Vous êtes sur la page 1sur 10

Agribusinessparken

De ontwikkeling van ‘Food Valley’, een regionale profilering van bedrijfsleven,


kennisinstellingen en overheden in Gelderland, gaat erg langzaam terwijl er NATIONAL PARK
ARK 'DE H
duidelijk behoefte lijkt te zijn aan een betere en snelle toegankelijkheid van
kennis voor de industrie en vooral het MKB. LIFESCIENCES GREENHOUSES BIOTECH

EXPERIMENTAL FACILITIES

WAGENINGEN RESIDENTIAL RESORT


EXHIBITION TNO FOOD
PLANT RESEARCH CENTRE
INTERNATIONAL

RIJNVALLEI DAIRY
FEED RESEARCH ROYAL NUMICO
LOGISTICS NIZO RESEARCH

WAGENINGEN
UNIVERSITY
RIKILT BIOPARTNER CENTRE
FOOD WAGENINGEN
SAFEtY
• CAMPINA INNOVATION
ATO • CATCHMABS
AGRO TECHNICAL • EASYGENE
KEYGENE RESEARCH • GENETWISTER TECHN
INSTITUTE
GENOMICS
CENTRE WAG
AG
CENT
EUROPEAN FOOD
FOO
DISTRIBUTION
CENTRE AGRIFOOD ICT CITY HOTELS
INCUBATOR

DATAHOTEL

Groeiende aandacht agroproductieparken

Veel in de pers, weinig uit


Agroproductieparken, agrologistiek, agrobusinessparken, agroketens, agrobusinesscomplexen,
agro-industriële knooppunten, transitie Duurzame Landbouw, et cetera. Een selecte greep uit de
gebruikte begrippen. Voor mensen uit de industrie doorgaans lastig te doorgronden. Dit artikel
schetst de achtergrond van agroproductieparken, het politieke klimaat, de stand van zaken van
een aantal initiatieven, en de ervaringen tot nu toe. Doel is om na te gaan wat het perspectief is
van agroproductieparken in het licht van de ontwikkelingen die op de agro-industrie afkomen.

10 vmt | 24 oktober 2003 | nr 22


FOOD PRODUCTION AREA
UNILEVER
HOGE VELUWE'
RIEDEL
HEINZ NESTLÉ
FRIESCHE CAMPINA
VLAG

Groene Ruimte en Agroclusters


Het Innovatienetwerk Groene Ruimte en Agroclus-
FOOD VALLEY SPORTS / LEISURE AREA ters initieert en stimuleert allerlei projecten en stu-
dies op het gebied van agroketens en agroclusters.
Voor vragen over projectideeën kunt u bij hen
TRANSPORT CENTRE
terecht.
CINEMA
Contactpersoon: Dr. ir. Jan de Wilt (070-3785653)
of op de website: www.agro.nl/innovatienetwerk.
KPN TELECOM
LEGAL AND ACCOUNTANCY
CENTRE
NATIONAL ECOLOGICAL
INSTITUTE Om het hoofd te bieden aan deze ontwikkelingen zijn intensie-
JOB CENTRE vere en nieuwe vormen van samenwerking tussen bedrijven
noodzakelijk. Dit heeft in de afgelopen jaren geleid tot een
PATENT groeiende aandacht voor keteninnovatie in agrofood, tot het
N CONSULTANCY verschijnen van de Visie Agrologistiek van het ministerie LNV en
OFFICE
FINANCIAL CITY recent tot een aantal plannen voor ontwikkeling van agropro-
ductieparken: bedrijvenclusters waarin agrobusiness en/of niet-
NOLOGIES
agrobusiness duurzaam zijn vervlochten en ingepast in de lan-
delijke omgeving.
GENINGEN
In het kader van agroproductieparken staat het bundelen van
CENTRAL STADION agrostromen en niet-agrostromen centraal. Belangrijke doelen:
TRE FOR
D SCIENCES – Gecombineerde, hoogwaardige bewerking en verwerking van
agrarische producten op locatie. Hierdoor ontstaan optimale
CONGRESS CENTRE
condities voor industriële symbiose: een efficiënte uitwisse-
WICC
ling van energie, warmte/koude, primaire en secundaire
Beeld: Ontwikkelings Maatschappij Oost Nederland

grondstofstromen en water. Tussen deelprocessen van ver-


schillende bedrijven op één locatie (bedrijventerrein);
– Bereiken van logistieke efficiency in transportketens;
– Bereiken van duurzaamheid door efficiëntere benutting van
grondstoffen en hulpstoffen (energie, water).
Tenslotte mag het programmavoorstel Transitie Duurzame
Landbouw in deze inleidende opsomming niet ontbreken
(‘Stand van zaken TDL’).

Politiek klimaat
Beleidsmatig gezien mag het thema agroproductieparken zich
verheugen op een sterke belangstelling. In diverse beleidsno-
ta´s komt het aan de orde. Vanuit het ministerie van LNV is een
aparte organisatie opgericht om initiatieven te starten, varië-
rend van strategisch, verkennend onderzoek tot het uitvoeren
van concrete pilots. Dit is het zogenaamde Innovatienetwerk
Groene Ruimte en Agroclusters. Onlangs zijn er onder leiding
van het Innovatienetwerk negen pilots gedefinieerd als uitwer-

t de grond king van de eerder genoemde Visie Agrologistiek. Hiervan kun-


nen er drie als een heus agroproductiepark worden betiteld (zie
kader).
Punt van grote aandacht betreft echter het financiële commit-
ment van de (rijks)overheid. Er is weinig geld beschikbaar voor
In de Agrofoodsector zijn ontwikkelingen gaande die op mid- het opstarten van concrete initiatieven en tegelijkertijd wordt er
dellange termijn grote impact zullen hebben op de sector. een fors beroep gedaan op belanghebbende partijen zoals de
Enkele belangrijke drijvers: (agro)industrie. Er dreigt bovendien een vicieuze cirkel te ont-
– Globalisering: de nationale sector komt internationaal in een staan: de (rijks)overheid legt de bal bij de industrie, doch verre-
steeds minder gunstige concurrentiepositie; weg de meeste lopende activiteiten ontberen tot op heden een
– Toenemende complexiteit: product- en procesontwikkeling ‘echte’ industriële drager voor agroproductieparken. Ook het
met meer bedrijven in een keten; feit dat financiële injecties van de rijksoverheid in de kennisin-
– Kwetsbaarheid: vooral in dierlijke ketens vormen crises een frastructuur nog onzeker zijn, is geen positief signaal. Bijvoor-
directe bedreiging voor continuïteit; beeld de ontwikkeling van ‘Food Valley’, een regionale profile-
– Regio’s: fondsen voor regionale (landschaps)ontwikkeling ring van bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden in Gel-
stimuleren herstructurering agrofoodsector. derland, gaat erg langzaam terwijl er duidelijk behoefte lijkt te

vmt | 24 oktober 2003 | nr 22 11


De Hoogeveense
zuivelcoöperatie
DOC Kaas bouwt op
een goed bereikbare
locatie langs de A37
een nieuw zuivel-
zijn aan een betere en snelle toegankelijkheid van kennis voor
park
de industrie en vooral het MKB (zie ook pag. 22-25).

Stand van zaken


Het is niet gemakkelijk om het concept agroproductieparken
tot uitvoering te brengen. Uit jaaroverzichten van het Innovatie-
netwerk zijn slechts enkele voorbeelden over agroproductiepar-
ken te herleiden:
– Foodregio De Peel (met Bavaria als deelnemende industriële
partij);
– Agroproductiepark Amsterdam (met Cargill als deelnemende
industriële partij);
– A1-eiwit corridor (tot op heden zonder industriële trekkers);
– Agroproductiepark/Agro-specialtypark Groningen (proeffa-
briek omzetten biologische restproducten uit suiker- en aard-
appelindustrie);
– Eemshaven: vestiging van Bavaria en Agrifirm als mogelijk
eerste opmaat naar een Agroproductiepark.
Er zijn met andere woorden weinig goede en concrete voorbeel-
den over agroproductieparken voorhanden, laat staan voor-

Foto: Gerrit Boer


beelden waarin de agro-industrie een belangrijke rol speelt. De
oorzaak is dat er een combinatie van een aantal factoren op
bedrijfsniveau gelijktijdig moet plaatsvinden. Dat is toeval dat
zich slechts zeer beperkt laat dwingen. De factoren zijn onder
andere:
– Meer dan een bedrijf heeft ruimte en redenen om te investe- Een succesvoorbeeld uit Noord-Nederland betreft de ontwikke-
ren in nieuwe faciliteiten; ling van een agrocluster op bedrijventerrein Groningen Zuid.
– Er zijn duidelijke economische voordelen voor samenwer- Op deze locatie hebben een varkensvetsmelterij (Ten Kate), een
king; gelatineproducent (DGF Stoess) en een diervoederproducent
– De risico’s die mogelijk ontstaan door de samenwerking (AFB) een ecocluster gebouwd. Zij wisselen grondstoffen,
betreffen niet de continuïteit van de primaire bedrijfsvoering; (rest)producten en proceswarmte uit. Bovendien maken zij
– Vrijwel altijd moet er tenminste een bedrijf bereid zijn te ver- gebruik van de nabijgelegen warmtekrachtcentrale die door
huizen naar een nieuwe locatie Essent en Avebe wordt geëxploiteerd. Het betreft dus een voor-
– En… de timing van de ontwikkeling klopt voor alle partijen. beeld van (grootschalige) geïntegreerde samenwerking.

Negen vernieuwende pilots realiseren de Visie Agrologistiek

De ministers Veerman van LNV 2. Proefproject ‘integrale, rië en Californië, industrie- diale sierteeltstromen, meer
en Peijs van V&W hebben de gebiedsgerichte versterking terrein Trade Port Noord verdienen aan stromen die
volgende negen projecten gese- van de varkenshouderij rond (met voorziene railterminal) niet via Nederland gaan.
lecteerd om een impuls te de A1 (Overijssel)’. Nieuwe en het ‘Fresh Parc’-concept Indiener en betrokken partij-
geven aan de vernieuwing van ruimtelijke opzet voor de var- van Veiling ZON. Dit betekent en: Nederland Distributie-
logistieke processen in de agro- kenshouderij, netwerk met een versterking van het agro- land (NDL) (dhr. E. Kasteel,
sector (Bron: Persbericht minis- agrologistieke knooppunten cluster Venlo, waar produc- Zoetermeer), en bedrijven in
terie LNV d.d. 4 juli 2003). en clusters gebaseerd op tie, handel en verwerking op de sierteeltsector.
1. ‘Reduced checks’. In navol- ‘gezinsbedrijf plus’-concept. een steenworp afstand van 5. Kuijpers Kip: Clustering in
ging van sierteelt: voor Indiener en betrokken partij- elkaar zijn gelegen en geopti- pluimveesector op een loca-
groente en fruit instellen van en: ABCTA (dhr. J. Pegge, maliseerd worden door mul- tie voor de productie van kui-
steekproeven, gericht op een Lochem) en Dumeco, GLTO, timodaal transport. kenvlees van opfok tot
van te voren verwacht risico. provincies, gemeenten, Indiener en betrokken partij- slacht.
Indiener en betrokken partij- Reconstructie Cie Overijssel, en: Provincie Limburg (dhr. Indiener en betrokken partij-
en: Frugi Venta (dhr. W. Bal- ondernemers in de varkens- M. Siecker, Maastricht), de en: Kuijpers Kip (dhr. M. Kuij-
jeu, Den Haag), met steun houderij. gemeenten Venlo, Maasbree, pers, Heeswijk-Dinther (NB)).
van de Plantenziektekundige 3. ‘Klavertje 4’. Versterking en Horst aan de Maas en de 6. Zuivelpark Hoogeveen (DOC-
Dienst en Productschap Tuin- bestaande agroclustering Coöperatie Veiling ZON (zie kaas). Samenvoeging van
bouw. Daarnaast is er deel- rond Venlo. Dit koepelproject ook pag. 18-19). productie, rijpingslocaties,
name van internationaal ope- annex afstemmingsproject, 4. ‘Mondiaal sierteelt netwerk’. verpakking en distributie
rerende private partijen (ver- bestaat uit vier projecten: Via dit project kan Neder- voor kaas en verwante bedrij-
laders en een vervoerder). glastuinbouwgebieden Sibe- land, als regisseur van mon- ven in een zuivelpark.

12 vmt | 24 oktober 2003 | nr 22


Transities Duurzame Landbouw (TDL)
Duurzame landbouw is een – Vitale clusters (= agro-
belangrijk thema in kader productieparken);
De drie bedrijven die zeer nauw betrokken zijn bij bovenge- van de kennisinfrastruc- – Veelzijdig platteland;
noemd cluster, kunnen een prima rol vervullen in de kennis- en tuur van Nederland. Hier- – Regie internationale
informatieoverdracht en dus ook een stimulans voor nieuwe ini- toe is programmavoorstel agrifoodnetwerken.
tiatieven. Essentiële vragen die zij kunnen beantwoorden zijn: Transities Duurzame Land-
– Wat zijn de succes- (en faal)factoren? bouw ingediend in het Enkele voorbeelden van
– Wat is de meerwaarde? kader van de BSIK-rege- agroproductieparken die
– Hoe kunnen schakels (bedrijven) in de keten het beste wor- ling (eerder: ICES/KIS-3). hierin naar voren komen:
den getriggerd? Eind van dit jaar (2003) zal – Eiwitcorridor A1;
Met andere woorden: op welke wijze kan het agrobedrijfsleven duidelijk worden of het – Duurzame agro-ontwik-
worden geënthousiasmeerd? Het is erg belangrijk om de indus- kabinet voor dit initiatief kelingen in Zuid-Gronin-
triële ervaring te benutten om tot meer levensvatbare initiatie- rijksmiddelen beschikbaar gen;
ven te komen. stelt. – Ecopark Horst;
TDL maakt onderscheid – Versparken op multimo-
Ervaringen tot nu toe tussen drie typen kennis- dale knooppunten in
Wanneer we de balans opmaken van hetgeen tot nu toe is projecten: Europa.
bedacht en gerealiseerd op het gebied van agroproductiepar-
ken dan vallen twee dingen op.
Allereerst valt op dat de internationale belangstelling groot is. ondersteuning kan vernieuwen. Ook bedrijven zijn zeer terug-
Met name op het ontwerp van de inmiddels beroemde varkens- houdend. Dat er een ingrijpende transitie in de landbouwsector
flat is vanuit de gehele wereld gereageerd. Op dit moment ziet nodig is, wordt wel vrij breed onderschreven, maar bedrijven
het er naar uit dat in Japan de eerste varkensflat gebouwd gaat schatten de risico’s van het nemen van een voortrekkersrol
worden. Nederland is in de ontwikkeling van vernieuwende blijkbaar als onverantwoord hoog in.
agrobusinessconcepten blijkbaar een gidsland.
Ten tweede valt op dat er bepaald geen gebrek aan ideeën en Commitment
concepten is, noch aan belangstelling daarvoor bij kennisinstel- Niet alleen een gebrek aan financiële middelen belemmert de
lingen en adviseurs. De realisatie van deze ideeën komt in eigen realisatie. Ook commitment en kritische massa zijn tot dusver
land echter zeer moeizaam op gang. Dit heeft voor een belang- onvoldoende aanwezig. Een tour de horizon laat zien dat er veel
rijk deel te maken het ontbreken van financiële middelen voor initiatieven zijn die op zichzelf onvoldoende kritische massa
ingrijpende innovaties in de agrofoodsector. Zo heeft de Rijks- hebben. Met andere woorden: de innovatiekracht in de sector
overheid met de Visie Agrologistiek wel regionale initiatieven wordt momenteel versplinterd over een groot aantal kleine ini-
uitgelokt, maar tot dusver nauwelijks middelen beschikbaar tiatieven. Doelgerichte bundeling van initiatiefnemers in net-
gesteld voor een daadwerkelijke realisatie van deze initiatieven. werken, zeker op regionaal niveau, zou een belangrijke stimu-
Het lijkt alsof men er vanuit gaat dat de sector zichzelf zonder lans voor de realisatie opleveren.
Daarnaast is ook commitment essentieel. De realisatie van
agroproductieparken is immers een proces met een lange
adem. Bovendien een proces waarin publieke en private partij-
en van elkaar afhankelijk zijn voor het bereiken van het beoog-
de (collectieve) succes. Dat betekent dat tussentijdse wijzigin-
Indiener: DOC-kaas (dhr. J. Oos- van een aantal concrete pilots gen in de beleidsstrategie van een of meer betrokken partners,
terveld, Hoogeveen, zie ook pag. voor de A1-corridor regio om de hetzij overheden, hetzij bedrijven, de kans van slagen van het
15-16). agrofoodindustrie weer innova- gehele project direct zal bedreigen. Samenwerking met een lan-
7. Clustering van productie tot dis- tiegericht te maken. De projec- getermijncommitment komt niet eenvoudig op gang. Wel is
tributie in de vollegronds- ten gaan over clustering van var- hoopgevend dat steeds meer bedrijven en kennisinstellingen
groenteteelt van Wieringermeer kens, pluimvee- en kalverhoude- zich hiervan bewust zijn.
Zuid-Oost. rij. Het project ‘Integrale, In dat groeiende bewustzijn ligt tevens de kiem voor succes van
Indiener en betrokken partijen: gebiedsgerichte versterking van een aantal initiatieven dat ook nu al komt bovendrijven. Innova-
Hiemstra BV (dhr. Hiemstra, de varkenshouderij’ maakt hier tieve bedrijven die doelgericht aansluiting zoeken met elkaar en
Middenmeer). Grontmij en Pro- deel van uit (zie projectnr. 2). met kennisinstellingen. Intermediaire organisaties op landelijk
vincie Noord-Holland. Indiener en betrokken partijen: en vooral regionaal niveau die in nauwe afstemming met over-
8. Flora Holland, Eelde. Slimmere Oostelijke Ontwikkelings Maat- heden nieuwe initiatieven verknopen en versterken. Alles wijst
organisatie van de wegverbin- schappij (dhr. F. Eetgerink). Er er op dat de Nederlandse samenleving binnen een termijn van
dingen tussen de sierteeltcentra wordt samengewerkt met het vijf jaar kennis zal maken met een aantal verassend innovatieve
in Nederland (van telers tot vei- agrarisch bedrijfsleven, UR voorbeelden van agroproductie. Maar de tijd dringt – en bunde-
lingen). Versterking sierteelt- Wageningen (ATO, LEI, Alterra), ling van krachten om te komen tot enkele echte successen is
cluster Eelde. TU Enschede, Arcadis, Buck Con- een voorwaarde om de bijdrage van agroproductieparken aan
Indiener: FloraHolland Eelde sultants International, Rijncon- het voortbestaan van agro en voedingsmiddelenindustrie te
(dhr. C. Hoekstra, Eelde). sult en Innovatienetwerk Groene realiseren.
9. Koepelproject Eiwit-corridor A1. Ruimte en Agrocluster.
Doel van dit ‘koepelproject’ is Paulus Kosters, Arjan Ekelenkamp en Rob Weterings*
het formuleren en begeleiden * Ir. P.S.R. Kosters, J.W. Ekelenkamp, R. Weterings., TNO-MEP, Apeldoorn, 055-5493590,
p.s.r.kosters@mep.tno.nl.

vmt | 24 oktober 2003 | nr 22 13


Agribusinessparken

Langs de snelweg A37 bij Hoogeveen bouwt initiatiefnemer DOC Kaas een zuivelpark op
een eigen bedrijfsterrein van 18 hectare. De producent breidt uit, gaat productie en rij-
ping op één locatie concentreren en trekt aanverwante industrieën aan voor samenwer-
king. DOC beoogt zo veel mogelijk schakels in de keten bijeen te brengen.

Algemeen directeur Jannes Oosterveld van DOC Kaas:

‘Wij zijn de regisseur


van het zuivelpark’
De Hoogeveense zuivelcoöperatie DOC Voordelen DOC-zuivelpark
Kaas bouwt op een goed bereikbare loca-
tie langs de A37 een nieuw zuivelpark. De Capaciteitsuitbreiding
aanvankelijke investering werd geraamd Synergie met andere schakels in de keten
op 250 miljoen gulden. De kaasprodu- Kwaliteitsborging in de keten
cent is eigenaar van de 18 hectare bedrij- Gunstige logistiek
venterrein waar het zuivelpark verrijst en Hergebruik water
is er ‘regisseur’, zoals algemeen directeur Energie-efficiency
Jannus Oosterveld het verwoordt. Duurzame bouw
Op het terrein is de bouw van de kaasfa- Professionele verwerking bijproducten DOC
briek in volle gang. Per 1 januari komend Activiteiten concentreren op één plaats
jaar is die operationeel, evenals het ener- Op ‘duurzaam bedrijventerrein’
giecentrum. In de tweede helft van 2004
zal ook het eerste pakhuis in bedrijf zijn,
voor opslag en rijping van kazen. Op dit hankelijkheid is groei nodig”, legt Oost-
moment bevinden de opslagplaatsen erveld uit. “Ons segment groeit nog
zich op andere locaties. steeds. En schaalgrootte is een vereiste
Uiteindelijk zullen alle bedrijfsactivitei- om productiekosten te beperken en een
ten van DOC zich op één locatie afspelen. concurrerende melkprijs te realiseren.”
Bovendien zoekt de producent partners. Maar op de productielocatie van DOC,
Het zuivelpark moet een cluster van tegen het centrum van Hoogeveen aan,
bedrijvigheid worden waarbij voordelen waren de uitbreidingsmogelijkheden
ontstaan uit samenwerking op gebied beperkt. Uit een haalbaarheidsstudie
van logistiek, energie, productie en door Ernst & Young bleek opnieuw star-
bewerking van bijproducten tot hoog- ten een goede optie. De coöperatie
waardige eindproducten. besloot tot realisatie van het zuivelpark.
In 2001 kregen de plannen vorm en in het
Zelfstandig voorjaar van 2002 nam de bouw op
De Drents-Overijsselse Coöperatie DOC industrieterrein Buitenvaart II een aan-
Kaas produceert hoofdzakelijk foliekaas vang.
voor diverse kaashandelsbedrijven Oosterveld meldde het project eind 2002
(export, snijden en verpakken), onder de aan voor het Platform Agrologistiek
handelsnaam Dutch Original Cheese. (www.agrologistiek.nl) van het ministerie
Maar ook natuurgerijpte kazen voor van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
bekende (Nederlandse) merken zitten in en inmiddels staat het hoog op de lijst
Foto’s: Gerrit Boer

het assortiment. van A-projecten. Dat houdt in dat het zui-


De onderneming had een aantal jaren velproject als voorbeeld wordt
geleden de mogelijkheid mee te doen beschouwd en tot aanjager van andere
met de hausse van overnames in de zui- projecten moet dienen. Bovendien maakt
“DOC Kaas is de eigenaar en regisseur van velsector. Maar de coöperatie wilde de DOC deel uit van het kennisnetwerk en
dit verrijzende zuivelpark. We doen datgene zelfstandige positie bewaren. “Deze blijft zo op de hoogte van alle ontwikke-
waar we goed in zijn, voor de overige activi-
gedachte ligt aan de basis van het zuivel- lingen rondom agroproductieparken. “In
teiten zoeken we passende partners”, aldus
algemeen directeur Ir. J. L. Oosterveld. park. Voor waarborgen van onze onaf- het kennisnetwerk ontmoeten we men-

vmt | 24 oktober 2003 | nr 22 15


De gemeente startte een zogenoemde
artikel 19-procedure, die het mogelijk
maakt op de bestemmingsplannen voor-
uit te lopen. Bovendien werd een ambte-
lijke projectgroep gevormd die samen
met DOC Kaas en wederzijdse adviseurs
Ir. J.H. de Zeeuw van Adecs Oost BV is extern adviseur bij de gemeente Hoogeveen en als het tempo erin houdt en informatie-uit-
zodanig projectleider bij de aanleg van de duurzame bedrijventerreinen Buitenvaart II en wisseling optimaal laat verlopen.
Riegmeer.
Duurzaam bedrijventerrein
sen uit de praktijk en van de ministeries. agroproductiepark geeft de kaasprodu- DOC Kaas is zelf bestuurder over het
De informatie-uitwisseling werkt kataly- cent op eigen kracht vorm. “Wij zijn ini- eigen zuivelpark. Het omliggende indus-
serend”, heeft de directeur gemerkt. tiatiefnemer en regisseur. Waar we ken- triegebied bij Hoogeveen is onder de
nis, ervaring of expertise nodig hebben, hoede van de gemeente. Ondernemin-
Partners huren we experts in of gaan we een joint gen die er zich vestigen worden verplicht
Hoewel zelfstandigheid hoog in het vaan- venture aan”, besluit Oosterveld. lid van de vereniging van eigenaren. Die
del staat, kent DOC zijn eigen grenzen. vereniging stuurt Dura Vermeer Parkma-
“We zijn realistisch”, aldus Oosterveld. Gemeente nagement aan, de firma die tekent voor
“We doen de dingen waar we goed in In de zomer van 2000 stapte de zuivelon- beheer en onderhoud van het gebied.
zijn. Waar onze ambities verder reiken, derneming met haar uitbreidingsplannen “Duurzaamheid betekent ook: langdurig
zoeken we partners.” naar de gemeente Hoogeveen. Jaap de netjes en schoon, zodat de waarde niet
Een reeds gevonden partner is Volac Zeeuw is daar als projectleider verant- achteruit gaat, ook niet van het vast-
International (www.volac.com), waarmee woordelijk voor de aanleg van twee goed”, legt De Zeeuw uit. “ Daar past ook
een joint venture werd aangegaan. Volac industrieterreinen (in totaal 100 hectare) het ‘beeldkwaliteitsplan’ in: het streven
is specialist in ultrafiltratie en verwerkt aan de rand van de stad. Werktitel: Bui- naar uniformiteit van de bebouwing en
de wei van DOC tot hoogwaardige eiwit- tenvaart II. Door Novem werd het gebied beperken van buitenopslag. Verder is het
concentraten. terrein akoestisch verkaveld. Aan de ran-
Gesprekken met andere potentiële part- den van het industriegebied mogen min-
ners zijn nog in de oriënterende fase. ‘We doen de dingen waar we der decibellen per vierkante meter wor-
DOC beoogt zakelijke partners te zoeken goed in zijn, voor het overige den geproduceerd dan in het midden.”
op gebieden als logistiek en snijden en zoeken we partners’ De subsidiemogelijkheden via de
verpakken van de kaas. gemeente zijn heel beperkt. “We zoeken
het meer in service en begeleiding – alle
MVO als ‘duurzaam bedrijventerrein’ aange- communicatie verloopt via één loket. Wel
De nieuwbouw biedt de kans de efficien- merkt. Het is een voorbeeldproject, want biedt Hoogeveen de nieuwkomers een
cy van water- en energieverbruik, logis- het is ontwikkeld via een informatiege- milieuscan aan. Deze licht de oude situ-
tiek en productie te verhogen, duurzaam stuurd en participatief proces. Dit bete- atie van het bedrijf door en doet aanbe-
te bouwen en beheersing van de activitei- kent onder andere dat belanghebbenden velingen voor de nieuwe vestiging op het
ten in de keten te verbeteren. Aspecten – bedrijven en omwonenden – inspraak vlak van preventieve milieumaatregelen,
van Maatschappelijk Verantwoord hebben gehad. Bovendien wordt het nieuwe lay-out van het proces en efficiën-
Ondernemen (MVO). “Dat past helemaal ingepast in het landschap. Het terrein is tie van energie- en watergebruik. Op
bij onze stijl”, zegt Oosterveld. “Dat kun- omringd door een groene zone, als het deze wijze helpen wij bedrijven aan een
nen we perfect vormgeven nu we hele- ware een buffer vanwege uitzicht en prima nieuwe plek op Buitenvaart of het
maal opnieuw beginnen. We hebben ons geluid. De cultuurhistorische veengron- zuidelijke deel, Riegmeer.
voorgenomen goed met het milieu om te den en de archeologisch interessante
gaan. Het water dat bij de kaasproductie veenput (een zogenaamde pingoruïne) Leontien Braakman*
vrijkomt, maken we geschikt voor herge- uit de ijstijd zijn intact gelaten. Ook voor *L. Braakman is freelance journalist.
bruik door membraantechnieken. We nieuwe ‘behuizing’ van de zeldzame
willen er naartoe helemaal geen leiding- poelkikker werd gezorgd. Verder komt er
water meer te betrekken. Ook onze ener- een servicecentrum voor het vrachtver- Inlichtingen
gie-efficiency is hoog. Zo wordt de warm- keer. De gemeentelijke plannen waren DOC Kaas, Ir. J. L. Oosterveld
te van proceswater op een andere plaats echter nog in het beginstadium toen (algemeen directeur), Hooge-
benut.” DOC aanklopte. “Maar voor DOC was er veen, 0528-280440, www.doc-
haast geboden”, vertelt De Zeeuw, die als kaas.nl.
Regisseur extern adviseur van Advanced Decision Advanced Decision Systems
Het zuivelpark van DOC Kaas ligt aan de Systems (Adecs) Oost BV de gemeente (Adecs) Oost BV, Ir. J. H. de
rand van het nieuwe Buitenvaart II, vlak terzijde staat. “Voor Hoogeveen beteken- Zeeuw (senior projectleider bij
aan de A37. Deze snelweg wordt de de dat: versnelde procedures doorlopen gemeente Hoogeveen), Zwolle,
komende jaren doorgetrokken naar de A1 of de bedrijvigheid en werkgelegenheid 038-4254321, j.dezeeuw@adecs-
in Duitsland en zal een doorgaande ver- die de kaasproducent biedt, uit de oost.nl.
binding naar Scandinavië vormen. Het gemeente zien verdwijnen.”

16 vmt | 24 oktober 2003 | nr 22


Agribusinessparken

Groentesnijderij Verhaaren had


niet gedacht in Venlo zo weinig
eigen voorraad nodig te hebben.
Vestigingsmanager Jan van den
Assem toont een rek dat vrijwel
volledig leeg staat.

In Venlo leidt veel vers tot meer vers

ZON Fresh Park zorgt voor krui


’s Lands grootste glastuinbouwgebied na het Westland is tevens een groot logistiek knoop-
punt. Tuinbouw, productie en logistiek sluiten nauw rond Venlo bij elkaar aan. Juist daar-
om vestigen bedrijven zich graag in de regio. Elk bedrijf biedt weer meerwaarde voor de
andere bedrijven. Groentesnijderij Verhaaren draait graag mee in deze opwaartse spiraal.

Rond Venlo komt alles bij elkaar. Het AGF-handelaren zich hebben gevestigd. benen op de grond: "We zijn gewoon een
tweede glastuinbouwgebied van Neder- Vostermans is verantwoordelijk voor de groenteboer," zegt hij, "maar dan in het
land en het logistieke knooppunt rond acquisitie en ontwikkeling. Het lijkt heel groot." Verhaaren levert in één keer pal-
Venlo sluiten nauw bij elkaar aan. AGF- wat, maar eigenlijk hoeft hij niet echt lets vol tomaten, maar ook één kistje of
handelaren en groenteverwerkende veel te doen. "Wat hier gerealiseerd is, is één pond. En tomatenpartjes of tomaten-
bedrijven vinden vrijwel alles van hun bijna allemaal autonome groei", zegt hij schijfjes en complete tomatensalades.
gading in de buurt. Zelfs de afzetmarkt is in alle eerlijkheid. "Dit is van oudsher een Met een volledig assortiment bedient het
vlakbij. Venlo ligt tussen de dichtbevolkte regio van tuinbouw en van logistiek. Dat bedrijf de hele out of home-market. Dat
gebieden in Zuid-Limburg en Arnhem. sluit op elkaar aan. Daarom kwamen er wil zeggen: alles behalve de retail. Res-
"En binnen een uur staat er een vrachtau- steeds meer bedrijven die hier van wilden taurants, restaurantketens, cateraars,
to in Düsseldorf, midden in Nordrhein- profiteren, zelf wat te bieden hadden. verzorgingstehuizen en zelfs maaltijdfa-
Westfalen, een gebied met 18 tot 20 mil- Handelaren, producenten, maar ook brieken of fabrikanten van componenten
joen consumenten", zegt Jan Vostermans onderwijsinstellingen. Alles versterkt en sauzen. "We leveren zelfs aan bakke-
van ZON Fresh Park. Een bedrijvenpark elkaar." rijen", aldus Van den Assem.
in Zuidoost-Nederland rondom de
regionale veiling Groentesnijderij Verkeersdrukte
ZON, waar tal Een van die bedrijven is groentesnijderij De oorspronkelijke Tilburgse locatie
van groente- Verhaaren. De Venlose vestigingsma- werd te klein. En de afstand tot klanten in
en fruitver- nager Jan van den Assem legt in het kort het zuiden van het land was ook een
werkende zijn bedrijfsfilosofie uit: vernieuwend zijn obstakel, vooral vanwege de dagelijkse
bedrijven en en vernieuwend blijven. En op die manier verkeersdrukte rond Eindhoven. ZON
de klant bedienen. Met een compleet Fresh Park had vier jaar geleden al voor-
assortiment. zichtig geïnformeerd of Verhaaren niet
Maar Van den Assem staat met twee naar het Venlose versknooppunt wilde

Als netwerker kent Jan Vostermans van ZON Fresh Park


(links) vrijwel iedereen op het Venlose versknooppunt. Zo
ook Jan van den Assem van groentesnijderij Verhaaren. vmt | 24 oktober 2003 | nr 22
Foto’s: Tekstbureau Nieuwe Koeien

Vestigingsmanager Jan van den Assem


(links) toont Jan Vostermans van ZON Fresh gebouw met aan de ene kant een vuile derij hoeft de bestelling maar klaar te zet-
Park de apparatuur van groentesnijderij weg, aan de andere kant komen uitslui- ten, het transportbedrijf heeft de sleutel
Verhaaren tend schoongemaakte producten." Uniek van de expeditie en laadt de partij ’s mor-
is dat het pand op dezelfde manier kan gens in alle vroegte op de vrachtwagen.
worden uitgebouwd, zonder dat de huidi-
ge productie daar hinder van ondervindt. Aardappelverwerker
"En de vloer die we op de eerste verdie- Het Fresh Park in Venlo is een interessan-
ping hebben laten leggen, is geschikt om te vestigingsplaats. Alle bedrijven vullen
een keuken op te plaatsen." elkaar aan. Maar er kan nog veel meer
bij, erkennen zowel Vostermans als Van
Versknooppunt den Assem. "Een aardappelverwerker bij-
Verhaaren zit met het nieuwe pand op voorbeeld", oppert de vestigingsmanager
een versknooppunt. Op ZON Fresh Park is van de groentesnijderij. "Voor ons zou
alles dichtbij, vertelt Van den Assem. De dat een mooie aanvulling zijn."
veilingklok bevindt zich op hetzelfde ter- Vostermans kijkt nog
rein, evenals de import- en exportbedrij- wat verder: niet alleen ‘We zouden een
ven van de meest exotische groenten en groenten, ook zuivel,
klein Rungis
fruit. Verhaaren beheert z’n eigen voorra- brood en vlees zouden
den, "maar als we een paar kisten sla te kunnen profiteren van kunnen worden’
kort komen, dan rijden we even met een de voorzieningen op
heftruck naar Habets-Van Wylick, Lang het Fresh Park. Deze producten kunnen
Fruit of Aartsen Fruit. Onze leveranciers het verscentrum versterken. "We zouden
zitten hier allemaal om de hoek." een klein Rungis kunnen worden", meent
Aanvankelijk had Verhaaren deze poten- Vostermans. Bij dit Parijse verspark is

sbestuiving tie van Fresh Park onderschat. "We heb-


ben een groot rek voor de voorraden, dat
bijna helemaal leeg staat", zegt Van den
Assem. "Wanneer ons bedrijf groeit, zal
werkelijk elk versproduct te koop, weet
hij. "Ze hebben pas een compleet nieuwe
vishal gebouwd. Daar kun je wel honderd
soorten inktvis krijgen."
dat heus wel van pas komen, maar we Van den Assem ziet het al voor zich: "Met
verhuizen, want daar was wel behoefte hadden niet gedacht dat we vrijwel zon- een pond tomaten en een paar komkom-
aan een groentesnijderij. Toen was dat der eigen voorraad toe zouden kunnen." mers kan ik een klant natuurlijk niet ren-
nog te vroeg. Nu is het Tilburgse bedrijf Verhaaren heeft z’n eigen vrachtwagens, dabel beleveren. Maar met een paar bro-
definitief uit zijn voegen gebarsten. In "maar voor één pallet kan ik natuurlijk den erbij, een kaas, vier pakken melk,
januari van dit jaar opende het bedrijf niet naar Düsseldorf rijden." Dat hoeft een paar kilo’s vlees en een grote zalm
een splinternieuwe vestiging op ZON ook niet. Verhaaren heeft afspraken met heb ik toch wel een containertje vol."
Fresh Park in Venlo, en even later ook een transportbedrijf Kempen, een transpor-
in Amsterdam, voor de klant in de Rand- teur die zich heeft gespecialiseerd in vers-
stad. producten en dus ook een plek heeft Marc van der Sterren*
‘Onze leveranciers De Venlose produc- bemachtigd op ZON Fresh Park. De snij- *M. van der Sterren, Tekstbureau Nieuwe Koeien .

zitten hier allemaal tieruimte beslaat


3.000 vierkante
om de hoek’ meter. Een pand dat
op de groei is Klavertje Vier
gebouwd. Na overleg met ZON Fresh ZON Fresh Park vormt slechts één blaad- Inclusief de aangrenzende gemeentes is
Park mocht Verhaaren volledig naar je aan het Noord-Limburgse Klavertje dit het tweede glastuinbouwgebied van
eigen inzicht een unieke vestiging bou- Vier. Het logistieke centrum Venlo Trade- het land, met een schat aan opleidings-
wen. port Noord en de glastuinbouwgebieden centra en een logistieke draaischijf.
De meeste handelshuizen op ZON Fresh Californië en Siberië maken het klavertje Dat het Klavertje Vier politieke steun
Park zijn gevestigd in standaard kopers- compleet. Het Klavertje Vier levert het heeft, spreekt dus voor zich. Vanuit de
loodsen. Voor het gebruik betalen ze volledige versconcept: productie, handel, provincie coördineert Siecker de ontwik-
huur aan ZON Vastgoed. Maar het terrein verwerking en logistiek. Bij het hele kla- kelingen in de regio wanneer het gaat om
beschikt over voldoende ruimte om uit te vertje zijn vier partijen betrokken: ZON ruimtelijke inrichting, verkeer en ver-
breiden, benadrukt Vostermans "dus Fresh Park en drie gemeentes: Venlo, voer, water en energie. "We hebben met
wanneer een bedrijf eisen heeft die niet Horst aan de Maas en Maasbree. de partijen in het Klavertje Vier afgespro-
bij onze standaard passen, dan bestaat Vanuit de provincie Limburg is Marco ken dat de ontwikkelingen elkaar moeten
de mogelijkheid zelf een pand te bou- Siecker projectleider van het Klavertje versterken. Het gaat in deze regio niet
wen." Vier. Vanuit Maastricht benadrukt hij het alleen om de logistiek of alleen om de
Verhaaren heeft daar dankbaar gebruik economische belang van de Noord-Lim- productie of handel, maar om de aaneen-
van gemaakt. "Met zo’n standaard loods burgse regio: bij deze hele keten is een schakeling."
kunnen wij helemaal niks", verklaart hij. enorm arbeidspotentieel betrokken.
"Er loopt hier een rode lijn dwars door het

vmt | 24 oktober 2003 | nr 22 19


Agribusinessparken

‘Food Valley is
Foto: Guy Ackermans

Joep Koene (l) en


Charles Crombach:
Innovatievermogen op het gebied van agro-life sciences staat
“Food Valley biedt
bedrijven een goede
centraal in Food Valley. Deze beslaat niet alleen Wageningen en
infrastructuur, ken-
nis en medewerkers
Ede, maar in feite de gehele Gelderse Vallei, inclusief Zeist met
van de toekomst.”
TNO Voeding en Bilthoven met RIVM. Internationaal gezien is
zelfs geheel Nederland als agri food land ‘the place to be’.

“Wageningen moet het kenniscentrum openden er hun onderzoeksfaciliteiten. gen zou je thematische samenwerkings-
op het gebied van voedingswetenschap- Naast deze multinationals schieten tal verbanden kunnen aangaan. In feite zou
pen (landbouw, voeding en gezondheid) van bedrijfjes als paddestoelen her en de driehoek Utrecht, Wageningen, Nij-
worden, zeg maar de Food Valley van de der uit de grond. Ook zijn al veel bedrij- megen of de driehoek Wageningen, Nij-
wereld.” Vijf jaar geleden werd er nog ven en kennisinstellingen van oudsher megen, Twente moeten uitgroeien tot
wat lacherig gereageerd op deze uit- aanwezig, denk aan NIZO in Ede en het zwaartepunt van de genomics en bio-
spraak van professor Jo Hautvast van recenter het Wageningen Center for Food informatica”, aldus Koene. “Internatio-
Wageningen Universiteit. Leuk bedacht, Science (WCFS) waarin de belangrijkste naal bezien, zou je zelfs geheel Neder-
maar verre van reëel, dachten velen. Nederlandse multinationals op voedings- land tot Food Valley kunnen bestempe-
Najaar 2003 wordt inmiddels hard aan gebied participeren. len”, klinkt het ambitieus.
het concept van Food Valley gewerkt. Beiden benadrukken dat het hen niet
Ontwikkelingsmaatschappij Oost Neder- Regionaal alleen gaat om bedrijven op het gebied
land en Stichting Kennisstad Wagenin- Ook Barneveld, waar van oudsher veel van de agro-life science, maar ook om
gen, kennisinstellingen als Wageningen kennis op het gebied van pluimvee aan- toeleveranciers van machines, ICT-bedrij-
UR, het instituut Agritechnology and wezig is, behoort tot Food Valley. “In feite ven en gezondheidsinstellingen.
Food Innovations (voormalig ATO en geldt hetzelfde voor ID Lelystad, dat deel Al deze bedrijven kunnen worden geves-
IMAG) en NIZO food research geloven in uitmaakt van Wageningen UR”, aldus tigd op de bedrijfsterreinen van Ede.
dit concept. Ook de gemeenten Ede en Joep Koene van Ontwikkelingsmaat- R&D-vestigingen worden geconcentreerd
Wageningen ondersteunen het initiatief schappij Oost Nederland en Charles op het nieuwe science park Kortenoord
volop. Crombach van Kennisstad Wageningen, in Wageningen. Daar bevindt zich onder
Aansprekende bedrijven als Numico de twee trekkers van het eerste uur van andere ook het Biopartner Center Wage-
Research en recent Campina Innovation Food Valley. “Met al deze kennisinstellin- ningen, waar recent Campina Innovation

22 vmt | 24 oktober 2003 | nr 22


Samenwerken aan
bacteriedetectie

Keygene (circa 100 medewerkers) en

geheel Nederland’ Check-Points (drie medewerkers) zijn twee


bedrijven die samen een schoolvoorbeeld
zijn van wat Food Valley voor het bedrijfsle-
ven kan betekenen. Keygene, een specialist
op het gebied van het analyseren van DNA
en RNA van hoofdzakelijk groenten
haar R&D heeft gebundeld. Dit science (www.keygene.com), vestigde zich 12 jaar
park ligt haaks op de in de nabije toe- geleden op het destijds nieuwe Agro Busi-
komst uit te breiden Campus De Born, ness Park. Reden was de aanwezigheid van
waar nu al Agritechnology and Food de Landbouw Hogeschool, inmiddels Wage-
Innovations en Rikilt zijn gevestigd. Over ningen Universiteit.
enkele jaren komen daar ook de nieuwe Enkele maanden geleden gingen zij een
gebouwen van Wageningen Universiteit samenwerkingsverband aan met nieuwko-
te staan. mer Check-Points, een spin off van PamGe-
ne dat gespecialiseerd is in micro-arrays
Kennisinnovatie voor de farmaceutische en life science
Wat heeft Food Valley de voedingsmidde- industrie (www.check-points.com). Check-
lenindustrie nu te bieden? “Kennis, een Points, dat zich richt op het microbiolo-
goede infrastructuur en medewerkers gisch screenen van voedingsmiddelen en
van de toekomst”, vat Koene samen. Die Joost Thijssen (r), Peter Andreoli (l) en Mark water, is zelfs in de nieuwe vleugel van Key-
van Haaren bij de enkele tonnen kostende
infrastructuur wordt verbeterd, maar is in gene gehuisvest. Met de kennis, medewer-
MegaBASE: “Gemakkelijker contacten leg-
de regio nog lang niet optimaal. Zo is gen en financiering vinden.” kers en apparatuur van Keygene hopen
Wageningen niet eens per trein te berei- CEO Joost Thijssen en CS(cience)O Peter
ken, in tegenstelling tot de drie stations Andreoli van Check-Points begin volgend
in het aangrenzende Veenendaal. De vestigingsvoorwaarden zijn laagdrem- jaar een detectiekit op de markt te brengen
In de onderzoekscultuur staat samenwer- pelig. Voor studenten met ambities is er voor de detectie en identificatie van Salmo-
king met anderen centraal (zie ook kader een ondernemerscentrum dat hen onder- nella. Daarmee kunnen voedingsmiddelen-
Keygene en Check-Points). Door de con- steunt bij het opzetten van een bedrijf. bedrijven op een eenvoudige manier mon-
centratie van kennis komen contacten Verder krijgen ondernemers in spé sters product binnen 24 uur en in één bepa-
gemakkelijk tot stand, zijn overleglijnen ondersteuning bij het vinden van finan- ling screenen op de aanwezigheid van 20
kort en zijn er – niet onbelangrijk – vol- ciering, terwijl er zelfs kant-en-klare Salmonella-typen (zie ook VMT 22, 2002;
doende afgestudeerden en ervaren onderzoeksfaciliteiten kunnen worden pag. 33-35). Bij een verdere doorontwikke-
onderzoekers voorhanden. Deze willen er gehuurd in het Biopartner Centrum ling mikt Andreoli zelfs op 50 typebepalin-
bij horen en weten dat zij door de vele Wageningen, een gebouw dat met finan- gen in een test. Eerste tests tijdens de
contacten snel en gemakkelijk hun car- ciering van het ministerie van Economi- ‘proof of principle’ wijzen uit dat de door
rière kunnen opbouwen. sche Zaken is opgezet. Koene: “Biopart- Check-Points in eigen huis ontwikkelde
Crombach en Koene kunnen nieuwko- ner, waar ook Campina Innovation is chip een zelfde DNA profiel oplevert als op
mers helpen bij het leggen van contac- gevestigd, is nu vol. Fase twee is eind de MegaBACE van Keygene. Deze laatste
ten. Zij kennen de meeste bedrijven, de 2004 gereed. Over fase drie vinden wil in deze markt niet zelf dergelijke test-
daar werkzame ondernemers en hun acti- momenteel onderhandelingen plaats.” kits ontwikkelen. “Wij concentreren ons
viteiten. Verder hebben zij veel contacten Circa 30 kleine ondernemingen hebben meer op de plantenveredeling en beschou-
met de kennisinstellingen en Wagenin- zich in Wageningen de afgelopen jaren wen dit als een spin off van onze activitei-
gen Universiteit (inclusief onderzoeks- gevestigd. Een groot deel daarvan komt ten”, aldus Mark van Haaren, manager
school VLAG), het Wageningen Centre for van ‘binnenuit’, ofwel spin off’s van DLO- business development bij Keygene.
Food Sciences (WCFS) alsook met organi- instituten als ATO en Rikilt en Wagenin- “Belangrijk voor ons is het te gelde maken
saties als het Nationaal Regie Orgaan gen Universiteit. Koene: “Drie bedrijfjes van onze expertise en de inbreng van ken-
Genomics van NWO, Centre for Biosys- zijn ondertussen in het stadium om door nis over de voedingsmiddelenindustrie
tems Genomics (zaadveredeling) en te groeien naar middelgrote onderne- door Check-Points.” Deze laatste heeft ver-
Nutrigenomics (voeding en gezondheid). mingen.” gelijkbare projecten gestart voor de detec-
Een nog te ontwikkelen faciliteit is Food- Voor de nabije toekomst zijn de plannen tie van positieve en negatieve bacteriën
turoscope, een testfabriek van de toe- ambitieus. De komende vier jaar moeten met respectievelijk een groot zuivelconcern
komst gericht op pilot-faciliteiten, het twee à drie nieuwe R&D-afdelingen van en DSM en gaat met Unilever, de Universi-
ontwikkelen van nieuwe procesappara- bestaande bedrijven worden aangetrok- teit van Amsterdam en TNO een meerjarig
tuur, het trainen van personeel en het ken, 30 tot 40 nieuwe ondernemingen EET-project aan voor detectie van colifor-
toetsen van de veiligheid en kwaliteit van zich vestigen en 20 à 30 nieuwe combina- men. Food Valley vinden beide bedrijven
food-innovaties (zie ook www.foodval- ties van bedrijven worden opgezet. Daar- een goed initiatief. “Door het gezamenlijke
ley.nl). mee zouden naar schatting 500 tot 800 gevoel bij de deelnemende bedrijven leg je
(in)directe arbeidsplaatsen zijn gemoeid. gemakkelijker contacten. Ook zijn financie-
Ondernemingsklimaat ringsbronnen door de herkenbaarheid van
Voor startende bedrijfjes is een aantrek- het Food Valley-label gemakkelijker aan te
kelijk ondernemingsklimaat gecreëerd. Hans Damman boren.”

vmt | 24 oktober 2003 | nr 22 23