Prof. dr hab.

Marek Dziekan
Uniwersytet Łódzki

Działalność przekładowa
w „Domu Mądrości” (Bajt al-Hikma) w Bagdadzie

1. Wprowadzenie. Islam pojawił się na Półwyspie Arabskim w pierwszej połowie VII
w. naszej ery jako Boskie objawienie przekazane za pośrednictwem anioła Gabriela
Prorokowi Muhammadowi, znanemu w Europie jako Mahomet. Obok objawionej księgi,
Koranu, największe znaczenie dla rozwoju cywilizacji muzułmańskiej miały wypowiedzi
Muhammada zapisane w formie hadisów (ar. „opowiadanie, opowieść‟) tworzących sunnę,
„tradycję Proroka‟. Wśród hadisów najczęściej wskazuje się na kilka, które miały mieć
szczególne znaczenie dla rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Pierwszy to “wiedzy szukaj
choćby w Chinach”, drugi zaś: “atrament uczonych mężów jest cenniejszy od krwi
męczenników”.
Dla równowagi tradycja zachodnia stworzyła mit, mający ukazać arabskomuzułmańskich zdobywców Egiptu jako kompletnych ignorantów i barbarzyńców. Oto
dowódca arabski, Amr Ibn al-As, zdobywając w 641 r. Aleksandrię miał spalić słynną
Bibliotekę Aleksandryjska, twierdząc, że cała wiedza zawarta jest w Koranie, dlatego inne
księgi na nic się nie zdadzą. W rzeczywistości Biblioteka spłonęła dużo wcześniej, bo
podczas oblężenia miasta przez Juliusza Cezara na przełomie 47 i 48 r. p.n.e. oraz w 391 r.
n.e. w czasie walk z chrześcijanami.
2. Etapy rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. Arabowie i ludy, które już
przynajmniej od początku VIII w. współtworzyły arabsko-muzułmański korpus wiedzy,
postępując zgodnie z przytoczonymi wyżej maksymami rozwijali swoją wiedzę we
wszystkich dziedzinach – dotyczyło to zarówno tzw. „nauk muzułmańskich”, a więc tych,
które wiązały się ze studiami nad Koranem i sunną (teologia, prawo, gramatyka,
leksykografia, nauki o literaturze), jak i rozmaitych innych nauk humanistycznych i
przyrodniczych, które w kontekście tego podziału należałoby nazwać „świeckimi”. 1 Wśród
1

Podział tych nauk por. J. Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Warszawa-Kraków 1993, s.
317-318.

2 tych ostatnich ważne miejsce zajmowała filozofia. s. t. Arabowie przejęli istniejące na Bliskim Wschodzie tradycje i instytucje naukowe. Ośrodek w Harranie związany był z pogańskim pseudo-sabeizmem5 i pielęgnował tam tradycje nauki greckiej. Kraków 2003. tłumacząc ich i z kolei przekazując umysłowości zachodniej. [. 18.2 Janusz Danecki dodaje: „Całe bogactwo hellenizmu przechodzi w ręce Arabów. by jeszcze w tym samym wieku stać się podstawą rozwoju ich rodzimej nauki. Często bowiem w zachodnich rozważaniach o filozofii arabsko-muzułmańskiej pomija się ogromny dorobek drugiego nurtu. Arabowie. prości beduini z pustyń Półwyspu Arabskiego z pomocą zdecydowanie lepiej wtedy wykształconych Persów i Syryjczyków zapoznawali się z dorobkiem naukowym Bizancjum i starożytnej Persji. 16-17.3 Wśród najważniejszych instytucji naukowych. Bieniek. zwany „falsafa”. Z. 33. 315). Warszawa 1986. w: The Encyclopedia of Islam. sięgający roku 750 n. “Tłumaczono tam dzieła greckie Hipokratesa i Galena. hasło Gondēshãpūr. Kuksewicz. s. Warszawa 1982. 3 J. 427 i nast.. związanego z kalamem czyli teologią spekulatywną.e. tzw. Podkreślam tu stwierdzenie. Wrocław 1961.. s. Studium twórczości adabowej Al-Mubarrada. a za jej pośrednictwem także nauki indyjskiej. . ale jej znaczenie wzrosło w drugiej połowie VIII w. s. Pierwszy etap rozwoju nauki arabsko-muzułmańskiej. a właściwie jeden z jej nurtów. Bielawski. Literatura i kultura w imperium kalifów. która pełną garścią czerpała z osiągnięć poprzedników”.] Ostatni wielcy myśliciele starożytni byli zarazem inicjatorami żywiołowego rozwoju myśli spekulatywnej w społeczeństwie arabsko-muzułmańskim”. których tereny w wyniku podbojów zajęli muzułmanie. 1119b. To w tym 2 A. 4 Por. Starożytność w myśli arabskiej. Działalność ta prowadzona była przede wszystkim w instytucjach nazywanych akademiami muzułmańskimi. które w znacznym stopniu stały się wzorem dla nauki arabskiej była perska akademia w Dżundiszapurze4.1. CD-ROM Edition v. Ważnym centrum naukowym tamtych czasów było także północnomezopotamskie miasto Harran. Legowicz.1 /dalej: EI/. kalifów sprawiedliwych (632-661) i Umajjadów (661-750. Zarys filozofii średniowiecznej. por. II. to czas zapoznawania się z dorobkiem wcześniejszych cywilizacji. Akademia przetrzymała burze wojenne i nie tylko nie upadła po inwazji arabskiej. Warszawa 1982. Drugi etap rozwoju nauki arabskiej. Historia filozofii średniowiecznej. s. która powstała jeszcze przed najazdem arabskim. obejmujący pierwszy okres panowania Abbasydów (750-900) charakteryzował się niezwykle intensywną działalnością tłumaczeniową głównie z języków syryjskiego. s.” (J. greckiego i średnioperskiego (pahlawi). słynna przede wszystkim ze swego dorobku w dziedzinie medycyny. „To przez Bizancjum zapoznawali się muzułmanie z Platonem i Arystotelesem. Okres ten obejmuje panowanie tzw. Danecki. także J. Książka w świecie islamu. że jest to jeden z nurtów filozofii muzułmańskiej. „kalifat damasceński”).

1100) i wreszcie okres dekadencji nauki arabsko-muzułmańskiej – od ok. s. w: Między oryginałem a przekładem V. hasło Tardjama.. 7 S. 5 Byli to tzw. no. Kolejne etapy rozwojowe to czasy oryginalnej twórczości naukowej (od 900 do ok. w: EI. Przekład w kulturze islamu. Morelona. Spring. 25-43. tenże. s. wiele informacji dotyczących tego aspektu rozwoju nauki w islamie zawiera Historia nauki arabskiej pod red. por. lecz przemyślanym. por.1. Bieniek. 1258. pogańscy czciciele gwiazd. Gutas i in. Warszawa 2000. W niniejszej prezentacji chciałbym skupić się na okresie drugim. harakat at-tardżama. X. R. nazywanym w historii cywilizacji arabsko-muzułmańskiej „epoką tłumaczeń” – dosłownie zaś „ruchem tłumaczeniowym” – arab.6 3. 867) w pracy Kitab al-hajawan („Księga zwierząt”). Rasheda i R. ich stosowalności oraz wykorzystaniu ich szaty słownej oraz o subtelnościach ich wyjaśniania na miarę autora danego dzieła. Obszernym omówieniem tego okresu jest książka Raszida Hamida Hasana al-Dżamilego Harakat attardżama fi al-maszrik al-islami fi al-karnajn as-salis wa-ar-rabi li-al-hidżra [„Ruch tłumaczeniowy na wschodzie muzułmańskim w trzecim i czwartym wieku od hidżry”]. Warszawa 2002 – dotyczy ona jednak tylko nauk ścisłych. Oto dwa fragmenty jego rozważań: 3. czyli do upadku Bagdadu. II. że przekład już wtedy traktowany był jako zajęcie poważne i wymagające specjalnych predyspozycji. s. 102. Nie będzie w stanie podołać zadaniom wyznaczonym pośrednikowi. Trypolis 1982. 6 . D. Al-Dżahiz (zm. t. 224a. 4. że przekłady starożytnych dzieł nie były dziełem przypadkowym. „sabejczycy harrańscy”. sposobem jego rozumowania. 1100 do ok.3 właśnie czasie teoretycy i historycy nauki wprowadzili wspomniany wyżej podział nauk na muzułmańskie i świeckie. ścisłością skrótów myślowych i wewnętrznymi ograniczeniami. że już w IX w. sekta zanikła w XIII w. pojawiły się w piśmiennictwie arabskim pierwsze rozważania na temat sensu i jakości przekładu. a także o tym. co powiedział mędrzec7 ze wszystkimi szczegółami znaczeń. Pisze o tym słynny arabski uczony z Al-Basry. I. Wartość przekładu Tłumacz nigdy nie odda tego. Jakże będzie on w stanie oddać różnorodność odcieni znaczeniowych w całym ich bogactwie? Musi posiadać szeroką wiedzę o owych znaczeniach. t. także A. Zaskakiwać może Europejczyka fakt. Kraków 1999. Świadczy to o tym. Jackson przełożył określenie Al-Dżahiza „al-hakim” jako „Arystoteles”. Al-Jiāhiz on translation. t. Epoka tłumaczeń – rola świata arabskiego w dziele zachowania dorobku starożytności. „Alif” 1984.

12 Chalid Ibn Jazid Ibn Mu‟awija.M. nie przytaczanym tu fragmencie. Al-Jiãhiz o przekładzie. przekład wszystkich fragmentów oraz komentarz: M. jak i drugiego. in. Warszawa 1993. 14 Szerzej na ten temat por. 409-418. 10 Teodor Abu Kurra.4 A kiedyż byli (niech Bóg ma ich w opiece) Ibn al-Bitrik8. 820. 13 Por. Być może chodzi tu jednak o słynniejszego jako tłumacz Sabita Ibn Kurrę (827-901). J. jak m. G.2. zm. jak i oryginału. 11 Abd Allah Ibn al-Mukaffa. hasło Kompetencja i nast. Archimedesa i Euklidesa. a w czymś jest mu przeciwny. Warszawa 1994. Jakże więc tłumacz może być jednakowym znawcą jednego i drugiego. m. według tradycji pierwszy tłumacz dzieł greckich z dziedziny astronomii. jak gdyby to był jeden język? Posiada przecież jedna siłę. jak mówi w obu językach. znany pisarz chrześcijański i tłumacz. Powinien znać wyśmienicie zarówno język przekładu. kompetencja tłumaczeniowa. jakie stawia przed tłumaczem współczesna translatologia. in. Ojcewicz. 13-34. Abu Kurra10. Przypisuje się mu przekłady dzieł Galena. zm. im mniej istnieje specjalistów w tym zakresie. Im zakres wiedzy. że każdy z języków przyciąga drugi. Tezaurus terminologii translatologicznej.tłumacz m.14 8 Abu Jahja Ibn al-Bitrik. in.M. Al-Ğāhiz i translatologia. tym prędzej tłumacz może się pomylić. O wymaganiach wobec tłumacza por. Ibn Na‟ima9. Pieńkos. o czym świadczyć odwołanie do niego w następnym. zm. np. aby wymowność tłumacza tkwiła w samej duszy przekładu.. Gdańsk 1991. 759. 9 Ibn Na‟ima . możemy się przekonać. I chyba nie znajdziesz ani jednego tłumacza. s. orator i poeta. takie. Hipokratesa. siła ta rozpadnie się na dwoje. jakiej dotyczy tłumaczenie jest węższy. pomiędzy 796 a 806. Obowiązki tłumacza Konieczne jest. medycyny i chemii. Wymagania Al-Dżahiza pokrywają się całkowicie z wymaganiami. której dotyczy przekładany tekst i kompetencja terminologiczna. Jeśli zaś zna więcej niż dwa języki. dz. Wynika to z faktu. Jeśli usłyszymy.13 * Arabski uczony porusza zatem wszystkie problemy ważne dla współczesnej translatologii. „Studia Arabistyczne i Islamistyczne” 2. 704. a gdy mówi w jednym z nich. s. Ibn Wahili czy Ibn al-Mukaffa11 równi Arystotelesowi? Albo czyż Chalid12 może się równać z Platonem? 3. . kompetencja w zakresie wiedzy. Arystotelesa. a wiedza jego musi być bardzo szeroka. M. Warszawa 1993. Przekład i tłumacz we współczesnym świecie. który przełożył wiele dzieł greckich. Ibn Fahr. Dziekan. tłumacz z języka średnioperskiego. że uchybił jednemu z nich. zm. tłumacz z języka greckiego. cyt. a znajomość jednego musi być tak dobra. analogicznie będzie wyglądała sprawa z przekładem na wszystkie te języki. Ptolemeusza i Euklidesa. Dziekan. kompetencja bilingwalna i bikulturowa. Podstawy translatoryki. przejmuje coś. który skonsultowałby się z którymś z tych specjalistów.

nazywana Chizanat al-Hikma (Skarbnica [ksiąg] Mądrości). że przekłady te stały na najwyższym możliwym poziomie. 16 Al-Kalkaszandi. 32. Była w niej niezliczona.. Uczeni Bonapartego.: M. W niej poprosił o pozwolenie zabrania wybranych dzieł zgromadzonych w państwie Ar-Rūm. 314-317.. zostały przywiezione przez delegację wysłaną przez kalifa. I. Le Bayt al-Hikma de Bagdad. Al-Ma‟mūn zebrał grupę uczonych [. co znaleźli i wybrali”. Sourdel. możemy być pewni. na Bliskim Wschodzie była pierwsza i być może najważniejsza z klasycznych akademii arabskich. s. Damas 1967. dz. 466. przez kalifa abbasydzkiego Al-Mamuna (panował 813-833) w Bagdadzie „Dom Mądrości”. aby przywiozła je z Ar-Rumu czyli z Bizancjum. że przynajmniej najwybitniejsi arabscy tłumacze mieli świadomość odpowiedzialności. cyt. tworzona była biblioteka. cyt. ponieważ al-Ma‟mūn. Y. po arabsku Bajt al-Hikma15. cyt. en Syrie et en Égypte au moyen age. dz. I.. s. 4. „Arabica” 1992.. założony w 830 r.]. 17 D. s.18 Swoją drogą zadziwiające.17 Opowiadają o tym następujące przekazy: „Z wyspy Cypr przywieziono al-Ma‟mūnowi książki filozofów. zażądał od niego biblioteki z książkami greckimi. Bayt al-Hikma. Bielawski. Haruna ar-Raszida. 15 Na temat działalności akademii por.. Na powstanie tej akademii prawdopodobnie miała wpływ tradycja wspomnianej akademii w Dżundiszapurze. Jedna z nich to biblioteka kalifów abbasydzkich w Bagdadzie. 19 Por. J. Sourdel. jaka przed nimi stoi. 1141a. choćby R.19 Akademia nie została jednak w rzeczywistości stworzona jednym pociągnięciem. w: EI. Solé. Les bibliothèques arabes publiques et semi-publiques en Mésopotamie. dz. że kwestie pokoju uzależnione były w jakiejś mierze od rekompensaty w postaci książek – taki poziom świadomości wagi wiedzy przed wiekiem XX wykazał jeszcze chyba tylko Napoleon w czasie wyprawy do Egiptu.] Al-Ma‟mūn prowadził [. która posłużyła za podstawę dla Bajt al-Hikma.-G.”16 „Najważniejszym jej zadaniem było tłumaczenie dzieł filozoficznych i naukowych z greckich oryginałów. Al-Dżamili. które. zgodnie z tradycją. Najważniejszym ośrodkiem tłumaczeniowym w IX i X w. . nr 39. cyt. zawierając zawieszenie broni z władcą tej wyspy. dz. za panowania ojca Al-Mamuna. AlKalkaszandi pisał w dziele Subh al-asza: „Mówią. Bajt al-Hikma. Eche.. s. Już wcześniej. 205-220. Warszawa 2001.. s.. 9-85. [. t. „Niemniej funkcja akademii bagdadzkiej za każdego z tych kalifów była inna. Kair 1963. Wzięli oni to.5 Jeśli założyć. Danecki. Balty-Guesdon. s. D. że trzy są największe biblioteki w świecie islamu. która w tym okresie praktycznie już nie istniała. Subh al-asza fi sina’at al-insza [„Poranek krótkowidza czyli o sztuce pisania”]. Po pewnym wahaniu król zgodził się. t. 131-150. ogromna liczba książek o nieocenionej wartości. 18 J. Uczony encyklopedysta arabski z przełomu XIV i XV w.] korespondencję z władcą Ar-Rūmu. s..

317). 210. por... stanowisko to piastowali także prawdopodobnie m. W jego skład wchodzili zarówno uczeni.28 20 M. dz. 176. ale zdecydowanie były one na dalszym planie. Balty-Guesdon..-G. s. Już pod koniec IX w. Takiej wielkości bibliotekę udało się ponoć skompletować wybitnemu uczonemu Nasir ad-Dinowi atTusiemu z łupów zdobywców (J. „Zniknęła biblioteka wraz ze swoją zawartością i zniknęły wszelkie po niej ślady” – pisze Al-Kalkaszandi. dz. s. cyt.”20 W szczytowym okresie swojego rozwoju.-G. zm. s. Stąd rozbieżne informacje na ten temat w większości przywoływanych przeze mnie opracowaniach i pracach źródłowych. cyt. 142-143. że było kilku dyrektorów Bajt al-Hikma w jednym czasie. dział kopiowania oraz – najważniejszy dla nas .24 Pierwszym dyrektorem (sahib) Akademii został Sahl Ibn Harun25. 27 J. cyt. Danecki. Za czasów Al-Mamuna biblioteka nie była zbierana przypadkowo. s. ale ostatecznie akademia została zniszczona i spalona przez mongolskie wojska pod wodzą Hulagu podczas zdobycia Bagdadu w 1258 r. pochodzący z Azji Środkowej matematyk AlChuwarizmi (ok. in. 176. Natomiast za Al-Mamuna stała się rzeczywistą akademią finansującą działalność wielu uczonych z całego świata islamu. cyt. 142-146. był uczonym. tamże. 22 Szeroko ich działalność omówiona została przez Al-Dżamilego. s. 147-156. J. 131-135. kiedy to Tygrys miał zabarwić się na niebiesko od atramentu wrzuconych do rzeki zbiorów biblioteki Al-Mamuna. Bielawski. cyt. Balty-Guesdon. Danecki. dz. s.. 21 . 23 J. jak i sami tłumacze”. dojść do wniosku. dz.23 Najprawdopodobniej książki w bibliotece były poklasyfikowane według języków. Hunajn Ibn Ishak i Jahja Ibn Masawajh26. Podstawą naukowej działalności akademii był mecenat – zarówno kalifa. W Bajt al-Hikma pielęgnowano przede wszystkim nauki „obce”. jak i zasłużonego dla tej instytucji rodu Banu Musa 22.6 W czasach Haruna ar-Raszida była to biblioteka prywatna władcy. cyt.. Próbę uporządkowania chronologii przeprowadza M. dz. w IX w. Balty-Guesdon... co zazwyczaj nie jest uwzględnione w przekazach. ponieważ różni uczeni sprawowali pieczę nad rozmaitymi częściami Bajt alHikma. 25 Sahl Ibn Harun.27 Do najwybitniejszych uczonych tego czasu związanych z akademią należy np. dz. a na czele każdego oddziału stał opiekun. cyt. tłumaczem i poetą pochodzenia perskiego. instytucja ta obejmowała bibliotekę liczącą z pewnością ponad 400 tys.. filozofię i nauki ścisłe. Bajt al-Hikma dni największej chwały miał za sobą. Decydował o niej „specjalny komitet powołany przez Al-Mamuna. rękopisów21. 850). dz. Arabowie. s. 28 Al-Kalkaszandi.. Bajt al-Hikma skupiał najwybitniejszych przedstawicieli nauki z całego świata muzułmańskiego. 830. 780-ok. Arabowie.instytut zajmujący się tłumaczeniem prac greckich filozofów i uczonych na język arabski. s. Warszawa 2001. Prowadzono także badania w dziedzinie nauk „muzułmańskich”.. obserwatorium astronomiczne.. Literatura. można więc np. 26 Chronologię trudno tu ustalić. 24 Al-Dżamili. Danecki.

. dz. s. cyt. dz. Sabit Ibn Kurra. Hunajn Ibn Ishak. 31 Al-Dżamili.. najprawdopodobniej. który rozdzielał zadania wśród tłumaczy.. Przekładowa działalność Bajt al-Hikma. przekłady były opracowywane przez redaktorów (katib). Żydzi. dz.]. Na końcu do pracy przystępowali korektorzy. 273-276). jak i sabejczycy z Harranu. przekładali najpierw grekę na język syryjski [. Hauziński. Działalność przekładowa w Bajt alHikma. cyt.. Ishak 29 Y.. 314.7 5.]. Balty-Guesdon. dz. lecz jako kolejne.. M. cyt.. Syryjscy tłumacze. Hauziński . Następnie. s. W akademii tłumaczono z rozmaitych języków.. 32. jaką charakteryzował się Bagdad w okresie swojego największego rozkwitu. z których najwybitniejszy był Umar Ibn al-Farchan at-Tabari (por. którzy poprawiali teksty z punktu widzenia poprawności języka. s. w związku z czym mogą funkcjonować w świecie islamu rozmaite przekłady tych samych dzieł greckich. dz. Al-Kindi. chrześcijanie rozmaitych obrządków i muzułmanie..29 Czasem istniejące przekłady poddawane były później rewizji przez innych tłumaczy. a tymi byli zarówno nestorianie ze szkoły Hunajna Ibn Ishaka. O ile nestorianie tłumaczyli głównie greckie piśmiennictwo filozoficzne i medyczne. s. Eche.31 W działalności przekładowej Bajt al-Hikma brali udział przedstawiciele wszystkich chyba nacji i religii wielkiego imperium Abbasydów – Arabowie. Najwybitniejsi przedstawiciele ruchu przekładowego32 związani z Bajt al-Hikma i najbliższymi kręgami akademii to m. której przewodził Hunajn Ibn Ishak [. Arabski badacz Raszid al-Dżamili.] zajmowali się przekładaniem dzieł matematycznych i astronomicznych. była zorganizowana w sposób systematyczny. 210... Nie należy ich jednak traktować jako przekładów alternatywnych. ale główny korpus przekładów dokonywany był z języka greckiego. „hellenizmie syryjskim” w historii kultury i nauki arabsko-muzułmańskiej. którego znajomość posiadali chrześcijanie z terenów Syrii i Mezopotamii oraz sabejczycy. 30 . in. Wszystkim kierował sekretarz tłumaczeń (amin ala at-tardżama). cyt.] i sabejska – kierowana przez równie sławnego Sabita Ibn Kurrę [. s. ulepszone ich wersje. a później korzystając z pomocy rdzennych Arabów dokonywali przekładu na arabski. 32 Pomijam tu tłumaczy z perskiego.”30 W związku z tym czasem mówi się o tzw. 137. Persowie. „Pod patronatem abbasydzkich kalifów – pisze J. cyt. o tyle sabejczycy z Harranu [. AlDżamili.. J.. podkreślając rolę chrześcijan w działalności Bajt alHikma wskazuje na tolerancję religijną.-G. Syryjczycy i Grecy.pracowały dwie grupy tłumaczy – nestoriańska.

Devenyi and T. Fizykę (Tabi’ijjat) i Magna Moralia (Chulkijjat). I. s.. którzy prawdopodobnie są rzeczywistymi autorami niektórych przekładów przypisywanych ich mistrzowi. nie zachowała się. 34 A. dz. syriacki. nieistniejącego już dziś miasta w okolicach An-Nadżafu. s. który był „redaktorem” Hunajna. cyt. 37 Lettre d’Aristote à Alexandre sur la politique envers les cités. Eche. 258-259.36 Hunajn dokonywał zazwyczaj przekładów z greckiego na syriacki. 33 Krótko (zm. Almagestu i dzieł Euklidesa. List Arystotelesa do Aleksandra Wielkiego o polityce (zachowany w wersji arabskiej). 225-249. to jeden z najwybitniejszych tłumaczy w dziejach cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. których postaci i dorobek chciałbym krótko przedstawić. cyt. s. 1270) znał cztery języki. 123-130. Ibn Abi Usajbi‟a wspomina także o niejakim Al-Azraku. ale wersja ta. dz. I. Początkowo parał się medycyną. Po powstaniu Bajt al-Hikma został szefem działu tłumaczeń. s. cyt. cyt. Part One. J. a także fragmenty popularnych Listów Arystotelesa do Aleksandra. grecki i perski 35. Ph. cyt. których inną. Warszawa 1969. Bieniek. 36 Ibn Abi Usajbi‟a. Literature. History (“The Arabist. 35 Ibn Abi Usajbi‟a. Bielawski. Ujun al-anba fi tabakat al-atibba [„Źródła wiadomości o klasach lekarzy”]. Mansūr in Comparison with the Older Translation by Stephanos and Hunayn B. uważany jest także za tłumacza Starego Testamentu na arabski. Johannitus34. nr 4. 1-8. Ishāk al-‘Ibādī. 22-24. 33). “Przegląd Humanistyczny” 1984. Wrocław-Warszawa-Kraków 1970. jego syn Ishak i bratanek Hubajsz Ibn al-Hasan. 187. 38 Hūšang A„lam. Budapest Studies in Arabic” 19-20). Bejrut 1981. Przypisuje się Hunajnowi ponad 100 przekładów. Eche.8 Ibn Hunajn. Ważnym działem jego pracy były przekłady dzieł Galena oraz Hipokratesa. s. s. Commentaire de Marian Plezia. pełną wersję arabską odkrył i udostępnił Europie prof. w tym: Państwo (As-Sijasa) Platona. Analityki pierwsze (Analutika al-awwal). tłumacz m. Był chrześcijaninem wywodzącym się z Al-Hiry. 1248) określił go jako „źródło wiedzy i kopalnię cnoty”. Według Ibn Abi Usajbi‟y (zm. Al-Dżamili. synem Bazileusa (Istifan Ibn Basil) przetłumaczył także De Materia Medica (Kitab al-hasza’isz) Dioskurydesa38. 833) związany był z Bajt al-Hikma Al-Hadżdżadż Ibn Matar. t. Józef Bielawski37. s. K. Ivanyi. Dzieje Arabów. stał na czele szkoły nestoriańskiej.. G. in. Wraz ze swoim uczniem Stefanem. gdzie blisko z nim współpracowali m.. s. Analityki wtóre (Analutika as-sani) Arystotelesa. stąd w jego późniejszej działalności przekładowej ta tematyka zajmowała ważne miejsce. red. Budapeszt 1998. 32. t. Y. Texte arabe établit et traduit par Józef Bielawski. in. dz. Hunayn b. III. Hitti. s.. a jego współpracownicy tłumaczyli dopiero te teksty na arabski. Strothmaier.33 Hunajn Ibn Ishak (809-873) zw. Ishāq. The Arabic Translation of Dioscorides’ De Materia Medica by Mihrān B. in: Proceedings of the Arabic and Islamic Sections of the 35th International Congress of Asian and African Studies (ICANAS). s. dz. brał on udział w zbieraniu książek dla biblioteki Haruna ar-Raszida (por. cz.. Wśród studentów i asystentów byli także Isa Ibn Jahja oraz Musa Ibn Chalid. 378b. Kategorie (Makulat). dz. w: EI.. . 171. Hubajsz Ibn al-Hasan oraz Kusta Ibn Luka. arabski. Uczony muzułmański Ibn Al-Kifti (zm. przełożona z Septuaginty. Linguistics.

perski. dz. przy czym przewyższał swego ojca znajomością arabszczyzny.. nie mamy żadnych konkretnych wskazówek co do dzieł przełożonych przez filozofa.P. Strothmaier. J. Teodozjusza z Bitynii i Ptolemeusza. 41 Tamże. Ibn Abi Usajbi‟a. s. Kindi (al-). 249-263. 279. Porfiriusza i Proklosa. 39 Por.. Al-Mutawakkila – cała jego biblioteka została zniszczona. in. Aleksandra z Afrodyzji. Rashed. s. s. O Duszy (Kitab an-nafs). Ishak w swojej pracy translatorskiej koncentrował się przede wszystkim na filozofii greckiej. Szczególnym zainteresowaniem darzył Ishak Arystotelesa. zwany Fajlasuf al-Arab (Filozof Arabów)39. Ishāk Ibn Hunayn.9 Abu Jusuf Ibn Ishak al-Kindi. Analityki wtóre. s. Tłumaczył także prace Platona. V. 279-280. Topika (Al-Dżadal). dz. Przetłumaczył m. IV. w: P. ale i tak przełożył kilka dzieł Galena. Mikołaja z Damaszku. 178-190.41 Jednym z dzieł znanych z tytułu.). Al-Kindi. że przeprowadzał liczne weryfikacje istniejących przekładów. Warszawa 1997. 276-283. 911)43 wykształcony został przez swego ojca. s. Wielcy myśliciele Wschodu. AlDżamili. dzieła astronomiczne i matematyczne Euklidesa i Archimedesa. McGreal (red. którego dzieła także komentował (znany jest np. a także prawdopodobnie sanskryt. Kindi (al-). s. Etykę (Al-Achlak). Jolivet. Dorobek Al-Kindiego jako uczonego pozostaje poza moim zainteresowaniem w tym opracowaniu. dz. s. I.42 Poza tym był z pewnością współautorem przekładu arystotelesowej Metafizyki.E. s. jeszcze w ostatnich dziesięcioleciach odkrywano nieznane jego dzieła. 110a. Butterworth. 872) to jeden z najwybitniejszych filozofów arabskich. jest Teologia pseudo-Arystotelesa. 122a. w: EI. 251-252. cyt. J. cyt. Wywodził się ze znanego już od czasów staroarabskich plemienia Al-Kinda. mutazylizmem. wiadomo natomiast.. był bowiem AlKindi jednym z najważniejszych tłumaczy z kręgu Bajt al-Hikma. 558-566. Mniej zajmował się medycyną. jego komentarz do Kategorii). cyt. Bielawski. cz. albo przynajmniej zredagowane. syriacki i grecki. był także związany z racjonalistycznym prądem w teologii muzułmańskiej. Analityki pierwsze. Znał grecki. t. Jako mutazylita był prześladowany za następcy kalifa Al-Mamuna. Weryfikacja dotyczyła głównie tworzenia arabskiej terminologii dla rozmaitych dziedzin nauki. s. Ishak Ibn Hunajn (zm. syriacki i perski. Bielawski. 40 Al-Dżamili. dz. dlatego niewielka tylko cześć jego dorobku zachowała się do naszych czasów.40 Wśród myślicieli greckich preferował przede wszystkim Arystotelesa i Ptolemeusza.. R. cyt. 42 J. znany w Europie jako Alkindus (ok. Al-Kindī. w: Mały słownik kultury świata arabskiego. Niestety. . Warszawa 1971. astronomią i muzyką. t. których także komentował. Retorykę (Al-Chitaba). Znał doskonale arabski. C. 249-250. 803-ok. s.. Al-Dżamili. w: EI. które zostały przez niego przetłumaczone. geometrią. Oprócz filozofii zajmował się matematyką. 43 G.

że tą drogą wiele dzieł filozofów i uczonych starożytnej Grecji przetrwało do naszych czasów.. które przypisywane są Hunajnowi. Hypsiklesa. cyt. która zachowała się tylko w wersji arabskiej. matematyką i muzyką.. Wytężona praca uczonych i tłumaczy z bagdadzkiej uczelni stała się jednym z pierwszych pomostów między muzułmańskim 44 Al-Dżamili. t. którego daty narodzin i śmierci nie są znane.. był także uczniem Hunajna Ibn Ishaka. Kustā B. Lūqā. X. niektórych prac Arystotelesa. Archimedesa O kuli i walcu. dz. znał doskonale grecki. Hipokratesa. wnukowie Sabit i Ibrahim oraz prawnuk Abu al-Faradż. R. dz.10 Hubajsz Ibn al-Hasan al-Asam. * To tylko kilka najznaczniejszych nazwisk związanych z drugim okresem rozwoju nauki arabskiej i ruchem tłumaczeniowym. 283-286. 913)46 pochodził z Balabakku. s. Galena. s. Al-Dżamili. często tłumaczył na arabski teksty przetłumaczone przez Hunajna na syriacki z greki. Wstęp do arytmetyki Nikomachusa z Gerazy. Thābit B. cyt. Archimedesa i Apoloniusza. w: EI. czego przyczyny zostały powyżej wyjaśnione. są to po części te same dzieła. 264-274. 5529b. t.. Kusta Ibn Luka (zm. s. Arystarcha. syriacki i arabski. Translatorskie dzieło Sabita kontynuowali jego syn Sinan. Kuksewicz. 259-260. komentarz do Fizyki Aleksandra z Arfodyzji. filozofią. Morelon. Tłumaczył także prace Diofantosa. 44 Sabit Ibn Kurra al-Harrani (836-900)45 był głównym przedstawicielem szkoły „sabejskiej” działającej przy Bajt al-Hikma. Z. s. 428b. Sabit sam także był uczonym – specjalizował się w astronomii i matematyce. Hill. Tłumaczył dzieła Euklidesa. s. dokonał także przekładu Starego Testamentu. s. dz. jak Hunajn. Jak widać z tytułów. Wśród przekładów Kusty wspomnieć warto również Mechanikę Herona z Aleksandrii. Rashed. ok. 46 D. a także prace pseudo-Plutarcha. urra. s. Hitti. Znany był jako tłumacz dzieł Arystotelesa oraz wybitny uczony o wszechstronnych zainteresowaniach: zajmował się medycyną. Poza tłumaczeniami Hubajsz zajmował się także medycyną. Autolikosa. Sabit dokonywał także rewizji istniejących już przekładów. V. spod jego pióra wyszły także przekłady Państwa i Timajosa Platona. cyt. 431. R. cyt. Al-Dżamili. Elementów (Al-Usul fi al-handasa) Euklidesa i Almagestu Ptolemeusza. Podobnie. w: EI. cyt. dz. np. komentarz do Fizyki Jana Filopona. w tym np. 45 . księgi V-VIII dzieła Conica (AlMachrutat) Apoloniusza z Pergi. 286-291. Widać. Współpracowali z nim liczni uczniowie i właśnie tej grupie tłumaczy przypisuje się przekład większości greckich dzieł z dziedziny matematyki i astronomii. dz. dlatego część dzieł przypisywanych Hunajnowi to prawdopodobnie przekłady Hubajsza..

s.11 Wschodem a chrześcijańskim Zachodem..47 Tyle Hitti. „Zanim epoka tłumaczeń dobiegła końca – pisze Ph. cyt. Hitti – prawie wszystkie dzieła Arystotelesa [. sztuką wypisywania swych imion”. Co się właściwie stało? O kontaktach Zachodu ze światem islamu. gdy ar-Rašīd i al-Ma‟mūn żywo interesowali się grecką i perską filozofią. s. Warszawa 2003.. B.. Ibn Abi Uşajbi„a. a po nim al-Qifţī cytują około 100 dzieł należących do „filozofa Greków”. 12. Lewis.48 A zatem przechowanie części naszego własnego dziedzictwa dokonało się z wydatną pomocą bagdadzkiego środowiska naukowego. w pewnym sensie od niego uzależniona: musiała polegać na arabskich wersjach utworów greckich. 261. współcześnie żyjący na zachodzie Karol Wielki i jego wielmoże zabawiali się. 47 48 Hitti. dz. renesansu islamu. które mogło funkcjonować dzięki mecenatowi abbasydzkich kalifów i dzięki tolerancji i otwarciu oświeconych muzułmańskich władców z czasów tzw. a jeśli chodzi o naukę i sztukę. . Podczas. jak mówią źródła. gdy w tym czasie Europa prawie zupełnie nie znała greckiej myśli i nauki.] stały się dostępne dla arabskiego czytelnika. Bernard Lewis zaś dodaje: „Średniowieczna Europa była uczniem świata islamu. w inny sposób niedostępnych”.