Vous êtes sur la page 1sur 6

Een nagelaten bekentenis

Paulien van den Berg


Alyssa van der Lans
Celeste Vervoort
Noortje ten Wolde
5GE1
Januari 2015

Inleiding
Een nagelaten bekentenis (1894) is het bekendste boek van de Nederlandse schrijver
Marcellus Emants (1848- 1923). Dit werk is nog steeds een belangrijke aanwezigheid in de
Nederlandse schoolliteratuur; vandaar dat deze roman het onderwerp is voor dit werkstuk.

Analyse
Een nagelaten bekentenis is een heel apart boek. Op de een of andere manier is Emants erin
geslaagd je gaandeweg het boek medelijden te laten krijgen met een uiterst trieste
hoofdpersoon die ook nog eens een moord heeft gepleegd op zijn vrouw, waarvan je eigenlijk
niet weet of deze moord nou terecht was. Het boek begint met de zin Mijn vrouw is dood
en al begraven. Dat is natuurlijk een uiterst merkwaardig begin en daarmee heeft Emants al
de volledige aandacht gekregen. De rest van het boek is eigenlijk een grote biecht geschreven
vanuit de hoofdpersoon Willem Termeer over hoe het zover is gekomen dat hij die vrouw
vermoord heeft. De titel is ook makkelijk te verklaren, aangezien het hele boek een grote
bekentenis is over hoe en waarom hij zijn vrouw heeft vermoord.
Hij begint het verhaal met zijn jeugd. Hij vertelt over hoe verschrikkelijk hij is en over hoe
lelijk en laf en verschrikkelijk zijn jeugd was. Daarbij plaatst hij eigenlijk daar al alle schuld
buiten zichzelf, hij begint hier al met het afschuiven op een aaneenschakeling van
gebeurtenissen waar hij verder (volgens hemzelf( weinig aan heeft kunnen doen. Die lijn gaat
door in het hele boek, het determinisme staat centraal in het boek. Alle gebeurtenissen komen
voort uit eerdere gebeurtenissen en hij is als persoon daar nogal passief in gebleven. Dat zorgt
er ook voor dat hij de uiteindelijk gepleegde moord min of meer kan rechtvaardigen. Het
poneert zijn daad alsof het de enige uitweg was.
Het hoofdthema van het boek is het zoeken naar liefde en de uiteindelijke conclusie dat echte
liefde niet echt kan bestaan, dat het meer een illusie is. Elke liefdesrelatie die Termeer aangaat
is op enig punt niet goed genoeg, ofwel de liefde kom enkel van zijn kant (zoals bij Carolien
en bij de eerdere onbeantwoorde liefdes), ofwel het is geen liefde maar pure schijn omdat dat
vanuit de maatschappij van hem verwacht wordt (zoals bij Anna). Uiteindelijk zorgt de drang
naar liefde bij Termeer ervoor dat zijn hele leven een zooitje wordt, en hij schuift het af op
zijn eigen lafheid. Die lafheid schuift hij weer af op dat hij de lafheid heeft gerfd en dus stelt
hij dat het allemaal niet zijn schuld is, hoe zijn leven met de uiteindelijke moord is verlopen.
Naast de ik-persoon Willem Termeer, die dus vooral heel miezerig en laf overkomt en waarbij
het maar niet lukt om zichzelf te uiten en zijn leven daadwerkelijk op de rails te krijgen, zijn
er uiteraard ook andere belangrijke personen in het boek. Allereerst Anna, de vrouw waarmee
hij uiteindelijk trouwt. Dat was meer uit noodzaak en wanhoop dan daadwerkelijke liefde en
dat blijkt ook al snel want het hele huwelijk bestond uiteindelijk uit langs elkaar heen leven.
Vaak in stilte, soms met ruzie. Anna is ook uiterst verdrietig over de dood van hun enige kind.
Dat is iets waar Termeer compleet harteloos over doet. Anna zelf doet helemaal niets, ze wil
ook niet scheiden van Termeer toen hij dat voorstelde, want ze ziet het als haar plicht om in
dit huwelijk te blijven ook al is het volkomen mislukt. Het boek maakt het makkelijk om haar
snel heel vervelend te gaan vinden, wat waarschijnlijk het resultaat is van het feit dat het boek
is geschreven vanuit het perspectief van Termeer.
Daarnaast is er de buurman De Kantere, een ex-predikant, de man waar Anna van is gaan
houden, zeker na de dood van haar dochtertje. En dat weet Termeer. Maar desondanks sukkelt
het huwelijk van Willem en Anna voort.

Dan is er nog Carolien. Dat is de vrouw bij wie Willem Termeer denkt echte liefde te hebben
gevonden. Hij houdt van haar en is bereid van alles op te geven voor haar, maar zij is
uiteindelijk enkel uit op zijn geld. Ergens voelt het voor Termeer alsof hij de moord op zijn
vrouw pleegt voor Carolien. Alsof die moord nodig was, hem te bevrijden van het blok aan
zijn been, zijn vrouw, om dan een leven met Carolien op te bouwen. Het voelt voor hem ook
niet vreemd dat Carolien zoveel geld eist, want het is logisch dat als hij haar helemaal voor
zichzelf wilt, zij hem ook helemaal mag krijgen. Zo is zijn beredenering. Het boek eindigt
ermee dat hij zich afvraagt het te moeten bekennen aan Carolien, in de hoop dat ze dan
eindelijk echt van hem kan houden. Het is een ontzettend triest einde, want als lezer weet je
dat zijn verhouding met Carolien helemaal nergens op slaat en is het pijnlijk om te lezen dat
hij telkens hoop blijft houden dat het Carolien om meer dan geld te doen is. Daardoor krijg je
ook medelijden met Termeer.
Ondanks het feit dat de hoofdpersoon normale mensen haat, hij zijn vrouw heeft vermoord,
egostisch is en af en toe compleet harteloos lijkt, krijg je sympathie voor hem. En dat is wat
dit boek bijzonder maakt. Je begint hem te begrijpen en voelt met hem mee over het feit dat
het hem niet lukt liefde te vinden en het hem zoveel moeite kost niet op te biechten wat hij
met zijn vrouw heeft gedaan, in plaats van dat je hem er echt op veroordeelt.

Plaatsing in een literaire stroming


Een nagelaten bekentenis is een werk dat valt onder het naturalisme. Het naturalisme heeft
een aantal kenmerken die allen voorkomen in Een nagelaten bekentenis.
Naturalisme wordt als een uitwerking of gevolg van het realisme gezien. Waar het realisme
het doel heeft om de waarheid zo objectief mogelijk weer te geven (in dit geval het leven van
de mens), poogde het naturalisme ook te laten zien waarom een mens wordt zoals hij is. Een
nagelaten bekentenis is het zelfgeschreven levensverhaal van een man die net zijn vrouw
heeft vermoord vanaf zijn lagere school tot het heden. Op de tweede pagina van het verhaal
wordt dit letterlijk gesteld:
Om te doen begrijpen, hoe verschillend ik me zelf voorkom van de overgrote meerderheid der
mensen, is t niet genoeg, dat mijn bekentenis aanvangt met de dag, waarop ik mijn overleden
vrouw leerde kennen. Ik moet opklimmen tot de eerste ervaringen, die mij mijn duister
binnenste ontsluierden.
Over het algemeen zijn naturalistische romans somber en pessimistisch en gaan over mensen
die het psychisch moeilijk hadden. De hoofdpersoon Willem heeft een heleboel mentale lasten
waaronder faalangst en mensenschuwheid. Hij voelt zich een afwijkend persoon en vraagt
zich af hoe dat komt.
Was ik werkelijk in n of meer opzichten een uitzondering, een abnormaliteit en zo ja, in
hoeverre dachten, voelden, streefden, vermochten de normale naturen meer of minder dan ik?
[]
De antwoorden waren steeds even vernederend als verlammend ; maar het troosteloze van die
uitkomst heeft mij er niet toegebracht aan de juistheid te twijfelen. Ik hield en houd me voor
een degeneratie.
Ik kan misschien minder lijden, maar zeker ook minder genieten dan de gewone, gezonde
mens. (blz. 64)
Ook is Willem niet sociaal aangelegd en neigt hij naar het kwade.

Genot zoekt al wat ademhaalt ; maar het normale, het goed individu vindt bevrediging in een
leven ten bate van anderen. Mijn natuur hunkert naar een genieten ten koste van anderen en
krijgt, in plaats van blijmoedige voldoening, lusteloze afmatting. (blz. 64)
Dit fragment wordt gevolgd door het volgende, wat nog een belangrijk element uit het
naturalisme bevat, namelijk de invloed van overerving en opvoeding:
In de herediteit meende ik de verklaring hiervoor te vinden.
Geen liefde had mijn ouders samengevoerd ; van daar het kille, nuchtere egosme van mijn
gemoedsleven. Uitgeput door een woeste jeugd had mijn vader me nog wel zijn overspannen
begeerten geschonken, maar niet de kracht ze te beteugelen of te voldoen. Door het besef van
mijn minderheid in de strijd des levens was ik lafhartig geworden bij mijn eerste botsing met
een ander individu en de ijdelheid, het erfdeel van mijn moeder, had me gedwongen die
zwakheid z goed te koesteren dat ie onuitroeibare wortels moesten schieten in het diepst van
mijn ziel. (blz. 65)
Het naturalisme ging ervan uit dat een mens gevormd wordt door drie factoren: erfelijke
aanleg, sociaal milieu (opvoeding) en de tijd waarin een mens wordt grootgebracht en leeft.
De erfelijke aanleg en de opvoeding zijn samengevat in het vorige fragment.
Het volgende segment zet Willems visie uiteen over de invloed van de tijd waarin men leeft:
t Is waar, hoe beter een mens past in zijn tijd, vooral in de conventies van zijn tijd, hoe
minder hij in onaangename botsingen komt, hoe minder hij dus gedwongen wordt door te
denken over de ware beweegredenen van de menselijke handelingen, hoe gereder hij derhalve
allerlei moois bij anderen onderstelt, dat hij in zich zelf meent waar te nemen, hoe tevredener
hij bijgevolg is in zijn verblindheid en hoe gunstiger hij denken moet over het leven. (blz.63)
Een ander kenmerk van het naturalisme is het fatalisme: de opvatting dat het leven geheel
bepaald wordt door het noodlot. Willem denkt ook dat het noodlot van buitenaf wordt
bepaald. Hij heeft moeite met het feit dat hij niet is of doet wat hij wil zijn of doen en zijn
onvermogen daar iets aan te veranderen:
Maar niets niets te willen, niets te kunnen en dan toch terug te schrikken voor een leven
zonder enige belangstelling, toch de sprong niet te durven wagen in de eindeloze slaap de
marteling was zo uitgezocht wreed, als alleen die gruwbare macht, welke ons leven afbakent
noem m het lot, de omstandigheden, de herediteit, God er een kan verzinnen en uitwerken!
(blz. 83)
Het naturalisme legt ook een grote nadruk op onderbewuste gevoelens, vooral op de seksuele.
Willem verlangt praktisch heel zijn leven naar liefdevolle seks, vrouwen en emoties en denkt
dat (en oplossingen voor velen van zijn problemen) te vinden door te trouwen met Anna. Hij
vindt echter pas zijn seksuele bevrediging bij Carolien die hij daarvoor betaalt.
Maar neen! - Carolien was keurig ingericht ; haar mooi viel dichtbij niet tegen ; ze had niets,
dat me hinderede ; ze gedroeg zich noch ruw, noch verveeld ; ze deed, alsof er geen geld in
het spel was en een uur lang genoot ik ongeveer, wat ik zo vaak, op zoveel plaatsen
vruchteloos gezocht had. (blz 137)

Toch weet Willem dat het met Carolien slechts een illusie is, maar hij kan niet meer zonder
haar. Vooral overeenkomen van een prijs en het feit dat ze hetzelfde biedt aan andere mannen
zit hem dwars.
Dit afschuwelijke taxeren van haar liefkozingen deed voor een ogenblik mijn illusie haast
geheel verbleken. Had ze mij die woorden maar geschreven, nooit ware ik tot haar
weergekeerd. Nu mijn ogen haar echter bleven genieten, was mijn verstand onmachtig zich af
te wenden. Ik verzwolg de pijnlijk impressie gelijk een vis de hoek verzwelgt, die verborgen is
in het aas. (blz.143)

Werkspecifiek belangrijk onderdeel/ kenmerk


In het boek zijn duidelijk elementen van het leven van Marcellus Emants terug te zien. In het
boek Een nagelaten bekentenis, n van zijn belangrijkste boeken, heeft hij een aantal
aspecten van zijn eigen leven laten terugkomen in de hoofdpersoon, Willem Termeer. Een
voorbeeld hiervan is dat Emants een slechte en ongemotiveerde leerling was en dat hij de
dood van zijn vader beschouwde als een goed excuus om niet af te studeren. In het boek
wordt Termeer ook neergezet als een slechte leerling, die zijn studie niet afmaakte. Verder
leefde Emants van de erfenis van zijn vader en heeft hij nooit een baan gehad, wat ook bij
Termeer het geval was.
Emants is een van de weinigen die in de Nederlandse literatuur geschreven heeft in de stijl
van het naturalisme. Emants leefde en dacht zelf ook voor een groot deel in het gedachtegoed
van het naturalisme. Alles is van tevoren bepaald en het is onmogelijk om het lot te
veranderen. In het boek zie je dit ook duidelijk terug in de manier van denken van Termeer.
In het boek vermoordde Termeer zijn vrouw. Dit is niet gebaseerd op het leven van Emants.
Op het moment dat zijn boek uitkwam, had hij een stabiel huwelijk. Toch kende zijn relaties
met vrouwen in zijn leven veel naturalistische elementen. Zijn eerste vrouw overleed na
slechts twee jaar huwelijk. Ook zijn tweede vrouw stierf, ditmaal na 20 jaar huwelijk. Zijn
derde huwelijk was een ongelukkig en dramatisch. Uit dit huwelijk werd een dochtertje
geboren dat Emants heel erg verwende.
Emants maakte zichzelf niet geliefd bij de mensen, omdat hij heel erg pessimistisch
overkwam. Hij zei hierop het volgende: U noemt mij een pessimist, en ik aanvaard die
naam. Emants was geen vrolijke man en vond het leven zeker naarmate hij ouder werd n
grote ketting van teleurstellingen. Hij vond het leven nutteloos en hij geloofde niet in ware
liefde. Het karakter Termeer heeft zijn pessimistische blik op de duidelijk te danken aan het
eigen leven van zijn schrijver.
Emants hield van reizen en Termeer hoopte dat hij door te reizen liefde zou vinden. Hoewel
niet kan worden gezegd dat hij echt van reizen hield, leek het alsof hij minder ongelukkig was
toen hij reisde dan toen hij op n plaats woonde.
Aan het einde van het leven werd Emants steeds somberder. Hij wilde dat het leven voor hem
voorbij was. In het hele boek waren de gedachten van Termeer somber en op het randje van
depressief, terwijl Emants niet depressief of somber was toen hij het boek schreef. Wel was
hij een geboren pessimist. Hij was, zoals hiervoor al gezegd, tijdens het schrijven van Een
nagelaten bekentenis ook nog gelukkig getrouwd. Echt depressief werd hij pas in zijn derde

huwelijk; zijn vrouw had bovendien last van ernstige zenuwaanvallen. Het voelt alsof hij in de
toekomst naar zichzelf kon kijken en dat verwerkte in het karakter Termeer.

Historische plaatsing van het werk


Taakverdeling
Alyssa
Celeste
Noortje
Paulien

Werkspecifiek belangrijk onderdeel/ kenmerk (dus context van de schrijver)


Historische plaatsing van het werk.
Analyse van het werk.
Plaatsing in een literaire stroming. Verslag opmaken.

Bronnen
http://www.literatuurgeschiedenis.nl/lg/19de/auteurs/lg19028.html
http://www.literatuurgeschiedenis.nl/lg/19de/tekst/lg19044.html
http://nl.wikipedia.org/wiki/Marcellus_Emants
http://thuis.nbdbiblion.nl/IndexJs?91912
http://thuis.nbdbiblion.nl/IndexJs?108287
http://thuis.nbdbiblion.nl/IndexJs?171775
http://www.literatuurgeschiedenis.nl/lg/19de/tekst/lg19044.html
J.A. Dautzenberg- Literatuur: Geschiedenis en theorie