Teksty Drugie 2009, 6, s.

34-47

Interkulturowość – literatura –
komparatystyka.
Andrzej Hejmej

http://rcin.org.pl

czy też. Można by więc stwierdzić. literatury i komparatystyki – decyduje. nie ma zatem nic bardziej oczywistego. oraz szeroko rozumiany przekład (wiązany nie tylko z literaturą tłumaczoną. Niezależnie od logiki argumentacji wyeksponowane zostają tym samym dwie aktualne w dzisiejszej komparatystyce kwestie. rzecz jasna. przekład (literacki) z kolei okazuje się dzisiaj przedmiotem szczególnego zainteresowania nowoczesnej komparatystyki – komparatystyki kulturowej. sytuując od razu zjawiska literackie w określonym świetle. niż mówienie w ostatecznym rozrachunku o interkulturowości i badaniach porównawczych. jak sądzę. wpływająca w sposób istotny. która przybiera postać klasycznego sylogizmu – skoro nie ma nic bardziej oczywistego. na profil nowoczesnych badań porównawczych. Otóż kluczowym rejestrem literatury z punktu widzenia badań interkulturowych okazuje się przekład.org. najlepiej chyba powiedzieć w kontekście Translation Studies. http://rcin. wymagające subtelnego komentarza: interkulturowość jako jedna z koncepcji kultury. niż mówienie o interkulturowości i literaturze/przekładzie oraz literaturze/ przekładzie i komparatystyce. W takiej perspektywie nietrudno o sformułowanie mocniejszej tezy: paradygmat interkulturowości i kwestie przekładu/translacji odgrywają w ostatnim czasie decydującą rolę w kształtowaniu nowego czy też „alternatywnego paradygmatu” komparatystyki. że w przypadku ustalania sygnalizowanych zależności istnieje niebezpieczna pewność. ale i teoriami przekładu).Szkice Andrzej HEJMEJ Interkulturowość – literatura – komparatystyka 34 1. Zestawienie w tytule trzech zagadnień – interkulturowości.pl . by użyć starej nazwy Gilles’a Ménage’a – „la belle infidèle”. literatura tłumaczona. o wstępnych rozstrzygnięciach.

Kubicki. znacznie bliżej koncepcji transkulturowości niż koncepcji wielokulturowo- .pl 35 Paradygmat interkulturowości. Nowa koncepcja kultury nie odcina się w sposób radykalny od interkulturowości. Beaufils. filozofii. okazują się niewystarczające. J. http://rcin. C. (Widać to skądinąd dobrze w realiach Unii Europejskiej. Y. szeroko dyskutowany w trzech ostatnich dekadach zwłaszcza we Francji. takich koncepcji. co ewidentne. R. Harmattan. Poznań 1998. red. Ów paradygmat. Bénot. Zwłaszcza przy założeniu. sous la dir. z globalizacją i nową postacią imperializmu. T. wiąże się – najogólniej mówiąc – z nowym stanowiskiem w sporze o model współczesnego świata. II. de M. celem drugiej – zacieranie owej różnorodności poprzez procesy integracji i asymilacji. s.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 1 D.) Interkulturowość należałoby ostatecznie uznać.-H. Nie chciałbym tutaj w przesadny sposób eksponować znaczenia interkulturowości. antropologii. co jednak nie oznacza w żadnej mierze. najmocniej akcentowany dzisiaj w zakresie edukacji. jak akulturacja. 163-174. walki o zachowanie odrębności kulturowej oraz walki o realizację tzw. Laffont.org. w: tegoż Littératures et cultures en dialogue. że uznawana za najbardziej adekwatną w opisie współczesnego świata wykładnia Wolfganga Welscha3 Transkulturowość. essais réunis. związane z nieuniknionymi zjawiskami globalizacji i glokalizacji. W przypadku interkulturowości współistnieją paradoksalnie i w konsekwencji ścierają się dwie tendencje. w: Filozoficzne konteksty koncepcji rozumu transwersalnego. przeł. rodzące aktualnie coraz większy opór. Wydawnictwo Fundacji Humaniora. ale i za jeden – obok przede wszystkim wielokulturowości i transkulturowości – spośród istniejących projektów badań kulturowych. wielokulturowość. 2 Le livre noir du colonialisme. Ferro. annotés et préfacés par S. za swoistą kontrpropozycję. plurikulturowość czy – ostatnio – transkulturowość. Wietecki. Welsch Transkulturowość. 195-222. mających związek z polityką. chociaż taka pokusa jest oczywista.. „wspólnej polityki”. Paris 2003. czego świadectwem tekst Daniela-Henri Pageaux Multiculturalisme et interculturalité1. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. cz. s. socjologii. iż odchodzą do lamusa (świadczy o tym na przykład zapis w dokumentach Unii Europejskiej – „społeczeństwa europejskie są wielokulturowe i wieloetniczne”). ruchami migracyjnymi. etnicznej. Celem jednej z nich jest utrzymywanie różnorodności i heterogeniczności kulturowej (językowej. Susła. Bernand et al. że najlepszy czas mają już niewątpliwie za sobą. w moim przekonaniu. to w istocie reakcja na szereg rozmaitych koncepcji objaśniających hybrydyczny charakter współczesnych kultur. wyznaniowej). Wbrew sugestiom niemieckiego filozofa koncepcje interkulturowości sytuują się. przeszłością kolonialną (także. że koncepcje wielokulturowości. Paris 2007. 3 W. gdzie dochodzi do konfrontacji dwóch rozbieżnych wizji. kulturoznawstwa. R. którą Marc Ferro określa w Le livre noir du colonialisme mianem „kolonializmu bez kolonii”2). Nowa koncepcja kultury. jak sądzę. XVIe-XXIe siècle. Wokół koncepcji Wolfganga Welscha. zyskujący także wykładnie komparatystyczne. Habchi. de l’extermination à la repentance. B.

komplementarnych perspektywach badawczych: wielokulturowej. kwestionowania wywodów Welscha. The John Day Company. B. potraktowane zostaje jako pytanie czysto retoryczne. 5 J. Australii i Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej w dwóch ostatnich dekadach poprzedniego stulecia. „Questions du Communication” 2003 no 4. Nie oznacza to. konsyliacyjne. który nie bez racji mówi o trzech uwikłanych względem siebie. Contextes. Müller. Jesteśmy kulturowymi hybrydami”. A Novel about Multicultural Men. wielojęzycznego – staje się w latach 80. sprawiający mu kłopot paradygmat interkulturowości sprowadzony zostaje nieomal do paradygmatu wielokulturowości. W takim kontekście na przykład pytanie o Europę wielokulturową.F. Haskella6 jako synonim społeczeństwa kosmopolitycznego. Économica. Odnaleźć je można skądinąd między innymi u francuskiego socjologa i filozofa Jacques’a Demorgona. http://rcin. New York 1941. XX wieku jednym z kluczowych pojęć w słowniku nie tylko nauk społecznych. Demorgon L’interculturel entre réception et invention. E. Nie rezygnując z wartościowania oraz z hierarchii istniejących projektów badań. Reperkusje debat wokół kwestii wielokulturowości. Stanowisko niemieckiego filozofa w sytuacji forsowania własnych tez w związku z „nową koncepcją kultury” jest zrozumiałe. Paris 2003. naturalnie.Szkice ści. detronizującej wszelkie inne koncepcje. Anthropos–Diff. transkulturowej oraz interkulturowej4. niektórzy mówią w tym wypadku o pierwszej „fazie” wielokultu4 J. 36 Przymiotnik „wielokulturowy” (multicultural) użyty przez Edwarda F. Oczywiście.org. Możliwy jest zarazem nieco inny punkt widzenia – rozstrzygnięcie umiarkowane. dostrzega się dzisiaj nieomal w każdej sferze refleksji kulturowej. médias. wieloetnicznego. nie trzymając się zarazem nazbyt kurczowo sposobu argumentacji Wolfganga Welscha i jego koncepcji transkulturowości. nie stawia nikogo przed żadnym radykalnym wyborem.-M.pl . by tak rzec. debat prowadzonych zwłaszcza w Kanadzie. concepts. Haskell Lance. Lipiansky et al. jakie formułują chociażby francuscy badacze w pracy Dynamiques interculturelles pour l’Europe5. Dynamiques interculturelles pour l’Europe. różnice istnieją: interkulturowość odwołuje się do r e l a t y w n e j t o ż s a m o ś c i k u l t u r o w e j. transkulturową czy interkulturową. zwłaszcza takich konstatacji (nawiązujących między innymi do myśli Montaigne’a): „Dla większości z nas wielorakie powiązania kulturowe są decydujące dla naszego kulturowego formowania się. poszukuję rozwiązania umiarkowanego. Wielokulturowość pojmowana jest już nie tyle jako fenomen pogranicza (jako problem wyłącznie peryferii czy kresów. chociaż dobrze widać także uboczne skutki generalizacji. 2. Demorgon. która jest produktem wyobraźni z przeszłości” (zastąpiona więc zostaje u niego kategorią „transkulturowe tożsamości”). podczas gdy w propozycji Welscha kulturowa tożsamość to „konstrukcja. 6 E.

w: Comparative Literature…. toczone .in. w takiej mierze. a w latach 90. W sytuacji fiaska idei społeczeństw monoetnicznych. Bernheimer. filozofią czy socjologią.in. Riffaterre On the Complementarity of Comparative Literature and Cultural Studies. 66-73. textes réunis et présentés par S. kulturowych etc. dialogu” i okazuje się w gruncie rzeczy jedną z inspiracji studiów postkolonialnych czy studiów feministycznych – nie spełnia od początku oczekiwań wielu przedstawicieli badań komparatystycznych. Berlina. m. tzw. 8 Referaty zebrano w książce: Comparative Literature Now. Londynu. czego najlepszym przykładem Francja. Baltimore–London 1995. antysemityzmem. zapewnić pokojową koegzystencję kultur autochtonicznych i kultur (e)migrantów. 9 M. Paryża) i – przede wszystkim – jako fenomen całych współczesnych społeczeństw. Tokio. M. że projekt wielokulturowości – mimo że traktuje się go w raporcie Bernheimera jako „narzędzie sprzyjające istotnej refleksji o stosunkach kulturowych. ale uznawana jest za swoiste remedium. wyznaniowych etc. http://rcin. węzłów glokalnych. Dimić. także tych. H. przekładach. Champion. współistnienie w ramach swoiście narzuconej demokracji rozmaitych wspólnot i grup społecznych.org. jak i XIV Kongres AILC8 (1994). XX wieku staje się głównym przedmiotem dyskusji i jednym z zasadniczych postulatów.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 7 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. Koncepcja wielokulturowości podjęta zostaje bardzo szybko przez amerykańskich i kanadyjskich komparatystów. rasizmem. Paris 1999. nazwiskiem Charlesa Taylora) ma w zamierzeniu służyć prowadzeniu skutecznej walki z dyskryminacją. ed. nacjonalizmem. skupisk ludności w głównych ośrodkach współczesnego życia (drugą „fazę” wielokulturowości wiąże się z rzeczywistością Nowego Jorku. Rzecz przy tym jednak charakterystyczna. politycznych. Tötösy de Zepetnek. politycznych. Contributions choisies du Congrès de l’Association internationale de littérature comparée tenu à l’Université d’Alberta en 1994. by Ch. Theories and Practice / La Littérature comparée à l’heure actuelle. Théories et réalisations. Johns Hopkins University Press. ile jako fenomen współczesnych metropolii. o czym świadczy zarówno opracowany w roku 1993 raport o stanie amerykańskiej komparatystyki Charlesa Bernheimera7.pl 37 rowości). Po pierwsze dlatego. Sywenky. Michaela Riffaterre’a9. jak dzieje się to w przypadku studiów kulturowych (stąd zarzuty i polemiki komentatorów raportu Bernheimera. Ów projekt polityczny (sygnowany m. kolejny sposób politycznego wybrnięcia z impasu narastających zagrożeń. którzy akcentują znaczenie zwrotu kulturowego i dostrzegają ewidentny związek komparatystyki z najnowszą antropologią. staje się analitykiem uwarunkowań społecznych. upadku projektów monokulturowości i odchodzenia od pomysłów radykalnej integracji (dokonywanej w drodze redukcji języków i kultur regionalnych.V. I. s. a szerzej: francuski model unifikacji) – wielokulturowość oznacza nie tylko przekroczenie czy też zarzucenie ideologii kulturowego tygla (melting pot). że komparatysta jako badacz wielokulturowości oddala się mimochodem od kwestii literackich i studiów literaturoznawczych.

mówiąc w skrajnym uproszczeniu.org.-H.i od pluri. celem interkulturowości – rozumienie (ujmowane często w perspektywie hermeneutyki) jako efekt dialogu międzykulturowego. jak łatwo przewidzieć.do pluri. celem wielokulturowości okazuje się porozumienie (rezultat podjętych negocjacji. ani też zacierania zasadniczych różnic. w przypadku interkulturowości – o zainteresowanie czy wręcz fascynację inną kulturą. Madrid 2001. o czasowe odroczenie. jak twierdzi dosadnie Daniel-Henri Pageaux. kluczowe okazuje się „przejście od multi. fascynację prowadzącą do rzeczywistego poznawania Innego. lepszego rozumienia własnej i innej kultury.Szkice 38 w obronie komparatystyki).do inter-”11. wydarzenia z 11 września 2001 roku i trwające nadal wojny). że w kadrze tak wyprofilowanych badań wielokulturowość odnosi się do współistnienia rozmaitych grup w obrębie „zamkniętych” wspólnot. przesunięcie akcentu z wielokulturowości na plurikulturowość. uznanie zwolenników komparatystyki kulturowej zyskuje na przykład włoski badacz. płynny charakter analizowanych fenomenów) uznane zostaje za podstawowe zadanie nowoczesnej komparatystyki. multiculturalismo y extranjeros. Pluralismo. Po drugie dlatego. interkulturowość – w pierwszym rzędzie do zachowań indywidualnych. ale nie finalne zażegnanie. W przekonaniu niektórych to rozwiązanie – samo w sobie niezmiernie cenne – pozostaje nadal połowiczne. niestabilność. wewnętrznych napięć (skutkiem nieuniknionego stanu konfliktu są m. formowania człowieka. Sartori La sociedad multiétnica. kształcenia. 12 W. politolog Giovanni Sartori (autor Społeczeństwa wieloetnicznego10). Innymi słowy. Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. stąd podejmuje się dalsze kroki: we współczesnej komparatystyce kulturowej. podczas gdy dzisiejszego komparatystę interesuje sytuacja wspólnot „otwartych”. współistnienie wspólnot otwartych) i który opowiada się zdecydowanie za drugim wariantem. Welsch Transkulturowość.pl . Editorial Taurus. w przypadku wielokulturowości chodzi o pozorne eliminowanie antagonizmów w obrębie „jedności wielokulturowej” – eliminowanie fundamentalizmu kulturowego. 11 D. http://rcin. z plurikulturowości zaś na interkulturowość (prefiks inter. Inne rozłożenie akcentów i wyeksponowanie roli paradygmatu interkulturowości nie oznacza ani rezygnacji z paradygmatu wielokulturowości (pierwszy paradygmat jest poniekąd nieuniknioną konsekwencją drugiego). Wielokulturowość. Jürgen Bolten te dwie 10 G. odnosi się przede wszystkim do zachowań grupowych (to koncepcja regulująca współistnienie różnorodnych grup w danym społeczeństwie). zwykle dochodzi do porozumienia bez intencji rozumienia: „Niemożliwie jest już jednak – zaznacza Wolfgang Welsch – prawdziwe zrozumienie czy nawet transgresja dzielących nas barier”12).konotuje „otwartość”. W takich okolicznościach.in. który proponuje rozróżniać w i e l o k u l t u r o w o ś ć (oznacza współistnienie zamkniętych czy też izolowanych wspólnot) oraz p l u r i k u l t u r o w o ś ć (oznacza społeczeństwa „otwarte”.

w: Identität und Diversität. hrsg. Lipiansky La communication interculturelle. programy telewizyjne). jak wygląda aktualnie obszar badań interkulturowych. red. a także wybór podejścia empirycznego. Andrzejewski.org. Eine interdisziplinäre Bilanz der Interkulturalitätsforschung in Deutschland und Frankreich / Identité et diversité. socjologia. oczywiście. literaturoznawstwo czy komparatystyka kulturowa. żywność. d’Organisation. mianowicie rozpatrywanie przedmiotu badania w aspekcie dynamicznym. antropologia. Harth. prawo. Naturalnie.pl 39 Nie sposób. 108-130. Potrzebne byłoby przy tym istotne zastrzeżenie. 14 B. 26. von C. s. 190-191. filozofia. ustalając w planie czysto teoretycznym ich odrębność. spotkania). „formalne” warunki. nie zapomina też o kwestii metodologii. związanej – w jego przekonaniu – z perspektywą komparatystyczną i modelem crosscultural studies15. s. siłą rzeczy. Trzy stanowiska uznać można za charakterystyczne: Béatrice Rafoni. Edmond-Marc Lipianski jako psycholog akcentuje sferę praxis. Fischer. s. H. współcześni badacze próbują definiować interkulturowość w rozmaitych perspektywach i wskazywać pewne specyficzne cechy podejmowanych przez nich badań interkulturowych. Etat des lieux interdisciplinaire de la recherche sur l’interculturalité en France et en Allemagne. istnienie bezpośredniego kontaktu interpersonalnego lub międzygrupowego. Od bycia obok siebie do bycia ze sobą. traktuje więc o wszelkich mechanizmach wymiany (ubrania. mając na uwadze problem masowej imigracji na przedmieściach francuskich. 3. Strategie studiów interkulturowych nie poddają się jakimkolwiek generalizacjom – w ostatnim czasie badania interkulturowe prowadzone są w obrębie tak różnych dziedzin. „koryguje” paradygmat wielokulturowości.-M. Bolten Multikulturowość a interkulturowość. psychologia. media). http://rcin. o interakcjach i komunikacji. 13 J. objaśnia interkulturowość jako „całość pro- . Wydawnictwo Naukowe UAM. i wprow. przekł. jak i pośredniej (np. Ph. „bycie obok siebie” traktować należałoby jako punkt wyjścia do „bycia ze sobą”13. akcentuje najogólniejsze. innymi słowy. Rafoni Panorama de la recherche interculturelle en France. przynoszącego w ostatecznym rozrachunku studium przypadku 14. und V. Paris 1995. w: Introduction aux sciences de l’information et de la communication. Claude Clanet z kolei. Poznań 2006. ekonomia. w: tegoż Interkulturowa kompetencja. zarówno komunikacji bezpośredniej (np. kulturoznawstwo. Éd. przywołać przy tej okazji rozmaitych wątków refleksji wokół interkulturowości (rozstrzygnąć kwestii terminologicznych. Avinus-Verlag. Viallon. B. także medioznawstwo. Berlin 2005. prześledzić bliżej historii wielu pokrewnych pojęć i procesów ich inflacji) czy też ustalić precyzyjnie. by posłużyć się formułami Boltena.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka możliwości określa sugestywnymi formułami: „bycie obok siebie” oraz „bycie ze sobą”. 15 E. jak edukacja. Benoît. iż paradygmat interkulturowości przełamuje i. politologia. par D.

jaką proponuje tradycyjna (neopozytywistyczna. w kręgu szczególnego zainteresowania komparatystów od czasu pierwszych prób stworzenia komparatystyki interdyscyplinarnej. muzyka. są niewątpliwie doskonałą przestrzenią (bez)pośrednich spotkań i wymiany interkulturowej. Daniel-Henri Pageaux. iż celem badawczym okazuje się nie tyle znajomość sama w sobie poszczególnych kultur w odizolowaniu (nie tyle dostrzeganie pewnych typowych cech – norm zachowań. Por. pozwalająca dostrzegać różnorodność. a zwłaszcza od momentu wystąpienia Henry’ego H. taniec. umożliwiające badanie dynamiki i złożoności zjawisk społecznych (zdaniem francuskiej badaczki charakterystyczna jest tu perspektywa odległa od perspektywy esencjalistycznej komparatystyki. w y m i a r k o n c e p t u a l n y – w związku z rozumieniem kultury i Innego oraz pojmowaniem różnorodności kulturowej (kulturę ujmuje nie jako niezależną. że nie daje się sprowadzić kwestii interkulturowości do b i e r n e g o – e t n o c e n t r y c z n e g o – porównywania kultur. rzeźba. Pour une anthropologie de la communication. o czym świadczy wystąpienie Marty Skwary Intertekstualność a interkulturowość – perspektywa filologiczna 16 C. w y m i a r m e t o d o l o g i c z n y : zakłada się podejście interdyscyplinarne. compétence interculturelle. s.in. co oznacza jednocześnie. grupowych. Podsumowuje poniekąd te stanowiska w L’éducation interculturelle Martine Abdallah-Pretceille17. 17 M. która eksponuje znaczenie etyki i wyodrębnia najważniejsze wymiary badań interkulturowych: po pierwsze. a także komparatystów polskich. teatr. m. Abdallah-Pretceille L’éducation interculturelle.pl . religii). film. też tejże Compétence culturelle. respektować ją i traktować jako wspólną wartość. hegemonistyczna itp. w y m i a r e t y c z n y. „Le Français dans le Monde” 1996 nr 1. Współczesne praktyki artystyczne: literatura (literatura tłumaczona). Remaka w roku 1961. co skądinąd zarzuca Welsch interkulturowości. wedle Herderowskich metafor autonomicznych „wysp” czy „kul”. s. homogeniczną całość. W świetle zestawionych opinii nietrudno pokusić się o konkluzję zamykającą część dyskusji – problematyka interkulturowości już na pierwszy rzut oka sytuuje się poza perspektywą komparatystyki literackiej. Ten punkt widzenia podziela wielu komparatystów amerykańskich i zachodnioeuropejskich. mianowicie komparatystyki tradycyjnej). Paris 1999. Introduction aux approches interculturelles en éducation et en sciences humaines. pozostające.org. Toulouse 1990. Trudno jednak przy tym zarazem nie zauważyć. fotografia. łączenie kompetencji z zakresu rozmaitych dyscyplin. nowej komparatystyki.Szkice 40 cesów psychicznych. decydujący o tym.” prowadzących do zachowania relatywnej tożsamości kulturowej i wypracowania między partnerami dialogu pewnych norm zachowań16.) komparatystyka. po drugie. ile znajomość zachodzących między tymi kulturami interakcji. 21. Clanet L’interculturel. PUF. http://rcin. między innymi za sprawą przekładu/translacji. jak skądinąd wiadomo. Presses Universitaires du Mirail. 52. ubioru. W przekonaniu Martine Abdallah-Pretceille istotą interkulturowości okazuje się relacyjność oraz interakcyjność. ale jako proces i interakcję). iż interkulturowość sytuuje się dzisiaj w centrum uwagi tzw. po trzecie. umysłowych. indywidualnych itd.

związanych głównie. „literatura regionalna”. zwłaszcza esej. zaś cały zamysł oddaje jego lakoniczna definicja – „Dialog kultur: w ten sposób przetłumaczyłbym spontanicznie «interkulturowość»”. Kazimierski. siłą rzeczy. proponuje horyzont badawczy eksponujący. „kreolizacja”. wymian. spotkań. by przypomnieć. zastanawiając się nad takimi kwestiami. red. Skwara. Wizja dyscypliny nakreślona przez francuskiego komparatystę. po trzecie – objaśnianie przez pryzmat literatury zjawisk społecznych. jak wolałby mówić Pageaux za etnologiem kubańskim Fernando Ortizem. mechanizmy czy operacje i n t e r k u l t u r o w e j t r a n s l a c j i. . Pageaux Multiculturalisme et interculturalité. 20 D. który. iż perspektywa interkulturowości oraz rozwój badań interkulturowych to jeden z czynników wpływających (bez)pośrednio na niespotykane wcześniej zainteresowanie przekładem i jego rangę w polu nowoczesnych badań porównawczych. stanowiąca w istocie jedną z form antropologii literatury. prowokowanych sytuacją szeroko rozumianej „akulturacji” czy. K. „transkulturacji”.-H.in. „zona”. http://rcin.pl 41 Można zaryzykować hipotezę. Krasoń i J. podejmują „na nowo” zagadnienie przekładu komparatyści zachodnioeuropejscy. Wydawnictwo Naukowe USz. trzeba by to tak nazwać. przy tym inspirujące ujęcie prezentuje Daniel-Henri Pageaux20. co doskonale widać. i n t e r k u l t u r o w y c h b a d a ń k o m p a r a t y s t y c z n y c h.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka na IV Kongresie Polonistyki Zagranicznej18 czy tom zbiorowy Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej 19. nie zajmuje się przy tej okazji przekładem sensu stricto. wkraczają w fazę wielowektorowej refleksji (po początkowej fazie analiz w latach 70. które określa Francuz mianem „literatury mediacji” (littérature de médiation) – za jej realizacje uznaje przede wszystkim list.org. 9–11 października 2008. z edukacją i zjawiskami migracji). zostaje ostatecznie sprowadzona do wymiaru interkulturowości. po drugie – interpretowanie tego rodzaju tekstów. wyróżnia trzy potencjalne sfery refleksji w polu. które w latach 80. Uniwersytet Jagielloński. tym razem jednak przy uwzględnieniu realiów zwrotu kulturowego i zwrotu etycznego. jak „kontakt”. po pierwsze. Ekspansja przekładu w dzisiejszej komparatystyce (komparatystyce kulturowej) rozpoczyna się nieprzypadkowo w tym samym czasie. Daniel-Henri Pageaux. M. że w momencie szczytowego rozwoju badań interkulturowych. Kraków. teksty krytyczne.. niemniej posługując się formułą „dialog kultur”. Wyjątkowo klarowne. co ekspansja idei interkulturowości. reportaż. „hybrydyzacja”. 18 „Polonistyka bez granic”. wywiad. „literatura narodowa”. o czym świadczy m. Szczecin 2008. literaturę podróżniczą. W grę wchodzi. 19 Dialog międzykulturowy w (o) literaturze polskiej. Dość powiedzieć. dobrze znane komparatystom od dawna opisywanie mechanizmów bezpośrednich kontaktów literackich. 4.

Harvard University Press. 25 Y. 22 Referaty zebrane w książce: La traduction dans le développement des littératures / Translation in the Development of Literatures. Bern–Berlin–Paris 1993. w: Comparer l’étranger. 55. Guillén The Challenge of Comparative Literature. Paris 1994. Théorèmes pour la traduction. Susan Bassnett. 23 G. Lefevere. C. Ladmiral Traduire. jak André Lefevere. jedna z form recepcji różnojęzycznych literatur). wokół którego próbuje się od niedawna rekonstruować całą dyscyplinę – mam na myśli wysiłki takich badaczy. PUF. Por. responsables de la publication J.-R. Przekład (literacki) jednakże. wygłoszonego na Uniwersytecie Oxfordzkim 11 października 1994 roku. tłumacz Adorna i Habermasa. w: Actes du XIème Congrès de l’Association internationale de littérature comparée. założona w roku 1830. s. Lambert et A. W następnych latach. Yves Chevrel. jak i jego przekład na inny język) oraz przypominając mimochodem. Presses universitaires de Rennes. Gallimard. a jednocześnie obowiązującego dotychczas modelu komparatystyki literackiej.org. Steiner Czym jest komparatystyka literacka?. Pageaux. 24 J. Joubert. sous la dir. Wystarczy tylko wspomnieć o klasycznym opracowaniu Paula van Tieghema z lat 30. że „Literatura porównawcza wspiera się na przekładach”24. Baneth-Nouailhetas. P. materiał pomocniczy. Paris 1989. A. Enjeux du comparatisme en littérature. Emily Apter – był w obrębie komparatystyki literackiej przez kolejne dziesięciolecia XX wieku bądź pomijany. Matkowska. zaczyna się stopniowe burzenie ustalonych w poprzednich dziesięcioleciach hierarchii zagadnień. de E. iż pierwsza we Francji katedra komparatystyki literackiej na Sorbonie Claude’a Fauriela. de É. nosiła nazwę „chaire de littérature é t r a n g è r e”. http://rcin. Yves Chevrel z kolei konstruuje zaskakującą paralelę historyczną – otóż posługując się formułą „l’oeuvre é t r a n g è r e” (oznacza ona zarówno tekst w języku obcym. George Steiner. Proceedings of the XIth Congress of the International Comparative Literature Association. wyd. Cambridge 1993. też tegoż La littérature comparée. zorganizowany w Paryżu w roku 198522. świadomie eksponuje ścisłą zależność między komparatystyką a literaturą w języku obcym i jej wersjami przekładowymi25. sous la dir. Rennes 2006. przeł. s. Chevrel La littérature comparée et la quête d’un territoire.pl . Jean-René Ladmiral (filozof. Paris. Kushner et D. 19-20. zarazem propagator badań interkulturowych) stanowczo podkreśla. wymownie redefiniuje zakres dyscypliny: „W skrócie można komparatystykę literacką określić jako sztukę rozumienia skoncentrowaną na możliwościach i porażkach przekładu”23. bądź świadomie niedoceniany i marginalizowany (to znaczy traktowany jako tzw. jak wiadomo. hiszp. zachodzi na obszarze badań porównawczych dostrzegalna zmiana w sposobie postrzegania f e n o m e n u t r a n s l a c j i. Reorientacja myślenia przekłada się na spektakularne gesty: George Steiner w trakcie wykładu What is Comparative Literature?. 1985. s. Lang–Leuven–Leuven University Press. „Porównania” 2005 nr 2. 20-24 août 1985.Szkice 42 książka Claudio Guilléna21 czy XI Kongres AILC. VIII. 21 C.

3-42. s. iż komparatystyka literacka stanowi porównywanie literatur w oryginale. The Greene Report. and Selfish Genes. nie tylko z powodu podejrzanego statusu przekładu (traduttore traditore) czy nawet obaw przed zarzutami o nieprofesjonalne działanie (nieznajomość języków). 31 Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. Ïurišin Problémy literárnej komparatistiky. niewiele zmieniły wysiłki strukturalistycznego porządkowania zjawisk przekładowych Dionýza Ïurišina28. Bratislava 1975. niemniej osamotniony głos René Etiemble’a27. by H. ale też w obrębie tradycyjnych. do których chętnie się aktualnie powraca. w: Comparative Literature in the Age of Multiculturalism. Sieradzki. http://rcin. wyb. w: tegoż Pojęcia i problemy nauki o literaturze. Saussy. 21-27. Johns Hopkins University Press. raportach Levina (1965) i Greene’a (1975)30 przekład literacki – poza niewieloma wyjątkami – jest czymś niestosownym i poniekąd zabronionym w praktyce komparatystycznej (należy badać wyłącznie oryginał. i przedm. Paris 1963.org. ale przede wszystkim z powodu esencjalistycznego podejścia – postępowania w myśl zasady. neopozytywistycznie zorientowanych badań porównawczych nie zyskał przez całe lata stosownej rangi – rozpatrywany był skądinąd zazwyczaj w świetle lingwistyki przy zachowaniu bezpiecznego dystansu względem na przykład filozoficznych propozycji Friedricha Schleiermachera (Über die verschiedenen Methoden des Übersetzens. Essai de poétique de la traduction poétique. Wellek Kryzys literatury porównawczej. I. porównywanie zatem pozbawione przekładu jako środka mediatyzacji. Etkind Un art en crise. Saussy Exquisite Cadavers Stitched from Fresh Nightmares. w: Comparative Literature in an Age of Globalization. H. oczywiście. Of Memes. Niewiele chyba zmienił w tym zakresie – oceniając z dzisiejszego punktu widzenia – ważny. Baltimore 2006. Lausanne 1982. La crise de la littérature comparée. „sztuką w stanie kryzysu”29. D. Radykalną zmianę optyki widać dobrze w kolejnych raportach amerykańskich komparatystów: o ile w tzw. Hives. ed. Przekład. tegoż Teória literárnej komparatistiky. Bratislava 1967. PIW. 32 H. René Welleka o przekładzie jako „kwestii ubocznej”26. 30 The Levin Report. 29 E. Etiemble Comparaison n’est pas raison. 27 R. Warszawa 1979. 1975. także odległych języków). I. Jaraczewski. 28-38. Gallimard. Przejawiany czy też manifestowany przez kolejne generacje europejskich komparatystów sceptycyzm wobec przekładu wynikał nie tylko z powodu braku zainteresowania. s. 393. 28 Por. Markiewicz. przeł. Sieradzki. L’Age d’Homme.pl 43 La Littérature comparée czy opinii z lat 50. 1813) bądź Waltera Benjamina (Die Aufgabe des Übersetzers. M. o tyle w raportach Bernheimera31 (1993) i Saussy32 (2004) zyskuje on diametralnie odmienne wykładnie (w pierwszym z raportów przypada mu miano ważnego narzędzia walki z etno- . stąd też konieczność opanowania wielu. Kaniowa. s.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 26 R. przeł. nigdy nie został ostatecznie usunięty z projektów komparatystyki literackiej. 1923). by posłużyć się formułą Efima Etkinda. A. 1965.

. Benjamins Pub. XX wieku skutkuje uznaniem przekładu za główną siłę napędową nowoczesnej komparatystyki. Benjamins Pub.in. Gideona Toury’ego. propozycji Itamara Even-Zohara. 5. P. Znak. „luźno powiązanymi” paradygmatami Translation Studies. prowadzi do traktowania przekładu jako obrazu Innego w dialogu międzykulturowym). która poszukuje tym samym na nowo wspólnych perspektyw badawczych z translatologią w momencie zwrotu kulturowego (tenże zwrot w Translation Studies. red. komparatystyka zaś – w związku zwłaszcza z paradygmatami badań interdyscyplinarnych.in. zorientowanymi na język przekładu oraz kulturę docelową (w pierwszym rzędzie odnotować trzeba znaczenie badań polisystemowych i szkoły manipulistów. m. Susan Bassnett). w którym translatologia i komparatystyka literacka rozwijają się jako „niezależne” dziedziny badań. Jamesa Holmesa. 44 „Zwrot translatologiczny” dokonujący się w badaniach porównawczych w latach 90. Snell-Hornby The Turns of Translation Studies. 35 Współczesne teorie przekładu. autorzy niektórych dzisiejszych projektów spod znaku nowych studiów nad przekładem traktują bowiem badania porównawcze jako subdyscyplinę Translation Studies (np.Szkice centryzmem). Mary Snell-Hornby34. W propozycji Susan Bassnett dochodzi do swoistego przejęcia komparatystyki przez nowe badania nad przekładem (rozwój Translation Studies – twierdzi – równo33 O tych badaczach i ich koncepcjach zob. ani przesądzona. André Lefevere’a.. ten punkt widzenia podzielają niewątpliwie Piotr Bukowski i Magda Heydel. odnoszącymi się mimochodem do nowych „k w e s t i i p r z e k ł a d o w y c h”. M. An Integrated Approach.. zamieszczony w niniejszym numerze „Tekstów Drugich” artykuł Magdy Heydel Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem. Snell-Hornby Translation Studies. J. New Paradigms or Shifting Viewpoints?. Heydel. szczególna wartość przekładu (literatury tłumaczonej) wyeksponowana zostaje w dwóch ostatnich dekadach. Amsterdam– Philadelphia 2006. mnożącymi się od lat 70. wartościowej antologii Współczesne teorie przekładu35). M. Sytuacja nie jest oczywiście ani jednoznaczna. José Lamberta. Susan Bassnett33). http://rcin. otwierające nowe perspektywy badawcze (m. ale i – w konsekwencji – przesądzające w znacznej mierze o aktualnym potencjale rozwojowym dyscypliny. Bukowski.org. mówiąc w największym skrócie. imagologia). Krótko konkludując. Dzisiaj traktowany jest on jako zjawisko nie tylko pożądane w polu refleksji komparatystycznej. M. autorzy innych chętnie dystansują się wobec wszelkich koncepcji komparatystycznych (np.pl . Kraków 2009. 34 Zob. redaktorzy niedawno wydanej. J. Amsterdam–Philadelphia 1988. przychodzi czas ewentualnych paktów. Po okresie. Każda z dyscyplin we wcześniejszych dekadach przechodzi odrębne fazy rozwojowe: translatologia – w związku zwłaszcza z rozmaitymi.

Apter Translation Zone. 38 E. Ricoeura – pojmuje przekład od czasów książki After Babel. 86-87. mianowicie p r z e k ł a d l i t e r a c k i j a k o t a k i (literatura tłumaczona) i p r z e k ł a d j a k o t r y b i n t e r p r e t a c j i. Schleiermachera.org. jak trzeba by powiedzieć. nie ulega najmniejszej wątpliwości. Apter). Steiner) oraz postkolonialny (G. Problemy języka i przekładu. Blackwell. przenikając wielokulturowe obszary. Kubińscy. i W.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka 36 S. Universitas. Oxford 1993. Spivak. Chevrela. Princeton 2006. niemniej ściśle powiązane ze sobą w przestrzeni refleksji komparatystycznej zagadnienia przekładowe. zarówno jako przekład wewnątrzjęzykowy. Paris 1989. O. jej autonomii. mówi o „nowej dziedzinie badań literackich. Nowoczesna komparatystyka wyraźnie eksponuje dwa główne nurty teorii przekładu: hermeneutyczny (G. umożliwiające lepsze rozumienie własnej tożsamości kulturowej. Steiner Rozumienie jako przekład. jeśli przystać na formułę komparatystki. rodzący rozmaite t e o r i e t r a n s l a c j i. G. http://rcin. Mimo istniejących między nimi zasadniczych różnic. jak i przekład zewnątrzjęzykowy („w e w n ą t r z j ę z y k a l u b m i ę d z y j ę z y k a m i – konstatuje – l u d z k a k o m u n i k a c j a m u s i o z n a c z a ć p r z e k ł a d”). staje się nade wszystko koniecznym warunkiem funkcjonowania współczesnego świata.pl 45 znaczny jest ze schyłkiem komparatystyki36). Princeton University Press. a nawet nowej dyscyplinie”. neutralne traktowanie przekładu po 11 września 2001 roku okazuje się niemożliwe – translacja. można zatem umownie powiedzieć. że etyka jest sprawą kluczową i dla paradygmatu hermeneutycznego. i dla interwencjonistycznego paradygmatu postkolonialnego. że „globalny przekład jest inną nazwą komparatystyki”)38. A Critical Introduction. Chevrel La littérature comparée. drugi – uczeń klasyków hermeneutyki. Yves Chevrel oraz George Steiner37 z kolei pozostają „przy komparatystyce”. 37 Y. przy czym komparatystykę traktuje w La littérature comparée jako narzędzie poznania Innego. A New Comparative Literature. interkulturowości oraz transkulturowości. z jednej strony. iż zajmują bardziej umiarkowane stanowisko. Bassnett Comparative Literature. „strefa przekładu jest strefą wojny”. W kontekście przywołanych propozycji (Bassnett. W podobnym kierunku. inaczej mówiąc: w wymiarze wielokulturowości. W przekonaniu takich badaczy jak Emily Apter. iż w grę wchodzą dwa różne. Kraków 2000. w: tegoż Po Wieży Babel. s. teatru wojny. przeł. z drugiej zaś – co najważniejsze dla komparatystki kulturowej i co należałoby tutaj sytuować w perspektywie interkulturowości oraz transkulturowości – zaspokaja postkolonialne dążenia. Gadamera. Steinera) widać dobrze. która zasadza się na istnieniu wolnej przestrzeni życia i nieustannym . zmierza także w Death of a Discipline Gayatri Chakravorty Spivak wraz ze swoją ideą planetaryzacji (planetarity). Aspects of Language and Translation (1975) jako szeroko rozumianą sztukę translacji. stwarzając jak w Strefie Apollinaire’a miejsca i języki „w-przekładzie” (ten tryb myślenia prowadzi Apter do konkluzji. Obaj bezwarunkowo lokują przekład w centrum wszelkich działań komparatystycznych: pierwszy – pojmuje przekład wąsko (jako przekład literacki). E.Ch.

Ricoeur. Bez wątpienia w taki właśnie sposób myśli o przekładzie i Ryszard Kapuściński. Columbia University Press. których podejmują się „Lekarze bez Granic”39. staje się – chcąc nie chcąc – narzędziem gry politycznej40. na działaniu analogicznym do tych przedsięwzięć. Krótko konkludując: istotą interkulturowości w perspektywie komparatystyki kulturowej. Ch. http://rcin. przyswojenia. Uwzględnienie trzech oczywistych faktów. Otóż w przypadku interkulturowości. Swoboda. Éd. nie zaś jako „zabieg kosmetyczny”. potencjalnego dialogu interkulturowego jako działania świadomego. wreszcie transkulturowego formowania się podmiotu (transkulturowość jako efekt samoistnych procesów kulturowych. i oprac. New York 2003. P. często niezamierzonych i nieuświadamianych) prowadzi tutaj do finalnych konkluzji w związku z interkulturowością i przekładem. 40 A. wstęp E. e m p a t i ę. Poznań 2007. transgresji. Gdańsk 2008. s. Balcerzan. Wydawnictwo Poznańskie. by przypomnieć określenie Welscha). iż w przypadku koncepcji wielokulturowości rezygnuje się z translacji. przekładu. 26. Torop O tłumaczeniu. Berman La Traduction et la lettre ou l’auberge du lointain. literatury tłumaczonej. „hipertekstowy” i „platoński”. Kapuściński Tłumacz – postać XXI wieku. niemniej ma on z reguły charakter. du Seuil. gdy eksponuje jego wagę w wielokulturowym świecie i uznaje tłumacza „postacią XXI wieku”42. s. pozornie tylko „eliminuje” przekład (skutek gettoizacji i – zwłaszcza – politycznego gestu dystansowania się. przeł. wyb. Wydawnictwo UG. s o l i d a r n o ś ć (oczywistą rolę spełniają tu i teorie przekładu. mianowicie istnienia wielokulturowych społeczeństw (wielokulturowość „poziomem zero” badań nad kulturą). Paris 1999.Szkice 46 wysiłku translacji w warunkach codzienności. 466-471. dobrowolnego czy niewymuszonego (interkulturowość jako mechanizm kulturowej transgresji. 41 P. przy czym sensem przekładu jest (lub ostrożniej: może być) to. Kwestia przekładu literackiego w okolicznościach ekspansji nowych teorii przekładu zyskuje nowe światło. Ulaszek. okazuje się. s. „etnocentryczny”. 42 R. Antologia. Rajewska. by tak rzec.org. Niestosownością byłoby twierdzić. z drugiej natomiast – co nie mniej 39 G. i fenomen literatury tłumaczonej). Spivak Death of a Discipline. co Paul Ricoeur nazywa „j ę z y k o w ą g o ś c i n n o ś c i ą”41. S. Wielokulturowość pojmowana za omawianym wyżej Jürgenem Boltenem jako „bycie obok siebie”. z jednej strony. w: Pisarze polscy o sztuce przekładu: 14402005. czy też – za nieprzecenionym dla niego Antoine’m Bermanem – „pragnieniem tłumaczenia”. która – inaczej niż transkulturowość – zakłada obcość/inność. jak powiedziałby zapewne Antoine Berman. szeroko pojmowana tra n s l a c j a międzykulturowa i rozumienie rodzące zaangażow a n i e. 38.pl . pojawia się możliwość interpretacji. Społeczeństwo wielokulturowe jako społeczeństwo wspólnot „zamkniętych” (podążając za wykładnią Giovanniego Sartoriego) nie obywa się bez przekładu literackiego. czy wręcz nacjonalizmu). Balcerzan. T. E. E.

textes réunis et présentés par Ch. i. Yves Chevrel. Mortier. whereas in the area of comparative cultural studies.-M. Finally. http://rcin. 15-16-17 octobre 1998. multiculturality (after. Daniel-Henri Pageaux) and translation (George Steiner. it is understood as a main source of innovation and as a confrontation with otherness. Foucrier et D.. Rouen. which becomes an ethical problem. s.a. 237. Emily Apter) leads to the conclusion that these concepts have been crucial to the comparative literature during the last decades of the twentieth century. . Moura. Rouen 1999.pl 47 The article discusses the present-day situation of the discipline of comparative literature. interesuje się literaturą jako rezultatem „zachwianej wymiany interkulturowej”43.org. inspirowana studiami kulturowymi. Critique postcoloniale et échanges culturels. Susan Bassnett. Les échanges culturels et littéraires. at the time of the ‘translation turn’. Actes du XXVIIIe Congrès de la Société française de littérature générale et comparée. Nie bez powodu więc komparatysta Jean-Marc Moura twierdzi. is related to ‘linguistic hospitality’ (Paul Ricoeur’s concept). w: Frontières et passages. the literary translation. In this perspective. A general discussion on interculturality. the author distinguishes two types of comparative studies: ‘traditional’ comparative literature and comparative cultural studies. że literatury postkolonialne stanowią we współczesnym świecie istotną formę „negocjacji interkulturowych” i że krytyka postkolonialna.Hejmej Interkulturowość – literatura – komparatystyka ważne – u z n a n i e k o n c e p c j i s p o ł e c z e ń s t w a u f o r m o w a n e j w   m o m e n c i e z m i e r z c h u c z y k o ń c a „ s t a r e g o” k o l o n i a l i z m u. Abstract Andrzej HEJMEJ Jagiellonian University (Kraków) Interculturality – Literature – Comparative Literature 43 J. Publications de l’Université de Rouen. particularly the question of translation and theory of translation in an intercultural context. 243. In the field of ‘traditional’ comparative literature the translation appears as a marginal problem.