Teksty Drugie 2009, 6, s.

34-47

Interkulturowość – literatura –
komparatystyka.
Andrzej Hejmej

http://rcin.org.pl

niż mówienie o interkulturowości i literaturze/przekładzie oraz literaturze/ przekładzie i komparatystyce. rzecz jasna. literatury i komparatystyki – decyduje. Można by więc stwierdzić. przekład (literacki) z kolei okazuje się dzisiaj przedmiotem szczególnego zainteresowania nowoczesnej komparatystyki – komparatystyki kulturowej. Niezależnie od logiki argumentacji wyeksponowane zostają tym samym dwie aktualne w dzisiejszej komparatystyce kwestie.Szkice Andrzej HEJMEJ Interkulturowość – literatura – komparatystyka 34 1. czy też. literatura tłumaczona. Zestawienie w tytule trzech zagadnień – interkulturowości.pl . ale i teoriami przekładu). sytuując od razu zjawiska literackie w określonym świetle.org. wymagające subtelnego komentarza: interkulturowość jako jedna z koncepcji kultury. że w przypadku ustalania sygnalizowanych zależności istnieje niebezpieczna pewność. W takiej perspektywie nietrudno o sformułowanie mocniejszej tezy: paradygmat interkulturowości i kwestie przekładu/translacji odgrywają w ostatnim czasie decydującą rolę w kształtowaniu nowego czy też „alternatywnego paradygmatu” komparatystyki. wpływająca w sposób istotny. nie ma zatem nic bardziej oczywistego. o wstępnych rozstrzygnięciach. która przybiera postać klasycznego sylogizmu – skoro nie ma nic bardziej oczywistego. jak sądzę. oraz szeroko rozumiany przekład (wiązany nie tylko z literaturą tłumaczoną. niż mówienie w ostatecznym rozrachunku o interkulturowości i badaniach porównawczych. http://rcin. Otóż kluczowym rejestrem literatury z punktu widzenia badań interkulturowych okazuje się przekład. na profil nowoczesnych badań porównawczych. by użyć starej nazwy Gilles’a Ménage’a – „la belle infidèle”. najlepiej chyba powiedzieć w kontekście Translation Studies.

. XVIe-XXIe siècle. J. zyskujący także wykładnie komparatystyczne. przeł. essais réunis. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. annotés et préfacés par S. 3 W. „wspólnej polityki”. okazują się niewystarczające. gdzie dochodzi do konfrontacji dwóch rozbieżnych wizji. Harmattan. że uznawana za najbardziej adekwatną w opisie współczesnego świata wykładnia Wolfganga Welscha3 Transkulturowość. jak akulturacja. Zwłaszcza przy założeniu. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. red. de l’extermination à la repentance. związane z nieuniknionymi zjawiskami globalizacji i glokalizacji. Beaufils. że najlepszy czas mają już niewątpliwie za sobą. Nowa koncepcja kultury. 2 Le livre noir du colonialisme. co jednak nie oznacza w żadnej mierze. w moim przekonaniu. (Widać to skądinąd dobrze w realiach Unii Europejskiej. socjologii. Laffont. Kubicki. że koncepcje wielokulturowości. Bernand et al. R. Nie chciałbym tutaj w przesadny sposób eksponować znaczenia interkulturowości. rodzące aktualnie coraz większy opór. Habchi. ruchami migracyjnymi. C. de M. celem drugiej – zacieranie owej różnorodności poprzez procesy integracji i asymilacji. Poznań 1998. takich koncepcji.pl 35 Paradygmat interkulturowości. za swoistą kontrpropozycję. znacznie bliżej koncepcji transkulturowości niż koncepcji wielokulturowo- . mających związek z polityką. Paris 2007. 163-174. http://rcin. chociaż taka pokusa jest oczywista. Nowa koncepcja kultury nie odcina się w sposób radykalny od interkulturowości. Ów paradygmat. sous la dir. jak sądzę. R. wyznaniowej). B. Susła. etnicznej. Paris 2003. Wbrew sugestiom niemieckiego filozofa koncepcje interkulturowości sytuują się. II. Bénot. plurikulturowość czy – ostatnio – transkulturowość. ale i za jeden – obok przede wszystkim wielokulturowości i transkulturowości – spośród istniejących projektów badań kulturowych. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. antropologii. walki o zachowanie odrębności kulturowej oraz walki o realizację tzw. najmocniej akcentowany dzisiaj w zakresie edukacji.-H. T. W przypadku interkulturowości współistnieją paradoksalnie i w konsekwencji ścierają się dwie tendencje. kulturoznawstwa. Welsch Transkulturowość. przeszłością kolonialną (także. Y. co ewidentne. s. to w istocie reakcja na szereg rozmaitych koncepcji objaśniających hybrydyczny charakter współczesnych kultur. wiąże się – najogólniej mówiąc – z nowym stanowiskiem w sporze o model współczesnego świata. wielokulturowość.) Interkulturowość należałoby ostatecznie uznać. Wietecki. czego świadectwem tekst Daniela-Henri Pageaux Multiculturalisme et interculturalité1. w: Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. iż odchodzą do lamusa (świadczy o tym na przykład zapis w dokumentach Unii Europejskiej – „społeczeństwa europejskie są wielokulturowe i wieloetniczne”). szeroko dyskutowany w trzech ostatnich dekadach zwłaszcza we Francji.org. którą Marc Ferro określa w Le livre noir du colonialisme mianem „kolonializmu bez kolonii”2). s. filozofii.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 1 D. w: tegoż Littératures et cultures en dialogue. z globalizacją i nową postacią imperializmu. cz. Ferro. 195-222. Celem jednej z nich jest utrzymywanie różnorodności i heterogeniczności kulturowej (językowej.

naturalnie. XX wieku jednym z kluczowych pojęć w słowniku nie tylko nauk społecznych. Jesteśmy kulturowymi hybrydami”. E. potraktowane zostaje jako pytanie czysto retoryczne. http://rcin. Demorgon. Nie oznacza to. transkulturową czy interkulturową. Anthropos–Diff. wielojęzycznego – staje się w latach 80. Haskell Lance. debat prowadzonych zwłaszcza w Kanadzie. nie stawia nikogo przed żadnym radykalnym wyborem. Demorgon L’interculturel entre réception et invention. Odnaleźć je można skądinąd między innymi u francuskiego socjologa i filozofa Jacques’a Demorgona. która jest produktem wyobraźni z przeszłości” (zastąpiona więc zostaje u niego kategorią „transkulturowe tożsamości”). New York 1941. podczas gdy w propozycji Welscha kulturowa tożsamość to „konstrukcja. chociaż dobrze widać także uboczne skutki generalizacji. detronizującej wszelkie inne koncepcje. The John Day Company. konsyliacyjne. wieloetnicznego. sprawiający mu kłopot paradygmat interkulturowości sprowadzony zostaje nieomal do paradygmatu wielokulturowości. nie trzymając się zarazem nazbyt kurczowo sposobu argumentacji Wolfganga Welscha i jego koncepcji transkulturowości. Lipiansky et al. dostrzega się dzisiaj nieomal w każdej sferze refleksji kulturowej. Nie rezygnując z wartościowania oraz z hierarchii istniejących projektów badań. B. A Novel about Multicultural Men. concepts.org. by tak rzec. Oczywiście. poszukuję rozwiązania umiarkowanego. Müller. 5 J. 36 Przymiotnik „wielokulturowy” (multicultural) użyty przez Edwarda F.Szkice ści. różnice istnieją: interkulturowość odwołuje się do r e l a t y w n e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j. który nie bez racji mówi o trzech uwikłanych względem siebie. Możliwy jest zarazem nieco inny punkt widzenia – rozstrzygnięcie umiarkowane. „Questions du Communication” 2003 no 4. niektórzy mówią w tym wypadku o pierwszej „fazie” wielokultu4 J. Haskella6 jako synonim społeczeństwa kosmopolitycznego.pl . komplementarnych perspektywach badawczych: wielokulturowej. W takim kontekście na przykład pytanie o Europę wielokulturową. jakie formułują chociażby francuscy badacze w pracy Dynamiques interculturelles pour l’Europe5. Wielokulturowość pojmowana jest już nie tyle jako fenomen pogranicza (jako problem wyłącznie peryferii czy kresów.F. 2. Reperkusje debat wokół kwestii wielokulturowości. kwestionowania wywodów Welscha. Économica. médias. Paris 2003. transkulturowej oraz interkulturowej4. Dynamiques interculturelles pour l’Europe. Contextes. zwłaszcza takich konstatacji (nawiązujących między innymi do myśli Montaigne’a): „Dla większości z nas wielorakie powiązania kulturowe są decydujące dla naszego kulturowego formowania się. 6 E.-M. Australii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w dwóch ostatnich dekadach poprzedniego stulecia. Stanowisko niemieckiego filozofa w sytuacji forsowania własnych tez w związku z „nową koncepcją kultury” jest zrozumiałe.

V. tzw. ale uznawana jest za swoiste remedium. Po pierwsze dlatego. kulturowych etc. filozofią czy socjologią. H. że projekt wielokulturowości – mimo że traktuje się go w raporcie Bernheimera jako „narzędzie sprzyjające istotnej refleksji o stosunkach kulturowych. Berlina. wyznaniowych etc. Riffaterre On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. Baltimore–London 1995. o czym świadczy zarówno opracowany w roku 1993 raport o stanie amerykańskiej komparatystyki Charlesa Bernheimera7.in. czego najlepszym przykładem Francja. 66-73.pl 37 rowości). 8 Referaty zebrano w książce: Comparative Literature Now. współistnienie w ramach swoiście narzuconej demokracji rozmaitych wspólnot i grup społecznych. textes réunis et présentés par S. zapewnić pokojową koegzystencję kultur autochtonicznych i kultur (e)migrantów. nazwiskiem Charlesa Taylora) ma w zamierzeniu służyć prowadzeniu skutecznej walki z dyskryminacją. XX wieku staje się głównym przedmiotem dyskusji i jednym z zasadniczych postulatów. węzłów glokalnych. by Ch. Tokio. którzy akcentują znaczenie zwrotu kulturowego i dostrzegają ewidentny związek komparatystyki z najnowszą antropologią. dialogu” i okazuje się w gruncie rzeczy jedną z inspiracji studiów postkolonialnych czy studiów feministycznych – nie spełnia od początku oczekiwań wielu przedstawicieli badań komparatystycznych. Johns Hopkins University Press. Contributions choisies du Congrès de l’Association internationale de littérature comparée tenu à l’Université d’Alberta en 1994. Champion. W sytuacji fiaska idei społeczeństw monoetnicznych. Ów projekt polityczny (sygnowany m. Tötösy de Zepetnek. Sywenky. a szerzej: francuski model unifikacji) – wielokulturowość oznacza nie tylko przekroczenie czy też zarzucenie ideologii kulturowego tygla (melting pot). s.org. także tych.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 7 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. Paryża) i – przede wszystkim – jako fenomen całych współczesnych społeczeństw. skupisk ludności w głównych ośrodkach współczesnego życia (drugą „fazę” wielokulturowości wiąże się z rzeczywistością Nowego Jorku. Londynu.in. Paris 1999. Theories and Practice / La Littérature comparée à l’heure actuelle. staje się analitykiem uwarunkowań społecznych. w: Comparative Literature…. Rzecz przy tym jednak charakterystyczna. M. http://rcin. jak dzieje się to w przypadku studiów kulturowych (stąd zarzuty i polemiki komentatorów raportu Bernheimera. Michaela Riffaterre’a9. a w latach 90. nacjonalizmem. Théories et réalisations. upadku projektów monokulturowości i odchodzenia od pomysłów radykalnej integracji (dokonywanej w drodze redukcji języków i kultur regionalnych. antysemityzmem. politycznych. kolejny sposób politycznego wybrnięcia z impasu narastających zagrożeń. przekładach. m. politycznych. w takiej mierze. ed. jak i XIV Kongres AILC8 (1994). I. Koncepcja wielokulturowości podjęta zostaje bardzo szybko przez amerykańskich i kanadyjskich komparatystów. ile jako fenomen współczesnych metropolii. toczone . rasizmem. że komparatysta jako badacz wielokulturowości oddala się mimochodem od kwestii literackich i studiów literaturoznawczych. Bernheimer. 9 M. Dimić.

ani też zacierania zasadniczych różnic. współistnienie wspólnot otwartych) i który opowiada się zdecydowanie za drugim wariantem. podczas gdy dzisiejszego komparatystę interesuje sytuacja wspólnot „otwartych”. kształcenia. 12 W.do pluri. ale nie finalne zażegnanie. stąd podejmuje się dalsze kroki: we współczesnej komparatystyce kulturowej. że w kadrze tak wyprofilowanych badań wielokulturowość odnosi się do współistnienia rozmaitych grup w obrębie „zamkniętych” wspólnot. zwykle dochodzi do porozumienia bez intencji rozumienia: „Niemożliwie jest już jednak – zaznacza Wolfgang Welsch – prawdziwe zrozumienie czy nawet transgresja dzielących nas barier”12). o czasowe odroczenie. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité.Szkice 38 w obronie komparatystyki). lepszego rozumienia własnej i innej kultury.in. Wielokulturowość. niestabilność.org. multiculturalismo y extranjeros. kluczowe okazuje się „przejście od multi. politolog Giovanni Sartori (autor Społeczeństwa wieloetnicznego10). jak łatwo przewidzieć. http://rcin. Inne rozłożenie akcentów i wyeksponowanie roli paradygmatu interkulturowości nie oznacza ani rezygnacji z paradygmatu wielokulturowości (pierwszy paradygmat jest poniekąd nieuniknioną konsekwencją drugiego). płynny charakter analizowanych fenomenów) uznane zostaje za podstawowe zadanie nowoczesnej komparatystyki. który proponuje rozróżniać w i e l o k u l t u r o w o ś ć (oznacza współistnienie zamkniętych czy też izolowanych wspólnot) oraz p l u r i k u l t u r o w o ś ć (oznacza społeczeństwa „otwarte”. celem wielokulturowości okazuje się porozumienie (rezultat podjętych negocjacji. fascynację prowadzącą do rzeczywistego poznawania Innego. przesunięcie akcentu z wielokulturowości na plurikulturowość. W przekonaniu niektórych to rozwiązanie – samo w sobie niezmiernie cenne – pozostaje nadal połowiczne. Welsch Transkulturowość. Innymi słowy. W takich okolicznościach. wewnętrznych napięć (skutkiem nieuniknionego stanu konfliktu są m.pl .i od pluri. Editorial Taurus. formowania człowieka. mówiąc w skrajnym uproszczeniu. 11 D.konotuje „otwartość”. z plurikulturowości zaś na interkulturowość (prefiks inter. jak twierdzi dosadnie Daniel-Henri Pageaux. celem interkulturowości – rozumienie (ujmowane często w perspektywie hermeneutyki) jako efekt dialogu międzykulturowego. odnosi się przede wszystkim do zachowań grupowych (to koncepcja regulująca współistnienie różnorodnych grup w danym społeczeństwie). Jürgen Bolten te dwie 10 G. Madrid 2001. w przypadku wielokulturowości chodzi o pozorne eliminowanie antagonizmów w obrębie „jedności wielokulturowej” – eliminowanie fundamentalizmu kulturowego. wydarzenia z 11 września 2001 roku i trwające nadal wojny). Pluralismo.-H. interkulturowość – w pierwszym rzędzie do zachowań indywidualnych.do inter-”11. Po drugie dlatego. w przypadku interkulturowości – o zainteresowanie czy wręcz fascynację inną kulturą. Sartori La sociedad multiétnica. uznanie zwolenników komparatystyki kulturowej zyskuje na przykład włoski badacz.

Edmond-Marc Lipianski jako psycholog akcentuje sferę praxis. żywność. Strategie studiów interkulturowych nie poddają się jakimkolwiek generalizacjom – w ostatnim czasie badania interkulturowe prowadzone są w obrębie tak różnych dziedzin. w: Identität und Diversität. przywołać przy tej okazji rozmaitych wątków refleksji wokół interkulturowości (rozstrzygnąć kwestii terminologicznych. objaśnia interkulturowość jako „całość pro- . 3. Harth. 15 E. hrsg. ekonomia. ustalając w planie czysto teoretycznym ich odrębność. par D. literaturoznawstwo czy komparatystyka kulturowa. iż paradygmat interkulturowości przełamuje i. Poznań 2006. Od bycia obok siebie do bycia ze sobą. prawo. „koryguje” paradygmat wielokulturowości. s. 190-191. oczywiście. mianowicie rozpatrywanie przedmiotu badania w aspekcie dynamicznym. nie zapomina też o kwestii metodologii. traktuje więc o wszelkich mechanizmach wymiany (ubrania. programy telewizyjne). Naturalnie. Fischer. a także wybór podejścia empirycznego. w: Introduction aux sciences de l’information et de la communication. Claude Clanet z kolei. Trzy stanowiska uznać można za charakterystyczne: Béatrice Rafoni. Bolten Multikulturowość a interkulturowość. związanej – w jego przekonaniu – z perspektywą komparatystyczną i modelem crosscultural studies15. by posłużyć się formułami Boltena.org. 13 J. i wprow. d’Organisation. B. Andrzejewski. 108-130. s. antropologia. siłą rzeczy. Potrzebne byłoby przy tym istotne zastrzeżenie. von C. Avinus-Verlag. politologia. Lipiansky La communication interculturelle. współcześni badacze próbują definiować interkulturowość w rozmaitych perspektywach i wskazywać pewne specyficzne cechy podejmowanych przez nich badań interkulturowych. s. akcentuje najogólniejsze. o interakcjach i komunikacji. Benoît. Wydawnictwo Naukowe UAM. innymi słowy. prześledzić bliżej historii wielu pokrewnych pojęć i procesów ich inflacji) czy też ustalić precyzyjnie. Rafoni Panorama de la recherche interculturelle en France. media). przekł. istnienie bezpośredniego kontaktu interpersonalnego lub międzygrupowego. także medioznawstwo. Eine interdisziplinäre Bilanz der Interkulturalitätsforschung in Deutschland und Frankreich / Identité et diversité. http://rcin. psychologia. red. Éd. 14 B. filozofia. und V. kulturoznawstwo.-M. Ph. jak wygląda aktualnie obszar badań interkulturowych. jak edukacja. H. Viallon. mając na uwadze problem masowej imigracji na przedmieściach francuskich. w: tegoż Interkulturowa kompetencja. 26. „bycie obok siebie” traktować należałoby jako punkt wyjścia do „bycia ze sobą”13. zarówno komunikacji bezpośredniej (np.pl 39 Nie sposób. Berlin 2005. jak i pośredniej (np. Etat des lieux interdisciplinaire de la recherche sur l’interculturalité en France et en Allemagne.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka możliwości określa sugestywnymi formułami: „bycie obok siebie” oraz „bycie ze sobą”. spotkania). przynoszącego w ostatecznym rozrachunku studium przypadku 14. socjologia. Paris 1995. „formalne” warunki.

po drugie. homogeniczną całość. iż celem badawczym okazuje się nie tyle znajomość sama w sobie poszczególnych kultur w odizolowaniu (nie tyle dostrzeganie pewnych typowych cech – norm zachowań. iż interkulturowość sytuuje się dzisiaj w centrum uwagi tzw. Podsumowuje poniekąd te stanowiska w L’éducation interculturelle Martine Abdallah-Pretceille17. fotografia. respektować ją i traktować jako wspólną wartość. decydujący o tym. Presses Universitaires du Mirail. pozostające. po trzecie. umysłowych. teatr. Clanet L’interculturel. w y m i a r m e t o d o l o g i c z n y : zakłada się podejście interdyscyplinarne. mianowicie komparatystyki tradycyjnej). Pour une anthropologie de la communication. łączenie kompetencji z zakresu rozmaitych dyscyplin. między innymi za sprawą przekładu/translacji. Toulouse 1990.org. film. jaką proponuje tradycyjna (neopozytywistyczna. co oznacza jednocześnie. ale jako proces i interakcję). Por. s. 52. Introduction aux approches interculturelles en éducation et en sciences humaines. o czym świadczy wystąpienie Marty Skwary Intertekstualność a interkulturowość – perspektywa filologiczna 16 C. muzyka. compétence interculturelle. ile znajomość zachodzących między tymi kulturami interakcji. taniec.in. Trudno jednak przy tym zarazem nie zauważyć. religii). Remaka w roku 1961. Ten punkt widzenia podziela wielu komparatystów amerykańskich i zachodnioeuropejskich. też tejże Compétence culturelle. http://rcin.” prowadzących do zachowania relatywnej tożsamości kulturowej i wypracowania między partnerami dialogu pewnych norm zachowań16. 21. indywidualnych itd. w y m i a r k o n c e p t u a l n y – w związku z rozumieniem kultury i Innego oraz pojmowaniem różnorodności kulturowej (kulturę ujmuje nie jako niezależną. Daniel-Henri Pageaux. W świetle zestawionych opinii nietrudno pokusić się o konkluzję zamykającą część dyskusji – problematyka interkulturowości już na pierwszy rzut oka sytuuje się poza perspektywą komparatystyki literackiej. „Le Français dans le Monde” 1996 nr 1. Paris 1999. grupowych. s. w y m i a r e t y c z n y. Abdallah-Pretceille L’éducation interculturelle. m. PUF. co skądinąd zarzuca Welsch interkulturowości.) komparatystyka. pozwalająca dostrzegać różnorodność. która eksponuje znaczenie etyki i wyodrębnia najważniejsze wymiary badań interkulturowych: po pierwsze. hegemonistyczna itp.Szkice 40 cesów psychicznych. a także komparatystów polskich.pl . w kręgu szczególnego zainteresowania komparatystów od czasu pierwszych prób stworzenia komparatystyki interdyscyplinarnej. 17 M. rzeźba. ubioru. że nie daje się sprowadzić kwestii interkulturowości do b i e r n e g o – e t n o c e n t r y c z n e g o – porównywania kultur. a zwłaszcza od momentu wystąpienia Henry’ego H. Współczesne praktyki artystyczne: literatura (literatura tłumaczona). wedle Herderowskich metafor autonomicznych „wysp” czy „kul”. W przekonaniu Martine Abdallah-Pretceille istotą interkulturowości okazuje się relacyjność oraz interakcyjność. umożliwiające badanie dynamiki i złożoności zjawisk społecznych (zdaniem francuskiej badaczki charakterystyczna jest tu perspektywa odległa od perspektywy esencjalistycznej komparatystyki. nowej komparatystyki. są niewątpliwie doskonałą przestrzenią (bez)pośrednich spotkań i wymiany interkulturowej. jak skądinąd wiadomo.

które w latach 80. 20 D. „zona”. mechanizmy czy operacje i n t e r k u l t u r o w e j t r a n s l a c j i. trzeba by to tak nazwać. związanych głównie. przy tym inspirujące ujęcie prezentuje Daniel-Henri Pageaux20. „transkulturacji”. Dość powiedzieć. literaturę podróżniczą. reportaż. zostaje ostatecznie sprowadzona do wymiaru interkulturowości.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka na IV Kongresie Polonistyki Zagranicznej18 czy tom zbiorowy Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej 19. wywiad. „literatura regionalna”. co doskonale widać. po trzecie – objaśnianie przez pryzmat literatury zjawisk społecznych. Krasoń i J. Wyjątkowo klarowne. W grę wchodzi. które określa Francuz mianem „literatury mediacji” (littérature de médiation) – za jej realizacje uznaje przede wszystkim list. że w momencie szczytowego rozwoju badań interkulturowych. stanowiąca w istocie jedną z form antropologii literatury. Daniel-Henri Pageaux. prowokowanych sytuacją szeroko rozumianej „akulturacji” czy. 9–11 października 2008. red. 19 Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej. teksty krytyczne. „kreolizacja”. K. wymian. 4. wkraczają w fazę wielowektorowej refleksji (po początkowej fazie analiz w latach 70. .pl 41 Można zaryzykować hipotezę. siłą rzeczy. niemniej posługując się formułą „dialog kultur”. iż perspektywa interkulturowości oraz rozwój badań interkulturowych to jeden z czynników wpływających (bez)pośrednio na niespotykane wcześniej zainteresowanie przekładem i jego rangę w polu nowoczesnych badań porównawczych. Wizja dyscypliny nakreślona przez francuskiego komparatystę. Wydawnictwo Naukowe USz. co ekspansja idei interkulturowości. http://rcin. nie zajmuje się przy tej okazji przekładem sensu stricto. po drugie – interpretowanie tego rodzaju tekstów. Kazimierski. po pierwsze. Uniwersytet Jagielloński. Ekspansja przekładu w dzisiejszej komparatystyce (komparatystyce kulturowej) rozpoczyna się nieprzypadkowo w tym samym czasie. o czym świadczy m. tym razem jednak przy uwzględnieniu realiów zwrotu kulturowego i zwrotu etycznego. proponuje horyzont badawczy eksponujący. jak wolałby mówić Pageaux za etnologiem kubańskim Fernando Ortizem. Skwara. M. z edukacją i zjawiskami migracji). by przypomnieć. 18 „Polonistyka bez granic”. zwłaszcza esej. Kraków.in. dobrze znane komparatystom od dawna opisywanie mechanizmów bezpośrednich kontaktów literackich. wyróżnia trzy potencjalne sfery refleksji w polu. zastanawiając się nad takimi kwestiami. Szczecin 2008. i n t e r k u l t u r o w y c h b a d a ń k o m p a r a t y s t y c z n y c h. podejmują „na nowo” zagadnienie przekładu komparatyści zachodnioeuropejscy.-H. jak „kontakt”. „hybrydyzacja”.org. zaś cały zamysł oddaje jego lakoniczna definicja – „Dialog kultur: w ten sposób przetłumaczyłbym spontanicznie «interkulturowość»”. który. spotkań.. „literatura narodowa”. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité.

de E. Yves Chevrel. 20-24 août 1985. „Porównania” 2005 nr 2. 55. założona w roku 1830. bądź świadomie niedoceniany i marginalizowany (to znaczy traktowany jako tzw. 25 Y. wyd. że „Literatura porównawcza wspiera się na przekładach”24. Cambridge 1993. Reorientacja myślenia przekłada się na spektakularne gesty: George Steiner w trakcie wykładu What is Comparative Literature?. s. jedna z form recepcji różnojęzycznych literatur). http://rcin. Paris 1994. Emily Apter – był w obrębie komparatystyki literackiej przez kolejne dziesięciolecia XX wieku bądź pomijany. responsables de la publication J. Gallimard. s. 19-20. Lang–Leuven–Leuven University Press. w: Comparer l’étranger. VIII. Susan Bassnett. Ladmiral Traduire. zachodzi na obszarze badań porównawczych dostrzegalna zmiana w sposobie postrzegania f e n o m e n u t r a n s l a c j i. Proceedings of the XIth Congress of the International Comparative Literature Association. przeł. 22 Referaty zebrane w książce: La traduction dans le développement des littératures / Translation in the Development of Literatures. Yves Chevrel z kolei konstruuje zaskakującą paralelę historyczną – otóż posługując się formułą „l’oeuvre é t r a n g è r e” (oznacza ona zarówno tekst w języku obcym. Baneth-Nouailhetas. Lambert et A. Przekład (literacki) jednakże. Por. 21 C. wymownie redefiniuje zakres dyscypliny: „W skrócie można komparatystykę literacką określić jako sztukę rozumienia skoncentrowaną na możliwościach i porażkach przekładu”23. Presses universitaires de Rennes. P. materiał pomocniczy. wygłoszonego na Uniwersytecie Oxfordzkim 11 października 1994 roku. jak André Lefevere. tłumacz Adorna i Habermasa. hiszp. Guillén The Challenge of Comparative Literature. Bern–Berlin–Paris 1993. iż pierwsza we Francji katedra komparatystyki literackiej na Sorbonie Claude’a Fauriela. s. sous la dir. Matkowska. W następnych latach.org. Joubert.Szkice 42 książka Claudio Guilléna21 czy XI Kongres AILC. zarazem propagator badań interkulturowych) stanowczo podkreśla. 24 J. Jean-René Ladmiral (filozof. Rennes 2006. nosiła nazwę „chaire de littérature é t r a n g è r e”. PUF. Théorèmes pour la traduction. świadomie eksponuje ścisłą zależność między komparatystyką a literaturą w języku obcym i jej wersjami przekładowymi25. George Steiner. Paris. Paris 1989. w: Actes du XIème Congrès de l’Association internationale de littérature comparée. Kushner et D. Harvard University Press. jak wiadomo. A. Wystarczy tylko wspomnieć o klasycznym opracowaniu Paula van Tieghema z lat 30. zorganizowany w Paryżu w roku 198522. Lefevere. C.pl . też tegoż La littérature comparée. Enjeux du comparatisme en littérature. a jednocześnie obowiązującego dotychczas modelu komparatystyki literackiej. Chevrel La littérature comparée et la quête d’un territoire. 23 G. Pageaux. jak i jego przekład na inny język) oraz przypominając mimochodem.-R. zaczyna się stopniowe burzenie ustalonych w poprzednich dziesięcioleciach hierarchii zagadnień. de É. Steiner Czym jest komparatystyka literacka?. wokół którego próbuje się od niedawna rekonstruować całą dyscyplinę – mam na myśli wysiłki takich badaczy. sous la dir. 1985.

niemniej osamotniony głos René Etiemble’a27. Kaniowa.org. D. Bratislava 1967. Hives. iż komparatystyka literacka stanowi porównywanie literatur w oryginale. Markiewicz. Lausanne 1982. do których chętnie się aktualnie powraca. René Welleka o przekładzie jako „kwestii ubocznej”26. Johns Hopkins University Press. przeł. „sztuką w stanie kryzysu”29. by posłużyć się formułą Efima Etkinda. ale przede wszystkim z powodu esencjalistycznego podejścia – postępowania w myśl zasady. I. 1965. 27 R. porównywanie zatem pozbawione przekładu jako środka mediatyzacji. neopozytywistycznie zorientowanych badań porównawczych nie zyskał przez całe lata stosownej rangi – rozpatrywany był skądinąd zazwyczaj w świetle lingwistyki przy zachowaniu bezpiecznego dystansu względem na przykład filozoficznych propozycji Friedricha Schleiermachera (Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens. Przekład. http://rcin. 31 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. by H. i przedm. La crise de la littérature comparée. raportach Levina (1965) i Greene’a (1975)30 przekład literacki – poza niewieloma wyjątkami – jest czymś niestosownym i poniekąd zabronionym w praktyce komparatystycznej (należy badać wyłącznie oryginał. 1923). wyb. L’Age d’Homme. Jaraczewski. stąd też konieczność opanowania wielu. Ïurišin Problémy literárnej komparatistiky. 3-42. Wellek Kryzys literatury porównawczej. 30 The Levin Report. Saussy. Sieradzki. Niewiele chyba zmienił w tym zakresie – oceniając z dzisiejszego punktu widzenia – ważny. nigdy nie został ostatecznie usunięty z projektów komparatystyki literackiej. Bratislava 1975. oczywiście. s. tegoż Teória literárnej komparatistiky. 21-27. 29 E. Of Memes. w: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. s. A. Warszawa 1979. o tyle w raportach Bernheimera31 (1993) i Saussy32 (2004) zyskuje on diametralnie odmienne wykładnie (w pierwszym z raportów przypada mu miano ważnego narzędzia walki z etno- . Gallimard. 1813) bądź Waltera Benjamina (Die Aufgabe des Übersetzers. Essai de poétique de la traduction poétique. 28 Por. Etiemble Comparaison n’est pas raison. M. The Greene Report. nie tylko z powodu podejrzanego statusu przekładu (traduttore traditore) czy nawet obaw przed zarzutami o nieprofesjonalne działanie (nieznajomość języków). ale też w obrębie tradycyjnych. 28-38. Paris 1963. 1975. and Selfish Genes. I.pl 43 La Littérature comparée czy opinii z lat 50. w: tegoż Pojęcia i problemy nauki o literaturze. Sieradzki. Baltimore 2006. Przejawiany czy też manifestowany przez kolejne generacje europejskich komparatystów sceptycyzm wobec przekładu wynikał nie tylko z powodu braku zainteresowania. 32 H. Saussy Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. s. ed. przeł. także odległych języków).Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 26 R. Radykalną zmianę optyki widać dobrze w kolejnych raportach amerykańskich komparatystów: o ile w tzw. PIW. niewiele zmieniły wysiłki strukturalistycznego porządkowania zjawisk przekładowych Dionýza Ïurišina28. 393. Etkind Un art en crise. H. w: Comparative Literature in an Age of Globalization.

. M. Gideona Toury’ego.in. W propozycji Susan Bassnett dochodzi do swoistego przejęcia komparatystyki przez nowe badania nad przekładem (rozwój Translation Studies – twierdzi – równo33 O tych badaczach i ich koncepcjach zob.pl .Szkice centryzmem). XX wieku skutkuje uznaniem przekładu za główną siłę napędową nowoczesnej komparatystyki. ten punkt widzenia podzielają niewątpliwie Piotr Bukowski i Magda Heydel. Benjamins Pub. Amsterdam– Philadelphia 2006. André Lefevere’a. ani przesądzona. imagologia). ale i – w konsekwencji – przesądzające w znacznej mierze o aktualnym potencjale rozwojowym dyscypliny. mówiąc w największym skrócie. José Lamberta. J. w którym translatologia i komparatystyka literacka rozwijają się jako „niezależne” dziedziny badań. Sytuacja nie jest oczywiście ani jednoznaczna. M. prowadzi do traktowania przekładu jako obrazu Innego w dialogu międzykulturowym). m. red.in. Heydel. 35 Współczesne teorie przekładu. mnożącymi się od lat 70. Benjamins Pub. która poszukuje tym samym na nowo wspólnych perspektyw badawczych z translatologią w momencie zwrotu kulturowego (tenże zwrot w Translation Studies. Krótko konkludując. zorientowanymi na język przekładu oraz kulturę docelową (w pierwszym rzędzie odnotować trzeba znaczenie badań polisystemowych i szkoły manipulistów. propozycji Itamara Even-Zohara. An Integrated Approach. Kraków 2009. Znak. autorzy innych chętnie dystansują się wobec wszelkich koncepcji komparatystycznych (np. szczególna wartość przekładu (literatury tłumaczonej) wyeksponowana zostaje w dwóch ostatnich dekadach. „luźno powiązanymi” paradygmatami Translation Studies. zamieszczony w niniejszym numerze „Tekstów Drugich” artykuł Magdy Heydel Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem. przychodzi czas ewentualnych paktów. Snell-Hornby The Turns of Translation Studies. 5. wartościowej antologii Współczesne teorie przekładu35). Mary Snell-Hornby34. Dzisiaj traktowany jest on jako zjawisko nie tylko pożądane w polu refleksji komparatystycznej. otwierające nowe perspektywy badawcze (m. M. Bukowski. http://rcin... autorzy niektórych dzisiejszych projektów spod znaku nowych studiów nad przekładem traktują bowiem badania porównawcze jako subdyscyplinę Translation Studies (np. Każda z dyscyplin we wcześniejszych dekadach przechodzi odrębne fazy rozwojowe: translatologia – w związku zwłaszcza z rozmaitymi.org. Susan Bassnett). Susan Bassnett33). New Paradigms or Shifting Viewpoints?. Snell-Hornby Translation Studies. Jamesa Holmesa. J. 34 Zob. Po okresie. P. komparatystyka zaś – w związku zwłaszcza z paradygmatami badań interdyscyplinarnych. redaktorzy niedawno wydanej. 44 „Zwrot translatologiczny” dokonujący się w badaniach porównawczych w latach 90. odnoszącymi się mimochodem do nowych „k w e s t i i p r z e k ł a d o w y c h”. Amsterdam–Philadelphia 1988.

i dla interwencjonistycznego paradygmatu postkolonialnego. Universitas. Paris 1989. Mimo istniejących między nimi zasadniczych różnic. G. nie ulega najmniejszej wątpliwości.org. jak i przekład zewnątrzjęzykowy („w e w n ą t r z j ę z y k a l u b m i ę d z y j ę z y k a m i – konstatuje – l u d z k a k o m u n i k a c j a m u s i o z n a c z a ć p r z e k ł a d”). Problemy języka i przekładu. Blackwell. Obaj bezwarunkowo lokują przekład w centrum wszelkich działań komparatystycznych: pierwszy – pojmuje przekład wąsko (jako przekład literacki). Spivak. jej autonomii. Kraków 2000. przy czym komparatystykę traktuje w La littérature comparée jako narzędzie poznania Innego. drugi – uczeń klasyków hermeneutyki. Princeton University Press. zmierza także w Death of a Discipline Gayatri Chakravorty Spivak wraz ze swoją ideą planetaryzacji (planetarity). 38 E. że „globalny przekład jest inną nazwą komparatystyki”)38. Kubińscy. iż w grę wchodzą dwa różne. O. niemniej ściśle powiązane ze sobą w przestrzeni refleksji komparatystycznej zagadnienia przekładowe. http://rcin. A Critical Introduction. można zatem umownie powiedzieć. mówi o „nowej dziedzinie badań literackich. zarówno jako przekład wewnątrzjęzykowy. E. mianowicie p r z e k ł a d l i t e r a c k i j a k o t a k i (literatura tłumaczona) i p r z e k ł a d j a k o t r y b i n t e r p r e t a c j i. A New Comparative Literature. Princeton 2006. Bassnett Comparative Literature.Ch. że etyka jest sprawą kluczową i dla paradygmatu hermeneutycznego. Steinera) widać dobrze. teatru wojny. Apter). inaczej mówiąc: w wymiarze wielokulturowości. staje się nade wszystko koniecznym warunkiem funkcjonowania współczesnego świata. W przekonaniu takich badaczy jak Emily Apter. Steiner Rozumienie jako przekład. interkulturowości oraz transkulturowości. 86-87. w: tegoż Po Wieży Babel. rodzący rozmaite t e o r i e t r a n s l a c j i. Gadamera. „strefa przekładu jest strefą wojny”. neutralne traktowanie przekładu po 11 września 2001 roku okazuje się niemożliwe – translacja. przenikając wielokulturowe obszary. Oxford 1993. jeśli przystać na formułę komparatystki. a nawet nowej dyscyplinie”. Steiner) oraz postkolonialny (G. Schleiermachera. z drugiej zaś – co najważniejsze dla komparatystki kulturowej i co należałoby tutaj sytuować w perspektywie interkulturowości oraz transkulturowości – zaspokaja postkolonialne dążenia. jak trzeba by powiedzieć. Nowoczesna komparatystyka wyraźnie eksponuje dwa główne nurty teorii przekładu: hermeneutyczny (G. s. 37 Y. W kontekście przywołanych propozycji (Bassnett. Aspects of Language and Translation (1975) jako szeroko rozumianą sztukę translacji. przeł. Chevrela. W podobnym kierunku. Apter Translation Zone. i W. Ricoeura – pojmuje przekład od czasów książki After Babel. która zasadza się na istnieniu wolnej przestrzeni życia i nieustannym . iż zajmują bardziej umiarkowane stanowisko. Chevrel La littérature comparée. umożliwiające lepsze rozumienie własnej tożsamości kulturowej.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 36 S. stwarzając jak w Strefie Apollinaire’a miejsca i języki „w-przekładzie” (ten tryb myślenia prowadzi Apter do konkluzji.pl 45 znaczny jest ze schyłkiem komparatystyki36). Yves Chevrel oraz George Steiner37 z kolei pozostają „przy komparatystyce”. z jednej strony.

Spivak Death of a Discipline. Kapuściński Tłumacz – postać XXI wieku. s. przeł.pl . Paris 1999. T. z jednej strony. czy też – za nieprzecenionym dla niego Antoine’m Bermanem – „pragnieniem tłumaczenia”. E. Niestosownością byłoby twierdzić. gdy eksponuje jego wagę w wielokulturowym świecie i uznaje tłumacza „postacią XXI wieku”42. literatury tłumaczonej. „hipertekstowy” i „platoński”. transgresji. jak powiedziałby zapewne Antoine Berman. Balcerzan. http://rcin. staje się – chcąc nie chcąc – narzędziem gry politycznej40. Krótko konkludując: istotą interkulturowości w perspektywie komparatystyki kulturowej. „etnocentryczny”. w: Pisarze polscy o sztuce przekładu: 14402005. s. która – inaczej niż transkulturowość – zakłada obcość/inność. Poznań 2007. Wydawnictwo UG. 41 P. Bez wątpienia w taki właśnie sposób myśli o przekładzie i Ryszard Kapuściński. przyswojenia. których podejmują się „Lekarze bez Granic”39. iż w przypadku koncepcji wielokulturowości rezygnuje się z translacji. e m p a t i ę. Wielokulturowość pojmowana za omawianym wyżej Jürgenem Boltenem jako „bycie obok siebie”. Wydawnictwo Poznańskie. Columbia University Press. Gdańsk 2008. wreszcie transkulturowego formowania się podmiotu (transkulturowość jako efekt samoistnych procesów kulturowych. Uwzględnienie trzech oczywistych faktów. i oprac. Ulaszek. czy wręcz nacjonalizmu). wstęp E. potencjalnego dialogu interkulturowego jako działania świadomego. i fenomen literatury tłumaczonej). du Seuil. 42 R. na działaniu analogicznym do tych przedsięwzięć. Ricoeur. z drugiej natomiast – co nie mniej 39 G. Balcerzan. niemniej ma on z reguły charakter. 40 A. s o l i d a r n o ś ć (oczywistą rolę spełniają tu i teorie przekładu.org. przy czym sensem przekładu jest (lub ostrożniej: może być) to. 26. New York 2003. przekładu. Społeczeństwo wielokulturowe jako społeczeństwo wspólnot „zamkniętych” (podążając za wykładnią Giovanniego Sartoriego) nie obywa się bez przekładu literackiego. s. by tak rzec. S. Otóż w przypadku interkulturowości. Swoboda. Ch. szeroko pojmowana tra n s l a c j a międzykulturowa i rozumienie rodzące zaangażow a n i e. P. Kwestia przekładu literackiego w okolicznościach ekspansji nowych teorii przekładu zyskuje nowe światło. E. nie zaś jako „zabieg kosmetyczny”. Torop O tłumaczeniu. co Paul Ricoeur nazywa „j ę z y k o w ą g o ś c i n n o ś c i ą”41. Antologia. by przypomnieć określenie Welscha). Éd. pozornie tylko „eliminuje” przekład (skutek gettoizacji i – zwłaszcza – politycznego gestu dystansowania się. często niezamierzonych i nieuświadamianych) prowadzi tutaj do finalnych konkluzji w związku z interkulturowością i przekładem. mianowicie istnienia wielokulturowych społeczeństw (wielokulturowość „poziomem zero” badań nad kulturą). pojawia się możliwość interpretacji. dobrowolnego czy niewymuszonego (interkulturowość jako mechanizm kulturowej transgresji. 38. okazuje się. Berman La Traduction et la lettre ou l’auberge du lointain.Szkice 46 wysiłku translacji w warunkach codzienności. wyb. 466-471. Rajewska.

Moura. A general discussion on interculturality. particularly the question of translation and theory of translation in an intercultural context.. 243. Rouen. Publications de l’Université de Rouen. inspirowana studiami kulturowymi. it is understood as a main source of innovation and as a confrontation with otherness.a. Emily Apter) leads to the conclusion that these concepts have been crucial to the comparative literature during the last decades of the twentieth century. the literary translation. Rouen 1999. which becomes an ethical problem.org. Daniel-Henri Pageaux) and translation (George Steiner. Finally. In the field of ‘traditional’ comparative literature the translation appears as a marginal problem. Susan Bassnett. Nie bez powodu więc komparatysta Jean-Marc Moura twierdzi. at the time of the ‘translation turn’. Mortier. . 15-16-17 octobre 1998. multiculturality (after. Abstract Andrzej HEJMEJ Jagiellonian University (Kraków) Interculturality – Literature – Comparative Literature 43 J.pl 47 The article discusses the present-day situation of the discipline of comparative literature. Yves Chevrel. whereas in the area of comparative cultural studies.-M. w: Frontières et passages. is related to ‘linguistic hospitality’ (Paul Ricoeur’s concept). Critique postcoloniale et échanges culturels. Foucrier et D. interesuje się literaturą jako rezultatem „zachwianej wymiany interkulturowej”43. Les échanges culturels et littéraires. że literatury postkolonialne stanowią we współczesnym świecie istotną formę „negocjacji interkulturowych” i że krytyka postkolonialna. 237. s. i. Actes du XXVIIIe Congrès de la Société française de littérature générale et comparée. textes réunis et présentés par Ch.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka ważne – u z n a n i e k o n c e p c j i s p o ł e c z e ń s t w a u f o r m o w a n e j w   m o m e n c i e z m i e r z c h u c z y k o ń c a „ s t a r e g o” k o l o n i a l i z m u. http://rcin. In this perspective. the author distinguishes two types of comparative studies: ‘traditional’ comparative literature and comparative cultural studies.