Vous êtes sur la page 1sur 15

Teksty Drugie 2009, 6, s.

34-47

Interkulturowość – literatura –
komparatystyka.
Andrzej Hejmej

http://rcin.org.pl

ale i teoriami przekładu). W takiej perspektywie nietrudno o sformułowanie mocniejszej tezy: paradygmat interkulturowości i kwestie przekładu/translacji odgrywają w ostatnim czasie decydującą rolę w kształtowaniu nowego czy też „alternatywnego paradygmatu” komparatystyki. czy też. przekład (literacki) z kolei okazuje się dzisiaj przedmiotem szczególnego zainteresowania nowoczesnej komparatystyki – komparatystyki kulturowej. najlepiej chyba powiedzieć w kontekście Translation Studies. literatury i komparatystyki – decyduje. Niezależnie od logiki argumentacji wyeksponowane zostają tym samym dwie aktualne w dzisiejszej komparatystyce kwestie. Otóż kluczowym rejestrem literatury z punktu widzenia badań interkulturowych okazuje się przekład. jak sądzę. nie ma zatem nic bardziej oczywistego. na profil nowoczesnych badań porównawczych. rzecz jasna. że w przypadku ustalania sygnalizowanych zależności istnieje niebezpieczna pewność. Można by więc stwierdzić. http://rcin. niż mówienie o interkulturowości i literaturze/przekładzie oraz literaturze/ przekładzie i komparatystyce.pl . sytuując od razu zjawiska literackie w określonym świetle. by użyć starej nazwy Gilles’a Ménage’a – „la belle infidèle”.Szkice Andrzej HEJMEJ Interkulturowość – literatura – komparatystyka 34 1. literatura tłumaczona. wymagające subtelnego komentarza: interkulturowość jako jedna z koncepcji kultury. Zestawienie w tytule trzech zagadnień – interkulturowości. oraz szeroko rozumiany przekład (wiązany nie tylko z literaturą tłumaczoną.org. wpływająca w sposób istotny. niż mówienie w ostatecznym rozrachunku o interkulturowości i badaniach porównawczych. o wstępnych rozstrzygnięciach. która przybiera postać klasycznego sylogizmu – skoro nie ma nic bardziej oczywistego.

zyskujący także wykładnie komparatystyczne. Nie chciałbym tutaj w przesadny sposób eksponować znaczenia interkulturowości. C.pl 35 Paradygmat interkulturowości. Y. Kubicki. związane z nieuniknionymi zjawiskami globalizacji i glokalizacji. XVIe-XXIe siècle. szeroko dyskutowany w trzech ostatnich dekadach zwłaszcza we Francji. Laffont. Celem jednej z nich jest utrzymywanie różnorodności i heterogeniczności kulturowej (językowej. antropologii. 2 Le livre noir du colonialisme. rodzące aktualnie coraz większy opór. „wspólnej polityki”. to w istocie reakcja na szereg rozmaitych koncepcji objaśniających hybrydyczny charakter współczesnych kultur. Nowa koncepcja kultury nie odcina się w sposób radykalny od interkulturowości. co jednak nie oznacza w żadnej mierze. iż odchodzą do lamusa (świadczy o tym na przykład zapis w dokumentach Unii Europejskiej – „społeczeństwa europejskie są wielokulturowe i wieloetniczne”). Nowa koncepcja kultury. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. Bénot. wiąże się – najogólniej mówiąc – z nowym stanowiskiem w sporze o model współczesnego świata. R. wyznaniowej).org. filozofii. którą Marc Ferro określa w Le livre noir du colonialisme mianem „kolonializmu bez kolonii”2). ale i za jeden – obok przede wszystkim wielokulturowości i transkulturowości – spośród istniejących projektów badań kulturowych. W przypadku interkulturowości współistnieją paradoksalnie i w konsekwencji ścierają się dwie tendencje. red. B. Poznań 1998.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 1 D. J. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. Zwłaszcza przy założeniu. cz. Paris 2003. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. jak akulturacja. annotés et préfacés par S.. socjologii. jak sądzę. de M. 163-174. II. Ów paradygmat. essais réunis. chociaż taka pokusa jest oczywista. w: Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. Habchi. http://rcin. znacznie bliżej koncepcji transkulturowości niż koncepcji wielokulturowo- . T. z globalizacją i nową postacią imperializmu. Susła. R. plurikulturowość czy – ostatnio – transkulturowość. kulturoznawstwa. wielokulturowość.) Interkulturowość należałoby ostatecznie uznać. s. Wbrew sugestiom niemieckiego filozofa koncepcje interkulturowości sytuują się. Ferro. okazują się niewystarczające. Bernand et al. że uznawana za najbardziej adekwatną w opisie współczesnego świata wykładnia Wolfganga Welscha3 Transkulturowość. gdzie dochodzi do konfrontacji dwóch rozbieżnych wizji. w: tegoż Littératures et cultures en dialogue. za swoistą kontrpropozycję. walki o zachowanie odrębności kulturowej oraz walki o realizację tzw. Paris 2007. (Widać to skądinąd dobrze w realiach Unii Europejskiej. w moim przekonaniu. przeł. co ewidentne. sous la dir. celem drugiej – zacieranie owej różnorodności poprzez procesy integracji i asymilacji. że koncepcje wielokulturowości. Wietecki. Harmattan. takich koncepcji. najmocniej akcentowany dzisiaj w zakresie edukacji. etnicznej. że najlepszy czas mają już niewątpliwie za sobą. de l’extermination à la repentance. Beaufils. mających związek z polityką. 195-222. s. 3 W.-H. ruchami migracyjnymi. przeszłością kolonialną (także. czego świadectwem tekst Daniela-Henri Pageaux Multiculturalisme et interculturalité1. Welsch Transkulturowość.

Économica.-M. E. Nie rezygnując z wartościowania oraz z hierarchii istniejących projektów badań. http://rcin. poszukuję rozwiązania umiarkowanego. jakie formułują chociażby francuscy badacze w pracy Dynamiques interculturelles pour l’Europe5. The John Day Company. by tak rzec.pl . sprawiający mu kłopot paradygmat interkulturowości sprowadzony zostaje nieomal do paradygmatu wielokulturowości. chociaż dobrze widać także uboczne skutki generalizacji. naturalnie. Odnaleźć je można skądinąd między innymi u francuskiego socjologa i filozofa Jacques’a Demorgona. komplementarnych perspektywach badawczych: wielokulturowej. nie stawia nikogo przed żadnym radykalnym wyborem. 2. Müller. transkulturowej oraz interkulturowej4. W takim kontekście na przykład pytanie o Europę wielokulturową. która jest produktem wyobraźni z przeszłości” (zastąpiona więc zostaje u niego kategorią „transkulturowe tożsamości”). nie trzymając się zarazem nazbyt kurczowo sposobu argumentacji Wolfganga Welscha i jego koncepcji transkulturowości. Haskella6 jako synonim społeczeństwa kosmopolitycznego. zwłaszcza takich konstatacji (nawiązujących między innymi do myśli Montaigne’a): „Dla większości z nas wielorakie powiązania kulturowe są decydujące dla naszego kulturowego formowania się. „Questions du Communication” 2003 no 4. concepts. Australii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w dwóch ostatnich dekadach poprzedniego stulecia. potraktowane zostaje jako pytanie czysto retoryczne.F. A Novel about Multicultural Men. B. Nie oznacza to. Oczywiście. wielojęzycznego – staje się w latach 80. Haskell Lance. Contextes. dostrzega się dzisiaj nieomal w każdej sferze refleksji kulturowej. niektórzy mówią w tym wypadku o pierwszej „fazie” wielokultu4 J. kwestionowania wywodów Welscha. 5 J. New York 1941. XX wieku jednym z kluczowych pojęć w słowniku nie tylko nauk społecznych. Możliwy jest zarazem nieco inny punkt widzenia – rozstrzygnięcie umiarkowane. Anthropos–Diff. Jesteśmy kulturowymi hybrydami”.Szkice ści. konsyliacyjne. różnice istnieją: interkulturowość odwołuje się do r e l a t y w n e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j. Dynamiques interculturelles pour l’Europe. Lipiansky et al. Wielokulturowość pojmowana jest już nie tyle jako fenomen pogranicza (jako problem wyłącznie peryferii czy kresów. 36 Przymiotnik „wielokulturowy” (multicultural) użyty przez Edwarda F.org. médias. Reperkusje debat wokół kwestii wielokulturowości. wieloetnicznego. który nie bez racji mówi o trzech uwikłanych względem siebie. Stanowisko niemieckiego filozofa w sytuacji forsowania własnych tez w związku z „nową koncepcją kultury” jest zrozumiałe. transkulturową czy interkulturową. Demorgon L’interculturel entre réception et invention. 6 E. Paris 2003. Demorgon. detronizującej wszelkie inne koncepcje. debat prowadzonych zwłaszcza w Kanadzie. podczas gdy w propozycji Welscha kulturowa tożsamość to „konstrukcja.

ed. Contributions choisies du Congrès de l’Association internationale de littérature comparée tenu à l’Université d’Alberta en 1994. 9 M. toczone . Theories and Practice / La Littérature comparée à l’heure actuelle. staje się analitykiem uwarunkowań społecznych.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 7 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism.V. Londynu. Paryża) i – przede wszystkim – jako fenomen całych współczesnych społeczeństw. także tych. nazwiskiem Charlesa Taylora) ma w zamierzeniu służyć prowadzeniu skutecznej walki z dyskryminacją. Riffaterre On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. dialogu” i okazuje się w gruncie rzeczy jedną z inspiracji studiów postkolonialnych czy studiów feministycznych – nie spełnia od początku oczekiwań wielu przedstawicieli badań komparatystycznych. Koncepcja wielokulturowości podjęta zostaje bardzo szybko przez amerykańskich i kanadyjskich komparatystów. antysemityzmem. Berlina. Johns Hopkins University Press. w takiej mierze. 66-73. o czym świadczy zarówno opracowany w roku 1993 raport o stanie amerykańskiej komparatystyki Charlesa Bernheimera7. filozofią czy socjologią. Po pierwsze dlatego. Rzecz przy tym jednak charakterystyczna.in. przekładach. zapewnić pokojową koegzystencję kultur autochtonicznych i kultur (e)migrantów. a w latach 90. politycznych. ile jako fenomen współczesnych metropolii. s. XX wieku staje się głównym przedmiotem dyskusji i jednym z zasadniczych postulatów. by Ch. H. http://rcin. politycznych. że komparatysta jako badacz wielokulturowości oddala się mimochodem od kwestii literackich i studiów literaturoznawczych. Champion. 8 Referaty zebrano w książce: Comparative Literature Now. m. wyznaniowych etc. węzłów glokalnych. textes réunis et présentés par S. skupisk ludności w głównych ośrodkach współczesnego życia (drugą „fazę” wielokulturowości wiąże się z rzeczywistością Nowego Jorku. rasizmem. nacjonalizmem. I. Ów projekt polityczny (sygnowany m. czego najlepszym przykładem Francja. upadku projektów monokulturowości i odchodzenia od pomysłów radykalnej integracji (dokonywanej w drodze redukcji języków i kultur regionalnych. kulturowych etc. Michaela Riffaterre’a9. Paris 1999. Dimić. Bernheimer. Sywenky. W sytuacji fiaska idei społeczeństw monoetnicznych. Baltimore–London 1995.in.org. Tötösy de Zepetnek. w: Comparative Literature….pl 37 rowości). ale uznawana jest za swoiste remedium. kolejny sposób politycznego wybrnięcia z impasu narastających zagrożeń. a szerzej: francuski model unifikacji) – wielokulturowość oznacza nie tylko przekroczenie czy też zarzucenie ideologii kulturowego tygla (melting pot). jak i XIV Kongres AILC8 (1994). Tokio. współistnienie w ramach swoiście narzuconej demokracji rozmaitych wspólnot i grup społecznych. Théories et réalisations. że projekt wielokulturowości – mimo że traktuje się go w raporcie Bernheimera jako „narzędzie sprzyjające istotnej refleksji o stosunkach kulturowych. którzy akcentują znaczenie zwrotu kulturowego i dostrzegają ewidentny związek komparatystyki z najnowszą antropologią. tzw. jak dzieje się to w przypadku studiów kulturowych (stąd zarzuty i polemiki komentatorów raportu Bernheimera. M.

11 D. jak łatwo przewidzieć. który proponuje rozróżniać w i e l o k u l t u r o w o ś ć (oznacza współistnienie zamkniętych czy też izolowanych wspólnot) oraz p l u r i k u l t u r o w o ś ć (oznacza społeczeństwa „otwarte”. politolog Giovanni Sartori (autor Społeczeństwa wieloetnicznego10). płynny charakter analizowanych fenomenów) uznane zostaje za podstawowe zadanie nowoczesnej komparatystyki. celem wielokulturowości okazuje się porozumienie (rezultat podjętych negocjacji. że w kadrze tak wyprofilowanych badań wielokulturowość odnosi się do współistnienia rozmaitych grup w obrębie „zamkniętych” wspólnot. Pluralismo.-H.do inter-”11. kluczowe okazuje się „przejście od multi. celem interkulturowości – rozumienie (ujmowane często w perspektywie hermeneutyki) jako efekt dialogu międzykulturowego. formowania człowieka. Wielokulturowość.Szkice 38 w obronie komparatystyki). w przypadku wielokulturowości chodzi o pozorne eliminowanie antagonizmów w obrębie „jedności wielokulturowej” – eliminowanie fundamentalizmu kulturowego. mówiąc w skrajnym uproszczeniu. podczas gdy dzisiejszego komparatystę interesuje sytuacja wspólnot „otwartych”.in.i od pluri. uznanie zwolenników komparatystyki kulturowej zyskuje na przykład włoski badacz. W przekonaniu niektórych to rozwiązanie – samo w sobie niezmiernie cenne – pozostaje nadal połowiczne. zwykle dochodzi do porozumienia bez intencji rozumienia: „Niemożliwie jest już jednak – zaznacza Wolfgang Welsch – prawdziwe zrozumienie czy nawet transgresja dzielących nas barier”12). jak twierdzi dosadnie Daniel-Henri Pageaux. w przypadku interkulturowości – o zainteresowanie czy wręcz fascynację inną kulturą.do pluri. o czasowe odroczenie. wewnętrznych napięć (skutkiem nieuniknionego stanu konfliktu są m. Innymi słowy.konotuje „otwartość”. 12 W. multiculturalismo y extranjeros. ani też zacierania zasadniczych różnic. http://rcin. Inne rozłożenie akcentów i wyeksponowanie roli paradygmatu interkulturowości nie oznacza ani rezygnacji z paradygmatu wielokulturowości (pierwszy paradygmat jest poniekąd nieuniknioną konsekwencją drugiego). Welsch Transkulturowość. Editorial Taurus. Sartori La sociedad multiétnica. niestabilność. Jürgen Bolten te dwie 10 G.org. interkulturowość – w pierwszym rzędzie do zachowań indywidualnych. wydarzenia z 11 września 2001 roku i trwające nadal wojny). lepszego rozumienia własnej i innej kultury. ale nie finalne zażegnanie. Madrid 2001. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. odnosi się przede wszystkim do zachowań grupowych (to koncepcja regulująca współistnienie różnorodnych grup w danym społeczeństwie). Po drugie dlatego.pl . z plurikulturowości zaś na interkulturowość (prefiks inter. współistnienie wspólnot otwartych) i który opowiada się zdecydowanie za drugim wariantem. przesunięcie akcentu z wielokulturowości na plurikulturowość. W takich okolicznościach. stąd podejmuje się dalsze kroki: we współczesnej komparatystyce kulturowej. fascynację prowadzącą do rzeczywistego poznawania Innego. kształcenia.

Poznań 2006. zarówno komunikacji bezpośredniej (np. istnienie bezpośredniego kontaktu interpersonalnego lub międzygrupowego. iż paradygmat interkulturowości przełamuje i.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka możliwości określa sugestywnymi formułami: „bycie obok siebie” oraz „bycie ze sobą”. http://rcin. s. 14 B. Strategie studiów interkulturowych nie poddają się jakimkolwiek generalizacjom – w ostatnim czasie badania interkulturowe prowadzone są w obrębie tak różnych dziedzin. przynoszącego w ostatecznym rozrachunku studium przypadku 14. filozofia. Benoît. Paris 1995. Ph. „koryguje” paradygmat wielokulturowości. media). psychologia. współcześni badacze próbują definiować interkulturowość w rozmaitych perspektywach i wskazywać pewne specyficzne cechy podejmowanych przez nich badań interkulturowych. siłą rzeczy. jak wygląda aktualnie obszar badań interkulturowych. 15 E. przekł.pl 39 Nie sposób. jak edukacja. Harth. mianowicie rozpatrywanie przedmiotu badania w aspekcie dynamicznym. 190-191. Éd. Bolten Multikulturowość a interkulturowość. hrsg. Rafoni Panorama de la recherche interculturelle en France. objaśnia interkulturowość jako „całość pro- . Berlin 2005. żywność. red. programy telewizyjne).org. w: Identität und Diversität. akcentuje najogólniejsze. jak i pośredniej (np. spotkania). 26. B. kulturoznawstwo. ustalając w planie czysto teoretycznym ich odrębność. 3. prześledzić bliżej historii wielu pokrewnych pojęć i procesów ich inflacji) czy też ustalić precyzyjnie. prawo. traktuje więc o wszelkich mechanizmach wymiany (ubrania. Viallon. przywołać przy tej okazji rozmaitych wątków refleksji wokół interkulturowości (rozstrzygnąć kwestii terminologicznych. ekonomia. Potrzebne byłoby przy tym istotne zastrzeżenie. Claude Clanet z kolei. Od bycia obok siebie do bycia ze sobą. Fischer. von C. Lipiansky La communication interculturelle. Etat des lieux interdisciplinaire de la recherche sur l’interculturalité en France et en Allemagne. mając na uwadze problem masowej imigracji na przedmieściach francuskich. Andrzejewski. Wydawnictwo Naukowe UAM.-M. „formalne” warunki. by posłużyć się formułami Boltena. o interakcjach i komunikacji. także medioznawstwo. s. politologia. 13 J. innymi słowy. antropologia. w: tegoż Interkulturowa kompetencja. związanej – w jego przekonaniu – z perspektywą komparatystyczną i modelem crosscultural studies15. oczywiście. Eine interdisziplinäre Bilanz der Interkulturalitätsforschung in Deutschland und Frankreich / Identité et diversité. Trzy stanowiska uznać można za charakterystyczne: Béatrice Rafoni. d’Organisation. a także wybór podejścia empirycznego. literaturoznawstwo czy komparatystyka kulturowa. Naturalnie. w: Introduction aux sciences de l’information et de la communication. par D. nie zapomina też o kwestii metodologii. 108-130. Avinus-Verlag. und V. i wprow. s. „bycie obok siebie” traktować należałoby jako punkt wyjścia do „bycia ze sobą”13. Edmond-Marc Lipianski jako psycholog akcentuje sferę praxis. socjologia. H.

s. w y m i a r m e t o d o l o g i c z n y : zakłada się podejście interdyscyplinarne. religii). jak skądinąd wiadomo.Szkice 40 cesów psychicznych. 17 M. hegemonistyczna itp. fotografia. 52. m. Por. co skądinąd zarzuca Welsch interkulturowości. W przekonaniu Martine Abdallah-Pretceille istotą interkulturowości okazuje się relacyjność oraz interakcyjność. indywidualnych itd. homogeniczną całość. w y m i a r k o n c e p t u a l n y – w związku z rozumieniem kultury i Innego oraz pojmowaniem różnorodności kulturowej (kulturę ujmuje nie jako niezależną. nowej komparatystyki.) komparatystyka. Paris 1999. iż celem badawczym okazuje się nie tyle znajomość sama w sobie poszczególnych kultur w odizolowaniu (nie tyle dostrzeganie pewnych typowych cech – norm zachowań.pl . są niewątpliwie doskonałą przestrzenią (bez)pośrednich spotkań i wymiany interkulturowej. film. umożliwiające badanie dynamiki i złożoności zjawisk społecznych (zdaniem francuskiej badaczki charakterystyczna jest tu perspektywa odległa od perspektywy esencjalistycznej komparatystyki. Abdallah-Pretceille L’éducation interculturelle. między innymi za sprawą przekładu/translacji. wedle Herderowskich metafor autonomicznych „wysp” czy „kul”. Daniel-Henri Pageaux. Współczesne praktyki artystyczne: literatura (literatura tłumaczona). a także komparatystów polskich. 21. mianowicie komparatystyki tradycyjnej). jaką proponuje tradycyjna (neopozytywistyczna. pozwalająca dostrzegać różnorodność. po trzecie.in. co oznacza jednocześnie. decydujący o tym. Introduction aux approches interculturelles en éducation et en sciences humaines. taniec. Remaka w roku 1961. compétence interculturelle. a zwłaszcza od momentu wystąpienia Henry’ego H. iż interkulturowość sytuuje się dzisiaj w centrum uwagi tzw. http://rcin. o czym świadczy wystąpienie Marty Skwary Intertekstualność a interkulturowość – perspektywa filologiczna 16 C. Ten punkt widzenia podziela wielu komparatystów amerykańskich i zachodnioeuropejskich. Toulouse 1990. pozostające. Pour une anthropologie de la communication. która eksponuje znaczenie etyki i wyodrębnia najważniejsze wymiary badań interkulturowych: po pierwsze. rzeźba. Presses Universitaires du Mirail. ale jako proces i interakcję). umysłowych. że nie daje się sprowadzić kwestii interkulturowości do b i e r n e g o – e t n o c e n t r y c z n e g o – porównywania kultur. respektować ją i traktować jako wspólną wartość.org. Podsumowuje poniekąd te stanowiska w L’éducation interculturelle Martine Abdallah-Pretceille17. grupowych. ile znajomość zachodzących między tymi kulturami interakcji. w kręgu szczególnego zainteresowania komparatystów od czasu pierwszych prób stworzenia komparatystyki interdyscyplinarnej. Clanet L’interculturel.” prowadzących do zachowania relatywnej tożsamości kulturowej i wypracowania między partnerami dialogu pewnych norm zachowań16. w y m i a r e t y c z n y. też tejże Compétence culturelle. PUF. muzyka. Trudno jednak przy tym zarazem nie zauważyć. W świetle zestawionych opinii nietrudno pokusić się o konkluzję zamykającą część dyskusji – problematyka interkulturowości już na pierwszy rzut oka sytuuje się poza perspektywą komparatystyki literackiej. po drugie. s. teatr. ubioru. łączenie kompetencji z zakresu rozmaitych dyscyplin. „Le Français dans le Monde” 1996 nr 1.

zaś cały zamysł oddaje jego lakoniczna definicja – „Dialog kultur: w ten sposób przetłumaczyłbym spontanicznie «interkulturowość»”. http://rcin. wywiad. co ekspansja idei interkulturowości. zostaje ostatecznie sprowadzona do wymiaru interkulturowości. przy tym inspirujące ujęcie prezentuje Daniel-Henri Pageaux20. jak wolałby mówić Pageaux za etnologiem kubańskim Fernando Ortizem. o czym świadczy m. Wyjątkowo klarowne. po pierwsze. który. K.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka na IV Kongresie Polonistyki Zagranicznej18 czy tom zbiorowy Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej 19. Krasoń i J. red. jak „kontakt”. Wydawnictwo Naukowe USz. zwłaszcza esej. iż perspektywa interkulturowości oraz rozwój badań interkulturowych to jeden z czynników wpływających (bez)pośrednio na niespotykane wcześniej zainteresowanie przekładem i jego rangę w polu nowoczesnych badań porównawczych. 4. i n t e r k u l t u r o w y c h b a d a ń k o m p a r a t y s t y c z n y c h. które w latach 80. stanowiąca w istocie jedną z form antropologii literatury. Ekspansja przekładu w dzisiejszej komparatystyce (komparatystyce kulturowej) rozpoczyna się nieprzypadkowo w tym samym czasie.. trzeba by to tak nazwać. Kazimierski. dobrze znane komparatystom od dawna opisywanie mechanizmów bezpośrednich kontaktów literackich. Kraków. 9–11 października 2008. teksty krytyczne. zastanawiając się nad takimi kwestiami. spotkań. nie zajmuje się przy tej okazji przekładem sensu stricto. z edukacją i zjawiskami migracji). reportaż. „transkulturacji”. wyróżnia trzy potencjalne sfery refleksji w polu. Wizja dyscypliny nakreślona przez francuskiego komparatystę. by przypomnieć. Skwara.-H. wymian. 18 „Polonistyka bez granic”. związanych głównie. proponuje horyzont badawczy eksponujący. M. prowokowanych sytuacją szeroko rozumianej „akulturacji” czy. że w momencie szczytowego rozwoju badań interkulturowych. . „hybrydyzacja”. „literatura narodowa”.pl 41 Można zaryzykować hipotezę. niemniej posługując się formułą „dialog kultur”. Dość powiedzieć. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. „kreolizacja”. Szczecin 2008. „literatura regionalna”. wkraczają w fazę wielowektorowej refleksji (po początkowej fazie analiz w latach 70. które określa Francuz mianem „literatury mediacji” (littérature de médiation) – za jej realizacje uznaje przede wszystkim list. tym razem jednak przy uwzględnieniu realiów zwrotu kulturowego i zwrotu etycznego. 20 D. „zona”. Daniel-Henri Pageaux. po drugie – interpretowanie tego rodzaju tekstów. podejmują „na nowo” zagadnienie przekładu komparatyści zachodnioeuropejscy. co doskonale widać. Uniwersytet Jagielloński. po trzecie – objaśnianie przez pryzmat literatury zjawisk społecznych.org. mechanizmy czy operacje i n t e r k u l t u r o w e j t r a n s l a c j i. literaturę podróżniczą. 19 Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej. siłą rzeczy.in. W grę wchodzi.

świadomie eksponuje ścisłą zależność między komparatystyką a literaturą w języku obcym i jej wersjami przekładowymi25. sous la dir. s.-R. Por. s. iż pierwsza we Francji katedra komparatystyki literackiej na Sorbonie Claude’a Fauriela. Joubert. że „Literatura porównawcza wspiera się na przekładach”24. w: Comparer l’étranger. Lambert et A. zarazem propagator badań interkulturowych) stanowczo podkreśla. Harvard University Press. hiszp. 55. w: Actes du XIème Congrès de l’Association internationale de littérature comparée. jak André Lefevere. bądź świadomie niedoceniany i marginalizowany (to znaczy traktowany jako tzw. wyd. Bern–Berlin–Paris 1993. 21 C. s. A. Rennes 2006. 24 J. Yves Chevrel z kolei konstruuje zaskakującą paralelę historyczną – otóż posługując się formułą „l’oeuvre é t r a n g è r e” (oznacza ona zarówno tekst w języku obcym. jak wiadomo. Jean-René Ladmiral (filozof. przeł. jak i jego przekład na inny język) oraz przypominając mimochodem. Emily Apter – był w obrębie komparatystyki literackiej przez kolejne dziesięciolecia XX wieku bądź pomijany. Paris 1994. 23 G. materiał pomocniczy. Théorèmes pour la traduction.Szkice 42 książka Claudio Guilléna21 czy XI Kongres AILC. de E. Guillén The Challenge of Comparative Literature. sous la dir. jedna z form recepcji różnojęzycznych literatur). Reorientacja myślenia przekłada się na spektakularne gesty: George Steiner w trakcie wykładu What is Comparative Literature?. Proceedings of the XIth Congress of the International Comparative Literature Association. Cambridge 1993. Chevrel La littérature comparée et la quête d’un territoire. Susan Bassnett. Lefevere. 25 Y. a jednocześnie obowiązującego dotychczas modelu komparatystyki literackiej. Steiner Czym jest komparatystyka literacka?. http://rcin. wygłoszonego na Uniwersytecie Oxfordzkim 11 października 1994 roku. nosiła nazwę „chaire de littérature é t r a n g è r e”. Lang–Leuven–Leuven University Press. 19-20. Ladmiral Traduire. 22 Referaty zebrane w książce: La traduction dans le développement des littératures / Translation in the Development of Literatures. VIII. zorganizowany w Paryżu w roku 198522. Paris. P. założona w roku 1830. też tegoż La littérature comparée. Baneth-Nouailhetas. Przekład (literacki) jednakże. 20-24 août 1985. wymownie redefiniuje zakres dyscypliny: „W skrócie można komparatystykę literacką określić jako sztukę rozumienia skoncentrowaną na możliwościach i porażkach przekładu”23. George Steiner. W następnych latach. Pageaux. tłumacz Adorna i Habermasa. PUF. Wystarczy tylko wspomnieć o klasycznym opracowaniu Paula van Tieghema z lat 30. Yves Chevrel. C. zachodzi na obszarze badań porównawczych dostrzegalna zmiana w sposobie postrzegania f e n o m e n u t r a n s l a c j i. Presses universitaires de Rennes. „Porównania” 2005 nr 2.pl . Gallimard. Kushner et D. zaczyna się stopniowe burzenie ustalonych w poprzednich dziesięcioleciach hierarchii zagadnień. Paris 1989.org. wokół którego próbuje się od niedawna rekonstruować całą dyscyplinę – mam na myśli wysiłki takich badaczy. Enjeux du comparatisme en littérature. de É. responsables de la publication J. Matkowska. 1985.

Saussy Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. The Greene Report. wyb. Przejawiany czy też manifestowany przez kolejne generacje europejskich komparatystów sceptycyzm wobec przekładu wynikał nie tylko z powodu braku zainteresowania. by posłużyć się formułą Efima Etkinda. La crise de la littérature comparée. M.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 26 R. D. and Selfish Genes. 1923). Johns Hopkins University Press. iż komparatystyka literacka stanowi porównywanie literatur w oryginale. 27 R. 32 H. ale przede wszystkim z powodu esencjalistycznego podejścia – postępowania w myśl zasady. Etiemble Comparaison n’est pas raison. stąd też konieczność opanowania wielu.pl 43 La Littérature comparée czy opinii z lat 50. Sieradzki. o tyle w raportach Bernheimera31 (1993) i Saussy32 (2004) zyskuje on diametralnie odmienne wykładnie (w pierwszym z raportów przypada mu miano ważnego narzędzia walki z etno- . neopozytywistycznie zorientowanych badań porównawczych nie zyskał przez całe lata stosownej rangi – rozpatrywany był skądinąd zazwyczaj w świetle lingwistyki przy zachowaniu bezpiecznego dystansu względem na przykład filozoficznych propozycji Friedricha Schleiermachera (Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens. Markiewicz. przeł. Etkind Un art en crise. s. Przekład. ale też w obrębie tradycyjnych. Hives. Niewiele chyba zmienił w tym zakresie – oceniając z dzisiejszego punktu widzenia – ważny. René Welleka o przekładzie jako „kwestii ubocznej”26. także odległych języków). Paris 1963. niemniej osamotniony głos René Etiemble’a27. Gallimard. 21-27. Bratislava 1975. 393. s. PIW. Of Memes. 28-38. 3-42. by H. nigdy nie został ostatecznie usunięty z projektów komparatystyki literackiej. Wellek Kryzys literatury porównawczej. ed. I. 1813) bądź Waltera Benjamina (Die Aufgabe des Übersetzers. 1975. oczywiście. tegoż Teória literárnej komparatistiky. Ïurišin Problémy literárnej komparatistiky. w: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. Sieradzki. http://rcin. I. s. nie tylko z powodu podejrzanego statusu przekładu (traduttore traditore) czy nawet obaw przed zarzutami o nieprofesjonalne działanie (nieznajomość języków). w: tegoż Pojęcia i problemy nauki o literaturze. Lausanne 1982. Essai de poétique de la traduction poétique. raportach Levina (1965) i Greene’a (1975)30 przekład literacki – poza niewieloma wyjątkami – jest czymś niestosownym i poniekąd zabronionym w praktyce komparatystycznej (należy badać wyłącznie oryginał. „sztuką w stanie kryzysu”29. porównywanie zatem pozbawione przekładu jako środka mediatyzacji. 29 E. przeł. Radykalną zmianę optyki widać dobrze w kolejnych raportach amerykańskich komparatystów: o ile w tzw. L’Age d’Homme. 1965. do których chętnie się aktualnie powraca. 28 Por. Baltimore 2006. H. Saussy. Warszawa 1979. 30 The Levin Report. Jaraczewski. Kaniowa. w: Comparative Literature in an Age of Globalization. niewiele zmieniły wysiłki strukturalistycznego porządkowania zjawisk przekładowych Dionýza Ïurišina28. 31 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. i przedm. A.org. Bratislava 1967.

34 Zob. Dzisiaj traktowany jest on jako zjawisko nie tylko pożądane w polu refleksji komparatystycznej.pl . Mary Snell-Hornby34. 35 Współczesne teorie przekładu. Amsterdam–Philadelphia 1988. ani przesądzona.. propozycji Itamara Even-Zohara. Jamesa Holmesa. przychodzi czas ewentualnych paktów. M. która poszukuje tym samym na nowo wspólnych perspektyw badawczych z translatologią w momencie zwrotu kulturowego (tenże zwrot w Translation Studies. w którym translatologia i komparatystyka literacka rozwijają się jako „niezależne” dziedziny badań. XX wieku skutkuje uznaniem przekładu za główną siłę napędową nowoczesnej komparatystyki. Znak. „luźno powiązanymi” paradygmatami Translation Studies. An Integrated Approach. P. imagologia). Benjamins Pub. Snell-Hornby The Turns of Translation Studies. Snell-Hornby Translation Studies. otwierające nowe perspektywy badawcze (m. szczególna wartość przekładu (literatury tłumaczonej) wyeksponowana zostaje w dwóch ostatnich dekadach.org. André Lefevere’a. wartościowej antologii Współczesne teorie przekładu35). autorzy innych chętnie dystansują się wobec wszelkich koncepcji komparatystycznych (np. Sytuacja nie jest oczywiście ani jednoznaczna. José Lamberta. Gideona Toury’ego. redaktorzy niedawno wydanej. M. Susan Bassnett33).in. mnożącymi się od lat 70. J. m. zorientowanymi na język przekładu oraz kulturę docelową (w pierwszym rzędzie odnotować trzeba znaczenie badań polisystemowych i szkoły manipulistów. 44 „Zwrot translatologiczny” dokonujący się w badaniach porównawczych w latach 90.. 5. red. M. zamieszczony w niniejszym numerze „Tekstów Drugich” artykuł Magdy Heydel Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem. Susan Bassnett). http://rcin. J. prowadzi do traktowania przekładu jako obrazu Innego w dialogu międzykulturowym). ale i – w konsekwencji – przesądzające w znacznej mierze o aktualnym potencjale rozwojowym dyscypliny.Szkice centryzmem). Po okresie. ten punkt widzenia podzielają niewątpliwie Piotr Bukowski i Magda Heydel.. mówiąc w największym skrócie. Benjamins Pub. W propozycji Susan Bassnett dochodzi do swoistego przejęcia komparatystyki przez nowe badania nad przekładem (rozwój Translation Studies – twierdzi – równo33 O tych badaczach i ich koncepcjach zob. Krótko konkludując. Amsterdam– Philadelphia 2006. Kraków 2009. Heydel.in. odnoszącymi się mimochodem do nowych „k w e s t i i p r z e k ł a d o w y c h”. komparatystyka zaś – w związku zwłaszcza z paradygmatami badań interdyscyplinarnych. autorzy niektórych dzisiejszych projektów spod znaku nowych studiów nad przekładem traktują bowiem badania porównawcze jako subdyscyplinę Translation Studies (np. New Paradigms or Shifting Viewpoints?. Każda z dyscyplin we wcześniejszych dekadach przechodzi odrębne fazy rozwojowe: translatologia – w związku zwłaszcza z rozmaitymi. Bukowski.

Oxford 1993. przy czym komparatystykę traktuje w La littérature comparée jako narzędzie poznania Innego. a nawet nowej dyscyplinie”. teatru wojny. zarówno jako przekład wewnątrzjęzykowy. która zasadza się na istnieniu wolnej przestrzeni życia i nieustannym . jak trzeba by powiedzieć. że „globalny przekład jest inną nazwą komparatystyki”)38. Schleiermachera. stwarzając jak w Strefie Apollinaire’a miejsca i języki „w-przekładzie” (ten tryb myślenia prowadzi Apter do konkluzji. Apter). Gadamera. mianowicie p r z e k ł a d l i t e r a c k i j a k o t a k i (literatura tłumaczona) i p r z e k ł a d j a k o t r y b i n t e r p r e t a c j i. można zatem umownie powiedzieć. 86-87. G. jeśli przystać na formułę komparatystki. „strefa przekładu jest strefą wojny”. s.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 36 S. Spivak. nie ulega najmniejszej wątpliwości. Steinera) widać dobrze. Steiner Rozumienie jako przekład. i W.Ch. Blackwell. Aspects of Language and Translation (1975) jako szeroko rozumianą sztukę translacji. O. Nowoczesna komparatystyka wyraźnie eksponuje dwa główne nurty teorii przekładu: hermeneutyczny (G. W przekonaniu takich badaczy jak Emily Apter. iż zajmują bardziej umiarkowane stanowisko.org. niemniej ściśle powiązane ze sobą w przestrzeni refleksji komparatystycznej zagadnienia przekładowe. A Critical Introduction. Kubińscy. Bassnett Comparative Literature. Princeton University Press. Chevrel La littérature comparée. Obaj bezwarunkowo lokują przekład w centrum wszelkich działań komparatystycznych: pierwszy – pojmuje przekład wąsko (jako przekład literacki). Paris 1989. przenikając wielokulturowe obszary. Universitas. A New Comparative Literature. Mimo istniejących między nimi zasadniczych różnic. Kraków 2000. Yves Chevrel oraz George Steiner37 z kolei pozostają „przy komparatystyce”. przeł. W podobnym kierunku. że etyka jest sprawą kluczową i dla paradygmatu hermeneutycznego. drugi – uczeń klasyków hermeneutyki. jej autonomii.pl 45 znaczny jest ze schyłkiem komparatystyki36). Princeton 2006. mówi o „nowej dziedzinie badań literackich. http://rcin. w: tegoż Po Wieży Babel. umożliwiające lepsze rozumienie własnej tożsamości kulturowej. Ricoeura – pojmuje przekład od czasów książki After Babel. Apter Translation Zone. zmierza także w Death of a Discipline Gayatri Chakravorty Spivak wraz ze swoją ideą planetaryzacji (planetarity). rodzący rozmaite t e o r i e t r a n s l a c j i. 38 E. staje się nade wszystko koniecznym warunkiem funkcjonowania współczesnego świata. jak i przekład zewnątrzjęzykowy („w e w n ą t r z j ę z y k a l u b m i ę d z y j ę z y k a m i – konstatuje – l u d z k a k o m u n i k a c j a m u s i o z n a c z a ć p r z e k ł a d”). inaczej mówiąc: w wymiarze wielokulturowości. i dla interwencjonistycznego paradygmatu postkolonialnego. interkulturowości oraz transkulturowości. z jednej strony. 37 Y. W kontekście przywołanych propozycji (Bassnett. Steiner) oraz postkolonialny (G. E. iż w grę wchodzą dwa różne. Chevrela. neutralne traktowanie przekładu po 11 września 2001 roku okazuje się niemożliwe – translacja. z drugiej zaś – co najważniejsze dla komparatystki kulturowej i co należałoby tutaj sytuować w perspektywie interkulturowości oraz transkulturowości – zaspokaja postkolonialne dążenia. Problemy języka i przekładu.

z drugiej natomiast – co nie mniej 39 G. czy też – za nieprzecenionym dla niego Antoine’m Bermanem – „pragnieniem tłumaczenia”. staje się – chcąc nie chcąc – narzędziem gry politycznej40. E. transgresji. S. 38. pozornie tylko „eliminuje” przekład (skutek gettoizacji i – zwłaszcza – politycznego gestu dystansowania się. jak powiedziałby zapewne Antoine Berman.org. Columbia University Press. gdy eksponuje jego wagę w wielokulturowym świecie i uznaje tłumacza „postacią XXI wieku”42. Wydawnictwo UG. Antologia. w: Pisarze polscy o sztuce przekładu: 14402005. Éd. Gdańsk 2008. 42 R. s. s. i oprac. z jednej strony. przyswojenia. Torop O tłumaczeniu. co Paul Ricoeur nazywa „j ę z y k o w ą g o ś c i n n o ś c i ą”41. Wielokulturowość pojmowana za omawianym wyżej Jürgenem Boltenem jako „bycie obok siebie”. Berman La Traduction et la lettre ou l’auberge du lointain. s. Swoboda. P. Balcerzan. Rajewska. Ricoeur. 26. New York 2003. która – inaczej niż transkulturowość – zakłada obcość/inność. iż w przypadku koncepcji wielokulturowości rezygnuje się z translacji. Uwzględnienie trzech oczywistych faktów. 40 A. często niezamierzonych i nieuświadamianych) prowadzi tutaj do finalnych konkluzji w związku z interkulturowością i przekładem. przekładu. na działaniu analogicznym do tych przedsięwzięć. Bez wątpienia w taki właśnie sposób myśli o przekładzie i Ryszard Kapuściński. Kwestia przekładu literackiego w okolicznościach ekspansji nowych teorii przekładu zyskuje nowe światło. okazuje się. Poznań 2007. Niestosownością byłoby twierdzić. Balcerzan. pojawia się możliwość interpretacji. Krótko konkludując: istotą interkulturowości w perspektywie komparatystyki kulturowej. e m p a t i ę. Otóż w przypadku interkulturowości. Wydawnictwo Poznańskie. http://rcin. Ulaszek. s o l i d a r n o ś ć (oczywistą rolę spełniają tu i teorie przekładu. Spivak Death of a Discipline. czy wręcz nacjonalizmu). „etnocentryczny”. wreszcie transkulturowego formowania się podmiotu (transkulturowość jako efekt samoistnych procesów kulturowych. by przypomnieć określenie Welscha). których podejmują się „Lekarze bez Granic”39. literatury tłumaczonej. E. wstęp E. Ch.pl .Szkice 46 wysiłku translacji w warunkach codzienności. nie zaś jako „zabieg kosmetyczny”. mianowicie istnienia wielokulturowych społeczeństw (wielokulturowość „poziomem zero” badań nad kulturą). by tak rzec. i fenomen literatury tłumaczonej). T. 466-471. „hipertekstowy” i „platoński”. wyb. szeroko pojmowana tra n s l a c j a międzykulturowa i rozumienie rodzące zaangażow a n i e. Kapuściński Tłumacz – postać XXI wieku. Społeczeństwo wielokulturowe jako społeczeństwo wspólnot „zamkniętych” (podążając za wykładnią Giovanniego Sartoriego) nie obywa się bez przekładu literackiego. du Seuil. Paris 1999. przy czym sensem przekładu jest (lub ostrożniej: może być) to. niemniej ma on z reguły charakter. przeł. dobrowolnego czy niewymuszonego (interkulturowość jako mechanizm kulturowej transgresji. 41 P. potencjalnego dialogu interkulturowego jako działania świadomego.

multiculturality (after. In the field of ‘traditional’ comparative literature the translation appears as a marginal problem. Actes du XXVIIIe Congrès de la Société française de littérature générale et comparée. Rouen 1999. Abstract Andrzej HEJMEJ Jagiellonian University (Kraków) Interculturality – Literature – Comparative Literature 43 J. A general discussion on interculturality. Publications de l’Université de Rouen. Yves Chevrel. Moura. w: Frontières et passages. the literary translation. http://rcin.-M. textes réunis et présentés par Ch.a. Rouen. In this perspective. Susan Bassnett. 15-16-17 octobre 1998. at the time of the ‘translation turn’. is related to ‘linguistic hospitality’ (Paul Ricoeur’s concept).pl 47 The article discusses the present-day situation of the discipline of comparative literature. i. Critique postcoloniale et échanges culturels. Foucrier et D. Daniel-Henri Pageaux) and translation (George Steiner. the author distinguishes two types of comparative studies: ‘traditional’ comparative literature and comparative cultural studies. 237. Les échanges culturels et littéraires. Emily Apter) leads to the conclusion that these concepts have been crucial to the comparative literature during the last decades of the twentieth century. whereas in the area of comparative cultural studies. interesuje się literaturą jako rezultatem „zachwianej wymiany interkulturowej”43.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka ważne – u z n a n i e k o n c e p c j i s p o ł e c z e ń s t w a u f o r m o w a n e j w   m o m e n c i e z m i e r z c h u c z y k o ń c a „ s t a r e g o” k o l o n i a l i z m u. Nie bez powodu więc komparatysta Jean-Marc Moura twierdzi.org. it is understood as a main source of innovation and as a confrontation with otherness. Mortier. Finally. . 243. particularly the question of translation and theory of translation in an intercultural context. which becomes an ethical problem. s. że literatury postkolonialne stanowią we współczesnym świecie istotną formę „negocjacji interkulturowych” i że krytyka postkolonialna. inspirowana studiami kulturowymi..