Vous êtes sur la page 1sur 15

Teksty Drugie 2009, 6, s.

34-47

Interkulturowość – literatura –
komparatystyka.
Andrzej Hejmej

http://rcin.org.pl

na profil nowoczesnych badań porównawczych. wymagające subtelnego komentarza: interkulturowość jako jedna z koncepcji kultury. która przybiera postać klasycznego sylogizmu – skoro nie ma nic bardziej oczywistego. literatura tłumaczona. oraz szeroko rozumiany przekład (wiązany nie tylko z literaturą tłumaczoną. nie ma zatem nic bardziej oczywistego. o wstępnych rozstrzygnięciach. Zestawienie w tytule trzech zagadnień – interkulturowości. literatury i komparatystyki – decyduje.org. sytuując od razu zjawiska literackie w określonym świetle. W takiej perspektywie nietrudno o sformułowanie mocniejszej tezy: paradygmat interkulturowości i kwestie przekładu/translacji odgrywają w ostatnim czasie decydującą rolę w kształtowaniu nowego czy też „alternatywnego paradygmatu” komparatystyki. że w przypadku ustalania sygnalizowanych zależności istnieje niebezpieczna pewność. jak sądzę. ale i teoriami przekładu). Otóż kluczowym rejestrem literatury z punktu widzenia badań interkulturowych okazuje się przekład. wpływająca w sposób istotny. najlepiej chyba powiedzieć w kontekście Translation Studies. niż mówienie o interkulturowości i literaturze/przekładzie oraz literaturze/ przekładzie i komparatystyce. przekład (literacki) z kolei okazuje się dzisiaj przedmiotem szczególnego zainteresowania nowoczesnej komparatystyki – komparatystyki kulturowej. czy też. by użyć starej nazwy Gilles’a Ménage’a – „la belle infidèle”.Szkice Andrzej HEJMEJ Interkulturowość – literatura – komparatystyka 34 1. Można by więc stwierdzić. niż mówienie w ostatecznym rozrachunku o interkulturowości i badaniach porównawczych. http://rcin. rzecz jasna.pl . Niezależnie od logiki argumentacji wyeksponowane zostają tym samym dwie aktualne w dzisiejszej komparatystyce kwestie.

J. rodzące aktualnie coraz większy opór. z globalizacją i nową postacią imperializmu. XVIe-XXIe siècle. jak sądzę. II. 3 W. 195-222. T. R. najmocniej akcentowany dzisiaj w zakresie edukacji. socjologii. filozofii.org. mających związek z polityką. Celem jednej z nich jest utrzymywanie różnorodności i heterogeniczności kulturowej (językowej. red. Ów paradygmat. antropologii. takich koncepcji. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. chociaż taka pokusa jest oczywista. 163-174. Welsch Transkulturowość. znacznie bliżej koncepcji transkulturowości niż koncepcji wielokulturowo- . Harmattan. kulturoznawstwa. że najlepszy czas mają już niewątpliwie za sobą. że koncepcje wielokulturowości. że uznawana za najbardziej adekwatną w opisie współczesnego świata wykładnia Wolfganga Welscha3 Transkulturowość. „wspólnej polityki”. Y. Bernand et al. Laffont. w: Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. przeł. cz. s. ruchami migracyjnymi.. essais réunis. którą Marc Ferro określa w Le livre noir du colonialisme mianem „kolonializmu bez kolonii”2). w moim przekonaniu. etnicznej. Habchi.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 1 D. Bénot. plurikulturowość czy – ostatnio – transkulturowość. Kubicki. sous la dir. co jednak nie oznacza w żadnej mierze. zyskujący także wykładnie komparatystyczne. Ferro. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. W przypadku interkulturowości współistnieją paradoksalnie i w konsekwencji ścierają się dwie tendencje. czego świadectwem tekst Daniela-Henri Pageaux Multiculturalisme et interculturalité1. gdzie dochodzi do konfrontacji dwóch rozbieżnych wizji. 2 Le livre noir du colonialisme. przeszłością kolonialną (także. de l’extermination à la repentance. Nie chciałbym tutaj w przesadny sposób eksponować znaczenia interkulturowości. de M. Paris 2003. (Widać to skądinąd dobrze w realiach Unii Europejskiej. walki o zachowanie odrębności kulturowej oraz walki o realizację tzw. Susła. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. B. jak akulturacja. C.) Interkulturowość należałoby ostatecznie uznać. co ewidentne. Wbrew sugestiom niemieckiego filozofa koncepcje interkulturowości sytuują się. wiąże się – najogólniej mówiąc – z nowym stanowiskiem w sporze o model współczesnego świata. szeroko dyskutowany w trzech ostatnich dekadach zwłaszcza we Francji. http://rcin. Poznań 1998.-H. wielokulturowość. Beaufils. okazują się niewystarczające. Paris 2007.pl 35 Paradygmat interkulturowości. R. Wietecki. Nowa koncepcja kultury. annotés et préfacés par S. Nowa koncepcja kultury nie odcina się w sposób radykalny od interkulturowości. celem drugiej – zacieranie owej różnorodności poprzez procesy integracji i asymilacji. to w istocie reakcja na szereg rozmaitych koncepcji objaśniających hybrydyczny charakter współczesnych kultur. wyznaniowej). za swoistą kontrpropozycję. Zwłaszcza przy założeniu. związane z nieuniknionymi zjawiskami globalizacji i glokalizacji. w: tegoż Littératures et cultures en dialogue. ale i za jeden – obok przede wszystkim wielokulturowości i transkulturowości – spośród istniejących projektów badań kulturowych. s. iż odchodzą do lamusa (świadczy o tym na przykład zapis w dokumentach Unii Europejskiej – „społeczeństwa europejskie są wielokulturowe i wieloetniczne”).

wieloetnicznego. by tak rzec. zwłaszcza takich konstatacji (nawiązujących między innymi do myśli Montaigne’a): „Dla większości z nas wielorakie powiązania kulturowe są decydujące dla naszego kulturowego formowania się. The John Day Company. Demorgon L’interculturel entre réception et invention. Stanowisko niemieckiego filozofa w sytuacji forsowania własnych tez w związku z „nową koncepcją kultury” jest zrozumiałe.pl . A Novel about Multicultural Men. transkulturową czy interkulturową. Odnaleźć je można skądinąd między innymi u francuskiego socjologa i filozofa Jacques’a Demorgona. Paris 2003. Nie oznacza to. która jest produktem wyobraźni z przeszłości” (zastąpiona więc zostaje u niego kategorią „transkulturowe tożsamości”). Dynamiques interculturelles pour l’Europe. 36 Przymiotnik „wielokulturowy” (multicultural) użyty przez Edwarda F. Demorgon. potraktowane zostaje jako pytanie czysto retoryczne. Économica. Reperkusje debat wokół kwestii wielokulturowości.Szkice ści. W takim kontekście na przykład pytanie o Europę wielokulturową. komplementarnych perspektywach badawczych: wielokulturowej. E. dostrzega się dzisiaj nieomal w każdej sferze refleksji kulturowej. Haskell Lance. sprawiający mu kłopot paradygmat interkulturowości sprowadzony zostaje nieomal do paradygmatu wielokulturowości. jakie formułują chociażby francuscy badacze w pracy Dynamiques interculturelles pour l’Europe5.-M. chociaż dobrze widać także uboczne skutki generalizacji. transkulturowej oraz interkulturowej4. „Questions du Communication” 2003 no 4. Australii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w dwóch ostatnich dekadach poprzedniego stulecia. niektórzy mówią w tym wypadku o pierwszej „fazie” wielokultu4 J. 6 E. Nie rezygnując z wartościowania oraz z hierarchii istniejących projektów badań. New York 1941. który nie bez racji mówi o trzech uwikłanych względem siebie. Müller. Jesteśmy kulturowymi hybrydami”. nie stawia nikogo przed żadnym radykalnym wyborem. XX wieku jednym z kluczowych pojęć w słowniku nie tylko nauk społecznych. wielojęzycznego – staje się w latach 80. Contextes. concepts. poszukuję rozwiązania umiarkowanego. debat prowadzonych zwłaszcza w Kanadzie. B. Możliwy jest zarazem nieco inny punkt widzenia – rozstrzygnięcie umiarkowane. médias. detronizującej wszelkie inne koncepcje. http://rcin. Haskella6 jako synonim społeczeństwa kosmopolitycznego. naturalnie. Oczywiście. kwestionowania wywodów Welscha. nie trzymając się zarazem nazbyt kurczowo sposobu argumentacji Wolfganga Welscha i jego koncepcji transkulturowości. różnice istnieją: interkulturowość odwołuje się do r e l a t y w n e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j. Wielokulturowość pojmowana jest już nie tyle jako fenomen pogranicza (jako problem wyłącznie peryferii czy kresów.F. Anthropos–Diff. podczas gdy w propozycji Welscha kulturowa tożsamość to „konstrukcja. Lipiansky et al.org. konsyliacyjne. 2. 5 J.

ile jako fenomen współczesnych metropolii. o czym świadczy zarówno opracowany w roku 1993 raport o stanie amerykańskiej komparatystyki Charlesa Bernheimera7. nazwiskiem Charlesa Taylora) ma w zamierzeniu służyć prowadzeniu skutecznej walki z dyskryminacją. Bernheimer. przekładach.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 7 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. także tych. politycznych.pl 37 rowości). Tötösy de Zepetnek. czego najlepszym przykładem Francja. m. skupisk ludności w głównych ośrodkach współczesnego życia (drugą „fazę” wielokulturowości wiąże się z rzeczywistością Nowego Jorku. jak i XIV Kongres AILC8 (1994).in. http://rcin. Johns Hopkins University Press. upadku projektów monokulturowości i odchodzenia od pomysłów radykalnej integracji (dokonywanej w drodze redukcji języków i kultur regionalnych. jak dzieje się to w przypadku studiów kulturowych (stąd zarzuty i polemiki komentatorów raportu Bernheimera. 9 M. Londynu. ale uznawana jest za swoiste remedium. Tokio. Michaela Riffaterre’a9. Sywenky. Paris 1999. ed. W sytuacji fiaska idei społeczeństw monoetnicznych. że projekt wielokulturowości – mimo że traktuje się go w raporcie Bernheimera jako „narzędzie sprzyjające istotnej refleksji o stosunkach kulturowych. którzy akcentują znaczenie zwrotu kulturowego i dostrzegają ewidentny związek komparatystyki z najnowszą antropologią. a w latach 90. XX wieku staje się głównym przedmiotem dyskusji i jednym z zasadniczych postulatów. Theories and Practice / La Littérature comparée à l’heure actuelle. Paryża) i – przede wszystkim – jako fenomen całych współczesnych społeczeństw. 8 Referaty zebrano w książce: Comparative Literature Now. Champion. M. 66-73. Riffaterre On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. toczone .V. w takiej mierze. Baltimore–London 1995. wyznaniowych etc. I. Rzecz przy tym jednak charakterystyczna. filozofią czy socjologią. węzłów glokalnych. Contributions choisies du Congrès de l’Association internationale de littérature comparée tenu à l’Université d’Alberta en 1994. Berlina. antysemityzmem. staje się analitykiem uwarunkowań społecznych. H. s. by Ch. Koncepcja wielokulturowości podjęta zostaje bardzo szybko przez amerykańskich i kanadyjskich komparatystów.org. a szerzej: francuski model unifikacji) – wielokulturowość oznacza nie tylko przekroczenie czy też zarzucenie ideologii kulturowego tygla (melting pot). że komparatysta jako badacz wielokulturowości oddala się mimochodem od kwestii literackich i studiów literaturoznawczych.in. zapewnić pokojową koegzystencję kultur autochtonicznych i kultur (e)migrantów. tzw. nacjonalizmem. Dimić. rasizmem. kolejny sposób politycznego wybrnięcia z impasu narastających zagrożeń. kulturowych etc. współistnienie w ramach swoiście narzuconej demokracji rozmaitych wspólnot i grup społecznych. Ów projekt polityczny (sygnowany m. textes réunis et présentés par S. dialogu” i okazuje się w gruncie rzeczy jedną z inspiracji studiów postkolonialnych czy studiów feministycznych – nie spełnia od początku oczekiwań wielu przedstawicieli badań komparatystycznych. Po pierwsze dlatego. politycznych. Théories et réalisations. w: Comparative Literature….

interkulturowość – w pierwszym rzędzie do zachowań indywidualnych.org. Madrid 2001. Editorial Taurus. Welsch Transkulturowość. Innymi słowy. W takich okolicznościach. celem interkulturowości – rozumienie (ujmowane często w perspektywie hermeneutyki) jako efekt dialogu międzykulturowego. multiculturalismo y extranjeros. fascynację prowadzącą do rzeczywistego poznawania Innego. w przypadku interkulturowości – o zainteresowanie czy wręcz fascynację inną kulturą. ani też zacierania zasadniczych różnic. Pluralismo. w przypadku wielokulturowości chodzi o pozorne eliminowanie antagonizmów w obrębie „jedności wielokulturowej” – eliminowanie fundamentalizmu kulturowego. niestabilność. współistnienie wspólnot otwartych) i który opowiada się zdecydowanie za drugim wariantem. uznanie zwolenników komparatystyki kulturowej zyskuje na przykład włoski badacz. W przekonaniu niektórych to rozwiązanie – samo w sobie niezmiernie cenne – pozostaje nadal połowiczne.-H. politolog Giovanni Sartori (autor Społeczeństwa wieloetnicznego10).do inter-”11. celem wielokulturowości okazuje się porozumienie (rezultat podjętych negocjacji. wydarzenia z 11 września 2001 roku i trwające nadal wojny). mówiąc w skrajnym uproszczeniu.in. wewnętrznych napięć (skutkiem nieuniknionego stanu konfliktu są m. kształcenia. jak łatwo przewidzieć. przesunięcie akcentu z wielokulturowości na plurikulturowość.do pluri. z plurikulturowości zaś na interkulturowość (prefiks inter. o czasowe odroczenie. ale nie finalne zażegnanie. zwykle dochodzi do porozumienia bez intencji rozumienia: „Niemożliwie jest już jednak – zaznacza Wolfgang Welsch – prawdziwe zrozumienie czy nawet transgresja dzielących nas barier”12).i od pluri. Wielokulturowość. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité.Szkice 38 w obronie komparatystyki). formowania człowieka. Jürgen Bolten te dwie 10 G. odnosi się przede wszystkim do zachowań grupowych (to koncepcja regulująca współistnienie różnorodnych grup w danym społeczeństwie). że w kadrze tak wyprofilowanych badań wielokulturowość odnosi się do współistnienia rozmaitych grup w obrębie „zamkniętych” wspólnot. lepszego rozumienia własnej i innej kultury. który proponuje rozróżniać w i e l o k u l t u r o w o ś ć (oznacza współistnienie zamkniętych czy też izolowanych wspólnot) oraz p l u r i k u l t u r o w o ś ć (oznacza społeczeństwa „otwarte”. Po drugie dlatego. 12 W. płynny charakter analizowanych fenomenów) uznane zostaje za podstawowe zadanie nowoczesnej komparatystyki. Sartori La sociedad multiétnica. Inne rozłożenie akcentów i wyeksponowanie roli paradygmatu interkulturowości nie oznacza ani rezygnacji z paradygmatu wielokulturowości (pierwszy paradygmat jest poniekąd nieuniknioną konsekwencją drugiego). stąd podejmuje się dalsze kroki: we współczesnej komparatystyce kulturowej. 11 D.pl . podczas gdy dzisiejszego komparatystę interesuje sytuacja wspólnot „otwartych”.konotuje „otwartość”. kluczowe okazuje się „przejście od multi. http://rcin. jak twierdzi dosadnie Daniel-Henri Pageaux.

nie zapomina też o kwestii metodologii. Etat des lieux interdisciplinaire de la recherche sur l’interculturalité en France et en Allemagne. von C. Wydawnictwo Naukowe UAM. s. programy telewizyjne). 190-191. Eine interdisziplinäre Bilanz der Interkulturalitätsforschung in Deutschland und Frankreich / Identité et diversité.org. Od bycia obok siebie do bycia ze sobą. 14 B. a także wybór podejścia empirycznego. by posłużyć się formułami Boltena. istnienie bezpośredniego kontaktu interpersonalnego lub międzygrupowego. red. jak edukacja. przekł. Fischer. Poznań 2006. Claude Clanet z kolei. „koryguje” paradygmat wielokulturowości. media). antropologia. żywność. prześledzić bliżej historii wielu pokrewnych pojęć i procesów ich inflacji) czy też ustalić precyzyjnie. innymi słowy. H. Avinus-Verlag. w: Introduction aux sciences de l’information et de la communication. socjologia. Viallon. Paris 1995. jak i pośredniej (np. mając na uwadze problem masowej imigracji na przedmieściach francuskich. 26. „bycie obok siebie” traktować należałoby jako punkt wyjścia do „bycia ze sobą”13. także medioznawstwo. oczywiście. Bolten Multikulturowość a interkulturowość. Berlin 2005. objaśnia interkulturowość jako „całość pro- . Rafoni Panorama de la recherche interculturelle en France. Éd.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka możliwości określa sugestywnymi formułami: „bycie obok siebie” oraz „bycie ze sobą”. akcentuje najogólniejsze. w: tegoż Interkulturowa kompetencja. Potrzebne byłoby przy tym istotne zastrzeżenie. traktuje więc o wszelkich mechanizmach wymiany (ubrania. przywołać przy tej okazji rozmaitych wątków refleksji wokół interkulturowości (rozstrzygnąć kwestii terminologicznych. und V. Edmond-Marc Lipianski jako psycholog akcentuje sferę praxis. Naturalnie. hrsg. spotkania).pl 39 Nie sposób. zarówno komunikacji bezpośredniej (np. ustalając w planie czysto teoretycznym ich odrębność. „formalne” warunki. siłą rzeczy. filozofia. mianowicie rozpatrywanie przedmiotu badania w aspekcie dynamicznym. przynoszącego w ostatecznym rozrachunku studium przypadku 14. współcześni badacze próbują definiować interkulturowość w rozmaitych perspektywach i wskazywać pewne specyficzne cechy podejmowanych przez nich badań interkulturowych. iż paradygmat interkulturowości przełamuje i. d’Organisation. związanej – w jego przekonaniu – z perspektywą komparatystyczną i modelem crosscultural studies15. politologia. B. psychologia. jak wygląda aktualnie obszar badań interkulturowych. i wprow. 108-130. par D. ekonomia. s. s. prawo. o interakcjach i komunikacji. w: Identität und Diversität. Andrzejewski. Benoît. http://rcin. Harth. 15 E. Ph. 3. literaturoznawstwo czy komparatystyka kulturowa.-M. Strategie studiów interkulturowych nie poddają się jakimkolwiek generalizacjom – w ostatnim czasie badania interkulturowe prowadzone są w obrębie tak różnych dziedzin. 13 J. Lipiansky La communication interculturelle. kulturoznawstwo. Trzy stanowiska uznać można za charakterystyczne: Béatrice Rafoni.

hegemonistyczna itp. 52. iż celem badawczym okazuje się nie tyle znajomość sama w sobie poszczególnych kultur w odizolowaniu (nie tyle dostrzeganie pewnych typowych cech – norm zachowań. umożliwiające badanie dynamiki i złożoności zjawisk społecznych (zdaniem francuskiej badaczki charakterystyczna jest tu perspektywa odległa od perspektywy esencjalistycznej komparatystyki. Por. decydujący o tym. po drugie. w y m i a r m e t o d o l o g i c z n y : zakłada się podejście interdyscyplinarne. umysłowych. fotografia. 21. muzyka. w kręgu szczególnego zainteresowania komparatystów od czasu pierwszych prób stworzenia komparatystyki interdyscyplinarnej. Podsumowuje poniekąd te stanowiska w L’éducation interculturelle Martine Abdallah-Pretceille17.) komparatystyka. że nie daje się sprowadzić kwestii interkulturowości do b i e r n e g o – e t n o c e n t r y c z n e g o – porównywania kultur. m. ile znajomość zachodzących między tymi kulturami interakcji. 17 M. jaką proponuje tradycyjna (neopozytywistyczna. Remaka w roku 1961. w y m i a r e t y c z n y. ubioru. Paris 1999. Ten punkt widzenia podziela wielu komparatystów amerykańskich i zachodnioeuropejskich. a także komparatystów polskich. mianowicie komparatystyki tradycyjnej). iż interkulturowość sytuuje się dzisiaj w centrum uwagi tzw. grupowych. PUF. W świetle zestawionych opinii nietrudno pokusić się o konkluzję zamykającą część dyskusji – problematyka interkulturowości już na pierwszy rzut oka sytuuje się poza perspektywą komparatystyki literackiej. między innymi za sprawą przekładu/translacji. indywidualnych itd. s. Współczesne praktyki artystyczne: literatura (literatura tłumaczona). jak skądinąd wiadomo. taniec. pozostające. compétence interculturelle. respektować ją i traktować jako wspólną wartość. s. łączenie kompetencji z zakresu rozmaitych dyscyplin. teatr. W przekonaniu Martine Abdallah-Pretceille istotą interkulturowości okazuje się relacyjność oraz interakcyjność. „Le Français dans le Monde” 1996 nr 1. po trzecie. co oznacza jednocześnie. wedle Herderowskich metafor autonomicznych „wysp” czy „kul”. film. co skądinąd zarzuca Welsch interkulturowości. Trudno jednak przy tym zarazem nie zauważyć.org. w y m i a r k o n c e p t u a l n y – w związku z rozumieniem kultury i Innego oraz pojmowaniem różnorodności kulturowej (kulturę ujmuje nie jako niezależną. Daniel-Henri Pageaux. ale jako proces i interakcję). są niewątpliwie doskonałą przestrzenią (bez)pośrednich spotkań i wymiany interkulturowej. Introduction aux approches interculturelles en éducation et en sciences humaines. która eksponuje znaczenie etyki i wyodrębnia najważniejsze wymiary badań interkulturowych: po pierwsze. homogeniczną całość. pozwalająca dostrzegać różnorodność. rzeźba. Pour une anthropologie de la communication.” prowadzących do zachowania relatywnej tożsamości kulturowej i wypracowania między partnerami dialogu pewnych norm zachowań16. Clanet L’interculturel. religii). Toulouse 1990.Szkice 40 cesów psychicznych. Presses Universitaires du Mirail. nowej komparatystyki. o czym świadczy wystąpienie Marty Skwary Intertekstualność a interkulturowość – perspektywa filologiczna 16 C.pl . http://rcin. też tejże Compétence culturelle. Abdallah-Pretceille L’éducation interculturelle.in. a zwłaszcza od momentu wystąpienia Henry’ego H.

podejmują „na nowo” zagadnienie przekładu komparatyści zachodnioeuropejscy. które określa Francuz mianem „literatury mediacji” (littérature de médiation) – za jej realizacje uznaje przede wszystkim list. z edukacją i zjawiskami migracji). Kraków. stanowiąca w istocie jedną z form antropologii literatury.-H. reportaż. siłą rzeczy. . trzeba by to tak nazwać. przy tym inspirujące ujęcie prezentuje Daniel-Henri Pageaux20. Wizja dyscypliny nakreślona przez francuskiego komparatystę. „literatura regionalna”.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka na IV Kongresie Polonistyki Zagranicznej18 czy tom zbiorowy Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej 19. zaś cały zamysł oddaje jego lakoniczna definicja – „Dialog kultur: w ten sposób przetłumaczyłbym spontanicznie «interkulturowość»”. „kreolizacja”. co doskonale widać. iż perspektywa interkulturowości oraz rozwój badań interkulturowych to jeden z czynników wpływających (bez)pośrednio na niespotykane wcześniej zainteresowanie przekładem i jego rangę w polu nowoczesnych badań porównawczych. niemniej posługując się formułą „dialog kultur”. że w momencie szczytowego rozwoju badań interkulturowych. nie zajmuje się przy tej okazji przekładem sensu stricto. zastanawiając się nad takimi kwestiami. o czym świadczy m. Ekspansja przekładu w dzisiejszej komparatystyce (komparatystyce kulturowej) rozpoczyna się nieprzypadkowo w tym samym czasie. Szczecin 2008. W grę wchodzi. Uniwersytet Jagielloński. 9–11 października 2008. teksty krytyczne. i n t e r k u l t u r o w y c h b a d a ń k o m p a r a t y s t y c z n y c h. 4. 18 „Polonistyka bez granic”. po trzecie – objaśnianie przez pryzmat literatury zjawisk społecznych. co ekspansja idei interkulturowości. Krasoń i J. „hybrydyzacja”. Wyjątkowo klarowne. http://rcin. zostaje ostatecznie sprowadzona do wymiaru interkulturowości. jak wolałby mówić Pageaux za etnologiem kubańskim Fernando Ortizem. Dość powiedzieć. które w latach 80. M.. Daniel-Henri Pageaux. wywiad. proponuje horyzont badawczy eksponujący. 19 Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej. Wydawnictwo Naukowe USz. wkraczają w fazę wielowektorowej refleksji (po początkowej fazie analiz w latach 70. który. wyróżnia trzy potencjalne sfery refleksji w polu. red.org. „literatura narodowa”.in. spotkań. K. Skwara. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. związanych głównie. jak „kontakt”. tym razem jednak przy uwzględnieniu realiów zwrotu kulturowego i zwrotu etycznego. wymian. zwłaszcza esej. 20 D. Kazimierski. by przypomnieć. „zona”.pl 41 Można zaryzykować hipotezę. dobrze znane komparatystom od dawna opisywanie mechanizmów bezpośrednich kontaktów literackich. prowokowanych sytuacją szeroko rozumianej „akulturacji” czy. literaturę podróżniczą. po drugie – interpretowanie tego rodzaju tekstów. po pierwsze. mechanizmy czy operacje i n t e r k u l t u r o w e j t r a n s l a c j i. „transkulturacji”.

Kushner et D. Yves Chevrel. http://rcin. 21 C.org. wokół którego próbuje się od niedawna rekonstruować całą dyscyplinę – mam na myśli wysiłki takich badaczy. 23 G. Chevrel La littérature comparée et la quête d’un territoire. tłumacz Adorna i Habermasa. Yves Chevrel z kolei konstruuje zaskakującą paralelę historyczną – otóż posługując się formułą „l’oeuvre é t r a n g è r e” (oznacza ona zarówno tekst w języku obcym. 22 Referaty zebrane w książce: La traduction dans le développement des littératures / Translation in the Development of Literatures. nosiła nazwę „chaire de littérature é t r a n g è r e”. Guillén The Challenge of Comparative Literature. Proceedings of the XIth Congress of the International Comparative Literature Association. Lang–Leuven–Leuven University Press. Jean-René Ladmiral (filozof. zorganizowany w Paryżu w roku 198522. Presses universitaires de Rennes. PUF. 25 Y. Emily Apter – był w obrębie komparatystyki literackiej przez kolejne dziesięciolecia XX wieku bądź pomijany. Paris 1989.-R. W następnych latach. Théorèmes pour la traduction. Reorientacja myślenia przekłada się na spektakularne gesty: George Steiner w trakcie wykładu What is Comparative Literature?. sous la dir. wyd. sous la dir. jedna z form recepcji różnojęzycznych literatur). Pageaux. założona w roku 1830. 19-20. jak i jego przekład na inny język) oraz przypominając mimochodem. zachodzi na obszarze badań porównawczych dostrzegalna zmiana w sposobie postrzegania f e n o m e n u t r a n s l a c j i.Szkice 42 książka Claudio Guilléna21 czy XI Kongres AILC. A. s. Por. w: Comparer l’étranger. Przekład (literacki) jednakże. zarazem propagator badań interkulturowych) stanowczo podkreśla. Enjeux du comparatisme en littérature. Rennes 2006. Wystarczy tylko wspomnieć o klasycznym opracowaniu Paula van Tieghema z lat 30. w: Actes du XIème Congrès de l’Association internationale de littérature comparée. jak wiadomo. wymownie redefiniuje zakres dyscypliny: „W skrócie można komparatystykę literacką określić jako sztukę rozumienia skoncentrowaną na możliwościach i porażkach przekładu”23. Joubert. Baneth-Nouailhetas. 20-24 août 1985. hiszp. też tegoż La littérature comparée. Cambridge 1993. przeł. iż pierwsza we Francji katedra komparatystyki literackiej na Sorbonie Claude’a Fauriela.pl . Ladmiral Traduire. Lefevere. 1985. C. że „Literatura porównawcza wspiera się na przekładach”24. Steiner Czym jest komparatystyka literacka?. Matkowska. responsables de la publication J. P. de E. Paris 1994. Lambert et A. Paris. George Steiner. Bern–Berlin–Paris 1993. s. Gallimard. zaczyna się stopniowe burzenie ustalonych w poprzednich dziesięcioleciach hierarchii zagadnień. VIII. materiał pomocniczy. bądź świadomie niedoceniany i marginalizowany (to znaczy traktowany jako tzw. „Porównania” 2005 nr 2. 55. s. 24 J. a jednocześnie obowiązującego dotychczas modelu komparatystyki literackiej. de É. Harvard University Press. jak André Lefevere. wygłoszonego na Uniwersytecie Oxfordzkim 11 października 1994 roku. Susan Bassnett. świadomie eksponuje ścisłą zależność między komparatystyką a literaturą w języku obcym i jej wersjami przekładowymi25.

3-42. Etiemble Comparaison n’est pas raison. Etkind Un art en crise.pl 43 La Littérature comparée czy opinii z lat 50. w: tegoż Pojęcia i problemy nauki o literaturze. by posłużyć się formułą Efima Etkinda. and Selfish Genes. PIW. przeł. Hives. tegoż Teória literárnej komparatistiky. Of Memes. porównywanie zatem pozbawione przekładu jako środka mediatyzacji. Niewiele chyba zmienił w tym zakresie – oceniając z dzisiejszego punktu widzenia – ważny. Johns Hopkins University Press. „sztuką w stanie kryzysu”29. stąd też konieczność opanowania wielu. Lausanne 1982. w: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. także odległych języków). 28 Por. Bratislava 1975. A. 1813) bądź Waltera Benjamina (Die Aufgabe des Übersetzers. 1975. nigdy nie został ostatecznie usunięty z projektów komparatystyki literackiej. Przekład. H. nie tylko z powodu podejrzanego statusu przekładu (traduttore traditore) czy nawet obaw przed zarzutami o nieprofesjonalne działanie (nieznajomość języków). iż komparatystyka literacka stanowi porównywanie literatur w oryginale. Sieradzki. Przejawiany czy też manifestowany przez kolejne generacje europejskich komparatystów sceptycyzm wobec przekładu wynikał nie tylko z powodu braku zainteresowania. s. Ïurišin Problémy literárnej komparatistiky. M. Baltimore 2006. I. 27 R. raportach Levina (1965) i Greene’a (1975)30 przekład literacki – poza niewieloma wyjątkami – jest czymś niestosownym i poniekąd zabronionym w praktyce komparatystycznej (należy badać wyłącznie oryginał. w: Comparative Literature in an Age of Globalization. oczywiście. Jaraczewski. Saussy Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. s. Markiewicz. Wellek Kryzys literatury porównawczej. Paris 1963. o tyle w raportach Bernheimera31 (1993) i Saussy32 (2004) zyskuje on diametralnie odmienne wykładnie (w pierwszym z raportów przypada mu miano ważnego narzędzia walki z etno- . La crise de la littérature comparée. ed. L’Age d’Homme. niemniej osamotniony głos René Etiemble’a27. ale przede wszystkim z powodu esencjalistycznego podejścia – postępowania w myśl zasady. i przedm. neopozytywistycznie zorientowanych badań porównawczych nie zyskał przez całe lata stosownej rangi – rozpatrywany był skądinąd zazwyczaj w świetle lingwistyki przy zachowaniu bezpiecznego dystansu względem na przykład filozoficznych propozycji Friedricha Schleiermachera (Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens. The Greene Report. 393. 1923). 32 H. Radykalną zmianę optyki widać dobrze w kolejnych raportach amerykańskich komparatystów: o ile w tzw. 21-27. Essai de poétique de la traduction poétique. by H. do których chętnie się aktualnie powraca. ale też w obrębie tradycyjnych. Bratislava 1967. http://rcin. René Welleka o przekładzie jako „kwestii ubocznej”26.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 26 R. 29 E. 1965. Gallimard. Warszawa 1979. Saussy. przeł. s. wyb. 28-38. I. 31 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. D. 30 The Levin Report. Kaniowa. Sieradzki.org. niewiele zmieniły wysiłki strukturalistycznego porządkowania zjawisk przekładowych Dionýza Ïurišina28.

Dzisiaj traktowany jest on jako zjawisko nie tylko pożądane w polu refleksji komparatystycznej. J.Szkice centryzmem). wartościowej antologii Współczesne teorie przekładu35). Amsterdam–Philadelphia 1988. redaktorzy niedawno wydanej. przychodzi czas ewentualnych paktów. imagologia). 34 Zob. Snell-Hornby The Turns of Translation Studies. ale i – w konsekwencji – przesądzające w znacznej mierze o aktualnym potencjale rozwojowym dyscypliny. Znak. m. w którym translatologia i komparatystyka literacka rozwijają się jako „niezależne” dziedziny badań. odnoszącymi się mimochodem do nowych „k w e s t i i p r z e k ł a d o w y c h”. Po okresie. ten punkt widzenia podzielają niewątpliwie Piotr Bukowski i Magda Heydel. 5. Każda z dyscyplin we wcześniejszych dekadach przechodzi odrębne fazy rozwojowe: translatologia – w związku zwłaszcza z rozmaitymi. Susan Bassnett). która poszukuje tym samym na nowo wspólnych perspektyw badawczych z translatologią w momencie zwrotu kulturowego (tenże zwrot w Translation Studies. M. José Lamberta. M. prowadzi do traktowania przekładu jako obrazu Innego w dialogu międzykulturowym). Susan Bassnett33).. An Integrated Approach. J. red. „luźno powiązanymi” paradygmatami Translation Studies. 35 Współczesne teorie przekładu. Heydel. Benjamins Pub. autorzy innych chętnie dystansują się wobec wszelkich koncepcji komparatystycznych (np. szczególna wartość przekładu (literatury tłumaczonej) wyeksponowana zostaje w dwóch ostatnich dekadach. mówiąc w największym skrócie. zorientowanymi na język przekładu oraz kulturę docelową (w pierwszym rzędzie odnotować trzeba znaczenie badań polisystemowych i szkoły manipulistów. P. Jamesa Holmesa. Benjamins Pub. mnożącymi się od lat 70. Mary Snell-Hornby34.in. komparatystyka zaś – w związku zwłaszcza z paradygmatami badań interdyscyplinarnych. Bukowski. New Paradigms or Shifting Viewpoints?. XX wieku skutkuje uznaniem przekładu za główną siłę napędową nowoczesnej komparatystyki. Amsterdam– Philadelphia 2006. zamieszczony w niniejszym numerze „Tekstów Drugich” artykuł Magdy Heydel Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem.pl .. Gideona Toury’ego.. 44 „Zwrot translatologiczny” dokonujący się w badaniach porównawczych w latach 90. André Lefevere’a. Sytuacja nie jest oczywiście ani jednoznaczna.org. http://rcin. ani przesądzona. otwierające nowe perspektywy badawcze (m. Krótko konkludując. autorzy niektórych dzisiejszych projektów spod znaku nowych studiów nad przekładem traktują bowiem badania porównawcze jako subdyscyplinę Translation Studies (np. M. W propozycji Susan Bassnett dochodzi do swoistego przejęcia komparatystyki przez nowe badania nad przekładem (rozwój Translation Studies – twierdzi – równo33 O tych badaczach i ich koncepcjach zob.in. Kraków 2009. propozycji Itamara Even-Zohara. Snell-Hornby Translation Studies.

Bassnett Comparative Literature. można zatem umownie powiedzieć. O. Ricoeura – pojmuje przekład od czasów książki After Babel. drugi – uczeń klasyków hermeneutyki. Chevrela. jak trzeba by powiedzieć. mianowicie p r z e k ł a d l i t e r a c k i j a k o t a k i (literatura tłumaczona) i p r z e k ł a d j a k o t r y b i n t e r p r e t a c j i. A New Comparative Literature. 86-87. nie ulega najmniejszej wątpliwości. że „globalny przekład jest inną nazwą komparatystyki”)38. Steiner Rozumienie jako przekład. Problemy języka i przekładu. umożliwiające lepsze rozumienie własnej tożsamości kulturowej. zmierza także w Death of a Discipline Gayatri Chakravorty Spivak wraz ze swoją ideą planetaryzacji (planetarity). przy czym komparatystykę traktuje w La littérature comparée jako narzędzie poznania Innego. Kraków 2000. W kontekście przywołanych propozycji (Bassnett. z jednej strony. Aspects of Language and Translation (1975) jako szeroko rozumianą sztukę translacji. Kubińscy. jeśli przystać na formułę komparatystki.org. jak i przekład zewnątrzjęzykowy („w e w n ą t r z j ę z y k a l u b m i ę d z y j ę z y k a m i – konstatuje – l u d z k a k o m u n i k a c j a m u s i o z n a c z a ć p r z e k ł a d”). W przekonaniu takich badaczy jak Emily Apter.Ch. inaczej mówiąc: w wymiarze wielokulturowości. Paris 1989. przenikając wielokulturowe obszary. Gadamera. Yves Chevrel oraz George Steiner37 z kolei pozostają „przy komparatystyce”. w: tegoż Po Wieży Babel. zarówno jako przekład wewnątrzjęzykowy. iż w grę wchodzą dwa różne. Steinera) widać dobrze. która zasadza się na istnieniu wolnej przestrzeni życia i nieustannym . Apter). Schleiermachera. przeł. „strefa przekładu jest strefą wojny”. teatru wojny. Apter Translation Zone. s. E.pl 45 znaczny jest ze schyłkiem komparatystyki36). 37 Y. W podobnym kierunku. jej autonomii. neutralne traktowanie przekładu po 11 września 2001 roku okazuje się niemożliwe – translacja. http://rcin. Princeton University Press. Steiner) oraz postkolonialny (G.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 36 S. Princeton 2006. i dla interwencjonistycznego paradygmatu postkolonialnego. 38 E. rodzący rozmaite t e o r i e t r a n s l a c j i. A Critical Introduction. interkulturowości oraz transkulturowości. i W. iż zajmują bardziej umiarkowane stanowisko. Blackwell. Nowoczesna komparatystyka wyraźnie eksponuje dwa główne nurty teorii przekładu: hermeneutyczny (G. Spivak. staje się nade wszystko koniecznym warunkiem funkcjonowania współczesnego świata. mówi o „nowej dziedzinie badań literackich. Mimo istniejących między nimi zasadniczych różnic. stwarzając jak w Strefie Apollinaire’a miejsca i języki „w-przekładzie” (ten tryb myślenia prowadzi Apter do konkluzji. Obaj bezwarunkowo lokują przekład w centrum wszelkich działań komparatystycznych: pierwszy – pojmuje przekład wąsko (jako przekład literacki). Oxford 1993. niemniej ściśle powiązane ze sobą w przestrzeni refleksji komparatystycznej zagadnienia przekładowe. Chevrel La littérature comparée. G. że etyka jest sprawą kluczową i dla paradygmatu hermeneutycznego. Universitas. a nawet nowej dyscyplinie”. z drugiej zaś – co najważniejsze dla komparatystki kulturowej i co należałoby tutaj sytuować w perspektywie interkulturowości oraz transkulturowości – zaspokaja postkolonialne dążenia.

„hipertekstowy” i „platoński”. Swoboda. Niestosownością byłoby twierdzić. Paris 1999. Uwzględnienie trzech oczywistych faktów. http://rcin.pl . i oprac. co Paul Ricoeur nazywa „j ę z y k o w ą g o ś c i n n o ś c i ą”41. E. okazuje się. często niezamierzonych i nieuświadamianych) prowadzi tutaj do finalnych konkluzji w związku z interkulturowością i przekładem. iż w przypadku koncepcji wielokulturowości rezygnuje się z translacji. 38. Wielokulturowość pojmowana za omawianym wyżej Jürgenem Boltenem jako „bycie obok siebie”. wyb. 42 R. Ch. jak powiedziałby zapewne Antoine Berman. wstęp E. potencjalnego dialogu interkulturowego jako działania świadomego. staje się – chcąc nie chcąc – narzędziem gry politycznej40. Balcerzan. Spivak Death of a Discipline. 41 P. Wydawnictwo UG. niemniej ma on z reguły charakter. przekładu. Kapuściński Tłumacz – postać XXI wieku. dobrowolnego czy niewymuszonego (interkulturowość jako mechanizm kulturowej transgresji. Columbia University Press. których podejmują się „Lekarze bez Granic”39. z drugiej natomiast – co nie mniej 39 G. transgresji. S. s. Ricoeur. literatury tłumaczonej. Antologia. Gdańsk 2008. gdy eksponuje jego wagę w wielokulturowym świecie i uznaje tłumacza „postacią XXI wieku”42. by tak rzec. przeł. na działaniu analogicznym do tych przedsięwzięć. która – inaczej niż transkulturowość – zakłada obcość/inność. Otóż w przypadku interkulturowości. P. przyswojenia. Poznań 2007. 466-471. w: Pisarze polscy o sztuce przekładu: 14402005. „etnocentryczny”. s. Bez wątpienia w taki właśnie sposób myśli o przekładzie i Ryszard Kapuściński. Kwestia przekładu literackiego w okolicznościach ekspansji nowych teorii przekładu zyskuje nowe światło. czy wręcz nacjonalizmu). by przypomnieć określenie Welscha). i fenomen literatury tłumaczonej). przy czym sensem przekładu jest (lub ostrożniej: może być) to. s o l i d a r n o ś ć (oczywistą rolę spełniają tu i teorie przekładu. Wydawnictwo Poznańskie. Éd. Torop O tłumaczeniu. nie zaś jako „zabieg kosmetyczny”. E. e m p a t i ę. Krótko konkludując: istotą interkulturowości w perspektywie komparatystyki kulturowej. z jednej strony. New York 2003. czy też – za nieprzecenionym dla niego Antoine’m Bermanem – „pragnieniem tłumaczenia”. Ulaszek. Berman La Traduction et la lettre ou l’auberge du lointain. pozornie tylko „eliminuje” przekład (skutek gettoizacji i – zwłaszcza – politycznego gestu dystansowania się.Szkice 46 wysiłku translacji w warunkach codzienności. T. pojawia się możliwość interpretacji. Balcerzan. du Seuil. wreszcie transkulturowego formowania się podmiotu (transkulturowość jako efekt samoistnych procesów kulturowych.org. mianowicie istnienia wielokulturowych społeczeństw (wielokulturowość „poziomem zero” badań nad kulturą). s. Rajewska. 40 A. 26. szeroko pojmowana tra n s l a c j a międzykulturowa i rozumienie rodzące zaangażow a n i e. Społeczeństwo wielokulturowe jako społeczeństwo wspólnot „zamkniętych” (podążając za wykładnią Giovanniego Sartoriego) nie obywa się bez przekładu literackiego.

it is understood as a main source of innovation and as a confrontation with otherness. Rouen 1999. Finally. In this perspective.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka ważne – u z n a n i e k o n c e p c j i s p o ł e c z e ń s t w a u f o r m o w a n e j w   m o m e n c i e z m i e r z c h u c z y k o ń c a „ s t a r e g o” k o l o n i a l i z m u. Les échanges culturels et littéraires.pl 47 The article discusses the present-day situation of the discipline of comparative literature. the author distinguishes two types of comparative studies: ‘traditional’ comparative literature and comparative cultural studies. 15-16-17 octobre 1998. Daniel-Henri Pageaux) and translation (George Steiner. że literatury postkolonialne stanowią we współczesnym świecie istotną formę „negocjacji interkulturowych” i że krytyka postkolonialna. In the field of ‘traditional’ comparative literature the translation appears as a marginal problem. which becomes an ethical problem. i.-M. Critique postcoloniale et échanges culturels. Abstract Andrzej HEJMEJ Jagiellonian University (Kraków) Interculturality – Literature – Comparative Literature 43 J. 237. A general discussion on interculturality. multiculturality (after. Yves Chevrel. interesuje się literaturą jako rezultatem „zachwianej wymiany interkulturowej”43. Foucrier et D. inspirowana studiami kulturowymi. . at the time of the ‘translation turn’. particularly the question of translation and theory of translation in an intercultural context. http://rcin. s. Emily Apter) leads to the conclusion that these concepts have been crucial to the comparative literature during the last decades of the twentieth century. 243. Moura. Actes du XXVIIIe Congrès de la Société française de littérature générale et comparée. the literary translation. is related to ‘linguistic hospitality’ (Paul Ricoeur’s concept). Mortier.org. Rouen. Publications de l’Université de Rouen. Susan Bassnett. whereas in the area of comparative cultural studies. textes réunis et présentés par Ch. Nie bez powodu więc komparatysta Jean-Marc Moura twierdzi.a. w: Frontières et passages..