Vous êtes sur la page 1sur 91

Anthony Giddens

SOCJOLOGIA
Zwięzłe, lecz krytyczne wprowadzenie

Przekład Joanna Gilewicz

Zysk i S-ka Wydawnictwo


Tytuł oryginału Sociology. A brie/but critical introduction

Copyright © by Anthony Giddens 1982, 1986


AU rights reserved
Copyright © for thc Polish translation by Zysk i S-ka
Wydawnictwo s.c, Poznań 1998
Copyright © for the cover illustration by Pierre Vaulhey/SYGMA
via AXXA International Sp. z o.o., Agencja Fotograficzna Free
Spis treści
Konsultacja merytoryczna prof. dr hab. Marek Ziółkowski

Przedmowa...................................................................................................... 7
Redaktor Zofia Domańska
Podziękowania................................................................................................ 9

1. Socjologia: zagadnienia! problemy...................................'..................... 11


Kontekst socjologii ................................................................................. 13
Socjologia: definicja i kilka uwag wstępnych............................................ 18
Wyobraźnia socjologiczna: socjologia jako krytyka.................................. 23

2. Konkurencyjne interpretacje: społeczeństwo przemysłowe czy


kapitalizm?................................................................................................ 34
Teoria społeczeństwa przemysłowego........................................................ 36
Wydanie I ISBN 83-7150-457- Marks: kapitalizm i socjalizm.................................................................... 44

3. Podział klasowy i transformacja społeczna............................................ 55


Zysk i S-ka Wydawnictwo s.c.
Zmiana od wieku XIX: władza korporacji.................................................. 56
ul. Wielka 10. 61-774 Poznań
..Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" .............................................. 62
tel./fax 852 63 26. tel. 853 27 51, 853 27 67
Nowe klasy, nowe technologie ............................................................... 68
Dział handlowy tei./fax 864.14 03. tel. 864 14 04
Koniec klasy robotniczej?........................................................................... 74

4. Nowoczesne państwo................................................................................. 83
Państwo a klasy: nowe poglądy.................................................................. 85
Państwo a biurokracja................................................................................. 92

5
Uwagi krytyczne............................................................................96
Państwa, ruchy społeczne, rewolucje...............................................99

5. Miasto: urbanizacja i życie codzienne........................................ 105


Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne .................................. 105
Poglądy „szkoły chicagowskiej"................................................... 108
Życie miejskie i kapitalizm ........................................................ 114
Miasto i życie codzienne.............................................................. 126

6. Rodzina i płeć............................................................................. 129


Zmiany w strukturze rodziny ..................................................... 130 Przedmowa
Płeć, patriarchat i rozwój kapitalistyczny....................................... 135
Rodzina, małżeństwo, seksualność ............................................. 140
Życie rodzinne i nowe wzorce społeczne....................................... 146 W ciągu ostatnich kilkunastu lat dokonały się w socjologii, a
mówiąc ogólniej w naukach społecznych, znaczące przemiany.
7. Kapitalizm i system światowy.................................................... 150 Większość owych przeobrażeń omawiano jednak wyłącznie w
Teoria modernizacji i jej krytyka ................................................ 152 literaturze specjalistycznej — dla osób mniej obeznanych z
Nierówności współczesnego świata.............................................. 161 przedmiotem pozostały więc nie zauważone. Do napisania tej
Państwo narodowe, nacjonalizm, siła militarna.............................. 167 książki skłoniła mnie chęć zaprezentowania początkującym
Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna..................................... 171 czytelnikom wprowadzenia do socjologii, w którym znalazłyby
odzwierciedlenie aktualne procesy. Nazwałem ją „krytycznym
wprowadzeniem" z dwóch powodów. Po pierwsze, jest krytyczna
wobec wielu idei, które przez długi czas uznawano za tradycyjną
mądrość socjologii. Uważam ponadto, że socjologia jako nauka,
rozumiana w przedstawiony tutaj sposób, zawsze wiąże się
bezpośrednio z krytyką społeczną. Socjologia nie może być
neutralnym zajęciem intelektualnym, praktyczne konsekwencje jej
analiz nie mogą przecież pozostawać obojętne dla tych, których
zachowania stanowią przedmiot jej zainteresowań.
Książka różni się pod wieloma względami od większości tekstów
wprowadzających do socjologii. Zawiera omówienie podstawowych
problemów teorii społecznej — rdzeń zagadnień teoretycznych
łączących socjologię z innymi naukami społecznymi. Nie podzielam
powszechnego poglądu, że są to tematy nieistotne dla osób, które

7
szukają tylko wstępnych informacji z dziedziny socjologii. Nie
zgadzam się także z równie popularnym twierdzeniem, że sprawy te
są zbyt trudne dla czytelnika, który nie zapoznał się jeszcze z
bardziej empiryczną treścią przedmiotu. Analizując treść
empiryczną, rozłożyłem akcenty inaczej, niż jest to przyjęte w Podziękowania
tekstach wprowadzających. Wiele podręczników socjologii napisano
przede wszystkim w odniesieniu do konkretnego społeczeństwa—
tego, w którym żyje autor lub czytelnicy, dla których książka jest Autor i wydawcy pragną podziękować za uprzejmą zgodę na
przeznaczona. Starałem się uniknąć takiego pro-wincjonalizmu, wykorzystanie materiałów objętych prawem autorskim: szefowi
uważając, że jednym z głównych zadań myśli socjologicznej jest Kancelarii Królewskiej za udostępnienie diagramu z publikacji
przekroczenie granic tego, co najbliższe. Najważniejszą cechą Social Trends oraz Organizacji Narodów Zjednoczonych za
wyróżniającą tej książki jest jednak jej wyraźnie historyczny udostępnienie tabeli z rocznika statystycznego United Nanons
charakter. Można co prawda uczyć osobno socjologii i historii jako Statistical Yearbook (1981) © 1983. Dołożono wszelkich starań, aby
dwóch odrębnych dziedzin, lecz moim zdaniem jest to błędne odszukać wszystkich posiadaczy praw autorskich, jeśli jednak ktoś
założenie. został nieumyślnie pominięty, wydawcy przy najbliższej okazji z
Starałem się zachować zwięzłość, co oznacza pewne ograniczenie przyjemnością dopełnią niezbędnych formalności.
kosztem wszechstronności. Nie zamierzałem dokonywać
encyklopedycznego przeglądu całego zbioru tematów stanowiących
obszar uzasadnionych zainteresowań socjologii. W poszukiwaniu
bardziej wyczerpującego ujęcia czytelnik musi sięgnąć do innych
źródeł.
Anthony Giddens
--------1-----------
Socjologia: zagadnienia i problemy

Opinie na temat socjologii są nadzwyczaj zróżnicowane. Z jednej


strony wielu ludzi kojarzy ją z hasłami rewolty, nawoływaniem do
buntu. Nawet mając niewielkie pojęcie o obszarze zainteresowań
socjologii, niektórzy łączą ją w jakiś sposób z przewrotem, z ostrymi
żądaniami nieustępliwych bojowników nauki. Z drugiej strony
osoby, które miały już pewien kontakt z socjologią w szkole lub na
studiach, reprezentują zupełnie inny — może nawet bardziej
popularny — pogląd na tę dyscyplinę. Ich zdaniem jest to dość
nieciekawa i niezbyt przydatna nauka, daleka od wzywania swoich
adeptów na barykady, a raczej zdolna zanudzić ich na śmierć swoimi
frazesami. Widziana w ten sposób socjologia przybiera postać
suchej wiedzy, choć nie dostarcza wyjaśnień jak nauki przyrodnicze,
na których próbują się wzorować jej praktycy.
Myślę, że ta druga ocena socjologii jest w dużej mierze słuszna.
Dla wielu, a może nawet dla większości jej przedstawicieli,
socjologia polega na wyrażaniu zdroworozsądkowych twierdzeń w
pseudonaukowym języku. Pomysł zaliczenia jej do nauk
przyrodniczych, a co za tym idzie, usiłowanie niewolniczego
naśladowania ich metod i celów, jest błędem. Jej dyletanccy krytycy

11
mają zatem wiele racji, zachowując sceptycyzm wobec osiągnięć w swej istocie dyscypliną kontrowersyjną. Oznacza to istnienie
socjologii przedstawianych zgodnie z przyrodniczym wzorcem. ciągłych sporów na temat jej prawdziwej natury. Nie należy jednak
Moim zamiarem jest ukazanie w tej książce socjologii nazywać tego słabością, choć może tak się wydaje tym, którzy
nawiązującej raczej do pierwszego niż do drugiego punktu widzenia. uważają się za profesjonalnych „socjologów", jak również wielu
Nie chodzi przy tym bynajmniej o to, aby łączyć socjologię z jakimś ludziom z zewnątrz, których niepokoi fakt istnienia licznych
irracjonalnym podważaniem wszystkiego, co większość uważa za konkurencyjnych koncepcji, sposobów ujęcia i analizy zagadnień
dobre i właściwe. Będę jednak bronił poglądu, że socjologia, socjologii. Niektórzy, zniechęceni trwałością sporów
pojmowana zgodnie z moją charakterystyką, ma niewątpliwie socjologicznych i brakiem porozumienia co do ich rozwiązań,
potencjał wywrotowy. Twierdzę, że wywrotowa czy krytyczna sądzą, że jest to przejaw niedojrzałości dyscypliny. Chcą, aby
natura nie oznacza (i nie powinna oznaczać), że jest to zajęcie socjologia przypominała nauki przyrodnicze i wykształciła podobny
intelektualnie podejrzane. Przeciwnie, socjologia zawdzięcza swój aparat uniwersalnych praw odnoszących się do tego, co zostało od-
charakter temu, że zajmuje się (lub powinna się zajmować) kryte i potwierdzone przez naukę. Zgodnie z poglądem, którego
problemami o żywotnym dla nas wszystkich znaczeniu, problemami, będę bronił w tej książce, błędne jest założenie, że socjologia
które budzą zasadnicze kontrowersje i sprzeczności w powinna bardzo ściśle wzorować się na naukach przyrodniczych, a
społeczeństwie. Niezależnie od tego, jak bardzo rewolucyjne są także wyobrażanie sobie, że nauka przyrodnicza o społeczeństwie
poglądy i postawy studentów i innych radykałów, istnieje szeroka jest możliwa lub pożądana. Nie oznacza to jednak, co chciałbym
płaszczyzna zgodności pomiędzy pobudkami, które skłaniają ich do podkreślić, że metody i cele nauk przyrodniczych nie mają
działania, a świadomością socjologiczną. Tylko bardzo rzadko znaczenia dla badań nad zachowaniem społecznym człowieka.
można uznać socjologów za bezpośrednich ideologów przewrotu, Socjologia zajmuje się rzeczywistymi zjawiskami, które można
jednak studiowanie właściwie rozumianej socjologii nieuchronnie obserwować, opierając się na badaniach empirycznych,
wskazuje fundamentalne znaczenie problemów społecznych, z jakimi wypracowuje teorie i uogólnienia, które obserwowanym faktom
spotykamy się we współczesnym świecie. Każdy w jakimś stopniu nadają sens. Ludzie nie są jednak tym samym co materialne
zdaje sobie sprawę z ich istnienia, lecz nauka socjologii pozwala przedmioty w przyrodzie: badanie ludzkich zachowań z pewnością
zobaczyć je w znacznie ostrzejszym świetle. Socjologia nie może różni się zdecydowanie i wielorako od badania zjawisk przyrody.
pozostawać dyscypliną czysto akademicką, jeśli „akademicką"
nazywamy naukę niezaangażowaną i oderwaną od rzeczywistości
wykraczającej poza mury uczelni.
Socjologia nie jest przedmiotem, który otrzymujemy w Kontekst socjologii
eleganckim opakowaniu bez żadnych wymagań poza wyciągnięciem
zawartości. Jak wszystkie nauki społeczne — do których można Rozwój socjologii i jej aktualna problematyka powinny być
zaliczyć także antropologię, ekonomię i historię — socjologia jest rozpatrywane w kontekście zmian, które stworzyły nowoczesny

12 13
świat. Żyjemy w epoce ogromnych przeobrażeń społecznych. Na
przestrzeni zaledwie dwóch stuleci nastąpiło wiele zmian wa,która rozpoczęła się pod koniec XVIII wieku w Wielkiej
społecznych, które obecnie raczej przyspieszyły, niż zwolniły Brytanii, a w następnym stuleciu objęła Europę Zachodnią i Stany
tempo. Zmiany te, których kolebką jest Europa Zachodnia, mają Zjednoczone. Rewolucję przemysłową przedstawia się czasami
dzisiaj zasięg globalny. Spowodowały całkowity rozkład form wyłącznie jako pewną liczbę innowacji technicznych, przede
organizacji społecznej, w jakiej rodzaj ludzki żył przez tysiące lat wszystkim zastosowanie energii pary wodnej w produkcji fabrycznej
dotychczasowej historii. Ich korzeni należy szukać w wydarzeniach, i wprowadzenie nowych rodzajów maszyn poruszanych za pomocą
nazywanych „dwiema wielkimi rewolucjami" osiemnasto- i tego źródła energii. Wynalazki techniczne były jednak tylko częścią
dziewiętnastowiecznej Europy. Pierwszą jest rewolucja francuska znacznie szerszego nurtu zmian społecznych i ekonomicznych. Naj-
1789 roku, szczególny ciąg wydarzeń oraz symbol politycznych ważniejszą z nich była masowa migracja siły roboczej ze wsi do
przemian naszej ery. Rewolucja 1789 roku była bowiem zupełnie rozrastającego się nieustannie sektora przemysłowego. Był to
inna niż wcześniejsze rebelie. Już przedtem chłopi buntowali się proces, który stopniowo doprowadził do upowszechnienia się
niekiedy przeciwko panom feudalnym, ich celem było jednak w mechanizacji w produkcji rolnej. Ten sam proces pobudzał rozwój
zasadzie odsunięcie od władzy określonych jednostek bądź miast na skalę dotychczas nie znaną w historii. Oblicza się, że do
obniżenie cen lub podatków. Podczas rewolucji francuskiej (do wieku XIX, nawet w najbardziej zurbanizowanych społeczeństwach,
której z pewnymi zastrzeżeniami możemy dołączyć anty-kolonialną w miastach żyło nie więcej niż 10% populacji, a w państwach i
rewolucję 1776 roku w Ameryce Północnej) po raz pierwszy w imperiach o charakterze rolniczym zazwyczaj jeszcze znacznie
historii został całkowicie zburzony porządek społeczny przez ruch mniej. Według współczesnych kryteriów niemal wszystkie miasta w
kierujący się wyłącznie świeckimi hasłami powszechnej wolności i społeczeństwach preindustrialnych, nawet najsłynniejsze ośrodki
równości. Choć idee rewolucjonistów jeszcze dzisiaj trudno uznać kosmopolityczne, były stosunkowo niewielkie. Ludność Londynu w
za zrealizowane, stworzyły jednak klimat zmiany politycznej i XIV wieku szacuje się na mniej więcej 30 000, liczbę mieszkańców
okazały się jedną z sił napędowych współczesnej historii. Niewiele Florencji w tym samym okresie na około 90 000. Na początku XIX
znalazłoby się obecnie państw na świecie, których przywódcy nie wieku liczba ludności Londynu była większa niż w którymkolwiek
nazywali „demokracjami", niezależnie od rzeczywistego ustroju istniejącym dotąd mieście i wynosiła około 900 000. Mimo istnienia
politycznego. Jest to coś zupełnie nowego w historii ludzkości. To takiej dużej metropolii około roku 1800 jedynie niewielka
prawda, że już wcześniej istniały republiki, przede wszystkim w mniejszość mieszkańców Anglii i Walii żyła w miastach. Sto lat
starożytnej Grecji i Rzymie. Są to jednak rzadkie wyjątki, zresztą w później w miastach liczących 100 000 lub więcej mieszkańców żyło
każdym przypadku „obywatele" stanowili mniejszość ludności, już około 40% ludności, prawie 60% zamieszkiwało miasta, w
większością byli niewolnicy i obcy, pozbawieni przywilejów których liczba mieszkańców przekraczała 20 000.
nielicznych grup obywateli.
Drugą „wielką rewolucją" była tak zwana rewolucja przemysło-
15
14
Tabela 1. Procent mieszkańców miast wśród ludności świata

Rok Miasta liczące Miasta liczące Całkowita liczba ludności zdaje się wzrastać w stałym, lecz
20 000 i więcej 100 000 i więcej powolnym tempie do wieku XVIII; wówczas prawdopodobnie liczba
mieszkańców mieszkańców ludności świata jedynie się podwoiła. Od tej pory rozpoczęła się
1800 2,4 1,7 „eksplozja ludności", o której wszyscy słyszeliśmy, lecz nie każdy
orientuje się w szczegółach. Dzisiaj żyje na świecie blisko 4800
1850 4,3 2,3 milionów osób, a tempo wzrostu jest tak wielkie, że jeśli się
1900 9,2 5,5 utrzyma, liczba ludności świata co czterdzieści lat będzie się
podwajać. Ponieważ konsekwencje tego mogą być tragiczne dla
1950 20,9 13,1 ludzkości, stanowią przedmiot wnikliwych analiz, dzięki czemu
1970 31,2 16,7
czynniki wywołujące aktualnie ów wzrost są mniej kontrowersyjne
niż przyczyny industrializacji i urbanizacji. Większą część dziejów
1982 34,6 18,1 ludzkości charakteryzowała ogólna równowaga pomiędzy liczbą
urodzeń i zgonów. Zachwianie owej równowagi jest z wielu
Źródło: Kingsley Davis, The origin andgrowth ofurbtinisation in rke worki, „American Journal of Sociology", t. 61.1955
względów zagadnieniem złożonym, jednak można wyróżnić dwa
(uaktualnione). najważniejsze czynniki, które odgrywają rolę decydującą. Jednym z
nich jest fakt, że z wyjątkiem dwóch ostatnich stuleci średnia
Tabela 1 pokazuje, że w skali światowej zachodzi przez cały czas długość życia człowieka rzadko przekraczała 35 lat, czasami zaś
dramatyczny wzrost urbanizacji. Wysoka urbanizacja charakteryzuje wynosiła nawet mniej. Drugi czynnik to stopień śmiertelności wśród
wszystkie kraje uprzemysłowione, niezależnie od tego, jakie dzieci. W średniowiecznej Europie i w innych częściach globu nie
przyjmiemy kryterium odróżniania miast od mniejszych skupisk było dziwne, że spośród dzieci urodzonych w tym samym roku
ludności. Niebywały wzrost obszarów miejskich dokonuje się nawet połowa mogła nie dożyć wieku dorosłego. Wzrost średniej
jednak również w Trzecim Świecie. Największe obszary miejskie długości życia oraz bardzo wyraźny spadek śmiertelności wśród
współczesnego świata są wręcz ogromne w porównaniu z miastami dzieci — dzięki urządzeniom sanitarnym, ogólnej poprawie higieny i
istniejącymi do wieku XIX. upowszechnieniu leków przeciwko chorobom zakaźnym —
Jeśli industrializm i urbanizacja stanowią jądro przemian, które wywołały ów niepohamowany wzrost liczby ludności.
nieodwracalnie zlikwidowały większość tradycyjnych form
społeczeństwa, należy wspomnieć o jeszcze jednym związanym z
nimi zjawisku. W dzisiejszym świecie następuje niebywały wzrost
liczby ludności w porównaniu z przeszłością. Oblicza się, że w
czasie narodzin Chrystusa świat zamieszkiwało prawdopodobnie nie
więcej niż 300 milionów ludzi.
16 17
które w rozpoznawalnie podobnych formach trwają przez pokolenia.
Socjologia: definicja i kilka uwag wstępnych Dlatego mówimy o instytucjach ekonomicznych, politycznych itd.
Zauważmy, że takie użycie pojęcia „instytucja" różni się od
Socjologia pojawiła się, gdy ludzie unoszeni nurtem pierwszych zastosowania tego samego słowa w języku potocznym jako
zmian, jakie przyniosły „dwie wielkie rewolucje" w Europie, zaczęli bliskoznacznego dla organizacji czy zakładu, podczas kiedy
się zastanawiać nad okolicznościami ich wystąpienia oraz instytucją nazywamy np. więzienie albo szpital.
możliwymi konsekwencjami. Oczywiście, trudno jednoznacznie Powyższe uwagi pomagają wyjaśnić, jak należy rozumieć termin
określić źródła jakiejkolwiek nauki. Możemy wszakże wskazać „społeczeństwo", nie możemy jednak na tym poprzestać.
wyraźną ciągłość myśli społecznej, począwszy od połowy XVIII Społeczeństwo jest wspólnym przedmiotem badań socjologii i
wieku przez późniejsze okresy. Klimat idei przyczyniających się do innych nauk społecznych. Cechą wyróżniającą socjologii jest
uformowania socjologii rzeczywiście w pewnej mierze dopomógł w zainteresowanie głównie formami społeczeństwa, które pojawiły się
pojawieniu się procesów podwójnej rewolucji. w wyniku „dwóch wielkich rewolucji". Są to formy zaawansowane
Czym właściwie jest socjologia? Zacznę od banału. Socjologia przemysłowo — rozwinięte gospodarczo kraje Zachodu oraz Europy
zajmuje się badaniem społeczeństw ludzkich. Pojęcie społeczeństwa Wschodniej i Japonia — ale również wiele innych społeczeństw na
można jednak określić tylko bardzo ogólnie. Do społeczeństw całym świecie, które dołączyły do nich w XX wieku. Żaden
zaliczamy bowiem nie tylko kraje uprzemysłowione, ale również porządek społeczny w nowoczesnym świecie nie oparł się bowiem
wielkie imperia agrarne (jak Cesarstwo Rzymskie i dawne Chiny) siłom wyzwolonym przez „dwie wielkie rewolucje". Chcę bardzo
oraz — na drugim końcu skali — małe wspólnoty plemienne, które wyraźnie podkreślić, że społeczeństw „zaawansowanych" nie można
mogą liczyć bardzo niewielu członków. traktować w izolacji od reszty świata lub od społeczeństw
Społeczeństwo jest zbiorem lub systemem zinstytucjo- poprzedzających je w historii, choć tak właśnie czyni znaczna część
nalizowanych sposobów postępowania. Mówiąc o „zinsty- socjologii.
tucjonalizowanych" formach działań społecznych, mamy na myśli W świetle tych zastrzeżeń można zaproponować następującą
typy przekonań i zachowań, które pojawiają się i powtarzają, lub definicję: socjologia jest nauką społeczną, której głównym
posługując się terminologią nowoczesnej teorii społecznej — są przedmiotem badań są instytucje społeczne zapoczątkowane przez
społecznie reprodukowane, w przeciągu długiego czasu na dużym przekształcenia przemysłowe w ciągu ostatnich dwóch lub trzech
obszarze. Doskonałym przykładem takiej formy czynności stuleci. Należy zwrócić uwagę na brak ścisłego rozgraniczenia
zinstytucjonalizowanej, czyli instytucji, jest język, stanowiący pomiędzy socjologią a innymi dziedzinami intelektualnego
fundament życia społecznego. Każdy mówi językiem, którego nikt, podejścia w naukach społecznych. Nie ma zresztą potrzeby takiego
jako jednostka, nie stworzył, choć wszyscy używamy języka rozgraniczenia. Niektóre problemy teorii społecznej, związane z
twórczo. Wiele innych aspektów życia społecznego może również konceptualizacją zachowań człowieka i jego instytucji, są wspólnym
ulegać instytucjonalizacji, czyli stawać się powszechnie przyjętymi przedmiotem zainteresowania wszystkich nauk społecznych.
praktykami, Przypisy-

18 19
wanie konkretnym naukom społecznym różnych obszarów Od czasów Comte'a pogląd, że socjologię należy kształtować na
ludzkiego zachowania tworzy intelektualny podział pracy, który ma wzór nauk przyrodniczych był perspektywą dominującą, choć
jedynie bardzo ogólne uzasadnienie. oczywiście nie był przyjmowany bez zastrzeżeń, które wyrażały się
Antropologia, na przykład, zgodnie z definicją zajmuje się na wiele sposobów. Emil Durkheim (1858-1917), jeden z najbardziej
społeczeństwami „prostszymi": wspólnotami plemiennymi i wpływowych twórców dwudziestowiecznej socjologii, kontynuował
państwami agrarnymi. Jednak również one ulegają rozkładowi pod niektóre myśli Comte'a. Uważał, że socjologia zajmuje się „faktami
wpływem ogarniających świat głębokich przemian społecznych lub społecznymi", które można traktować tak samo obiektywnie, jak
są wchłaniane przez nowoczesne państwa przemysłowe. Można fakty, z którymi mają do czynienia nauki przyrodnicze. W swojej
posłużyć się innym przykładem. Otóż przedmiotem ekonomii jest krótkiej, lecz bardzo wpływowej książce* Durkheim proponuje, aby
produkcja i rozdział dóbr materialnych. Instytucje ekonomiczne są zjawiska-społeczne pojmować tak jak rzeczy: powinniśmy patrzeć
jednak zawsze związane z innymi instytucjami w systemie na siebie, jakbyśmy byli obiektami w przyrodzie. Akcentował przy
społecznym, na które wywierają wpływ, a zarazem ulegają ich tym podobieństwa pomiędzy socjologią a przyrodoznawstwem.
oddziaływaniu. Wreszcie, historia jako nauka o ciągłym oddalaniu się Jak już wspomniałem, choć ten punkt widzenia jest w socjologii
przeszłości od teraźniejszości stanowi materiał źródłowy wszystkich bardzo ugruntowany, jago nie podzielam. Nazywając socjologię i
nauk społecznych. inne dyscypliny, jak antropologia i ekonomia, „naukami
Wielu słynnych myślicieli związanych z rozwojem socjologii społecznymi", podkreśla się to, że zawierają one systematyczne
było zafascynowanych rolą nauki i techniki w zmianach, które badania nad pewną dziedziną empiryczną. Terminologia ta nie jest
opisywali. Wyznaczając cele socjologii, starali się więc powtórzyć myląca, dopóki uznajemy, że socjologia i inne nauki społeczne
w badaniach nad zagadnieniami społecznymi sukcesy nauk różnią się od nauk przyrodniczych w dwóch zasadniczych punktach.
przyrodniczych w wyjaśnianiu świata materialnego. Socjologia 1. Nie możemy traktować społeczeństw ani „faktów spo-
miała być „nauką przyrodniczą o społeczeństwie". August Comte, łecznych" tak, jak traktujemy przedmioty lub zdarzenia w świecie
żyjący w latach 1798-1857 twórca pojęcia socjologii, nadał temu przyrody, ponieważ społeczeństwa istnieją tylko o tyle, o ile są
poglądowi najbardziej przejrzystą i wszechstronną formułę. tworzone i odtwarzane w naszych własnych, ludzkich działaniach.
Wszystkie nauki, łącznie z socjologią, mają —jego zdaniem — W teorii społecznej nie możemy pojmować działań ludzkich, jakby
wspólne ramy logiki i metody, wszystkie zmierzają do odkrycia były zdeterminowane przyczynowo na wzór zdarzeń
uniwersalnych praw rządzących poszczególnymi zjawiskami, przyrodniczych. Musimy dostrzegać to, co nazywam podwójną
którymi się zajmują. Comte spodziewał się, że odkrywszy prawa zależnością (double involvement) jednostek i instytucji: tworzymy
rządzące społeczeństwem ludzkim, będziemy mogli kształtować społeczeństwo, będąc jednocześ-
nasz los mniej więcej tak samo, jak dzięki naukom przyrodniczym
potrafimy kontrolować zdarzenia w świecie przyrody. Ideę tę *Emile Durkheim, Zasady metody socjologicznej (1895), przeł. J. Szacki, Warszawa 1968.
wyraża jego słynne powiedzenie: Prevoir pour pouvoir (Prze-
widywać, aby kierować). 21
20
nie przez nie stwarzani. Jak mówiłem, instytucje są wzorcami integralną częścią tego, czym jest i czym może stać się historia.
działań społecznych, reprodukowanymi w pewnym obszarze czasu i Dlatego nie może nas zadowolić myśl Comte'a Prevoir pourpouvoir,
przestrzeni. Warto się przez chwilę zastanowić, z czym się to wiąże. oznaczająca możliwość technologii społecznej. W naukach
Mówiąc o „reprodukcji" działań społecznych lub systemu społecznych stykamy się z innymi ludźmi, a nie z bezdusznym
społecznego, mamy na myśli powtórzenie podobnych wzorców światem przedmiotów. Często widać to wyraźnie, gdy okazuje się,
działania przez podmioty oddalone od siebie w czasie i przestrzeni. że to, co uczestnikom pewnych wydarzeń wydawało się nieuchronne
Należy zwrócić na to szczególną uwagę, ponieważ w większości i niezmienne, podobne do praw natury, w rzeczywistości jest tworem
teorii społecznych — również w teorii Durkheima — panuje historycznym i że analiza socjologiczna może odgrywać rolę
tendencja do myślenia o reprodukcji w kategoriach fizycznego emancypacyjną w społeczeństwie ludzkim. Analiza socjologiczna
naśladownictwa, co może mieć szkodliwe konsekwencje. Systemy uczy jednocześnie skromności. Choć wiedza może stanowić istotny
społeczne obejmują wzorce relacji pomiędzy jednostkami i grupami. składnik władzy, nie jest tym samym co władza. Nasza zaś
Wielu socjologów przedstawia owe wzorce jak ściany budynku albo znajomość historii jest zawsze tymczasowa i niekompletna.
szkielet ciała. Jest to koncepcja błędna, ponieważ wyobraża
społeczeństwo zbyt statycznie lub niezmiennie, pomija fakt, że
wzorce systemów społecznych istnieją tylko wtedy, gdy jednostki
aktywnie powtarzają pewne formy zachowania, przejęte z innego Wyobraźnia socjologiczna: socjologia jako krytyka
czasu i miejsca. Jeśli chcemy pozostać przy tego rodzaju
porównaniach, powinniśmy raczej powiedzieć, że systemy Praktyka socjologii wymaga, jak twierdzę w tej książce, obudzenia
społeczne są podobne do budynków, które w każdym momencie tego, co Charles Wright Mills trafnie nazwał wyobraźnią
ulegają ciągłej przebudowie do ostatniej najmniejszej tworzącej je socjologiczną*. Owo pojęcie przywoływane jest tak często, że
cegiełki. należy obawiać się trywializacji, zresztą sam Mills używa go raczej
2. Wynika stąd, że praktyczne implikacje socjologii nie są i nie dowolnie. Dla mnie oznacza ono kilka pokrewnych form
mogą być dokładnym odpowiednikiem technologicznych wrażliwości niezbędnych w analizie socjologicznej. Świat
zastosowań nauki. Atomy nie mogą się dowiedzieć, co mówią o nich społeczny, zapoczątkowany przez współczesne społeczeństwa
naukowcy i w świetle tej wiedzy zmienić swego zachowania. Ludzie uprzemysłowione, istniejący do dzisiaj w kształcie stworzonym po
są do tego zdolni. Dlatego stosunek socjologii do swego przedmiotu raz pierwszy na Zachodzie, można zrozumieć jedynie dzięki cnocie
musi być inny niż w przypadku nauk przyrodniczych. Jeśli potrójnego ćwiczenia wyobraźni. Formy wyobraźni socjologicznej
traktujemy działania społeczne jako mechaniczny zbiór wydarzeń obejmują wrażliwość historyczną, antropologiczną i krytyczną.
rządzonych prawami naturalnymi, nie rozumiemy przeszłości i nie
pojmujemy, jak analiza socjologiczna może wpłynąć na naszą Istoty ludzkie, identyczne z nami pod względem genetycz-
przyszłość. Będąc ludźmi, nie tylko żyjemy w historii, ale nasze
* Charles Wright Milis, The Soeiotogical Imaginatión, Harmondsworth 1970.
rozumienie historii jest

22 23
nym, istnieją prawdopodobnie od mniej więcej 100 000 lat. Na stawiłem w związku z urbanizacją, mogą być nam pomocne.
podstawie odkryć archeologicznych możemy stwierdzić, że Naprawdę jednak potrzebna jest próba odtworzenia w wyobraźni
„cywilizacje" oparte na osiadłym rolnictwie istnieją co najwyżej kształtu tych form życia społecznego, które zostały obecnie w
8000 lat. Jest to wszakże bardzo długi okres w porównaniu z większości zniszczone. Praca socjologa nie różni się w tym
maleńkim skrawkiem najnowszej historii, którą zdominował rozwój przypadku od dzieła historyka. W osiemnastowiecznej Wielkiej
kapitalizmu przemysłowego. Historycy nie są zgodni co do daty Brytanii — społeczeństwie, które pierwsze doświadczyło
narodzin zachodniego kapitalizmu jako panującego typu gospodarki, oddziaływania rewolucji przemysłowej — w dalszym ciągu
trudno byłoby jednak doszukiwać się jego początków w Europie zachowały obowiązującą moc obyczaje społeczności lokalnej
wcześniej niż w XV lub XVI wieku. Kapitalizm przemysłowy, tworzące spójną całość pod dominującym wpływem religii. Było to
połączenie gospodarki kapitalistycznej z produkcją maszynową w społeczeństwo, w którym rozpoznajemy cechy kontynuowane w
fabrykach, rozpoczął się nie wcześniej niż pod koniec XVIII wieku i Wielkiej Brytanii w XX wieku, jednak zauważamy wyraźne różnice.
to tylko w części Wielkiej Brytanii. Minione stulecie, wiek świa- Instytucje, dziś tak zwyczajne, istniały wówczas zaledwie w formie
towej ekspansji przemysłowego kapitalizmu, doprowadziło do zmian szczątkowej: nie tylko fabryki i biura, ale również szkoły, uczelnie,
społecznych o konsekwencjach bardziej drastycznych niż szpitale i więzienia zaczęły się rozwijać dopiero w wieku XIX.
jakikolwiek okres w całej dotychczasowej historii rodzaju ludzkiego. Zmiany w strukturze życia społecznego mają oczywiście w
Mieszkańcy krajów Zachodu żyją w społeczeństwach, które przyjęły pewnym stopniu charakter materialny. Jeden z historyków tak
pierwszy impet owych zmian. Współczesne pokolenie czuje się opisywał rewolucję przemysłową:
swojsko w społeczeństwach wymagających szybkich innowacji
technologicznych, w których większość ludności żyje w miastach, Nowoczesna technologia wytwarza nie tylko więcej i szybciej;
pracuje w przemyśle i jest „obywatelami" państw narodowych. Ten produkuje ponadto przedmioty, jakich w żaden sposób nie można
bliski nam już teraz świat społeczny, stworzony niezwykle szybko i by uzyskać metodami dawnego rzemiosła. Nawet najlepsza
dramatycznie w tak krótkim czasie, jest jednak w historii człowieka prządka nie otrzymałaby tak delikatnej i równej nici, jaką
czymś zupełnie wyjątkowym. produkuje się w przędzalni; wszyscy kowale
Pierwszą próbą wyobraźni socjologicznej, jaką powinien dzisiaj osiemnastowiecznego świata chrześcijańskiego razem wzięci nie
podjąć analityk społeczeństw uprzemysłowionych, jest przywracanie wyprodukowaliby tak dużych, gładkich i jednolitych arkuszy
naszej własnej bezpośredniej przeszłości, „świata, który stalowych jak te wychodzące z nowoczesnej walcowni. Co
utraciliśmy". Tylko taki wysiłek wyobraźni, który oczywiście ważniejsze, nowoczesne technologie stworzyły rzeczy, które
wymaga znajomości historii, umożliwia nam zrozumienie, jak trudno byłoby sobie wyobrazić w epoce preindustrialnej, a więc
bardzo różni się dzisiejsze życie w społeczeństwach aparat fotograficzny, samochód, samolot i wiele urządzeń
uprzemysłowionych od życia naszych stosunkowo niedawnych elektronicznych, od radia do komputerów wysokiej mocy,
przodków. Suche fakty, jak te, które przed- elektrownie jądrowe, i tak dalej, prawie w nieskończoność... Re-
24 25
zultatem jest ogromny wzrost podaży i różnorodności towarów i lonej wspólnoty narodowej, różniącej się od innych. Zjawiska te
usług. Zmieniło to sposób życia człowieka bardziej niż cokolwiek stały się charakterystycznymi właściwościami „wewnętrznej"
przedtem, od czasu odkrycia ognia. Około 1750 roku Anglik był organizacji państw narodowych, równie ważne jest jednak
ze względu na posiadane przedmioty materialne bliższy zwrócenie uwagi na stosunki pomiędzy państwami narodowymi
legionistom Cezara niż własnym prawnukom*. jako fundamentalny wyróżnik współczesnej epoki.
Żyjemy dzisiaj w światowym systemie, który nie ma analogii we
Szeroki zasięg i wielka siła oddziaływania innowacji tech- wcześniejszym okresie. Wpływy każdej z owych dwóch wielkich
nologicznych to nieodłączne cechy współczesnych społeczeństw rewolucji promieniowały na cały świat. Ustanowiony został
uprzemysłowionych. Ściśle z nimi związany jest upadek tradycji, przemysłowy kapitalizm z niezwykle złożoną specjalizacją
obyczajów zgodnych z cyklem kalendarza w lokalnych produkcji, podziałem pracy, w którym stosunki wymiany mają
społecznościach wiejskich, a także w życiu miejskim ery światowy zasięg. Pomyślmy choćby o ubraniach, które mamy na
przedkapitalistycznej. Tradycja zamykała teraźniejszość w sobie, o pomieszczeniu, w którym pracujemy, albo o naszym
przeszłości i była związana z innym doświadczeniem czasu niż to ostatnim posiłku. Raczej mało prawdopodobne, żebyśmy sami
dominujące we współczesnych społeczeństwach Zachodu. Dzień wykonali sobie ubrania, zbudowali własnoręcznie mieszkanie albo
każdego człowieka nie dzielił się na „czas pracy" i „czas wolny", jak wyprodukowali żywność, którą zjadamy. W krajach
to zazwyczaj bywa dzisiaj, a „praca" nie była wyraźnie oddzielona uprzemysłowionych jesteśmy już całkowicie przyzwyczajeni do
od innych czynności, ani w czasie, ani w przestrzeni. takiej sytuacji, lecz przed nadejściem kapitalizmu przemysłowego
Mówiłem już o cezurze dwóch wielkich rewolucji wyznaczającej podział pracy był znacznie mniej złożony. Większość ludzi
początek przeobrażeń społeczeństw Europy Zachodniej. Druga z samodzielnie zaspokajała znaczną część swoich potrzeb lub co
tych rewolucji miała charakter polityczny i przyczyniła się do najwyżej korzystała z usług członków własnej wspólnoty lokalnej.
rozwoju państwa narodowego — procesu równie znaczącego w Dzisiaj wytwarzanie i wymiana towarów obejmuje cały świat, nastą-
tworzeniu nowoczesnego świata jak wzrost przemysłowy. pił rzeczywiście globalny podział pracy. Nie tylko wiele produktów
Mieszkańcy Zachodu uważają za korzystne, że wszyscy są konsumowanych na Zachodzie wytwarza się w innych częściach
„obywatelami" danego kraju i każdy uświadamia sobie niebagatelną świata, częściowo również odwrotnie, ale ponadto procesy produkcji
rolę ingerencji państwa (centralnego rządu i lokalnej administracji) odbywające się w oddalonych od siebie miejscach są ze sobą
w jego własne życie. Jednak rozwój praw obywatelskich, powiązane siecią zawiłych połączeń. Niektóre elementy, np.
szczególnie powszechnych deklaracji praw, jest zjawiskiem telewizorów, mogą być produkowane w jednym kraju, a pozostałe
stosunkowo nowym. Nowy jest też nacjonalizm, poczucie gdzie indziej, sam odbiornik może być montowany jeszcze w innym
przynależności do okreś- miejscu, a sprzedawany z kolei w innym.
Jednak nie tylko rozszerzanie się stosunków gospodarczych
*David S. Landes, The UnboundPromethus, Cambridge 1969, s. 5. spowodowało, że wyłonił się nowy i niezwykły system
26 27
światowy. Ekspansji kapitalizmu towarzyszył wzrost znaczenia i pewien poziom nieregularnej wymiany handlowej, lecz przez całe
państwa narodowego. Wspomniałem już o pewnych cechach wieki Chiny i Zachód pozostawały rzeczy wiście jakby na dwóch
„wewnętrznych" państwa narodowego (i zajmę się nimi bliżej w różnych planetach. Dzisiaj wszystko wygląda inaczej, choć w
rozdziale 7). Posługiwanie się terminem „państwo narodowe" jest w dalszym ciągu Wschód i Zachód dzielą różnice kulturowe. Chiny
pewnym sensie mylące, ponieważ narodowe były już pierwsze nie są już imperium, lecz państwem narodowym, mimo ogromnych
państwa w Europie, utrzymujące pomiędzy sobą zmienne stosunki rozmiarów zarówno gdy chodzi o terytorium, jak o liczbę ludności.
harmonii i konfliktu. Dzisiaj cały świat stanowi mozaikę państw Oczywiście, są również, zgodnie z własną deklaracją, państwem
narodowych. Ich pojawienie się w Europie, a zwłaszcza rozwój w socjalistycznym, choć państwa narodowe w różnych miejscach
innych częściach świata to — powtórzymy — zjawiska stosunkowo świata realizują raczej model liberalno-demokratyczny, który
nowe. Przez większą część swojej historii ludzkość była rozrzucona najbardziej rozpowszechnił się w Europie Zachodniej.
po całym świecie, żyjąc w bardzo małych społeczeństwach i Jeśli pierwszy wymiar wyobraźni socjologicznej jest związany z
utrzymując się z myślistwa oraz zbierania jadalnych roślin — były rozwojem wrażliwości historycznej, drugi wymaga wykorzystania
to tzw. społeczeństwa myśliwskie i zbierackie. W ciągu minionych intuicji antropologicznej. Mówiąc o tym, znowu podkreślamy ulotny
kilku tysiącleci świat w porównaniu z dzisiejszym był słabo charakter konwencjonalnie rozpoznawanych granic pomiędzy
zaludniony przez członków społeczeństw myśliwsko-zbierackich, różnymi naukami społecznymi. Nadawanie historycznego znaczenia
niewielkich wspólnot rolniczych, mieszkańców miast--państw lub tak niedawnym i tak dramatycznym przeobrażeniom społecznym,
imperiów. Niektóre imperia, przede wszystkim Chiny, były bardzo jakie nastąpiły w ciągu ostatnich dwustu lat, nie jest zadaniem
rozległe. Całkowicie różniły się jednak od współczesnych państw łatwym. Jeszcze trudniejsze wyzwanie stanowi jednak chyba
narodowych. Centralny rząd w tradycyjnym imperium chińskim odrzucenie jawnej lub ukrytej wiary, że sposoby życia, które
nigdy nie zdołał np. uzyskać bezpośredniej kontroli nad różnymi rozwinęły się na Zachodzie, mają przewagę nad życiem innych
prowincjami, zwłaszcza najbardziej odległymi. Większość kultur. Takie przekonanie znajduje uzasadnienie w rozprzestrzenia-
poddanych władzy państwa chińskiego żyła zupełnie innym życiem niu się zachodniego kapitalizmu uruchamiającego ciąg zdarzeń
niż rządzący, z którymi miała niewiele wspólnego, jeśli chodzi o naruszających lub niszczących większość kultur, z którymi
kulturę lub język. nawiązuje kontakt. Co więcej, niektórzy myśliciele społeczni nadali
Co więcej, choć rozmaite wymienione wyżej typy społeczeństwa owemu przekonaniu konkretną formę, próbując wtłoczyć historię
utrzymywały ze sobą różnego rodzaju kontakty, nie istniała, jak ludzkości w schematy ewolucji społecznej, gdzie „ewolucja" jest
obecnie, oplatająca świat sieć połączeń. Powiedzenie, że „Wschód rozumiana w kategoriach zdolności różnych typów społeczeństwa
to Wschód, a Zachód to Zachód, i nigdy się nie spotkają" aż do XX do kontrolowania lub zarządzania swoim środowiskiem
stulecia odzwierciedlało rzeczywistą sytuację. Od XI wieku materialnym. Zachodni industrializm pojawia się oczywiście na
pomiędzy Europą a Chinami utrzymywane były wprawdzie samym szczycie tych schematów, gdyż niewątpliwie pomnożył
sporadyczne kontakty efektywność produk-

28 29
lepiej rozumieć własne społeczeństwo. „Całą ziemię" — zauważa
cji o wiele bardziej niż jakiekolwiek społeczeństwo w dotych- Rousseau — pokrywają społeczeństwa, „które znamy tylko z
czasowej historii. imienia, a poważamy się sądzić o rodzaju ludzkim jako całości!"
Takie schematy ewolucyjne wyrażają postawy etnocentryczne, a Wyobraźmy sobie — pisze dalej — że mamy możliwość wysłania
zadaniem wyobraźni socjologicznej jest ich podważanie. Koncepcja grupy nieustraszonych badaczy, wrażliwych na różnorodność
etnocentryczna polega na tym, że stanowisko własnego ludzkiego doświadczenia, aby opisali nam wielorakie istniejące
społeczeństwa lub kultury uważa się za kryterium oceny innych społeczeństwa, o których tak mało wiemy.
kultur. Nie ulega wątpliwości, że jest to postawa głęboko
zakorzeniona w kulturze Zachodu. Występuje zresztą również w Przypuśćmy, że ci nowocześni Herkulesi, gdy już powrócą ze
wielu innych społeczeństwach. Zachodnie prze-' świadczenie o swych pamiętnych wędrówek, będą mogli bez śpieszenia się
własnej wyższości jest jednak w pewnej mierze wyrazem i opracować historię naturalną, moralną, polityczną krajów, które
uzasadnieniem chciwego wchłaniania innych sposobów życia przez zwiedzili; wtedy sami byśmy zobaczyli, jak się spod ich pióra
kapitalizm przemysłowy. Nie powinniśmy utożsamiać wyłania świat nowy, i dzięki temu nauczylibyśmy się poznawać
ekonomicznej i militarnej potęgi społeczeństw zachodnich, która nasz własny".
pozwala im przypisywać sobie wiodącą pozycję w świecie, z
najwyższym etapem w schemacie ewolucji. Waloryzacja materialnej W ciągu półtora wieku od napisani a Rozprawy podróżnicy,
produktywności, tak jaskrawa obecnie na Zachodzie, jest w misjonarze, kupcy i inni odbyli wiele takich ekspedycji. Ich relacje
zestawieniu z innymi kulturami postawą w pewnym sensie były jednak często nieprawdopodobne albo niepełne, czasami były
wyjątkową. wyrazem etnocentryzmu, który Rousseau tak zapalczywie zwalczał.
Antropologiczny wymiar wyobraźni socjologicznej jest ważny, Antropologiczne badania porównawcze o systematycznym i
ponieważ pozwala nam pojąć różnorodność sposobów egzystencji szczegółowym charakterze rozpoczęły się mniej więcej na przełomie
człowieka, jakie możemy zaobserwować w świecie. Jednym z XIX i XX wieku. Od tego czasu, wraz z gwałtownym
przykładów ironii nowoczesnej ery jest fakt, że systematyczne zmniejszaniem się przestrzeni badań, antropologowie zgromadzili
badania nad różnorodnością ludzkich kultur, tzw. antropologia znaczny zasób informacji o różnych kulturach. Informacje te
terenowa, narodziły się właśnie wtedy, gdy niezaspokojona potwierdzają, po pierwsze, jedność rodzaju ludzkiego. Nie ma
ekspansja kapitalizmu przemysłowego i zachodniej siły militarnej powodów, aby przypuszczać, że ludzie żyjący w małych,
zaczęła ową różnorodność niszczyć. Jednak antropologiczny aspekt „prymitywnych" społeczeństwach są w jakiś sposób genetycznie
wyobraźni socjologicznej cechował nauki społeczne od parnego upośledzeni lub odmienni od tych, którzy żyją w ponoć bardziej
początku, konkurując z myślą ewolucyjną o charakterze zaawansowanych „cywilizacjach". Nie są znane społeczeństwa
etnocentrycznym. W Rozprawie o pochodzeniu i podstawach ludzkie bez.
nierówności między ludźmi Jana Jakuba Rousseau (1755, wyd.
polskie 1956) znajdujemy godne uwagi przekonanie, że "Jean Jacques Rousseau, Trzy rozprawy z filozofii społecznej, przet. H. Elzenberg, Warszawa
uświadamiając sobie barwną wielość ludzkich społeczeństw, 1956.
możemy nauczyć się
31
30
rozwiniętych form języka, wydaje się ponadto, że nie zachodzi W trzecim znaczeniu wyobraźnia socjologiczna wspomaga
korelacja pomiędzy typem społeczeństwa a złożonością form socjologię w krytyce istniejących form społeczeństwa.
wypowiedzi. Po drugie, nowoczesne badania antropologiczne Krytyka musi opierać się na analizie. W następnych rozdziałach
zwracają uwagę na szerokie spektrum instytucji, za pomocą których przedstawię różne poglądy na naturę społeczeństw
ludzie porządkują swoje życie. uprzemysłowionych, konkurencyjne i sprzeczne ze sobą inter-
Współcześni antropologowie są często kronikarzami katastrof, pretacje. Jak już zaznaczyłem, nie można pojąć zmian zapo-
pustoszenia kultury przez siłę militarną, wyniszczania przez choroby czątkowanych na Zachodzie, nie dostrzegając relacji pomiędzy tymi
szerzące się wskutek kontaktów z Zachodem lub naruszania społeczeństwami a resztą świata. Dlatego omówię później z
fundamentów kultury przez zanik tradycyjnych obyczajów. Jak pewnymi szczegółami znaczenie powstania współczesnego systemu
zauważa Claude Levi-Strauss, najwybitniejszy praktyk tej dziedziny światowego jako zjawiska fundamentalnego dla oceny przyszłych
w dzisiejszym świecie, antropolog jest „uczniem i świadkiem" możliwości organizacji społecznej człowieka.
ginących narodów. Stoją przed nami pilne i wybitnie praktyczne
zadania związane z walką o zaprzestanie ciągłego lekceważenia
praw owych narodów lub przynajmniej o ułatwienie im
przystosowania się do nowych sposobów życia, jeśli ich własne już
się rozsypały. Potrzeba takich zabiegów nie powinna jednak
skłaniać nas do lekceważenia wyników antropologicznych
ostatniego półwiecza. Dzięki nim możemy zachować w pamięci
formy życia społecznego, które w przeciwnym razie zniknęłyby na
zawsze.
Gdy połączymy drugie znaczenie z pierwszym, posługiwanie się
wyobraźnią socjologiczną umożliwia uwolnienie się z więzów
myślenia wyłącznie w kategoriach typów społeczeństwa, jakie
znamy tu i teraz. Oba znaczenia odnoszą się bezpośrednio do
trzeciej formy wyobraźni socjologicznej, którą chciałbym
przybliżyć. Dotyczy ona kształtu przyszłości. Krytykując myśl, że
socjologia jest podobna do nauk przyrodniczych, zdecydowanie
podkreślam, że żadnym procesem społecznym nie kierują
niezmienne prawa. Jako ludzie nie jesteśmy igraszką sił o
charakterze nieuchronnych praw natury. Oznacza to jednak, że
musimy być świadomi odmiennych przyszłości, które potencjalnie
otwierają się przed nami.

32
a które przekształciły współczesny świat. Pojęcie „społeczeństwo
przemysłowe" wprowadził książę Henri de Saint-Simon w pismach
z początku XIX stulecia, w których zawarł również pewne ogólne
wskazówki teoretyczne, wykorzystywane później przez innych. Do
tych późniejszych autorów zaliczamy między innymi Durkheima,
-------- 2 ---------- który wywarł na socjologię wpływ nie tylko w zakresie metodologii.
Durkheim raczej nie był zwolennikiem określenia „społeczeństwo
Konkurencyjne interpretacje: przemysłowe", przedstawił jednak wszechstronne ujęcie samego
zjawiska. Teoria społeczeństwa przemysłowego nabrała nowego
społeczeństwo przemysłowe rozmachu w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych naszego wieku
czy kapitalizm? dzięki wielu znanym autorom w Europie i w Stanach
Zjednoczonych. Można powiedzieć, że w tym okresie stała się
niemal ortodoksją.
Jak należy interpretować konsekwencje dwóch wielkich rewolucji Koncepcja społeczeństwa kapitalistycznego jest związana przede
dla dalszego rozwoju uprzemysłowionego sektora świata? wszystkim z osobą Karola Marksa, który zresztą zaczerpnął niektóre
Przeprowadzone przez socjologów liczne analizy pochodzenia i cech ze swoich głównych idei z różnych wcześniejszych szkół teorii
społeczeństw uprzemysłowionych prezentują różne poglądy po obu społecznej, filozofii i ekonomii. Większość najważniejszych prac
stronach głównej linii podziału, o której powiemy więcej w stworzył w latach 1840-1870. Za życia Marksa (1818-1883)
niniejszym rozdziale. Wcześniej używałem pojęcia „społeczeństwo cieszyły się one popularnością jedynie w wąskim kręgu jego
uprzemysłowione" lub „kapitalizm przemysłowy" w celu zwolenników i towarzyszy. Dopiero pod koniec XIX wieku, kiedy
scharakteryzowania typu społeczeństwa, jaki pojawił się z końcem marksistowskie ruchy polityczne — i ogólniej robotnicze — zyskały
XVIII wieku w Europie Zachodniej. Będę się nimi posługiwał także na znaczeniu, idee Marksa stały się przedmiotem licznych,
w dalszej części książki, dlatego w tym miejscu chciałbym zwrócić trwających do dzisiaj dyskusji i sporów. Jednak od czasów Marksa
uwagę na pewne różnice terminologiczne, które wydają się bardzo jego idee ciągle się rozwijają. Dzisiejszy marksizm stanowi
istotne w odniesieniu do tematów i problemów, a które będę wewnętrznie zróżnicowany zbiór myśli, z którego w ograniczonych
omawiał. ramach tej książki będę mógł wykorzystać jedynie kilka głównych
Należy zatem rozróżniać pomiędzy tym, co będę nazywał teorią tematów wybranych z bardzo obszernej literatury. Być może już w
społeczeństwa przemysłowego a teorią społeczeństwa tym miejscu powinienem wygłosić swoje oświadczenie. Otóż, moim
kapitalistycznego. Nie są to tylko niewinne etykietki, ponieważ zdaniem, pisma Marksa mają w dalszym ciągu znaczenie dla
zwracają uwagę na odmienne sposoby, dzięki którym badacze socjologii i stanowią fundament krytyki pewnych hipotez teorii
społeczeństwa starają się wyjaśnić charakter zmian, społeczeństwa przemysłowego. Zara-

34 35
zem jednak dzieło Marksa ma wyraźne słabości, których nie można nieje pewna ciągłość pomiędzy ideami Saint-Simona i poglądami
lekceważyć. bardziej współczesnych myślicieli. Mówiąc o „teorii społeczeństwa
przemysłowego", nie chcę jednak odwoływać się do ścisłego
zestawu aksjomatów wyznawanych przez określoną szkołę
socjologiczną. Odwołuję się raczej do wielu koncepcji i
Teoria społeczeństwa przemysłowego interpretacji, które generalnie tworzą pewną całość. Różni autorzy
eksponują niektóre z nich kosztem innych, wyrażając opinie na
Przedstawiając teorię społeczeństwa przemysłowego i porównując ją różnym poziomie wnikliwości i subtelności*.
z poglądami wyrażonymi przez Marksa lub przez jego Myśliciele, których chciałbym zaliczyć do teoretyków
interpretatorów, powinienem na początku sformułować pewne społeczeństwa przemysłowego, są zwolennikami przynajmniej kilku
zastrzeżenia. Porównania, których chcę dokonać, i wątki dyskusji, spośród poniższych poglądów.
które chcę podjąć, nie wyczerpują możliwości kategoryzacji idei 1.Najbardziej znaczący kierunek zmian we współczesnym
socjologicznych. Jeśli sam marksizm obejmuje zróżnicowany zbiór świecie jest związany z przejściem od społeczeństw „tradycyjnych"
teorii, to różnorodność form niemarksistowskiej myśli społecznej opartych pierwotnie na rolnictwie, na jednym krańcu, do
jest o wiele większa. Pewien stopień uproszczenia często dość „społeczeństw przemysłowych" opartych na produkcji mechanicznej
złożonych problemów jest więc nieuchronny; nieuniknione jest też i wymianie towarów, na drugim. Mówiąc o tych dwóch typach
pominięcie niektórych zagadnień i idei, którym należałoby społeczeństwa, teoretycy używają różnych określeń i rozmaicie
poświęcić wyłączną uwagę w obszerniejszym dziele. charakteryzują typ tradycyjny i przemysłowy. Zauważają również,
Przedstawione poniżej porównanie dwóch perspektyw ma nam że „tradycja" i „nowoczesność" mogą rozmaicie łączyć się ze sobą w
przybliżyć scenę wydarzeń społecznych. Nie jest to książka różnych krajach.
„marksistowska", deklarowanie sympatii dla pewnych koncepcji nie 2.Przejście od społeczeństwa tradycyjnego do przemysłowego
oznacza akceptowania w całości poglądów Marksa ani jego tworzy postęp. Nikt oczywiście nie twierdzi, że w społeczeństwach
samozwańczych następców. Zarazem jednak nie odrzucam Marksa przemysłowych nie ma konfliktów i napięć. Panuje jednak
na rzecz teorii społeczeństwa przemysłowego. Obydwa stanowiska przekonanie, że owe sprzeczności są równoważone przez korzystne
powinny nas czegoś nauczyć. Każde z nich ma pewne ograniczenia, cechy ustroju przemysłowego, który stwarza dostatek materialny, a
które spróbujemy zidentyfikować i pokonać. Często można spotkać zarazem wiąże się z likwidacją tradycyjnych źródeł zniewolenia. W
się z opinią, że marksizm i tzw. socjologia burżuazyjna są niespójne społeczeństwie przemysłowym rozpadają się sztywne formy
i dlatego trzeba opowiedzieć się po jednej stronie kosztem drugiej. podziałów społecznych, np. pomiędzy arystokracją i szlachtą a
Nie zgadzam się jednak z tym twierdzeniem. „zwykłymi ludźmi". Jest to społeczeństwo, w którym przeważa
Pojęcie „społeczeństwo przemysłowe" zawdzięczamy Jak już równość szans.
wspomniałem, dziełu Saint-Simona. Moim zdaniem ist-
* Użyteczny przegląd owych idei prezentuje Krishan Kumarw Prophecyand Progress, London
36 1978.

37
3. Konflikty klasowe, które wybuchły w Europie Zachodniej w biera osobliwą formę, szczególnie u Kerra*. Teoria konwergencji
XIX i na początku XX wieku, wyjaśniane są jako skutek stanowi, jego zdaniem, „logikę industrializmu", która nieuchronnie
sprzeczności związanych z przejściem od społeczeństwa rolniczego przyczynia się do coraz większego podobieństwa społeczeństw
do społeczeństwa przemysłowego. Najbardziej znanego opisu tego przemysłowych, jeśli chodzi o ich podstawowe instytucje, choćby
zjawiska dostarcza koncepcja instytucjonalizacji konfliktu początkowo bardzo się różniły. Im większe uprzemysłowienie, tym
klasowego. U samych początków nowo powstającego społeczeństwa bardziej widoczne wzajemne podobieństwa i zanik tradycji. Kerr
przemysłowego podziały klasowe miały ostry charakter, a stosunki skupia się głównie na Stanach Zjednoczonych i Związku
klasowe stanowiły źródło podstawowych napięć. Napięcia te zostały Radzieckim, twierdząc, że mimo rozbieżności ideologii politycznej
w znacznym stopniu złagodzone, gdy zaczęły się ustalać akcepto- obydwa społeczeństwa znajdują się na wspólnej drodze rozwoju.
wane mechanizmy konkurencji przemysłowej w połączeniu z Taki sposób rozumowania ma w dalszym ciągu swoich
rozszerzeniem na ogół ludności „obywatelskich praw politycznych", zwolenników. Jest jednak również ostro krytykowany przez takich
czyli prawa do głosowania i tworzenia partii politycznych*. autorów, jak np. Bendix, którzy zwracają uwagę na różne sposoby
4. Rozwój państw liberalno-demokratycznych jest zasadniczym mieszania się tradycji i nowoczesności we współczesnych spo-
elementem towarzyszącym przejściu od tradycji do nowoczesności. łeczeństwach.
Demokracja liberalna to system polityczny znany z krajów Europy Nawet krytycy skłonni są mimo wszystko dopatrywać się
Zachodniej i Stanów Zjednoczonych, w którym władza ogólnych podobieństw pomiędzy wszystkimi społeczeństwami
parlamentarna jest dominująca, a dwie lub więcej partii konkuruje o określanymi jako przemysłowe lub nowoczesne, choć dostrzegają
uznanie elektoratu. Wielu autorów twierdzi, że taka forma państwa też pewne różnice. Co więcej, uważają, że wspólne właściwości
jest niejako zjawiskiem naturalnym towarzyszącym rozwojowi społeczeństw przemysłowych stanowią ich niezbędne cechy
społeczeństw przemysłowych. Inni, bardziej wrażliwi na szczegóły, wykluczające możliwość radykalnego przeobrażenia. Takie poglądy
nie zgadzają się z tym poglądem, twierdząc raczej, że to właśnie nie muszą, jak w przypadku Kerra, świadczyć o determinizmie
nowoczesne państwo jest podstawą zmiany społecznej**. technologicznym. Wielu autorów czerpie np. z pism Maxa Webera
5. Rzecznicy teorii społeczeństwa przemysłowego sądzą (1864-1920) przekonanie, że niezbędną cechą współczesnych
zazwyczaj, że ustrój przemysłowy jest w zasadzie jednolity, społeczeństw jest organizacja w makroskali, która charakteryzuje się
niezależnie od tego, gdzie się rozwija. Czasami idea ta przy- pewnymi uniwersalnymi właściwościami. Podobnie jak Max Weber
krytykują zazwyczaj wprost nie tylko marksizm, ale również ogólniej
* Analizę tych do dziś budzących żywe zainteresowanie procesów przedstawił Martin Lipset w — ideały socjalizmu. W dalszej części rozdziału omówię dokładniej
książce Homo politicus. Społeczne podstawy polityki, przel. G. Dziurdzik-Kras'niewska, Warszawa przyczyny zajęcia przez nich takiego stanowiska, ponieważ ma ono
1995.
** Reinhard Bendix, Nation-Building and Citizenship, New York 1964. istotne znaczenie dla myśli społecznej (patrz s. 95-97).

* Clark Kerr i in.. Industrialism and Induslrial Man, Harmondsworth 1973.


38
39
6. Koncepcja społeczeństwa przemysłowego często łączy się nadal zachowały aktualność. Co więcej, książka ta była od początku
ściśle z tzw. teorią modernizacji, odnoszącą się do społeczeństw pomyślana jako krytyczne odczytanie Marksa i dlatego stanowi
nieuprzemysłowionych. Pojęcie modernizacji dość wyraźnie zazębia punkt wyjścia do porównania ze stanowiskiem o charakterze
się z założeniami i tematami, którymi zajmowaliśmy się do tej pory. bardziej jednoznacznie marksistowskim.
Kluczową tezą teorii modernizacji jest twierdzenie, że Dahrendorf rozpoczyna swoje wywody od bezpośredniego
społeczeństwa „słabo rozwinięte" pozostają w pułapce tradycyjnych porównania względnej użyteczności pojęć społeczeństwa „prze-
instytucji, z której muszą się wyzwolić, chcąc osiągnąć dobrobyt mysłowego" i „kapitalistycznego". Choć przez Marksa było
gospodarczy, jaki jest udziałem Zachodu. Również tę perspektywę używane to drugie, to w odniesieniu do społeczeństw Zachodu jako
przedstawia się w sposób mniej lub bardziej wyrafinowany. Czasami termin bardziej pojemny jest — zdaniem Dahrendorf a — to
modernizacja oznacza po prostu „westernizację" (skrót myślowy, pierwsze. „Produkcja przemysłowa — dowodzi Dahrendorf — nie
któremu trudno się oprzeć, jeśli uważa się, że wszystkie jest tylko chwilowym gościem w historii, lecz prawdopodobnie
społeczeństwa przemysłowe są w zasadzie takie same). Większość zostanie z nami na zawsze w takiej czy innej formie".
autorów przyznaje jednak, że społeczeństwo przemysłowe obejmuje Industrializacja oznacza w jego ujęciu mechaniczną produkcję
instytucje ukształtowane pierwotnie w kulturze zachodniej i że inne towarów w fabrykach lub innego rodzaju przedsiębiorstwach, a
społeczeństwa na drodze do uprzemysłowienia będą w jakiś sposób społeczeństwo przemysłowe to społeczeństwo, w którym in-
różniły się od Zachodu. Zarazem jednak panuje przekonanie, że dustrializm jest dominującą formą organizacji gospodarczej.
„niedorozwój" można przezwyciężyć, jedynie przyjmując sposoby Dahrendorf nie pozostawia wątpliwości, że industrializacja jest
zachowania wzorowane na obowiązujących dzisiaj w podstawowym czynnikiem rozwoju współczesnych społeczeństw.
społeczeństwach uprzemysłowionych. Problemy, jakie nasuwa ten Kapitalizm, twierdzi, oznacza tylko pewien sposób organizacji
punkt widzenia, omówię w rozdziale 7. społeczeństwa przemysłowego — formę przejściową ograniczoną
Ponieważ dotychczas snuliśmy rozważania na dość abstrakcyjnej do społeczeństw Europy Zachodniej w XIX i na początku XX
płaszczyźnie, warto teraz pewne sprawy ukonkretnić. Można to wieku. Jego zdaniem społeczeństwo kapitalistyczne to takie
uczynić przez przybliżenie jednej z wersji teorii społeczeństwa społeczeństwo, w którym produkcja przemysłowa znajduje się
przemysłowego i jej porównanie z interpretacją marksistowską. głównie w rękach prywatnych; przedsiębiorca przemysłowy jest
Znakomicie nadaje się do tego wersja przedstawiona przez Ralfa zarazem właścicielem fabryki lub fabryk i zwierzchnikiem
Dahrendorfa". Choć pierwsze wydanie jego książki ukazało się już robotników. Połączenie własności przemysłowej i sprawowania
dość dawno, a sam autor stopniowo zrewidował niektóre wyłożone władzy jest jednak zjawiskiem krótkotrwałym. W związku ze
tam poglądy, pewne idee wzrostem skali przemysłu od czasów Marksa posiadanie kapitału
nie zapewnia już kontroli nad systemem zarządzania
* Ralf Dahrendorf. Class and Class Conflict in lndustrial Society, Stanford 1959 (oryginalne wyd. przedsiębiorstwem*. Pro-
niemieckie 1957).
* Klasyczny opis tej sytuacji przedstawili A.A. Berle i G.C. Meaiis, The Modem Corporation
40 imdPńvate Property, New York 1968 (1 wyd. 1932).

41
stosunkowo krótkiego okresu XIX wieku. Konflikt klasowy wyraża
dukcję przemysłową, zwłaszcza w dużych firmach, które coraz główne napięcia, których tłem jest początek rozwoju społeczeństwa
bardziej zaczynają dominować w gospodarce, kontrolują dzisiaj przemysłowego, gdy nie ukształtowały się jeszcze w pełni nowo
specjaliści od zarządzania. Marks twierdził, że prywatna własność powstałe instytucje. Dahrendorf przypisuje szczególne znaczenie
kapitału jest podstawową cechą kapitalizmu (będę mówił o tym w tematom, o których wspomniałem powyżej (punkty 3-4), czyli
dalszej części książki). Według Dahrendorfa w tym przypadku nie pojawieniu się państwa liberalno-demokratycznego i stworzeniu form
miał racji. Kapitalizm, w przeciwieństwie do industrializmu, rzeczy prawodawstwa przemysłowego, w tym ustawowego uznania prawa
wiście okazał się „chwilowym gościem w historii". Społeczeństwo do strajku, dzięki któremu konflikty w sferze przemysłowej mogą
kapitalistyczne jest tylko jednym z podtypów społeczeństwa być regulowane lub kontrolowane. Pierwsze umożliwia
przemysłowego, zaledwie przejściową fazą w jego rozwoju. organizowanie partii, które mogą działać na rzecz poparcia
W pewnym sensie Dahrendorf i Marks są ze sobą zgodni. Obaj rozbieżnych interesów klasowych na arenie politycznej; drugie
uważają, że kapitalizm jest typem społeczeństwa przeznaczonym do zapewnia analogiczne rozpoznanie różnic interesów w sektorze
zastąpienia przez inny. Jednak proces ten interpretują zupełnie przemysłowym. Efektem jest „rozbrojenie bomby zegarowej"
inaczej. Zdaniem Dahrendorfa kapitalizm jest tylko wczesną formą konfliktu klasowego — dość gwałtowne walki klasowe w XIX
społeczeństwa przemysłowego, typem społeczeństwa, jaki stuleciu ustępują miejsca pokojowej rywalizacji politycznej i
nieuchronnie musiał zapanować w naszej epoce. Zanik kapitalizmu negocjacjom w przemyśle. W analizie Dahrendorfa społeczeństwo
nastąpi na drodze dość łagodnego procesu społecznego, przemysłowe jest społeczeństwem zróżnicowanym: splatają się w
napędzanego głównie przez zmiany gospodarcze związane z nim różnorakie konflikty i sojusze. W sumie jednak przedstawia
rozszerzaniem się industrializacji. Według Marksa natomiast dość optymistyczny obraz. Konflikty stanowią element wbudowany
kapitalizm można pokonać jedynie w procesie zmiany rewolucyjnej, w strukturę opisanego wyżej instytucjonalnego porządku
która stworzy zupełnie inny typ społeczeństwa: socjalizm. Marks administracji i gospodarki. Szczególnie ważnym czynnikiem,
twierdził ponadto, że fundamentalną rolę w owym procesie przejścia umacniającym taki stan rzeczy, jest wyrównywanie szans dzięki
odegra konflikt klasowy. Dahrendorf przyznaje, w zgodzie z innymi zwiększonej ruchliwości społecznej. Społeczeństwa przemysłowe w
teoretykami społeczeństwa przemysłowego, że walka klas jest w
najnowszej historii zjawiskiem o pewnym znaczeniu. Nie podejmuję ujęciu Dahrendorfa nie są egalitarne, ponieważ utrzymują
się tutaj podsumowania jego złożonych poglądów w tej kwestii. podstawowe różnice zamożności i władzy pomiędzy różnymi
Zawierają one w każdym razie pewne propozycje przeformułowania grupami. Potencjalne straty są jednak równoważone przez rosnące
pojęcia „klasa", które nie znalazły większego uznania nawet wśród możliwości awansu społecznego jednostek. Główną rolę odgrywa
jego zwolenników. Jeśli chodzi o porównanie z Marksem, wystarczy tutaj wykształcenie. Zdaniem Dahrendorfa w społeczeństwie
powiedzieć, że Dahrendorf ogranicza konflikt klasowy w znaczeniu przemysłowym sukces lub niepowodzenie w systemie oświatowym
Marksowskim — jako zjawisko związane z własnością prywatną — staje się głównym wyznacznikiem miejsca jednostki w
do społeczeństwie. Liberalizujące oddziaływanie ruchliwości
społecznej, możliwe dzięki
42
43
wykształceniu, przyczynia się do ciągłego dojrzewania społeczeństw główne miejsce we współczesnej debacie nauk społecznych. W celu
przemysłowych. Mówiąc słowami Dahrendorfa: ich porównania z teorią społeczeństwa przemysłowego wybrałem
dzieło, którego oddziaływanie na socjologię dorównuje książce
Ruchliwość społeczna staje się jednym z kluczowych elementów Dahrendorfa. Poglądy obu autorów różnią się jednak ogromnie,
struktury społeczeństw przemysłowych i należałoby spodziewać ponieważ praca Milibanda* ma z założenia charakter marksistowski.
się ich „załamania", gdyby proces ruchliwości został Miliband i Dahrendorf wyznaczyli sobie mniej więcej podobne cele,
kiedykolwiek poważnie zahamowany*. a więc czerpiąc wskazówki z pism Marksa, analizują zmiany
zachodzące w państwach uprzemysłowionych w ciągu ostatnich stu
Poglądy Dahrendorfa są w tej kwestii bardzo bliskie ogłoszonej pięćdziesięciu lat. Dahrendorf twierdzi jednak, że niektóre z głów-
pół wieku wcześniej teorii Durkheima. Durkheim dokonuje nych założeń Marksa okazały się błędne, Miliband natomiast
rozróżnienia pomiędzy nierównościami, które nazywa utrzymuje, że są one zasadniczo słuszne i w dalszym ciągu mogą
„wewnętrznymi" i „zewnętrznymi". Nierówności wewnętrzne to być użyteczne w wyjaśnianiu zjawisk społecznych. Miliband zgadza
genetyczne różnice zdolności i postaw, nierówności zewnętrzne się oczywiście, że w czasie, jaki upłynął od śmierci Marksa,
natomiast mają pochodzenie społeczne. Ogólny kierunek rozwoju nastąpiły daleko idące zmiany społeczne, gospodarcze i polityczne.
współczesnych społeczeństw powinien zatem prowadzić do Sądzi jednak, że można je wyjaśnić raczej dzięki twórczemu
stopniowego eliminowania nierówności zewnętrznych. Nie oznacza podejściu do teorii Marksa niż poprzez jej radykalną rewizję lub
to wszakże całkowitego egalitaryzmu w społeczeństwie, lecz tylko odrzucenie.
wyrównywanie szans dzięki ruchliwości społecznej. Proces ten Miliband posługuje się na ogół terminem „społeczeństwo
inaczej można określić jako dążenie do porządku społecznego, w kapitalistyczne", a nie „społeczeństwo przemysłowe". Tym samym
którym różnice majątku i władzy będą pochodziły wyłącznie z odwołuje się wprost do stanowiska Marksa, które teraz krótko
nierówności wewnętrznych. Wspomagane kierującą dłonią przedstawię. Marks określa kapitalizm jako formę działalności
przyjaznego państwa jednostki będą znajdować dla siebie pozycje ekonomicznej, a także, dostrzegając ścisły związek innych instytucji
społeczne odpowiadające ich zdolnościom. z tym sposobem organizacji gospodarczej, jako typ społeczeństwa.
Fundamentalne w poglądach Marksa jest założenie, że źródła
kapitalizmu sięgają czasów znacznie wcześniejszych niż rewolucja
przemysłowa i są czynnikiem pobudzającym industrializację.
Marks: kapitalizm i socjalizm Kapitalistyczna działalność gospodarcza obejmuje, według Marksa,
dwa podstawowe elementy strukturalne. Jednym z nich jest
Jak już wspomniałem, pisma Marksa pobudziły rozwój różnych oczywiście kapitał. Kapitał to po prostu każda wartość, jaką można
tradycji intelektualnych, w tym i takich, które zajmują zain-
* Ralf Dahrendorf. op. cit., s. 57. * Ralph Miliband, The Stale in Capitalist Society, London 1969.

44 45
westować w celu uzyskania dalszych wartości, a zatem pieniądze, osiągać zyski, jakie uważają za właściwe dla swoich celów.
najbardziej płynna forma kapitału oraz środki umożliwiające Stosunki klasowe w kapitalizmie opierają się na wyzysku i
produkcję, czyli warsztaty, narzędzia itd., a po osiągnięciu fazy wywołują trwałe formy konfliktu. Marks uważał, że konflikt
uprzemysłowienia również fabryki i maszyny. klasowy z pewnością nie jest wyłącznie cechą wczesnych etapów
Wczesna akumulacja kapitału, która nastąpiła w Europie w XVII rozwoju kapitalizmu i z czasem będzie się jeszcze zaostrzał.
i XVIII wieku, uruchomiła przeobrażenia społeczne i polityczne. W teorii Marksa stosunki klasowe łączą bezpośrednio organizację
Znaczenie owych przeobrażeń można pojąć według Marksa, jedynie gospodarczą kapitalizmu z instytucjami obejmującymi resztę
odwołując się do drugiego elementu uczestniczącego w tworzeniu społeczeństwa. Nie wystarczą zatem same badania nad
się gospodarki kapitalistycznej. Akumulacja kapitału powoduje industrializacją, dopiero analiza struktury klasowej stanowi
zjawisko pracy najemnej — pojęcie to odnosi się do robotników, podstawę zrozumienia roli dwóch rewolucji, z których wyłonił się
którzy, mówiąc słowami Marksa, zostali „wywłaszczeni ze swoich współczesny świat, oraz pozwala wyznaczyć przyszły kierunek
środków produkcji". W społeczeństwie feudalnym większość rozwoju. Rosnąca dominacja produkcji kapitalistycznej, która
ludności stanowili chłopi czerpiący środki do życia z uprawy według Marksa obejmuje coraz większe obszary, pobudziła
skrawków ziemi. W miarę rozwoju kapitalizmu wielu chłopów, innowacje techniczne związane z rewolucją przemysłową.
trochę z ciekawości, a trochę z przymusu, przenosiło się ze wsi na Rewolucja francuska 1789 roku i inne rewolucje „burżuazyjne"
coraz większe obszary miejskie. Stanowili oni rezerwuar siły doprowadziły do, zdaniem Marksa, wzrostu politycznej władzy
roboczej zależnej od właścicieli kapitału, którzy dawali im klasy kapitalistów. Wprowadzenie zasad demokracji, w tym rządów
zatrudnienie zapewniające środki do życia. Według Marksa parlamentarnych, było według niego ściśle związane ze zmianami
kapitalistyczna organizacja gospodarcza pociąga za sobą system gospodarczymi, jakie przyniosło rozszerzanie się gospodarki
klasowy oparty na związku kapitału i pracy najemnej. Wzrost kapitalistycznej. W społeczeństwie feudalnym system klasowy
produkcji maszynowej i rozbudowa fabryk — inaczej mówiąc, opierał się przede wszystkim na zależnościach lennych, większość
proces industrializacji — przyspieszył przemianę pracowników ludności była formalnie wykluczona z udziału w rządach. W walce o
rolnych w miejską, przemysłową klasę robotniczą. władzę polityczną klasa kapitalistyczna dążyła do zlikwidowania
Zdaniem Marksa kapitalizm z natury preferuje społeczeństwo przywilejów feudalnych; uczestnictwo w polityce było w zasadzie
klasowe, a stosunki klasowe, na których się opiera, są stosunkami dostępne dla wszystkich, ponieważ każdy był odtąd traktowany jako
konfliktu lub walki. Pracodawcy i pracownicy są pod pewnym równy „obywatel" państwa.
względem od siebie zależni. Pierwsi potrzebują siły roboczej, która Marks twierdził jednak, że państwo kapitalistyczne dalekie jest
będzie się zajmować produkcją, drudzy natomiast, pozbawieni od ideałów demokratycznych, które na pozór ucieleśnia. Wolności,
własności, potrzebują zarobków wypłacanych przez pracodawcę. o które walczyła klasa przedsiębiorców i ich sprzymierzeńców,
Według Marksa zależność ta jest jednak bardzo nierówna. Robotnicy służą w rzeczywistości podtrzymywaniu dominacji nad klasą
mają co najwyżej znikomy wpływ na wykonywaną pracę, a robotniczą. Państwo nie jest liberalną instytu-
pracodawcy mogą
47
46
cją dobroczynną, jak przedstawiają to teoretycy społeczeństwa [społeczeństwa kapitalistyczne]mają dwie wspólne zasadnicze
przemysłowego, lecz wyrazem walki klasowej, i to w dwóch cechy: po pierwsze, wszystkie są społeczeństwami wysoko
znaczeniach, z których jedno jest głębsze od drugiego. W państwie uprzemysłowionymi; po drugie większość środków działalności
kapitalistycznym zakłada się równość wszystkich obywateli i gospodarczej jest w posiadaniu i pod kontrolą prywatnych
dostępność praw politycznego uczestnictwa dla każdego. W właścicieli. Połączenie tych cech tworzy rozwinięte kraje
większości społeczeństw kapitalistycznych aż do ubiegłego stulecia kapitalistyczne i odróżnia je zdecydowanie od krajów
przeważająca część ludności była pozbawiona praw wyborczych ze nieuprzemysłowionych, jak Indie, Brazylia czy Nigeria, choć tam
względu na ich uzależnienie od statusu majątkowego, tworzenie zaś również środki działalności gospodarczej są w przeważającej
partii pracy było często utrudniane, a nawet wprost zakazane przez mierze w posiadaniu i pod kontrolą prywatnych właścicieli, a
prawo. Nie te ' zjawiska decydują jednak o klasowym charakterze także od krajów, w których przeważa własność państwowa, choć
państwa kapitalistycznego. Sfera „polityczna" dotyka bowiem tylko niektóre z nich, jak Związek Radziecki, Czechosłowacja i
niewielkiego obszaru aktywności życiowej człowieka, nie obejmuje Niemiecka Republika Demokratyczna, są również wysoko rozwi-
obszaru, w którym skupia się znaczna część naszej codzienności, nięte. Kryterium podziału stanowi zatem, innymi słowy, poziom
mianowicie pracy. W społeczeństwie feudalnym stosunki pomiędzy działalności gospodarczej w połączeniu ze sposobem organizacji
panem a poddanym lub mistrzem a czeladnikiem regulowały gospodarczej*.
wzajemne prawa i obowiązki, choć większość z nich przemawiała
zwykle na korzyść jednej ze stron. Cechą wyróżniającą kontrakt Rosnące znaczenie wielkich korporacji bynajmniej nie osłabiło
kapitalistyczny jest natomiast zależność wyłącznie ekonomiczna, kapitalizmu, lecz tylko umocniło siłę kapitału, aczkolwiek w formie
pieniężna. Robotnik nie ma żadnych praw uczestnictwa w różniącej się od dziewiętnastowiecznego kapitalizmu
działaniach wpływających na charakter wykonywanej pracy lub inne przedsiębiorców. Miliband zaprzecza, jakoby oddzielenie własności
aspekty swojego zatrudnienia. Powstawanie związków zawodowych od zarządzania miało jakiekolwiek radykalne konsekwencje
— według Marksa główny przejaw konfliktu klasowego — jest sugerowane przez Dahrendorfa. Po pierwsze, rozłam nie jest aż tak
próbą zdobycia przez robotników środków sprawowania kontroli głęboki, jak się często uważa, udziały mniejszościowe mogą nadal
nad warunkami pracy. zapewniać kontrolę nad korporacją, jeżeli reszta kapitału jest
Poglądy te stanowią tło rozważań Milibanda nad współczesnymi rozproszona. Co ważniejsze, posiadacze kapitału i menedżerowie
społeczeństwami Zachodu. Autor kwestionuje w nich perspektywę mają podobne interesy ekonomiczne w utrzymywaniu systemu
przedstawioną przez Dahrendorfa. Uważa, że prywatna własność produkcji kapitalistycznej i zazwyczaj zawdzięczają swoją pozycję
kapitału pozostaje wyróżniającą kluczową cechą tych społeczeństw, podobnym przywilejom pochodzenia— tworzą zatem dość jednolitą
pomimo rozwoju wielkich korporacji i rosnącej ingerencji państwa klasę panującą.
w gospodarkę. Zacytujmy więc Milibanda:
* Tamże, s. 9.
48
49
Ruchliwość społeczna jest również znacznie bardziej ogra- arbitrażu przemysłowego. Czy bomba została zatem skutecznie
niczona, niż głosił to Dahrendorf, zarówno pod względem jej rozbrojona? Mimo odmiennych punktów wyjścia Miliband i
zakresu, jak i konsekwencji dla ogółu społeczeństwa. Według Dahrendorf są w tej kwestii do pewnego stopnia zgodni. Miliband
Milibanda ruchliwość ma na ogół „krótki zasięg", czyli odbywa się akceptuje mianowicie pogląd, że scenariusz przewidywany przez
tylko pomiędzy najbliższymi pozycjami w hierarchii społecznej. Marksa dotąd nie został zrealizowany. W Europie Wschodniej
Ruchliwość o „długim zasięgu", pozwalająca osobom istnieją jednak społeczeństwa, w których ortodoksyjna doktryna
pochodzącym z klasy robotniczej osiągnąć poziom elity, występuje oficjalna opowiada się za wprowadzeniem w życie wytycznych
bardzo rzadko. Równość szans, która dla Dahrendorfa jest tak Marksa. Związek Radziecki, społeczeństwa Europy Wschodniej
istotna, okazuje się raczej mitem niż rzeczywistością. Miliband oraz Chiny, a także wiele innych krajów na świecie, rządzi się,
twierdzi zresztą, że nawet gdyby fakty były zgodne z opisem według własnej opinii, zasadami marksistowskimi.
Dahrendorfa. ruchliwość nie zmieniłaby wiele w podziałach Na podstawie przytoczonego wyżej cytatu można zauważyć, że
klasowych. System klasowy pozostanie bowiem w gruncie rzeczy Miliband dostrzega różnice strukturalne dzielące te społeczeństwa
taki sam, nawet gdyby mobilność społeczna była znacznie większa od społeczeństw Zachodu, choćby z tego względu, że gospodarka
niż obecnie: jest w nich zarządzana przede wszystkim przez państwo, a nie przez
prywatny kapitał. Autor nie podziela jednak opinii, że stworzony
Bardziej „merytokratyczna" droga kariery, wytyczona; w przez nie socjalizm stanowi w najlepszym wypadku niekompletną i
istniejącym systemie ekonomicznym, mogłaby jedynie zapewnić zniekształconą wersję przewidywań Marksa.
większej liczbie osób pochodzenia robotniczego zajmowanie Miliband twierdzi, że dzięki wyraźnemu postępowi w porównaniu
najwyższych szczebli w istniejącym systemie. Jest to, co prawda, do brutalnych stosunków gospodarczych wczesnego kapitalizmu
pożądane, ale nie powoduje przekształcenia w inny system*. żądania podnoszone przez klasę robotniczą zostały na Zachodzie
częściowo zaspokojone. Na poziomie gospodarczym konflikt
Analiza konsekwencji powszechnego prawa wyborczego i klasowy jest zazwyczaj obszarem oddziaływania silnych nacisków
uznania procedur rozjemczych w przemyśle także jest inna u wywieranych przez przedsiębiorstwa i przez państwo w celu
Milibanda i u Dahrendorfa. Ten ostatni skłonny jest traktować owe oddzielenia tzw. stosunków przemysłowych od konfrontacji
zjawiska jako bezpośrednie skutki postępu industrializacji politycznych. Powodzenie związków zawodowych w mobilizowaniu
akceptowane i popierane przez życzliwe państwo. Miliband „zorganizowanego świata pracy" często prowadzi do ich włączenia
twierdzi natomiast, że są to osiągnięcia uzyskane w trakcie i w się w istniejący układ. Związki zostają przekształcone w wielkie,
wyniku walki klasowej i że nadal stanowią zarzewie konfliktu. zbiurokratyzowane organizacje zatrudniające pełnoetatowych
Prawo wyborcze rzadko było przyznawane bez oporów przez klasę urzędników i zaczynają się izolować od własnych członków, których
panującą, tak samo jak prawo interesy powinny reprezentować w zakładach pracy.

* Tamże, s. 41. 51
50
Wiele czynników składa się zdaniem Milibanda na równoległy luje środki produkcji i aparat polityczny, kontroluje także główne
kierunek rozwoju w polityce. Od czasów Marksa partie symbole i przeświadczenia społeczne. W społeczeństwach
socjalistyczne lub partie pracy zyskały dość dużą władzę we kapitalistycznych występuje zjawisko nazywane przez Milibanda
wszystkich rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych, z „inżynierią przyzwolenia" (engineering of consent), polegające na
ważnym i często dyskutowanym wyjątkiem Stanów Zjednoczonych, propagowaniu wśród ludności ogólnych postaw akceptacji
gdzie uważa się jednak, w miarę słusznie, że obronę interesów istniejącego stanu rzeczy. W tworzeniu ideologicznego klimatu
świata pracy obejmuje w całości program Partii Demokratycznej. sprzyjającego kontynuacji kapitalizmu uczestniczy wiele instytucji,
Jednak żadna z tych partii nie doprowadziła do zwycięskiej zwłaszcza oświatowych. Podczas gdy Dahrendorf uważa edukację
rewolucji socjalistycznej. Dlaczego? Jedna grupa przyczyn obejmuje za najważniejsze narzędzie likwidacji nierówności i wspierania
uwarunkowania, które pozwalają partiom socjalistycznym zdobyć elastycznego, „merytokratycznego" porządku społecznego, w oczach
skuteczne poparcie w rządzie. Bardzo często jest ono osiągalne Milibanda oświata jest główną przeszkodą na drodze do zmiany
jedynie wtedy, gdy partie te wchodzą w koalicje z przewagą społecznej. System oświatowy włącza się bowiem w odtwarzanie w
liczebną konserwatywnych rywali. Skutkiem takich porozumień jest każdym pokoleniu ogólnych wartości chroniących interesy klasy
na ogół raczej utrzymywanie istniejącego porządku niż jego podwa- panującej.
żanie. Jeżeli partie socjalistyczne dochodzą do władzy jako Jak już wspomniałem, teoria społeczeństwa przemysłowego jest
mniejszość, ich działalność ograniczają jeszcze inne czynniki. Chcąc jawnym przeciwieństwem poglądów Marksa na temat możliwości
osiągnąć szerokie poparcie w wyborach, przeważnie muszą łagodzić radykalnej transformacji w „społeczeństwach rozwiniętych". Ważną
programy zmiany społecznej. Po dojściu do władzy ich bieżąca rolę w tych poglądach odgrywa przekonanie o zasadniczej jedności
polityka okazuje się jeszcze mniej radykalna niż obiecywano w industrializmu. Skoro społeczeństwa przemysłowe mają
kampanii wyborczej, ze względu na silny opór usankcjonowanych nieodzownie wspólne cechy, zakres przyszłych możliwości jest
grup interesów zagrożonych utratą dotychczasowej pozycji lub oczywiście mocno ograniczony, inaczej mówiąc, przyszłość nie
przywilejów. Marksiści mają na ten temat różne zdania, Miliband będzie zbytnio odbiegać od teraźniejszości. Mam nadzieję, że
jednak skłania się ku opinii, że „socjalizm parlamentarny" jest z argumenty przytoczone w rozdziale wstępnym uczuliły już
zasady nieskuteczny, radykalna zmiana społeczna wymaga bowiem czytelnika na wszelkie teorie wyrażane w kategoriach
dodatkowego wsparcia ruchów pozaparlamentarnych. nieuchronności. Dotyczy to również poglądów marksistowskich,
Marks twierdził, że rewolucja socjalistyczna w rozwiniętych które są formułowane w ten sposób. Marksiści uważają przecież, że
krajach kapitalistycznych nastąpi pod koniec XIX wieku. Coś się rozpad kapitalizmu i zastąpienie go przez socjalizm jest
jednak nie udało. Mimo to Miliband szuka odpowiedzi w pismach nieuchronne. W pismach Marksa znajdują się również fragmenty
Marksa. Reformistyczne tendencje zachodnich partii napisane w tym duchu. Jest to punkt widzenia, którego nie można
socjalistycznych kształtowały się pod wpływem przenikającej do uzasadnić na gruncie logiki ani udowodnić empirycznie. Stoimy
nich ideologii. Według Marksa klasa, która kontro- bowiem w obliczu świata otwartych możliwości, a nasza wiedza o
świecie
52
53
pomaga owe możliwości kształtować. Z pewnością istotna jest
jednak ocena, która z dwóch przedstawionych tutaj perspektyw jest
prawdziwsza, ponieważ ułatwia nam to przewidywanie najbardziej
prawdopodobnych kierunków rozwoju świata i wybór najbardziej
realistycznych opcji oddziaływania na przebieg zmian społecznych.

-------- 3 ----------
Podział klasowy i transformacja
społeczna

W poprzednim rozdziale przedstawiliśmy rozmaite problemy, mam


nadzieję, że niektóre z nich wzbudziły ciekawość czytelnika, lecz ze
względu na brak miejsca nie będę zagłębiał się w szczegóły.
Chciałbym jednak wyróżnić trzy podstawowe tematy. Pierwszy to
znaczenie analizy klasowej we współczesnych badaniach
społeczeństw przemysłowo rozwiniętych. Procesy rozwoju nie
potoczyły się zgodnie z założeniami Marksa. Czy wolno nam zatem
ogłosić, że jego idee nie mają już żadnego znaczenia w analizie
obecnych społeczeństw, do czego skłaniają się teoretycy
społeczeństwa przemysłowego? To będzie przede wszystkim
przedmiotem rozważań niniejszego rozdziału. Drugi temat dotyczy
natury państwa. W teorii społeczeństwa przemysłowego i —
ogólniej — w liberalnej teorii politycznej państwo jest rzecznikiem
interesów całej wspólnoty. Jak zauważa Miliband, zdaniem Marksa
jest przeciwnie: państwo jest „państwem kapitalistycznym", co ozna-
cza, że w pewnym sensie (który, jak się przekonamy, wymaga
uściślenia) jest wyrazem zasady klasowej, odzwierciedla asymetrię
interesów klasowych. Problemem państwa zajmę się

55
w kolejnym rozdziale. Temat trzeci sięga głębiej niż pozostałe i głębokie, które w sposób raczej ewolucyjny niż rewolucyjny
ściśle wiąże się z dyskusją teoretyczną z rozdziałów poprzednich. zlikwidowały klasowy charakter kapitalizmu w znaczeniu
Jest to temat dotyczący możliwości transformacji w dzisiejszym przyjmowanym przez Marksa. Miliband odrzuca tę interpretację i
świecie. Na pewnym poziomie są to rozważania o żywotności twierdzi, że społeczeństwa zachodnie pozostały społeczeństwami
projektu Marksowskiego. Czy możemy jeszcze realistycznie kapitalistycznymi, a analiza klasowa ma podstawowe znaczenie w
wyobrażać sobie możliwość pojawienia się społeczeństw zrozumieniu ich form instytucjonalnych.
socjalistycznych, które będą się radykalnie różniły od istniejących Wszechstronne ujęcie całego wieku przemian nie mieściłoby się
form kapitalizmu przemysłowego? Na poziomie bardziej oczywiście w ramach krótkiego rozdziału, zresztą chyba również w
abstrakcyjnym, lecz nie mniej istotnym, temat trzeci zajmuje się całej książce. Można natomiast przedstawić popartą ilustracjami
naturą socjologii jako działalności krytycznej. Zauważyłem już empirycznymi obszerną charakterystykę najbardziej
przedtem, że nauka społeczna pozostaje w stosunku z gruntu fundamentalnych przekształceń. Jedną z oczywistych cech
krytycznym do swojej materii, czyli życia ludzi w społeczeństwie. społeczeństw zachodnich w ciągu ostatnich stu lat jest rosnąca
Jaką formę powinna jednak przybrać owa krytyczna działalność? W ingerencja państwa w życie gospodarcze, a także w inne sfery
pewnym sensie cała książka dotyka tego zagadnienia, chciałbym aktywności społecznej. Tym faktem zamierzam jednak zająć się
jednak odnieść się do niego wprost przy okazji formułowania dokładniej w następnym rozdziale. Ważniejsza w tym miejscu
końcowych wniosków. wydaje się nasilająca się koncentracja gospodarki, zdominowanie
życia gospodarczego przez ogromne koncerny. Nikt nie neguje, że w
gospodarkach zachodnich wielkie korporacje zaczynają odgrywać
coraz bardziej doniosłą rolę. Trudno podać dokładne wartości,
Zmiana od wieku XIX: władza korporacji zwłaszcza jeśli chodzi o dane porównawcze z różnych krajów. W
Stanach Zjednoczonych od początku naszego wieku dwieście
Porównując analizy przedstawione przez Dahrendorfa i Mili-banda największych firm produkcyjnych zwiększa każdego roku swój
— dla wielu symptomatyczne — nie stwierdzamy większych udział w zyskach o 0,5%. Te dwieście korporacji kontroluje dzisiaj
rozbieżności w ich poglądach na dziewiętnastowieczną Europę. mniej więcej 3/5 całej produkcji. Podobnie dwieście największych
Obaj zgadzają się, że Marksowski obraz dziewiętnastowiecznego organizacji finansowych odpowiada obecnie za ponad połowę
kapitalizmu był w zasadzie poprawny. Dahrendorf przyznaje, że w wszystkich transakcji*. Ta niewielka garstka to gigantyczne
tym okresie własność prywatna i przynależność klasowa były ze przedsiębiorstwa z oddziałami na całym świecie.
sobą zbieżne i że często obserwowanym zjawiskiem była walka Poziom koncentracji przemysłu w Wielkiej Brytanii jest wyższy
klas. Wyraźniejsze różnice pomiędzy tymi autorami zaznaczają się niż w Stanach Zjednoczonych. Inne kraje Europy Zachodniej i
przy ocenie zmian, które dokonały się w społeczeństwach Japonia różnią się znacznie pod względem poziomu
zachodnich w ciągu ostatnich stu lat. Według Dahrendorfa są to
zmiany * Michael Useem, The Inner Circle, New York 1984, rozdz. 2.

56 57
koncentracji, lecz we wszystkich wielkie korporacje odgrywają są bardziej zainteresowani wewnętrzną stabilnością administracyjną
główną rolę w działalności gospodarczej. Przeważająca większość firmy niż poziomem osiąganych zysków. Niektórzy teoretycy
potężnych koncernów to korporacje publiczne, co oznacza, że ich menedżeryzmu widzą w tym wielki przełom. Twierdzą, że
udziały mogą być kupowane i sprzedawane. Koncerny są zatem megakorporacje stały się społecznie odpowiedzialne i „wrażliwe",
„własnością" udziałowców. całkiem odmienne od agresywnych i egoistycznych przedsiębiorstw
Jakie są tego konsekwencje? Dahrendorf zwraca uwagę na osoby dziewiętnastowiecznych.
zajmujące stanowiska, które zaczęto ogólnie nazywać Zwolennicy menedżeryzmu, jak Berle, twierdzą, że silna
„menedżerskimi". Rozwój wielkich korporacji przyczynił się do tendencja do koncentracji działalności przemysłowej, chara-
podziałów w obrębie klasy kapitalistycznej, jaka istniała w XIX kterystyczna dla współczesnej gospodarki Zachodu, nie oznacza
wieku. Lokowanie akcji w potężnych koncernach ma bardzo istotne bynajmniej konsolidacji nowej formy klasy wyższej. Koncentracja
skutki. Tego rodzaju przedsiębiorstwa będę odtąd nazywał korporacji przebiega równolegle z procesem zanikania istniejących
„megakorporacjami". Uważa się, że megakorporacje są „mniej uprzednio form solidarności klasowej. Nawiązując do tej teorii,
kapitalistyczne" niż firmy charakterystyczne dla okresu rozkwitu Dahrendorf mówi o „dekompozycji klasy rządzącej". W XIX wieku
kapitalizmu prywatnych przedsiębiorców. Dziewiętnastowieczny istniała jednolita kapitalistyczna klasa panująca, lecz oddzielenie
kapitalizm opierał się na silnej konkurencji, dlatego głównym własności od zarządzania wraz ze wzrostem megakorporacji
zadaniem każdej firmy była maksymalizacja zysku. Obecnie doprowadziło do jej rozpadu. Od kiedy udziałowcy są szeroko
megakorporacje zajmują w pewnych sektorach gospodarki pozycję reprezentowani wśród ludności, kapitalistyczni „właściciele" nie
do tego stopnia dominującą, że zdolne są raczej opanować rynek niż stanowią już jednolitej kategorii. Właściciele zostali oddzieleni od
się od niego uzależnić. Ponadto trzeba zauważyć, że firmy te starają zarządzających urzędników, którzy sprawują rzeczywistą władzę w
się przede wszystkim osiągnąć długotrwały wzrost, nawet korporacjach. Sami menedżerowie również są podzieleni ze względu
rezygnując z natychmiastowej maksymalizacji zysku. Wydaje się na lojalność wobec firm, dla których pracują.
np., że IBM przywiązuje takie samo znaczenie do utrzymywania Istnieją jednak istotne powody, aby podważyć każdy punkt
ogólnego rozwoju, jak do pobudzania wysokiego poziomu zysku. W powyższej interpretacji. Opanowanie nowoczesnej gospodarki przez
języku współczesnej ekonomii takie przedsiębiorstwa określa się megakorporacje ma z pewnością znaczące konsekwencje dla
jako satisficers („poszukujące zadowolenia"), ponieważ dbają o współczesnego życia gospodarczego. Konsekwencje te nie
odpowiadają jednak proponowanemu przez menedżeryzm modelowi
satysfakcjonujący ogólny poziom rentowności bez maksymalizacji zadowalającego rozwoju. Po pierwsze, menedżeryści zwykle
zysku za wszelką cenę. wyolbrzymiają rozmiary nieskrępowanej konkurencji w dążeniu do
Powyższa interpretacja wiąże się ściśle z tezą, że formalni maksymalizacji zysku w dziewiętnastowiecznym kapitalizmie.
właściciele megakorporacji (udziałowcy) nie mają już istotnego Pierwsi przedsiębiorcy często byli bardziej zainteresowani
wpływu na sprawy przedsiębiorstwa. Władza przeszła w ręce rozbudową firmy w dłuższym okresie niż po prostu czerpaniem jak
menedżerów. Ponieważ menedżerowie nie są „kapitalistami" największych korzyści. Co chy-
(właścicielami przedsiębiorstw, którymi zarządzają).
59
58
ba ważniejsze, współczesne megakorporacje nadal działają zgodnie da znaczne udziały, które często mają podstawowe znaczenie w
z kapitalistyczną zasadą konkurencji, choć nie ulega wątpliwości, że kategoriach absolutnych, nawet gdy nie są zbyt duże w stosunku do
dzięki kampaniom reklamowym i innym środkom mogą ogólnego majątku wielkiej korporacji. Ich interesy mają zatem
bezpośrednio oddziaływać na popyt. Wielkie korporacje bardzo charakter „kapitalistyczny" w podwójnym znaczeniu. Po pierwsze,
rzadko zajmują pozycje „monopolistów" w ścisłym znaczeniu jako menedżerowie są ogólnie zainteresowani koniunkturą na rynku
jedyni producenci towarów w danym sektorze gospodarki. papierów wartościowych, tak samo jak inni posiadacze kapitału, a
Zazwyczaj konkurują ze sobą w ramach gospodarki narodowej, a w po drugie, ich działalność w sferze megakorporacji odbywa się w
dzisiejszych czasach przede wszystkim również na płaszczyźnie ramach przedsiębiorstwa kapitalistycznego*.
międzynarodowej. Nacisk konkurencji oraz dążenie do utrzymania Przedstawiona analiza nie stanowi raczej poparcia dla tezy, że
jak największego marginesu opłacalności są często bardzo silne. jednolita dziewiętnastowieczna klasa kapitalistyczna ustąpiła
Nawiasem mówiąc, podejście menedżerskie było najbardziej miejsca zróżnicowanym grupom, dla których pojęcie „klasa
popularne w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, kiedy dominująca" nie znajduje zastosowania. Oczywiście, zawsze jest
zachodni przemysł znajdował się w fazie stałego wyraźnego wzrostu możliwe przesadne podkreślanie jedności klas, zarówno panującej,
bez szczególnych zakłóceń. Kolejny kryzys gospodarczy w nas- jak i podporządkowanej. Musimy jednak pamiętać, że np. tradycyjni
tępnych latach oraz rosnące znaczenie rodzimych producentów, właściciele ziemscy zachowali w XIX wieku wiodącą pozycję
lokujących kapitał w krajach słabiej uprzemysłowionych o niższych gospodarczą w wielu społeczeństwach zachodnich. Z pewnością
kosztach robocizny, stworzyły zasadnicze przeszkody w zachowaniu podzieliło to wyższą klasę przynajmniej w takim samym stopniu jak
rentowności megakorporacji w niektórych sektorach gospodarki. dzisiejszy podział na „menedżerów" i „kapitalistów". Istotne są
Tylko niewiele z nich może utrzymać zadowalające tempo rozwoju. również dwa inne czynniki podziału. Jeden z nich to trwające nadal
Powyższe rozważania wiążą się z charakterem i skutkami wyraźne nierówności w dystrybucji dóbr w społeczeństwach
rozdziału pomiędzy własnością a zarządzaniem. Najnowsze czasy kapitalistycznych. Choć pomiędzy poszczególnymi krajami
zakwestionowały słuszność twierdzenia menedżerystów o zachodzą pewne różnice, we wszystkich jednak niewielka
rozproszeniu udziałów w megakorporacjach oraz przewidywania mniejszość ludności posiada zupełnie nieproporcjonalne ilości
utraty kontroli nad częścią kapitału wskutek owego rozproszenia. ogólnych zasobów materialnych. Własność mniejszości przeważa
Właściciele stosunkowo niewielkich pakietów mogą w każdym jeszcze bardziej, jeśli weźmiemy pod uwagę tylko akcje i udziały, a
przypadku zapewnić sobie skuteczną kontrolę nad polityką nie sumę wszystkich dóbr materialnych. Drugi czynnik to
korporacji, jeśli pozostała własność kapitału jest podzielona. ruchliwość społeczna, a raczej jej brak, o czym świadczy skład grup
Ważniejsze jednak jest spostrzeżenie, że interesy menedżerów są elitarnych. Wnioski Milibanda wydają
znacznie bliższe interesom właścicieli, niż postulują to zwolennicy
menedżeryzmu. Większość menedżerów zajmujących najwyższe * Więcej na ten temat w książce Edwarda S. Hermana, Corpbrate Control, Corporate Power,
stanowiska w firmie posia- Cambridge 1981.

60 61
się bliższe rzeczywistości niż spostrzeżenia Dahrendorfa. Choć słowego. Rozwój akceptowanych lub uregulowanych zasad arbitrażu
ruchliwość może występować na niższych poziomach systemu przemysłowego służy łagodzeniu skrajności konfliktu klasowego,
klasowego, szanse osób niskiego pochodzenia na dotarcie do przekształcaniu go w „konflikt przemysłowy". Robotnicy mogą teraz
najwyższych sfer są naprawdę niewielkie. otrzymywać spory kawałek przemysłowego ciastka, ponieważ mają
otwarte drogi do realizacji swoich interesów ekonomicznych. Dostęp
do praw konkurencji przemysłowej uzupełniło nabycie praw
„Instytucjonalizacja konfliktu klasowego" politycznych w państwie. Przyjmujący ten punkt widzenia odwołują
się do historii ruchu robotniczego, który pod koniec XIX i na
Co się zatem dzieje z klasą robotniczą, którą Marks określił w początku XX wieku był ściśle związany z doktryną Marksa,
swojej słynnej wypowiedzi jako „grabarze kapitalizmu"? Sto lat stopniowo jednak odrzucił postawę rewolucyjną na rzecz
później grób nadal jest płytki, a jego przyszli użytkownicy, jeśli reformizmu. Jako przykłady podaje się często niemiecki i szwedzki
nawet nie są już w rozkwicie pierwszej młodości, lo w każdym razie ruch robotniczy. Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (SPD) stała
nie wydają się poważnie zagrożeni bliską śmiercią. Dlaczego nie się pod koniec XIX wieku pierwszą masową partią polityczną, której
dokonała się rewolucyjna transformacja kapitalizmu? Przekonaliśmy program opierał się na hasłach marksizmu. Od początku pierwszej
się przecież, że autorzy, którzy w innych kwestiach mają całkowicie wojny światowej większość członków SPD głosowała jednak za
odmienne poglądy, dostrzegają jednak słuszność przynajmniej poparciem niemieckiego wysiłku wojennego i stopniowo
podstawowych elementów teorii Marksa w kontekście XIX wieku. przechodziła na pozycje prorządowe. Partii zależało bowiem na
Odpowiedź na powyższe pytanie, a raczej perspektywa, jaka nasuwa wyeliminowaniu rewolucyjnej lewicy — tych, którzy nie zgadzali
się w związku z odpowiedzią, zależy w dość dużym stopniu od się z linią programową większości. Po krwawym rozstrzygnięciu z
interpretacji pojęcia „instytucjonalizacja konfliktu klasowego". udziałem uzbrojonej policji, porzuciwszy kierunek rewolucyjny,
Ująłem wyrażenie w cudzysłów, ponieważ chciałem podkreślić, że SPD pozostała w następnych latach przede wszystkim partią reform
jest w nim coś podejrzanego. Niewątpliwie jednak zwraca naszą społecznych. W sferze przemysłowej natomiast robotnicy niemieccy
uwagę na procesy, w których klasa robotnicza zdaje się włączać w z najmniejszą liczbą strajków w świecie uprzemysłowionym byli
system kapitalistyczny, zamiast stwarzać dla niego rewolucyjną swego rodzaju modelowym przykładem ustępliwości ludzi pracy.
alternatywę. Rozwój niemieckiego ruchu robotniczego trudno jednak uznać za
Wyrażenie „instytucjonalizacja konfliktu klasowego" jest często typowy dla społeczeństw zachodnich jako całości, tak samo zresztą
stosowane przez teoretyków społeczeństwa przemysłowego, jak — ogólniej — drogę przemiany partii głoszącej hasła
ponieważ w miarę dokładnie opisuje jeden z wyróżnianych przez rewolucyjne w partię reformistyczną. Istnieją bowiem w tym
nich aspektów. Autorzy ci uważają, że walka klasowa o charakterze zakresie zasadnicze różnice pomiędzy społeczeństwami
otwartym i destrukcyjnym jest charakterystyczna dla wczesnych faz kapitalistycznymi. Z jednej strony są społeczeń-
rozwoju kapitalizmu przemy-

62 63
stwa (jak Stany Zjednoczone i Wielka Brytania), w których ne w stosunkowo wczesnych fazach tworzenia się kapitalizmu. Bez
elementy rewolucyjne w ruchu robotniczym są wyraźnie stłumione, nich (jako przeciwieństwa zróżnicowanych praw i obowiązków dla
a marksizm jako przedmiot rozważań i program polityczny nie różnych stanów w feudalizmie) poszerzenie praw obywatelstwa
odgrywa większej roli. Z drugiej strony mamy nie mniej politycznego nie byłoby możliwe. Upowszechnianie się praw
przykładów, w których ruch robotniczy ma silne tradycje politycznych przyczyniło się z kolei w znacznym stopniu do
rewolucyjne w przeszłości i w części zachował swój charakter do ograniczenia władzy klasy kapitalistycznej poprzez zezwolenie
dziś. W tej kategorii mieszczą się Francja i Włochy. Różnice robotnikom na organizowanie się polityczne w celu obrony
wskazują, że włączenie w system klasy robotniczej nie jest własnych interesów w sferze parlamentarnej. Rosnąca siła
zjawiskiem jednolitym. Dojrzewanie kapitalizmu nie umacnia polityczna klasy robotniczej w połączeniu z prawami cywilnymi
rewolucyjnego proletariatu, ale również klasa robotnicza nigdzie nie umożliwiła konsolidację uznawanych sposobów rozwiązywania
staje się uległą „częścią systemu". zbiorowych sporów w przemyśle. Według Marshalla szczególne
Nie ulega wątpliwości, że brak rewolucyjnej transformacji na znaczenie praw politycznych klasy robotniczej polegało jednak na
Zachodzie jest blisko związany z faktami wskazywanymi przez tworzeniu zrębów nowoczesnego „państwa dobrobytu". W
Dahrendorfa i innych. Jedną z najlepszych analiz tego, co rezultacie procesy te wyraźnie zmieniły zarówno rolę podziałów
Dahrendorf i autorzy o podobnych poglądach przedstawiali w klasowych, jak i samą naturę podziału klasowego. W ciągu ostatnich
obszernych wywodach, jest opracowanie T.H. Marshalla sprzed stu lat, jak twierdzi Marshall, „obywatelstwo i kapitalistyczny
mniej więcej trzydziestu lat*. Według Marshalla konflikty klasowe, system klasowy były w stanie wojny"*. Co więcej, to pierwsze
charakterystyczne dla XIX wieku były coraz i bardziej łagodzone okazało się zwycięzcą, jednak jego triumf nie jest całkowity,
przez stopniowy rozwój trzech typów „praw obywatelskich", które albowiem walka klasowa nie stanowi już zagrożenia ustroju
nazywa: cywilnymi, politycznymi i socjalnymi. Pierwsze, czyli kapitalistycznego.
cywilne prawa obywatelskie obejmują formalną równość wobec Sądzę, że w tym, co mówi Marshall, jest dużo prawdy, jednak nie
prawa, zespół reguł gwarantujących udział w systemie prawnym. można zaakceptować jego poglądów bez kilku dość istotnych
Drugie to przede wszystkim powszechne prawo wyborcze oraz zastrzeżeń. Pierwsze dotyczy znaczenia praw cywilnych. Marshall
prawo do tworzenia partii politycznych. Trzecie stanowią prawa do niedostatecznie podkreśla brak równowagi w relacji pomiędzy
konkurencji przemysłowej i opieki społecznej — zapomóg dla pracownikiem najemnym a „burżuazyjnymi stosunkami prawnymi".
bezrobotnych, zasiłków chorobowych itp. Marshall twierdzi, że Jak do pewnego stopnia dostrzegał już Marks, uwolnienie z więzów
każdy typ obywatelstwa stanowi podstawę rozwoju pozostałych. zobowiązań feudalnych oznaczało w pewnym sensie
Formalne uprawnienia, według których każdy obywatel jest „wolny i podporządkowanie mas władzy kapitału. Pierwsi przedsiębiorcy
równy" wobec prawa, zostały wprowadzo- kapitalistyczni byli zainteresowani tworzeniem zasobów „wolnej",
czyli dostępnej siły
*T.H, Marshall, Citiz.enship and Social Class, w: Class, Citiz.enship and Social Deve/o/jHiew,
Westport 1973(1 wyd. 1950). * Tamże, s. 84.

64 65
roboczej, którą mogli dowolnie wynajmować lub zwalniać. zostają w centrum nieprzerwanych konfliktów. Rozszerzanie się
Kapitalistyczna umowa o pracę zajmuje centralne miejsce w analizie praw obywatelskich jest w głównej mierze wynikiem ruchów
Marksa i bezpośrednio wiąże się z jego teorią państwa. Formalnie robotniczych wchodzących w spór z pracodawcami i z państwem.
umowa ta zakłada „wolność" jednostek, nie związanych ze sobą Analizę Marshalla możemy zreinterpretować w następujący sposób.
feudalnymi stosunkami poddaństwa; zależność jest wyłącznie Wzrastający udział robotników w związkach zawodowych można
ekonomiczna, powstała na zasadzie zawieranej dobrowolnie umowy. potraktować jako reakcję „obronną" klasy pracującej, związanej
Owa wolność w rzeczywistości jednak zwiększa władzę kapitalistyczną umową o pracę, na brak możliwości wywierania
pracodawców nad pracownikami. Pozbawieni własności robotnicy nacisku. Nie mając formalnych praw uczestnictwa w sferze
są bowiem nieuchronnie uzależnieni od wypłacanych zarobków produkcji, robotnicy próbują różnych sposobów odmowy
pozwalających im przeżyć. Prawa cywilne będące podstawą współdziałania, posługując się spełnianą niekiedy groźbą
wolności zawierania umów nie zapewniają robotnikom żadnego zbiorowego zaprzestania pracy w celu uzyskania pewnej kontroli
formalnego wpływu na przebieg wykonywanej pracy. Mówiłem już nad jej warunkami. W wielu krajach, pisze Miliband, uznanie
w po- i przednim rozdziale, że według Marksa jest to podstawowe dopuszczalnych form rozwiązywania sporów przemysłowych
ograniczenie systemu demokracji parlamentarnej. Prawa po- I nastąpiło dopiero po wielu, niejednokrotnie gorzkich i krwawych
lityczne przyznawane każdemu jako obywatelowi nie obejmują sfery walkach ruchów robotniczych. To samo dotyczy na ogół praw
przemysłowej, czyli tego obszaru, w którym przejawia się politycznych. Powszechne prawo wyborcze, w większości krajów
największa część życiowej aktywności ludności. wprowadzone dopiero w XX wieku, było niechętnie uznawane przez
W tym miejscu nasuwa się kolejne spostrzeżenie. Opisywane rządy w obliczu zagrożenia wojennego, aby zmobilizować ludność
przez Marshalla upowszechnienie praw obywatelskich nastąpiło nie do walki z wrogiem.
tylko dzięki działalności wspaniałomyślnego państwa, ale (jak To, co Marshall nazywa „państwem dobrobytu" (o którym więcej
zauważa Miliband) musiało zostać czynnie wywalczone. Warto tutaj w kolejnym rozdziale), Dahrendorf określ a jako „post-
powtórzyć uwagi poczynione na wstępie książki. To nie kapitalistyczny" ustrój przemysłowy. Ja proponuję jeszcze inne
„obywatelstwo i system klasowy” jako takie walczą ze sobą, lecz spojrzenie. Społeczeństwa zachodnie z pewnością bardzo się
raczej każda ze stron wyraża czynne zaangażowanie podmiotów w zmieniły od czasów Marksa — zmiana ta jest w zasadniczej mierze
instytucjonalny kontekst rozwoju wczesnego kapitalizmu. właśnie rezultatem konfliktu klasowego — pozostały jednak
Stanowisko Marksa — odpowiednio przepracowane — w dalszym „kapitalistyczne". Społeczeństwa zachodnie są kapitalistyczne
ciągu jest podstawą do analizy tych procesów i ich skutków. według następujących kryteriów: (l) produkcja dla zysku z przewagą
Krzyżowanie się praw cywilnych, politycznych i socjalnych to prywatnej własności kapitału stanowi główną siłę napędową
powód trwającego konfliktu klasowego; prawa te nie są po prostu systemu gospodarczego; (2) posiadanie prywatnej własności,
kolejnymi fazami łagodzenia nierówności klasowych, ale do dzisiaj zwłaszcza kapitału, zostaje rozdzielone bardzo nierównomiernie; (3)
po- konflikt klasowy ma w dalszym cią-

66 67
gu pierwszorzędne znaczenie zarówno w gospodarce, jak i w nych; drobny kapitał w dużej mierze zaniknie, a nieliczna klasa
polityce. Społeczeństwa kapitalistyczne są społeczeństwami wielkich kapitalistów znajdzie się po przeciwnej stronie ogromnych
klasowymi. mas proletariackich. Są jednak u Marksa fragmenty, które
Okazuje się zatem, że pisma Marksa nadal odgrywają kluczową zaprzeczają tak prostej prognozie. Najbardziej znany wskazuje na
rolę przy analizie tych społeczeństw, choć nie oznacza to bynajmniej, „nieustanny wzrost liczebności klas średnich, które znajdują się
że dzieło Marksa lub jego kontynuatorów można bezkrytycznie pośrodku, między robotnikami z jednej strony a kapitalistami i
zaakceptować. Dokonane przeze mnie przeciwstawienie teorii właścicielami ziemskimi z drugiej"*. Wypowiedź ta jest jednak
społeczeństwa przemysłowego marksizmowi jest użytecznym sformułowana w kontekście polemicznym, a jej implikacje nie są
uproszczeniem obejmującym najważniejsze problemy współczesnej wyjaśnione. Wielu niemarksistów traktuje wzrost zatrudnienia
socjologii. Poniżej będę się starał jednak dowieść, że czasem „białych kołnierzyków" jako główny argument podważający
konieczne jest uwolnienie od każdego z tych przeciwstawnych stylów Marksowską analizę struktury klasowej kapitalizmu. Badania
analizy. naukowe prowadzone w różnych krajach wykazują na ogół, że
„białe kołnierzyki", albo tzw. nowa klasa średnia, w mniejszym
stopniu angażuje się w ruch związkowy i wyznaje inne wartości i
Nowe klasy, nowe technologie postawy. Niektórzy autorzy twierdzą, że relatywny wzrost liczby
„białych kołnierzyków" jest oznaką pojawienia się społeczeństwa
Jedną z najbardziej charakterystycznych i najszerzej dyskutowanych klasy średniej. Marks przewidywał, że społeczeństwo będzie coraz
zmian, jakie dokonały się w systemach klasowych 1 społeczeństw bardziej podzielone na dwie walczące klasy. Tymczasem rozwój
zachodnich w minionym stuleciu, jest relatywny I wzrost liczby klasy średniej stał się czynnikiem stabilizującym, powodując
pracowników „umysłowych", tzw. białych kołnierzyków w kurczenie się klasy robotniczej — to proletariat jest raczej
porównaniu z pracownikami „fizycznymi", czyli tzw. niebieskimi wchłaniany przez klasę średnią niż odwrotnie.
kołnierzykami. Według danych ze spisów ludności w Stanach Marksiści w przekonujący sposób krytykują tę argumentację.
Zjednoczonych liczba osób wykonujących 1 zajęcia „białych Dwa czynniki sugerują ostrożność w interpretacji przytoczonych
kołnierzyków" jest obecnie wyższa niż „niebieskich kołnierzyków". wyżej danych, zaczerpniętych z oficjalnych statystyk. Po pierwsze,
W innych krajach względny udział „białych kołnierzyków", jak wiele zajęć „białych kołnierzyków" ma charakter ruty nowy, a
wykazują statystyki rządowe, jest wprawdzie nieco niższy, jednak nawet zmechanizowany; większa liczba nierobotniczych stanowisk
zaznacza się podobna tendencja. pracy jest efektem prac biurowych. Znaczna część zawodów
Statystyki te zdają się całkowitym zaprzeczeniem Marksowskich zaliczanych w spisach ludności do „białych kołnierzyków" nie różni
przewidywań dotyczących rozwoju społeczeństw kapitalistycznych. się wyraźnie od prac
Marks sądził bowiem, że ogromna większość ludności jest skazana na
wykonywanie rutynowych prac fizycz-
* Karl Mara, Kapitał, t. 4: Teorie wartości dodatkowej, przeł. J. Maliniak, Warszawa 1967, cz. 2, s.
677.

69
68
fizycznych i nie wymaga żadnych szczególnych kwalifikacji poza komplikacji w kapitalistycznych stosunkach klasowych. „Białe
podstawowym wykształceniem. Dziewiętnastowieczny „urzędnik" kołnierzyki", pracujące w wolnych zawodach, na kierowniczych
to profesjonalista zajmujący stanowisko we władzach stanowiskach w gospodarce lub administracji, wykazały, że mogą
administracyjnych. W dzisiejszym systemie zawodowym jest o stać się znaczącą siłą polityczną we współczesnych
wiele więcej zajęć „urzędniczych", jednak praca urzędnika została społeczeństwach. Marks miał z grubsza rację, gdy spodziewał się
zredukowana do stereotypowych i mało wymagających zadań, które upadku właścicieli drobnego kapitału — drobnych przedsiębiorców,
bynajmniej nie dają przywilejów władzy. Po drugie, wzrost kupców itp., czyli „dawnej klasy średniej". Jednak, aby docenić
zatrudnienia w zawodach urzędniczych wiąże się z rosnącą liczbą wpływy nie posiadającej własności nowej klasy średniej, należy
kobiet podejmujących pracę na niższych stanowiskach odrzucić niektóre sformułowania Marksa. Takie jest przynajmniej
„umysłowych". W większości krajów zachodnich kobiety stanowią moje zdanie. Trzeba zresztą uczciwie zauważyć, że niektórzy
przeważającą część osób zatrudnionych w zawodach urzędniczych współcześni autorzy marksistowscy próbują przeprowadzać analizę
(a także usługowych, np. jako sprzedawcy). Prace umysłowe nowej klasy średniej, uważając ją za bliższe Marksowi, niż według
zdominowane przez kobiety są na ogół zupełnie inne niż te, przy mnie jest to możliwe*.
których zatrudnia się mężczyzn. Są to zazwyczaj zajęcia najbardziej Nowe klasy, nowe technologie. Wielu wybitnych autorów,
zrutynizowane, o niskim bezpieczeństwie zatrudnienia i niewielkich niektórzy bliscy stanowisku Marksa, większość jednak bardzo od
perspektywach kariery. Kobiety pracujące w takich zawodach nie niego odległa, zwraca uwagę na niektóre rodzaje zmian
zaliczają się do rozrastającej się zamożnej, nowej klasy średniej, technologicznych jako szczególnie istotne w kształtowaniu
przeciwnie — należą do grupy, którą nazwałem podklasą sektora aktualnych kierunków rozwoju społeczeństw kapitalistycznych.
„białych kołnierzyków"*. Kobiety są przedmiotem podwójnego Najsłynniejsza z tych koncepcji głosi, że wchodzimy w erę, która
wyzysku (patrz rozdział 6): dyskryminowane w systemie nie jest już zdominowana przez przemysł fabryczny jak w
zatrudnienia, muszą też zazwyczaj brać na siebie lwią część zajęć przeszłości, lecz przez „technologię informacyjną". Autorzy ci nie
związanych z prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. mówią więc o „społeczeństwie postkapitalistycznym", ale o
Niektórzy autorzy doszli do wniosku, że w ten sposób potwierdza „społeczeństwie postindustrialnym"**. Rola, jaką odgrywa nauka w
się Marksowska prognoza pogłębiającej się „proletaryzacji" siły nowoczesnej produkcji, powszechne zastosowanie komputerów, a
roboczej. Tylko jednak niewielu współczesnych podziela ten pogląd. ostatnio technologii mikroukładów, będą miały według nich bardzo
Większość uznaje, że nowa klasa średnia nie jest wprawdzie tak głębokie konsekwencje dla dotychczasowego porządku społecznego.
duża, jak zakłada się w naiwnej interpretacji statystyk ludności, lecz Konsekwencje takie są rzeczywiście prawdopodobne,
mimo to stanowi element
* Zobacz np. E.O. Wright, Class. Crisis and the State, London 1978, rozdz. 3. ** Dwie różne wersje tej
idei porównaj w: Daniel Bell, The Corning of Post-lndustiial Society, New York 1973; Alain Touraine,
* Anthony Giddens, The Class Stnicture oflhe Achanced Societies. London 1979, s. 288. The Post-Industrial Society, New York 1971.

70 71
choć technologia mikroukładów jest tak świeża, że jej rezultaty są Pierwsze miejsce wśród takich zewnętrznych producentów
na razie raczej nieuchwytne. Z pewnością ogłoszenie „drugiej zajmuje Japonia, która wychodząc ze stosunkowo słabej pozycji
rewolucji przemysłowej" jest co najmniej przedwczesne. Co więcej, ekonomicznej, stała się trzecim krajem (po Stanach Zjednoczonych i
nasuwają się zastrzeżenia wobec idei, że industrializm jest obecnie ZSRR), jeśli chodzi o wartość dochodu narodowego brutto. Obecnie
zastępowany przez nowy typ społeczeństwa, a zatem ustrój Japonia eksportuje znacznie więcej towarów, niż importuje,
„postindustrialny" będzie zupełnie inny niż społeczeństwa wykazując dwukrotnie wyższą stopę inwestycji i tempo wzrostu niż
współczesne. Oto niektóre najbardziej przekonujące argumenty Stany Zjednoczone. Zaczyna też odgrywać wiodącą rolę w gałęziach
krytyczne: przemysłu zdominowanych niegdyś przez kraje Zachodu.
1. Wyobrażenie społeczeństwa postindustrialnego oznacza Japończycy skutecznie zaatakowali czołową pozycję należącą do
kontynuację technologicznego determinizmu, który kryje się w Stanów Zjednoczonych w „podstawowych" gałęziach przemysłu, jak
ramach teorii społeczeństwa przemysłowego. Jak już podkreślałem, produkcja stali i budowa okrętów. Japonia stała się światowym
powinniśmy wystrzegać się wszystkich typów determinizmu, jakie liderem, wyprzedzając Stany Zjednoczone i Niemcy w produkcji
mogą odnosić się do spraw ludzkich. Żadnej technologii nie można samochodów, Wielką Brytanię i Holandię w produkcji sprzętu
prawidłowo zbadać w oderwaniu od ram społecznych, w których się elektronicznego, Niemcy i Szwajcarię w produkcji aparatów
zawiera. W społeczeństwach zachodnich ramy te mają najwyraźniej fotograficznych, zegarków i przyrządów optycznych*. Pozycji
charakter kapitalistyczny. Japonii zagraża z kolei szybki rozwój gospodarczy innych krajów
2. Niektórzy autorzy sugerują, że nieuchronne pojawienie się Wschodu, zwłaszcza Hongkongu, Tajwanu i Korei Południowej.
społeczeństwa postindustrialnego zapowiada pojawienie się nowej Jak powiemy w ostatnim rozdziale (s. 159-164), przesunięcia te
klasy rządzącej, której władza będzie się opierać raczej na nie przyczyniają się w większym stopniu do zmiany zasadniczych
kontrolowaniu informacji niż na własności. Pogląd ten w istocie nie nierówności pomiędzy bardziej i mniej uprzywilejowanymi
jest nowy, można się go doszukać już na początku XIX wieku. obszarami świata. Służą natomiast integracji krajów Zachodu w
Według Saint-Simona, na przykład, wyłaniające się „społeczeństwo warunkach coraz bardziej złożonego międzynarodowego podziału
przemysłowe" miało być kierowane wspólnie przez naukowców i pracy. Spodziewane nadejście społeczeństwa postindustrialnego
ekspertów technicznych. Nigdy to jednak nie nastąpiło i mimo można chyba lepiej opisać jako przestawienie gospodarki światowej,
dzisiejszych postępów technologii informacyjnej raczej nie nastąpi. w wyniku którego kraje kapitalistyczne utworzą „centrum"
3. Zmiany społeczne i ekonomiczne związane z nowymi administracyjne światowego systemu ekonomicznego (który, co
technologiami należy rozpatrywać w kontekście światowym, co prawda, może ulec głębokim przeobrażeniom).
spróbujemy wyjaśnić w kolejnych rozdziałach. Duża część
przemysłu wytwórczego, dostarczająca krajom Europy Zachodniej
znaczącej ilości towarów, jest obecnie zlokalizowana poza tymi *Ezra F. Vogel, Japan as Number One: Lessom for America, Cambridge 1979.
społeczeństwami.
73
72
Koniec klasy robotniczej?
Mając powyższe na uwadze, musimy poważnie potraktować pogląd,
że w społeczeństwach zachodnich dokonują się istotne przemiany w
strukturze klasowej i w samej naturze pracy. To prawda, że
upowszechnianie się technologii informacyjnej będzie coraz bardziej
zmieniać charakter pracy wykonywanej przez wielu ludzi i
przyczyniać się do wzrostu bezrobocia. Trzeba jednak zauważyć, że
w wielu krajach intensywny wzrost liczby bezrobotnych w ostatnich
latach jest skutkiem przewlekłej recesji, jaka w dużym stopniu
opanowała gospodarkę światową. W obliczu tych zjawisk często
przyznaje się, że kraje uprzemysłowione już nigdy nie wrócą do
gospodarki „pełnego zatrudnienia", którą najbardziej mogły się
poszczycić w latach sześćdziesiątych. Rycina 1 obrazuje zmiany po-
ziomu bezrobocia w kilku społeczeństwach zachodnich.
Przewidując utrzymywanie się wysokiej stopy bezrobocia,
zaproponowano liczne mniej lub bardziej spekulatywne interpretacje
kierunków rozwoju struktury klasowej krajów zachodnich. 1973 1975 1977 1979 1981 1983
Najciekawsza wydaje się prowokacyjna teoria współczesnego autora
francuskiego Andre Gorza*. Pisząc raczej z pozycji radykała niż Ryc. 1. Bezrobocie w kilku krajach w latach ! 973-1983 (wyrażone w procentach
czynnej siły roboczej) Źródło: SocialTremls, London 1985.
konserwatysty, Gorz przyznaje jednak, że Marksowska wizja
rewolucyjnej transformacji kapitalizmu jest już dzisiaj martwa. fizycznych, ale również bardziej rutynowych zajęć „białych
Zamiast obalenia systemu kapitalistycznego przez proletariat kołnierzyków".
obserwujemy, jak dojrzewanie kapitalizmu przyczynia się do Krytyka marksizmu u Gorza różni się zatem bardzo istotnie od
ograniczenia roli klasy robotniczej. Gorz zgadza się z twierdzeniem, stanowiska reprezentowanego przez Dahrendorfa. Marks uważał, a
że liczba „niebieskich kołnierzyków" w stosunku do „białych przynajmniej tak interpretuje go Gorz, że perspektywa stworzenia
kołnierzyków" ciągle maleje. Zwraca jednak uwagę na przez klasę robotniczą sprawiedliwego i humanitarnego
oddziaływanie technologii informacyjnej, która, jego zdaniem, społeczeństwa opiera się na produkcji dodatkowej, która jest
doprowadzi nie tylko do wyeliminowania wielu dotychczasowych możliwa dzięki kapitalizmowi przemysłowemu. Nowoczesny
prac przemysł wytwarza moce produkcyj-
* Andre Gorz, Fuiewell to the Working Class, London 1982.
75
74
samości klasowej i dostatecznego bezpieczeństwa pracy. W dalszej
ne, dzięki którym można uzyskać znacznie więcej dóbr, niż jest to perspektywie na skutek coraz szerszych wpływów technologii
niezbędne do zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. W informacyjnej szeregi bezrobotnych będą się powiększać.
produkcji dodatkowej widzimy zapowiedź wyzwolenia od pracy Nie będąc klasą i nie mając organizacyjnej spójności,
przymusowej; praca stanie się celem samym w sobie, drogą do neoproletariat nie jest współczesnym substytutem klasy robotniczej
samorealizacji, którą obiecują wytwórcy. Gorz przyznaje jednak, że według teorii Marksa; nie ma historycznej misji zmiany porządku
stopniowa ewolucja kapitalizmu całkowicie przekreśliła te społecznego. Gorz widzi jednak w tej pozornej słabości źródło siły.
oczekiwania. Wprowadzenie praktyki ścisłej kontroli pracy przez Należący do „nieklasy" nie mają powodu, aby akceptować
zarządzających stłumiło wszelkie wyobrażenia robotników o jej „produktywny" etos zarówno kapitalizmu, jak i socjalizmu w ujęciu
potencjale twórczym. Wiele dzisiejszych fabryk, połączonych pro- Marksa. Coraz częściej próbują znaleźć satysfakcję w tym, co nie
cesami produkcyjnymi obejmującymi kilka kontynentów (patrz s. ma nic wspólnego z pracą i miejscem pracy. Znakiem przyszłości
161-163), dawno już przestało pełnić funkcję głównych ośrodków stanie się zatem różnorodność stylów życia poza sferą pracy. Jak
formułowania polityki i wydawania decyzji. W epoce złożonych mówi Gorz, zmierzamy w kierunku „podwójnego społeczeństwa".
technologicznie i globalnych procesów produkcji, jedyną władzą, W jednym sektorze organizacja produkcji i administracji politycznej
jaką mogą dysponować robotnicy w miejscach produkcji, jest będzie nastawiona na maksymalizację skuteczności, w drugim
władza negatywna, czyli możliwość blokowania do pewnego stopnia jednostki będą wynajdywały różnorodne sposoby spędzania czasu,
polityki i inicjatyw kadry zarządzającej. dążąc do przyjemności i samorealizacji.
Gorz zauważa jednak, że te same trendy, które podają w W odniesieniu do pracujących, zdaniem Gorza, powinniśmy
wątpliwość Marksowski punkt widzenia, stwarzają nowe możliwości oczekiwać wyraźnego skrócenia przeciętnego wymiaru czasu pracy
realizacji pewnych bliskich mu wartości. „Teraz chodzi o to — pisze oraz upowszechniania form dzielenia się zatrudnieniem. Większość
Gorz — aby wyzwolić się od pracy przez odrzucenie jej natury, pracodawców i pracowników zgodnie przyznaje, że bezrobocie jest
treści, konieczności i właściwości"*. Problemem nie jest zatem, jak zjawiskiem negatywnym, jednak pogląd ten zdaje się tracić
przewidywał Marks, zdobycie władzy przez klasę robotniczą, lecz aktualność. Produktywna etyka pracy ustępuje miejsca nowej
osiągnięcie wolności po to, aby w ogóle zlikwidować funkcję perspektywie związanej z wykorzystaniem „czasu wolnego", który
„robotnika". W wyniku przedstawionych wyżej procesów nie będzie uważany jedynie za margines codziennych zajęć. Tak jest
historycznych klasę robotniczą zastąpił „neoproletariat", czyli — jak już w niektórych krajach europejskich, gdzie znaczna część
mówi Gorz — „nieklasa nierobotników". Grupa ta składa się z pracowników nie tylko wybiera sobie godziny rozpoczynania i
licznych jednostek, które są stale bezrobotne lub zatrudnione na kończenia pracy, ale z pewnymi ograniczeniami również liczbę
stanowiskach słabo zorganizowanych, nie mają określonej toż- godzin pracy w miesiącu. Przewiduje się też wiele innych udogod-
nień, jak: „zaliczki emerytalne" wypłacane w każdym wieku
* Tamże, s. 67.
77
76
nich marksistów. Jego nadzieje na przyszłość nie są związane z
w zamian za przedłużenie okresu zatrudnienia do uzyskania pełnych dalszą nacjonalizacją przemysłu ani z rozszerzaniem centralnego
uprawnień emerytalnych, płatne urlopy długoterminowe planowania gospodarczego, lecz dostrzega on możliwość zapewnieni
praktykowane dotąd jedynie w niewielu miejscach pracy (przede a robotnikom pewnego poziomu kontroli nad procesami produkcji, w
wszystkim na uniwersytetach) oraz system równoważnych norm których uczestniczą, co Gorz odrzuca jako niemożliwe we
czasu pracy polegający na tym, że osoba, która w określonym współczesnym przemyśle. Według Himmelstranda wskazany przez
okresie „zgromadziła" pewną liczbę godzin, może później pracować niego kierunek rozwoju to nie tylko perspektywa, którą każdy uzna
w ograniczonym wymiarze, nie tracąc zarobków. za słuszną do realizacji w przyszłości, ale przede wszystkim zadanie
Warto porównać poglądy Gorza z opiniami głoszonymi przez na dzisiaj.
innych autorów, np. Himmelstranda*. Odwołuje się on do Poziom bezrobocia w Szwecji jest niski w porównaniu z
stosunków panujących w Szwecji, nawiasem mówiąc — w kraju, większością krajów zachodnich. W książce Himmelstranda nie ma
który najszerzej ze wszystkich wykorzystuje dzisiaj technologię słowa o coraz większej grupie neoproletariatu, którą tworzą
informacyjną. Himmelstrand opisuje zjawiska, które Gorz uznał już bezrobotni i zatrudnieni w niepełnym wymiarze. Mówi się natomiast
za nieaktualne, oraz przedstawia interpretację, w zamyśle autora — o „rozszerzonej klasie robotniczej", czyli większości ludzi pracy,
marksistowską, możliwości dokonania socjalistycznej przemiany których wspólny interes wymaga przeprowadzenia reform
przez ruch robotniczy. Himmelstrand nie tylko sprzeciwia się socjalistycznych. Rozszerzona klasa robotnicza obejmuje oprócz
pożegnaniu klasy robotniczej, zaprzecza również, jakoby jej „niebieskich kołnierzyków" wszystkich wykonujących prace
liczebność relatywnie malała i jakoby współcześni robotnicy zostali rutynowe, w tym niższą warstwę „białych kołnierzyków" oraz osoby
biernie włączeni w techniczny aparat produkcji. Szwecja jest jednym
z najlepiej prosperujących materialnie, najbardziej egalitarnych i zatrudnione w usługach. Autor stara się przedstawić różne dowody
technicznie rozwiniętych społeczeństw świata, mając dochód na wskazujące na to, że świadomość klasowa proletariatu w postaci
głowę mieszkańca wyższy niż Stany Zjednoczone. Jest też jedynym rozszerzonej klasy robotniczej jest nie tylko żywa, ale i aktywna. W
krajem, w którym prawie od pół wieku rządy sprawuje Partia Szwecji, a prawdopodobnie również w innych społeczeństwach
Socjaldemokratyczna będąca programowo partią pracy. rozwiniętych przemysłowo, istnieją warunki do rozwoju programów
Himmelstrand twierdzi, że dzięki tym okolicznościom możliwy jest wykraczających poza zwyczajne negocjacje ze związkami
w Szwecji rozwój przekraczający kapitalizm opiekuńczy w kierunku zawodowymi i zmierzających w kierunku dalej idących form
socjalizmu. Według Himmelstranda tutejszy „socjalizm" nie ma nic przekształcania społeczeństwa. Himmelstrand zwraca uwagę na
wspólnego z modelem wschodnioeuropejskim, który jest przez niego propozycje wprowadzenia do przemysłu systemu funduszów
traktowany pogardliwie, podobnie jak czyni to większość pracowniczych, które zostały oficjalnie usankcjonowane przez
współczesnych zachod- socjaldemokratów. Rozważa różne wersje projektu, który w zasadzie
opiera się na podziale zysku. Pewna część zysków przedsiębiorstwa
* Ulf Himmelstrand i in., Beyond Welfare Capitalism, London 1981. ma być co roku wypłacana pracownikom firmy, a część
przekazywana do narodowego

79
78
i regionalnego funduszu rozwoju. Oczekuje się, że proces ten szoną przez Himmelstranda „rozszerzoną klasę robotniczą". Wydaje
przyczyni się do stopniowej zmiany stosunków władzy pomiędzy się raczej, że panorama społeczna różnicuje się, tworząc rozmaite
pracodawcami a pracownikami i zostanie włączony w mechanizmy odmiany w strukturze klasowej różnych społeczeństw, a także w
demokracji przemysłowej. obrębie tego samego społeczeństwa.
Jak możliwe są tak ogromne różnice poglądów dwóch autorów, z Teoria Gorza opiera się na przekonaniu o malejącej roli klasy
których każdy pisze o aktualnych procesach rozwoju w strukturze „niebieskich kołnierzyków", a także na założeniu związku pomiędzy
klasowej społeczeństw zachodnich? Można oczywiście technologią informacyjną a bezrobociem i przewidywaniu, że
odpowiedzieć, że Himmelstrand zajmuje się przede wszystkim wysoki poziom bezrobocia będzie utrzymywał się w
sytuacją w Szwecji, nawet gdy wnioski z jego analizy nie nieskończoność. Każdą z powyższych tez można zakwestionować.
ograniczają się wyłącznie do tego społeczeństwa, dla Gorza Wydaje się jasne, że technologia mikroelektroniczna, zwłaszcza
natomiast głównym punktem odniesienia jest Francja. Istnieją służąca automatyzacji procesów, w których dawniej
jednak ponadto zasadnicze rozbieżności w przewidywaniach wykorzystywano pracę ludzką, może powodować ograniczenie
konsekwencji współczesnych przemian zachodzących w organizacji zatrudnienia w sferach, w których znajduje bezpośrednie
przemysłowej i w strukturze klasowej. Jedną z nich jest, jak zastosowanie. Trudno jednak wyrokować, jak daleko sięgają jej
wiadomo, zanik klasy robotniczej (według Gorza) lub jej wzrost wpływy i jak długo będą oddziaływać na całość procesów
(zdaniem Himmelstranda) w systemie zatrudnienia społeczeństw gospodarczych. Niektórzy, jak Gorz, są przekonani, że
zachodnich. automatyzacja ogranicza możliwości zatrudnienia. Można jednak
Ważne w ty m względzie są nasze wcześniej sze rozważania oczekiwać, że upowszechnianie się technologii informacyjnej
dotyczące klas (s. 68-73). Wydaje się bowiem, że żaden z autorów prędzej czy później stworzy nowe miejsca pracy, reagując na zmianę
nie ma racji. To prawda, że w kilku głównych społeczeństwach popytu. Równie prawdopodobne wydają się sytuacje, w których
Zachodu, m.in. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji coraz szersze zastosowanie mikrotechnologii tworzy nowe
i Niemczech „starsze" gałęzie przemysłu, jak górnictwo czy możliwości zatrudnienia, ale i przeciwny rozwój wypadków. Tańsza
produkcja żelaza i stali kurczą się. Jak już wspomniano, niektóre produkcja masowa dostępnych produktów może spowodować nowe
dziedziny produkcji przejmują kraje Dalekiego Wschodu. Z drugiej zapotrzebowanie, mogą pojawić się nowe produkty i oferta nowych
jednak strony względne ograniczanie pewnych gałęzi produkcji jest usług, a sektory przemysłu mające trudności finansowe mogą
rekompensowane rozwojem przemysłu usługowego związanego np. odzyskiwać rentowność.
z hotelarstwem, gastronomią i turystyką. Większość zajęć w nowych Wszystko jest zatem niewątpliwie o wiele bardziej złożone i
dziedzinach gospodarki nie wymaga wysokich kwalifikacji nieprzewidywalne, niż skłonni są przyznać niektórzy autorzy.
zawodowych i —jak zauważyliśmy wcześniej — nie obiecuje ich Wysoki poziom bezrobocia w dzisiejszych czasach postrzega się
wykonawcom awansu do „klasy średniej". Pracownicy tej kategorii przez pryzmat „kryzysu naftowego" z lat 1973-1974 i innych
nie wykazują jednak również skłonności, aby przyłączyć się do czynników prowadzących do recesji. Z pewnością możliwe jest, że
„niebieskich kołnierzyków" i stworzyć ogło- w większości krajów Zachodu poziom bez-

80 81
robocia w najbliższej przyszłości pozostanie wysoki lub będzie
nawet wzrastał. Jednak na pewno nie jest to zjawisko tak
nieuchronne, jak zakładają liczni obserwatorzy. W latach
sześćdziesiątych, w okresie rosnącego dobrobytu we wszystkich
krajach zachodnich, prawie wszyscy uważali, że utrzymanie w nich
niemal pełnego zatrudnienia jest pewne. Powinniśmy wystrzegać się
stosowania tego samego typu uogólnień w uzasadnianiu czegoś
przeciwnego.
Powyższe uwagi odnoszą się do empirycznych podstaw teorii
Gorza i Himmelstranda. Żaden z nich nie postawił jednak wprost
pytania, na ile scenariusz bliski przewidywanemu przez Marksa ------ 4 ----------
ponad sto lat temu ma jeszcze dzisiaj znaczenie jako aktualny, Nowoczesne państwo
mogący zyskać poparcie, program polityczny. Ponieważ związane z
tym problemy przekraczają znacznie ramy omówionych dotąd
zagadnień, powrócę do nich w rozdziale podsumowującym. W ostatnim stuleciu dokonały się istotne zmiany, o których
dotychczas wspomniałem tylko mimochodem: zwiększyła się rola
państwa w życiu społecznym. Rozszerzenie działalności państwa
jest dostrzegalne w wielu dziedzinach. Na poziomie gospodarczym
państwo w społeczeństwie kapitalistycznym zaczęło przejmować
nadzór nad działalnością produkcyjną. W większości krajów
kapitalistycznych ponad 40% osób aktywnych zawodowo jest
zatrudnianych bezpośrednio przez państwo, pracując w aparacie
administracji państwowej bądź w znacjonalizowanym przemyśle.
Państwo próbuje też coraz bardziej „interweniować" w działalność
gospodarczą poprzez oddziaływanie na podaż i popyt towarów,
udział w planowaniu gospodarczym, politykę cenową i płacową itd.
Angażuje się również w wiele innych aspektów życia społecznego:
uczestniczy w zakładaniu i organizowaniu więzień, przytułków,
szpitali oraz w finansowaniu tej kategorii świadczeń, które określa
się wspólnym mianem „opieka społeczna".
Wobec powyższego wydaje się dziwne, że przynajmniej do
niedawna państwo było przez socjologię wyraźnie ignorowane, i to
nie tylko przez zwolenników Marksa. Fakt ten jest w pewnej mierze
konsekwencją wyjątkowo niefortunnego

83
podziału w naukach społecznych. Uważano mianowicie, że marksiści interesowali się raczej domniemanymi efektami
socjologia powinna zajmować się społeczeństwem w znaczeniu, w działalności państwa niż samym państwem. Marks pozostawił
jakim myśliciele dziewiętnastowieczni używali pojęcia właściwie tylko kilka fragmentarycznych tekstów na temat państwa,
„społeczeństwo obywatelskie", czyli gospodarką, rodziną i innymi poświęcając większość energii krytyce wczesnej teorii ekonomicznej
instytucjami poza państwem. Analizę państwa pozostawiono w na jej własnym terenie, tzn. w sferze stosunków produkcji
kompetencjach dyscypliny zwanej „politologią" lub „naukami kapitalistycznej.
politycznymi". W pewnym stopniu unikanie badań nad państwem
ma jednak głębsze korzenie intelektualne sięgające wieku XIX.
Socjologię marksistowską i niemarksistowską łączy wspólna
przeszłość krytyki klasycznej teorii ekonomii, która państwu Państwo a klasy: nowe poglądy
przypisywała minimalne znaczenie. Pierwsi ekonomiści twierdzili,
że najważniejsze siły napędowe zmiany społecznej koncentrują się W ciągu ostatnich kilkunastu lat nowoczesne państwo stało się
w produkcji, czyli w sferze „społeczeństwa obywatelskiego". przedmiotem ożywionej dyskusji, zwłaszcza wśród autorów
Państwo stwarza ramy prawne, które zapewniają ochronę umów marksistowskich. Uświadomiwszy sobie wyraźnie szczątkowy
gospodarczych i ogólnie dba o interesy społeczności. charakter uwag Marksa na temat państwa, marksiści próbują
Późniejszych myślicieli pogląd ten nie zadowalał. Dla uzupełnić je bardziej szczegółowymi wnioskami. Jednym z
przedstawicieli głównego nurtu socjologii — przypomnijmy znowu pierwszych przejawów nowego zainteresowania państwem była
Durkheima — państwo ma bardziej pozytywną i ważniejszą rolę do książka Milibanda. Dwaj inni wybitni autorzy w tej dziedzinie to
odegrania, niż sądzili wcześni ekonomiści. Rozszerzanie się Poulantzas i Offe*. Miliband i Poulantzas podjęli ze sobą
działalności państwa jest koniecznym i korzystnym elementem bezpośredni dialog na temat sposobów analizy państwa, co poniżej
rozwoju porządku społecznego nastawionego na postępującą krótko omówię.
reformę społeczną. W tym przypadku państwo jest postrzegane jako Różne komentarze Marksa dotyczące państwa kapitalistycznego
zbiór przyjaznych instytucji, bezpośrednio zaangażowanych w idą w dwóch kierunkach. W niektórych miejscach mówi się o
likwidowanie podziałów i nierówności klasowych. Marks twierdził państwie jako bezpośrednim instrumencie panowania klasowego,
natomiast, że ekonomiści nie dostrzegają klasowego charakteru kontrolowanym wprost przez klasę kapitalistyczną. W jednym z
państwa. Uważał, że bynajmniej nie jest ono narzędziem służącym fragmentów, na przykład, państwo zostało nazwane „komitetem
do wyrównywania podziałów, lecz z natury przyczynia się do ich wykonawczym burżuazji". W innych kontekstach Marks zdaje się
utrzymywania, popierając interesy klasy panującej, a występując sugerować, że klasowy charakter państwa polega w gruncie rzeczy
przeciwko przedstawicielom innych klas społecznych. W żadnej z na zapewnieniu przez
tych tradycji państwo nie było jednak przedmiotem systematycznych
badań. Zarówno marksiści, jak i nie- * Zobacz zwłaszcza Nicos Poulantzas, Political Power and Social Classes, London 1973 (1 wyd.
1968); Claus Offe, Disorganised Capitalism, Cambridge 1985.
84
85
biurokrację państwową ogólnej ciągłości kapitalistycznej produkcji. siębiorstwami, którzy chcą przeprowadzić połączenie firm w
Choć może nie jest to od razu oczywiste, pomiędzy tymi dwoma określonym sektorze gospodarki.
poglądami zachodzi fundamentalna różnica. Pierwszy zakłada, że Jest to na pewno subtelniejsze ujęcie analizy państwa niż to, które
klasa panująca jest jednolitą formacją społeczną, która w dowolny wykorzystuje pierwszą, „instrumentalną" interpretację Marksa. Do
sposób manipuluje państwem. W konsekwencji jest to stanowisko tej kategorii Poulantzas zalicza książkę Milibanda i na tej podstawie
łatwe do podważenia, to typ rozumowania często atakowany przez formułuje wobec niej krytyczne uwagi. Sądzi mianowicie, że
tzw. pluralistów. W interpretacji pluralistycznej, która dokładnie Miliband za bardzo stara się wykazać jedność elit w społeczeństwie
zgadza się z poglądami Dahrendorfa i innych rzeczników teorii kapitalistycznym na zasadzie podobnego wykształcenia, stosunków
społeczeństwa przemysłowego, w społeczeństwach zachodnich nie rodzinnych, kontaktów towarzyskich itp. Przesadnie dostosowuje
ma jednolitej „klasy rządzącej". Istnieją natomiast różne elity, któ- też teorię społeczeństwa przemysłowego i pluralizm polityczny do
rych możliwości oddziaływania na politykę rządową są dość własnych kategorii, próbując udowodnić, że u steru rządów znajduje
ograniczone. się jednolita klasa posiadająca. Poulantzas twierdzi tymczasem, że
Druga pochodząca od Marksa koncepcja zwraca uwagę na nawet rozłamy w wyższych sferach nie świadczą jeszcze o
możliwość wyraźnych podziałów i tarć w kręgach rządzących słabnięciu dominacji klasy kapitalistycznej. Rozłamy są zjawiskiem
społeczeństwa, które w dalszym ciągu pozostaje klasowe. Poulantzas normalnym. Decydujące znaczenie ma natomiast trwanie
rozwija tę myśl w swoich rozważaniach na temat państwa, choć instytucjonalnego mechanizmu produkcji kapitalistycznej.
często czyni to w sposób niezręcznie zawiły i podatny na krytykę. W Choć dyskusję Poulantzasa z Milibandem trudno nazwać
pierwszej z powyższych interpretacji Marksa państwo wydaje się szczególnie pouczającą czy owocną — jej uczestnicy zbyt często
manipulowane przez klasę rządzącą. Poulantzas natomiast rozmijają się w tym, co mówią — bardzo dobrze wyjaśnia ona
przypisuje państwu tzw. względną autonomię w stosunku do klasy jednak pewne podstawowe zagadnienia, które sformułowałem na
kapitalistycznej, którą cechują podziały wewnętrzne. Inaczej wstępie tej książki. Ogólne stanowisko Poulantzasa choć
mówiąc, państwo dysponuje w pewnym stopniu niezależną władzą, niemarksistowskie, bardzo zbliża się do pewnych elementów tego
lecz tylko w określonych granicach, przy czym władza ta jest modelu socjologii, który był przedmiotem moich krytycznych uwag.
wykorzystywana do podtrzymywania ogólnych ram Schemat Poulantzasa, pozostający pod silnym wpływem
instytucjonalnych działalności kapitalistycznej. Państwo może „marksizmu strukturalistycznego" współczesnego francuskiego
zainicjować politykę przeciwną krótkotrwałym interesom pewnych filozofa, Louisa Althusse-ra, nazywa wprost aktorów społecznych
ugrupowań kapitalistycznych w celu obrony długotrwałego interesu „nośnikami sposobów produkcji". Innymi słowy, działanie
utrwalenia systemu jako całości. Jednym z przykładów jest człowieka tłumaczy jako rezultat uwarunkowań społecznych. Ludzie
wprowadzanie przez rząd prawodawstwa skierowanego przeciwko nie są traktowani jako podmioty obdarzone wiedzą, ich „podwójne
trustom wbrew sprzeciwom kierujących przed- uwik-

86 87
łanie" w społeczeństwo jest nie uświadomione. Miliband trafnie Zyski państwa zależą w kapitalizmie od pomyślności
zauważa, że Poulantzas ulega swoistej tendencji „strukturalnego przedsięwzięć gospodarczych. Państwo nie mogłoby przetrwać bez
superdeterminizmu" bez względu na to, czy potwierdza on swoją powodzenia w działalności przemysłowej, choć nie sprawuje nad nią
słuszność w dalszej części wywodu*. bezpośredniej kontroli, która jest domeną klasy kapitalistów.
Ten wątek chciałbym nieco rozwinąć, ponieważ tak samo jak Autonomia działania części administracji państwowej jest zatem
argumenty teoretyczne, przytoczone w rozdziale wstępnym, dotyczy mocno ograniczona wskutek uzależnienia od gospodarki
on bezpośrednio istoty państwa. W jaki sposób państwo osiąga kapitalistycznej stanowiącej instytucjonalny wyznacznik autonomii
„względną autonomię", o której mówi Poulantzas i na czym ona państwa, a zarazem podstawową przyczynę ograniczonego lub
polega? Wypowiedzi Poulantzasa są w tej materii zawiłe i niejasne. „względnego" charakteru owej autonomii. Żadnego z tych zjawisk
Nie wiadomo dokładnie, na czym opiera się względna autonomia nie można jednak lub nie należy interpretować mechanicznie.
państwa, na ile i wobec czego jest względna. Myślę, że można to Rosnąca ingerencja państwa w życie gospodarcze jest jednym ze
wyjaśnić, jednak tylko pod warunkiem odrzucenia sposobów oddziaływania administracji na zasady funkcjonowania
deterministycznego stanowiska Poulantzasa. Najlepszym sposobem działalności gospodarczej. Nie tylko marksiści uświadamiają sobie
wyjaśnienia specyficznych cech państwa kapitalistycznego jest zaburzenia i kryzysy nękające gospodarkę kapitalistyczną. Najbar-
dokonanie porównania z innymi typami państwa, jakie istniały w dziej są ich świadomi urzędnicy państwowi i dlatego ciągle angażują
historii, czyli państwami agrarnymi czy imperiami. W tych ostatnich się w próby „zarządzania" gospodarką.
reprezentanci klasy rządzącej na ogół tworzyli zarazem admi- Do tej pory jesteśmy na ogół zgodni z poglądami Poulantzasa,
nistrację państwową; państwo i klasa panująca stanowili jedno. W choć wyrażamy je za pomocą innych sformułowań niż te, którymi
społeczeństwach kapitalistycznych jest inaczej. Przedstawiciele on się posługiwał. Chciałbym jednak zwrócić uwagę na jeszcze
klasy panującej kierujący przedsiębiorstwami handlowymi i jeden element o bardzo istotnym znaczeniu dla autonomii państwa.
przemysłowymi dość często biorą bezpośredni udział w rządzeniu. Jest to siła zorganizowanej klasy robotniczej wyrażona zarówno
Na ogół jednak zarządzanie przemysłem i administracja państwowa przez siłę związków zawodowych, jak i przez wpływy partii pracy
są od siebie instytucjonalnie oddzielone. Zacytujmy często lub partii socjalistycznych na sprawowanie władzy państwowej.
przytaczaną wypowiedź Karola Kautsky'ego, wczesnego marksisty z Poulantzas wyjaśnia, dlaczego źródłem sprzeczności pomiędzy
przełomu wieków: „Klasa rządząca nie rządzi". Obie wersje tego, co państwem a klasą kapitalistyczną są bardzo często konflikty
Marks mówił o państwie, są w pewnym sensie zgodne z powyższą wewnątrz-klasowe: polityka państwowa może popierać jeden sektor
formułą, można jednak również wyciągnąć z niej wnioski kapitału kosztem innego. Państwo próbuje jednak radzić sobie z
wyjaśniające ideę względnej autonomii. wpływami zorganizowanego świata pracy. Jeśli w pierwszych latach
kapitalizmu przemysłowego działania te nie miały większego
* Ralph Miliband, The capitalist state: a reply to Nicos Poulantzas, „New Left Review". nr 59, 1970. znaczenia, dzisiaj trudno byłoby tak o nich powiedzieć. Konflikty i
przeobrażenia, opisane w poprzednim

88
89
rozdziale, nie spowodowały po prostu „wcielenia" klasy robotniczej usługa, które można kupić lub sprzedać, stąd stosunek „uto-
do nie zmienionych instytucji gospodarczych i politycznych; warowiony" oznacza stosunek, któremu można nadać cenę, który
zdobyte prawa obywatelskie zmieniły równowagę władzy w wchodzi na rynek. „Odtowarowienie" oznacza usunięcie z rynku
państwie, choć nie wywołały przewidywanych przez Marksa stosunków społecznych, zorganizowanie ich według innych
rewolucyjnych przewrotów. kryteriów niż ekonomiczne. Partie pracy i partie socjalistycznie dążą
W tym miejscu można posłużyć się pismami Offe'a jako dogodną do tworzenia lub prowadzenia polityki upowszechniającej stosunki
korektą. Według Offe' a pojmowanie państwa w kategoriach „nieutowarowione". Przykładem może być wspomaganie
którejkolwiek z wymienionych wyżej interpretacji Marksa nie jest możliwości zdobywania wykształcenia lub bezpłatna opieka
właściwe, choć druga z nich jest słuszniejsza. W rzeczywistości szpitalna dla każdego. Partie konserwatywne, z kolei, popierane
państwo znajduje się pod naciskiem dwóch wewnętrznie przede wszystkim przez klasę wyższą i średnią, próbują zachować
sprzecznych, antagonistycznych wpływów. Nowoczesne państwo relacje „urynkowione", a nawet dokonywać ich powtórnego
angażuje się w liczne działania, m.in. w opiekę społeczną, ale utowarowienia. Występuje to m.in. w przypadku polityki pożyczek
również w wiele innych usług wykonywanych dla wspólnoty jako państwowych na opłacenie kosztów nauki lub działań sprzyjających
całości. Jakkolwiek jednak starałoby się „zarządzać" wzrostem rozwojowi sektora lecznictwa prywatnego.
gospodarczym, jego dochody są w zasadzie uzależnione od majątku Argumentacja przedstawiona przez Offe'a jest w zasadzie zgodna
wytwarzanego przez kapitał należący do właścicieli prywatnych lub z tym, co na temat znaczenia praw obywatelskich i natury „państwa
korporacji, czyli od procesów, którymi nie może bezpośrednio dobrobytu" powiedziano w rozdziale poprzednim. Teoretycy
kierować. Usługi, które państwo ma za zadanie organizować, muszą społeczeństwa przemysłowego skłonni są traktować je jako trwałe
być opłacane z dochodów osiąganych pośrednio, poprzez podatki. osiągnięcia, służące utrzymywaniu stabilnego liberalno-
Tymczasem zarządzający życiem gospodarczym — menedżerowie i demokratycznego ustroju przemysłowego; widzą w nich oni
klasa kapitalistyczna — skłonni są opierać się dążeniom państwa do efektywne rozwiązanie konfliktu klasowego w jakimkolwiek
zapewnienia dochodów umożliwiających świadczenie usług znaczeniu zbliżonego do analizowanego przez Marksa. Moim
publicznych. Dzieje się tak dlatego, że obok usług pożądanych zdaniem natomiast są to zjawiska raczej uwikłane na stałe w konflikt
zarówno przez klasę panującą, jak i przez innych (np. tworzenie i klasowy niż go likwidujące, „państwo dobrobytu" zaś jest tworem
utrzymywanie sprawnej sieci dróg), jest wiele takich, z których
korzystają przede wszystkim niższe warstwy społeczne (np. dosyć kruchym. W klimacie politycznym dzisiejszego
świadczenia socjalne). konserwatyzmu można dostrzec to wyraźniej niż jeszcze kilkanaście
Offe twierdzi, że skutkiem tych uwarunkowań jest stałe napięcie lat temu, ponieważ niektóre rządy konserwatywne z dawno nie
pomiędzy tym, co nazywa utowarowieniem (commodificatiori) i notowaną stanowczością podejmują obecnie próby ponownego
odtowarowieniem (decommodificatiori) stosunków społecznych. urynkowienia obszarów świadczeń społecznych.
Towar (commodity) to produkt lub

90
91
Państwo a biurokracja z wynalazkiem podwójnej księgowości; było to konkretne narzędzie
rachunku ekonomicznego niezbędnego do zrutynizowania
Choć autorzy marksistowscy pomogli bardzo wydatnie w prze- działalności gospodarczej.
prowadzeniu analizy nowoczesnego państwa w wymienionych Normy racjonalno-legalne mogą rządzić gospodarką kapi-
wyżej aspektach, w dwóch kontekstach ich dyskusje wydają się talistyczną, lecz według Webera mają znacznie szersze zastosowanie
jednak ograniczone. Jednym jest związek państwa z biurokracją lub w administracji wszelkich organizacji biurokratycznych. W państwie
ogólniej z władzą administracyjną; drugim natomiast związek zostają ujęte w formalny system skodyfikowanych przepisów
państwa z narodem oraz państwa narodowego z siłą militarną i prawnych; w innych organizacjach streszczają się w
przemocą. Trudno również skorzystać w tym przypadku z sformalizowanych regułach postępowania w różnych kwestiach.
interpretacji podsuwanych przez teorię państwa przemysłowego, Organizacja biurokratyczna charakteryzuje się specyficznymi
ponieważ są one zbyt silnie zakorzenione w tych samych tradycjach cechami. Jest to, według słynnej charakterystyki Webera z jego
myślenia, z których czerpie marksizm. głównego dzieła Wirtschaft und Gesellschaft (Gospodarka i
Jest jednak w teorii społecznej pewna ważna postać, której społeczeństwo), „typ idealny" — pojęcie, któremu przypisywał
poglądy ułatwiają zrozumienie tych kwestii. Mowa o Maxie podstawowe znaczenie w swoim podejściu do nauk społecznych.
Weberze. Przed Weberem pojęcia „biurokracja" używano ogólnie w Typ idealny to „jednostronne przejaskrawienie" pewnych aspektów
znaczeniu „biurokracji państwowej", czyli w odniesieniu do rzeczywistości, do którego można przyrównywać rzeczywistość.
funkcjonariuszy państwowych. W pracach Webera w dalszym ciągu Weberowski opis biurokracji jako typu idealnego zawiera zatem cały
biurokrację wiąże się przede wszystkim z państwem, jednak jej zestaw cech, które rzadko lub wcale nie występują w formie
pojęcie zostało znacznie rozszerzone i odnosi się do każdej formy całkowicie rozwiniętej w jakiejkolwiek prawdziwej organizacji*.
dużej organizacji. Według Webera rozwój biurokracji jest ściśle Cechy te obejmują hierarchię władzy w postaci piramidy zależności
związany z rozwojem kapitalizmu. Związek pomiędzy tymi dwoma obowiązków służbowych, zatrudnienie urzędników za
czynnikami ustanawiają normy nazwane przez Webera „racjonalno- wynagrodzeniem w wymiarze pełnoetatowym, ich formalne
legalnymi". Jedną z wyróżniających cech kapitalistycznej działal- kwalifikacje będące warunkiem zatrudnienia. W rozważaniach
ności gospodarczej jest według Webera jej zrutynizowany charakter: Webera o związkach pomiędzy kapitalizmem a biurokracją wy
produkcja zależy od rachunku zysków i wydatków w postaci stępują dwa elementy, którym należy poświęcić szczególną uwagę.
przeliczania nakładów surowców i siły roboczej w stosunku do Pierwszy z nich dotyczy uwzględnienia szerszego kontekstu w
poziomu uzyskanych dóbr. Taką zrutynizowaną formę można rozwoju kapitalistycznych przedsiębiorstw. Weber znacznie silniej
osiągnąć jedynie, przyjmując bezosobowe zasady, które określają niż Marks akcentuje wczesny rozwój biurokratycznego aparatu
procedury i umożliwiają dokładny rachunek ekonomiczny. Weber państwowego jako warunek szerzenia się kapitalizmu. Stworzenie
uważa za nieprzypadkowe, że początki gospodarki kapitalistycznej systemu prawnego
w Europie zbiegły się
* Max Weber, Eamomy und Society, Berkeley 1978, t. 2, s. 956-994.

93
92
i gwarantowanego systemu pieniężnego, zarządzanego przez kontroli. Nie jest to jednak cecha specyficzna przemysłu: to samo
państwo, stanowiło konieczny czynnik rozwoju produkcji ka- dzieje się na niższych poziomach wszelkich organizacji
pitalistycznej na większą skalę. biurokratycznych, jak wielkie szpitale czy uniwersytety, a także
Bardziej znaczący w rozważaniach Webera, w każdym razie w dotyczy udziału we władzy państwowej. Weber podkreśla, że ideały
stosunku do zagadnień omawianych w tym rozdziale, wydaje się demokracji narodziły się w niewielkich społeczeństwach, gdzie
jednak wątek skutków związków kapitalizmu, powstałego jako dyskryminowane grupy ludności, należące do „obywateli", mogły
odrębny typ społeczeństwa, z rozwojem biurokracji. W tej kwestii jednoczyć się fizycznie w celu wywierania nacisku politycznego. W
Weber rzuca wyzwanie marksistom, podważając tezę, że dzisiejszych dużych społeczeństwach, gdzie prawa obywatelskie
społeczeństwo socjalistyczne może stworzyć ustrój bardziej obejmują niemal wszystkich, taki model demokracji jest nie do
demokratyczny, niż jest to możliwe dla liberalnej demokracji zrealizowania. Nowoczesny system demokratyczny zakłada wysoki
kapitalistycznej. Weber twierdzi, że biurokracja i demokracja poziom biurokratyzacji administracji państwowej. Do zorganizowa-
pozostają wobec siebie w stosunku paradoksalnym. Z samej natury nia masowych wyborów konieczny jest utrwalony system
biurokracja pobudza centralizację władzy w rękach mniejszości, „racjonalno-legalny" połączony z procedurami biurokratycznymi
która znajduje się na czele organizacji. Marks twierdził natomiast, zapewniającymi właściwy przebieg działań koordynujących i
że w społeczeństwie kapitalistycznym pozbawienie ludności administracyjnych. Co więcej, masowe partie polityczne również
kontroli nad środkami produkcji jest powodem zarówno dominacji wykazują tendencję do silnego zbiurokratyzowania, niezależnie od
klasy wyzyskującej, jak i ograniczonego charakteru demokracji deklaracji otwartości i demokratycznych zasad działania.
burżuazyjnej. Oczywiście to wszystko miało się zmienić z Współczesna epoka jest erą „polityki machiny partyjnej", w której
nadejściem socjalizmu poprzez zlikwidowanie własności prywatnej udział zwykłych obywateli jest znacznie ograniczony. Weber był
i klas. Robotnicy mieli odzyskać kontrolę nad środkami produkcji, a jednym z twórców teorii tzw. elitaryzmu demokratycznego.
złudna swoboda „wolnej pracy najemnej" miała ustąpić miej sca Współczesna demokracja umożliwia jednostkom poprzez wybory
prawdziwym swobodom zdemokratyzowanego przemysłu. pewien wpływ na elity rządzące, nie może być jednak mowy o
Analiza Webera jest dla tej koncepcji ogromnym zagrożeniem. przywróceniu form „demokracji uczestniczącej", w której ludzie
Pozbawienie robotników kontroli nad środkami produkcji nie mają większą kontrolę nad swoim losem*.
ogranicza się do firmy kapitalistycznej, dlatego nie skończy się z Zdaniem Webera socjalizm jeszcze pogarsza sytuację. Przyczynia
zanikiem kapitalizmu. Według Webera utrata kontroli nad się bowiem do dalszego rozszerzania się biurokracji: centralne
procesami pracy i redukcja pracy do rutynowych operacji, w których kierowanie życiem gospodarczym ujmowane w programach
większość pracowników jest tylko „trybami w maszynie" to cecha socjalistów pociąga za sobą większą biurokra-
biurokratyzacji w ogóle. Robotnicy-przemysłowi w zakładach
kapitalistycznych nie posiadają na własność środków produkcji i nie * Patrz David Beetham, Max Weber and the Theory of Modem Politics, Cambridge 1985.
mają nad nimi formalnej
95
94
tyzację państwa, niż obserwuje się to w społeczeństwach prawem, ani nawet wyrażonym w niezręcznej formie, lecz słusznym
kapitalistycznych. Demokrację i kapitalizm Weber ocenia ogólnie uogólnieniem. Ani rosnąca skala społeczeństw lub organizacji w ich
negatywnie. Uważa jednak, że w demokracji liberalnej pozostaje obrębie (na które zwraca szczególną uwagę Michels), ani nasilająca
przynajmniej pewna otwarta przestrzeń nie pochłonięta przez się biurokratyzacja (akcentowana z kolei przez Webera) nie musi
biurokrację. Wprawdzie „elitaryzm demokratyczny" jest tylko konieczne powodować konsekwencji zakładanych przez obu
ograniczoną formą partycypacji politycznej, w kontekście systemu autorów. Nietrudno to zresztą wykazać. Rozważmy dwa przykłady,
wielopartyjnego okazuje się jednak lepszy niż nic. Co więcej, choć bardzo blisko związane z tym, co powiedzieliśmy wcześniej o
kapitalizm zmierza w kierunku monopolu lub oligopolu, zachowuje klasach i państwie. Dzisiejsza gospodarka jest o wiele bardziej
charakter konkurencyjny na tyle, aby zapewnić konsumentom pewną scentralizowana niż pięćdziesiąt lat temu, co jest efektem połączenia
wolność wyboru, zupełnie wykluczoną w sytuacji centralnej kontroli wspomnianych wyżej czynników, czyli wzrostu megakorporacji oraz
produkcji. zwiększającej się ingerencji państwa w życie gospodarcze. Niektóre
grupy robotników zyskały jednak dzięki temu znacznie większą
władzę, ponieważ pracują w szczególnie strategicznych sektorach
gospodarki. Są to m.in. pracownicy służb publicznych lub
Uwagi krytyczne zatrudnieni przy produkcji i dystrybucji energii. Również są to
robotnicy zatrudnieni przy wysoce zintegrowanych liniach
Poglądy Webera należy potraktować bardzo poważnie jako produkcyjnych, gdzie kontrola procesów pracy z konieczności
przekreślenie oczekiwań, że w wyniku reformy lub rewolucji znajduje się całkowicie poza ich zasięgiem. Niektórzy teoretycy,
państwo kapitalistyczne będzie mogło sprostać wysokim wy- nawet o nastawieniu marksistowskim*, doszli do wniosku, że takie
maganiom sprawiedliwości i wolności. Z kilku ważnych powodów miejsca pracy uniemożliwiają robotnikom kontrolę nad pracą, czyli
interpretacja nadciągającego zagrożenia rządami biurokracji nie do wniosku równie pesymistycznego jak Weber i Michels. W
może być jednak przyjęta bez zastrzeżeń. rzeczywistości jednak przy ścisłej koordynacji pracy robotnicy
Po pierwsze, błędne wydaje się założenie Webera, że postęp zyskują pod pewnymi względami większą władzę, niż mieli
biurokracji powoduje jednokierunkowe odsuwanie od władzy przedtem. Zintegrowane linie produkcyjne są bowiem szczególnie
niższych poziomów organizacji. Uczeń Webera, Robert Michels*, narażone na straty w wyniku skoordynowanej akcji niewielkich grup
nadaje poglądom Webera ogólną formułę, którą nazywa „żelaznym robotników.
prawem oligarchii". Jak twierdzi Michels „mówiąc organizacja, Jeszcze raz okazuje się, jak ważne znaczenie socjologiczne ma
mówimy oligarchia", gdyż w wielkich organizacjach władza założenie, że wszyscy aktorzy społeczni działają świadomie i nie są
nieuchronnie skupia się w rękach niewielu. Żelazne prawo oligarchii tylko biernymi odbiorcami czynników bez reszty
nie jest jednak ani żelaznym
* Por. zwłaszcza Harry Braverman, Lahor and Monopoty Capital, New York 1974.
* Robert Michels, Połitical Parties, London 1968 (wyd. niemieckie 1911).

96 97
warunkujących ich losy. Szczególne znaczenie tego faktu w cza zakładów przemysłowych. Trudno jednak zaprzeczyć, że Marks
omawianym kontekście polega na tym, że w organizacjach i wielu jego kontynuatorów nazbyt entuzjastycznie wypowiadało się
biurokratycznych, a zatem i w państwie, zachodzą mniej lub o możliwościach skutecznej instytucjonalizacji form demokracji
bardziej stałe procesy „przetargowe". Władza jest zazwyczaj uczestniczącej w przewidywanym ustroju socjalistycznym.
przedmiotem aktywnej walki, w której bynajmniej nie zawsze Dzisiejsze społeczeństwa socjalistyczne w Europie Wschodniej (z
przegrywają jednostki zajmujące niższą pozycję. Nie oznacza to pewnymi wyjątkami, jak jugosłowiański eksperyment samorządów
jednak bynajmniej, że poglądy Webera czy Michelsa nie mają robotniczych czy działalność Solidarności w Polsce) trudno uznać za
żadnej wartości, wskazują bowiem rzeczywiste i dość powszechne dobry przykład w tym względzie.
tendencje, choć niekoniecznie uniwersalnie związane z biurokracją
lub rosnącą skalą organizacji społecznej.
Moim zdaniem koncentrując się na problemach panowania
biurokracji, Weber nie dostrzega istoty Marksowskiej krytyki Państwa, ruchy społeczne, rewolucje
państwa kapitalistycznego. Wyróżniającą cechą rozwiniętych
społeczeństw kapitalistycznych pozostaje oddzielenie „polityki", Historia nowoczesnych państw, przynajmniej od XVIII wieku, splata
gdzie każdy jest obywatelem, od „gospodarki". Jak już się z oddziaływaniem ruchów społecznych. Ruchy społeczne można
wspomniałem, prawo wyborcze stało się ważnym środkiem określić jako formy wspólnego działania w dążeniu do zasadniczych
prowadzącym do zmiany w tych społeczeństwach. Chodzi jednak o przeobrażeń niektórych aspektów istniejącego porządku
to, że władza, jaką robotnicy mogą sprawować w sferze przemysłu, społecznego. Podobnie jak badania nad państwem i biurokracją, tak i
jest negatywna: opiera się na kolektywnej odmowie pracy lub innych socjologia ruchów społecznych wiele zawdzięcza pionierskim
sposobach jej zakłócania (oddziaływanie na płynność linii pracom Maxa Webera. Weber zwraca uwagę na przeciwieństwa
produkcyjnej, blokowanie określonych działań lub inny rodzaj pomiędzy stałymi, regularnymi wzorcami organizacji
sabotażu). Ani „niebieskie kołnierzyki", ani niższe warstwy „białych biurokratycznej a bardziej bezkształtnym i ulotnym charakterem
kołnierzyków" nie mają formalnych praw uczestniczenia w ruchów masowych, które pojawiły się jako reakcja na istniejący
kształtowanej odgórnie polityce gospodarczej. porządek. Ruchy społeczne definiuje jako dynamiczne wpływy,
Jeżeli podwładni często mają już możliwość wywierania które zasilając gwałtowne nurty przemian, często wywołują ogólny
znaczącego nacisku za pomocą środków negatywnych, uzasadnione przewrót lub znoszą utrwalone sposoby zachowania.
jest oczekiwanie, że ich władza będzie się zwiększać poprzez W czasach przednowożytnych można wyróżnić kilka bardzo
rozszerzenie praw obywatelskich na sferę przemysłową. Inaczej ważnych typów ruchu społecznego. Cohn omawia np. rolę „ruchów
mówiąc, możliwość osiągnięcia form „demokracji uczestniczącej" chiliastycznych" w średniowieczu*. Ruchy te miały
we współczesnych społeczeństwach nie jest bynajmniej tak
jednoznacznie wykluczona, jak zakładał to Weber. Z analizy Marksa * Norman Cohn, The Pursuit ofthe Millenium, London 1962.
wynika, że dotyczy to zwłasz-
99
98
ło skutków „dwóch wielkich rewolucji", większość krajów w ciągu
głównie cele religijne, były inspirowane ambicją utworzenia ostatnich dwustu lat przeżywała przynajmniej jedną główną fazę
Królestwa Bożego na Ziemi. Inne formy przednowożytnych ruchów rewolucji politycznej. Począwszy od przełomu XIX i XX stulecia,
społecznych były w swoich dążeniach znacznie bardziej świeckie. W integralną częścią tych przemian był oczywiście marksizm.
Europie końca średniowiecza wybuchały liczne powstania chłopskie, Większość rewolucji społecznych w XX wieku korzystała z
zwykle powodowane brakiem żywności lub wysokimi podatkami. wpływów lub inspiracji którejś wersji myśli marksistowskiej.
Istnieje wyraźna różnica pomiędzy ruchami religijnymi i świeckimi Właśnie pod tym względem marksizm różni się od innych idei
w społeczeństwach tradycyjnych a ruchami społecznymi, które teoretycznych w naukach społecznych — jest narzędziem służącym
miały dramatyczny wpływ na rozwój nowoczesnych państw w kolejnym sekwencjom zmian społecznych w makroskali, które
dwóch ostatnich stuleciach. Odmienność tę ilustruje dokonywane dokonują się dzięki powstawaniu opozycyjnych ruchów
przez niektórych autorów rozróżnienie pomiędzy ruchami o charak- społecznych.
terze buntu z jednej strony a ruchami o charakterze rewolucji Interpretacje natury i konsekwencji rewolucji społecznych są
społecznej z drugiej. Powstania chłopskie uważa się za bunty w tym bardzo zróżnicowane, czemu trudno się dziwić w przypadku
sensie, że nawet gdy zmierzają do pozbawienia władzy grupy zjawiska tak brzemiennego w skutki. Pośród najbardziej znanych
możnych lub monarchy, nie przewidują głębszych procesów reformy perspektyw rewolucji społecznej i ruchów rewolucyjnych należy
instytucjonalnej. Nawet wiara w nadejście „roku tysięcznego", wymienić koncepcje Tilly'ego i Skocpol*. Tilly stara się analizować
podsycana cytatami z Biblii, ma niewiele wspólnego z procesy zmiany rewolucyjnej w ramach ogólnej teorii mobilizacji
dostrzeganiem potrzeby lub możliwości reformy panującego ruchów społecznych w epoce współczesnej. Cechą
systemu władzy. Ruchy rewolucyjne natomiast mają na celu charakterystyczną świata, natchnionego hasłami zaangażowania i
radykalną świecką transformację społeczną i generalnie związane są partycypacji politycznej, jest tendencja do aktywnego
z epoką współczesną. Ruchy te powstały dopiero, gdy narodziła się mobilizowania się grup w celu realizacji własnych interesów i
idea powszechnych praw obywatelskich, połączona z hasłami ideałów. Ruchy społeczne są środkami mobilizacji zasobów
równości i demokracji. Pojęcia te sięgają korzeniami starożytności, grupowych rozproszonych w określonym ustroju społecznym lub
natomiast kształt bardziej współczesny przybrały już w XVII wieku. aktywnie ograniczanych przez władze państwowe.
Jednak dopiero od końca XVIII wieku zostały systematycznie Tilly twierdzi, że ruchy rewolucyjne są podtypem działań
przejęte przez ruchy zmierzające do radykalnej innowacji społecznej kolektywnych w warunkach, które określa mianem suwerenności
i politycznej. rozproszonej {multiple sovereignty), czyli sytuacji, gdy państwo z
W pierwszym rozdziale wspomniałem o głębokim wpływie jakichś powodów nie ma pełnej kontroli nad dziedziną, którą
rewolucji amerykańskiej oraz francuskiej na procesy zmiany w XIX pozornie zarządza. Przejawy suwerenności rozpro-
i XX stuleciu. Na tym polega podstawowy sens twierdzenia, że w
dzisiejszym świecie wszyscy żyjemy w „społecznościach * Charles Tilly, From Mobilisation to Revolution, Reading, MA 1978; Theda Skocpol, States
rewolucyjnych". Żadne ze społeczeństw nie uniknę- andSocial Revolutions, Cambridge 1979.

100 101
szonej mogą pojawiać się w wyniku wojny zewnętrznej, konfliktów cych do zmiany rewolucyjnej. Twierdzi, że kryzysy rewolucyjne we
wewnętrznych lub obu tych czynników. Rewolucja rosyjska w 1917 wszystkich trzech badanych przez nią przypadkach nastąpiły, gdy
roku dokonała się w warunkach zaangażowania państwa w pierwszą dotychczasowe rządy, za każdym razem były to monarchie
wojnę światową, która spowodowała straty terytorialne i autokratyczne, nie mogły sprostać wymaganiom zmieniającej się
doprowadziła do głębokich wewnętrznych rozłamów politycznych. sytuacji międzynarodowej, a owa niewydolność pogarszała się
Ruchy rewolucyjne zwykle przybierają na sile w sytuacji jeszcze wskutek wewnętrznych podziałów klasowych. Władze
suwerenności rozproszonej, jeśli aktualny rząd próbuje sprawować państwowe nie potrafiły przeprowadzić programów reformy
władzę środkami przymusu. Czasami wiąże się to z nagłą odmową wewnętrznej ani pobudzić szybkiego wzrostu gospodarczego, aby
lub niemożnością zaspokojenia przez rząd potrzeb dużych grup oprzeć się zagrożeniom militarnym ze strony innych państw, które z
ludności, które dotychczas korzystały ze świadczeń państwa. Taka powodzeniem dokonały tych zmian. Powstałe konflikty nasiliły
sytuacja wystąpiła we Włoszech po pierwszej wojnie światowej, gdy napięcia wewnętrzne do tego stopnia, że spowodowało to załamanie
demobilizacja ponad dwóch milionów mężczyzn w połączeniu z istniejącej struktury państwowej, wywołując trwały kryzys
nagłym zniesieniem wojennego racjonowania żywności i kontroli polityczny, wykorzystany przez pojawiające się ruchy społeczne. Jak
cen postawiła państwo wobec problemu rywalizacji radykalnych pisze Skocpol, sytuacja rewolucyjna nie nastąpiła
ruchów zarówno na lewicy, jak i na prawicy.
Skocpol odmiennie ocenia te same zjawiska. Tilly skłonny jest ze względu na przemyślane działania w tym kierunku ani ze
twierdzić, że ruchy rewolucyjne kierują się świadomym, celowym strony zdeklarowanych rewolucjonistów, ani ze strony
dążeniem do realizacji własnych interesów i że sposoby obdarzonych władzą polityczną grup starego reżimu. Re-
dokonywania zmiany rewolucyjnej są „skuteczne", jeżeli prowadzą wolucyjne kryzysy polityczne, których kulminacją było
do urzeczywistnienia tych interesów. Skocpol natomiast uważa, że załamanie się administracyjne i polityczne, pojawiły się raczej
są to ruchy przeważnie mniej jednoznaczne i zdecydowane w swoich dlatego, że dotychczasowe imperia znalazły się w kleszczach
zamierzeniach, a zmiana rewolucyjna w makroskali jest w dużym dwóch przeciwnych sił: zwiększonej konkurencji militarnej bądź
stopniu niezamierzoną konsekwencją podejmowanych przez grupy i ingerencji z zewnątrz oraz ograniczeń narzucanych działaniom
ruchy społeczne prób osiągania celów bardziej fragmentarycznych. monarchy przez istniejące agrarne struktury klasowe i instytucje
Rewolucje społeczne w historii współczesnego świata — Skocpol polityczne*.
koncentruje się na rewolucji francuskiej, rosyjskiej i chińskiej —
nastąpiły wskutek pojawienia się pewnych strukturalnych warunków Skocpol z pewnością słusznie podkreśla, że główne rewolucje
zmiany w dotychczasowym konkretnym systemie władzy. Autorka społeczne nie były po prostu końcowym rezultatem celowo
podkreśla również szczególne znaczenie kontekstu zorganizowanych ruchów zmierzających do obalenia
międzynarodowego w tworzeniu warunków prowadzą- dotychczasowego stanu rzeczy. Wydaje się jednak, że prze-

102 * Theda Skocpoi, op. cit., s. 285.

103
ciwstawienie celowych form zmiany społecznej oraz form wynikających z
przesunięć „strukturalnych" jest zbyt daleko idące. Wbrew pozorom jej teoria
wcale nie różni się tak bardzo od poglądów Tilly'ego. Współczesne ruchy
społeczne w ogóle, a ruchy rewolucyjne w szczególności polegają bowiem
mimo wszystko na niezwykle silnej i bardzo skutecznej koordynacji działań
ludzkich w służbie zbiorowym celom lub interesom. Historia niekoniecznie
daje się nagiąć ku tym celom, wiele cech współczesnego świata powstało we
wzajemnym oddziaływaniu takich właśnie form społecznej mobilizacji i ich
nieprzewidzianych konsekwencji.
-------- 5 ----------
Miasto: urbanizacja i życie codzienne

Miasta przedkapitalistyczne i nowoczesne


Zastanówmy się raz jeszcze nad trwałością zmian, które prze-
kształciły współczesny świat. Gospodarka kapitalistyczna na szerszą
skalę datuje się dopiero mniej więcej od XVI wieku, kapitalizm
przemysłowy zaś zaledwie od końca XVIII wieku, w dodatku tylko
na ograniczonym skrawku świata. Jednakże w ciągu dwustu lat,
które upłynęły od roku 1780, dokonały się znacznie głębsze
przeobrażenia życia społecznego niż w całej długiej historii
człowieka do tego czasu. Jak zauważyłem w rozdziale pierwszym,
nigdzie nie jest to bardziej widoczne jak w charakterze i
rozszerzaniu się współczesnego życia miejskiego. W poznawaniu
roli współczesnego miasta szczególnie istotny jest historyczny
aspekt wyobraźni socjologicznej. Poniżej postaram się wskazać, w
jakim ważnym sensie miasto stało się środowiskiem życia nas
wszystkich w rozwiniętych społeczeństwach kapitalistycznych.
Bardzo trudno bowiem wyobrazić sobie życie społeczne ludzi nawet
dwieście lat temu, choć pozostały jeszcze duże obszary świata, gdzie
nadal dominują tradycyjne style życia.
W cywilizacjach przednowoczesnych miasto było na ogół

105
wyraźnie odgraniczone od wsi. Z pewnością nietrudno o przesadę w podziałom przestrzeni miejskiej. Jeśli współczesna gospodarka jest
wyliczaniu wspólnych cech miast przednowoczesnych*. Pewne zdominowana przez megakorporacje, to życie miejskie zostało
wyróżniające cechy miast występowały jednak niewątpliwie w poddane władzy „megalopolis", czyli „miasta miast". Słowo to
większości form społeczeństwa jeszcze przed rozwojem kapitalizmu. pochodzi z greckiego i zostało wprowadzone przez peloponeskich
Miasta były zazwyczaj otoczone murami, które podkreślały ich polityków-filozofów, którzy planowali utworzenie nowego miasta-
zamknięty charakter i oddzielały od wsi, a także spełniały funkcję państwa, będącego przedmiotem zazdrości wszystkich cywilizacji.
obronną. Centralny obszar w tradycyjnych miastach zajmowała We współczesnym użyciu słowo „megalopolis" ma niewiele
zwykle świątynia, pałac i targowisko, centrum ceremonialno- wspólnego z tamtą utopią. Po raz pierwszy w nowoczesnych czasach
handlowe otaczały czasami dodatkowe mury wewnętrzne. Miasta zastosowano je w odniesieniu do północno-wschodniego wybrzeża
były ośrodkami nauki, sztuki i kosmopolitycznej kultury, lecz z tych Stanów Zjednoczonych, mniej lub bardziej ciągłego łańcucha
dóbr korzystała zawsze tylko nieliczna elita. Choć niektóre z miast zurbanizowanych obszarów na przestrzeni 450 mil od północnego
połączono skomplikowanym systemem dróg, niewiele osób Bostonu do dolnego krańca Waszyngtonu. Na obszarze za-
odbywało podróże, głównie związane z działalnością militarną lub mieszkiwanym przez 40 milionów ludzi gęstość zaludnienia wynosi
handlową. W miastach przedkapitalistycznych życie toczyło się ponad 700 osób na milę kwadratową. Podobną liczbę ludności i
powoli, a zwykli ludzie pozostawali przeważnie wierni podobnym gęstość zaludnienia ma rejon Wielkich Jezior w Stanach
tradycjom jak ich ziomkowie żyjący na wsi. Jak już wspomniałem, Zjednoczonych i Kanadzie.
według dzisiejszych norm ówczesne miasta były niewielkie. Znaczenie tych zjawisk nie jest wyłącznie ilościowe mimo silnie
Liczba ludności świata ogromnie wzrosła w ciągu ostatnich zaznaczającej się tendencji do takiego ujęcia tego problemu w
dwustu lat, i wzrasta w dalszym ciągu, przy czym znaczna część literaturze. Wielu autorów traktuje bowiem urbanizację związaną z
populacji osiedla się w miastach (patrz s. 16). Statystyki są kapitalizmem przemysłowym po prostu jak zwyczajne zjawisko
znaczące. Mamy dzisiaj na świecie około 1700 miast, których liczba przenoszenia się ludności wiejskiej do miast. Oczywiście taki proces
mieszkańców przekracza 100 tysięcy. Około 250 miast ma więcej zachodził, lecz ruch ten był tylko częścią szerszego kompleksu
mieszkańców niż do niedawna największe miasta w historii, zmian oddziałujących na samą naturę życia miejskiego, których
mianowicie ponad 500 000. Najludniejsze mają po 14 milionów chyba najwyraźniejszym symbolem było zniknięcie murów
mieszkańców. Miasta nie mają murów, a granice administracyjne miejskich. Implikacje powyższych uwag staną się jasne, kiedy bliżej
najrozleglejszych konglomeracji miejskich często nie odpowiadają przyjrzymy się wiodącym teoriom socjologicznej analizy miasta.
już rzeczywistym
*Por. np. Gideon Sjoberg, The Preindustrial City, Glencoe 1960. Mimo wielu krytycznych
recenzji książka Sjoberga jest w swojej dziedzinie pozycją klasyczną i zawiera dużo cennych
spostrzeżeń.

106 107
Poglądy „szkoły chicagowskiej" Często uważa się, że ujęcie ekologiczne dotyczy wyłącznie
urbanizacji społeczeństw współczesnych w przeciwieństwie do
Jeszcze do niedawna osiągnięcia „szkoły chicagowskiej", słynnej w drugiego ważnego stanowiska związanego ze „szkołą chicagowską".
pierwszym dwudziestoleciu naszego wieku, dominowały w Jest nim teoria „urbanizacji jako sposobu życia" autorstwa Louisa
socjologicznej debacie o mieście. Warto zwrócić szczególną uwagę Wirtha, który przypisuje sobie rozpoznanie uniwersalnych cech
na dwie pokrewne koncepcje tej szkoły. Jedną z nich jest tzw. ujęcie życia w miastach. Ponieważ niektórzy krytycy przedstawiali poglądy
ekologiczne rozmieszczenia dzielnic miasta. Koncepcja ta wywodzi Wirtha w postaci niemal karykaturalnej, należy ukazać je we
się z bezpośredniej analogii do procesów ekologicznych w biologii, właściwym świetle. Ich podsumowaniem jest słynny artykuł
czyli procesów, w których rośliny i zwierzęta zostają w sposób Urbanizm jako sposób życia, opublikowany po raz pierwszy w roku
uporządkowany rozmieszczone w środowisku fizycznym dzięki 1938*. Wirth wyróżnia trzy cechy charakterystyczne dla miasta w
przystosowaniu do tego środowiska. R.E. Park przedstawia podobne ogóle: liczba ludności, gęstość zaludnienia i zróżnicowanie
prawidłowości w odniesieniu do miasta, które mieszkańców. W miastach mieszka bardzo dużo ludzi w bliskim
sąsiedztwie, lecz większość nie zna się osobiście. Wirth zdaje sobie
wydaje się wielkim mechanizmem sortowania i odsiewania, sprawę, że kryteria te mają w znacznej mierze formalny charakter, a
bezbłędnie wybierając z całej populacji, w sposób nie do końca ich konsekwencje są kształtowane przez różne czynniki. Mimo to
jeszcze zrozumiały, jednostki najlepiej nadające się do życia w dostrzega w tych konsekwencjach wpływ na specyficzny styl życia
określonym regionie i określonym środowisku*. charakterystyczny dla mieszkańców miasta. W miastach liczne
kontakty z innymi są powierzchowne i fragmentaryczne, traktowane
Miasto zostaje podzielone na „naturalne obszary" w wyniku przez zainteresowanych instrumentalnie, raczej jako środki wiodące
porównywalnych z zachodzącymi w ekologii biologicznej procesów do celu niż jako satysfakcjonujące związki międzyludzkie. Zdaniem
rywalizacji, najazdu i dziedziczenia. Procesy te przyczyniają się do Wirtha jednostka zostaje pozbawiona „spontanicznej autoekspresji,
wytworzenia się stref dzielnic mieszkalnych o różnych cechach. W morale i poczucia uczestnictwa pochodzącego z życia w zin-
centralnym obszarze miasta skupiają się na ogół instytucje tegrowanym społeczeństwie"**. Nawiązując do poglądu eko-
gospodarcze, handlowe i rozrywkowe. Wokół śródmieścia logicznego, Wirth zauważa, że duża liczba ludności i gęstość
rozproszone są dzielnice z dużą liczbą tanich mieszkań lub domów zaludnienia nieuchronnie prowadzą do zróżnicowania i specjalizacji
czynszowych. Jeszcze bardziej na zewnątrz znajdują się obszary zamieszkiwanych obszarów. Tak jak w życiu roślin i zwierząt, tak i
trwale przypisane klasie robotniczej, a poza nimi podmiejskie tu, podział funkcji pozwala większej liczbie
dzielnice klasy średniej.
* Louis Wirth, Urbunism as a way oflife, „American Journal of Sociology", t. 44, 1938. Por. też A.J.
Reiss, Louis Wirth on Cities and Social Life, Chicago 1964.
* Robert E. Park, Humań Communities, Glencoe 1952, s. 79.
** Louis Wirth, op.cit.,s. 13.

108
109
jednostek żyć razem na stosunkowo niewielkim terytorium. ujawniają się jednak w zastosowaniu do miast w społeczeństwach
Dokonujący się w miastach rozpad „zintegrowanego społeczeństwa" przedkapitalistycznych. W ostatnich latach przeprowadzono wiele
wywołuje m.in. wprowadzenie rutynowego porządku, archeologicznych i antropologicznych badań porównawczych życia
kontrolowanego za pomocą bezosobowo zdefiniowanych reguł miejskiego w tych społeczeństwach. Ponieważ trudno je uogólnić,
zachowania, w czym można doszukać się pewnego podobieństwa z myślę że można z grubsza podporządkować je temu, co Sjoberg we
Weberowską charakterystyką biurokracji. wspomnianej wcześniej książce nazywa swoją „podstawową
Wirth zweryfikował swoje poglądy w niektórych aspektach. hipotezą", która głosi, że
Miejski „sposób życia" niekoniecznie ogranicza się do osób, które
rzeczywiście mieszkają w różnej wielkości miastach, ponieważ pod względem struktury lub formy miasta przedprzemysłowe —
wpływy miast obejmują swoim oddziaływaniem również czy to w średniowiecznej Europie, czy w dawnych Chinach,
mieszkańców odległych terenów. Jest też odwrotnie. Nie wszyscy Indiach, czy gdziekolwiek indziej — były do siebie bardzo
żyjący w miastach poddają się ich anonimowej rutynie. Imigranci z podobne, lecz różniły się wyraźnie od nowoczesnych miejskich
obszarów wiejskich często zachowują ważne elementy swoich ośrodków przemysłowych*.
dawnych sposobów życia, przy czym niektóre z tych cech mogą
utrzymywać się długo. Co więcej, Wirth nie uważa bynajmniej Prawidłowości te dotyczą cech miast przedprzemysłowych
opisanych przez siebie właściwości za wyczerpującą charakterystykę wymienionych już wcześniej. W porównaniu z wielkimi
życia w mieście, lecz jedynie za podstawową listę minimum. Trwa nowoczesnymi obszarami miejskimi tradycyjne miasta były ściśle
jednak przy swoim stanowisku, ponieważ zależy mu, aby sformuło- odgraniczone, otoczone murami i trwale podzielone na dzielnice
wana przez niego teoria miasta miała jak najszersze zastosowanie i mieszkalne otaczające wyraźnie wyodrębniony obszar
nie ograniczała się do nowoczesnego życia miejskiego. ceremionialno-handlowy.
Zarówno poglądy Wirtha, jak i ujęcie ekologiczne są kry- Po drugie, błędne jest założenie, które zdaje się przyjmować
tykowane na wiele sposobów. Przyłączam się do oceny krytycznej Wirth, że ogólna koncepcja życia miejskiego może opierać się
mającej znaczenie dla szerszego kontekstu tej książki. Poniżej wyłącznie na charakterystyce miast. Miasta wyrażają, a zarazem
wskażę aspekty obu koncepcji, które po odpowiednim gromadzą w sobie cechy szerszego społeczeństwa, którego są
przeformułowaniu zachowują do dzisiaj swoją aktualność. Moje częścią. Ta uwaga jest ściśle związana z pierwszą. W
krytyczne uwagi można podzielić na cztery kategorie, które pragnę społeczeństwach przedkapitalitycznych życie w miastach pod
odnieść przede wszystkim do tez Wirtha. pewnymi względami przebiega równolegle do życia na obszarach
Po pierwsze, teoria Wirtha wbrew deklaracjom nie ma wiejskich. W obu przypadkach zaznacza się silne oddziaływanie
powszechnego zastosowania. Oparta głównie na obserwacji miast tradycji, nawet wśród bardziej kosmopolitycznych elit, a większość
amerykańskich w latach dwudziestych i trzydziestych wykazuje relacji ma raczej formę kontaktów
pewne ograniczenia nawet w odniesieniu do życia miejskiego w
kapitalizmie przemysłowym. Szczególne braki * Gideon Sjoberg, op. cit„ s. 5.

110 111
osobistych niż anonimowych związków opisywanych przez Wirtha. kształcania się społeczeństwa opisywał jako przechodzenie od formy
Pod innymi względami jednak kontrast pomiędzy miastem a wsią Gemeinschaft (wspólnoty) do postaci Gesellschaft (zrzeszenia).
jest większy niż w społeczeństwach współczesnych, w których, na Gemeinschaft oznacza to samo co w teorii Wirtha niewielka
co chciałbym zwrócić uwagę, różnice właściwie się zatarły. Miasta wspólnota lub „społeczeństwo zintegrowane", w którym dominuje
w społeczeństwach przednowoczesnych istnieją nie tylko w swoich „spontaniczna ekspresja osobowości". Gesellschaft, forma
granicach. Połączone siecią skomplikowanych i różnorodnych relacji obejmująca bezosobowe, instrumentalne relacje społeczne, coraz
ze wsią są kluczowym elementem całościowej organizacji bardziej wypiera Gemeinschaft w miarę rozwoju dużych
społeczeństwa. Miasto, cywilizacja, państwo — to pojęcia, które nie społeczeństw nowoczesnych. Do idei Tónniesa, a także innych,
bez powodu używane są często niemal jako synonimy w literaturze z szczególnie Georga Simmla, nawiązuje Wirth w swej analizie życia
dziedziny archeologii i antropologii. Ta sama ogólna zasada dotyczy miejskiego. Siedząc właściwie ten sam kierunek rozwoju —
życia miejskiego w społeczeństwach nowoczesnych. Charakter miast ponieważ w społeczeństwach współczesnych życie miejskie staje się
można właściwie analizować jedynie w szerszym kontekście elementem o kluczowym znaczeniu — Wirth przykłada największą
społeczeństwa jako całości. I tutaj miasto jest zarazem częścią i wagę do przełożenia tych zjawisk na przeciwieństwo pomiędzy wsią
głównym czynnikiem oddziałującym na instytucje całego a miastem. Prowadzi to jednak do dwojakiego rodzaju ograniczeń. O
społeczeństwa. Charakter współczesnego życia miejskiego jest jednych już mówiłem: utożsamianie Gesellschaft z życiem miejskim
jednak zupełnie inny niż w mieście przednowoczesnym, gdyż jest w zasadzie niesłuszne, gdyż społeczeństwa przednowoczesne na
odzwierciedla głęboką naturę przeobrażeń społecznych, jakie ogół zdecydowanie odróżniają się od współczesnego życia
nastąpiły w związku z nadejściem kapitalizmu. miejskiego. Koncepcję Wirtha można równie skutecznie
Po trzecie, sformułowania Wirtha zawierają pewne elementy nie skrytykować, przeciwstawiając ją ideom wynikającym z
bardzo przystające do teorii społeczeństwa przemysłowego, choć on alternatywnego ogólnego stanowiska proponowanego przez
sam uważa, że stworzył ujęcie miasta odpowiadające wszystkim marksizm. Niektóre z najważniejszych ostatnich przyczynków do
typom społeczeństwa. Teoria społeczeństwa przemysłowego, jak już analizy współczesnego życia miejskiego można znaleźć właśnie w
wspomniałem, zawiera w swoich różnych wersjach dychotomiczną najnowszych pracach inspirowanych marksizmem. Odwołując się
koncepcję zmiany społecznej, przeciwstawiając społeczeństwo teraz do nich, postaram się wykazać, dlaczego niektóre
przemysłowe społeczeństwu tradycyjnemu. Takie dychotomiczne zidentyfikowane przez Wirtha elementy życia miejskiego są
przeciwstawienia, nie zawsze zresztą posługujące się wprost specyficzne dla epoki współczesnej.
pojęciem „społeczeństwa przemysłowego", odgrywają ogromną rolę Wreszcie, ujęcie Wirtha, zwłaszcza w części wykorzystującej
w naukach społecznych. Do najbardziej znanych dychotomii należy analogię ekologiczną, napotyka ograniczenia „naturalistycznego"
utworzona na przełomie wieków przez niemieckiego uczonego modelu socjologii. Ekologiczny system dzielnic mieszkalnych
Ferdinanda Tónniesa, który ogólny kierunek prze- traktuje się bowiem jako ukształtowany, jak dosłownie wyraża to
Park, za pomocą serii „procesów naturalnych" dokonujących się tak
112 jak bezosobowe zdarzenia w świe-

113
cie fizycznym. Widziane w ten sposób procesy te zdają się mieć Lancashire było miastem trzy stutysięcznym. Na początku XX
charakter nieodwracalny, jak prawa natury. Zupełnie inny obraz wieku wchłonęło okoliczne miejscowości i wraz z nimi liczyło 2 400
powstaje, gdy analizujemy życie miejskie w kategoriach poglądów, 000 mieszkańców. Przytoczone liczby świadczą o tym, że siła
które przedstawiłem w rozdziale wprowadzającym. napędowa rozwoju miasta, działająca od końca XVIII wieku różni się
zdecydowanie od czynników kształtujących wcześniejsze formy
miast. Stwierdzenie to nie wystarczy jednak do wyjaśnienia
specyficznego charakteru nowego życia miejskiego.
Życie miejskie i kapitalizm Chyba najłatwiej określić cechy współczesnego życia miejskiego
i jego stosunek do rozwoju kapitalistycznego za pomocą
Jak możemy scharakteryzować ogół właściwości składających się na Marksowskiego pojęcia „utowarowienia". Odwoływałem się już do
przeciwstawienie miast przednowoczesnych i kapitalistycznego tego określenia, omawiając interpretację państwa kapitalistycznego
życia miejskiego? Już wcześniej zauważyłem, że w odpowiedzi na w ujęciu Offe'a. Według Marksa utowarowienie jest podstawowym
to pytanie należy usytuować życie miejskie w szerszej perspektywie pojęciem w analizie ustroju kapitalistycznego: istotą gospodarki
rozwoju społeczeństw, a tym samym skonfrontować z głównymi kapitalistycznej jest kupowanie i sprzedawanie towarów, w tym siły
przeobrażeniami społecznymi, które dokonały się w związku z roboczej w celu wytworzenia zysku. Nic więc dziwnego, że
powstaniem i rozwojem kapitalizmu. W społeczeństwach przejawy utowarowienia można dostrzec w każdym środowisku
przedkapitalistycznych miasto było ośrodkiem władzy państwowej człowieka. Znaczenie nowoczesnej urbanizacji i związanych z nią
oraz działalności produkcyjnej i handlowej o ograniczonym zasięgu; stylów życia społecznego uświadamia nam utowarowienie przestrze-
większość ludności zajmowała się pracami rolniczymi. Pojawienie ni w społeczeństwach kapitalistycznych. Mimo różnych od-
się kapitalizmu i jego umocnienie się jako kapitalizmu przemy- mienności w społeczeństwach przedkapitalistycznych zarówno w
słowego wiązało się z powszechnym ruchem ludności ze środowiska mieście, jak i na wsi ziemia i mieszkanie nie podlegało alienacji lub
wiejskiego do miast. Zjawisko to, wywołane przez głębokie zmiany ich alienacja była obwarowana zastrzeżeniami. („Alienacja" oznacza
w naturze „miejskości", zarazem zmiany te stymulowało. Świadczy w tym wypadku możliwość przenoszenia praw własności na inną
o tym między innymi fakt, że w początkowym okresie rozwoju osobę poprzez jakiś sposób zapłaty). Z nadejściem kapitalizmu
kapitalizmu brytyjskiego, pod koniec XVIII wieku, pierwsze ośrodki ziemia i budynki zaczęły jednak podlegać swobodnej alienacji jako
fabryczne przeważnie nie były lokalizowane w istniejących już towary, które mogą być kupowane i sprzedawane na rynku.
większych miastach. Jednym z najbardziej uderzających przykładów Utowarowienie przestrzeni burzy środowisko fizyczne w systemie
ekspansji miast jest Manchester. W roku 1717 liczba jego miesz- wytwórczym kapitalizmu jako całości, co ma następujące
kańców wynosiła zaledwie 10 tysięcy, lecz już około roku 1851 jako konsekwencje:
centrum fabryczno-handlowe rozległego hrabstwa 1. Kapitalistyczne miasto staje się „sztucznym otoczeniem"
znoszącym dawne podziały pomiędzy miastem a wsią.
114
115
Miasto przedkapitalistyczne pozostawało w zależności od wsi, lecz stości ma pewne znaczenie w związku z aktualną dyskusją o
zarazem było od niej ściśle odgraniczone. W kapitalizmie przemysł mieście, inspirowaną przez marksizm. Niektórzy twierdzą z
sprawił, że granice między miastem a wsią stały się bardziej przekonaniem, że z przyczyn określonych w dwóch poprzednich
elastyczne. Rolnictwo zostało skapitalizowane i zmechanizowane, punktach coś takiego jak „socjologia miasta" w ogóle nie istnieje.
poddane wpływom czynników społeczno-ekonomicznych Skoro sztuczne środowisko jest integralną cechą społeczeństwa
podobnych do tych, które działają w innych sektorach produkcji. W kapitalistycznego, jego analiza może być przeprowadzona wyłącznie
wyniku tego procesu różnice w sposobach życia społecznego na gruncie interpretacji tej formy społeczeństwa jako całości. W
pomiędzy wsią a miastem coraz bardziej się zacierają. Jeżeli znacznej mierze podzielam ten pogląd, ponieważ wydaje mi się, że
przestrzeń jest rozumiana w sensie społecznym, a nie tylko wszystkie zjawiska opisane w poprzednich rozdziałach — produkcja
fizycznym, można powiedzieć, że miasto i wieś przestają istnieć. kapitalistyczna, konflikt klasowy i państwo — mają bezpośredni
Zamiast nich pojawia się rozróżnienie pomiędzy „środowiskiem związek z przekształcaniem się środowiska miejskiego w
zabudowanym" a środowiskiem „otwartej przestrzeni"*. „środowisko zabudowane".
2. We wszystkich społeczeństwach przedkapitalistycznych ludzie Po uznaniu tego stwierdzenia za bezsporne pozostaje nam jeszcze
żyli blisko natury — w wielu kulturach człowiek postrzega siebie sformułować pojęcia umożliwiające analizę kapitalistycznego życia
jako część świata przyrody na sposób zupełnie obcy Zachodowi. miejskiego ze wskazaniem jego odniesień do całości społeczeństwa.
Wybudowane środowisko społeczeństw kapitalistycznych Próbą sprostania temu zadaniu jest sformułowana przez Rexa „teoria
wprowadza radykalny rozdział pomiędzy życiem człowieka a klas zamieszkania" (housing class)*. Idee Rexa interpretowano
przyrodą. Dzieje się tak przede wszystkim w kapitalistycznym przede wszystkim jako dążenie do stworzenia bardziej zadowalającej
miejscu pracy, gdzie zarówno charakter wykonywanych zajęć, jak i teorii układu dzielnic oraz rozwoju miast niż oferowana przez szkołę
umiejscowienie fabryki lub biura oddziela człowieka od wpływów chicagowską. Rex twierdzi, że podejście ekologiczne opiera się na
gleby, pogody i pór roku. Proces ten pogłębia się wskutek zbyt mechanicznym ujęciu procesów ekologicznych, które mają
umiejscowienia stanowiska pracy w miejskim środowisku określać właściwości dzielnic miejskich. Proponuje w zamian
utowarowionej przestrzeni. Większość z nas spędza znaczną część perspektywę, która zwraca uwagę na czynne próby oddziaływania
życia w miejscach niemal całkowicie ukształtowanych przez mieszkańców miast na środowisko, w którym żyją. Ponieważ Rex
człowieka. opiera się na materiałach brytyjskich, jego prace stanowią korzystną
3. Czynniki wpływające na rozmieszczenie dzielnic miejskich przeciwwagę dla tendencji szkoły chicagowskiej — a także wielu
wynikają z podstawowych cech społeczeństw kapitalistycznych, a innych analiz życia miejskiego — do zbyt dużego uzależnienia od
zarazem nadają im dodatkowy wymiar. Powyższa uwaga może badań amerykańskich.
wydawać się truizmem, jednak w rzeczywi-
* Patrz John Rex, Robert Moore, Race, Community and Conflict, Oxford 1967; oraz inne
* W interesujący sposób omawia te zagadnienia David Harley, SocialJustice and the City, London 1973. publikacje Rexa.

116 117
Punktem wyjścia dla Rexa jest rozrastanie się ośrodków wane za pomocą kredytów hipotecznych, w dalszym ciągu były w
przemysłowych w Wielkiej Brytanii w XVIII wieku ze szczególnym większości zamieszkiwane przez właścicieli.
uwzględnieniem rozwoju Birminghamu. W początkowych fazach Na początku XX wieku zaczęły rozwijać się rynki mieszkaniowe
rozwoju tych ośrodków schematy rozmieszczenia dzielnic były na związane z kapitałem przemysłowym i finansowym z jednej, a
ogół ściśle uzależnione od potrzeb dostrzeganych przez rynkiem pracy z drugiej strony. W tych kategoriach możemy
pracodawców. Domy przemysłowców i innych miejscowych notabli próbować wyjaśnić „ekologiczne" schematy ruchu ludności i
budowano na terenach mających dobry dostęp do śródmiejskich podziału na dzielnice, opisywane przez teoretyków szkoły
wygód, a zarazem oddalonych od hałasu i zanieczyszczeń chicagowskiej. Zdaniem Rexa przyczyną tych procesów był konflikt
fabrycznych. Ponieważ główną rolę w produkcji odgrywało nadal w związku z niedoborem mieszkań o pożądanym standardzie i w
chałupnictwo (jeszcze w XIX wieku), pracodawcy byli częściowo efekcie jednoczenie się mieszkańców w „klasy zamieszkania". W
zwolnieni z konieczności zapewnienia mieszkań robotnikom. dużych miastach możemy wyróżnić kilka klas zamieszkania.
Budowano ich jednak coraz więcej. Niektórzy poprzestawali na Obejmują one m.in. pełnoprawnych właścicieli mieszkań w
barakach przeznaczonych wyłącznie dla pracowników, ale najbardziej pożądanych okolicach, „właścicieli" podobnych
większość stawiała kolonie domków rodzinnych skupione wokół mieszkań na mocy kredytów hipotecznych, mieszkańców domów
fabryk lub w pobliżu kolei. Nie starano się jednak w żaden sposób obciążonych hipoteką w mniej pożądanych okolicach, osoby
zachować w nich elementów życia wspólnotowego tradycyjnych wsi prywatnie wynajmujące mieszkania oraz lokatorów mieszkań
rolniczych, lecz na przekór temu kultura wspólnotowa bujnie się wynajmowanych przez państwo. Najwyższe klasy zamieszkania
rozwijała. zazwyczaj opuszczały śródmieście, preferując atrakcyjniejsze
Pod koniec XIX i na początku XX wieku „bezpośredni podział przedmieścia lub nawet wyprowadzając się poza miasto. Mniej
klasowy" według miejsca zamieszkania załamał się, m.in. z powodu uprzywilejowani właściciele domów obciążonych hipoteką również
intensywnego rozwoju przemysłu, ludności i obszarów miejskich. starali się opuścić śródmieście, wspomagając budowę dróg w
Były też inne, bardziej specyficzne przyczyny. Dostarczanie kierunku coraz bardziej rozbudowujących się dzielnic podmiejskich.
mieszkań przez pracodawców powodowało unieruchomienie Klasa robotnicza, z wyjątkiem niektórych grup robotników
kapitału, który można było zainwestować korzystniej, a wykwalifikowanych, mieszkała przeważnie w wynajmowanych
przywiązanie do mieszkania ograniczało mobilność pracowników. mieszkaniach będących własnością państwa, często usytuowanych
Ważną rolę odegrało też dalsze różnicowanie się systemu klasowego przy centralnych ulicach miasta.
i popyt na lepsze niż dawne domki robotnicze mieszkania dla Powszechna dostępność mieszkań lokatorskich budowanych z
robotników wykwalifikowanych i „białych kołnierzyków". funduszów państwowych jest jednym z postulatów ruchów
Świadczenie pracy zostało zatem oddzielone od dostarczania robotniczych, o których mówiliśmy w poprzednich rozdziałach. W
mieszkań i innych miejskich udogodnień oferowanych teraz przez wielu krajach partie socjalistyczne i partie pracy podjęły inicjatywę
różnej wielkości wyspecjalizowane firmy budowlane. Domy te, rozwoju i utrzymywania takiego budownictwa, choć same prace
finanso- budowlane wykonują zazwy-

118 119
czaj prywatni kontrahenci. Jak twierdzi Rex, uprawnienia w zakresie to dostrzegalne zwłaszcza w miastach amerykańskich, w których
budownictwa publicznego i udzielania kredytów hipotecznych powstają mniej lub bardziej trwałe getta, lecz podobne zjawisko w
stanowi ą dwa główne źródła konfliktu klasowego wokół mniejszym zakresie występuje także w kilku innych krajach, gdzie
mieszkalnictwa. Większość ludzi chce być właścicielami swoich mniejszości rasowe wyraźnie odróżniają się od większości
domów i stara się w miarę możliwości uzyskać na nie kredyt mieszkańców. W Stanach Zjednoczonych czarne getta powstały w
hipoteczny. Jednak osoby zajmujące bezpieczne i dobrze płatne wyniku migracji z Południa na Północ zapoczątkowanej przed
stanowiska, zwłaszcza o charakterze „białych kołnierzyków", są pierwszą wojną światową*. Istnieją zasadnicze różnice pomiędzy
zazwyczaj bardziej skłonne do inwestowania znacznej części swoich wzorcami ruchliwości czarnych i białych na obszarach miejskich.
dochodów w hipotekę, a zarazem mają większe możliwości Biali przemieszczają się zwykle na długich dystansach: z jednej
uzyskania kredytu. Publiczne budownictwo mieszkaniowe jest wspólnoty sąsiedzkiej do drugiej całkowicie od niej oddzielonej w
również źródłem konfliktów, ponieważ zyski rzadko są zgodne z tym samym mieście lub pomiędzy miastami, leżącymi w dużej od
oczekiwaniami. Grupy, które zajmują się wynajmem mieszkań siebie odległości. Czarni poruszają się zwykle na obszarze o dużo
publicznych, będą niewątpliwie dążyć do utrzymania lub mniejszym zasięgu. Jak widać z „wędrówki białych na przedmieścia
rozszerzenia systemu rozdziału, zapewniającego im pobieranie w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych", różnica ta wiąże się z
czynszów. ciągłym upadkiem obszarów śródmiejskich. Od kiedy getta zaczęły
Lokatorzy budynków publicznych należą z pewnością do w pewnym sensie stawać się obszarem trwałym o cechach
najniższej spośród grup uprzywilejowanych w konflikcie klas kulturowych odmiennych od cech innych dzielnic, segregacja
miejskich. W opozycji do nich znajdują się grupy pozbawione etniczna i przestrzenna stały się trudne do rozdzielenia**.
dostępu zarówno do kredytów hipotecznych, jak i do mieszkań Utrwalanie się miejskiego getta nie wyklucza licznych
kwaterunkowych, które muszą wynajmować mieszkania w sektorze przeprowadzek w jego granicach, stwarza jednak ogromne problemy
prywatnym, często narażając się na manipulacje ze strony dla tych, którzy chcą stamtąd uciec. Obszary te stają się niekiedy
pozbawionych skrupułów właścicieli, ponieważ nie mają możliwości ogniskami nowych ruchów miejskiego protestu, którym może się
jakiejkolwiek kontroli czynszów lub ochrony, jaka przysługuje udać odtworzenie relacji wspólnotowych, jedynie słabo rozwiniętych
w zamożniejszych dzielnicach miasta.
lokatorom budynków publicznych. Grupy te zwykle zasiedlają
„strefy przejściowe", czyli obszary biedy lub slumsy, znajdujące się Wydaje się, że tok rozumowania oparty na argumentacji Rexa
jest zasadniczo słuszny. Umiejscowienie podziału na dzielnice
przeważnie na obrzeżach śródmiejskich dzielnic handlowo- miejskie w kontekście aktywnych konfliktów rywa-
rozrywkowych. Strefy przejściowe charakteryzują się dużą liczbą
mieszkańców, żyjących w niewielkich, przeludnionych
mieszkaniach lub kamienicach czynszowych i zazwyczaj stają się z * Por. A. Meier, E.M. Rudwick, From Plantation to Ghetto, New York 1966. ** Patrz klasyczne dzieło
konieczności celem dla nowo przybyłych imigrantów. Dla Geralda Suttlesa, The Social Order of the Slum, Chicago 1968.
imigrantów, którzy są przedmiotem dyskryminacji rasowej, obszary
te mogą okazać się mniej przejściowe niż dla innych grup. Jest

120 121
lizujących grup na rynkach mieszkaniowych podkreśla czynniki o kszości krajów europejskich. Chcąc zbadać te odmienności w
podstawowym znaczeniu w społeczeństwach kapitalistycznych. szczegółach, powinniśmy przyjrzeć się, w jaki sposób państwo oraz
Konieczne są jednak pewne uzupełnienia. Nie wydaje mi się kapitał przemysłowy i finansowy współdziałają z aktywnością
szczególnie pożyteczne wyróżnianie — za Rexem — „klas mieszkańców w różnego rodzaju przedsięwzięciach. Nietrudno
zamieszkania". Słusznie zwraca się uwagę, że konflikty miejskie są zauważyć przydatność koncepcji Offe'a do tego zamierzenia.
często tak samo przewlekłe i intensywne jak konflikty w sferze Czynniki powodujące utowarowienie przestrzeni nowoczesnego
przemysłowej i że rynki mieszkaniowe mają swoiste cechy, które miasta są bowiem ciągle równoważone przez procesy
wyodrębniają się z tej sfery. Zamiast jednak twierdzić, że konflikty odtowarowienia. Istotną rolę odgrywa tutaj dostarczanie publicznych
miejskie, w które uwikłane są „klasy mieszkaniowe", różnią się od mieszkań, kontrola czynszów i inwestycji oraz troska o urządzenia
reszty systemu klasowego, należy raczej uznać je za składnik komunalne, jak parki i tereny rekreacyjne.
współtworzący ogólny charakter struktury klasowej danego Bardzo ważne jest pytanie, w jakim stopniu cechy życia
społeczeństwa. Dzięki temu różne sposoby organizacji dzielnic i miejskiego przedstawione na poprzednich stronach, stanowią
stylów życia możemy postrzegać jako czynniki konsolidujące specyfikę społeczeństw kapitalistycznych bądź dotyczą każdego
niektóre aspekty podziałów klasowych przebiegających w poprzek typu nowoczesnego ustroju społecznego po osiągnięciu określonego
innych podziałów. Zróżnicowana dostępność kredytów hipotecznych poziomu uprzemysłowienia. Pytanie to jest oczywiście jednym z
może na przykład pogłębiać podziały pomiędzy pracownikami aspektów szerszego zagadnienia zasygnalizowanego na początku
fizycznymi i umysłowymi, skoro osoby zajmujące bezpieczne książki, a mianowicie czy społeczeństwa uprzemysłowione mają
stanowiska „białych kołnierzyków" mają z reguły przeważający podobne cechy, niezależnie od pochodzenia i linii rozwoju.
udział w inwestycjach finansowanych dzięki tym kredytom. Liczne badania organizacji miast Europy Wschodniej, podjęte w
Schematy segregacji mieszkaniowej powodujące skupianie się grup ostatnich latach, przynajmniej w pewnym stopniu przybliżają nam
podlegających dyskryminacji etnicznej w obszarach oddzielonych odpowiedź. Niektóre z głównych cech, ujawniających się w
od mas rodzimej klasy robotniczej mogą z kolei przyczyniać się do procesach analizowanych przez Rexa, we wschodnioeuropejskim
rozłamów w obrębie klasy robotniczej jako całości. życiu miejskim nie występują lub przybierają formę zdecydowanie
Ponieważ rozważania Rexa oparte są na materiale brytyjskim, co odmienną. Teren miejski jest z reguły w szerokim zakresie
wielokrotnie podkreśla sam autor, powinniśmy być ostrożni w kontrolowany przez państwo, a rynki mieszkaniowe są znacznie
uogólnieniach tak samo jak w przypadku badań amerykańskich. bardziej ograniczone niż na Zachodzie. Mieszkania są budowane
Degradacja śródmieścia w większości dużych obszarów miejskich w przez przedsiębiorstwa, które stanowią bezpośredni element aparatu
Stanach Zjednoczonych posunęła się dalej niż w Europie. Powodem władzy lub znajdują się pod jego ścisłym nadzorem. Miejsce
tej różnicy jest niewątpliwie znaczniejsza rola planowania zamieszkania jednostki nie zależy przede wszystkim od jej
urbanistycznego oraz szerszy zasięg publicznego budownictwa możliwości finansowych, nie ma też ona całkowitej swobody
mieszkaniowego w wię- przemiesz-

122 123
czania się z miasta do miasta lub z regionu do regionu. Szelinyi niezależnie od ich możliwości opłacania określonej wysokości
opowiada o swoim węgierskim koledze zajmującym się naukowo czynszu.
problematyką mieszkalnictwa, z którym wymieniał uwagi i wyniki W rezultacie lokalizacja typów mieszkań i dzielnic miejskich jest
badań. Po przeczytaniu raportu Szelinyiego i wynikających z niego zasadniczo różna od spotykanej w większości miast zachodnich.
wniosków węgierski uczony zapytał ze zdziwieniem: „Czyżbyś Mieszkania budowane przez prywatne przedsiębiorstwa, kupowane i
sugerował, że ludzie powinni mieszkać, tam gdzie chcą?" Ten sprzedawane na rynku (stanowiące mniejszość w całości
pomysł zaskoczył go, a zarazem przestraszył, bo jeśli jednostki, budownictwa) należą przeważnie do grup o niższych dochodach.
wybierając swój dom, mogłyby kierować się własnymi Osoby o wyższym statusie, jak urzędnicy państwowi i
upodobaniami, czym zajmowaliby się rządowi planiści?* przedstawiciele wolnych zawodów, mieszkają zwykle w lokalach
Oczywiście, centralne i lokalne regulacje administracyjne, będących własnością państwa i przez nie utrzymywanych. Wśród
ograniczające różne aspekty rozwoju mieszkalnictwa i podziałów tych, którzy płacą za swoje domy, co rzadko dotyczy
strefowych dzielnic miasta, istnieją również we wszystkich zamożniejszych, wyższe grupy społeczno-ekonomiczne płacą mniej
społeczeństwach zachodnich. W mniejszym lub większym stopniu za posiadanie lepszego mieszkania. Sytuacja ta jest spowodowana
obowiązuje tam też planowanie przestrzenne. Jednak zakres i polityką kredytów i zamiany mieszkań, która faworyzuje
charakter tych regulacji oraz planowania pozwala na żywy rozwój urzędników państwowych, oraz faktem, że grupy o wyższych
rynków mieszkaniowych w warunkach względnej swobody dochodach częściej niż inni dziedziczyły lepsze mieszkania z
przemieszczania się jednostek. Decyzje, które na Zachodzie zależą czasów przedwojennych.
od cen i możliwości płatniczych, są w Europie Wschodniej Strefy dzielnicowe w społeczeństwach kapitalistycznych
uzależnione od miejskiej administracji. rozwijają się głównie w zależności od wartości rynkowej budynków
Na podstawie swoich badań na Węgrzech i porównań z innymi i gruntów. W Europie Wschodniej podział miasta na strefy jest
społeczeństwami Europy Wschodniej Szelinyi udokumentował znacznie bardziej uzależniony od decyzji administracyjnych. Nie
niektóre systematyczne różnice pomiędzy miastami Wschodu i oznacza to braku ścisłego rozgraniczenia pomiędzy klasami
Zachodu. Powojenne schematy rekonstrukcji mieszkalnictwa na mieszkaniowymi Rexa, jednak mechanizmy podziałów są odmienne
Węgrzech zakładały, że mieszkanie nie jest towarem, zatem czynsz niż w większości miast zachodnich. Istnieją obszary ubóstwa, lecz
nie zawsze musi mieć związek z jakością mieszkania. Uważano, że nie skupiają się one wokół centrum miasta, jak to zazwyczaj bywa
czynsz powinien stanowić jedynie niewielki składnik domowych na Zachodzie, a zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych. Większość
wydatków, a rodziny (nie jednostki) powinny mieć prawo do gruntów w śródmieściu jest własnością państwa, wokół centrum
mieszkania, znajdują się często obszary o wysokim standardzie budownictwa,
strefy przejściowe zaś są położone bardziej na zewnątrz. Dzielnice
* Ivan Szelinyi, Urban Ineąualities Under State Socialism, New York 1983, s. 14. są zazwyczaj bardziej niż w miastach zachodnich jednorodne
zarówno pod względem charakteru własności, jak i stylu mieszkania.
124
125
Fakty te potwierdzają wcześniejsze spostrzeżenie, że zróż- w wyniku ekspansji nowoczesnego życia miejskiego, są różne od
nicowanie obszarów miejskich i typów budownictwa nie jest występujących we wcześniejszych typach społeczeństwa. Warto w
„procesem naturalnym", lecz wiąże się z szerszymi aspektami tym miejscu przytoczyć wypowiedź Lefebvre'a na temat pojawienia
organizacji społecznej. Zarazem jednak twierdzenie, że nie można się odmiennej formy codziennego życia o silnie zrutynizowanym
wyróżnić procesów mających wpływ na rozwój wszystkich charakterze, pozbawionej sensu moralnego oraz tego, co Lefebvre
nowoczesnych miast, wydaje się mało przekonujące. Miasto Europy nazywa „poezją życia". To, z czym mamy do czynienia przez
Wschodniej różni się od tradycyjnego miasta tak samo, jak różni się większość życia w nowoczesnym społeczeństwie, ma wyraźnie
od niego miasto Zachodu. Warto zatem w podsumowaniu funkcjonalny charakter. Odnosi się to np. do ubrań, które nosimy, do
niniejszego rozdziału powrócić na ogólniejszą płaszczyznę. codziennych czynności, które wykonujemy, i do większości cech
budynków, w których mieszkamy i pracujemy. W przeciwieństwie
do tego, jak mówi Lefebvre:

Miasto i życie codzienne U Inków, Azteków, w Grecji czy w Rzymie, każdy szczegół
(gesty, słowa, narzędzia, przybory, stroje itd.) jest naznaczony
Choć zaproponowaną przez Wirtha charakterystykę „miasta jako stylem; nic jeszcze nie stało się prozaiczne [...] proza i poezja
sposobu życia" trudno odnieść bez wyraźnych ograniczeń do miast życia były nadal tożsame. Rozprzestrzenianie się kapitalizmu
w ogóle, z pewnością podkreśla ona ważne aspekty współczesnego zapewniło przewagę „prozie świata" — pierwszeństwo ekonomii,
życia miejskiego jako całości. Być może bardziej zrozumiałe jest instrumentalności i techniki, która obejmuje wszystko —
stwierdzenie, że pojawienie się nowoczesnego miasta stworzyło literaturę, sztukę i przedmioty, a cała poezja istnienia została
całkiem odmienne formy codziennego życia niż obowiązujące w odrzucona*.
społeczeństwach tradycyjnych. W tych ostatnich bowiem silne jest
oddziaływanie obyczaju, nawet w miastach życie codzienne Błędem byłoby jednak traktowanie tego opisu jako niere-
większości ma charakter moralny ze względu na związki alistycznie upiększonego obrazu społeczeństw przednowożytnych.
codzienności z kryzysami i przemianami ludzkiej egzystencji — z Lefebyre chce tylko zwrócić uwagę na zastąpienie ugruntowanej
chorobą i śmiercią, z następstwem pokoleń. Funkcjonują wytyczne moralnie tradycji, połączonej z szerszymi aspektami ludzkiego
moralne, zwykle zakorzenione w religii, które dostarczają gotowych istnienia, przez wąską rutynę działania. Dwa zespoły czynników
sposobów godzenia się lub pokonywania losu za pomocą mają szczególny udział w wytwarzaniu pustki i banalności
utrwalonych w tradycji praktyk. codziennego życia w nowoczesnym świecie. Jeden z nich dotyczy
Procesy przyczyniające się do dezintegracji tych praktyk są specyficznej formy utowarowionej przestrzeni w „wybudowanym
złożone i zróżnicowane. Nie ulega jednak wątpliwości, że środowisku" nowoczesnego
charakterystyczne formy codziennego życia, ukształtowane
* Henri Lefebvre, Everyday Life in the Modern World, London 1971, s. 29.
126
127
miasta: sztuczne środowisko jest odarte z estetycznej formy. Drugi
zespół czynników obejmuje to, co niektórzy analitycy społeczni
nazywają „odizolowaniem" (seąuestratiori) przejawów ludzkiej
aktywności i doświadczeń, które we wcześniejszych typach
społeczeństwa były całkowicie jawne i wtopione w tkankę życia
społecznego całej wspólnoty.
Praktyka zamykania przestępców w więzieniach jako kara za -------- 6 ----------
popełnione czyny jest na przykład wynalazkiem sprzed mniej więcej
dwustu lat. Więzienia istniały też w średniowiecznej Europie, lecz Rodzina i płeć
wykorzystywano je głównie do przetrzymywania podejrzanych
przed wydaniem wyroku lub do karania dłużników. Karą za cięższe
przestępstwa była banicja, szubienica lub tortury, a nie pozbawienie W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, gdy teoria społe-
wolności*. W tym samym czasie co więzienia powstawały również czeństwa przemysłowego święciła swój tryumf jako fundament
liczne przytułki dla obłąkanych i szpitale, które zaczęto wyraźnie od analizy społecznej, dominowała w literaturze socjologicznej
siebie oddzielać. Odosobnienie oznacza usunięcie z codziennego szczególna interpretacja rozwoju rodziny. W dużym skrócie można
życia zjawisk zagrażających jego ciągłości: zbrodni, szaleństwa, streścić ją następująco. Przed industrializacją rodzina była głęboko
choroby i śmierci. Zjawiska te oraz jednostki najbardziej w nie zakorzeniona w rozbudowanym systemie relacji pokrewieństwa
zaangażowane oddziela się od nurtu codziennego życia większości. („rodzina poszerzona") i stanowiła ośrodek produkcji gospodarczej.
„Proza życia", rutyna codziennego działania w dążeniu do Przejście do społeczeństwa przemysłowego, w którym rodzina jako
osiągnięcia instrumentalnych celów znajduje w ten sposób swoje taka nie jest już jednostką produkcyjną, spowodowało zanik rodzin
rozwinięcie. poszerzonych. Relacje pokrewieństwa ograniczają się do „rodziny
Powyższe spostrzeżenia wskazują na niektóre związki pomiędzy podstawowej", pary rodziców i ich bezpośredniego potomstwa.
ogólną organizacją społeczeństw a prywatnością codziennego życia. „Rodzina — jak pisze jeden z obserwatorów — stała się instytucją
Jedną z największych zasług socjologii jest ukazanie nam natury bardziej wyspecjalizowaną niż przedtem, chyba bardziej
owych związków. To, co może się wydawać najbardziej osobistym wyspecjalizowaną niż w jakimkolwiek znanym dotąd
aspektem naszego doświadczenia, oddziałuje, a zarazem ulega społeczeństwie"*. Większość autorów głoszących ten pogląd, a
oddziaływaniu wpływów, które w pierwszej chwili mogą wydawać wśród nich Parsons, zdecydowanie broni trwałego znaczenia rodziny
się bardzo odległe. Dobrą ilustracją tego zagadnienia są badania nad (i małżeństwa) we współczesnym społeczeństwie. Ro-
rodziną i seksualnością, o których będzie mowa w kolejnym
rozdziale. "Talcott Parsons, The American family, w: T. Parsons. R.F. Bales, Family. Socialisation and
Interaction Process, London 1956, s. 10.
* Michael Ignatieff, A Ju.st Measure ofPain, London 1978.
129
dzina podstawowa nadal jest miejscem prokreacji i wychowywania Błędne okazało się jednak mniemanie, że zmiany te były
dzieci, i może bardziej niż kiedykolwiek — źródłem wsparcia przyczyną rozpadu istniejącego dotąd systemu rodziny poszerzonej.
emocjonalnego i satysfakcji jej członków. Badania historyczne wykazują, że w przeważającej części Europy
Ten punkt widzenia był w ostatnich latach ostro krytykowany, do Zachodniej przynajmniej kilkaset lat przed pojawieniem się
tego stopnia zresztą, że pod pewnymi względami rzeczywiście kapitalizmu, rodzina miała na ogół charakter bardziej zbliżony do
został zdyskredytowany. Badania nad rodziną są dziedziną analizy podstawowego niż do poszerzonego, choć szersze stosunki
społecznej, która pod wpływem serii równoległych procesów w pokrewieństwa były oczywiście pod pewnymi względami
ciągu ostatnich kilkunastu lat zasadniczo się zmieniła. Stanowisko ważniejsze niż dzisiaj. Domownicy skupiali się w większe grupy ze
przedstawione powyżej było dość słabo poparte materiałem względu na obecność służby. Stało się również jasne, że zależności
historycznym na temat dawnych form stosunków rodzinnych. Prace pomiędzy rozwojem kapitalizmu a formami życia rodzinnego były
historyków rodziny wykazały, że niektóre twierdzenia zdecydowanie bardziej złożone, niż zakładano w przedstawionej
wcześniejszych autorów były co najmniej wątpliwe. Drugim wcześniej charakterystyce. Pierwsi przedsiębiorcy kapitalistyczni
źródłem idei mających główny wpływ na dotychczasowe dość często zatrudniali na przykład całe rodziny, a nie jednostki,
interpretacje rodziny były pisma autorów feministycznych, wśród zgodnie z tradycyjnym oczekiwaniem, że dzieci tak samo jak dorośli
których wielu czerpało obficie z myśli marksistowskiej. będą brać udział w pracy produkcyjnej. Choć przyczyniało się to do
brutalnego wyzysku dzieci, pracujących w pożałowania godnych
warunkach kopalń i fabryk, nie byłoby całkiem słuszne wyjaśnianie
tego faktu wyłącznie chciwością pracodawców. Robotnicy
przybywający z prowincji rolniczych, gdzie wszyscy domownicy
uczestniczyli we wspólnej pracy, spodziewali się znaleźć
Zmiany w strukturze rodziny zatrudnienie dla całej rodziny. Impuls do zerwania solidarności
ekonomicznej rodziny, poparty liberalnym ustawodawstwem
Nie ulega wątpliwości, że w Europie Zachodniej, zanim w XVII i zabraniającym zatrudniania dzieci, pochodził w dużej mierze od
XVIII wieku rozwinął się kapitalizm, gospodarstwo rodzinne było z samych pracodawców. Wreszcie, co szczególnie ważne, dzisiejsze
reguły jednostką produkcyjną. Oznacza to. że produkcję formy życia domowego zdają się raczej kształtować pod wpływem
organizowano w domu lub na przyległym gruncie i wszyscy rodziny mieszczańskiej, której styl życia został częściowo przejęty
członkowie rodziny, również dzieci, uczestniczyły w działalności przez klasy niższe niż wskutek bezpośredniego oddziaływania
wytwórczej. Rozwój gospodarki kapitalistycznej, jeszcze przed kapitalizmu na siłę roboczą.
powstaniem dużego przemysłu, zmienił tę sytuację, wyprowadzając Choć dzieło Stone' a wzbudziło dość zdecydowaną krytykę i
członków rodziny na rynek pracy. W wyniku dalszych przekształceń wymaga pewnych modyfikacji, zaproponowana przez niego
dokonywało się stopniowo coraz powszechniejsze rozgraniczenie
pomiędzy domem a miejscem pracy.
131

130
klasyfikacja zmian form życia domowego na podstawie analizy pozbawione silniejszych więzi emocjonalnych. Nie ulega jednak
rozwoju rodziny w Anglii wydaje się użyteczna*. Autor wyróżnia wątpliwości, że wyobrażenia o romantycznych uczuciach rozkwitały
trzy główne fazy rozwoju rodziny w ciągu trzystu lat od wieku XVI jedynie w kręgach dworskich i nie były związane z małżeństwem
do XIX. W XVI wieku, a także wiele lat wcześniej, dominującym czy rodziną.
typem rodziny, była — według klasyfikacji Stone'a — „rodzina W zasadzie jednak wydaje się prawdą, że ani stosunki pomiędzy
otwartego pochodzenia". Wprawdzie skoncentrowana wokół rodziny mężem a żoną, ani pomiędzy rodzicami a dziećmi nie były
podstawowej, wspólnota domowa była umiejscowiona jednak w szczególnie serdeczne i czułe*. Więzy małżeńskie nie powstawały w
szerszym kręgu uzależnień, nie tylko związanych z wyniku osobistego wyboru. W wyższych sferach społecznych
pokrewieństwem. Związki rodzinne, podobnie jak stosunki w małżeństwo traktowano jako sposób na zapewnienie dziedziczenia
większej społeczności, zdecydowanie różniły się od panujących w majątku lub uzyskania innego rodzaju korzyści materialnych czy
późniejszym okresie. Na żadnym poziomie systemu klasowego politycznych. Dla chłopów i rzemieślników małżeństwo stanowiło
małżeństwo nie było momentem sankcjonującym emocjonalne zwykle warunek ekonomicznego przetrwania. Zarówno w niskich,
przywiązanie lub zażyłość. Stone pisze: jak i w wyższych klasach normalne było dobieranie partnerów przez
innych, nie przez samą parę. Względny brak emocjonalnej bliskości
Konwencjonalna mądrość uczyła, że szczęście można osiągnąć w w rodzinie nie przejawiał się wszakże w fizycznym rozdzieleniu jej
przyszłym świecie, a nie tu i teraz, seks nie jest przyjemnością, członków. Przeciwnie, we wszystkich klasach społecznych warunki
lecz grzeszną potrzebą, usprawiedliwioną jedynie przez życia bardzo ograniczały prywatność osoby, tak w domu, jak i poza
konieczność rozmnażania gatunku. Osobista wolność wyboru nim. Podział na pokoje w mieszkaniach, do którego przywykła
musi być w każdym czasie i pod każdym względem większość ludzi żyjących we współczesnych społeczeństwach
podporządkowana interesom innych: potomstwa, rodziców, kapitalistycznych, upowszechnił się dopiero w XVIII wieku lub
sąsiadów, Kościoła lub państwa. Życie było tanie, a śmierć jeszcze później. Mieszkania bogaczy mogły mieć wiele pokoi, lecz
przychodziła łatwo i często. Średnia długość życia była tak były one zazwyczaj połączone, pozbawione korytarzy; służba spała
niewielka, że nie opłacało się za bardzo przywiązywać do innych w tych samych pokojach lub w najbliższym sąsiedztwie swoich
ludzi**. panów. Chłopi i miejska biedota mieszkała w domach z jednym lub
dwoma pomieszczeniami; nawet u zamożniejszych pokoje były
W tym miejscu autor być może trochę przesadza; historycy nie są wspólne i nie miały przypisanego specjalnego przeznaczenia jak w
zgodni co do tego, w jakim stopniu stosunki małżeńskie oraz relacje późniejszym okresie. Nie wcześniej niż w wieku
pomiędzy rodzicami a dziećmi naprawdę były
* Pionierską pracą na temat długookresowych zmian relacji pomiędzy rodzicami a dziećmi jest
*Lawrence Stone, The Family, Sex and Marriage in England 1500-1800, London 1977. ** Tamże, s. Historia dzieciństwa Philippe'a Ariesa (przeł. M Ochab, Gdańsk 1995).
5.

133
132
XVIII, jak pisze Aries, rodzina zaczęła „odgradzać się od zabarwienie emocjonalne, przy czym na pierwszy plan wysuwała się
społeczeństwa", „odpychać je poza rozszerzającą się coraz bardziej troska o właściwe „wychowanie" dzieci. Dominacja tego typu
sferę życia prywatnego"*. Poczynając od zamożniejszych, domy rodziny w społeczeństwie jako całości nie nastąpiła jednak
przybierały nowocześniejsze formy z korytarzami zapewniającymi bynajmniej w wyniku prostego procesu ciągłego rozszerzania
prywatność i z pokojami dziennymi oddzielonymi od sypialni. wpływów. Po drodze dokonywały się bowiem rozmaite zwroty i
Zanim to nastąpiło, pojawił się, według Stone'a, drugi typ życia przemieszczenia.
domowego, który objął tylko niektóre grupy społeczne i trwał od
wczesnego wieku XVI do początku XVIII. Autor nazywa go dość
niezręcznie „ograniczoną patriarchalną rodziną podstawową".
Dotyczył przeważnie wyższych warstw społecznych i był typem Płeć, patriarchat i rozwój kapitalistyczny
przejściowym pomiędzy istniejącą jeszcze formą wcześniejszą a
rodziną współczesną. Lojalność łącząca dawniej rodzinę Jednym z najważniejszych czynników oddziałujących w szcze-
podstawową z innymi rodzinami i ugrupowaniami w społeczności gólności na socjologię rodziny, którego konsekwencje obejmują
lokalnej osłabła i została zastąpiona posłuszeństwem wobec jednak szerszy obszar analizy socjologicznej, jest twórczość
państwa. Władza mężczyzny jako głowy domu została wzmocniona współczesnych feministów. Feminiści zajmują się przede wszystkim
w rodzinie, odzwierciedlając jego świecką władzę w państwie, a analizą źródeł patriarchatu — dominacji mężczyzn nad kobietami w
rodzina podstawowa stała się wyraźnie wyodrębnioną jednostką. rodzinie i w kontekście innych instytucji społecznych. Badania
Powstanie „zamkniętej rodziny podstawowej", stanowiącej antropologiczne wykazują, że wszystkie społeczeństwa, będące
fundament organizacji rodziny, jaka przetrwała do XX wieku, przedmiotem rzetelnych badań, są patriarchalne, choć obserwuje się
charakteryzuje kilka charakterystycznych cech. Stone określa je wyraźne różnice, jeśli chodzi o stopień i naturę męskiej przewagi*.
wspólną nazwą „emocjonalnego indywidualizmu". Tworzenie się Przedstawione w poprzednim paragrafie przeobrażenia rodziny
więzów małżeńskich stawało się coraz bardziej sprawą osobistego wywołały sprzeczne tendencje określające pozycję społeczną kobiet.
wyboru osób zainteresowanych, mimo rozwoju charakterystycznych Z jednej strony rozdział pomiędzy domem a miejscem pracy, który u
dla poszczególnych klas wzorców zalotów. Coraz większy wpływ na schyłku XIX wieku stał się regułą, przyczynił się do wzmocnienia
wybór małżonka miała potrzeba związku oferującego przywiązanie związku pomiędzy kobietą a domem. I ta ideologia wydaje się
lub miłość, coraz bardziej kierowano się normami ustanawiającymi najpierw ukształtowana w wyższych sferach systemu klasowego, a
specyficzny związek pomiędzy seksualnością a małżeństwem. następnie przeniesiona do innych klas. Pogląd, że „miejscem kobiety
Relacje między rodzicami a dziećmi również zyskiwały silniejsze jest dom"
* Istotne i szeroko komentowane spostrzeżenia por. Nancy Chodorov, The Reproduction of
* Tamże, s. 224. Mothering, Berkeley 1978; przegląd istotnych danych antropologicznych, w tym obszerne omówienie
społeczeństw Trzeciego Świata por. Barbara Rogers, The Domeslication ofWomen, London 1980.
134
135
miał różne konsekwencje dla kobiety na różnych poziomach trudnionych kobiet stanowiły osoby młode i samotne. W roku ]911
społecznych. Zamożniejsze korzystały z usług pokojówek, piastunek w Wielkiej Brytanii pracowało zawodowo około 70% wszystkich
i służących. Konsekwencje dla warstwy średniej polegały natomiast samotnych kobiet i zaledwie 10% zamężnych. Od tego czasu
na tym, że kobiety musiały podjąć obowiązki związane z proporcje zatrudnienia kobiet wyraźnie się zmieniły; niemal
zajmowaniem się domem i dziećmi, co przestało być traktowane zupełnie zniknęły pełnoetatowe usługi domowe, nastąpiło też pewne
jako „praca", przynajmniej w znaczeniu odpowiadającym płatnemu ograniczenie zatrudnienia w przemyśle włókienniczym.
zatrudnieniu w produkcji. Najbardziej obciążone zostały jednak Najistotniejsza zmiana wiąże się jednak ze scharakteryzowanym w
kobiety w rodzinach robotniczych, które musiały uporać się z poprzednim rozdziale relatywnym zwiększeniem zatrudnienia
większością zajęć domowych, jednocześnie zajmując się pracą w „białych kołnierzyków" w rozwiniętych krajach kapitalistycznych.
przemyśle. Kobiety „pracujące", to znaczy zatrudnione za Rozwój tej grupy zawodowej spowodował wzrost rekrutacji kobiet
wynagrodzeniem, wywodziły się w XIX i na początku XX wieku do prac biurowych i usługowych. Nie był to jednak bynajmniej
przeważnie z rodzin chłopskich lub robotniczych*. Na podstawie istotny krok w stronę zrównania płci w systemie produkcyjnym.
danych z Wielkiej Brytanii i Francji Tilly i Scott stwierdziły, że Kobietom przydziela się bowiem na ogół prace o charakterze
zatrudnienie kobiet w przemyśle wytwórczym było bardzo niskie z rutynowym, najniższe w hierarchii służbowej stanowiska w biurze
wyjątkiem produkcji włókienniczej. Jeszcze w roku 1911 w Wielkiej lub w handlu, z mniejszymi możliwościami awansu niż dostępne
Brytanii większość kobiet pracujących była zatrudniona przy mężczyznom. Historia zawodu „urzędnika" stanowi dobrą ilustrację
pracach domowych lub innych usługach osobistych. Ponad 33% rozwoju tego zjawiska (por. s. 83-84). W połowie XIX wieku
pracujących za wynagrodzeniem stanowiły służące, 16% to kobiety stanowiły w Wielkiej Brytanii tylko 1 % urzędników. Jak
krawcowe, z których wiele pracowało w domu, około 20% już mówiłem, bycie urzędnikiem oznaczało wówczas pracę na
znajdowało zaś zatrudnienie w przemyśle włókienniczym. We odpowiedzialnym stanowisku wymagającym umiejętności
Francji proporcje w zatrudnieniu kobiet były mniej więcej podobne. księgowania i innych kwalifikacji. W XX wieku nastąpiła generalna
Przytoczone dane wskazują wyraźnie, że możliwości zatrudnienia mechanizacja pracy biurowej zapoczątkowana wprowadzeniem
kobiet w okresie ekspansji kapitalizmu przemysłowego skupiały się maszyny do pisania pod koniec XIX wieku, co spowodowało
w sektorach bliskich tradycyjnym zajęciom wykonywanym przez przekształcenie zajęć „urzędniczych" w czynności nie wymagające
kobiety. Praca w tych sektorach była w rzeczywistości prawie szczególnych kwalifikacji. Obecnie urzędnikami, podobnie jak
całkowicie zmonopolizowana przez kobiety, a poziom zarobków sprzedawcami, są w większości kobiety.
znacznie niższy niż w przypadku pracujących fizycznie mężczyzn. Do wybuchu drugiej wojny światowej liczba kobiet pracujących
Zdecydowaną większość za- zawodowo we wszystkich krajach zachodnich znacznie się
zwiększyła. Najbardziej wzrósł wśród zatrudnionych procent kobiet
* Patrz Louise A. Tilly, Joan W. Scott, Women, Work and Family, New York 1978. zamężnych. Otworzyły się wprawdzie pewne perspektywy kariery w
zawodach przedtem zastrzeżonych
136
137
niemal wyłącznie dla mężczyzn, nigdzie jednak nie stały się kraje skandynawskie, nie wykazują znaczniejszej przewagi pod
powszechne. Ogólną wskazówkę, jak bardzo kobiety są po- względem relatywnego poziomu zarobków kobiet w porównaniu z
krzywdzone w stosunku do mężczyzn, stanowi porównanie średnich mężczyznami. Uczestnictwo w pracy zawodowej jest oczywiście
płac obu płci. Tabela 2 zawiera dane dla Stanów Zjednoczonych w tylko jednym z aspektów stosunków patriarchalnych, jakie
wybranych latach pomiędzy 1961 a 1972. przeważają we współczesnych społeczeństwach kapitalistycznych.
Kobiety są ogólnie słabiej reprezentowane na stanowiskach władzy
Tabela 2. Zarobki pracowników pełnoetatowych w Stanach politycznej i w innych sferach. Co więcej, są przedmiotem
Zjednoczonych w zależności od płci „podwójnej dyskryminacji", gdyż wiele kobiet pracujących w
dalszym ciągu ponosi główną odpowiedzialność zaprowadzenie
Średnie dochody w Zarobki kobiet domu i opiekę nad dziećmi. Ruchy praw kobiet próbują w różny
dolarach sposób walczyć z tymi nierównościami, choć większość autorów
Rok kobiety mężczyźni jako procent feministycznych dostrzega bardzo głębokie korzenie tych zjawisk.
zarobków Świadczy o nich już sama trwałość patriarchatu w społeczeństwach
mężczyzn ludzkich; patriarchat nie narodził się przecież z nastaniem kapita-
lizmu. Wydaje się jednak niewątpliwe, że rozwój kapitalizmu, który
1961 3351 5644 59,4
splata się z opisanymi wcześniej zmianami form rodziny, jest w
szczególny sposób związany z dominacją płciową. Można wskazać
1965 3823 6375 60,0 wyraźne zbieżności pomiędzy podziałami według płci a systemem
klasowym. Skupienie pracujących kobiet w stosunkowo gorzej
1969 4977 8227 60,5
płatnych zawodach o gorszych warunkach pracy i mniejszych
1972 5903 10 202 57,9 szansach awansu jest efektem postaw pracodawców i pracujących
mężczyzn, a także przerw w karierze zawodowej kobiet w związku z
1982 12 001 20 260 59,2
porodem. Kobiety w dużym stopniu godzą się na te warunki i
przyjmują, niekiedy z rezygnacją, „ideologię udomowienia",
Źródło: Barbara M. Wertheimer, Search for a parlnership role, w. Jane Roberts Chapman (red.), Economic stawiając małżeństwo i rodzinę ponad korzyści ekonomiczne, jakie
Independence ofWomen, London 1976, s. 188; Statistical Abstract ofthe United States, 1984.
mogłyby osiągnąć w przypadku pełnego i równego uczestnictwa w
systemie pracy przemysłowej. Jest to bardzo złożone zagadnienie,
Przytoczone wyżej liczby wskazują, że różnice pomiędzy autorzy feministyczni wyrażają w tej materii zróżnicowane opinie.
zarobkami mężczyzn i kobiet nie zmniejszają się. Wyniki te nie Osiągnięcie pełnego równouprawnienia płci w pracy poza domem
stanowią wyjątku w społeczeństwach kapitalistycznych. Spo- nie zawsze jest pożądanym celem samym w sobie w kontekście
łeczeństwa, w których oficjalna polityka państwowa bardziej niż w gospodarki kapitalistycznej. Z drugiej
Stanach Zjednoczonych sprzyja zatrudnieniu kobiet, np.
139
138
jednak strony, transformacja czy humanizacja kapitalistycznej pracy byli mieszkańcy miast ze względu na brak kanalizacji i zanie-
przemysłowej nie gwarantuje przezwyciężenia wyzysku płci, jeśli czyszczenie wody pitnej, co stwarzało ciągłe niebezpieczeństwo
jego korzenie sięgają rodziny. wybuchu epidemii. Miasta tak naprawdę nie reprodukowały się, ich
trwanie zależało od regularnej migracji z obszarów wiejskich.
Średnia długość życia, jak już wspomniałem w rozdziale pierwszym,
była bardzo niska. Prawdopodobnie około jednej trzeciej dzieci
Rodzina, małżeństwo, seksualność umierało w wieku niemowlęcym; wśród francuskiego chłopstwa w
XVII wieku przed osiągnięciem dziesiątego roku życia umierała
Wielu socjologów piszących o rodzinie sugeruje, że rozwój średnio połowa dzieci. Nie mieli szczęścia również młodzi dorośli,
kapitalizmu wiąże się z radykalnym ograniczeniem wielkości śmiertelność w porównywalnych grupach wiekowych była znacznie
rodziny. Na zasadzie błędnego uogólnienia tworzą obraz domów z wyższa niż obecnie. W konsekwencji w niższych klasach rodzina w
rojem dzieci w przedkapitalistycznym stadium Europy na wzór jednym czasie liczyła przeważnie nie więcej niż dwoje lub troje
wielkich rodzin istniejących dzisiaj w Trzecim Świecie i dzieci, choć rodziło się ich znacznie więcej. Połowa ludności nie
stanowiących główne źródło eksplozji ludności świata. Bardzo duże miała dwudziestu lat, a tylko nieznaczna liczba przekroczyła
rodziny nie były rzadkością, ale wcale nie stanowiły normy. sześćdziesiątkę.
Historycy zajmujący się XVII wiekiem w Wielkiej Brytanii i Francji Tak zwane przejście demograficzne, które nastąpiło w XVIII i XIX
uważają, że średni wiek zawierania małżeństw przez kobiety wieku nie było po prostu przejściem od dużych rodzin do małych,
przypadał najprawdopodobniej na okres od dwudziestego trzeciego lecz raczej zmianą składu pokoleniowego rodziny. Proces ten
do dwudziestego siódmego roku życia. Okres, w którym żona mogła dokonał się dzięki poprawie przedstawionych powyżej warunków
rodzić dzieci, nie był zatem zbyt długi, dodatkowo ograniczało go życia, zwłaszcza wskutek znacznego spadku śmiertelności w
wczesne występowanie menopauzy, a także częste przypadki młodszych grupach wiekowych. Średnia wieku zawierania
przedwczesnej śmierci jednego z małżonków oraz bardzo wysoka małżeństw zmniejszała się aż do XX wieku. Obserwowana w XIX
śmiertelność niemowląt i dzieci. Bogaci mieli zazwyczaj większe stuleciu ekspansja ludności nie była spowodowana tym, że rodziło
rodziny niż chłopi i rzemieślnicy: kobiety wcześniej zawierały się więcej dzieci, lecz tym, że więcej przeżywało i w dodatku żyło
małżeństwa, a mężczyźni wcześniej żenili się powtórnie po śmierci dłużej. Scharakteryzowane wcześniej przekształcenia dotyczące
pierwszej żony. zarówno charakteru rodziny, jak i relatywnej pozycji mężczyzn i
Powszechność i jawność śmierci jest jedną z cech najbardziej kobiet na rynku pracy doprowadziły do sytuacji, w której duże
zdecydowanie odróżniających życie rodzinne i szerzej — codzienne rodziny były dla robotników życiową przeszkodą. W warunkach
życie społeczne w epoce przednowożytnej i w czasach tradycyjnych form produkcji, kiedy dzieci uczestniczyły w działal-
współczesnych. Śmiertelność była kilkakrotnie wyższa niż dzisiaj, ności gospodarczej, duża rodzina była często praktycznym
śmierci nie utożsamiano z losem, jaki zdarza się przeważnie tylko rozwiązaniem, choć wiele innych czynników przemawiało
starcom. Szczególnie zagrożeni
141
140
raczej za jej ograniczeniem. Jeżeli dzieci nie pracowały, a kobiety Tabela 3. Liczba małżeństw i rozwodów (w tysiącach) oraz
nie otrzymywały wynagrodzenia, duże rodziny stawały się rozwodów na sto małżeństw w latach 1950-1980
obciążeniem ekonomicznym. Ulepszone metody antykoncepcji
1950 1960 1970 1975 1980
przyczyniły się do zawierania trwałych małżeństw popartych
„uczuciowym indywidualizmem" i odpowiadających modelowi Francja
małych rodzin, który jako zasadniczy wzorzec utrzymał się do dzisiaj.
Miało to oczywiście istotne konsekwencje dla kobiet, z których śluby 331 320 394 387 334
większość ma dzisiaj w perspektywie jeszcze dwadzieścia lub rozwody
trzydzieści lat życia po osiągnięciu przez dzieci dojrzałości i 35 30 40 67 91
opuszczeniu przez nie rodzinnego domu. rozwody na 100ślubów 11 9 10 17 27
Dyskusje na temat obecnego statusu małżeństwa i rodziny,
zarówno wśród socjologów, jak i w popularnej prasie, zwłaszcza gdy Wielka Brytania
chodzi o problemy rozpadu małżeństwa i formy zachowań
seksualnych, pozbawione są często właściwego wymiaru śluby 408 394 471 429 418
historycznego. Rozpad małżeństw był w ubiegłych stuleciach rozwody
zjawiskiem w Europie bardzo powszechnym, choć następował raczej 30 23 62 129 160
w wyniku śmierci któregoś z małżonków niż rozwodu. Niektórzy rozwody na 100ślubów 7 6 13 30 38
komentatorzy twierdzą, że względna liczba dzieci z „rozbitych
małżeństw" była niegdyś równie wysoka jak dzisiaj. W pewnych Stany Zjednoczone
krajach i w pewnych okresach stosunkowo niedawnej historii
Europy stosunki przedmałżeńskie były dla obu płci zjawiskiem śluby 1675 1523 2159 2127 2390
normalnym i nie stanowiły przeszkody dla późniejszego rozwody
małżeństwa, równie wysoki lub nawet wyższy niż dzisiaj był procent 38 39 70 1026 1189

dzieci nieślubnych. Współczesne tendencje w małżeństwie, rodzinie rozwody na 100ślubów 723 326 833 48 50
i seksualności występują oczywiście w zupełnie innym kontekście,
który staram się ukazać w niniejszej książce, przede wszystkim Źródło: Michael Anderson: Quantitative Indicators of Family Chanie, w: M. Anderson. Sociology ofthe Family,
jednak należy sobie uświadomić, że pod niektórymi względami Harmondsworth 1980; United Natirm.i Statisticul Yearhonk, 1984.
dokonujące się procesy wcale nie są tak jednolite, jak mogłoby się
wydawać. pokazuje tabela 3 dla kilku wybranych krajów. W ćwierćwieczu od
W większości krajów zachodnich liczba rozwodów wyraźnie 1950 do 1975 roku liczba rozwodów we Francji zwiększyła się o
wzrosła w ciągu ostatnich dwudziestu kilku lat, co 40% jako wartość minimalna na skali i o 400% w Wielkiej Brytanii
jako wartość maksymalna. Wszystkie tego rodzaju statystyki należy
142 jednak traktować dość ostroż-

143
nie. Nie obejmują one np. osób, które żyją razem bez ślubu ani sytuuje się na skrzyżowaniu różnych nurtów zmiany społecznej,
małżonków żyjących w separacji bez formalnego rozwodu. Mimo które odzwierciedla lub się do nich przyczynia. Istotne wydaje się w
tych zastrzeżeń trudno zaprzeczyć, że cytowane liczby są dowodem tym miejscu odniesienie dyskusji o rodzinie do zagadnień
na istotne zmiany zachodzące w rodzinie i w małżeństwie w krajach omawianych w poprzednich rozdziałach. W sytuacji, gdy większość
zachodnich. Niektórzy dostrzegają w nich zapowiedź nieuchronnego populacji pracuje w męczących i przygnębiających warunkach i gdy
rozpadu rodziny podstawowej, która w swych formach kontynuacji utowarowienie stosunków społecznych przekształciło życie
była do niedawna zjawiskiem tak bardzo trwałym. Konserwatyści codzienne w ciąg pustych, rutynowych czynności, relacje osobiste w
traktują tę perspektywę jako miarę upadku społeczeństwa sferze domowej mogą rzeczywiście wydawać się ucieczką z
odpowiedzialności moralnej. Inni, o przeciwnych poglądach, widzą „bezdusznego świata". Jednak brak głębszych przeobrażeń w
w niej korzystną możliwość rozwoju innych form społecznych, szerszym kontekście społecznym sprawia, że rodzina w dalszym
uważając rodzinę za instytucję o charakterze przede wszystkim ciągu poddana jest działaniu przeciwnych napięć — wyzwolenia i
represyjnym. zniewolenia, nadziei i rozpaczy.
Rozmaite eksperymentalne formy stosunków społecznych, Wzrost „emocjonalnego indywidualizmu" przyczynił się
różniące się od usankcjonowanej instytucji rodziny, zdecydowanie do skojarzenia seksualności z osobistym spełnieniem
najprawdopodobniej będą się utrzymywać. Słuszniejszą interpretacją w ramach formalnych więzów małżeńskich i poza nimi. Niektórzy
niż ogłoszenie zbliżającego się końca rodziny wydaje się uznanie autorzy o radykalnych poglądach twierdzą, że powstanie i rozwój
współczesnych procesów za wielki tryumf „emocjonalnego kapitalizmu mają ścisły związek psychologiczny z wypieraniem
indywidualizmu" jako zasady kierującej życiem osobistym. Nie seksualności. Utrzymanie surowej dyscypliny niezbędnej w pracy
trzeba wielkiej wnikliwości, aby zauważyć, że rosnąca liczba przemysłowej wymagało, ich zdaniem, powszechnej rezygnacji z
rozwodów niekoniecznie wskazuje na głębokie rozczarowanie osobistych pragnień wyrażonej w obyczajach wiktoriańskich okresu
stanem małżeńskim lub rodziną jako taką, lecz na większe rozkwitu dziewiętnastowiecznego kapitalizmu. Zgodnie z tym
zdecydowanie w budowaniu satysfakcjonujących stosunków poglądem, w tej czy innej wersji popularyzowanym przez
wzajemności. Liczba rozwodów wzrosła wprawdzie do nie uczestników ruchów studenckich końca lat sześćdziesiątych,
notowanego wcześniej poziomu, lecz towarzyszy temu bardzo wyzwolenie seksualne jest kluczem do powszechnego wyzwolenia
wysoka liczba powtórnych małżeństw. Ogromna większość od rutynowości pracy i codziennego życia w kapitalizmie. Materiał
rozwiedzionych ponownie zawiera związek małżeński. Nie uważam przedstawiony w tym rozdziale skłania do sceptycyzmu względem
jednak, aby uzasadnione było traktowanie tego zjawiska zgodnie z tego rodzaju uogólnień. „Emocjonalny indywidualizm" we
poglądami cytowanymi na początku rozdziału, czyli po prostu jako współczesnym kapitalizmie zdaje się mieć głębsze podłoże niż
dowód, że rodzina jest niezastąpionym źródłem emocjonalnej bardziej ograniczony i jedynie przejściowy sprzeciw wiktoriańskiej
satysfakcji dla większości ludzi we współczesnych społeczeństwach. pruderii wobec przyznawania się do seksualności. Interesujące
Rzeczywistość jest z pewnością bardziej złożona. Życie domowe rozważania na ten temat przedstawił nie-

144 145
dawno Foucault*, który uważa, że powinniśmy starać się zrozumieć Tabela 4. Liczba osób żyjących samotnie w Stanach Zjednoczonych
nie tyle pochodzenie zahamowań seksualnych, ile raczej przyczyny
naszej dzisiejszej fascynacji seksualnością jako najważniejszym Płeć i wiek Liczba osób (w Procent
środkiem w dążeniu do samospełnienia. Foucault postuluje raczej (w latach) tysiącach)
wyzwolenie od seksualności niż wyzwolenie przez seksualność.
1960 1975 1982 1960 1975 1982

Obie płcie 7064 13 939 19 354 100 100 100

Życie rodzinne i nowe wzorce społeczne 14-24 234 1111 1511 3,3 8,0 7,8

25-44 1212 2744 5560 17,2 19,7 28,7


Dowody wskazują, że zdecydowana większość osób, które po raz
pierwszy zawierają związek małżeński, jest przekonana— nawet w 45-64 2720 4076 4611 38,5 29,2 23,8
krajach o największej liczbie rozwodów — że podejmuje
65 i więcej 2898 6008 7673 41,0 43,1 39,6
zobowiązanie na całe życie. Fakty są inne. Znacząca liczba
zawieranych dzisiaj małżeństw nie trwa długo. Wśród osób, które
Mężczyźni 2628 4918 7482 37,2 35,3 38,7
uważały, że pobierają się „na całe życie", wiele żyje samotnie w
znacznie młodszym wieku niż kiedyś, gdy powodem „zerwania"
14-24 124 610 841 1,8 4,4 4,3
związku była przeważnie śmierć jednego z małżonków. Biorąc pod
uwagę tendencję do zawierania ponownych małżeństw przez osoby 25-44 686 1689 3365 9,7 12,1 17,4
rozwiedzione, znaczna część osób żyjących samotnie lub samotnie
45-64 965 1329 1784 13,7 9,5 9,2
wychowujących dzieci znajduje się aktualnie w okresie „pomiędzy
małżeństwami". 65 i więcej 853 1290 1492 12,1 9,3 7,7
Tabela 4 wskazuje przesunięcia, jakie dokonały się w ciągu
minionych dwudziestu lat w Stanach Zjednoczonych, w Kobiety 4436 9021 11872 62,8 64,7 61,3
procentowym udziale osób samotnych w poszczególnych grupach
wiekowych w zależności od płci. W porównaniu z okresem sprzed 14-24 110 501 670 1,6 3,6 3,5
20 lat więcej ludzi żyje dzisiaj samotnie, zarówno w liczbach
25-44 526 1055 2196 7,4 7,6 11,3
bezwzględnych, jak również w stosunku do reszty populacji.
Podczas gdy w latach sześćdziesiątych 45-64 1755 2747 2826 24,8 19,7 14,6

65 i więcej 2045 4718 6180 28,9 33,8 31,9


* Michael Foucault, Historia seksualności, przet. B. Banasiak, Warszawa 1995.
Zródlo: Stati.stical Ahsiruci ofthe United States, 1984.
146
największy procent samotnych występował w najstarszej grupie ków, w której rodzicami biologicznymi są oboje lub jedno z
wiekowej, w ostatnim czasie schemat ten stał się mniej przejrzysty. partnerów pozamałżeńskich bądź żadne z małżonków nie jest
Nastąpił znaczny wzrost liczby samotnych w przedziale wiekowym rodzicem biologicznym (adopcja) czy wreszcie w rodzinie niepełnej.
od 24 do 44 lat. Drugim czynnikiem zmiany jest coraz większe znaczenie
Wśród osób prowadzących gospodarstwo domowe stosunek rodziców przyrodnich w doświadczeniu zarówno dzieci, jak i
samotnych do pozostających w związku małżeńskim wzrasta mniej dorosłych. Przed wspomnianym wcześniej przejściem „de-
więcej tak samo jak stosunek pomiędzy dziećmi wychowywanymi mograficznym" rola rodziców przyrodnich była powszechna ze
przez jednego z rodziców a wychowywanymi w małżeństwie. względu na wysoką śmiertelność. Dzisiaj natomiast wiele dzieci
Statystyki w USA uwzględniają obecnie również kategorię wychowuje się w rodzinach, w których jedno z małżonków jest
„niemałżeńskich par we wspólnym gospodarstwie domowym". rodzicem przyrodnim, jednak zachowane są regularne kontakty z
Ponieważ jest to swego rodzaju innowacja, trudno dokonywać naturalnym ojcem lub matką po rozwodzie lub separacji. Nie ulega
porównań z wcześniejszymi okresami. Z pewnością jednak można wątpliwości, że w takich okolicznościach zawiązują się
zauważyć, że wśród młodszych grup wiekowych wyraźnie najtrudniejsze, lecz bardzo ważne stosunki we współczesnej
zwiększył się procent regularnych związków pozamałżeńskich, choć rodzinie. Dzisiejsze dzieci mogą z kolei w dalszym etapie życia stać
liczbowo jest ich niewiele w porównaniu z ogromną rzeszą się zarazem rodzicami biologicznymi i przyrodnimi. Stany
małżeństw. Zjednoczone bliskie są sytuacji, gdy rodzina przyrodnia stanie się
Mimo znacznej liczby osób żyjących samotnie i samotnych dominującą formą życia rodzinnego.
rodziców oraz innych form gospodarstw domowych, pozostaje Rodzina staje się stopniowo ośrodkiem głębokiej zmiany
faktem, że większość ludzi przeżywa przeważającą część życia w społecznej, pozostaje jednak przesycona wartościami pochodzącymi
rodzinach „ortodoksyjnych". Innymi słowy, są członkami wspólnot z utrwalonych form jej organizacji. Pojęcie „rodziców przyrodnich"
rodzinnych składających się z różnopłciowej pary małżeńskiej oraz pokrewne terminy, jak „rozbite małżeństwo" czy „rozbity dom"
żyjącej razem z dziećmi w jednym gospodarstwie domowym. nie pozbyły się jeszcze bardzo ujemnych konotacji, z którymi
Wielu ludzi musi jednak dzisiaj sprostać dwojakiego rodzaju zostały wcześniej związane, zjawisko zaś przyrodniego
zmianom zachodzącym w życiu rodzinnym w porównaniu z tym, do rodzicielstwa skupia w szczególnie ostrej formie dylematy i napięcia
czego byli przyzwyczajeni ich rodzice. Pierwsza zmiana polega na współczesnego życia rodzinnego.
tym, że w ciągu całego życia — zarówno będąc dziećmi, jak i
później jako rodzice — możemy w różnych sytuacjach i różnych
okresach odstępować od „ortodoksyjnego" schematu. W
dzieciństwie i wieku młodzieńczym żyjemy na ogół w rodzinie
składającej się z rodziców i rodzeństwa. Niektórym zdarza się jednak
przyjść na świat w rodzinie, w której biologicznym rodzicem jest
tylko jedno z małżon-

148
a Waszyngtonem w roku 1844. Pierwszy przekaz Morse'a „What
hath God wrought?" zapoczątkował nową epokę w przekazywaniu
informacji.
Przedtem porozumiewanie się na odległość zależało od
poruszania się człowieka w przestrzeni, które według dzisiejszych
norm odbywało się niezwykle wolno. Obliczono, że prawie 3/4
mieszkańców Stanów Zjednoczonych usłyszało o zamachu na Johna
F. Kennedy'ego w ciągu pół godziny od zdarzenia. Mniej więcej 150
-------- 7 ---------- lat wcześniej, kiedy w Alexandrii w stanie Wirginia zmarł George
Washington, wiadomość o tym opublikowano w Nowym Jorku
Kapitalizm i system światowy dopiero po siedmiu dniach*. Oczywiście, ogromnie wzrosła również
od tego czasu prędkość pokonywania odległości. Geografowie
wprowadzili pojęcie konwergencji czasowo-przestrzennej jako
W świetle idei, które przedstawiłem na poprzednich stronach, nie prosty sposób analizowania owego wzrostu. Stopień konwergencji
powinno wydawać się dziwne, że wprost od intymności życia czasowo-przestrzennej pomiędzy dwoma miastami można obliczyć
domowego przechodzimy do procesów dotyczących całej planety. np. przez porównanie średniego czasu podróży dyliżansem
Nic bardziej charakterystycznego dla naszej epoki niż związki pomiędzy Edynburgiem a Londynem w roku 1780 z podróżą
pomiędzy biegiem codzienności w określonym czasie i miejscu a samolotem na tym samym odcinku dwieście lat później. Z obliczenia
wydarzeniami w odległych regionach. Żyjąc w świecie niemal wynika, że miasta zbliżyły się do siebie o 2000%. Konwergencja
natychmiastowej komunikacji elektronicznej za pomocą telefonu, czasowo-przestrzenna pomiędzy np. Tokio a Londynem jest jeszcze
radia i telewizji oraz błyskawicznych podróży drogami, koleją i znacznie większa.
samolotem, z trudem potrafimy zrozumieć powolność Zjawiska te są równie ważne zarówno ze względu na to, co
porozumiewania się i poruszania w minionych wiekach. Tak jak wskazują, jak i na swoją głębszą treść: okazuje się, że żyjemy w
wiele innych zjawisk analizowanych w tej książce, tak zwycięstwo świecie, w którym większość ludzi jest od siebie nawzajem zależna
nad czasem i przestrzenią datuje się dopiero od połowy XVIII w sposób niespotykany nigdy przedtem. Powstał bowiem „system
wieku. Jeszcze w początkach XVIII stulecia transport, będący zara- światowy", który będzie przedmiotem dalszych rozważań w tym
zem jedynym środkiem komunikacji, nawet w imperiach o rozdziale.
rozwiniętym systemie dróg był niemal tak samo powolny jak we
wcześniejszych fazach historii świata. Napoleon potrzebował prawie
tyle samo czasu co Cezar, aby z Rzymu dostać się do Paryża.
Komunikacja została oddzielona od transportu dopiero po
* Patrz Allan R. Pred, Urban Growth and the Circulation of Information, Cambridge 1973.
pierwszym pomyślnym wykorzystaniu elektromagnetycznego
telegrafu Morse'a pomiędzy Baltimore
151
150
wionych*. W rezultacie po wstają jednak trudności wynikające z
Teoria modernizacji i jej krytyka nasilenia trendów, które — o czym będę mówił dalej — wywołują
narastający zamęt w gospodarce światowej. Teoria modernizacji
W rozdziale 2 wspomniałem, że teoria społeczeństwa przemy- opiera się bowiem na fałszywych przesłankach i w pewnym stopniu
słowego jest ścisłe związana ze szczególnym spojrzeniem na służy jako ideologiczna obrona dominacji zachodniego kapitalizmu
stosunek pomiędzy społeczeństwami „rozwiniętymi" (prze- nad resztą świata.
mysłowymi) a resztą świata, czyli na dynamikę współczesnego Jak wspomniałem w poprzednich rozdziałach, teoria spo-
systemu światowego. Jest to podejście nazywane teorią łeczeństwa przemysłowego ma bardzo wyraźne ograniczenia, które
modernizacji. Teoria modernizacji bezpośrednio nawiązuje do teorii same w sobie podważają już teorię modernizacji. Równie ważna jest
społeczeństwa przemysłowego, przyjmując za słuszny sposób jej teza, że kapitalizm przemysłowy rozwinął się w izolacji od reszty
analizy Dahrendorfa i jego kontynuatorów. Tym samym uznaje się świata; to drugie założenie było najostrzej i najbardziej
industrializm za siłę z zasady liberalizującą i postępową, a model przekonująco zaatakowane przez autorów będących pod wpływem
społeczeństw zachodnich za wzór do naśladowania dla społeczeństw poglądów Marksa. Wśród autorów marksistowskich istnieje wiele
„słabo rozwiniętych". Stąd już niedaleko do dwóch dalszych kontrowersji na temat tworzenia się systemu światowego i jego
wniosków. Po pierwsze, tradycyjne społeczeństwa Trzeciego Świata współczesnych cech. W niektórych kwestiach marksiści są jednak
nie są po prostu słabo rozwinięte, lecz są raczej nie rozwinięte i zgodni. Po pierwsze, popierają pogląd Marksa, że dynamikę
wymagają transformacji przemysłowej. Po drugie, społeczeństwa te współczesnej historii określa dążący do bezustannej ekspansji
powinny iść podobną drogą, jaką przeszły już kraje charakter produkcji kapitalistycznej. Drugą wspólną koncepcją (nie
uprzemysłowione i powielać osiągnięcia „społeczeństwa rozpracowaną szerzej przez samego Marksa) jest myśl, że społe-
przemysłowego". czeństwa „słabo rozwinięte" od najwcześniejszych faz rozwoju
Teoria modernizacji ma w dalszym ciągu powodzenie w kołach kapitalistycznego zostały poddane systematycznym stosunkom
akademickich, choć nie cieszy się już tak powszechnym uznaniem wyzysku przez społeczeństwa kapitalistyczne, organizowane przez
jak niegdyś, lecz poddawana jest krytyce. Trzeba jednak zauważyć, te ostatnie dla własnej korzyści. Formułując tę tezę, Wallerstein
że od lat sześćdziesiątych do dzisiaj ten typ teorii okazuje się dokonał zasadniczego przeciwstawienia nowoczesnego systemu
ważnym elementem tworzenia systemu światowego. Założenia, na światowego (zapoczątkowanego w XVI i XVII wieku) i
których się opiera, są bowiem, ogólnie biorąc, podzielane przez wcześniejszych faz historii świata. Zwrócił uwagę na fakt, że
rządy zachodnie w ich interakcjach z Trzecim Światem i przez niegdyś najpowszechniejszym typem systemu społecznego było
agencje rozwoju związane z Organizacją Narodów Zjednoczonych, imperium rolnicze (jak tradycyjne Chiny, które przetrwały około
takie jak Bank Światowy itp. Cechy identyfikowane jako integralne 2000 lat). Takie imperia, choć
elementy ustroju zamożnego społeczeństwa przemysłowego uważa
się za „wskaźniki" postępu i wykorzystuje jako wytyczne dzia- * Patrz tzw. Raport Brandta: Willy Brandt i in., North-South: u Programnie for Survival, London
łalności politycznej i gospodarczej dla krajów nieuprzemysło- 1980.

153
152
odnosiły sukcesy, nigdy nie opanowały więcej niż część świata. cechy współczesnego systemu światowego są przynajmniej pod
Główne powiązania pomiędzy „centrum" — aparatem pewnymi względami przedmiotem refleksji.
administracyjnym rządu — a jego obszarami „prowincjonalnymi" W większości analiz wyróżnia się trzy długotrwałe fazy tworzenia
utrzymywano za pomocą siły polityczno-militarnej. Od XVII wieku, się światowej gospodarki kapitalistycznej. Faza pierwsza, trwająca
z wyraźnym przyspieszeniem w XIX i XX stuleciu, zaczęła się mniej więcej od początku XVI do końca XIX wieku, była
jednak tworzyć światowa gospodarka kapitalistyczna. W światowej zdominowana przez „kapitalizm kupiecki". Nieco wcześniej Europa
gospodarce kapitalistycznej, która w XIX wieku stała się w sposób po raz pierwszy osiągnęła pewien poziom bezpieczeństwa przed
naturalny systemem globalnym, główne powiązania w skali atakami z zewnątrz i rozpoczęła światową ekspansję operacji
ogromnego obszaru mają charakter ekonomiczny, natomiast władza handlowych. Setki lat od upadku „jej" imperium, cesarstwa
polityczno-militarna znajduje się w rękach państw narodowych, z rzymskiego, Europa była bowiem niemal bez przerwy zagrożona
których każde ma ściśle wyznaczony obszar jurysdykcji. Jak mówi przez siły zewnętrzne. W roku 1241, na przykład, została wydana na
Wallerstein: łaskę Mongołów, którzy odnieśli zwycięstwo w decydującej bitwie
strategicznej. Powstrzymali ofensywę dopiero z powodu nagłej
kapitalizm jako rodzaj gospodarki opiera się na fakcie, że czynniki śmierci swego wodza Ógodeja, a właściwie dlatego, że byli bardziej
ekonomiczne działają na obszarze większym niż mogący znaleźć zainteresowani w utrzymaniu wpływów na Wschodzie niż na Zacho-
się pod całkowitą kontrolą jakiegokolwiek społeczeństwa dzie. Potem jednak niepodległości Europy, nękanej ciągłymi
politycznego*. konfliktami wewnętrznymi, zagroziło imperium otomańskie.
Odparcie Turków spod Wiednia w roku 1683 było decydującym
Zgodnie z tym poglądem, pomimo że siła napędowa rozwoju wydarzeniem dla historii świata. Po tym fakcie rozwój
kapitalizmu koncentruje się na Zachodzie — później dołączyły do ekonomiczny, a tym samym militarny, krajów europejskich zapewnił
niego inne kraje gospodarczo rozwinięte, przede wszystkim Japonia im pewien poziom bezpieczeństwa wobec zagrożenia zewnętrznego,
— „niedorozwój" nie jest pojęciem, które mogłoby dotyczyć który utrzymał się do pierwszej połowy XX wieku, gdy pojawiły się
społeczeństw nie dotkniętych kapitalizmem. Ich „niedorozwój" jest „supermocarstwa", czyli Stany Zjednoczone i Związek Radziecki.
skutkiem ekspansji kapitalizmu. Najważniejszą rolę w formułowaniu Bezpieczeństwo wewnętrzne w ojczyźnie stało się odskocznią dla
tego typu spostrzeżeń odegrali autorzy marksistowscy, jak Frank rozszerzania handlu z zagranicą.
(patrz poniżej s. 155), lecz dzisiaj jest ona akceptowana także przez W długim okresie kapitalizmu kupieckiego handlowcy z Europy,
wyznawców innych przekonań. Rzadko już broni się teorii posługując się w razie potrzeby bronią palną, „otwierali" wybrzeża
modernizacji z naiwnością sprzed dwudziestu lat, a główne Afryki, Azję, Amerykę Północną i Południową. We wszystkich tych
regionach ustanawiali forpoczty, zapoczątkowując migrację z Europy
* Immanuel Wallerstein, The Modern World System, New York 1974, s. 348.
do obydwu Ameryk, co stop-

154 155
niowo doprowadziło do całkowitego przeobrażenia tych kon- wania jednych społeczeństw przez drugie. Nowożytną epokę władzy
tynentów. W Afryce i w Azji w XVII i XVIII wieku handel Zachodu wyróżnia natomiast ogromny zasięg i ciągłość tych
organizowano zazwyczaj przez nadawanie monopolistycznych procesów. Zanik odmienności kulturowych innych społeczeństw
przywilejów zrzeszeniom kupców, np. East India Company. Były to powodowało niekiedy jedynie narzucanie zachodnich sposobów
tylko z pozoru organizacje wyłącznie handlowe, ich działania życia, czasami jednak dochodziło do fizycznej eksterminacji na
wspierała groźba użycia siły. W ten sposób wymuszano warunki wielką skalę. Prawdopodobnie do obu Ameryk przetransportowano
wymiany handlowej, która często przybierała formę grabieży aż 15 milionów afrykańskich niewolników; biorąc pod uwagę, że
usankcjonowanej państwowym patronatem. Skutkiem był potężny znaczna część wysłanych w drogę nie przeżyła trudów podróży,
transfer majątku z reszty świata do Europy. Majątek ten częściowo liczba wypędzonych z własnej ojczyzny musiała być dużo większa.
przywłaszczało sobie państwo, częściowo zaś wykorzystywano jako Choroby i niedożywienie szerzące się w wyniku kontaktów z Eu-
kapitał dla inwestycji podejmowanych w europejskich fabrykach. ropejczykami również zbierały swoje żniwo. W Ameryce Północnej
Hiszpania sprowadzała ogromne ilości srebra z Meksyku i Peru, rdzenna ludność została prawie całkowicie wyniszczona pod koniec
Portugalia zwoziła brazylijskie złoto. Anglia czerpała zyski z XIX wieku; w Ameryce Południowej szacuje się blisko
pirackich wypraw przeciwko Hiszpanii i Portugalii, aby następnie czterdziestoprocentowy spadek liczby ludności tubylczej pomiędzy
wymuszać w Indiach i innych krajach warunki handlowe początkiem XVI a połową XIX wieku. Upadek gospodarczy
zapewniające znaczny odpływ majątku ze skolonizowanych społeczeństw w wyniku wprowadzenia światowej gospodarki
obszarów. Rezultaty tych przedsięwzięć zależały oczywiście od kapitalistycznej jest dobrze udokumentowany. Tradycyjne formy
zmian wewnętrznych w Europie, które w różnych krajach produkcji zostały zniszczone przez europejską żądzę zysku,
przybierały odmienne formy. Podczas gdy w Anglii dopływ załamały się też utrwalone wzorce transakcji handlowych. Rozpad
surowców, złota i srebra, napędzał powstający przemysł krajowy, w polityczny następował pod wpływem zmian kulturowych i
Hiszpanii i Portugalii zalew dóbr przyczyniał się do upadku ekonomicznych lub w wyniku bezpośredniej interwencji w
wewnętrznej działalności produkcyjnej. istniejące mechanizmy zarządzania.
„Rozwój niedorozwoju", dokonujący się w fazie kapitalizmu Koncepcja „rozwoju niedorozwoju" została po raz pierwszy
kupieckiego, odbywał się na trzech połączonych poziomach w sformułowana przez Franka* i, jak sam to określa, poddana
różnym miejscu i czasie: następował kulturowy, gospodarczy i zasadniczej krytyce. Frank uważa, że niedorozwój jest skutkiem
polityczny rozpad społeczeństw wciągniętych w kontakty z działania zachodniego kapitału handlowego, który w wyniku
Zachodem. Żadna z form destrukcyjnego kontaktu nie jest wyłącznie dominacji nad miejscową gospodarką zahamował jej rozwój. Inni,
cechą zachodniego kapitalizmu ani epoki nowożytnej. W całej przyznając, że niedorozwój jest zjawiskiem
historii ludzkości, zwłaszcza od powstania „cywilizacji", co niemal
wszędzie wiązało się z eskalacją siły militarnej, możemy odnaleźć * Andre Gunder Frank, Cupitalism and Underdevelopment in Lutin America, Harmondsworth 1971.
świadectwa likwidowania, wchłaniania lub całkowitego
podporządkowy-
157
156
niej w Europie. Pewne choroby, uważane dawniej za nieuchronne —
sztucznie wywołanym, poświęcają więcej uwagi różnym formom jak np. ospa, gruźlica, dyfteryt — znalazły się pod kontrolą lub
kontroli politycznej oraz celowym ograniczeniom produkcji zostały prawie wytępione. Do najbardziej widocznych skutków
przemysłowej na Zachodzie. Warto też zauważyć, że okres owych osiągnięć medycznych, przy jednoczesnym braku środków
kapitalizmu kupieckiego nie był wyłącznie czasem pustoszenia umożliwiających ograniczenie liczby urodzeń w Europie, należy
pozostałych części świata. Jak inne wcześniejsze „cywilizacje" ogromny przyrost ludności świata. Początkowo dość niechętnie
kapitalizm zachodni obok degradacji przynosił rzeczywiste korzyści: dostrzegano, że kolonializm należy traktować jako „zobowiązanie"
osiągano na przykład pokojowe współistnienie do tej pory ciążące na rządach zachodnich. Opisane powyżej procesy rozpadu
walczących ze sobą sąsiadów lub pozbawiano władzy miejscowych kulturalnego, gospodarczego i politycznego wywołały potrzebę
wyzyskiwaczy. Mniej więcej to samo odnosi się do drugiej fazy, bezpośredniego sterowania politycznego znacznych obszarów przez
czyli kolonializmu. Okres kolonializmu, który zakończył się dopiero władze zachodnie w celu utrzymania rentowności kolonii.
dwadzieścia parę lat temu, w dużej mierze zrekompensował jedną z Kolonializm ukształtował w skolonizowanych społeczeństwach
głównych szkód wynikających z pierwszych kontaktów system dualistyczny, czyli formę społeczną, która przetrwała do
Europejczyków z innymi ludami: przywleczenie chorób, na które dzisiaj w warunkach postkolonializmu. I znów, interpretacje
tubylcy byli nieodporni. dualizmu różnią się w szczegółach, jednak panuje zgoda co do
Ekspansja kolonizacji europejskiej, począwszy od XVII do końca ogólnej natury tego zjawiska. Dualizm zachodzi we wszystkich
XIX wieku, stała się przyczyną kolejnych fal katastrofalnych trzech wspomnianych wymiarach, w każdym z nich przejawia się
epidemii na objętych nią obszarach. Ospa, odra i tyfus były prawie istnieniem w skolonizowanych społeczeństwach dwóch odrębnych,
na pewno nie znane w Ameryce Środkowej i Południowej przed lecz związanych ze sobą systemów instytucji. Dualizm gospodarczy
pojawieniem się hiszpańskich żołnierzy i kupców. Szerzyły się może przybierać różne formy, lecz zasadniczo polega na tym, że
zatem wśród miejscowej ludności ze względu na brak naturalnej sektor „rozwinięty", czyli uprzemysłowiony współistnieje z bardziej
odporności przeciwko tym chorobom. Podobny los spotkał wiele tradycyjnymi formami działalności gospodarczej w innych sektorach
grup plemiennych w Ameryce Południowej w wyniku nawiązania lub regionach kraju. Towarzyszą temu zazwyczaj skrajne
kontaktów z Anglikami i Francuzami. Najniebezpieczniejszym nierówności majątku i dochodów pomiędzy dwoma sektorami oraz
kanałem rozprzestrzeniania się śmiertelnych chorób był handel w wielu krajach migracja na dużą skalę ze zubożałych wsi do miast,
niewolnikami, przez który choroby przenosiły się z Afryki które nie dysponują środkami ekonomicznymi ani
Zachodniej do obu Ameryk, a następnie z powrotem do Afryki. administracyjnymi, jakie pozwoliłyby rozwiązać problem
Dopiero w XX wieku programy opieki zdrowotnej, wyko- przybyszów. Rozwój miast nie dokonuje się równolegle z
rzystujące zdobycze nowoczesnej medycyny, przede wszystkim w industrializacją, jak to następowało w Europie; duże miasta
postaci szczepień i poprawy warunków sanitarnych w krajach Trzeciego Świata mają zwykle „nowoczesne" centrum w stylu
skolonizowanych, przyczyniły się do spadku śmiertelności w stopniu zachodnim oraz do pewnego stopnia rozwinięty handel i prze-
porównywalnym do osiągniętego wcześ-
159
158
mysł, otoczone są natomiast przez nędzne prowincjonalne cen trudno było znaleźć w koloniach zastępcze źródła dochodów ze
miejscowości, w których większość mieszkańców z trudem względu na niezróżnicowanie produkcji.
przeżywa z dnia na dzień. Zwykle z dualizmem gospodarczym jest Obecnie gospodarka światowa znajduje się w fazie post-
ściśle związany dualizm kulturowy i polityczny. Ten pierwszy kolonializmu, prawie wszystkie najważniejsze obszary bezpośrednio
oznacza, że obok zachodniego centrum utrzymują się tradycyjne uzależnione od rządów kolonialnych odzyskały niepodległość jako
sposoby życia, drugi wyraża się w organizacji aparatu politycznego „nowe narody". Kraje te w dalszym ciągu doświadczają jednak
władzy obsadzonego przez urzędników w stylu zachodnim ze skutków wyzysku wynikających z opisanych wyżej okoliczności.
zwierzchnikami narzuconymi przez władze kolonialne. Skutkiem Ogromną przepaść gospodarczą, dzielącą kraje „rozwinięte" i kraje
takiego układu po dekolonizacji było często społeczeństwo nazywane teraz przeważnie „słabiej rozwiniętymi", można łatwo
„ciężkiego wierzchołka" z rozbudowanymi instytucjami rządowymi oznaczyć na mapie świata, porównując zamożną „Północ" ze
kierującymi krajem spustoszonym przez nadużycia kolonializmu*. stosunkowo ubogim „Południem". Większość krajów
Trudno zaprzeczyć, że w okresie kolonialnym dokonywał się w uprzemysłowionych znajduje się na północ od równika, kraje zaś
przyspieszonym tempie ów rozwój niedorozwoju. Eksploatacja mniej rozwinięte w strefie równikowej lub na południu. Afryka,
kolonialna polegała między innymi na zorganizowanych stosunkach Ameryka Łacińska i południowe Indie, kontynenty w większej
ekonomicznej nierównowagi pomiędzy krajami zachodnimi a ich części stosunkowo biedne, są, jak wiadomo, położone w
koloniami. Mocarstwa zachodnie organizowały bezpośrednio południowych partiach głównych mas lądowych Ziemi. Stany
produkcję i sprzedaż surowców w koloniach w celu pobudzania Zjednoczone, Europa i Japonia leżą bardziej na północ.
rozwoju przemysłowego swoich krajów, często przeznaczając
większość gruntów rolnych na uprawę jednego lub dwóch gatunków
szczególnie opłacalnych roślin użytkowych. Rodzimej ludności
pozostawało zatem niewiele produktywnych obszarów do Nierówności współczesnego świata
zaspokojenia własnych potrzeb. Co więcej, jakiekolwiek korzyści
uzyskiwane z rolnictwa przez kraje skolonizowane — większość zy- Do tej pory mówiłem o „pierwszym" i „trzecim", nie wspominając o
sku zagarniały zresztą władze kolonialne — marnowały się wskutek „Drugim Świecie", czyli krajach socjalistycznych, jak Związek
fluktuacji na światowym rynku produktów rolnych. W okresie Radziecki, Europa Wschodnia, Chiny, Kuba. Kategoria Drugiego
koniunktury na gumę, kakao, kawę, cukier i inne produkty zyski Świata w części krzyżuje się z podziałem na Północ i Południe.
wypływały z kolonii, natomiast przy spadku Kraje socjalistyczne, wprost przyznające się do marksizmu,
częściowo same wykluczyły się ze światowej gospodarki
* Patrz Peter Worsiey, The Three Woiids. Culture and World Development, London 1984.
kapitalistycznej. Inaczej mówiąc, przez ustanowienie gospodarki
planowej opartej na likwidacji lub zdecydowanym ograniczeniu
prywatnej własności kapitału kra-
160
161
Tabela 5. Globalne różnice w poziomie produkcji w roku 1975 (w
procentach sumy produkcji światowej)
je te w pewnym stopniu uwolniły się od stosunków wyzysku trwających
Produkt Dzia- Transport i
pomiędzy Zachodem a Trzecim Światem. Musimy zaznaczyć, że tylko „w łalność
pewnym stopniu", ponieważ Związek Radziecki i społeczeństwa Europy narodowy Rolnictwo prze- komu-
Wschodniej są w rzeczywistości połączone z Zachodem licznymi więzami brutto mysłowa nikacja
ekonomicznymi, nie są zatem bynajmniej całkowicie odizolowane od Rozwinięte 81,5 51,2 81,0 84,3
czynników wpływających na rozwój gospodarczy Zachodu. Recesja gospodarki rynkowe
gospodarcza w kapitalistycznym „centrum" ma bezpośrednie konsekwencje
Rozwijające się 18,5 48,8 19,0 15,7
również dla krajów socjalistycznych.
Ogólna charakterystyka względnej sytuacji ekonomicznej trzech głównych gospodarki rynkowe
sektorów systemu światowego nie powinna przedstawiać trudności. Afryka z wyjątkiem 3,0 10,7 2,5 2,5
„Kapitalistyczne" centrum zajmuje około 1/4 terytorium świata, jest Afryki Południowej
zamieszkiwane przez 1/5 ludności świata, natomiast jego produkcja stanowi aż Stany Zjednoczone 33,9 15,9 30,6 34,6
3/5 produkcji światowej. Całkowita produkcja krajów socjalistycznych i Kanada
stanowi mniej niż połowę produkcji rozwiniętych społeczeństw
Źródło: United Nations StatistiaU Yearbook, 1981.
kapitalistycznych Zachodu i Japonii. Jest jednak ponad dwukrotnie wyższa niż
produkcja krajów Trzeciego Świata*.
Skalę globalnych nierówności ilustruje tabela 5, zawierająca dane dotyczące Pierwszego Świata pod względem produkcji globalnej; pochodzi z
produktu narodowego brutto w niesocjalistycznym sektorze świata. Produkt nich 81,5% produktu narodowego brutto, a jedynie 18,5% powstaje
narodowy brutto, czyli ogólny wynik gospodarczy oraz jego główne składowe: w krajach Trzeciego Świata.
produkcja rolna, produkcja przemysłowa, transport i komunikacja, wyrażone Kontynent afrykański, jeśli nie brać pod uwagę Afryki Po-
są jako procent całej produkcji światowej. „Rozwinięte gospodarki rynkowe" łudniowej, wytwarza nie więcej niż 3% całkowitego produktu
oznaczają to, co nazwałem kapitalistycznym „centrum" lub krajami Pierwszego narodowego brutto, podczas gdy Stany Zjednoczone i Kanada
Świata, natomiast „rozwijające się gospodarki rynkowe" to większość krajów produkują aż jedną trzecią całości. Podobne różnice wy stępują w
Trzeciego Świata. Tabela obrazuje przewagę krajów poszczególnych gałęziach produkcji. Mimo bardzo niewielkiego
sektora rolnego w porównaniu z innymi dziedzinami produkcji
kraje Trzeciego Świata kontrolują ponad połowę ogólnej produkcji
* Patrz Ranjit Sau, Uneąual Exchange, Imperializm and Underdeve!opment, Calcuttal978. rolnej i ponad 80% produkcji fabrycznej oraz transportu i
komunikacji.
Okres dekolonizacji, który nastąpił po drugiej wojnie światowej,
162 był związany z bardzo ważną przemianą w naturze mię-

163
dzynarodowego kapitalizmu: coraz znaczniejszą rolę zaczęły
odgrywać „korporacje ponadnarodowe". Mówiąc o tendencjach w
gospodarce kapitalistycznej, wspomniałem już o rosnącej samochodów rozwijają zintegrowaną produkcję międzynarodową,
centralizacji życia gospodarczego w rękach wielkich firm. Rozwój co pozwala im czerpać korzyści z różnic kosztów siły roboczej i
takich firm w kraju opiera się generalnie na rozszerzaniu ich materiałów w różnych krajach. Ford Eskort jest „samochodem
działalności i interesów na cały świat. Po oddaniu bezpośredniej światowym", którego produkcja jest standaryzowana globalnie tak,
władzy kolonialnej przez część państw zachodnich korporacje aby można było swobodnie dokonywać zmian w cyklu
ponadnarodowe zmierzają do przejęcia kierownictwa w gospodarce produkcyjnym, nie troszcząc się o granice państwowe. Mimo to nie
światowej, zabezpieczając swoje wpływy szczególnie w krajach jest bez znaczenia, w jakim kraju zlokalizowana jest firma
Trzeciego Świata. W pewnym sensie, oczywiście, nie jest to macierzysta, ponieważ w nim zapadają najważniejsze decyzje
zjawisko zupełnie nowe: prekursorami korporacji były wielkie polityczne i do niego kierowany jest zysk. Podział firm
monopoli styczne firmy handlowe we wczesnym okresie rozwoju macierzystych pomiędzy poszczególne kraje ma zatem silny wpływ
światowej gospodarki kapitalistycznej. Powojenny wzrost na światowy układ akumulacji kapitału.
kapitalizmu ponadnarodowego cechują jednak pewne wyróżniające Całościowe konsekwencje zaangażowania korporacji po-
właściwości. Korporacje ponadnarodowe są zaangażowane w znacz- nadnarodowych w krajach Trzeciego Świata są przedmiotem wielu
nie szerszym zakresie światowej działalności gospodarczej niż ich dyskusji koncentrujących się wokół problemu, czy podział na
poprzedniczki. Osiągają zyski konkurujące z dochodami niektórych narody bogate i biedne pogłębia się czy zanika. Niektóre firmy
państw uprzemysłowionych lub nawet przewyższające je. Jedenaście traktują swoją działalność jedynie jako dalszy etap eksploatacji
z dwudziestu czterech krajów OECD ma mniejszy produkt mniej rozwiniętych krajów na rzecz kapitalistycznego „centrum".
narodowy brutto niż Exxon. Można przytoczyć wiele przykładów sytuacji, w których firmy
Korporację ponadnarodową można zdefiniować jako związek ponadnarodowe prowadzą politykę bardzo szkodliwą dla krajów
firm zlokalizowanych w różnych krajach, a połączonych wspólną biedniejszych. W ciągu ostatnich dwudziestu lat firmy zachodnie
własnością i przez to posiadających skoordynowaną ogólną strategię przeprowadziły na przykład w kilku ubogich krajach zmasowane
działania. Wszystkie korporacje ponadnarodowe mają w kampanie reklamowe w celu zachęcenia matek do karmienia
określonych krajach zlokalizowane firmy „macierzyste". Pierwsze niemowląt mlekiem w proszku i innymi odżywkami. Wynikiem
miejsce w tej dziedzinie należy bezsprzecznie do Stanów promocji było rozpowszechnienie sztucznych pokarmów zamiast
Zjednoczonych, dalsze do Wielkiej Brytanii i Niemiec*. Będąc karmienia piersią, co okazało się bezpośrednią przyczyną znacznego
organizacjami globalnymi, korporacje ponadnarodowe mogą wzrostu śmiertelności niemowląt. Mleko ludzkie ma nie tylko niższy
kanalizować swoje zasoby w sposób poziom bakterii niż produkty mleczarskie, ale również wykazuje
krótkotrwałe właściwości przeciwzakaźne oraz zapewnia długotrwałą
* Patrz Robert Gilpin, U.S. Power and the Multinationat Corporation, London 1976. obronę immunologiczną przeciwko wielu chorobom.

164 165

umożliwiający obejście pewnych ograniczeń, narzucanych przez Obraz jest jednak znacznie bardziej złożony, niż wskazują
prawa państwowe. Na przykład: niektóre ogromne wytwórnie powyższe przykłady. Korporacje ponadnarodowe inwestują duże
sumy pieniędzy w krajach, w których działają ich filie, i coraz ośrodkiem władzy poza głównym rdzeniem kapitalistycznym. Nie
chętniej lokalizują w nich swoje fabryki, korzystając z bliskiego wydaje się jednak możliwe, aby strategia ta powtórzyła się z
dostępu do źródeł tanich surowców i siły roboczej. Jednym ze podobnym sukcesem w przypadku innych minerałów, ponieważ
skutków takiej działalności jest tzw. rozczłonkowanie zasoby ropy po pierwsze, występują w większym skupieniu, a po
(disarticulation), przyczyniające się do pogłębiania dualizmu. drugie, mają bardziej podstawowe znaczenie dla gospodarki
Według Amina rozczłonkowanie występuje wówczas, gdy Zachodu niż jakikolwiek inny surowiec. Ważniejsze jest tworzenie
gospodarka składa się „z sektorów, firm, które funkcjonują obok poza kapitalistycznym „centrum" ośrodków produkcji przemysłowej
siebie i nie są ze sobą ściśle powiązane, każda z nich natomiast jest zdolnych do skutecznej rywalizacji z produktami zachodnimi.
zintegrowana z placówkami, których środek ciężkości znajduje się w Można uznać, że jest to początek trwałej tendencji w kierunku „od-
centrum świata kapitalistycznego . przemysłowienia Zachodu", zmuszającej zachodni przemysł
Badania największych firm produkcyjnych w Meksyku wskazują, fabryczny do ograniczeń, a nawet do upadku. Częściowo wskutek
że 45% spośród nich należy do właścicieli zagranicznych. działalności korporacji ponadnarodowych, częściowo w wyniku
Analogiczne badania w Brazylii dały bardzo podobne wyniki wewnętrznego rozwoju przedsiębiorstw takie kraje jak Brazylia i
wzmocnione dodatkowo danymi, według których wielkie firmy Wenezuela w Ameryce Łacińskiej oraz Korea Południowa,
zagraniczne kontrolują również bardzo rozległą sieć mniejszych Hongkong i Tajwan mogą na własnym gruncie rzucić wyzwanie
przedsiębiorstw. Zarazem jednak lokalizowanie bezpośrednich mocy kapitalistycznemu centrum. Jeśli proces przenoszenia przemysłu
wytwórczych w biedniejszych krajach świata stwarza im fabrycznego z centrum na peryferie będzie trwał, Zachód odczuje
przynajmniej możliwość rozwoju bazy gospodarczej, która może daleko idące konsekwencje owych przekształceń. „Stagflacja", czyli
stanowić zaczątek rosnącego dobrobytu materialnego. Wiele zależy niska stopa wzrostu połączona z wysoką inflacją może stać się na
od konkretnej sytuacji w kraju „gospodarzy": na ile możliwejest Zachodzie zjawiskiem normalnym, tak jak wysoki poziom
zachowanie kontroli nad dopływem i odpływem kapitału oraz w bezrobocia, uważany niegdyś za charakterystyczny dla Trzeciego
jakim stopniu rozwinięty i zróżnicowany jest sektor gospodarczy Świata.
poza kręgiem zdominowanym przez obcy kapitał.
Najbardziej prawdopodobny scenariusz na najbliższe kil-
kadziesiąt lat to pozostanie większości krajów Trzeciego Świata w
warunkach względnego ubóstwa przy jednoczesnym zauważalnym Państwo narodowe, nacjonalizm, siła militarna
zachwianiu potęgi ekonomicznej Zachodu
Zajmując się problemami państwa narodowego, nacjonalizmu i siły
*S. Amin, Accumulation on a World Scalę, New York 1971, s. 289. militarnej, musimy odstąpić od porównań teorii społeczeństwa
przemysłowego z teoriami marksistowskimi. Żadna
166
167

pod innymi względami. Dzięki utworzeniu kartelu gospodarczego tradycja myśli nie stworzyła bowiem w miarę adekwatnych
(OPEC) kraje produkujące ropę naftową mogą stać się największym interpretacji tych zjawisk. Na pierwszy rzut oka wydaje się to dość
nieprawdopodobne. Okres powstawania „światowej gospodarki w każdym przypadku zostaną przezwyciężone — dla jednych przez
kapitalistycznej" w ciągu minionych trzech stuleci był przecież dojrzewanie samego industrializmu, dla drugich w procesie
czasem, w którym państwo narodowe stało się na całym świecie rewolucji socjalistycznej. W żadnej z tradycji nie dostrzegano
dominującą formą wspólnoty politycznej. Ekspansja kapitalizmu, integralnego związku pomiędzy nowoczesnym państwem a
zapoczątkowana w XVI wieku, była ściśle związana z siłą militarną wywieraniem militarnej przemocy lub sprawowaniem
— zwłaszcza morską — Zachodu. Nacjonalizm okazał się administracyjnej kontroli nad określonym obszarem. Nie było zatem
najważniejszym czynnikiem oddziaływania na współczesny świat, mowy o państwie narodowym pozostającym w stosunkach
obejmując swym zasięgiem ruchy polityczne od faszyzmu do potencjalnego lub aktualnego antagonizmu względem innych państw
lewicowego radykalizmu. Agresja i przemoc osiągnęły w XX wieku narodowych. Również Marks nie przewidywał szczególnie
niespotykany dotąd impet, o czym świadczą dwie wojny światowe i znaczącego oddziaływania ideałów nacjonalizmu w epoce
planowe unicestwianie milionów ofiar w innych wojnach. współczesnej, choć — paradoksalnie — uczucia nacjonalistyczne
Okrucieństwa te są zazwyczaj przemilczane przez socjologów, odegrały ważną rolę stymulującą w kilku ważnych
niezależnie od ich przekonań w innych kwestiach. dwudziestowiecznych rewolucjach wprowadzających rządy
Jak mogło dość do takiej sytuacji? Za jeden z powodów można marksistów.
uznać wspomniany w rozdziale 4 akademicki podział pomiędzy Aby zrozumieć powstanie nowoczesnego państwa narodowego,
socjologią a naukami politycznymi, który analizę państwa przypisuje musimy wyobrazić sobie początki kapitalizmu na tle warunków
tej drugiej dziedzinie. Tak naprawdę jednak analiza państwa w społecznych istniejących w pośredniowiecznej Europie. Europa w
naukach politycznych jest bardzo niepełna, dotyczy przede XVI wieku stanowiła sieć małych państewek, których system
wszystkim wewnętrznego ustroju demokracji lub gospodarczej roli obejmował zmieniające się układy, sojusze i konflikty. Choć nie był
państwa. Przywołana wcześniej literatura na temat „rozwoju to może konieczny warunek pojawienia się kapitalizmu, istnienie
niedorozwoju" ma zasadnicze znaczenie jako próba wyjaśnienia systemu państwowego umożliwiło jego ekspansję. Nie były to
powstania nowoczesnego systemu światowego. Większość autorów jeszcze państwa narodowe. Państwo narodowe można zdefiniować
zajmuje się jednak prawie wyłącznie płaszczyzną gospodarczą, jako zespół instytucji władzy politycznej, w którym przywódcy
jakby jedynymi znaczącymi czynnikami w systemie światowym społeczeństwa skutecznie monopolizują kontrolę nad środkami
były produkcja i wymiana dóbr. Chcąc zrozumieć, skąd wziął się przemocy (armią i policją), przy czym owa kontrola jest główną
nacisk na te właśnie aspekty, musimy spojrzeć wstecz na sankcją wspomagającą zarządzanie na ściśle określonym obszarze.
intelektualne dziedzictwo pozostawione socjologii przez późny wiek Państwa europejskie w XVI wieku nie były w tym sensie państwami
XVIII i XIX. Zarówno teoria społeczeństwa przemysłowego, jak i narodowymi; większość miała dość płynne granice i nie posiadała
marksizm były owładnięte ideą, że rozwój scentralizowanego aparatu państwowego, który dopie-

168 169

nowoczesnego przemysłu wprowadzi pokojowe stosunki wymiany ro stopniowo się tworzył. Unowocześnienia w transporcie i
gospodarczej w miejsce militarystycznego porządku feudalizmu. komunikacji, o których mówiłem na początku rozdziału, odegrały
Uważano, że główne formy konfliktu mają charakter ekonomiczny i zasadniczą rolę w tym procesie, jednocześnie oddziałując na
kształtowanie się opisanych wcześniej form rozwoju miast. Zmiany borykają się z podziałami regionalnymi silniejszymi niż poczucie
te umożliwiły koordynację zarządzania w stopniu dotąd przynależności do wspólnoty narodowej.
nieosiągalnym. W tym samym czasie ekspansja produkcji Jeśli światowa gospodarka kapitalistyczna jest cechą wy-
przemysłowej, połączona ze sztuką wojenną, doprowadziła do różniającą nowoczesny system światowy, jest nią również system
bezprecedensowego wzrostu siły militarnej. Wczesny system państw narodowych. Zauważa to Wallerstein, lecz zdaje się nie
państwowy w Europie stworzył zatem podstawę późniejszej wykorzystywać w pełni implikacji swego spostrzeżenia. Wraz z
konsolidacji państw narodowych. Przeobrażenia dokonały się na globalnym rozszerzaniem się zasięgu państw narodowych dokonuje
drodze działań wojennych i dyplomacji. W XVI wieku w Europie się w nich bowiem w coraz większym stopniu akumulacja środków
istniało około 500 mniej lub bardziej samodzielnych państw i służących prowadzeniu wojny. Określenie Amina „akumulacja w
księstw, na przełomie XIX i XX wieku ich liczba spadła do 25*. skali światowej" dotyczy zarówno rozwoju armii, jak i wzrostu
Powstanie nowoczesnych państw narodowych było ściśle zasobów materialnych w ogóle. Proces ten osiąga punkt
związane ze wzrostem uczuć nacjonalistycznych**. Nacjonalizm kulminacyjny w dzisiejszej epoce rozprzestrzeniania się broni
można określić jako wspólne przywiązanie do symboli, które nuklearnej — epoce, która nas wszystkich stawia na krawędzi życia i
identyfikują członków danej populacji jako należących do tej samej śmierci.
wspólnoty. Rozwój nacjonalizmu w Europie następował mniej
więcej równolegle z tworzeniem się państw narodowych. Jest zatem
zjawiskiem zupełnie nowym, polegającym na wyodrębnieniu czegoś
więcej niż mgliste poczucie łączności, występujące we Wnioski: socjologia jako teoria krytyczna
wcześniejszych fazach rozwoju europejskiego systemu
państwowego. Wydaje się jasne, że rozbudzenie uczuć Próbowałem wprowadzić czytelnika w koncepcję socjologii
nacjonalistycznych w Europie było efektem osłabienia więzów różniącej się od sposobów myślenia, jakie przez długi czas
społeczności lokalnych, przynależności organizacyjnych, dialektów dominowały w tym przedmiocie. Ci, którzy spodziewając się
itd. w wyniku procesów centralizacji prowadzących do powstania odkrycia uniwersalnych praw rozwoju społecznego, chcą wzorować
państwa narodowe- socjologię na naukach przyrodniczych, skłonni są oddzielać ją od
historii. Zrywając z tym poglądem, poszliśmy dalej niż zwykłe
* Patrz Charles Tilly, The Formation ofNational States in Europę, Princeton 1975. stwierdzenie, że socjologia i historia — dokładniej: nauki społeczne
** W tłumaczeniu zachowano terminy „nacjonalizm" i „nacjonalistyczny", które w języku
angielskim mają znaczenie neutralne, pozbawione negatywnego wydźwięku obecnego w języku polskim
i historia — są nierozłączne, jakkolwiek prowokacyjna mogłaby się
(przyp. tłum.). wydawać ta opinia.

170 171

go. Jest jednak równie oczywiste, że państwo narodowe i na- Musimy bowiem zrozumieć, w jaki sposób w wyniku ludzkich
cjonalizm nie powinny być traktowane po prostu jak dwie strony tej interwencji i konfliktów powstaje historia, która zarazem sama
samej monety. Postkolonialne państwa współczesnej Afryki są, na stwarza człowieka, wywołując niezamierzone i nieprzewidywalne
przykład, z pewnością państwami narodowymi, choć niektóre skutki. Jest to sprawa najwyższej wagi jako teoretyczna podstawa
nauk społecznych w epoce zawieszenia pomiędzy niezwykłymi kapitalistyczny, jakkolwiek bardzo zmieniły się od czasu, kiedy żył
możliwościami a globalną katastrofą. Marks. Walka klasowa ma bezpośredni udział w tych zmianach i
Odrzucenie ortodoksyjnego punktu widzenia oznacza zarazem nadal pozostaje główną cechą zarówno stosunków przemysłowych,
zaprzeczenie, że socjologia może ograniczyć się do opisu i jak i samego państwa. Dynamiczny charakter produkcji
wyjaśniania. Socjologia, jak wszystkie nauki społeczne, jest kapitalistycznej sprawia, że innowacje technologiczne dokonują się
integralną i niezbywalną częścią „przedmiotu", który stara się w tempie znacznie szybszym niż w jakimkolwiek poprzednim typie
ogarnąć. Jako przedsięwzięcie krytyczne myśl socjologiczna systemu produkcji. Marks nie przesadzał zatem, gdy pisał o
uporządkowana jest na trzech poziomach wyobraźni socjologicznej, gospodarce kapitalistycznej:
które wyróżniłem na początku. Uzyskując pewną wiedzę o formach
społeczeństwa, które odeszły w przeszłość i o tych, których sposoby Dokonała ona całkiem innych cudów niż zbudowanie egipskich
życia są radykalnie odmienne od wytwarzanych przez bieżące piramid, rzymskich wodociągów i gotyckich katedr, odbyła
procesy zmiany społecznej, możemy wspomóc socjologię w pochody zgoła inne niż wędrówki ludów i wyprawy krzyżowe.
wypełnianiu zadań teorii krytycznej. Jako teoria krytyczna [...] Ustawiczne przewroty w produkcji, bezustanne wstrząsy
socjologia nie uznaje, że świat społeczny jest nam dany, lecz stawia ogarniające całość życia społecznego, wieczna niepewność i
pytania: Jaki typ zmiany społecznej jest możliwy do wieczny ruch odróżniają epokę burżuazyjną od wszystkich
przeprowadzenia i pożądany oraz jak powinniśmy dążyć do jego poprzednich.
osiągnięcia?
Niektórzy przyjmując, że gotowe odpowiedzi na te pytania daje Co więcej, jak często podkreśla Marks, ów dynamizm sprawia, że
nam marksizm, próbują po prostu zastąpić socjologię marksizmem. mechanizmy gospodarki kapitalistycznej rozprzestrzeniają się na
Nie zgadzam się z tym z dwóch powodów. Po pierwsze, pomiędzy całym świecie:
marksizmem a socjologią nie ma dychotomicznego podziału, jaki
sugeruje ten punkt widzenia. Przejmując pewne osiągnięcia teorii przemysły kapitalistyczne przetwarzają surowce już nie
marksistowskiej, myśl socjologiczna nie musi się w niej rozpłynąć. miejscowe, lecz sprowadzane z najodleglejszych sfer, i których
Drugi powód jest logicznym uzupełnieniem pierwszego: myśl fabrykaty spożywane są nie tylko w kraju, lecz także we
marksistowska zawiera zbyt wiele słabych punktów, aby mogła wszystkich częściach świata*.
stanowić ogólną podstawę analizy socjologicznej.
Pisma Marksa mają zasadnicze znaczenie dla socjologii w * Karol Marks. Fryderyk Engels, Manifest komunistyczny. Warszawa 1983. s. 64-65.
kontekście, który starałem się przedstawić, omawiając
173
172

przeciwieństwa pomiędzy myślą marksistowską a teorią spo-


łeczeństwa przemysłowego. W wyniku ekspansji działalności Myśl marksistowska wzbogaciła się na różne sposoby od czasów
kapitalistycznej nastąpił na Zachodzie rozwój produkcji prze- Marksa. Marksizm, w takiej czy innej formie, stał się oczywiście
mysłowej. Społeczeństwa zachodnie zachowały charakter również oficjalną ideą systemu głoszoną przez władze rządzące
znaczną częścią świata. Już we wczesnym okresie jej politycznego
sukcesu coraz bardziej widoczne stawały się jednak ograniczenia czana przez tych, którzy obawiają się odejść zbyt daleko od
dotykające teorii i praktyki. Rewolucje socjalistyczne, jak wiadomo, pewników twórcy doktryny.
dokonały się w krajach położonych raczej na peryferiach
kapitalizmu niż w rozwiniętym przemysłowo samym sercu Zachodu. Większość krytyk Marksa opiera się na konserwatywnej lub
Znaczenie tego faktu dla oceny programów socjalistycznych jako liberalnej argumentacji politycznej. Moim zdaniem, dla krytycznej
całości pozostaje przedmiotem żywej dyskusji. Trudno bowiem za- teorii społecznej ważne jest jednak, aby korzystając z prac tych
przeczyć, że Związek Radziecki i inne kraje socjalistyczne, choć autorów, zaatakować Marksa z lewej strony. Oprócz podstawowej
wyraźnie różnią się między sobą, okazują się, w najlepszym razie, kwestii pochodzenia totalitarnej kontroli politycznej dostrzegam
dość dalekie od opartego na zasadach wolności humanitarnego cztery dalsze grupy problemów związanych z emancypacją
porządku społecznego, który jest ideałem socjalistycznym. człowieka, które nie są właściwie rozpatrzone zarówno w tekstach
Szczególne warunki, w jakich rozwijał się Związek Radziecki jako Marksa, jak i w pismach większości jego następców (omówienie ich
społeczeństwo podlegające bardzo intensywnemu wszystkich przekraczałoby ramy tej książki).
uprzemysłowieniu, otoczone przez wrogie siły kapitalistyczne, bez Po pierwsze, sprawa stosunku ludzi do natury i jej zasobów,
wątpienia przyczyniły się do wytworzenia pewnych cech potrzebnych człowiekowi do życia. Zdarzają się u Marksa
autorytarnych, jakie zaczęły się w nim ujawniać. Wpływ Związku intrygujące i sugestywne uwagi na temat przyrody, jednak główną
Radzieckiego na powstające później społeczeństwa socjalistyczne tendencją jego dzieła jest traktowanie przyrody po prostu jako
sprawiał, że były w nich odtwarzane podobne elementy. Możliwe narzędzia postępu społecznego ludzkości. Rozwój społeczny jest,
jest dokonanie wnikliwej krytyki społeczeństw typu sowieckiego z innymi słowy, utożsamiany z rozwojem przemysłu, czyli tego, co
punktu widzenia marksizmu, wiele takich rozpraw ukazało się w Marks nazywa „siłami wytwórczymi". Marks uważał kapitalizm za
ostatnich latach — przeważnie, choć nie wyłącznie, autorstwa postępowy sposób produkcji, mimo zaburzeń, jakie może
marksistów żyjących na Zachodzie. Pozostaje jednak otwarte funda- powodować, zwłaszcza wskutek niszczenia innych, mniej
mentalne pytanie, czy pewne cechy totalitarne istniejących dynamicznych gospodarczo form społecznych.
społeczeństw socjalistycznych należy przypisywać ograniczeniom, Podporządkowanie innych rodzajów więzi z naturą dążeniom do
tkwiącym w koncepcji Marksa. Jeśli — jak sam sądzę —jest tak w materialnego dobrobytu spowodowałoby jednak zniszczenie
istocie, to współczesna teoria polityczna staje przed koniecznością sposobów życia, z których Zachód mógłby wiele się nauczyć. Dla
głębszej rekonstrukcji niż dopusz- innych kultur przed pojawieniem się zachodniego kapitalizmu natura
oznacza na ogół coś znacznie więcej niż proste narzędzie postępu
materialnego. Ludzie nie żyją w nich tak, jak nauczyli się w
174 nowoczesnych środowiskach miejskich, z dala od natury. Dla nas
„wieś" (nienaruszona przez przemysł ani nie ujednolicona przez
komercyjne farmer-

175
stwo) jest przedmiotem zadumy lub miejscem ucieczki na weekend. aspekty tych zjawisk, o ile odgrywają rolę w ekspansji kapitalizmu.
Tymczasem w większości kultur i prawie przez całą historię ludzie Od pierwszych dni handlu niewolnikami mieszkańcy Trzeciego
żyli „w przyrodzie", czuli się jej częścią, doświadczając doznań Świata są mniej lub bardziej przymusowo „importowani" lub
estetycznych i religijnych. Dzisiaj tylko wyjątkowo udaje nam się przyciągani obietnicą wyższego standardu życia do metropolitalnych
uchwycić głębię tego doświadczenia, na ogół w sposób krajów kapitalistycznych. Jednym z ostatnich przejawów tego
fragmentaryczny i szczątkowy. Coś podobnego odnajdujemy np. u procesu było powszechne zatrudnianie imigrantów z biedniejszych
T.S. Eliota w utworze Burnt Norton, gdzie czytamy o krajów w bogatych społeczeństwach Europy Zachodniej.
nieuchwytnym, lecz dramatycznym nastroju, jaki wywołuje „chwila Przykładem może być sprowadzanie tureckich „gastarbeiterów" do
w różanym ogrodzie, chwila w altanie, gdy pada deszcz, chwila w Niemiec Zachodnich w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.
mrocznym kościele, w dymie kadzideł..." Jeśli nie wracali do domu, robotnicy ci przejmowali zajęcia o niskich
Czy należy sądzić, że jedynie takie chwile przetrwają we zarobkach, niewielkich możliwościach awansu i niewielkim bez-
współczesnym świecie? Jeśli tak, opisujemy tysiące lat historii pieczeństwie pracy.
człowieka i sposobów życia różnorakich ludzkich społeczeństw li Dyskryminacja etniczna w rozwiniętych społeczeństwach
tylko jako archaiczne ciekawostki. Nawet zakładając, że nie kapitalistycznych musi być rozpatrywana w kontekście historii
przyjmujemy takiego stanowiska, które dzisiaj, wskutek zachodniego kolonializmu i poglądów, na których się opierał.
paradoksalnego odwrócenia, wydaje się zresztą zupełnie Postawy te okazują się mocno zakorzenione, o czym świadczy los
barbarzyńskie, musimy zauważyć, że w XX wieku wykorzystywanie czarnych i „niebiałych" mniejszości w Stanach Zjednoczonych.
przyrody w działalności przemysłowej człowieka ma granice Istnieją wyraźne i systematyczne różnice pomiędzy doświadczeniem
ekologiczne. Nacisk nowoczesności na rozwój gospodarczy, tych grup a przeżyciami białych imigrantów, którzy wielkimi falami
zarówno w społeczeństwach socjalistycznych, jak i przybywali z Europy w XIX i na początku XX wieku. Wielu z nich,
kapitalistycznych, prowadzi świat do ekologicznej katastrofy. uciekając od ciężkich warunków życia w ojczyźnie, w wybranym
Wobec faktu, że najpilniejszym zadaniem jest redystrybucja przez siebie kraju żyło w ubóstwie. Jednak dla większości, choć nie
wytworzonego majątku na rzecz krajów Trzeciego Świata, należy dla wszystkich ich potomków, Stany Zjednoczone okazały się
zdecydowanie opierać się koncepcji, zgodnie z którą współczesne „tyglem" umożliwiającym asymilację w obcym społeczeństwie.
problemy gospodarcze można rozwiązać wyłącznie dzięki Niebiałe mniejszości natomiast zdecydowanie nie asymilowały się
innowacjom technicznym. Radykalizm marksizmu w jego tak jak migranci europejscy. Nędzne warunki zatrudnienia i
tradycyjnych zaangażowaniach trzeba uzupełnić jeszcze jedną segregacja w miejskich gettach stały się najwyraźniej trwałą cechą
formą, jaką jest radykalizm ekologiczny, który próbuje ich warunków życia*.
przezwyciężyć czysto instrumentalne podejście do przyrody. Ucisk etniczny nie jest bynajmniej specyficzną właściwo-
Po drugie, problem dyskryminacji rasowej lub etnicznej. W
pismach Marksa i jego następców wyjaśnia się pewne * Patrz Robert Blauner, Rcicial Oppression in America, New York 1972.

176 177
ścią kapitalizmu, okazuje się bowiem, że transformacja kapitalizmu no powiedzieć, w jakim stopniu Marks zgadzał się ze szczegółami
go nie zlikwidowała. Dzisiejsze społeczeństwa socjalistyczne nie są analizy Engelsa, nie wydaje się jednak prawdopodobne, aby
też wolne od dyskryminacji etnicznej. Nie powinniśmy się temu przeciwstawiał się jego generalnym tezom. Opierając się na pracach
dziwić, ponieważ — w jakiejkolwiek wersji — myśl marksistowska dziewiętnastowiecznych antropologów, Engels twierdził, że
nie traktuje owej dyskryminacji jako niezależnego źródła wyzysku; najwcześniejszą formą społeczeństwa ludzkiego jest matriarchat,
niezależnego, oczywiście, od mechanizmu dominacji klasowej. czyli panowanie kobiet. Dominacja mężczyzn i instytucje rodziny
Choć ucisk etniczny wykazuje ścisły związek z podziałami patriarchalnej są wytworem historii. Rozwój patriarchatu ma
klasowymi współczesnego kapitalizmu, błędem byłoby utożsamianie związek z pojawieniem się klas i państwa. Początki patriarchatu
tych zjawisk. Jednym z celów krytycznej teorii społecznej powinno biorą się z potrzeby ochrony świeżo nabytych przez mężczyzn praw
być dokonanie analiz dyskryminacji i wyzysku etnicznego bez własności (trzeba jednak zauważyć, że Engels niezbyt jasno
tradycyjnego dla myśli marksistowskiej zaabsorbowania dominacją tłumaczy, jak do tego doszło). W teorii Engelsa dominacja
klasową. mężczyzn jest zatem wyjaśniana bezpośrednio w kategoriach
Po trzecie, kwestia wyzysku płci. Pytania, które należy sobie klasowych. Ponieważ patriarchat jest wynikiem dominacji klasowej,
postawić, są podobne do nasuwających się w odniesieniu do powinna, zdaniem Engelsa, zniknąć wraz z zastąpieniem
podziałów etnicznych. Autorzy marksistowscy prowadzili badania kapitalizmu przez socjalizm w wyniku powstania społeczeństwa
nad uciskiem kobiet w kontekście rozwoju kapitalizmu. O bezklasowego.
niektórych ich osiągnięciach mówiłem już wcześniej. Oddzielając Niewiele z teorii Engelsa zachowało swoją ważność w świetle
dom od miejsca pracy, rozwój kapitalizmu w połączeniu ze późniejszych odkryć nauk społecznych. Badania antropologiczne
szczególnymi cechami życia rodzinnego kształtował ideały wykazują, że w rozwoju społeczeństwa nie było stadium
rodzinne, które miały drastyczny wpływ na pozycję kobiety w matriarchatu. Jak wspomniałem w rozdziale 6, wszystkie znane
społeczeństwie. Jak w przypadku mniejszości etnicznych — a tym kultury są pod pewnymi względami patriarchalne, nie wyłączając, co
bardziej, gdy kobieta należała do takiej mniejszości — płatna praca należy podkreślić, dzisiejszych społeczeństw socjalistycznych, choć
dla kobiet była najczęściej możliwa jedynie w najgorszych wśród różnorakich systemów społecznych zaznaczają się wyraźne
warunkach. Wobec powyższego myśl marksistowska bez poważnej odmienności. Nie można wyjaśniać patriarchatu wyłącznie jako
rekonstrukcji nie potrafi sobie właściwie poradzić z pochodzeniem i przejawu dominacji klasowej; podobnie jak ucisk etniczny wymaga
naturą wyzysku płci. analizy we własnych kategoriach. Programy zmiany społecznej, for-
Sam Marks niewiele pisał na ten temat. Jego towarzysz i bliski mułowane przez ruchy wyzwolenia kobiet, prawdopodobnie nie
współpracownik, Fryderyk Engels, podjął natomiast próbę osiągną zbyt wiele, jeśli tego warunku nie uznają. Feminizm w
systematycznego opisu uciemiężenia kobiet w pracy Pochodzenie swoich konsekwencjach dla życia społecznego może okazać się
rodziny, własności prywatnej i państwa*. Trud- bardziej radykalny niż marksizm.
Po czwarte, problem władzy państwowej, w tym jej zwią-
* Fryderyk Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. Warszawa 1969.
179
178
zek z szerzeniem przemocy. Przypisywanie w teorii marksistowskiej nrzemocy wywieranej przez państwo narodowe. Jednym z głównych
nadzwyczajnego znaczenia dominacji klasowej jest w tym elementów Marksowskiej krytyki kapitalizmu był sprzeciw wobec
kontekście, jak próbowałem wykazać we wcześniejszej części tego, co nazywał „anarchią" produkcji kapitalistycznej. Siłą
książki, źródłem podwójnego nieporozumienia. Państwo interpretuje napędową gospodarki kapitalistycznej jest dążenie do zysku poprzez
się bowiem, zarówno w społeczeństwie przedkapitalistycznym, jak i sprzedaż towarów na rynku. Mechanizmy rynkowe dotyczą
kapitalistycznym, wyłącznie jako narzędzie sprawowania rządów producentów i konsumentów, żaden czynnik natomiast nie łączy
przez klasę panującą, nie ma natomiast miejsca na jego uznanie jako bezpośrednio produkcji z potrzebami ludzkimi. Sprawdza się to
niezależnego źródła władzy. Między innymi wskutek takiego również we współczesnych stosunkach gospodarczych z
rozłożenia akcentów brakuje w marksizmie odniesienia zastrzeżeniem, że niektóre z elementów „anarchistycznych"
nowoczesnego państwa narodowego i światowego systemu występują raczej w gospodarce światowej niż w gospodarkach
państwowego do władzy militarnej. poszczególnych krajów. Pojawiła się jednak nowa „anarchia", która
Wnioski płynące z powyższych uwag są złożone, trudno jednak zagraża wręcz przetrwaniu każdego człowieka na ziemi: jest to
przecenić ich doniosłość. Jeśli dotyczą ustroju wewnętrznego anarchia stosunków pomiędzy państwami narodowymi. W
nowoczesnego państwa, wskazują bezpośrednio na potrzebę teorii światowym systemie państw narodowych, w którym obecnie
totalitaryzmu. Marks przewidywał przekształcenie państwa w zlokalizowana jest kontrola nad bronią o bezprecedensowym
społeczeństwo socjalistyczne, lecz z przyczyn, które próbowałem potencjale niszczącym, brakuje jakiegoś nadrzędnego,
naświetlić w poprzednim rozdziale, państwo okazało się zjawiskiem koordynującego aparatu politycznego. Ci, którzy twierdzą, że era
potężniejszym, niż wyobrażała sobie to myśl marksistowska. Nie państw narodowych minęła, ponieważ powstały międzynarodowe
trzeba wielkiej wnikliwości socjologicznej, aby zauważyć, że w wspólnoty, takie jak EWG oraz organizacje, takie jak ONZ, Bank
społeczeństwach socjalistycznych państwo wcale nie zanika, lecz ma Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy itp., wykazują
nawet większy zakres władzy nad indywidualnym obywatelem niż w naiwność. Dwa „supermocarstwa", które zdolne są zniszczyć świat,
kapitalistycznych demokracjach liberalnych, co przejawia się w są przecież państwami narodowymi, tak samo jak inne mocarstwa
formie socjalizmu państwowego. Szczególne warunki kształtujące atomowe, których z roku na rok przybywa. Socjalizm, przynajmniej
rozwój Związku Radzieckiego i jego wpływ na późniejsze ruchy w formach, jakie przybierał do tej pory, nie pomógł doprowadzić do
socjalistyczne z pewnością mają znaczenie dla wyjaśnienia, jak pokojowego współistnienia narodów. W postaci Związku
doszło do takiej sytuacji. Krótkowzroczne byłoby jednak Radzieckiego stanowi kwintesencję antagonizmów zagrażających
przypuszczenie, że jest to wszystko, co można na ten temat przyszłości świata; niezbyt zaś optymistyczne stosunki pomiędzy
powiedzieć. Związkiem Radzieckim a Chinami lub pomiędzy Wietnamem a jego
Mimo ważności owych „wewnętrznych" kwestii politycznych socjalistycznym sąsiedztwem wskazują, że współczesne państwo
wydają się one mało istotne w porównaniu z problemami socjalistyczne jest państwem narodowym nie różniącym się od

180 181
od innych państw narodowych, jeśli chodzi o zaborczość
terytorialną i gotowość wywierania militarnej przemocy, wówczas
gdy rządzący obawiają się o własne interesy.
Radykalna teoria społeczna po winna lepiej rozumieć światowy
system państw narodowych, niż jest to możliwe na podstawie nie
zrekonstruowanej tradycji marksistowskiej, wyznaczając sobie za cel
teoretyczny popieranie ruchów społecznych, które próbują
zahamować i stopniowo całkowicie znieść współczesne środki
„zastraszania" jako jedyny sposób opanowania „anarchii" w
systemie państw narodowych. W tym momencie historii świata
odeszliśmy, jak się wydaje, daleko od scenariusza naszkicowanego
przez Marksa mniej więcej w połowie ubiegłego wieku. Marks
wierzył w postęp rodzaju ludzkiego, co podsumował słynnym
powiedzeniem, że ludzie stawiają sobie tylko takie zadania, które
mogą rozwiązać. Z pewnością nie możemy już podzielać tej wiary,
nie możemy jednak również popadać w rezygnację i rozpacz. Ludzie
tworzą bowiem własną historię i zawsze pozostaje nam nadzieja, że
zrozumienie jej pozwoli nam ją zmienić lub w najgorszym razie
upewni nas ojej ciągłości.