugiego. Warszawa 1993. możemy się przekonać. Dziekan. przekład wszystkich fragmentów oraz komentarz: M. J. Tezaurus terminologii translatologicznej. że każdy z języków przyciąga drugi. 704. kompetencja bilingwalna i bikulturowa. hasło Kompetencja i nast. jak m. siła ta rozpadnie się na dwoje. pomiędzy 796 a 806. aby wymowność tłumacza tkwiła w samej duszy przekładu. np. 10 Teodor Abu Kurra. „Studia Arabistyczne i Islamistyczne” 2. 13-34. 11 Abd Allah Ibn al-Mukaffa. Jeśli usłyszymy. orator i poeta. 14 Szerzej na ten temat por. takie. Ojcewicz. in. Abu Kurra10. s. 820.14 8 Abu Jahja Ibn al-Bitrik. o czym świadczyć odwołanie do niego w następnym. kompetencja tłumaczeniowa. 759. Arystotelesa. in.

Uczony encyklopedysta arabski z przełomu XIV i XV w. Eche. Y. s. AlKalkaszandi pisał w dziele Subh al-asza: „Mówią. 16 Al-Kalkaszandi..19 Akademia nie została jednak w rzeczywistości stworzona jednym pociągnięciem. I. dz. s. nr 39. nazywana Chizanat al-Hikma (Skarbnica [ksiąg] Mądrości). która w tym okresie praktycznie już nie istniała. dz. Uczeni Bonapartego. Bielawski.. s. Jedna z nich to biblioteka kalifów abbasydzkich w Bagdadzie. Sourdel. że przekłady te stały na najwyższym możliwym poziomie. [. Najważniejszym ośrodkiem tłumaczeniowym w IX i X w. zażądał od niego biblioteki z książkami greckimi. s.. w: EI. że przynajmniej najwybitniejsi arabscy tłumacze mieli świadomość odpowiedzialności. en Syrie et en Égypte au moyen age. 205-220. 1141a. możemy być pewni. W niej poprosił o pozwolenie zabrania wybranych dzieł zgromadzonych w państwie Ar-Rūm. cyt. ponieważ al-Ma‟mūn. t. Haruna ar-Raszida. .].: M. ogromna liczba książek o nieocenionej wartości. t. Balty-Guesdon. Bajt al-Hikma.. tworzona była biblioteka. zawierając zawieszenie broni z władcą tej wyspy. jaka przed nimi stoi. dz. Solé... Al-Ma‟mūn zebrał grupę uczonych [. 15 Na temat działalności akademii por. Była w niej niezliczona. Już wcześniej. 9-85.. Na powstanie tej akademii prawdopodobnie miała wpływ tradycja wspomnianej akademii w Dżundiszapurze. zostały przywiezione przez delegację wysłaną przez kalifa.] Al-Ma‟mūn prowadził [.-G. Kair 1963. D. cyt. za panowania ojca Al-Mamuna. „Arabica” 1992. że kwestie pokoju uzależnione były w jakiejś mierze od rekompensaty w postaci książek – taki poziom świadomości wagi wiedzy przed wiekiem XX wykazał jeszcze chyba tylko Napoleon w czasie wyprawy do Egiptu. s. choćby R.18 Swoją drogą zadziwiające. I. 131-150. która posłużyła za podstawę dla Bajt al-Hikma. 314-317.. „Niemniej funkcja akademii bagdadzkiej za każdego z tych kalifów była inna. cyt. s. cyt. 18 J. które. Le Bayt al-Hikma de Bagdad. Wzięli oni to. co znaleźli i wybrali”. Danecki. dz.”16 „Najważniejszym jej zadaniem było tłumaczenie dzieł filozoficznych i naukowych z greckich oryginałów. 32. Damas 1967. Al-Dżamili. na Bliskim Wschodzie była pierwsza i być może najważniejsza z klasycznych akademii arabskich. 4. Les bibliothèques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie. 19 Por. że trzy są największe biblioteki w świecie islamu. J. aby przywiozła je z Ar-Rumu czyli z Bizancjum. po arabsku Bajt al-Hikma15. Po pewnym wahaniu król zgodził się.17 Opowiadają o tym następujące przekazy: „Z wyspy Cypr przywieziono al-Ma‟mūnowi książki filozofów. Subh al-asza fi sina’at al-insza [„Poranek krótkowidza czyli o sztuce pisania”].5 Jeśli założyć. Warszawa 2001.. założony w 830 r. s. 466. przez kalifa abbasydzkiego Al-Mamuna (panował 813-833) w Bagdadzie „Dom Mądrości”. 17 D. Bayt al-Hikma. zgodnie z tradycją.] korespondencję z władcą Ar-Rūmu. Sourdel.

dział kopiowania oraz – najważniejszy dla nas . 142-146. filozofię i nauki ścisłe.. Próbę uporządkowania chronologii przeprowadza M. 147-156. 176. dz.24 Pierwszym dyrektorem (sahib) Akademii został Sahl Ibn Harun25.27 Do najwybitniejszych uczonych tego czasu związanych z akademią należy np. instytucja ta obejmowała bibliotekę liczącą z pewnością ponad 400 tys. 176. cyt. 28 Al-Kalkaszandi. s. dojść do wniosku.. 22 Szeroko ich działalność omówiona została przez Al-Dżamilego. Danecki. s.. dz. ponieważ różni uczeni sprawowali pieczę nad rozmaitymi częściami Bajt alHikma. Literatura. Balty-Guesdon. „Zniknęła biblioteka wraz ze swoją zawartością i zniknęły wszelkie po niej ślady” – pisze Al-Kalkaszandi. cyt. Stąd rozbieżne informacje na ten temat w większości przywoływanych przeze mnie opracowaniach i pracach źródłowych. W jego skład wchodzili zarówno uczeni. s. można więc np. Bajt al-Hikma dni największej chwały miał za sobą.. Hunajn Ibn Ishak i Jahja Ibn Masawajh26. Danecki. s. in. co zazwyczaj nie jest uwzględnione w przekazach... J. że było kilku dyrektorów Bajt al-Hikma w jednym czasie.23 Najprawdopodobniej książki w bibliotece były poklasyfikowane według języków.. zm.”20 W szczytowym okresie swojego rozwoju.-G. Balty-Guesdon. dz. 21 . był uczonym. dz. jak i zasłużonego dla tej instytucji rodu Banu Musa 22. stanowisko to piastowali także prawdopodobnie m. cyt.-G. cyt. 25 Sahl Ibn Harun.. 27 J. 780-ok. rękopisów21. 830. s. Arabowie. obserwatorium astronomiczne. dz. Danecki. kiedy to Tygrys miał zabarwić się na niebiesko od atramentu wrzuconych do rzeki zbiorów biblioteki Al-Mamuna. Takiej wielkości bibliotekę udało się ponoć skompletować wybitnemu uczonemu Nasir ad-Dinowi atTusiemu z łupów zdobywców (J. Prowadzono także badania w dziedzinie nauk „muzułmańskich”. Decydował o niej „specjalny komitet powołany przez Al-Mamuna. Za czasów Al-Mamuna biblioteka nie była zbierana przypadkowo. 210. Bielawski. tłumaczem i poetą pochodzenia perskiego. W Bajt al-Hikma pielęgnowano przede wszystkim nauki „obce”. 26 Chronologię trudno tu ustalić. s. Bajt al-Hikma skupiał najwybitniejszych przedstawicieli nauki z całego świata muzułmańskiego. Natomiast za Al-Mamuna stała się rzeczywistą akademią finansującą działalność wielu uczonych z całego świata islamu. 317). cyt. por. tamże. ale zdecydowanie były one na dalszym planie. s. jak i sami tłumacze”. 131-135. dz.28 20 M. s. 850). Podstawą naukowej działalności akademii był mecenat – zarówno kalifa. a na czele każdego oddziału stał opiekun. w IX w. dz. pochodzący z Azji Środkowej matematyk AlChuwarizmi (ok. 23 J. Balty-Guesdon. 142-143. cyt. Już pod koniec IX w. ale ostatecznie akademia została zniszczona i spalona przez mongolskie wojska pod wodzą Hulagu podczas zdobycia Bagdadu w 1258 r.6 W czasach Haruna ar-Raszida była to biblioteka prywatna władcy. 24 Al-Dżamili.. Warszawa 2001... Arabowie.instytut zajmujący się tłumaczeniem prac greckich filozofów i uczonych na język arabski. cyt.

. Następnie. 137. lecz jako kolejne. 210. Hauziński.pracowały dwie grupy tłumaczy – nestoriańska. 32. dz. dz. 30 . Arabski badacz Raszid al-Dżamili.7 5. Balty-Guesdon. była zorganizowana w sposób systematyczny. O ile nestorianie tłumaczyli głównie greckie piśmiennictwo filozoficzne i medyczne. s. s. ulepszone ich wersje. o tyle sabejczycy z Harranu [. którzy poprawiali teksty z punktu widzenia poprawności języka. J. Syryjczycy i Grecy.].]. Żydzi. cyt.. jak i sabejczycy z Harranu. przekładali najpierw grekę na język syryjski [. cyt. który rozdzielał zadania wśród tłumaczy. ale główny korpus przekładów dokonywany był z języka greckiego. najprawdopodobniej..”30 W związku z tym czasem mówi się o tzw. Al-Kindi. której przewodził Hunajn Ibn Ishak [. a później korzystając z pomocy rdzennych Arabów dokonywali przekładu na arabski. Hunajn Ibn Ishak.. chrześcijanie rozmaitych obrządków i muzułmanie.] i sabejska – kierowana przez równie sławnego Sabita Ibn Kurrę [. Hauziński . cyt.. „hellenizmie syryjskim” w historii kultury i nauki arabsko-muzułmańskiej... jaką charakteryzował się Bagdad w okresie swojego największego rozkwitu. 31 Al-Dżamili. a tymi byli zarówno nestorianie ze szkoły Hunajna Ibn Ishaka. s..-G. którego znajomość posiadali chrześcijanie z terenów Syrii i Mezopotamii oraz sabejczycy. in. s. podkreślając rolę chrześcijan w działalności Bajt alHikma wskazuje na tolerancję religijną.. w związku z czym mogą funkcjonować w świecie islamu rozmaite przekłady tych samych dzieł greckich. Przekładowa działalność Bajt al-Hikma. dz. M.. Persowie. Sabit Ibn Kurra. s. „Pod patronatem abbasydzkich kalifów – pisze J. Wszystkim kierował sekretarz tłumaczeń (amin ala at-tardżama). 32 Pomijam tu tłumaczy z perskiego.. cyt. Ishak 29 Y. W akademii tłumaczono z rozmaitych języków. Syryjscy tłumacze. 273-276). AlDżamili.. Działalność przekładowa w Bajt alHikma. przekłady były opracowywane przez redaktorów (katib). 314. Najwybitniejsi przedstawiciele ruchu przekładowego32 związani z Bajt al-Hikma i najbliższymi kręgami akademii to m..] zajmowali się przekładaniem dzieł matematycznych i astronomicznych. dz.31 W działalności przekładowej Bajt al-Hikma brali udział przedstawiciele wszystkich chyba nacji i religii wielkiego imperium Abbasydów – Arabowie. dz. z których najwybitniejszy był Umar Ibn al-Farchan at-Tabari (por. cyt. Na końcu do pracy przystępowali korektorzy. Nie należy ich jednak traktować jako przekładów alternatywnych. Eche.29 Czasem istniejące przekłady poddawane były później rewizji przez innych tłumaczy.

to jeden z najwybitniejszych tłumaczy w dziejach cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. 33). Analityki wtóre (Analutika as-sani) Arystotelesa. 171. 187. gdzie blisko z nim współpracowali m. 36 Ibn Abi Usajbi‟a. 34 A. Ujun al-anba fi tabakat al-atibba [„Źródła wiadomości o klasach lekarzy”]. a jego współpracownicy tłumaczyli dopiero te teksty na arabski. których inną. Literature. s. cyt. 1270) znał cztery języki. dz. Wśród studentów i asystentów byli także Isa Ibn Jahja oraz Musa Ibn Chalid. Johannitus34. Przypisuje się Hunajnowi ponad 100 przekładów. tłumacz m. Bieniek. 22-24. Ważnym działem jego pracy były przekłady dzieł Galena oraz Hipokratesa. in. Y. Al-Dżamili. Początkowo parał się medycyną. Bejrut 1981. Ph. Hitti. a także fragmenty popularnych Listów Arystotelesa do Aleksandra. s. cz. Fizykę (Tabi’ijjat) i Magna Moralia (Chulkijjat). . Józef Bielawski37. nie zachowała się. in: Proceedings of the Arabic and Islamic Sections of the 35th International Congress of Asian and African Studies (ICANAS). 33 Krótko (zm. arabski. Według Ibn Abi Usajbi‟y (zm. pełną wersję arabską odkrył i udostępnił Europie prof. III. 258-259. którzy prawdopodobnie są rzeczywistymi autorami niektórych przekładów przypisywanych ich mistrzowi. Budapeszt 1998. przełożona z Septuaginty. 833) związany był z Bajt al-Hikma Al-Hadżdżadż Ibn Matar. 225-249. Kategorie (Makulat). Wraz ze swoim uczniem Stefanem. The Arabic Translation of Dioscorides’ De Materia Medica by Mihrān B.36 Hunajn dokonywał zazwyczaj przekładów z greckiego na syriacki. s. G. Ivanyi. Linguistics. Ibn Abi Usajbi‟a wspomina także o niejakim Al-Azraku. s. jego syn Ishak i bratanek Hubajsz Ibn al-Hasan. Uczony muzułmański Ibn Al-Kifti (zm. 38 Hūšang A„lam.. Commentaire de Marian Plezia.. Devenyi and T. Dzieje Arabów. Mansūr in Comparison with the Older Translation by Stephanos and Hunayn B. nieistniejącego już dziś miasta w okolicach An-Nadżafu. Eche.8 Ibn Hunajn. nr 4. Ishāq. Eche. red. 1-8. List Arystotelesa do Aleksandra Wielkiego o polityce (zachowany w wersji arabskiej). “Przegląd Humanistyczny” 1984. I.. Almagestu i dzieł Euklidesa. stał na czele szkoły nestoriańskiej. Bielawski. ale wersja ta. synem Bazileusa (Istifan Ibn Basil) przetłumaczył także De Materia Medica (Kitab al-hasza’isz) Dioskurydesa38. stąd w jego późniejszej działalności przekładowej ta tematyka zajmowała ważne miejsce. I. K. dz. syriacki.. dz. w tym: Państwo (As-Sijasa) Platona.. których postaci i dorobek chciałbym krótko przedstawić. Warszawa 1969. Hunayn b. cyt. Texte arabe établit et traduit par Józef Bielawski. dz. 35 Ibn Abi Usajbi‟a. t. w: EI. grecki i perski 35. dz. 37 Lettre d’Aristote à Alexandre sur la politique envers les cités. cyt. 32. s. 123-130. Strothmaier. który był „redaktorem” Hunajna. s. History (“The Arabist. s. s. 1248) określił go jako „źródło wiedzy i kopalnię cnoty”. uważany jest także za tłumacza Starego Testamentu na arabski. brał on udział w zbieraniu książek dla biblioteki Haruna ar-Raszida (por.33 Hunajn Ibn Ishak (809-873) zw. cyt. in.. Ishāk al-‘Ibādī. Analityki pierwsze (Analutika al-awwal). Budapest Studies in Arabic” 19-20). t. J. 378b. s. Hubajsz Ibn al-Hasan oraz Kusta Ibn Luka. cyt. Wrocław-Warszawa-Kraków 1970. Był chrześcijaninem wywodzącym się z Al-Hiry. Po powstaniu Bajt al-Hikma został szefem działu tłumaczeń. Part One. s.

Analityki pierwsze. s. Wielcy myśliciele Wschodu. 40 Al-Dżamili. Ishāk Ibn Hunayn.P.. Znał grecki. 558-566. cyt. Kindi (al-). cz. V.. przy czym przewyższał swego ojca znajomością arabszczyzny. 110a.42 Poza tym był z pewnością współautorem przekładu arystotelesowej Metafizyki. Weryfikacja dotyczyła głównie tworzenia arabskiej terminologii dla rozmaitych dziedzin nauki. w: Mały słownik kultury świata arabskiego. ale i tak przełożył kilka dzieł Galena. t. in. 911)43 wykształcony został przez swego ojca. Etykę (Al-Achlak). 872) to jeden z najwybitniejszych filozofów arabskich. s. s.. J. Teodozjusza z Bitynii i Ptolemeusza. Przetłumaczył m. Dorobek Al-Kindiego jako uczonego pozostaje poza moim zainteresowaniem w tym opracowaniu. Strothmaier. s. perski. dz. 178-190. jest Teologia pseudo-Arystotelesa. albo przynajmniej zredagowane. Warszawa 1971. Bielawski. syriacki i perski. cyt. Ishak w swojej pracy translatorskiej koncentrował się przede wszystkim na filozofii greckiej. Analityki wtóre. 279-280. syriacki i grecki. dz.41 Jednym z dzieł znanych z tytułu. Znał doskonale arabski. 249-263.). Ibn Abi Usajbi‟a. Aleksandra z Afrodyzji. Bielawski.40 Wśród myślicieli greckich preferował przede wszystkim Arystotelesa i Ptolemeusza. w: P. w: EI. Tłumaczył także prace Platona. których także komentował. 43 G. Jolivet. Al-Kindi. Mniej zajmował się medycyną. geometrią. którego dzieła także komentował (znany jest np. jeszcze w ostatnich dziesięcioleciach odkrywano nieznane jego dzieła. dzieła astronomiczne i matematyczne Euklidesa i Archimedesa. Niestety. s. C. dz. Wywodził się ze znanego już od czasów staroarabskich plemienia Al-Kinda. Al-Kindī.. Rashed. a także prawdopodobnie sanskryt. Mikołaja z Damaszku. s. s. Porfiriusza i Proklosa. jego komentarz do Kategorii).9 Abu Jusuf Ibn Ishak al-Kindi. Al-Mutawakkila – cała jego biblioteka została zniszczona. 39 Por. Butterworth. Warszawa 1997.E. nie mamy żadnych konkretnych wskazówek co do dzieł przełożonych przez filozofa. IV. znany w Europie jako Alkindus (ok. Szczególnym zainteresowaniem darzył Ishak Arystotelesa. 279. które zostały przez niego przetłumaczone. Jako mutazylita był prześladowany za następcy kalifa Al-Mamuna. dz.. 276-283. zwany Fajlasuf al-Arab (Filozof Arabów)39. cyt. 42 J. 122a. 249-250. t. s. O Duszy (Kitab an-nafs). Kindi (al-). s. Topika (Al-Dżadal). cyt. astronomią i muzyką. był bowiem AlKindi jednym z najważniejszych tłumaczy z kręgu Bajt al-Hikma. Al-Dżamili. dlatego niewielka tylko cześć jego dorobku zachowała się do naszych czasów. Ishak Ibn Hunajn (zm. McGreal (red. I. 251-252. że przeprowadzał liczne weryfikacje istniejących przekładów. AlDżamili. . J. mutazylizmem. R. 41 Tamże. Retorykę (Al-Chitaba). Oprócz filozofii zajmował się matematyką. był także związany z racjonalistycznym prądem w teologii muzułmańskiej. s. w: EI. 803-ok. wiadomo natomiast.

Sabit sam także był uczonym – specjalizował się w astronomii i matematyce. Morelon. cyt. w: EI. komentarz do Fizyki Jana Filopona. Z. Hipokratesa. np. Współpracowali z nim liczni uczniowie i właśnie tej grupie tłumaczy przypisuje się przekład większości greckich dzieł z dziedziny matematyki i astronomii. Rashed. s. Znany był jako tłumacz dzieł Arystotelesa oraz wybitny uczony o wszechstronnych zainteresowaniach: zajmował się medycyną. wnukowie Sabit i Ibrahim oraz prawnuk Abu al-Faradż. komentarz do Fizyki Aleksandra z Arfodyzji. Al-Dżamili. często tłumaczył na arabski teksty przetłumaczone przez Hunajna na syriacki z greki. Elementów (Al-Usul fi al-handasa) Euklidesa i Almagestu Ptolemeusza.. Translatorskie dzieło Sabita kontynuowali jego syn Sinan. matematyką i muzyką. R. syriacki i arabski.. 283-286. 259-260. Sabit dokonywał także rewizji istniejących już przekładów. 431. Podobnie. s. Widać. Jak widać z tytułów. a także prace pseudo-Plutarcha. spod jego pióra wyszły także przekłady Państwa i Timajosa Platona. które przypisywane są Hunajnowi. Thābit B.. Wstęp do arytmetyki Nikomachusa z Gerazy. że tą drogą wiele dzieł filozofów i uczonych starożytnej Grecji przetrwało do naszych czasów. ok. która zachowała się tylko w wersji arabskiej. Lūqā. X. księgi V-VIII dzieła Conica (AlMachrutat) Apoloniusza z Pergi. którego daty narodzin i śmierci nie są znane. * To tylko kilka najznaczniejszych nazwisk związanych z drugim okresem rozwoju nauki arabskiej i ruchem tłumaczeniowym. V. 913)46 pochodził z Balabakku. 45 . Hill. Arystarcha. Autolikosa. w tym np. czego przyczyny zostały powyżej wyjaśnione. był także uczniem Hunajna Ibn Ishaka. 264-274. cyt. 46 D. niektórych prac Arystotelesa. cyt. 286-291. dokonał także przekładu Starego Testamentu. Wytężona praca uczonych i tłumaczy z bagdadzkiej uczelni stała się jednym z pierwszych pomostów między muzułmańskim 44 Al-Dżamili. Hypsiklesa. Archimedesa O kuli i walcu. Kusta Ibn Luka (zm. Al-Dżamili. dz. t. Kustā B. Tłumaczył także prace Diofantosa. Wśród przekładów Kusty wspomnieć warto również Mechanikę Herona z Aleksandrii. Hitti. cyt. Poza tłumaczeniami Hubajsz zajmował się także medycyną. filozofią. 428b. dz. 5529b.. są to po części te same dzieła. 44 Sabit Ibn Kurra al-Harrani (836-900)45 był głównym przedstawicielem szkoły „sabejskiej” działającej przy Bajt al-Hikma. dz. znał doskonale grecki. R. dz.10 Hubajsz Ibn al-Hasan al-Asam. s. cyt. s. Galena. dlatego część dzieł przypisywanych Hunajnowi to prawdopodobnie przekłady Hubajsza. jak Hunajn. s. s. Kuksewicz. urra. t. Archimedesa i Apoloniusza.. w: EI. s. Tłumaczył dzieła Euklidesa. dz.

w inny sposób niedostępnych”. Lewis.. współcześnie żyjący na zachodzie Karol Wielki i jego wielmoże zabawiali się. sztuką wypisywania swych imion”..] stały się dostępne dla arabskiego czytelnika. jak mówią źródła. w pewnym sensie od niego uzależniona: musiała polegać na arabskich wersjach utworów greckich. 261. 47 48 Hitti.11 Wschodem a chrześcijańskim Zachodem. . gdy w tym czasie Europa prawie zupełnie nie znała greckiej myśli i nauki. cyt.48 A zatem przechowanie części naszego własnego dziedzictwa dokonało się z wydatną pomocą bagdadzkiego środowiska naukowego. s. a po nim al-Qifţī cytują około 100 dzieł należących do „filozofa Greków”. Podczas.47 Tyle Hitti. Hitti – prawie wszystkie dzieła Arystotelesa [. Bernard Lewis zaś dodaje: „Średniowieczna Europa była uczniem świata islamu. Warszawa 2003. Ibn Abi Uşajbi„a. Co się właściwie stało? O kontaktach Zachodu ze światem islamu. 12. a jeśli chodzi o naukę i sztukę. które mogło funkcjonować dzięki mecenatowi abbasydzkich kalifów i dzięki tolerancji i otwarciu oświeconych muzułmańskich władców z czasów tzw. dz. s.. B. „Zanim epoka tłumaczeń dobiegła końca – pisze Ph. renesansu islamu. gdy ar-Rašīd i al-Ma‟mūn żywo interesowali się grecką i perską filozofią.