Vous êtes sur la page 1sur 4

Hartowno stali

Hartowno stali
1. Wprowadzenie
Hartownoci nazywamy podatno stali do utwardzania si w gb przekroju pod wpywem
hartowania. Gboko zahartowania jest cile zwizana z szybkoci krytyczn chodzenia.
Podczas chodzenia cz przekroju od strony powierzchni zahartuje si na martenzyt, gdy
szybko chodzenia jest wiksza od szybkoci krytycznej (rys.1a,b). Warstwy lece gbiej,
ktre s ozibiane z szybkoci mniejsz od krytycznej, uzyskuj budow nie martenzytyczn
lecz struktur typu perlitycznego. Jeli natomiast szybko chodzenia w rodku przekroju
prta bdzie wiksza od szybkoci krytycznej ulegnie on zahartowaniu w caym przekroju, tj.
na wskro (rys1c).
V1

<

V2

<

V3 > Vk

Rys.1. Zaleno gruboci warstwy zahartowanej (zakreskowana) od szybkoci chodzenia V

Miar hartownoci jest grubo warstwy martenzytycznej na przekroju hartowanego przedmiotu. W praktyce ocen hartownoci przeprowadza si w oparciu o tzw. rednic krytyczn,
tj. przy ktrej po zahartowaniu uzyskuje si w osiowej czci przekroju struktur o okrelonej
zawartoci martenzytu, lecz nie mniejszej od 50%. rednica krytyczna dla danego gatunku
stali jest zalena midzy innymi od rodzaju orodka chodzcego i im wolniej chodzi orodek
tym mniejsza jest rednica krytyczna.

2. Metody badania hartownoci


Obecnie hartowno stali wyznacza si metodami:
na przeomie
metod Grossmanna, zwan rwnie metod krzywych U
metod Jominyego, zwan prb hartowania czoowego.
Badanie hartownoci na przeomie
Hartowno oceniamy z gruboci warstwy martenzytycznej na przeomie prbki. Na przeomie strefa zahartowana jest matowa, natomiast rdze niezahartowany ma budow gruboziarnist i jest byszczcy. Metod t stosuje si obecnie dla stali narzdziowych wglowych.

-1-

Hartowno stali

Metoda Grossmanna
Polega na pomiarze twardoci na przekroju poprzecznym (wzdu rednicy) hartowanych
prtw o wzrastajcych rednicach. Wyniki pomiarw przedstawiono graficznie na rys.2.
Punkt rodkowy osi odcitych odpowiada osi prbki. Na osi rzdnych oznaczano odpowiadajce okrelonym punktom przekroju twardoci. W ten sposb otrzymano krzywe o ksztacie
podobnym do litery U. Zbir takich krzywych stanowi charakterystyk hartownoci stali
(rys.3). Metoda ta moe by stosowana dla stali narzdziowych. Podstawow wad metody
jest to, e wyniki badania hartownoci prbek o rnych rednicach s trudno porwnywalne.

Rys.2. Rozkad twardoci na przekroju zahartowanej prbki stalowej

Rys.3. Rozkady twardoci na przekroju poprzecznym prbek o rnej rednicy

Metoda hartowania czoowego (Jominyego)


Polega na zahartowaniu prbki o dugoci 100 mm i rednicy 25 mm natryskiem wody na powierzchni czoow (rys.4). Prb przeprowadza si w urzdzeniu przedstawionym na rys.5.

Rys.4. Prbka Jominyego

Rys.5. Urzdzenie do badania hartownoci metod Jominyego

Po zahartowaniu zeszlifowuje si warstw o gruboci ok.0,25 mm wzdu przeciwlegych


tworzcych tak, aby uzyska paszczyzn. Na powierzchniach tych wykonuje si pomiary
twardoci w odlegoci co 1,52 mm. Wyniki pomiarw nanosi si na wykres w ukadzie
-2-

Hartowno stali

wsprzdnych: odlego do czoa prbki (o odcitych) twardo HRC (o rzdnych).


czc otrzymane punkty lini cig uzyskuje si krzyw hartownoci (rys.6).

Rys.6. Krzywa hartownoci

Rys.7. Pasmo hartownoci

Prba hartowania od czoa jest prb reagujc wyranie na wahania skadu chemicznego.
Dlatego te krzywa wyznaczona dla jednej prbki nie jest reprezentatywna dla okrelonego
gatunku stali, poniewa midzy poszczeglnymi wytopami istniej pewne rnice. Na podstawie bada wielu wytopw ustala si tzw. pasmo hartownoci, tj. zakres, w ktrym powinny
mieci si krzywe dla rnych wytopw danego gatunku stali (rys.7).
Poza tym pasmo hartownoci pozwala przewidywa wyniki hartowania, jeli nie posiadamy krzywej hartownoci dla danego wytopu. Prba hartowania czoowego jest
przydatna szczeglnie do stali o redniej
hartownoci. Stale o maej hartownoci, np.
narzdziowe wglowe daj bardzo stromy
spadek twardoci ju w maej odlegoci od
czoa tak, e pomiar twardoci co 2 mm nie
pozwala na uchwycenie rnicy (rys.8-a).
Natomiast stale o duej hartownoci, np.
hartujce si na powietrzu, daj krzyw
pask (rys.8-b), ktra rwnie nie pozwala
stwierdzi rnic. Dla tego rodzaju stali
jedyn pewn metod jest ocena na podstaRys.8. Krzywe hartownoci stali pytkohartujcej
wie wasnoci prbek pobranych w rnych
si (a) oraz gbokohartujcej si (b)
miejscach duych przekrojw

3. Metody wyznaczania rednic krytycznych


Dla porwnania hartownoci rnych gatunkw stali bardzo dogodnym liczbowym miernikiem tej waciwoci jest tzw. rednica krytyczna. rednic krytyczn w znaczeniu oglnym
oznacza si symbolem Dk natomiast w odniesieniu do konkretnej przyjtej zawartoci mar-

-3-

Hartowno stali

tenzytu w rdzeniu, np. D90. Z punktu widzenia praktycznego najistotniejsze znaczenie posiada
pmartenzytyczn rednica D50 (indeks 50 oznacza zawarto martenzytu w rdzeniu prbki).
rednice krytyczne wyznacza si metodami:
dowiadczaln, na szlifach metalograficznych i przeomach,
wykreln w oparciu o pasmo hartownoci lub krzyw hartownoci,
obliczeniow za pomoc wyznaczonych dowiadczalnie mnonikw.
Obecnie najczciej stosuje si metod wykreln i obliczeniow. Metoda dowiadczalna nie
jest stosowana z uwagi na du pracochonno.
rednic krytyczn metod wykreln wyznaczamy nastpujco:
z wykresu HRC=f(C) (rys.9) wyznacza si twardo dla danego gatunku stali. Jest to tzw.
twardo krytyczna,
znajc twardo krytyczn odczytuje si z wykresu hartownoci odlego od czoa prbki
dk, na ktrej wystpuje twardo wymagana w rodku prta,
dla otrzymanej wartoci dk odczytujemy z wykresu dk-Dk (rys.10) rednic krytyczn
(naley uwzgldni intensywno chodzenia).

Rys.9. Zaleno twardoci krytycznej od zawartoci


wgla w stali

Rys.10. Zaleno rednicy krytycznej od


odlegoci krytycznej

Metod obliczeniow opracowa Grossmann. Metod t mona midzy innymi wyznacza


krzyw, a nawet pasmo hartownoci przy projektowaniu nowej stali.
rednic krytyczn metod obliczeniow wyznacza si nastpujco:
oblicza si idealn rednic krytyczn dla stali stopowej przy kryterium 50% martenzytu
w rodku przekroju, tj.:
Di = Djc k1 k2 ... kn
gdzie:
Djc- idealna rednica krytyczna podstawowa, tj. dla stali wglowej o tej samej wielkoci ziarna i zawartoci wgla co stal stopowa,
k1, k2 - mnoniki hartownoci dla poszczeglnych pierwiastkw wystpujcych w stali,

Przeliczenie idealnych rednic na rzeczywiste (przy pomocy monogramu Grossmanna).

-4-