Vous êtes sur la page 1sur 12

191

S¸OWNICZEK

ADMINISTRACJA PUBLICZNA – tworzà jà wszystkie instytucje i urz´dy, których zadaniem- jest bezpoÊrednie, praktyczne zarzàdzanie ró˝nymi dziedzinami ˝ycia społecznego. W Polsce administracj´ publicznà dzielimy na rzàdowà

i samorzàdowà. Administracja rzàdowa ma dwa

poziomy: centralny (rzàd) i wojewódzki (wojewo- dowie). Administracj´ samorzàdowà tworzà wzajemnieniezale˝ne organy wykonawcze samo- rzàdów gminnych, powiatowych i wojewódzkich.

ANARCHIA (anarchizm) – brak rzàdu. AnarchiÊci uwa˝ajà, ˝e ludzie sà z natury dobrzy i mogà sami kierowaç swoimi sprawami, wszystkie decyzje

podejmujàc jednomyÊlnie. Zdaniem anarchistów paƒstwo jest złe i niepotrzebne, bo ogranicza wol- noÊç i stosuje przymus. W j´zyku potocznym anarchia znaczy tyle, co bezład, chaos wynikajàcy

z braku władzy.

AUTORYTARYZM – ustrój polityczny oparty na władzy mniejszoÊci (jednostki) oraz odrzuceniu demokracji i parlamentaryzmu. Paƒstwo autory- tarne odmawia obywatelom wi´kszoÊci praw poli- tycznych, nie wtràca si´ jednak w ich ˝ycie pry- watne. Dla zwolenników paƒstwa autorytarnego najwa˝niejsza jest silna i stabilna władza, nieza- le˝na od opinii ogółu obywateli.

BEZROBOCIE – sytuacja, gdy osoby czynne zawodowo (tzn. w wieku od 18 do 65 lat), które chcà pracowaç, nie mogà znaleêç ˝adnego zaj´cia. Poziom bezrobocia w danym kraju (wojewódz- twie, mieÊcie) wyra˝a stopa bezrobocia, którà obli- cza si´, dzielàc liczb´ bezrobotnych przez liczb´ ludzi zawodowo czynnych (tzw. siła robocza). Niewielkie bezrobocie jest stałà cechà gospodarki wolnorynkowej – wynika z ruchliwoÊci ludzi, któ- rzy np. sami rezygnujà z pracy, poszukujàc bar- dziej opłacalnego czy ciekawego zaj´cia albo zmie- niajàc miejsce zamieszkania. Znacznie groêniejsze jest bezrobocie wysokie (powy˝ej 10%), b´dàce powa˝nym problemem społecznym, któremu paƒstwo stara si´ zaradziç, prowadzàc odpowied- nià polityk´ (np. finansujàc kursy, na których bez- robotni mogà zdobyç nowe kwalifikacje).

BUD˚ET – plan dochodów i wydatków. Roczny bud˝et paƒstwa jest przygotowywany przez rzàd, a uchwalany parlament. Z deficytem bud˝e- towym mamy do czynienia, jeÊli suma planowa- nych wydatków paƒstwa jest wy˝sza od sumy jego dochodów. Nadwy˝ka bud˝etowa powstaje

z kolei wtedy, gdy dochody paƒstwa sà wy˝sze od jego wydatków. Bud˝et gminy (powiatu, woje- wództwa) jest przygotowywany przez organ wykonawczy, a uchwalany przez rad´ gminy (rad´ powiatu, sejmik wojewódzki).

CENZURA – urz´dowa kontrola ró˝nych rodza- jów wypowiedzi (takich jak: ksià˝ki, gazety, filmy,

programy telewizyjne i radiowe, teksty piosenek) pod wzgl´dem ich zgodnoÊci z ideologià głoszonà przez władze lub powszechnie uznawanymi zasa- dami religii czy moralnoÊci. JeÊli do takiej kontroli dochodzi przed upowszechnieniem wypowiedzi, mówimy o cenzurze prewencyjnej, jeÊli po jej opublikowaniu – o cenzurze represyjnej. Szcze- gólnie ostra była cenzura prewencyjna w paƒ- stwach totalitarnych – nie tylko nie dopuszczała ona do rozpowszechniania treÊci niezgodnych

z obowiàzujàcà ideologià, ale w dodatku zabrania-

ła zaznaczania miejsc, w których nastàpiła inge- rencja cenzorska. We współczesnych paƒstwach demokratycznych stosowanie cenzury prewencyj- nej jest zabronione. Dozwolona jest natomiast cen- zura represyjna – sàd mo˝e nakazaç wstrzymanie dalszego rozpowszechniania wypowiedzi z powo- du naruszenia obowiàzujàcych norm prawnych

czy obyczajowych (np. wypowiedzi antysemickiej bàdê obra˝ajàcej uczucia religijne).

CZYNNIKI WYTWÓRCZE – wszystko to, czego u˝ywa si´, aby wytworzyç ró˝nego rodzaju dobra

i usługi. Wyró˝niamy trzy podstawowe kategorie

czynników wytwórczych: zasoby ludzkie (np. liczba pracowników, ich wykształcenie, umie- j´tnoÊci, stan zdrowia i poziom motywacji), zaso- by naturalne (np. ropa naftowa, w´giel, ziemia, lasy) i zasoby kapitałowe (np. maszyny, budynki, drogi).

DEKLARACJA MI¢DZYNARODOWA publicz- ne wyra˝enie opinii w wa˝nej sprawie o znacze- niu mi´dzynarodowym. Deklaracja słu˝y zwykle zamanifestowaniu stanowiska danego paƒstwa lub grupy paƒstw, rzadziej ma charakter zobo- wiàzania prawnego. Na forum ONZ deklaracje przyjmuje si´ jednogłoÊnie – sà one jednak tylko aktami dobrej woli, niemajàcymi bezpoÊrednich skutków prawnych (np. nie istniejà procedury, które pozwoliłyby obywatelom dochodziç upra- wnieƒ zapisanych w ONZ-owskiej Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka).

DEMOKRACJA – dosłownie: władza ludu (z grec- kiego de m o s – lud, kr a t o s – władza). W swoim pod- stawowym znaczeniu demokracja oznacza typ ustroju, w którym władz´ sprawujà wszyscy oby- watele, a decyzje sà podejmowane zgodnie z wolà wi´kszoÊci. Demokracja bezpoÊrednia, z którà mieliÊmy do czynienia w staro˝ytnych Atenach, polegała na bezpoÊrednim udziale wszystkich obywateli w rzàdzeniu. Jest ona jednak mo˝liwa tylko w małych grupach. We współczesnych paƒstwach obywatele wybierajà swoich przedsta- wicieli, którzy sprawujà władz´ w imieniu wybor-

192

S ł o w n i c z e k

ców – ten typ demokracji nazywamy poÊrednià albo przedstawicielskà. Obecnie, mówiàc

o demokracji, cz´sto mamy na myÊli nie tyle

ustrój, w którym decyduje wi´kszoÊç (demokra- cja wyborcza lub elektoralna), ile zło˝ony system społeczno-polityczny, charakteryzujàcy si´ spe- cyficznà kulturà demokratycznà (aktywnym udziałem obywateli w ˝yciu publicznym, wyso-

kimi standardami etycznymi polityków) i zapew- niajàcy konstytucyjnà ochron´ praw jednostki. Bardziej precyzyjnie takà demokracj´ nale˝ałoby nazywaç konstytucyjnà bàdê liberalnà.

DOCHÓD – wszelkie przychody, jakie otrzymał

w danym okresie podmiot gospodarczy (osoba

fizyczna, gospodarstwo domowe, przedsi´bior- stwo itp.), pomniejszone o koszty poniesione na

ich uzyskanie. Dochód stanowi zwykle podstaw´ opodatkowania.

DOCHÓD NARODOWY – wartoÊç całej produkcji dóbr i usług w gospodarce narodowej pomniej- szona o wartoÊç surowców i usług zu˝ytych w pro- cesie produkcji. Dochód narodowy mo˝na te˝ obliczyç, sumujàc wszystkie wynagrodzenia uzy- skane przez wszystkie podmioty gospodarcze (płace, renty zyski) pomniejszone o koszty ich pozyskania.

DYKTATURA – władza jednostki lub grupy, zdo-

byta zwykle przemocà i dzi´ki niej utrzymywana.

W dyktaturze nie ma wolnych wyborów i nieza-

le˝nie działajàcych partii politycznych, a prawa człowieka i obywatela sà cz´sto łamane.

DYSKRYMINACJA – gorsze traktowanie kogoÊ

ze wzgl´du na jakàÊ cech´, np. wiek, płeç, kolor skóry, pochodzenie etniczne lub narodowe czy niepełnosprawnoÊç.

EKONOMIA – cz´sto u˝ywa si´ tego słowa zamiennie z poj´ciem „gospodarka” – wtedy oznacza t´ dziedzin´ ˝ycia społecznego, która zajmuje si´ wytwarzaniem dóbr i usług oraz ich podziałem i wykorzystywaniem. Ekonomia to jednak tak˝e nauka badajàca prawa rzàdzàce produkcjà i podziałem dóbr, a tak˝e stale poszu- kujàca bardziej efektywnych rozwiàzaƒ gospo- darczych.

EKSPORT sprzeda˝ za granic´ towarów i usług (np. bankowych, transportowych, turystycznych, ubezpieczeniowych czy pocztowych) wyproduko- wanych w danym kraju.

FEDERACJA zwiàzek paƒstw, które wspólnie powołujà rzàd federalny i przekazujà mu cz´Êç swoich kompetencji. Władze poszczególnych kra- jów wchodzàcych w skład federacji zachowujà jednak bardzo du˝o uprawnieƒ i w pełni autono- micznie zarzàdzajà sprawami wewn´trznymi. Paƒstwa federacyjne to np.: Niemcy, Szwajcaria, Stany Zjednoczone, Kanada.

GIEŁDA – rynek, na którym w oznaczonym miej-

scu i czasie transakcje kupna–sprzeda˝y dóbr sà

dokonywane za poÊrednictwem maklerów przy zachowaniu ÊciÊle okreÊlonych procedur. Ceny dóbr sprzedawanych na giełdzie, czyli kursy gieł- dowe, ogłasza si´ w oficjalnym dokumencie zwa- nym cedułà. Istniejà giełdy towarowe, gdzie han- dluje si´ tzw. towarami masowymi – ropà naftowà, kawà czy zbo˝em, oraz giełdy pieni´˝ne, gdzie sprzedaje si´ i kupuje akcje, obligacje, złoto, sre- bro, waluty ró˝nych krajów.

GLOBALIZACJA – powstawanie gospodarki

o zasi´gu Êwiatowym, w której jest mo˝liwy prze-

pływ dóbr, usług kapitału, siły roboczej, a tak˝e

informacji i technologii. Proces ten wzmacniany

jest m.in. przez działalnoÊç organizacji i korporacji

mi´dzynarodowych oraz rozwój Êwiatowego sys- temu finansowego i walutowego.

GMINA – najmniejsza jednostka podziału teryto- rialnego paƒstwa. Termin ten oznacza zarówno okreÊlony obszar, jak i zamieszkujàcych go ludzi.

W Polsce gmina jest wspólnotà mieszkaƒców

i podstawowà jednostkà samorzàdu terytorialne-

go. Władz´ sprawujà w niej przedstawiciele ogółu mieszkaƒców. Organem stanowiàcym jest rada gminy, a wykonawczym – wójt (w gminach wiej- skich), burmistrz (w miastach) lub prezydent miasta (w du˝ych miastach). Gmina poza zada- niami własnymi wykonuje tak˝e zadania zlecone przez władze centralne.

GOSPODARKA CENTRALNIE STEROWANA

– w tym systemie gospodarczym zasadniczà rol´

odgrywajà własnoÊç paƒstwowa i centralne pla- nowanie. Organy władzy centralnej, a nie samo- dzielni producenci, decydujà o tym, kto, ile i jakich dóbr powinien wytwarzaç, lekcewa˝àc zwykle obiektywne prawa ekonomii, co prowadzi najcz´Êciej do niedoborów rynkowych i ukrytego bezrobocia.

GOSPODARKA TRADYCYJNA – system ekono- miczny, w którym decyzje gospodarcze podejmo- wane sà zgodnie z tradycjà, a wi´c z wzorcami zachowaƒ wypracowanymi przez poprzednie pokolenia. WspółczeÊnie system ten nie

wyst´puje nigdzie w stanie czystym, jego elemen- ty sà jednak wcià˝ obecne w wielu krajach Afryki

i Azji.

GOSPODARKA WOLNORYNKOWA – podsta-

wà tego systemu gospodarki sà prawo własnoÊci

i wolny rynek, na którym dokonuje si´ swobodna

wymiana ró˝nych dóbr i usług. Gospodarka wol- norynkowa pozwala wszystkim na podejmowanie

inicjatywy ekonomicznej. WspółczeÊnie nie trak- tuje si´ jednak rynku jako doskonałego mechani- zmu regulujàcego działalnoÊç ekonomicznà i dla- tego paƒstwo – w mniejszym czy wi´kszym stop-

niu – modyfikuje i kontroluje ˝ycie gospodarcze.

S ł o w n i c z e k

193

GRUPA SPOŁECZNA – wzgl´dnie trwała zbioro- woÊç jednostek połàczonych wi´zià społecznà, wynikajàcà ze wspólnoty wartoÊci, interesów lub dà˝eƒ. Grupa ma słabsze bàdê silniejsze poczucie odr´bnoÊci od innych grup, a jej członkowie sà zwykle przekonani o koniecznoÊci przedkładania dobra grupy i realizacji jej celów nad osobiste prag- nienia i interesy.

HOLOKAUST zagłada ˚ydów europejskich

dokonana przez niemieckich nazistów w czasie

II wojny Êwiatowej; pochodzi od greckiego h o l o-

k a us t i k ó s, oznaczajàcego ofiar´ całopalnà składanà

w Êwiàtyni.

IMPORT zakup towarów i usług za granicà

i sprowadzenie ich do kraju.

INFLACJA – wzrost przeci´tnego poziomu cen

w gospodarce danego kraju. Inflacj´ oblicza si´

zwykle w skali roku (czasem miesiàca) i wyra˝a procentowym wskaênikiem zwanym stopà infla- cji. BezpoÊrednim skutkiem inflacji jest spadek realnej wartoÊci (siły nabywczej) pieniàdza. Inflacj´ niskà nazywamy inflacjà pełzajàcà, doÊç

wysokà (i oczywiÊcie znacznie bardziej szkodliwà)

– galopujàcà, a bardzo wysokà (powy˝ej 50%

miesi´cznie) – hiperinflacjà. Zjawiskiem odwrot- nym do inflacji jest deflacja – oznacza ona spadek

przeci´tnego poziomu cen w całej gospodarce.

INTERESY – cele, do których dana jednostka czy grupa dà˝y, albo potrzeby, których realizacj´ chce sobie zapewniç. Interesy mogà byç bardzo ró˝ne

– najcz´Êciej mówimy jednak o interesach ekono- micznych i politycznych.

KAMPANIA WYBORCZA – okres przed wybora- mi, który kandydaci (partie polityczne) wykorzy- stujà na zdobycie poparcia wyborców. Ogłaszajà swoje programy, organizujà spotkania i wiece, wyst´pujà w telewizji itp. Kampania wyborcza mo˝e mieç charakter pozytywny (promowanie własnej partii lub kandydata) albo negatywny (dà˝enie do zmniejszenia poparcia dla konkuren- tów, np. poprzez ujawnianie kompromitujàcych faktów z ich przeszłoÊci).

KLASA SPOŁECZNA – wielka zbiorowoÊç wyod- r´bniona ze wzgl´du na istotne cechy wspólne jej członków – np. wykształcenie, pozycj´ społecznà,

a przede wszystkim wysokoÊç dochodów.

KOALICJA – porozumienie kilku osób lub organi-

zacji, majàce doprowadziç do realizacji wspólnych dla nich celów. Warunkiem utworzenia koalicji jest przezwyci´˝enie ró˝nic mi´dzy jej uczestnikami

– to, co ich dzieli, musi zostaç przez nich uznane

za mniej istotne od tego, co ich łàczy. W polityce

mówimy o koalicjach wyborczych (porozumie- nie zawarte w okresie przedwyborczym, którego efektem jest wspólna lista wyborcza, albo te˝ nie- formalne współdziałanie b´dàce wst´pem do współpracy w parlamencie) i koalicjach parla-

mentarnych (współpraca klubów parlamentar- nych). Specyficznà formà koalicji parlamentarnej jest koalicja rzàdowa – sojusz klubów parlamen- tarnych, które tworzà rzàd, wypracowujà pro- gram i wspierajà jego działania.

KOMISJA PARLAMENTARNA – organ pomoc- niczy parlamentu zajmujàcy si´ jednà z wa˝nych dziedzin polityki paƒstwowej (np. sprawami zagranicznymi, rolnictwem, zdrowiem i opiekà społecznà). W skład komisji wchodzà zarówno posłowie koalicji rzàdowej, jak i reprezentanci opozycji. Komisja przygotowuje i opiniuje projek- ty ustaw, mo˝e te˝ kontrolowaç prac´ ministra odpowiedzialnego za sprawy b´dàce przedmio- tem jej zainteresowaƒ. Oprócz komisji stałych parlament mo˝e powoływaç komisje nadzwy- czajne i Êledcze do zbadania konkretnych spraw.

KOMPROMIS – porozumienie stron konfliktu (cz´sto w efekcie negocjacji), które polega na wza- jemnych ust´pstwach: ka˝demu udaje si´ zreali- zowaç niektóre swoje cele, jednak z osiàgni´cia innych musi zrezygnowaç.

KONKORDAT – umowa mi´dzynarodowa mi´- dzy rzàdem a Stolicà Apostolskà, regulujàca sto- sunki paƒstwo–KoÊciół.

KONSENSUS – osiàgni´ta w wyniku porozumie- nia powszechna zgoda co do tego, która droga post´powania w danej sytuacji jest najlepsza.

KONSERWATYZM – styl politycznego myÊlenia, nieufny wobec radykalnych zmian. KonserwatyÊci uwa˝ajà, ˝e społeczeƒstwo jest podobne do ˝ywe-

go organizmu, rozwija si´ stopniowo i samoistnie,

a kluczowà rol´ w jego funkcjonowaniu odgrywa

przywiàzanie do tradycji i religii. Podstawà ˝ycia społecznego nie jest jednostka, ale tradycyjne wspólnoty, w których ˝yjà ludzie – np. parafia, wspólnota lokalna, naród. Najwa˝niejszà spoÊród nich jest dla konserwatystów rodzina. Obiektem ataków współczesnego konserwatyzmu sà m.in.:

konsumpcyjny styl ˝ycia, kultura masowa, upadek autorytetów, erozja moralnoÊci, kult przeci´tnoÊci.

KONSTYTUCJA (ustawa zasadnicza) – podsta- wowy akt prawny, stanowiàcy fundament syste- mu prawnego w danym kraju. Konstytucja defi- niuje struktur´ i kompetencje władz, okreÊla prawa przysługujàce obywatelom, wyznacza te˝ cele, które dane paƒstwo chce realizowaç. Konstytucja powinna byç trwała, dlatego jej zmia- na jest znacznie trudniejsza ni˝ uchwalenie usta- wy zwykłej.

KONSTYTUCJONALIZM – współczesna kon-

cepcja prawno-polityczna, zgodnie z którà dobre paƒstwo powinno charakteryzowaç si´: 1) rzàda- mi prawa; 2) podziałem władz; 3) istnieniem sàdu konstytucyjnego, który ocenia zgodnoÊç działaƒ władzy ustawodawczej i wykonawczej

z konstytucjà; 4) ograniczeniem prawa wi´kszoÊci

194

S ł o w n i c z e k

do podejmowania decyzji przez konstytucyjne zagwarantowanie praw mniejszoÊci; 5) akcepta-

cjà mi´dzynarodowych aktów prawnych definiu-

jàcych prawa człowieka.

KONWENCJA – umowa mi´dzynarodowa doty- czàca jakiegoÊ obszaru stosunków mi´dzynarodo- wych (np. przestrzegania praw człowieka, zasad handlu czy kontroli zbrojeƒ). Rzàdy podpisujàce danà konwencj´ zobowiàzujà si´ do przestrzega- nia jej postanowieƒ i godzà si´ na zastosowanie sankcji w przypadku ich złamania.

KORUPCJA – wykorzystywanie władzy lub funk-

cji publicznej do uzyskania korzyÊci majàtko-

wych albo osobistych. Korupcjà jest zatem nie tylko przyj´cie lub ˝àdanie łapówki (prezentu)

w zamian za pozytywnà decyzj´ w jakiejÊ sprawie, ale tak˝e kradzie˝ bàdê defraudacja Êrodków publicznych i obsadzanie stanowisk znajomymi lub krewnymi.

KOSZT ALTERNATYWNY – najlepsza spoÊród mo˝liwoÊci utraconych w wyniku dokonania wyboru ekonomicznego, nieuniknionego w wa- runkach rzadkoÊci dóbr. Koszty alternatywne doty- czà zarówno działalnoÊci poszczególnych osób, grup czy przedsi´biorstw, jak i całych paƒstw.

KWORUM (quorum) – liczba członków jakiegoÊ zgromadzenia niezb´dna do podj´cia wià˝àcych decyzji. W Sejmie RP kworum wynosi 50% wszystkich posłów.

LEWICA – współczeÊnie zaliczamy do niej te siły polityczne, które głoszà zazwyczaj hasło sprawie- dliwoÊci społecznej i uwa˝ajà, ˝e silne paƒstwo powinno podejmowaç czynne działania w celu

ochrony interesów ludzi słabszych i biedniejszych (np. tworzyç rozbudowane programy socjalne, utrzymywaç bezpłatnà słu˝b´ zdrowia i edukacj´).

W sferze wartoÊci lewica opowiada si´ za Êwiec-

kim modelem paƒstwa, zasadami równoÊci i tole- rancji, ostro sprzeciwia si´ natomiast wszystkim formom dyskryminacji. Cz´sto zdarza si´ jednak,

˝e partie głoszà dziÊ lewicowe hasła równoÊci

i tolerancji Êwiatopoglàdowej np. w połàczeniu

z – bli˝szà zwykle prawicy – wizjà paƒstwa ogra- niczajàcego swà interwencj´ w gospodark´.

LIBERALIZM – styl myÊlenia politycznego, który uznaje wolnoÊç jednostki za wartoÊç podstawo- wà i dà˝y do takiego ukształtowania zasad ˝ycia

politycznego i gospodarczego, które by t´ wolnoÊç

w jak najmniejszym stopniu ograniczały. Libera-

łowie opowiadajà si´ za prawem ka˝dego człowie-

ka do samodzielnego kształtowania swojego ˝ycia

i dà˝enia do zdefiniowanego we własny sposób szcz´Êcia. Uwa˝ajà, ˝e rola paƒstwa powinna si´ ograniczyç do pilnowania porzàdku i spokoju obywateli oraz zapewnienia ochrony praw jed- nostki, a przede wszystkim prawa własnoÊci. WspółczeÊnie ruch liberalny jest podzielony: jedni

liberałowie uwa˝ajà za niezb´dnà aktywnà rol´ paƒstwa, bo ich zdaniem tylko zwi´kszenie rów- noÊci pozwoli wszystkim ludziom na rzeczywiste korzystanie z dobrodziejstw wolnoÊci, inni katego- rycznie odrzucajà interwencjonizm paƒstwowy i koncepcj´ paƒstwa opiekuƒczego.

LOBBING – próby oddziaływania przez grupy interesu na decyzje władz ró˝nych szczebli.

W Stanach Zjednoczonych zasady prowadzenia

lobbingu reguluje prawo, w Polsce przybiera on formy mniej zinstytucjonalizowane, np. prywat- nych spotkaƒ z parlamentarzystami, wysyłania do nich listów i przedstawiania ekspertyz. Lobbing mo˝e przybieraç formy patologiczne, prowadzàc np. do korupcji.

LUDOBÓJSTWO masowe mordowanie ludzi majàce na celu zniszczenie okreÊlonej grupy naro- dowej, etnicznej, religijnej lub rasowej; termin przyj´ty w prawie mi´dzynarodowym po II woj-

nie Êwiatowej. Ludobójstwo zostało włàczone do

katalogu zbrodni, które nie ulegajà przedawnie- niu; zgodnie z konwencjà z 1998 r. sprawców ludo- bójstwa, zbrodni przeciw ludzkoÊci i zbrodni wojennych sàdzi Mi´dzynarodowy Trybunał

Karny w Hadze.

MARKETING – wszelkie działania podejmowane przez przedsi´biorstwo, których celem jest skło- nienie konsumentów do zakupu danego pro- duktu (usługi). Chodzi tu nie tylko o badanie potrzeb i preferencji klientów, ale tak˝e o ich kształtowanie oraz skuteczne docieranie do kon- sumentów poprzez odpowiednie działania infor- macyjne i promocyjne. Uwa˝a si´, ˝e na strategi´ marketingowà składajà si´ cztery elementy (tzw. 4xP – product, price, place, promotion):

1. Produkt, czyli jego nazwa, jakoÊç, cechy szcze- gólne odpowiadajàce oczekiwaniom okreÊlonej grupy klientów, usługi z nim zwiàzane. 2. Cena – jej wysokoÊç, bonifikaty, upusty, rabaty. 3. Miejsce – sieç dystrybucji, sprzeda˝ hurtowa i detaliczna, transport itp. 4. Promocja – działania promocyjne, reklama, public relations, wszelkie formy kontaktu z klientem zwi´kszajàce jego skłonnoÊç do nabycia danego dobra (lub szerzej – produktów danej firmy).

MEDIACJA – aktywne poÊrednictwo osoby neu- tralnej; sposób rozwiàzywania konfliktu, w którym w dojÊciu do ugody pomaga stronom (w procesie karnym – ofierze i sprawcy) bezstronny mediator.

MODERNIZACJA unowoczeÊnienie. W nau-

kach społecznych termin ten słu˝y do opisu pro- cesu wieloaspektowej przemiany społeczeƒstwa tradycyjnego w społeczeƒstwo nowoczesne. Podstawà funkcjonowania nowoczesnego społe- czeƒstwa jest w wi´kszym stopniu sformalizowa-

ne prawo ni˝ obyczaje i tradycje, a uprawnienia

jednostek poprzedzajà powinnoÊci wspólnotowe.

S ł o w n i c z e k

195

MONARCHIA – kraj, w którym głowà paƒstwa jest monarcha (najcz´Êciej dziedziczny król).

W monarchii absolutnej król dysponuje pełnià

władzy. We współczesnej monarchii konstytucyj-

nej (np. Wielka Brytania, Szwecja, Holandia) król

pełni jedynie funkcje reprezentacyjne, natomiast władza pozostaje w r´kach rzàdu i parlamentu.

NACJONALIZM – postawa społeczno-polityczna uznajàca interesy narodowe za najwa˝niejszà

wartoÊç (egoizm narodowy); łàczy si´ cz´sto

z poczuciem wy˝szoÊci swojego narodu wobec

innych. Skrajnego nacjonalist´, odczuwajàcego

nienawiÊç wobec innych narodów, nazywamy szowinistà.

NARÓD – du˝a, niesformalizowana grupa spo-

łeczna, którà łàczà tradycja, kultura oraz historia

i która samà siebie postrzega jako wspólnot´

o jednej to˝samoÊci. Członkowie narodu posłu- gujà si´ zwykle jednym j´zykiem i majà wspólne

pochodzenie – warto jednak wiedzieç, ˝e sà naro-

dy, które mówià ró˝nymi j´zykami (Szwajcarzy)

i których nie łàczy wspólne pochodzenie

(Amerykanie).

NATO (Sojusz Północnoatlantycki) – pakt militar-

ny utworzony w 1949 r. przez Stany Zjednoczone,

Kanad´ i paƒstwa Europy Zachodniej. Intencjà zało˝ycieli było zwi´kszenie bezpieczeƒstwa paƒstw członkowskich przez stworzenie jednolite- go systemu obrony i powołanie wspólnego dowództwa wojsk Sojuszu. Uzasadnieniem tych poczynaƒ była przede wszystkim agresywna

postawa Zwiàzku Radzieckiego i jego satelitów. Po 1989 r. do NATO przystàpiło wiele paƒstw dawne-

go obozu komunistycznego. Polska stała si´ człon-

kiem Sojuszu Północnoatlantyckiego w roku 1999.

NEGOCJACJE – sposób osiàgania porozumienia przez strony majàce sprzeczne interesy. W nego- cjacjach strony dà˝à do znalezienia takiego roz- wiàzania konfliktu, które byłoby maksymalnie zadowalajàce dla wszystkich uczestników sporu. Osiàgni´cie kompromisu jest uzale˝nione przede wszystkim od tego, czy strony sà przekonane, ˝e porozumienie przyniesie im wi´cej korzyÊci ni˝ kontynuacja konfliktu.

NIEZAWISŁOÂå S¢DZIOWSKA – konstytucyj-

na zasada paƒstwa prawa, zgodnie z którà s´dzia,

rozpatrujàc konkretnà spraw´, podlega jedynie władzy konstytucji i obowiàzujàcym ustawom, powinien byç natomiast wolny od wszelkich na- cisków ze strony przedstawicieli władzy.

NORMA SPOŁECZNA – aprobowany przez danà grup´ czy społecznoÊç sposób zachowania w danej sytuacji. Istnieje wiele rodzajów norm: religijne, moralne, obyczajowe, prawne. Nieprzestrzeganie normy zagro˝one jest sankcjà uzale˝nionà od rodzaju normy (np. sankcjà za naruszenie normy obyczajowej nakazujàcej ust´powanie starszym

miejsca w autobusie b´dà najpewniej negatywne reakcje i wypowiedzi współpasa˝erów, natomiast złamanie prawa mo˝e skutkowaç nawet karà wi´zienia).

OBYWATELSKIE NIEPOSŁUSZE¡STWO – dzia- łania obywateli, które otwarcie naruszajà normy prawne po to, by zwróciç uwag´ władz na nie- sprawiedliwoÊç jakiegoÊ prawa i wymusiç jego zmian´. Obywatelskie nieposłuszeƒstwo zakłada działanie bez u˝ycia przemocy.

OBYWATELSTWO – stosunek prawny łàczàcy jednostk´ z paƒstwem. Ka˝de paƒstwo ustala

swoje zasady nabywania obywatelstwa – obowià- zujà dwie podstawowe drogi uzyskiwania go:

prawo ziemi (decyduje miejsce urodzenia) oraz prawo krwi (decyduje obywatelstwo rodziców).

W Polsce stosuje si´ t´ drugà zasad´, przy czym

inne przypadki nabycia obywatelstwa okreÊla ustawa. Obywatele danego paƒstwa majà okreÊlo-

ne (zazwyczaj zapisane w konstytucji) prawa

i obowiàzki.

OBYWATELSTWO UNIJNE – obywatelem Unii Europejskiej jest ka˝da osoba, która ma obywatel- stwo jednego z krajów członkowskich. Nie zast´puje ono obywatelstwa krajowego, tylko je uzupełnia. Obywatele UE majà prawo poruszania

si´ i przebywania na terytorium Unii, głosowania

i kandydowania w wyborach lokalnych oraz do

Parlamentu Europejskiego, a tak˝e prawo do opie-

ki dyplomatycznej i konsularnej ze strony placó-

wek innych paƒstw wspólnoty (jeÊli w danym kraju nie ma ambasady ani konsulatu ich kraju).

OPINIA PUBLICZNA – wyra˝ane publicznie poglàdy obywateli dotyczàce istotnych proble- mów społecznych i politycznych. Najcz´Êciej za

głos opinii publicznej uznajemy stanowisko zaj- mowane przez wi´kszoÊç obywateli. JeÊli zna- czàce grupy obywateli majà odmienne poglàdy

w tej samej sprawie, mówimy, ˝e opinia publiczna

jest podzielona. Opinia publiczna ma w paƒstwie demokratycznym wyjàtkowo du˝e znaczenie

i politycy muszà przy podejmowaniu decyzji braç

jà pod uwag´.

OPOZYCJA – ugrupowania polityczne, które dà˝à do przej´cia władzy w paƒstwie. Naj- istotniejszà rol´ odgrywa opozycja parlamentar- na, która mo˝e bezpoÊrednio wpływaç na decyzje podejmowane przez parlament, a tak˝e kontrolo- waç oraz oceniaç prac´ rzàdu i popierajàcej go koalicji, próbujàc równoczeÊnie przekonaç obywa- teli o wy˝szoÊci własnych kompetencji i progra- mu. Niekiedy mówi si´ tak˝e o opozycji radykal-

nej, domagajàcej si´ zasadniczych zmian systemu politycznego, i o opozycji antysystemowej, która

za dopuszczalne uwa˝a dà˝enie do władzy meto-

dami niedemokratycznymi (np. terroryzm poli-

tyczny).

196

S ł o w n i c z e k

ORDYNACJA WYBORCZA – ustawa okreÊlajàca sposób przeprowadzenia wyborów (w tym zasad prowadzenia kampanii wyborczej) i obliczania ich wyników.

ORGANIZACJA NARODÓW ZJEDNOCZO- NYCH (ONZ) – organizacja mi´dzynarodowa zrzeszajàca wi´kszoÊç paƒstw z całego Êwiata (obecnie liczy 192 członków). Została utworzona

w 1945 r. na konferencji w San Francisco. Jej zasad-

niczym celem jest organizowanie współpracy mi´dzynarodowej we wszystkich istotnych dzie- dzinach: pokoju i bezpieczeƒstwa Êwiatowego, gospodarki, praw człowieka, kultury itp. SzeÊç głównych organów ONZ to: Zgromadzenie Ogólne, do którego kompetencji nale˝y podejmo- wanie najistotniejszych decyzji (tworzà je obradu- jàcy wspólnie przedstawiciele wszystkich krajów członkowskich), a tak˝e Sekretariat (kieruje bie˝àcà pracà ONZ – na jego czele stoi sekretarz generalny), Rada Bezpieczeƒstwa (zajmuje si´ sprawami pokoju i bezpieczeƒstwa na Êwiecie), Mi´dzynarodowy Trybunał SprawiedliwoÊci, Rada Społeczno-Gospodarcza i Rada Powie- rnicza (jej zadaniem było administrowanie tzw. terytoriami powierniczymi – obecnie jej działal- noÊç została zawieszona).

ORGANIZACJE POZARZÑDOWE (ang. non– –governmental organizations: NGO’s) – organizacje obywatelskie niezale˝ne od władz publicznych (choç korzystajàce niekiedy z ich finansowego wsparcia). Wiele z nich zajmuje si´ obronà praw człowieka w ró˝nych krajach (Komitety Helsiƒskie), działaniami na rzecz uwolnienia wi´êniów politycznych (Amnesty International), pomocà humanitarnà (Polska Akcja Humani- tarna), inne – działalnoÊcià oÊwiatowà (Społeczne Towarzystwo OÊwiatowe) czy edukacjà obywatel- skà (Centrum Edukacji Obywatelskiej).

PA¡STWO – organizacja polityczna społeczeƒ- stwa, posiadajàca suwerennà władz´ i okreÊlone terytorium. Suwerenny charakter władzy paƒstwo- wej przejawia si´ w tym, i˝ jest ona najwy˝szà i nie- zale˝nà od innych paƒstw władzà na danym obsza- rze. Paƒstwo działa w ramach stanowionego przez siebie prawa. Wi´ê jednostki z paƒstwem ma cha- rakter sformalizowany i powstaje w wyniku naby- cia obywatelstwa. Podstawowà cechà paƒstwa jest jego prawo do u˝ycia w okreÊlonych sytuacjach przymusu (przemocy), np. w sytuacji, gdy ktoÊ naruszy norm´ prawa.

PARTIA POLITYCZNA – organizacja, której celem jest dà˝enie do zdobycia i wykonywania władzy paƒstwowej po to, aby móc zrealizowaç

swój program polityczny. Partie rywalizujà ze sobà

w wyborach parlamentarnych i samorzàdowych.

S´dziami sà zaÊ obywatele; to oni ostatecznie roz- strzygajà, której z nich nale˝y powierzyç sprawo- wanie rzàdów. Partia, która wygrała wybory

– samodzielnie lub w koalicji z innymi partiami

– tworzy rzàd, obsadza najwa˝niejsze stanowiska

i okreÊla kierunki polityki w paƒstwie.

PATRIOTYZM – postawa społeczno-polityczna oparta na miłoÊci do swego kraju i jego tradycji przy równoczesnym poszanowaniu innych trady-

cji narodowych i kultur. Patriota czuje si´ odpo-

wiedzialny za swój kraj i jest przywiàzany do jego tradycji, ale jego uczucia nie wynikajà z poczucia wy˝szoÊci wobec innych narodów.

PLURALIZM POLITYCZNY – zasada ustrojowa,

która zakłada współistnienie na scenie politycznej kilku partii politycznych o ró˝nych ideologiach

i programach. W Polsce pluralizm polityczny gwa- rantuje ustawa zasadnicza.

PODATKI – przymusowe płatnoÊci na rzecz paƒstwa (niekiedy tak˝e na rzecz władzy lokalnej) pobierane od ogółu obywateli, jakiejÊ ich grupy, przedsi´biorstw itp. Podatki sà podstawowym êró- dłem dochodów bud˝etu paƒstwa. Rozró˝niamy podatki poÊrednie (gdy opodatkowana jest sprze-

da˝

towarów) i bezpoÊrednie (gdy opodatkowany

jest

dochód). W Polsce najwa˝niejszymi podatka-

mi

poÊrednimi sà podatek od wartoÊci dodanej

(VAT) i akcyza (podatek od sprzeda˝y alkoholu,

papierosów czy paliwa). Do podatków bezpoÊred- nich zaliczamy natomiast: podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) i podatek dochodowy od osób prawnych (CIT).

PODZIAŁ WŁADZY – powszechnie akceptowa-

na w krajach demokracji konstytucyjnej zasada,

zgodnie z którà władza paƒstwowa nie powinna

byç skupiona w jednym r´ku. Przekonanie o nie-

bezpieczeƒstwie kryjàcym si´ w koncentracji wła-

dzy doprowadziło do powstania koncepcji trójpo- działu władzy: na władz´ ustawodawczà, wyko- nawczà i sàdowniczà, które powinny nawzajem

si´ równowa˝yç i kontrolowaç.

POLITYKA – dziedzina ˝ycia społecznego zwià-

zana ze sprawowaniem władzy publicznej. Ró˝ne grupy społeczne, partie polityczne i orga- nizacje dà˝à do realizacji swojej wizji paƒstwa

i własnych interesów przez sprawowanie władzy

politycznej albo zdobycie na nià wpływu. Tak rozumiana polityka jest sferà nieustannych spo- rów i konfliktów. Dobre funkcjonowanie paƒstwa uzale˝nione jest jednak od tego, czy istniejà w nim sposoby rozstrzygania sporów i procedury podej- mowania decyzji (w demokracji np. decyzje podejmowane sà zgodnie z wolà wi´kszoÊci) – tak wi´c polityka mo˝e byç tak˝e definiowana jako sztuka rozwiàzywania konfliktów oraz podejmo- wania decyzji w ramach gry o władz´ i procesu jej sprawowania.

POWIAT – jednostka podziału terytorialnego, obejmujàca swym zasi´giem obszar kilku gmin. Powiat to tak˝e samorzàdowa wspólnota mieszkaƒ-

S ł o w n i c z e k

197

ców, która samodzielnie realizuje okreÊlone zada- nia publiczne. Organami władzy powiatu sà rada powiatu i zarzàd, na którego czele stoi starosta.

PRAWA CZŁOWIEKA – prawa i wolnoÊci przy- sługujàce ka˝dej jednostce ludzkiej (np. prawo do ˝ycia, wolnoÊci i własnoÊci). Prawa te wynikajà

z przyrodzonej godnoÊci ludzkiej i sà niezbywal-

ne, istniejà niezale˝nie od jakiejkolwiek władzy

– władza nie mo˝e ich nikomu nadaç czy odebraç.

Jednym z podstawowych zadaƒ paƒstwa we współczesnej demokracji jest ochrona tych praw

i wolnoÊci. Szczególnym rodzajem tych praw sà prawa dziecka.

PRAWICA – współczeÊnie zaliczamy do niej te siły polityczne, które uwa˝ajà zazwyczaj, ˝e nale˝y chroniç i wspieraç tradycyjne wartoÊci,

takie jak religia, tradycja, naród, rodzina. Prawica uwa˝a, ˝e w polityce zasadnicze znacze- nie majà racja stanu i interes narodowy. Bywa nie- ufna wobec ró˝nych działaƒ integracyjnych

i ponadnarodowych jako stanowiàcych zagro-

˝enie dla suwerennoÊci paƒstwa. W sferze gospo- darczej prawica opowiada si´ za gospodarkà wol- norynkowà, obni˝kà podatków i ograniczeniem programów socjalnych. Obecnie cz´sto si´ zdarza, ˝e partia jest prawicowa pod jednym wzgl´dem, pod innym zaÊ centrowa bàdê nawet lewicowa:

mo˝e np. broniç tradycyjnych wartoÊci, a równo- czeÊnie opowiadaç si´ za silnym interwencjoni- zmem paƒstwowym.

PRAWO zbiór norm (reguł post´powania) stwo- rzonych przez paƒstwo i obowiàzujàcych na jeg terytorium. Podstawowym celem prawa stanowio- nego przez paƒstwo jest regulacja stosunków spo- łecznych. Obywatel nieprzestrzegajàcy prawa mo˝e zostaç ukarany przez paƒstwo.

PRAWO ADMINISTRACYJNE – zespół norm prawnych regulujàcych stosunki obywateli z orga- nami administracji publicznej. Prawo admini- stracyjne definiuje tak˝e struktur´ administracji publicznej, wyznacza jej zadania i kompetencje oraz okreÊla Êrodki, jakie mo˝e ona wykorzystywaç.

PRAWO CYWILNE – dziedzina prawa zajmujàca si´ stosunkami mi´dzy równoprawnymi osobami fizycznymi i prawnymi (reguluje m.in. sprawy własnoÊci, umowy sprzeda˝y, najmu, ubezpiecze- nia). W skład prawa cywilnego wchodzà: prawo rodzinne, handlowe, spadkowe, autorskie itp. Pod ochronà prawa cywilnego pozostajà tak˝e dobra osobiste, takie jak dobre imi´ czy zdrowie.

PRAWO KARNE – zespół norm prawnych okre- Êlajàcych, jakie czyny sà uznawane za przest´pcze i jakie kary gro˝à za ich popełnienie. Sàd, stwier- dzajàc win´ oskar˝onego, mo˝e wymierzyç mu kar´ pozbawienia lub ograniczenia wolnoÊci albo kar´ grzywny. Istniejà tak˝e Êrodki karne – np. pozbawienie praw publicznych na okreÊlony czas

albo zakaz prowadzenia samochodu.

PREAMBUŁA – uroczysty wst´p do konstytucji. Najcz´Êciej przedstawia si´ w niej historyczny rodowód wspólnoty politycznej, która konstytucj´ ustanawia, oraz wskazuje wartoÊci, jakimi chce si´ ona kierowaç, i cele, do jakich zamierza dà˝yç.

PREZYDENT – osoba stojàca na czele paƒstwa, zwana te˝ głowà paƒstwa. Prezydent symbolizu- je jednoÊç kraju i gwarantuje ciàgłoÊç władzy paƒstwowej. Stanowi cz´Êç władzy wykonawczej. Jego uprawnienia sà odmienne w ró˝nych paƒ-

stwach: np. w Niemczech prezydent pełni jedynie funkcje reprezentacyjne, władza zaÊ pozostaje

w gestii rzàdu; w Polsce prezydent dysponuje wie- loma uprawnieniami; we Francji jego władza ma wi´kszy zakres ni˝ władza premiera.

PRODUKT KRAJOWY BRUTTO (PKB) – wartoÊç rynkowa produkcji (dóbr i usług) wytworzonej

w danym kraju w ciàgu roku. Przy obliczaniu PKB

bierze si´ pod uwag´ wyłàcznie produkcj´ finalnà, tak aby uniknàç kilkakrotnego liczenia tej samej wartoÊci. Nie uwzgl´dnia si´ wi´c osobno wartoÊci ziarna, màki, pracy rolnika, młynarza i piekarza, lecz jedynie wartoÊç finalnego produktu – bochen- ka chleba – w której zawiera si´ ju˝ wartoÊç mate- riałów i pracy zu˝ytej do jego wytworzenia. PKB jest najwa˝niejszym wskaênikiem rozwoju gospo- darczego. W porównaniach siły gospodarki ró˝- nych paƒstw u˝ywa si´ cz´sto poj´cie produktu krajowego brutto per capita – jego wielkoÊç otrzy- muje si´, dzielàc wartoÊç PKB przez liczb´ ludno- Êci kraju.

RADA EUROPY – utworzona w 1949 r. organiza- cja zrzeszajàca wszystkie demokratyczne paƒstwa europejskie. Za swój główny cel Rada Europy uwa˝a organizowanie współpracy krajów prze- strzegajàcych zasad praworzàdnoÊci i działa- jàcych na rzecz ochrony praw i wolnoÊci obywa- telskich. Stałà siedzibà organizacji jest Strasburg. Polska została przyj´ta do Rady Europy w 1991 r.

RATYFIKACJA – wyra˝enie przez odpowiedni organ władzy paƒstwowej (prezydenta lub parla- ment) woli zwiàzania si´ jakàÊ umowà mi´dzyna- rodowà. Nakłada to na paƒstwo obowiàzek doko- nania zmian w prawie wewn´trznym, tak aby dostosowaç je do postanowieƒ ratyfikowanej umowy mi´dzynarodowej.

REDYSTRYBUCJA DOCHODÓW – powtórny podział dochodów dokonywany przez paƒstwo

w imi´ zasady równoÊci, sprawiedliwoÊci spo-

łecznej i przekonania o koniecznoÊci wspoma- gania najsłabszych i najbiedniejszych. Paƒstwo, chcàc doprowadziç do bardziej równomiernego podziału dochodów, jako swoje narz´dzie wyko- rzystuje najcz´Êciej proporcjonalny podatek dochodowy o wzrastajàcej progresji. W ramach

198

S ł o w n i c z e k

działaƒ redystrybucyjnych paƒstwo organizuje

i finansuje system opieki społecznej, wypłaca

zasiłki dla bezrobotnych, ustala wysokoÊç płacy minimalnej. Nale˝y jednak pami´taç, ˝e paƒstwo prowadzàce zbyt rozbudowanà działalnoÊç redy- strybucyjnà mo˝e doprowadziç do zastoju gospo- darczego.

REFERENDUM – bezpoÊrednie głosowanie ogółu obywateli. W Polsce referendum ogólnokrajowe mo˝e byç przeprowadzone w sprawach

o szczególnym znaczeniu dla paƒstwa, np. w spra-

wie zatwierdzenia lub odrzucenia projektu usta-

wy. Referendum wÊród mieszkaƒców gminy (powiatu, województwa) mo˝na zarzàdziç w spra- wie odwołania organu stanowiàcego, samoopo- datkowania si´ mieszkaƒców na cele publiczne oraz w innych kwestiach wa˝nych dla wspólnoty samorzàdowej.

REGION – wydzielony, stosunkowo jednorodny obszar odró˝niajàcy si´ od terenów przyległych cechami naturalnymi lub nabytymi na przestrzeni dziejów (np. zachowujàcy odr´bnoÊç etnicznà, j´zykowà, kulturowà czy religijnà). Regionami nazywa si´ obecnie tak˝e du˝e, zdolne do samo- dzielnego funkcjonowania społecznoÊci, którym władze centralne danego paƒstwa przekazały istotne kompetencje samorzàdowe. Regiony

w tym rozumieniu majà swoje władze, podmioto- woÊç prawnà i własny bud˝et.

REPUBLIKA res publica (łac.) znaczy rzecz ogółu. Polskim odpowiednikiem republiki jest

rzeczpospolita. Republika to takie paƒstwo, które obywatele uwa˝ajà za swoje wspólne dobro. Obywatel republiki ma zatem na celu nie tylko osobiste dobro, ale te˝ czuje si´ zobowiàzany do działania na rzecz dobra wspólnego. Czasem spo- tykamy si´ z innym rozumieniem słowa republika

– jako takiej formy paƒstwa, w którym głowà

paƒstwa jest nie król, lecz obieralny prezydent.

ROLA SPOŁECZNA – zbiór społecznych ocze- kiwaƒ wobec jednostki (a tak˝e zestaw przypisy- wanych jej obowiàzków i przywilejów) wynika- jàcych z pozycji zajmowanej przez nià w grupie czy społeczeƒstwie (np. rola ojca, lekarza, przy- wódcy).

ROZPORZÑDZENIE – akt prawa wydawany przez naczelny organ władzy wykonawczej (pre- zydenta, rzàd, premiera, ministra, wojewod´, Krajowà Rad´ Radiofonii i Telewizji) na podstawie zawartego w ustawie upowa˝nienia (tzw. delega- cja ustawowa). Rozporzàdzenie uszczegóławia zapisy ustawy w celu jej wykonania.

RYNEK – mechanizm umo˝liwiajàcy nieustannà konfrontacj´ konkurujàcych ze sobà sprzedawców oraz nabywców ró˝nych towarów i usług, którzy deklarujà, co i za jakà cen´ gotowi sà sprzedawaç bàdê kupowaç. W efekcie „gry rynkowej” ustalane

sà ceny towarów, a poÊrednio regulowana jest cała działalnoÊç gospodarcza. Terminu „rynek” u˝ywa si´ zarówno w znaczeniu ogólnym – oznacza on wtedy wszystkie transakcje kupna i sprzeda˝y razem wzi´te – jak i w odniesieniu do poszczegól- nych dziedzin gospodarczej wymiany (np. rynek złota, zbo˝a, paliw).

RZADKOÂå DÓBR – brak równowagi mi´dzy nieograniczonymi potrzebami ludzi a ograniczo- nymi mo˝liwoÊciami ich zaspokojenia. Sytuacja ta nie jest wyjàtkiem, lecz regułà – nawet w najbo- gatszym paƒstwie nie mo˝na wytworzyç wszyst- kich dóbr i usług, których mogliby potrzebowaç jego obywatele.

RZÑDY PRAWA – koncepcja, zgodnie z którà

wszyscy ludzie, zarówno rzàdzàcy, jak i rzàdzeni, powinni podlegaç tym samym uniwersalnym

i bezosobowym normom prawnym.

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH (ombud- sman) – organ powoływany do ochrony wolnoÊci

i praw obywateli. Rzecznik działa w odpowiedzi

na wnioski obywateli lub z własnej inicjatywy. Nie

mo˝e on samodzielnie zmieniaç decyzji innych władz, ma jednak prawo wyst´powaç do ró˝nych organów paƒstwa (np. do Trybunału Konsty- tucyjnego), domagajàc si´ wnikliwego rozpatrze- nia sprawy lub zmiany decyzji.

RZÑD (RADA MINISTRÓW) – podstawowy organ władzy wykonawczej paƒstwa. W jego skład wchodzà ministrowie, kierujàcy pracà ró˝nych ministerstw (resortów) – np. minister spraw zagranicznych, minister gospodarki, mini- ster sprawiedliwoÊci. Na czele rzàdu stoi premier, jego zadaniem jest kierowanie pracà całego gabi- netu.

SAMORZÑD TERYTORIALNY – organizacja mieszkaƒców okreÊlonego obszaru, których łàczà wspólne sprawy i interesy, wynikajàce z bliskiego sàsiedztwa. Podstawowà jednostkà samorzàdu terytorialnego jest w Polsce gmina.

SAMORZÑDNOÂå – zdolnoÊç grupy do samo- dzielnego i rozumnego kierowania swoimi spra- wami. SamorzàdnoÊç mo˝e dotyczyç ró˝nych grup – mieszkaƒców jakiegoÊ rejonu, grupy zawo- dowej (np. samorzàd lekarski) czy uczniowskiej (samorzàd klasy albo szkoły). SamorzàdnoÊç zakłada pewien zakres realnej władzy – muszà istnieç sprawy, co do których samorzàd mo˝e podejmowaç samodzielne, swobodne decyzje.

SKARGA KONSTYTUCYJNA – prawo ka˝dego obywatela do zwrócenia si´ do Trybunatu Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodno- Êci z konstytucjà aktu prawnego, na podstawie którego sàd lub organ administracji wydał decyzj´ naruszajàcà zdaniem tego obywatela jego upraw- nienia.

S ł o w n i c z e k

199

SŁU˚BA CYWILNA urz´dnicy administracji rzàdowej, którzy majà w sposób bezstronny

i neutralny politycznie wykonywaç zadania

paƒstwa. Nale˝à do niej urz´dnicy i pracownicy urz´dów centralnych (np. ministerstw) i tereno- wych (np. urz´du wojewódzkiego, kuratorium),

a tak˝e tzw. administracji specjalnej (np. urz´dów skarbowych).

SOCJALIZM – styl myÊlenia politycznego, w któ-

rym za zasadniczy cel działaƒ politycznych uwa˝a

si´ usuni´cie nierównoÊci mi´dzy ludêmi przez

uspołecznienie własnoÊci oraz sprawiedliwy podział dóbr i dochodów dokonywany przez paƒstwo. Gospodarka w socjalizmie miała podle- gaç kontroli paƒstwa i rozwijaç si´ zgodnie

z zało˝eniami centralnego planowania (tzw. gospo- darka centralnie sterowana). Do niektórych idei socjalistycznych nawiàzywał komunizm – ideolo- gia oparta na filozofii marksistowskiej i głoszàca koniecznoÊç rewolucyjnego obalenia paƒstwa kapitalistycznego. Rewolucje komunistyczne doprowadziły jednak nie do realizacji socjalistycz- nego ideału sprawiedliwego społeczeƒstwa rów- nych ludzi, lecz do powstania paƒstw totalitarnych. Współczesnà, umiarkowanà postacià socjalizmu jest socjaldemokracja, która wyrzekła

si´ idei rewolucji i dà˝y do realizacji swej koncepcji

paƒstwa opiekuƒczego w ramach paƒstwa demo- kratycznego.

SPOŁECZE¡STWO – du˝a społecznoÊç (najcz´- Êciej paƒstwowa), która ˝yje na okreÊlonym obsza-

rze. ˚ycie poszczególnych członków społecze- ƒstwa toczy si´ głównie w jego ramach – tu nawià- zujà oni kontakty z innymi ludêmi, uczà si´ j´zyka, norm obyczajowych i moralnych, tutaj zaspokajajà swoje potrzeby. Człowiek funkcjonuje

w społeczeƒstwie za poÊrednictwem ró˝nych

zbiorowoÊci, takich jak kr´gi towarzyskie czy sàsiedzkie, grupy, zbiorowoÊci etniczne, teryto- rialne, klasy i warstwy społeczne.

SPOŁECZE¡STWO OBYWATELSKIE – to taki typ społeczeƒstwa, w którym obywatele mogà si´ zrzeszaç i podejmowaç ró˝nego rodzaju działania

w sferze publicznej, bez ingerencji ze strony władz paƒstwa. Instytucjami społeczeƒstwa obywatel- skiego sà spontaniczne i dobrowolnie tworzone przez obywateli stowarzyszenia i organizacje. Mo˝na powiedzieç, ˝e dla społeczeƒstwa obywa- telskiego bardziej istotne sà wzajemne stosunki obywateli ni˝ ich relacje z władzà.

SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOÂå BIZNESU

– polega na tym, ˝e przedsi´biorstwa dobrowolnie

uwzgl´dniajà nie tylko własny interes gospodar- czy, ale tak˝e interesy społeczne ró˝nych grup

– pracowników, klientów, społecznoÊci lokalnej

(czy mieszkaƒców danego regionu, kraju). Powinny one nie tylko dostosowaç si´ do wymo- gów formalnych i prawnych, ale tak˝e inwesto-

waç w zasoby ludzkie, w ochron´ Êrodowiska i utrzymywaç dobre relacje z otoczeniem firmy. Uwa˝a si´, ˝e jest to warunek zrównowa˝onego rozwoju społecznego i ekonomicznego, a tak˝e sposób na zwi´kszanie konkurencyjnoÊci. Społe- cznie odpowiedzialne przedsi´biorstwa np. w spo- sób efektywny wykorzystujà energi´, dbajà o Êrodo- wisko, podajà rzetelne informacje na etykietach, działajà na rzecz społecznoÊci lokalnej lub wybra- nej grupy (np. młodzie˝y, niepełnosprawnych).

SPOŁECZNOÂå LOKALNA – grupa ludzi zamieszkujàca wyodr´bnione, stosunkowo nie- wielkie terytorium (osiedle mieszkaniowe, parafia, gmina). W społecznoÊci lokalnej silne jest poczucie wi´zi społecznej, wynikajàce ze wspólnoty inte- resów i potrzeb oraz du˝ej liczby osobistych kon- taktów tworzàcych jà mieszkaƒców.

SPÓŁKA – porozumienie dwóch lub wi´cej osób zawarte w celu zrealizowania wspólnego zamie- rzenia, ekonomicznego. Z punktu widzenia prawa spółki dzielà si´ na osobowe i kapitałowe. Spółka osobowa (np. jawna, komandytowa) nie ma oso- bowoÊci prawnej, jest jedynie umowà wspólni- ków, którzy decydujà si´ wspólnie prowadziç działalnoÊç gospodarczà. Najwa˝niejszymi typami spółek kapitałowych sà spółki z ograniczonà odpowiedzialnoÊcià i spółki akcyjne.

STEREOTYP – uproszczony i schematyczny poglàd lub zbiór przekonaƒ na temat rzeczywisto- Êci społecznej, oparty na niepełnej lub fałszywej wiedzy i uprzedzeniach. Stereotypy majà najcz´- Êciej silnie wartoÊciujàcy charakter – np. jednà grup´ oceniajà jednoznacznie pozytywnie, innej przypisujà wyłàcznie cechy negatywne.

STOWARZYSZENIE – prawna forma zrzeszania si´ obywateli, którzy pragnà wspólnie dà˝yç do osiàgni´cia jakiegoÊ celu. Przynale˝noÊç do stowa- rzyszeƒ ma charakter całkowicie dobrowolny. Cele stowarzyszenia i struktura jego władz muszà zostaç zapisane w statucie i zaakceptowane przez sàd.

SUWERENNOÂå – zwierzchnictwo. SuwerennoÊç paƒstwa ma dwa aspekty: zewn´trzny i wewn´- trzny. SuwerennoÊç zewn´trzna oznacza nieza- le˝noÊç paƒstwa od władzy innych paƒstw, suwe- rennoÊç wewn´trzna wskazuje natomiast na to, ˝e organy paƒstwa sà w nim najwy˝szà władzà. Ponad suwerennà władzà paƒstwowà nie ma ju˝ nikogo, kto mógłby jà ograniczyç. Organy władzy suwerennej mogà jednak dobrowolnie przyjàç na siebie pewne zobowiàzania, rezygnujàc z cz´Êci swej suwerennoÊci (np. Polska, podpisujàc Europejskà Konwencj´ Praw Człowieka, zgodziła si´, by decyzje podejmowane przez polskich urz´dników czy sàdy mogły byç zaskar˝ane do Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu). Cz´sto u˝ywa si´ tak˝e wyra˝enia suwerennoÊç narodu (ludu), które wskazuje na to, ˝e w demokracji prawdziwym zwierzchnikiem wszelkiej władzy

200

S ł o w n i c z e k

i podmiotem polityki jest naród, czyli ogół obywa- teli.

SYSTEM PARLAMENTARNY – system politycz-

ny, w którym rzàd jest powoływany i odwoływa- ny przez parlament. W systemie tym rzàd jest Êci- Êle podporzàdkowany parlamentowi, który na bie˝àco kontroluje poczynania ministrów bàdê nawet bezpoÊrednio narzuca im swojà wol´. Prezydent w systemie parlamentarnym nie odgry- wa wi´kszej roli, jest wybierany przez parlament,

a jego uprawnienia majà charakter formalny

i honorowy. Odmianà systemu parlamentarnego

jest system parlamentarno-gabinetowy, w któ- rym rzàd ma bardziej samodzielnà pozycj´

i wi´ksze uprawnienia, w dalszym ciàgu jednak

jego istnienie jest uzale˝nione od poparcia

wi´kszoÊci parlamentarnej.

SYSTEM PARTYJNY – mechanizm rywalizacji bàdê współpracy partii politycznych uczestni-

czàcych w walce o zdobycie władzy i jej utrzyma- nie. Systemy partyjne najcz´Êciej klasyfikuje si´ ze wzgl´du na liczb´ partii obecnych na scenie poli- tycznej w danym kraju. Wyró˝niamy zatem sys- tem wielopartyjny, w którym działa wiele silnych partii, a władz´ najcz´Êciej zdobywa koalicja kilku

z nich, i system dwupartyjny, w którym o władz´

konkurujà jedynie dwie partie, a zwyci´stwo jed- nej z nich w wyborach jest równoznaczne z samo- dzielnym sprawowaniem rzàdów. System jedno- partyjny jest z demokratycznego punktu widze- nia anomalià – wyst´puje w krajach totalitarnych, a czasem tak˝e autorytarnych.

SYSTEM PREZYDENCKI – system polityczny,

w którym prezydent jest nie tylko głowà paƒstwa,

ale pełni równoczeÊnie funkcj´ premiera (tak dzieje si´ w Stanach Zjednoczonych). Prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych i dys- ponuje realnà władzà. W systemie prezydenckim dochodzi do jednoznacznego rozdzielenia władzy ustawodawczej i wykonawczej: zadaniem parla- mentu jest stanowienie prawa, natomiast jego wpływ na bie˝àce poczynania rzàdu jest bardzo ograniczony. Rzàd odpowiada za swe działania przed prezydentem, a nie przed parlamentem. Gdy prezydent ma du˝e, realne uprawnienia, ale nie pełni funkcji szefa rzàdu, mówimy o systemie półprezydenckim – obecnie wyst´puje on we Francji.

SZOWINIZM – 1) bezkrytyczny stosunek do wła- snego narodu połàczony z przekonaniem o jego wy˝szoÊci nad innymi narodami i wrogoÊcià wobec nich; skrajna postaç nacjonalizmu. 2) W szerszym rozumieniu uprzywilejowane trak-

towanie własnej grupy, płci czy rasy połàczone

z nietolerancjà wobec innych.

ÂRODKI MASOWEGO PRZEKAZU (mass media) – zaliczane sà do nich wszystkie sposoby

przekazywania informacji na wielkà skal´ (przede wszystkim prasa, radio i telewizja). Odgrywajà one wa˝nà rol´ społecznà i politycznà, zbierajà bowiem i rozpowszechniajà informacje dotyczàce

istotnych problemów ˝ycia politycznego, kształtu-

jà opini´ publicznà i kontrolujà poczynania orga-

nów władzy. O ich pot´dze najlepiej Êwiadczy to,

˝e cz´sto nazywa si´ je czwartà władzà.

TERRORYZM – systematyczne wykorzystywanie przemocy w celu realizacji swoich zamierzeƒ poli- tycznych. Akty terroru nie muszà byç wymierzone

w osoby, które terroryÊci uznajà za wrogów – cz´-

sto ich ofiarà padajà niewinni przechodnie czy pasa˝erowie samolotu. TerroryÊci, działajàc w ten sposób, chcà przyciàgnàç uwag´ opinii publicznej

i wymusiç realizacj´ swych postulatów.

TOLERANCJA – uszanowanie prawa innych ludzi do odmiennych poglàdów, wierzeƒ, upodo- baƒ czy stylów ˝ycia. Bycie tolerancyjnym oznacza rezygnacj´ z pragnienia przymuszania innych do przyj´cia naszych przekonaƒ i wyrzeczenia si´ własnych – nawet jeÊli naszym zdaniem sà one dziwaczne czy wr´cz bł´dne. Niekiedy rozró˝nia

si´ dwa rodzaje tolerancji: tolerancja negatywna

sprowadza si´ do niestosowania przemocy wobec ludzi, którzy majà odmienne poglàdy bàdê te˝ wyznajà innà religi´, tolerancja pozytywna nato-

miast to postawa ˝yczliwej otwartoÊci, akceptacji

i woli poznania oraz zrozumienia odmiennoÊci.

TOTALITARYZM – ustrój paƒstwa, które dà˝y

do uzyskania pełnej kontroli nad ˝yciem i działa-

niami swoich obywateli. W paƒstwie totalitarnym działa i rzàdzi jedna dominujàca partia, a wszyst- kie dziedziny ˝ycia znajdujà si´ pod kontrolà słu˝b bezpieczeƒstwa, policji i wojska. Paƒstwo jest właÊcicielem wszystkich Êrodków masowego przekazu i wykorzystuje je do propagowania ide- ologii totalitarnej.

TRANSFORMACJA gł´boka przemiana (poli- tyczna, ekonomiczna, społeczna) o trwałych efek- tach. WspółczeÊnie transformacjà nazywamy przede wszystkim przemiany, jakie dokonały si´ w krajach Europy Ârodkowej i Wschodniej

w latach 90., kiedy to ustrój komunistyczny został zastàpiony demokracjà, a system gospodarki cen- tralnie sterowanej – gospodarkà wolnorynkowà.

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY – sàd powoła-

ny do badania zgodnoÊci ustaw i aktów prawnych

ni˝szej rangi (np. rozporzàdzeƒ rzàdowych).

W Konstytucji RP została zapisana zasada osta-

tecznoÊci orzeczeƒ Trybunału – oznacza to, ˝e ustawa uznana przez Trybunał za niezgodnà

z konstytucjà musi zostaç uchylona.

UCHODèCA – osoba przebywajàca poza teryto- rium swojego paƒstwa z powodu przeÊladowaƒ

ze wzgl´du na ras´, religi´, poglàdy polityczne, przynale˝noÊç do jakiejÊ grupy społecznej czy

S ł o w n i c z e k

201

narodowoÊciowej. Uchodêcy majà prawo do ochrony ze strony paƒstw, w których szukajà schronienia lub przez które przeje˝d˝ajà. Ich ochronà zajmuje si´ tak˝e Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodêców (UNHCR).

UBEZPIECZENIA – rozkładanie ryzyka za pomo- cà instytucji, które przejmujà odpowiedzialnoÊç finansowà osób fizycznych i prawnych, pra- gnàcych zabezpieczyç si´ od ró˝nego rodzaju wypadków i zdarzeƒ. Osobnà grup´ stanowià ubezpieczenia społeczne (emerytalne, rentowe, zdrowotne, wypadkowe).

UNIA EUROPEJSKA zwiàzek paƒstw euro- pejskich dà˝àcych do integracji (zjednoczenia),

utworzony na mocy traktatu podpisanego w 1992 r.

w Maastricht. Unia Europejska jest zarówno unià

politycznà (oznacza to Êcisłà współprac´ w dzie- dzinie bezpieczeƒstwa i polityki zagranicznej, spraw wewn´trznych i sprawiedliwoÊci), jak

i ekonomiczno-monetarnà (zniesienie wewn´-

trznych barier handlowych i wprowadzenie wspólnej waluty). Wszyscy obywatele paƒstw sygnatariuszy traktatu z Maastricht otrzymali obywatelstwo Unii Europejskiej, dajàce m.in. prawo swobodnego poruszania si´, osiedlania, zatrudnienia i prowadzenia interesów we wszyst- kich krajach członkowskich Unii. Polska stała si´ członkiem UE w 2004 r.

UPRZEDZENIE – trwała negatywna ocena ja- kiejÊ osoby, grupy (np. narodowej), rzeczy, zjawi- ska.

USTAWA – akt prawny, który mo˝e uchwaliç wyłàcznie parlament. W hierarchii aktów praw- nych zajmuje drugie miejsce po konstytucji – oznacza to, ˝e parlament mo˝e na drodze ustawo- wej regulowaç wszystkie sprawy zgodnie ze swojà wolà, jednak uregulowania te nie mogà byç sprzeczne z konstytucjà. Ustawy po uchwaleniu i opublikowaniu stajà si´ obowiàzujàcym prawem, którego wykonywanie jest powinnoÊcià przede wszystkim rzàdu i całej administracji publicznej.

WI¢è SPOŁECZNA – wszelkie stosunki, podo- bieƒstwa i zale˝noÊci łàczàce członków zbiorowo- Êci. Istnienie ró˝nych rodzajów wi´zi społecznych umo˝liwia wyodr´bnianie grup społecznych i wspólnot, z których ka˝dej odpowiada inny rodzaj wi´zi (np. wi´ê rodzinna, wi´ê narodowa). Wi´ê społeczna łàczy ludzi ze sobà, jest podstawà poczucia przynale˝noÊci do grupy oraz gotowoÊci do współdziałania i wywiàzywania si´ ze swych obowiàzków.

WŁADZA – relacja społeczna, w której jednostka lub grupa realizuje własnà wol´ i wpływa na zachowania innych. W swym klasycznym uj´ciu Max Weber wyró˝niał władz´ tradycyjnà (uÊwi´- conà wielowiekowà tradycjà), charyzmatycznà

(gdy ludzie podporzàdkowujà si´ przywódcy wie- rzàc w jego niezwykłe zdolnoÊci) oraz legalnà

(opartà na obowiàzujàcym prawie). Szczególnà formà władzy jest władza polityczna, czyli zdol- noÊç do podejmowania decyzji dotyczàcych całej społecznoÊci i ich wykonania. Takà władz´ spra- wujà partie polityczne, ale te˝ inne oÊrodki zdolne oddziaływaç na całà społecznoÊç (np. koÊcioły, media). Najwa˝niejszà formà władzy politycznej jest jednak władza paƒstwowa. Jej zakres jest regulowany przez konstytucj´ i inne ustawy,

a organy władzy egzekwujà swe decyzje, posługu-

jàc si´ administracjà i aparatem przymusu (proku- ratura, wojsko, policja).

WŁADZA SÑDOWNICZA – stoi na stra˝y spra- wiedliwoÊci. Sàdy rozstrzygajà spory mi´dzy oby- watelami (prawo cywilne), mi´dzy obywatelami a władzà (prawo administracyjne) i wymierzajà kary za popełnione przest´pstwa (prawo karne). S´dziowie, aby mogli wypełniaç dobrze swoje

zadania, muszà byç niezawiÊli, to znaczy byç wolni od nacisków i wydawaç orzeczenia, kierujàc si´ jedynie obowiàzujàcym prawem i własnym sumieniem. Specjalne znaczenie w systemie władz paƒstwa odgrywajà Trybunał Konstytucyjny

i Trybunał Stanu, który sprawdza, czy sprawu- jàcy władz´ nie naruszyli prawa.

WŁADZA USTAWODAWCZA (legislatywa) – jedna z centralnych władz paƒstwa, której zada- niem jest stanowienie prawa w formie pisemnych ustaw. W demokracji współczesnej władza ustawo- dawcza nale˝y do parlamentu (jedno- lub dwu- izbowego), wybieranego przez ogół obywateli w wyborach powszechnych. Do uprawnieƒ władzy ustawodawczej w Polsce nale˝à tak˝e sprawowanie kontroli nad finansami paƒstwa (uchwalanie bud˝etu) i ocena pracy rzàdu (wotum nieufnoÊci).

WŁADZA WYKONAWCZA (egzekutywa) – jedna

z centralnych władz paƒstwa, której zadaniem jest

wykonywanie ustaw i bie˝àce zarzàdzanie spra- wami paƒstwowymi. W Europie władza wyko- nawcza nale˝y najcz´Êciej zarówno do prezyden- ta, jaki do rzàdu. Mo˝liwe jest tak˝e inne rozwià- zanie: w Stanach Zjednoczonych głowa paƒstwa jest zarazem szefem rzàdu.

WOJEWODA – urz´dnik b´dàcy przedstawicie- lem rzàdu w województwie i terenowym orga- nem administracji rzàdowej. Do jego zadaƒ

nale˝à: wykonywanie polityki rzàdu, koordynacja działaƒ ró˝nych agend administracji rzàdowej

i niezespolonych (specjalnych), wydawanie prze-

pisów prawa lokalnego oraz nadzór nad organami samorzàdu terytorialnego. Wojewodów powołuje premier – ust´pujà oni ze stanowisk w momencie zmiany rzàdu.

WOJEWÓDZTWO – jednostka podziału teryto- rialnego kraju. Mieszkaƒcy województwa tworzà

202

S ł o w n i c z e k

wspólnot´ regionalnà, która samodzielnie i na własnà odpowiedzialnoÊç realizuje okreÊlone zadania publiczne. Organami władzy samorzàdu wojewódzkiego sà: sejmik wojewódzki i powoły- wany przezeƒ zarzàd województwa, na którego czele stoi marszałek województwa.

WSPÓLNOTA – grupa społeczna, której człon- ków łàczà silne i trwałe wi´zi emocjonalne. Podstawà wi´zi wspólnotowej sà najcz´Êciej wspólna historia, tradycje, obyczaje bàdê wartoÊci. Z przynale˝noÊcià do wspólnoty wià˝e si´ zwykle poczucie odpowiedzialnoÊci za nià i obowiàzek pomagania jej członkom.

WYBORY – metoda wyłaniania przedstawicieli społeczeƒstwa (np. parlamentarzystów) lub kan- dydatów na urz´dy publiczne (np. prezydent mia- sta). Szczególnym rodzajem wyborów sà wybory powszechne, w których mogà wziàç udział wszy- scy obywatele. W paƒstwie demokratycznym mówi si´ czasem o wyborach pi´cioprzymiotniko- wych, gdy˝ sà one powszechne, równe, bezpo- Êrednie i proporcjonalne oraz odbywajà si´ w gło- sowaniu tajnym. W Polsce wybory parlamentarne i samorzàdowe odbywajà si´ co cztery lata, a pre- zydenckie co pi´ç lat.

WZROST GOSPODARCZY – zwi´kszanie si´ produkcji w danym kraju; stopa wzrostu gospo- darczego to wyra˝ony w procentach przyrost PKB (lub PNB) w ciàgu roku (lub miesiàca), uwa˝any za dobry wskaênik stanu i rozwoju gospodarki.

ZASADA POMOCNICZOÂCI – jedna z zasad ustroju Polski, a tak˝e funkcjonowania Unii Europejskiej. Zgodnie z nià organy publiczne włàczajà si´ w rozwiàzywanie problemu dopiero wtedy, gdy ludzie lub społecznoÊci, których on dotyczy, nie mogà poradziç sobie z nim same.

Podobnie, zasada pomocniczoÊci w UE polega na tym, ˝e wspólnota podejmuje działania tylko

w takim zakresie i jedynie wówczas, gdy paƒstwa

członkowskie nie sà w stanie same osiàgnàç zakła-

danego celu.

ZASADA SOLIDARNOÂCI – zasada funkcjono- wania Unii Europejskiej, zgodnie z którà kraje

i regiony bogatsze wspierajà regiony słabiej roz-

wini´te i ubo˝sze. Odgrywa wa˝nà rol´ przy wydawaniu Êrodków unijnych – dzi´ki niej Polska

i inne kraje postkomunistyczne otrzymujà znacz- nie wi´cej z bud˝etu ni˝ do niego wpłacajà.

ZBIOROWOÂå – grupa ludzi, których łàczy chwilowa, nietrwała wi´ê społeczna wynikajàca najcz´Êciej z faktu wspólnego przebywania w ja- kimÊ miejscu (mo˝na wi´c np. mówiç o zbiorowo- Êci pla˝owiczów). Czasem poj´cia zbiorowoÊci u˝ywa si´ tak˝e w innym sensie – okreÊlajàc tym mianem ludzi, którzy majà pewne wspólne cechy, na przykład wykonujà ten sam zawód.

ZYSK dochód uzyskany w wyniku działalnoÊci gospodarczej, pomniejszony o koszty poniesione

w trakcie jej prowadzenia. JeÊli koszty sà wy˝sze ni˝ osiàgni´ty dochód, mówimy, ˝e działalnoÊç gospodarcza przyniosła strat´.

ZWIÑZEK ZAWODOWY – organizacja zrzeszajà- ca pracowników, stawiajàca sobie za cel ochron´ ich interesów. W negocjacjach z pracodawcami zwiàzki zawodowe starajà si´ zapewniç swoim członkom jak najlepsze warunki pracy i jak najwy˝sze płace. Ostatecznym Êrodkiem nacisku, jaki mogà zastosowaç, aby wymusiç spełnienie swychpostulatów, jest strajk, to znaczy przerwa- nie pracy i wstrzymanie produkcji.