Vous êtes sur la page 1sur 160

Norman Davies

Biay Orze, Czerwona Gwiazda


Spoeczny Instytut Wydawniczy Znak, Krakw 1998. Wydanie I. Dodruk.
Nie da si zaprzeczy, e najbardziej sensacyjnymi skutkami wojny polsko-bolszewickiej byy te, do ktrych nie doszo napisa Norman Davies, wybitny historyk, autor cieszcego si ogromn popularnoci Boego igrzyska. Bitwa
warszawska, ktra jest kluczowym wydarzeniem omawianej w niniejszej ksice wojny polsko-radzieckiej (1919-1921),
uchodzi coraz powszechniej za jedn z najwaniejszych bitew XX stulecia. Co oznaczao zwycistwo si polskich? Davies
stara si odda sprawiedliwo bohaterom wydarze, ktre w pamici narodowej zapisay si jako Cud nad Wis. Z
niezwyk wpraw przechodzi od ujcia panoramicznego do szczegu, brawurowo posuguje si filmow technik zmiany
perspektywy: czytelnik to obserwuje w bezporedniej bliskoci zdarzenia z pola bitwy, to oglda wiat z foteli politykw.
Davies nie odbrzawia, nie stawia na piedesta - umieszcza fakty w midzynarodowym kontekcie i wskazuje, nie ulegajc
adnej subiektywnej wizji dziejw, i realne znaczenie historycznych wydarze.
SPIS TRECI
Nota tumacza
Przedmowa Autora do wydania polskiego
1. Jeszcze jedna pooga
2. Zima straconych zudze
3. Inwazja na Ukrain
4. Inwazja na Polsk
5. Bitwa warszawska
6. Decydujca kampania
7. Reperkusje

NOTA TUMACZA

Ksika Normana Daviesa bya ju opublikowana po polsku w drugim obiegu przez wydawnictwo Przedwit
(bez miejsca i roku wydania - wedug katalogu BJ po 1986 r.) w przekadzie Urszuli Karpiskiej (pseudonim).
Tumaczenie to byo mi pomocne w pracy, zwaszcza przy weryfikacji czci cytatw, za co Autorce pragn
podzikowa.
Chciabym rwnie wyjani, e okreleniami sowiecki i radziecki posuguj si zamiennie w zalenoci od
okresu historycznego (pierwsze pojawia si zasadniczo w okresie przedwojennym, drugie za powojennym).
Nazwy miejscowe podawane s w formie uywanej w czasie opisywanych wydarze.
Andrzej Pawelec

PRZEDMOWA AUTORA DO WYDANIA POLSKIEGO

Od ukazania si w 1972 roku pierwszego angielskiego wydania Orla biaego, czerwonej gwiazdy
mino wier wieku. By to mj autorski debiut. Ksika zostaa napisana w ekspresowym tempie w
cigu niespena dwunastu miesicy, ale towarzyszcy jej narodzinom popiech wcale jej, jak sdz, nie
zaszkodzi. W owym czasie jako pocztkujcy doktorant przeywaem powszechne na tym etapie
kariery kopoty finansowe i dowiadczaem poczucia zagubienia. Byem rwnie ojcem maego
dziecka i mem chorujcej ony, ktry musia pogodzi si z faktem, i jego dni jako beztroskiego
wdrownego uczonego s policzone Praca nad ksik bya skutecznym sposobem na skupienie
umysu. Podczas dugiego pobytu w Krakowie pod koniec lat szedziesitych dowiedziaem si o
istnieniu wojny bolszewickiej; przysuchiwaem si jak zaczarowany wspaniaym opowieciom
mojego Tecia* o jego przygodach sprzed pwiecza, kiedy to wojowa z Armi Czerwon Lenina.
Wojna polsko-bolszewicka z 1919-1920 roku bya jednak wci tematem zakazanym. Nie istniaa w
podrcznikach i w oficjalnych publikacjach ukazujcych si w obozie socjalistycznym. Klska Armii
Czerwonej zdecydowanie przerastaa wyobrani i wykraczaa poza dyrektywy komunistycznych
cenzorw; w adnym razie nie moga wic stanowi legalnego przedmiotu bada archiwalnych, a tym
bardziej tematu rozprawy doktorskiej.
* p. Marian Zieliski z Kt (zm w 1984 r)

Ocali mnie A.J.P. Taylor, mj poprzedni opiekun naukowy. Cho Taylor by zapewne
najwybitniejszym, a z pewnoci najsawmejszym historykiem swojego pokolenia, nie dba o
akademickie konwenanse. W owym czasie znajdowa si u szczytu powodzenia jako pierwszy brytyjski
teledon* a jego improwizowane wykady telewizyjne przycigay szerokie audytorium.
* Nazwa ,Don odnosi si do starszych wykadowcw na uniwersytetach brytyjskich (przyp. tum.).

Chocia napisa wiele wanych prac na temat historii Wielkiej Brytanii i Europy, nigdy nie zajmowa
eksponowanego stanowiska na adnym uniwersytecie brytyjskim. Nie otrzyma katedry historii
(Regius Professorship) na uniwersytecie w Oksfordzie - po czci na skutek lewicowych pogldw
politycznych - i od tego czasu odrzuca wszystkie kolejne oferty. Unika tytuu profesor, tak jak nie
mia szacunku dla tytuu doktora. Co dla mnie najwaniejsze, chocia by czynnym czonkiem
lewicowych krgw intelektualnych, zawsze traktowa z nalen podejrzliwoci Zwizek Radziecki i
komunistyczn propagand. (Na Kongresie Intelektualistw, ktry odby si w sierpniu 1948 roku we
Wrocawiu, jako jedyny z zachodnich delegatw zabra gos, by zaprotestowa przeciw sterowaniu
obradami przez radzieckich towarzyszy). Tak wic, kiedy pojawiem si ponownie w Oksfordzie w
roku 1968/69, Taylor autentycznie zainteresowa si tym, co robi. Poradzi mi, ebym na razie
zapomnia o studiach doktoranckich i jak najszybciej da co do druku. Tylko ludzie maego formatu
robi doktoraty, zapewnia. Zachci mnie, abym przygotowa do druku prac seminaryjn pt. Lloyd
George a Polska, i umoliwi mi ubieganie si o stypendium w St. Antony's College. Wojna polskobolszewicka, stwierdzi, to wietny temat: poniewa nikt inny si na nim nie zna, mog uczyni go
swoj specjalnoci. Zarazem jest to temat, ktry na pewno spodoba si zarwno rektorowi college'u,
sir Raymondowi Carrowi, jak i sponsorowi stypendium, panu Alistairowi Home, ktry by - i jest nadal
- znakomitym historykiem wojskowoci. Po krtkiej rozmowie kwalifikacyjnej dostaem stypendium i

usyszaem, e mam si bra do pisania. Postawiono mi tylko jeden warunek: gotowy maszynopis
ksiki musi wpyn w cigu roku. Powiadaj, e pierwsza ksika - tak jak pierwsze dziecko - jest
zawsze t ulubion. Nie wiem, czy na tej regule mona zawsze polega. W kadym razie mam powody
przypuszcza, i Orze biay... to, jak dotd, najlepsza z moich ksiek. Jest zwiza i ma tempo. Cho
zawiera konieczn dawk faktw i nie znanych nazwisk, nadal przekazuje co z podniecenia, ktre
odczuwaem, badajc sabo znany teren, ocalajc od zapomnienia odlege, egzotyczne chwile i miejsca,
borykajc si z zawiociami nader skomplikowanego epizodu. Jak pamitam, szczegln satysfakcj
sprawiao mi porwnywanie rde rosyjskich i polskich (moi przedwojenni poprzednicy nie podjli si
tego zadania), czenie narracji z analiz oraz splatanie wtkw militarnych, politycznych,
midzynarodowych i biograficznych. C za wspaniaa panorama ukazaa si moim oczom! Warszawa,
Kijw, Wilno, Lww, Misk, Dniepr, Wisa i Berezyna. Te wszystkie miejsca trzeba byo poczy z
mylami oraz czynami uanw i kozakw, Trockiego i Stalina, Tuchaczewskiego i Sikorskiego,
Weyganda i de Gaulle'a, a take samego niezrwnanego Marszaka. W kocu jednak owa fascynacja
krwawym wydarzeniem, w ktrym tak wielu modych ludzi stracio ycie, obudzia we mnie poczucie
pewnego zawstydzenia. Dlatego zakoczyem ksik moraem zaczerpnitym z opowiadania Izaaka
Babla, ktry wyda mi si stosowny - cho nie wszystkim moim patriotycznie nastawionym
czytelnikom z Polski. Kiedy ksika zostaa opublikowana, zawieraa nader osobliw przedmow
Taylora. Z jednej strony A.J.P. nie aowa rozprawie modego autora pochlebnych okrele:
wybitna, sprawnie napisana, stanowi trway wkad do bada historycznych. Z drugiej jednak
znalazy si w niej uwagi na temat wojny polsko-bolszewickiej zdradzajce, i Taylor nie zaakceptowa
gwnej linii argumentacyjnej dziea, ktre rekomendowa. Jak wikszo zachodnich uczonych
przedtem i potem, Taylor nadal uwaa, i wojn rozpoczli Polacy, kiedy podczas wyprawy kijowskiej
w kwietniu 1920 roku najechali na Rosj. Albo wic nie przeczyta ksiki, albo te - co bardziej
prawdopodobne - nawet on nie potrafi przekn tezy, i kapitalistyczny Zachd nie posuy si
Polakami, by zaatakowa socjalizm w Rosji. Jak miaem si przekona pniej, sceptycyzm Taylora
wobec komunizmu nie by bezgraniczny. (Na przykad do koca ycia nie mg uwierzy, e zbrodnia
katyska zostaa popeniona przez Sowietw).
Generalnie mj debiut spotka si z yczliwym przyjciem. Ksika znalaza si na fali po
opublikowaniu przez Sunday Times entuzjastycznej recenzji pira sir Michaela Howarda,
wczesnego profesora nauk o wojnie w Londynie*.
* Pniej otrzyma katedr historii (Regius Professorship) w Oksfordzie. Po polsku ukazaa si jego praca Wojna w dziejach
Europy, Ossolineum 1990.

Po oywionej dyskusji w tamtejszej Bibliotece Polskiej zaskarbia mi sympati brytyjskiej Polonii,


traktujcej dotd z podejrzliwoci modego historyka, ktry bawi zdecydowanie zbyt dugo w PRL-u.
Staa si rwnie tematem paryskiego sympozjum zorganizowanego przez Institut d'Etudes Slaves.
Naturalnie nie moga zosta porzdnie zrecenzowana w obu krajach, ktrych dotyczya bezporednio.
Z Moskwy nie nadesza ani jedna recenzja. Jedyna, ktra ukazaa si z pewnym opnieniem w Polsce,
przybraa posta osobliwie pokrtnej niby-denuncjacji autorstwa Tadeusza Cielaka. By on uprzednio
dyrektorem Zakadu Historii Stosunkw Polsko-Radzieckich PAN w Warszawie, ale zoy rezygnacj,
kiedy cenzura usuna tekst paktu Ribbentrop-Mootow z tomu dokumentw historycznych
dotyczcych roku 1939. Nastpnie trafi do Londynu, gdzie kierowa rachitycznym Instytutem Kultury
Polskiej w peerelowskiej ambasadzie - tam te go spotkaem. Poniewa cenzura w adnym razie nie
przepuciaby pochlebnej recenzji z Orla biaego, Cielak napisa dugie streszczenie i zaopatrzy je w
konkluzj, i zaproponowana przez Daviesa interpretacja wydarze z lat 1919-1920 jest kompletnie
faszywa. Tym sposobem umoliwi polskim czytelnikom zapoznanie si z moj argumentacj.
atwo zapomina si o tym, pod jak cis kontrol znajdoway si w Polsce badania historyczne nawet w latach siedemdziesitych. Pewne wyobraenie o skali tego nadzoru daa mi wizyta w roku
1973 lub 1974 w Warszawie, dokd udaem si na zaproszenie prof pka Tadeusza Jdruszczaka, aby

przedstawi w Instytucie Historii PAN odczyt na temat Ora biaego. Jdruszczak wyrobi sobie
nazwisko w latach szedziesitych jako jeden z tych partyjnych historykw, ktrzy przyczynili si do
rewizji oficjalnego stanowiska wobec Drugiej Rzeczypospolitej, wzbogacajc o kilka skromnych
akcentw pozytywnych miadco negatywn ocen tego okresu, jakiej nadal domagaa si
komunistyczna wadza. W ten sposb zyska reputacj szczerego liberaa. Przekonaem si jednak
niebawem, i jego liberalizm ma swoje granice. W przeddzie wykadu, wieczorem, Jdruszczak
zadzwoni do mnie do hotelu i bez sowa usprawiedliwienia oznajmi, e temat sesji musi ulec zmianie.
Omwi jakoby t kwesti z kolegami, od ktrych mia usysze, i wojna polsko-bolszewicka jest
zagadnieniem mniej interesujcym ni panorama wspczesnej historiografii brytyjskiej. Rzecz
jasna, powinienem by odmwi, ale si zgodziem. Przez ca noc lczaem w stanie kompletnego
oszoomienia nad odczytem, ktry mog z penym przekonaniem nazwa najbardziej nudnym i
bezsensownym wykadem w caej mojej karierze Rankiem karty zostay odkryte. Kiedy weszlimy do
sali konferencyjnej, pk Jdruszczak wskaza na grup delegatw z Akademii Nauk ZSRR, ktrzy
pojawili si bez uprzedzenia w dniu poprzednim. Jedyna przyjemno, jak udao mi si ocali z tej
katastrofy, wzia si std, i przyniosem ze sob ty tomik White Eagle, Red Star, ktry na pocztku
wykadu lea sobie bez nadzoru na skraju awki. Rzecz jasna, po kilku chwilach sign po niego
suchacz z pierwszego rzdu, prezentujc odczyt widziaem, jak ksika w jaskrawej okadce
przechodzi po kryjomu z rk do rk, a kady z czytelnikw w peni korzysta z przysugujcej mu p
minuty, aby zapozna si z zawartoci tej nieciekawej pracy.
W takim to zdecydowanie przygnbiajcym klimacie przystpiem do obrony mojej rozprawy
doktorskiej na Uniwersytecie Jagielloskim. Zaraz po zakoczeniu pracy nad Orem biaym
pospiesznie napisaem kilka studiw na temat ta historycznego wojny polsko-bolszewickiej i nadaem
im celowo oglnikowy tytu Polityka Wielkiej Brytanii wobec Polski w okresie po Traktacie
Wersalskim, 1919-1920. Po zaliczeniu - nie bez trudnoci - wymaganych egzaminw uzyskaem w
swoim czasie tytu doktora nauk humanistycznych. Kiedy po raz pierwszy wkroczyem na t drog,
zawsze mogem liczy na pomoc ze strony wielu wanych osobistoci uniwersyteckich, ktre nie
szczdziy mi czasu i sw zachty. Wiem, e musiay mnie uzna za niewdzicznika, kiedy zmieniem
kurs, aby napisa ksik. Cho wic dziki niej miaem ju zagwarantowan posad na Uniwersytecie
Londyskim, postanowiem spacie dug honorowy, zwaszcza wobec mojego promotora, prof Henryka
Batowskiego, oraz dyrektora IH UJ, prof Jzefa Gierowskiego, i powrciem do doktoratu. Patrzc
wstecz, uwiadamiam sobie, e moi krakowscy patroni wykazali wiele odwagi Gdyby pojawiy si
jakie kopoty, to nie ja, lecz oni ponieliby konsekwencje. Zawsze podziwiaem spokj i pogod
ducha, z jakimi radzili sobie z podym systemem, w ramach ktrego przyszo im pracowa. Taylor nie
mia racji. Mj krakowski doktorat by zdecydowanie wart tego, by go zdoby.
Mniej wicej w tym samym czasie postanowiem sprawdzi, czy egzemplarz White Eagle, Red Star,
ktry podarowaem Bibliotece Jagielloskiej, trafi do czytelnikw. Udaem si wic do gmachu przy
Alejach, wypeniem rewers i czekaem, co nastpi. Po duszej chwili pani bibliotekarka
poinformowaa mnie, e ksika jest niedostpna. Udaem si zatem do jej zwierzchnika, ktry
wyjani mi, i ksika Daviesa znajduje si w kategorii prohibitw. Poprosiem wic o rozmow ze
zwierzchnikiem zwierzchnika. Chodziem tak od pokoju do pokoju, wspinajc si coraz wyej po
szczeblach bibliotecznej hierarchii, a jeden z pracownikw nagle spostrzeg, e na rewersie nazwisko
czytelnika pokrywa si z nazwiskiem autora. Gdyby oto pojawi si niespodziewanie duch Szekspira i
zada, by wypoyczono mu Hamleta, zdumienie nie byoby wiksze. Dlaczego Pan nam sprawia
kopoty? - zapytaa bibliotekarka. Bo chc zobaczy ksik na wasne oczy - odparem. W kocu
udao si j odnale - wszelako nie w prohibitach, lecz w gabinecie samego dyrektora. Otrzymaem
zapewnienie, i ksika zostanie udostpniona tylu czytelnikom, ilu tylko bdzie mona. Obecnie, jak
sysz, znajduje si w kategorii rara, w zwizku z czym nadal trudno do niej dotrze. Oto
najmocniejszy argument na rzecz publikacji wydania polskiego.

Jeli w Polsce recepcja ksiki bya utrudniona z powodw obiektywnych, to w Wielkiej Brytanii i w
Stanach niektrzy po prostu nie przyjmowali do wiadomoci jej istnienia. Wydarzenia w
Czechosowacji i w Polsce w latach 1968-1970 zmusiy wprawdzie lewicowe krgi intelektualne do
zrewidowania stanowiska wobec Zwizku Radzieckiego i do rezygnacji z entuzjastycznego poparcia
dla jego polityki, ale potny baga sowietofilskiej przeszoci bynajmniej nie znikn. Krytykowano
Stalina i Breniewa, ale nie Lenina. Rewolucja Padziernikowa bya nadal wit krow, ktrej
naleao bi pokony, a nie przyglda si z bliska i dokadnie. Rwnie przedstawiciele licznej w
wiecie akademickim brany sowietologw opierali zazwyczaj swoje analizy wczesnej kondycji
Zwizku Radzieckiego na historycznych fundamentach przejtych hurtem z radzieckiej propagandy.
Na Uniwersytecie Londyskim z tak postaw intelektualn mona si byo najczciej spotka w
duej i prestiowej London School of Economics and Political Science (LSE), ktra bya instytucj
znacznie bardziej upolitycznion od mojej wasnej School of Slavonic and East European Studies
(SSEES), gdzie od dawna otrzewiajcy wpyw wywieraa bezkompromisowa postawa prof. Hugh
Seton-Watsona. Tymczasem w LSE, pomimo obecnoci tak wybitnych postaci jak p. Leonard
Schapiro, panowa wci klimat zdecydowanie antyamerykaski i proradziecki. Trudno si temu
dziwi, zwaywszy na tradycje tej uczelni: jej zaoyciele, sfiksowani fabianie Sidney i Beatrice Webb,
oraz jej pomylony dyrektor z czasw wojny, Harold Laski, byli nie tylko sowietofilami, ale i
sovitomanes, Z czasem dowiedziaem si od kolegw, z jak wielkim rozbawieniem kadra i studenci
LSE przyjli osobliw tez White Eagle, Red Star, i Armia Czerwona dokonaa inwazji na Polsk, aby
pomaszerowa do Niemiec. Cho LSE i SSEES wchodz w skad tego samego uniwersytetu, to nikt z
LSE nie wyrazi nigdy ochoty, bym wygosi tam odczyt lub wyjani im swoje niestworzone pomysy.
Mimo wszystko ksika miaa si dobrze. W rozmaitych wydaniach bya dostpna na rynku bez
przerwy a do pocztku lat dziewidziesitych. Wkrtce po brytyjskiej premierze u Macdonalda
ukazaa si w prestiowej oficynie amerykaskiej St. Martin's Press (Nowy Jork). W poowie lat
osiemdziesitych Orbis Books (Londyn) i Hippocrene Books (Nowy Jork) wyday jej reprint. W latach
osiemdziesitych w Polsce kryo w drugim obiegu kilka nieautoryzowanych przekadw fragmentw
lub caoci. Najszerzej znane z tych tumacze - heroiczne dokonanie Urszuli Karpiskiej (pseudonim),
ktre opublikowao wydawnictwo Przedwit w Gdasku - byo dwukrotnie konfiskowane przez organy
bezpieczestwa, zanim trafio triumfalnie do rk czytelnikw w roku 1988.
W cigu dwudziestu piciu lat, ktre upyny od powstania Ora biaego..., zasadnicza struktura
wydarze zaprezentowana w tej ksice nie zostaa zakwestionowana. Pojawio si kilka zbiorw
dokumentw, ktre uzupeniy obraz epizodw zrekonstruowanych tutaj jedynie na podstawie poszlak.
W rozmaitych studiach specjalistycznych rozoono inaczej akcenty bd te przedstawiono odmienne
interpretacje poszczeglnych faz wojny. Polemizowano rwnie z owymi heroicznymi, lecz niekiedy
bdnymi przekadami mojej ksiki, ktre kryy w drugim obiegu. Nie ukazao si jednak nic, co
skonioby mnie, abym uzna, i znaczcy fragment pracy wymaga korekty. Wprost przeciwnie, po
upadku komunizmu swobodny obieg informacji w Polsce i w Rosji potwierdzi jedynie wnioski, ktre
zostay sformuowane w zdecydowanie trudniejszych okolicznociach. Jestem przekonany, i Orze
biay... moe zosta ponownie zaprezentowany polskim czytelnikom w postaci pierwotnej. Chciabym,
aby by czytany nie tylko jako wiadectwo poruszajcych wydarze z lat 1919-1920, ale rwnie jako
hod zoony konfraterni wielkich historykw, ktrzy nauczyli mnie, i podtrzymywanie ognia
historycznej prawdy jest najbardziej szlachetnym powoaniem.
Norman Davies, czerwiec 1997

Rozdzia pierwszy
JESZCZE JEDNA POOGA
W ostatniej fazie pierwszej wojny wiatowej Europa Wschodnia rozpada si na kawaki. Stare
cesarstwa zostay pogruchotane przez wojn i rewolucj. Zwaszcza Rosja znajdowaa si w stanie
zaawansowanego rozkadu: jej moskiewskie i piotrogrodzkie centrum byo we wadzy rad, a blisze i
dalsze obrzea w rkach rozmaitych antysowieckich wadz lokalnych. Spord dawnych prowincji
carskich niepodlego ogosiy Finlandia, Estonia, otwa, Litwa i Polska; na Ukrainie rzdzi
Dyrektoriat pod niemieckim protektoratem; kozacy doscy i kubascy rzdzili si sami; Gruzja,
Armenia i Azerbejdan byy w rkach mieszewikw; na Syberii i w Archangielsku panowali biali.
W podobny sposb rozpado si Cesarstwo Austro-Wgierskie, ktrego terytorium zostao podzielone
midzy nowe lub odrodzone pastwa: republiki austriack i czechosowack, krlestwa Wgier,
Jugosawii i Wielkiej Rumunii. Wprawdzie pod wzgldem terytorialnym Cesarstwo Niemieckie
pozostao niemal nienaruszone, lecz pod wzgldem politycznym przestao istnie. Car zosta
zamordowany; cesarz i krl oraz kajzer abdykowali i uciekli.
W rodku tego kalejdoskopu odrodzona Rzeczpospolita Polska odziedziczya swoje ziemie nie tylko po
Rosji, ale po wszystkich trzech rozczonkowanych cesarstwach. Jej stolica - Warszawa - bya gwnym
miastem dawnego rosyjskiego Krlestwa Polskiego kongresowego; Lww i Krakw stanowiy gwne
orodki austriackiej Galicji; a do powstania w grudniu 1918 roku Pozna by niemiecki. Kiedy 11
listopada 1918 roku niemieckie wojsko okupacyjne zostao rozbrojone na ulicach Warszawy, narodzio
si nowe, suwerenne pastwo. Na jego czele stan Jzef Pisudski - rosyjski rewolucjonista, austriacki
genera i polski patriota - wieo zwolniony z internowania w Niemczech.
Pisudski zatriumfowa pod koniec roku, w czasie ktrego mogo si czsto wydawa, e niepodlego
Polski jest rwnie odlega i nieosigalna jak kiedykolwiek w poprzednim stuleciu. Polska znajdowaa
si wszak pod okupacj na pozr niezwycionych armii mocarstw centralnych, ktre odniosy
zwycistwo na wschodzie i a do lipca utrzymyway inicjatyw na zachodzie. Manifesty i deklaracje w
sprawie przywrcenia Polsce niepodlegoci - ogoszone 14 sierpnia 1914 roku przez wielkiego ksicia
Mikoaja, 22 stycznia 1917 roku przez prezydenta Stanw Zjednoczonych Wilsona, 30 marca 1917
roku przez Rzd Tymczasowy w Rosji, a wreszcie 3 czerwca 1918 roku unisono przez rzdy aliantw nie mogy zmieni faktu, e Polska bya rzdzona z Berlina. Polski Komitet Narodowy w Paryu nie
mia bezporedniego kontaktu z krajem, ktrego reprezentantem si mieni. Komisja Likwidacyjna do
spraw Krlestwa Polskiego w Piotrogrodzie zostaa zamieniona na biuro, ktrego zadaniem byo
utrzymywanie kontaktw midzy wadzami sowieckimi w Rosji i niemieckimi w Warszawie. Niemcy
wyobraali sobie przysze pastwo polskie jako monarchi uzalenion od mocarstw centralnych, o
terytorium ograniczonym do ziem odbitych Rosji. W tym celu powoali do ycia Rad Regencyjn,
ktrej kompetencje nie wykraczay poza sfer owiaty i sdownictwa. 22 lipca 1917 roku Niemcy

aresztowali Pisudskiego, ktrego Legiony Polskie walczyy przez pierwsze dwa lata wojny po ich
stronie, pniej jednak odmwiy zoenia wymaganej przysigi na wierno armiom Niemiec i
Austro-Wgier. 3 marca 1918 roku Niemcy zawary z bolszewikami pokj brzeski, na mocy ktrego
odday due obszary polskiego terytorium, w tym Chemszczyzn na zachd od Buga, Mao kto
uwiadamia sobie wtedy, e 123 lata niewoli Polski dobiegaj kresu. Mao kto naprawd wierzy - w
Niemczech, w Rosji czy w krajach Ententy - e Polska moe wywalczy suwerenno, nawet gdyby
pojawia si taka szansa. Nikt nie przewidzia, e Pisudski potrafi przezwyciy beznadziej ostatnich
lat i ambicje bardziej od niego wpywowych i szanowanych rywali. Niemniej jednak to, co
niewiarygodne, stao si faktem. 11 listopada 1918 roku, w dniu zawieszenia broni na froncie
zachodnim, Pisudski przyby do Warszawy prosto z twierdzy magdeburskiej. Trzy dni pniej Rada
Regencyjna poprosia go o przyjcie funkcji Naczelnika Pastwa i wodza naczelnego - tym samym sta
si pierwszym niezalenym przywdc... Polski po rozbiorach w wieku.
Bezporednio zawieszenie broni na Zachodzie nie wpyno w sposb istotny na sytuacj militarn w
Europie Wschodniej. Od marca 1918 roku, kiedy to Rosja Sowiecka zawara osobny pokj z Niemcami
i Austri - podpisujc traktat brzeski - na froncie wschodnim panowa spokj. Armia niemiecka na
wschodzie pozostaa na swoich pozycjach, patrolujc ogromne obszary pozostajce nadal pod jej
okupacj: Oberkommando-Ostfront, bd Ober-Ost, rozcigao si na przestrzeni niemal dwch i p
tysica kilometrw od Zatoki Botnickiej po Morze Azowskie. W kadym zaktku tej czci wiata
toczyy si wojny lokalne. Rosja Sowiecka walczya o przetrwanie ze wszystkimi pomniejszymi
spadkobiercami imperium na pitnastu frontach naraz. Wszdzie pojawiay si armie biaych: pod
Piotrogrodem wojska Judenicza, na Syberii - Koczaka, nad Wog - Denikina. Alianckie siy
interwencyjne miay chroni interesy Ententy: brytyjskie w Archangielsku, Murmasku i na Kaukazie,
francuskie w Odessie, amerykaskie i japoskie we Wadywostoku. W wielu czciach Rosji, w
krajach nadbatyckich i na Ukrainie toczyy si walki midzy wszystkimi zainteresowanymi: midzy
czerwonymi, biaymi, zielonymi, czyli chopsk partyzantk, a wreszcie z nacjonalistami i
Niemcami. Potem zaczy si ze sob ciera mode pastwa: Rumunia z Wgrami o Siedmiogrd,
Jugosawia z Wochami o Rijek, Czesi z Polakami o Cieszyn, Polacy z Ukraicami o Galicj
Wschodni, Polacy z Niemcami o Poznaskie. W wielu europejskich miastach powojenne niepokoje
spoeczne umoliwiy komunistyczne przewroty na mod sowieck, ktre oznaczay nastpn rund
walk: w listopadzie 1918 roku-w Monachium, w grudniu - w Berlinie, w marcu 1919 roku - w
Budapeszcie, w czerwcu - w Koszycach na Sowacji. Kiedy Europa Zachodnia odpoczywaa i
przygotowywaa si do konferencji pokojowej w Wersalu, Europa Wschodnia wybucha pomieniem
licznych poarw. W noc zawieszenia broni Churchill tak skomentowa sytuacj w rozmowie z Lloyd
George'em; skoczya si wojna olbrzymw, rozpoczy si wanie pigmejw.
Powicenie szczeglnej uwagi jednemu z tych poarw moe si wydawa zbdnym trudem. Wojna
polsko-bolszewicka bya wszake zjawiskiem innego gatunku. Jeeli wszystkie pozostae konflikty,
ktrych Polska bya stron, stanowiy zwyczajne spory graniczne, to wojna z Rosj Sowieck bya
czym wicej; jeeli walki Armii Czerwonej na wszystkich innych frontach stanowiy integralny
element rosyjskiej wojny domowej, to front polski mia dalsze konsekwencje. W odrnieniu od innych
konfliktw tego okresu, do ktrych czsto si j przyrwnuje, wojna polsko-bolszewicka postawia
szersze kwestie: zderzenie ideologii, eksport rewolucji, przyszo Europy jako takiej. Dlatego te
wzbudzaa gortsze emocje u wspczesnych i zasuguje na gbsz uwag historykw.
Niemniej jednak historycy przekonani o tym, e wielkie wydarzenia s nastpstwem wielkich
zapowiedzi, w tym. przypadku poczuj si zawiedzeni. Bya to wszak wojna, ktrej niepozorne
pocztki bynajmniej nie zapowiaday doniosego punktu kulminacyjnego w roku 1920. W istocie
rzeczy wielu historykw w ogle pomino milczeniem pierwszy rok wojny. Zarwno w oficjalnej
historiografii sowieckiej, jak i w pracach E. H. Carra oraz A. J. P. Taylora wybuch wojny polskobolszewickiej datowany jest na 20 kwietnia 1920 roku. Pierwszych walk czsto w ogle si nie

dostrzega bd lekceway si je, widzc w nich jedynie utarczki graniczne.


Bdu tego nie naley minimalizowa. Nie da si bowiem wytumaczy, dlaczego w 1920 roku dwa
wyczerpane narody zdecydoway si stoczy regularn wojn, jeli nie wemie si pod uwag wielu
star, ktre miay miejsce w roku poprzednim. Dramatyczne wypadki roku 1920 stanowi ogniwo
acucha wydarze zapocztkowanych bez rozgosu 14 lutego 1919 roku w Berezie Kartuskiej na
Biaorusi.
***
Stwierdzenie, i wojna moe wybuchn bez udziau dwch armii, zakrawa na absurd. Czasem jednak
przyczyn wojny bywa bjka midzy mczyzn i chopcem, ktrzy nastpnie wzywaj na pomoc
swoich. Mona powiedzie, e w takiej sytuacji armie formuj si dopiero po rozpoczciu dziaa
zaczepnych. Tak wanie byo w przypadku wojny polsko-bolszewickiej. Nikt jej nie planowa. Nikt jej
nie wypowiedzia. Armie, w sensie zorganizowanych i skoordynowanych si zbrojnych, zostay
wezwane na pole bitwy wiele tygodni po tym, jak pady pierwsze strzay. Upyn ponad rok, zanim
obie strony zday sobie spraw z tego, e bior udzia w regularnej wojnie.
W takich okolicznociach trzeba zrezygnowa ze zwyczaju praktykowanego przez kronikarzy innych
wojen, ktrzy opisywali wpierw stan nieprzyjacielskich armii u progu konfliktu. Klasyczne relacje
dotyczce wojny francusko-pruskiej czy hiszpaskiej wojny domowej rozpoczynaj si od porwnania
tradycji, liczebnoci, charakteru, wyposaenia i dowdztwa wojsk po obu stronach. Lecz w lutym 1919
roku nie doszo na Biaorusi do konfrontacji wyranie okrelonych si. Bolszewicka armia zachodnia
bya odseparowana od Polakw przez niemiecki Ober-Ost. Armia polska nie zostaa jeszcze formalnie
zorganizowana. Wschodnich rubiey nowego pastwa strzegy jedynie nieregularne oddziay zoone z
miejscowych. Gdyby nie skomplikowana sytuacja polityczna, w ktrej stabilizujc rol odgrywaa
nadal armia niemiecka, Polacy i bolszewicy nie mogliby rozpocz wojny. Rzucili si sobie do garde
przede wszystkim dlatego, e Niemcy podjli decyzj o ewakuacji frontu wschodniego.
Trudno uwierzy, by w zamcie pierwszych tygodni 1919 roku ktokolwiek w Rosji Sowieckiej bd w
modej Rzeczypospolitej Polskiej wiadomie dy do sprowokowania midzynarodowego konfliktu na
du skal. Rosja ledwie przetrwaa drug zim blokady i masowego godu. Lenin sprawowa wadz
jedynie na obszarze Rosji centralnej, ograniczonym ze wszystkich stron przez potnych
przeciwnikw, ktrzy odcinali dostp do wiata zewntrznego. Nawet gdyby bolszewicy chcieli
zaatakowa swoich zachodnich ssiadw, nie byliby do tego fizycznie zdolni.
Sytuacja Polski bya niewiele lepsza. Przez cztery lata wiatowej wojny jej wschodni front przetacza
si przez ziemie polskie tam i z powrotem. Kraj zosta ogoocony z zasobw ludzkich i materialnych na
skutek przymusowych rekwizycji, poboru mczyzn do wojska, a w przypadku ziem wschodnichprzesiedle caych grup ludnoci. Rzd Pisudskiego w Warszawie sprawowa jedynie nominaln
wadz nad terytoriami, ktre obj we wadanie. Toczyy si ju trzy wojny. W obiegu znajdowao si
wci sze bezwartociowych walut oraz zastpy urzdnikw przejtych w spadku po trzech byych
cesarstwach, co tylko pogbiao zamt. Fabryki stany. Robotnicy przymierali godem. Poniewa
wojenni dezerterzy i uciekinierzy nie wrcili jeszcze do domw, szerzyy si tyfus i przestpczo. W
styczniu, po pierwszych wyborach powszechnych do Sejmu, podjto prb zamachu stanu.
Kompromisowe premierostwo Ignacego Paderewskiego, pianisty, odwleko kryzys, nie mogo jednak
usun konfliktw midzy rozmaitymi frakcjami. Polska oczekiwaa od zachodnich aliantw jasnego
wytyczenia jej granic. Kierowana przez Herberta Hoovera Amerykaska Administracja Pomocy
pomoga powstrzyma gd i choroby. Problemy polityczne pozostay nie rozwizane.
Niemiecka armia Ober-Ost, uwiziona pomidzy polsk a bolszewick mizeri, zajmowaa trudn
pozycj o coraz mniejszej wartoci strategicznej. Gdy w marcu 1918 roku tereny te zostay okupowane

przez Niemcw, Ober-Ost sta si wschodnim szacem poddanej im Europy: na jego polskich tyach
znajdowaa si niemiecka i austriacka strefa okupacyjna, skrzyda za ochraniay proniemieckie wadze
Ukrainy i Litwy. Lecz po upadku Austrii w padzierniku i wyparciu oddziaw niemieckich ze
rodkowej Polski w listopadzie Ober-Ost zawis w prni - tylko na pnocy nie zosta odcity od linii
zaopatrzenia. To, co pozostao, byo wic jedynie groteskowym, nitkowatym kadubem dugim na
ponad 1500 kilometrw, miejscami nie szerszym ni 80 kilometrw. Sztab tej formacji i jego szef,
genera Hoffmann, znajdowali si w Krlewcu na terenie Prus Wschodnich. Dwa gwne sektory tego
odcinka to na pnocy Dziesita Armia generaa Falkenhayna usytuowana w Grodnie, a na poudniu
Heeresgruppe Kiew. Podstawow arteri komunikacyjn bya linia kolejowa Biaystok - Brze
Litewski - Kowel - Rwne. Jedyne poczenie z Niemcami stanowiy jednotorowe linie czce Grodno
i Biaystok z Prusami Wschodnimi. Na caej swojej dugoci Ober-Ost by wystawiony na
rwnoczesny atak ze wschodu i zachodu. Wczeniej czy pniej Niemcy musieli si ewakuowa.
Okrelenie momentu ewakuacji przysparzao jednak trudnoci Armia niemiecka na wschodzie bya
wci niepokonana i na tym obszarze stanowia jedyn znaczc i zdyscyplinowan si. W tym
momencie nie byo wic nikogo, kto potrafiby j wyprze. Zachodni alianci nie wiedzieli, jak decyzj
maj podj. Odpowiedni artyku zawieszenia broni stanowi, i wojska niemieckie znajdujce si na
dawnych terenach rosyjskich powinny wrci do domu, gdy tylko alianci uznaj moment za
stosowny. Francuzi chcieli natychmiastowej ewakuacji, ktra miaa stanowi krok wstpny do
rozwizania wszystkich si niemieckich. Z kolei Brytyjczycy i Amerykanie uwaali, e Niemcy
powinni pozosta na swoich pozycjach, aby zapobiec bolszewickiemu najazdowi na Europ.
Szybko okazao si, e pogrone w chaosie Niemcy s niezdolne do prowadzenia aktywnej polityki
wschodniej. Abdykacja cesarza i przyjte na zachodzie warunki zawieszenia broni pooyy kres ich
ambicjom politycznym. Bunt w Kilonii, komunistyczne rozruchy w Monachium i Berlinie,
powstawanie rad onierskich w armii niemieckiej - wszystko to sprawio, i gwnym celem musiao
by teraz przywrcenie porzdku w ojczynie. Szef sztabu Ober-Ost, Hoffmann, ustpi w obliczu
bardziej palcych potrzeb swojego kraju. Rozmowy o wycofaniu podjto w listopadzie, a w grudniu
rozpocza si zasadnicza ewakuacja.
Dopiero niedawno wyjaniono szczegy i istot niemieckiej strategii podczas ewakuacji Ober-Orstu1.
Hoffmann nie chcia prowadzi wasnej polityki, o wszystkie decyzje prosi wic Berlin, ktry z kolei
zwraca si do mocarstw alianckich w Paryu. Polakw i bolszewikw traktowa z jednakow pogard.
Jako ten, ktry podyktowa warunki traktatu brzeskiego, i jako niepokonany gubernator Wschodu,
Hoffmann by przekonany, e po jego odejciu musi nastpi potop. Zaleao mu jedynie na
bezpieczestwie wasnych ludzi. Jego stosunki z Polakami byy szczeglnie niedobre. Czu si
upokorzony, kiedy jego wojska rozbrojono w Warszawie, i zaenowany, kiedy jego onierze wzili
krwawy odwet na ludnoci cywilnej, gdy na Podlasiu prbowano ich rozbraja. Cho 24 listopada
podpisano lokaln umow dotyczc ewakuacji niemieckich pozycji na Bugu, to jednak fiaskiem
zakoczyy si wane rokowania na temat transportu Heeresgruppe Kiew przez Polsk na lsk.
Porozumienie osignito dopiero w lutym, kiedy wydarzenia po sowieckiej stronie Ober-Ostu, a
zwaszcza w Wilnie, zmusiy Niemcw i Polakw do kompromisu.
W pierwszym tygodniu 1919 roku w Wilnie miay miejsce dwie rewolucje. W Nowy Rok grupa
miejscowych polskich oficerw pod dowdztwem generaw Wejtki i Mokrzeckiego dokonaa
zamachu, ustanawiajc Samoobron. Chodzio im o przeciwstawienie si komunistycznej Radzie
Robotniczej, ktra zamierzaa przej wadz po wyjciu Niemcw z miasta i zdya ju wyda
manifest, ogaszajc si rzdem tymczasowym2. Oficerowie zaatakowali w nocy budynek partii
komunistycznej: prawdopodobnie cztery osoby zginy, pi popenio samobjstwo, a siedemdziesit
sze aresztowano. Cztery dni pniej Samoobrona stracia wadz, kiedy od strony Smoleska
wkroczya do miasta bolszewicka Armia Zachodnia, aby udzieli wsparcia Radzie Robotniczej. Taki

obrt wydarze by rwnie nieznony dla Pisudskiego, rodowitego wilniuka, jak i dla Hoffmanna,
ktrego wojska wycofay si przedwczenie w popochu. Przedstawiciele Polski i Niemiec, wyposaeni
w rzdowe penomocnictwa, spotkali si 5 lutego w Biaymstoku, gdzie podpisali porozumienie
ewakuacyjne. Zgodnie z artykuem pitym umowy dziesi batalionw polskich, tzn. okoo 10 tysicy
ludzi, miao przekroczy linie niemieckie w rejonie Wokowyska i zaj front bolszewicki. Artyku
czwarty stanowi, e Niemcy maj przejciowo kontrolowa okolic Suwak a do zakoczenia
ewakuacji3.
Niektrzy komentatorzy zarzucaj Hoffmannowi prowadzenie podwjnej gry: miaby nakania
bolszewikw do ekspansji na zachd, a Polakw na wschd - w nadziei, i skorzysta na konflikcie
midzy nimi4. Stanowisko to jest wydumane. W owym czasie Hoffmann nie mia wielkiego pola
manewru. Niemieccy podoficerowie brali urlopy, aby szkoli miejscowych czerwonogwardzistw; z
kolei oficerowie od dawna pozostawali w kontaktach z siami antybolszewickimi. Kiedy ogoszono
decyzj o ewakuacji, Ober-Ost musia upa.
Apologeci polscy i sowieccy przedstawiaj diametralnie rne interpretacje ewakuacji Ober-Ostu.
Polscy historycy mwi o napaci bolszewikw na Kresy, tak jakby naleay one do Polski.
Historycy sowieccy mwi o polskich agresorach, tak jakby Kresy naleay do Rosji Sowieckiej.
Oba stanowiska s bezpodstawne. W 1919 roku Kresy nie naleay do nikogo, chyba e do ludnoci
miejscowej, ktrej ani Polacy, ani Sowieci nie mogli w aden sposb zapyta o zdanie. Prawd jest, e
bolszewicy ruszyli pierwsi na Ober-Ost, tworzc 16 listopada 1918 roku Armi Zachodni, ktra zaja
Misk i Wilno, zanim jeszcze wojska polskie wykonay jakikolwiek ruch 5. 12 stycznia 1919 roku
sowieckie Naczelne Dowdztwo nakazao rozpoznanie w gb a po Niemen i Szczar, a 12 lutego
a po Bug6.
Wtpliwe jednak, czy operacja ta - o kryptonimie Cel Wisa - miaa skoczy si podbojem
Warszawy przez bohatersk Armi Czerwon. Jej nazwa na to wskazuje. Niemniej jednak niesychanie
hipotetyczna forma rozkazw i wyjtkowo niepewna sytuacja Armii Zachodniej sugeruj co
przeciwnego7. Zapewne kryptonim nie by niczym wicej ni sloganem podyktowanym przez
rewolucyjn brawur. Cho Sowieci mogliby kontynuowa ofensyw, gdyby nie napotkali oporu, to
jednak bez wtpienia chodzio im raczej o rozpoznanie szans ni o realizacj jakiego wielkiego planu.
Rzd w Warszawie potraktowa wszake kryptonim jako dowd intencji i w tym duchu 28 grudnia
Pisudski telegrafowa do Clemenceau8. Jednake sami Polacy nie mieli zbyt wielkich podstaw ku
temu, aby si oburza. Pisudski przyznaby pierwszy, e i on wysaby swoj armi na Ober-Ost w
listopadzie lub w grudniu, gdyby tylko okolicznoci mu na to pozwoliy.
Tak czy owak, w wyniku ewakuacji wojsk niemieckich powstaa prnia, w ktr samorzutnie
wtargny jednostki polskie i sowieckie. adna ze stron nie potrzebowaa zachty. Polacy poszli
naprzd 9 lutego. Zgrupowanie Pnocne ruszyo gwn lini kolejow na Baranowicze; Zgrupowanie
Poudniowe nataro w kierunku Piska. Sowiecka Armia Zachodnia wyruszya ju ze swoich nowych
baz w Misku i w Wilnie. Do zderzenia doszo 14 lutego o sidmej rano, kiedy kapitan Mienicki z
polskiego oddziau wileskiego poprowadzi 57 onierzy i 5 oficerw na miasteczko Bereza
Kartuska9. Okazao si, i jest ono w rkach bolszewikw. Po krtkim starciu osiemdziesiciu
krasnoarmiejcw trafio do niewoli. Rozpocza si wojna polsko-bolszewicka.
***
Wprawdzie bezporedni przyczyn walk bya ewakuacja Ober-Ostu, ale rzeczywicie istniay gbsze
powody wojny. Od momentu, kiedy powstaa nowa Polska, jaki rodzaj konfliktu midzy ni a Rosj
bolszewick - cho niekoniecznie konflikt militarny - by nader prawdopodobny.
Trudno dzi sobie wyobrazi, jak drogie sercom poprzednich pokole Polakw byy Kresy Wschodnie.

Kiedy Adam Mickiewicz - najwikszy poeta polski i jedyny rywal Puszkina o laur Muzy Sowiaskiej opiewa swoj ojczyzn, nie pisa o Warszawie czy o Krakowie, ale o Litwie:
Litwo! Ojczyzno moja! ty jeste jak zdrowie;
Ile ci trzeba ceni, ten tylko si dowie,
Kto ci straci
Kiedy opiewa wspaniaoci natury, myla o wielkiej urodzie Kresw. Kiedy woa Kochajmy si!,
to ten sawny cri de coeur by wezwaniem do harmonii midzy licznymi kresowymi narodami i
stanami. Henryk Sienkiewicz rozpali serca Polakw swoimi opowieciami rycerskimi, ktre pene
byy scen z ycia kozackiego w XVII-wiecznej Polsce. Tak jak niejeden wielki Anglik okazuje si
Irlandczykiem lub Szkotem, tak samo niejeden wielki Polak - np. Mickiewicz, Sowacki czy
Kociuszko - okazuje si Litwinem.
Dawna Polska - od 1386 roku a do ostatniego rozbioru w roku 1795 - stanowia wsplnot narodw,
tak jak od 1603 roku Anglia i Szkocja: Krlestwo Polskie i Wielkie Ksistwo Litewskie byy rzdzone
przez jednego krla, a potem przez jeden parlament. Rzeczpospolita Obojga Narodw rozcigaa si od
Batyku a po Morze Czarne, od Odry a po Dniepr, a jej terytorium zamieszkiwa tuzin nacji, ktre
cieszyy si tu wiksz wolnoci ni gdziekolwiek w krajach ssiednich. Rzeczpospolita bya
przedmurzem chrzecijastwa, walczc z Turkami i Tatarami w obronie wiary, i z Moskalami o wadz
nad stepami. Kiedy w 1918 roku Polacy odzyskali niepodlego, ich ulubion lektur by Mickiewicz i
Sienkiewicz, a jedyn Polsk, jak znali, bya dawna Rzeczpospolita, ktrej serce bio na Kresach.
Rwnie bolszewicy mieli powody, dla ktrych zaleao im na Kresach. rdem ich uczu nie by
jednak ani patriotyzm, ani romantyzm -tymi sentymentami pogardzali - ale marksistowska doktryna,
zgodnie z ktr Kresy stanowiy pomost czcy Rosj z Europ, po ktrym rewolucja bolszewicka
bdzie musiaa przej, jeli ma si rozprzestrzeni i przetrwa. Doktryna gosia, e rewolucja w Rosji
upadnie, jeli nie zostanie wsparta przez rewolucje na Litwie, w Polsce i przede wszystkim w
Niemczech. Wielu bolszewikw znao Kresy z dziecistwa. Komisarz wojenny Trocki urodzi si pod
Korsuniem, twrca Czeki Feliks Dzieryski - niedaleko Wilna, Karol Radek - we Lwowie.
Polskie plany kresowe wystpoway w dwch wariantach: inkorporacyjnym i federacyjnym.
Zwolennikiem inkorporacji Kresw by Roman Dmowski, przywdca Stronnictwa NarodowoDemokratycznego, zaoyciel Komitetu Narodowego Polskiego w Paryu i szef delegacji polskiej na
konferencj pokojow. Wariant ten polega na przyczeniu do Polski wszystkich ziem w obrbie
granic Rzeczypospolitej z 1772 roku i nie przewidywa specjalnego traktowania obszarw, na ktrych
Polacy stanowi mniejszo. Z kolei wariant federacyjny, popierany przez Pisudskiego, zakada, i
innym nacjom zamieszkujcym Kresy przysuguj wasne instytucje polityczne. Pisudski dowodzi, e
Polska - jako pastwo najsilniejsze - ma obowizek zagwarantowa wszystkim narodom na tym
obszarze warunki do samostanowienia. By przekonany, e wszystkie pastwa kresowe - od Finlandii
po Kaukaz - dobrowolnie przystpi do demokratycznej federacji, jeli tylko zapewni im si swobod
wyboru. Nie trzeba dodawa, e plany te zupenie nie uwzgldniay zamiarw i aspiracji Moskwy.
Bolszewicy uwaali swoje zachodnie kresy za znakomite miejsce do przeprowadzenia politycznego
eksperymentu - mimo i ich panowanie byo tu nadzwyczaj niepewne. Wychodzili bowiem z zaoenia,
e na skutek procesw historycznych proletariat rycho zdobdzie wszdzie wadz, a uwid pastw
narodowych doprowadzi do powstania oglnowiatowej wsplnoty komunistycznej. Potrafili jednym
tchem gosi zasady narodowego samostanowienia i komunistycznego internacjonalizmu - w
przekonaniu, e pierwsze nieuchronnie wiedzie do drugiego. Musieli jednak zdecydowa, czy na
zacofanym obszarze maj podj prb przyspieszenia biegu dziejw, czy raczej powinni pozostawi je
wasnemu losowi. Z kolei ich przeciwnicy musieli zgadn - przy zaoeniu, e rozumieli bolszewicki
tok mylenia - jak trwaa okae si dana deklaracja Sowietw. Przywdcy bolszewiccy, na przykad,
wielokrotnie zapewniali, i uznaj niepodlego Polski. Zarazem jednak jawnie wspomagali

internacjonalistycznych komunistw polskich, ktrzy stawiali sobie za cel upadek Rzeczypospolitej.


Wikszo obserwatorw uwaaa wic bolszewickie deklaracje za mydlenie oczu. Podejrzewano, e w
praktyce sowiecka niepodlego oznacza jedynie autonomi w ramach imperialnej federacji, gdzie
scentralizowane rzdy jednej partii ograniczyyby narodowe swobody do obszaru szkolnictwa oraz
nazewnictwa ulic. Podejrzenia te potwierdzio proklamowanie Ukraiskiej Socjalistycznej Republiki
Radzieckiej w styczniu 1919 roku oraz analogicznej Republiki Litewsko-Biaoruskiej w lutym tego
roku. Za granice Polski przywdcy bolszewiccy uwaali granice carskiej Kongreswki. Byli na razie
gotowi tolerowa jak form polskiej pastwowoci na zachd od Buga; zakadali jednak, e na
wschd od Buga odziedzicz woci carw. Nie trzeba dodawa, e zupenie nie liczyli si z planami i
aspiracjami Warszawy.
Po obu stronach gbokiej, ideologicznej przepaci rodziy si diametralnie przeciwstawne plany. Rosja
Sowiecka zostaa stworzona przez marksistowskich idealistw, ktrzy odrzucili zasady tradycyjnych
spoeczestw europejskich. Polska powstaa przy udziale pokolenia politykw, ktrych wycznym
celem bya pena realizacja tych zasad w niepodlegym pastwie polskim. Od listopada 1917 roku
Rosja Sowiecka znajdowaa si w rkach dyktatury, ktra wiadomie dya do likwidacji religii,
wasnoci prywatnej, klas spoecznych oraz buruazyjnej suwerennoci. Natomiast Rzeczpospolita
Polska bya demokracj parlamentarn i krajem tak gboko religijnym, i szed w zawody z Hiszpani
o tytu narodu najbardziej katolickiego; u jego steru znajdowali si ludzie, dla ktrych fundamentem
spoeczestwa by Koci, wasno prywatna, interesy klasowe i patriotyzm. Natchnieniem
bolszewikw bya duma z narodzin pierwszego na wiecie pastwa socjalistycznego. Natchnieniem
Pisudskiego byy romantyczne ideay z przeszoci. Trudno byo oczekiwa pokojowego
wspistnienia obu wiatopogldw.
Napicia wynikajce z rnic ideologicznych pogbiaa jeszcze tradycja historyczna. Rosja i Polska
byy sobie tradycyjnie wrogie. Rosjanie uwaali Pisudskiego za spadkobierc polskich panw, ktrzy
w roku 1611 podbili Moskw, do 1662 roku wadali Kijowem, a potrafili jedynie zaprowadza
paszczyzn i wszczyna bunty. Z kolei Polacy uwaali Lenina za nowego cara, ktrego jedynym
celem byo wpdzenie ich znw w niewol. W lutym 1919 roku zarwno Rosja, jak i Polska byy
pastwowymi oseskami: pierwsza miaa szesnacie miesicy, druga ledwie cztery. Obie odczuway
chroniczny niepokj, nie mogy zapa oddechu i atwo podnosiy wrzask. W opinii seniorw
europejskiej rodziny adne z tych niemowlt nie miao poy dugo. W krgach konserwatywnych
Rosj Sowieck uwaano za poroniony pd, ktrego trwanie przy yciu byo niewytumaczalnym
dopustem boym; Polsk z kolei uznawano za chorowit znajd - niezdoln do wysiku i
samodzielnoci. Przywdcy Rosji i Polski, dotknici do ywego, przeciwstawiali tym opiniom
fantastyczne wizje ekspansji: pierwsi w postaci planu rychej rewolucji wiatowej, drudzy w formie
projektu zdobyczy terytorialnych. Zamierzenia te musiay si ze sob zderzy. Wszak sprzeczne
pogldy atwiej prowadz do konfliktu wrd ssiadw ni dalekich krewnych. Szczeglnie e na
terytorium sowieckim znajdowao si 800 tysicy Polakw: onierzy, winiw, zesacw. Z kolei
wielu obywateli polskich, zwaszcza wrd niespokojnego proletariatu Warszawy i odzi,
podchwytywao idee bolszewickie. Obie ideologie konkuroway ze sob o umysy ssiednich narodw,
ktre nadal nie miay ustalonych granic.
Napicia podsycaa jeszcze izolacja dyplomatyczna. W owym czasie Rosja Sowiecka bya traktowana
przez wiat jako przypadek politycznej wcieklizny - kady kontakt z ni by uznawany za ryzyko.
Rzd polski nie mia pewnoci, czy stosunki z Sowietami s w dobrym tonie. Niemiecki Ober-Ost
przeszkadza w bezporedniej komunikacji. Nie byo stosunkw handlowych, pocze telegraficznych
i kolejowych. Warszawa moga rozmawia z Moskw jedynie za pomoc prymitywnej radiostacji,
ktra nie gwarantowaa poufnoci i nie zawsze dziaaa. W cigu czterech miesicy poprzedzajcych
wybuch konfliktu nie nawizano prawdziwego dialogu, cho podjto kilka wstpnych prb. W
padzierniku 1918 roku - zanim jeszcze Polska ogosia niepodlego - sowiecki komisarz spraw

zagranicznych, Cziczenn, zaproponowa wysianie do Warszawy swojego ambasadora10. Jego wybr


pad na Juliana Marchlewskiego. Rozmowy z Leonem Wasilewskim, pierwszym polskim ministrem
spraw zagranicznych, cechowa jednak zupeny brak zaufania po obu stronach. Wasilewski odmwi
dyskusji o dyplomacji, zanim Rosjanie nie zwolni z wizienia przewodniczcego moskiewskiej
Komisji Likwidacyjnej do spraw Krlestwa Polskiego, Aleksandra Lednickiego11. Potem sprzeciwi si
obecnoci polskich jednostek w Armii Czerwonej, zwaszcza gdy uywano ich przeciw Samoobronie w
Wilnie12, z kolei Cziczenn wskazywa na obecno oddziaw polskich w rosyjskich biaych armiach
i zaprotestowa przeciw wymordowaniu z premedytacj przez Polakw misji Sowieckiego Czerwonego
Krzya13. Misja ta, kierowana przez polskiego komunist - Bronisawa Wesoowskiego, przybya do
Warszawy 20 grudnia, aby wynegocjowa repatriacj rosyjskich jecw wzitych do niewoli w wojnie
wiatowej. Jej czonkowie zostali natychmiast aresztowani pod zarzutem szerzenia wywrotowej
propagandy i formalnie wydaleni z kraju. Lecz na ostatnim etapie podry do linii demarkacyjnej
zostali wywleczeni z pojazdu przez polskich andarmw, zacignici do lasu i rozstrzelani. Wesoowski
zgin wraz z trzema towarzyszami, jeden z czonkw misji, udajc martwego, zdoa jednak uciec i
opisa Cziczerinowi przebieg wypadkw. Incydent ten, ktry mia miejsce 2 stycznia 1919 roku, popsu
szans dwch innych misji: sowieckiej delegacji handlowej, kierowanej przez byego czonka PPS-u,
Wincentego Jastrzbskiego, oraz polskiej misji politycznej pod przewodnictwem Aleksandra
Wickowskiego, ktra nie zdoaa dotrze do Moskwy przed rozpoczciem walk. Wickowski wrczy
Cziczerinowi list od Polskiej Partii Socjalistycznej, ktry zawiera propozycj przeprowadzenia
wolnych wyborw na Kresach14. Kiedy Cziczerin wyrazi zgod, z propozycji nagle si wycofano.
Najwidoczniej nie miaa aprobaty Pisudskiego. Pi miesicy sporadycznych negocjacji nie
doprowadzio do niczego, nawet do nawizania stosunkw dyplomatycznych. Ostatecznie Wickowski
wrci do domu 25 kwietnia z pustymi rkami.
Arena, na ktrej miaa si rozegra wojna polsko-bolszewicka, mogaby uchodzi za raj dla generaw.
Wschodnia cz Niziny Pnocno-Europejskiej ma wiele cech pozwalajcych na wyprbowanie
umiejtnoci polowych onierzy, a jednoczenie nie ma tu wyranych barier, ktre ograniczayby
ruchy wojsk. Na zachd od Uralu, w osi poziomej, nie ma tu adnych przeszkd naturalnych. W
rzeczywistoci jednak (by pozosta przy metaforze) jest to raczej pieko: najwiksi generaowie, ktrzy
kiedykolwiek rzucili tu na szal swoje losy - midzy innymi Karol ze Szwecji i Napoleon Bonaparte zostali upokorzeni.
Niektre obszary tego terytorium, rzecz jasna, mniej sprzyjaj manewrom wojskowych. Obrzea
pnocne stanowi cz polodowcowej krainy jezior, ktra rozciga si na przestrzeni tysica
kilometrw od Mazowsza wok Warszawy do Wyyny Wadajskiej niedaleko Moskwy. Teren ten jest
usiany niezliczonym mnstwem niewielkich jezior, porozdzielanych przez poronite sosn moreny.
Due formacje musz wic rozdziela szyki i wtedy przekonuj si, jak trudno utrzyma tu czno
midzy poszczeglnymi oddziaami. (Porwnaj map na pierwszej wklejce).
W centrum tego obszaru znajduje si ponad 150 tysicy kilometrw kwadratowych Polesia, tzw. Bagna
Prypeci. Wbrew obiegowym wyobraeniom nie s to jednak nieprzebyte moczary, ale rozlege
dorzecze, gdzie cz si ze sob niezliczone strugi, stawy i kanary otoczone przez bujne ki, brzeziny
i wiklinowe zarola. Krajobraz urozmaicaj piaszczyste wrzosowiska poronite karowat sosn,
dbowe lasy, bota i torfowiska. wietny teren do polowa na kaczki, ale nie dla armii w marszu.
Niewiele osad, sabe zaopatrzenie i zupeny brak utwardzonych drg.
Po obu stronach Polesia rozcigaj si dwie wyyny. Nigdzie nie wznosz si wyej ni 360 metrw,
ale to wystarczy, aby cakowicie odmieni uksztatowanie terenu. Szerokie rzeki przecinaj tu co
pewien czas dugie, paskie wzgrza, onierz, maszerujcy godzinami pomidzy jednym niskim
pasmem a drugim - skd wida nieograniczony horyzont - tylko sporadycznie mija drewniane chaty
przycupnite obok pasa ziemi uprawnej. S tu ogromne poacie lasw i wrzosowisk; niektre z nich,

jak Puszcza Biaowieska, to odwieczne i dziewicze ostpy: krlestwo zwierza, swobodnie


przemierzane przez wilki i ubry. Na obszarze pnocnym. - midzy pojezierzem a Polesiem - biegnie
Unia kolejowa i szosa, ktre cz Warszaw z Moskw przez Brze, Misk, Bory sw i Smolesk.
Obszar poudniowy - midzy Polesiem a Karpatami - rozciga si od Wisy po Dniepr, obejmujc
Krakw, Lww i Kijw. Kada armia idca z Polski do Rosji zawsze pomaszeruje przez jedn z tych
wyyn. Aby dotrze do Smoleska bd Kijowa, bdzie musiaa pokona okoo 650 kilometrw.
Rwnie armia rosyjska idca na Europ musi przeby t sam wyczerpujc tras, zanim dotrze do
pierwszych osiedli polskich.
Naturalny ukad tych terenw daje osobliwy efekt strategiczny. Rozlegy klin Polesia swoim ostrzem
skierowany jest na zachd, a podstaw opiera si na wschodzie. Zatem armia idca z Rosji musi
rozdzieli si na dwie odrbne kolumny, maszerujce po obu stronach trjkta, podczas gdy armia
bronica Polski moe operowa jako jedna cao, ktrej punktem newralgicznym bdzie Warszawa
lub Brze. Kiedy armia rosyjska dociera do Polski, gwna masa wojsk obronnych nadal rozdziela
obie kolumny i tym samym uniemoliwia skoordynowany atak. Dowdztwo polskie w peni zdawao
sobie spraw z tego atutu i w 1920 roku wykorzystao go do maksimum.
Element nieprzewidywalnoci do onierki na Kresach wnosi pogoda. Panuje tu klimat skrajnoci:
mrozy do czterdziestu stopni zim. i doskwierajce upay do czterdziestu stopni latem. onierz bez
ciepych butw i koucha moe tu zim straci palce u stp i rk w jedn noc. Jego najgorszym
wrogiem nie jest jednak mrz. onierze mog skutecznie walczy w bardzo niskich temperaturach,
jeeli tylko s ciepo ubrani, a grunt jest wystarczajco twardy. O wiele trudniej znie im gwatowne
zmiany pogody: nagy wiatr od wschodu moe zmrozi agodny jesienny dzionek z syberyjsk
bezapelacyjnoci; naga burza z zachodu moe zamieni tward pokryw nien w grzskie boto i
lodowate potoki. W grudniu 1812 roku taka wanie burza roztopia w przecigu minut Berezyn, ktra
zatopia pozostaoci napoleoskiej Grand Armie. Roztopy i powodzie stanowi wiksze zagroenie
dla wojsk ni nieg czy ld; dlatego wanie wiosna jest jedyn por roku, kiedy trzeba przerwa
dziaania wojenne. Zawsze w marcu i na pocztku kwietnia boto pozwala dyplomacji zapa drugi
oddech.
Ludno tego ogromnego obszaru - do ktrego przez wieki zgaszali pretensje zarwno Rosjanie, jak i
Polacy - nie bya ani rosyjska, ani polska. Chopstwo byo na pnocy litewskie, w centrum biaoruskie,
a na poudniu ukraiskie. Miasta byy w przewaajcej mierze ydowskie, poniewa tu wanie
Cesarstwo Rosyjskie wyznaczyo ydom stref osiedlenia. Pozycja Polakw na Kresach bya saba pod
wzgldem ilociowym, ale silna pod wzgldem spoecznym i kulturalnym. Stanowili oni trzon
magnaterii - wywodzcej si jeszcze ze redniowiecznych zdobywcw - oraz najzamoniejszego
mieszczastwa. Wilno i Lww byy polskimi wyspami na obcym morzu. W tych stronach nie byo
prawie rodowitych Rosjan.
Na Kresach, co trzeba podkreli, narodowo nie znaczya wiele. Ludzi odrniay religia i jzyk.
Badacz, ktry w 1920 roku zapyta biaoruskiego wieniaka o jego narodowo, otrzyma nastpujc
odpowied: Ja katolik i tutejszy. Wszyscy byli poddanymi cara; nikt oprcz Polakw nie mia
ywych tradycji odrbnej egzystencji narodowej, na ktrych mona by oprze nowy ad. Ruchy
narodowe na Litwie, Biaorusi i Zachodniej Ukrainie byy kierowane przez gar intelektualistw,
ktrzy mogliby zmieci si na jednej maej sofie, by zacytowa Namiera. Nacjonalizm polski i
wielkorosyjski byy tu jednakowo obce.
Wojna na Kresach miaa specyficzny charakter. Efektem rozlegoci teatru dziaa i niemonoci
skutecznego obsadzenia go wojskiem byo to, e armie skupiay si na konkretnych, ograniczonych
celach: rzekach, torach kolejowych i miasteczkach. Rzeki byy jedynymi naturalnymi liniami
obronnymi. Berezyna suya Sowietom za fos przez ca zim 1919 roku, Wisa bya ostatnim
okopem Polski w roku 1920. Linie kolejowe stanowiy jedyn skuteczn, sie komunikacyjn; tylko

one umoliwiay zaopatrzenie wojsk. Podrzdne wzy kolejowe, takie jak Baranowicze czy Mozyrz,
byy wic obiektem zaartych walk. Z braku orodkw przemysowych bd elektrowni odosobnione
miasteczka stanowiy czsto jedyny cel militarny. Tylko one daway obietnic grabiey i schronienia,
dostarczay jedynego namacalnego dowodu zwycistwa tam, gdzie armie byy niczym kamyki
wrzucone w ocean. Za wzgldw zarwno psychologicznych, jak i logistycznych walki toczyy si
zrywami, przemieszczajc si z jednego miasteczka do drugiego, by moe sto kilometrw dalej,
niczym iskry, ktre nabieraj energii, zanim przeskocz midzy kocami przewodw. Dziaania
przenosiy si wzdu linii komunikacyjnych w generalskim berku - tam i z powrotem midzy stacjami
kolejowymi. Ukad terenu dyktowa warunki. Potrzebne byy umiejtnoci zwiadowcy i harcownika, a
tylko niekiedy naga sia zmasowanych batalionw. W tym kontekcie Pisudski mwi o strategii
wilka i cietrzewia. Linia frontu bya zbyt wska, aby nadawaa si do skutecznej Flanki byy zawsze
odsonite. Atak byt atwy, wycofanie si - zawsze moliwe. Udanie rozpoczta ofensywa moga si
toczy setki kilometrw si bezwadu Kiedy wic historyk pisze o generalnej ofensywie i o
natarciu szerokim frontem, upraszcza opis tysica pojedynczych star. Dziaania wojenne na Kresach
byy z natury rzeczy lokalne i fragmentaryczne, pene zryww i chaosu. Aby uchwyci t specyficzn
atmosfer, trzeba odwoa si do wspomnie wiadkw i do opisw literackich. Szczliwym trafem
opowiadania Izaaka Babla, bolszewickiego kawalerzysty uczestniczcego w kampanii polskiej, s
jednym i drugim:
Trzydziestego pierwszego przeszlimy do natarcia pod Czenikami. Szwadrony zgromadziy si w lesie
obok wsi i o szstej rano ruszyy na nieprzyjaciela. Nieprzyjaciel oczekiwa nas na wzgrzu, do
ktrego byo trzy wiorsty jazdy. Przegalopowalimy trzy wiorsty na znuonych do cna koniach i
kiedymy wpadli na szczyt wzgrza, zobaczylimy zamary mur czarnych mundurw i pobladych
twarzy. To byli Kozacy, ktrzy zdradzili nas na pocztku polskiej wojny i zostali uformowani w
brygad pod dowdztwem esaua Jakowlewa. Ustawiwszy jedcw w czworobok, esau czeka na nas
z go szabl. W jego ustach byszcza zoty zb, czarna broda leaa na piersi jak ikona na
nieboszczyku. Karabiny maszynowe przeciwnika szyy z dwudziestu krokw, ranni zwalili si w
naszych szeregach. Stratoway ich kopyta naszych koni i zderzylimy si z nieprzyjacielem, ale
czworobok jego ani drgn, wic rzucilimy si do ucieczki, w ten sposb sawinkowcy osignli
nietrwae zwycistwo nad szst dywizj15.
Przeciwnicy Babla znosili podobne trudy i przeywali podobne nastroje:
5 VIII 1920
Las pod Brodami
Kochani Rodzice
Jestem w tej chwili tak zmczony, e nie mog bardzo myli zebra - nie wiem od czego zacz - tyle
nocy nieprzespanych, cigle ten huk i terkot.
Wygldamy wszyscy jak prorocy - wychudli, obronici, niewyspani.
Co ja bym da, eby tak w tej chwili znale si w Kielcach Par dni temu w bitwie pod Mikoajowem, na naszym prawym skrzydle, Bolszewicy rozbili szwadron
11 puku uanw i zarbany zosta Lolek Garbiski(.) dosta szabl w skro. Tak ludzie gin jak muchy
Najgorsza rzecz z rannymi - do kolei 100 km, upa, automobili nie ma, podwd rwnie. Mj grdecki
bezporedni dowdca pchor. Bogusawski (.) urwa mu granat stop, w dwa dni umar na zakaenie (.)
Zdobywamy opatyn o godzinie 11 w nocy - rozkwaterowani zasypiamy, konie rozsiodane - naraz
odzywa si z 10 kulomiotw ze wszystkich stron, z kadego ogrdka strzay, ledwie e prawie bez strat
wycofalimy si -ca noc stalimy w awach naokoo miasta gotowi do szary, a pniej do poudnia

znowu zdobywalimy ten sam opatyn - od poudnia przez trzy godziny w pieszym szyku
zdobywalimy most na Styrze - trzy razy mielimy most w rkach i dopiero za czwartym razem na
stae - eo ipso ca noc w pogotowiu, aby go utrzyma itd., itd., i tak co dzie, co dzie, co dzie po
kilku ubywa z szeregu.
Ka i konie czyci Cauj rczki Kochanym Rodzicom, prosz nie zapomina o mnie i Braci uciska (..)
kochajcy syn Kazik16
Oglne opisy pomijaj specyfik ludzkich losw. Po polskiej stronie mona wskaza na nastoletnich
ochotnikw - jeszcze w studenckich czapkach, niezdolnych udwign cikich angielskich karabinw;
pukownika - buchajcego honorem uszami i nozdrzami, ktry wola przebi si szpad ni podda
bolszewikom; jecw rozbierajcych si na niegu do bielizny, eby bolszewicy nie mogli rozpozna i
rozstrzela oficerw. Po stronie sowieckiej mona odwoa si do naszkicowanych przez Babla
portretw: komendanta dywizji Pawliczenki - pastucha z Kubania, ktry pojecha do domu specjalnie
po to, eby zatuc swojego pana; rannego anarchisty Sidorowa, ktry marzy o socu Italii i zamierza
zdezerterowa po raz pity; kozaka Priszczepy: cham, ale nie natrtny, wylany z partii, przyszy
gaganiarz, niefrasobliwy syfilityk, baagua17, ktry z zemsty wiesza psy, pali krowy i mordowa
staruszki. Rwnie barwnymi postaciami byli cywile: stary Gedali z ytomierza, w cylindrze i z
pejsami, ktry mwi tak rewolucji, i tak szabasowi; Romuald, wikary i kastrat, ktry na pewno
zostaby biskupem, gdyby nie by szpiegiem, ktry zwraca si do nas towarzysze, a ktrego uywajc sw Babla - obojtnie zastrzelilimy. Bez wtpienia, na wojnie polsko-bolszewickiej
walczono bezpardonowo. Polacy czsto rozstrzeliwali pojmanych komisarzy. Sowieci rozstrzeliwali
schwytanych oficerw, a ksiom i dziedzicom podrzynali garda. Obie strony niejednokrotnie
mordoway ydw. Okruciestwo niejako wisiao w powietrzu. onierz y w nieustannym chaosie i
zagroeniu. Rzadko znajdowa schronienie w wygodnym okopie lub odzyskiwa pewno siebie na
onie swojego puku. Czciej by sam - w lesie lub na warcie gdzie na skraju wsi - nie wiedzc, czy
nagy atak nastpi z przodu czy te z tyu; nie wiedzc, czy linia frontu przesuna si w przd, czy
moe wstecz. Zasadzki i wypady wzbudzay panik i zachcay do odwetu. Spotkania z
nieprzyjacielem byy rzadkie, ale krwioercze.
wieo upieczona Litewsko-Biaoruska Republika Rad - w skrcie: Lit-Bie - nie bya w lutym 1919
roku dobrze przygotowana do wojny ani pod wzgldem politycznym, ani militarnym. Czoow postaci
na tym obszarze by nietuzinkowy Ormianin, Aleksander Miasnikow, ktry przewodzi tu ruchowi
komunistycznemu od momentu, kiedy w marcu 1917 roku pojawiy si pierwsze frontowe rady, a
do upadku Lit-Biea w kwietniu 1919 roku. Wraz z Michaiem Frunze Miasnikow zorganizowa w
1917 roku Komitet Frontowy w Misku, ktry przekona do sprawy rewolucji miejscowe oddziay
carskie, a w lipcu powstrzyma oddziay generaa Komiowa maszerujce na Piotrogrd, gdzie miay
dokona prawicowego zamachu stanu. Po Rewolucji Padziernikowej Miasnikow zosta
przewodniczcym Rady Komisarzy Narodowych Obszaru Zachodniego oraz dowdc sowieckiej
Armii Zachodniej. Na pocztku 1918 roku zorganizowa opr przeciw anty-bolszewickim oddziaom
generaa Dowbora-Munickiego, ale jego kampani przerwaa okupacja niemiecka. Dowbr-Municki,
ktry trzyma w swoim rku Misk, zosta internowany przez Niemcw; Miasnikow wycofa si do
Smoleska. Na zachodzie wadza Sowietw bya nadzwyczaj krucha. Bolszewicy z trudem
zachowywali przewag - nawet wrd bratnich rewolucjonistw. Jeszcze dugo po ich zwycistwie w
Piotrogrodzie w radzie miskiej wikszo mieli mieszewicy i eserzy. W listopadzie 1917 roku
Miasnikow przey tylko dlatego, e jego przyjaciele na wschodzie wysali mu na pomoc pocig
pancerny. Bolszewicy byli gr, poniewa stanowili jedyn frakcj, ktra potrafia kierowa armi.
Sowiecka Armia Zachodnia (16 Armia) miaa garnizon w Smolesku i skadaa si z czterech czci:

Pskowskiej (Litewskiej) Dywizji Piechoty, 17 (Witebskiej) Dywizji Strzeleckiej, Zachodniej Dywizji


Strzelcw oraz oddziaw 2 Obszaru Obrony Frontu. Pod koniec 1918 roku caa armia liczya jedynie
19 tysicy ludzi. Brak byo artylerii i kawalerii - ogem wszystkie oddziay posiaday osiem dzia i
261 koni. W nastpnych miesicach liczebno armii wzrastaa w wyniku poboru i mobilizacji
zdolnych do suby czonkw partii, osigajc pod koniec lutego 46 tysicy ludzi 18. Ale i tak siy te zarwno pod wzgldem wielkoci, jak i jakoci - nie byy wystarczajce do utrzymania obszaru o
rozmiarach Anglii i Walii cznie. Rekruci nadawali wojsku charakter Czerwonej Gwardii: byli
przydatni do patrolowania okolicy, ale trudniej ich byo uy w dziaaniach ofensywnych bd akcjach
zakrojonych na szersz skal. Centralny Komisariat Wojny Trockiego przywizywa do 16 Armii
najmniejsze znaczenie. Na razie potencjalny konflikt z Polsk by bowiem na drugim planie.
12 lutego 1919 roku Joakim Wacetis, sowiecki naczelny wdz, przeksztaci Front Pnocny w
Dowdztwo Zachodnie. Tym sposobem Armia Zachodnia i operacje w Estonii oraz na Litwie, ktre
nada! uwaa za najwaniejsze, znalazy si pod jedn komend. W pierwszym rozkazie, opisujcym
zadania nowego frontu, Wacetis wymieni rozpoznanie w gb a do Tyly, Brzecia, Kowla i
Rwnego. Nakaza rwnie szczegln ochron gwnych wzw kolejowych, tzn. Wilna, Lidy,
Baranowicz i unica19.
W ramach Armii Zachodniej specjaln rol odgrywaa Zachodnia Dywizja Strzelcw Polskich.
Dekretem nr 115 z 21 padziernika 1918 roku Sowiecka Wojenna Rada Rewolucyjna rozkazaa zebra
w jednym oddziale wszystkich Polakw sucych w Armii Czerwonej. Po okresie szkoleniowym w
rejonie Moskwy i subie nad Donem Zachodnia Dywizja zostaa skierowana do Miska, by
uczestniczy w natarciu na stref okupacyjn Ober-Ostu. 5 stycznia 1919 roku Dywizja starta si w
Wilnie z Samoobron. Pierwszego dowdc i kronikarza tej formacji, Stefana bikowskiego, zastpi
genera gwa, czonek PPS. Komisarzem politycznym dywizji by Adam Sawiski. Osiem tysicy
ludzi z tej jednostki podzielono na kilka pukw, z ktrych kady nosi polsk nazw: 1 Puk
Rewolucyjny Czerwonej Warszawy, 2 Puk Lubelski, 3 Puk Siedlecki, 4 Czerwony Puk Warszawskich
Huzarw, 5 Puk Litewsko-Wileski, 6 Puk Uanw Mazowieckich. Puki te tworzyy trzy brygady
piechoty, wyposaone we wsparcie artyleryjskie i kawaleryjskie. Zachodnia Dywizja stopniowo
utracia swj wycznie polski charakter, ale pozostaa gwn si w sowieckiej kampanii politycznej
na zachodzie, stanowic jednostk szturmow Rewolucji.
Armia Czerwona znajdowaa si pod cisym nadzorem politycznym. Kady dowdca mia anioa
stra w osobie oficera politycznego, potocznie zwanego komisarzem, ktry kontrolowa jego
rozkazy. Kady oddzia mia rad wojenn, ktrej przewodniczyli dowdca i komisarz. Kada dywizja
miaa trybuna rewolucyjny, ktry tropi przypadki politycznych odchyle. Komisariat Wojny
Trockiego sprawowa cisy nadzr nad dowdcami, a partia bolszewicka - nad komisarzami. Nawet w
1919 roku, kiedy uwaga Trockiego bya skupiona na frontach wojny domowej, zawsze mona si byo
spodziewa krtkiej inspekcji w Armii Zachodniej: wyskakiwa ze swojego pocigu pancernego,
budzc wszdzie strach, ale i podnoszc ducha oraz skuteczno dziaania. Na skutek upolitycznienia
Armia Czerwona stal si nowym i dziwnym wiatem, gdzie nawet entuzjastw moga oszoomi
galopujca biurokratyzacja i towarzyszcy jej argon. Rewolucyjny obyczaj wymaga skracania nazw,
co rodzio faszywe wraenie, e samej biurokracji ubywa. Nowicjusz na Zapfroncie znajdowa si pod
opiek wojenruka politruka, a otrzymywa rozkazy od swojego komdiwa, ze swojego politoddiea, z
R.W.S., od Nasztarewwojensowa, gawkoma, narkoma, priedriewwojensowriespa, a nawet od samego
pedsownarkoma [skrty te znacz odpowiednio: Front Zachodni, instruktor wojskowy, oficer
polityczny, dowdca dywizji, wydzia polityczny, Rewolucyjna Rada Wojenna, Szef Sztabu
Rewolucyjnej Rady Wojennej, gwnodowodzcy, komisarz ludowy, przewodniczcy Rewolucyjnej
Rady Wojennej (Trocki), przewodniczcy Rady Komisarzy Ludowych (Lenin)].
Armia polska bya przygotowana do wojny jeszcze gorzej. Bolszewicy mieli przynajmniej naczelne

dowdztwo i rok dowiadczenia w koordynowaniu dziaa wojennych. Polacy nie mieli ani jednego,
ani drugiego. Ustawa o organizacji si zbrojnych zostaa uchwalona przez Sejm dopiero 26 lutego 1919
roku - dwa tygodnie po rozpoczciu walk z Rosj Sowieck. Do tej pory kraj by broniony przez zlepek
oddziaw, ktre pozostay w Polsce po I wojnie wiatowej, i ktre czya tylko przysiga na wierno
zoona Rzeczypospolitej i Jzefowi Pisudskiemu, jej naczelnemu wodzowi.
W momencie uchwalenia tej ustawy Polska dysponowaa 110 tysicami czynnych onierzy, w
kwietniu liczba ta wzrosa do 170 tysicy, w tym 80 tysicy kombatantw. Zarodkiem armii byy siy
Polnische Wehrmacht - 9 tysicy ludzi pozostaych z oddziaw zwerbowanych w latach 1917-1918
przez Niemcw. W pierwszych tygodniach niepodlegoci doszo okoo 75 tysicy ochotnikw,
gwnie z Legionw Pisudskiego, ktre walczyy po stronie Austrii a do ich rozwizania w 1917
roku. W grudniu 1918 roku wchodzce w skad armii niemieckiej puki poznaskie zdeklaroway si po
stronie Polski. Pobr ogoszony 7 marca 1919 roku podwoi liczebno wojska, ale w praktyce tylko
nieliczni poborowi podjli sub w tym samym roku. Wydatki na wojsko wyniosy w 1919 roku 49
procent polskiego dochodu narodowego i proporcjonalnie byy wiksze ni w jakimkolwiek innym
kraju wiata - poza Rosj Sowieck.
W cigu nastpnych miesicy rne oddziay polskie przybyway z zagranicy. W kwietniu przyjechaa
z Francji armia polska dowodzona przez generaa Jzefa Hallera - 50 tysicy dobrze uzbrojonych
weteranw, wyszkolonych przez oficerw francuskich. Do armii tej doiczyia cz Legionu
Bajoskiego - polskiej kompanii wchodzcej w skad Legii Cudzoziemskiej, w czerwcu polska dywizja
generaa Lucjana eligowskiego dotara do Lwowa po synnym trzymiesicznym marszu wok
Bakanw a z Odessy, gdzie walczya u boku biaych. Pod koniec 1919 roku przyby do kraju polski
oddzia z Murmaska, a w czerwcu 1920 roku zawina do Gdaska jednostka z Wadywostoku - 10
tysicy onierzy z Polskiej Brygady Syberyjskiej pukownika Rumszy. Trzy ostatnie formacje skaday
si z polskich rekrutw w armii carskiej, ktrzy zostali odcici od kraju na skutek wybuchu rewolucji
w Rosji.
Niezalene jednostki tworzyli rwnie kresowiacy. Wileska Samoobrona miaa swoje odpowiedniki
w Misku i Grodnie. Wikszo onierzy z tych formacji, zaskoczona szybkimi postpami Sowietw
w strefie Ober-Ostu, dotara na wasn rk do linii polskich. W pierwszym tygodniu niepodlegoci
powsta w Warszawie Komitet Obrony Kresw. Jego prezesem zosta ksi Eustachy Sapieha, a
skada si on gwnie z arystokratw, ktrych zasadniczym celem byo odzyskanie okupowanych
posiadoci kresowych. Komitet zorganizowa i sfinansowa tak zwan Dywizj Litewsko-Biaorusk
(pod dowdztwem generaa Iwaszkiewicza), ktra rozpocza zacig w Szczuczynie, Zambrowie i
apach; ostatecznie przycigna jednak mniej ochotnikw z Kresw ni z miast centralnej Polski.
Proces fuzji rnych jednostek i ich dowdztw by dugi i mudny. Wikszo wyszych oficerw
penia wczeniej sub w armii austriackiej. Genera Szeptycki by gubernatorem austriackiej strefy
okupacyjnej na poudniu Polski; Tadeusz Rozwadowski by w 1913 roku generaem, peni funkcj
inspektora w cesarsko-krlewskiej armii, a w 1918 roku zosta komendantem Polnische Wehrmacht i
ministrem spraw wojskowych w utworzonej przez Niemcw Radzie Regencyjnej. Pisudski naturalnie
dobiera sobie ludzi, ktrzy suyli z nim w Legionach, takich jak podpukownik Edward migy-Rydz
(dowdca tajnej POW), pukownik Wadysaw Sikorski czy genera Kazimierz Sosnkowski. Niektrzy
oficerowie suyli w armii carskiej: genera Wacaw Iwaszkiewicz, genera Dowbt-Municki
(dowdca oddziaw anty-bolszewickich na Biaorusi, a wczeniej komendant 1 Korpusu Polskiego),
genera Aleksander Osiski (komendant 3 Korpusu Polskiego), aden z Polakw nie wspi si jednak
na wysze szczeble w sztabie
carskim, gdzie obowizywaa zasada wykluczajca katolikw, ani w sztabie pruskim - w tym
przypadku z powodu zwykych uprzedze. Poznaskie dostarczyo najlepszych podoficerw, ale
niewielu oficerw. Niektrym Polakom udao si suy w kilku armiach. Genera Jzef Haller trzy

razy zmienia strony. W marcu 1918 roku przeszed ze swoim austriackim pukiem Legionw na stron
rosyjsk w protecie przeciw traktatowi brzeskiemu; w Rosji walczy u boku polskiego korpusu z
bolszewikami, a po ucieczce przez Murmask obj dowdztwo armii polskiej we Francji.
W 1919 roku wszyscy ci onierze musieli wyzby si starych wojskowych nawykw i przystosowa
si do nowego ldu. W lutym utworzono Ministerstwo Spraw Wojskowych kierowane przez generaa
Leniewskiego; powsta rwnie Sztab Naczelny (pod dowdztwem gen. Szeptyckiego, a nastpnie
gen. Stanisawa Hallera), ktry stanowi kierownictwo operacyjne. Gen. Rozwadowski zosta wysany
do Parya jako oficer cznikowy midzy Polsk a rzdami aliantw. Trzeba byo ustali od nowa
reguy musztry, formy szkolenia, typy komend, zasady starszestwa - sowem, to wszystko, bez czego
armia nie moe istnie. Tarcia byy nieuchronne. Jednostki wyposaone we francuskie karabiny
otrzymay amunicj niemieck; oficerowie austriaccy czuli si uraeni, suc pod dowdztwem
carskich kolegw, ktrych pokonali; jednostki poznaniakw niechtnie szy do walki na wschd,
kiedy na zachodzie Pozna by cigle zagroony przez Niemcw. Dopiero w lipcu 1919 roku
postanowiono uywa wycznie francuskich podrcznikw i regulaminw oraz skorzysta ze
szkolenia oferowanego przez francusk misj wojskow, ktrej przewodzi gen. Henrys. Pomimo
przeszkd patriotyzm jakim sposobem zatriumfowa: wojsko polskie, martwe od 1831 roku, odrodzio
si.
1 Polska Dywizja Kawalerii stanowi znakomity przykad owych rnorodnych pocztkw caej armii.
Skadaa si z szeciu pukw. 8 Puk Uanw by na wskro cesarsko-krlewski i rekrutowa si z
synw szlachty galicyjskiej. 9 Puk Uanw rwnie wywodzi si z Galicji, ale jego skad by bardziej
demokratyczny. Wielu oficerw z tej jednostki, przyodzianej w angielskie mundury, suyo w
austriackiej Landwehrze lub w Legionach. Jeszcze bardziej egzotyczny by 14 Puk Uanw - z
wyszkolenia i w duej mierze z pochodzenia rosyjski. onierze tej jednostki spdzili w siodle ju pi
lat, walczc w I wojnie na froncie wschodnim, a w wojnie domowej na Kubaniu. Do Polski przyszli z
gen. eligowskim. Austriacki ekwipunek, w ktry zostali wyposaeni, mieli w gbokiej pogardzie.
Oficerowie zachowali swoje wysokie kaukaskie kulbaki, dugie cugle, krtkie strzemiona oraz
brawurowy styl jazdy. 1 (Krechowiecki) Puk Uanw suy wczeniej u Rosjan w Legionie
Puawskim. 2 Puk Szwoleerw by poprzednio legionem austriackim. 15 Puk Uanw skada si z
poznaniakw, noszcych starowieckie mundury i rogatywki ze szkaratnym otokiem. Ich konie byy
wyjtkowo rose, a pruski ekwipunek - wyjtkowo ciki. Kady onierz wozi ze sob lanc, szabl,
bagnet, mask przeciwgazow, saperk i menak. W marszu podzwaniali i chrzcili niczym oddzia
redniowiecznych rycerzy. W kadym z tych pukw lokalne tradycje byy silne, a patriotyzm
narodowy relatywnie saby. Jednostki te byy niczym szeciu synw marnotrawnych zrodzonych z
jednej polskiej matki i trzech rnych ojcw. Po raz pierwszy skierowano je na pole bitwy w kwietniu
1920 roku20.
Gwn rol w organizowaniu armii polskiej odegra Kazimierz Sosnkowski - wiceminister spraw
wojskowych. Cho nie skoczy jeszcze 34 lat, mia ju na swoim koncie uformowania kilku armii. W
roku 1908 we Lwowie, kiedy by jeszcze studentem, z wasnej inicjatywy zaoy Zwizek Walki
Czynnej jedn z wielu podobnych, paramilitarnych organizacji patriotycznych. W 1914 roku zosta
szefem sztabu Legionw Pisudskiego. W 1917 zastpi Pisudskiego w wydziale wojny Rady
Regencyjnej i zaoy Polnische Wehrmacht. W 1918 po pobycie w wizieniu Spandau zosta
przeniesiony do twierdzy magdeburskiej, gdzie doczy do Pisudskiego - ktry nazywa go swoim
sumieniem i anioem strem. Sosnkowski mia cechy, ktrych brakowao twrcy Legionw, takt
polityczny i atwo w nawizywaniu kontaktw osobistych. W 1919 roku powierzono mu zadanie
przekonania demokratycznych instytucji nowego pastwa do nadrzdnych interesw wojskowych
Pisudskiego. Jego przemwienia w Sejmie, jego osobisty udzia w obradach nad ustawami
wojskowymi, jego znajomo rzeczy - to wszystko obudzio zaufanie i zrodzio wol polityczn u

pocztkowo niechtnych parlamentarzystw. Ten mody czowiek - wysoki i zwracajcy na siebie


uwag, ale o skromnych wymaganiach i bardzo obowizkowy - dokona wyczynu porwnywalnego z
osigniciami Trockiego czy Carnota21 , na co rzadko zwracano uwag poza krgami polskimi.
Pocztkowo tylko niewielka cz armii polskiej moga by wysana na front sowiecki. Przez cay rok
1919 Armia Czerwona nie moga przeprowadzi znaczcej ofensywy, wikszo polskich wojsk zostaa
wic wykorzystana do bardziej pilnych zada na froncie ukraiskim, czechosowackim i niemieckim.
Dziesi Tysicy wysane w lutym 1919 roku w stref Ober-Ost podzielono na dwie grupy.
Zgrupowanie Pnocne pod dowdztwem gen. Iwaszkiewicza stacjonowao w Wokowysku, a
Poudniowe kierowane przez gen. Listowskiego w Brzeciu. Dowdc tego frontu biaoruskiego zosta
gen. Szeptycki, ktry zastpi gen. Wejtk. Polacy dysponowali dwunastoma batalionami piechoty,
dwunastoma szwadronami kawalerii i trzema kompaniami kawalerii, dorwnujc sowieckiej Armii
Zachodniej po drugiej strome frontu pod wzgldem jakoci, lecz nie liczebnoci.
Ilo sprztu wojskowego dostpnego w 1919 roku w Europie Wschodniej bya nadzwyczaj
ograniczona. Wojna polsko-bolszewicka zostaa stoczona za pomoc nadwyek z I wojny wiatowej.
Obie strony musiay polega na tym, co udao im si wyprosi lub zdoby w walce. Sowiecka Armia
Zachodnia otrzymaa swoj cz zdobyczy z wojny domowej; japoskie karabiny z Syberii, angielskie
dziaa z Archangielska i Kaukazu. W pniejszym okresie Polacy mieli t przewag, e otrzymywali
bezporednie dostawy od aliantw, szczeglnie z Francji. Dywizje piechoty - o sile od 2 do 8 tysicy
ludzi - miay na wyposaeniu od 40 do 250 karabinw maszynowych i od 12 do 70 haubic. Jedynie
armia gen. Hallera, cakowicie wyekwipowana we Francji, bya wyposaona zgodnie ze standardami
przyjtymi w I wojnie wiatowej. Dywizje kawalerii cigny ze sob trzy lub cztery cikie karabiny
maszynowe umieszczone na wozach - tak zwane taczanki. Transport odbywa si gwnie wozami
konnymi; polskie furmanki - dugie pojazdy w ksztacie litery V - zadziwiay zachodnich
obserwatorw swoj szybkoci i skutecznoci. Oficerowie sztabowi, ktrzy mieli do dyspozycji
samochd, zaliczali si do ulubiecw fortuny. rodki cznoci byy prymitywne; tylko gwne
punkty dowodzenia byy wyposaone w radio. Jeden karabin na trzech onierzy nie by zjawiskiem
niesychanym. Z braku skuteczniejszych rodkw obie strony czsto posugiway si broni, bia.
Mundury byy tak samo rnorodne jak bro. W teorii Armia Czerwona bya przyodziana w wojokowe
burki i tatarskie czapki z gwiazd, takie same dla onierzy i oficerw. W praktyce noszono wszystko,
co wpado w rk. Babel wspomina Kozakw, ktrzy mieli na nogach onuce, a na gowie zdobyczne
meloniki. Bardzo rozpowszechnione byy mundury carskie pozbawione naszywek. Polacy nie
prezentowali si lepiej. Poznaniacy nosili mundury pruskie; Bkitna Armia Hallera wygldaa
zupenie jak francuska. Biae orzeki przypite do austriackich lub carskich mundurw, albo niemieckie
hemy przemalowane na biao-czerwono wywoyway konsternacj zarwno wrd swoich, jak i
obcych. Stojc naprzeciw nieprzyjaciela, trzeba byo dostrzec nie tylko biaka oczu, ale i ksztat orzeka
na czapkach, eby wiedzie, czy naley strzela. Jedynie polska kadra oficerska - ze zotymi
akselbantami i w rogatywkach - bya oczywistym celem.
Artyleria zdecydowanie odbiegaa od standardw minionej wojny. Na przykad 1 Puk Lekkiej Artylerii
(Legionowy) zosta pocztkowo wyposaony w austriackie dziaa 9 cm na sztywnych oach jeszcze z
1875 roku, znalezione w krakowskich fortach i cignite przez konie zabrane ze schroniska dla
zwierzt. W maju 1919 roku doszy do tego rosyjskie trzycalwki zdobyte na Ukraicach, a potem
austriackie, woskie i francuskie haubice. W takich warunkach trudno byo mwi o skutecznym
szkoleniu i skoordynowanej walce.
Wkrtce istotn czci wyposaenia stay si pocigi pancerne. Wczesne modele byy osonite
elbetonem bd workami z piaskiem; wersje zaawansowane byy opancerzone pytami stalowymi.
Poruszay je pancerne lokomotywy umieszczone pomidzy wagonami osobowymi, na ktrych
ulokowano obrotowe wiee strzelnicze z karabinami maszynowymi. Z przodu i z tyu znajdoway si

platformy dla cikich dzia oraz wagony ze sprztem do ukadania torw. Pocigi pancerne mogy
przewozi oddziay uderzeniowe o liczebnoci 200-300 ludzi i byy tym samym jedyn formacj o
ruchomej i skoncentrowanej sile ognia. W kampaniach, podczas ktrych komunikacja kolejowa
odgrywaa zasadnicz rol, stanowiy one element zaskoczenia o pierwszorzdnym znaczeniu i
decydoway o morale wojska. Ich zakres dziaania by wszake ograniczony do sieci kolejowej o tym
samym rozstawie torw. Cho w pierwszej poowie 1919 roku polscy saperzy dostosowali gwne
szlaki do standardw europejskich, to wikszo linii na terenach wschodnich zachowaa szeroki
rosyjski rozstaw22.
Najwaniejsz formacj ofensywn pozostaa kawaleria. Pod tym wzgldem wojna ta, rozpoczta w
1919 roku, nie rnia si od wojen prowadzonych w poprzednich stuleciach. Polacy uywali uanw,
bolszewicy za wymachujcych szablami jedcw w typie kozackim. Ale i kawalerzystw nie byo
dosy. Na froncie polskim Armia Czerwona zdoaa skoncentrowa due siy kawaleryjskie dopiero w
maju 1920 roku. Armia polska dorwnaa jej pod tym wzgldem dopiero w sierpniu.
Nowoczesny sprzt pojawi si dopiero pod koniec wojny, a i wtedy w niewielkich dawkach. Samoloty,
czogi i ciarwki byy nowinkami technicznymi, ktre czciej psuy si same, ni byy niszczone
przez nieprzyjaciela.
W pierwszych miesicach dziaania wojenne ograniczay si w zasadzie do walk pozycyjnych.
Stopniowo uksztatowa si front: od Mostw nad Niemnem, wzdu Szczary, Kanau Ogiskiego i
Jasiody a po Prype na wschd od Piska. Front by dugi na piset kilometrw i przecina ca
pnocn stref wyynn: na pomocnym zachodzie opiera si o lini Ober-Ostu z central w Grodnie,
na poudniowym wschodzie za o terytorium Dyrektoriatu Ukraiskiego. Przecitnie kada ze stron
moga wystawi tylko jednego onierza na pidziesit metrw frontu, w zwizku z czym ogromne
przestrzenie, zwaszcza na poudniu, byy jedynie patrolowane, lecz nie nadaway si do obrony.
Uwaga sztabw skoncentrowaa si na odcinku pnocnym, gdzie bolszewicy mieli przewag w postaci
rokadowej linii kolejowej midzy Wilnem, jedynym miastem na tym obszarze, a Baranowiczami,
wanym wzem kolejowym (oba orodki znajdoway si w rkach sowieckich). Bolszewicy zajmowali
lepsz pozycj, ktr moga im odebra jedynie polska ofensywa. Ta bya jednak wykluczona podczas
wiosennych roztopw. Zdobycie przez Polakw przyczka za Niemnem stanowio w tym okresie
jedyne wydarzenie o znaczeniu strategicznym. Przez sze tygodni na froncie panowa wic spokj.
Uwag wadz sowieckich odwrcio kontrewolucyjne powstanie na Biaorusi. Dwa puki Armii
Czerwonej, ktre w okolicach Owrucza utrzymyway lini frontu przeciw Ukraicom, zbuntoway si,
przeszy Prype i wkroczyy do Homla, ktry okupoway od 24 do 29 marca w imieniu wolnej
republiki. Stumienie tego powstania na przeomie marca i kwietnia zaabsorbowao par tygodni
uwag bolszewickiej Zachodniej Komendy, ktra nie miaa czasu myle o Polakach23.
Rwnie Polacy mieli swoje problemy. W Pisku, obsadzonym przez kompani mjra uczyskiego,
doszo do krwawego incydentu. W obawie przed zamieszkami w tym miasteczku - jak i w pozostaych
okupowanych przez Polakw - zakazano wszelkich publicznych zgromadze. Na stray pozostawiono
jedynie 30 onierzy. 5 kwietnia zostali oni wezwani na miejsce spotkania, ktre odbywao si przy
drzwiach zamknitych. onierze dziaali w przekonaniu, i maj do czynienia z zebraniem
bolszewikw. Kiedy postawiono im opr i zebra si tum, obawiali si puapki. Zatrzymali wic 35
zakadnikw, ktrych uczyski kaza bez sdu rozstrzela - dla przykadu. Miasto zostao
spacyfikowane, ale incydent wywoa reperkusje midzynarodowe. Pisk by miasteczkiem
ydowskim: na 24 tysice mieszkacw ydw byo 20 tysicy. Wrd ofiar ydzi stanowili
wikszo. W prasie europejskiej niemal natychmiast pojawiy si doniesienia o polskim pogromie w
Pisku. Wyraenie to zawierao wszak pikn aliteracj i wietnie nadawao si na sensacyjne
nagwki. Cho na miejscu pierwsza komisja ledcza z ramienia aliantw zaprzeczya, by powodem
egzekucji by antysemityzm (reprezentant Stanw Zjednoczonych, porucznik Foster, stwierdzi, i

postpowanie mjra uczyskiego byo w danych okolicznociach cakowicie uzasadnione), i chocia


charakter nielegalnego zebrania nigdy nie zosta wyjaniony (opisywano je rozmaicie, jako spotkanie
komunistycznej komrki, zebranie miejscowej spdzielni bd Komitetu Pomocy Amerykaskiej), to
na skutek kampanii prasowej reputacja Wojska Polskiego zostaa zszargana. Poniewa incydent w
Pisku zdarzy si niedugo po podobnych doniesieniach ze Lwowa, potwierdzi on powszechne na
wiecie wyobraenie, e wszyscy polscy onierze to antysemici, a wszyscy bolszewicy to ydzi 24.
Wkrtce po wydarzeniach w Pisku nadeszy wiadomoci o zdobyciu przez Polakw Wilna, ktre
Pisudski postanowi wyzwoli osobicie. Wilno byo jedynym wikszym miastem na froncie
sowieckim, a zarazem jedynym znaczcym skupiskiem Polakw na kresach pnocnych i kluczowym
orodkiem planowanej przez Pisudskiego federacji. W tym miecie Pisudski ksztaci si i tu
zaszczepiono mu w osobliwy, romantyczno-nostalgiczny patriotyzm, ktry by bodcem wszystkich
jego dziaa. Wilno koniecznie potrzebowao stabilnego rzdu. W cigu dwch latach wadza zmieniaa
si tu osiem razy: od caratu, przez rosyjski Rzd Tymczasowy, niemieck okupacj wojskow, litewski
rzd narodowy, Rad Robotnicz, Samoobron po Litewsk Republik Rad i w kocu Lit-Biel
Wyjtkowo gruntowny i bolesny eksperyment polityczny stanowiy zwaszcza dwa ostatnie rzdy.
Zmieniy one Wilno w laboratorium farmakologii spoecznej, ktre zaaplikowao nieszczsnym
mieszkacom peny zestaw komunistycznych receptur. W cigu trzech miesicy wydano dug list
dekretw: o ograniczeniu prawa wasnoci, o mobilizacji komunistw, o przymusowych rekwizycjach,
o rozstrzeliwaniu kryminalistw i elementw kontrrewolucyjnych, o nacjonalizacji fabryk, o
pastwowym muzeum sztuki, o ubezpieczeniach spoecznych dla robotnikw, o likwidacji tytuw i
rang, o siedmiogodzinnym dniu pracy w zakadach tytoniowych, o rwnoci nacji, o poborze do
wojska, o pastwowej orkiestrze symfonicznej, o delegalizacji Kocioa, o powszechnym obowizku
pracy, o przeksztaceniu domu Adama Mickiewicza w Nowogrdku w pastwowe muzeum...25
Pisudski przyby na front 15 kwietnia. Nadzorowa tajne rozlokowanie posikw wysanych z
Warszawy - dwch dywizji piechoty oraz brygady kawalerii - ktre zostay ukryte w ssiedztwie
Papierni, jedynie 25 kilometrw od sztabu sowieckiej Zachodniej Dywizji w Lidzie. Plan Pisudskiego
by prosty, lecz ryzykowny. Gwne natarcie miao wej w luk midzy zgrupowaniami wojsk
bolszewickich w Wilnie oraz w Lidzie i posuwa si miao wzdu drogi i torw w stron miasta.
Ryzyko polegao na tym, e Sowieci mieli w swoich rkach lini kolejow i mogli szybko sprowadzi
na aren wydarze posiki. Aby ich zmyli co do kierunku gwnego uderzenia, Pisudski zarzdzi
seri atakw rwnolegych: na Lid pod dowdztwem gen. Lasockiego oraz na Nowogrdek i
Baranowicze pod dowdztwem gen. Mokrzeckiego. Mniejsza jednostka kierowana przez pukownika
Freya miaa zaatakowa Sowietw na zachd od Wilna na styku z liniami niemieckimi, aby zapobiec
interwencji z tego kierunku.
16 kwietnia o wicie polska kolumna szturmowa wysza z ukrycia pod Papierni. Szpic tworzya
grupa jazdy pod dowdztwem pukownika Beliny-Pramowskiego - dziewi szwadronw z lekk
konnba-teri artylerii. Za nimi sza piechota gen. Rydza-mige go - trzy bataliony 1 Dywizji Piechoty
i dwie baterie cikiej artylerii. Po przekroczeniu na podmokym terenie wok strugi Dzitwa linii
bolszewickiej, weszli w ssiedztwie yrmunw na drog do Wilna. Do koca pierwsze go dnia - kiedy
pozostao im jeszcze ponad sto kilometrw marszu - nie napotkali znaczcego oporu.
Kolumna szturmowa zawdziczaa swj pocztkowy sukces natarciom rwnolegym. 16 kwietnia
przed witem artyleria polska otworzya ogie na Lid, najwidoczniej zapowiadajc atak w tym
kierunku. Kiedy gen. Mokrzecki ruszy si dziewiciu batalionw na Nowogrdek i Baranowicze,
powstao wraenie, i te dwa miasteczka s gwnym celem ataku. Na pewno byy one wane.
Twierdza na Wzgrzu Nowogrdzkim panowaa nad rodkowym biegiem Niemna, a Baranowicze
daway kontrol nad sieci kolejow. Co wicej, ten centralny sektor znajdowa si w rkach
sowieckiej Zachodniej Dywizji Strzelcw Polskich, a byo wiadomo, e dowdztwo polskie pali si do

tego, aby da zdrajcom nauczk. Walka bya ostra, obrona uparta. Lida trzymaa si dwa dni,
Nowogrdek trzy, a Baranowicze cztery. Kiedy 19 kwietnia wieczorem Zachodnia Dywizja
wycofywaa si za Niemen, w polskich rkach byo ju p Wilna.
Kawaleria Beliny osigna dobry czas. Siedemnastego jedcy obozowali w Turgielach, opuciwszy
wczeniej drog, aby umkn starcia, gdyby wysano naprzeciw jakie oddziay, i zby podej miasto
z zaskoczenia od poudniowego wschodu. Piechota, ktra pokonaa w dwa dni 65 km, znajdowaa si w
Bieniakoniach, w tyle o ptorej doby marszu. Sowiecka czno midzy Wilnem a Zachodni
Dywizj zostaa przerwana. Osiemnastego Belina biwakowa w lesie pod Wilnem w odlegoci
umoliwiajcej atak. Mia do wyboru dwie moliwoci: albo czeka by moe dwa dni na piechot i
straci atut zaskoczenia, albo wysa kawaleri na ulice miasta bez adnego wsparcia. Wybra to
drugie. Wiedzia bowiem, e moe liczy na zbrojn pomoc mieszkacw, i e obrocom miasta nie
bdzie atwo wznie barykady i rozmieci gniazda karabinw maszynowych. Dziewitnastego o
szstej rano polska kawaleria wpada na zdumione przedmiecia i skierowaa si w stron dworca.
Wedle niektrych relacji jedcy byli przebrani w mundury Armii Czerwonej. Polacy zdobyli pocig i
wysali go po piechot. Potem rozproszyli si na ulicach. Cay dzie galopowali to tu, to tam,
wzbudzajc panik w miejscowym garnizonie - nie stanowili wszak pojedynczego celu, z ktrym
mona by si rozprawi. Pod wieczr zdobyczne pocigi zaczy przywozi piechot. Bolszewicy
wycofali si przez mosty na pnocne przedmiecia. Przez dwa dni trway tam walki uliczne: sowiecka
Dywizja Pskowska, pozbawiona jakiegokolwiek wsparcia, zostaa stopniowo wyparta z miasta na
pnocny zachd. Ostatni, daremny opr stawiono za murami ydowskiego cmentarza. Dwudziestego
pierwszego do Wilna wkroczy sam Pisudski. Jego powrt uwietnia parada zwycistwa.
Natychmiast po zakoczeniu walk Pisudski ogosi swoje zamiary polityczne. Odezwa do
mieszkacw dawnego Wielkiego Ksistwa Litewskiego przedstawiaa jego plan Federacji Kresowej:
Kraj Wasz od stu kilkudziesiciu lat nic zna swobody, uciskany przez wrog przemoc rosyjsk,
niemieck, bolszewick- przemoc, ktra, nie pytajc ludnoci, narzucaa jej obce wzory
postpowania, krpujce wol, czsto amice ycie.
Ten stan cigej niewoli, dobrze mi znany osobicie, jako urodzonemu na tej nieszczliwej ziemi,
raz nareszcie musi by zniesiony i wreszcie na tej ziemi, jakby przez Boga zapomnianej, musi
zapanowa swoboda i prawo wolnego, niczem nie skrpowanego wypowiadania si o deniach i
potrzebach.
Wojsko polskie, ktre ze sob przyprowadziem do wyrzucenia panowania gwatu i przemocy, do
zniesienia rzdw krajem wbrew woli ludnoci - wojsko to niesie Wam wszystkim Wolno i
Swobod.
Chc da Wam mono rozwizywania spraw wewntrznych, narodowociowych i wyznaniowych
tak, jak sami sobie tego yczy bdziecie, bez jakiegokolwiek gwatu lub nacisku ze strony Polski.
Dlatego to, pomimo e na Waszej ziemi grzmi jeszcze dziaa i krew si leje - nie wprowadzam
zarzdu wojskowego, lecz cywilny, do ktrego powoywa bd ludzi miejscowych, synw tej
ziemi.
Zadaniem tego zarzdu cywilnego bdzie:
1) uatwienie ludnoci wypowiedzenia si co do losu i potrzeb przez swobodnie wybranych
przedstawicieli, wybory te odbd si na podstawie tajnego, powszechnego, bezporedniego, bez
rnicy dla pci gosowania;
2) dama potrzebujcym pomocy w ywnoci, poparcie pracy wytwrczej, Upewnienie adu i
spokoju;
3) otoczenie opiek wszystkich, nie czynic rnicy z powodu wyznania lub narodowoci.
Na czele zarzdu postawiem Jerzego Osmolowskiego, do ktrego bezporednio lub do ludzi przez
niego wyznaczonych zwracajcie si otwarcie i szczerze we wszelkiej potrzebie i sprawach, ktre

Was bol i obchodz.


Wilno, 22 kwietnia 1919 r. Jzef Pisudski26

Styl i tre, dramatyczny sposb wysawiania si niewtpliwie wiadcz o autorstwie samego


Naczelnika. 27 kwietnia Pisudski powrci do Warszawy.
W obozie sowieckim utrata Wilna wywoaa seri wzajemnych oskare. Miasnikow bagatelizowa
ca spraw, skadajc klsk na karb powstania biaogwardzistw, zdrady kolejarzy i nieobecnoci
Czeki - w istocie rzeczy, dostrzegajc winnych wszdzie, tylko nie we wasnym wojsku. Tak tym
rozwcieczy premiera Lit-Biea, Mickiewicza-Kapsukasa, e ten opublikowa w moskiewskich
Izwiestiach artyku pod tytuem Przyczyny upadku Wilna:
Musielimy wyty wszystkie siy; zmobilizowalimy komunistw i wysali na front agitatorw
Jednake nasze jednostki frontowe byy zupenie wyczerpane po czterech miesicach ycia w marszu i
trzech - na froncie w najgorszych warunkach Przy braku cznoci kolejowej na Litwie i niedostatku na
miejscu ywnoci i taboru konnego - w jednych miejscowociach (w guberni wileskiej), i
niewydolnoci organw zaopatrzenia w drugich (w guberni kowieskiej) - sytuacja w niektrych
miejscach frontu staa si nie do wytrzymania.
Bezwzgldno rekwizycji u ludnoci miejscowej i niekoczce si zmuszanie do podwd wywoay
nieufno i rozjtrzenie przeciw Armii Czerwonej nawet w tych krgach, ktre pocztkowo witay j
jako swoich wyzwolicieli od znienawidzonej okupacji niemieckiej i ucisku obszarniczego. W wyniku
tego zacza si znaczna dezercja z frontu, gdzie i bez tego bya bardzo ograniczona liczba onierzy.
Uzupenianie szeregw Armii Czerwonej miejscowymi byo niemoliwe z powodu wrogiego
nastawienia ludnoci. Ochotnicy napywali masowo tylko po wkroczeniu Armii Czerwonej, ale nie
mogli oni by wykorzystani z powodu zupenego braku umundurowania, obuwia i uzbrojenia. (...)
Biorc to wszystko pod uwag, wielokrotnie zwracalimy si do wadz centralnych o posiki.
Przedstawialimy katastrofalne pooenie naszego frontu i nasz bezradno w walce z nadchodzcym
kryzysem. Wskazywalimy na zupeny brak kontaktu z rzdem Lit-Biea, przebywajcym w Misku.
Nalegalimy na jakie zmiany, wszystko to jednak nie dao adnego efektu.
Wilno zajli nie zbuntowani w nim biaogwardzici, ale regularne polskie wojska, ktre po zajciu
Lidy miay otwart drog na Wilno. Zatrzyma ich marszu naprzd nie mia kto. Wojenny komisarz
Lit-Biea, towarzysz Unszlicht, i komisarz okrgowy (gubrewkom) towarzysz Rasikas, musieli wic
dziaa samodzielnie. Dziki ich wysikom ruszyo rozpoznanie, ale musiao si wycofa przed
znacznie liczniejszymi oddziaami polskich legionistw. Utworzono zbiorczy oddzia, ktry mia
wyruszy 19 kwietnia rano. Na ten dzie bya te wyznaczona mobilizacja czonkw zwizkw
zawodowych, partii komunistycznej i socjalistycznej, komunistycznego zwizku modziey, ale
wszystko to byo ju zbyt pno. (...)
Oczywicie, brak silnej wadzy sowieckiej, majcej oparcie w szerokich masach robotniczych,
umoliwi legionistom umocni si tak szybko w Wilnie Skada jednak wszystko na nieobecno w
Wilnie Czeka - to zbyt ju naiwne. (...) Organ do walki z kontrrewolucj i spekulacj (tzw. wydzia
specjalny) istnia w Wilnie i nie mona mwi, e prnowa. (...)
Gwnym powodem tych niepowodze by brak na Litwie mocnej bazy, na ktrej mona by si
opiera. Robotnikw przemysowych prawie nie ma i stanowi mieszanin narodowociow Robotnicy
rolni - rozproszeni po caym kraju. (...)
Nasze pooenie pogorszya jeszcze cika sytuacja aprowizacyjna, skazujca najbiedniejszych
mieszkacw Wilna na mier godow. Nie dowiadczywszy na wasnej skrze wszystkich
przyjemnoci i polskiej, i litewskiej niezalenoci, mogli oni marzy o mej jako o swoim
wyzwoleniu27 .
Cho Mickiewicz-Kapsukas mia powody, aby wyolbrzymia stojce przed nim trudnoci Jego szczere

wiadectwo waciwie nie wymaga komentarza. Pokazuje ono, jak nieudolnie bolszewicy poczynali
sobie w Wilnie, jak niewielu mieli zwolennikw, jak bardzo byli niekonsekwentni i jaki poziom
demoralizacji osigna wwczas Armia Czerwona. Miasnikow zosta zdymisjonowany. MickiewiczKapsukas wycofa si wraz z rzdem do Miska.
Lenin nie posiada si z oburzenia. Wczeniej bardzo si interesowa rozwojem wypadkw w Wilnie.
Ju w grudniu 1918 r. telegrafowa do sztabu Zachodniej Armii, eby wyzwoli szybciej Wilno 28.
Teraz za rozkaza, aby je niezwocznie odbi: Utrata Wilna jeszcze bardziej wzmocnia Entent.
Konieczna jest jak najszybsza mobilizacja, abymy odzyskali Wilno w moliwie najkrtszym czasie
[...] Ponagli posiki, ktre s ju w drodze, i dziaa bardziej energicznie [...] 29. Przez pitnacie
miesicy rozkaz ten pozosta martw liter.
Jeli Pisudski w swojej Odezwie przedstawi teori i dugofalowe cele polskiej okupacji, to wojsko
dao bezporedni pokaz praktyki. Aresztowano wszystkich podejrzewanych o zwizki z Lit-Bielem.
Waniejsi jecy bolszewiccy - jak np. Polak Stanisaw Berson, komisarz ludowy do spraw
narodowociowych w Regionie Zachodnim oraz minister w rzdzie Lit-Biela - zostali rozstrzelani.
Polscy mieszkacy Wilna byli na og zachwyceni. Zorganizowali wasn rad miejsk i po stuletniej
przerwie polski uniwersytet. Miejscowi politycy przewidywali powstanie autonomicznego pastwa
litewskiego, blisko stowarzyszonego z Polsk wedug wzorw dawnej Rzeczypospolitej Obojga
Narodw. Polski Sejmik Litwy i Biaorusi, lokalne ciao przedstawicielskie, niezwocznie wysa
swoich delegatw na konferencj pokojow w Paryu, oczekujc pomylnego zaatwienia swojej
sprawy.
Nawet wsplnota ydowska - jedyna, obok polskiej, znaczca spoeczno wileska - przyja
okupacj polsk z zadowoleniem. Izrael Cohen - nieprzyjanie nastawiony do Polski brytyjski
syjonista, ktrego artykuy w The Times rozpoczy nagonk prasow przeciw polskim pogromom
- przyzna pniej, e ydzi wilescy przyjli odejcie bolszewikw z ulg. Spoeczno ydowska
bya gboko religijna i konserwatywna. Chocia spora liczba modych ydw rzeczywicie przesza
na stron bolszewikw, to cen za ten krok byo cakowite wyrzeczenie si wasnej rodziny i narodu.
ydowskie masy przeraa bolszewicki ateizm, doktryna walki klas i program rusyfikacji, oznaczajcy
przymusowe wprowadzenie jzyka rosyjskiego do miasta, gdzie nie byo ani jednego rodowitego
Rosjanina30.
Zdobycie Wilna nie przynioso dramatycznych konsekwencji militarnych. Sowieci utracili pierwsz
lini obrony i musieli wycofa si do Miska. Wszystkie bolszewickie kontrataki - z Podbrodzia,
Oszmiany i Szyrwint - zostay odparte przez zgrupowanie wileskie gen, Rydza-migego, ktre w
poowie maja osigno jezioro Narocz. W centrum pozycje polskie byy osonite przez lini dawnych
niemieckich okopw oraz Puszcz Nalibock - bagnist nieck w dolinie grnego Niemna. Na
poudniu gen. Listowski by przez kilka miesicy powstrzymywany pod unicem - udao mu si
jedynie zaj strategicznie bezwartociowy obszar na poudnie od Prypeci do linii Stym. Polacy
przejli wprawdzie sie kolejow, ale bez taboru i odpowiedniej organizacji, dziki ktrym dopiero
stanowiaby ona cenny atut. Pki zdobycze nie zostay przetrawione, dalsze natarcie nie miao sensu.
Wczesnym latem 1919 roku ycie na Biaorusi toczyo si powoli i bez wielkich zakce. Soneczko
przygrzewao, komary dokuczay, a nieprzyjaciel -jak si wydawao - by daleko. Politycy mieli wicej
roboty ni onierze.
Miasteczko Niewie, na przykad, byo okupowane przez 1 brygad bolszewickiej Zachodniej Dywizji
- gwnie onierzy Puku Lubelskiego, ktrzy stacjonowali wok opuszczonego zamku Radziwiw.
Wntrze zamku zostao spldrowane przez Rosjan i Niemcw, jego skarby sztuki wywieziono do
Warszawy, a drzwi zostay zaplombowane przez miejscowy komitet partii komunistycznej; jedynie
park i malownicze jeziora wiadczyy o spokojnym ksicym yciu w przeszoci. Komisarz 1
brygady, ukadajc w Niewieu swj cotygodniowy raport do Centralnego Komitetu Polskiej Partii
Komunistycznej, pisa z optymizmem o postpach:

Ludzie s w bojowym nastroju. Wszyscy pragn szybkiego zwycistwa. Dowdztwo, z wyjtkiem paru
starych oficerw [carskich], pracuje jak naley. Broni mamy pod dostatkiem, brakuje tylko smaru.
Wyywienie wystarczajce, ale s kopoty z misem. Brakuje mundurw, a zwaszcza butw.
Robota partyjna przebiega dobrze dziki towarzyszom z Miska. We wszystkich oddziaach powstay
komrki partyjne Wrd polskich onierzy rozprowadza si komunistyczn literatur. Rada robotnicza
w Niewieu odczuwa jednak brak dowiadczonych aktywistw do pracy z ludnoci miejscow.
W strefie przyfrontowej polscy legionici pal wsie, ktrych mieszkacy popieraj wadz sowieck i
pomagaj naszym onierzom. Na przykad pucili z dymem par zagrd w Kamionce. Kiedy chopi z
tej wsi biegli ratowa swj dobytek, nieprzyjaciel ostrzela ich z karabinw maszynowych.
Oglnie nastroje w brygadzie s dobre; skuteczne odpieranie wroga na naszym odcinku dowodzi, e
brygada speni swj obowizek31.
Mniej optymistyczny pogld wyrazi Julian Marchlewski, ktry w poowie lipca spdzi trzy dni na tym
samym terenie:
Nastrj onierzy bodaj nie najgorszy, a czciowo nawet rw si do boju, lecz kierownictwo pono
szwankuje (wanie przy mnie byt wypadek, e 50 legionistw napado na naszych, zaskoczyli
picych, rozbili, zabrali im 3 kulomioty, sporo jecw). Oglnie mam wraenie, e ta armia rady sobie
z Polakami nie da. Jeeli nie przyl jej posikw - przede wszystkim artylerii i konnicy - to
prawdopodobnie bd musieli cofn si z Miska, a gdzie si zatrzymaj- nie wiadomo. Wobec tego
deklamacje takiego Leszczyskiego o potrzebie wojny rewolucyjnej s wprost mieszne. (..)
Fatalne wszake, e zdarzaj si zdrady: w tych dniach ucieko dwu komendantw batalionw na
tamt stron; jeden z nich ukrad przy tym kas batalionu - kilkadziesit tysicy rubli - drugi zabra z
sob paru onierzy, obaj Polacy. Takie zdrady pewnie s nieuniknione wobec tego wanie, e tu
Polacy staj przeciw Polakom32.
Armia Zachodnia czynia powane wysiki, aby usprawni rekrutacj i podnie poziom kadry
oficerskiej. Zachodnia Dywizja miaa oficjalne biura werbunkowe a w Orenburgu, Samarze i
Astrachaniu, a take konspiracyjnych oficerw werbunkowych w samej Polsce.
W lipcu pierwsza partia kadetw opucia progi nowej Szkoy Czerwonych Dowdcw Zachodniej
Dywizji w Misku. Znalezienie oficerw - czy raczej komendantw, jak ich nazywano - dla armii
proletariackiej nie byo atwym zadaniem. Osiemdziesit procent kadry stanowili dawni oficerowie i
podoficerowie carscy, ktrych poddano na nowo szkoleniu i indoktrynacji. Ich przysiga, zoona
podczas kocowej defilady, brzmiaa nastpujco:
1. Ja, syn ludu pracujcego, obywatel Republiki Rad, przybieram miano onierza armii robotniczej.
2. Wobec klas pracujcych Rosji i wiata caego zobowizuj si nosi miano to z godnoci, doskonali
si w sztuce wojskowej i jak renicy oka strzec majtku ludowego i wojskowego od grabiey i zepsucia.
3. Zobowizuj si surowo i bezwzgldnie przestrzega dyscypliny rewolucyjnej i bez sowa protestu
wykonywa wszelkie rozkazy dowdcw, uwierzytelnionych przez wadz robotnikw i wocian.
4. Zobowizuj si wstrzymywa si sam, jako te powstrzymywa towarzyszy swych od postpkw, ktre
uwacza i ponia by mogy godno obywatela Republiki Rad, wszystkie za swe czyny i myli
skierowywa ku jednemu celowi: wyzwolenia wszystkich proletariuszy.
5. Zobowizuj si na pierwsze wezwanie rzdu robotniczo-wociaskiego broni Republiki Rad od
wszelkich niebezpieczestw i zakusw ze strony wszystkich jej wrogw i walczy w imi Republiki Rad za
spraw socjalizmu j braterstwa ludw, nie szczdzc si swych ani ycia.
6. Jeli z wol powodowany, zami niniejsze nie zobowizanie uroczyste, niech mnie spotka pogarda
oglna, ukarze mnie sroga rka prawa rewolucyjnego 33

Na defiladzie bya obecna wikszo dygnitarzy Lit-Biea. Przemwienia wygosili: gen. gwa, jego
nowy komisarz Nikitin, komisarz do spraw owiaty - Szeryski, Leski z ramienia Polskiego Biura
partii bolszewickiej oraz Bobiski - polski czonek Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu

Wykonawczego Rad. Leski mwi o wychowaniu kierowniczych kadr Armii Czerwonej proletariatu
polskiego. Kadren - powiedzia - bi si i dowodzi bdzie wszdzie tam, dokd powoa go
rewolucja midzynarodowa. Kady bowiem z naszych czerwonych oficerw zdaje sobie spraw, e
tylko zwycistwo tej rewolucji powoa moe do ycia Polsk robotnicz. Bobiski przemawia z
rwn otwartoci. Pozdrowi komendantw jako stalow bro dyktatury proletariatu polskiego,
dzieci rewolucyjnej Warszawy, ktra dzi boryka si z szalejc kontrrewolucj. Wy, czerwoni
dowdcy polscy -owiadczy - macie pj na pomoc Polsce robotniczej, na spotkanie walczcej
braci. Bez wzgldu na intencje bolszewickich przywdcw na tym etapie wydarze, nie ma
wtpliwoci co do tego, jak przysz rol wyznaczyli Zachodniej Dywizji polscy przywdcy
komunistyczni34.
Armia polska zaakceptowaa samorzutny antrakt w walce. Przerwa wielkanocna odpowiadaa jej
zamiarom. Rwnie Polacy umacniali swoje tyy, ale nie zakadaniem komrek partyjnych i
budowaniem rewolucyjnych kadr, tylko przez konsolidacj Zarzdu Cywilnego na Ziemiach
Wschodnich (ZCZW). Obejmowa on trzy okrgi: wileski, brzeski i woyski. Jego program
odzwierciedla ideay ochotniczej Stray Kresowej, lecz w praktyce Zarzd znajdowa si w rkach
wacicieli ziemskich, ktrzy traktowali go niemal jako agencj eksportow dla swojego drewna i lnu.
Zacz odywa handel i pokojowa praca.
Wojenny antrakt przedua si dziki skomplikowanej sytuacji na innych frontach. W momencie utraty
Wilna Rosja Sowiecka staraa si przetrwa kryzys wojny domowej. II Armia wyparta w lutym z
Estonii okopaa si na przedmieciach Piotrogrodu, oczekujc na natarcie Judenicza. Armia, ktra w
styczniu ustanowia wadz sowieck na otwie, zostaa wypdzona z Rygi i teraz walczya o
przetrwanie. Armia, ktra w lutym odebraa Kijw z rak Dyrektoriatu, teraz musiaa si broni przed
coraz mielszymi atakami Denikina. Koczak szykowa si do przekroczenia Uralu. Sowieci zostali
cinici elazn doni, a front zachodni by najwyej knykciem jej najmniejszego palca.
Take Polacy mieli swoje kopoty. Zdobycie Wilna podranio ambicje litewskiego rzdu narodowego
w Kownie. Chocia w owym czasie w Wilnie mieszkao niewielu Litwinw, to Vilnius - jak nazywali
to miasto - by historyczn stolic Litwy; nacjonalici nie mogli si pogodzi z jego utrat. Wybuchy
walki, a jakiekolwiek prby negocjacji musiay spali na panewce. Linia Focha z 27 lipca
pozostawiaa Wilno po strome polskiej. Sierpniowe powstanie polskie w Sejnach oraz poparcie
Piisudskiego dla puczu w Kownie odebray Litwinom ochot do negocjacji, jeli takow w ogle mieli.
Po utracie niemieckich patronw, ktrzy w lipcu wycofali swoje ostatnie jednostki do Prus
Wschodnich, Litwini szukali pocieszenia u Sowietw. Pakt midzy Litwinami a bolszewikami sta si
trwaym zagroeniem.
Na poudniu Polacy walczyli z Ukraicami na Woyniu i w Galicji Wschodniej. Kampania woyska
bya skromnym przedsiwziciem: brao w niej udzia 5 tysicy onierzy polskich, ktrzy posuwali si
od strony Chemia w gb terytorium Dyrektoriatu; trwaa od grudnia 1918 do maja 1919 roku.
Natomiast kampania galicyjska bya spraw powan w tym czasie stanowia gwne zadanie armii
polskiej. Chodzio tu o spr z tzw. Zachodnioukraisk Republik Ludow o Lww oraz o bogaty
region, ktrego miasto to byo stolic. Ukraicy, ktrzy stanowili wikszo na prowincji, ale nie w
samym Lwowie, zajli miasto jako swoj wasno. Trzeba byo dziewiciu miesicy, by ich stamtd
wyprze. Kampania wesza w faz kulminacyjn w kwietniu - rwnolegle do operacji w Wilnie, kiedy
to armia gen. Hallera przybya z Francji. Lecz dopiero w lipcu Polacy dotarli nad Zbrucz i mogli
spocz na laurach.
Upadek pastwowoci ukraiskiej - najpierw Dyrektoriatu, a potem Zachodniej Ukrainy - mia
istotny wpyw na charakter wojny polsko-bolszewickiej. W miar jak niepodlege pastwa ukraiskie
byy od zachodu i od wschodu nieubaganie pozbawiane przestrzeni yciowej, Polacy i Sowieci
automatycznie zbliali si do siebie. Do nowego, bezporedniego kontaktu doszo na Woyniu w maju pod Kowlem, a w Galicji Wschodniej w lipcu - nad Zbruczem. Front polsko-bolszewicki, ktry

pocztkowo liczy jakie 500 km na Biaorusi, stopniowo wydua si w poprzek Ukrainy do granicy z
Rumuni, a osign ponad 800 km. Podwojenie dugoci frontu zrodzio zupenie nowe problemy
strategiczne i logistyczne, ktrych nie mona byo rozwiza w jeden dzie. Od lipca stao si jasne, e
pierwsza runda konfliktu dobiega koca. Byo rwnie oczywiste, e jeli nastpi druga runda, to
wojna utraci swj lokalny charakter i przerodzi si w starcie globalne, podczas ktrego dalsza
egzystencja Rosji Sowieckiej i Rzeczypospolitej Polskiej zawinie na szali. Dlatego obie strony wahay
si.
Przed ogoszeniem przerwy polskie Naczelne Dowdztwo chciao jednak zada jeszcze jeden cios.
Gdyby Polakom udao si zama sowieck Zachodni Dywizj, Armia Czerwona nie mogaby si
skutecznie przegrupowa podczas rozejmu. Ponadto Zachodnia Dywizja bya w ich przekonaniu
gniazdem mij, ktrym naleao wyrwa zby jadowe. A zatem uderzenie spado na Misk.
Zdobycie Miska miao dobre uzasadnienie strategiczne, gdy stanowi on centrum kolejnej rokadowej
sieci kolejowej. Przejcie kontroli nad lini: Poock - Moodeczno - Misk - uniniec oznaczaoby
odebranie bolszewikom gwnego narzdzia umoliwiajcego zebranie rozproszonych wojsk. Na
pocztku lipca rozpoczto ofensyw w tym kierunku od wzicia Moodeczna.
W lipcu gen. Szeptycki, nadal dowodzcy Zgrupowaniem Pnocnym, otrzyma posiki. Skaday si
one zasadniczo z Armii Poznaskiej, ktr ze suby na zachodzie zwolni niemiecki podpis pod
traktatem wersalskim. W jej skad wchodzi sawny 15 (Poznaski) Puk Uanw dowodzony przez
podpukownika Wadysawa Andersa. W sumie gen. Szeptycki mia do dyspozycji 12 tysicy piechoty,
2 tysice kawalerii i 40 dzia, nie liczc wsparcia, ktre mg otrzyma ze Zgrupowania Poudniowego.
Najcisze starcie musiao mie miejsce na wzgrzach na pnocy zachd od Miska. Z myl o nim
Szeptycki skoncentrowa w Moodecznie 1 Dywizj Piechoty wraz z Armi Poznask. Aby uatwi
tym wojskom zadanie, zaplanowano wzicie pozycji bolszewickich w szerokie kleszcze, atakujc je po
obu kocach. Jedno rami, zoone z brygady kawalerii, miao przeprowadzi atak na pnoc poprzez
wzgrza. Drugie rami, skadajce si ze zgrupowania gen. Mokrzeckiego, miao na poudniu natrze
na flank Dywizji Zachodniej w Niewieu. W centrum gen. Lasocki mia wyprowadzi natarcie z
Puszczy Nalibockiej.
Bitwa wrzaa przez pierwszy tydzie sierpnia. Jej rezultat by w zasadzie przesdzony od momentu,
kiedy polska kawaleria odcia lini kolejow za Miskiem, uniemoliwiajc uzupenienie obrony o
znaczce posiki. Anders zaszed miasto od tyu, pokonujc 80 kilometrw, i zapa w zasadzk ostatni
uciekajcy pocig. Armia Czerwona stawia opr w Radoszkowiczach, majc za plecami acuch
Wzgrz Miskich. Poniosa due straty. Pod koniec tygodnia, 8 sierpnia, Misk pad, a bolszewicy
ruszyli na wschd - w penym odwrocie. Mora by jasny: na Kresach opaca si atak wszystkimi
siami; obrona - bez wzgldu na jej heroizm - zawsze moe zosta oskrzydlona.
Bolszewicka Armia Zachodnia wycofaa si z tego obszaru za Dwin na pnocy i za Berezyn na
wschodzie. Na tych pozycjach miaa pozosta niemal dziewi miesicy. Polska 1 Dywizja pognaa
nad Dwin i przez rzek moga oglda Dwisk (Dyneburg); 8 Dywizja stana pod Poockiem; 2
Dywizja Legionowa dosza do Borysowa; Poznaniacy zajli star twierdz w Bobrujsku; generaowie
Lasocki i Mokrzecki poczyli siy i take poszli nad Berezyn.
Triumf Zgrupowania Pnocnego, niczym wstrzs elektryczny, przenis si w d frontu. Zgrupowanie
Poudniowe, dowodzone teraz przez gen. Wadysawa Sikorskiego, przeamao upart obron unica.
Gen. Listowski, ktry przej dowodzenie nad Frontem Woyskim, zdoby Krzemieniec i Rwne. We
Wschodniej Galicji gen. Iwaszkiewicz, stojcy ju na prawym brzegu Zbrucza, oczyci swoje
pnocne skrzydo i w ten sposb uzyska poczenie z Listowskim.
Pod koniec sierpnia wojsko polskie dotaro do linii, ktrej Pisudski zabroni przekracza. Wszystkie
trzy miasta Kresw - Wilno, Misk i Lww -jak i obszary zamieszkane przez ludno polsk byy
bezpieczne. Pisudski, mimo romantycznych marze, nie by tak nierozwany, aby za przykadem
Napoleona pj na Moskw jesieni.

Tak czy inaczej, kolejna runda wojny polsko-bolszewickiej nie miaa politycznego sensu. adna ze
stron nie bya zainteresowana podbojem wikszego obszaru Kresw dla niego samego. Bolszewicy
nadal byli uwikani w wojn domow, tym razem przede wszystkim z Denikinem, ktry w odrnieniu
od Pisudskiego chcia naladowa Napoleona. 19 wrzenia Denikin zdoby Kijw i kontynuowa
natarcie. Pisudski, ktry odgrodzi swoje ukochane Wilno od Sowietw pasem szerokoci ponad
dwustu kilometrw, by gotw do rozmw. Nasta czas tajnej dyplomacji, ktr Pisudski lubi
najbardziej.

Rozdzia drugi
ZIMA STRACONYCH ZUDZE

Jzef Klemens Giniatowicz-Pisudski by bez wtpienia gwn postaci wojny polsko-bolszewickiej.


Jego krytycy powiedzieliby, e bya jego prywatn awantur. Jako Naczelnik Pastwa oraz wdz
naczelny mia na ni bezporedni wpyw polityczny i wojskowy. aden z przywdcw po stronie
bolszewickiej nie mg powici tej wojnie rwnie wiele osobistej uwagi ani nie dysponowa tak
wyczn wadz.
W pierwszych miesicach wojny Pisudskiego mona byo czasem zobaczy w maej restauracji w
Warszawie, kiedy po caym dniu pracy w Belwederze spoywa pno wieczorem skromn kolacj.
Zajmowa miejsce przy stoliku w kcie - w cieniu, jada samotnie. By ubrany w wytarty, pozbawiony
dystynkcji mundur z wysokim, zapinanym konierzem. Jego stalowosiwe wosy byy ostrzyone krtko
i podgolone na mod prusk; twarz kocista i zapadnita; cera - zatrwaajco blada. Opadajce,
sarmackie wsy pogbiay jeszcze wraenie tajemniczoci. Najbardziej jednak przykuway uwag jego
oczy. Nikt, kto go spotka, nie omieszka potem wspomnie o jego szaroniebieskich oczach. Gboko
osadzone, wskie, skupione i przenikliwe byy nieomylnym znakiem wewntrznego ognia, ktry go
trawi.
Osobowo Pisudskiego zostaa uksztatowana latami ycia zbuntowanego i penego
niebezpieczestw. Ten Litwin wychowany w polskiej kulturze urodzi si w 1867 roku w rodzinie
ziemiaskiej, ktra chlubia si szkockimi przodkami - zwolennikami katolickiego krla Jakuba II.
Edukacj pobiera w carskim gimnazjum w Wilnie, lecz od modoci przywiecay mu ideay polskiego
romantyzmu i patriotyzmu. Chocia dorasta w atmosferze zniechcenia i rozpaczy, ktra zapanowaa
w kraju po upadku powstania styczniowego, to od wczesnych lat przeciwstawia si ca moc ducha
defetyzmowi wspczesnych - std jego samodyscyplina, milkliwo, fundamentalna samotno.
Wszystkie siy witalne powici walce z absolutyzmem i przemoc Rosji - std konspiracyjne nawyki,
podejrzliwo, wyszkolenie wojskowe i zbjeckie metody. Przez dwadziecia lat Pisudski by
czonkiem Polskiej Partii Socjalistycznej. W latach 1905-1907 - w okresie rewolucyjnych strajkw
- sta si by moe jej najaktywniejszym dziaaczem. Lecz po roku 1907, kiedy dziaania rewolucyjne
nie byy ju moliwe, jego entuzjazm dla socjalizmu przygas. Coraz bardziej zwraca si w stron
organizacji paramilitarnych, takich jak Zwizek Walki Czynnej Sosnko-wskiego w zaborze
austriackim. Jego wasne Zwizki Strzeleckie ukryway rzeczywiste intencje polityczne pod
przejrzystym pretekstem krzewienia sportu. W roku 1912 Zwizki Strzeleckie zostay oficjalnie uznane
przez cesarsko-krlewsk armi i przeprowadziy w Tatrach pene manewry. Dowdztwo nad
Legionami postawio Pisudskiego na czele polskiego ruchu niepodlegociowego, pchno go w wir
polityki, zmusio do udziau w kampaniach na froncie wschodnim I wojny wiatowej , zaprowadzio w
1917 roku do niemieckiego wizienia w Magdeburgu, a wreszcie wynioso go - w pidziesitej
drugiej wionie ycia
- na pozycj jedynego i niekwestionowanego przywdcy odrodzonej Polski. Kiedy pod koniec 1918

roku jego dawni koledzy socjalici zwrcili si do niego z prob o polityczne poparcie, podobno
odpar: Towarzysze, jechaem czerwonym tramwajem socjalizmu a do przystanku Niepodlego,
ale tam wysiadem. Wy moecie jecha do stacji kocowej, jeli potraficie, lecz teraz przejdmy na
pan!. Nawet jego najblisi wsppracownicy nie wiedzieli, co Pisudski naprawd myli. Wiedzieli
tylko, e oczekuje od nich posuszestwa.
Przekorny los sprawi, e przeszo rewolucyjna Pisudskiego bya rwnie bez zarzutu jak najlepszych
bolszewikw. W dorose ycie wszed w wieku lat dwudziestu, kiedy otrzyma wyrok piciu lat
zesania na Sybir (w pobliu jeziora Bajka): jego brat Bronisaw by zamieszany w nieudan prb
zamachu na cara Aleksandra III (za udzia w tym spisku starszy Uljanow zapaci gow). Pniej
Pisudski zosta pierwszym redaktorem i wydawc Robotnika - socjalistycznej bibuy. W latach
1896-1905 spdzi pewien czas na emigracji w Londynie; w roku 1900 zosta aresztowany; kilka
miesicy przebywa w rosyjskim szpitalu psychiatrycznym, symulujc chorob umysow, aby unikn
wysokiego wyroku za dziaalno konspiracyjn. Ze szpitala udao mu si uciec. 20 wrzenia 1908
roku wzi udzia w napadzie na pocig pocztowy w Bezdanach koo Wilna, ktry przynis sprawie
dwiecie tysicy rubli srebrem. ycie w konspiracji wydobyo ze rys bezwzgldnoci. Jak powiedzia
kiedy swojemu dawnemu towarzyszowi-socjalicie:
Niech inni bawi si w hodowanie kwiatkw czy socjalizmu, czy polskoci, czy czego innego w
wychodkowej (nawet nie klozetowej) atmosferze -ja nie mog. [...] Chc zwyciy! [...] Ostatni moj
ide [...] jest konieczno wytworzenia w kadej partii, a w tym i w naszej, funkcji siy fizycznej,
funkcji, e uyj tak nieznonego dla uszu humanitarystw okrelenia [...] przemocy brutalnej, I
przyrzekem sobie, e albo zrobi swoje, albo zgin1.
Jako dziennikarz przekwalifikowany na wodza armii mg konkurowa z Trockim; jako zawodowy
przestpca dorwnywa Stalinowi; jako modzieniec z dobrego domu wystpujcy w roli dziaacza
partyjnego mia co wsplnego z Leninem. Chocia brakowao mu intelektualnej ogady bolszewikw,
nie ustpowa im w niczym pod wzgldem zaangaowania czy skutecznoci dziaania.
Nie mona powiedzie, e Pisudski by lubiany. Legionici - tak jak wielu zwykych patriotw, ktrzy
nigdy go nie spotkali - uwielbiali go. Politycy, ktrzy musieli podziwia jego niezomno w deniu
do celu, szanowali i lkali si go. Dyplomaci mieli mu za ze, e jest niewraliwy na yczenia ich
rzdw. Przedstawiciele aliantw uwaali go za impertynenta. Francuscy oficerowie byli zdumieni, e
potraktowano ich w Polsce niczym najemnikw. Zdaniem sir Rumbolda, brytyjskiego ambasadora w
Polsce, Pisudski by najwikszym czowiekiem w tej czci Europy [...] niekwestionowanym
przywdc tego kraju [...] hazardzist, konspiratorem, ciekawym przypadkiem, anachronizmem;
czowiekiem wprawdzie nie wielkim, ale nietuzinkowym, ktry przez jaki czas bdzie kierowa losami
tego narodu2 . Rumbold porwna go - zarwno pod wzgldem wygldu, jak i charakteru - do lorda
Kitchenera. Pisudski nie mia dobrej prasy za granic. Na Zachodzie postrzegano jego yciorys jako
moliwie najgorszy przypadek ewolucji: od radykaa do szowinisty; w Rosji za traktowano go jako
renegata, ktry porzuci obz rewolucji. Jego silna osobowo budzia uwielbienie lub nienawi,
nigdy sympati.
Kiedy historyk chce zrozumie przebieg wypadkw w drugiej fazie wojny polsko-bolszewickiej, jego
ocena postaci Pisudskiego musi odegra w tej interpretacji rol pierwszoplanow. W fazie pierwszej
indywidualne zamysy i wielka strategia nie byy zbyt istotne, jednake o nastpnych posuniciach
decydoway ju nie wydarzenia na froncie, ale instynkt Naczelnika.
Pisudski opar swoj ocen sytuacji na zaoeniu, e wczeniej czy pniej bolszewicy zdecyduj si
podbi Kresy si. W jego przekonaniu skala operacji Cel Wisa oraz gruntowno eksperymentu LitBiel stanowiy wystarczajcy dowd ich zakusw. Tego rodzaju twarde fakty wayy wicej ni
uroczyste zapewnienia sowieckiej propagandy. Wszystko wskazywao na to, e Armia Czerwona, kiedy
tylko uwolni si od obowizkw na innych frontach, sprbuje si zrewanowa Polakom za ich
zwycistwa w 1919 roku.

Dopki mia przewag taktyczn, Pisudski musia odczuwa ogromn pokus, by skorzysta z okazji i
przeprowadzi atak wyprzedzajcy. Niewtpliwie takie posunicie leao w jego naturze. By wszak
znany z metody faktw dokonanych. Posuy si ni z dobrym skutkiem 2 sierpnia 1914 roku, kiedy
to jego Legiony wyruszyy na Kielce bez wiedzy austriackiego dowdztwa naczelnego. W 1919 roku,
podczas trwania konferencji pokojowej w Paryu, skorzysta z niej dwukrotnie: najpierw w kwietniu,
kiedy samowolnie zdoby Wilno, a potem w maju, kiedy wbrew zakazom zaj Galicj Wschodni.
Teraz jednak z paru powodw powstrzymywa si. Po pierwsze, na Kresach waciwie nie mona byo
zada ciosu nokautujcego. Armia Czerwona zawsze moga wycofa si w gb Rosji, dokd nie mogo
pj za ni wojsko polskie. Ofensywa polska na obszarze rdzennej Rosji z pewnoci obudziaby
nastroje patriotyczne, co wzmocnioby wadz sowieck. Po drugie, samo pokonanie bolszewikw
niekoniecznie byo korzystne dla Polski. Jeli zastpiby ich rzd Denikina, to niepodlego Polski
znalazaby si w wikszym zagroeniu. Aby ostatecznie ustali ksztat stosunkw midzy Polsk a
Rosj, naleao wic poczeka na rozstrzygnicia w rosyjskiej wojnie domowej. Po trzecie, Polska bya
zbyt saba, by skonsumowa owoce zwycistwa w Rosji. Polska gospodarka ledwie moga podoa
wysikom obronnym. Polska administracja z trudem zarzdzaa wasnym terytorium. Wojsko polskie
ledwie radzio sobie z obron granic. Byo nie do pomylenia, aby Polska moga bez adnej pomocy
nadzorowa, administrowa i chroni choby tylko kawaek Rosji. W caej sytuacji byo jeszcze wiele
znakw zapytania. Nikt nie mg przewidzie dalszych losw kampanii Denikina, skali interwencji ze
strony aliantw, ani tego, jak dugo inne pastwa na rubieach Rosji - od Finlandii po Gruzj - bd
mogy odmawia pertraktacji z Sowietami.
By moe nie naley sobie wyobraa, e Pisudski rozwaa te wszystkie okolicznoci tak, jak gracz
szachowy planuje swoje posunicia. Bardziej bowiem kierowa si ywioowym instynktem ni logik.
Rodzi si pokusa, by porwna go do nosoroca: niezniszczalnego, krtkowzrocznego i
nieprzewidywalnego. Kiedy tylko wywalczy dla siebie polank, ypa podejrzliwie maymi oczkami na
kadego potencjalnego intruza. Kiedy raz zosta sprowokowany, zawsze istniao ryzyko, e zaszaruje
ponownie.
***
W dowdztwie sowieckim sytuacja przedstawiaa si zgoa inaczej. Po upadku Lit-Biea nikomu
szczeglnie nie zaleao na tym, by wzi na siebie odpowiedzialno za front polski. Szalejca w
samej Rosji przez cay rok 1919 wojna domowa zmusia przywdcw sowieckich do porzucenia
wszelkich bezporednich planw odzyskania zachodnich rubiey. Z koniecznoci wicej byo
teoretyzowania ni praktycznego dziaania.
Powszechnie uznawano pogld, e Rosji Sowieckiej nie bdzie atwo przetrwa, jeli konfrontacja z
Polsk nie zakoczy si pomylnie. Polska bya wszak czerwonym pomostem na Zachd, naturalnym
ogniwem czcym Rosj z rozwinitymi spoecznociami Europy, ktre umoliwiao dostp do
nowinek technicznych i kontakt ze spoecznoci proletariack, pozwalao marzy o przyszej
rewolucji. Cho jesieni 1919 roku spokj na froncie polskim by przyjmowany z zadowoleniem, to
wszyscy uwaali, e rozwizania problemu polskiego nie mona odwleka w nieskoczono. Debata
w Rosji dotyczya wic nie tego, z naley wej na polski pomost, ale raczej jak i kiedy.
Dyskusja koncentrowaa si wok trzech koncepcji, ktre w rnych okresach wysuway si na
pierwszy plan. Jedna z nich gosia, e wojn z Polsk trzeba wznowi przy pierwszej moliwej okazji.
Fiasko operacji Cel Wisa miao dowodzi, e bardziej intensywne dziaania militarne na zachodzie
s szczeglnie potrzebne. Taki postulat stawiali przede wszystkim ci, ktrzy interpretowali swoje
marksistowskie podrczniki w sposb dosowny, albo pobierali edukacj polityczn za granicw
Europie. Przeduajca si izolacja Rosji Sowieckiej jawia im si jako perspektywa nieznona, ktrej
nie mona zaakceptowa za adn cen. Zgodnie z drug koncepcj naleao poczeka z ekspansj na
zachd do momentu, kiedy wadza sowiecka w Rosji si umocni. Angaowanie modego pastwa
sowieckiego w wojn zewntrzn jest pozbawione sensu, dopki nie bdzie ono dysponowao siln

baz polityczn i gospodarcz. T koncepcj popierali domoroli komunici: bolszewicy, ktrzy


wstpili do partii w okresie wojny domowej i niewiele dbali o internacjonalistyczny marksizm.
Naraanie sukcesu rewolucji w Rosji dla jakiej zagranicznej awantury byo dla nich nie do
pomylenia. Wedle trzeciej koncepcji rewolucj naley eksportowa na wschd. Zburzenie imperiw
kolonialnych w Azji i w Afryce miao by najlepszym sposobem na zachwianie kapitalistycznymi
pastwami Europy. W tym kontekcie Trocki powiedzia kiedy, e droga do Londynu i Parya
wiedzie przez Kalkut. Taka droga postpowania bya bliska tym wszystkim, ktrzy czyli
ideologiczn wiar w permanentn rewolucj z realistyczn ocen potgi wiata kapitalistycznego.
Frontalny atak na Polsk jawi im si jako pusty gest, ktry sprowokowaby aliantw do zmasowanej
interwencji.
Przypisanie tych koncepcji konkretnym osobom nie jest spraw prost. W owym czasie zwyko si
mwi o bolszewickim stronnictwie pokoju pod przywdztwem Lenina oraz o stronnictwie wojny,
ktremu mia przewodzi Trocki. W gruncie rzeczy jest to nie tylko uproszczenie, ale i fasz. Jego
rdem byo prostoduszne zaoenie, e Lenin jako sygnatariusz sowieckiego dekretu o pokoju jest
ipso facto zwolennikiem pokoju, podczas gdy Trocki jako komisarz wojenny musi by zwolennikiem
wojny. Tymczasem sytuacja bya o wiele bardziej pynna i pogmatwana. Gdybymy mieli wydawa
sdy jedynie na podstawie pokojowego tonu oficjalnych przemwie Lenina, nie bylibymy w stanie
wyjani, czemu w takim razie w ogle si zgodzi na rozpoczcie akcji Cel Wisa. Trzeba odrnia
deklaracje wygaszane na domowy uytek od tych, ktre przeznaczone byy dla zagranicy. Jest jasne,
e przed zagranicznymi dziennikarzami zwaszcza Trocki odgrywa rol krwioerczego bolszewika - w
sposb, ktry byby absurdalny w gronie towarzyszy z Politbiura.
W ostatecznej instancji decyzj o losach wojny z Polsk musia podj sam Lenin. Wiedzia on jednak
o Polsce niewiele, a w 1919 roku mg jej powici mao uwagi Kierowa wic wojn polsk od
przypadku do przypadku, improwizujc. Musia przy tym korzysta z porad dawanych na zmian przez
konkurujcych doradcw. Trocki nenic funkcj komisarza wojennego, mia prawo forsowa militarny
Dunkt widzenia. Wbrew towarzyszcej mu reputacji by on osobostrona lako twrca Armii
Czerwonej zna jej ograniczenia i obecny stan wv pani. Wiedzia, e bez istotnych powodw nie
wolno wystawia na szwank jej sukcesw w wojnie domowej. Cziczerin, komisarz spraw granicznych,
by rwnie ostrony - zarwno z natury, jak i z wyrachowania. Jego pozycja zaleaa od umiejtnoci
utrzymywania kontaktw ze wiatem zewntrznym, trudno wic oczekiwa, aby popiera strategi,
ktra mogaby sprowokowa aliantw do nasilenia blokady i przywrcenia izolacji Rosji. Dzieryski,
szef Czeka - tak jak jego zastpca Mienynski - by Polakiem. Mia powane zastrzeenia wobec wojny
z Polsk, oczekiwa bowiem oporu ze strony ludnoci cywilnej, ktrej spacyfikowanie naleaoby do
jego obowizkw. Wprawdzie Stalin, komisarz do spraw narodowoci, chtnie podporzdkowaby
narody kresowe swojej wadzy, rzadko jednak okazywa entuzjazm dla wojny, chyba e jej
dotychczasowy przebieg by ju pomylny dla Sowietw. aden z tych gwnych doradcw nie mg
wic pchn Lenina ku wojnie. Pozostaje jedynie Biuro Polskie w partii bolszewickiej: ciao
ulokowane na niskim szczeblu w hierarchii wadzy, lecz nader znaczce w kontekcie relacji Sowietw
z Polsk. Przywdcy Biura- tacy jak Le-ski i Bobiski - byli emigrantami politycznymi. Szkolili ju
oficerw i tworzyli kadry wojskowe, ktre miay znale si na subie rewolucji w Polsce. Przemone
pragnienie powrotu do Polski niewtpliwie musiao zabarwia ich rady - popierali inwazj sowieck.
Ale i oni byli dalecy od jednomylnoci. Najbardziej wpywowy czonek Biura, Karol Radek - ktry
wsppracowa w Niemczech z R Luksemburg - konsekwentnie ostrzega, e zbrojna ofensywa w
Polsce skoczy si fiaskiem. Generalnie wic w Moskwie przewaaa opinia przeciwna wojnie z
Polsk. Lenin jednak pozwoli j rozpocz, a w pewnych okresach kierowa ni z wielkim zapaem.
Trzeba wic uzna, e Lenin nie by gobiem, za ktrego chcia uchodzi; kiedy okolicznoci byy
sprzyjajce, nie oglda si na rady swoich podwadnych w nadziei, e zbierze owoce zwycistwa.
Gotowo Lenina do prowadzenia wojny z Polsk bya najbardziej ewidentna na pocztku 1919 roku.
Nie chcia si pogodzi z okupacj Wilna przez Pilsudskiego i niezwocznie wyda rozkazy, aby

odzyska miasto. Potem jednak si waha. Kiedy zakoczya si pierwsza faza wojny, polityka
Sowietw w tej kwestii bya nacechowana licznymi sprzecznociami: jednoczenie przygotowywali si
do wojny i prowadzili pokojowpropagand, grozili przewrotem w Polsce i zapraszali do negocjacji.
Polacy odczytywali te sprzecznoci jako dowd zdrady; rwnie dobrze mona je jednak interpretowa
jako konsekwencje rozbienoci opinii i niezdecydowania Lenina
Pod koniec 1919 roku Lenin ponownie wszed w okres ywioowego optymizmu, ktry by rezultatem
zwycistw w wojnie domowej. Nareszcie nabra pewnoci, e rewolucja przetrwa i triumfalnie
przetoczy si przez Europ. By to zarazem okres, kiedy jego rda informacji i bezporednie kontakty
ze wiatem zewntrznym byy wyjtkowo skpe. Poczu si zbyt pewny siebie, nawet natchniony. W
kwietniu 1920 roku ukoczy broszur Dziecica choroba lewicowoci w komunizmie, ktra miaa
posuy jako przewodnik na kilka ostatnich miesicy rewolucji - przed jej ostatecznym dopenieniem
W miar jak ten nastrj narasta, Lenin by coraz mniej skonny powstrzymywa bieg wydarze,
prowadzcych do eskalacji wojny z Polsk.
3 Lew Trocki, Moje ycie, tium i Barski, S ukomski, Warszawa 1930, s 508 66
Nastawienie do wojny Trackiego rwnie cechoway sprzecznoci. Kiedy pad Misk, proponowa
zawieszenie wysikw na rzecz rewolucji w Europie. Chcia, eby powstaa armia konna, ktra pjdzie
nie na Warszaw, lecz przez Pamir do Kabulu i Delhi. W pniejszych latach utrzymywa, e by
przeciwny wojnie z Polsk:
Rozumie si, e dotychczas nie nadarzya mi si okazja do ujawnienia mych sympatii do Polski
Pisudskiego, czyli do Polski ucisku i gwatu, przysonitego paszczykiem frazesu patriotycznego i
bohaterskiego samochwalstwa. [,..] Ale wyciga z [tego] wniosek, emy pragnli wojny z Polsk,
albo przygotowywali si do takiej wojny, znaczy tyle, co zadawa kam faktom i zdrowemu
rozsdkowi. Pragnlimy unikn tej wojny za wszelk cen [...], pragnlimy gorco pokoju, nawet za
cen jak najwikszych ustpstw. Wanie ja pragnem moe bardziej, ni ktokolwiek inny, aby do tej
wojny nie doszo, gdy zbyt dobrze zdawaem sobie spraw z tego, jak trudno nam bdzie j prowadzi
po trzech latach nieprzerwanej wojny domowej3.
Trudno jednak pogodzi te deklaracje z faktem, i przez dwa okrge lata Trocki prowadzi wojn
Polsk; to wanie Tracki ogosi najbardziej buczuczne z owiadcze na temat intencji sowieckich,
ktre ukazao si 15 grudnia 1919 roku w organie Francuskiej Partii Komunistycznej LInternationale
Communiste: Polscy panowie-szlachta wyszarpi chwilowe zwycistwo - zwycistwo maruderw ale kiedy skoczymy z Denikinem, rzucimy wszystkie nasze rezerwy na front polski, pisa. Trocki by
rozdarty: z jednej strony dostrzega ideologiczn poprawno wojny z Polsk, z drugiej za - jej
praktyczne niebezpieczestwa. Przyjmowa wic j niechtnie, bez entuzjazmu. Kiedy sytuacja na
froncie bya dobra, nie prbowa hamowa dziaa militarnych; kiedy pojawiaa si moliwo
negocjacji, by gotw - tak jak Lenin - da im szans.
Jesieni 1919 roku stopniowo wyonia si podstawa do odnowienia negocjacji. Polacy nie obawiali si
ju o Wilno ani nie lkali si rychej inwazji sowieckiej; za to kiepskie stosunki z Entent obudziy ich
niepokj, e mog by skazani na walk w pojedynk. Rosjanie mocno przyciskani z poudnia przez
ofensyw Denikina - potrzebowali wytchnienia na zachodzie. Co waniejsze, zarwno Polacy, jak i
Sowieci dowiadczyli nieprzejednanej wrogoci biaych. W czerwcu 1919 roku Koczak gboko
urazi uczucia Polakw owiadczeniem, i sprawa wschodnich granic Polski musi poczeka na
rozpatrzenie przez Rosyjsk Konstytuant. Denikin - w tym momencie na fali powodzenia -nie by
bardziej ugodowy.
Zasug odnowienia zerwanych w kwietniu kontaktw trzeba odda Julianowi Marchlewskiemu - temu
samemu, ktrego Sowieci zaproponowali wczeniej na swojego pierwszego ambasadora w Polsce.
Marchlewski by jednym z tych polskich komunistw - takich jak Karol Radek i Ra Luksemburg -

ktrzy kursowali midzy parti bolszewick w Rosji, SDKPiL w Polsce oraz Zwizkiem Spartakusa w
Niemczech. W styczniu 1919 roku Marchlewski dotar nielegalnie do Berlina, gdy Niemcy odmwili
mu prawa wjazdu jako przywdcy delegacji sowieckiej. Nastpnie pojecha do Zagbia Ruhry, gdzie
deptaa mu po pitach policja; udao mu si unikn aresztowania dziki temu, e doczy do grupy
powracajcych do Galicji sezonowych robotnikw rolnych. W marcu znalaz si w Polsce - nie
zapowiedziany i nie rozpoznany. Na amach Robotnika prbowa zniechci polskich socjalistw do
wojny z Sowietami. W czerwcu skorzysta z okazji, ktr stworzyo owiadczenie Koczaka o polskich
granicach, aby skontaktowa si z Pisudskim: za porednictwem Jzefa (seniora), wiceministra spraw
zagranicznych, zaofiarowa swoje usugi jako porednik w tajnych negocjacjach z Leninem. Pisudski
wyrazi zgod. 18 czerwca Marchlewski wyjecha do Moskwy.
W Rosji przedsibiorczo Marchiewskiego spotkaa si z dwojakim przyjciem. Lenin zaakceptowa
jego inicjatyw, natomiast Komitet Centralny Komunistycznej Parta Robotniczej Polski potpi j 2
lipca na posiedzeniu w Misku, uznajc rozmowy tow Marchlewskiego z przedstawicielami rzdu
polskiego, wyjazd z otrzymanym od nich mandatem do Rosji, bez zgody i wiedzy naszej partii, za
niedopuszczalne, biorc pod uwag, i Marchlewski przebywajc w kraju jako czonek naszej partii
podlega decyzjom i dyrektywom jej kierowniczych organw.4
Leski i jego zwolennicy nie widzieli sensu w negocjacjach, ktre mogy jedynie osabi czujno
Rosji Sowieckiej na froncie zachodnim. Tydzie pniej Marchlewski spotka si z krytykami i
przedstawi im stanowisko Lenina. Argumentowa, e pokj z Polakami jest konieczny, suy bowiem
sowieckiemu zwycistwu na waniejszych frontach wojny domowej. Zapewni ich, e mona poczyni
ustpstwa terytorialne, albowiem wszelkie granice strac wkrtce znaczenie, skoro ju za kilka lat
rewolucja przetoczy si przez Europ. Na koniec postraszy ich, e nieudana sowiecka inwazja na
Polsk bdzie oznacza krach polskiego ruchu komunistycznego. Leski nie da si przekona potwierdzi swoj wiar w wojn rewolucyjn. Nie znaczy to jednak, ze sprzeciw Leskiego mia
jakiekolwiek znaczenie. Ju wtedy Marchlewski by w drodze do Polski, wyposaony w formalne
penomocnictwa Lenina.
Misja Marchlewskiego z lipca 1919 roku zostaa nazwana spotkaniem biaowieskim. Marchlewski
wyruszy z Miska dziesitego. Na posterunku frontowym w Radoszkowiczach poda wczeniej
uzgodniony pseudonim pan Kujawski i czeka na przybycie Olszamowskiego, osobistego adiutanta
Pisudskiego.
Polscy onierze potraktowali go obcesowo: przeszukali go, zawizali mu oczy i nakonili do
podpisania zobowizania, ze nie bdzie prbowa przekazywa adnych funduszy na dziaalno
wywrotow, ani - co do dziwne - e nie bdzie w Polsce z nikim rozmawia. Dwudziestego
pierwszego przewieziono go na stacj w Baranowiczach - gdzie spotka si z negocjatorem ze strony
polskiej, Wickowskim - a stamtd do leniczwki w gbi Puszczy Biaowieskiej. Wikszo czasu
spdzi tam na czekaniu, gdy Wickowski uda si do Warszawy po odpowied na przedstawione
propozycje. Przez tydzie niczego nie uzgodniono poza ustaleniami dotyczcymi wymiany jecw,
wyraono rwnie pragnienie przyszego spotkania midzy przedstawicielami sowieckiego i polskiego
Czerwonego Krzya. Dalej idce propozycje Marchlewskiego - dotyczce ustpstw terytorialnych,
plebiscytu i wstpnych warunkw pokojowych - nie wywary na Polakach adnego wraenia.
Marchlewski by ewidentnie rozczarowany 30 lipca ponownie przekroczy lini frontu.
Zorganizowanie nastpnego spotkania zajo dziesi tygodni Prezydium Rady Ministrw w
Warszawie omawiao t spraw 26 sierpnia, ale dopiero w ostatnim tygodniu wrzenia Pisudski
wyrazi zgod. Misj Polskiego Czerwonego Krzya powierzono hr Michaowi Kossakowskiemu,
ktry by urzdnikiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych, czonkiem Komitetu Obrony Kresw oraz z korzyci dla wszystkich historykw tego okresu - namitnym parnitnikarzem. Misji Sowieckiego

Czerwonego Krzya przewodzi Marchlewski, tym razem w meloniku, surducie i z dyplomatyczn


walizeczk. Rendez-vous miao miejsce w Mikaszewiczach - maej stacyjce lezcej przy jednotorowej
linii kolejowej sto kilometrw na wschd od Piska. Znajdowaa si ona po polskiej stronie frontu - w
punkcie, gdzie mogo doj do kontaktu midzy siami polskimi z zachodu, wojskami bolszewickimi z
pnocy, wojskami Denikina ze wschodu i Ukraicami z poudnia. 11 padziernika, w dniu spotkania,
Denikin wanie zdoby Orze. Od Moskwy dzielia go tylko Tua. W takich okolicznociach
Kossakowski atwo wymusi zgod na dwie nader korzystne umowy. Pierwsza, zawarta 2 listopada,
mwia o jednostronnym zwrocie polskich zakadnikw znajdujcych si w niewoli bolszewickiej 5,
druga, podpisana 9 listopada, dotyczya wzajemnej wymiany jecw cywilnych.6
Marchlewski chtnie szed na ustpstwa w rozmowach z Kossakowskim, poniewa jednoczenie
prowadzi wysoce tajne negocjacje z osobistymi wysannikami Pisudskiego: kapitanem Ignacym
Boernerem oraz porucznikiem Birnbaumem. Mia prawdopodobnie racj, zakadajc, e bezporedni
kontakt z Naczelnikiem Pastwa ma wiksze szans powodzenia ni rozmowy przez kanay oficjalne.
Nawet Kossakowski nie wiedzia, do jakich rozmw byli upowanieni Boerner i Birnbaum.
3 listopada Boerner przedstawi postawione przez Pisudskiego warunki zawieszenia broni:
1. Naczelnik pastwa nie rozkae wojskom polskim, aby przekroczyy lini Nowogrd - Siewiersk
(Zwiahel) - Olewsk (na Unii Sarny - Kowel) - rzeka Ptycz - Bobrujsk z przyczkiem - Berezyna - Kana
Berezyski do Dwiny - Dwina.
2. Dla uniknicia nieporozumie midzy wojskami polskimi i radzieckimi postuluje utworzenie neutralnego
pasa o szerokoci 10 km
3. Owiadcza, e bdzie popiera danie otyszw oddania im przez Rosj Radzieck Dyneburga.
4. da od rzdu radzieckiego przerwania agitacji komunistycznej w wojaku polskim [...]
5 da nieatakowania Petlury
6. Nie wierzy w dyskrecj rzdu radzieckiego, dlatego ostrzega, e w razie niedyskrecji wycignie
odpowiednie konsekwencje
7. Jeli rzd radziecki zgodzi si na przyjcie punktw 2,4 i 5, wtedy zostanie wysany do Moskwy
upenomocniony delegat [..,], ktry powysze punkty zakomunikuje Rzdowi Sowietw w osobie pana
Lenina7.
Zgodnie z instrukcjami Boerner poinformowa Marchlewskiego, e okazywanie pomocy Denikinowi
nie ley w interesie Polski i e zrezygnowano z ataku na Mozyrz, ktry w poczeniu z natarciem
Denikina na Orze mg raz na zawsze zama sowiecki front poudniowy. Lenin by zadowolony.
Uzna, e wojna polska dobiega koca. Przemawiajc 24 padziernika na Uniwersytecie im. B.
Swierdowa, owiadczy: wiele wskazuje na to, i okres, kiedy moglimy si spodziewa dalszych
napaci wojsk polskich, mija8. rda bliskie Trockiemu donosiy, e 14 listopada Politbiuro
jednomylnie przyjo warunki Pisudskiego. W swojej odpowiedzi, ktr Boerner przekaza
Pisudskiemu 26 listopada, Lenin zby jedynie punkt 5. Jego zdaniem Petlura, ktrego stolica zostaa
zajta przez Polakw, a gwne siy zdezerteroway do Denikina, jest pomiewiskiem i nie moe
stanowi przedmiotu powanej dyskusji. Jeszcze 28 listopada Marchlewski potwierdzi w licie do
Trackiego, e zakoczenie wojny jest kwesti dni. Pisa, e pogoski o buncie w armii polskiej s
bezpodstawne, i ostrzega, e Polacy z dnia na dzie wzmacniaj swoje pozycje.
Nie przewidywa adnych kopotw w kwestii Petlury. Bardzo zaleao mu na przekazaniu pomysu zapewne podsunitego przez Boernera, ale z miejsca odrzuconego przez Lenina - aby polskie
konspiracyjne organizacje niepodlegociowe na Ukrainie zostay oddane do dyspozycji Armii
Czerwonej przeciw Denikinowi9. Tymczasem naigrywania si Lenina z Petlury stany Pisudskiemu
koci w gardle. Pisudski nie mg albo nie chcia ich przekn. Zdecydowanie odrzuci propozycje

Lenina i wbrew wszelkim oczekiwaniom niezwocznie zerwa negocjacje. 14 grudnia Marchlewski i


Kossakowski wyjechali z Mikaszewicz - kady w swoj stron. Kiedy ich pocigi opuszczay stacj,
perspektywy polsko-sowieckiego porozumienia byy rwnie ponure jak zasypany niegiem i pusty ju
peron. 10
Odpowiedzialno za fiasko negocjacji przypisuje si na og Polakom. Cziczerin obwinia o nie
Paderewskiego, ktremu cakowicie faszywie przypisywa pragnienie nawizania wsppracy z
Denikinem11. Kossakowski sugeruje, e Pisudski w ogle nie dy do porozumienia. W jego
pamitnikach znajdujemy zapis nastpujcej tyrady Marszaka:
Zarwno bolszewikom, jak i Denikinowi - mwi - jedno jest tylko do powiedzenia: jestemy potg, a
wycie trupy [..] Lekcewa, pogardzam wami [] o jakichkolwiek tedy stosunkach lub rozmowach
dyplomatycznych mowy by nie moe, bo ich warunkiem podstawowym jest wiara i dyskrecja, a wy
nie zasugujecie na jedno, nie znacie drugiego [..] Nie, nie rokowaem, tylko mwiem im rzeczy
przykre. Te impertynencje, ktre miaem powiedzie, ju powiedziaem. Kazaem im zrozumie, e
powinni sta si wobec nas pokorni i ebrzcy12.
Powysze sowa cytowano na dowd, e Pisudski uparcie odrzuca myl o zawieszeniu broni.
Konkluzja ta przypisuje jednak zbyt wielkie znaczenie temu, co powiedzia.
Pisudski postawi przecie okrelone warunki. Owszem, jesieni 1919 roku Lenin pragn pokoju.
Rzecz jednak w tym, e w pocztkowej fazie wojny polskiej, a na pewno do kwietnia 1919 roku, Lenin
pokoju n i e chcia. Mona wic wybaczy Pisudskiemu jego przewiadczenie, e zmiana stanowiska
Lenina zostaa podyktowana katastrofalnym pooeniem Rosji Sowieckiej. Jak na ironi, negocjacje,
ktrych przygotowanie zajo p roku, zostay zerwane dokadnie w chwili, kiedy ostateczny rezultat
wojny domowej - po odbiciu przez bolszewikw Kijowa - stawa si coraz bardziej oczywisty, a szans
na porozumienie z dnia na dzie rosy.
Wojna osigna punkt krytyczny. Bya to chwila, kiedy uczestnicy wydarze ujrzeli, jak szala wojny
zaczyna stopniowo przewaa szal pokoju.
***
Dziaania militarne, ktre stanowiy to dla tajnych negocjacji, byy do przypadkowe. Mona je
potraktowa jako wysiki na rzecz zachowania status byy to prby utrzymania przez Polakw
inicjatywy i zabezpieczenia si przed okresowymi zagroeniami, ktrych rdo stanowiy burzliwe
wydarzenia na Ukrainie oraz w pastwach batyckich. Na miano kampanii mogaby zasugiwa tylko
jedna akcja - natarcie na Dyneburg.
Pierwszy incydent mia miejsce na poudniu: idca z Odessy w kierunku pomocnym Ochotnicza Armia
Denikina wypara siy ukraiskiego Dyrektoriatu Petlury z garnizonu w Kamiecu Podolskim i
zepchna je na pnoc, na linie polskie w okolicach Nowogrodu Woyskiego. Przez kilka ostatnich
dni sierpnia Petlura by atakowany z trzech stron naraz: przez Polakw, onierzy Denikina oraz
bolszewikw. 1 wrzenia musia przyj polskie warunki zawieszenia broni, a nastpnie przeszed na
polsk stron frontu. Midzy Polakami a wojskami Petlury wytyczono lini demarkacyjn, ktra biega
od Zbrucza do Bazalii, Szepetwki i Nowogrodu Woyskiego. W ten sposb rozpocz si picioletni
azyl polityczny Petlury w Polsce. Jego armia, ktr zwerbowa gwnie na Ukrainie Zachodniej do
walki z Polakami, teraz znalaza si na subie u Polakw. Jego obecno w polskich szeregach nie
tylko stanowia w punkt sporny, ktry doprowadzi do fiaska negocjacji z bolszewikami, ale bya
rwnie istotnym elementem przyszej strategii Pisudskiego.
Na krtko usiowa stan naprzeciw polskiego Zgrupowania Woyskiego. Ale jego wojska wycofay
si rwnie szybko jak przedtem nacieray. Armia Czerwona odepchna go od Moskwy, Polacy za
wymietli go z Woynia. Pod koniec listopada Zgrupowanie Woyskie ponownie zainstalowao Petlur

w Nowogrodzie, a w grudniu Zgrupowanie Wschodniogalicyjskie zajo pozycje nad Uszyc, eby


zapobiec ponownej okupacji Ukrainy przez bolszewikw. Do koca roku Denikin znikn; front
polsko-sowiecki znw rozciga si a do granicy rumuskiej na Dniestrze.
Sytuacja na pnocy bya jeszcze bardziej skomplikowana. Pastwa batyckie stanowiy aren dziaania
dla trzech armii narodowych: litewskiej, otewskiej i estoskiej; dla trzech armii biaych: ermondta-A
waowa na otwie, Lievena w Kurlandii i Judenicza w Estonii; a wreszcie dla trzech armii
bolszewickich oraz dla niemieckiej Armii Batyckiej generaa der Goltza. Po wycofaniu si ostatnich
jednostek Wehr-machtu natarcie niemieckich ochotnikw we wrzeniu 1919 roku wywaro taki sam
efekt nad Batykiem jak ofensywa ochotnikw Denikina na Ukrainie.
Polacy nie mogli sta zupenie z boku wobec chaosu w pastwach batyckich. Podzielali wyzwolecze
aspiracje armii narodowych oraz lk przed bolszewizmem ywiony przez biaych. Zarwno Lievenowi,
jak i Judeniczowi pozwolili wic zorganizowa prywatne biura werbunkowe w Polsce. Natomiast z
Litwinami byli w sporze o Wilno, za niemiecki alians Bermondta i der Goltza obserwowali z
najwyszym niepokojem. Jedynie z otyszami czya ich jaka wsplnota celw.
Wsppraca polsko-otewska dotyczya losu Dyneburga (lub Dwi-ska). Miasto to, pooone na
pnocnym brzegu Dwiny, kontrolowao naturalne szlaki komunikacyjne pomidzy wntrzem Rosji a
Zatok Rysk. Jego ludno stanowili otysze. Jesieni 1919 roku Dyneburg znajdowa si w rkach
Sowietw, ale z rnych stron zagraali im Niemcy, Polacy i otysze. Gdyby bolszewikom udao si
utrzyma miasto, byliby w stanie umocni czno midzy 15 i 16 armi. Gdyby Dyneburg zdobya
Armia Batycka, oznaczaoby to odrodzenie si na tym obszarze niepodanych wpyww niemieckich.
Od koca sierpnia armia polska dowodzona przez gen. Rydza-migego okupowaa lewy brzeg
Dwiny. Na pocztku padziernika otewski minister spraw zagranicznych spotka si w Wilnie z
Pisudskim, aby uzyska uznanie de facto dla swojego rzdu i poprosi o pomoc wojskow w
Dyneburgu.
Armia polska miaa wasne powody ku temu, aby umocni pozycje na odcinku Dwiny. Jej zachodnie
skrzydo byo ustawicznie zagroone biegiem wydarze w pastwach batyckich. Z kolei w poowie
padziernika nieoczekiwana ofensywa bolszewicka zmusia 8 dywizj do wycofania si na tydzie z
Poocka. Jej siy zostay wzmocnione dziki przeniesieniu 3 Dywizji Legionowej z Galicji Wschodniej.
Operacja dyneburska - wbrew reputacji, jak si cieszy - bya arcydzieem nieporadnoci. Pierwotny
rozkaz przeprowadzenia Operacji Zima - jak j nazwano - zosta wydany przez polski sztab 2
grudnia (z dat wykonania 15 grudnia). W tym czasie rzd otewski sparaliowaa obawa, e
mniejszo polska na otwie zada unii z Polsk; rzd nie przedstawi wic adnych planw
wspdziaania. Z kolei wojsko otewskie sparaliowaa obawa, e onierze nie bd chcieli atakowa
otewskich komunistw wczonych do czerwonego garnizonu Dyneburga. Kiedy wreszcie polska
Misja Wojskowa w Rydze ustalia, e atak powinien si rozpocz midzy 4 a 10 stycznia, kluczowe
szczegy nadal nie zostay uzgodnione. Komunikacja midzy wojskiem polskim a otewskim bya
praktycznie niemoliwa. Poczenia kolejowe i telegraficzne nie funkcjonoway, gdy porodku
znajdoway si odcinki litewskie. Dowdztwo otewskie wci jeszcze nie zdecydowao si
podporzdkowa rozkazom polskim. Ostateczne porozumienie osignito 30 grudnia. 10 tysicy
otyszw miao wesprze polskie siy uderzeniowe w liczbie 30 tysicy onierzy. Kiedy 3 stycznia
1920 roku - mimo mrozu dochodzcego do 25 stopni - dywizje gen. Rydza-migego ruszyy do
natarcia po skutej lodem Dwinie, nie mogy spodziewa si wiele po otewskich sojusznikach. 3
Dywizja Legionowa szturmowaa cytadel, podczas gdy 1 dywizja piechoty nacieraa na pnoc, eby
odci odwrt Sowietom. W czasie przeprawy pod artyleri polsk zaama si ld i cz dzia utona
w nurcie rzeki. Garnizon zosta wyparty na zachd, gdzie podda si otyszom. 5 stycznia, kiedy
operacja zostaa zakoczona, Pisudski ogosi, e Dyneburg zostanie przekazany Republice otewskiej
i tym sposobem rozpocz okres wielkodusznoci i cisej wsppracy.
Zdobycie Dyneburga byo prawdziwym kocem kampanii polsko-bolszewickiej 1919 roku.
Zakoczyo ono rok peen ogromnego zamieszania i niepewnoci. Od tego momentu zarwno na

pnocy, jak i na poudniu armie polskie i sowieckie stay naprzeciw siebie w nieprzerwanej linii.
Przysza kampania w roku 1920 - chyba e politycy umieliby jej zapobiec - zapowiadaa dziaania na
znacznie szersz skal i o znacznie wysz stawk.
***
W miar zbliania si zimy warunki ycia na Kresach pogarszay si z kadym dniem. Armia polska
nie wyposaya onierzy frontowych w podstawowy ubir zimowy, cho ci sypiali pod goym niebem.
Genera Carton de Wiart z brytyjskiej Misji Wojskowej, ktry wizytowa front w listopadzie 1919 roku,
widzia piechurw bez ciepych butw i paszczy. Termometr wskazywa minus 14 stopni. Nie wiem,
jak oni to wytrzymuj, raportowa13. Sytuacja Armii Czerwonej nie moga by lepsza.
Morale nieuchronnie cierpiao, zwaszcza po stronie polskiej. Cho Carton de Wiart wspomina o
nadzwyczajnym duchu Polakw, to istniej dowody na to, e dyscyplina zacza si rozprzga.
Jeden z najbliszych powiernikw Pisudskiego, Walery Sawek, dowdca II odcinka Frontu
Biaoruskiego, przysa mu nastpujce ostrzeenie:
Wilno, 2 listopada 1919
Mj Drogi!
Gen. Szeptycki kaza mi napisa do Ciebie prywatnie i ostrzec, e stan wojska jest coraz gorszy. Coraz
czciej powtarzaj si wypadki odmowy pjcia na patrole z powodu braku ubrania lub obuwia i coraz
wicej rabunkw, jednym sowem onierz ju si nie chce bi [...]
Gen. Szeptyckiemu chodzi o to, by Ty by dokadnie poinformowany o stanie wojska i wzi to pod
uwag przy rozwaaniu dalszych planw. On jest tego zdania, e musimy za wszelk cen dy do
szybkiego zakoczenia wojny, przynajmniej z bolszewikami. Mwi nawet, e jeeli Sejm tej sytuacji
nie rozumie, to Ty powiniene ogosi dyktatur (sic) i samemu spraw zdecydowa.
Moje osobiste wraenie, e istotnie dobrze nie jest. Wszdzie u oficerw i dowdcw zmczenie i
pesymizm, ktry sparaliowa zdolno ich do wywoania zapau i wyszego napicia wojennego.
To wszystko. Serdeczne uciski. Twj W. Sawek14.
Jeeli onierz Armii Czerwonej mg jeszcze ywi poczucie, i ratuje swj kraj przed Denikinem i
powrotem obszarnikw, to zwyky polski wojak, ktremu nikt nie zagraa, myla tylko o ratowaniu
wasnej skry.
W samej Polsce kryy wieci o zych warunkach na froncie; niektrzy wykrcali si od wojska, a
poborowi, tak jak w Zamociu, uciekali czasem do lasu, gdzie tworzyli bandy nkajce wadze.
Sowieccy propagandzici nie szczdzili wysikw, by skoni niezadowolonych w polskich szeregach
do otwartego buntu i przekona ich do rewolucji. Komunistyczne broszury nawoyway do pokoju i
braterstwa. Z konkretnymi apelami zwracano si do oddziaw znanych ze swojego rozgoryczenia:
Do onierzy z 33 puku omyskiego.
Doszy nas wieci, towarzysze, e ju raz odmwilicie posuszestwa, nie zechcielicie i na pozycje,
przelewa za janiepaniesk spraw swoj krew ludow. Z rozkazu waszego dowdztwa otoczono was
andarmami i zbrojn si zmuszono powrci na front. Chcecie przej do nas, bo czujecie, e nasza Armia
Czerwona o wyzwolenie ludu roboczego walczy. Lecz s pomidzy wami tacy, co wierz bajdom
opowiadanym przez oficerw, e u nas wzitych jecw-ochotnikw rozstrzeliwuje si, Nie wierzcie tym
oszustom! Wszyscy i mobilizowani, i ochotnicy z broni w rku przechodcie na nasz stron, przyczcie
si do nas. Wsplnymi siami zakoczymy walk bratobjcz. Z nasz pomoc pozbdziecie si swych
gnbicieli oficerkw i generaw, burujw i dziedzicw. miao ku nam, towarzysze. Do wsplnych

szeregw rewolucyjnych.
Robotnicy Polacy w Armu Czerwonej15

Czasem apele byy sygnowane przez jecw wojennych:


Towarzysze, koledzy!
My, jecy armii polskiej, znajdujcy si u bolszewikw, zasyamy wam bratni ucisk doni i pozdrowienia
Chcemy wam bez adnych przesad w kilku sowach opisa, co to jest ustrj sowiecki, tak jakemy go
wasnym rozumem poznali i jakemy sami stwierdzili, chocia jestemy tutaj jecami. Rosja Sowiecka stal
si dla nas stokro lepsz ojczyzn ni ta Polska panw, ktrej onierzami bylimy dotychczas. [...]
Przedtem za rzdw carskich, kapitalistycznych robotnik w Rosji by niewolnikiem fabrykantw i
obszarnikw [...] w Polsce godny robotnik nie majc nic zmuszony by czsto do kradziey u bogaczafabrykanta. W Rosji Sowieckiej nie ma wrd robotnikw kradncych, wszyscy tu pracuj. Robotnicy
rzdz caym pastwem przez swe rady, do ktrych wybieraj delegatw z kadej fabryki i majtku.
Robotnicy maj tutaj swe szkoy, uniwersytety, gazety, swe paace pracy. Ustrj sowiecki gwarantuje im
prawdziw wolno. [...] Zwrcie wic, towarzysze, bro przeciwko swym gnbicielom! [...]
Bracia! czcie si z Armi Czerwon, z rewolucj midzynarodow!
W imieniu ogu: S. Klepacki (4 p.l.p), Makarczuk, Cisielski, Erbert, Grador (3 p.l.p.), Siekierski, Burhat
(4 p. id.)16.

Nie mona nie docenia nowatorstwa (w roku 1919) i perswazyjnej siy takich wezwa. Trudno jednak
oszacowa rozmiary ich powodzenia. Dezercja podobno osigna wwczas tak skal, e wizienia
wojskowe w Wilnie i w Misku pkay w szwach. W Poocku, w 35 Puku Legionowym, oficerowie
powrcili do dawnego, carskiego rodka dyscyplinarnego - knuta. Z Lepla wycofano, a nastpnie
internowano puk krakowski za bratanie si z nieprzyjacielem. Notowano przypadki, zwaszcza w
pukach warszawskich, powstawania rad onierskich na mod sowieck oraz czynnych napaci na
andarmeri wojskow. Niesubordynacja czsto nie miaa jednak charakteru politycznego. Najwikszy
brak dyscypliny cechowa oddziay najbardziej antybolszewickie, np. jednostk gen. eligowskiego.
Wikszo skarg na onierzy dotyczya przypadkw pijastwa, przymusowych rekwizycji i rozboju,
ktre mona raczej przypisa nudzie i niewygodom ni propagandzie. W strefie przyfrontowej dziaay
otwarcie grupy rabusiw; niektrzy wystpowali nadal w mundurach polskich, inni podawali si za
czerwonych. Trudno mwi o politycznym charakterze tych band.
Naturalnie kto, kto dla jednej strony jest bandyt, bdzie dla drugiej partyzantem; na ten element
sytuacji zwracano szczegln uwag zwaszcza po stronie sowieckiej. 3 wrzenia 1919 roku utworzono
w Smolesku Biuro Dywersji, ktre miao koordynowa dziaania na polskich tyach. Kierowali nim
pozbawieni poprzedniego miejsca pracy przywdcy Lit-Biea: Mickiewicz-Kapsukas, Dolecki i
Sawiski. Celem komunistycznego podziemia byo tworzenie sieci komrek partyjnych, nawracanie
chopstwa i przygotowywanie drogi powrotu dla Armii Czerwonej. Bya to niebezpieczna robota aktywici ryzykowali yciem. Marian Dziemba, koordynator regionu miskiego, by jednym z wielu,
ktrzy zmarli w polskich wizieniach.
Pomimo ryzyka polscy komunici w Rosji woleli walczy w partyzantce ni polega na Armii
Czerwonej. Jesieni 1919 roku bardzo rozczarowaa ich bierno sowieckiej Armii Zachodniej i
skwapliwo, z jak bolszewicy w Moskwie podjli rozmowy pokojowe. Jeden z tych komunistw,
Edward Kowalski, by na tyle rozgoryczony, e zrezygnowa z dowodzenia 4 Warszawskim) pukiem w
Armii Zachodniej na rzecz partyzantki na Polesiu, W licie do Feliksa Kona tak opisywa swoje
dowiadczenia:
24 listopada 1919, Mozyrz.

[...] Kontakt z polskimi wojskami utracilimy zupenie, a to z powodu niegu. Siy, jak z jednej, tak i z
drugiej strony s niewielkie, wic wojuj nalotami. Spotyka mona tylko rozjazdy, a te przewanie
zoone z ochotnikw, wic nam nieatwo poddaj ucho.
Zorganizowalimy niele przyfrontowych wocian i nimi w ty Polakw posyamy literatur.
Wocianie okazali si lepszymi agitatorami czym nasi komisarze pospdzani z rnych instytucji
sowieckich do politycznej roboty na froncie. [...] Tyle zmartwienia, tyle niepowodze i boryka si naturalnie nie z losem - a z Rewwojendieami, sztabami i podkomisjami, i snabeniami, a niech ich
jasny piorun trzanie.
Z trudem przezwyciajc te zapory, dwa powane oddziay przeprawiem ju za front. Kady oddzia
po 150 ludzi, 6-8 kulomiotw, 2000 rcznych pociskw itd. Jeden oddzia pod nazwaniem
Komunardw powanie si star z Polakami i bez szwanku dotar do swoich upragnionych piskich
bot i lasw.
I tu dopiero zaczynaj si aski sypa. Dostaem Czekowuju kniku dla snabenija otriadow, 100 par
butw, spodni watowych i fufajek, koszul i, miy ty Boe, nawet karabinw nowego systemu, ktrych
przedtem nie byo, a tylko berdiankami mnie czstowali. [...]
Prawda, Polacy s bezwzgldni w swoich rozprawach i dla przykadu karaj niewinnych, pastwi si
nad dziemi i starcami, nawet kobiety zabijaj, a ich wsie burz! [...]
Tam, w Polsce, s cige zaburzenia i mam nadziej, e na przyszy rok okoo Wielkiej Nocy
bdziemy gospodarowa w Warszawie [...]17
Oddzia Kowalskiego ukry si we wsi Dbrownica nad rzek Hory, skd onierze mieli wyruszy do
szturmu na polskie magazyny artylerii w Olewsku. Niestety dla nich, w lutym Dbrownica zostaa
przeszukana przez wojsko polskie, oddzia uleg rozproszeniu, a Kowalski trafi do niewoli.
atwo, z jak przekraczano lini frontu, jest dowodem na to, e Polacy nie potrafili kontrolowa
ogromnego obszaru, ktry zajli. Tak zwany soneczny szlak przemierzali nie tylko partyzanci, ale
rwnie uciekinierzy, spekulanci i wszdobylscy ydowscy handlarze. Cenionym towarem bya sl,
sacharyna, kokaina i - co moe dziwi - wiska szczecina. Dobry opis sytuacji pozostawi Wadimir
Korostowiec, byy dyplomata carski, ktry przeszmuglowa swoj rodzin z Rosji w okolicach Miska.
W przebraniu handlarza z sowieckiego kochozu wdrowa od gospodarstwa do gospodarstwa,
gawdzc z onierzami i komisarzami, a spotka chopa, ktry za trzy tysice rubli carskich
przeprowadzi go z rodzin przez bagna poza lini frontu obsadzon przez Poznaniakw.
Rwnie Polacy mieli swoje podziemie. Polska Organizacja Wojskowa (POW) - konspiracyjna armia
Pisudskiego zaoona w 1914 roku do walki o niepodlego na ziemiach okupowanych przez pastwa
centralne - nigdy nie zostaa na Kresach rozwizana. Jej oddziay byy najsilniejsze na poudniu - na
Ukrainie - gdzie dwa lata wczeniej walczyy i rozpady si Legiony Pisudskiego. Cho w samej
Polsce POW przesta ju dziaa, to jego trzecia sekcja nadzorujca ziemie wschodnie - KN3 przetrwaa jako filia Polskiego Sztabu Gwnego w Warszawie. Komrki tej sekcji znajdoway si
nawet w Rostowie nad Donem i w Stawropolu na Kubaniu. Jej gwnym zadaniem byo gromadzenie
materiaw wywiadowczych.
Administrowanie Kresami byo jesieni 1919 roku zadaniem niemal niewykonalnym. Po sowieckiej
stronie frontu walka z Denikinem wykluczaa jakiekolwiek prby budowania administracji, Po stronie
polskiej okupacja dodatkowych rozlegych obszarw znacznie wykraczajcych poza naturalne granice
polskiego osiedlenia (przede wszystkim Miska i Woynia) obarczya wadze cywilne problemami
spoecznymi i politycznymi o niewyobraalnej zoonoci. Zadanie przygotowania nowych ziem
powierzono Stray Kresowej, ktra miaa dziaa - zgodnie z rozkazem wydanym 3 padziernika 1919
roku - w cisym porozumieniu z wojskiem. Stra Kresowa nie bya bynajmniej instrumentem
bezrozum-nych represji. Cele polityczne tej organizacji byy radykalne, a jej filozofia spoeczna
zdecydowanie postpowa. Dziaacze Stray Kresowej pisali w swoich raportach: trzeba podkreli
zachowanie si znacznej czci miejscowego ziemiastwa, ktre sw klasow polityk b. czsto

kompromituje spraw polsk18.


Chcieli umocni wpywy polskie, wprowadzajc na Kresach rwnie daleko idc reform roln jak ta,
ktr zadekretowano w Polsce. Niestety, ich owiecone plany spotkay si z powszechnym oporem, i to
nie tylko ze strony nieufnych chopw biaoruskich i ukraiskich. Armia nie bya zainteresowana
reformami spoecznymi; andarmeria bya brutalna i skorumpowana; przedstawiciele Zwizku
Cywilnego Ziem Wschodnich (ZCZW) byli bezsilni lub niekompetentni. Najgorsze jednak byy
wielkie rody polskie, ktre powrciy tu zaraz za wojskiem - w penym przekonaniu, e odzyskaj
swoje prawa i przywileje. 6 lutego 1920 roku, na spotkaniu miejscowych wacicieli ziemskich w
Rwnem, prby zgoszenia wniosku dotyczcego parcelacji ziemi i osiedlenia na niej polskich
weteranw wojskowych - podjte przez hr. Zygmunta Krasickiego, liberaa - zostay ordynarnie
zakrzyczane. Obserwujcy te wydarzenia oficer poczyni uwag, i ziemianie tutejsi niczego si nie
nauczyli, mimo twardych warunkw wojny i zmienionych stosunkw tak spoecznych, jak i
politycznych. Ziemianie chc wykorzysta swoje pooenie spoeczne, swoj chwilow przewag, aby
przy likwidacji caego systemu spoecznego ponieli jak najmniej ofiar, a rwnoczenie jak najwicej
na tym zarobili, choby nawet kosztem ojczyzny i kosztem innych warstw spoecznych 19. Instruktor
Stray Kresowej na powiat ucki donosi, e lokalny penomocnik nie publikuje adnego dekretu, ktry
mu si nie podoba, e w imieniu nieobecnych wacicieli wymusza bezprawne kontrybucje, i e
wykorzystuje sdy publiczne do zaatwiania prywatnych spraw takich osb, jak ksiniczka Maria
Lubomirska. Raport zakoczy nastpujcym stwierdzeniem: Polska jest pastwem praworzdnym.
[...] w imi interesw Rzeczypospolitej naley winnych usun i odda pod sd, jako dziaajcych na
szkod pastwa, oraz publicznie ukara. To mogoby jeszcze przekona ludno o szczeroci
goszonych przez rzd centralny zasad20. Nie trzeba dodawa, e administracja walczca z tyfusem,
brakiem ywnoci, nieprzyjacielsk propagand i niechci miejscowej ludnoci nieczsto bya skonna
stawia przed sdem wasnych reprezentantw.
W bardziej odlegych stronach niektre wsie odmawiay wsppracy wszystkim administratorom. W
burzliwych latach, ktre nastpiy po upadku rzdw carskich w 1917 roku, chopi tworzyli wasne
republiki wiejskie: niepodlege wadzy - kolejno - Niemcw, Dyrektoriatu i bolszewikw. W cigu
1919 roku Polacy likwidowali te helotokracje i w sposb drakoski tumili prby buntu, ktre miay
miejsce w Sadach, Dubnie i Dbrowicy.
***
Perspektywa dalszego cigu wojny przyspieszya proces dozbrajania i reorganizacji wojska.
Improwizacja - do ktrej w 1919 roku byo zmuszone zarwno dowdztwo polskie, jak i sowieckie nie moga wystarczy w przypadku konfrontacji na wiksz skal.
Polskie wadze wojskowe rozpoczy przegld stanu posiadania zaraz po zdobyciu Miska. We
wrzeniu 1919 roku polska armia dysponowaa 540 tysicami ludzi pod broni, z czego 230 tysicy
znajdowao si na froncie wschodnim. Pozostali byli szkoleni bd strzegli granicy z Niemcami.
Liczebno wojska miaa si powikszy: 15 listopada o 101 500 poborowych z rocznika 1900, a 15
marca o kolejnych 75 200 onierzy z rocznika 1901. Taki napyw poborowych przers moliwoci
istniejcej kadry; zabrako rwnie sprztu. Gwnym dostawc wyposaenia wojskowego dla Polski
bya Francja, tote 27 wrzenia minister spraw wojskowych zwrci si w tej sprawie z piln prob do
rzdu francuskiego. Szacowa, e wojsko polskie potrzebuje milion dwiecie tysicy penego
umundurowania oraz 378 tysicy kompletw ekwipunku. Braki w sprzcie oceni nastpujco:
Karabiny rczne
186 000
Karabiny maszynowe
620
Amunicja
340 000 000

Dziaa 75 mm
Jaszcze (do dzia 75 mm)
Pociski 75 mm
Dziaa 155 mm (krtkie)
Pociski 155 mm
Dziaa grskie 65 mm
Pociski do modzierzy 65 mm
Pociski 120 mm (dugie)

400
750
1 200 000
240
230 000
30
30 000
4 000

Braki w taborze kolejowym wynosiy dwa i p tysica lokomotyw oraz 70 tysicy wagonw. Aby
zagodzi wraenie, jakie musiaa wywoa ta proba, gen. Sosnkowski podkreli, i zostaa ona
zoona Je coeur plein de reconnaissance que le peuple polonais accepte d'offrir l'impt du sang pour
maintenir la paix mondiale fixee sur les bases du Congres de Versailles 21. Krew Polakw miaa wic
zbilansowa polski budet.
15 padziernika polski premier zwrci si z jeszcze bardziej naglc prob do brytyjskiego ministra
wojny, Winstona Churchilla:
Sir, otrzymaem wanie nowiny z frontu bolszewickiego. Tamtejsza sytuacja jest desperacka.
Obietnica przyjcia z pomoc naszej armii zoona 27 czerwca przez pana Lloyda George'a nie zostaa
dotrzymana. [...]
Jestemy zdecydowani wytrwa przeciw barbarzyskiej nawale bolszewickiej, o ile nie zostan nam
narzucone adne zwizki z Niemcami. Jak sdz, osignlimy jak dotd cakiem nieze rezultaty. [...]
Potrzebujemy 300 tys. kompletw mundurowych (paszcze, bluzy, spodnie, skarpetki i buty), ktre
musz dotrze do Warszawy najdalej za dwa tygodnie. Z waszych zapasw taboru kolejowego we
Francji potrzeba nam natychmiast przynajmniej 200 lokomotyw i 2 tys. wagonw.
Jeeli ta pomoc nie zostanie nam niezwocznie udzielona, caa linia naszego frontu przeciw
bolszewikom moe si w kadym momencie zaama i naley oczekiwa najgorszego.
Sir, paski oddany, uniony suga, I J. Paderewski22.
Polski rzd przy kadej okazji wymachiwa bolszewickim straszakiem przed oczami aliantw.
Wszelako 24 padziernika Churchill z alem informowa, e gabinet brytyjski odrzuci polsk
prob23. Gabinet przyj bowiem zasad, i obowizek niesienia pomocy armii polskiej spoczywa
oglnie na aliantach, a zatem tylko w niewielkim stopniu na Wielkiej Brytanii 24; przy tym gwny
ciar wyposaenia Polakw powinna wzi na siebie Francja, biorc pod uwag fakt, e Brytyjczycy
pomagaj Denikinowi25. Sam Churchill chtnie uzbroiby wszystkie siy antybolszewickie, nie
wyczajc Polakw, lecz jego opinia nie bya powszechnie akceptowana w Whitehall. W kadym razie
w listopadzie udao mu si podarowa Polsce 50 samolotw, a w lutym 1920 roku umoliwi Polakom
zakupienie nadwyek niemieckich karabinw rcznych.
W obu przypadkach minister spraw zagranicznych, lord Curzon, zaprotestowa, skarc si premierowi
na lekcewaenie decyzji gabinetu .
Rzd francuski by nieco bardziej skonny do wsppracy. Przyzna Polsce kredyt na cele wojskowe w
wysokoci 375 milionw frankw. Z pocztku Polska Misja Zakupw, kierowana w Paryu przez gen.
Pomiankowskiego, musiaa paci za cay dostarczony sprzt - nawet za zdobyczne niemieckie
mauzery - wedug cen biecych. Z czasem uzgodniono 50% rabat, np. za wane dostawy artylerii
przesane z magazynw Armeed'Orient w Salonikach i w Galacie. Za okoo 20 milionw frankw
zakupiono we Woszech 100 tysicy austriackich karabinw rcznych (munnlicher) oraz parti
samolotw typu balilla.
Rzd Stanw Zjednoczonych przyzna Polsce kredyt w wysokoci 56 milionw dolarw na zakup

sprztu pozostawionego we Francji przez armi amerykask.


Gwny problem zaopatrzeniowy Polski polega jednak na przetransportowaniu tych zakupw do kraju.
W gr wchodziy jedynie trzy trasy; dwie kolejowe: przez Wochy (Turyn - Wiede - Krakw) i przez
Niemcy (Koblencja - Chociebu - Leszno) oraz droga morska do Gdaska. Pierwsz tras czsto
blokowaa Czechosowacja, drug w maju 1920 roku zamknli Niemcy, trzecia za bya najpierw
blokowana przez strajki gdaskich dokerw, a w kocu - w sierpniu 1920 roku - zostaa przerwana
przez Czerwon Kawaleri.
Rosja Sowiecka, rzecz jasna, nie moga liczy na bezporedni pomoc z zagranicy. Wyposaenie Armii
Czerwonej byo wic albo dzieem robotnikw i chopw, albo zostao zdobyte na wrogach. Zanim pod
koniec 1919 roku zajto Donbas, w Rosji dziaay jedynie dwa znaczce zakady zbrojeniowe: w Tul i
w Symbirsku. Miesicznie nie wytwarzay nawet 50 tysicy karabinw rcznych dla armii, ktra w
lipcu 1919 roku liczya 2 miliony ludzi. Bardziej skomplikowanego sprztu waciwie nie
produkowano. Pierwszy silnik lotniczy zosta wykonany przez Sowietw dopiero w czerwcu 1920
roku. Cakowita liczba nowo wybudowanych bd wyremontowanych samolotw wyniosa pod koniec
1920 roku 426 sztuk. Poniewa przed rokiem 1920 potrzeby Frontu Zachodniego liczyy si najmniej,
stan wyposaenia i zaopatrzenia musia tam by zdecydowanie gorszy ni po stronie polskiej. Trzeba
jednak pamita o tym, e wiano ofiarowane Denikinowi przez Brytyjczykw (wartoci 100 tysicy
funtw) trafio w znacznej mierze w rce bolszewikw. Tym samym alianci mimowolnie wspomagali
obie strony konfliktu.
W okresie tajnych negocjacji i potem siy stacjonujce po obu stronach frontu polsko-sowieckiego
zostay istotnie uzupenione. Polacy, mniej zaabsorbowani innymi sprawami, zdobyli na tym polu
przewag. Cho oglna liczba ich onierzy wzrastaa coraz bardziej, to jednak obsada linii frontu
zostaa znacznie zredukowana. W ten sposb powstay rezerwy taktyczne, ktre skoncentrowano w
Wilnie, Grodnie i Kamiecu Podolskim, oraz rezerwy strategiczne w gbi Polski. Zajcie przez Polsk
Pomorza (zakoczone w lutym 1920 roku) oraz przybycie na Grny lsk i do Cieszyna alianckich
garnizonw plebiscytowych oznaczao zwolnienie kolejnych jednostek. Naturalnym biegiem rzeczy w
odpowiedzi na nowe rozlokowanie wojsk zmieniono struktur dowodzenia. Rozkazem z 19 marca
1920 roku znacznie podniesiono status naczelnego dowdztwa. Pisudski, jako Wdz Naczelny,
otrzyma rang marszaka. Genera Stanisaw Haller zosta mianowany szefem Sztabu Generalnego.
Cztery odrbne fronty wschodnie zyskay miano armii. Front Biaoruski sta si 1 armi pod
dowdztwem gen. Zygadowicza; Front Poleski - 4 armi gen. Szeptyckiego; Front Woyski - 2 armi
gen. Listowskiego; wreszcie Front Wschodnio-Galicyjski -6 armi gen. Iwaszkiewicza. Minister spraw
wojskowych, gen. Leniewski, odpowiada za dziesi dywizji, ktre nadal wyposaano i szkolono na
tyach.
Fundamentalnym czynnikiem, ktry zadecydowa o takiej koncentracji polskich wojsk, by respekt dla
przytaczajcych rozmiarw Rosji Sowieckiej. W oczach Polakw nadchodzca wojna przypominaa
bj midzy Dawidem a Goliatem. Przetrwanie Polski byo zatem uzalenione od skutecznoci
pierwszego uderzenia, ktre udaremnioby skuteczn mobilizacj ogromnych rezerw Rosji. Szybkie
uderzenie oznaczao kampani na poudniu, poniewa zima koczya si tam wczeniej. Szczegy
takiej ofensywy zawiera plan przygotowany w lutym 1919 roku przez gen. Tadeusza Kutrzeb z biura
planowania.
Odpowiedni rozkaz znajduje si w licie z Oddziau i Naczelnego Dowdztwa datowanym na 22
grudnia 1919 roku. Instruowa on ministra spraw wojskowych, by do 1 kwietnia doprowadzi armi do
stanu gotowoci, dziki czemu mogaby nie tylko odeprze potencjalne ataki bolszewickie, ale te w
sposb decydujcy wpyn na ostateczne uregulowanie kwestii rosyjskiej27.
Przygotowania Sowietw rozpoczy si z opnieniem. Front Zachodni by dugo lekcewaony.
Autorzy stalinowscy mieli wprawdzie w zwyczaju twierdzi, e przebiegy zdrajca Trocki wzmocni
ten front po to, eby spowodowa klsk wojsk sowieckich na tych odcinkach, na ktrych dziaa

Stalin, lecz teza ta nie znajduje potwierdzenia w faktach. Na pewno po utracie Wilna w kwietniu 1919
roku Armia Czerwona nie miaa adnych rezerw. Mimo rzekomych knowa Trockiego jeden z pukw
8 dywizji liczy zaledwie 40 ludzi. A do koca roku Front Zachodni nie odczu te adnych korzyci z
wydanego 1 lipca dekretu o stworzeniu regularnej i jednolitej Armii Czerwonej. Dziki powoaniu do
wojska rocznika 1900 oraz specjalnemu poborowi robotnikw, kolejarzy, czonkw partii i
kryminalistw wiosn 1919 roku powstaa armia liczca dwa miliony trzysta tysicy ludzi,
wzmocniona w lutym 1920 roku o kolejne 550 tysicy poborowych z rocznika 1901. Jednake na
zachd wysano bardzo niewielu z tych rekrutw -jeli w ogle. Poczono wic 15 (otewsk), 16
(zachodni) i 12 (woysk) armi pod dowdztwem Rady Wojennej zjednoczonej Komendy Frontu
Zachodniego w Smolesku, a jedynym uzupenienie stanowi kontyngent otyszw do walki z
Denikinem oraz bataliony robotniczo-chopskie. Od Nowego Roku sytuacja ulega jednak radykalnej
zmianie. Polski wywiad tak przedstawi wzrost sowieckiego stanu posiadania na froncie polskim:
1 stycznia 1920
1 lutego 1920
1 marca 1920
1 kwietnia 1920
15 kwietnia 1920
25 kwietnia 1920

4 dywizje piechoty
5 dywizji piechoty
8 dywizji piechoty
14 dywizji piechoty
16 dywizji piechoty
20 dywizji piechoty

1 brygada jazdy
5 brygad jazdy
4 brygady jazdy
3 brygady jazdy
3 brygady jazdy
5 brygad jazdy 28

Posiki skierowano gwnie do 15, 3 i 16 armii w sektorze pnocnym; 12i 14 armia na poudniu byy
relatywnie sabe. Dwa gwne rejony koncentracji to Witebsk i Orsza - naprzeciw odcinka Berezyny,
oraz Homel i Mozyrz na Polesiu.
Szczegy rozlokowania jednostek sowieckich zostay ustalone 10 marca w Smolesku na spotkaniu
midzy generaem Gittisem, komendantem Frontu Zachodniego, i Siergiejem Kamieniewem, nowym
gwnodowodzcym Armii Czerwonej. Zaakceptowali oni plan przygotowany przez Szaposznikowa,
dowdc departamentu operacyjnego Armii Czerwonej. Zgodzili si, e gwne zagroenie dla Rosji
Sowieckiej stanowi Polska. Zakadali skoncentrowanie do kwietnia pitnastu dywizji (99 tysicy ludzi)
nad Berezyn, trzech dywizji na Polesiu (27 tysicy) i czterech na Woyniu (39 300), kiedy to w
kierunku Wilna i Lidy miaa ruszy wielka ofensywa. Front Poudniowo-Zachodni mia natomiast
pozosta w obecnej obsadzie do momentu translokacji 1 armii konnej z Kaukazu. Siy polskie miay
zosta zwizane na Polesiu, aby uniemoliwi im zatrzymanie gwnego natarcia sowieckiego na
pnocy bd przeprowadzenie kontrnatarcia na poudniu29.
Na pocztku marca Polacy postanowili odebra bolszewikom Mozyrz. Przez ten wze kolejowy
przechodzi cay ruch z Polesia do Rosji oraz linia rokadowa o kluczowym znaczeniu czca Witebsk
z ytomierzem. 5 marca 9 dywizja piechoty pod dowdztwem Sikorskiego ruszya w dwch
kolumnach na wschd. Ciki ostrza artyleryjski prowadzony z pocigu pancernego zaskoczy
garnizon, ktry nie mia kiedy wezwa pomocy. Mozyrz zosta wzity wieczorem pitego, Kalenkowicze - szstego, Szachiki - sidmego. Zdobyto znaczne upy, m. in. kilka dnieprzaskich
kanonierek, dziaa oraz pocig pancerny.
Furia, z jak 19 marca Sowieci wyprowadzili ze obina nieudany kontratak, wiadczy o ich
wciekoci. Uyli nawet samolotw i czogw. Te ostatnie byy produkcji brytyjskiej: zostay zdobyte
pod Piotrogrodem na Judeniczu i specjalnie przetransportowane z pnocy.
Zarwno Polacy, jak i Sowieci wykorzystali pierwsze miesice 1920 roku na gorczkowe
przygotowania do wojny. Taki stan rzeczy powanie zaniepokoi politykw. Kada za stron zakadaa,
e dziaania drugiej s dowodem agresywnych zamiarw. Dziejopisarze powtarzaj te sugestie.
Historycy antykomunistyczni dowodz, e koncentracja na tym obszarze przez Rosj Sowieck

przewaajcych si usprawiedliwia przygotowania Polakw do ataku wyprzedzajcego. Z kolei


historycy komunistyczni argumentuj, e do napaci na Rosj przygotowywaa Polakw Ententa.
aden z tych sdw nie jest sprawiedliwy. Armie maj wszak obowizek przygotowywa si do
zadania klski nieprzyjacielowi. W sytuacji, gdy walki toczyy si ju od roku, polskie i sowieckie
dowdztwa byyby winne racego zaniedbania obowizkw, gdyby nie podjy odpowiednich
przygotowa. Od generaw oczekuje si skutecznoci w walce. To politycy, jeli potrafi, powinni
schwyta psy wojny i utrzyma je na smyczy.
Jedyna kwestia, ktr rozstrzygnito zim 1919/20, dotyczya stosunkw Polski z Entent. Ententa
zdecydowaa, e n i e poprze polskiej ofensywy na Rosj Sowieck, cho wspomagaa wczeniej
Koczaka i Denikina. Warto przyjrze si tej kwestii uwanie, poniewa bya ona w owym czasie
opacznie rozumiana przez politykw, a do dnia dzisiejszego jest opacznie rozumiana przez historykw.
Historycy sowieccy nieodmiennie zakadaj, e polskie ofensywy stanowiy integraln cz
interwencji aliantw. W sowieckiej historiografii wojna polsko-bolszewicka okrelana jest jako
Trietijpochd Antanty (Trzecia kampania Ententy). Koczak, Denikin i Pisudski wystpuj tu jako
trzej niegodziwi wujaszkowie omamieni jeden po drugim przez Entent, eby zaatakowali Rosj.
Pisudski spiskuje tu z Wranglem, tak jak Koczak knu z Siemionowem, a Denikin z Judeniczem.
Organizatorami i mocodawcami polskiej kampanii s imperialici z Wielkiej Brytanii, Francji i Stanw
Zjednoczonych, ktrych misje wojskowe aktywnie przygotowuj armi polsk do napaci i zaopatruj
jw ywno, bro i pienidze. Polska zawsze pojawia si tu jako panskaja Posza, Polacy za nigdy
nie s po prostu Polakami, lecz Bieopolakami.
Autorstwo tego osobliwego melodramatu mona przypisa konkretnie Stalinowi, ktry po raz pierwszy
uy wyraenia Trietij pochd Antanty w dugim artykule powiconym periodyzacji wojny domowej
(opublikowa go w Prawdzie 25 maja 1920 roku). W czasach stalinowskich tekst ten zosta jeszcze
upikszony i podniesiony do rangi wersji oficjalnej. Pomimo kilku niemiaych prb zakwestionowania
prawdziwoci tej wizji, jest ona nadal obowizujca w historiografii radzieckiej 30. Zdobya ona od
pocztku uznanie i nadal moe wydawa si pocigajca dlatego, i wrd aliantw znajdowali si
ludzie, ktrzy chtnie odegraliby przypisane im role. Wszelako pragnienia a rzeczywiste osignicia
tych postaci to dwie rne rzeczy. Nie udao im si bowiem dopi swego. Po czci dlatego, e
Pisudski uparcie odmawia wsppracy, ale gwnie na skutek mistrzowskiej wolty w polityce
aliantw przeprowadzonej pod koniec 1919 roku przez Lloyda George'a.
Pozycja Lloyda George'a wymaga pewnych wyjanie. Nie by on despotycznym dyktatorem. By
przywdc mniej szci w rzdzie koalicyjnym, ktry musia si bardzo liczy z przeciwnymi opiniami
konserwatywnych kolegw, takich jak Churchill i Curzon. Posugiwa si sprytem, a nie si, co
wymagao czasu. A do pocztkw 1920 roku -momentu wycofania si Amerykanw z Rady
Najwyszej aliantw i utraty wadzy przez Clemenceau we Francji - nie mia specjalnych wpyww
wrd przywdcw alianckich. Cho tak samo jak wszyscy nienawidzi systemu sowieckiego, to
jednak w gbi serca podziwia rewolucjonistw. Lord Curzon ju wczeniej zauway, i kopot z
premierem polega na tym, e on sam jest troch bolszewikiem. Mona odnie wraenie, e za jedyn
bratni dusz na arenie midzynarodowej uznaje Trockiego 11. Lloyd George nie mg zapobiec
interwencji, ale konsekwentnie twierdzi, e jest to marnowanie czasu i pienidzy. Uwaa bowiem, e
interwencja wzmocni pozycj bolszewikw, poniewa rozbudzi w narodzie rosyjskim naturaln
nienawi do obcych. Proponowa natomiast, by zagaska bolszewizm na mier: wznowienie
wymiany handlowej oznaczaoby gospodarcz prosperity w Rosji -korzystn dla aliantw - a zarazem
kres chaosu i ndzy, na ktrych eruj bolszewicy. Cho swj osobisty sprzeciw wobec interwencji
zgosi ju 16 kwietnia 1919 roku, kiedy to stwierdzi w Izbie Gmin, e wolaby raczej, by Rosja
przyja bolszewizm, ni Brytania ogosia bankructwo, lecz stanowisko to zostao przyjte przez jego
gabinet dopiero w listopadzie, a przez ca Entent w styczniu 1920 roku.

W miar jak interwenci ponosili klski, pozycja Lloyda George'a bya coraz mocniejsza. Jesieni 1919
roku, gdy wydatki Brytanii w Rosji wynosiy ju 94 miliony funtw - bez widocznych rezultatw
-udao mu si przekona gabinet, aby odmwi Churchillowi dalszych funduszy. 9 listopada,
przemawiajc na dorocznym bankiecie w Guildhall, ogosi now inicjatyw; projekt wznowienia
handlu z Rosj. 12 grudnia wraz z Clemenceau popar statyczn koncepcj kordonu sanitarnego
wok Rosji Sowieckiej - w przeciwiestwie do poprzedniej, aktywnej strategii interwencji. Wreszcie
16 stycznia na konferencji w Paryu udao mu si przekona przywdcw alianckich do podjcia
wymiany handlowej z narodem rosyjskim, przy jednoczesnym utrzymaniu bojkotu bolszewickiego
rzdu32. To wanie wydarzenie sprowokowao synny komentarz New York Timesa: Ten
byskawiczny zwrot w polityce wiatowej nosi wyrany podpis artysty [...] pana Lloyda George'a,
ktry wykonuje swoje byskotliwe improwizacje ze zrcznoci grskiej kozicy 33. Od tego momentu
Lloyd George by jedynym autorem polityki aliantw.
Analogicznej zmianie ulegy stosunki aliantw z Polsk. W 1919 roku interwenci zakadali, e Polskajako kraj sprzymierzony - wspomoe ich wysiki. Oczekiwali zwaszcza, e Polska bdzie
wsppracowa z Denikinem. We wrzeniu Paderewski przedstawi projekt, zgodnie z ktrym armia
polska, liczca p miliona onierzy, ruszy na Moskw, jeli alianci pokryj koszty ofensywy (milion
funtw dziennie). Jednake Rada Najwysza na posiedzeniu 15 wrzenia kategorycznie odrzucia t
propozycj. Clemenceau sprzeciwi si, poniewa jego zdaniem w przypadku polskiej inwazji po
stronie bolszewikw stanaby caa Rosja; Lloyd George zaproponowa, by poinformowa
Paderewskiego, e mocarstwa alianckie s przeciwne temu projektowi; F. Polk ze Stanw
Zjednoczonych stwierdzi, e jego kraj nie bdzie szuka funduszy na sfinansowanie tej wojny 34. W
padzierniku, jak ju powiedzielimy, rzd brytyjski odmwi Polsce pomocy wojskowej. 8 grudnia
Rada Najwysza zaaprobowaa tymczasow granic midzy Polsk a Rosj, ktr nazwano pniej
lini Curzona35 . 12 grudnia - zgodnie 2 koncepcj kordonu sanitarnego - Polsce przydzielono rol
bariery wobec Rosji i zapory przeciw Niemcom 36 . Ostatecznie wyjaniono spraw 15 stycznia,
kiedy to polski minister spraw zagranicznych, Stanisaw Patek, osobicie zoy wizyt Lloydowi
George'owi. Sekretarz Lloyda George'a tak zanotowa przebieg ich rozmowy:
Przy niadaniu premier spotyka si z Patkiem. Ekstrawaganckie roszczenia w kwestii polskich granic
bierze za dowd, e szykuje si wczesna ofensywa. Ostrzega przed konsekwencjami takich
prowokacyjnych dziaa. Uchyla si od wszelkiej odpowiedzialnoci37.
Po kolejnym spotkaniu, ktre odbyo si 26 stycznia, gabinet zatwierdzi nastpujce zasady polityki
brytyjskiej:
1. Pastwa kresowe musz same przyj odpowiedzialno za wojn i pokj.
2. Rzd JKM nie mg zaleca wojny, poniewa tym samym wziby na siebie obowizki, ktrym nie
mgby sprosta.
3. Wielka Brytania ywi uczucia najszczerszej przyjani wobec Polski38.
cile rzecz biorc, alianci usiowali zniechci Polsk do ataku na Rosj, a jednoczenie wyposaali j
w rodki obrony. Formalnie nie zakazali ofensywy; podkrelali wszelako, i nie moe ona uzyska ich
poparcia.
Aliancka pomoc wojskowa dla Polski bya przy krj ona do celw obronnych. Francuska poyczka
wojskowa w wysokoci 375 milionw frankw moe si wydawa ogromna. W rzeczywistoci bya to
jednak suma skromna. Nie wystarczyaby na pokrycie jednodniowych kosztw utrzymania armii
francuskiej podczas wojny wiatowej. Zgodnie z szacunkami Paderewskiego z wrzenia 1919 roku
suma ta pokryaby jedynie koszty piciotygodniowej aprowizacji i umundurowania istniejcej armii
polskiej. Bya rwna jednej szstej wydatkw brytyjskich poniesionych w 1919 roku na armi

Denikina. aden powany ekspert od logistyki nie powie, e suma 375 milionw frankw moga by
przeznaczona na sfinansowanie inwazji polskiej na Rosj. Ponadto, aliancka pomoc dla Polski bya
skierowana raczej przeciw niemieckiemu rewanyzmowi ni przeciw bolszewickiej rewolucji. Polska
miaa wszak by barier dla Rosji i zapor przeciw Niemcom, a n i e zapor przeciw Rosji i barier
dla Niemiec.
Tego samego dnia, kiedy Rada Najwysza odrzucia przedstawiony przez Paderewskiego projekt
uycia w Rosji armii polskiej przeciw bolszewikom, zaaprobowaa uycie tej armii - w razie
koniecznoci - w pastwach batyckich przeciw Niemcom39.
Rzecz jasna, nie wolno nie docenia niezalenoci Pisudskiego od Ententy. Niewtpliwie mg przyj
pomoc wojskow od aliantw i przeznaczy j na cele, ktrym si kategorycznie sprzeciwiali. Kiedy
tylko prbowali okrela warunki, pod jakimi s gotowi pomaga, Pisudski odpowiada, e Polska da
sobie rad bez ich pomocy. Francja i Wielka Brytania przekonay si na wasnej skrze, e Pisudski
nie toleruje adnego wtrcania si, a ju na pewno nie ze strony protekcjonalnych sojusznikw. To on
przewodzi skrzydu antyahanckiemu w polityce polskiej. Doszed do wadzy bez wiedzy i zgody
Ententy, a jego gwnymi rywalami byli wtedy popieram przez aliantw endecy, ktrych poczucie
krzywdy zostao tylko czciowo zagodzone przez kompromis, jakim by koalicyjny rzd
Paderewskiego. Zoona 30 listopada 1919 roku rezygnacja Paderewskiego - bdca w duej mierze
skutkiem faktu, e premier nie potrafi zasypa przepaci midzy polityk Pisudskiego a daniami
aliantw - rozpocza okres dominacji Naczelnika nad sabymi ministrami. W chwilach najgbszej
frustracji rzdy alianckie byy skonne wierzy, e Pisudski sprzymierzy si z Leninem40.
Nie wolno rwnie zapomina - co rwnie wane - o poczuciu klaustrofobii panujcym w Rosji Ani
spoeczestwo, ani bolszewiccy przywdcy nie zdawali sobie sprawy z niuansw polityki aliantw.
Wiedzieli tylko, e Rosja Sowiecka jest otoczona ze wszystkich stron przez armie, ktre d do jej
zagady. Ich przewiadczenie, e armie te dziaaj w porozumieniu, byo najbardziej naturalne w
wiecie.
Historycy sowieccy nadal podtrzymuj teori spisku mocarstw imperialistycznych z Polsk w latach
1919-1920. Do takich konkluzji dochodz dziki rozumowaniu dialektycznemu. Wychodz z zaoenia,
e kada naukowa interpretacja wojny musi uwzgldnia cakowity stosunek si. Jednoczenie
minimalizuj rol woli politycznej oraz indywidualnych przekona. Argumentuj, e Polska bya
nierozerwalnie powizana z Entent pod wzgldem ideologii, finansw, pomocy wojskowej oraz
wsplnej wrogoci do bolszewizmu. Utrzymuj, e wszystko, co wzmacniao Polsk, automatycznie
powikszao jej potencja militarny, wykorzystany w walce z Rosj Sowieck.
Np. dziaalno Amerykaskiej Rady Pomocy, ktra miaa wycznie cywilny charakter, traktuj jako
bezcenny wkad w wysiek wojenny Polski: bo skoro ARP dostarczaa w latach 1919-1920 ywno i
opiek lekarsk czterem milionom Polakw, to automatycznie wasne zasoby polskie mogy by uyte
na cele wojskowe. Argumentacja ta - ma si rozumie -jest logicznie poprawna. Jej sabo polega na
tym, e cakowicie pomija rda dziaania politycznego i nie ukazuje rzeczywistej skali pomocy
aliantw dla Polski w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Powoywanie si na cakowity stosunek si
jest rezultatem bdnego zaoenia, e Polska korzystaa ze wszystkich zasobw militarnych i
ekonomicznych Ententy, gdy w rzeczywistoci udostpniono jej tylko mikroskopijny uamek tych
rodkw.
Rola misji wojskowych aliantw w Polsce jest pena sprzecznoci. Misja brytyjska w Warszawie bya
bardzo zaenowana, kiedy gabinet odrzuci polsk prob o pomoc wojskow. Stracia presti i
stoczya si do poziomu rda wywiadu wojskowego dla Ministerstwa Wojny na temat Rosji. Jej szef genera Adrian Carton de Wiart VC (Victoria Cross) - by zmarnowanym atutem. Ten niezniszczalny

wojownik - ktry straci oko w Somali w 1898 roku i rk pod Ypres, mia przestrzelone puco w
Afryce Poudniowej, czaszk i nog w kostce nad Somm, dosta postrza w biodro pod Passchendaele
i w nog w Cambrai - posiada wszystkie kwalifikacje ku temu, aby wywrze wraenie na oficerach
polskich, z ktrymi mia wsppracowa. By zamonym arystokrat, kosmopolit, katolikiem,
bohaterem i wiecznym ryzykantem. Nalea do nielicznego grona cieszcego si zaufaniem penego
rezerwy Pisudskiego. Po raz pierwszy przyby do Polski w lutym 1919 roku jako brytyjski czonek
misji aliantw do Galicji Wschodniej. Od tego momentu jego ycie to seria przygd. Pewnego razu
zdarzyo si, e razem z generaem Mannerheimem, przyszym prezydentem Finlandii, sekundowa w
pojedynku w Klubie Myliwskim w Warszawie; wkrtce potem zosta zapany na przemycie broni z
Budapesztu ukrytej w wagonie sypialnym. W padzierniku 1919 roku rozbi swj samolot, lecc nad
Litw; w maju 1920 rozbi go ponownie podczas lotu do Kijowa. W sierpniu 1920 roku odpar pod
Maw oddzia kozackich maruderw ze stopni jadcego pocigu obserwacyjnego, przy czym
uniesiony zapaem spad w pewnej chwili na tory. Zgodnie z etosem tamtej epoki by bardziej polski od
Polakw. Po zakoczeniu wojny pozosta w Polsce jako zwyky obywatel, oddajc si polowaniu na
kaczki jedn rk w majtku na Polesiu, ktry podarowa mu jego byy adiutant, ksi Karol
Radziwi.
Francuska misja wojskowa cieszya si zupenie inn reputacj ni brytyjska. Jej szef, genera Henrys w odrnieniu od Cartona de Wiarta - by uwaany przez polski sztab za wcibskiego idiot. Pisudski
starannie go ignorowa. Henrys by dny la gloire: nie ogldajc si na ostrzeenia formuowane przez
wasny rzd w Paryu oraz przez dyplomatw alianckich w Warszawie na serio intrygowa na rzecz
polskiej ofensywy na wschodzie. W przeciwiestwie do swojego szefa misja francuska cieszya si
jednak znacznym szacunkiem i zdobya znaczce wpywy dziki dziaalnoci jej czterystu oficerwinstruktorw. Rozmieszczono ich pord kadr sztabowych i powierzono zadanie wyszkolenia korpusu
oficerskiego w sztuce wojennej i w posugiwaniu si francuskimi regulaminami. Typowym
reprezentantem tej grupy by mody kapitan Charles de Gaulle. wieo zwolniony z internowania w
Ingolstadt w Bawarii, de Gaulle by spragniony suby czynnej. W maju 1919 roku zacign si do 5
puku strzelcw polskich (Chasseurs Polonais) w Sillee-Guillaume i razem z armi Hallera przyby do
Galicji Wschodniej. Po zakoczeniu kampanii zosta przeniesiony do Rembertowa, gdzie w dawnej
szkole Gwardii Cesarskiej wykada teori taktyki. W lipcu i sierpniu 1920 roku zosta na krtko
wcielony do polskiej jednostki bojowej i awansowany do rangi majora. W 1921 roku zaoferowano mu
w Polsce stay przydzia, ale wola rozwija swoje idee i pogbia dowiadczenia jako wykadowca
dziejw wojskowoci w Saint-Cyr we Francji.
Fiasko negocjacji w Mikaszewiczach w grudniu 1919 roku wywoao oywienie na arenie politycznej.
Wprawdzie obie strony nie zrezygnoway jeszcze ostatecznie z pokoju, ale zaczy rozwaa
rozwizania alternatywne.
Polityka Rosji Sowieckiej przebiegaa dwutorowo. Z jednej strony, postawiono postulat
natychmiastowego wzmocnienia Frontu Zachodniego. Po powrocie z Mikaszewicz do Moskwy
Marchlewski podnis alarm. W jego przekonaniu raporty o niskim morale w armii polskiej byy
znacznie przesadzone: Jeli Polacy bd chcieli teraz naciera, to dojd paradnym krokiem do
Smoleska i Homla41. Lenin posucha ostrzeenia. Nie czekajc na ostateczn klsk Denikina,
wysa do Rady Wojennej nastpujc not:
27 lutego 1920 Wszystko wskazuje na to, e Polska przedstawi nam warunki, ktre bd absolutnie nie
do przyjcia albo nawet zgol bezczelne. Trzeba wic skupi wszystkie wysiki na wzmocnieniu Frontu
Zachodniego. Uwaam za konieczne podjcie nadzwyczajnych rodkw, aby moliwie jak najszybciej
przewie wszystko, co si da z Syberii i Uralu na Zachodni Front Naley rzuci haso szykujcie si
na wojn z Polsk. Lenin42
Z drugiej strony, Sowieci rozwinli dyplomatyczn kampani na rzecz pokoju, 22 grudnia 1919 roku
Komisariat Spraw Zagranicznych wysa do Warszawy not o nastpujcej treci:

Ju w kwietniu ubiegego roku rzd Rosji Sowieckiej zoy na rce przedstawiciela Rzeczypospolitej
Polskiej, pana Wickowskiego, wielokrotne zapewnienia o niezmiennym pragnieniu zakoczenia rozlewu
krwi midzy narodami Rosji i Polski [..] Na nasze propozycje pokojowe nie otrzymalimy odpowiedzi, a w
cigu nastpnych miesicy armia polska wkroczya na terytorium republik sowieckich sprzymierzonych z
Rosj Sowieck.
Tote rzd sowiecki z wielkim zdziwieniem dowiedzia si o tym, i 28 listopada w odpowiedzi na
interpelacj w Polskim Sejmie podsekretarz stanu Skrzyski owiadczy, e Republika Rosyjska nie tylko
nigdy nie proponowaa pokoju, ale nawet grozi Polsce inwazj. [..] Aby usun wszelkie nieporozumienia,
rzd sowiecki potwierdza wczeniejsze zapewnienia o stanowczej woli zakoczenia konfliktu z Polsk
Rzd sowiecki skada formaln propozycj jak najszybszego rozpoczcia negocjacji w celu zawarcia
sprawiedliwego i trwaego pokoju
Pokj midzy Polsk i Rosj jest zasadniczym warunkiem rozwoju i dobrobytu obu krajw [..] Rzd
sowiecki wyraa nadziej, e pokojowe intencje - podzielane przez wikszo obywateli Polski - przewa,
co uatwi zakoczenie dziaa wojennych, ktre su wycznie obcym interesom
Rzd sowiecki proponuje, by rzd polski wskaza miejsce i czas rozpoczcia negocjacji w celu zawarcia
traktatu pokojowego midzy obydwoma pastwami.
Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Cziczerin 43

Poniewa odpowied nie nadchodzia, 28 stycznia 1920 roku Cziczerin wysa bardziej konkretn not
sygnowan przez Lenina i Trockiego. Zawieraa ona obietnic, i Armia Czerwona nie przekroczy linii
pokrywajcej si w oglnych zarysach z wczesnym przebiegiem frontu Jednoczenie nakoniono
Centralny Komitet Wykonawczy Sowietw, aby zwrci si z publicznym apelem do narodu polskiego.
Apel kad nacisk na wsplne interesy rosyjskiego i polskiego ludu pracujcego oraz wsplne dzieje
wojenne, mwi o obcym wyzysku i caracie. Zawiera rwnie nastpujc deklaracj:
My, przedstawiciele rosyjskiego proletariatu i chopstwa, zawsze wystpowalimy otwarcie przed
caym wiatem jako bojownicy o ideay komunizmu Jestemy gboko przekonam, e masy pracujce
wszystkich krajw pjd drog, na ktr wkroczy ju lud roboczy Rosji
Nasi wsplni wrogowie oszukuj was, kiedy gosz, e rzd Rosji Sowieckiej chce przynie Polsce
komunizm na bagnetach Armii Czerwonej Ustrj komunistyczny jest moliwy tylko tam, gdzie
zjednoczona wikszo ludu pracujcego wyrazia pragnienie rozwoju pod wasnym rzdem [..] w
chwili obecnej komunici Rosji pragn jedynie obroni wasny kraj, ochroni pokojow i twrcz
prac. Nie myl i nie mog myle o narzucaniu si komunizmu obcym krajom. Przeobraenie Polski
w interesie mas pracujcych trzeba uzna za zadanie tyche mas.
[Podpisano] Kalmin, Przewodniczcy Centralnego Komitetu Wykonawczego.
Owiadczenie to dobrze pamitano latem w Polsce.
Taktyka sowieckiej kampanii na rzecz pokoju wyrastaa z gbokiego przekonania, e to rzdy
alianckie popychaj niechtnego Pisudskiego do wojny, a nie odwrotnie. Przewiadczenie to jest
udokumentowane nie tylko w sowieckiej propagandzie, ale rwnie w listach prywatnych, np. W
korespondencji Marchlewskiego. Jednake pogld ten zupenie nie uwzgldnia radykalnej zmiany w
polityce aliantw, do ktrej niedawno doprowadzi Lloyd George. Sowieckie noty starannie unikay
jakichkolwiek napaci na Pisudskiego. Ich celem bya dyskredytacja tych aktorw na polskiej scenie
politycznej, ktrzy byli powizani z Entent (szczeglnie Narodowej Demokracji), aby Pisudski mia
wolne rce i mg zawrze pokj z Rosj dziki poparciu opinii publicznej, zwaszcza radykalnej.
Polityka ta bya jednak cakowitym nieporozumieniem.
Przywdcy bolszewiccy nie zdawali sobie sprawy z tego, e to wanie Pisudski - na ktrym wiksze
wraenie wywieray dziaania nieprzyjacielskich generaw ni sowa dyplomatw - popycha
niechtnych aliantw do wojny.

Historycy polscy tradycyjnie wyjaniaj podwjn polityk Sowietw w kategoriach przyrodzonej


agresji bolszewickiej. Rwnie dobrze mona j jednak uzna za wyraz nader rzeczywistych
bolszewickich obaw. Reakcje bolszewikw byy wszak uwarunkowane przez dwa lata blokady i
nkania. Atakowano ich tak czsto, e automatycznie podnosili gard, spodziewajc si ciosu. Ich
generaowie dziaali z typow brawur, a dyplomaci z rwnie typow mieszank anielskiego spokoju i
bezczelnoci. Takie byy gboko zakorzenione mechanizmy obronne bolszewikw.
Sowiecka kampania na rzecz pokoju wywara wrd politykw polskich efekt odwrotny od
zamierzonego. Zamiast uatwi rapprochement midzy Pisudskim a lewic, popchna Naczelnika w
ramiona endecji. Notom sowieckim towarzyszya w Polsce fala strajkw zorganizowanych przez
komunistw oraz haaliwa kampania prasowa na rzecz pokoju wszczta przez socjalistw.
Zawiedziona lewica zwrcia si przeciw rzdowi. Wygldao na to, e lokalni poplecznicy
bolszewizmu chc dokona przewrotu w Rzeczypospolitej. Pisudski nie mia wic innego wyboru, jak
stumi strajki, zignorowa socjalistw i cierpie poklask ze strony partii, ktra nie podzielaa
bynajmniej jego rzeczywistych intencji.
Na wiosn 1920 roku Pisudski stan przed rzeczywistym dylematem. Nie mia adnej pewnoci, e
jego armia wytrzyma, jeli wojna bdzie si przedua; nie mia adnych iluzji co do jej losu, jeli
Armia Czerwona uderzy pierwsza. Nieatwo byo mu zawrze pokj, dopki mg on by
interpretowany jako ustpstwo na rzecz strajkujcych; nieatwo byo mu rozpocz wojn, nie okazujc
zarazem lekcewaenia dla rad aliantw. Zarazem nie mg cierpie groby wojn jako
akompaniamentu do rozmw o pokoju. Jak powiedzia korespondentowi Le Petit Parisien:
Niestety, to co mog dostrzec u bolszewikw, nie robi na mnie wraenia, e mona by mwi o pokoju
majcym pokojowe podstawy, ale przeciwnie -o pokoju, ktry bolszewicy chc wydrze grob pici. [...]
Gdy mi przykadaj n do garda, doznaj uczucia przykrego. Ot, nie jestem czowiekiem, z ktrym
mona rozmawia w ten sposb. [...]
Wiem, e bolszewicy koncentruj znaczne siy na naszym froncie. Popeniaj bd mylc, e mog nas w
ten sposb zastraszy i postawi nam rodzaj ultimatum. Nasze wojsko jest gotowe 45.

Wrodzony instynkt wojownika podpowiada mu, e trzeba wywalczy sobie drog wyjcia z
nieznonego pooenia. Gestem honorowym byo walczy i zgin w boju. Pisudski lepiej rozumia
wzgldy militarne ni polityczne: wiedzia, e Armii Czerwonej wystarczy osiem tygodni dla
zmobilizowania si, ktre bd miay miadc przewag. W ktrym momencie - w lutym lub w
marcu - przeama si w sobie i zdecydowa na atak wyprzedzajcy, o ktrym od dawna myla. Lecz
wci waha si i zastanawia. Przygotowujc si do wojny, zarazem przeciga rozmowy pokojowe.
Osign identyczny stan niezdecydowania jak ten, w ktrym od miesicy znajdowao si
kierownictwo sowieckie.
W takich okolicznociach pokojowe noty Sowietw rozbijay si o mur nieufnoci. adna ze stron nie
zamierzaa przerwa wojennych przygotowa w gecie dobrej woli. Polski minister spraw
zagranicznych, Stanisaw Patek, by przynaglany do udzielenia definitywnej odpowiedzi - wpierw 22
lutego w komunikacie Ukraiskiej Republiki Rad, a nastpnie 6 marca w monicie z Moskwy46 - ale
najwyraniej nie wiedzia, co ma odpisa. W kocu zdecydowa si, wysyajc 27 marca not
oznaczon Tres urgent w odpowiedzi na pismo Cziczerina z 22 grudnia47. Zaproponowa, by
pourparlers rozpoczy si 10 kwietnia w Borysowie nad Berezyn, ktry by polskim przyczkiem
frontowym. W odpowiedzi Cziczerin wysun danie zawieszenia broni i domaga si innego
rendezvous, najlepiej w Estonii48. Od tego momentu korespondencja przerodzia si w bezsensowny
spr o to, czy Borysw jest, czy te nie jest odpowiednim miejscem do rozmw. 20 kwietnia w
Warszawie i 23 kwietnia w Moskwie wydano owiadczenia, w ktrych kada ze stron obwinia drug o
fiasko negocjacji49. Wprawdzie MSZ w Warszawie przygotowao wasne warunki pokojowe, lecz

nigdy nie zakomunikowao ich Moskwie. Rwnie strona polska nie otrzymaa z Moskwy adnych
mformacj i na temat warunkw sowieckich poza niepokojc wiadomoci, e linia demarkacyjna z 28
stycznia nie jest ju do przyjcia50. Fiasko proponowanych rozmw wstpnych w Borysowie czsto
przedstawia si jako punkt przeomowy na drodze ku wojnie Rzeczywisto wyglda jednak inaczej
Korespondencja midzy Cziczennem a Patkiem bya kunsztown pantomim, ktra suya
utwierdzeniu zawodowych dyplomatw w przekonaniu, e nie s zupenie zbdni. Od dawna bowiem
stracili kontrol nad biegiem wypadkw Nawet gdyby - dla formalnoci - polscy i sowieccy
negocjatorzy spotkali si w Borysowie, to trudno wyobrazi sobie, by w panujcej wwczas atmosferze
gbokiej nieufnoci mogli doj do jakiegokolwiek porozumienia.
Ju w poowie kwietnia armia polska zostaa postawiona w stan gotowoci. Czternastego wszyscy
oficerowie zostali odwoam z akademii wojskowych i skierowani na front. Siedemnastego Sztab
Generalny wyda wojsku rozkaz zajcia wysunitych pozycji w cigu tygodnia.
Armia Czerwona bya gorzej przygotowana. Cho jej liczebno gwatownie rosa, to ostateczne
przegrupowanie - wyznaczone rozkazem Rady Wojennej Frontu Zachodniego z 10 marca-nie zostao
jeszcze ukoczone Dowdztwo Frontu Zachodniego wci czekao na swoje oddziay szturmowe
Pierwsza Armia Konna (Konarmia), ktra w lutym zepchna Denikina do morza w rejonie
Noworosyjska, rozpocza marsz na zachd dopiero 1 kwietnia. Miaa do przebycia ponad tysic
piset kilometrw Armia Czerwona potrzebowaa co najmniej omiu tygodni, by osign stan penej
gotowoci Ta zwoka dawaa Polakom nadziej na ocalenie.
Tymczasem Pisudski zacz rozwizywa stary problem prywatnej dyplomacji. W swoim przekonaniu
tworzy wanie Federacj Pastw Kresowych - i ogromnie potrzebowa wsplnika. Nie szczdzi
wysikw, aby go znale. Jeszcze we wrzeniu wysa gen Karmckiego do sztabu Denikina, aby
wysondowa moliwoci wsppracy. Misja trwaa kilka miesicy i bya usilnie wspierana przez
Londyn najpierw Churchill przysya listy, a nastpnie do Warszawy przyjechali genera-major Greenly
(w listopadzie) i sir Halford Mackinder (w grudniu).
Wkrtce jednak okazao si, e Wielka Nadzieja Biaych nie ma najmniejszego zamiaru popiera
nawet polskiej niepodlegoci, nie wspominajc ju o caej federacji dezerterujcych prowincji
rosyjskich. W styczniu 1920 roku Pisudski przenis uwag na konferencj pastw batyckich w
Helsinkach. Jego delegaci poparli projekt zawarcia antybolszewickiej konwencji wojskowej. Pisudski
pozostawa w przyjaznych stosunkach z Finlandi, ktrej prezydent - Mannerheim - dobrze zna Polsk
z okresu, kiedy by carskim generaem, a do tego niedawno odwiedzi stare kty w Warszawie. Pozycja
Pisudskiego na otwie bya wysoka dziki kampanii dwiskiej. Lecz Estonia, ktra 2 lutego zawara
pokj z Sowietami, do Polski ywia uczucia najwyej letnie, podczas gdy Litwa, niepocieszona po
zajciu Wilna przez Polakw, bya otwarcie wroga. Litwini zaczynali rozumie, e ich jedyn szans na
odzyskanie Wilna jest sojusz z Sowietami. I tym razem, cho konferencja cigna si kilka miesicy,
jej obrady pozostay bezowocne. Midzy 16 a 20 stycznia Pisudski przyj Sawinkowa i
Czajkowskiego - przedstawicieli delegacji rosyjskiej ksicia Lwowa w Paryu. Chocia panowie ci byli
nieco bardziej rozsdni ni Denikin, to wieci o wycofaniu si jego armii do Batajska pozbawiy ich
prawa do reprezentowania jakiejkolwiek wadzy w Rosji poza obszarem Krymu. Wkrtce potem
Pisudski przyj Take Ionescu, ministra spraw zagranicznych Rumunii, ktry wprawdzie wyraa
oglnie sympati, ale nie chcia prowokowa Sowietw udziaem w jakiej antybolszewickiej
kampanii. Na pocztku lutego Pisudski wysa do Gruzji Tytusa Filipowicza, aby pozna stanowisko
rzdw mieszewickich na Kaukazie. Okazao si jednak, ze pastwa te walcz o przetrwanie. Kiedy w
kwietniu Azerbejdan zosta podbity przez czerwonych, Armenia i Gruzja znalazy si w puapce.
Jedynym potencjalnym sojusznikiem, z ktrym by moe Pisudski nie prbowa nawiza kontaktu,
by Nestor Machno. Jego anarchistyczne bandy niedawno nkay tyy Denikina na poudniowej
Ukrainie i niewykluczone, ze chtnie odegrayby tradycyjnie kozack rol - zbjeckiego sojusznika

Polski w walce z Moskalami. Tym sposobem, drog eliminacji, Pisudskiemu pozosta Symon Petlura.
Polityczna biografia Petlury bya w istocie jak blad wersj biografii Pisudskiego. Petlura by
ukraiskim patriot, oddanym przede wszystkim sprawie niepodlegoci swojego kraju, ywi pogldy
socjalistyczne i radykalne, potpia wyzysk Ukrainy przez rosyjskich obszarnikw i cudzoziemskich
kapitalistw, by tak samo politykiem, jak i wojownikiem, ktry broni swoich ideaw z szabl w doni.
Ruch, ktremu przewodzi, wyoni si w 1917 roku w Kijowie po rewolucji lutowej. W styczniu 1918
roku jego Dyrektoriat mia swoich przedstawicieli na konferencji w Brzeciu i przez pewien czas by
uznawany przez bolszewikw za prawowitego reprezentanta Ukrainy. W roku 1919 Petlura przegrywa
w wojnie domowej ze wszystkimi kolejnymi frakcjami, by skoczy wpierw w enklawie w Kamiecu
Podolskim, a ostatecznie pod opiek Polakw. Przez trzy lata politycznego ywota nie zdoa poradzi
sobie z adnym wyzwaniem, ktre przed nim stano. W 1918 roku zosta pokonany przez ukraiskich
komunistw, odsunity od wadzy przez Niemcw, a jego wojska zdziesitkowa Denikin. Krytyk
zagranicznych inwestycji obudzi nieufno Francuzw obawiajcych si nacjonalizacji, Anglicy za
ubolewali nad jego walk z Demkinem. Wrd wszystkich frakcji istniejcych na Ukrainie Petlura
mg si poszczyci najmniejsz przebojowosci i najskromniejsz liczb zwolennikw Jego jedyn
zalet byo to, e przey. Ze swoimi lnicymi, czarnymi wosami - zgrabnie zaczesanymi do tyu, z
eleganckim przedziakiem - i absurdaln czapk oficera brytyjskiego Petlura by - wypisz, wymaluj wybijajcym si kapralem, a wanie kogo takiego potrzebowa Pisudski. Zim 1919-1920 czerwony
walec ponownie przetoczy si przez Ukrain w grudniu pad Kijw, w styczniu - Rostw, w lutym Odessa. Pszeniczne ziemie Ukrainy byy najcenniejszym spichlerzem Europy Wschodniej, a zagbie
wglowo-hutniczne Donbasu jej najbardziej imponujcym kompleksem przemysowym. Dziki
Ukrainie Rosja Sowiecka moga odbudowa ekonomiczn i polityczn hegemoni imperium carskiego,
bez niej byaby tylko pomocnym marnym kadubkiem - niezdolnym wyywi i wyposay swj nard.
Dziki Ukrainie Federacja Kresowa Pisudskiego miaaby realn szans na przetrwanie i prosperity
Polska - jako kraj naczelny -mogaby kierowa siecihandlowrozcigajcsi od Finlandii po Bliski
Wschd Mogaby odzyska saw starodawnych dziejw, kiedy to bya - albo przynajmniej opowiada
si, ze bya - arbitrem na obszarach rozleglejszych ni Cesarstwo Rzymskie, panowaa nad Kozakami i
Tatarami, przepdzaa aszce si ksita moskiewskie do ich legowiska. Bez Ukrainy pastwa
kresowe byyby niczym wicej ni kolcami na drucie alianckiego kordonu.
Dokadne wskazanie momentu, w ktrym Pisudski zdecydowa si na alians z Petlura, ma istotne
znaczenie Ot stao si to o wiele pniej, ni sdzi wikszo historykw. Nie byo to od dawna
zaplanowane posunicie, ale raczej spniony pomys Kiedy 17 kwietnia 1920 roku Pisudski wyda
kluczowy rozkaz ofensywy na Kijw, nie pertraktowa jeszcze z Petlur. Jako onierz z krwi i koci
najpierw przygotowa wojsko, potem ruszy do ataku i dopiero wtedy zacz si zastanawia nad
politycznymi detalami. By przekonany, ze armia polska jest w stanie zdoby Kijw. Ale co wtedy?
Polacy nie mogli przecie okupowa Ukrainy, nie mogli te goni za Armi Czerwon w gb Rosji.
Musieli znale kogo, kto utworzyby i utrzyma niepodlege pastwo ukraiskie zaprzyjanione z
Polsk.
Pisudski wszed w sojusz z Petlur w stanie umysu podrnika, ktry przemierza Sahar i jest gotw
wynaj dowolne zwierz z garbem. Polscy federalici domagali si federacji, nowy polski pan
Ukrainy potrzebowa zarzdcy. Ataman Petlur - stale odrzucany przez Pisudskiego w jego dugich
poszukiwaniach sojusznika - teraz, na pi przed dwunast, sta si oficjalnym sprzymierzecem
Polski.
Porozumienie polityczne zostao podpisane 21 kwietnia 1920 roku w Warszawie.
Rzd Rzeczypospolitej Polskiej z jednej strony i Rzd Ukraiskiej Republiki Ludowej z drugiej strony - w
gbokim przewiadczeniu, ze kady nard posiada przyrodzone prawo samostanowienia [ ] zgodziy si na
nastpujce postanowienia:

I
Uznajc prawo Ukrainy do niezalenego bytu pastwowego na terytorium w granicach, jak bd one na
pnoc, wschd i poudnie okrelone na zasadzie umw Ukraiskiej Republiki Ludowej z graniczcymi z
ni z tych stron ssiadami - Rzeczpospolita Polska uznaje Dyrektoriat niepodlegej Ukraiskiej Republiki
Ludowej z gwnym atamanem panem Simonem Petlur na czele za zwierzchni wadz Ukraiskiej
Republiki Ludowej
II
Granice midzy Rzeczpospolit Polsk a Ukraisk Republik Ludow zostaj okrelone w sposb
nastpujcy na pnoc od rzeki Dmestru, wzdu rzeki Zbrucz, a nastpnie wzdu byej granicy midzy
Austro-Wgrami a Rosj do Wyszegrdka, a od Wyszegrdka na pnoc przez wzgrza Krzemienieckie, a
nastpnie po linii na wschd od Zdobunowa, nastpnie wzdu wschodnich granic administracyjnych
powiatu rowieskiego, dalej na pnoc wzdu granicy byej guberni miskiej do przecicia jej przez rzek
Prype, a nastpnie Prypeci do ujcia jej Co do powiatw rowieskiego, dubieskiego i czci
krzemienieckiego, ktre obecnie przypadaj Rzeczypospolitej Polskiej, nastpi pniej cilejsze
porozumienie [ ]
III
Rzd Polski przyznaje Ukrainie terytoria na wschd od linii granicznej wymienionej w art. II niniejszej
umowy - do granic Polski z 1772 roku (przedrozbiorowej), ktre Polska ju posiada lub odzyska od Rosji
drog ornlub dyplomatyczn.
IV
Rzd Ukraiski zobowizuje si nie zawiera adnych umw midzynarodowych skierowanych przeciwko
Polsce, do tego samego zobowizuje si Rzd Rzeczypospolitej Polskiej wobec Ukraiskiej Republiki
Ludowej.
V
Prawa narodowo-kulturalne, jakie Rzd Polski zabezpieczy obywatelom narodowoci ukraiskiej na
terytorium Rzeczypospolitej Polskiej bd w nie mniejszym stopniu zabezpieczone obywatelom
narodowoci polskiej w granicach Ukraiskiej Republiki Ludowej i odwrotnie.
VI
Zostaj zawarte umowy ekonomiczno-handlowe midzy Rzeczpospolit Polsk i Ukraisk Republik
Ludow.
Sprawa agrarna na Ukrainie bdzie rozwizana przez konstytuant. Do chwili zwoania konstytuanty
prawne stanowisko wacicieli ziemskich polskiej narodowoci na Ukrainie okrela si na zasadzie
specjalnego porozumienia midzy Rzeczpospolit Polsk a Ukraisk Republik Ludow.
Zostanie zawarta konwencja wojskowa, ktra stanowi cz integraln niniejszej umowy. [...]
Kierownik Ministerstwa Spraw
Zagranicznych UNR
Andrzej Gliwicki

Kierownik Ministerstwa Spraw


Zagranicznych Rzeczypospolitej
Polskiej
Jan Dbski51

Porozumienie gospodarcze, rzecz jasna, nigdy nie zostao zrealizowane; istnieje jednak jego szkic,
ktry pokazuje, co zamierzano52. Rzd polski chcia zagwarantowa wolny przepyw towarw,
rozbudow sieci komunikacyjnej oraz zapewni sobie kilka korzystnych koncesji. Polska miaa
importowa z Ukrainy bez ogranicze ywno, rud elaza i manganu, zom, szmaty, wen, fosforyty,
szczecin, skry, cukier, len, konopie oraz inwentarz; Ukraina z kolei miaa importowa maszyny
rolnicze, narzdzia, naft i wyroby wkiennicze. Rzd polski mia otrzyma koncesje w Karnawatce i
w Koaczewskoje - dwch wanych kopalniach rudy elaza w Krzywym Rogu - oraz pierwszestwo w
eksploatacji z fosforytw w Wakowce na Podolu. Przedstawiono szczegowe plany, ktrych
realizacja umoliwiaby polskim pocigom korzystanie z istniejcej na Ukrainie sieci kolejowej;

zamierzano rwnie wybudowa trzy nowe linie. Polska miaa otrzyma koncesje na korzystanie z
portw w Chersonie, Mikoajowie i Odessie, a pomidzy Wis i Dnieprem miao powsta poczenie
wodne.
Wszystkie polskie koncesje miay by przyznane w postaci 99-letniej dzierawy. Trudno wic mwi o
prbie skolonizowania Ukrainy przez Polsk. Wszelako wobec faktu, e w nastpnej dekadzie Krzywy
Rg mia si okaza jednym z najbogatszych z rudy na wiecie, Dniepropietrowsk za filarem
sowieckich piciolatek, warto by pospekulowa, co mogoby si zdarzy, gdyby znalazy si one w
rkach Polakw.
Konwencja wojskowa zostaa podpisana 24 kwietnia 53. Mwia o wsplnych operacjach, o
podporzdkowaniu polskiemu dowdztwu wszystkich si ukraiskich a do Dniepru, o aprowizacji
wojska polskiego na terytorium Ukrainy przez Ukraicw, o uzbrojeniu armii ukraiskiej przez
Polakw oraz o ostatecznym wycofaniu wszystkich si polskich. Tak jak w przypadku umowy
politycznej, dokument ten zdradza, e przygotowywano go w popiechu.
Dla Pisudskiego umowy z Ukrain byy nieodzownym, rytualnym bogosawiestwem miecza. Nie
mgjednak czeka, a zostan zrealizowane. 22 kwietnia przyby do swojej kwatery gwnej w
Rwnem. Nim atrament zdy wyschn na traktatach, ofensywa ju ruszya. Nosoroec zaszarowa.

Rozdzia trzeci
INWAZJA NA UKRAIN
Wraz z wypraw kijowsk dochodzimy do momentu, kiedy to wojna polsko-bolszewicka - jak si na
og przyjmuje - miaa wybuchn. W tej kwestii autorzy brytyjscy beztrosko powielaj rosyjskie
uprzedzenia. Tym samym udaj, e w 1919 roku, gdy wojna miaa kluczowe znaczenie tylko dla
Polski, tak naprawd jej nie byo; kiedy za w 1920 roku wojna staa si nader istotna rwnie dla
Rosji, nagle odkrywaj, e wybucha. Na przykad E. H. Carr jest w kwestii polskiej konsekwentnie
niefrasobliwy - zreszt nieprzypadkowo. Carr odwiedzi bowiem Polsk w 1920 roku jako obserwator z
ramienia alianckiej Rady Ambasadorw i w swoim raporcie radzi przeoonym, by nie traktowali
nowych narodw Europy zbyt powanie; informowa ich, e wydarzenia w tej czci wiata nale
zasadniczo do sfery farsy1. Nic zatem dziwnego, e kiedy po trzydziestu latach Carr pojawia si
ponownie, tym razem w roli wybitnego historyka zajmujcego si Rosj Sowieck, naley do tych,
ktrzy mwio wybuchu wojny z Polsk w maju 1920 roku2. Wyprawa kijowska zdecydowanie
poszerzya skal, przyspieszya tempo i podniosa stawk wojny. Jej przebieg by niepowtarzalny
-trudno go unaoczni za pomocmap i wykresw. Na pewno operacja ta bya wyranie wiksza ni
dziaania podejmowane w roku poprzednim. Lecz w porwnaniu ze zmasowanymi ruchami wojsk
podczas I wojny wiatowej, a nawet pniejszymi kampaniami z 1920 roku bya drobnym i przelotnym
incydentem. Stanowi ona przykad wojny granicznej w formie czystej. Decydoway szybko i
zaskoczenie. Jak powiedzia pewien polski weteran: Pdzilimy przez ca drog do Kijowa i
pdzilimy przez ca drog powrotn.
Nie da si ustali z jakkolwiek doz pewnoci relacji si w kwietniu 1920 roku na Ukrainie. Nie znay
jej nieprzyjacielskie sztaby i po wojnie przez dugi czas kwestionoway dane przeciwnika. Wedug
Kakurina i Mielikowa 20 marca Armia Czerwona dysponowaa na Froncie Poudniowo-Zachodnim 82

847 ludmi, z czego jedynie 28 568 byo onierzami walczcymi (bojcy). Przeciw Polakom
wystawiono dwie armie- 12 i 14. Pierwsza, liczca 13 731 bagnetw (piechurw) i 1663 -szabel
(kawalerzystw), nie bya jednostk siln, podczas gdy druga, ktra posiadaa 4590 bagnetw i 204
szable, nie dorwnywaa liczebnoci nawet przyzwoitej dywizji 3. Wedug Kutrzeby wojsko polskie
miao przewag trzech dywizji. Sowieccy autorzy pracy Gradanskaja wojna (1930) podaj, e
przewaga bojowa Polakw wynosia 52 tysice do 12 tysicy 4. Trzeba jednak pamita o tym, e
oglna liczebno wojsk nie miaa znaczenia, skoro w teatrze dziaa wojennych na jeden kilometr
kwadratowy przypadao mniej ni trzech onierzy. Wystarczy wiedzie, e koncentracja wojsk
polskich bya wicej ni adekwatna wobec postawionych im celw.
Siy polskie podzielono na pi zgrupowa. Na pnocy - na Polesiu - 4 dywizja piechoty wraz z grup
pukownika Rybaka pozostaway w kontakcie z 4 armi. W centrum znajdowao si zgrupowanie 3
armii gen. Rydza-migego w Nowogrodzie oraz 2 armia gen. Listowskiego w Szepetwce. Z tyu - w
Rohaczewie - znajdoway si dwie brygady z dywizji kawalerii gen. Romera. Na poudniu - nad
Dniestrem - staa 6 armia gen. Iwaszkiewicza. Gwn jednostk szturmow miaa stanowi grupa
uderzeniowa Rydza-Smigego - zoona z 1 dywizji legionowej, 7 dywizji piechoty i 3 dywizji
kawalerii, wspomagana przez artyleri, trzy plutony wozw pancernych i dwie kolumny transportowe
-podczas gdy kawaleria gen. Romera miaa przeprowadzi pierwszy atak taktyczny skierowany na
wze kolejowy w Koziatynie. Lecy naprzeciw obszar midzy Prypeci a Bohem, niemal 250 km,
by kontrolowany przez sowieck 12 armi Mieeninowa ze sztabem w Kijowie. Maleka 14 armia
Uborewicza, ze sztabem w merynce, strzega Dniestru.
Trudnoci Sowietw powanie pogbi bunt, ktry wybuch w przededniu ofensywy w dwch z trzech
czerwonoarmijnych brygad galicyjskich. Wzniecili go Ukraicy z Galicji Wschodniej rekrutowani
poprzedniego roku do walki z Polakami. Skierowano ich jednak w okolice Chmielnika, gdzie
premier Petlury, Izaak Mazepa, utrzymywa jeszcze resztki wadzy Dyrektoriatu.
Kiedy 23 kwietnia jedna z ukraiskich dywizji Petlury zostaa pchnita na front w ramach 2 armii
polskiej, Galicjanie zdecydowali, i wizy narodowej solidarnoci s silniejsze ni bolszewicka
dyscyplina. 2 brygada galicyjska, ktra wchodzia w skad 12 armii, przesza en masse na stron
polsk. 3 brygada galicyjska, stacjonujca w rezerwie 14 armii w Winnicy, zaatakowaa swoich
rosyjskich towarzyszy broni, Bunt obj okoo 11 tysicy ludzi. Stanowili oni powan cz si
sowieckich, ktre w krytycznym momencie zostay cakowicie sparaliowane5.
Buntowi towarzyszya fala partyzanckiej dywersji na sowieckich tyach. Kutrzeba szacuje, e po
rozbiciu Denikina na Ukrainie Zachodniej dziaao wci okoo 12 tysicy nieregularnych biaych.
Jeszcze groniejsze byy anarchistyczne bandy Nestora Machny, ktre grasoway w rejonie Hulajpola
na wschd od Dniepru. W tym czasie Machno by u szczytu kariery. Pod jego dowdztwem znajdowao
si okoo 55 tysicy ludzi, ktrzy niedawno zmasakrowali tyy Denikina, a teraz zwrcili si przeciw
Sowietom. 25 kwietnia pod Mariank nad Docem wycili w pie puk ukraiskiej Trudarmii (Armii
ludu pracujcego). Masowe wysadzanie mostw w rejonie Kijowa grozio zablokowaniem
sowieckiego transportu, wic 12 armia bya zmuszona przeprowadzi seri operacji przeciw tym
jednostkom, aby zabezpieczy swoje linie komunikacyjne.
Saba pozycja 12 i 14 armii staa si dziwnym trafem przyczyn ich ocalenia. Kiedy 25 kwietnia
Pisudski przeszed do ofensywy, Sowieci nie byli zdolni do stawienia oporu. 26 kwietnia o wicie 3
armia Rydza-migego wpada do ytomierza - po przebyciu 90 km w 24 godziny. Zmotoryzowane
kolumny, jadce po polnych drogach zamiast po bitych traktach, cakowicie zaskoczyy nieprzyjaciela.
Tego samego dnia do Korostenia wkroczya grupa pukownika Rybaka. Dwudziestego sidmego gen.
Listowski dotar do Berdyczowa; w tym samym czasie kawaleria Romera wtargna do Koziatyna. Na
wie o sukcesach w centrum ruszyy oddziay znajdujce si na skrzydach: 4 armia z Polesia podesza
pod Czarnobyl, a na poudniu 6 armia zaja merynk. Sowieci przeprowadzili kilka akcji na tyach -

w Malinie i Cudnowie nad Teterewem - co opnio o jeden dzie marsz gen. Listowskiego, oraz w
Koziatynie, gdzie bez powodzenia usiowali ratowa swoj artyleri. Ich straty byy powane. Pod
Malinem 7 dywizja strzelcw stracia czterdzieci procent onierzy, gdy zaatakowaa na bagnety
polsk brygad kawalerii. Zapanowa nieopisany chaos. 44 dywizja strzelcw utracia wszelki kontakt
ze sztabem, artyleri i zapasami amunicji.
Dwa dni pniej znaleziono bkajce si niedobitki. Dowdztwo 12 armii w Kijowie stracio czno
z jednostkami frontowymi. Towarzysz Muraow, armijny oficer polityczny, zosta dwudziestego
smego wysany samolotem, aby je zlokalizowa. Pomijajc jednak kilka powanie przetrzebionych
oddziaw, trzon wojsk sowieckich wycofa si bez strat. Gdyby byy lepiej przygotowane, mogyby
zaryzykowa opr, 'naraajc si tym samym na zupene rozbicie.
Z polskiej perspektywy sukces kampanii by tylko poowiczny. Zdobyto wprawdzie ogromny pas
terytorium, ale nie udao si zapa nieprzyjaciela w puapk. Polacy wbili klin midzy 12 a 14 armi i
otworzyli sobie drog na Kijw, lecz znaleli si niejako w prni. Zarzdzili postj, eby zorientowa
si w sytuacji, a nastpnie przegrupowali siy w centrum. Poczono grupy Rydza-migego i Rybaka,
przy czym 7 dywizj piechoty zastpia pitnasta, ktra wyrnia si pod Cudnowem. Oczekiwano, e
sowiecka 12 armia pozbiera rozproszone oddziay, dziki czemu stanie si celem godnym ataku.
Nie doczekano si jednak. Gdy po tygodniu odpoczynku Polacy wznowili natarcie, nie znaleli ani
ladu wroga. Mieeninow, ktry zda sobie spraw z atutw przymusowego odwrotu, postanowi
kontynuowa go dobrowolnie. Patrol polskich szwoleerw znalaz si w Kijowie ju 3 maja: onierze
dojechali z pnocnych przedmie do centrum zdobycznym tramwajem, wzili do niewoli
zdumionego oficera sowieckiego, ktry sta na przystanku, i wycofali si rwnie szybko jak
przyjechali. 12 armia ewakuowaa si z Kijowa 6 maja, a nastpnego ranka gwne siy polskie
przemaszeroway ulicami, ktrych nikt nie broni. onierze w lufach karabinw mieli zatknite
kwiaty; kolumny wojskowe i transportowe przedefiloway pord mieszkacw, ktrzy zajmowali si
zakupami i nie zwracali wikszej uwagi na pitnast zmian wadzy w cigu trzech lat. Na wiszcym
mocie spinajcym Dniepr doszo do starcia, lecz po krtkiej wymianie ognia 1 dywizja legionowa
przesza przez rzek i zaja lewobrzeny przyczek sigaj cy 15 km w gb terytorium
nieprzyjaciela. Po raz pierwszy od dwch i p stuleci wojsko polskie przeszo triumfalnie przez Zote
Wrota Kijowa.
Pisudski wyrazi zadowolenie. Stwierdzi, e prawobrzena Ukraina zostaa zajta kosztem 150
zabitych i 300 rannych. Najbardziej bolesn, osobist strat bya dla niego mier jego adiutanta
Stanisawa Radziwia, szefa sztabu 7 brygady, ktry zosta przebity bagnetem w trakcie natarcia
bolszewikw pod Malinem. Mimo to, jak Pisudski pniej przyzna, byy powody do niepokoju.
Zdobycie Kijowa okazao si bowiem wtpliwym triumfem. Pisudski wkroczy do pustej stolicy Rusi
-nawet nie po swoim Borodino. Gdyby Polacy pozostali w Kijowie przez miesic lub dwa, z trudem
zdobyta inicjatywa przeszaby w rce Sowietw. Gdyby chcieli atakowa dalej, nie mieli dokd pj.
Zaledwie 100 kilometrw za Dnieprem znajdowao si nieszczsne memento przypominajce o tych
wszystkich, ktrzy w przeszoci nacierali dalej - pole pod Potaw.
***
atwiej byo zdoby Ukrain, ni ni zarzdza. Cho Polacy przyszli tu w charakterze wyzwolicieli,
wkrtce stali si okupantami. Nie budzili ani entuzjazmu, ani wrogoci. Zdaniem brytyjskiego
obserwatora wojskowego, ktry przebywa.w miecie, o wiele chtniej widziano w Kijowie zarwno
Polakw, jak i bolszewikw, ni Denikina6.
Polska okupacja prawobrzenej Ukrainy nie miaa wiele cech wsplnych z dziaaniami Polakw na
Biaorusi. Nie prbowano tu rozmieszcza garnizonw; na olbrzymich obszarach, zwaszcza na
Zaporou, wojska polskie nigdy si nawet nie pojawiy. Ani Stra Kresowa, ani urzdnicy ZCZW nie
otrzymali tu adnych zada. Odezwa do Obywateli Ukrainy Pisudskiego bya znacznie mniej

ambitna od proklamacji wydanej niemal rwno rok wczeniej w Wilnie:


Do wszystkich mieszkacw Ukrainy!
Wojska Rzeczypospolitej Polskiej na rozkaz mj ruszyy naprzd, wstpujc gboko na ziemi Ukrainy.
Ludnoci ziem tych czyni wiadomem, e wojska polskie usun z terenw przez nard ukraiski
zamieszkaych obcych najedcw, przeciwko ktrym lud ukraiski powsta z orem w rku, bronic
swych sadyb przed gwatem, rozbojem i grabie.
Wojska polskie pozostan na Ukrainie przez czas potrzebny po to, by wadz na ziemiach tych mg obj
prawny rzd ukraiski. Z chwil, gdy rzd narodowy Rzeczypospolitej Ukraiskiej powoa do ycia wadze
pastwowe, gdy na rubiey stan zastpy zbrojne ludu ukraiskiego, zdolne uchroni kraj ten przed nowym
najazdem, a wolny nard sam o losach swoich stanowi bdzie mocen -onierz polski powrci w granice
Rzeczypospolitej Polskiej, speniwszy szczytne zadanie walki o wolno ludw.
Razem z wojskami polskimi wracaj na Ukrain szeregi walecznych jej synw pod wodz atamana
gwnego Symona Petlury, ktre w Rzeczypospolitej Polskiej znalazy schronienie i pomoc w najciszych
dniach prby dla ludu ukraiskiego.
Wierz, e nard ukraiski wyty wszystkie siy, by z pomoc Rzeczypospolitej Polskiej wywalczy
wolno wasn i zapewni yznym ziemiom swej ojczyzny szczcie i dobrobyt, ktremi cieszy si
bdziecie po powrocie do pracy i pokoju.
Wszystkim mieszkacom Ukrainy bez rnicy stanu, pochodzenia i wyznania wojska Rzeczypospolitej
Polskiej zapewniaj ochron i opiek
Wzywam nard ukraiski i wszystkich mieszkacw tych ziem, aby znoszc cierpliwie ciary, jakie
trudny czas wojny nakada, dopomagali w miar si swoich wojsku Rzeczypospolitej Polskiej w jego
krwawej walce o ich wasne ycie i wolno.
Jzef Pisudski
Wdz Naczelny Wojsk Polskich
26 kwietnia 1920 r. Kwatera Gwna7

Ca polityk pozostawiono w rkach Petlury. Brytyjski ambasador w Warszawie zapewnia Londyn, e


Polacy nie zostan na Ukrainie duej, ni bd musieli. Ziemianie nie maj wpywu na bieg
wydarze. W rzdzie ukraiskim nie ma polskich ministrw8. Przesad jest teza, powtrzona m. in.
przez E. H. Carra, e na Ukrainie podjto prb stworzenia pastwa satelickiego w ramach polskiego
imperium9.
Petlura absolutnie nie nadawa si do powierzonego mu zadania. Polacy dali mu sze tygodni na
zorganizowanie administracji i sformowanie armii. Nie ma jednak adnych dowodw na to, e odnis
na tym polu jakie sukcesy. Jego rzd by niemile widziany zarwno przez Machn w centralnej
Ukrainie, przez Wrangla na Krymie, jak i przez przywdcw bolszewickiej Ukrainy w Charkowie.
Ostatecznie nie przetrwa nawet szeiotygodniowego okresu prbnego.
Jeeli nie uwaa si Pisudskiego za kompletnego politycznego analfabet, trzeba zaakceptowa
pogld, i po prostu posuy si on Petlur, by zyska na czasie. Niewtpliwie byby uradowany,
gdyby ukraiski ruch narodowy odnis sukces - ale na to nie liczy. Chodzio mu przede wszystkim o
to, aby Polska zyskaa czas i przestrze przed nachodzc walk na mier i ycie z Sowietami.
Zachowanie polskich si na Ukrainie potwierdza ten wniosek. Po zajciu Kijowa Polacy starannie
unikali jakiejkolwiek politycznej aktywnoci. Odwrcili si do Ukrainy plecami i przegrupowali
szeregi, aby stawi czoo zagroeniom nadchodzcym z pnocy. Grup uderzeniow Rydza-migego
rozwizano. 2 armia zostaa cakowicie zlikwidowana. Pozostaoci po 3 i 6 armii oraz dywizj
kawalerii Romera poczono w jedn grup pod dowdztwem gen. Listowskiego. Nie byy to rozkazy
wojskowego dowdztwa, ktre naprawd zamierza wspiera na nowo zdobytym terytorium sabego
sojusznika politycznego.

Stolice Europy przyjy okupacj Kijowa z radoci, ale i niechci. Kady kolejny cios zadany
znienawidzonym bolszewikom budzi zadowolenie. Ale nastpny fait accompli Pisudskiego dokonany
wbrew sugestiom przywdcw alianckich by kamieniem obrazy. Lloyd George tak skomentowa to
wydarzenie: Polacy maj skonno do arogancji; bd musieli uwaa, eby nie dosta po gowie10.
W Londynie rzd brytyjski odmwi oficjalnych komentarzy. Lloyd George przebywa za granic na
konferencji w San Remo. Churchill zachowywa pospne milczenie by wcieky, e Pisudski
postanowi wej na Ukrain w pojedynk, skoro jesieni mg j zaatakowa z lepszym skutkiem
razem z Denikinem. Curzon, minister spraw zagranicznych, by zakopotany. Swoj odmow zoenia
publicznego owiadczenia sprowokowa ostry konflikt z lordem Robertem Cecilem, wspzaoycielem
Ligi Narodw, ktry wnis oficjalny protest w zwizku z godnymi ubolewania wypadkami, ktre
maj teraz miejsce w Europie rodkowej, gdzie od miesicy Polska otwarcie przygotowywaa si do
napaci na Rosj12. Curzon odpowiedzia, e nie mona przecie odwoywa si do Ligi w obronie
Sowietw, skoro Sowieci jej nie uznaj. W kadym razie epizod ten nie jest aktem wojennej agresji;
stanowi on jedynie kolejny etap wojny, ktra toczy si ju od pewnego czasu13.
Ta prywatna korespondencja zostaa przesana lordowi Northcliffe'owi i opublikowana 17 maja w The
Times ku ogromnej irytacji Curzona. Co gorsza, poinformowano o niej przebywajcego w Paryu
Paderewskiego14. Aczkolwiek prawdopodobiestwo brytyjskiego poparcia dla wyprawy kijowskiej
byo zawsze niewielkie, to prba wywarcia nacisku na Curzona podjta przez Cecila wykluczya je
cakowicie. Jedynym okruchem reakcji bya depesza gratulacyjna z okazji wita narodowego
Rzeczypospolitej Polskiej przesana 3 maja na rce Pisudskiego przez krla Jerzego V.
W Paryu rzd francuski rwnie powstrzyma si od komentarzy. Konflikt interesw z Wielk
Brytani, do ktrego mogo doj z powodu Polski, by raczej potencjalny ni rzeczywisty. Nowy rzd
Milleranda znalaz si pod naciskiem przeciwnych stron: skrajne dania stawiali zarwno wojskowi,
jak i radykalna lewica. Na pocztku maja doszo do serii masowych strajkw. W tej sytuacji Millerand
by zadowolony, e moe pozostawi polityk aliantw w rkach Lloyda George'a.
Kampania kijowska wzniecia jednak rwnie gromkie protesty. Komitet Rce precz od Rosji zacz
odnosi w tym czasie swoje pierwsze sukcesy. 9-10 maja Jolly George, statek wyadowany sprztem
wojskowym zakupionym w Anglii przez rzd polski, zosta zbojkotowany przez londyskich dokerw.
Delegacja brytyjskiej Partii Pracy, ktra wanie powrcia z Moskwy, doczya do chru oburzonych.
Chocia krzyk podnis si wielki, to na tym etapie wydarze jego wpyw na polityk rzdu by
minimalny.
W Warszawie okupacja Kijowa wywoaa nagy przypyw entuzjazmu. Sejm wystosowa do
Pisudskiego telegram nastpujcej treci:
Wie o wietnym zwycistwie, jakie odnosi onierz polski pod Twoim, Naczelniku, dowdztwem,
napawa radosn dum cay nard polski. Za ten krwawy i bohaterski trud, ktry zblia nas do upragnionego
pokoju i kadzie nowe podwaliny pod potg pastwa polskiego - Sejm w imieniu wdzicznej Ojczyzny le
Tobie, Wodzu Naczelny i bohaterskiej armii serdeczn podzik 15.

Pisudski powrci do Warszawy 18 maja na przyjcie pastwowe i uroczyst msz wit.


Protestowali jedynie polscy komunici. Pochody pierwszomajowe w Warszawie, odzi i Czstochowie
przerodziy si w demonstracje antypastwowe. 26 kwietnia w Poznaniu strajk kolejarzy rozwin si
w trwajc tydzie regularn bitw z wadzami. Sukcesy na froncie wschodnim wyzwoliy tumione
emocje zarwno wrd zwolennikw, jak i przeciwnikw rzdu.
Po sowieckiej stronie frontu zajcie Kijowa wywoao konsternacj i oszoomienie, ktre jednak
szybko miny. Polska ofensywa bya zupenym zaskoczeniem -na co wskazuje nieprzygotowani e 12 i
14armii - a jej cel polityczny nie by bynajmniej jasny. Sowieci zdawali sobie spraw z tego, e Petlura

jest politycznym zerem, i nie wierzyli, e wytrawny gracz, jakim jest Pisudski, mg sdzi inaczej.
Rycho doszli do przekonania, e maj do czynienia z jakim dziaaniem pozorowanym.
W przemwieniu z 29 kwietnia Lenin rozwaa dwa moliwe wyjanienia. Z jednej strony celem
kampanii mogo by odwrcenie uwagi od Wrangla na Krymie, na co wskazywa kierunek dziaania na poudnie. Z drugiej strony mogo chodzi o przeszkodzenie Armii Czerwonej na zachodzie w jej
przygotowaniach. Powinnimy zrozumie - powiedzia - e zrobiono to w celu wzmocnienia bariery i
pogbienia przepaci, ktre dziel nas od proletariatu Niemiec 16. Powysze sowa wiadcz o tym, e
Lenin mia nadziej ow barier przekroczy.
Pomijajc pierwsze zaskoczenie, przywdcy bolszewiccy nie okazywali rzeczywistego zaniepokojenia
kampani kijowsk. Lenin zapewnia swoich towarzyszy, e powinni przyj t now awantur z
penym spokojem17. Bolszewicy mog liczy na pene poparcie mas pracujcych Europy i wyjd z
tych tarapatw jako zwycizcy. Kalinin, przewodniczcy Centralnego Komitetu Wykonawczego
Sowietw, uj rzecz jeszcze dobitniej:
Sdz, e polscy panowie, maszerujcy na pastwo sowieckie, kopi tylko swj grb. [...] Uwaam, e w
cigu miesica polska szlachta poczuje na sobie ciki mot rosyjskiej klasy robotniczej, a jeli my
wymierzymy pierwszy cios, to polski proletariat wymierzy drugi i ostateczny. [...] Zachodni kapitalici
prbuj udusi Rosj polskimi rkami; ale ich jedynym osigniciem bd narodziny kolejnej republiki
sowieckiej, dziki ktrej wejdziemy w bezporedni kontakt z proletariatem Zachodu 18.

W krgach wojskowych przyjto z ulg fakt, e cios pad tam, gdzie pad Siergiej Kamieniew,
gwnodowodzcy Armii Czerwonej, okreli go jako dogodny. W rozkazach z 29 kwietnia do
Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego zaleca, by armia polska zostaa zachcona do dalszego natarcia
i w ten sposb zawisa w prni. Chodzio o przytrzymanie Polakw w Kijowie, eby da Armii
Czerwonej czas na zakoczenie wasnej ofensywy na pnocy19.
Zupenie inaczej wygldaa reakcja przywdcw bolszewickich na forum publicznym. Ofensywa
polska woya im w rce atuty moralne i polityczne, ktrych nie wolno byo zmarnowa. Kijw nie
znajdowa si wprawdzie na obszarze Republiki Rosyjskiej, tylko Ukraiskiej, ale i tak rzucono haso
obrony Rosji. Apel Komitetu Centralnego Partii Komunistycznej z 29 kwietnia nie wzywa po prostu
mas pracujcych do obrony Republiki Sowieckiej, lecz zosta skierowany do wszystkich robotnikw,
chopw i szanownych obywateli Rosji - tego ogromnego, nieokrelonego, mistycznego imperium,
ktre rewolucja miaa wszak unicestwi. W ten sposb trafia zarwno do patriotw starej daty, jak i
nowomodnych rewolucjonistw. Apel obfitowa w odwoania do dawnych konfliktw i obcych inwazji;
zawiera aluzje do roku 1610, 1812 i 1914:
Szanowni obywatele! Nie moecie zezwoli na to, by bagnety polskich panw decydoway o losie
narodu rosyjskiego. Polscy panowie z waciw sobie bezczelnoci wielokrotnie pokazali, e nie
obchodzi ich, kto rzdzi Rosj, ale zaley im tylko na tym, by Rosja bya saba i bezradna20.
Po klsce Koczaka i Denikina pojawi si pokany wolny kapita w postaci patriotycznie nastawionej
opinii publicznej, ktra bya gotowa odpowiedzie na wezwanie do jednoci. Komunici ukraiscy - od
trzech lat nieprzejednani wrogowie ukraiskiego nacjonalizmu - teraz nawoywali cae spoeczestwo
do obrony ukraiskiej ojczyzny. Zarazem jednak bolszewicy starannie dbali o to, by nie zapomniano
o istnieniu wroga klasowego. Lenin zaproponowa wydanie nastpujcej dyrektywy:
wszystkie artykuy o Polsce i wojnie polskiej powinni przeglda odpowiedzialni redaktorzy i
osobicie za nie odpowiada. Nie przesadza, tzn. nie wpada w szowinizm, zawsze odrnia panw i
kapitalistw od robotnikw i chopw Polski21.
Std wzia si ta osobliwa (osobliwa p wieku temu) mieszanka rosyjskiego nacjonalizmu i
sowieckiego internacjonalizmu, ktra po raz pierwszy pojawia si w Armii Czerwonej w 1920 roku i
odtd stanowi stay skadnik postawy sowieckiej.

Propaganda sowiecka bya te adresowana do zagranicy. Wielogosowy chr odpiewa zgodnie


oratorium susznego oburzenia. Do protestw dyplomacji sowieckiej i Kominternu 22 doczyy gosy
modych lokalnych partii komunistycznych oraz niezliczone rezolucje wystosowane przez komitety
fabryczne i robotnicze jak Europa duga i szeroka. Apele o pokj wspgray z pacyfistycznymi
nastrojami zmczonego wojn kontynentu. Korzyci militarne, jakie kampania kijowska przyniosa
Polsce, okupiono wysokim kosztem w postaci utraty midzynarodowej yczliwoci - ktra nigdy nie
zostaa w peni odzyskana. Bya to cena, ktr Polska musiaa zapaci za zwycistwo w wycigu do
wiosennej ofensywy.
W samym Kijowie sytuacja z dnia na dzie stawaa si coraz korzystniejsza dla Sowietw. Polacy
zachowywali si biernie. Ludowa Republika Ukraiska, ktra wanie przysza na wiat, okazaa si
podem poronionym. Napyway posiki sowieckie. 12 armia, ktrej stan po dwch tygodniach walk
skurczy si do 2511 ludzi, zostaa wycofana do Nieyna i otrzymaa zastrzyk zupenie wieych
jednostek, w tym 25 dywizj Czapajew z Uralu i brygad baszkirskiej kawalerii Murtazina. 14 armia,
ktra wycofaa si do Czerkasw, dostaa brygad kawalerii Kotowskiego. Wszystkie istniejce
formacje zostay wzmocnione. Ostatni podryg ofensywy polskiej mia miejsce 12 maja, kiedy to Polacy
zdobyli Browary na linii lewobrzenego przyczka. Od tego momentu inicjatywa przesza na stron
Armii Czerwonej.
Przez cay maj zaciekle walczono o panowanie nad Dnieprem. Na dugoci ponad stu kilometrw
midzy Czarnobylem a Tripolem front bieg wzdu rzeki. Na poudniu stanowia ona gwny szlak
komunikacyjny Sowietw, ktrzy utrzymywali flotyll dnieprzask wyposaon w opancerzone
barki - mogy one przewie oddzia specjalny zoony z tysica onierzy.
Do walki z flotyll Polacy wysali do Kijowa 9 eskadr powietrzn: cikie, dwupatowe bombowce
Breguet ostrzeliway konwoje, zapdzay je na mielizny i porohy, pojedynkoway si z kanonierkami,
ktre stanowiy eskort.
Nad ca aren wydarze zawis jednak cie 1 czerwonej armii konnej, ktra miaa niebawem przyby.
W przypadku tej najsynniejszej sowieckiej formacji i jej dowdcy, Siemiona Budionnego, nawet
dzisiaj trudno oddzieli legend od rzeczywistoci. Jej pojawienie si wzbudzao przeraenie i groz co potwierdzaj zarwno polscy, jak i sowieccy wiadkowie - ktre trudno dzi sobie wyobrazi.
1 armia konna (Konarmia) bya najbardziej udanym wynalazkiem wojny domowej. Powstaa w
listopadzie 1919 roku jako logiczna konsekwencja walk z armiami biaych: czerwoni
dotrzymywali im pola, ale nie umieli sobie poradzi z kozack konnic. Skupiajc wszystkie szable w
ramach jednej formacji, Konarmia odznaczaa si nie tylko ruchliwoci i esprit de corps, z ktrych
synli Kozacy, ale rwnie dysponowaa zdecydowan przewag bojow i liczebn w kadym
pojedynczym starciu z przeciwnikiem. Jej metod walki by blitzkrieg typu tatarskiego. Przyjmowano
do niej kadego, kto umia jedzi konno i sucha rozkazw, kto by gotw osioda konia i
pocwaowa w dowolny punkt kontynentu, gdzie rewolucja znalaza si w niebezpieczestwie.
Konarmia stanowia skrajn antytez pierwszych oddziaw Czerwonej Gwardii z 1918 roku:
lokalnych, uwiadomionych klasowo i powolnych.
Siemion Michajowicz Budionny by typowym reprezentantem elity swojej armii: czowiekiem, ktry
daje sobie doskonale rad w trudnych czasach dziki umiejtnociom onierskim i sile osobowoci.
By synem biednego chopa z okolic Rostowa. W 1903 roku zacign si do 43 puku Kozakw i
suy w Mandurii, a nastpnie ukoczy Petersbursk Szko Kawalerii. Latem 1917 roku zosta
przewodniczcym sowietu w swoim zbuntowanym puku i trafi do Miska, gdzie Frunze i Miasnikow
organizowali opr przeciw Korniowowi. Od tego momentu rozpocza si jego kariera dowdcy
czerwonej kawalerii. Po raz pierwszy zwrci na siebie uwag w grudniu 1918 roku w Carycynie,
kiedy jego odwaga i przedsibiorczo zostay zauwaone przez Woroszyowa. By oczywistym
kandydatem na dowdc Konarmii: bardzo wysoki, atletycznie zbudowany, wietny jedziec
dowodzcy z pierwszej linii. Pikne azjatyckie rysy, bujne, czarne wsy - podkrcone i
wypielgnowane niczym grzywa rasowego rumaka - spokojne skone oczy zdradzay czowieka czynu

w kadym calu: pierwotn besti, zuchwaego, na wp pimiennego syna stepw. 25 kwietnia, w dniu
rozpoczcia kampanii kijowskiej, skoczy czterdzieci lat.
Konarmijni jedcy mieli tyle tylko wsplnego z polityk bolszewikw, e walczyli po tej samej
stronie. W wikszoci byli to dawni Kozacy, partyzanci i bandyci, ktrzy doczyli do zwyciskiej
Armii Czerwonej. Pojmowali jednak dobrze sens rewolucji, cho idee Lenina i pojcia marksizmu
przyjmowali raczej z nabonym podziwem ni ze zrozumieniem. Znalazo si midzy nimi kilku
pimiennych, np. Izaak Babel w I brygadzie 6 dywizji czy ukw, pniejszy marszaek. Lecz
zasadniczo byli o wiele lepsi w wojennych wyczynach ni w dialektyce. W oczach Polakw stanowili
nowe wcielenie hord Dyngis Chana.
Konarmia, aczkolwiek politycznie nieuwiadomiona, odgrywaa istotn rol polityczn. Bya tworem i
narzdziem maej, ambitnej frakcji Jzefa Stalina: frakcji, ktra miaa opanowa parti bolszewick i
zniszczy j z rwn bezwzgldnoci, z jak wczeniej bolszewicy opanowali i zniszczyli cay ruch
rewolucyjny. Dowdztwo i polityczny zarzd Konarmii zostay obsadzone przez krg przyjaci z
Carycyna, ktrzy z inspiracji Stalina przeciwstawili si Trockiemu i partyjnym planom. Byli to
domoroli komunici, proci onierze i patriotyczni proletariusze. Nie znosili intelektualistw,
profesjonalistw, oficerw, urzdnikw, ydw, okcydentalistw i obcokrajowcw, czyli w istocie
wikszoci przywdcw partii bolszewickiej. Nie lubili rozkazw i nie ufali teoriom. Byli, by
zacytowa Stalina, dobrymi kolegami, ktrzy umieli dziaa. Budionny - starszy sierant, ktry
stworzy wasn, kozack armi - by doskonaym uzupenieniem Klimienta Jefriemowicza
Woroszyowa - mechanika z ugaska, ktrego ludzie w 1918 roku zmechanizowali armi goymi
rkami. Obydwaj - dowdca i oficer polityczny - dziaali, spali i jedzili konno rami przy ramieniu.
Ich losy sploty si ze sob na z gr czterdzieci lat.
Decyzja o przerzuceniu Konarmii z Kaukazu na front polski zostaa podjta 10 marca na zebraniu w
Smolesku. W tym czasie, po rozpdzeniu resztek wojsk Denikina, Budionny znajdowa si w
Majkopie. Wyruszy w drog 3 kwietnia. Dwa tygodnie pniej rozpocz przepraw przez Don w
Rostowie. Tu zosta poddany dramatycznej prbie. W wiezieniu w Rostowie siedzia niejaki
Dumienko. Pi miesicy wczeniej, kiedy Armia Czerwona grabia Rostw, Dumienko - wwczas
dowdca kawalerii - zamordowa swojego komisarza. Teraz, gdy Konarmia powrcia do miasta, jego
dawni koledzy wszczli bunt i zadali jego uwolnienia. Budionny stan przed rebeliantami i kaza im
wybiera midzy sob a winiem. Bunt zosta zdawiony Dumienk rozstrzelano. Jedcy wyruszyli
w drog. Za Rostowem armia zostaa podzielona na kolumny. 4 dywizja Gorodowikowa, 6 dywizja
Timoszenki, 11 dywizja Morozowa i 14 dywizja Parchomienki. Cztery pocigi pancerne, trzy eskadry
lotnicze oraz inne jednostki pomocnicze przetransportowano przez rodkow Rosj kolej. Ludzie
jechali konno. Po wyjciu z Rostowa 23 kwietnia chcieli w dwa tygodnie doj do Dniepru. Posuwali
si w kolumnach, jadc i odpoczywajc na zmian. Chorych i sabych cignli na wozach razem z
artyleri. Zabijali rednio tuzin okulaych koni dziennie. Za dnia pierwszy szereg zakada na plecy
tablice, by koledzy z tyu mogli si uczy czytania. Wieczorami biwakowali pod goym niebem i
piewali piosenki:
Po wiesiennoj zidkoj topi
Otdychajem my w Majkopie,
Czistimsja i mojemsja
Na uczien' ija stroimsja
Otdychat' by tak podolsze,
Da nuzny my protiw Polszy
S bieymi poputcziki
Balujut pisudcziki

Mnogo wiorst do nich ot Dona,


No nie prosim my pardona
Kol do krasnych dieo im,
My tie wiorsty sdieajem23
Po wiosennych roztopach
odpoczywamy w Majkopie
Czycimy si i myjemy,
przygotowujemy si do wicze
Odpoczywalibymy tak duej,
lecz potrzebnimy przeciw Polsce,
sprzymierzeni z biaymi
hulaj pisudczycy
Wiele wiorst do nich znad Donu,
lecz my aski nie prosimy
Jeli chc zaczyna z czerwonymi
my te wiorsty pokonamy

Pod koniec kwietnia - w zwizku z rozpoczciem si polskiej ofensywy - otrzymali rozkaz


przyspieszenia marszu. Znajdowali si wtedy na terytorium Machny, gdzie od miesicy toczya si
mordercza walka o ycie i dusze chopw. Patrole Czeki jedziy od wsi do wsi wieszay partyzantw i
zakaday sowiety. Za mmi szed Machno rozstrzeliwa komunistw i napada na oddziay furaowe
Armii Czerwonej. 28 kwietnia 14 dywizja uderzya na Hulajpole - sam Machnograd - i rozgromia
okoo 2000 partyzantw. Konarmia para naprzd nie ogldajc si za siebie - niczym okrt wojenny
taranujcy flotyll kutrw rybackich. W kocu, 6 maja na pnoc od Jekatiennosawia, zacza si
przeprawa przez Dniepr. 13 maja 6 dywizja otara si o oddzia Petlury w Czehrynie. Wszystkie
kolumny zmierzay teraz do Humama, gdzie wojsko miao si zebra i doprowadzi do porzdku. W
cigu siedmiu tygodni od opuszczenia Kubania jedcy spdzili trzydzieci dni w siodle i pokonali
1200 km.
Konarmia liczya niemal 16 tysicy szabel. Wedug standardw wojny domowej bya to sia
powana, natomiast wedug kryteriw ostatniej wojny europejskiej mikroskopijna. W 1914 roku
armia carska dysponowaa 40 dywizjami jazdy, czyli w sumie 300 tysicami szabel. Gdybym mia te
trzysta tysicy - rozmarzy si kiedy Budionny -przeorabym ca Polsk, a przed koncern lata
kopyta naszych kom zadudniyby na placach Parya.
Polski wywiad wiedzia o zblianiu si Konarmii, ale samolot wywiadowczy Albatros z Eskadry
Kociuszko zobaczy j dopiero 25 maja. Wywara ogromne wraenie na pilocie. Zniywszy lot, by
zbada to, co wzi za burz piaskow, odkry j w tumanach kurzu wzniesionych przez tysice kopyt.
Jedcy kusowali po omiu w szeregu ich bure paszcze powieway na wietrze, czarne astrachaskie
czapy mieli gboko nasunite na czoa, szable u boku byszczay w socu, karabinki jeyy si na
plecach. Kiedy nastpnego dnia pilot powrci w ten sam rejon, znalaz ich 120 kilometrw dalej. Nie
wiedzia jednak o tym, e zobaczy dwie rne dywizje Konarmii. Jego raport wywiadowczy, mwicy
o trzydziestotysicznej armii konnej posuwajcej si w tempie 120 km na dob, z pewnoci nie
zmniejszy polskich obaw24.
***
Plan sowieckiej kontrofensywy na Ukrainie zosta ukoczony w trzecim tygodniu maja. Oczywistym
celem ataku by rejon midzy dwoma gwnymi zgrupowaniami Polakw, pomidzy 3 armi
rozlokowan na linii Kijw - Biaa Cerkiew oraz 6 armi na linii merynka - Winnica. Dlatego wanie

Konarmii wyznaczono punkt zborny w okolicy Huma-nia. Gwna ofensywa miaa by poprzedzona
przez wstpne ataki oddziau szturmowego 12 armii pod dowdztwem Golikowa oraz specjanie
utworzonej Grupy Fastw, ktr kierowa Jakir, dowdca 45 dywizji. Golikow mia przej Dniepr
na pnoc od Kijowa i posa swoj baszkirsk kawaleri, eby odcia kluczowe poczenie kolejowe
z Korosteniem; Jakir mia zaatakowa frontalnie Bia Cerkiew rwnoczenie z desantem
dnieprzaskiej flotylli na Tripole. Niewielka 14 armia na poudniu miaa przej do ataku jedynie w
przypadku sukcesu tych operacji. Pocztek ofensywy zaplanowano na 26 maja.
W latach pniejszych przypisywano powstanie tego planu geniuszowi Stalina. Wprawdzie komisarz
do spraw narodowoci istotnie przyby 29 maja do Kwatery Gwnej Frontu Porudniowo-Zachodniego
w Kremieczugu i rzeczywicie bra udzia w pniejszych bitwach, nie ma jednak powodu sdzi, by
Stalin uczestniczy w jakikolwiek sposb w przygotowaniach, ani nawet e sam plan wykazywa
jakiekolwiek cechy geniuszu. Kakurin - piszc w 1922 roku - przytacza w penym brzmieniu
ostateczny rozkaz nr 358 z 23 maja: widnieje na nim podpis Trockiego 25. Budionny - piszc w 1965
roku - w ogle nie wymienia Stalina. Przypomina sobie, e wstpne rozkazy dla Konarmii otrzyma 20
maja, ale by z nich bardzo niezadowolony - tak bardzo, e Jegorow i Bierzin, dowdca i oficer
polityczny Frontu Poudniowo-Wschodniego, przyjechali si z nim spotka 26. Budionny uwaa, e
plan jest niepokojco nieprecyzyjny Nie zakada zdobycia dokadnych informacji ani
O pooeniu jednostek polskich, ani jednostek ssiadujcych z Konarmi. Nie zapewnia te wsparcia
piechoty Budionny domaga si dwch dywizji, ale Jegorow nie mg speni tej proby. Popiech
sztabu by rwnie wielki, jak niekompetencja wywiadu. Polacy obsadzili swoje przedpole oddziaami
partyzanckimi Budionny mg wic dowiedzie si, z kim ma do czynienia, dopiero w momencie
konfrontacji. Te wstpne niedocignicia planu odbiy si na kocowym sukcesie.
O tym, jak marna bya czno sztabu z wojskiem, wiadczy prymitywny stan komunikacji radiowej
Po przeamaniu linii nieprzyjaciela Konarmia straciaby czno, a tylko ona moga dysponowa
aktualnymi informacjami o sile Polakw Dlatego uzgodniono, e jej radiostacja w Jelizawietgradzie
bdzie peni rol koordynujc dla caego sowieckiego wywiadu. Pospiesznie przygotowano system
szyfrowania wiadomoci Kazbek wyszed na spacer - 28 - Sok znaczyo 4 dywizja walczy w
sektorze 28 - Budionny, Pierwsze Skrzypce pi - 32 - Kania znaczyo z kolei 6 dywizja
odpoczywa w sektorze 32 - Woroszyow27.
25 maja Konarmi odwiedzi Michai Iwanowicz Kalinin, przewodniczcy Centralnego Komitetu
Wykonawczego Sowietw. Udekorowa Orderem Czerwonego Sztandaru dwa zasuone puki z 4
dywizji 21 i 22. By to oczywisty znak, e Moskwa przywizuje wielk wag do wydarze na Ukrainie.
27 maja Konarmia ruszya po omacku naprzd. Po dwch dniach potyczek z partyzantami 6 dywizja
Timoszenki natara na polskie okopy w Kuratowie, a nastpnie - 31 maja - szturmowaa przez cay
dzie zabarykadowane miasteczko Lipowiec. aden z tych atakw si nie powiod 6 dywizja stracia
swojego poitruka, Piszczuina, oraz po okoo stu ludzi z kadej z trzech brygad. Nie udao im si
odnale flanki nieprzyjaciela i zaskoczya ich wytrzymao polskiej piechoty na szare kawalerii. 2
czerwca w nocy Polacy niespodziewanie kontratakowali i zdobyli dwa pocigi pancerne Konarmii
mier Dyrektoriatowi oraz Mikoaj Rudniew. Jej jedynym sukcesem byo wcignicie do
okrenia kawalerii gen Karnickiego przez 41 14 dywizj - Polacy zostali zmuszeni do wycofania si
(Zob map nas 121)
2 czerwca dowdcy Konarmii zebrali si na narad w kwestii taktyki. Wszyscy zgadzali si co do tego,
e metody, dziki ktrym rozgromili Denikina, nie wystarczaj przeciw Polakom. Szara kawaleryjska
na okopy nie ma sensu. Doszli do wniosku, ze najlepszym sposobem pokonania okopanej piechoty jest
podejcie spieszonymi i rozproszonymi oddziaami, ostrza artyleryjski i szturm kadego umocnienia
przy pomocy maych grup uderzeniowych. Konnica miaa by uywana tylko do oskrzydlania
nieprzyjaciela. W razie kontrataku nie naleao stawia frontalnego oporu, tylko wciga przeciwnika

w krzyowy ogie artylerii i karabinw maszynowych, ktrych stanowiska ulokowano za lini


frontu28.
O sytuacji na froncie wiele mwi osobiste dowiadczenia Budionnego z dnia 5 czerwca, kiedy to
przeamano pozycje polskie. Do ataku miay ruszy trzy z czterech dywizji - czternasta na
Samhorodok, czwarta na Oziern, jedenasta na nien. Szsta pozostawaa w odwodzie Budionny nie
zmruy w nocy oka nie daway mu zasn obawy o los ofensywy, Woroszyow - ktrego w takich
momentach zawsze mocno bolaa gowa - oraz deszcz. O wicie Budionny opuci miejsce postoju w
Tatannowce - w sam por, by ujrze, jak 4 dywizja zostaje ostatecznie odparta. Jego kawaleria nadal
bya zbyt zapalczywa. Wysforowaa si do przodu pod oson kilku wozw pancernych i przekonaa
si, e nie jest w stanie utrzyma si na przedpolu. Budionny pojecha nastpnie na stanowiska 14
dywizji, ktrej I brygada nacieraa z wiksz rozwag. Podchodzono na podmokym, pokrytym
porann mg obszarze na poudnie od Samhorodka, ktry znajdowa si na skraju pozycji Polakw.
onierze zaskoczyli zwiadowczy patrol uanw i pucili si w pogo. Budionny sam dopdzi jednego
z uanw, ktry do niego strzela, zrzuci go od tyu z sioda, unikn kolejnej niecelnej kuli lezcego na
ziemi jedca, a nastpnie rozbroi go pazem szabli i zabra na przesuchanie. W ten sposb udao mu
si znale idealn drog przez pozycje polskie. W czasie decydujcego starcia mg niejednokrotnie
razie Polakw ogniem wzdu okopw. Kawaleria przemkna bezpiecznie bokiem. Front zosta
przerwany.
W cigu dnia tego samego wyczynu dokonay rwnie pozostae dywizje. Kiedy zmasowany ogie
artylerii i frontalny atak nie przyniosy efektu, spieszone oddziay 4 dywizji wtargny nieoczekiwanie
do Oziernej od pnocy. Okoo sidmej wieczorem 11 dywizja wesza do nienej. Konarmia przebia
sobie drog w trzech miejscach. Wedug sowieckich danych wzia tysic jecw i zasieka szablami
dalsze osiem tysicy. Miaa otwart drog, aby sia panik na polskich tyach.
Z bliszej perspektywy przeamanie frontu 5 czerwca nie wyglda tak efektownie, jak si czasem
twierdzi. Byo wszak raczej wynikiem skradania si ni szary. Ocena ta jednak ani nie umniejsza
rozmiarw sukcesu, ani nie podwaa faktu, e Konarmia wrcia niebawem do swojego ulubionego
stylu walki. Kiedy w kolejnych tygodniach przebijaa sobie drog przez miasteczka Podola i Galicji
Wschodniej, posugiwaa si rwnie czsto tatarskim podstpem, co kozack szar.
Przez nastpne trzydzieci lat dzie 5 czerwca by obchodzony jako jedno z dorocznych wit Armii
Czerwonej - na cze pierwszego zwycistwa sowieckiej sztuki wojennej nad europejskim
uzbrojeniem.
Sukcesowi Budionnego towarzyszyy zarwno sprzyjajce, jak i niepomylne okolicznoci. Sprzyja
mu oglny postp ofensywy sowieckiej. Po nieudanym pocztku Golikow zdoa odci lini kolejow
na Koroste. Polska 3 armia zostaa definitywnie otoczona (cho sabymi siami), a jej 7 dywizja
piechoty zostaa rozbita i odcita. Panice w szeregach dorwnywao zamieszanie w polskim
dowdztwie. Pisudski wysya rozkazy sprzeczne z tymi, ktre wydawa na miejscu gen. Rydz-Smigy.
Jakir zaj Bia Cerkiew. Nawet 14 armii udao si posun naprzd Sukces ograniczay wszake
czynniki zarwno przewidywalne, jak i nieprzewidywalne. Konarmia nie miaa adnych rezerw ani
piechoty, ktre poszerzyyby wyrwy we froncie; nie dysponowaa zorganizowanymi liniami
zaopatrzenia, ktre umoliwiyby prowadzenie dugotrwaej ofensywy; nie istnia plan koordynujcy
jej dziaania z akcjami innych jednostek; zostaa osabiona w wyniku przejcia na stron polsk puku
Kozakw Orenburskich, ktry wczeniej w tym samym roku zdradzi Denikina i doczy do Armii
Czerwonej. W sektorze pnocnym na Biaorusi armie sowieckie ledwie daway sobie rad i nie mogy
udzieli jakiejkolwiek pomocy. 6 czerwca Wrangel podj ostateczn prb: wyruszy z Krymu nad
dolny Dniepr. Konarmia bya wyranie osamotniona.
Posunicia Budionnego w tych najwaniejszych dniach po przerwaniu frontu odzwierciedlaj jego
izolacj. Byo nie do pomylenia, by wycofa si pokornie na skutek braku wsparcia. Nie mg
odmwi sobie paru dni harcw. 7 czerwca 4 dywizja napada na ytomierz. Zaskoczenie byo
zupene. Polski garnizon zosta wycity w pie. Mosty, stacje rozrzdowe i magazyny wojskowe

zostay zniszczone. Otworzono wizienia i uwolniono okoo 5 tysicy sowieckich jecw wojennych.
Tego samego dnia 11 dywizja wpada do Berdyczowa. Spalia doszcztnie szpital, w ktrym
znajdowao si 600 rannych Polakw oraz siostry Czerwonego Krzya. Cho korzyci militarne z tych
rajdw byy krtkotrwae, to ich efekt psychologiczny by ogromny. Wszystkich Polakw na zachd od
Dniepru ogarno miertelne przeraenie. Rzd w Warszawie nie omieli si poinformowa
spoeczestwa o tych wydarzeniach29. Po przeprowadzeniu rajdw Konarmia wycofaa si do Komina,
aby si przegrupowa i zorientowa w sytuacji.
Przerwa w dziaaniach, ktra miaa miejsce midzy 7 a 11 czerwca, daa wojskom polskim szans
ratunku, z ktrej skwapliwie skorzystay. 3 armia zostaa cinita w trjkcie utworzonym przez rzeki
Dniepr, Irpie i Teterew: bya zwrcona rwnoczenie w trzech kierunkach niczym stado ubrw
oczekujcych na rze. Pisudski chcia j posa do ytomierza, aby przy wspudziale 6 armii wzia
wysunit do przodu Konarmi w dwa ognie. Poniewa jednak Konarmia zdya si ju wycofa,
manewr by zarwno bezcelowy, jak i niebezpieczny. Ster przej Rydz-migy. Rozkaza 3 armii
cofn si na pnocny zachd w kierunku Korostenia (po drodze stara si z dywizj Czapajew pod
Borodziank i z jazd baszkirsk pod Irsz). Zleci ewakuacj Kijowa, ktr przeprowadzono 10
czerwca. Zaskoczy tym Budionnego, ktry oczekiwa, e Polacy bd si cofa na Koziatyn. Kiedy
dowdca Konarmii uwiadomi sobie swj bd i zaatakowa, okazao si, e goni Polakw w kierunku,
ktry sami wybrali. Dziki akcjom zaczepnym tylnej stray udao im si trzyma go na dystans. 3
armia wycofaa si bezpiecznie na pnocne skrzydo polskich linii. Na odcinku rodkowym
pospiesznie odtworzono 2 armi pod dowdztwem gen. Raszewskiego. 6 armia cofna si na
poudniu. Wyrwa we froncie zostaa zaatana.
Historycy polscy krytykowali Budionnego za to, e odda przewag, ktr co tylko zdoby. Zdaniem
Kutrzeby powinien by utrzyma ytomierz; ponadto kompetentny genera - sugeruje Kutrzeba - nie
pozwoliby 3 armii wymkn si z okrenia30 . Wydaje si jednak, e Budionny osign tyle, ile byo
moliwe: zada silny cios i wzbudzi powszechny strach. Przerwanie frontu w dniu 5 czerwca
zapocztkowao na poudniu generaln ofensyw sit sowieckich, ktra rozwijaa si nieprzerwanie
przez dziesi tygodni
Jak to bywa na Kresach, raz rozpoczte natarcie, jeli tylko ma odpowiedni impet, mona atwo
kontynuowa. Cho armie sowieckie nie dysponoway przewag liczebn, stale odpychay Polakw na
zachd, atakujc dzie po dniu najsabsze punkty obrony. Kiedy napotkali gdzie opr - w jednym z
licznych miasteczek czy wzw kolejowych - zawsze mogli obej pospiesznie przygotowane pozycje
z flanki, kiedy Polacy wyprowadzali kontratak, mona go byo osabi, obchodzc atakujcych
skrzydami Wszystkie polskie manewry byy bezowocne. Uparta obrona Nowogrodu Woyskiego
zostaa przeamana. 26 czerwca, miay wypad z Owrucza kawalerii gen Romera zosta udaremniony
na skutek oskrzydlenia. Trzeba byo porzuca magazyny i zwalnia jecw, samoloty pozostawiano na
ziemi, bo nie byo czasu na ich napraw, jednostki oczekujce na nieprzyjaciela wpaday w okrenie.
10 czerwca front powrci na lini sprzed roku Budionny zaj Rwne - Kwater Gwn Pisudskiego
przed kwietniow ofensyw na Kijw. Konarmia przesza Zbrucz.
Zagony purpurowych makw kwitn wok nas [ ] sztandary zmierzchu rozwiewaj si nad naszymi
gowami. Won wczorajszej krwi i martwych kom skrapla si w chodzie wieczoru. Poczerniay Zbrucz
szumi i cianiej skrca pieniste wzy swoich porohow. Mosty s zburzone, forsujemy rzek w brd.
Wyniosy ksiyc ley na fali. Konie pograj si w wod po grzbiety, dwiczne strugi przepywaj
midzy setkami koskich ng. Kto si topi i bluzga gono blunierstwami. Rzeka usiana jest czarnymi
kwadratami wozw, pena wrzawy, gwizdw i pieni, grzmicych ponad ksiycowym mijowiskiem i
lnicymi jamami31

Inwazja na Ukrain zostaa udaremniona.


Wypraw kijowsk uwaa si powszechnie za polityczne i militarne fiasko. Jeli idzie o aspekt

polityczny, nie ma co do tego wtpliwoci. Na Ukrainie Dyrektoriat Petlury ponis cakowit klsk,
w Polsce rzd Skulskiego poda si do dymisji, wywoujc dugotrway kryzys rzdowy, w Rosji
Sowieckiej rzd bolszewicki zyska bezprecedensowe poparcie. Jeli idzie o aspekt militarny, niektrzy
przedwojenni polscy apologeci argumentowali, e kampania kijowska wcale nie skoczya si wielk
klsk. Kutrzeba twierdzi, e inwazja skutecznie przerwaa gwn ofensyw sowieck, e armie
polskie na poudniu wycofay si nienaruszone, dziki czemu mogy pnym latem wczy si w
obron Polski. W swoich byskotliwych uwagach na temat ruchw wojsk polskich Kutrzeba wykazuje,
e osiem z dwunastu dywizji, ktre bray udzia w wyprawie kijowskiej, uczestniczyo w sierpniu w
bitwie warszawskiej32. Nie wspomina jednak o tym, e dowdztwo sowieckie poradzio sobie z
inwazj na Ukrain bez uycia dodatkowych si. Armie 12, 14 i 1 konna zostay wszak skierowane na
Front Poudniowo-Zachodni w marcu i day sobie rad same. Z perspektywy globalnej kampania
kijowska prawdopodobnie nie miaa znaczenia dla gwnej prby si, ktra rozpocza si ju na
pnocy, niemniej jednak z perspektywy strategicznej jej skutki byy wyrane. Gdy w kwietniu Polsce
zagraaa inwazja tylko na jednym froncie, teraz - w lipcu - bya zagroona z dwch kierunkw
rwnoczenie.
Interesujcym aspektem wyprawy kijowskiej byy narodziny Polskich Si Powietrznych. Po raz
pierwszy na tej wojnie samoloty odegray samodzieln rol. Byy oczami armii. Przewaga w powietrzu
stanowia jeden z powodw, ktre sprawiy, e wojsko polskie zdoao si wykaraska z niebezpiecznej
sytuacji na ziemi.
Polskie Siy Powietrzne byy typow, sklecon naprdce formacj pomocnicz. W 1919 roku zaczli je
organizowa kapitan Jasiski i major Rayski - byy dowdca niemieckich si powietrznych w Turcji.
Formacja odziedziczya bardzo rnorodne maszyny: austriackie Albatrosy D-3, Fokkery D-7,
samoloty szkoleniowe Brandenburg, potem take woskie Bahlle, niemieckie AEG, francuskie
Farmany i Breguety, brytyjskie D H -9, Sopwith Camel i Bristol Fighter. Wiele z tych maszyn stao
bezuytecznie na Polach Mokotowskich w Warszawie, oczekujc na przerbki, czci zamienne bd
pilotw.
Eskadry, ktre wziy czynny udzia w wojnie 1919-1920 roku, zorganizowano wedug najlepszych
tradycji amatorskich. Mogy dziaa dziki pocigom lotniczym, ktre przewoziy cae jednostki samoloty w skrzyniach, warsztaty, wagony dowdztwa, kwatery onierzy i przenone hangary - z
jednego tymczasowego lotniska na nastpne.
Ich gwnym zadaniem by rekonesans: wykrywanie wroga i potwierdzanie lokalizacji wasnych
oddziaw. Do zada drugoplanowych nalea ostrza z powietrza, bombardowanie, zrzucanie ulotek i
przekazywanie wiadomoci. Lotnicy ldowali czasem za lini frontu, eby wypyta wieniakw o
pozycje nieprzyjaciela; czste byy ldowania awaryjne na skutek dezorientacji lub braku paliwa. O
tych pilotach opowiada si rne historie: jednych zamordowali Kozacy, innych uratowali na sankach
yczliwi duchowni, a jeszcze inni stali si dla chopw obiektem nabonej czci.
Szczeglnie interesujca bya 7 eskadra Kociuszko 33. Wszyscy piloci byli Amerykanami, a dowodzi
nimi major Cedric Fauntleroy z Chicago. Zamiast powrci z Francji do domu razem ze swoimi
kolegami, woleli przygod w Polsce. Kiedy w padzierniku 1919 roku spotkali po raz pierwszy
Pisudskiego, powiedzia im: Polska sama potrafi toczy swoje bitwy. Nie potrzebujemy tu patnych
najemnikw!. Wszelako jako ochotnicy zostali przyjci. W marcu 1920 roku odkomenderowano ich
do Poonnego nad Suczem i przydzielono do Kwatery Gwnej 2 armii gen. Listowskiego.
Wyposaono ich w Balille uzbrojone w dwie wyrzutnie bomb oraz karabin maszynowy strzelajcy
przez migo z szybkoci 200 pociskw na minut; maszyny byy zdolne do piciogodzinnego lotu z
prdkoci 250 km/h. Lotnicy tej eskadry odczuwali ogromn wyszo nad sowieckimi
obserwatorami po drugiej stronie frontu, ktrzy zerkali na Polakw z balonw na uwizi stanowicych atwy cel, zestrzeliwany z monotonn regularnoci. Bez uzupeniania zapasw paliwa
mogli dolecie nad Dniepr i wrci. 19 kwietnia jeden z pilotw zrzuci bomb nad Kijowem. Eskadra

odegraa istotn rol w ofensywie na Kijw.


Podczas kilkudziesiciu lotw bojowych w trakcie marszu na Kijw jej piloci tylko raz zameldowali,
e dostrzegli sowieck maszyn - czarn Goth nad Koziatynem. Kakurin stwierdza, e armie
sowieckie na Froncie Poudniowo-Zachodnim dysponoway 35 maszynami, z ktrych 18 przydzielono
do 14 armii, prawdopodobnie dla patrolowania granicy rumuskiej 34. Nie wydaje si jednak, by
Sowieci mieli pilotw, ktrzy mogliby te maszyny poderwa z ziemi.
Sowieci nie mieli recepty na Polskie Siy Powietrzne. Izaak Babel, ktrego dowdca - Pawe Trunow zosta zabity przez eskadr Kociuszko, opisa to wydarzenie w tonie penym szacunku:
I dowdca szwadronu pokaza nam cztery punkciki w niebie, cztery bombowce, ktre zapyway za lnice
abdzie oboki. Byy to aparaty z powietrznej eskadry majora Fauntleroy, due opancerzone aparaty. [...] I
zacz naprowadza na aeroplan karabin maszynowy. Lot aparatw nad stacj stawa si coraz bardziej
stromy, frasobliwie terkotay one w wyynie, opaday, kreliy obrcze i soce rowym promykiem
nakadao si na blask ich skrzyde. W tym czasie my, czwarty szwadron, siedzielimy w lesie. Tam w lesie
doczekalimy si nierwnej bitwy midzy Paszk Trunowem a majorem amerykaskiej suby Re-ginaldem
Fauntleroy. Major i jego trzej miotacze bomb pokazali sw biego w tej bitwie. Opucili si do trzystu
metrw i rozstrzelali z kaemw najpierw Andnuszk, potem Trunowa. Wszystkie tamy wypuszczone przez
naszych nie przyczyniy Amerykanom szkody [..] Wyczekawszy z p godziny, moglimy pojecha po trupy
[.. ] Trunowa, martwego naszego dowdc, odwielimy do gotyckiego Sokala i pochowalimy tam na
honorowym miejscu - w publicznym ogrodzie, na kwietniku, porodku miasta 35.

Rozdzia czwarty
INWAZJA NA POLSK

Podniecenie towarzyszce kampanii kijowskiej odwrcio uwag od wczenia si w wojn polsk


najsawniejszego dowdcy Armii Czerwonej - Michaia Nikoajewicza Tuchaczewskiego. W tym
samym tygodniu, w ktrym Polacy zdobyli Kijw, przyby on do kwatery gwnej Frontu Zachodniego
w Smolesku.
Tuchaczewski by ucielenieniem sprzecznych tendencji, ktre przyczyniy si do rozrostu Armii
Czerwonej. By arystokrat na subie rewolucji proletariackiej; by rosyjskim patriot, ktry
realizowa rozwinit doktryn walki rewolucyjnej. Stalin przyzna mu stosownie dwuznaczne miano
demona wojny domowej.
W 1920 roku Tuchaczewski mia dopiero dwadziecia siedem lat: tyle samo, ile jego idol - Napoleon kiedy powierzono mu dowdztwo nad kampaniwosk. Pochodzi ze szlacheckiej rodziny z guberni
pen-zeskiej. Jego rodzice byli ludmi trzewo mylcymi i nie przywizywali wikszej wagi do
legendy mwicej o pochodzeniu rodu od krzyowca, hrabiego z Flandrii, ktry polubi tureck
brank i przyj sub u cara. Ojciec by ateist, matka za prost chopk W czasie wojny wiatowej
Tuchaczewski suy w randze porucznika w elitarnej sie-mionowskiej lejbgwardii cara. 19 lutego 1915
roku podczas niemieckiego ataku na om zosta wzity do niewoli. Po trzech nieudanych prbach
ucieczki zosta wysany do Ingolstadt w Bawarii, gdzie Niemcy przetrzymywali alianckich oficerw
wykazujcych skonno do ucieczki, m.in. Charlesa de Gaulle'a. W marcu 1918 roku, kiedy zgodnie z
traktatem brzeskim oficerowie carscy w niewoli niemieckiej byli warunkowo zwalniani, zbieg po
kryjomu. Alianccy towarzysze obozowi zapamitali go z powodu jego wygldu i pewnoci siebie. Jak
na Rosjanina przystao, by mocno zbudowany i silny, ale wyrniaa go smaga cera i posgowe rysy

Greka. Przed ucieczk powiedzia podobno swoim kolegom-jecom: Zanim skocz dwadziecia pi
lat albo zostan generaem, albo mnie rozstrzelaj. Z czasem dostpi obu tych zaszczytw. W okresie
wojny domowej wybi si wycznie dziki wasnym zdolnociom. W kwietniu 1918 roku pojawi si
w Moskwie i wstpi do partii bolszewickiej - w momencie, kiedy dawni oficerowie carscy, nie
wspominajc ju o arystokratach, byli traktowani z ogromn podejrzliwoci. Najpierw pracowa w
wydziale wojny Centralnego Komitetu Wykonawczego Sowietw, a nastpnie zosta wysany nad
Wog. W towarzystwie Rzenika Murawjowa organizowa obron Symbir-ska i Samary. Po zdradzie
Murawjowa uratowa si z nieprzyjacielskiej niewoli i obj dowdztwo 1 czerwonej armii. W 1919
roku dowodzi 5 armi na Froncie Wschodnim i odbi Syberi z rk Koczaka. W cigu 247 dni jego
wojska posuny si o ponad 3000 kilometrw naprzd. W tym okresie w jego gowie zrodzi si
pomys permanentnej ofensywy i ekspansji rewolucji. Nabra przekonania, e wyjtkowy,
proletariacki charakter Armii Czerwonej umoliwia jej nabr rekrutw wrd ludnoci ziem, na ktre
wkracza, i tym samym pozwala jej kontynuowa ofensyw w nieskoczono. Chcia wierzy, e
Armia Czerwona moe maszerowa dookoa globu, a wszyscy proletariusze wiata si zjednocz. Z
myl o tej teorii pod koniec 1919 roku Tuchaczewskiemu ofiarowano dowdztwo Frontu
Kaukaskiego, eby odepchn Denikina, a 28 kwietnia 1920 roku skierowano na Front Zachodni - w
nadziei, e przemaszeruje przez Polsk
Ta zawrotna kariera musiaa budzi podejrzenia. Ju samo pochodzenie Tuchaczewskiego byo
kamieniem obrazy dla wielu rosyjskich komunistw, ktrzy instynktownie nie ufali arystokracie i
ywili pogard dla wiernego sugi Moskwy. Los sprawi, e Tuchaczewski wiele razy stawa na drodze
przyjaci Stalina. W 1918 roku walczy wraz z Mura-wjowem nad Wog, konkurujc otwarcie pod
Carycynem z Woro-szyowem. Tuchaczewski odbi to miasto po odwoaniu Woroszyowa na rozkaz
Trockiego. Pniej, jako dowdca Frontu Kaukaskiego, musia si liczy z 1 armi konn Budionnego i
nadzorem Stalina Gdy w 1920 roku zda sobie spraw, e klika z Carycyna zdobya kontrol nad
Frontem Poudniowo-Zachodnim, zada, by podporzdkowano j jego rozkazom. Woroszyow,
Budionny i Jegorow - oraz Stalin za ich plecami - byli nieposuszni w chwilach, gdy tylko sytuacja bya
sprzyjajca. Gdyby samodzielnie kierowali operacjgalicyjsk, mogli powanie zakci koordynacj
dziaa podczas kampanii polskiej. danie Tuchaczewskiego nie zostao jednak spenione w caoci.
Kamieniew, gwnodowodzcy Armii Czerwonej, postanowi, e Dowdztwo Frontu Zachodniego
moe przej kontrol nad armiami poudniowo-zachodnimi dopiero w momencie, gdy ofensywa
sowiecka dotrze do Bugu. To kompromisowe rozwizanie opnio starcie midzy rywalami, ale
ostatecznie mu nie zapobiego.
Jako genera Tuchaczewski by wielk niewiadom. Lecz w cigu 1920 roku wywar na wrogach
przynajmniej rwnie wielkie wraenie, jak na przeoonych, Trocki przyznawa, e Tuchaczewski
wykaza si wyjtkowymi uzdolnieniami, potpi jednak element awanturnictwa w jego strategii.
Komisarz wojenny czu si zmuszony podda krytyce prby stworzenia doktryny wojskowej za
pomoc naprdce zaadaptowanych formu marksistowskich; uwaa rwnie, i Tuchaczewski zbyt
szybko przeszed z szeregw gwardii carskiej do obozu bolszewickiego 1. Pisudski by bardziej
wielkoduszny:
Sprawia on na mnie wraenie wodza, skonnego do mylenia abstrakcyjnego, lecz obdarzonego wol,
energi i rzadko spotykan u ludzi uporczywoci w pracy wedug zakrelonych przez siebie metod.
Wodzowie tacy rzadko s skonni do szerszej analizy, gdy zwizuj si - e tak powiem - caym
swoim jestestwem wycznie ze swoim jedynie zadaniem, lecz na to dajgwarancj, e wzitna siebie
prac bd wykonywa bez wahania. [ ] Siami swoimi p. Tuchaczewski rozporzdzi! bardzo zrcznie i
kady dostrzee atwo cechy wodza wikszej miary w miaym i konsekwentnym rozkadzie si 2.
Pisudski chwali czowieka, ktry podziela jego wasne, ofensywne nastawienie.
***

W chwili, kiedy Tuchaczewski przyby do Smoleska, front dopiero si organizowa. Chocia napyw
posikw do armii sowieckich formujcych si na Zachodzie dawa im nominaln przewag, tylko
jedna z nich moga podj ofensyw. A tymczasem sytuacja bya naglca. Dowdztwo Frontu
Poudniowo-Zachodniego bardzo potrzebowao pomocy. Zarazem istniao wyrane niebezpieczestwo,
e po zatrzymaniu ofensywy w Kijowie Polacy przerzucz Ukrainy cz zwyciskich dywizji i
przeszkodz w sowieckich przygotowaniach na Biaorusi. Potrzebne byy dziaania wyprzedzajce.
Dlatego te Tuchaczewski wyda 15 armii rozkaz natarcia - ktry przyszed w sam por. Pisudski
wyda ju bowiem dyrektywy dotyczce uderzenia 17 maja na linii obin - Mohylew. Gdyby ta
ofensywa dosza do skutku i powioda si, siy polskie opanowayby sie kolejow czc obydwa
teatry wojny i zajy dogodne pozycje do ataku na tyy nadal nie gotowych zgrupowa sowieckich.
Sama bitwa nad Berezyn jest zatem mniej interesujca ni potencjalne wydarzenia, ktrym
zapobiega. Zasadniczo bya to operacja improwizowana i prewencyjna. Niemniej jednak walczono
zaarcie. 15 armia w sile szeciu dywizji piechoty przekroczya Dwin 15 maja. Kierowa ni mody
dowdca o nazwisku Czujkow; atak skierowano na pozostawiony dotd w spokoju punkt na lewym
skrzydle linii polskich. Wkrtce potem 16 armia rozpocza oblenie Borysowa. Przez dwa tygodnie
czerwona piechota nieprzerwanie spychaa Polakw. Stopniowo tempo ofensywy sabo, a pod koniec
maja natarcie zatrzymao si zupenie, tworzc lini nieregularnego uku rozpitego wrd jezior i
lasw midzy Kozianami na pnocnym zachodzie, a jeziorem Plissa na poudniowym wschodzie ponad sto kilometrw od miejsca rozpoczcia ofensywy. Wbrew przedwczesnym, triumfalnym
wiadomociom w Prawdzie Borysw nie pad3.
Kiedy dowdztwo polskie zdecydowao si zrezygnowa z pierwotnych zamiarw, poradzio sobie z
tym niespodziewanym zagroeniem bez wikszych trudnoci. Gen. Sosnkowski przegrupowa 1 armi
w wicianach, korzystajc z wojsk rezerwowych z Wilna. Gen. Skierskiemu polecono przygotowa
drugie zgrupowanie w ohojsku. Atakujc oba koce sowieckiego uku, Polacy chcieli odizolowa
jego rodek.
Tuchaczewski rozgrywa t parti ostronie. Skoro uratowa obin i Mohylew, a take zapewni sobie
dwa tygodnie wytchnienia, wola teraz si wycofa. 8 czerwca cign swoje wojska z powrotem nad
Aut i Berezyn, ktrych brzegi stanowiy dogodniejsz i naturaln lini obrony. Musia przecie
zakoczy przygotowania do gwnej ofensywy. Z kolei przerwanie frontu w Samhorodku przez
Budionnego skierowao uwag Polakw ponownie na poudnie. Przez nastpny miesic pozycje obu
stron na pnocy nie ulegy zmianie.
Wczesnym latem 1920 roku bolszewicy stanli przed sytuacj, ktrej powstanie od dawna
przewidywali, ale do ktrej nie byli wci ani psychicznie, ani materialnie przygotowani. Kiedy
ofensywa polska na Ukrainie zatrzymaa si, musieli pomyle o wasnym natarciu. Przetrzymawszy
pierwsze uderzenie w tej rundzie, mogli wszak twierdzi, e teraz nacieraj w obronie wasnej.
Niemniej jednak nieatwo im byo uzna uczucia towarzyszce takiemu przedsiwziciu za
ideologicznie suszne oraz okreli jego charakter i cele. Podjli wic dugotrwa debat, ktra
zakoczya si w lipcu nie tyle na skutek osignicia jednomylnoci, ile z powodu nieodpartej pokusy
odniesienia militarnego zwycistwa.
Fala uczu patriotycznych, ktra podniosa si pod koniec kwietnia po ataku Pisudskiego na Kijw,
bynajmniej nie opadaa. W rezultacie wojna z Polsk staa si nader popularna. Zyskaa poparcie wielu
Rosjan, ktrzy dotychczas odmawiali wsppracy z rzdem sowieckim. Wrd nich najwaniejsz
postaci by Aleksiej Brusiow, byy rosyjski gwnodowodzcy za Rzdu Tymczasowego oraz jedyny
carski genera, ktry przeprowadzi zwycisk ofensyw podczas wojny wiatowej. W 1920 roku
Brusiow by posiwiaym inwalid. By kalek od dwch lat, kiedy to moskiewski dom, gdzie ukrywa
si przed czerwonym terrorem, zosta trafiony przez pocisk. Teraz pojawi si na forum publicznym,

oferujc swoje usugi. Jego list do sowieckiego dowdztwa, a pniej apel do dawnych
podkomendnych zostay opublikowane przez Prawd:
Zapomnijcie o doznanych krzywdach. Waszym obowizkiem jest teraz broni ze wszystkich si
umiowanej Rosji i powici ycic, aby ocali j od ujarzmienia na wieki 4.
Brusiowa mianowano przewodniczcym specjalnie powoanego komitetu doradczego ekspertw
wojskowych.
Patriotyzm nie by postaw podziwian przez wielu bolszewikw, a aden z nikt nie przewidywa, e
bdzie si nim posugiwa dla wasnych celw. Patriotyzm wszak zwid na manowce wiatowy
proletariat i podczas wojny wiatowej doprowadzi robotnikw do bratobjczych rzezi. By bokiem
burzuazji, ktra potrafia skoni proletariat do dobrowolnych ofiar na jego otarzach. By bez reszty
potpiany przez wszystkich wybitnych bolszewikw, ktrzy w tej kwestii rnili si od wikszoci
europejskich socjalistw. Patriotyzm by zarazem cech, ktr dysponowa bez ogranicze polski
nieprzyjaciel. Tymczasem w maju 1920 roku patnotyzm przyciga Rosjan do szeregw Armii
Czerwonej - tak samo jak w sierpniu 1914 roku popycha ich do suby w armii carskiej. By to nader
drczcy paradoks. Towarzyszy mu bolesny problem polityczny czy podsyca, czy raczej tumie te
spontaniczne reakcje, kwestia ta dugie tygodnie zaprztaa umysy teoretykw partyjnych i wycisna
trwae pitno na sowieckiej ideologii. Najpierw prbowano udawa, e problem nie istnieje. Na
pocztku maja Prawda opublikowaa seri artykuw, w ktrych dowodzono, e wojna polska w
ogol nie ma charakteru narodowego Polska pod rzdami Pisudskiego znajduje si w tej samej fazie co
Rosja za Kierenskiego, a zatem wojna przeciw Polsce nie jest niczym wicej jak przedueniem wojny
domowej Wojna z Polsk - pisa we wstpniaku z 9 maja Gngonj Sokolnikow - jest wojn klasow,
ktra jest rwnie odlega od wojny narodowej jak niebo od ziemi 5 Im duej wojna trwaa, tym
bardziej ten punkt widzenia wydawa si nieodpowiedni. W rosyjskich gazetach i czerwonoarmijnej
propagandzie
pyn
potok
szowinistycznych
sloganw,
ktre
nie
ustpoway
bunczucznoscipublikacjom polskim Lenin musia ogosi surowe ostrzeenie o niebezpieczestwach
szowinizmu6. Trocki zawiesi gazet Armii Czerwonej Wojennoje Dieo za opublikowanie artykuu,
w ktrym przeciwstawiano przyrodzony jezuityzm Lachw szlachetnemu i otwartemu duchowi
narodu wielkorosyjskiego7. Zadanie uzgodnienia dawnej teorii z obecn rzeczywistoci powierzono
Karolowi Radkowi, ktry - jako Polak - by szczeglnie wiadom potgi uczu patriotycznych,
Prawda opublikowaa w trzech odcinkach jego snisty artyku pt O charakterze wojny z bia
Polsk8. Radek przyznawa, e wojnie z Polsk towarzysz cele narodowe i klasowe, wyjania
wszelako, e aspekt narodowy jest bardziej pozorny ni rzeczywisty, gdy stanowi konsekwencj
zbiegu okolicznoci, a mianowicie faktu, e najnowszy kapitalistyczny wrg jest zarazem wrogiem
zagranicznym Radek rozrnia przy tym rosyjski szowinizm - zioncy nienawici do wszystkiego, co
polskie - od zdrowego instynktu patriotycznego.
Ten drugi - gosi - budzi si u wieniaka, ktry odczuwa potrzeb obrony teraz ju wasnej ziemi u
robotnika, ktry chce bronie wadzy znajdujcej si dzi w jego rkach, a nawet w pewnych krgach
inteligencji, ktre dotd byy nam wrogie Radek doszed wic do wniosku, e nie ma powanych
rnic ani sprzecznoci midzy naszymi celami patriotycznymi i internacjonalistycznymi w tej wojnie
I konkludowa:
Poniewa Rosja jest jedynym krajem, w ktrym klasa robotnicza przeja wadz, robotnicy na caym
wiecie powinni sta si teraz rosyjskimi patriotami [ ]. Jestemy dostatecznie silni, by nie obawia si, e
te patriotyczne tony zagusz nasz orkiestr bd stumi piewan przez nas Midzynarodwk 9.

Debata ideologiczna zaprztaa do tego stopnia umysy przywdcw bolszewickich, e przesonia


rwnie konieczn analiz celw praktycznych. Jedynie Trocki sformuowa spjny pogld na wojn

polsk oraz na jej konsekwencje dla caej polityki sowieckiej. Paradoksalnie, ywione od dawna obawy
przed t wojn skoniy go teraz - gdy jego wojska nieodwoalnie w niej uczestniczyy - do wysunicia
dania, by przyznano jej absolutny priorytet. Poniewa twierdzi dotd konsekwentnie, e
bezporednia konfrontacja z potgami europejskimi jest niesychanie ryzykowna, teraz musia domaga
si podjcia najwikszego wysiku, aby nie doszo do katastrofy. Jego stanowisko wyraone w 16
tezach zatytuowanych O froncie polskim i naszych zadaniach zostao zaaprobowane 30 kwietnia
przez Rewolucyjn Rad Wojenn.
1. Imperialici z Ententy prowadz rokowania handlowe z Rosj Sowieck, a zarazem utrzymuj kontakty z
biaogwardyjsk Polsk, Finlandi i otw. Wynika z tego, ze w obozie imperialistycznym nie ma pewnoci
i zgody co do tego, w jaki sposb najlepiej zadusi Rosj robotnikw i chopw.
2. Ta grupa pastw kapitalistycznych, w ktrej technika produkcji masowej jest wysoko rozwinita, chciaa
zniszczy nasz socjalistyczn gospodark, nawizujc wymian towarow z kuakami za porednictwem
biaogwardyjskich spdzielni. Druga grupa, ktra bardziej polega na przemyle cikim i zbrojeniowym,
chce osign swoje cele za pomoc dziaa wojennych i przez bezporednie zagrabienie bogactw
naturalnych Rosji. Poszczeglne rzdy i jednostki w tych rzdach oscyluj midzy tymi pogldami zalenie
od indywidualnych powiza z kapitalistami oraz oceny sytuacji militarnej
3. Biaogwardyjska Polska nie prowadzi niezalenej polityki, lecz kieruje si chciwoci i tchrzostwem.
Napa na Ukrain mona uwaa za prb zaspokojenia kosztem Rosji zapotrzebowania Ententy na
surowce naturalne w taki sposb, aby nie naruszy wasnych zasobw Polski.
4. Wiej nowe wiatry. Do kolejnych awantur wojennych przeciw Rosji Sowieckiej zachca bdzie
rewolucyjna sytuacja w Niemczech oraz wiadomo, e handel z Rosj nie tylko nie zniszczy systemu
sowieckiego, ale - na odwrt - faktycznie go umocni.
5. Podejmujc atak na Ukrain, buruazja polska dobrze rozumiaa te uwarunkowania.
6 Polityka terytorialna Finlandii, a zwaszcza otwy jest ustalana w Warszawie przy wspudziale rzdu
polskiego.
7. W kwestii handlu zagranicznego oraz przyszych relacji z naszymi zachodnimi ssiadami przesdzi
cakowicie rezultat wojny polskiej.
8. Polska republika buruazyjna daa dowody, ze nie chce i nie potrafi wspistnie z Rosj Sowieck. Tym
samym wpada we wasn puapk Polska szlachta i buruazja zostan pokonane przez polski proletariat,
ktry nastpnie przeksztaci swj kraj w republik socjalistyczn.
9. Wojna bdzie si toczy w szczeglnie napitej i wrogiej atmosferze. Rzd polski, przy cisej
wsppracy szczwanych lisw socjalpatnotyzmu, rozbudza przeciw nam nie tylko otwart nienawi
wielkiej, redniej i maej buruazji oraz kuactwa, a take pych szlachty, ale rwnie nacjonalistyczne
uprzedzenia mas [..] To ani najot nie zmienia naszej akceptacji dla niepodlegoci Polski.
10. Wojn polsk naley traktowa nie jako wyczny problem Frontu Zachodniego, ale jako zasadniczy
problem caej Rosji.
11. Wszystkie organizacje pastwowe, partyjne i zawodowe maj obowizek wyjania nasz polityk caej
ludnoci, nawet na najdalszej prowincji. Robotnicy i chopi, mczyni i kobiety - wszyscy musz
pojmowa i czu, e wojna polska jest ich wojn, e jest wojn o niepodlego socjalistycznej Rosji, a
take ojej zjednoczenie z proletariackPolski z proletariatem caego wiata.
12. Naley wzmc wszystkie wysiki na rzecz poprawy transportu i komunikacji.
13. Nasi wrogowie traktowali powstawanie armii robotmczo-chopskich jako oznak saboci militarnej.
Mylili si. Wikszo tych si trzeba teraz zwolni z ich obecnych obowizkw i przenie na Front
Zachodni.
14. Wszystkie organizacje lokalne i partyjne musz przemyle, w jaki sposb mogyby najlepiej
wsppracowa z Frontem Zachodnim.
15. Wszdzie i przy kadej okazji naley zwoywa wiece i zebrania, aby wyjania cele wojny polskiej
bezpartyjnym masom.
16. Wszystkie komisariaty narodowe maj opracowa plan pomocy dla Frontu Zachodniego.

Warto zauway, e praktyczne zalecenia zawarte w tych tezach zostay wywiedzione z czysto
teoretycznej oceny polityki Ententy. Przeprowadzona przez Trockiego analiza, wskazujca na czysto
ekonomiczne motywy zamysw alianckich, jest w najwyszym stopniu osobliwa, lecz jego obserwacje
dotyczce tkwicych w nich sprzecznoci s zaskakujco aktualne. Wyolbrzymiajc militarny charakter
wrogiej postawy aliantw i minimalizujc zdolno rzdu polskiego do niezalenego dziaania, Trocki
nieuchronnie potrafi przekona samego siebie, e Ar-mageddon jest tu-tu. By tak przejty ogromem
nadchodzcego starcia, e zupenie nie umia wybiec poza nie myl. Jego tezy nie zawieraj adnych
propozycji w kwestii warunkw ostatecznej ugody ani te nie przedstawiaj konkretnej koncepcji
owego proletariackiego zjednoczenia w przyszoci Trocki zakada, e Polska zostanie wyzwolona
przez jej wasny lud, a nie przez rosyjsk Armi Czerwon. Jedynym namacalnym celem wojny byo
przetrwanie. W dyrektywie z 9 maja - pierwszej skierowanej do Tuchaczewskiego najego nowym
stanowisku dowdczym - Trocki stwierdza, e Front Zachodni jest najwaniejszy: o wiele waniejszy
od Wschodniego czy Poudniowego11. Aby podkreli wag tych sw, wybra si na inspekcj frontu.
Ze Smoleska pojecha na lini frontu w Rzeczycy nad grnym Dnieprem. 10 maja by w Homlu, gdzie
wygosi mroc krew w yach mow o grobie szpiegostwa i o rzekomych okruciestwach wroga.
Obwieci swoim suchaczom, e Polacy nie bior jecw i maj w zwyczaju wiesza bd
rozstrzeliwa wszystkich, ktrzy wpadn im w rce, nie wyczajc chorych, rannych i
bezpartyjnych12. 11 maja by w Nieynie, gdzie spotykay si fronty Zachodni i PoudniowoZachodni. 15 maja wrci do Mohylewa - na czas, by osobicie da sygna do rozpoczcia bitwy pod
Cerezyn.
Jeli idzie o kampani polsk, pogldy Stalina byy konkretne i rzeczowe. Przewidywa dwie trudnoci.
Po pierwsze, obawia si o organizacj tyw Armii Czerwonej:
Mwilimy o szansach rosyjskiego zwycistwa i powiedzielimy, e szans te rosn i bd rosy jeszcze
bardziej, ale wcale z tego nie wynika, e mamy ju zwycistwo w kieszeni. [...] Wspomniane zwycistwo
moe si urzeczywistni jedynie w warunkach waciwej organizacji naszych si, kiedy bd one
otrzymywa regularne i wystarczajce zaopatrzenie, gdy nasi agitatorzy bd umieli rozpali ywioowy
entuzjazm wrd onierzy, gdy nasze tyy zostan oczyszczone z plugastwa i korupcji oraz skonsolidowane
zarwno pod wzgldem moralnym, jak i materialnym [...] 13.

Jego druga troska dotyczya charakteru przyszej polskiej konstytucji. Wszyscy mwili bez zajknienia
o Polsce Sowieckiej i o zawieszeniu Czerwonej Gwiazdy na warszawskiej cytadeli, nie
zastanawiajc si w ogle, co to w rzeczywistoci oznacza. Dowiadczenia Stalina jako komisarza do
spraw narodowoci podpowiaday mu, e nie da si traktowa historycznych narodw, takich jak
Polska, Niemcy czy Wgry, w identyczny sposb, jak potraktowano Baszkirw czy Ukraicw. W
licie z 16 czerwca do Lenina zaproponowa wic, by Polska zostaa wczona nie do istniejcej
Rosyjskiej Federacji Sowieckiej, lecz do szerszej wsplnoty pastw sowieckich14. W jednej kwestii nie
mia adnych wtpliwoci. By mianowicie przekonany, e ani Rosja Sowiecka, ani Ententa nie
zezwol pastwom kresowym na autentycznie niepodleg egzystencj:
Trzy lata rewolucji i wojny domowej pokazay, e bez wzajemnego poparcia Rosji Centralnej i rubiey
rewolucja jest niepodobiestwem, wyzwolenie Rosji ze szponw imperializmu jest niepodobiestwem. [. ]
Tak zwana niepodlego Gruzji, Armenii, Polski, Finlandii i tak dalej to tylko oszukaczy pozr, ktry
maskuje cakowite uzalenienie tych - przepraszam za wyraenie - pastw od takiej czy siakiej grupy
imperialistw15.

Lenin zdradza mniej wtpliwoci ni ktrykolwiek z jego kolegw. W ogle nie przejmowa si
paradoksami, ktre ujawnia publiczna debata. Szydzi z ostronoci Trockiego. Nie zwraca
szczeglnej uwagi na obawy i praktyczne sugestie Stalina. Twierdzi, e Rosja Sowiecka bdzie mwi
o pokoju jedynie z polskimi robotnikami i chopami 16. Rozwcieczy go Radek, ktry omieli si
wyrazi opini, e polscy robotnicy i chopi nie powitaj Armii Czerwonej z otwartymi ramionami.
Zwrci si wic do innego Polaka, Unszlichta, ktry powiedzia mu to, co chcia usysze 17. Dopki
przebieg wojny polskiej by pomylny, Lenin pozwala jej si toczy. W istocie rzeczy by coraz
bardziej pewny swego. Sukcesy Budionnego w Galicji i ogromna koncentracja si na Biaorusi
wydaway si uzasadnia jego optymizm. Kiedy w poowie lipca sytuacja dyplomatyczna wymagaa
formalnej decyzji, Lenin si nie waha. Chcia, by Armia Czerwona wkroczya jak najszybciej do
centralnej Polski. 17 lipca bez wikszych trudnoci nakoni Politbiuro do podjcia tej kluczowej
decyzji - wbrew opinii Trockiego (przedstawionej jako stanowisko Najwyszego Dowdztwa), aby
zatrzyma ofensyw i poczeka na dalszy rozwj wydarze. Przecign na swoj stron piciu
pozostaych czonkw Biura. W tym czasie Tuchaczewski przeby ju ponad poow drogi ku Wile.
W czerwcu 1920 roku Front Zachodni zosta uformowany, wic w lipcu, po niemal czterech miesich
przygotowa, Armia Czerwona rozpocza wreszcie atak na Polsk. Po raz pierwszy w swoich dziejach
pastwo sowieckie sprbowao zgromadzi znaczn cz wszystkich swoich si na jednym froncie,
aby przeprowadzi kampani przeciw obcemu pastwu.
Zachceni przykadem Brusiowa Sowieci postanowili powoa do wojska wszystkich dawnych
carskich oficerw i podoficerw. Nad zacigiem sprawowaa piecz komisja kierowana przez
Glezarowa. Do 15 sierpnia powoano w sumie 314 180 ludzi18, dziki czemu znacznie podniosa si
liczba wyszkolonych i wyspecjalizowanych onierzy. Warto zauway, e wszyscy dowdcy w armii
Tuchaczewskiego - Kork, azariewicz, Soogub i Siergiejew - to dawni carscy pukownicy.
Tych, ktrych nie mona byo powoa, zachcano do zgaszania si na ochotnika:
Potrzebujemy ochotnikw! Was, modych przedstawicieli proletariatu! Was, sumiennych chopw! I was,
wszystkich szlachetnych czonkw inteligencji! Was, oficerw rosyjskich, ktrzy zrozumielicie, e Armia
Czerwona broni Wolnoci i Niepodlegoci narodu rosyjskiego. Front Zachodni wzywa was wszystkich
TROCKI19.

Jednym z tych, ktrzy odpowiedzieli na wezwanie, by Wodzimierz Majakowski. To trudne dziecko


ruchu rewolucyjnego (ktrego poemat epicki 150 000 000 - wyraajcy wczesne odczucia autora mia zosta potpiony przez Lenina jako przykad komunizmu chuligaskiego 20) porzucio na
pewien czas poezj i przyczyo si do wysiku wojennego. Majakowski zosta zatrudniony w
Sowieckiej Agencji Prasowej ROSTA, gdzie wykorzystywa swoje talenty do projektowania plakatw
propagandowych. 19 maja wygosi dla swoich kolegw wykad na temat jednoci sztuki i poezji w
propagandzie21.
Do pracy na rzecz wojny wczono znaczn cz cywilw. W dwudziestu czterech guberniach
zachodniej Rosji ogoszono stan wyjtkowy. Produkcja sprztu wojskowego i transport militarny miay
absolutny priorytet. Czonkowie partii bolszewickiej zostali zmobilizowani en masse. W sierpniu w
szeregach znalazo si szedziesit pi procent skadu osobowego partii, czyli 280 tysicy
komunistw22.
Powracali nawet dezerterzy. Dziki gwarancjom nietykalnoci milion z okoo dwch i p miliona
onierzy, ktrzy zim porzucili szeregi Armii Czerwonej, teraz znalazo drog powrotn23.
Liczebno Armii Czerwonej zdecydowanie wzrosa. 1 sierpnia przekroczya puap piciu milionw.
Susznie mwiono w tym przypadku o gbach (jedoki), poniewa onierze zjedli jedn czwart
zasobw pszenicy na rok 1920 i byo ich znacznie wicej ni karabinw. Tylko jeden na dziewiciu
moe by uznany za onierza walczcego (bojec). Mimo to w cigu 1920 roku na front polski

wysano niemal 800 tysicy ludzi, przy czym 402 tysice skierowano na Front Zachodni, a 355 tysicy
uzupenio armie Frontu Poudniowo-Zachodmego w Galicji.
Nie da si sporzdzi oglnego bilansu si. Wydaje si, e Sowieci dysponowali na zachodzie 790
tysicami ludzi. Tuchaczewski mia tak wielu onierzy, e nie wiedzia, co z nimi robi - dokadne
wyliczenia nie maj wic wikszego sensu. Sam Tuchaczewski twierdzi, e ma 160 tysicy ludzi
gotowych do walki, podczas gdy Pisudski szacowa liczebno przeciwnika na 200-220 tysicy.
Kakurin podaje nastpujce dane: 90 509 bagnetw i 6292 szable po stronie sowieckiej oraz 86
000 bagnetw i 7500 szabel po stronie polskiej, z czego na linii znajdowao si faktycznie 37
00024. W kadym razie na obszarze przyfrontowym Sowieci mieli wyran przewag, wynoszc
zapewne 50 tysicy ludzi. Ich siy na Froncie Zachodnim byy podzielone na pi armii. 4 armia
Sfergiejewa nad Dwinz czterema dywizjami piechoty i dwiema kawalerii; 15 armia Korka w Poocku
z picioma dywizjami piechoty, nowa 3 armia azariewicza w Leplu z czterema dywizjami piechoty i
brygad kawalerii; 16 armia Sooguba nad Berezyn z picioma dywizjami piechoty oraz Grupa
Mozyrska Chwiesina na poudniowym skrzydle z dwiema poczonymi dywizjami. Naprzeciw nich
stay trzy armie polskie: 1 armia gen. Zygadowicza, 4 armia gen. Szeptyckiego (jednoczenie dowdcy
Frontu) w Borysowie oraz Grupa Poleska gen. Sikorskiego nad Prypeci.
Problemem Tuchaczewskiego nie bya liczebno, lecz organizacja wojska. Musia sprawi, by
transport i zaopatrzenie wzniosy si na poziom zdecydowanie przekraczajcy standardy wojny
domowej. Sama 4 armia zgromadzia okoo 7400 podwd; 16 armia zarekwirowaa ich 16 000.
Przygotowano kuchnie polowe i zapasy ywnoci. Zreperowa-no tory kolejowe i cakowicie
odbudowano strategiczne mosty, np. most na Dwinie w Poocku. Wzmocniono artyleri. Na front
sprowadzono 595 dzia, osigajc w ten sposb trzykrotn przewag. Niezbdne byy rwnie potne
i zwinne siy uderzeniowe. W tym celu utworzono 3 korpus kawalerii - Kawkor - pod dowdztwem
Gaja Dmitrijewicza Gaja.
Tuchaczewski dobrze zna Gaja. Tak jak on, Gaj by mody, przystojny i pewny siebie. Przyszed na
wiat w 1887 roku w Tebrizie w Persji jako Gajk Byszkjan, najstarszy syn ormiaskiego socjalistyemigranta; nazwisko zmieni podczas suby w armii carskiej. Przez kilka lat mieszka w Tyflisie, gdzie
jako nastoletni dziennikarz posugiwa si swoim pierwszym, rewolucyjnym pseudonimem Bandor
(robotnik) i gdzie zasuy sobie na picioletni wyrok wizienia. W 1914 roku, jako 21 -letni
modzieniec, zosta powoany do wojska. Dowodzi batalionem na froncie tureckim i zosta dwukrotnie
odznaczony za odwag: Krzyem w. Jerzego (IV klasy) i Orderem w. Anny (IV klasy). Na skutek ran
odniesionych podczas ucieczki z niewoli tureckiej zosta skierowany na rekonwalescencj; przez krtki
okres w lutym 1917 roku kierowa w Moskwie dziaaniami Wojennego Dowdztwa Patrolowego
przed-rewolucyjnej Czerwonej Gwardii. Kolejny okres rekonwalescencji spdzi w Samarkandzie,
gdzie na pocztku 1918 roku utworzy zbrojny oddzia robotnikw. Nie mg dotrzyma pola
miejscowym kontrrewolucjonistom, wic wyprowadzi swoich ludzi na pustkowia Kazachstanu i po
epickim marszu przez gry Uralu wywalczy sobie drog do Samary. Od tego momentu jego sawa
wci rosa. Przez wiksz cz wojny domowej suy pod Tuchaczewskim. Dowodzi sawn
elazn Dywizj nad Wog, a w kocu Pierwsz Armi Czerwon -pierwsz w liczebnoci i
pierwsz w dzielnoci. W 1919 roku zosta wezwany przez Tuchaczewskiego na Front Poudniowy,
eby zorganizowa Kaukaski Korpus Kawalerii w 10 armii. Nie byo wic nic dziwnego w tym, e
kiedy w 1920 roku Tuchaczewski przenis si na zachd, Gaj otrzyma rozkaz doczenia do niego25.
3 czerwca 1920 roku Gaj dotar do swojej kwatery gwnej w Poocku. Jego Kawkor by czci 4
armii i mia powsta z dwch istniejcych dywizji kawalerii: 10 z Uralu pod dowdztwem D. Tomina
oraz 15 Dywizji Kubaskiej dowodzonej przez W. I. Matuzenk. Wsparcie piechotne stanowia 164
brygada strzelcw. Byty to wojska szturmowe Tuchaczewskiego. Z czasem zasuyy sobie u Polakw
na miano Zotej Ordy Gaj-Chana.
Kawkorowi wyznaczono rol o pierwszorzdnym znaczeniu. Operujc na kracu prawego skrzyda

sowieckiej ofensywy, mia niejako wchodzi pod skraj polskiego dywanu i podwija go w gr, by
toczy si potem w ty pod naporem nacierajcych armii. Zadanie to uatwiay trzy czynniki: ogromny
obszar strefy bitewnej, co nieodmiennie daje fory szybkim i ruchliwym napastnikom; blisko granicy
litewskiej, ktra bya niczym tarcza i zapewniaa schronienie; wreszcie charakter polskiej strategii
obronnej. Dowdztwo polskie wymylio system linii obronnych. Miay one by obsadzone przez
silne garnizony, ktre w kadym zagroonym punkcie mogyby wezwa na pomoc oddziay
rezerwowe. Bya to typowa koncepcja z I wojny wiatowej: oparta na sile ognia z okopw i szybkim
transporcie kolejowym posikw. Jak si okazao, bya ona jednak niedostosowana do warunkw
kresowych. Polacy mieli za mao ludzi, aby naleycie obsadzi okopy; ich artyleria bya rozsiana, a na
krytycznych odcinkach sabsza od nieprzyjacielskiej; linie kolejowe byy przecione i zbyt nieliczne;
odlegoci byy zbyt wielkie, by posiki mogy zdy na czas. Kawkor zawsze przybywa pierwszy,
zmuszajc Polakw do porzucenia pozycji, czsto zanim jeszcze mieli okazj ich broni. Gaj od
pocztku przej inicjatyw i kierowa losami kampanii, dopki nie znalaz si w gbi Polski.
Na pocztku lipca Tuchaczewski by gotw. Z jego synnego Rozkazu Dnia emanowaa pewno
siebie:
Na zachd! Rozkaz do oddziaw Frontu Zachodniego
Nr 1423 Smolesk, 2 lipca 1920 onierze Armii Czerwonej! Nadszed czas rozrachunku.
Armia Czerwonego Sztandaru oraz armia drapienego Biaego Ora stany naprzeciw siebie przed bojem
na mier i ycie.
Przez trupa Biaej Polski prowadzi droga ku oglnowiatowej poodze. Na naszych bagnetach
przyniesiemy szczcie i pokj masom pracujcym. Na zachd!
Wybia godzina natarcia. Na Wilno, Misk i Warszaw! Naprzd marsz!
Dowdca naczelny Frontu Zachodniego, Tuchaczewski; czonkowie Rewolucyjnej Rady Wojennej,
Smilga, Unszlicht; szef sztabu, Szwarc 26.
Wielka ofensywa ruszya 4 lipca. Zwiastunem generalnego natarcia by potny ostrza artyleryjski o
wicie. Gaj wyjecha z Dzisny. Mia za zadanie przerwa lini polsk w rejonie jeziora Jelnia i zasia
panik na tyach. Najpierw natkn si na 10 dywizj piechoty z 1 armii, ktra dotrzymaa mu pola i
zmusia do zwrotu na pomoc. Potem spotka 8 dywizj piechoty, ktrej dowdztwo nie umiao si
zdecydowa, czy sta w miejscu i walczy, czy raczej wycofa si do niemieckich okopw. Gaj
zwyczajnie ich omin i dotar bez walki do linii umocnie niemieckich pod Bracawiem. Mg teraz
ruszy na poudnie: 9 lipca wszed do wician kosztem czternastu zabitych i trzynastu rannych. By o
dwa dni drogi dalej ni przewidywa plan i tylko 70 km od Wilna. Szok wywoany pocztkowym
sukcesem Gaj a moe by wytumaczeniem sabego oporu armii polskiej na innych odcinkach. Suchy
o gbokim oskrzydleniu przez nasz kawaleri rozeszy si szybko w wojsku polskim - pisa
Siergiejew - i wyrastay do fantastycznych rozmiarw (...) Sama tylko wiadomo o ruchu z pnocy
naszej kawalerii zmuszaa Polakw do opuszczania wszelkich pozycji, zwrconych frontem na
wschd27. Tymczasem - w nocy z 6 na 7 lipca- 16 armia przesza Berezyn. Z kolei 3 armia przecia
w Parafianowie lini kolejow na Moodeczno, a nastpnie zatoczya koo, by przyczy si do
szturmu Miska, ktry pad jedenastego. Pierwsza linia obrony polskiej zostaa przeamana.
Gaj myla ju o Wilnie - gwnej zdobyczy na Kresach, mimo e cel ten z natury rzeczy powinien
jeszcze poczeka. W Swicianach znalaz czternastoletniego Wasi, biaoruskiego komsomolca, ktry
podj si dotrze do Wilna i zdoby informacje o gotowoci miasta do obrony. Szofer Gaja zawiz
Wasi za granic litewsk; przemykajc si nocami przez lasy, a w dzie podrujc chopskimi
furmankami, chopak zdoa unikn polskich patroli i niezauwaony dotar do Wilna, gdzie zamieszka
u zaprzyjanionych komunistw. Dziki rozmowom z onierzami na ulicach i w kawiarniach
dowiedzia si, e miasta broni jedynie niewielki garnizon, okoo 2 tysicy ludzi, jedna z htewskobiaoruskich dywizji okopujca si wok mostu na Wilii, dwa bataliony rezerwowe, trzy szwadrony
jazdy oraz Legion Kobiet Polskich. Po zdobyciu polskiego munduru Wasia jeszcze raz zosta

podwieziony, tym razem przez transport Czerwonego Krzya zmierzajcy na lini frontu, gdzie zdoa
dotrze do pozycji sowieckich, da si zapa i w por przed atakiem zoy raport dowdztwu28.
Gajowi pomogli rwnie Litwini, ktrzy uznawali Wilno za przysz stolic swojego pastwa i byli
gotowi na wiele, by je zdoby. 9 lipca rozpoczli rozmowy dyplomatyczne z rzdem sowieckim i
przeprowadzili seri rajdw przez lini demarkacyjn przeciw wojskom polskim. Tym sposobem
osabili jeszcze pozycje Polakw i zachcili Gaja do podjcia ryzyka.
W istocie rzeczy Gaj nie mia wiele czasu do namysu. Jego wysunitej placwce w Swicianach
zagraay coraz niebezpieczniej sze kontrataki. Jego kawaleria musiaa albo si wycofa, albo pj
naprzd. Gaj wybra natarcie.
Podczas podchodzenia do Wilna oson dawaa rzeka Wilia. Cztery frontalne ataki sowieckiej 15
dywizji zostay jednak odparte przy cikich stratach. Gaj sprbowa wic podstpu. Pozostawi
spieszonl brygad, aby cigna na siebie ogie nieprzyjaciela, sam za poprowadzi cztery pozostae
brygady na zalesiony odcinek brzegu, skd zaatakowa z zaskoczenia. Do wieczora Wilia zostaa
sforsowana w trzech miejscach. Nacierajcy podzielili si wtedy na kilka oddziaw: jeden pojecha na
Nowe Troki, aby podej miasto z poudniowego zachodu; drugi naciera z zachodu; trzeci szturmowa
z pnocy od strony Niemczyc; gwne siy zaatakoway za ze wschodu. Obrona polska bya zupenie
zdezorientowana. Jej dowdca, gen. Boruszczak, nadal wysya oddziay w kierunku Wilii, nie zdajc
sobie w ogle sprawy z tego, e jest otoczony ze wszystkich stron.
Upadek Wilna 14 lipca mia powane konsekwencje. W sferze dyplomatycznej rzdy sowiecki i
litewski osigny porozumienie. Wilno miao by oddane Litwinom. Ten gest Sowietw przyczyni si
do zagodzenia obaw wszystkich pastw batyckich. W sferze militarnej armia polska zostaa zmuszona
do jeszcze gbszego cofnicia si. Obrona poniemieckich okopw nie miaa teraz adnego sensu.
Druga linia obrony polskiej zostaa przeamana.
Kolejna faza ofensywy bardzo przypominaa poprzedni. Polacy zamierzali stawi opr na linii
Niemna i Szczary. Zgrupowanie Sikorskiego zajo brzeg Kanau Ogiskiego; armi rezerwow
przesunito z Biaegostoku w dwch grupach: jedna trafia nad Niemen, druga nad Szczar w rejonie
Mostw. Grodno, gwna forteca na Unii obrony, znajdowao si - tak jak Wilno - na jej zachodnim
kracu, byo wic naturalnym obiektem zainteresowania Kawkoru. 19 lipca o wicie 15 dywizja
Matuzenki wpada niespodziewanie do Grodna i stara si ze sabym garnizonem gen. Mokrzeckiego.
Wywizaa si gwatowna bitwa: z pocztku wygldao na to, e pospieszny i samotny rajd Matuzenki
zostanie ukarany. Tym bardziej, e 10 dywizja Tomina zostaa zatrzymana w Skidlu, a piechota 4 i 15
armii nadal znajdowaa si 80 km z tyu. Przez dwa dni wayy si losy bitwy. Dowdcy dywizji
bagali Gaja, by pozwoli im si wycofa. Polacy wysali wszystkich wolnych onierzy w rejon
Grodna. W rezultacie osabili przeciwny, wschodni skraj swojej linii obrony. 22 lipca, gdy bitwa o
Grodno wci szalaa, 3 i 16 armia sowiecka przekroczyy Szczar. Do koca tygodnia, dziki
wsparciu piechoty, Matuzenko wyrwa si z Grodna na zachd i zamkn miasto w okreniu. W
Grodnie uwolniono 5 tysicyjecw i - co waniejsze dla Kawkom - zdobyto stajni z 500 wieymi
komi pod wierzch Zgodnie z relacj Gaja w pierwszym ataku Matuzenki zarbano 300 polskich
uanw. Kolejnych 500 - cay polski puk - zatono podczas panicznej przeprawy na obadowanych
koniach przez bystre nurty Niemna. Miejska stacja kolejowa doszcztnie spona, a dzielnic
nadbrzen zrwnano z ziemi. Trzecia linia obrony polskiej zostaa przeamana.
W bitwie o Grodno po raz pierwszy na Froncie Zachodnim Armia Czerwona zetkna si z czogami.
19 lipca kadeci miejscowej szkoy wojskowej zmusili do cofnicia si dwie brygady 15 dywizji
Kawkom dziki natarciu pod oson ognia czterech czogw Renault. W swoich pamitnikach Gaj
zanotowa takie wczesne komentarze: Czogi, towarzyszu dowdco! Jak mona je zarba, kiedy s
ze stali?; Bagnety na nic si nie zdadz, zreszt nie mona si do nich zbliy! 29. W rzeczywistoci
w Grodnie znajdoway si dwie kompanie czogw - w sumie okoo 30 pojazdw. Wszelako jedna
kompania nie zostaa w ogle rozadowana z pocigu transportowego i moga strzela jedynie z

wagonw stojcych na stacji rozrzdowej. Druga kompania stanowia jedyn czynn grup operacyjn,
ktra pozostaa jeszcze w miecie. W kocu otoczono j i zmuszono do wycofania si ulicami w
kierunku rzeki. Jeden po drugim czogi wypaday z walki: na skutek bezporednich trafie, kolizji,
braku benzyny i uszkodze. Tylko dwa przejechay po ostatnim, poncym mocie na Niemnie i dotary
do polskich linii. Jak podsumowa to wydarzenie Gaj: wyszkolony kawalerzysta nie ma si co
obawia pancernego czogu. Wyrazi pogld, ktry by powszechnie przyjmowany przez dwie
nastpne dekady30.
Sowieci dotarli nad swj Rubikon. Tu za Grodnem przebiegaa linia Curzona. Dalsza ofensywa
oznaczaa wyzwanie rzucone mocarstwom Zachodu - inwazj na Europ. Tuchaczewski si nie waha.
Wyda polecenie kontynuowania natarcia. 23 lipca rozkaza, by Warszawa zostaa zajta najpniej do
12 sierpnia31.
Pomimo zamieszania zwizanego z odwrotem wojsko polskie opniao sowieck ofensyw, kiedy
tylko mogo. W jednej z akcji tylnej stray - w Janowie - doszo do powanego starcia kawalerii. 13
puk (Wileski) uanw, osaniajcy przepraw dywizji gen. eligowskiego przez Niemen, otrzyma
rozkaz towarzyszenia tym jednostkom w dalszym wycofywaniu si. Uani nie mieli map i polegali na
pochodzcych od chopw informacjach dotyczcych pozycji nieprzyjaciela. Pewnego razu wzili
stado sposzonych byczkw za kozack szar. 25 lipca napotkali 15 dywizj Kawkom i zaatakowali.
Bya to jedna z tych rzadkich okazji, kiedy stary si ze sob - sam na sam - lance i szable. Polacy
wzili gr. Ich dowdca, Mcisaw Butkiewicz, zabi swojego sowieckiego odpowiednika w
bezporednim pojedynku. Przedni szwadron Sowietw zosta unicestwiony, a marsz caej dywizji
zosta opniony o dwa, trzy dni. Polakw zdziwi saby opr Kawkom oraz defen-sywne i
nierycerskie uycie przez Rosjan karabinw maszynowych na taczankach. Odya nadzieja, e nie
wszystko jeszcze stracone32.
Czwarta i ostatnia linia obrony na Narwi i Bugu okazaa si trudniejsz przeszkod ni poprzednie gwnie ze wzgldu na stan wojsk. Znueni napastnicy i znueni obrocy z koniecznoci saniali si w
bitwie. W cigu tygodnia po upadku Grodna Kawkor roztrwoni swoj energi, przetrzsajc obszar
nad granic z Prusami Wschodnimi. 15 i 3 armia oczyszczay rejon rodkowy wok Biaegostoku i
Bielska. Pisudski okreli sytuacj si polskich jako kalejdoskop zamtu. Rne jednostki z
rozmaitych dywizji i armii spotykay si ze sob: czasem czc si, a czasem rozdzielajc - zawsze
jednak w odwrocie. Pisudski opisuje, jak nisko upado morale jego wojsk:
[...] ten nieustanny, robaczkowy ruch wikszej iloci nieprzyjaciela, przerywany od czasu do czasu jak
gdyby skokami - ruch trwajcy tygodnie, sprawia wraenie czego nieodpartego, nasuwajcego si jak
jaka cika, potworna chmura, dla ktrej przegrody si nie znajdzie. [...] Pod wraeniem tej
nasuwajcej si chmury gradowej amao si pastwo, chwiay charaktery, miky serca onierzy33.
Kiedy 29 lipca bitwa zostaa wznowiona, nie doszo do adnych dramatycznych manewrw. Kawkor
natar na om nad Narwi, lecz bez zwykego wigoru. oma opieraa si przez tydzie. Wicej
werwy pokazaa w Brzeciu 16 armia. Szturmujc fortec falowymi atakami piechoty, zdobya miasto
przy udziale miejscowych komunistw, ktrzy zajli central telefoniczn. Jednake kiedy tylko
przekroczya 1 sierpnia Bug, nadziaa si w Biaej Podlaskiej na niespodziewane kontruderzenie
dowodzonego przez Sikorskiego Zgrupowania Poleskiego i zostaa zepchnita za rzek. 3 armia
sforsowaa Bug w sektorze centralnym, ale niebawem zostaa zatrzymana w Sokoowie. Armia
Czerwona przeamaa wic wprawdzie ostatni lini obrony polskiej, lecz raczej przygniatajc
bezwadnie swoim ciarem zdemoralizowanego przeciwnika ni dziki skoordynowanemu pokazowi
sztuki wojennej.
Kawkor, kiedy tylko znalaz si w Polsce, odzyska ducha. Podczas gdy inne armie sowieckie wloky
si naprzd, Gaj jeszcze raz popdzi na zachd. 4 sierpnia zdoby fort w Ostroce i wyrn w pie co
tylko zebran grup kawalerii gen. Roi. Jeden po drugim paday Przasnysz, Bieu i Sierpc. Wreszcie

w drugim tygodniu sierpnia czerwona kawaleria stana nad brzegiem Wisy. 10 dywizja dotara do
miejscowoci Bobrowniki - 40 km od Torunia. 17 sierpnia 15 dywizja szturmowaa most we
Wocawku i przecia kluczow lini kolejow midzy Warszaw a Gdaskiem. Zaiste, Polska zostaa
najechana.
***
Nieokrelono planw politycznych bolszewikw wzgldem Zachodu zdecydowanie kontrastowaa ze
sprecyzowanymi ambicjami komunistw polskich. Dla bolszewikw rewolucja proletariacka w Polsce
stanowia kopotliwy, lecz konieczny etap na drodze do faktycznego celu: rewolucji w Niemczech i
dalej. Dla komunistw polskich bya ona by albo nie by ich dalszej egzystencji. Komunistyczna
Partia Robotnicza Polski uwaaa siebie za modszego partnera, a nie za lokaja Moskwy. Miaa wasne,
ywotne tradycje. Dominowali w niej lewicowi komunici, ktrzy nili o rwnie radykalnych i
idealistycznych programach, jak ten przerobiony niedawno z katastrofalnym skutkiem przez ich
kolegw z Lit-Biea. Cho z zasady byli przeciwnikami suwerennej Polski, martwiy ich ostatnie
przejawy rosyjskiego patriotyzmu w partii bolszewickiej i, rzecz jasna, chcieli utrzyma kontrol nad
polskim ruchem komunistycznym w swoich rkach. Jednake ich pozycja w Moskwie i poparcie w
Polsce byy tak sabe, e nie osignliby niczego, gdyby sprzeciwili si yczeniom swoich
bolszewickich protektorw. Podczas sowieckiej okupacji Polski musieli przyglda si z gorycz, jak
ich wasna organizacja zostaje podporzdkowana cisej kontroli Moskwy, a ich szans na polityczny
sukces gwatownie malej na skutek niezrcznych dziaa Armii Czerwonej. W 1920 roku dostali
pierwsz, surow lekcj ycia midzy motem Rosji Sowieckiej a kowadem katolickiej Polski.
3 maja rozpocza si w Moskwie Oglnorosyjska Konferencja Komunistw Polskich.
Dziewidziesiciu delegatw reprezentowao zarwno sekcje lokalne, jak i jednostki wojskowe.
Gwnym tematem bya wojna z Polsk. Wydawano rezolucje dotyczce mobilizacji wszystkich
czonkw partii, nasilenia propagandy i - co szczeglnie znamienne - poczenia komisariatu do spraw
polskich Konferencji z Biurem Polskim w partii bolszewickiej34.
W wyniku Konferencji dziaalno w Charkowie rozpoczo w maju polskie wydawnictwo Polizdat. Z
pocztku suyo sekcji propagandy Frontu Poudniowo-Zachodniego, a ostatecznie obsugiwao ca
kampani polsk. Wydawao trzy gazety: Gos Komunisty, onierza Rewolucji oraz Wiadomoci
Komunistyczne. Drukowany w Smolesku na polecenie Dowdztwa Frontu Zachodniego biuletyn
Mot osiga nakad 280 tysicy egzemplarzy - wikszy ni jakakolwiek gazeta w Warszawie.
W pierwszych miesicach lata propaganda sowiecka padaa na do yzny grunt. W odrnieniu od
swoich towarzyszy na froncie poudniowym onierze polscy na Biaorusi od mniej wicej dziewiciu
miesicy zajmowali pozycje czysto defensywne. Ani nie przeyli euforii towarzyszcej ofensywie, ani
nie mieli poczucia, e broni ojczyzny. Nuda i zmczenie rodziy pacyfizm i anarchi. Wprawdzie
dezercja nigdy nie osigna tak gigantycznych rozmiarw jak w Armii Czerwonej, ale dowdztwo
polskie byo zaniepokojone. Propaganda bolszewicka krya wrd onierzy powracajcych z
urlopw, a nawet wrd rannych w szpitalach polowych. 2 lipca gen. Szeptycki raportowa z Miska:
onierze przyjedajcy z urlopu i najnowsze uzupenienia zawieraj duo materiau agitacyjnego,
wystpujcego przeciwko dalszej wojnie w imi jej bezcelowoci i w imi tego, e Pisudski sprzeda
si panom i prowadzi onierzy na armaty. [...] Dwaj szeregowcy 22 p.p. Stanisaw Dbrwki i
Stanisaw ICrelikowski zostali dzisiaj rozstrzelani na mocy wyroku sdu doranego za zbrodnie buntu i
niesubordynacji oraz za zbrodnie niedozwolonej agitacji35.
Przypadki niesubordynacji powtarzay si. 26 czerwca cz 29 puku piechoty usiowaa przekroczy
nieprzyjacielskie linie en masse. piewajc Midzynarodwk, onierze wyszli z okopw w stref
ziemi niczyjej. Zostali zatrzymani ogniem z tyu. Dowdztwo sowieckie mylio si jednak, przypisujc
dezercj Polakw powszechnej sympatii do komunizmu. Z dyscyplin byo najgorzej w pukach
lskich i poznaskich oraz w dywizjach podhalaskich, gdzie pogldy polityczne byy dalekie od

lewicowych. onierz polski chcia po prostu wrci do domu. W pniejszych fazach wojny, gdy
dotara ona na rogatki Warszawy, odwaga i powicenie tych onierzy okazay si wiksze ni w
jednostkach sowieckich.
Kiedy Armia Czerwona przekroczya Bug i znalaza si w kocu na terytorium, ktre przywdcy
bolszewiccy gotowi byli uzna za polskie, kampania polityczna gwatownie przybraa na sile. We
wszystkich oddziaach Armii Czerwonej utworzono specjalne wydziay sowieckie. Ich zadanie
polegao na zakadaniu komunistycznych komrek w kadej zajtej wsi, w kadym majtku i fabryce.
W kadym okupowanym miecie organizowano komitet rewolucyjny (rewkom). Zdaniem Juliana
Marchlewskiego te wstpne prby instalowania systemu komunistycznego w Polsce miay fatalne
konsekwencje . Kierowali nimi Rosjanie, ktrzy wyszli z zaoenia, e oficjalnymi jzykami
rewolucyjnej Polski powinny by rosyjski oraz jidysz. W oczach polskiego cywila wyzwolenie przez
Armi Czerwon nie rnio si niczym od niezliczonych okupacji wojskowych z przeszoci. Do
rewkomw trafia najbardziej oportunistyczny element; pniej, kiedy za plecami Armii Czerwonej
pojawiay si cywilne wadze komunistyczne, miay one kopoty z podporzdkowaniem sobie tych
komitetw. W omy rewkomem kierowali pospou anarchici, syjonici i konserwatywni endecy.
23 lipca w Moskwie bolszewickie Biuro Polskie postanowio utworzy Tymczasowy Komitet
Rewolucyjny Polski (Polrewkom), ktry mia przej wadz administracyjn i polityczn na
wyzwalanych obszarach. Komitet nazwano tymczasowym, poniewa teoretycznie ostateczna wadza
bya zarezerwowana dla polskiego proletariatu, a konkretnie - po zdobyciu Warszawy - dla
Komunistycznej Partii Robotniczej Polski. Przewodniczcym Polrewkomu zosta Julian Marchlewski.
Polrewkom po raz pierwszy zebra si 24 lipca w Smolesku. Jego siedzib by pocig, ktry przewozi
drukarni, redakcj, wagon dowdztwa oraz zmotoryzowan kolumn transportow. Dwudziestego
pitego dotar do Miska, dwudziestego sidmego do Wilna, a trzydziestego do Biaegostoku, gdzie
utworzono kwater gwn i ogoszono komunikat:
Na terenach Polski, wyzwolonych spod jarzma kapitau powsta Tymczasowy Komitet Rewolucyjny
Polski, w ktrego skad wchodz tt. Julian Marchlewski, Feliks Dzieryski, Feliks Ko, Edward Prchniak
i Jzef Unszlicht Komitet Tymczasowy, ujmujc rzdy w swe rce stawia sobie za zadanie: A do chwili
utworzenia staego rzdu robotniczo-wociaskiego w Polsce ka podwaliny pod przyszy ustrj sowiecki
Polskiej Socjalistycznej Republiki Rad. W tym celu Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski:
a) pozbawia wadzy dotychczasowy rzd szlachecko-buruazyjny,
b) odbudowuje i na nowo organizuje komitety fabryczne w miastach i folwarczne na wsi,
c) powouje do ycia miejscowe komitety rewolucyjne,
d) ogasza za wasno narodu fabryki, majtki ziemskie oraz lasy i oddaje je pod zarzd komitetw
robotniczych, miejskich i wiejskich,
e) gwarantuje nietykalno ziemi wocian,
f) powouje do ycia organy bezpieczestwa, gospodarcze i aprowizacyjne,
g) gwarantuje obywatelom lojalnie wykonywajcym rozkazy i polecenia wadz rewolucyjnych zupene
bezpieczestwo37.
Tego samego dnia Marchlewski telegrafowa do Lenina:
Przewietna Armia Czerwona, po przeamaniu oporu nieprzyjaciela, wkroczya na terytorium polskie
jako czynny towarzysz broni polskiego proletariatu w walce z buruazyjnym ciemizc [ ]. Kierujc si
przykadem i dowiadczeniem czerwonej Rosji, mamy nadziej w najbliszej przyszoci szczliwie
zakoczy dzieo wyzwalania robotniczo-chopskiej Polski i rozwin czerwony sztandar rewolucji nad
najbliszym Rosji bastionem imperializmu. Pozdrawiamy wodza wiatowego proletariatu!
Niech yje Armia Czerwona, oswobodzicielka klasy pracujcej caego wiata!
Niech yje Trzecia Midzynarodwka Komunistyczna!
Niech yje Rewolucja!38
Chocia nominalnie Polrewkomem kierowa Marchlewski, nie ma wtpliwoci, e to Feliks
Dzieryski by jego motorem i sternikiem. Dzieryski by najstarszym rang Polakiem w partii

bolszewickiej, a od 1920 roku przewodniczcym Oglnorosyjskiej Nadzwyczajnej Komisji, czyli


Czeki - rewolucyjnej policji politycznej. W okresie wojny domowej specjalizowa si w likwidacji
wrogw rewolucji na terenach przyfrontowych. Objeda kraj swoim pocigiem pancernym, by na
dworcowych peronach wymierza doranie sprawiedliwo niczego nie podejrzewajcym poddanym
nowej sowieckiej wadzy. W sierpniu 1920 roku w Biaymstoku wystpowa zarazem jako wadca i
patniczy. By uosobieniem bogosawiestwa Moskwy, kluczowym ogniwem midzy Polrewkomem a
bolszewickim Biurem Polskim oraz midzy wadzami cywilnymi a wojskowymi. Od 9 sierpnia do 10
wrzenia sprawowa funkcj oficera politycznego Rady Wojennej Frontu Zachodniego. Dysponowa
prywatn lini cznoci z Leninem i Moskw, koordynowa rwnolege dziaania polityczne w
Dowdztwach Frontu Zachodniego i Poudniowo-Zachodniego. Miliard rubli poyczki udzielonej
Polrewkomowi przez rzd sowiecki pochodzi z jego wydziau.
Powrt Dzieryskiego do Polski w 1920 roku stanowi zaiste wydarzenie przejmujce. Polska bya
aren jego wielu osobistych tragedii, a take jednej z najbardziej dramatycznych karier rewolucyjnych
wszechczasw, bya te ojczyzn, ktr po raz ostatni widzia sze lat wczeniej przez zakratowane
okna wiziennej karetki. Urodzi si w 1877 roku w Oszmianie pod Wilnem w rodzime ziemiaskiej,
ale od wczesnej modoci by wyrzutkiem spoecznym. Po wydaleniu z gimnazjum za zbrodni
mwienia po polsku - tym psim jzykiem, jak to uj rosyjski dyrektor - powici si socjalistycznej
agitacji. Jeszcze w szkole zaoy litewsk sekcj Socjaldemokracji Krlestwa Polskiego, a w kocu
doczy do rzdzcej pitki w organizacji Ry Luksemburg By socjalist i internacjonalist - czu
si tak samo u siebie w Rosji, jak i w Polsce - ale przed 1917 rokiem nie by bolszewikiem. Od dnia
pierwszego aresztowania w lipcu 1897 roku w Kownie do dnia zwolnienia z wizienia na mocy
amnestii w marcu 1917 roku w Moskwie by nieustannie skazacem albo ciganym. Pitnacie z tych
dwudziestu lat spdzi w wizieniu. Trzy razy zsyano go na Sybir, ale za kadym razem ucieka. ycie
osobiste Dzieryskiego zostao zrujnowane przez dziaalno partyjn. Jego ona - zdradzona dla
partii - mieszkaa samotnie w Krakowie. Zmuszono go, by patrzy, jak stranicy wizienni gwac jego
kochank, nigdy wszake nie zobaczy jedynego syna, ktry przyszed na wiat w 1913 roku w
warszawskim wizieniu kobiecym. Jego inteligentn, ascetyczn twarz szpeciy bezzbne usta
-podobno okaleczone w trakcie owego gwatu, kiedy zdesperowany wali gow w elazne prty klatki.
By ukry bezzbne dzisa, mia cigle zacinite usta, rozdte nozdrza, nieznacznie uniesione dolne
powieki, co w sumie sprawiao wraenie nienaturalnego napicia i niepokoju. Sepleni i zawsze szybko
chodzi. Jego pracowito bya legendarna. Przyjaciele nazywali go elaznym Feliksem, wrogowie Krwawym Feliksem, Lenin za - Feliksem Dobre Serce. We wasnych oczach by Robespierrem
Rosji Sowieckiej - czowiekiem cakowicie jej oddanym i zupenie nieprzekupnym. By poet i
muzykiem - dla ukojenia duszy recytowa Mickiewicza i grywa na skrzypcach. Pomimo
niesamowitych legend krcych o jego wyczynach - czy to w niegach Syberii, czy to w poncym
burdelu moskiewskim, czy wreszcie w izbach tortur dla Biaej Gwardii - nawet jeden z najbardziej
zjadliwych krytykw Dzieryskiego nazwa go ekstremist z otwart gow. W Warszawie znano
go, obawiano si go i oczekiwano z trwog. Stanisaw Patek, polski minister spraw zagranicznych do
czerwca 1920 roku, by przed wojn jego obroc w kilku skazanych na porak procesach. Jzef
Pisudski uczszcza do tej samej szkoy. Podczas gdy Dzieryski oczekiwa w Biaymstoku na
objcie wadzy w Polsce, zarwno on, jak i polscy przywdcy musieli zdawa sobie spraw ze
straszliwej symetrii tej budzcej groz kariery, ktra zatoczya koo zaledwie w cigu kilku miesicy.
Dziaalno Polrewkomu rozpocza si 2 sierpnia od masowego wiecu w Biaymstoku. Przemwienia
wygosili Marchlewski, Tuchaczewski oraz przedstawiciel bolszewickiego Komitetu Centralnego
-Iwan Skworcow-Stiepanow. Potem manifestowali kolejarze, ktrzy postanowili udzieli poparcia
nowej wadzy.
Polrewkom znajdowa si pod cisym nadzorem bolszewickiego Biura Polskiego. Czonkowie obu
organizacji urzdowali obok siebie w zarekwirowanym paacu Branickich. Biuro Polskie podejmowao
wane decyzje, podczas gdy dziaalno Polrewkomu ograniczaa si zasadniczo do prac

administracyjnych.
Polrewkom funkcjonowa przez trzy tygodnie i dwa dni. Jego terytorium rozcigao si do linii frontu
na zachodzie i poudniu, do granicy z Prusami Wschodnimi na pnocy i do odtworzonej za Bugiem
Biaoruskiej SRR na wschodzie. Polskie wojewdztwa przemianowano na obwody, co dla
niektrych uszu brzmiao bardziej demokratycznie. Administracja lokalna znalaza si w rkach
szedziesiciu piciu komitetw rewolucyjnych. Zrezygnowano z rosyjskiego i przywrcono polski
jako jzyk urzdowy. Wszystkie gwne zakady przemysowe zostay znacjonalizowane - mimo e nie
istniao jeszcze pastwo, ktre mogoby nimi zarzdza. Wprowadzono omiogodzinny dzie pracy.
Przygotowano wybory, ktrych wszelako nie przeprowadzono. Pojawi si Zwizek Modziey
Komunistycznej oraz Centralna Komisja Zwizkw Zawodowych. Utworzono trybunay rewolucyjne,
aby przeciwdziaa politycznym i gospodarczym przestpstwom oraz aktom bandytyzmu. Milicj
zwerbowano wycznie spord robotnikw i chopw. Podjto kroki w celu ochrony obiektw
kultury i pomnikw historii. Wydano Deklaracj o wolnoci sumienia.
6 sierpnia Dzieryski poinformowa telegraficznie Lenina, e naszym zdaniem najwaniejszym
problemem jest organizacja polskiej armii czerwonej; mamy nadziej utworzy w najbliszym czasie
jednostk proletariack. 9 sierpnia poleci Marchlewskiemu wyda apel do polskiego ludu
pracujcego i na tej podstawie utworzy Polski Puk Ochotniczy, Przez dwa tygodnie do momentu jego
rozwizania puk ten zgromadzi w sumie 175 ludzi 40. Wasne kroki zmierzajce do utworzenia
wikszej i regularnej polskiej armii czerwonej podj Tuchaczewski. Jzykiem dowodzenia mia by
polski, a onierze mieli nosi swojskie rogatywki - z czerwon gwiazd. Poza tym wszystko miao
wyglda tak samo jak w sowieckiej Armii Czerwonej. Jednostka miaa skada si z Polakw
rozrzuconych obecnie po dywizjach sowieckich oraz z duej liczby jecw, ktrych oczekiwano
niebawem. Sztab tej 1 (polskiej) armii czerwonej - pod dowdztwem Romana gwy i komisarza
Stanisawa Budkiewicza - stacjonowa w Misku. Pod koniec wojny ewakuowano go za Ural, a
najlepsi onierze, jak Karol wierczewski, musieli poczeka na pniejsze okazje, aby si wyrni.
Na terenie Polski podjto szczeglne rodki bezpieczestwa. Jeszcze przed opuszczeniem Moskwy
Dzieryski zarzdzi, by wszyscy Polacy pracujcy w Czeka zostali przeniesieni do oddziaw
specjalnych na Froncie Zachodnim. Istniej przesanki, by sdzi, e Lenin rozwaa rozstrzeliwanie
stu Polakw za kadego komunist straconego przez wadze polskie41. Czeka zwracao coraz wiksz
uwag na infiltracj ze strony niemieckich agentw, ktrzy przekraczali granic Prus Wschodnich i
podajc si za spartakowcw byli - ku przeraeniu Dzieryskiego - gorco przyjmowani przez
naszych atwowiernych towarzyszy42.
Podjto nawet prb tworzenia sowietw w wojsku polskim. Pomys pochodzi od Stalina, a 11
sierpnia Dzieryski telegrafowa do Lenina, e zosta on przyjty. Dziaania te przyniosy pewne
niewielkie efekty, zwaszcza w pukach warszawskich43.
Na obszarach w przewaajcej mierze rolniczych gwny problem polityczny stanowia kwestia
agrarna. Poparcie chopstwa byo niezbdne, jeli oczekiwana rewolucja miaa si powie. Lenin
zainteresowa si tym zagadnieniem osobicie; kiedy Polrewkom nie posucha jego rad, by- co
zrozumiae - wcieky. 14 sierpnia wysa do Biaegostoku Karola Radka, eby si dowiedzie, czemu
w manifecie Polrew-komu nie wspomniano sowem o kwestii agrarnej. 19 sierpnia telegrafowa do
Radka:
Bagam ci, id prosto do Dzieryskiego i domagaj si, eby posiadacze i kuacy byli bezwzgldnie
likwidowani, ale troch szybciej i energicznej, a take eby da chopom skuteczn pomoc przy
przejmowaniu paskich gruntw i lasw44.
Dzieryski nie potrafi jednak przekona kolegw, e przyjcie rad Lenina jest konieczne. Wikszo
czonkw Polrewkomu odrzucaa ide niewolniczego naladownictwa wzorw rosyjskich.
Przeciwstawiali si niezwocznemu rozdzielaniu skonfiskowanej ziemi, poniewa przeszkodzioby to w
ich planach kolektywizacji rolnictwa. Polrewkom okaza si bardziej komunistyczny ni bolszewicy,

czyli - we frazeologii Lenina - cierpia na dziecic chorob lewicowoci. 15 sierpnia Dzieryski


telegrafowa do Lenina: Kwestia polityki agrarnej zostanie w peni rozwaona, kiedy dotrzemy do
Warszawy, dokd dzi wyruszamy45.
Nie zadowolio to Lenina. Kiedy dowiedzia si, e w Siedleckiem chopi wzili sprawy w swoje rce,
skierowa ostatni apel do Dzieryskiego, Radka i wszystkich innych czonkw polskiego Komitetu
Centralnego:
Skoro chopi maorolni w Siedlcach zaczli zajmowa majtki, to absolutnie konieczne jest opublikowanie
specjalnego dekretu Polrewkomu o obowizkowym przyznaniu czci majtkw ziemskich chopom, aby
zjedna w ten sposb biednych wocian oraz robotnikw rolnych Prosz o odpowied 46.
Na odpowied nie byo ju czasu. Polrewkom nie dojecha do Warszawy. Opuci Biaystok 20
sierpnia - na dzie przed dotarciem tam ostatniego telegramu Lenina. Kwestia polityki agrarnej
komitetu nigdy nie zostaa ustalona. W jego publicznej deklaracji Do wocian polskich znajdoway si
wprawdzie obietnice dotyczce nienaruszalnoci wasnoci chopskiej oraz penego odduenia
gospodarstw, lecz w kontekcie przymusowych rekwizycji dokonywanych przez Armi Czerwon nie
mogy one wzbudzi wielkiego zaufania.
Jak przyznaj dzi nawet oficjalni historycy komunistyczni, fiasko Polrewkomu wynikao z tej prostej
przyczyny, e nie budzi on ani szacunku, ani zaufania u ludzi, ktrych chcia wyzwala. Komitet szed
w lad za armi, ktrej niszczycielskie i brutalne dziaania nastawiy wrogo ludno cywiln. Dziaa
pod patronatem rosyjskiego wroga. Szerzy propagand wrd ludzi, ktrym narodowa niepodlego
bya zdecydowanie drosza ni rewolucja spoeczna. Usiowa zaszczepi ideologi cakowicie
niezgodn z panujcymi wwczas przekonaniami i obyczajami. Nie przyjmowa nawet rad od swoich
sowieckich patronw, chocia to jedynie ich bagnety zapewniay mu przetrwanie.
W ogle nie udao mu si przecign na swoj stron tych warstw spoecznych, ktre - logicznie rzecz
biorc - powinny przyj go z otwartymi ramionami. Chopw zraziy rekwizycje, proletariat za
represje wobec wszystkich istniejcych partii robotniczych. W dziejach pola walk klasowych
Polrewkom okaza si sabo kiekujcym ziarnem rzuconym na najbardziej kamienisty grunt.
Na Froncie Poudniowo-Zachodnim kampania polityczna przebiegaa podobnie. Galicyjski Komitet
Rewolucyjny - Galrewkom - z siedzib w Tarnopolu przypomina Polrewkom pod wszystkimi
istotnymi wzgldami. Jego przewodniczcym zosta Wadimir Zatonski, byy minister Ukraiskiej
SRR, a obecnie szef polityczny 14 armii. Galrewkom cieszy si znaczn niezalenoci. Jego
czonkowie nie uwaali go za fili ukraiskiego, polskiego czy rosyjskiego ruchu komunistycznego,
lecz za prekursora zupenie odrbnej republiki sowieckiej, a mianowicie Galicyjskiej SRR. Poniewa
przetrwa od 8 lipca do 21 wrzenia 1920 roku, mia czas zorganizowa swoje sprawy. Udao mu si
ustanowi now struktur administracyjn, nowy system sprawiedliwoci i edukacji oraz now milicj.
Zapocztkowano galicyjsk armi czerwon. Wprowadzono sowieck walut. Ustalono, e
rwnorzdnymi jzykami urzdowymi bd polski, ukraiski oraz jidysz. Trudno byoby si domyli z
ambitnych owiadcze Galrewkomu, e dwa najwaniejsze obszary wschodniej Galicji - miasto Lww
i zagbie naftowe Borysawia i Drohobycza - nie znajdoway si pod jego kontrol. Galicyjska
Republika Radziecka okazaa si jedynie interesujcym eksperymentem na wiejskiej prowincji.
14 sierpnia Polrewkom i Galrewkom osigny swj zenit. Tego dnia Dzieryski pojecha z
Biaegostoku do Wyszkowa - miasteczka nad dolnym Bugiem znajdujcego si jedynie 50 km od
Warszawy. By gotw do triumfalnego wkroczenia do stolicy. W tym samym czasie Budionny oblega
Lww.
Z perspektywy lat sowieckie eksperymenty polityczne w roku 1920 w Polsce wydaj si klasycznym
przykadem intronizacji marionetkowych reimw przywiezionych w worku przez armi najedcw.
Niemniej jednak zarzut premedytacji jest przesadzony. W 1920 roku bezporednim celem Armii
Czerwonej nie byo zbudowanie nowego ustroju pastwowego, lecz wywoanie rewolucji spoecznej.
Przywdcy bolszewiccy nie okrelili wszak jeszcze ostatecznego ksztatu administracyjnego nowego
porzdku w samej Rosji; Zwizek Radziecki jeszcze nie powsta; ostateczne miejsce sowieckiej Polski

czy sowieckiej Galicji wcale nie rysowao si janiej ni miejsce sowieckiej Ukrainy bd sowieckich
Niemiec lub sowieckiej Ameryki. Nic nie byo przygotowane. Wszystko odbywao si na drodze
improwizacji. Eksperymenty polityczne zostay podjte na skutek okrelonej sytuacji militarnej, a nie
uprzednio.
Prawdopodobnie blisze prawdy byoby uwypuklenie farsowych elementw samouudy. Inwazji na
Polsk dokonali wszak politycy, ktrzy podczas swoich krtkich karier byli odizolowani od wiata
zewntrznego. Jako zaoyciele pierwszego w dziejach pastwa socjalistycznego nie mogli odwoywa
si do adnych precedensw. Jako ci, ktrzy wcielali w ycie nieuksztatowan jeszcze ideologi,
posugiwali si przeczuciami, wyobrani i dedukcj na podstawie materiau z marksistowskich
podrcznikw. Jako mowie stanu, ktrzy jeszcze niedawno byli wyjci spod prawa i dopiero co
powrcili z wygnania bd wyszli z podziemia, w dziaaniu kierowali si przypadkow mieszanin
intuicji, dogmatu, przekory oraz nagych przypyww entuzjazmu. Kiedy przybyli do Polski, byli
grupk nieposusznych pdrakw, ktrzy z ciekawoci zbdzili za ogrodzenie swojego politycznego
przedszkola i wyszli na ulic. Jeli w 1920 roku Sowieci rzeczywicie dopucili si midzynarodowego
wystpku, to by on raczej skutkiem dziecicej ignorancji ni zowieszczych zamiarw.
***
Jak gosi wyprbowana regua, wojna przyspiesza przemiany spoeczne i polityczne. Dziaa niczym
miech, rozdmuchujc tlce si problemy, a wybuchaj pomieniem; wymusza te nowe decyzje i rodzi
nowe sprzeciwy. Nie zawsze si jednak dostrzega, i cinienie wywierane przez wojn po obu stronach
frontu zachowuje si czasem zgodnie z prawem rwnowagi -jego wzrost po jednej stronie prowadzi do
spadku cinienia po drugiej - a oba te przypadki mog by rwnie niebezpieczne dla stabilnoci
spoecznej i politycznej. Jeli wic latem 1920 roku Polska cierpiaa na polityczne nadcinienie, to
Rosja Sowiecka przesza agodny atak politycznej choroby kesonowej
Kryzys w Polsce by tym ostrzejszy, e kontrastowa z nastrojami bogoci i samozadowolenia, ktre
panoway jeszcze niedawno. W maju w komunikacie Sztabu Generalnego mwio si o ostatecznej
klsce wojsk sowieckich. Gabinet Skulskiego rzdzi bez zakce. Pisudskiby na fali - nawet w
przekonaniu jego oponentw. Endecy wyraali milczc akceptacj dla jego sukcesw wojskowych;
socjalici na swoim kongresie w maju przygotowywali si do wejcia do rzdu; partie chopskie
mylay gwnie o reformie rolnej. Sejm zajmowa si sprawami wewntrznymi. Nowa ustawa o
obowizkowych ubezpieczeniach zdrowotnych miaa udobrucha lewicowych krytykw.
Nieprzejednan wrogo wobec wadz pastwowych ywili nadal jedynie komunici -maleka
pozaparlamentarna grupka. Nagle, cakiem nieoczekiwanie sytuacja si odmienia. Najpierw bitwa nad
Berezyn, potem upadek Kijowa, a w kocu - w czerwcu i w lipcu - codzienne raporty o na poy
zatajanych klskach, o kolejnych przekroczonych rzekach, o utraconych miastach: ytomierz, Rwne,
Misk, Wilno, Grodno, Biaystok; to wszystko uwiadomio nawet najmniej pojtnym obywatelom, e
ich wasny dom i wasna egzystencja mog si wkrtce znale w niebezpieczestwie. 9 czerwca
gabinet Skulskiego poda si do dymisji, aby unikn nadchodzcego wybuchu oburzenia. Obudzia si
prasa. 16 czerwca gwny konserwatywny dziennik, Rzeczpospolita, wezwa do utworzenia rzdu
jednoci narodowej i do podporzdkowania Naczelnika Pastwa Sejmowi. Polska nie miaa rzdu
przez dwa tygodnie. 23 czerwca Wadysaw Grabski, narodowy demokrata, zgodzi si utworzy
prowizoryczny gabinet. Aby oywi MSZ, odwoa ksicia Eustachego Sapieh z poselstwa w
Londynie, Wobec wzrastajcego napicia w kraju 30 czerwca zaproponowa utworzenie Rady Obrony
Pastwa- najwyszego organu wadzy, ktry formalnie poczyby w jedno ciao czonkw rzdu z
delegatami Sejmu, Naczelnika Pastwa oraz Naczelnego Dowdztwa; Rada podejmowaaby
najwaniejsze decyzje polityczne. Propozycja ta przypiecztowaa wprawdzie los projektodawcy, lecz
rozwizaa kryzys konstytucyjny kraju. Partie z lewicy i z centrum byy gotowe poprze Rad Obrony
Pastwa, domagay si jednak kierownictwa w rzdzie. Przywdca socjalistw, Ignacy Daszyski, tak
przemawia przed Sejmem:

Najlepsz instytucj dla obrony narodu jest rzd robotnikw i chopw. [...] Apeluj do was nie jako do
czonkw partii, lecz jako do ludzi, ktrym zagraa wielka, wsplna katastrofa. Jeli robotnik ma
produkowa amunicj, chop ma odda wojsku swoje zboe, swojego jedynego konia i syna, to mech czuje,
e rzd jest jego wasny47.
1 lipca Sejm jednomylnie przyj propozycj Grabskiego. Tego samego dnia wieczorem Rada Obrony
Pastwa odbya swoje pierwsze posiedzenie. W sumie liczya osiemnastu czonkw. Pisudski jako
przewodniczcy; marszaek Sejmu Trmpczyski; trzech ministrw: Daszyski, Skulski i Sapieha;
trzech generaw; Haller, Sosnkowski i Leniewski; oraz dziesiciu posw - przedstawicieli
wszystkich waniejszych partii. Pierwsza uchwaa Rady dotyczya aresztowania osb podejrzewanych
o dziaalno antypastwow. W cigu nastpnych trzech miesicy - do momentu jej rozwizania 1
padziernika - Rada zebraa si na dwadziecia cztery posiedzenia. Tylko w jej ramach mona byo
osign niezbdn jedno celw, ktrej zwyke mechanizmy wadzy w Polsce nie byyby w stanie
wytworzy. W onie Rady gadko przebiega powana konfrontacja polityczna midzy Pisudskim a
Narodow Demokracj. Na posiedzeniu 19 lipca Pisudski zagrozi rezygnacj ze wszystkich
sprawowanych przez siebie funkcji48. Kiedy otrzyma wotum zaufania, postawi w przymusowej
sytuacji swoich krytykw. Dmowski, przywdca Narodowej Demokracji i niegdy samozwaczy
pretendent do wadzy w nowej Rzeczypospolitej, zrezygnowa z czonkostwa w Radzie, by nigdy ju
nie powrci na eksponowane stanowisko. Grabski pozosta na fotelu premiera tylko po to, by
dokoczy trwajc wanie rund negocjacji z Angli i Francj. 24 lipca i on zoy rezygnacj.
Otworzyo to drog do utworzenia rzdu koalicyjnego, ktry w porozumieniu z Pisudskim rozegra
wojn do koca. Ostatecznie kryzys przyczyni si do powstrzymania odrodkowych tendencji w
polityce polskiej i do zaistnienia na pewien czas systemu, w ramach ktrego rnice midzypartyjne
zostay zapomniane.
Skad rzdu koalicyjnego odzwierciedla postpowe elementy w wczesnym polskim parlamencie.
Premierem zosta Wincenty Witos, przywdca partii Piast i chop z Galicji - Rosjanie nazwaliby go
kuakiem - ktry dorobi si dziki wasnemu sprytowi i ktry nadal nosi chopskie ubranie, kiedy
przyjmowa zagranicznych ambasadorw. Urzd wicepremiera obj Daszyski: zagorzay socjalista,
weteran wielu strajkw i aresztowa, posiwiay prawnik, ktry zrzek si szlachectwa i otwarcie dy
do zwycistwa proletariatu. Ministrowie konserwatywni - Skulski, Grabski i Sapieha - byli
dowiadczonymi i zrwnowaonymi administratorami. Oto ludzie, ktrych autorzy sowieccy
nieodmiennie nazywaj rzdem dziedzicw, inni za rzdem pukownikw. Wspczeni historycy
polscy wyjaniaj, i powstanie rzdu koalicyjnego w 1920 roku byo gestem klas panujcych wobec
da mas ludowych49. Niezalenie od tego, czy by to gest, rzd Witosa i Daszyskiego susznie
postrzegano jako rzd ludu.
Inwazja na Polsk od wschodu nieuchronnie osabia pozycj rzdu centralnego w toczcych si
sporach terytorialnych na zachodzie i pnocy. T sytuacj atwo wykorzystali ssiedzi Polski. 11 lipca
podczas plebiscytu w Prusach Wschodnich za Polsk opowiedziao si mniej gosujcych, ni
oczekiwano. Allenstein (Olsztyn) i Marienwerder (Kwidzyn) gosoway za pozostaniem w Niemczech.
28 lipca Rada Ambasadorw alianckich w Paryu arbitralnie podzielia na dwie czci lsk
Cieszyski, przyznajc zagbie wglowe i przemys stalowy Czechosowacji. W normalnych
okolicznociach rzd polski nie przyjby spokojnie decyzji, ktra odcia od ojczyzny 130 tysicy
Polakw. 19 sierpnia ludno lska, ktra w obliczu powtarzajcych si prowokacji niemieckich nie
moga si doczeka pomocy z Warszawy, rozpocza powstanie.
W cigu miesicy letnich Polsk ogarna fala podniecenia. Zblianie si Armii Czerwonej podziaao
wszystkim na nerwy. Posiadacze w obawie o wasne majtki stali si bardziej zaborczy; katolicy w
obawie o wasn religi stali si bardziej religijni; rewolucjonici w oczekiwaniu na rewolucj stali si
bardziej rewolucyjni; policjanci w obliczu zamieszek stali si bardziej represyjni; patrioci za stali si
bardziej patriotyczni. Spoeczestwo polskie gwatownie si spolaryzowao. Neutralno nie bya

moliwa. Wadze podzieliy nard na porzdnych obywateli i potencjalnych zdrajcw. W poowie lipca
podjto akcj prewencyjnych aresztowa. Jej gwnymi ofiarami byli komunici, zwizkowcy i
ydzi50. 20-21 lipca andarmeria zablokowaa kilka robotniczych dzielnic Warszawy. Aresztowano
szeset osb. Przywdcw zwizkowych wzito na przesuchania. Rozwizano zwizek zawodowy
pracownikw przemysu wkienniczego oraz metalowcw i zamknito ich biura. ydowski Bund
zosta zdelegalizowany; ydowskich onierzy - niekiedy ochotnikw - oddzielano od ich pukw i
wycofywano z frontu; ydowskie pielgniarki zwalniano z Polskiego Czerwonego Krzya; Szpital
ydowski w Warszawie zosta otoczony - wyprowadzono dwadziecia osb podejrzewanych o
sympatie komunistyczne51. Wikszo tych nieszcznikw - w sumie okoo trzech tysicy -wysano
do jedynego wystarczajco obszernego miejsca, ktre mogo ich pomieci: do obozu dla sowieckich
jecw wojennych w Dbiu pod Krakowem.
Podniecenie spoeczne znalazo odzwierciedlenie w yciu kulturalnym kraju. Teatraln sensacj
sezonu staa si sztuka Stefana eromskiego Ponad nieg bielszym si stan. Przedstawia ona konflikt
w rodzinie ziemiaskiej: starsze pokolenie przeciwstawia si wysikom syna, ktry chce poprawi dol
chopw. W finale ca rodzin morduj bolszewiccy maruderzy. Podczas premiery we Lwowie sztuka
wywoaa skandal, w Krakowie za zostaa przyjta owacyjnie. W Warszawie grano przez wiele
tygodni przy penej sali operetk Major uanw, w ktrej Polacy ratuj zamek przed bolszewikami przy
akompaniamencie patriotycznych pieni i tradycyjnych tacw. Wadysaw Ludwik Anczyc napisa
dramat historyczny na temat zwycistwa Kociuszki nad Rosjanami w 1794 roku pod Racawicami.
Sztuk wznowiono teraz w marcu. achman umyli sobie skomponowa msz rezurekcyjn,
Resurrectionis Jesu Christi Missa, na melodi hymnu narodowego. Ten ostatni monstrualny pomys msza oparta na temacie mazurka - mwi wiele o zamcie duchowym panujcym w owym czasie w
Polsce.
W Rosji Sowieckiej mniejsza gorczka miaa zupenie inn przyczyn. Pomylny przebieg kampanii
polskiej przynis tu upragnion ulg. Przez pene dwa lata kraj znajdowa si w ucisku wojny
domowej. Rnice opinii wewntrz partii bolszewickiej byy tumione; projekty odkadano na pniej,
gdy polityka zostaa podporzdkowana surowym wymogom komunizmu wojennego. Teraz
cinienie spado. Alarm, ktry podnis si po upadku Kijowa, wkrtce ucich. Kampania polska
wyranie wzmoga nastrj odprenia, troch widoczny ju wczeniej. Mnoyy si frakcje i teorie,
bucha entuzjazm.
W samej partii bolszewickiej ujawni si powany konflikt ideologiczny. Rok 1920 by rokiem
opozycji robotniczej. Od marcowego IX Zjazdu partii grupa kierowana przez Tomskiego przywdc zwizkowego, Szlapnikowa - byego komisarza pracy, oraz Aleksandr Koontaj apostok wolnej mioci, zacza krytykowa lini polityczn partii. Pocztkowo protest dotyczy
zasad polityki przemysowej, ale z czasem poddano krytyce wzrost potgi pastwa, partii w pastwie
oraz napitnowano cig dominacj intelektualistw w samej partii. Hasa tej grupy - wadza
robotnikw, wolno sowa, wolno krytyki -stanowiy fundamentalne wyzwanie dla leninizmu i
szerzyy si nawet w armii, gdzie ody dawny postulat wyborw kadry dowdczej. Okrelono je
dwicznie brzmicym mianem odchyle anarcho-syndykalistycznych.
Rok 1920 by take, jak si okazao, kocem okresu ochronnego dla opozycji pozaparlamentarnej.
Eserowcy i mieszewicy po raz ostatni spacerowali sobie jeszcze na swobodzie. Przywdca
eserowcw, Czernow, przemwi w maju na publicznym wiecu w Moskwie: przyrwna socjalizm do
pierwotnego chrzecijastwa, a zwyrodnienie bolszewizmu do degeneracji redniowiecznego Kocioa.
W sierpniu odby si w Moskwie ostatni zjazd partii mieszewikw.
W dziedzinie gospodarki rozwina si debata na temat zalet planowania. W marcu 1920 roku Trocki
po raz pierwszy wypowiedzia magiczn formu, jeden plan ekonomiczny. W Leninie za obudzi si
zapa do elektryfikacji.
Wzgldna swoboda, jak cieszyli si opozycjonici i dyskutanci, bya rwnie udziaem biurokratw.

Rok 1920 by okresem szybkiej ekspansji aparatu pastwowego i partyjnego. Obsada sekretariatu partii
powikszya si ze 150 do 750 urzdnikw. Powstay nowe wydziay o znaczeniu czysto
biurokratycznym, (Ludowy Komisariat Inspekcji Robotniczo-Chopskiej) i Komisja Kontroli, ktrych
zadaniem byo rozpatrywanie zaale na urzdnikw partii. Cho ich celem byo ograniczenie wzrostu
biurokracji, to w praktyce - w rkach biurokratw - przyczyniay si do jej ekspansji. Ludzie tacy jak
Stalin, ktrych w polityce interesowaa przede wszystkim organizacja, wykorzystali ten okres na
umocnienie wasnej pozycji i przygotowanie si na moment, gdy znw bdzie mona dokrci rub.
W sposb mao spektakularny, lecz wytrway Stalin kad fundamenty pod swoj przysz wadz. Jako
czonek jednoczenie Politbiura i Orgbiura - Biura Organizacyjnego partii - Stalin mia decydujcy
gos w sprawach personalnych; jako przewodniczcy Rabkrinu by kontrolerem aparatu pastwa z
ramienia partii i mia duo do powiedzenia w Komisji Kontroli; jako przewodniczcy wieo
scentralizowanej Rady ds. Narodowoci siga swoimi mackami na wszystkie obszary nierosyjskie,
ktre dostaway si pod wadz Sowietw, jako gwny mediator w Komitecie Centralnym mia
uatwiony dostp do wszystkich biecych intryg, jako czonek polityczny Rady Wojennej Frontu
Poudniowo-Zachodniego wywiera bezporedni wpyw na dziaania Armii Czerwonej i na przebieg
wojny polskiej. Stalin nie odgrywa wikszej roli w debatach w Sowiecie Ludowym, na zjazdach partii
czy w Komintemie. Nie odznacza si jako inicjator polityki partii. Ale latem 1920 roku sta si ju jej
gwnym aparatczykiem - oczywistym kandydatem na stanowisko sekretarza generalnego.
Wydarzenia, ktre miary najbardziej bezporedni zwizek z wojn polsk, rozgryway si na polu
komunizmu internacjonalistycznego. Komintern - midzynarodowa organizacja partii
komunistycznych - nie potrafi pokierowa wiatow rewolucj, do ktrej miaa doprowadzi wojna
polska. Od roku, tzn. od momentu powstania, pozostawa stowarzyszeniem cakowicie
prowizorycznym, pozbawionym formalnej konstytucji i ustalonych regu. Jego czonkowie wygaszali
najrnorodniejsze opinie na temat jego funkcji i celw. Do Kominternu naleao po kilka delegacji z
kadego z pastw europejskich, w wikszoci przypadkw skconych ze sob, a niektre z nich, jak
brytyjskie, w ogol nie byy pewne, czy powinny do niego wstpowa. Organizacja ta - by zacytowa
jej przewodniczcego, Zinowiewa - nie bya niczym wicej jak stowarzyszeniem propagandowym
Lenin zdawa sobie spraw, ze Kominterm trzeba wzi w gar. Uwaa, ze gwn przeszkod s
pogldy lewakw, tzn. dogmatycznych komunistw, ktrzy odrzucaj jakiekolwiek kompromisy w
kwestii zasad teoretycznych Obawia si zwaszcza wpywu zwolennikw Ry Luksemburg, ktrzy
wtpili o dojrzaoci proletariatu w Polsce i w Niemczech, mogliby wic sprzeciwie si dalszej
ofensywie Armii Czerwonej na terytorium obu pastw Sam Lenin by teraz przewiadczony, ze za
przykadem rewolucji bolszewickiej pjdzie niebawem caa Europa i wypatrywa wszdzie stosownych
oznak Kiedy w marcu 1920 roku uzna, ze pucz Kappa w Berlinie to niemiecka afera Komiowa, by
przekonany, ze niemiecki padziernik jest tu-tu Zmowiew nada tej analizie Lenina bardziej
praktyczn interpretacj Trzeba koniecznie - stwierdzi 14 czerwca na amach pisma Kominternu ustawie godne zaufania strae przy bramie do Midzynarodwki Komunistycznej. Niewtpliwie
Zinowiew widzia siebie w roli concierge.
W takiej to niejednoznacznej atmosferze-nacechowanej sprzecznymi pogldami i wsplnym
entuzjazmem - zebra si 21 lipca w Moskwie drugi Kongres Kominternu. Na trybunie brylowali
mwcy rosyjscy Zinowiew, Buchann, a zwaszcza Lenin. Przedstawiane przez nich stanowisko,
podkrelajce wag jednoci i znaczenie organizacji, zdobyo poparcie wikszoci Zdecydowano, e
wszystkie partie stowarzyszone w Komintemie musz przyj bez zastrzee Dwadziecia jeden
warunkw - dokument w znacznej mierze napisany osobicie przez Lenina. Kada partia, ktra
uchylaaby si przed realizacj tego wsplnego programu, miaa zosta usunita. Spisano statut
organizacji, zgodnie z ktrym doroczny kongres Komintermu mia by suwerennym reprezentantem
wiatowego proletariatu. Przewidziano rwnie wybory do centralnego komitetu wykonawczego.
Utworzono Midzynarodow Rad Zwizkw Zawodowych (Miezsowproj). Nie przyjto wprawdzie
propozycji zawartej w licie Tuchaczewskiego z jego kwatery gwnej Frontu Zachodniego, aby

mianowa sztab generalny Midzynarodowej Rewolucji, lecz wskazuje ona na panujce wwczas
nastroje. Produktem finalnym Kongresu bya wic nowa organizacja wzorowana na partii
bolszewickiej, ktra jednak miaa j z czasem zastpi.
Donioso chwili symbolizowaa ogromna mapa Europy zawieszona w sali kongresowej. Codziennie
przesuwano naprzd malekie czerwone chorgiewki, oznaczajce pozycje armii sowieckich w Polsce.
Zinowiew tak przedstawi t sytuacj:
Kadego ranka delegaci stawali z zapartym tchem przed map [ ]. Najlepsi przedstawiciele
midzynarodowego proletariatu ledzili z biciem serca kady ruch naprzd naszych armii [ ]. Wszyscy
uwiadamiali sobie, e jeli cel militarny postawiony przed naszymi wojskami zostanie osignity, bdzie to
oznacza ogromne przyspieszenie tempa midzynarodowej rewolucji proletariackiej 52.
7 sierpnia, kiedy Kongres dobieg koca, czerwone chorgiewki otaczay Warszaw Wielu delegatw
wyjedao w przekonaniu, e za rok powrc do Moskwy nie po prostu jako czonkowie partii, lecz jako
przedstawiciele sprawujcych wadz rzdw.
***
Dla rzdw alianckich w Londynie i w Paryu inwazja Armii Czerwonej na Polsk stanowia niemie
zaskoczenie. Na taki bieg wypadkw nikt nie by przygotowany. Przywdcy alianccy atwowiernie
zakadali, e reim bolszewicki jest zbyt saby na to, by zaangaowa si w wojn zewntrzn. Kiedy
wic na pocztku roku ustalali swoje stanowisko wobec konfliktu polsko-sowieckiego, brali pod uwag
jedynie moliwo polskiej inwazji na Rosj. Nigdy nie zobowizali si w sposb niedwuznaczny do
obrony Polski przed bolszewikami, takie porczenie wynikao jedynie porednio z traktatu pokojowego
jako caoci oraz z oglnych deklaracji mwicych o obronie wszystkich pastw graniczcych z
terytorium bolszewickim53.
Dla Lloyda George'a, ktry by teraz niekwestionowanym autorem polityki aliantw, kryzys polski
stanowi wyjtkowo nieprzyjemny kopot. Taki kryzys wymaga od aliantw jednolitego frontu, a tylko
on mg go utworzy. By to zupenie niepotrzebny problem, ktrego jednak nie dao si obej.
Zagraa on polityce handlu z Rosj - pomysowi Lloyda George'a, ktry wraz z przybyciem do Anglii
31 maja Leonida Krasina i delegacji spdzielni sowieckich zacz przybiera konkretne ksztaty.
Grozi odnowieniem konfliktu z Churchillem, ktrego interwencjonistyczne pomysy premier z takim
trudem utrci. Grozi zakceniem spokoju w koalicji rzdowej oraz w kontaktach z Francj. Nis on
tak wiele niebezpieczestw, e najbezpieczniejsz strategi dla Lloyda Georgea byo moliwie jak
najduej nie robi nic.
Sprzyja mu pewien osobliwy, techniczny szczeg - granica midzy Polsk a Rosj Sowieck nigdy
nie zostaa wytyczona. Ani Polacy, ani Sowieci nie uznali bowiem granicy tymczasowej
zaproponowanej 8 grudnia 1919 roku przez Rad Najwysz aliantw. W 1920 roku nie mona wic
byo stwierdzi precyzyjnie, czy i kiedy wschodnia granica Polski zostaa naruszona. Patrzc z
kierunku wschodniego, pierwszym wikszym miastem, uznawanym przez wszystkie rzdy jako
bezspornie polskie, bya Warszawa. Gdyby alianci chcieli by skrupulatni, nie ciy na nich
obowizek obrony Polski przed kapitulacj jej stolicy. Zgodnie z ponurym podejrzeniem wielu
Polakw Rzeczpospolita musiaa wpierw upa, by alianci zaczli si zastanawia nad tym, jak j
ratowa. Trup Polski stanowi jedyny dopuszczalny dowd agresji.
Lloyd George nie zaj si sytuacj kryzysow w Polsce z inicjatywy brytyjskiej. Zosta zmuszony
do udziau w rozmowach wbrew wasnemu przekonaniu. Do jego spotkania z premierem Grabskim na
konferencji w Spa w Belgu doszo na prob polsk, a nie brytyjsk.
Sprawa musiaa wic zosta podjta, poniewa 6 lipca pojawi si Grabski i poprosi o pomoc Od
samego pocztku Lloyd George mia poczucie, e dziaa pod przymusem - co w znacznej mierze
wyjania jego szorstkie postpowanie.
Podpisanie 10 lipca Porozumienia ze Spa stanowio niewtpliwie upokorzenie dla Grabskiego 54.
Chocia by przewiadczony - cakowicie susznie, jak pokazay pniejsze wydarzenia - e Sowieci

zamierzaj zniszczy Rzeczpospolit Polsk w jej wczesnym ksztacie, Grabski musia poprze
deklaracj rzdu JKM, i Sowieci pragn zawrze pokj. Kazano mu wyrzec si Wilna na rzecz
Litwy oraz zoy w rce aliantw przyszo Galicji Wschodniej, Cieszyna i Gdaska. W zamian
otrzyma od Lloyda Georgea nader oglnikowe zapewnienie o udzieleniu pomocy w obronie Polski
wszystkimi dostpnymi rodkami, jeli jej terytorium zostanie pogwacone. Naturalnie Lloyd George
mg interpretowa znaczenie wyrae terytorium Polski oraz wszystkimi dostpnymi rodkami
tak, jak to on uzna za stosowne.
Nie wszyscy zdaj sobie spraw z faktu, i Lloyd George prbowa wycisn z biednego Grabskiego
jeszcze wicej. Tymczasem z zapisu ich rozmw w Villa Frameuse w Spa wynika, e Lloyd George
stara si zastraszy Grabskiego, by ten cakowicie zrzek si Wilna i Galicji Wschodniej. Najpierw
poprosi swojego sekretarza, Phihpa Kerra, o nakrelenie na mapie etnograficznej granicy Polski, a
nastpnie owiadczy bez ogrdek, e Wilno nie jest polskim problemem. W kwestii Galicji
Wschodniej by rwnie stanowczy. Kiedy Grabski zaoponowa i przypomnia, e ludnoci tego obszaru
przysuguje prawo do samostanowienia, Lloyd George sarkastycznie zapyta, czemu w takim razie
-skoro Polska jest dostatecznie silna, by troszczy si nie tylko o siebie, ale rwnie o ludno poza jej
granicami - Polacy zwracaj si o pomoc do aliantw? Konflikt w kwestii sprawiedliwoci bd
niesprawiedliwoci ostatecznych rozstrzygni zosta zaagodzony dziki interwencji ministra spraw
zagranicznych, lorda Curzona, ktremu udao si skierowa rozmow na inne tory. Grabski zgodzi si
podj negocjacje z Sowietami na temat zawieszenia broni. O ostatecznych rozstrzygniciach miaa
zadecydowa konferencja w Londynie55
Widoczny wpyw na postpowanie Lloyda Georgea miao jego przewiadczenie, e Francuzi nie bd
chcieli walczy. Dwa dni wczeniej podczas rozmowy z marszakiem Fochem oraz premierem
Millerandem potwierdziy si jego podejrzenia, i Wielka Brytania nie moe liczy na pomoc Francji w
adnych nowych przedsiwziciach wojskowych w Europie Wschodniej. Francuzi zawsze mwili o
potrzebie walki z bolszewizmem, nigdy jednak wiele w tym kierunku nie zrobili. Lloyd George
postanowi wic posuy si fortelem, aby skoni ich do ujawnienia rzeczywistych intencji. Wbrew
wszystkim swoim deklaracjom w tej kwestii rozmylnie da do zrozumienia Francuzom, e zamierza
wysa oddziay brytyjskie do Polski. Gdybymy pozwolili bolszewikom zdepta niepodlego Polski
kopytami jazdy Budionnego - owiadczy - bylibymy na wieki zniesawieni. [...] Jeli angielskie
poczucie sprawiedliwoci zostanie podranione, Brytania bdzie gotowa do dalszych, znaczcych
powice na rzecz Polski. Na koniec postawi zasadnicze pytanie: Jeli Brytania wyle swoich
ludzi, aby wzmocni armi polsk, czy Francja byaby skonna wysa kawaleri?. Zanim jeszcze
skoczy zdanie, Foch wypali: Pas d'hommes!; Millerand tylko wzruszy ramionami. Lloyd George
mia ju swoj odpowied: skoro Francuzi, bardziej zaangaowani na kontynencie ni Anglia, nie s
gotowi walczy, to on nie bdzie walczy za nich56.
Spotkanie w Spa przynioso dwie bezporednie konsekwencje: telegram w sprawie linii Curzona do
Moskwy oraz wysanie midzysojuszniczej misji do Polski. Oba pomysy byy dzieem Lloyda
George'a; oba okazay si poronione; oba s nader osobliwe, gdy przyjrze im si z bliska.
Telegram w sprawie linii Curzona opisywa lini zawieszenia broni, wzdu ktrej miay zatrzyma
si siy polskie i sowieckie w oczekiwaniu na proponowan konferencj w Londynie. Zosta on
wysany do Moskwy nie bezporednio ze Spa, lecz przez MSZ w Londynie zgodnie z instrukcjami
przekazanymi z Belgii. (Curzon nie mia z tym dokumentem nic wsplnego poza tym, e wysano go w
jego imieniu jako szefa resortu.) Linia zawieszenia broni miaa przebiega zgodnie z tymczasow
granic polsko-sowieck wyznaczon 8 grudnia 1919 roku przez Rad Najwysz aliantw przeduon na poudniu w poprzek Galicji a do pasma Karpat. W tym wanie punkcie, jak ustalono
pniej, tekst telegramu nie tylko by niejednoznaczny, ale wrcz rni si od tekstu przyjtego w
porozumieniu ze Spa. Podczas gdy telegram mwi o linii prostej biegncej z pnocy na poudnie
midzy Przemylem a Lwowem, w Spa uzgodniono lini pokrywajc si z lini frontu w momencie

zawarcia porozumienia. Telegram proponowa zatem, by Lww pozosta po sowieckiej stronie linii
zawieszenia broni, podczas gdy zgodnie z porozumieniem miasto najprawdopodobniej miao si
znale po stronie polskiej. W ktrym momencie midzy podpisaniem porozumienia po poudniu 10
lipca a wysaniem telegramu rankiem 11 lipca kto gdzie zmieni kluczowy szczeg. Amerykaski
uczony, ktry pierwszy bada t sprzeczno, uzna j za bd popeniony w popiechu przez
urzdnika z MSZ, ktry nie zna si na geografii Europy Wschodniej 57. Jest to moliwe, ale mao
prawdopodobne. Dziki wysikom w poprzednich trzech latach Lewisa Namiera, ktry pochodzi ze
Galicji Wschodniej, brytyjskie MSZ posiadao wicej szczegowych map tego obszaru i informacji o
nim ni bodaj o jakimkolwiek innym zaktku wiata. Tajemnica pogbia si, kiedy uwiadomimy
sobie, e w bd w telegramie dokadnie pokrywa si z oczywistym podziaem etnograficznym
midzy Galicj Wschodni a Zachodni opisanym przez Namiera w prywatnym memorandum, ktre
znale mona w osobistym archiwum Lloyda George'a 58. Detektyw miaby podstawy, by
przynajmniej podejrzewa, i midzy tymi faktami istnieje zwizek. Niewtpliwie tekst wysany do
Moskwy musia tam wywoa wraenie, e przywdcy alianccy nie s skonni poprze polskich
roszcze terytorialnych. Zachca Sowietw, by zlekcewayli grob nowej interwencji
sprzymierzonych. Telegram w sprawie linii Curzona, odgrzebany w 1943 roku przez sowieckich
dyplomatw dla uzasadnienia ich pniejszych roszcze do Lwowa, wywar silniejszy wpyw na
dyplomacj w okresie II wojny wiatowej ni podczas wojny polsko-bolszewickiej. 17 lipca 1920 roku
w odpowiedzi na telegram Curzona Cziczerin odrzuci z miejsca przedstawione propozycje, tote
popiesznie je pogrzebano.
W swojej nocie Cziczerin okaza pogard dyplomacji sprzymierzonych 59. Pitnowa hipokryzj rzdu
brytyjskiego, ktry teraz wyraa pragnienie pokoju, lecz w okresie polskiej inwazji na Ukrain
bynajmniej nie zdradza, i je ywi. Szydzi z Ligi Narodw, na ktrej Kart powoywa si Curzon.
Tak zwana Liga Narodw nigdy nie poinfomowaa rzdu rosyjskiego ani o swoim powstaniu, ani o swoim
istnieniu [ ]. Rzd sowiecki nie moe w adnych okolicznociach zgodzie si na to, by grupa mocarstw
mianowaa si sdem najwyszym nad wszystkimi pastwami wiata.
Kpi z linii Curzona, ktra bya mniej korzystna dla narodu polskiego ni propozycje sowieckie.
Wielokrotnie dawa do zrozumienia, e w Polsce wybuchnie niebawem rewolucja. Aby dorzuci nutk
witoci, wspomnia mimochodem o wieo podpisanym traktacie sowiecko-litewskim, o ktrym
stolice zachodnie jeszcze nie wiedziay. Zrcznie odparowa grob Curzona, i rozmowy handlowe
zostan zawieszone, i zrewanowa si tym samym. Dobrze wiedzia, jak wielk wag przywizuje do
sukcesu negocjacji handlowych z Rosj Lloyd George, da wic do zrozumienia, e nie bd
kontynuowane, jeli rzd brytyjski bdzie uywa ich jako karty przetargowej w sprawie polskiej. Jego
ostatnim sztychem byo stwierdzenie, ze woli bezporednie rozmowy z Polakami od konferencji pod
auspicjami aliantw. Nota Cziczerma bya dyplomatycznym tour-de-force Wprawia w osupienie
rzdy, ktre w owym czasie uwaay si za wszechmocnych arbitrw na forum wiatowym. Za jednym
zamachem pozbawia mocarstwa alianckie jakichkolwiek iluzji, e mog z daleka kontrolowa
przebieg wojny polsko-bolszewickiej. Przez nastpny miesic sowiecka dyplomacja pyna na tej
samej wysokiej fali wiary i nadziei co Armia Czerwona.
Przez tydzie, ktry upyn od otrzymania telegramu Curzona, przywdcy sowieccy doszli do
wniosku, e nie maj si czego obawia ze strony aliantw. Odczytali ich propozycj jako przejaw
saboci. W rozmowie ze Stalinem Lenin stwierdzi Chc nam wydrze zwycistwo z rk za pomoc
oszukaczych obietnic60 Siergiej Kamiemew, gwnodowodzcy, przedstawi sowiecki punkt
widzenia w owiadczeniu z 21 lipca:
Na obu naszych frontach przeciw Polsce wydano instrukcje, by energicznie kontynuowa ofensyw, nie
przejmujc si lini graniczn wskazan w telegramie lorda Curzona.
Wydaje si jednak podane, bymy zastopowali Front Poudniowo-Zachodni przynajmniej do czasu, kiedy
wyjani si stosunek Polakw do noty Curzona i do sowieckiej odpowiedzi.
Jeli Polacy zgodz si z nami negocjowa, bdzie to oznacza, e nie mog liczy na powan pomoc, a

my moemy swobodnie atakowa w gb Polski.


Jeli za Polska odrzuci negocjacje albo pojawi si inne wskazwki wiadczce o tym, e moe ona
naprawd liczy na pomoc sojusznikw, to bdziemy zmuszeni - nie rezygnujc z ofensywy - podj
wszystkie niezbdne rodki ostronoci.
Przede wszystkim musimy si liczy z atakiem Rumunii, ktra ju teraz dysponuje wystarczajcymi siami.
Nasza ofensywa w gb Galicji byaby w takim przypadku nadzwyczaj niebezpieczna. Tote proponuj, by
Front Poudniowo-Zachodni ograniczy si do zlikwidowania si polskich na poudniowej flance, dziki
czemu Polacy zostan odcici od Rumunw. Proponuj rwnie, aby wzmocni siy sowieckie stojce
naprzeciw Rumunii i aby 16 armia Frontu Zachodniego, ktra teraz idzie w kierunku Wokowyska,
pozostaa w rezerwie na okoliczno moliwego ataku z otwy. Licz, e dziki temu pozostae trzy armie
Frontu Zachodniego bd mogy doprowadzi do ostatecznej klski Polski, o ile nie otrzyma ona innej
znaczcej pomocy poza spodziewanymi atakami Rumunii i otwy 61.
LIoydowi George'owi nie udao si okiezna Sowietw, ale wci prbowa utrzyma na wodzy
Polakw. Nie mg wprawdzie wycofa alianckich gwarancji dla niepodlegoci Polski - zostay one
potwierdzone w nocie Curzona do Cziczerina z 20 lipca - lecz nadal mg mie nadziej, e uda mu si
umkn nieobliczalnych konsekwencji tej obietnicy. W tym celu wzmocni naciski na Warszaw w
kwestii podjcia negocjacji rozejmowych, a 21 lipca wysa do Polski misj midzysojusznicz.
Misja ta bya od samego pocztku jego pomysem zostaa zmontowana w typowy dla arbitralny i
nieformalny sposb Jej szef - wicehrabia D'Abernon, ambasador brytyjski w Berlinie - zosta powoany
na to stanowisko adhoc, kiedy Lloyd George wraca statkiem przez kana La Manche ze Spa. Mia mu
towarzyszy sir Maunce Hankey - sekretarz gabinetu - jako osobisty przedstawiciel premiera. Misja
zostaa przedstawiona rzdowi jako fakt dokonany na dzie przed jej odjazdem. Lord Curzon nie zosta
zawczasu poinformowany o nominacji swojego ambasadora, Rada Wojskowa miaa 24 godziny na
wyznaczenie swojego przedstawiciela - generaa sir Percy Radchffe'a, rzd francuski dosta 48 godzin,
aby mianowa dwch reprezentantw - ambasadora Jusse-randa oraz generaa Weyganda.
Polityczne cele misji nie ograniczay si do formalnych i prawie niezrozumiaych dyrektyw, a
mianowicie: uda si do Polski [...], aby doradza w kwestii krokw, ktre naley podj w przypadku
problemw zrodzonych podczas negocjacji, majc na uwadze zawarcie rozejmu midzy Polsk a Rosj
Sowieck62. Prywatne listy Hankeya do Lloyda George'a dowodz, e celem misji byo zastpienie
istniejcego rzdu polskiego ludmi, ktrzy w wikszym stopniu utosamialiby si z interesami
aliantw. 21 lipca w Paryu - w oczekiwaniu na Jusseranda i Weyganda, ktrzy si pakowali - D'
Abemon i Hankey umwili si na obiad z Paderewskim i poprosili o wskazwki. Paderewski wysun
nazwisko Dmowskiego, przywdcy Narodowej Demokracji, jako lepszego kandydata na premiera ni
Grabski oraz przedstawi list oficerw, ktrzy mogliby zastpi Pisudskiego na stanowisku Wodza
Naczelnego. Opisa Rad Obrony Pastwa jako narzdzie zawoalowanej dyktatury. Rzecz jasna, to
zadanie misji byo zupenie nieyciowe. Kiedy cztery dni pniej jej czonkowie znaleli si w
Warszawie, przekonali si, e pozycja Pisudskiego jest silniejsza ni kiedykolwiek, a powstanie
koalicyjnego rzdu Witosa pooyo kres ambicjom Dmowskiego. Ambasador brytyjski, sir Horace
Rumbold, ostrzeg ich, e kada prba usunicia Pisudskiego wywoa rewolt. Nie mieli wic innego
wyboru, jak pozostawi polsk polityk w spokoju. Od tej chwili ograniczyli swoje cele do
nadzorowania polskich propozycji rozejmowych oraz do zapewnienia Weygandowi kierowniczego
stanowiska w armii polskiej63.
Podr misji do Warszawy nie bya cakiem bezbarwna. Z relacji D'Abernona i Weyganda wiemy, e
czonkowie misji spotykali si w przedziale swojego pocigu specjalnego, aby odrobi lekcj na
temat Polski: uczyli si rozrnia trudne polskie nazwiska i poznawali gwne fakty z jej najnowszej
historii. Weygand twierdzi, e owieca innych, a zatem to on odpowiada po czci za ich ignorancj.
W Pradze, gdzie nastpio opnienie w podry, czonkowie misji zatelefonowali do Masaryka i
zostali zaproszeni na podwieczorek. Masaryk nie by nastawiony optymistycznie. Powiedzia, e jeli
alianci podejm prb interwencji, wezm udzia w klsce Polski. Bolszewizmu nie da si pokona

bagnetami. A w kadym razie, jak to zapisa Hankey, nie ma sensu angaowa si w walk64.
Rola w kryzysie polskim sir Maurice'a Hankeya nigdy nie zostaa doceniona. A by on w istocie
jedynym czonkiem misji midzy sojuszniczej, ktrego wkad by namacalny - tyle e groteskowy. Jego
prywatne listy do Lloyda George'a oraz Prywatny raport na temat sytuacji w Polsce 65 zawieray
jedyne szczegowe, naoczne informacje, ktre dotary do przywdcw alianckich w por przed
ostatecznym denouement. Hankey by wietnie wyszkolonym urzdnikiem, lecz w dziedzinie polityki
wschodnioeuropejskiej - kompletnym analfabet. Kompetencja i skuteczno - takimi kryteriami si
kierowa, a cnt tych nie dostrzega w Warszawie zbyt czsto. Jego interpretacja sytuacji politycznej w
Polsce bya najzwyczajniej spaczona; jego fakty byy nieodmiennie niecise. Sdzi na przykad, e
Pisudski jest prezydentem, przywdc partii socjalistycznej, przyjacielem Lenina, austriackim
Polakiem, byym winiem Austriakw. By przewiadczony, e Pisudski szykuje probolszewicki
zamach stanu, eby utrzyma si przy wadzy. Ju po szeciu dniach, 31 lipca, Hankey wyjecha z
Polski - kompletnie zdegustowany. W pocigu sporzdzi swj raport, w ktrym przedstawi
osobistoci z polskiej sceny politycznej w moliwie najgorszym wietle. Pisudski to wyjtkowy
mizerak, najwyraniej w gbokiej depresji, krtko ostrzyony na niemiecki fason. [...] ograniczony,
podstpny i wyjtkowo prny prezydent [...] ktremu wydaje si, e jest Napoleonem; Witos to
chop na pokaz; Daszyski - proniemiecki, z rozbieganymi niebieskimi oczami; Rosvadossski
(Rozwadowski - szef sztabu) - nieznony. Kocowe wnioski Hankeya brzmiay nastpujco:
Jeli Rosja Sowiecka bdzie kontynuowa ofensyw, nasze wysiki zmierzajce do ocalenia Polski
zapewne spezn na niczym. Musimy zrobi wszystko, co w naszej mocy, by uzyska dla niej
przyzwoite warunki; musimy uzna, e spotka j los, ktry sama sobie wybraa wbrew naszym
ostrzeeniom; musimy poprawi stosunki z Niemcami, a przez Niemcy z Rosj; musimy unika
zobowiza militarnych w Europie i skupi si na handlu zamorskim66.
Ten nieznonie dyletancki komentarz jest wart zacytowania in extenso jedynie jako ilustracja przepaci
midzy alianckimi mami stanu a krajem, ktremu jakoby pomagali, a tak nadal wydawao si
niektrym z nich. Nie trzeba wielkiej przenikliwoci, by oceni wpyw tych sw na Lloyda George'a.
Potwierdziy to, w co zawsze wierzy: e bezporednie zaangaowanie si w Polsce miaoby
nieobliczalne i katastrofalne konsekwencje.
Bezradno dyplomacji alianckiej ukazuj wyranie bezowocne prby pomocy w doprowadzeniu do
rozejmu polsko-sowieckiego. W nocie z 17 lipca Cziczerin zaproponowa bezporednie negocjacje z
Polakami; w nocie z 24 lipca zgosi propozycj konferencji bez udziau Polakw. 6 sierpnia
poinformowa, e Sowieci wkrtce ogosz ostateczne warunki pokojowe; 9 sierpnia przedstawi ich
wersj wstpn; 17 sierpnia zaprezentowa je z istotnymi modyfikacjami Polakom 67. Na kadym z tych
etapw z wyjtkiem ostatniego Cziczerin mia poparcie Lloyda George'a, ktremu coraz trudniej
przychodzio utrzymanie w karbach Francuzw. 27 lipca, na konferencji z Millerandem w Boulogne,
Lloyd George zosta zmuszony do wyraenia zgody na udzia Polski w kadej konferencji aliantw z
Sowietami. 8 sierpnia na spotkaniu w Lympne stan wobec koniecznoci dokadnego sprecyzowania
charakteru pomocy, ktr alianci wielokrotnie obiecywali Polsce. Chocia obwarowa j licznymi
warunkami, oszacowa j na poziomie materialnego wyposaenia dla dwudziestu dwch dywizji 68. 14
sierpnia utraci zupenie kontrol. Tego dnia francuscy interwenci zbuntowali si przeciw jego polityce,
wymogli na swoim rzdzie uznanie Wrangla, co doprowadzio do rozdwiku midzy obydwoma
rzdami, ktry trwa niemal dwa miesice. Polacy dawali si prowadzi za rk jeszcze krcej. 23 lipca
Lloyd George, udzielajc stanowczej rady rzdu JKM, przekona ksicia Sapieh do rozpoczcia
negocjacji z Sowietami o rozejmie69. Kiedy jednak 10 sierpnia zaleci Polakom przyjcie wstpnych
warunkw sowieckich przedstawionych w Londynie przez Lwa Kamieniewa, spotka si ze
zdecydowan odmow. Ambasador brytyjski w trakcie wyjtkowo nieprzyjemnego spotkania usysza
od Sapiehy, e Polska bdzie raczej walczy w pojedynk ni przyjmie tak upokarzajce warunki 70.
W tym momencie Lloyd George wypad z gry. Skoczy si dyplomatyczny kontredans. Trwa tak

dugo tylko dlatego, e obu gwnym tancerzom zaleao przede wszystkim na tym, by zyska na
czasie: Cziczerin chcia, by ofensywa Armii Czerwonej rozwina si do koca, a Lloyd George nie
chcia powzi brzemiennej w skutki decyzji o interwencji.
W takiej atmosferze zamtu podejmowane przez polskich i sowieckich negocjatorw prby przerwania
walk nie miay szans powodzenia. Trudno wyobrazi sobie, by Polacy zgodzili si na rozejm w rodku
Polski, kiedy wci mieli nadziej, e si pozbieraj. Byoby rwnie niepojte, gdyby Sowieci
powstrzymali ofensyw, kiedy wci mieli nadziej na zwycistwo. Obie strony podjy negocjacje
rozejmowe po to tylko, by wywrze dobre wraenie na Entencie. Postpujc zgodnie z daniami
Lloyda George'a mogy liczy na wzajemno: Polacy na pomoc aliantw, Rosjanie na ich bierno.
Kada ze stron neutralizowaa posunicia drugiej, a z braku decyzji militarnych nie mogo doj do
adnych rozstrzygni. Jest to smutna historia o grze na zwok. 1 sierpnia wyznaczona przez Naczelne
Dowdztwo delegacja polska pod kierownictwem gen. Listowskiego i dra Wrblewskiego
przekroczya lini frontu i spotkaa si w Baranowiczach z delegacj sowieck. Polacy byli
upowanieni do zawarcia zawieszenia broni; Sowieci domagali si rozmw o traktacie pokojowym. Ju
po dwch dniach delegacja polska powrcia do Warszawy, by uzyska dalej idce upowanienia i
nowe dyrektywy. Sowieci dali osobistej autoryzacji dalszych negocjacji przez Pisudskiego. Ten
warunek zosta szybko speniony. Lecz kiedy rzd polski usiowa powiadomi Rosjan o zgodzie na
dalsze rozmowy, rzdowa radiostacja moskiewska albo nie moga, albo nie chciaa odebra
wiadomoci. Nowa delegacja polska pod kierownictwem Jana Dbskiego i sowiecka pod
kierownictwem Karla Daniszewskiego spotkay si dopiero 17 sierpnia. Poniewa by to dzie, w
ktrym wayy si losy Warszawy, nic dziwnego, e w oczekiwaniu na rezultat bitwy sowieccy
gospodarze w Misku zamknli swoich goci na kwaterze71.
A zatem dyplomacja aliantw nie osigna niczego. Z perspektywy osobistych interesw Lloyda
George'a rezultat ten by w peni zadowalajcy. Z perspektywy interesw aliantw nie rni si on
wiele od katastrofy. Aliantw mogo zadowoli tylko jedno z dwch: polskie zwycistwo lub
zakoczenie walk. Lloyd George nie uczyni nic, by dopomc w tym pierwszym, i nie zdoa
doprowadzi do tego drugiego. Jego pokrtne zabiegi, majce na celu osignicie ugody, zraziy do
niemal wszystkich przyjaci i wsppracownikw. Nieustanna gotowo, by dawa wiar
bolszewikom, zrazia do niego Francuzw; swoj niechci do udzielenia pomocy materialnej zrazi
Polakw. Obrazi lorda Curzona, gdy wkroczy w jego kompetencje; obrazi MSZ, gdy ignorowa
jego rady; obrazi wreszcie pozostaych czonkw misji midzysojuszniczej, gdy odrzuci ich apel o
pomoc dla Polski. Rozczarowa konserwatystw, ktrzy oczekiwali bardziej stanowczego dziaania;
opozycj, ktra oczekiwaa interwencji Ligi Narodw; a take socjalistw, ktrzy chcieli zostawi
Polsk na asce losu. W kocu Lloyd George pozosta sam - mg rozmawia tylko z Krasinem i
Kamieniewem. Wszystkie sznurki, za ktre pociga, zostay zerwane. Mg ju tylko czeka na rozwj
sytuacji. W ostatecznym rozrachunku los Lloyda George'a jako przywdcy aliantw, a by moe
rwnie jako brytyjskiego premiera spoczywa w rkach ludzi, ktrych wczeniej ze wszystkich si
prbowa zniechci: w rkach polskich onierzy bronicych dostpu do otoczonej Warszawy.
***
Latem 1920 roku haso Rce precz od Rosji rozbrzmiewao na caym wiecie. Slogan ten ukuli
przyjaciele Zwizku Sowieckiego, by da wyraz przekonaniu, e jego wrogom nie naley si pomoc i
zaopatrzenie. Po raz pierwszy rzucia je w lutym 1919 roku w Manchesterze nieznana grupka
brytyjskich zwizkowcw, ktra przyja nazw Komitet Rce precz od Rosji. Slogan sta si
popularny dopiero na pocztku maja 1920 roku, kiedy dokerzy - najpierw w Hamburgu, a potem w
Londynie - nie chcieli przyoy rki do adunku z broni dla Polski, a Komitet Wykonawczy
Kominternu zwrci si z apelem do proletariuszy wszystkich krajw 72. Komunistyczna
historiografia przywouje ten slogan na dowd, e narody wiata - w odrnieniu od ich rzdw -

opowiedziay si zgodnie po stronie Sowietw.


Znaczenie kampanii Rce precz od Rosji mona najlepiej oceni na podstawie jej postpw w
Wielkiej Brytanii - w kraju, gdzie si rozpocza i gdzie przyniosa jedyny sensacyjny rezultat. Komitet
w adnym wypadku nie reprezentowa pogldw spoeczestwa brytyjskiego ani nawet klasy
robotniczej czy zwizkw zawodowych. Tylko dwch jego czonkw - Tom Mann i Willy Gallacher zapisao si w dziejach brytyjskiego socjalizmu. To oni zainicjowali kampani, ktra zdobya szersz
popularno i w kocu wymkna si spod kontroli jej organizatorw. 4 marca 1920 roku po wiecu w
Kingsway Hali wystosowali protest do polskiego konsula w Londynie. Ten Komitet - stwierdzili -jest
w duej mierze odpowiedzialny za stanowisko zajmowane przez TUC (Kongres Zwizkw
Zawodowych). [...] Jeli polscy imperialici bd kontynuowa obecn polityk, imi rzdu polskiego
bdzie mierdzie dla caego brytyjskiego ruchu zwizkowego 73. Deklaracja ta okazaa si
prawdziwa, kiedy w kwietniu dotary do Anglii wieci o wyprawie kijowskiej: polska inwazja na
Ukrain zostaa potpiona przez wszystkie bez wyjtku sekcje brytyjskiego ruchu zwizkowego.
Polska ofensywa znalaza si w centrum uwagi take dlatego, e delegacja Partii Pracy, ktra gocia
wwczas w Rosji, bya naocznym wiadkiem wydarze. Pierwsz praktyczn konsekwencj byo
zatrzymanie 9 maja w porcie przez londyskich dokerw s/s Jolly George. Dziaania polskie zostay
formalnie potpione 6 lipca w rezolucji przyjtej przez Kongres Zwizkw Zawodowych i 24 lipca w
rezolucji podjtej na Konferencji Partii Pracy w Scarborough. Punkt kulminacyjny mia miejsce 6
sierpnia, kiedy to - nadal pod hasem Rce precz od Rosji - powoano Rad Czynu, ktra miaa
ogosi strajk generalny wymierzony przeciw domniemanym zamiarom rzdu, tzn. przeciw interwencji
brytyjskiej po stronie Polski. Jednake do tego czasu kampania, ktra stanowia pocztkowo narzdzie
radykalnej, komunistycznej grupy nacisku, zostaa przejta przez grup zdeterminowanych, ale w
istocie rzeczy umiarkowanych socjalistw.
Dziaalno Rady Czynu stanowi jeden z najbardziej mtnych epizodw w historii brytyjskiej, tote
mona j interpretowa na wiele sposobw. Lenin na przykad uwaa, i Rada jest brytyjskim
sowietem, ktry po przejciowym okresie dwuwadzy - wsplnych rzdw z gabinetem JKM doprowadzi w Wielkiej Brytanii do Wielkiego Padziernika. Jednake organizator Rady Czynu, Ernest
Bevin, nie ywi tak wzniosych aspiracji. Nie by on leninist ani komunist, ani nawet marksist. W
jego Radzie znajdowaa si tylko jedna osoba z pierwotnego Komitetu. Zaleao mu wycznie na tym,
by powstrzyma Lloyda George'a przed wcigniciem kraju w niepotrzebn wojn. Stropi si, gdy
jego inicjatywa zmierzajca do ocalenia Moskwy przed kapitalistyczn nawa zbiega si w czasie ze
szturmem Warszawy przez siy moskiewskie. By zdumiony, kiedy podczas spotkania z premierem, do
ktrego doszo rankiem 10 sierpnia, okazao si, e Lloyd George cakowicie podziela jego opini.
Pgodzinna rozmowa zaatwia spraw raz na zawsze:
Premier: Czy to znaczy, e.., jeli niepodlego Polski bdzie naprawd zagroona, jeli Polska zostanie
naprawd pokonana, a Rosja bolszewicka zrobi z Polsk to, co jej carscy poprzednicy ptora wieku temu,
to my nie moemy wysa do Polski jednej pary butw, bo zwizki zastrajkuj? To wanie chciabym
wiedzie.
Ernest Beyin: Nasza odpowied brzmi, e to przypuszczenie nie jest suszne, e niepodlego Polski nie
jest zagroona... Zastanowimy si nad naszym stanowiskiem, kiedy taka sytuacja zaistnieje
Premier: Bardzo dobrze, to mi zupenie wystarcza.
Ernest Bevin: Zamy jednak, e nard polski przyjmie konstytucj, ktra nie bdzie odpowiada
mocarstwom sojuszniczym?
Premier: Nie obchodzi mnie ich konstytucja. Jeli chcieliby tam mie mika-da, to ich sprawa.
Ernest Bevin: Tyle tylko chcielimy wiedzie 74.
Bevin opuci Downing Street kompletnie zdezorientowany. O jego Radzie Czynu wicej nie syszano.
Lloyd George lepiej rozumia dziaalno Rady ni jej czonkowie. Wiedzia, i jej rdem s
bezpodstawne obawy. Jak przypomnia mu Hankey: laburzystowska Rada Czynu jest nieprzyjemn
inicjatyw, ale skoro obraa ten sam kurs co rzd [...] nikt nie potrafi lepiej od Ciebie obrci tego faktu

na nasz korzy75. Lloyd George wykorzysta ten fakt znakomicie. Prosto ze spotkania z Bevinem
uda si do Izby Gmin na debat w sprawie Polski. Tam gromi na prawo i lewo wszystkich, ktrzy
kiedykolwiek wygosili yczliw uwag na temat uczestnikw wojny polsko-bolszewickiej, i potpi
ich w czambu jako maniakw, ktrzy chc eskalacji konfliktu [...] fanatykw w kadym kraju, ktrzy
tacz przy akompaniamencie rozbijanych mebli 76 . Zasugerowa, e nie istniej stanowiska
porednie midzy Churchillem i interwentami a Bevinem i Rad Czynu. Lenin jest arystokrat stwierdzi ironicznie - a Trocki dziennikarzem. Mj wielce szanowny przyjaciel, minister wojny, jest
za ucielenieniem obydwu77. By to typowy przykad jego strategii: wsadzajc Churchilla i
bolszewikw do jednego worka, dyskredytowa za jednym zamachem prawic i lewic. On sam
pozosta panem w centrum placu boju jako niekwestionowany przywdca Izby. Par dni pniej
wygosi w tej kwestii ostatnie sowo: Partia socjalistyczna - powiedzia, majc na myli Bevina - jest
nader uyteczna w roli straszaka na buruazj, kiedy trzeba j skoni do umiarkowania78.
Ruch Rce precz od Rosji wywar mniejszy wpyw na przebieg wojny polsko-bolszewickiej ni na
ewolucj brytyjskiego ruchu zwizkowego. Cho by on dowodem przelotnej sympatii midzy
sowieckim komunizmem a Parti Pracy, to ujawni rwnie ich zasadnicz niezgodno. Nie tylko nie
doprowadzi do zjednoczenia brytyjskiego socjalizmu, ale w istocie go podzieli. W 1920 roku
wikszo brytyjskich socjalistw odkrya, e komunizm typu sowieckiego moe by dobry dla Rosji,
ale nie jest dobry dla Anglii. By zacytowa Toma Shawa, jedynego posa Partii Pracy, ktry w owym
roku odwiedzi Polsk: Gdybym by Rosjaninem, walczybym w obronie Sowietw; ale jako Anglik
walczybym przeciw wprowadzeniu bolszewizmu do tego kraju 79. Partia Pracy nie moga tolerowa w
swoich szeregach radykalnych komunistw, zmusia ich wic, by poszli wasn drog. Nader
znamienny jest fakt, e 1 sierpnia 1920 roku - tego samego dnia, kiedy Tuchaczewski przekroczy Bug,
a Bevin utworzy Rad Czynu - inicjatorzy kampanii Rce precz od Rosji: Gallacher, Coates i inni,
uczestniczyli w zebraniu zaoycielskim Brytyjskiej Partii Komunistycznej; z kolei Tom Mann zosta
wybrany na zastpc przewodniczcego Miesowprofu w Moskwie. Brytyjski komunizm i brytyjski
socjalizm rozeszy si na dobre.
Przykad ten zosta powielony niemal we wszystkich krajach Europy. Bolszewicka inwazja na Polsk
zadziaaa niczym silny katalizator przyspieszajcy procesy fermentacyjne w partiach socjalistycznych.
Bya tym ostatnim przemieszaniem zawartoci kota, ktra zacza si ju rozdziela. Po
demonstracjach poparcia dla Rosji Sowieckiej wiosn 1920 roku i strajkach przeciw transportom broni
do Polski wybuchy niebawem powane spory i nastpia trwaa schizma. Za przykadem brytyjskim
poszy najpierw Stany Zjednoczone, a potem Francja, Niemcy i Wochy. W okresie kampanii
kijowskiej tylko w nielicznych pastwach komunici oderwali si formalnie od ruchu socjalistycznego.
Pomijajc dziwne przypadki Hiszpanii i Holandii, nastpio to w krajach, ktre powstay lub odrodziy
si po wojnie wiatowej: w Finlandii, pastwach nadbatyckich, Polsce, na Wgrzech i w Austrii. Rok
pniej, kiedy podpisywano polsko-sowiecki traktat pokojowy, jedynymi pastwami, w ktrych
komunici si n i e oderwali, byy Norwegia, Albania i Watykan.
***
Najazdem na Polsk najywotniej zainteresowani byli jej ssiedzi: Rumunia, Wgry, Czechosowacja,
Niemcy i Wolne Miasto Gdask. Byli wszak nastpni w kolejce. Wszyscy zachowali neutralno, ale
aden z nich nie mg by obojtny.
Najwicej powodw do niepokoju miaa Rumunia, posiadaa bowiem wspln granic zarwno z
Polsk, jak i z Sowietami. Rumunia, podobnie jak Polska, odziedziczya terytoria na zachodzie i na
wschodzie: Siedmiogrd od Wgier i Besarabi od Rosji. Klu (Kolozsvar) by jej Poznaniem,
Kiszyniw za jej Wilnem. Rzd rumuski sta w obliczu cakiem podobnych problemw, jak rzd
polski. Armia rumuska bya w zasadzie chtna do walki z bolszewizmem: rzucia ju Sowietom
wyzwanie, zajmujc w kwietniu 1918 roku Besarabi, a jesieni 1919 roku Budapeszt - wczesn

stolic Wgierskiej Republiki Rad Beli Kuna. Lecz w 1920 roku zadania defensywne spychay na drugi
plan wszelkie zagraniczne przedsiwzicia. Aneksja Siedmiogrodu zostaa sformalizowana dopiero 4
czerwca 1920 roku w traktacie z Trianon; do Besarabii zgaszali nadal pretensje Sowieci, alianci za nie
rozstrzygnli jeszcze sporu, ktry trwa do koca roku. Wojska rumuskie nad Dnie-strem stanowiy
nieustanne zagroenie dla poudniowej flanki sowieckiej ofensywy w Polsce, co zmusio Rosjan do
przeciwstawienia im 14 armii; same pozostay jednak bierne. W lipcu 1920 roku - w szczytowym
okresie kryzysu polskiego - Rumunia zostaa sparaliowana przez fal strajkw, ktre unieruchomiy
kolej i poczt. Minister spraw zagranicznych, Take Ionescu, ktry w styczniu odby przyjacielskie
spotkanie z Pisudskim, przez wiksz cz lata ogranicza si do przesyania telegramw z wyrazami
solidarnoci. Jego apel z 18 sierpnia o stworzenie wsplnego frontu politycznego przeciw bolszewikom
zosta storpedowany przez Francj80.
Rzd wgierski wykazywa wicej entuzjazmu, ale mniej mg. Madziarw i Polakw czyy
tradycyjne wizy sympatii. Regent Wgier, admira Horthy, przej niedawno wadz dziki biaemu
terrorowi i by aktywnym uczestnikiem krucjaty antybolszewickiej. Nie ukrywa, e chtnie wyle
swoje wojska do Polski. Na przekr temu pragnieniu stano jednak terytorium Czechosowacji, z ktr
a do roku 1920 Wgrzy pozostawali w stanie niewypowiedzianej wojny.
Postawa, jak przyj wobec wojny polsko-bolszewickiej rzd czechosowacki, bya enigmatyczna 81.
Jako liberalna demokracja parlamentarna Czechosowacja nie moga cieszy si z ekspansji
bolszewizmu, a jako gwny klient Francji w Europie rodkowej nie mogaby sobie na to pozwoli.
Niemniej jednak nie zdradzaa szczeglnego niepokoju. Przez cay rok 1920 czonkowie lewego
skrzyda Partii Socjaldemokratycznej, ktra w pierwszych wyborach nowej republiki zebraa najwicej
gosw (trzydzieci siedem procent), jawnie zakadali rady robotnicze; partia komunistyczna bya
organizacj legaln; toczyy si negocjacje na temat uregulowania stosunkw z Rosj.
Czechosowakw zawsze czyy blisze stosunki z Rosjanami ni z Polakami. Wyobraenie Polakw,
i s przedmurzem chrzecijastwa, uwaano w Pradze za pretensjonalne, Pisudski za by uznawany
za militaryst. Przez wiksz cz owego roku rzd czechosowacki nie objawia adnego
zainteresowania losem Polski. Minister spraw zagranicznych Bene wykorzysta ten okres, aby
umocni swoj pozycj w sporze o Cieszyn, ktry 28 lipca zosta rozstrzygnity kosztem Polski. 21
maja wiec kolejarzy w miejscowoci Beclav na granicy z Austri postawi tam strumieniowi dostaw
wojskowych dla Polski. 5 lipca strajk na trasie Bohumin - Koszyce wywoa ten sam efekt na Sowacji.
Przez dziesi tygodni gwna droga zaopatrzenia do Polski bya zablokowana. Rzd w Pradze nie
interweniowa. Zacz reagowa dopiero pod sam koniec lipca. Armia zostaa wysana na Sowacj;
polscy uciekinierzy z Galicji otrzymali pomoc; bolszewickich agitatorw aresztowano; linie kolejowe
zostay odblokowane: alianckie uzbrojenie popyno wreszcie przez Ru Zakarpack do Polski, a w
drugim kierunku popyna ropa spod Lwowa. Jednake nawet wtedy rzd czechosowacki nie chcia
ogosi poparcia dla Polski. 9 sierpnia wyda deklaracj niezaangaowania i cisej neutralnoci.
Istniej przekonujce dowody wiadczce o tym, i Bene, by zaspokoi apetyty Sowietw, zamierza
im odda Ru Zakarpack oraz miasto Uhorod82.
Niemcy miay kluczowe znaczenie: stanowiy deklarowany cel Armii Czerwonej i dostarczay
bolszewikom mocnych podstaw do optymizmu. Na skutek niezadowolenia spoecznego i politycznego
chaosu znajdoway si w stanie wrzenia. W cigu osiemnastu miesicy od abdykacji kajzera w
Niemczech wybucha jedna rewolucja komunistyczna, powstay dwie lokalne republiki rad, miay
miejsce trzy reakcyjne pucze i przynajmniej cztery strajki powszechne, zmienio si piciu kanclerzy.
W lipcu 1920 roku mijao dopiero dwanacie miesicy od przyjcia konstytucji weimarskiej i jedynie
sze miesicy od ogoszenia upokarzajcych warunkw pokoju wersalskiego. Rzd centralny musia
radzi sobie z tendencjami separatystycznymi w landach, ze cisym nadzorem mocarstw alianckich
oraz z cigymi wojnami ulicznymi midzy uzbrojonymi oddziaami robotnikw a prawicowym
Freikorpsem. Kiedy wojna polsko-bolszewicka po raz pierwszy zwrcia uwag opinii publicznej, byo

jasne jak soce na niebie, e robotnicy powinni demonstrowa na rzecz Sowietw, Freikorps powinien
domaga si pomocy dla Polski, rzd za powinien ogosi neutralno. Co te uczyni 26 lipca ustami
ministra spraw zagranicznych, dra Simonsa. Gest ten mia zasadniczo znaczenie lokalne, gdy w 1920
roku Niemcy nie prowadziy w peni niezalenej polityki zagranicznej. Republika Weimarska
znajdowaa si pod kuratel aliantw i nie moga oficjalnie opowiada si po ktrejkolwiek stronie. Co
nie znaczy, e poszczeglnym Niemcom, a nawet caym departamentom rzdowym nie wolno byo
mie wasnego zdania. Niczyjej uwagi nie mg uj fakt, i ofensywa Armii Czerwonej zagraaa
ustaleniom wersalskim i tym samym bez wzgldu na inne konsekwencje - dawaa nadziej na
uwolnienie Niemiec od naoonych na nie nieznonych ogranicze. Jak zauway Lenin:
By to czas, kiedy wszyscy Niemcy - nie wyczajc najczarniejszych reakcjonistw i monarchistw deklarowali, e bolszewicy bd ich ratunkiem. [...] Narodzii si wwczas dziwny gatunek reakcyjnego
rewolucjonisty83.
Ju w styczniu 1920 roku genera Seeckt, dowdca nowej Reichswehry, zaakceptowa przysze
porozumienie polityczne i gospodarcze z Rosj jako nieodwracalny cel naszej polityki, cho
jednoczenie gtosi, e w samych Niemczech jestemy gotowi postawi mur przeciw
bolszewizmowi. Po czym doda: Nie zamierzam udziela pomocy Polsce nawet wtedy, gdyby grozia
jej aneksja. Przeciwnie - licz na to 84. Wielu oficerw sdzio, e Niemcy mog si wyrwa z ucisku
Ententy jedynie dziki jakiej kolejnej rewolucji.
Zarwno w Niemczech, jak i w Rosji znajdowali si ludzie, ktrzy byli gotowi wykorzysta napa na
Polsk dla wasnych, wzajemnych korzyci. Po wygoszeniu 24 lipca przemwienia na forum zjazdu
Kominternu Radek w najwikszym popiechu uda si do Berlina. Toczyy si ju prbne negocjacje.
Herr Maltzan, szef wydziau rosyjskiego w niemieckim MSZ, by w kontakcie z bolszewickim agentem
w Berlinie, Koppem: esk-mieszewikiem i czowiekiem Trockiego. Mimo wyranego zakazu Lenina
Trocki wczeniej sugerowa, i Rosja by moe kupi bro od Niemcw 85. Kopp z kolei zapewnia, e
Armia Czerwona nie przekroczy granicy Niemiec. 22 lipca przekaza Cziczerinowi propozycj
Simonsa dotyczc przywrcenia normalnych stosunkw dyplomatycznych. 2 sierpnia uzgodni z
rzdem niemieckim, i jego przedstawiciel doczy do 4 armii, by zapobiec ewentualnym incydentom
na granicy niemieckiej. Ustali take, e wszystkie jednostki polskie zepchnite na terytorium
niemieckie zostan rozbrojone i internowane. Ludendorff - idol Freikorpsu - przedstawi inny sposb
wykorzystania sytuacji. W rozmowie z brytyjskim charge d'affaires w Berlinie mia jakoby
zaproponowa, e popieszy Polsce na pomoc, jeli w zamian Niemcy otrzymaj z powrotem
Poznaskie oraz udzia w zyskach gospodarczych z terytorium pokonanej Rosji. Jego demarche
wzbudzio obawy w wielu krgach. W Reichstagu Klara Zetkin zgosia oficjalny protest w imieniu
niemieckiej lewicy86. MSZ w Londynie otrzymao pytanie w tej sprawie od zaniepokojonego radcy
polskiego poselstwa87. Rzd polski susznie odgad, e bardziej prawdopodobnym celem zabiegw
Freikorpsu jest Grny lsk ni Poznaskie. Tak czy owak, Polacy mieli rwnie wielk ochot na
oswobodzenie przez Ludendorffa, jak na wyzwolenie przez Tuchaczewskiego.
Sam Grny lsk sta si aren wanych wydarze. Spoeczno polska i niemiecka mobilizoway siy
przed nadchodzcym plebiscytem. Niewystarczajcemu garnizonowi alianckiemu, zoonemu z
oddziaw francuskich i woskich, z trudnoci przychodzio rozdziela obie strony. 15 sierpnia
redaktor lokalnej niemieckiej gazety w Gliwicach zdecydowa si ogosi upadek Warszawy, nie
czekajc na potwierdzenie tej informacji. 16 sierpnia tum Niemcw ukaza si na ulicach, radujc si
ze zwycistwa Sowietw i wznoszc w gr portrety Lenina i Trockiego. Nastpnego dnia podobn
demonstracj zorganizowano w Katowicach - francuski garnizon zosta tam oblony w koszarach 88.
Przez czterdzieci osiem godzin w miecie szala bezkarnie niemiecki terror. Atakowano jak popado
polskich mieszkacw i polskie domy. Gwatowna reakcja bya wic nieunikniona. Wojciech Korfanty,
polski dziaacz narodowy, wezwa swoich rodakw, by chwycili za bro. By to sygna do wybuchu
drugiego powstania lskiego. 19 sierpnia o wicie grupy lskich peowiakw wyruszyy w pole i

zajy obszar plebiscytowy. Francuzi nie prbowali interweniowa. Przez dziesi dni -dokadnie w
tym samym czasie, gdy wojsko polskie walczyo o ocalenie Warszawy przed Sowietami - Polacy na
lsku bili si o to, by uratowa swoje domy przed Niemcami.
Inny plebiscyt zakoczy si ju w Prusach Wschodnich. W gosowaniu, ktre odbyo si 11 lipca,
Niemcy zdobyli tam miadc przewag, co bez wtpienia wizao si z krytyczn sytuacj w Polsce.
Tutejszy garnizon aliancki skada si z Brytyjczykw, ktrzy zaczli objawia nieprzyzwoit ochot
do natychmiastowej ewakuacji. Wyraano obaw, by puki irlandzkie nie weszy w kontakt z
atakujcymi siami sowieckimi, co mogoby grozi zaraeniem 89. Wyglda na to, e Sinn Fein i
bolszewizm uznano za symptomy jednej i tej samej powszechnej Rewolucji. Ewakuacj
przeprowadzono w pierwszym tygodniu sierpnia, pozostawiajc Prusakom trosk o samych siebie.
Rwnie Gdask mia wasne plany. Latem 1920 roku konstytucja Wolnego Miasta nie bya jeszcze
gotowa. Gdaskiem jako kondominium alianckim administrowa dyplomata brytyjski, sir Reginald
Tower, ktry jednak by bardzo zaleny od korporacji miejskiej oraz od burmistrza, Heinricha Sahma.
Oberbrgermeister Sahm by w Warszawie osob poszukiwan pod zarzutem dokonywania podczas
wojny wiatowej deportacji ludnoci z Polski na roboty przymusowe do Niemiec. Od 15 lipca do 24
sierpnia na skutek strajku dokerw port by zamknity dla adunkw przeznaczonych dla Polski.
Nasilia si agitacja prosowiecka; sam burmistrz zosta brutalnie potraktowany przez socjalistycznych
demonstrantw. 8 sierpnia Sahm nakoni Towera, by ten zgosi projekt poszerzenia terytorium
Wolnego Miasta. Obaj panowie przyjli, e skoro Rzeczpospolita Polska niebawem przestanie istnie,
nie ma sensu dba ojej interesy90.
Dla kadego, kto w pierwszych tygodniach sierpnia przyglda si Polsce z oddali, sukces ofensywy
Armii Czerwonej wydawa si ju faktem dokonanym. Rzut oka na map wystarcza, aby stwierdzi,
e Kawkor Gaja dzieli od Berlina dziesi dni marszu. 4 armia Siergiejewa znajdowaa si w
Dziadowie - sto pidziesit kilometrw od Gdaska. Oddziay te miny ju cae Prusy Wschodnie.
Warszawa znajdowaa si daleko z tyu. Pozostae armie Tuchaczewskiego rwnie pary do przodu:
trzy z nich zostay skierowane na pnoc od Wisy, a tylko jedna na Warszaw. Los Niemiec wydawa
si bardziej stosownym przedmiotem troski ni na pozr nieuchronna klska Polski.
Jednake na miejscu sytuacja Armii Czerwonej jawia si mniej rowo. Za wtargnicie w gb Polski
zapacono wysok cen. W lipcu straty Rosjan wyniosy od dwudziestu piciu do czterdziestu procent.
Wedug Kakunna stan 3 armii azariewicza stopnia z 30 243 ludzi do 23 324 ludzi, a 15 armii Korka z
44 796 ludzi do 27 522 ludzi91. Wasna 10 dywizja piechoty Kakurina dotara nad Bug w sile 4500
ludzi, z ktrych tydzie pniej na polskim brzegu rzeki zostao jedynie 2800.
Przewaajca wikszo tych strat to n i e zabici i ranni, lecz jedynie zaginieni lub dezerterzy:
onierze, ktrzy na skutek szybkiego tempa marszu pozostawali umylnie lub nieumylnie z tyu.
Rwnie powanym problemem bya dysharmonia midzy Frontem Zachodnim a PoudniowoZachodnim. Tuchaczewski oczekiwa, e armie Jegorowa zbior si nad Bugiem i wraz z nim rusz w
gb Polski. Jednake do koca lipca manewr ten nawet nie zosta rozpoczty. 24 lipca 14 armia
zwrcia si na poudnie, aby zapobiec grobie dywersji rumuskiej od strony Dniestru; z kolei
Konarmia skierowaa si na poudniowy zachd i ruszya na Lww. Tylko na pnocnym skrzydle 12
armia obraa kurs na spotkanie z Tuchaczewskim, lecz ugrzza w bagnistej dolinie rzeki Stochd gdzie w 1916 roku zatrzymaa si ofensywa Brusiowa. Od tego momentu sia natarcia na zachd tych
trzech armii osaba. Niczym widy, ktrych zby zostay wykrzywione, jednostki te w znacznym
stopniu utraciy zdolno do penetracji i koordynacji dziaa. Ich ofensywa zostaa powanie
przyhamowana. Miay przed sob przeciwnika, ktremu udao si wycofa w znacznie lepszym
porzdku ni na pnocy. Napotykay skuteczny system obronnych zapr i paday ofiar licznych,
krwawych kontratakw. Rydz-migy, polski dowdca w Galicji, rozstawi na przedpolu w kadym
miasteczku i wle kolejowym o znaczeniu strategicznym garnizony o sile mniej wicej tysica ludzi.
Mia pewno, e nie da si zaatakowa wszystkich naraz, a kady z nich - dziki dobremu

zaopatrzeniu w amunicj i ywno - mg utrzyma si do dwch tygodni, chyba e staby si celem


zmasowanych atakw. Pod t oson Rydz-migy mg przegrupowa swoje siy gwne i wzmocni
je nowymi oddziaami jazdy. 2 armia, rozwizana w Kijowie, zostaa teraz odtworzona pod
dowdztwem gen. Raszewskiego, uzupeniona o pen dywizj kawalerii i ustawiona w centrum frontu
naprzeciw Konarmii. 8 lipca Ra-szewski odepchn Budionnego i na krtki czas zaj Rwne. Bj o
rzek Styr trwa niemal miesic. 21-22 lipca gen. Linde przeprowadzi wypad na prawym skrzydle 2
armii i zaj Kozin. 2 sierpnia rozpocza si bitwa o Brody, podczas ktrej gen. Sawicki - dowodzc
dwiema dywizjami oraz brygad kawalerii - wbi si gboko w bok Konarmii. (Por. opis na s. 32-33).
Sukces Polakw zosta udaremniony przez rozkazy z gry: w zwizku z upadkiem Brzecia na pnocy
wszystkie armie na poudniu zostay wycofane nad Styr. Podczas tych tygodni Budionny, rzecz jasna,
nie prnowa. Kiedy atakowano go, reagowa z waciwym mu wigorem - w paru przypadkach
poszatkowal oddziay przeciwnika na kawaki. Generalnie jednak szed powoli: w lipcu pokona
odlego 90 kilometrw od Rwnego do Beresteczka. Tempo jego ofensywy byo bez porwnania
wolniejsze ni Gaja, ktry w tym samym okresie przeby 650 kilometrw. Front Poudniowo-Zachodni
nie tylko traci impet, ale rwnie poczucie celu.
A zatem - wbrew temu, co pokazywaa mapa, i wbrew buczucznym deklaracjom sowieckiego
najwyszego dowdztwa - losy inwazji na Polsk wci jeszcze si wayy.

Rozdzia pity
BITWA WARSZAWSKA
Zanotowane impresje dotyczce miasta Warszawy w przededniu natarcia Armii Czerwonej skadaj si
na opis, ktry jest zadziwiajc mieszanin gorczkowej aktywnoci i niewytumaczalnej apatii.
Dziennik lorda D'Abernona uwypukla apati:
26 lipca Nie przestaj zdumiewa si nad brakiem paniki i nad brakiem jakichkolwiek oznak
zaniepokojenia. [...] Gdyby Rzd Polski zorganizowa metodyczny system obrony przed atakiem
bolszewikw od strony pnocnej, mona by jeszcze wwczas rozumie spokojny wygld penych otuchy
mieszkacw, poniewa jednak najlepsze oddziay odesane zostay na poudnie do obrony Lwowa,
Warszawa pozostawiona jest bez dostatecznej osony.
27 lipca Prezes Ministrw, gospodarz wiejski, wyjecha dzisiaj zbiera swe zboe z pola. Nikt w tym nic
widzi nic nadzwyczajnego.
2 sierpnia Beztroska tutejszej ludnoci jest po prostu nie do wiary. Mona by myle, e adne
niebezpieczestwo nie zagraa krajowi, a bolszewicy s gdzie o tysic mil od granic Polski.
3 sierpnia Zwiedziem wczoraj pnocne okolice Warszawy, ktrymi biegnie droga na Ostrw. [...]
Spodziewaem si [...] ujrze na tej drodze oddziay wojsk i pocigi z amunicj, oraz uciekinierw z ziem
zajmowanych przez bolszewikw. Ruch jednake by niewielki. [...] Dziwne mi si wydao, e przy
zakadaniu drutw kolczastych i przy innych robotach obronnych widziaem zajtych gwnie ydw. Byo
to dla mnie prawdziw niespodziank, poniewa na og ydzi uwaani s tutaj za element przyjanie
usposobiony wzgldem bolszewikw. [...] Ludno tutejsza bya wiadkiem tylu ju inwazyj, e przestaa
po prostu zwraca na to uwag.
7 sierpnia Dzisiaj po poudniu zwiedziem projektowany nowy front w kierunku Miska Mazowieckiego.
Warszawa otoczona jest potrjn sieci drutw kolczastych w promieniu 20 kilometrw oraz pewn liczb
okopw ochronnych dla wojska [...] mnie jednak niezbyt przemawia do przekonania tego rodzaju
rozplanowanie zapr obronnych.
13 sierpnia Brak wszelkiej paniki rd szerokich mas ludnoci jest wprost niezwyky. Wysze warstwy
spoeczestwa opuciy ju miasto, pozostawiajc w wielu wypadkach swe zbiory malarskie i inne
kosztownoci na opiece wadz muzealnych. Warszawa tylekro bya ju okupowana przez obce wojska, e

groce jej dzisiaj niebezpieczestwo nie wywouje rd mieszkacw ani podniecenia, ani paniki,
spotykanej w miastach, ktre nie dowiadczay jeszcze zbrojnych nieprzyjacielskich podbojw 1.
Po drugiej stronie zasiekw Feliks Dzieryski, przesuchujcy w Wyszkowie jecw i uciekinierw,
by wiadom wikszej aktywnoci. Swoje wraenia przetelegrafowa Leninowi:
Chopi trzymaj si od wojny z daleka i unikaj mobilizacji. Masy pracujce Warszawy oczekuj przybycia
Armii Czerwonej, lecz na skutek braku przywdztwa oraz panowania terroru nie wystpuj czynnie. [...]
Partia Socjalistyczna prowadzi szalecz agitacj na rzecz obrony Warszawy. [...] Tysice mczyzn i
kobiet zapdzono do kopania umocnie. Ustawiono zasieki z drutu kolczastego, rozpuszcza si pogoski o
budowie barykad na ulicach. eby obudzi ducha bojowego Polakw, wydano mnstwo apeli do ludnoci,
mwicych, e wystarczy jeden potny cios, by odeprze zmczon i osabion Armi Czerwon. Do tego
uderzenia mobilizuj wszystko. Utworzono kobiece brygady szturmowe. Oddziay ochotnikw, w ktrych
przewaaj synalkowie buruazji i inteligencji, zachowuj si zuchwale. [...] Generalnie, poza
wojowniczym nastawieniem w krgach rzdowych, panuje nastrj przygnbienia. Artykuy prasowe na
temat reakcji Ententy spene ironii i pretensji. Wszyscy polscy kardynaowie, arcybiskupi i biskupi
zaapelowali o pomoc do episkopatw caego wiata, ukazujc nas jako Antychrystw [...] 2.
Naturalnie, ani D'Abernon, ani Dzieryski nie mieli penego przegldu sytuacji. aden z nich nie
mg zna caociowego charakteru poczynionych przygotowa i stanu podjtych zabezpiecze.
13 sierpnia korpus dyplomatyczny wyjecha z Warszawy do Poznania. Dyplomaci otrzymali
wiadomo, e w stolicy MSZ nie moe ju zagwarantowa im bezpieczestwa. Na miejscu pozostali
Wosi, ktrym polecono trzyma si rzdu polskiego, misja midzysojusznicza, ktr wyposaono w
auta oraz zestawy do atania przebitych opon, gdyby pniejsze okolicznoci zmuszay do ucieczki,
oraz monsignor Achille Ratti, nuncjusz papieski, tytularny arcybiskup Lepanto i dziekan korpusu, ktry
uwaa za swj obowizek osobicie stawi czoo hordom Antychrysta.
Rwnie rzd polski chcia si ewakuowa do Poznania, przynajmniej tymczasowo. By jednak pewien
szkopu: Pozna stanowi twierdz Narodowej Demokracji i sta si siedzib Romana Dmowskiego po
jego przymusowej rezygnacji z Rady Obrony Pastwa. Dmowski prowadzi tu kreci robot.
Zorganizowa seri wiecw, na ktrych potpiono przywdztwo Pisudskiego, przepowiedziano upadek
Warszawy oraz zadano utworzenia separatystycznego rzdu poznaskiego. Dmowski chcia uczyni
z Poznania baz wypadow aby nastpnie przej wadz w caej Polsce. Jego kalkulacje nie byy
pozbawione sensu. W Poznaniu znajdowao si Ministerstwo byego Zaboru Pruskiego, zasadniczo
autonomiczne, oraz dowdztwo Frontu Zachodniego (niemieckiego) kierowane przez starego
wyjadacza i zaprzysionego wroga Pisudskiego - gen. Dowbora-Munickiego; instytucje te
pozwalay myle o utworzeniu odrbnej administracji. Dmowski cieszy si te zaufaniem Ententy i
liczy na jej interwencj w przypadku zdobycia Warszawy przez Armi Czerwon. Jego inicjatywa
zasza tak daleko, e 13 sierpnia premier Witos musia uda si do Poznania. Stan tu osobicie przed
wrogim tumem i wygosi proste przemwienie o jednoci narodowej, o potrzebie wspdziaania
wszystkich Polakw. Ostrzeg, e Niemcy chtnie wykorzystaj sabo Polski, a utworzenie
separatystycznej prowincji poznaskiej jest najlepszym sposobem nakonienia Prusakw do powrotu.
Jego sowa byy rozsdne. Musia jednak poczyni pewne ustpstwa. Zgodzi si na utworzenie
Sekretariatu Wojny przy Ministerstwie poznaskim oraz na zorganizowanie Zachodniej Armii
Rezerwowej pod dowdztwem gen. Raszewskiego. W oczach poznaniakw Witos i Pisudski pozostali
przy wadzy na okres prbny. Jeli Warszawa zostanie ocalona, Pozna pozostanie lojalny; jeli
natomiast Warszawa upadnie, Pozna pjdzie wasn drog, a ministrowie rzdu koalicyjnego
przybd jako uchodcy do prowincji administrowanej przez Rzd Ocalenia Narodowego pod
przewodnictwem Dmowskiego.
W momencie, kiedy polityczna jedno Rzeczypospolitej zacza si chwia, jej potencja militarny
osign swj szczyt - przede wszystkim dziki roztropnemu planowaniu i tytanicznym wysikom
wczesnego wiceministra spraw wojskowych, gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Sosnkowski dokona
bilansu sytuacji ju 2 lipca. Przemawiajc na posiedzeniu szefw departamentw ministerstwa i Sztabu

Generalnego, zwrci uwag na zmian charakteru wojny z Sowietami: nie jest to ju ta partyzantka w
wielkim stylu, jest to wojna regularna prowadzona na wikszoci frontu zwartymi siami, gdzie
spotykamy armaty i wszystkie urzdzenia pniejszej wojny wiatowej, [...] wojna zostaa
znacjonalizowana [...] wszyscy oficerowie dawniejszej armii rosyjskiej wsiknli w szeregi armii
bolszewickiej i wojna przybraa charakter wojny za Rosj 3. Opowieci, jakoby armia Budionnego
bya niezwyciona, okreli jako mirae i fantomy, ktre ulotni si natychmiast, gdy tylko uda si
uformowa korpus polskiej kawalerii o zblionej sile. Decydujcym okresem miay by nastpne dwa
miesice, a rozstrzygajcym czynnikiem - morale wojsk. Przemwienie Sosnkowskiego, wygoszone
przed rozpoczciem ofensywy sowieckiej, byo rwnie trafne, co mobilizujce. Stanowio ono
bezporedni impuls do podjcia tych wszystkich dziaa dotyczcych uzbrojenia, transportu, poboru,
ochotnikw, dyscypliny oraz dowodzenia, ktre w cigu nastpnych szeciu tygodni odrodziy wojsko
polskie.
Jeli idzie o uzbrojenie, sytuacja Polski bya krytyczna. Pod koniec czerwca 1920 roku wyczerpa si
kredyt na dostawy wojskowe. Wydano 375 milionw frankw kredytu udzielonego przez rzd
francuski; rzd Stanw Zjednoczonych wola przyznawa kredyty na cele cywilne ni wojskowe; rzd
brytyjski w ogle nie by zainteresowany udzielaniem kredytu. Szefowie armii brytyjskiej i francuskiej,
marszaek Foch i marszaek polny Wilson, nie uwaali za sensowne zaopatrywa Polsk w bro,
dopki Polacy nie maj dobrego rzdu4. Cho francuski minister wojny, Lefevre, zgodzi si udzieli
Polsce niewielkiego kredytu w wysokoci 50 milionw frankw, francuskie ministerstwo finansw
odmwio jego zatwierdzenia5. Weygand uwaa, e najlepszym rdem zaopatrzenia dla Polski
bdzie wyposaenie zmagazynowane w Niemczech, lecz Midzysojusznicza Komisja Kontroli
niszczya te zapasy tak szybko, jak tylko moga 6. Jedyny sukces Polski na tym polu mia miejsce
bardzo pno, bo 26 lipca, kiedy to Stany Zjednoczone zgodziy si wyekwipowa i utrzyma dziesi
dywizji piechoty przez okres trwania wojny7. Na szczcie nadal przychodziy dostawy z
wczeniejszymi zakupami. Kady pocig, ktry dociera do Polski, przywozi tak potrzebn pomoc. Na
przykad pocig nr 79, ktry 18 lipca wyruszy z Is-sur-Tille koo Dijon z 20 tysicami francuskich i 40
tysicami angielskich karabinw oraz 13 milionami adunkw amunicji, przywiz teoretycznie
wystarczajc ilo broni, aby wpakowa po sto kul w kadego onierza Tuchaczewskiego8.
Transport pozostawa problemem. Wprawdzie zmuszono rzd niemiecki, by wywiza si z obietnicy
przepuszczenia do Polski 150 pocigw z broni, lecz kolejarze byli oporni i tranzyt przebiega powoli.
Otwarciu linii kolejowej z Sighetu w Rumunii do Lwowa towarzyszyo zamknicie drogi przez
Gdask. Gwna trasa komunikacyjna przez Wochy, Austri i Czechosowacj pozostawaa
zamknita9.
Wszyscy liczyli na samoloty. Aeroplany nie tylko byy najnowoczeniejszym sprztem wojskowym i
najskuteczniejsz odpowiedzi na sowieck kawaleri, ale rwnie mogy dotrze do Polski o
wasnych siach, i to w cigu paru godzin. W Londynie Winston Churchill zwrci si z pytaniem do
brytyjskiego Sztabu Generalnego, czy eskadry RAF-u stacjonujce w Niemczech nie mogyby zosta
wysane do Polski z Kolonii10. W Warszawie Horace Rumbold, ambasador Wielkiej Brytanii, myla
podobnie:
Uwaam [...], e najlepsze, co moglibymy zrobi, to przysta tutaj mnstwo samolotw. W ten sposb
szybko i skutecznie odebralibymy bolszewikom ochot do walki. W tym celu powinnimy rwnie
przygotowa siln eskadr bombowcw zaopatrzonych w najwiksze bomby, ktre mogyby polecie nad
Moskw i zrwna j z ziemi - cakowicie wykonalna operacja, jak sdz.
Jednake dopki Lloyd George pozostawa przy sterze, ani Churchill, ani Rumbold nie mieli nadziei
na urzeczywistnienie tych wzlotw fantazji. W Paryu Paderewski ze zami w oczach prosi
D'Abemona i Hankeya, eby wzili ze sob do Polski eskadr lotnicz, dziki czemu bd mieli
moliwo ucieczki12. 8 sierpnia Sosnkowski telegrafowa do wojskowego attache w Waszyngtonie,
eby wysa do kraju tyle kompletnych eskadr lotniczych bojowych razem z pilotami, ile si uda

zebra. (...) Eskadry maj by myliwsk grup do bombardowania, cakowicie wyekwipowane, z


dostateczn iloci amunicji, na razie przynajmniej na sze tygodni 13. By to pomys
zdesperowanego. Na tym etapie wojny tylko Alcock i Brown mogliby przywie samoloty w por na
bitw warszawsk. Zasadniczo polskie siy zbrojne musiay poradzi sobie z wyposaeniem, ktre ju
posiaday.
Jeli idzie o zasoby ludzkie, Polska dysponowaa znacznymi zapasami. 3 lipca Rada Obrony Pastwa
wystosowaa nastpujcy apel do ochotnikw:
Ojczyzna w potrzebie' Wzywa wszystkich zdolnych do noszenia broni, by dobrowolnie zacigali si do
szeregw armii; jak jednolity, niewzruszony mur stan musimy do oporu, o pier caego narodu rozbi si
ma nawaa bolszewizmu! [...] Jedno, zgoda, wytona praca niech skupi nas wszystkich dla wsplnej
sprawy! [...] Wszystko dla zwycistwa [...]. Do broni! 14
Ochotnicy napywali tysicami. Do szeregw przyjmowano mczyzn od siedemnastego do
czterdziestego drugiego roku ycia, a oficerw do pidziesitego roku. W okresie nastpnych szeciu
tygodni zgosio si tylu chtnych, ilu przedtem w cigu szeciu miesicy. 20 sierpnia byo ich ju 164
615, w tym ponad 40 000 z samej Warszawy. Utworzono Gwny Inspektorat Ochotnikw pod
dowdztwem gen. Jzefa Hallera, ktry z czasem mg skierowa do walki ca armi ochotnicz. Ci
hallerczycy - wstpujcy do szeregw w gniewie i szkoleni w popiechu - stanowili hard formacj.
W przededniu bitwy do ochotnikw doczyli rekruci wszelkiego autoramentu. Polska Partia
Socjalistyczna wioda prym ze swoj sekcj wojskow pod dowdztwem posa Tomasza
Arciszewskiego. Dostarczya kilku batalionw robotniczych: niektre suyy w Warszawie, jak
Robotniczy Puk Obrony Stolicy, inne za byy przeznaczone do ochrony fabryk i do wypadw na tyy
wroga. 4 sierpnia PPS utworzya Rad Obrony Stolicy, ktra koordynowaa dziaania takich organizacji
jak Stra Obywatelska (formacja urzdnikw paradujcych w sztywnych konierzykach i somkowych
kapeluszach) i Niezaleny Puk Robotniczy (z kijami i kosami).
Zacigom ochotniczym dorwnywa liczebnoci przymusowy pobr. W lipcu 1920 roku powoano do
wojska pi rocznikw: od 1890 do 1894 wcznie. W ten sposb w szeregach znaleli si mczyni
od dwudziestego pitego do trzydziestego roku ycia - bardziej odpowiedzialni i szybciej uczcy si
ni roczniki 1900-1901 z poboru kwietniowego. Mimo e w paru regionach odlegych od frontu - w
Bieszczadach, w Krakowie i w Zagbiu Dbrowskim - poborowi wci jeszcze uchylali si od suby,
to do wojska trafio w sumie 137 152 ludzi.
Zaostrzono dyscyplin wojskow. Dezerterzy nie mogli liczy na lito. Recydywistw
rozstrzeliwano. Oficerowie mieli wieci przykadem. Uchylajcych si od suby sprawnie
wyapywano. W Warszawie na ulicach postawiono patrole, ktre przeszukiway tramwaje i miay
prawo legitymowa wszystkich cywilw w wieku poborowym. Osoby podejrzewane o szpiegostwo,
dziaalno wywrotow lub sprzeczn z interesami wojska stawiano w trybie doranym przed sdem
wojennym. Jak powiedzia Sosnkowski do swoich oficerw: Dla armii zdrowej moralnie fizyczna
przewaga wroga nie jest straszna. Nie sabo liczebna, lecz choroby wewntrzne armii przegrywaj
bitwy15.
Dziki wysikom Sosnkowskiego stan armii wyranie si poprawi zarwno pod wzgldem
ilociowym, jak i jakociowym. 20 sierpnia wojsko polskie liczyo nominalnie 737 767 ludzi - mniej
wicej tylu, ilu oba fronty bolszewickie: Zachodni i Poudniowo-Zachodni. Nieco ponad poow z nich,
czyli 373 166 onierzy, ju przeszkolono, wyposaono i wysano na pozycje 16. Nie byli to surowi i
bezuyteczni rekruci. Wrd nich znajdowao si 28 tysicy kawalerzystw i 33 tysice artylerzystw,
ktrzy zniwelowali przewag Sowietw w obu tych kluczowych formacjach. Ochotnikami byli gwnie
studenci, ktrych inteligencja, entuzjazm i wyksztacenie podziaay niczym zastrzyk adrenaliny na
puki obejmujce dotd niepimiennych i biernych poborowych ze wsi. Kiedy 13 sierpnia, w ogniu
walki pod Radzyminem, 11 dywizja piechoty odmwia wykonania rozkazw, Sztab Generalny nie
zastpi jej regularnymi oddziaami rezerwy, lecz ochotniczym oddziaem robotnikw.

Rozrostowi armii towarzyszyy istotne zmiany w dowdztwie. 19 lipca gen. Rozwadowski powrci z
zagranicy i podj obowizki szefa Sztabu Generalnego. 9 sierpnia gen. Sosnkowski zosta mianowany
na stanowisko ministra spraw wojskowych, ktre faktycznie sprawowa ju od miesicy. 10 sierpnia zgodnie z dyspozycjami Pisudskiego dotyczcymi nadchodzcej bitwy - dokonano wielu zmian w
dowdztwie liniowym. W tym kontekcie szczeglne znaczenie miao powierzenie gen. Sikorskiemu
dowodzenia nad zupenie now 5 armi.
Pozycja Sikorskiego wsrd dowdcw frontowych bya pod wieloma wzgldami analogiczna do
pozycji Sosnkowskiego w administracji wojskowej. Obaj byli ludmi Pisudskiego, zwizanymi od
dobrych dziesiciu lat z kadym z jego rozmaitych przedsiwzi: od Zwizku Walki Czynnej we
Lwowie po Legiony w wojnie wiatowej; obaj nie przekroczyli jeszcze czterdziestki; obaj wyrnili si
w pierwszej fazie wojny z bolszewikami. Wadysaw Sikorski by z zawodu inynierem ldowym, a
polityk zaj si z zamiowania. Przed wojn by porucznikiem w cesarsko-krlewskiej rezerwie
oraz prezesem Zwizku Strzeleckiego we Lwowie. Od 1914 roku by szefem Departamentu
Wojskowego Naczelnego Komitetu Narodowego. W roku 1918, kiedy rozwizano Legiony, wszed w
ostry konflikt z Hallerem. Zosta internowany na Wgrzech. W1919 roku, w randze generaa, otrzyma
dowdztwo 9 dywizji piechoty, a w 1920 roku - grupy Polesie. Przez reszt wojny jego kompetencja i
sukcesy automatycznie czyniy ze kandydata do wszystkich trudnych zada. Jego rzeczowo oraz
niezaleny, twrczy umys predestynoway go w oczach politykw - jako jednego z nielicznych - do
rozmw na rwnej stopie z Pisudskim. Jego geniusz wojskowy stanowi preludium do kariery, ktra
po wielu perypetiach doprowadzia go na sam szczyt polskiej polityki. Sikorski i Sosnkowski byli par
prymusw, stojcych na barkach setek innych oficerw legionowych, ktrzy osigali wwczas czoowe
stanowiska w korpusie oficerskim, jak np. Marian Kukie, peny pukownik 6 armii w Galicji - w caej
powadze swoich dwudziestu piciu lat i 158 cm wzrostu. Tacy to byli nowi dowdcy Pisudskiego kapitanowie jego wojskowej druyny.
W pierwszym tygodniu sierpnia stao si jasne, e decydujce starcie musi nastpi w cigu szeciu,
siedmiu dni. Armia Czerwona pyna strumieniem na zachd. Ostatnie przeszkody naturalne zostay
pokonane, ostatnie bitwy stray tylnej zostay rozegrane. Dla obydwu dowdcw nadesza przeomowa
chwila. Tuchaczewski wyda swoje ostateczne rozkazy o wicie smego, Pisudski - wieczorem
szstego.
Planowanie strategiczne w panujcych wwczas warunkach byo zajciem nader ryzykownym. Solidna
podstawa do podjcia bezpiecznych decyzji po prostu nie istniaa i nie moga istnie. Pisudski musia
sformuowa swj plan, zanim pozna dokadnie lini natarcia Tuchaczewskiego; sporzdzi go, zanim
jeszcze sam Tuchaczewski podj decyzj, jak marszrut obra; plan opiera si na zaoeniu - jak si
okazao, bdnym - e gwne siy Armii Czerwonej pjd na Warszaw najkrtsz drog na zachd;
moliwo ataku pozorowanego na pnocy bd zejcia z kursu na poudnie trzeba byo odoy na
pniejsz okazj. Plan Tuchaczewskiego zosta nakrelony bez wiedzy o dyrektywach polskich;
opiera si na zaoeniu - jak si okazao, rwnie bdnym - e wojsko polskie stawi najwikszy opr
na przedpolach stolicy. Wywiad wojskowy by w marnej kondycji. Polskie loty zwiadowcze utrudniao
cige zachmurzenie i gsta mga; samoloty sowieckie nie zdoay dotrze na wysunite pozycje. Na
ziemi patrole zwiadowcze i rozpoznawcze nie daway sobie rady z nieustannie zmieniajc si
sytuacj. Armie liczce 40-50 tysicy ludzi daoby si dostrzec atwiej, gdyby maszeroway w stylu
napoleoskim w zwartym szyku; rozproszone we mgle na obszarze kilkuset kilometrw kwadratowych
mogy ukry swoje intencje a do chwili ataku. Po obu stronach popeniono powane bdy. Pisudski
otrzyma wczenie informacje, i 15 i 3 armia sowiecka maszeruj prawdopodobnie na pnoc od
Warszawy, lecz pomyli je z 4 armi. Tuchaczewski w istocie dysponowa penym tekstem planu
Pisudskiego, ktry znaleziono przy zabitym pod Chemem polskim oficerze cznikowym; uzna
jednak, i jest to zbyt pikne, by mogo by prawdziwe, i odrzuci plan jako faszywk bd manewr
lokalny17. Tym sposobem obie armie ruszyy do boju po omacku.

Szczera deklaracja Pisudskiego o absurdzie postawionego przed nim zadania kae przypuszcza, e
jego opis bitwy warszawskiej jest najbliszy prawdy. W swojej ksice Rok 1920, napisanej mniej
wicej pi lat pniej, Pisudski opar si pokusie przedstawienia tej bitwy w standardowych
kategoriach wojskowych, czyli jako sztuk w teatrze wojny rozegran przez wszystkowiedzcych
generaw i rozstrzygnit dziki lepszej strategii i taktyce. Sam nazywa j bijatyk bd
bagarre. Mwi o bezsilnoci w zaoeniu, bezsilnoci liczebnej w stosunku do przestrzeni,
nonsensie caego zaoenia bitwy, wreszcie o braku cisych ram i spoida 18. Plany Pisudskiego
zostay podyktowane przez okolicznoci. Pomys kontrofensywy by naturaln konsekwencj
powtarzajcych si w cigu lipca niepowodze taktyki ofensywnej. W istocie rzeczy to niech
Naczelnika do rzucenia gwnych rezerw na kruche linie obrony na Biaorusi doprowadzia do sytuacji,
w ktrej radykalna zmiana strategii na ofensywn okazaa si nieunikniona. Jeli idzie o miejsce
kontrofensywy, Pisudski nie mia wielkiego wyboru. Nie mg jej wyprowadzi z lewej flanki, gdy
jego pozycje zostay tam ju oskrzydlone przez sowieck kawaleri; nie rozwaa moliwoci ataku z
centrum, gdy w tym miejscu oczekiwa frontalnego ataku bolszewikw; nie mg przypuci
ofensywy na Froncie Poudniowym, gdy jego wojska znajdoway si tam 300 km od gwnego teatru
wydarze. Pozostaa mu tylko jedna powana moliwo: kontrofensywa na prawo od centrum - w
punkcie, gdzie mona byo zgromadzi siy uderzeniowe obejmujce jednostki zarwno z Frontu
Pnocnego, jak i Poudniowego. Rozwaa i roztrzsa samotnie te wszystkie okolicznoci w nocy z 5
na 6 sierpnia w swoim gabinecie w Belwederze. Rano przyj Rozwadowskiego i wsplnie
rozpracowali szczegy. Rozwadowski wskaza na znaczenie rzeki Wieprz - sto kilometrw na
poudnie od Warszawy - jako linii oparcia dla kontrofensywy. Do wieczora Rozkaz nr 8358/3 z 6
sierpnia 1920 roku, opublikowany przez Naczelne Dowdztwo i podpisany przez Rozwadowskiego,
by gotowy i zosta wydany19.
Nie koczce si spory na temat autorstwa tego sawnego rozkazu s nieistotne. To, czy szczegy
zostay nakrelone przez Pisudskiego, Rozwadowskiego, Weyganda, przez nich wszystkich, czy nawet
przez kogo innego, nie ma znaczenia. Kady rednio kompetentny strateg zaznajomiony z warunkami
wojowania na Kresach przyznaby, e takie dyrektywy byy podane. Zasadnicza decyzja nie
dotyczya wszake szczegw; w istocie chodzio o osd moralny: czy mona way si na
przegrupowanie caego wojska w cigu jednego tygodnia; czy armia moe ryzykowa naruszenie szyku
bojowego w sytuacji, gdy wrg puka ju do wrt stolicy? Taka decyzja moga nalee tylko do Wodza
Naczelnego i tym, ktry j podj, by Pisudski. Opisa to dowiadczenie sowami Napoleona: ofiara
blw porodowych, jak u modej kobiety rodzcej dziecko20.
Rozkaz z 6 sierpnia utworzy trzy fronty z istniejcych dwch i zmieni nie do poznania rozlokowanie
polskich armii. Front Pnocny rozciga si od Putuska nad Narwi do Dblina nad Wis i zosta
przydzielony gen. Jzefowi Hallerowi. Na pomocnym kracu obejmowa formacje rezerwowe
przeznaczone do obrony dolnego biegu Wisy. Nastpna bya 5 armia gen. Sikorskiego, ktrej
zadaniem byo powstrzymanie ruchliwego prawego skrzyda nieprzyjaciela na pomoc od Warszawy. W
sektorze warszawskim znajdowaa si 1 armia gen. Latinika oraz 2 armia gen. Roi, ktre miay
utrzyma okalajce stolic linie obrony przy wsparciu strategicznych rezerw pod dowdztwem gen.
eligowskiego. Front rodkowy rozciga si od Dblina do Brodw w Galicji i by podporzdkowany
osobicie Pisudskiemu. Obejmowa gwne siy uderzeniowe pod dowdztwem gen. Rydza-migego,
ktre miay si zebra nad Wieprzem w Kocku i w Lubartowie, wsparte po lewej stronie przez 4 armi
gen. Skierskiego i osaniane po prawej przez 3 armi gen. Zieliskiego. Front Poudniowy pod
dowdztwem gen. Iwasz-kiewicza pozosta zasadniczo nie zmieniony: rozcignity wzdu grnego
Bugu i Strypy a do Dniestru. Skada si z 6 armii gen. Jdrzejewskiego, niezalenej dywizji jazdy
pukownika Rmmla oraz Armii Ukraiskiej gen. Pawlenki. Zadaniem tego frontu bya obrona Lwowa
i powstrzymanie sowieckich si w Galicji, by nie poczyy si z Tuchaczewskim na pnocy. Kwatera
Gwna zostaa ulokowana w Puawach nad Wis. Wszystkie jednostki miay zaj pozycje najpniej

12 sierpnia.
Takie przegrupowanie wymagao przeprowadzenia operacji o niewyobraalnej skali. Pisudski opisa je
jako ponad ludzk moliwo21. W momencie otrzymania rozkazu wiele jednostek uczestniczyo w
walce, wiele znajdowao si w stanie wyczerpania po piciu tygodniach odwrotu. Teraz wymagano od
nich oderwania si od nieprzyjaciela, zmiany dowodzenia, pjcia wzdu przedpola i w poprzek
wszystkich linii komunikacyjnych, a wreszcie dotarcia w cigu piciu dni na pozycje odlege nieraz o
150 - 300 kilometrw. To, e Pisudski uzna takie przedsiwzicie za wykonalne, byo jego osobistym
aktem wiary; to, e je zasadniczo zrealizowano, byo cudem, i to cudem w sferze organizacji sztabu
oraz cznoci sztabowej, gdzie tak wielu zachodnich obserwatorw stwierdzao brak kompetencji
polskich si zbrojnych.
Rzecz jasna, bdna byaby sugestia, i wszystko poszo zgodnie z planem Na Froncie Pnocnym
polskie przegrupowanie zostao zakcone przez atak Kawkoru, ktry zdziesitkowa grup gen Roi,
pozbawi 2 armi wyznaczonego dla niej dowdcy oraz zaj dokadnie ten odcinek midzy Narwi a
Bugiem, w ktrym miaa si zebra 5 armia Sikorskiego Na Froncie rodkowym okazao si, e siy
osonowe gen Zieliskiego skadaj si gwnie z fikcyjnych bd nieobecnych jednostek Sam
Pisudski przyznawa, e dyspozycje na papierze nie zawsze pokrywaj si z rzeczywistoci w terenie
Pomnaanie grup, podgrup, ugrupowa, grup ofensywnych i defensywnych prowadzio czasem do
powstawania sztabw bez onierzy, a raz nawet do podziau setki onierzy na trzy brygady - kadej
pod dowdztwem penego generaa W Maciejowicach pod Dblinem czerwone otoki 15 puku uanw
zostay pomykowo wzite za czerwone gwiazdy i cigny morderczy ogie wasnej artylerii.
Rozmieszczenie jednostek polskich w dniu 12 sierpnia zasadniczo odpowiadao zadaniom, do ktrych
je przeznaczono. 156 tysicy onierzy rozlokowanych ju na pozycjach Frontu Pnocnego i
rodkowego miao znaczc przewag, nawet jeli wemiemy pod uwag nominalny stan wojsk
Tuchaczewskiego - 116 tysicy ludzi22. Pitnacie z dwudziestu jeden dywizji zajmowao pozycje
obronne, mona byo oczekiwa - na podstawie danych z wojny wiatowej - e wytrzymaj napr
trzykrotnie liczebniejszego przeciwnika. Polski Front Poudniowy dysponowa 29 tysicami onierzy,
co odpowiadao mniej wicej stanowi obu nacierajcych armii bolszewickiego Frontu PoudniowoZachodniego 12 armii i Konaru. Polskie rezerwy i suby zaopatrzeniowe byy pod rk, ludno bya
przyjazna, onierze walczyli na wasnej ziemi. Cho musieli by tak samo wyczerpani, jak
nieprzyjaciel, ich morale byo wysze dziki nadziejom wzbudzonym przez nowy plan. Kiedy
zakoczono przegrupowanie - bez przeszkd ze strony bolszewikw - min okres najwikszego
ryzyka.
Bitwa warszawska zostaa rozegrana w czterech odrbnych odsonach w czterech rnych sektorach na
przyczku wilanym, nad Wkr, nad Wieprzem i na granicy pruskiej. Kada z czci tej bitwy
stanowia element spjnej caoci: Agitando, Maestoso, Presto oraz Tutti. (Zob map nas 198)
Przyczek wilany w Warszawie by dobrze umocniony i nie powinien by przysporzy polskiemu
dowdztwu wielu kopotw. Potrjna linia zasiekw i system podwjnych okopw tworzyy regularny
pokrg z centrum na Pradze - prawobrzenym przedmieciu Warszawy. Najdalej wysunity punkt
znajdowa si w Radzyminie, 20 kilometrw od rzeki Lewe skrzydo opierao si o Bug na wysokoci
Serocka, a prawe skrzydo dochodzio do Wisy w Karczewie - oskrzydlenie tego sektora nie byo wic
atwe. Na tym odcinku miaa miejsce najwiksza koncentracja si 46 000 piechoty i niemal 2000 jazdy,
730 ckm, 192 baterie artylerii i kompani czogw rozlokowano na obwodzie o dugoci 70 km. By to
jedyny odcinek frontu w caej wojnie polsko-bolszewickiej, gdzie poziom koncentracji si - 690 ludzi,
10 stanowisk ckm 13 baterie artylerii na kilometr - dorwnywa standardom z wojny wiatowej.
Znajdowaa si tu tylko jedna dywizja - 4 dywizja piechoty 2 armii - ktr przetransportowano z daleka
i ktra moga by gotowa do walki po dugiej podry. Dowdcami tego odcinka byli ludzie
dowiadczeni. Haller - wczeniej owiany saw Bkitnej Armii, teraz otoczony chwa Armii
Ochotniczej, Latinik - uparty obroca Cieszyna przed Czechami w poprzednim roku, Raszewski -

poznaniak, Zieliski - niegdy na wysokim stanowisku w armii austriackiej.


Dlatego te sposb rozegrania bitwy o przyczek i towarzyszca jej panika wydaj si do dziwne.
Kontakt z nieprzyjacielem nawizano 12 sierpnia wieczorem, kiedy to oddziay 21 dywizji i Putny z 3
armii sowieckiej dotary do zewntrznej linii obrony pod Radzyminem, w nocy doczyy do nich
wszystkie dywizje - czyli pi - 16 armii Sooguba. Nastpnego ranka, gdy polskie baterie nadal waliy
nad gowami Rosjan na odlego 5-6 km, ci przerwali zewntrzne zasieki i wzili pierwsz lini
okopw. Radzymin pad. Polska 11 dywizja zostaa rozbita i wycofaa si wbrew rozkazom. Haller
przerazi si. Nie uwaa utraty Radzymina za lokalne niepowodzenie. Nie czekajc na potwierdzenie
uzna, e cay ciar sowieckiego uderzenia zagraa Warszawie. Razem z Rozwadowskim zacz sa
we wszystkie strony telegramy o pomoc. 14 sierpnia by dniem walki wrcz, obok cikiej artylerii w
ruch poszy bagnety i granaty. Nie pojawiy si jednak adne sowieckie odwody, ktre pomogyby
wykorzysta ten wczesny sukces. W kocu Haller poj, e bolszewickie natarcie nie zostao
przeprowadzone siami czterech armii, a tylko jednej armii i jednej dywizji. 15 sierpnia rzuci na front
rezerwy eligowskiego. Czogi pary naprzd, dopki nie zatrzymay ich awarie. Radzymin zosta
odbity. 16 sierpnia obrocy wyszli poza linie defensywne. 17 sierpnia 15 dywizja posza jeszcze dalej,
by w Misku Mazowieckim spotka si z wysunitymi oddziaami Frontu rodkowego. 18 sierpnia
przyczek zosta cakowicie oczyszczony z bolszewickich najedcw. Mona byo rozpocz pocig.
Operacja nad Wkr stanowia najtrudniejsze zadanie, a Sikorski dosta najmniej czasu, by j
przygotowa. Dopiero 10 sierpnia wybrano lokalizacj Kwatery Gwnej - Modlin - oraz miejsce
zgrupowania. Wojska Sikorskiego byy nieliczne, sabo uzbrojone, zrnicowane pod wzgldem
wygldu i jakoci oraz rozproszone na duym obszarze. Z 45 tysicy onierzy na stanie mg wysa
w pole jedynie 26 tysicy, w tym 4 tysice jazdy. Jego 5 armia bya sklecona z najbardziej
rnorodnych elementw. Garnizon w Modlinie by obsadzony przez miejscowych rekrutw, ktrzy
nie nauczyli si jeszcze strzela; mieli do dyspozycji sze dzia napoleoskich, ale bez prochu i kul.
Grupa generaa Roi, ktra w niedawnym starciu z Kawkorem stracia pidziesit procent stanu,
zostaa wyprowadzona z linii frontu pod stra. Straty 18 dywizji piechoty wyniosy w Grodnie
trzydzieci pi procent. Stan 17 dywizji piechoty stopnia do 850 ludzi. Brygada syberyjska
pukownika Rumszy miaa znakomite amerykaskie i japoskie wyposaenie, tyle e podczas
procznej podry dookoa wiata stracia ch do walki. Dywizja ochotnicza zostaa poddana
rygorystycznej dyscyplinie z obawy przed niesubordynacj jej ksiy i poetw, okazaa si wszake
jednostk pierwszorzdn - la terreur de la Russie, by zacytowa Sikorskiego23. Rdze 5 armii
stanowia doborowa 18 dywizja piechoty oraz dywizja kawalerii gen. Karnickiego. W cigu nastpnego
tygodnia pod dowdztwo Sikorskiego przesza grupa pk. Habicha z Dziadowa, grupa odwodowa
dolnej Wisy oraz cywile obsadzajcy barykady w Pocku. 5 armia zajmowaa nie najgorsze pozycje.
Sam Modlin dysponowa szecioma fortami: wprawdzie wszystkie wymagay remontu, ale zapewniay
panowanie nad wyjtkowo grzsk dolin. W tym miejscu Bug rozlewa si na trzysta metrw, a Wisa ostatnia linia obrony - jest jeszcze szersza; cho Wkra to ledwie wiksza struga, wyranie odgranicza
teren. W takiej wanie okolicy, kiedy wikszo jednostek bya nadal wzmacniana, zaopatrywana w
prowiant i instruowana, Sikorski otrzyma 13 sierpnia od gen. Hallera rozkaz przyspieszenia operacji o
dwadziecia cztery godziny. Rankiem 14 sierpnia 5 armia przesza do ofensywy. 18 dywizja piechoty,
wci bez czogw, przekroczya Wkr. Dywizja ochotnicza przeprawia si przez Wis - onierze
brnli przez rzek, trzymajc cikie angielskie karabiny nad gow - aby zaj pozycje obok brygady
syberyjskiej. Pocztek by niepewny, gdy Sowieci stawili silniejszy opr ni oczekiwano. Nastpnego
dnia gen, Karnicki przeprowadzi miay rajd na Ciechanw, trzydzieci kilometrw na pnocny
wschd. Wtargn do miasta, ktre nie zostao ostrzeone, cho znajdowaa si tu placwka
dowodzenia sowieckiej 4 armii. Dowdca rosyjski, zastpujcy rannego Siergiejewa, wpad w panik:
spali wasn radiostacj. Karnicki zdoby sowieckie plany i szyfry. Jego rajd mia ogromne znaczenie
psychologiczne. Ciechanw - niegdy siedziba ksit mazowieckich, miasto pojawiajce si w
powieciach Sienkiewicza i w epickich wojnach z Zakonem Krzyackim - by owian legend

nadgraniczn twierdz. Jego zdobycie - choby tylko na par godzin - wzbudzio rado w polskich
szeregach, a przeraenie w bolszewickich. Co wicej, 15 sierpnia by dniem, kiedy obie strony zaczy
mie jasny przegld oglnej sytuacji. Sikorski mia ju pewno, e zaatakowa gwne siy w centrum,
a nie tylko prawe skrzydo nieprzyjaciela. Jego trzy dywizje piechoty i jedna kawalerii natary na
dwanacie dywizji piechoty i dwie kawalerii z 4,16 i 3 armii sowieckiej, ktre zbieray si nad Wkr.
Rozwadowski zda sobie spraw, i jego obawy o przedmocie warszawskie byy bezzasadne;
pozostawiwszy w Warszawie Hallera, pojecha wraz z Sosnkowskim i Weygandem do Modlina.
Poczynania 5 armii w cigu nastpnych kilku dni miay rozstrzygajce znaczenie dla losw caej bitwy.
Odyy upiory z 1831 roku, kiedy to rosyjska armia Paskiewicza skrcia w prawo, przetoczya si
przez Ciechanw i zdobya Warszaw od zachodu. Sikorski jednak si nie przelk. W peni wiadom
przewagi nieprzyjaciela oraz groby ataku na odsonite lewe skrzydo kontynuowa atak. 16 sierpnia
poszed naprzd i zaj Nasielsk. Jego pojazdy pancerne - czogi i osiem maych wozw
opancerzonych - znajdoway sabe punkty w nieprzyjacielskich szeregach: ich skuteczno przesza
wszelkie oczekiwania. Dwa pocigi pancerne, kursujce w obie strony na trasie Modlin - Ciechanw,
ostrzeliway salwami artylerii pozycje przeciwnika - niczym dwadziecia cikich baterii. 17 sierpnia
Sikorski poszed naprzd, a 18 znalaz si jeszcze dalej, zbliajc si do wyznaczonych celw: Orzyca i
Narwi. W tym momencie dowdztwo sowieckie stano przed dylematem. Koncentrujc 15 i 3 armi
oraz przyspieszajc odwoanie czwartej, Sowieci mogli atwo osign ogromn przewag i zmusi
Sikorskiego do odwrotu; wykonujc ten manewr naraziliby si jednak na cakowite otoczenie przez siy
polskie z pozostaych sektorw. Sikorski, ryzykujc zagad swoich oddziaw, umoliwi oczyszczenie
przedmocia warszawskiego oraz zapewni powodzenie kontrofensywie znad Wieprza. Rozstrzygnicie
dylematu polegao na wycofaniu 15 i 3 armii, pozostawieniu Sikorskiego w spokoju, a wasnej 4 armii
na asce losu.
Kontratak znad Wieprza by wprawdzie najbardziej dramatycznym wydarzeniem bitwy warszawskiej,
lecz jego sukces by uzaleniony od powodzenia dziaa, ktre go poprzedzay. Gdyby przyczek
wilany upad lub 5 armia zostaa pokonana, miay manewr Pisudskiego byby bez znaczenia. Samo
przeprowadzenie go okazao si o wiele prostsze, ni mona byo zamarzy. Wikszo cikich walk
miaa miejsce jeszcze przed rozpoczciem ofensywy. Ale Pisudski w Puawach nic o tym nie wiedzia.
Zamierza poczeka, a bitwa na Froncie Pnocnym rozszaleje si na dobre, by przeci swoim
uderzeniem linie komunikacyjne nieprzyjaciela. Zna warto takiego posunicia (przy zaoeniu, e
zakoczy si powodzeniem), obawia si jednak komplikacji. Wydawao mu si, e siy szturmowe
Uczce 20 tysicy ludzi - dwie dywizje piechoty oraz dwie brygady kawalerii - stoj naprzeciw
czterech penych armii: pitnastej, trzeciej, szesnastej i grupy mozyrskiej, ktrych przewaga liczebna
moe zrwnoway taktyczn sabo pooenia. Wiedzia, e rozpta pieko, ktre moe pochon
nie tylko nieprzyjaciela, ale i jego samego. Wiedzia, e cen przegranej jest niemal pewne okrenie,
ktre bdzie oznacza wybr midzy niewol, a walk do krwi ostatniej. Musia wzdraga si na myl
o niewoli, ktrej mogy towarzyszy wizje spotkania ze szkolnym koleg Dzieryskim czy podry w
kajdanach na bolszewick parad w Warszawie. To wszystko mogo si zdarzy. Jego obaw nie
rozwiay bynajmniej telegramy Hallera, ktry sugerowa, e Front Pnocny si chwieje. Nie otrzyma
wiadomoci o sukcesie Sikorskiego. Nie powiadomiono go, e gwne siy Tuchaczewskiego znajduj
si naprzeciw Sikorskiego, a nie naprzeciw niego. Zwleka tak dugo, jak tylko mg, ale w kocu
przyspieszy ofensyw o jeden dzie. 16 sierpnia o wicie wysa do ataku siy szturmowe Rydzamigego z rwnolegym wsparciem dywizji Skierskiego. Patrzy, jak jego legiony wyruszaj znad
Wkry w okolicznociach rwnie mrocznych, jak mroczny by poranek. Jego obawy nie zmniejszyy si,
kiedy patrole zameldoway, e w ogle nie spotkay nieprzyjaciela. Podejrzewa puapk. By, jak sam
mwi, zagroony tajemnicami24. Dzie 17 sierpnia spdzi na objedaniu wysunitych pozycji,
szukajc ladw widma wroga. 18 sierpnia pojecha do Warszawy, przeczuwajc dopiero rozmiary
swojego sukcesu. W stolicy napotka kolejne kopoty. Dowdztwo Frontu Pnocnego stracio ducha
bojowego, przygnbione brakiem osigni, i tylko dziki osobistemu uporowi Pisudski zdoa

nakoni swoich podwadnych do podjcia zdecydowanego, generalnego pocigu. Genera Latinik


zignorowa jego rozkazy i poszed na pomoc znajdujcemu si w opaach Sikorskiemu. W Warszawie
Pisudski dowiedzia si przynajmniej, jak sprawy stoj. Poinformowano go, e 1 dywizja legionowa i
kawaleria Jaworskiego s w Drohiczynie, dalej ni w poowie drogi do Biaegostoku, pokonawszy
ponad sto kilometrw w trzy dni; 3 dywizja legionowa i towarzyszca jej brygada kawalerii znalazy
si na przedmieciach Brzecia. Siy uderzeniowe przedary si przez linie komunikacyjne sowieckiej
grupy mozyrskiej, zdobywajc artyleri przeznaczon do oblenia Warszawy, ale nie zderzyy si z
gwnymi siami 16, 3 czy 15 armii. Tej samej nocy Tuchaczewski zarzdzi generalny odwrt.
Namacalnym efektem dziaa podjtych midzy 12 a 18 sierpnia byo przesunicie centrum konfliktu z
okolic Warszawy nad granic prusk. Wycofywanie si na wschd armii sowieckich pod naporem
skierowanej na pnoc ofensywy polskich si uderzeniowych spowodowao w rezultacie szybkie
przeniesienie operacji w kierunku pnocno-wschodnim. W cigu sierpnia stao si oczywiste, e
ostateczna runda bitwy rozegra si w czworoboku: Myszyniec - Wyszkw - Biaystok - Grajewo.
Cztery pomocne armie sowieckie - 4, 15, 3 i 16 - oraz fragmenty grupy mozyrskiej musiay przej
przez ten obszar, gdzie w zasigu ich dziaania znajdoway si formacje piciu armii polskich: pitej,
pierwszej, drugiej, czwartej i trzeciej. Pene zwycistwo Pisudskiego byo uzalenione od zamknicia
w por tego piercienia, natomiast przetrwanie Tuchaczewskiego - od podjcia natychmiastowej
ucieczki. Tuchaczewski wszelako nie zwleka. Jego 15 armia znajdowaa si jeszcze 19 sierpnia w
Ciechanowie, ale dwudziestego ju w Ostroce, dwudziestego drugiego w omy i kierowaa si dalej
na Lipsk i Grodno; zupenie umkna Sikorskiemu, ktry nadal walczy z oddziaami 4 armii. 3 armia
znajdowaa si dziewitnastego w Wyszkowie, dwudziestego w Zambrowie, a dwudziestego drugiego
w Tykocinie; nie cigana przez Latinika, wymkna si w ostatniej chwili siom szturmowym i dotara
w bezpieczne miejsce. 16 armia wpada jak liwka w kompot: dziewitnastego w Wgrowie,
dwudziestego w Bielsku, dwudziestego drugiego w Biaymstoku musiaa przebija si najpierw przez
21 dywizj 4 armii, potem przez kawaleri Jaworskiego, a w kocu przez 1 dywizj legionow; zostaa
mocno pokiereszowana, ale jakie resztki dotary na drog do Grodna. Te trzy armie, bronic tyw w
czasie marszu, pokonyway 25 km dziennie. Cho tempo to byo wyranie wolniejsze od
uskrzydlonego natarcia polskich si uderzeniowych, i tak byo dwukrotnie szybsze ni przecitne tempo
podczas niedawnej ofensywy i okazao si wystarczajce, by uratowa te jednostki od okrenia. Tu
przed zatrzaniciem drzwi stajni te trzy konie day drapaka. Z czwartym byo inaczej.
Od momentu ogoszenia odwrotu los 4 armii by przesdzony. W tym wanie dniu, 18 sierpnia, 18
dywizja tej armii otrzymaa rozkaz kontynuowania oblenia Pocka; 53 i 54 dywizja nada wizay
skrzydo formacji Sikorskiego; 12 dywizja znajdowaa si wci w Dziadowie; Kawkor Gaja hula w
dolnym biegu Wisy. Fakt, e Tuchaczewski nie uczyni nic, aby zmieni ten stan rzeczy - a wprost
przeciwnie, przez cztery dni faktycznie go utrzymywa - mona wytumaczy jedynie hipotez, i
cigle uwaa odwrt za tymczasowy. Pod koniec owych czterech dni 4 armia bya ju cakowicie
odcita. Kiedy zacza si wycofywa, byo ju beznadziejnie pno. Piechota zostaa w wikszoci
szybko dogoniona i pokonana. Jedynie Gaj mia moliwo i wol ucieczki. Przez siedem tygodni
kampanii Kawkor by niepokonany; morale onierzy byo wysokie. Gaj mia zamiar przekra si
przez pojezierze dobrzyskie i lasy kurpiowskie, maszerujc po zmroku, a mimo to pokonujc 50 km
dziennie; w tym przedsiwziciu pomagaa mu sota i nocna mga. Pierwsz przeszkod stanowia
polska 5 armia, ktrej jednostki pary na pomoc, aby odci drog Kawkorowi. Potem bya jeszcze 4
armia, a na kocu siy uderzeniowe Rydza-migego. Mimo wszystko Gaj ruszy w drog. 21 sierpnia,
tu przed witem, wpad w lesie pod urominem na kawaleri pka Orlicza-Dreszera. Dreszer
zatrzyma si, by nie ryzykowa starcia w ciemnociach. Lepiej by jednak zrobi, gdyby takie ryzyko
podj. Zanim zrobio si jasno, Kawkor zdy si ulotni. Nastpnego dnia Gaj znalaz si pod Maw
w piercieniu czterech dywizji. Dobrze po pnocy Kawkor otworzy piekielny ogie na stacj
Konopniki, zaszarowa w nocne kbowisko, siekc szablami obrocw, i wyrwa si z okrenia. 23
sierpnia przeci w Grabowie dywizj ochotnicz - jak n kozacki maso - a nastpnie przebi si

przez brygad syberyjsk w Chorzelach. 24 sierpnia dogoni sowieck 53 dywizj, ktrej drog na
Kolno blokoway dwie dywizje 4 armii. Postanowi jej pomc. Wywizaa si dwudniowa bitwa,
podczas ktrej Kawkor na prno usiowa obroni sabszego partnera. Bya to beznadziejna sprawa
honorowa. Za oddziaami 4 armii czekali ju na swoj kolej legionici Rydza-migego. 53 dywizja
zostaa zepchnita za granic. Kawkor - bez amunicji, ywnoci i wyboru - pody o wicie
dwudziestego szstego w lad za ni, zabierajc ze sob do Niemiec 600 rannych, 2000 jecw i 11
zdobycznych dzia25. Formacja ta - ktra w swojej krtkiej karierze zapisaa na swoje konto cztery
miasteczka, pi znaczniejszych rzek, sze czogw, siedem samolotw, osiem twierdz oraz 21 000
Polakw (zabitych i rannych) - przestaa istnie 26. Gaj zosta przewieziony do niemieckiego obozu
jenieckiego w Salzwedel pod Berlinem, a jego ludzie do obozu w Altdamm (obecnie Dbie) koo
Szczecina. We wasnym przekonaniu mieli by awangard rewolucji w Niemczech; jako jedyna
formacja Armii Czerwonej dotarli do wyznaczonego celu. Przekraczajc prusk granic, piewali
Midzynarodwk. Ich piew by ostatnim akordem bitwy warszawskiej.
Bezporednie skutki tej bitwy byy oczywiste dla wszystkich. Bolszewicka inwazja na Polsk zostaa
odparta. Walki przeniosy si daleko od Warszawy. Los Rzeczypospolitej Polskiej przesta wisie na
wosku. Wojska Tuchaczewskiego uciekay co si w nogach. Z piciu armii, ktre 4 lipca wyruszyy na
zachd, jedna przestaa istnie, dwie zostay zdziesitkowane, a dwie powanie pokiereszowane. Jeli
polskie szacunki, wynoszce 66 tysicy jecw sowieckich w Polsce i 44 tysice internowanych w
Niemczech, s cho w poowie prawdziwe i jeli uznamy, e straty sowieckie odpowiadaj w
przyblieniu 40 tysicom polskich zabitych i rannych, to dojdziemy do wniosku, e Polacy
wyeliminowali z walki dwie trzecie si agresora. Armia Czerwona stracia w taki czy inny sposb 100
tysicy ludzi (cho wielu z nich to maruderzy, wonice, suby pomocnicze i obozowi). Rozmiary
klski nie podlegaj wtpliwoci. W cigu dwch tygodni od pierwszego starcia pod Radzyminem
odwrt Armii Czerwonej przerodzi si w druzgocc klsk.
***
Wikszo opisw bitwy warszawskiej mona zakwalifikowa do jednej z dwch kategorii: peanw na
cze zwycistwa Pisudskiego bd apologii poraki Tuchaczewskiego. Cho owe relacje
przedstawiaj na pozr te same wydarzenia, maj ze sob niewiele wsplnego. S tylko nieco bardziej
pomocne dla rzetelnego historyka od niegdy popularnej w Polsce interpretacji bitwy warszawskiej
jako cudu nad Wis czy panujcej nadal w Zwizku Radzieckim mody, by milcze, gdy mwienie
jest kopotliwe. Nie ma wszak sensu rozwodzi si nad rozcignitymi liniami komunikacyjnymi
Tuchaczewskiego czy nad bagatelizowaniem [przeze] przestrzeni. To nie s wyjanienia. Linii
komunikacyjnych midzy Rosj a Polsk nie da si przecie skrci. Ogromna rozlego Kresw jest
faktem oczywistym, ktry kady genera musi wpierw przyj do wiadomoci, a nastpnie
zlekceway: strateg, ktry potraktowaby wielko Kresw z nalenym szacunkiem, w ogle by nie
walczy.
Bardzo pouczajca jest konstatacja, e Pisudski wielokrotnie chwali podstawow ide strategii
Tuchaczewskiego. Mimo niekoczcych si sporw w kwestiach drugorzdnych, obaj dowdcy nie
przestali uwaa, e plan szybkiej ofensywy w gb Polski by zasadniczo suszny. Pisudski
owiadczy; to nie by zy plan, w adnym razie, sam mgbym go przyj 27. Tuchaczewski nie
poczuwa si do winy: Front czerwony - stwierdzi w 1923 roku -mg osign wyznaczone cele,
cho w rzeczywistoci ich nie osign. [..,] Ani polityka, ani strategia nie byy bdne 28. Obaj
panowie - ktrzy byli wszak poinformowani lepiej ni ktokolwiek inny - mieli w tej kwestii odmienne
zdanie ni wielu polskich generaw i niemal wszyscy zachodni obserwatorzy, wyznajcy pogld, i
przegrana Tuchaczewskiego stanowia naturaln konsekwencj (by zacytowa sir Henry'ego Wilsona)
syndromu wi z Gezary, pdzcych chyo ku wasnej zagadzie 29. Uznanie wyraone przez
Pisudskiego jest zaskakujce, skoro ofensywa Tuchaczewskiego znad Bugu pozostawia ponad 300

kilometrw odkrytej flanki, zachcajc do kontrataku, ktry faktycznie nastpi i j zmiady. W


istocie rzeczy chodzio jednak o skalkulowane ryzyko, a przede wszystkim o synchronizacj.
Tuchaczewski bardzo dobrze wiedzia, e jego skrzydo jest zupenie odsonite, ale nie zamierza go
tak pozostawi duej ni kilka dni. Nie wierzy bowiem, e wojsko polskie zdoa si wystarczajco
szybko przegrupowa. By cakiem zadowolony z wiadomoci, e jednostki polskie s wycofywane z
frontu w zwizku z przygotowaniami do kontrataku, ktry mg wszak nastpi dopiero po upadku
Warszawy. Pierwotnie Tuchaczewski wyznaczy dat zdobycia Warszawy na 12 sierpnia, co oznacza,
e planowa szturm miasta dwa, trzy dni wczeniej. ywi uzasadnione przekonanie, i obrocy
Warszawy nie zdoaj zaj pozycji obronnych przed 9 czy 10 sierpnia - rzeczywicie nie zdoali.
Niestety dla niego, rwnie on s a m nie by gotw do tego czasu - co wyjania jego spnion decyzj
rezygnacji z frontalnego ataku i obejcia miasta od pnocy. Na skutek tej decyzji jego skrzydo
rozcigno si jeszcze bardziej, stanowic teraz straszliwie atwy cel dla kontrataku Pisudskiego. W
ten sposb dochodzimy do wniosku, e poraka bolszewikw nie bya konsekwencj zbytniego
popiechu, lecz nadmiernej powolnoci. Tuchaczewski wiadomie osabi przejciowo swoje pozycje w przekonaniu, e Polacy nie bd mogli tego wykorzysta. Zosta jednak ukarany: nie tyle przez sam
kontratak, ktry w momencie rozpoczcia waciwie nie mg si nie powie, ile przez niesychany
wyczyn, jakim byo polskie przegrupowanie w dniach 6-12 sierpnia, a take przez seri skutecznych
dziaa opniajcych nad Bugiem i Narwi, w Biaej Podlaskiej, na przedmociu warszawskim oraz
nad Wkr. Mimo niezwykego tempa ofensywa Tuchaczewskiego okazaa si po prostu zbyt wolna.
Spnia si jednak najwyej o trzy, cztery dni. Szybko, ktra w Europie Zachodniej waciwie
przestaa si liczy jako czynnik strategiczny, na Wschodzie nadal miaa znaczenie zasadnicze.
Wystarczy przyjrze si innym moliwociom. System zaopatrzenia, jakim dysponowa Tuchaczewski,
by niewystarczajcy; jego suby pomocnicze pozostay daleko w tyle; jego wojska topniay; opr
miejscowej ludnoci z dnia na dzie wzrasta, im bardziej walki oddalay si od baz rosyjskich w
Wiamie, Smolesku i Poocku, tym bardziej przybliay si do baz polskich. Tuchaczewski wiedzia o
tym wszystkim lepiej ni ktokolwiek inny. Gdyby zatrzyma si nad Niemnem lub nad Bugiem, z
pewnoci stan jego wojsk poprawiby si, ale kondycja armii polskiej poprawiaby si jeszcze
bardziej. Tuchaczewski nie mia wic rzeczywistej alternatywy musia pdzie ku Warszawie na
zamanie karku.
Istotny by rwnie aspekt psychologiczny. W kampaniach, podczas ktrych karta szybko si odwraca,
podstawowe znaczenie ma morale wojsk. W takich okolicznociach dowdcom o wiele trudniej
podtrzymywa ducha onierzy ni podczas wojen o wolniejszym przebiegu, kiedy to atwo
zaprowadzi dyscyplin i zadba o rodki ostronoci. W lipcu byskawiczna ofensywa
Tuchaczewskiego w krtkim czasie zdemoralizowaa oddziay polskie, mogo si zasadnie wydawa,
e w sierpniu jej cig dalszy wywrze podobny skutek, a w istocie jeszcze wikszy, bo skumulowany.
Tak si jednak nie stao dziki lepszemu dowodzeniu polskich oficerw i dziki woli oporu w sercach
polskich onierzy, ktrzy bronili ojczystej ziemi.
Aspekt psychologiczny dopeniay rachuby polityczne. Celem politycznym ofensywy Armii Czerwonej
nie by bezporedni podbj Europy. Trudno byo wszak oczekiwa, e jej trzydzieci sze dywizji
osignie w 1920 roku to, czego w latach 1914-1917 nie zdoao dokona sto pidziesit dywizji armii
carskiej. Jej celem byo sprowokowanie rewolucji spoecznej Tuchaczewskiego niewtpliwie
przekonywano - zapewne z powodzeniem - e jeli tylko zdoa dotrze w por do Warszawy, to ludno
cywilna zrobi reszt. Szybko miaa wic zasadnicze znaczenie nie tylko dla sowieckiej strategu, ale
rwnie polityki.
Jedynym bezspornym dla wszystkich elementem bitwy warszawskiej jest brak koordynacji midzy
dowdztwami Frontu Zachodniego i Poudniowo-Zachodniego. Pomimo rozkazu z 13 sierpnia
nakazujcego poczenie obu frontw, ten drugi w ogol nie odegra w bitwie istotnej roli. Jego 12
armia przeprowadzia siami jednej dywizji atak na Hrubieszw, ktry nie zagraa nikomu, ofensywa
Konarmii na Zamo, rozpoczta 20 sierpnia, nie zbiega si w czasie ze szturmem Warszawy, lecz z

generalnym odwrotem, 14 armia zwrcona teraz ku Dniestrowi nie prbowaa wczy si do walki.
Konsekwencje tego stanu rzeczy byy bez wtpienia powane. Koncentracja si uderzeniowych
Pisudskiego, ktra miaa miejsce w odlegoci jedynie stu kilometrw od 12 armii i stu trzydziestu
kilometrw od Konarmii, przebiegaa spokojnie przez dziesi dni. Obawy Polakw przed walk na
dwch frontach nie speniy si. Polskiemu Naczelnemu Dowdztwu dano wymarzon sposobno do
zajcia si osobno Tuchaczewskim i Budionnym oraz rozprawienia si z nimi po kolei.
Postpowanie Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego nigdy nie zostao dostatecznie wyjanione.
Najczciej przytacza si w tym kontekcie komentarz Trockiego, ktry tumaczy opieszao tego
frontu prywatnymi ambicjami i maoduszn zawici jego oficera politycznego - Jzefa Stalina.
Zdaniem Trockiego Stalin nie potrafi si przyglda spokojnie triumfowi Tuchaczewskiego w
Warszawie, ani nie mg si pogodzi z sukcesem jego oficera politycznego - Smilgi, dlatego w tym
samym czasie, kiedy Smiga i Tuchaczewski mieli wkroczy do Warszawy, chcia za wszelk cen
wej do Lwowa. Stalin toczy swoj wasn wojn.
Kiedy niebezpieczestwo zagraajce armii Tuchaczewskiego stao si cakiem wyrane, a
gwnodowodzcy wyda rozkaz, by Front Poudniowo-Wschodni zmieni gwatownie kierunek
ofensywy na Zamo - Tomaszw [ ] dowdztwo frontu, z poduszczenia Stalina, kontynuowao marsz
na zachd. Przez trzy albo cztery dni nasz Sztab Generalny nie mg wyegzekwowa tego rozkazu.
Dopiero po wielokrotnych ponagleniach popartych grobami dowdztwo Frontu PoudniowoZachodniego zmienio kierunek ofensywy, ale wwczas zwoka bya ju niepowetowana. 16 sierpnia
Polacy przeszli do kontrnatarcia i zmusili nasze oddziay do odwrotu [ ]. Gdyby Stalin, Woroszyow i
analfabeta Budionny nie prowadzili wasnej wojny w Galicji, a Czerwona Konnica znalaza si na czas
w Lublinie, Armia Czerwona nie doznaaby klski [ ]30.
Niestety, zarzuty Trockiego moemy weryfikowa wycznie na podstawie przeciwstawnych zarzutw
stalinistw, ktrych jedynym celem w pniejszych latach byo zrzucenie winy na Trackiego.
Wypowiedzi Stalina podczas przesuchania przy drzwiach zamknitych na X Zjedzie Partii w marcu
1921 roku, relacje Jegorowa i Woroszyowa opublikowane w roku 1929, Historia wojny domowej
Rabinowicza wydana w 1933 roku - wszystkie te enuncjacje miay cel polityczny, a nie historyczny.
Zmierzay do obarczenia Trockiego win nie tylko za fiasko przeprowadzonej przez Tuchaczewskiego
ofensywy na Warszaw, ale rwnie kierowanej przez Budionnego ofensywy na Lww.
Chyba najatwiej bdzie zbliy si do prawdy, jeli powrcimy do sytuacji z drugiego tygodnia
sierpnia 1920 roku i skupimy si najpierw na realiach militarnych. Moemy precyzyjnie okreli i
oszacowa planowane ruchy oddziaw Armii Czerwonej. W dyrektywie z 22 lipca Jegorow wyznaczy
Lublin jako cel dla 12 armii, Raw Ruskjako cel dla Konarmii, Mikoajw jako cel dla 14 armii 31.
Dyrektywa Tuchaczewskiego z 10 sierpnia wskazywaa nastpujce cele: Wocawek dla 4 armii,
Wyszogrd dla 15 armii, Modlin dla 3 armii, Warszaw dla 16 armii, Dblin dla grupy mozyrskiej 32.
Dokadnie rzec biorc, kierunek marszu Jegorowa mia przebiega na zachd - poudniowy zachd,
Tuchaczewskiego za na zachd - pnocny zachd. Wyznaczony kt odchylenia midzy tymi frontami
wynosi wic czterdzieci pi stopni. Inaczej mwic, na kade cztery kilometry marszu oddalay si
one od siebie o trzy kilometry. Mona wic spokojnie zaoy, e sowieckie Dowdztwo Naczelne nie
planowao szybkiego wspdziaania obu frontw.
Nastpnie pojawia si kluczowa kwestia synchronizacji. Dyrektywa Jegorowa nosi dat 22 lipca A
zatem Front Poudniowo-Zachodni oddala si przez trzy tygodnie, zanim ktokolwiek pomyla o tym,
by go zawrci. Dyrektywa Tuchaczewskiego bya datowana na 10 sierpnia. Przygotowujc si
bezporednio do bitwy warszawskiej, Tuchaczewski celowo przenis punkt cikoci swoich wojsk na
pnoc, co sprawio, e kontakt z Jegorowem by jeszcze trudniejszy ni poprzednio. Oba fronty byy
spnione. Tuchaczewskiego, ktry zamierza dotrze do Warszawy 12 sierpnia, zatrzymay w drodze
bitwy nad Narwi i nad Bugiem; Jegorow, ktry chcia doj do Rawy Ruskiej 29 lipca, mia jeszcze
wiksze opnienie w zwizku z bitw o Brody. Oba fronty dopiero zbliay si do swoich celw,

kiedy powinny ju je byy zdoby. Kady z nich musia si boryka z tyloma problemami, e nie byo
czasu na zastanawianie si nad kopotami drugiego.
Nietrudno zrozumie separatyzm Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego. Zostao ono utworzone na
Ukrainie podczas wojny domowej i nie byo zbytnio zainteresowane inwazj na Polsk. Obaj gwni
dowdcy - Jegorow i Stalin - stacjonowali w Aleksandrowsku i obaj byli zdania, e obrona Rosji
powinna mie pierwszestwo przed europejsk eskapad. Na nich wszak ciya odpowiedzialno za
operacj na Krymie przeciw Wranglowi oraz za obron granicy z Rumuni. Kampania galicyjska bya
im coraz bardziej nie na rk, gdy cige parcie na zachd zagraao spjnoci ich wojsk. Mieli do
roboty gdzie indziej - bez angaowania si w bitw warszawsk. Naczelne Dowdztwo od miesicy
lekcewayo ich proby, zwaszcza o posiki, ktre wydaway si przeznaczone wycznie dla
Tuchaczewskiego. Interwencje Stalina na najwyszym szczeblu - u Trockiego i Sklaskiego - pozostay
bez odzewu33. Szybkimi krokami zblia si rzeczywisty kryzys, w wyniku ktrego obaj niebawem
cakowicie zrezygnowali z kampanii galicyjskiej. Na pocztku sierpnia postanowili, e kiedy tylko
Lww zostanie zdobyty, wycofaj Konarmi z Galicji i wyl j na Krym35.
Tak przedstawiao si to katastrofalnej prby uzgodnienia sprzecznych interesw Frontu Zachodniego
i Poudniowo-Zachodniego, ktr podjli przywdcy bolszewiccy. 2 sierpnia Politbiuro postanowio
podzieli Front Poudniowo-Zachodni na dwie czci35. 12 armia i Konarmia miay przej pod
rozkazy Dowdztwa Zachodniego i znale si w ramach poczonego frontu ofensywnego przeciw
Polsce, podczas gdy armie 13 i 14 miay przej pod komend nowego Dowdztwa Poudniowego, by
powsta poczony front defensywny na Ukrainie. Nadzr nad t operacj mia sprawowa Stalin.
Decyzja Politbiura wynikaa z wczeniejszej prby scalenia Frontu Zachodniego, ktr podjto w
chwili osignicia Bugu; 5 sierpnia zostaa przekazana gwnodowodzcemu, Siergiejowi
Kamiemewowi. Nie wyznaczono daty realizacji.
Na skutek niezdecydowania Kamieniewa prosty problem przerodzi si w cigu nastpnych dziesiciu
dni w powany kryzys. Kamieniew by rozdarty w obliczu da Tuchaczewskiego z jednej strony, a
kopotw Jegorowa i Stalina z drugiej. 8 sierpnia poinformowa Tuchaczewskiego, e natychmiastowe
przeniesienie 12 armii i Konarmii jest wykluczone 36. Do gry na zwok zachcay go zupenie
bdne szacunki Smilgi, ktre wskazyway na przewag Frontu Zachodniego nad siami polskimi w
stosunku trzy do dwch 37. 11 sierpnia zwrci si z pytaniem do Dowdztwa PoudniowoZachodniego moliwo realizacji 15 sierpnia proponowanego przeniesienia, ale jego depesza dotara
dopiero po dwch dniach 38. 12 sierpnia wyda rozkaz translokacji 12 armii, w ktrym nie wspomnia
jednak sowem o Konarmn39. 13 sierpnia, co byo nieuniknione, Tuchaczewski wyrazi swj protest W
bezporedniej rozmowie telefonicznej40. Kamieniew powiedzia mu, e likwidacja Wrangla jest
rwnie wana jak zaatwienie waszego problemu. Zgodzi si jednak, by Konarmia znalaza si pod
rk jako poyteczny taran na wypadek, gdyby wasz plan nie wypali, a wasza pi okazaa si zbyt
saba. Ostatecznie Kamieniew zgodzi si z pogldem Tuchaczewskiego, e dalsza zwoka moe si
okaza kopotliwa. W rozkazie nr 4774/1052 do Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego Kamieniew
powtrzy sowo w sowo to, co Tuchaczewski podyktowa mu przez telefon 41. Rozkaza mianowicie,
by 14 sierpnia do poudnia zarwno 12 armia, jak i Konarmia przeszy pod komend Frontu
Zachodniego Zapocztkowa w ten sposb acuchow reakcj nieporozumie, ktre skutecznie
sparaliowa)' cae dowdztwo sowieckie na peny okres trwania bitwy warszawskiej)
Geneza i dzieje rozkazu nr 4774/1052 warte s przeledzenia W intencji by on raczej przejawem
zapobiegliwoci ni odpowiedzi na pilnpotrzeb Nie by reakcj na polsk koncentracj wojsk nad
Wieprzem, gdy w owym czasie ani Kamieniew, ani Tuchaczewski nie wiedzieli jeszcze o tym
posuniciu Pisudskiego W zwizku z powyszym doprowadzi niezadowolone Dowdztwo
Poudniowo-Zachodnie do stanu wrzenia42. Bya to trzecia depesza, ktr Jegorow i Stalin otrzymali
od Kamiemewa jednego dnia. Rankiem dotar do nich telegram konsultacyjny z 11 sierpnia, a zaraz
potem instrukcje z 12 sierpnia w sprawie 12 armii. Na ten pierwszy udzielili odpowiedzi negatywnej,

tumaczc, i w obecnych warunkach radykalna zmiana zada nie jest moliwa. Tymczasem po
poudniu otrzymali rozkaz, ktry by kpin z poprzednich konsultacji Z pewnoci rozwcieczy ich
zaproponowany przez Kamieniewa nowy ukad administracyjny 12 armia i Konarmia miay zosta
przeniesione na Front Zachodni, lecz o ich suby pomocnicze oraz odwody mia si nadal troszczy
Front Poudniowo-Zachodni. Stalin wic zruga Kamieniewa:
Wasz rozkaz niepotrzebnie psuje operacje Frontu Poudniowo-Zachodniego, ktry rozpocz ju ofensyw
Albo trzeba go byo wyda trzy dni temu, kiedy Konarmia znajdowaa si w odwodzie, albo trzeba go byo
odoy do momentu upadku Lwowa43.
Jegorow musia jednak rozkaz wykona. Jego wszak obowizyway dyrektywy Naczelnego
Dowdztwa, nawet jeli oficer polityczny frontu je kwestionowa. Przygotowa wic instrukcje dla
odpowiednich armii i podpisa je. Stalin jednak pozosta nieugity, tote instrukcje zostay
kontrasygnowane przez jego zastpc, R. I. Bierzma, i rozesane tej samej nocy. A zatem rozkaz nr
4774/1052 teoretycznie wszed w ycie. 14 sierpnia 12 armia i Konarmia znalazy si teraz w gestii
Tuchaczewskiego i oczekiway na jego polecenia. Jegorow i Stalin umyli rce i przenieli uwag na
Krym.
Podjte przez Tuchaczewskiego prby przeoenia na praktyk teoretycznej kontroli nad 12 armi i
Konarmia jawi si jako cakowicie nierealistyczne 44. Tuchaczewski znajdowa si w okolicach
Warszawy, natomiast one w Galicji. Jedyn drog cznoci stanowi dugi acuch stacji radiowych
oraz punkt operacyjny w Kijowie. Wobec braku konkretnego zakazu armie galicyjskie kontynuoway
operacje, ktre wczeniej rozpoczy 15 sierpnia. Tuchaczewski wysa rozkaz nr 0361, w ktrym
poleca Konarmii dotrze w rejon Usciuga-Wodzimierza w cigu czterech dni. Dwa dni pniej
otrzyma nastpujc odpowied:
Dyrektywa 0361 dotara 16 sierpnia o god 21. 14 Konarmia nie moe przerwa wykonywanych zada.
Linia Bugu przekroczona. Nasze jednostki docieraj na przedmiecia Lwowa, pitnacie kilometrw od
miasta. Wydano ju rozkaz zajcia Lwowa. Po zakoczeniu operacji Konarmia rozpocznie realizacj waszej
dyrektywy.

Tuchaczewski ponowi swj rozkaz i wkrtce po pnocy, trzeciego dnia, otrzyma nastpn
odpowied:
Dyrektywa dotara 19 sierpnia o godz 23 30 [ ]. W cigu dwch, trzech dni Konarmia zajmie Lww. 45 i 47
dywizja piechoty nie s wystarczajco silne, by utrzyma sektor bez naszej pomocy. Prosimy o dalsze
rozkazy.

Tuchaczewski powtrzy rozkaz po raz trzeci i tym razem, z jakiego powodu, eter oraz Konarmia
okazay si posuszne. Wiadomo dotara do Budionnego 20 sierpnia o 6 rano i Konarmia
niezwocznie wyruszya. Nic w caej tej operacji nie wydaje si zrozumiae. Gdyby pierwotny rozkaz
Tuchaczewskiego zosta wykonany, Konarmia znalazaby si nad Wieprzem 19 sierpnia - 3 dni p o
opuszczeniu tych pozycji przez polskie siy szturmowe. Tuchaczewski powtrzy rozkaz 17 sierpnia,
pod koniec dnia, kiedy sam zastanawia si nad ogoszeniem generalnego odwrotu. Ponowi go 20
sierpnia, na skutek czego Konarmia ruszya w kierunku obszaru, ktry porzuciy ju cakowicie inne
armie bolszewickie i gdzie musiaa wpa w okrenie. Caa operacja bya rwnie niezrozumiaa dla jej
uczestnikw, jak pozostaje niepojta dla historyka. Bez wzgldu na jej ostateczny sens miaa ona
mniejszy zwizek z bitw warszawsk ni z ktni w dowdztwie sowieckim.
Bezporedni ofiar tych wani by Budionny. Jego opublikowane niedawno pamitniki zawieraj
pen dokumentacj tego epizodu, ktry - jak on sam otwarcie przyznaje - w okresie kultu jednostki J
W Stalina by przedstawiany w sposb jednostronny45. Autor daje rwnie barwny obraz
pniejszych udrk dowdcy frontowego. 11 sierpnia Konarmia odpoczywaa, oczekujc na rozkazy.

W penym socu czerwoni kawalerzyci ostrzyli szable, karmili konie, atali mundury, kpali si w
rzece, taczyli doskiego kozaka. Budionny wyjecha otwartym fiatem ze stanowiska dowodzenia w
Werble i przeprowadzi inspekcj swoich dywizji. By gotw ruszy w dowolnym kierunku 12 sierpnia
przyszed rozkaz:
Konarmia ma zniszczy nieprzyjaciela na prawym brzegu Bugu w moliwie najkrtszym czasie i po
sforsowaniu rzeki depta po pitach wycofujcej si 3 i 6 armii polskiej, a nastpnie zajc Lww 45.

Budionny wyda instrukcje do przeprowadzenia ataku w trzech kierunkach 13 sierpnia da rozkaz do


rozpoczcia operacji. Rano przypomnia Woroszyowowi, e dzi jest trzynasty - pechowa data
Owszem - odpar Woroszylow - ale my jestemy bezbonikami, wic w diabelskim dniu diaby
powinny pomaga nam. Radziechw zosta wzity 14 sierpnia. Budionny by w opatynie. Rano
obudziy go walki uliczne. Wychyli si z okna swojej kwatery, wycign mauzera i zastrzeli Polaka,
ktry skrada si w kierunku warty stojcej przed punktem dowodzenia. W nocy do miasta wkrad si
bowiem oddzia generaa Szymanowskiego, 2500 ludzi uzbrojonych w karabiny maszynowe. Walki
trway cay dzie. O 9 wieczorem Budionny wrci na kwater, gdzie wrczono mu nowe instrukcje:
Zgodnie z rozkazem Naczelnego Dowdztwa nr 4774/1052 z dnia 13 sierpnia 1920
1.12 armia i 1 armia konna, lecz bez 8 dywizji czerwonych kozakw, przechodz z dniem 14 sierpnia,
godzina 12 00, pod komend Frontu Zachodniego [ ].
2. Rada Wojenna 1 armii konnej przekazuje 8 dywizj czerwonych kozakw do dyspozycji 14 armii [ ].
Podpisano w imieniu Rady Wojennej, Front Poudniowo-Zachodni, Jegorow, Bierzin 47.

Budionny niezbyt rozumia sens tych instrukcji, ale nie znalaz w nich nic, co wskazywaoby na zmian
planw operacyjnych. 15 sierpnia bitwa rozgorzaa jeszcze bardziej. Mosty na Bugu zostay
zniszczone. Polacy mieli do dyspozycji dwadziecia samolotw, ktre byy w cigym uyciu. 6
dywizja konna sforsowaa pod ogniem rzek, wspia si na wysoki zachodni brzeg i przedara si na
odlego 15 km od Lwowa. Szesnastego Polacy przeszli do kontrataku. Budionny zrezygnowa z
wysunitych pozycji, ale okopa si na przyczku. Znalaz si w krytycznym pooeniu natarcie
byoby kosztowne, pozostajc na miejscu, stanowi atwy cel dla polskiego lotnictwa i cikiej artylerii,
odwrt oznaczaby zaproszenie do pogoni i zadania druzgoccego ciosu. O 9 30 wieczorem otrzyma
pierwszy rozkaz Dowdztwa Zachodniego - nr 0361 z poprzedniego dnia. Nie byo w nim adnej
wzmianki o teraniejszej sytuacji, a jedynie polecenie dotarcia w rejon Usciuga -Wodzimierza sto
trzydzieci kilometrw dalej. Na rozkazie brakowao kontrasygnaty politruka Tuchaczewski
najwyraniej nie zdawa sobie sprawy z cikiego pooenia Konarmii. Budionny wysta depesz z
prob o wyjanienia. Rwnoczenie postanowi ruszy naprzd, uznajc atak za jedyny sposb
umoliwiajcy zdobycie swobody manewru na wypadek zmiany celu. O swojej decyzji powiadomi
telegraficznie Tuchaczewskiego. 17 i 18 sierpnia Konarmia toczya bj. 19 sierpnia Lww by ju
otoczony z trzech stron w promieniu od szeciu do dziesiciu kilometrw. Budionny i Woroszyow
spali wanie w stogu siana, kiedy przypadkowo obudzi ich zabkany polski onierz - rwnie
poszukujcy noclegu - ktry mgby atwo wzi ich do niewoli, ale teraz sam zosta zapany:
Jezus Maria, wykrzykn Polak. Kim jestecie? Nie strzelajcie, tylko ja jeden pozostaem.
To jest Budionny, a ja jestem Woroszyow.
onierzowi odebrao mow. Wywrci oczy i mg tylko zerka na ludzi, o ktrych sysza same
okropiestwa48.
Wieczorem Budionny otrzyma ponownie rozkaz Tuchaczewskiego, ktry zawiera rwnie wieci o
polskim kontrataku. Budionny nadal by przekonany o susznoci swojego planu: mg si uwolni
tylko dziki pokonaniu jednostek, z ktrymi walczy. Baga Tuchaczewskiego o nowe rozkazy. Lecz o
szstej rano otrzyma ten sam rozkaz - powtrzony ponownie. Nie mogo by ju wtpliwoci. Nowy

przeoony Budionnego nie przejmowa si obecnym pooeniem Konarmii. Protesty nie miay sensu.
20 sierpnia w poudnie Konarmia zrezygnowaa z oblenia Lwowa, cho byo ju wida wiee miasta,
ktrego obrocy mogli teraz powetowa swoje straty w kontrataku. Budionny wyruszy ku nieznanych
rozkoszom Uciuga - Wodzimierza. Diabelski dzie Woroszyowa zmieni si w polsk fiest.
Trudno powiedzie, jaki by udzia w tych niesnaskach Stalina. Nie by osob, ktra rozwodziaby si
na temat swoich motyww, a by wystarczajco przebiegy, aby znale wiarygodne uzasadnienie dla
wszystkich swoich posuni. Rejestr przypadkw niesubordynacji w latach 1918-1919 niewtpliwie
czyni go podejrzanym; istnieje te wyrany dowd, e plan Politbiura przyj z niechci. 4 sierpnia,
kiedy Lenin poinformowa go o proponowanym podziale Frontu Poudniowo-Zachodniego, Stalin
oddepeszowa: ,,Politbiuro nie powinno zajmowa si takimi bahostkami, na co otrzyma w
odpowiedzi szorstkie polecenie: wyjanijcie wasze motywy 49. Gwnym motywem, ktry mu
przywieca, bya bez wtpienia ch zatrzymania przy sobie grupy kolegw. Domaga si, by
przewidywane Dowdztwo Poudniowe zostao przejte en bloc przez sztab Dowdztwa PoudniowoZachodniego - co jednak rwnie upraszczao zadania administracyjne. Wysun szereg technicznych
zarzutw w kwestii natychmiastowej translokacji armii, ktre jednak okazay si a nazbyt trafne.
Odmwi kontrasygnaty na rozkazie Kamieniewa z 13 sierpnia nr 4774/1052, ale te go nie odwoa,
jak to uczyni w 1918 roku w Carycynie w sawnym przypadku rozkazu Trockiego. Kiedy rozkaz zosta
wydany, nie zrobi nic, aby zapobiec jego realizacji bd wpyn na postpowanie Budionnego.
Prawdziw zagadk pozostaje kwestia, dlaczego 12 sierpnia Stalin rozkaza Konarmii oblega Lww,
cho doskonale wiedzia, e ma zosta niebawem przeniesiona na zachd. Wprawdzie jako oficer
polityczny dowdztwa frontu mia do tego pene prawo, ale nie by to w adnym razie gest
wspdziaania. Czy Stalin chcia zrobi na zo Tuchaczewskiemu, jak stwierdzi Trocki, a co
powtrzyo pniej kilku radzieckich komentatorw?50 Czy chodzio mu o saw? Czy chcia wcign
Konarmi w przedsiwzicie, z ktrego aden rozkaz Tuchaczewskiego nie mgby jej wydosta? Czy
bya to zwyka komenda operacyjna? Odpowied zaley cakowicie od tego, jak oceniamy t posta. Z
ca pewnoci mona powiedzie tylko tyle, e Stalin podchodzi bardzo nieufnie do idei
przegrupowania, ale jego podejrzenia byy wsparte przekonujcymi racjami militarnymi. Z pewnoci
nie zrobi nic pomocnego, lecz nie by winny niesubordynacji.
W marcu 1921 roku podczas zamknitego przesuchania w tej sprawie Stalin najwyraniej oczyci si
z zarzutw Trockiego za pomoc nader osobliwej uwagi. Stwierdzi mianowicie, e Smilga - jego
odpowiednik na Froncie Zachodnim - obieca zdoby Warszaw w okrelonym terminie i zawid, w
zwizku z czym przekreli plany wsppracy midzy obydwoma frontami 51. Stalin na pewno
przesadzi: takiej obietnicy nie byo. Bya jednak wyznaczona data upadku Warszawy - 12 sierpnia.
Jest cakiem moliwe, e 12 sierpnia Stalin wysa Konarmi na Lww, poniewa wiedzia, e w tym
momencie nie moga si ju w aden sposb przyda w bitwie warszawskiej. Jego argument dotyczcy
dat i terminw niewtpliwie dotyka sedna sporu. W drugim tygodniu sierpnia Armia Czerwona bya
spniona na obu frontach; nie przeczuwaa jednak klski, do ktrej ta opieszao miaa doprowadzi.
Kiedy za miecz spad, wszyscy oskarali si nawzajem. Trocki wini Stalina, a Stalin Smilg;
Tuchaczewski obwinia Budionnego, a Woroszyow Tuchaczewskiego. Kady mg zrzuca win na
Kamieniewa, ktry jako gwnodowodzcy ponosi zasadnicz odpowiedzialno. Lenin dostrzega
saboci Naczelnego Dowdztwa. 14 sierpnia poczyni nastpujc uwag:
Gwnodowodzcy boi si z kimkolwiek zadrze. [...] Warszawa musi by wzita. [...] Gadka o
przyspieszeniu rozmw pokojowych, kiedy wrg naciera, to idiotyzm. Skoro Polacy przejli
inicjatyw, trzeba dziaa miao, a nie becze. Musimy koniecznie wymyli jakie kontrposunicie52.
Lenin zna wic prawd, ale - tak jak pozostali - nie mia ju czasu, by cokolwiek naprawi.
Wanie w sowieckim dowdztwie stanowi klasyczn ilustracj zasady tarcia Clausewitza:

Na wojnie wszystko jest bardzo proste, lecz rzeczy nawet najprostsze s trudne [...] Wyobramy sobie
podrnego, ktry zamierza po caodziennej jedzie przeby jeszcze przed wieczorem dwie ostatnie stacje cztery do piciu godzin karetk pocztow po szosie - nic wielkiego. Przybywa jednak na przedostatni
stacj, nie znajduje koni wcale albo te bardzo marne, a poza tym okolica staje si grzysta, a droga
popsuta. Zapada ciemna noc [...] Podobnie i na wojnie wskutek niezliczonych maych okolicznoci, ktrych
na papierze nigdy naleycie uwydatni nie mona, wszystko si skada na to, e jestemy daleko od
zamierzonego celu. [.. ] Maszyna wojskowa - wojsko i wszystko co do mego naley -jest w gruncie rzeczy
bardzo prosta i wydaje si z tego powodu atwa do kierowania. Naley jednak pomyle o tym, e adna z
jej czci skadowych nie jest z jednego kawaka, natomiast wszystko skada si z oddzielnych
indywidualnoci, z ktrych kada posiada wasne rnorakie tarcia 53.

Takim podrnikiem by Tuchaczewski. Na przedostatnim etapie musia skapitulowa. Jego czno


radiowa bya zakcana; szyfry si pomieszay; rozkazy giny; baga si zapodzia; amunicja si
wyczerpaa; terminy zostay przekroczone. Straci kontakt z Gajem; marnowa czas na dyskusje z
Kamieniewem; nie udao mu si porozumie z Budionnym; rozgniewa Jegorowa i Stalina.
Skumulowany efekt tarcia stanowi prawdziwe wyjanienie jego niepowodzenia przed Warszaw.
Jeli idzie za o sukces Polakw, to trzeba przypomnie inn zasad Clausewitza. Tarcie - owiadczy
- mona przezwyciy, ale tylko dziki elaznej sile woli. Midzy pitym a dwunastym sierpnia
wojsko polskie skutecznie zrealizowao jeszcze bardziej skomplikowany plan przegrupowania ni ten,
ktry bolszewicy jedynie prbowali wprowadzi w ycie. Istniao wiele powodw do tarcia: midzy
Sikorskim a Hallerem, midzy Rozwadowskim a Weygandem. Niemniej jednak chaos i niesnaski
zostay ograniczone do minimum. Byo to moliwe dziki elaznej woli Pisudskiego - architekta i
wykonawcy zwycistwa.
***
Wbrew uporczywie powtarzanym pogoskom rzdy sojusznicze oraz ich czoowi przedstawiciele nie
odegrali w bitwie warszawskiej adnej roli. W okresie bitewnego tygodnia dyplomaci alianccy w
Polsce byli w cakowitej rozsypce: byli skceni midzy sob, nie zgadzali si z wasnymi rzdami, a
take z rzdem, przy ktrym byli akredytowani. Ambasador brytyjski Rumbold, ktry prywatnie
uwaa od dawna, i Ententa zostaa sponiewierana przez bolszewikw, przekna wicej obelg ni to
dobre dla zdrowia i powinna wypowiedzie wojn54, sumiennie wypenia przeciwstawne instrukcje
Lloyda George'a - a do 10 sierpnia, kiedy zostay stanowczo odrzucone. Trzy paragrafy kluczowej
depeszy Lloyda George'a, w ktrej premier rekomendowa wstpne warunki rozejmu przedstawione
przez Lwa Kamieniewa, dotary do Warszawy bdnie zaszyfrowane; mino osiem dni, zanim je
odczytano55. W tym czasie Rumbold dosta drug, odmienn list warunkw Kamieniewa - ktra
okazaa si niedokadna - od woskiego ambasadora Tommassiniego; otrzyma rwnie zapewnienie od
francuskiego ambasadora Panafieu, e Millerand zgadza si z ocen Lloyda George'a - co okazao si
nieprawd. Trudno si dziwi jego niedyplomatycznej, lecz szczerej reakcji wobec ony: Ju nie
wiem, kogo nie lubi najbardziej: Polakw, bolszewikw czy Lloyda George'a 56. Sytuacja zostaa
wyjaniona dopiero 18 sierpnia, kiedy dyplomaci dowiedzieli si z ca pewnoci, e warunki
Kamieniewa byy faszywe, e Lloyd George nie moe ich ju zaleca, e rzd polski nie jest ju
zainteresowany radami aliantw i e nie ma ju zgody midzy Paryem a Londynem. Misji
Midzysojuszniczej nie wiodo si duo lepiej. Jej cywilni czonkowie - D'Abernon i Jusserand- sali
apel za apelem o pomoc dla Polski. 4 sierpnia D'Abernon zaproponowa, by alianci wypowiedzieli
wojn; 6 sierpnia stwierdzi stanowczo, e grupa ekspedycyjna w sile szeciu dywizji piechoty i dwch
kawalerii stanowi minimalny wkad zgodny z interesami, honorem oraz obietnicami aliantw.57
Wszystkie apele zostay zignorowane. Wojskowi uczestnicy misji byli bezradni. Nie mieli nic innego
do roboty poza inspekcj frontu. Generaowie Carton de Wiart i Radcliffe przebywali wanie w

twierdzy brzeskiej, kiedy 1 sierpnia bolszewicy zdobyli j z zaskoczenia; generaowie uciekli w


ostatniej chwili. Innym razem podczas wycieczki samochodowej na ziemi niczyjej koo Modlina minli
grup Kozakw pracowicie przecinajcych druty telegraficzne i zostali ostrzelani przez polski patrol,
ktry wzi ich za bolszewickich komisarzy.
Szczeglnie gorzka bya sytuacja generaa Weyganda. Jecha do Warszawy w oczekiwaniu, e obejmie
dowdztwo polskiej armii. By wszak szefem sztabu marszaka Focha - naczelnego wodza zwyciskiej
Ententy. Mona mu wybaczy, e spodziewa si hodw i powaania. Spotkay go jednak same
upokorzenia i afronty. Jego pierwsza rozmowa z Pisudskim 24 lipca bya katastrofalna. Nie mia
adnej odpowiedzi na pocztkowe pytanie Naczelnika: Combien de divisions m 'apportez-vous?. Nie
przywiz wszak ani jednej. Pogry si jeszcze bardziej, kiedy pochwali dwch generaw, ktrych
Pisudski traktowa z ogromn podejrzliwoci: Jzefa Hallera, ktry wyrobi sobie nazwisko we
Francji, oraz Dowbora-Munickiego, ktry niedawno odmwi suby. 27 lipca zosta doradc szefa
Sztabu Generalnego. Jego stosunki z Rozwadowskim byy jednak jeszcze gorsze ni z Pisudskim.
Otaczali go oficerowie, ktrzy uwaali go za intruza i rozmylnie rozmawiali przy nim po polsku, nie
tylko wykluczajc go z udziau w dyskusjach, ale i pozbawiajc wiadomoci z frontu. Jego sugestie
dotyczce organizacji obrony polskiej byy systematycznie odrzucane. Pod koniec lipca zaproponowa,
by Polacy utrzymali lini Bugu; tydzie pniej przedstawi cakowicie defensywny plan obrony Wisy.
aden z nich nie zosta przyjty. W swoich wspomnieniach przyzna, e la victoire etait polonaise, le
plan polonais, l'armee polonaise58. Jednym z jego nielicznych osigni byo nakonienie Polakw,
aby zastpili rozkazami pisemnymi istniejcy przypadkowy system ustnego rozkazodawstwa. Weygand
okaza si szczeglnie pomocny dla generaa Sikorskiego, ktrego przekona o znaczeniu obronnym
rzeki Wkry. Zasadniczo jednak czu si jak ryba na piasku: ten czowiek nawyky do wydawania
rozkazw znalaz si wrd ludzi, ktrzy nie mieli ochoty ich wykonywa; ten rzecznik obrony musia
znosi towarzystwo entuzjastw ataku. 18 sierpnia, kiedy spotka si ponownie z Pisudskim, nie
usysza sowa o wielkim zwycistwie, a w zamian zosta uraczony historyjk ydowsk. Jego
godno representant de la France zostaa uraona, zagrozi wic wyjazdem. W istocie rzeczy nie
pozostao mu nic innego, jak wyjecha. Bitwa zostaa wygrana; rozpoczynay si negocjacje
rozejmowe; kryzys min. Weygand poprosi D'Abernona i Jusseranda, by spakowali walizki i
wyjechali moliwie najbardziej godnie. By przygnbiony wasnym niepowodzeniem i wcieky na
Polsk za lekcewaenie Ententy. 25 sierpnia na dworcu w Warszawie pocieszono go orderem Virtuti
Militari; dwudziestego szstego w Krakowie burmistrz i rada miejska podjli go uroczystym obiadem;
dwudziestego smego w Paryu tumy na peronie Gare de lEst wiwatoway na jego cze, a premier
Millerand wycaowa go w oba policzki i udekorowa Wielkim Orderem Legii Honorowej. Weygand
nie mg zrozumie, co si stao. By pierwsz, zdezorientowan ofiar oraz gwnym beneficjantem
krcej ju legendy, e to on, Weygand, jest zwycizc z Warszawy.
Legenda o wiktorii Weyganda stanowi doskonay przykad zasady, e w historii mniej wane od tego,
co si rzeczywicie zdarzyo, jest to, w co ludzie wierz, e si zdarzyo. Wersja ta jest wszak zgodna z
uprzedzeniami mieszkacw Europy Zachodniej, ktrym zawsze mio usysze o zwycistwie
aliantw; potwierdza rwnie przesdy komunistw, ktrzy domagaj si, by w kadej opowieci
figurowa imperialistyczny zoczyca. Od tamtych czasw a po dzi dzie akceptuje si j poza
Polsk niemal powszechnie. Przez czterdzieci lat legenda bya przyjmowana za dobr monet rwnie
w krgach akademickich, a kamstwo zostao przygwodone59.
W Polsce, zaraz po bitwie, wrogowie Pisudskiego wysuwali nazwiska dwch kandydatw do tytuu
zwycizcy: Weyganda i Pana Boga, przy czym to drugie byo przeznaczone na uytek lokalny,
pierwsze za dla zagranicy. Prasa Obozu Narodowo-Demokratycznego pod przewodnictwem
warszawskiego dziennika Rzeczpospolita pierwsza rzucia haso, ktremu pisana bya duga i
sawetna kariera: Cud nad Wis. W kraju katolickim urok tego powiedzenia by nieodparty.
Werbalizowao temat, ktry rozbrzmiewa ze wszystkich ambon; dawao wyraz wierze kadego

pobonego katolika, e ziemia wybrana zostaa ocalona moc Bosk. Wiara ta zrodzia ca seri
objawie, podczas ktrych Czarna Madonna z Czstochowy, wita Patronka Ojczyzny, schodzia z
ognistej chmury nad okopami Radzymina, by porazi hordy bolszewickie. Teza ta miaa jednak pewn
konsekwencj: jeli to Bg uczyni ten cud, musia wszak posuy si jakim wysannikiem. Raczej na
pewno nie mg to by Pisudski - towarzysz rewolucjonistw i socjalistw, przyjaciel ydw i
ateistw. Ostateczne rozwizanie poda hrabia Zamoyski, polski ambasador w Paryu, narodowy
demokrata oraz czonek wojennego Komitetu Narodowego Dmowskiego, oficjalnie dzikujc rzdowi
francuskiemu za usugi generaa Weyganda. Legenda staa si wersj obowizujc.
We Francji wiktoria Weyganda nigdy nie podlegaa dyskusji. Dla caego narodu bya niczym balsam,
dla rzdu za stanowia dar niebios. Poechtaa narodow dum i wspara rosnce wpywy katolicyzmu.
Cud nad Wis zbieg si w czasie nie tylko z kanonizacj Joanny d'Arc - dostarczajc widomego
dowodu na jej skuteczno jako niebieskiej patronki francuskiego ora - ale rwnie z kampani
prezydenck, podczas ktrej rzd posugiwa si retoryk obrony chrzecijastwa. Po raz pierwszy w
dziejach Trzeciej Republiki rzdowy Bloc National wprowadzi niedawno do Zgromadzenia
Narodowego wikszo posw katolickich, a teraz stara si, by jego przywdca - Millerand awansowa z premiera na prezydenta. We wczesnej fazie kampanii slogany Bloku wzbudziy niky
odzew. Dokonania Milleranda jako szermierza chrzecijastwa nie byy bowiem imponujce: straci
kontrol nad polityk aliantw na rzecz walijskiego metodysty; zgodzi si pozostawi
interwencjonistw wasnemu losowi; dopuci do tego, by interesy francuskie na kontynencie ulegy w
starciu z interesami brytyjskimi; nie ocali Rosji przed bolszewizmem; nie kiwn palcem, by obroni
Polsk - a przynajmniej tak si wydawao, zanim informacje o klsce Armii Czerwonej pod Warszaw
nie trafiy na czowki gazet. Jego eksperci od image nie przepucili takiej okazji. Teraz mwio si, e
Millerand od pocztku panowa nad sytuacj; Millerand nie spanikowa, kiedy nadcigna Czerwona
Zaraza; Millerand pobi bolszewikw zgodnie z wasnym terminarzem; Millerand wysa do Warszawy
Weyganda, a Weygand zwyciy. Nic dziwnego, e Millerand ucaowa zdumionego generaa w oba
policzki. Milleranda wybrano prezydentem Francji.
Jeszcze bardziej zdumiewajcy przypadek politycznego kuglarstwa mia miejsce po drugiej stronie
kanau La Manche. Niezdarna kampania wyborcza Milleranda blednie na tle byskotliwej
ekwilibrystyki Lloyda George'a. Przedstawienie brytyjskiego premiera byo pokazem czystej magii. 15
sierpnia Lloyd George wyjecha na urlop do Lucerny. 20 sierpnia otrzyma definitywn informacj o
polskim zwycistwie, a dwudziestego drugiego - wraz z woskim premierem Giolittim, ktrego
podejmowa w Lucernie - wyda komunikat60. Potpi w nim bolszewikw za zamach na niepodlego
Polski, ale nie pogratulowa Polakom, e j obronili. W ogle nie wspomnia o Pisudskim,
ograniczajc swoje osobiste uwagi do D'Abernona i Weyganda, ktrych talenty - zasugerowa przewayy szal zwycistwa. Wychwalajc Misj Midzysojusznicz, skierowa aplauz Zachodu z
powrotem ku osobie przewidujcego Walijczyka, ktry wszak pierwszy pomyla o tym, by wysa
D'Abernona i Weyganda do Warszawy. Sztuczka si udaa - zudzenie byo pene. Lloyd George dzieli
laury zwycistwa za bitw, do ktrej ze wszystkich si prbowa nie dopuci.
Trudno oprze si refleksji, co by byo, gdyby Warszawa jednak upada. Nie jest to tylko akademickie
gdybanie bez konkretnej odpowiedzi: bya to moliwo, ktr podczas pierwszych dni urlopu w
Lucernie - kiedy nie nadeszy jeszcze wiadomoci - powanie rozwaa Lloyd George. Upadek
Warszawy nieuchronnie oznaczaby wezwanie do nowej interwencji oraz do zaprzestania handlu z
Rosj. Curzon i Churchill niewtpliwie przeforsowaliby swoje stanowisko. Lloyd George musiaby
zoy rezygnacj - do czego w kocu doszo w analogicznych okolicznociach w 1922 roku - albo te
mgby utrzyma swoj, pozycj za cen upokarzajcego przyznania si do poraki i kompletnej
zmiany polityki. Ostatecznie oszczdzono mu tego wyboru. Lloyd George nie ocali Polski w 1920
roku; to Polska ocalia Lloyda George'a.
Powszechnie akceptowana wersja bitwy warszawskiej jest tak odlega od prawdy, e a rodzi si
pokusa, by uzna j za efekt celowego i wiadomego faszerstwa. Wszelako wyrachowane kamstwa

nie mogy by przecie tak skuteczne. Mamy wic do czynienia z klasycznym przypadkiem
powszechnej autosugestii. Trzeba koniecznie pamita o tym, e europejska opinia publiczna bya tak
uksztatowana, by ignorowa sukces Pisudskiego. Od samego pocztku jego nazwisko kojarzono z
klsk i zdrad, a w 1920 roku nie miao jeszcze nic z prestiu, ktry potem je otacza. Jako
przedwojenny rewolucjonista doprowadzi swoj parti do rozamw i wani; jako genera w wojnie
wiatowej doprowadzi swoje Legiony do internowania i rozwizania; jako samozwaczy marszaek
poprowadzi swoje wojska do Kijowa i do Wilna, ktre teraz byy ju w innych rkach. Porzuci Polsk
Parti Socjalistyczn; opuci Niemcw; okaza nieposuszestwo Entencie. W Anglii i we Francji
uwaano go za zdradliwego sojusznika, ktry wiedzie Polsk ku ruinie; w Rosji uznawano go za
faszywego sug aliantw, ktry chce doprowadzi imperializm do upadku. Nikt poza Polsk nie
dostrzega w nim zdeklarowanego patrioty, walczcego ze zmieniajcymi si okolicznociami.
Wszyscy - od Lenina po Lloyda George'a, od Prawdy po Morning Post - uznawali go za
wojskowego ignoranta i politycznego nieudacznika. W sierpniu 1920 roku panowaa powszechna
opinia, e katastrofalna kariera Pisudskiego zostanie uwieczona upadkiem Warszawy. A gdy stao si
odwrotnie - kiedy w cigu kilku dni Armia Czerwona zostaa pokonana i odepchnita - nikt nie mg
sobie wyobrazi, by sprawc sensacji mg by Pisudski. Na skutek poprzednich dowiadcze ta
prawda bya nie do zniesienia. Jak mgby powiedzie Voltaire: gdyby Weygand nie istnia, trzeba by
go byo wymyli.
Rozdzia szsty
DECYDUJCA KAMPANIA
Bitwa warszawska nie zakoczya wojny polsko-bolszewickiej. Nie bya Waterloo czy Sedanem, ktre
za jednym zamachem potrafiy obali cesarstwo bd doprowadzi do natychmiastowego pokoju.
Polska nadal pozostawaa w wielkim niebezpieczestwie: skcona z sojusznikami, w stanie wojny z
ogromnym ssiadem. Rosja Sowiecka nie zostaa wszak pokonana, a bitwa podziaaa niczym do na
przywdcw bolszewickich, skaniajc ich do mobilizacji przed drug prb o wiele wikszych ni
polskie rezerw. Jak zauway 22 sierpnia Lloyd George: , jeli Rosja chciaaby zgnie Polsk, moe to
zrobi w kadej chwili1. Rosja moga sobie pozwoli na przegran bitw; Polska nie moga przegra
kampanii. Na dug met wykorzystanie zwycistwa miao bardziej decydujce znaczenie od niego
samego.
Na poudniu rozpoczynaa si ju pierwsza rozgrywka. Przez pi dni po wycofaniu si spod Lwowa
Konarmia maszerowaa bez celu nad grnym Bugiem, korygujc z dnia na dzie swoj marszrut
zgodnie ze zmiennymi planami odlegych zwierzchnikw. Lecz 25 sierpnia zacza si porusza w
sposb bardziej skadny. Pod koniec miesica doprowadzia do starcia znanego w radzieckiej
historiografii pod nazw natarcie na Zamo bd piercie zamojski, a ktre w historii polskiej
wojskowoci okrela si czsto mianem bitwy pod Komarowem.
Cho oglna sytuacja przed Zamociem jest w zasadzie jasna, to nie bardzo wiadomo, jak rol
przypisa jej poszczeglnym elementom. Historycy polscy uznaj czsto szar pukw uaskich pod
Komaro-wem, 31 sierpnia, za najwspanialsze starcie w caej wojnie. Niedawno okrelono je mianem
najwikszej bitwy kawaleryjskiej od 1813 roku oraz jedynej takiej bitwy w XX wieku2. Natomiast w
szczegowych wspomnieniach Budionnego bj ten w ogle nie figuruje. Z kolei klasyczna relacja
pukownika Przybylskiego zawiera niezrozumiale stwierdzenie: L'Armee de Cheval, demoralisee, n
'accepta pas le combat et se retira3.
Polskie przygotowania byy szybkie i skuteczne. Genera Sikorski przyby na miejsce, aby obj
dowdztwo. Podczas gdy Konarmia sza naprzd z poudniowego wschodu w dwch kolumnach,

Sikorski osacza j stopniowo z obu stron: od pnocy oddziaami odtworzonej 3 armii, a mianowicie 7
dywizj piechoty nad Bugiem, 2 dywizj legionow w Hrubieszowie oraz 6 dywizj (Ukraisk) i
kubask brygad kawalerii; od poudnia za grup gen. Stanisawa Hallera, czyli 13 dywizj piechoty
i 1 dywizj kawalerii, ktre pochodziy z 6 armii. Sam Zamo obsadzay trzy miejscowe bataliony
wzmocnione pospiesznie 10 dywizj piechoty z Krasnegostawu. Sikorski coraz bardziej otacza
Budionnego. Z dnia na dzie piercie stawa si coraz wszy i coraz szczelniejszy. Kiedy 30 sierpnia
Konarmia nadziaa si na umocnienia Zamocia, Haller zdoa j zablokowa: najpierw wzdu
poudniowego skrzyda dziki zdobyciu Komarowa i Tyszowiec, a nastpnie od tyw, obsadzajc
rzek Huczw. Konarmia znalaza si w potrzasku o dugoci 12-15 kilometrw. Jej cztery dywizje
stany w tym korytarzu jedna za drug niczym wagony pocigu, ktry wpad na stacj kocow:
parowz docisn bufory, ty zosta uwiziony przez przeszkod na torach, boki zostay otoczone przez
wrogi tum na peronach. Jedyn szans na ocalenie dawao wycofanie si, zanim Polacy zd
rozczepi wagony i rozebra je kawaek po kawaku.
Relacja Budionnego unaocznia, jak niebezpieczne byo ycie w piercieniu zamojskim. Spdzi tam
trzy dni - trzydziestego i trzydziestego pierwszego sierpnia oraz pierwszego wrzenia - galopujc tam i
z powrotem z Woroszyowem, by zachci dywizje do odpierania atakw przypuszczanych ze
wszystkich stron. Jego placwka dowodzenia w Starej Antoniwce zostaa trzydziestego zrwnana z
ziemi przez artyleri Hallera; jego sprzt sygnalizacyjny, sztab, osobiste tabory i konie zostay
unicestwione - na szczcie podczas jego nieobecnoci. Swoj kwater przenis najpierw do wsi
Miczyn, a potem do lasu za wiosk. 31 sierpnia 11 dywizja zostaa przyszpilona przez wypad z
Zamocia; 14 dywizja odpieraa liczne ataki z Grabowca; 4 dywizja zostaa przygwodona przed
Horyszowem. W najbardziej niebezpiecznym pooeniu znajdowaa si 6 dywizja. Jej dwie brygady
zostay odcite w pobliu Zamocia, a pozostae zostay otoczone pod Komarowem. Walczyy przez
cay dzie. O czwartej po poudniu zaszaroway na brygad kubask w Czenikach (por. opis Babla
na s. 32-33) i wycofay si na Wzgrze 255, skd wypara je artyleria. Od szstej po poudniu
atakoway je na zmian polskie puki uanw. Dopiero pnym wieczorem - za trzeci prb - Rosjanie
przedarli si przez Niewirkw i dotarli do centrum piercienia. Konarmii pomoga trwajca cay dzie
ulewa. Widoczno bya za, zapa do szturmu zosta przygaszony, szerzy si chaos. Budionny opisuje,
jak podczas boju natkn si na tabor porodku odsonitej ki. Niektre konie leay martwe w
zaprzgach, inne ugrzzy w bocie. Podrni stoczyli si pod wozami, chowajc si przed podwjnym
potopem - deszczu i kul. Byy to aktorki z polowego teatru Konarmii. Aha, to nasz front kulturalny!,
zawoa Budionny. Jak wam si podoba taki koncert?4
Starcie kawalerii z 31 sierpnia zasuguje na wicej uwagi, ni powici mu Budionny. Bya to bitwa,
na ktr polskie dowdztwo ostrzyo sobie zby od dwch miesicy; cho nie staa si rozstrzygajca,
stanowia istotny element w demontau znienawidzonej Konarmii. Bya to jedyna okazja w czasie
wojny, kiedy dwie due jednostki jazdy w zwartym szyku stany naprzeciw siebie. By moe bya to
ostatnia prawdziwa bitwa kawalerii w dziejach Europy. Polska dywizja kawalerii pukownika Juliusza
Rmmla, zoona z dwch brygad, nie moga dorwna czterem dywizjom Budionnego. Nie musiaa
jednak atakowa caej Konarmii: jej zadanie polegao na utrzymaniu jednego odcinka na poudniowym
skrzydle piercienia. Polacy walczyli w dwch osobnych rundach - rano i wieczorem - przeciw
jednostkom 6 i 11 dywizji sowieckiej. 7 brygada zaatakowaa o 7.45 rano z pozycji nocnych w
Komarowie. Natarcie rozpocza szara 2 puku szwoleerw - ledwie dwustu ludzi - oraz
liczniejszego 8 puku uanw. Przybycie 9 puku uanw (maopolskiego) pozwolio utrzyma lini
ataku, zanim szara 6 brygady opodal Niewirkowa nie oczycia pola bitwy. Nieprzyjaciel - sowiecka 6
dywizja - wycofa si przez bagnist dolin i znalaz si poza zasigiem. Straty polskie byy due,
zwaszcza wrd oficerw. 9 puk uanw straci wszystkich dowdcw szwadronw; w 6 brygadzie
byo wielu rannych, m.in. porucznik Komorowski; kady polski puk bardzo ucierpia. Bitwa
wieczorna bya konsekwencj niespodziewanego powrotu sowieckiej 6 dywizji z Czenik. Rmmel nie
zdawa sobie sprawy z tego, co si dzieje, dopki Sowieci nie wyszli z lasu naprzeciwko i nie ustawili

si do ataku. Bya to bardzo nerwowa chwila. Czerwona kawaleria wya, gwizdaa i szczkaa szablami
w prawdziwie kozackim stylu. Polacy jeszcze opatrywali rany. 9 puk uanw, ktry najbardziej
ucierpia w boju, ruszy z kopyta, by wygra wycig przed starciem. Uani wpadli na nadjedajce
szeregi i zmieszali si z nimi; walczono w zwarciu za pomoc rewolwerw, sztyletw, a nawet goych
rk, by wysadzi przeciwnika z sioda. Okrzyk Hurrra! po prawej ogosi przybycie galopem 8 puku
uanw Krzeczunowicza, po ktrym pojawi si 1 puk (krechowiecki) z samym Rmmlem na czele.
Jakim sposobem 9 puk wykrzesa siy, by wydosta si ze zwarcia i zaszarowa ponownie. Sowiecka
6 dywizja runa do tyu, pozostawiajc za sob pole zasane ludzkimi i koskimi szcztkami. By to
spektakl, jakiego Europa nie ogldaa ju nigdy wicej5.
Sikorski nie powinien by pozwoli Konarmii na ucieczk. Chocia nie dysponowa tak si
uderzeniow, jak kawaleria Budionnego, mia wielk przewag w artylerii i piechocie. By zbyt
powolny i nazbyt ostrony. W nocy 31 sierpnia nie przeszkodzi Konarmii w przegrupowaniu; nie
wzmocni te zaogi nad Huczw - gdzie przebiegaa jedyna droga ucieczki - ani nie wysadzi mostw.
Przed ostateczn rozpraw zdecydowa si podj dziaania nkajce, gdy naga sia Konarmii moga
nadal przeway w starciu z jego lepiej ustawionymi, lecz osobno sabszymi jednostkami. Rankiem 1
wrzenia Konarmia para ju na wschd. W Lotowie 2 brygada Tiuleniewa z 4 dywizji, jadc po grobli
przecinajcej podmoke okolice wioski, przedara si przez linie polskie i pognaa naprzd, by zaj
mosty na Huczwie. Temu wyczynowi przyglda si z aprobat Budionny, ze zdumieniem za - z
przeciwlegego brzegu doliny - Stanisaw Haller. Reszta Konarmii podya w lad. 2 wrzenia
Rosjanie dotarli do Wodzimierza, gdzie spotkali swoj 12 armi. Konarmia przetrwaa i moga
walczy dalej. Byk wymkn si Sikorskiemu - polski matador nie pooy bestii trupem. Cho
poszarpana przez piki Hallera i skrwawiona przez groty w zadzie, Konarmia zdoaa jednak znale
tunel wychodzcy z areny i apic ostatni, gboki oddech wyrwaa si na wolno.
Wprawdzie dziki nadzwyczajnej energii Budionnego gwne siy Konarmii wymkny si
nienaruszone, wielu onierzy musiao jednak dawa sobie rad na wasnrk. Jednym z nich by
Babel. Noc 30 sierpnia spdzi pod goym niebem. W zasigu wzroku znajdoway si mury Zamocia,
otaczajce wspaniay renesansowy paac hrabiw Zamoyskich oraz du dzielnic ydowsk z
wieloma synagogami. Babel rozmawia o ydach z miejscowym chopem. Jak wielu ich mieszka w tej
czci wiata?, zapyta wieniak. Jakie dziesi milionw. Hmm, wida, e po tej wojnie nie
zostanie ich wicej Jak kilkaset tysicy. Babel - sam yd - nie oponowa. Trzydziestego pierwszego
walczy cay dzie wraz z 6 dywizj. Potem by ju zdany na siebie:
Przyjechalimy do Sitaca rankiem. Byem w towarzystwie Wolkowa, kwatermistrza sztabu Znalaz dla nas
woln chat na skraju wsi.
- Wdki - powiedziaem do gospodyni - wdki, misa i chleba! [...]
- Nic nie ma - odpara obojtnie po polsku. - Nawet nie pamitam, kiedy co byo [...]
Wyjem z kieszeni zapak i podpaliem kup somy na pododze. Wyzwolony pomie zabysn i skoczy
ku mnie. Stara rzucia si piersi na ogie i zgasia go.
- Co robisz, panie? - rzeka i cofna si w przeraeniu [...]
- Spal ci, stara - zamamrotaem zasypiajc - spal ciebie i twoj kradzion jawk.
- Czekaj! - wrzasna gospodyni wysokim gosem. Pobiega do sieni i wrcia z dzbankiem mleka i
chlebem.
Nie zdylimy zje nawet poowy, gdy na dworze zaczy bi wystrzay. Byo ich mnstwo. Biy dugo i
obrzydy nam. Skoczylimy mleko i Wokw wyszed na dwr, aby dowiedzie si, co si dzieje.
- Osiodaem twojego konia - odezwa si do mnie przez okno - mojego podziurawili, e trudno lepiej.
Polacy ustawiaj kulomioty o sto krokw od nas.
W ten sposb zosta nam jeden ko na dwch. Ledwo wynis nas z Sitaca. Siadem na siodo, Wokw
ulokowa si z tyu. [...]
- Przegralimy kampani - mruczy Wokw i zaczyna pochrapywa.

- Tak - odpowiadam6.

Konarmia wycofywaa si w stanie fizycznego i psychicznego wyczerpania 7. Stan 11 dywizji stopnia z


3 500 jedcw do 1180 onierzy i 462 koni; 6 dywizja stracia szesnastu z dwudziestu dowdcw
swoich szwadronw; 4 i 14 dywizja byy w rwnie opakanym stanie. Wprawdzie we Wodzimierzu
doszo do nich 400 aktywistw partyjnych z Moskwy, 500 onierzy z odwodw oraz 1000 koni, to
nadal brakowao odpowiedniego umundurowania. Poniewa onierze zwtpili w zwyke kanay
zaopatrzenia, wystosowali prywatny apel do szanownego przyjaciela i towarzysza Grigorija
Ordonikidze z Kaukazu, eby przysa im 20 tysicy par burek (wojokowe buty) 8. Do
Wodzimierza przyby dowdca 12 armii, N. N. Kumin, aby omwi wprowadzenie do akcji
posikw; wyjani jednak, e jego dwie najblisze dywizje - 7 i 44 -nie maj karabinw. 13 wrzenia
Konarmia zostaa wyparta z Wodzimierza, ratujc tyle zapasw, ile si dao. Podczas odwrotu nkao
jpolskie lotnictwo i coraz bardziej pewna siebie polska kawaleria. Konarmia sza na ytomierz,
odlegy o 400 kilometrw, wyznaczony jako rejon odpoczynku. Po drodze trzeba byo walczy w dzie
i maszerowa w nocy. 18 wrzenia o 3 nad ranem polska jazda wpada do Rwnego i otoczya brygad
Tiuleniewa. Dwa dni pniej Budionny rozmawia z Tuchaczewskim przez telefon i uzyska zgod na
cakowite wycofanie si. Dopiero wtedy Konarmia zostaa zluzowana przez 12 armi. 26 wrzenia,
kiedy Budionny znajdowa si w Nowogrodzie, przyszed rozkaz przygotowania Konarmii do
translokacji na front przeciw Wranglowi. Ale nawet wtedy kopoty Budionnego si nie skoczyy.
Podczas marszu nad Dniepr jego ukochani onierze dokonali serii pogromw 9. Budionny aresztowa
dwch brygadierw z 6 dywizji, a jej szefa sztabu obciy odpowiedzialnoci. Przeprowadzono
czystk. Wymierzono srogie kary. Konarmii nie udawao si teraz utrzyma tempa marszu 40 km na
dzie, cho w przeciwn stron sza tym tempem tygodniami. Kampania galicyjska nadwerya do
ostatecznych granic dyscyplin i morale najlepszej formacji Armii Czerwonej. Kiedy towarzysze Babla
na dobre odwrcili si plecami do Polski, odyy w nich pierwotne instynkty anarchicznych band
kozackich, z ktrych ich wczeniej rekrutowano.
Na pnocy dziaania przebiegay wolniej. Po starciach nad granic prusk gwne siy obu wojsk
straciy kontakt. Obie strony potrzeboway czasu na przegrupowanie, ale te obu zaleao na podjciu
walk. Rozkazy Tuchaczewskiego nadal mwiy o zajciu Warszawy; celem Pisudskiego byo
unicestwienie przeciwnika, ktrego zdoa ju odeprze. Atuty byy rozoone rwno. Tuchaczewski
dysponowa solidn baz nad Niemnem, gdzie jego wojska okopay si pod koniec sierpnia. Mia te
przewag pod wzgldem zaopatrzenia i odwodw, gdy wycofa si w kierunku magazynw i
jednostek pierwotnie przewidzianych do ataku na Warszaw. 1 wrzenia stan jego wojsk wynosi 113
491 ludzi - tylko 3000 mniej ni 1 sierpnia - i z dnia na dzie wzrasta 10. Straty zostay wyrwnane
dziki odwodom oraz translokacji 12 armii i Konar-mii. Grupa mozyrska zostaa rozbita; stan 4 armii
Szuwajewa, obecnie licej rany na wschd od Brzecia, stopnia do jednej trzeciej; 16 armia
Sooguba w Ranej stracia 5000 ludzi. Lecz stany 3 armii azariewicza w Grodnie i 15 armii Korka
w Wokowysku w istocie wrosy. Pisudski natomiast dysponowa inicjatyw, mg liczy na doskonae
morale onierzy i na rozpd nacierajcych wojsk, a take na atut atakowania nieruchomego celu.
Dla tych, ktrzy oceniaj bitwy w kategoriach estetyki planu, bitwa nad Niemnem dostarcza przykadu
najpikniejszej konfiguracji w caej wojnie. Pisudski wymyli koncepcj o klasycznej prostocie.
Centralny odcinek Armii Czerwonej mia zosta zaatakowany i zwizany w okolicach Grodna i
Wokowyska; flanki miay zosta oskrzydlone przez kawaleri, co umoliwioby siom uderzeniowym
zaatakowanie tyw; w ten sposb odcinek centralny mgby zosta odcity i spokojnie przeuty.
Pisudski wykorzysta tu dwa czynniki, ktre przywodz na myl lipcow ofensyw Tuchaczewskiego:
blisko granicy litewskiej na pomocy oraz grob interwencji ze strony ssiedniego frontu na
poudniu. 2 armia zostaa zebrana w Biaymstoku i powierzona Rydzowi-migemu; jej grupa
uderzeniowa zostaa ukryta w lasach suwalskich, ktre trzeba byo wpierw oczyci z oddziaw

litewskich, gdy te przenikny na ten obszar latem. 4 armia gen. Skierskiego zostaa
przetransportowana en masse z omy do Brzecia. Pierwsza akcja miaa miejsce 20 wrzenia.
Realizacja planu bitwy nad Niemnem okazaa si jednak mniej doskonaa ni sama koncepcja. Cho
tym razem Pisudski nie odczyta bdnie intencji nieprzyjaciela (tak jak to uczyni w Warszawie),
przeceni moliwoci wasnych wojsk. Atak czoowy spotka si od samego pocztku z zaartym
oporem. Nacierajca na Grodno 21 dywizja (podhalaska), przy wsparciu po obu stronach dywizji
ochotniczej i 3 dywizji legionowej, nie poczynia znaczcych postpw niemal przez tydzie. Cztery
dywizje 4 armii napotkay godnego siebie przeciwnika. Losy bitwy wayy si przez trzy dni: od 23 do
25 wrzenia; przesdzi dopiero sukces grupy uderzeniowej. 1 dywizja legionowa oraz 1 dywizja
litewsko-biaoruska, we wsppracy z grup suwalsk gen. Osiskiego, wyruszyy z Sejn i dotary nad
Niemen przez terytorium Litwy. 23 wrzenia wojska te zajy Druskienniki i przeciy lini kolejow
Grodno-Wilno - gwny szlak komunikacyjny 3 armii. Kawaleria dotara do Radunia. W kolejnych
dwch etapach Polacy zbliyli si do Lidy, blokujc nastpn drog odwrotu. 26 wrzenia na
przeciwlegym skrzydle na Polesiu kawaleria gen. Krajowskiego zaja Pisk, odcinajc szlak
komunikacyjny 4 armii. Tuchaczewski nakaza odwrt. Na szczcie dla niego polskie siy okazay si
zbyt sabe, aby go zablokowa. 3 armia - zepchnita z pozycji w Grodnie i zmuszona do wycofania si
na skutek rwnie gwatownego odwrotu 15 armii na jej poudniowym skrzydle - zderzya si 27
wrzenia z polsk grup szturmow. W Lidzie przetoczya si przez dywizj litewsko-biaoruska dziki
ogromnej przewadze liczebnej, by nastpnego ranka nadzia si na 1 dywizj legionow; za trzeci
prb udao jej si przedrze, ale tak, jak miso przedziera si przez maszynk - w postaci
rozdrobnionej i pokawakowanej, co wyklucza moliwo dalszego zbornego dziaania. Armie 15, 16 i
4 miay wicej szczcia. Wycofay si na Oszmian, Moodeczno i Kojdanw - nadszarpnite, lecz
zasadniczo cae. Zwycistwo polskie byo bezsporne, ale niezupene. Po raz wtry nadzieja na
zamknicie przeciwnika w kleszczach okrenia okazaa si ponna.
Obie operacje - piercie zamojski i bitwa nad Niemnem - uatwiy generaln ofensyw polsk na
wszystkich odcinkach frontu. Sikorski pdzi w szpicy dziki kolumnie wozw pancernych i
zmotoryzowanej piechocie- 13 wrzenia zaj Kowel. Zanim szli: gen. Stanisaw Haller, ktry 16
wrzenia zaj uck; gen. eligowski, ktry odzyska bitewne pola Sokala i Brodw; gen. Jdrzej
ewski, ktry 18 wrzenia zaj Rwne; gen. Latinik, ktry 23 wrzenia dotar do Zastawia; a wreszcie
Ukraicy Pawlenki, ktrzy po sforsowaniu Dniestru rozpoczli dziaania wzdu Zbrucza. Do koca
wrzenia Galicja zostaa oczyszczona z nieprzyjaciela: 12 i 14 armia znajdoway si w penym
odwrocie, Konar-mia zostaa wycofana. Dziki trawersowi Polesia przez gen. Krajowskiego, ktry
dotar do Piska, ofensywa galicyjska poczya si z natarciem znad Niemna. W pierwszych
tygodniach padziernika pocig przerodzi si w polowanie. 10 padziernika 3 dywizja legionowa
zaja wiciany - dawn zdobycz Gaja znajdujc si jedynie 80 km od Dwiny. Moodeczno pado
12 padziernika, Misk - osiemnastego. Na poudniu kawaleria pukownika Rmmla zdobya Koroste
- ju tylko 150 km od Kijowa. Spady pierwsze niegi.
Pisudski uwiadamia sobie, e operacje militarne osigaj swj naturalny kres. Wojsko polskie
powrcio niemal na pozycje z poprzedniej zimy. Zajo wszystkie obszary zamieszkiwane przez
skupiska ludnoci polskiej - z jednym wyjtkiem; w jego rkach znalaza si kluczowa na Kresach linia
rokadowa; odrzucio Armi Czerwon daleko od wyznaczonych jej celw w rodkowej Polsce; wbio
klin midzy armi bolszewick a Litwinw; pogrzebao ide Trackiego, rozwaan we wrzeniu, by
przewie na zachd nowe siy uderzeniowe z Syberii i Kaukazu, a take pooyo kres nadziejom
Kamieniewa na przejcie ofensywy11. Pocig nie mg jednak trwa wiecznie. Bya ju pna jesie.
Wzgldy militarne doczyy si wic do argumentw dyplomatycznych, na skutek ktrych podjto ju
negocjacje rozejmowe.
Jedyne zastrzeenie Pisudskiego dotyczyo Wilna. Wszyscy wiedzieli, e Naczelnik nie spocznie,
dopki jego rodzinne miasto nie wrci do Polski. Kwestie militarne nie byy przeszkod. Na pocztku
padziernika do Frontu Pnocnego dodano now 3 armi - trzeci ju 3 w okresie dwch miesicy.

Jej dowdc zosta gen. Sikorski. Obsadzia sektor pnocno-zachodni, ktrego najbliszy Wilna punkt
w Bieniakoniach znajdowa si jedynie 40 km od miasta. Jej zahartowani w bojach onierze byli w
stanie przeskoczy t odlego w kadej chwili. Problem nie by natury wojskowej, ale politycznej.
Wilno okupowali Litwini; miasto zostao formalnie uznane za litewskie przez Sowietw, przez Entent
za - tymczasowo, gdy kwestia zostaa przekazana do ostatecznego rozstrzygnicia Lidze Narodw.
Wysyajc armi polsk do Wilna, Pisudski ryzykowaby zerwaniem rozmw rozejmowych z
Sowietami oraz postpiby wbrew wyranym instrukcjom Ententy, pozostawienie miasta w rkach
Litwinw lub na asce Sowietw byo jednak nie do pomylenia. Pisudski mg wskaza liczne
anomalie zwizane z okupacj litewsk. W Wilnie nie byo prawie rdzennych Litwinw. Ani rzd
litewski, ani Sowieci, ani Ententa nie sondowali ycze miejscowej ludnoci. Gdyby zosta
przeprowadzony plebiscyt, konkurowaliby ze sob Polacy, ktrzy zapewne gosowaliby za
przyczeniem miasta do Polski, oraz ydzi, ktrzy prawdopodobnie woleliby federacj z
Rzeczpospoht - wybr bliszy samemu Pisudskiemu. Sposb, w jaki Naczelnik rozwiza problem
Wilna, by jedyny w swoim rodzaju. Zainscenizowa mianowicie fikcyjny bunt. Do Bieniakoni
skierowa 1 dywizj litewsko-biaorusk, a na jej czele postawi gen Lucjana eligowskiego rodowitego wilmuka. 8 padziernika dywizja zbuntowaa si. eligowski oficjalnie wypowiedzia
posuszestwo dowodzcemu 3 armi Sikorskiemu i poprowadzi swoich ludzi naprzd. Poza wasn
dywizj zabra jeszcze batalion z 201 puku piechoty, dwa szwadrony kawalerii i batalion patrolowy.
Po utarczce w Jaszunach wojsko wkroczyo do Wilna witane przez uradowanych mieszkacw.
Proklamowano nowe pastwo pod nazw Litwa rodkowa. Powoano do ycia Tymczasow
Komisj Rzdzc - ktra miaa ogosi plebiscyt. W ten sposb znaleziono zgrabne rozwizanie dla
zadania polegajcego na pogodzeniu samostanowienia z wojskowym podbojem. W pniejszych latach
Pisudski wspomina t histori z wielk luboci.
W tym samym czasie Tuchaczewski rozpaczliwie prbowa wzi zdemoralizowane wojsko w karby.
Jego teoria wojny rewolucyjnej nie wypalia, jego machina do permanentnej ofensywy na biegu
wstecznym odmwia posuszestwa, straci wiar we wszystkich - z wyjtkiem najarliwszych
komunistw 12 padziernika wyda nastpujcy rozkaz:
[ ] Komendanci, Komisarze, Komunici! Wasza socjalistyczna ojczyzna da nowych wysikw od
szeregw frontowych Podbj albo zgon' mier albo zwycistwo! Naprzd! Odczyta rozkaz we
wszystkich pukach, batalionach, kompaniach, szwadronach, bateriach, sztabach i departamentach 12

Zanim jednak rozkaz mg zosta odczytany, podpisano rozejm Tuchaczewski by rwnie


niezorientowany w sytuacji politycznej, jak w sytuacji wasnego wojska.
Pisudski niechtnie rezygnowa z wojny na rzecz dyplomacji, zwaszcza e chodzio o propozycje
pokojowe bolszewikw Osobiste uczucia odoy jednak na bok 12 padziernika zezwoli delegacji
polskiej podpisa rozejm 18 padziernika o pnocy dziaania wojenne midzy Polsk a Rosj
Sowieck zostay zawieszone Po raz pierwszy od dwudziestu miesicy zapanowa cakowity spokj
Poza jednym lub dwoma wyjtkami w nastpnych tygodniach mia on panowa przez kolejnych
dziewitnacie lat
Rozkaz dnia Pisudskiego z 18 padziernika 1920 roku by nader emocjonalny i osobisty
onierze! Dwa dugie lata, pierwsze istnienia wolnej Polski, spdzilicie w cikiej pracy i w krwawym
znoju Koczycie wojn wspaniaymi zwycistwami [ ]
onierze! Nie na prno i nie na marne poszed wasz trud [ ] Od pierwszej chwili ycia swobodnej Polski
wycigno si ku mej mnstwo podliwych rk, skierowao si mnstwo wysikw, by j utrzyma w
stanie bezsiy, by, jeli ju istnieje, bya ona igraszk innych, biernym polem dla intryg caego wiata [ ] Na
barki moje, jako Naczelnego Wodza, w wasze rce, jako obrocw Ojczyzny, zoy nard cikie zadanie
zabezpieczenia bytu Polski, zdobycia dla mej szacunku i znaczenia na wiecie i dania jej peni niezalenego

rozporzdzania si swoim losem [ ]


onierze! Zrobilicie Polsk mocn, pewn siebie i swobodn Moecie by dumni i zadowoleni ze
spenienia swego obowizku Kraj, co w dwa lata potrafi wytworzy takiego onierza, jakim wy jestecie,
moe spokojnie patrze w przyszo13

Byo to jego poegnanie z broni


***
Zakoczenie walk przynioso dugo wyczekiwan ulg w cierpieniach ludnoci cywilnej, ale take
liczne ledztwa oraz prby ustalenia winnych Armii polskiej zarzucano brutalne represje, Armii
Czerwonej - rozpasanie i mordy klasowe, oba wojska oskarano o antysemityzm, cho na obszarze z
liczn populacj ydowsk trudno stwierdzi, gdzie koczy si zwyczajna przemoc, a zaczyna
antysemityzm Prasa warszawska i moskiewska konkuroway ze sob, Jeli idzie o opowieci
przedstawiajce okruciestwa nieprzyjaciela Z kadej ambony w Polsce rozlegay si co tydzie
kazania o bolszewickich bestialstwach, o sowieckim kanibalizmie, o upastwowieniu kobiet i
mordowaniu ksiy. Prawda publikowaa codzienn kolumn pod nazw ertwa panw (Ofiary
polskich panw). Niezalenie od propagandy istniej jednak dobrze udokumentowane przypadki
bestialstwa. W kwietniu 1919 roku w Holszanach koo Wilna wrd zamordowanych komunistw
znajdowaa si dziewczyna, ktrej martwe, nagie, pozbawione czonkw ciao wleczono po ulicach
przywizane do koskiego ogona14. W Lemanie koo Kolna polskich jecw z rkami zwizanymi na
plecach puszczono wolno i uyto do wicze z szabl jako ywych manekinw 15. Mka bezbronnych
cywilw wyglda szkaradnie, wic politycy i generaowie niechtnie wycigaj j na wiato dzienne.
Naprawd trudno si dziwi, e Budionny zaprotestowa przeciw opowiadaniom Babla z cyklu
Konarmia i oskary ich autora o grzebanie w mieciach na placyku od podwrza jego armii.
Niestety, wikszo armii ma swoje placyki od podwrza, gdzie niezmiennie gromadz si mieci.
We waciwym sobie, sardonicznym stylu Babel zarejestrowa wkroczenie Armii Czerwonej do
jednego z miasteczek kresowych:
Minlimy kozackie kurhany i baszt Bohdana Chmielnickiego [..] poczym rozwinlimy sztandary i
przy grzmicych dwikach marsza wdarlimy si do Beresteczka. Mieszkacy pozakadali okiennice
elaznymi sztabami i cisza, wszechwadna cisza wstpia na miasteczkowy swj tron [...] Umyem si
po podry i wyszedem na ulic. [...] Tu przed moimi oknami kilku Kozakw rozstrzeliwao za
szpiegostwo starego yda ze srebrn brod. Starzec skowyta i wyrywa si. Wwczas Kudria z
plutonu karabinw maszynowych wzi go za gow i wetkn j sobie pod pach. yd przycich i
rozkraczy nogi. Kudria praw rk wycign kinda i zarn starca ostronie, eby si nie
zabryzga. [. ] Z okna widz posiadoci hrabiw Raciborskich - ki i plantacje chmielu, kryjce si za
wieczornymi wstgami z mory [. ] W dole, na dziedzicu zamkowym, zebrali si ludzie na wiec
Przyszli tu chopi, ydzi i garbarze z przedmie. Bucha nad nimi poncy uniesieniem gos
Winogradowa i brzk jego ostrg. Winogradow mwi o drugim kongresie Midzynarodwki. [...] Gos
komisarza w dole nie milknie. Z pasj przekonywa zaskoczonych mieszczan i obrabowanych ydw; Wadza - to wy. Wszystko dokoa jest wasze. Nie ma ju panw. Przystpuj do wyborw komitetu
rewolucyjnego16.
Wojsko polskie nieodmiennie usiowao udaremni wysiki Sowietw. Polscy dowdcy otrzymali
wyrane instrukcje: wyszukiwa i aresztowa wszystkich mieszkacw, ktrzy podczas inwazji
[bolszewickiej] dziaali wbrew interesom wojska i pastwa polskiego. Takie osoby naleao postawi
pod najbliszy sd polowy, albo te - w przypadku niewystarczajcych dla sdu dowodw internowa. Nietrudno sobie wyobrazi skutki tak prymitywnych instrukcji. andarmeria przetrzsaa
miasteczka i wsie, siejc postrach i groz. Aresztowania na chybi trafi, obowizkowe bicie i

przejawy sadyzmu w ledztwie, masowe egzekucje - to wszystko suyo sprawie, z ktr miao
skoczy. Ukraiscy i biaoruscy chopi, ktrzy pomagali wczeniej Armii Czerwonej, teraz za to
zapacili17.
Liczna na Kresach spoeczno ydowska cierpiaa podwjnie. ydzi stanowili gwn warstw
kupieck, a zarazem tworzyli jedyny zwarty krg radykalnej inteligencji. Armia Czerwona
przeladowaa tych pierwszych, a zabiegaa o tych drugich. Bolszewicka propaganda zrcznie
wykorzystywaa sytuacj. Nie ma bodaj numeru Czerwonej Gwiazdy czy Sztandaru Komunizmu
bez nagwkw w rodzaju Zgwacona ydwka bd wite Ksigi spalone przez
Bieopolakw18. Wojsko polskie miao odwrotne preferencje. Polacy tolerowali na og ydowskich
kupcw, ktrych czyy tradycyjne wizy z polsk szlacht i mieszczastwem, natomiast
przeladowali ydowsk inteligencj. Spoecznoci ydowskie, skupione w miasteczkach (sztell),
pierwsze paday ofiar grabiey i okruciestw obu stron, a take podejrze o udzielanie schronienia
wrogowi, handel z nim lub szpiegowanie na jego rzecz.
Schemat ten by jednak daleki od regularnoci. W lipcu 1920 roku w Wgrowie - pod okupacj
sowieck - byo spokojnie. Polski burmistrz pozosta na urzdzie. W miejskim komitecie
rewolucyjnym dziaao dwch ydw. Do Armii Czerwonej zgosio si pidziesiciu-szedziesiciu
modych ydw. W sierpniu wrcili Polacy, co spowodowao wicej kopotw. Sklepy, gwnie
ydowskie, byy przez pi dni obiektem przymusowych rekwizycji. Doszo do zamieszek, w trakcie
ktrych polska ludno cywilna wyrzdzia szkody na sum 50 tysicy marek. W dzie targowy
oficerowie polscy nie pozwolili ydom otworzy straganw i zmusili podejrzanych o kolaboracj do
czyszczenia publicznych szaletw19. W ukowie - miasteczku lecym midzy Lublinem a Brzeciem
- w komitecie rewolucyjnym zasiadao trzech Polakw i dwch ydw, cho spoeczno ydowska
stanowia tam siedemdziesit pi procent ludnoci. Powrotowi Polakw towarzyszyy grabiee;
miejscowy rabin, ktry interweniowa u polskiego oficera, zosta poturbowany20. W Grodnie
czerwonoarmici rozstrzelali kilku bogatych ydw, a w Lidzie - przed ewakuacj- wymordowali i
okaleczyli ciaa polskich jecw21.
Najostrzejsze represje polityczne miay miejsce w Wilnie. Podczas polskiej okupacji miasta od
kwietnia 1919 roku zabito szedziesit pi osb - gwnie ydw. Podczas sowieckiej okupacji w
lipcu 1920 roku wymordowano dwa tysice osb, gwnie Polakw, przede wszystkim za spraw
czerezwyczajki kierowanej przez yda, Polaka i dwch Litwinw. Pucz generaa eligowskiego w
padzierniku 1920 roku przebieg cakowicie bezkrwawo22.
Jesieni 1920 roku polska komisja rzdowa pod przewodnictwem wicepremiera Daszyskiego
zapoznaa si ze wiadectwami przedstawionymi przez sejmowy klub posw ydowskich. Wikszo
racych krzywd niezwocznie naprawiono. Internowani zostali wypuszczeni na wolno; zarzuty
polityczne zostay wycofane; obozy internowania zlikwidowano. Kwestia ydowska, ktra grozia, jak
wydawao si jeszcze niedawno, narodowym rozamem, pod koniec 1920 roku przygasa i staa si
jedynie przedmiotem sejmowej retoryki. Przywdcy spoecznoci ydowskich, widzc bolszewickie
przeladowania tradycyjnych organizacji ydowskich, zaakceptowali wadz polsk jako mniejsze zo.
W grudniu 1920 roku Konferencja ydowska w Galicji Wschodniej gosowaa za wczeniem regionu
do Polski23. W 1921 roku w Wilnie wsplnota ydowska nie wzia udziau w gosowaniu, co
zagwarantowao Polakom wikszo i oznaczao zgod na pniejsze poczenie Litwy rodkowej z
Rzeczpospolit Polsk24.
Jeli idzie o problemy spoeczne na Kresach, wojna polsko-bolszewicka nie przyniosa adnych
pozytywnych rozwiza. Sowieci prbowali wprawdzie zniszczy stary porzdek, ale w 1920 roku nie
byo jeszcze jasne, czym zamierzaj go zastpi. Chopi powitali z radoci parcelacj latyfundiw,
lecz nie przyjmowali z zachwytem pomysw kolektywizacyjnych. Polakw, mimo e na niektrych
terenach brali stron posiadaczy ziemskich, wikszo ludnoci (dla ktrej walka klasowa bya
bezsensownym gadaniem) uznawaa za stranikw prawa i porzdku. Ich powrt powitali z ulg

hierarchowie Kocioa prawosawnego, unickiego i katolickiego, a take mniejszoci narodowe;


ydowska, tatarska i niemiecka; poza Litwinami rozmaite organizacje narodowociowe pogodziy si z
now wadz. Sowieci byli powszechnie kojarzeni z anarchi; ich hasa przemawiay gwnie do
drobnych handlarzy i maorolnych chopw, ktrzy korzystali na oglnym rozprzeniu; ich
perspektywiczny program nie zosta wprowadzony w ycie - nie byby zreszt zrozumiay; ich odejcia
nie opakiwa prawie nikt.
Pobicie Armii Czerwonej i odepchnicie jej w gb Rosji niewtpliwie suyo interesom pastw
alianckich. System kapitalistyczny w Europie Wschodniej zosta ocalony przed kompromitacj;
uzgodnienia z Wersalu pozostay nadal w mocy; egzekwowanie kar naoonych na Niemcy mogo
przebiega bez zakce, caa uwaga mocarstw europejskich moga si zwrci ku ich kolonialnym
imperiom. To wszystko byo w duej mierze zasug Pisudskiego i armii polskiej.
Wszelako ani sam Pisudski nie uwaa siebie za sug aliantw, ani nie by w ten sposb postrzegany
przez rzdy sprzymierzonych. Marszaek obroni Polsk dla Niej samej - za cen polskiej krwi. Nie
dba wiele o Francj, jeszcze mniej o Wielk Brytani, a zupenie wcale o interes aliantw. Rzdy
Ententy zdaway sobie z tego spraw, co pogbiao ich irytacj.
Stosunek rzdu brytyjskiego do Polski by jeszcze bardziej kostyczny po bitwie warszawskiej ni przed
ni. Lloyd George odda stery polityki zagranicznej wobec Polski w rce Curzona, a Curzon by
wcieky. Znis bowiem podwjne upokorzenie: najpierw zosta pozbawiony swoich urzdowych
kompetencji, a potem musia przyglda si zupenie niezasuonemu triumfowi premiera. Teraz za
poproszono go, by posprzta baagan. Stosunki angielsko-polskie, ju bardzo nadwerone,
pogorszyy si jeszcze bardziej po powrocie D'Abernona do Berlina i przeniesieniu Rumbolda do
Stambuu. Urzdnicy brytyjscy konsekwentnie okazywali niech przedstawicielom Polski w rewanu
za niesubordynacj Pisudskiego. Gdy pose w Londynie, Jan Ciechanowski, poprosi o spotkanie w
MSZ, aby poskary si na brak zrozumienia dla polskich problemw ze strony rzdu brytyjskiego,
wysucha nastpujcej tyrady z ust szefa Wydziau Pnocnego, J. D. Gregory'ego:
Zarzuca Pan Wielkiej Brytanii nastawienie uparcie antypolskie. Tymczasem jest cakiem odwrotnie.
Jestemy jednak bardziej przewidujcy od was i bardziej wiadomi niebezpieczestwa - z ktrego wy, jak
si wydaje, nie zdajecie sobie sprawy - i nowy rozbir [Polski] nie jest bynajmniej wykluczony. Rosja i
Niemcy s cigle prowokowane; na dug met Historia si powtrzy, a my nie tylko bdziemy bezradni,
ale i nic bdziemy skonni do pomocy, jeli nieszczcie, ktre spadnie na Polsk, bdzie wynikiem
odrzucenia przez ni naszych rad[...] 25.

Sowa Gregory'ego byy dziwnie prorocze i na dug met w peni trafne; niemniej jednak na krtk
met byy obraliwie protekcjonalne. Pod koniec roku Curzon posun si jeszcze dalej. 6 grudnia
otrzyma memorandum, w ktrym przewidywano rychy upadek Polski na skutek chaosu
ekonomicznego. Jego eksperci zaproponowali, by poprosi gabinet o udzielenie Polsce kredytu w celu
zapobieenia katastrofie. Curzon odmwi:
Polacy zupenie utracili sympati gabinetu na skutek wasnej lekkomylnoci, niekompetencji i gupoty. [..]
Pacjent musi ufa swojemu lekarzowi, musi by lojalny, pomocny i posuszny. Polska nie posiada adnej z
tych zalet, a wysiki na rzecz jej reanimacji stanowiyby europejski odpowiednik dowiadcze, z jakimi
mamy teraz do czynienia w Persji26.

Jeli chodzi o Curzona bd rzd brytyjski, Polska moga sobie gin. Nastrj Curzona stanowi
konsekwencj jego zawiedzionych nadziei, e Pisudski da sob sterowa. Na marginesie dokumentu
dotyczcego padziernikowego kryzysu w Wilnie Curzon dopisa: Mcimy som i prbujemy ukry
wasn bezradno27.
Rzd francuski by mniej rozgoryczony, ale daleki od entuzjazmu. Millerand, tak jak Lloyd George,

chtnie spocz na niezasuonych laurach i pozostawi polityk polsk w rkach swoich podwadnych.
Wrd nich narasta jednak powany konflikt28. Po powrocie do Parya Misja Midzy sojusznicza
doprowadzia do odwoania z Warszawy gen. Henrys, szefa Francuskiej Misji Wojskowej, gdy
powszechnie uwaano, e jest zbyt ulegy Pisudskiemu. Francuskie ministerstwo wojny uznao za
stosowne zinterpretowa jego dymisj jako wendett za strony Quai d'Orsay, ktre w lutym musiao
przekn zniewag polegajc na odwoaniu z Warszawy wasnego przedstawiciela, Eugene'a Pralona,
gdy ten wszed w spr z generaem Henrys. Teraz Henrys zosta zastpiony przez generaa Niessela,
ktrego otwarte poparcie dla Wrangla okazao si wyjtkowym nietaktem. Tym samym Niessel
udaremni dugotrwae zabiegi francuskiego ambasadora w Warszawie, Hectora de Panafieu, ktremu
zaleao na przywrceniu normalnych stosunkw z Polsk. Dopki trwaa kariera Wrangla, stanowia
ona istotne rdo tar pomidzy Warszaw a Paryem. Poniewa rzd francuski oficjalnie go uzna,
oczekiwa od swojego polskiego klienta wspdziaania z in-terwentami. Tymczasem Pisudskiego
Wrangel obchodzi rwnie mao jak Denikin; Naczelnik ignorowa proby ksicia Sapiehy, by
zaoferowa pomoc Wranglowi albo przynajmniej tak zsynchronizowa operacje wojskowe, by byo to
dla niego korzystne29. Przerwanie dziaa na froncie polskim bezporednio uatwio 13 armii szturm
Perekopu 7 padziernika 1920 roku i pniejsze unicestwienie Wrangla. Zarazem jednak usuno
przyczyn tarcia w stosunkach z Francuzami. Pod koniec roku relacje te ulegy zdecydowanej
poprawie. 3 lutego 1921 roku Pisudski odby podr do Parya, gdzie zosta ciepo przyjty przez
prezydenta Milleranda i wzi udzia w przygotowaniu traktatu polsko-francuskiego. Z pewnoci
uwagi Marszaka nie umkn fakt, i towarzyszca traktatowi konwencja wojskowa zostaa
przedstawiona w momencie, gdy pomoc wojskowa nie bya ju Polsce pilnie potrzebna, a francuska
polityka aktywnego wspierania operacji antybolszewickich zostaa cakowicie zarzucona.
Rozdwik midzy polityk brytyjsk a francusk w Europie Wschodniej nigdy nie by wikszy ni
jesieni 1920 roku. Od sierpnia do listopada jednostronne uznanie przez Francj Wrangla za de facto
wadc Rosji byo traktowane w Londynie jako zdrada zaufania i race pogwacenie umowy z 16
stycznia. Posunicie to stanowio oczywisty powrt do uprzedniej polityki interwencjonistycznej i byo
radykalnie sprzeczne z polityk handlu z Rosj zaproponowan przez Lloyda George'a. Pierwsza prba
zasypania przepaci midzy obydwoma krajami miaa miejsce w padzierniku. Zarwno Wielka
Brytania, jak i Francja byy nader krytyczne w stosunku do Pisudskiego: ta pierwsza w zwizku z jego
zakusami na Wilno, ta druga na skutek jego lekcewaenia Wrangla. 5 padziernika Curzon wysun
propozycj wsplnego dziaania przeciwko skrajnie militarystycznemu stronnictwu w Polsce; 10
padziernika, kiedy przejcie Wilna przez eligowskiego stao si faktem dokonanym, Curzon
zaproponowa zerwanie stosunkw dyplomatycznych z Polsk30. Jego zamiary zostay jednak
udaremnione przez fikcj buntu. Kiedy ambasador Panafieu zoy protest w imieniu pastw
sprzymierzonych, Pisudski owiadczy, e prdzej zoy swj urzd [...] i zamieszka w Wilnie jako
prywatny obywatel ni porzuci swoich onierzy i rodakw 31. Rzd polski oficjalnie zdystansowa si
wobec akcji eligowskiego i wypar si wszelkiej odpowiedzialnoci. Propozycje Curzona nie
przyniosy adnych rezultatw poza deklaracj jego kontrpartnera - ministra Leyguesa - i poselstwo
brytytyjskie i francuskie w Warszawie powinny odtd dziaa w porozumieniu 32. Na przeszkodzie
zgodnemu dziaaniu stany jednak wydarzenia na Grnym lsku, gdzie okazao si, e francuscy
oficerowie z Komisji Midzy sojuszniczej konspiruj z polskimi powstacami, natomiast oficerowie
brytyjscy wsppracuj po kryjomu z Niemcami. We wrzeniu Curzon zagrozi wycofaniem caego
kontyngentu brytyjskiego z Komisji Midzysojuszniczej, jeli jej przewodniczcy, gen. Le Rond, nie
zostanie usunity33. Le Rond pozosta na stanowisku. W padzierniku brytyjskie poselstwo w
Warszawie zarzucio gen. Niesselowi, e doradzi Polakom przewiezienie dywizji z frontu sowieckiego
na Grny lsk34. W grudniu przedstawiciel Wielkiej Brytanii na Grnym lsku - pukownik Percival
- zada wydalenia z regionu przywdcy lskiego Wojciecha Korfantego 35. Francuzi odmwili. Rzd
brytyjski przywizywa wielk wag do idei, i pomylno Europy zaley od gospodarczej prnoci

Niemiec. Francuzi wyrazili odmienny pogld. Lloyd George nie chcia odda Grnego lska Polsce
bez plebiscytu. Plebiscyt odby si 20 marca 1921 roku; aliancka Rada Najwysza zaja si t kwesti
w sierpniu tego roku; podzia Grnego lska nastpi dopiero 12 padziernika. Rozdwik midzy
Francja Wielk Brytani w stosunku do Polski trwa wic ponad rok.
Rzeczywisty stan stosunkw midzy Polska Entent w okresie wojny polsko-bolszewickiej jest nadal
oceniany bdnie przez historykw, ktrzy posuguj si przede wszystkim logik. Logika uzasadnia na
przykad pogld, e to nie rzd brytyjski, lecz francuski - ywotnie zainteresowany sytuacjna
kontynencie europejskim i bardziej niechtny bolszewizmowi - powinien gra pierwsze skrzypce w
trakcie formuowania polityki aliantw wobec Polski. Logika nakazuje oczekiwa, e Ententa powinna
wspiera Polsk przeciw Rosji. Owszem, gdyby Warszawa w rzeczywistoci pada, ta logika
prawdopodobnie wziaby gr. W praktyce jednak okazao si, e n i e wzia. Niezalenie od
dalszego cigu wydarze, w latach 1919-1920 osobista dominacja Lloyda George'a, szereg sabych
ministrw w Paryu, ciga krnbrno Pisudskiego, rozmaite spory w kwestii Wilna, Wrangla i
Grnego lska pozbawiy Francj nalenego jej miejsca w Warszawie, Polsk za pomocy, ktrej
moga zasadnie oczekiwa. Ten stan rzeczy w peni rozumia ksi Sapieha i ubolewa nad nim 36.
Wbrew uparcie powtarzanym opiniom Ententa nie odegraa roli protektora Polski; Ententa bynajmniej
nie wspieraa Polski ani politycznie, ani moralnie, ani te - na wielk skal - materialnie. W fazie
wojny do lipca 1920 roku polityka Ententy nie bya polityk neutralnoci, lecz oficjalnego
desinteressement; wielko francuskiej pomocy militarnej dla Polski bya dostosowana jedynie do
celw defensywnych. W okresie od sierpnia 1920 roku Ententa dawaa nieustannie i konsekwentnie
wyraz swojej dezaprobacie wobec Pisudskiego, rzdu polskiego i polskich aspiracji - do tego stopnia,
e prbowaa usun Naczelnika, zakwestionowa rzd i storpedowa aspiracje. Francuska pomoc
wojskowa zostaa zredukowana do jednej smej poprzedniego, defensywnego poziomu. Modszy,
sabszy i zaleny partner Ententy zdoajednak wygra wojn i wynegocjowa pokj samodzielnie.
W tym momencie - tzn. na pocztku 1921 roku - rzd francuski zacz popiera Polsk; w tym samym
roku doczy do niego rzd brytyjski. Mona tylko za Hamletem wyprowadzi wniosek, e czasem
wiat naprawd wychodzi z formy. Najlepszego przykadu nienaturalnego stosunku Ententy do
Polski dostarcza przemwienie Paderewskiego przed zgromadzeniem zaoycielskim Ligi Narodw 4
grudnia 1920 roku. Liga zostaa utworzona przez zwyciskich aliantw, i to oni decydowali ojej
profilu. Od samego pocztku istnienia Ligi jej czonkw czya wrogo w stosunku do bolszewizmu.
I oto w grudniu 1920 roku wojna polsko-bolszewicka dobiegaa koca; czerwona zaraza zostaa
powstrzymana; interesy Ententy zostay zaspokojone. Tymczasem porzdek dzienny obrad Ligi a roi
si od skarg na Polsk: w zwizku z inwazj na Ukrain, okupacj Wilna, domniemanymi zbrodniami
na lsku. W atmosferze oglnego potpienia Paderewski zabra gos:
La Pologne remplira sa missionjusu 'au boui etfera son devoir r tout son de-voir. Elle defendra son
independence. Elle n'acceptera jamais des condttions incompatibles avec son honneur. En agissant
autrement, elle serait indigne de la Societe des Nations 37.
Jego przemwienie byo sprzeczne z raison d'etre Ligi, tzn. z ide pokojowego rozwizywania sporw pod
egid Ententy. Tymczasem, wbrew logice, zostao przyjte gromkimi brawami.

***
Znuenie wojenne niewtpliwie przyczynio si do zakoczenia dziaa militarnych, a take odegrao
istotn rol w okresie rozejmu, gdy zastanawiano si nad tym, czy mona bd naley podj je na
nowo. Zarwno w Polsce, jak i w Rosji ndza jednostek, rozprzenie spoeczne, chaos gospodarczy i
niezadowolenie polityczne osigny stan alarmowy.
Nie da si wszake oddzieli znuenia wojn polsko-bolszewick od skutkw wczeniejszej wojny
wiatowej i wojny domowej. Kiedy ta wojna si rozpoczynaa, Polacy i Rosjanie opakiwali ju swoje

stracone pokolenia, wygrzebywali si z rumowisk po zburzonych imperiach, yli w ndzy i anarchii.


Nie da si oceni wpywu wojny na istniejcy ad, jeli lad ten zosta ju wczeniej zniszczony. Jeli
idzie o sfer ekonomiczn, w latach 1919-1920 wydarzyo si niewiele nowego. Przemys wojenny
niemal nie istnia. W 1920 roku Polska nie moga wyprodukowa niczego bardziej skomplikowanego
od granatw rcznych; Rosja Sowiecka nie moga nawet zaspokoi zapotrzebowania swoich wojsk na
karabiny. System monetarny niemal nie istnia. W obu krajach walut byy nadal ruble carskie, nie
wspominajc ju o austriackich markach, banknotach Kiereskiego, zotych piercionkach czy cukrze.
Rozwj instytucji pastwowych nie by zasug wojny, lecz administracyjnej prni. Przykady
przedsiwzi gospodarczych pastwa zwizane z prowadzeniem wojny s nader nieliczne.
Wybudowanie linii kolejowej z Gdyni na Hel, aby omin Gdask, oraz budowa portu w Gdyni
(pomys gen. Sosnkowskiego) to przypadki odosobnione. Reforma rolna, przyjta przez Sejm 15
sierpnia 1920 roku, zostaa uchwalona w duchu leninowskiego Dekretu o ziemi z 1917 roku, tzn.
dano chopom ziemi, poniewa brali j ju sobie sami; byo to raczej szczere przyznanie si do tego,
e rzd nie panuje nad sytuacj, ni przykad dynamicznej polityki gospodarczej. Generalnie w latach
1919-20 w Polsce funkcjonowaa gospodarka nastawiona na przetrwanie, w Rosji za komunizm
wojenny. Wojna polsko-bolszewicka przyczynia si jedynie do utrwalenia istniejcej ndzy. Zostaa
rozegrana kosztem ludzkich nerww, resztek odziedziczonych zasobw, pomocy zagranicznej oraz
broni z demobilu. O wiele atwiej okreli konsekwencje jej zakoczenia ni prowadzenia.
W Polsce ndzne warunki ycia czynia znoniejszymi wiara, i zwycistwo przyniesie popraw.
Sytuacja nie poprawia si jednak z dnia na dzie, a w istocie rzeczy ulega na pewien czas
pogorszeniu. Zima 1920/21 bya naprawd cika. Demobilizacja rozpocza si w styczniu 1921 roku.
Oglne straty wynosiy wier miliona ludzi; liczba zabitych dosza niemal do 48 tysicy. Straty
materialne szacowano na 10 miliardw frankw w zocie. onierze powracali do rodzin, ktrych nie
mogli utrzyma. Na wsi parcelacja gruntw przebiegaa w wim tempie; waciciele ziemscy
pilnowali wasnych interesw; chopi na ziemiach wschodnich przygldali si bezradnie, jak powraca
ancien regime. W miastach nie mona byo znale pracy. Przemys nie mg ruszy z miejsca. W
zwizku z przygotowaniami do plebiscytu na lsku brakowao wgla; nie podejmowano prywatnych
inwestycji; banki nie udzielay kredytw. Inflacja szalaa. Kurs marki polskiej wobec dolara wzrs z 9
pod koniec grudnia 1918 roku do 110 w roku 1919, do 590 w roku 1920 i do 2922 w roku 1921. Ceny
piy si w gr. W 1921 roku sia nabywcza pensji warszawskiego metalowca wynosia jedn czwart
tego, co zarabia w 1914 roku. Zaognia si sytuacja polityczna. Rzd koalicyjny zacz si rozpada.
W listopadzie 1920 roku rezygnacj zoy Grabski, w grudniu za Daszyski. Wybuchay strajki. W
lutym 1921 roku przerwali prac kolejarze, w marcu - robotnicy rolni, w kwietniu grnicy. W marcu
1921 roku Polska zostaa sparaliowana przez strajk generalny, militaryzacj kolei, stan wyjtkowy
oraz konkurencyjne demonstracje w sprawie uchwalanej konstytucji. W pewnym sensie manifestacje te
byy luksusem moliwym dziki pokojowi. Dziki pomocy amerykaskiej oraz przyzwoitym plonom
nikt nie godowa, nikt te nie wtpi, e pierwsze niwa w dobie pokoju bd jeszcze lepsze, wiosn
1921 roku nikt powany nie sugerowa, e Rzeczpospolita jest skoczona. Powojenne rozczarowanie
osigno w Polsce swj zenit dopiero w roku 1923.
W Rosji Sowieckiej sytuacja bya powaniejsza. Wprawdzie informacje o klsce Armii Czerwonej na
Froncie Zachodnim zrwnowayy wieci o zwycistwie nad Wranglem na Krymie, lecz warunki
panujce na zachodnich obszarach kraju byy alarmujce. Groba katastrofy zim 1920/21 bya tym
dotkliwsza, e pojawia si po wzgldnie spokojnym lecie. Budionny wspomina, e pod koniec sierpnia
jego ludzie zaczli traci serce do kampanii polskiej. Znw tylko ze wiadomoci z domu, powiedzia
jeden z nich, My tu walczymy o wadz sowieck w Galicji [ ], a tam, w Kraju Rad, nasi rodzice, ony
i dzieci walcz z godem38 Gdy Tuchaczewski szed wci na Warszaw, protok z zebrania
lokalnego komitetu partii w Smolesku ujawni powane pogorszenie si sytuacji w zaopatrzeniu:
1 Kiepski stan mynw n niewystarczajce dostawy chleba Trzeba zmusi ludno do naprawy mynw

2 Chopi nie miel na mk caego zboa Trzeba wzmocni prodotnady [oddziay zaopatrzeniowe]
3 Brakuje workw Trzeba zmobilizowa kobiety do szycia
4 Brakuje juty na worki Trzeba zaktywizowa produkcj niektrych fabryk
5 Brak odpowiedzialnych aktywistw partyjnych do prowadzenia kampanii zaopatrzeniowej w miastach
6 Kiepski stan drg i mostw Trzeba nakoni ludno do robt drogowych. 7. Brak wspdziaania midzy
urzdami zaopatrzenia a innymi urzdami radzieckimi
Towarzysz Perno podkreli konieczno zebrania wikszej iloci ziemniakw, gdy nie ma ju ziarna z
ubiegego roku
Towarzysz Wadimirow owiadczy, e sam garnizon smoleski zuywa miesicznie 1382 tony mki, a w
obecnej chwili nie ma adnych zapasw
Mundury jest do materiau na uszycie miesicznie 50-60 tysicy mundurw, ale trzeba byo przeduy
dzie roboczy w szwalniach z omiu do dziesiciu godzin [ ]
Uchwalono naprawi myny, wyreperowa drogi i mosty, znale paliwo, utworzy brygady ziemniaczane,
da pierwszestwo zaopatrzeniu wojskowemu, przenie robotnikw na front zaopatrzeniowy, poprawi
propagand39.

Czowiek zastanawia si, jakie efekty mogy przynie takie rezolucje, skoro za kadym razem
trzeba byo wpywa na ludno metodami policyjnymi. Front Zachodni najwidoczniej boryka si z
problemami zaopatrzeniowymi nawet w okresie, kiedy by u szczytu powodzenia, a jego onierze
mieli pierwszestwo. Podczas odwrotu ich sytuacja musiaa by znacznie gorsza.
Jesieni otwarte bunty szerzyy si niczym poar na stepie 3 wrzenia, ledwie w dwa tygodnie po
bitwie warszawskiej, smoleski komitet partii omawia sytuacj w garnizonach regionu:
Towarzysz Miow: Mamy doniesienia, e w oddziaach rezerwowych panuje niepokj. Prowadzona jest
intensywna agitacja przeciw wadzy radzieckiej, ktra rozpocza si po przybyciu pewnych elementw z
Armii Czerwonej z Dorohobuza. Przygotowujemy si do wycofania wszystkich tych oddziaw.
Towarzysz Iwanw: Niedawny bunt garnizonu w Rostawlu jest rezultatem fatalnej sytuacji materialnej
Sytuacja jednostek smoleskich nie jest lepsza. Podstawy ekonomiczne do niezadowolenia s wyrane, a
biaogwardyjskie podeganie w Rosawlu nie pozostaje bez zwizku z tym faktem. Kontrrewolucyjne apele
padaj na podatny grunt [ ]
Towarzysz Iwaszkiewicz: Sytuacja zaognia si na skutek bezpartyjnego wiecu zwoanego pod
kontrrewolucyjnymi hasami Ma si tym zaj Sekcja Specjalna [Czeka]. Normalna robota polityczna
stana
Towarzysz Andrejew: W Jelnie i Dorohobuzu panuje wielkie niezadowolenie, mamy do czynienia z dezercj
na du skal, zwaszcza w roczniku 1901.
W Jelnie podjto decyzj o dystrybucji kochozowych zapasw ywnoci, eby zapobiec otwartemu
buntowi. Jeli nie przezwyciymy tych trudnoci, moemy si spodziewa gorszych incydentw ni
jesieni 1918.
Dowdca garnizonu Sokofow: Sytuacja ma podoe czysto ekonomiczne; moe tu pomc jedynie poprawa
zaopatrzenia.
Towarzysz Petrajew: W naszym obwodzie mamy zakwaterowanych wier miliona ludzi. onierze Armii
Czerwonej przebywaj na kwaterach nie nadajcych si do zamieszkania. Trzeba ich albo wysa na front,
albo rozpuci na wie, co spowoduje rozproszenie caego wojska. Mona ich ubra tylko odbierajc
ludziom ubrania si [...]
Towarzysz Miow; Tak czy owak, musimy postawi Sekcj Specjaln w stan gotowoci 40.

Kopoty zaczy si w Wiamie, jakie dwiecie pidziesit kilometrw na zachd od Moskwy.


Wiama bya maym miasteczkiem prowincjonalnym, ktre suyo jako centrum zaopatrzenia dla
caego Frontu Zachodniego. Posiadao bowiem znakomite poczenia komunikacyjne z Piotrogrodem,
Kijowem oraz Moskw, skd przybyway dostawy i odwody ze wszystkich kracw Rosji, aby

nastpnie trafi do Smoleska, Poocka i Miska. Wiarna stanowia wic naturalny punkt ogniskowy
dla zych wiadomoci i rozgoryczonych onierzy. W sierpniu 1920 roku tamtejsze magazyny z
zaopatrzeniem dla armii Tucha-czewskiego doszcztnie spony. Poniewa nie znaleziono winowajcy,
rzd centralny w Moskwie obciy win miejscowych urzdnikw partyjnych i postanowi si z nimi
rozliczy. Cz komunistw osdzono doranie pod zarzutem zaniedbania obowizkw. Niektrych
rozstrzelano, innych skazano na dugoletni pobyt w obozie pracy. Robota polityczna w regionie stana.
Niezadowolenie przenioso si do ssiednich garnizonw, zwaszcza do Rosawla, gdzie trzeba byo
stumi otwarty bunt przy uyciu broni. Przez ca jesie obwodowy sekretarz partii, Iwanw,
podrowa do Moskwy i z powrotem, na prno bagajc swoich nieprzejednanych zwierzchnikw o
lito i ask41.
W styczniu 1921 roku sytuacja obwodw zachodnich staa si tragiczna. Coraz liczniejsze bandy
maruderw wczyy si bezkarnie po okolicy. Amnestia dla dezerterw, ktr centralne wadze
wojskowe ogosiy 7 listopada 1920 roku, nie przyniosa wikszych efektw. Czeka nie dawaa sobie
rady z tym problemem42. W obwodzie smoleskim wolaa si wic skupi na pozostaych garnizonach
Armii Czerwonej i innych atwych celach, takich jak spekulanci, nielegalni drukarze czy podejrzani
obcokrajowcy, a zwaszcza obywatele polscy. Liczba zatrzymanych w prowizorycznym areszcie
ledczym czerezwyczajki osigna szczyt pod koniec lutego. Na uytek winiw, ktrych nie
rozstrzelali, czekici prowadzili obz koncentracyjny. Ich sprawiedliwo bya nader
nieprzewidywalna. Potrafili skaza spekulanta na p roku obozu; taki sam wyrok otrzyma czowiek
oskarony o dziaalno kontrrewolucyjn i pijastwo, agitator za dosta dwa lata. Rozstrzelano
natomiast zodzieja, ktry ukrad troch cukru, a take dwch czekistw za kradzie misa. Szerzcy
si gd, anarchia i czerwony terror pogryy prowincje zachodnie w rwnie gbokim kryzysie, jak
podczas najczarniejszych dni wojny domowej. Jest wic nie do pomylenia, by rzd sowiecki, nawet
gdyby chcia, mg w takich warunkach ponownie rozpocz na tym terenie wojn z Polsk. Na
Froncie Zachodnim wadza rad osigna kres wytrzymaoci.
***
Jeli - zgodnie z maksym - wojna jest domen niepewnoci, to zawieranie pokoju stanowi siostrzan
domen podwjnej niepewnoci. Rozmowy pokojowe, ktre rozpoczy si 17 sierpnia w Misku, byy
rwnie nieprzewidywalne jak dziaania wojenne, i pozostay nieobliczalne dugo po zakoczeniu walk.
Ich ostateczny rezultat, osignity po siedmiu miesicach negocjacji, stanowi odwrotno celu, w
jakim zostay pierwotnie podjte.
Konferencja w Misku zostaa zwoana po to, by spoytkowa owoce sowieckiego zwycistwa.
Zorganizowano j w momencie, gdy wojska Tuchaczewskiego zbliay si do Warszawy. Pierwsza
sesja plenarna odbya si 17 sierpnia, kiedy rezultaty bitwy nie byy jeszcze znane. Wymieniono listy
uwierzytelniajce; powstao przy tym pewne zamieszanie, poniewa Polacy nie zdawali sobie sprawy,
e znajduj si w stanie wojny nie tylko z Rosyjsk Federacyjn SRR, ale rwnie z pastwem, ktrego
nigdy dotd nie uwaali za odrbny organizm, a mianowicie z Ukraisk SRR. 19 sierpnia
przewodniczcy delegacji sowieckiej, K. Daniszewski, przedstawi warunki swojego rzdu 43. Polsce
wspaniaomylnie pozostawiono Chem oraz cae terytorium na zachd od linii Curzona, natomiast
warunki dotyczce organizacji wewntrznej Rzeczypospolitej byy surowe. W punkcie 4 ograniczono
wielko polskich si zbrojnych do 50 tysicy onierzy oraz 10 tysicy personelu; uzupenia je miaa
milicja obywatelska zoona z robotnikw. Punkt 6 mwi o rozbrojeniu wojska polskiego do poziomu
okrelonego w punkcie 4 oraz o przekazaniu wyposaenia wojskowego - pod nadzorem sowieckim milicji obywatelskiej. Przewodniczcy delegacji polskiej Dbski poprosi o czas na rozwaenie tych
warunkw, gdy w przedstawionych powyej punktach wykraczay one pozajego instrukcje (stanowiy
bowiem istotne rozszerzenie listy warunkw wstpnych podanej przez Kamieniewa). 20 sierpnia na
ulicach Miska rozwieszono manifest Tuchaczewskiego, w ktrym delegacja polska zostaa oskarona

o naruszenie adu publicznego oraz o prby szpiegostwa. Miejscowy dowdca Czeki odwiedzi
Dbskiego, by go ostrzec, i z trudem powstrzymuje oburzenie lokalnej ludnoci. Przez cay ten okres
delegacja polska nie moga opuszcza miejsca zakwaterowania. Jej radiostacja bya bez przerwy
zablokowana przez zakcenia atmosferyczne44. Jak wyjani Daniszewski, w okolicy nadaway
niezalene radiostacje Armii Czerwonej, nad ktrymi nie mia kontroli; zaproponowa Dbskiemu, by
komunikowa si z Warszaw telegraficznie via Moskwa45. Podczas rozmw wywiza si spr na
temat przyczyn dziaa wojennych. Polacy wyrazili pogld, e rdem wojny bya sowiecka operacja
Cel Wisa w latach 1918-1919; Rosjanie natomiast uwaali, i jej przyczyn bya wojenna polityka
polskiego rzdu janiepanw46. Dbski owiadczy, e onierz polski nigdy nie postawi stopy na
ziemi rosyjskiej (mia na myli etnicznie rosyjskie terytorium wielkoruskie), Ukraina za zostaa
zajta tylko po to, by ochroni jej prawo do samostanowienia. Z kolei Daniszewski stwierdzi, e
Armia Czerwona wkroczya na ziemie polskie w akcie samoobrony. Kada z tych opinii zawieraa
jakie ziarno prawdy. W tym momencie radiooperator delegacji polskiej zdoa odebra fragment
komunikatu wojennego nadanego z Warszawy. Dowiedzia si, e wojska Tuchaczewskiego, po utracie
setek dzia i tysicy jecw, znajduj si w penym odwrocie. Na kolejnej sesji plenarnej 23 sierpnia
Dbski owiadczy, e warunki sowieckie sanie do przyjcia, a dalsza dyskusja jest
bezprzedmiotowa47. 25 sierpnia by jeszcze bardziej zadziorny, porwnujc traktowanie Polski przez
bolszewikw z polityk Katarzyny Wielkiej. Daniszewski przypomnia mu, e przegrana operacja nie
jest jeszcze przegran kampani, a nawet przegrana kampania nie jest jeszcze przegran wojn 48. Do
Miska przyby Radek, eby zapobiec cakowitemu zaamaniu si rozmw. Dla wszystkich byo
oczywiste, e poprzednia platforma negocjacji ulega zmianie. Aby stworzy now atmosfer do
rozmw, lepiej odpowiadajc zmienionej sytuacji, podjto decyzj o przeniesieniu konferencji na
terytorium neutralne - do jednego z miast batyckich.
We wrzeniu, midzy konferencjami, Polacy prowadzili t sam gr, ktr w lipcu prowadzili Sowieci.
czyli mianowicie anielsk roztropno na froncie dyplomatycznym z bezlitosn ofensyw na polu
bitwy. Podobnie jak Lenin, zamierzali prowadzi rozmowy pokojowe do chwili, kiedy traktat
pokojowy mg zosta niezwocznie podpisany - gdyby zasza taka potrzeba. Teraz przysza ich kolej
na zwlekanie, wykrty i szyderstwa. Zdesperowani bolszewicy czekali na zmian sytuacji militarnej.
Jak uj rzecz Lenin, idiotyzmem jest negocjowanie, kiedy wasne wojska znajduj si w odwrocie 49.
Z drugiej jednak strony, lepiej negocjowa ni przyglda si destrukcji wasnej armii i ofensywie
nieprzyjaciela w gb wasnego terytorium. Z tych powodw upyn niemal miesic, zanim powrcono
do rokowa.
Wybr miejsca by odzwierciedleniem stanu gry. Cziczerin wolaby jakie miasto w Estonii - w kraju,
ktry podpisa ju traktat pokojowy z Sowietami. Natomiast ksi Sapieha wola Ryg - stolic
pastwa, ktremu wojsko polskie pomogo przepdzi Armi Czerwon. Gdy Cziczerin si waha, 30
sierpnia Sapieha wadczo owiadczy, e rzd otwy zgodzi si goci w Rydze polsko-sowieck
konferencj pokojow50. Nastpna sesja miaa si rozpocz 21 wrzenia.
Przygotowania do rokowa ryskich odzwierciedlay pooenie obu walczcych stron. Rzd polski
uzgodni swoje stanowisko zawczasu. Na spotkaniu w dniu 1,1 wrzenia Rada Obrony Pastwa ustalia
instrukcje, ktre daway wyraz ostronej wierze we wasne siy.51 Stanowiy one, i przed omawianiem
szczegw naley wpierw osign porozumienie co do zasady samostanowienia, a wytyczenie
przyszej granicy musi poprzedza wszelkie rozmowy na temat oficjalnego uznania. Negocjacje
powierzono zespoowi, ktremu ponownie przewodniczy Jan Dbski (w jego skadzie znalaz si
Stanisaw Grabski, obdarzony duym autorytetem endek). Tymczasem rzd sowiecki mia ogromne
problemy z ustaleniem wasnych planw. Przez cay wrzesie w Komitecie Centralnym toczya si
zaarta debata. Sdzc z artykuw, jakie publikowa wwczas Trocki - Konieczna jest kolejna
lekcja, Jestemy silniejsi ni kiedykolwiek, Janiepanowie nie chc pokoju - komisarz wojny
opowiada si teraz za przyjciem wobec Polski twardej linii, czego poprzednio starannie unika 52.

Bucharin uwaa negocjacje z Polsk za powrt do mentalnoci, ktrej konsekwencj by traktat


brzeski. Radek, ktry dopiero co wrci z Niemiec przez Misk, utrzymywa jednak w dalszym cigu,
e pokj na Froncie Zachodnim ma kluczowe znaczenie, gdy nadzieje na rewolucj europejsk s
pozbawione podstaw. Lenin by teraz skonny si z nim zgodzi, Gdy 16 wrzenia sowiecka delegacja
wyjedaa do Rygi, jej przewodniczcy Adolf Joffe - dowiadczony negocjator, ktry prowadzi
rokowania brzeskie - wci jeszcze nie otrzyma precyzyjnych instrukcji. Konkretna decyzja zostaa
podjta dopiero tydzie pniej, i to jedynie na skutek paniki wywoanej przez wiadomoci znad
Niemna. 23 wrzenia Lenin wysa Joffemu nastpujcy telegram.
Chodzi nam przede wszystkim o to, po pierwsze, bymy zawarli szybko ro-zejm; po drugie i najwaniejsze,
bymy w cigu dziesiciu dni otrzymali rzeczywiste gwarancje skutecznego pokoju. [. ] Jezeh potraficie to
uzyska, moecie pj na maksymalne ustpstwa terytorialne az do rzeki Szczara [...] i Styr. [...] Jeli
pomimo naszych wysikw i ustpstw okae si to niemoliwe, musicie zdemaskowa krtactwa Polakw i
przekona ich o nieuchronnoci naszej kampanii zimowej 53

By to trudny rozkaz. Konferencja w Rydze ju si rozpocza. Reprezentacyjna sala ryskiego Paacu


Czarnogowcw (Schwarzhaupterhaus) stanowia stosown aren dla starcia dwch wiatw: starego
wiata Europy, ktry symbolizoway lnice mundury i nienaganne maniery oficerw polskich, oraz
nowego wiata bolszewikw, ktry uosabia niezbyt reprezentatywny Joffe: krpy, w wytartym
garniturze, z pince-nez, hawaskimi cygarami i o powierzchownoci zmczonego gubernatora
kolonialnego. Pozory byy jednak mylce, by moe w sposb zaplanowany. Polscy oficerowie
stanowili wszak najmniej aktywn cz wasnej delegacji, natomiast umys Joffego zdecydowanie by
wietniejszy ni krj jego ubrania. Rokowania okazay si fascynujc rozgrywk, podczas ktrej
Dbski uparcie broni lepszej pozycji przetargowej, Joffe za demonstrowa doskonalsze umiejtnoci.
Pierwszy tydzie przynis kilka sensacji, ale adnego realnego postpu. Na pierwszej sesji 21
wrzenia Joffe przej inicjatyw, wnioskujc o uznanie przedstawicieli Ukraiskiej SRR. By to
sprytny sztych. Gdyby Polacy odrzucili teraz punkt przyjty ju dla celw rokowa w Misku, daliby
pokaz kaprynego uporu; z kolei ich zgoda oznaczaa zasianie sporu we wasnych szeregach oraz
rezygnacj z rozmw na temat przyszych losw Ukrainy. Dbski wyrazi zgod. Podczas drugiej sesji
24 wrzenia - zaraz po otrzymaniu instrukcji Komitetu Centralnego - Joffe wygosi dramatyczne
owiadczenie: jeli porozumienie nie zostanie zawarte w cigu dziesiciu dni, to delegacja sowiecka
zastrzega sobie prawo do zmiany jego warunkw. Byo to rwnie miae posunicie, cho
ryzykowne. Przede wszystkim zrodzio ono w Polakach przekonanie, e nie s traktowani powanie, co
skonio Dbskiego do zgaszania zastrzee i przecigania obrad. Tymczasem opnienie byo ostatni
rzecz, na ktrej zaleao Joffemu. Wszelako po paru dniach ta atmosfera wzajemnej nerwowoci
umoliwia zawarcie kompromisu i porozumienia. 1 padziernika Joffe i Dbski spotkali si prywatnie,
skoro w publicznej rozgrywce, polegajcej na wymianie ciosw, doszo zasadniczo do sytuacji
patowej. W caonocnych rozmowach tete-a-tete, prowadzonych po niemiecku, obaj panowie, zamiast
zajmowa si propozycjami rzdowymi, przedyskutowali wasne problemy. Joffe owiadczy, e
obawia si moskiewskiego stronnictwa wojny, i podkreli, e ma wicej do stracenia w przypadku
odrzucenia dziesiciodniowego ultimatum Lenina ni Polacy. Martwiy go informacje o ostatnich
klskach Tuchaczewskiego. Rwnie Dbski trapi si o swoj wasn pozycj. Wiedzia, e nieudany
pocztek konferencji moe skoni Sapieh do zastpienia go kim innym, Pisudskiego za do
cakowitej rezygnacji z zabiegw dyplomatycznych. Obaj negocjatorzy dostrzegali widmo fiaska, a
perspektywa ta bya dla nich nie do przyjcia. Prywatne spotkania toczyy si dalej i 5 padziernika
ubito interes. Joffe zaproponowa przyjcie da terytorialnych Dbskiego in toto, o ile ju
uzgodnione kwestie w rodzaju sowieckiej Ukrainy i polskiej Galicji Wschodniej zostan zatwierdzone,
sowiecki tranzyt na Litw i do Niemiec zostanie zagwarantowany, sformuowanie traktatu nie bdzie
brzmiao jak dyktat, generalna ugoda finansowa nastpi po zawarciu rozejmu, a porozumienie w

kwestii preliminariw zostanie zawarte do 8 padziernika. Dbski wyrazi zgod i podpisa protok
zawierajcy list warunkw Joffego, w ten sposb formalizujc umow 54. By to akt woli, ktry
niebawem zakoczy wojn polsko-bolszewick.
Protok z 5 padziernika zosta przyjty w Moskwie jako dowd zbawiennej aski. Lenin otrzyma we
wskazanym terminie swoj rzeczywist gwarancj skutecznego pokoju. Groba kampanii zimowej,
ktrej Armia Czerwona nie byaby w stanie prowadzi, zostaa usunita. Protok zupenie przesoni
wiadomoci o ataku Zeigowskiego na Wilno, ktre przeszy niemal nie zauwaone. W Warszawie
wzbudzi jednak groz. By opisywany jako zamach stanu Dbskiego. Zosta skrytykowany przez
Sapieh za pominicie interesw Ententy55. Zosta odrzucony przez Naczelne Dowdztwo, ktre
rozkazao swoim przedstawicielom, by si wobec niego zdystansowali. Wprawi w szok Pisudskiego,
ktry nie zdy jeszcze sfinalizowa sprawy Wilna, a ju jego federalistyczne plany zostay
uniewanione. Stanowi oczywiste pogwacenie instrukcji Dbskiego z 11 wrzenia. Nieatwo jednak
byo go zmieni. Polska i Rosja zobowizay si zawrze pokj.
Przygotowanie tekstu porozumienia w trzy dni, wymienione w protokole, nie byo w ludzkiej mocy. Po
siedmiu dniach nieprzerwanej pracy personelu obu delegacji powsta jednak dokument prawny, ktry
obejmowa preliminaria pokojowe, konwencj rozejmow i aneks gospodarczy. Wieczorem 12
padziernika wszystko zostao podpisane i opiecztowane.
Preliminaria pokojowe skaday si z siedemnastu artykuw56, przy czym pierwszy by zdecydowanie
waniejszy ni pozostae. Jego niekonsekwencje moe wyjania popiech, w jakim powstawa. Cho
w preambule uznano niepodlego Biaorusi, to opisana nastpnie tymczasowa granica przecinaa
Biaoru dokadnie na poow. Ani w delegacji polskiej, ani w sowieckiej nie byo przedstawicieli tego
narodu. Proponowana granica z grubsza pokrywaa si z lini frontu w momencie zawarcia umowy. Na
pnocy biega od Dwiny do Wilii, a stamtd dalej na poudnie. Polska uzyskaa wic wspln granic
z otw, Rosja za zostaa oddzielona od Litwy. Linia rokadowa Lida - Baranowicze - uniniec oraz
dobra Radziwiw w Niewieu pozostay po stronie polskiej, natomiast Misk po stronie sowieckiej.
W centrum granica przechodzia przez sam rodek Polesia - w poowie drogi midzy Piskiem a
Mozyrzem. Na poudniu zaginaa si nieco na zachd, by na koniec dotrze do dawnej granicy
galicyjskiej na Zbruczu. Taki ksztat granicy naley przypisa wysikom Stanisawa Grabskiego.
Mona by si spodziewa, e ten czoowy inkorporacjonista skorzysta w peni z oferty Joffego.
Tymczasem w pniejszych latach Grabski przyzna, e bez trudu mg uzyska granic na linii Dryssa
- Berdyczw, 100 kilometrw dalej na wschd. A zatem w rzeczywistoci ograniczy dania polskie.
Gra nie sza jednak o puste pola Kresw. Sowieci zostali przecie oddzieleni od Litwy przez solidny
klin polskiego terytorium, a zwaszcza pozbawieni wpywu na przysze losy Wilna. Caa Galicja
Wschodnia, cznie ze Lwowem, znalaza si w Polsce.
Artyku II, ktry dotyczy niewtrcania si w sprawy wewntrzne ssiada, zawiera wyraenie:
zapewniaj sobie nawzajem cakowite poszanowanie suwerennoci pastwowej 56. Cho nie byo to
powiedziane expressis verbis, mogo znaczy to tylko, i Rzeczpospolita Polska i Rosja Sowiecka
uznaj si wzajemnie de facto i de jure.
Konwencja rozejmowa ustalaa szczegy i warunki zawieszenia broni 57. Miao ono wej w ycie 18
padziernika 1920 roku o pnocy, kiedy to wojska bolszewickie powinny si wycofa 15 kilometrw
na wschd, aby powstaa strefa neutralna. Po ratyfikowaniu preliminariw do 2 listopada obie armie
miay skierowa si na wyznaczone pozycje w tempie nie mniejszym ni 20 km na dob. Powoano
Komisj Mieszan, ktrej zadaniem bya kontrol nad wycofywaniem wojsk, rozstrzyganie sporw
oraz zagwarantowanie bezpieczestwa mienia ruchomego i trwaego w strefie neutralnej. Rozejm mia
trwa w pierwszej turze dwadziecia jeden dni, chyba e zostaby wypowiedziany z 48-godzinnym
wyprzedzeniem przez jedn ze stron, a nastpnie mia by automatycznie przeduony a do momentu
podpisania traktatu pokojowego, chyba e zostaby wypowiedziany przez ktr stron z 14-dniowym
wyprzedzeniem. Te szczegy dowodz, e w okresie trwania negocjacji Polacy starali si w peni

wykorzysta swoj przewag militarn.


Uzupeniajca umowa gospodarcza zostaa spisana w postaci tajnego protokou 59. Polska zostaa
zwolniona z wszelkiej odpowiedzialnoci wynikajcej z udziau w yciu gospodarczym byego
Cesarstwa Rosyjskiego, a jednoczenie uprawniona do udziau w rezerwach byego carskiego Banku
Pastwowego. Na konto tego udziau miaa by wypacona zaliczka w zocie, surowcach naturalnych
oraz koncesjach lenych, ktrej wysokoci jednak nie okrelono. Rosja Sowiecka zobowizywaa si
zwrci wszystkie pastwowe ruchomoci, dziea sztuki, biblioteki, archiwa, trofea wywiezione z
Polski lub skonfiskowane tam w latach 1772-1914, a take urzdzenia przemysowe oraz tabor
kolejowy, ktre zarekwirowano w latach 1914- 1918. Polska z kolei zobowizywaa si zapewni
wolny tranzyt towarw midzy republikami sowieckimi a Niemcami i Austri.
Trzeba pamita o tym, i zarwno w Polsce Jak i w Rosji Sowieckiej wiele wpywowych osobistoci
uwaao porozumienia z 12 padziernika 1920 roku za nie tyle nawet prowizoryczne, ile czysto
tymczasowe, ktre na pewno zostan zastpione przez inn, bardziej realistyczn ugod. Ksi
Sapieha wyraa si sceptycznie o porozumieniach, ktre zawarto wbrew Entencie, biaym
Rosjanom, oraz nacjonalistom ukraiskim i biaoruskim. To my jestemy zwycizcami, powiedzia
Dbskiemu. Sapieha oczekiwa, e rychy upadek wadzy bolszewikw oznacza bdzie uniewanienie
wszystkich podpisanych przez nich umw60. W Sowietach znajdowali si ludzie, ktrzy zgadzali si z
jego konkluzjami, cho naturalnie nie z samym rozumowaniem. Dmitrij Manuilski, ukraiski
sygnatariusz porozumie, okreli je mianem bezsensownych. Julian Marchlewski uwaa, i
zmieniy one Rzeczpospolit Polsk w kolejne wielonarodowe imperium, ktre ma przed sob rwnie
dugi ywot jak pastwa kajzera i cesarza-krla po traktacie brzeskim 61. Nawet Lenin mia cigle
nadziej, e niebawem bdzie mg zrewidowa niedawn zmian kursu. 9 padziernika owiadczy, e
od tego momentu Polska moe utrzyma swoj wadz na Kresach tylko si, e carskie zoto moe
posuy jedynie na spacenie polskich dugw wobec Ententy, a sytuacja militarna moe si ju tylko
poprawi62. Lenin gra na zwok. Pomimo tych wszystkich powanych wtpliwoci porozumienia
zostay jednak stosownie ratyfikowane: 22 padziernika przez polski Sejm, a dzie pniej przez
bolszewicki Komitet Centralny. Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono zgodnie z harmonogramem 2
listopada w otewskim porcie Lipawie.
Pomimo rozejmu polskie Naczelne Dowdztwo nadal wspierao swoich wczeniejszych sojusznikw.
Na pnocy wspomagano Armi Biaorusi gen. Buaka-Baachowicza, liczc teraz okoo 12 tysicy
ludzi. Armia ta zostaa pierwotnie utworzona w 1918 roku w rejonie Nowogrodu, aby walczy dla
bolszewikw; potem przesza do Judenicza, a nastpnie - w 1919 roku - znalaza si po stronie polskiej.
W poowie listopada 1920 roku Buak-Buachowicz porzuci polsk przysta, zdoby Mozyrz i
proklamowa Woln Biaoru. Niebawem zosta pokonany przez bolszewick 12 armi. Do koca
roku rozbite oddziay przedzieray si do linii polskich, gdzie onierzy tych rozbrajano i internowano.
Na poudniu dziaay dwie formacje: tzw. 3 armia gen. Peremykina oraz Ukraiska Armia
petlurowcw gen. Pawlenki. Dwie dywizje Peremykina - piechota Boboszki i kawaleria Trusowa skaday si z ochotnikw rekrutowanych w Polsce przez rosyjskich uchodcw. Porozumienie z 3
padziernika 1920 roku - zgodnie z ktrym oddziay te podporzdkowano polskiemu dowdztwu do
chwili, kiedy bd mogy zosta przeniesione na Krym - stanowio jeden z nielicznych przejaww
wsppracy midzy Pisudskim a Wranglem63. 11 listopada wiadomoci z Perekopu skoniy te wojska
do przedwczesnego wypadu na Ukrain. Nie dotary daleko. Spotkay czerwonych kozakw
Primakowa z 14 armii Uborewicza, ktrzy po ostatecznym rozprawieniu si z Machn potrzebowali
ledwie dwch tygodni, by przepdzi zarwno Peremykina, jak i Petlur z powrotem za Zbrucz.
W kocu, 7 stycznia 1921 roku, po raz pierwszy od chwili narodzin, Wojsko Polskie postawiono w stan
pokojowego spoczynku. By to pierwszy moment, kiedy mona bezpiecznie stwierdzi, i wznowienie
dziaa wojennych midzy Polsk a Rosj Sowieck wydawao si mao prawdopodobne.
Gdy 14 listopada Dbski i Joffe spotkali si ponownie w Rydze, Joffe zgosi wiele pretensji. Wojsko

polskie nadal wspierao dziaania zbrojne przeciw Rosji Sowieckiej i nie wszystkie oddziay polskie
zostay wycofane na lini zawieszenia broni, zwaszcza na Woyniu. Dbski nie zakwestionowa tych
zarzutw, tylko szydzi ze swojego adwersarza za pomoc argumentw, ktrych ten uywa jeszcze w
padzierniku. Ot Dbski musia si liczy ze stronnictwem wojennym w kraju, a wszystko, co
mogo zbyt silnie sprowokowa Pisudskiego, bezspornie grozio kampani zimow. Joffe nie by zbyt
natarczywy, zwaszcza e Wrangel zosta ju pokonany. Podpisano protok wojskowy, ktry
nakazywa wszystkim polskim jednostkom przestrzega warunkw zawieszenia broni, ale nie
wspomina sowem o oddziaach biaych Rosjan 64. Dla rwnowagi Dbski zgodzi si utrzyma na
tym samym poziomie polskie wydatki na cukrownie w Szepetwce i w szeciu innych miejscach na
Ukrainie w zamian za siedemdziesit procent produkcji z sezonu 1920/21 65. To bardzo osobliwe
porozumienie staje si zrozumiae dopiero wtedy, gdy uwiadomimy sobie, i cukrownie znajdoway
si na wschd od Zbrucza na obszarze okupowanym przez Petlur. Wyraajc zgod na przyjcie od
wadz sowieckich czci produkcji cukru z 1921 roku Dbski milczco - i taktownie - godzi si na
wyrugowanie Petlury z Ukrainy.
Wojskowi sowieccy, podobnie jak polscy, byli mniej od politykw skonni zaakceptowa pokj. Kiedy
tylko Wrangel zosta pokonany, bolszewickie Dowdztwo Poudniowe odczuwao siln pokus, aby
ukara wszystkich tych, ktrzy w jego przekonaniu byli sojusznikami Wrangla. Do tej kategorii zostali
zaliczeni Rumuni, ktrzy nastpnie udzielili azylu Machnie, oraz Polacy, ktrzy ju przyjli do siebie
Peremykina i Petlur. Te obawy zdecydowanie nasiliy si w zwizku z podpisaniem francuskopolskiej konwencji wojskowej (18 lutego 1921 roku) oraz Polsko-Rumuskiej Konwencji Wojskowej
(3 marca). Konwencje te miay wprawdzie charakter czysto defensywny, niemniej jednak trudno
rozsdnie oczekiwa, by Sowieci - w wietle dotychczasowych dowiadcze - mogli w to uwierzy.
Gdyby o dalszym biegu wydarze miay zadecydowa tylko i wycznie wzgldy militarne, sowieckie
Dowdztwo Poudniowe mogoby przeprowadzi wczesn wiosn 1921 roku prewencyjn kampani
nad Dniestrem.
W takiej atmosferze nie mona byo osign szybkiego postpu w rozmowach pokojowych.
Kierowali nimi teraz pukownik Matuszewski z polskiego Naczelnego Dowdztwa oraz Julian Leski z
Komunistycznej Partii Robotniczej Polski; obaj, jak si wydaje, byli traktowani w swoich delegacjach
jako eminence grise i odgrywali rol hamulcowych. Tak jak we wrzeniu, publiczne negocjacje
szybko stany w martwym punkcie. 29 listopada Dbski i Joffe spotkali si prywatnie, aby przeama
impas. Niemniej jednak do poowy lutego, kiedy w Rydze pojawili si polski minister finansw
Steczkowski oraz Leonid Krasin, nie osignito widocznych postpw. Po raz pierwszy wymieniono
konkretn sum - 30 milionw rubli - w zwizku z uzgodnion ju wypat polskiego udziau w
carskim zocie. 24 lutego podpisano seri protokow dotyczcych repatriacji, rozcignicia terminu
wypowiedzenia rozejmu z dwudziestu jeden do czterdziestu dwch dni oraz Granicznej Komisji
Mieszanej.
Protok repatriacyjny zasuguje na przytoczenie in extenso choby dlatego, by pokaza, jak
skomplikowana staa si normalizacja stosunkw midzy obydwoma krajami 66. Niestety, czterdzieci
dwie klauzule tego dokumentu s bodaj dusze od wszystkich poprzednich porozumie rozejmowych
razem wzitych. Mamy tu do czynienia z wytworem biurokracji postawionej nagle przed zadaniem
szczegowego nadzorowania milionw ludzi, o ktrych istnieniu niemal zapomniano w cigu
poprzednich piciu lat.
Okres po podpisaniu protokow by czasem gorczkowego podniecenia i gorczkowej aktywnoci.
Wraz z wybuchem 2 marca powstania w Kronsztadzie w Rosji Sowieckiej doszy do gosu wielorakie
bolczki. Niezadowolenie Floty Batyckiej, w ktrej szeregach znajdowali si najczerwiesi synowie
rewolucji i ktra bya dotychczas bastionem wadzy bolszewikw, grozio zawaleniem si caego
systemu sowieckiego. Tuchaczewski zosta odwoany z wczasw na Froncie Zachodnim, by
poprowadzi szturm po lodzie na forty garnizonowej wyspy. W Polsce trway przygotowania do

plebiscytu na Grnym lsku, ktry mia si odby 20 marca. Wojsko polskie zostao postawione w
stan gotowoci, a gen. Szeptycki ulokowa swj sztab w Krakowie na okoliczno ewentualnej wojny
domowej lub kampanii przeciw Niemcom. Gosowanie w Sejmie nad now, kontrowersyjn
konstytucj byo zaplanowane na 21 marca. W Rydze polscy i sowieccy dyplomaci pracowali w
szalonym tempie nad tekstem traktatu, aby mg zosta podpisany i opiecztowany, gdy sygnatariusze
panuj jeszcze nad sytuacj w swoich krajach. Po miesicach zwlekania traktat zosta spodzony w
popiechu.
18 marca 1921 roku o sidmej wieczorem traktat ryski zosta zawarty 67. Kad kres stanowi wojny.
Ustala ostateczn granic, potwierdzajc lini z 12 padziernika 1920 roku z jedn czy dwiema
niewielkimi korektami na korzy Polski. Usuwa poprzednie wieloznacznoci w sprawie Biaorusi.
Okrela zasady rozstrzygania kwestii dotyczcych obywatelstwa, przestpstw politycznych,
traktowania mniejszoci, szlakw handlowych i kolejowych oraz wyrwnania wzajemnych strat.
Przewidywa niezwoczne nawizanie stosunkw dyplomatycznych. Istotne szczegy, ktre tak dugo
opniay rokowania, dotyczyy wyrwnania rachunkw. Ulokowano je w dziesiciu poprawkach. Z
perspektywy czasu wydaje si, i za ich pomoc prbowano obliczy niepoliczalne. Kalkulacja krzywd
wyrzdzonych Polsce w cigu 144 lat rzdw carskich bya kwesti wyjtkowo emocjonaln zarwno
dla bolszewikw, jak i dla Polakw; zadanie to byo jednak nierozwizywalne, jak pokazywa choby
wczesny chaos w kwestii reparacji niemieckich, ktre miay okreli w liczbach krzywdy z okresu
zaledwie czteroletniego. Ba, po piciu miesicach, ktre upyny od zawarcia rozejmu w padzierniku
do podpisania traktatu w marcu, niektre szacunki trzeba byo pomnoy dziesiciokrotnie, aby
uwzgldni skutki inflacji. Ze wzgldu na emocje tak prb trzeba byo jednak podj. Po
pocztkowej deklaracji bolszewickiej o stworzeniu funduszu w wysokoci 30 milionw rubli w zocie,
ktry bdzie rdem przyszych rekompensat, traktat pogra si w coraz bardziej zoone i
niezrozumiae szczegy dotyczce wylicze i szacunkw. Gdyby potraktowa je powanie, trzeba by
zatrudni na dziesitki lat wszystkich rachmistrzw i rzeczoznawcw Polski oraz Rosji, aby
skalkulowa finansowe skutki traktatu. Jedyna zaleta tego rozwizania polegaa na tym, i
rachmistrzowie i rzeczoznawcy okazaliby si zapewne mniej mierciononymi stranikami stosunkw
polsko-sowieckich ni generaowie.
W Rosji Sowieckiej powszechny pogld na temat stosunkw z Polsk by zgodny z opini Lenina,
ktry uwaa wojn za nader cik porak, pokj za za wspaniae zwycistwo 67. rdem tej
opinii byo gbokie przewiadczenie, i Polska wystpia jako andarm Ententy, a jej gwnym celem
byo zahamowanie ekspansji bolszewizmu. Nawet wtedy, gdy Lloyd George czyni desperackie
starania, aby podj handel z Rosj, bolszewicy nie przestali wierzy, e Ententa prbuje ich
wykoczy. W ich przekonaniu uniknicie stryczka, nawet wyimaginowanego, byo zaiste
wiekopomnym zwycistwem.
W Polsce, co moe dziwi, powszechne stanowisko byo nieco podobne. Wielu Polakw powtarzao
histori, jak to wygrali wojn, ale przegrali pokj. Pisudski stwierdzi, i moralna sabo narodu nie
pozwolia mu doprowadzi zwycistwa do jego logicznej konkluzji. Federalici byli wciekli, e ich
plany nie zostay zrealizowane. Inkorporacjonici poczuli si rozczarowani, e zrezygnowano z granic
z 1772 roku. Katolicy byli oburzeni, e uznano ateistyczny reim bolszewicki. Owszem, wielu
profesjonalnych politykw, ktrych zawd polega na osiganiu kompromisw, pogodzio si z tym, co
uznali za kompromisowy pokj. Zaakceptoway go rwnie partie populistyczne, cho wolayby wicej
ziemi do rozdania chopom-kolonistom. Uznali go te socjalici, cho ich kilku wpywowych
reprezentantw, jak Tadeusz Howko, gwatownie zaprotestowao. Wszelako na obu kracach
politycznego spektrum - konserwatywnym i komunistycznym - opinia bya jednakowa. Zarwno
Narodowa Demokracja, jak i Komunistyczna Partia Robotnicza Polski odrzucay traktat ryski. Obie
partie zgadzay si co do tego, i wojna 1919-1921 bya efektem chorobliwych ambicji Pisudskiego, e
mona byo uzyska lepsze warunki, i e pokj nie moe przetrwa 68. W tym osobliwym duchu

harmonii wojna polsko-bolszewicka dobiega koca.


W kategoriach obiektywnych trudno mwi o jakim zwycistwie. aden z celw nieprzyjacielskich
stron nie zosta osignity. Bolszewicy nie wyrwali si z blokady, nie sprowokowali wymarzonej
rewolucji europejskiej i nie udao im si ocali Lit-Biea. Polacy ani nie ustanowili Federacji Kresowej,
ani nie odbudowali pastwa od morza do morza. Efektem wojny polsko-bolszewickiej nie by wic
kompromis, ale impas. Rozwizanie nie istniao.
Rozdzia sidmy
REPERKUSJE
Nie da si zaprzeczy, e najbardziej sensacyjnymi skutkami wojny polsko-bolszewickiej byy te, do
ktrych nie doszo. Jest to bowiem jeden z tych frustrujcych momentw w dziejach, ktre
zapowiaday wicej, ni si rzeczywicie wydarzyo. Historykw, co zrozumiae, ponosz emocje,
kiedy ich temat, ktry tak atwo mgby sta si wydarzeniem epokowym, okazuje si jedynie sensacj
dnia. Zazwyczaj ich oceny byy wic niezbyt wywaone: albo przedstawiali wojn polsko-bolszewick
jako dramat o nieobliczalnych konsekwencjach, albo te sprowadzali j do zwykej bahostki.
Nikt nie by bardziej wiadom tego paradoksu ni Pisudski: Marszaek patrzy z olimpijsk pogard
na wojn, ktra w przekonaniu mniejszych miertelnikw dowioda jego geniuszu. Nie bya to wojna
istotna powiedzia - jaka pwojna lub nawet jej wiarteczka; jakie dziecinne szamotanie si i
bijatyki, dla ktrych wielka teoria wojny zamyka swe podwoje [...] ta bijatyka wstrzsna losami
dwch pastw bezporednio, liczcych razem 150 milionw ludzi [...] ta wojna, czy bijatyka omal nie
wstrzsna losami caego cywilizowanego wiata1.
Klasyczny opis wczesnych reakcji Zachodu znale mona w dzienniku lorda D'Abemona,
prowadzonym na miejscu wypadkw w 1920 roku i opublikowanym w formie ksikowej jedenacie
lat pniej. Tytu tej pracy - Osiemnasta decydujca bitwa w dziejach wiata - zdradza jej tez: bitwa
warszawska bya ostatni w szeregu epokowych star, ktre ocaliy wiat cywilizowany przed
barbarzystwem.
D' Abernon powoa si na sawny urywek z Gibbona i doda wasny komentarz:
Gdyby Karol Martel nie zahamowa podbojw saraceskich w bitwie pod Tours, to niewtpliwie wykadano
by dzi Koran w uczelniach Oxfordu, a uczniowie staraliby si udowadnia ludnoci wito i prawd
objawie Mahometa. [...]
Gdyby Pisudski i Weygand w bitwie pod Warszaw nie zdoali powstrzyma triumfalnego pochodu armii
sowieckiej, to nie tylko Chrzecijastwo doznaoby klski, lecz i caa cywilizacja zachodnia znalazaby si
w niebezpieczestwie. Bitwa pod Tours ocalia naszych przodkw brytyjskich oraz ich galijskich ssiadw
od jarzma Koranu. Bitwa natomiast pod Warszaw, rzec mona miao, wybawia rodkow a take
czciowo i Zachodni Europ od jeszcze bardziej wywrotowego niebezpieczestwa, to jest od fanatycznej
tyranii Sowietw.
Zasadnicze znaczenie polskiego zwycistwa nie ulega najmniejszej wtpliwoci; gdyby wojska sowieckie
przeamay opr armii polskiej i zdobyy Warszaw, wwczas bolszewizm ogarnby Europ rodkow, a,
by moe, przeniknby i cay kontynent2.

Konkluzja D'Abernona, napisana w 1931 roku, jest mniej optymistyczna:


By moe, i doktryna komunistyczna, odparta zbrojn rk w 1920 roku, rozerwie i zniszczy ostatecznie
to, co tak pragnie zniweczy. Jeeli jednak tak bdzie, to stanie si to nie tyle dziki militarnej sile
Sowietw i nie dziki propagandzie, chocia jest ona rozrzutna i wytrwaa, lecz tylko przez rozdwojenie
wrd jej przeciwnikw oraz przez wielkie niedostwo, przejawiajce si w zwalczaniu gospodarczego

przesilenia, ktre dzisiaj tak habi inteligencj zachodniego wiata 3.

Czternacie lat po opublikowaniu tej ksiki Armia Czerwona najechaa na Europ rodkow i
uniewania wszystko, co przedtem napisa DAbernon. W omiu z dwudziestu czterech suwerennych
pastw Europy zaprowadzono pod auspicjami sowieckimi nowy porzdek spoeczny. By raz jeszcze
sparafrazowa Gibbona: w szkoach Krakowa, Pragi i Berlina naucza si dzisiaj* interpretacji
materializmu dialektycznego, a ich wychowankowie demonstruj bezklasowemu spoeczestwu
wito i prawd nauki objawionej Marksa, Engelsa i Lenina. Bitwa warszawska nie ocalia nie tylko
caej epoki, ale nawet jednego pokolenia.
* tekst powsta w 1972 roku

Lenin wkrtce poaowa wypadkw z 1920 roku i przyzna si do bdu. Jego al zosta uwieczniony
przez niemieck komunistk, Klar Zetkin, ktra przekazaa nam opis rozmowy pomidzy nimi
(odbya si ona wkrtce po zawarciu rozejmu ryskiego):
Przedwczesny przymrozek odwrotu Armii Czerwonej z Polski zwarzy rozwijajcy si kwiat rewolucji [...]
Opisywaam Leninowi, w jaki sposb odbio si to na rewolucyjnej awangardzie niemieckiej klasy
robotniczej [...] kiedy towarzysze z sowieckimi gwiazdami na czapkach, w niewiarygodnie zuytych
strzpach mundurw i cywilnych ubra, w podartych butach, popdzali ostrogami swoje wawe koniki
wprost ku niemieckiej granicy. [...] Lenin przez par minut siedzia w milczeniu, pogrony w
rozmylaniach.
- Tak - powiedzia w kocu - a wic w Polsce zdarzyo si to, co moe musiao si sta. Znacie wszystkie
okolicznoci, ktre temu towarzyszyy: nasza szaleczo odwana, pena wiary awangarda nie miaa rezerw,
ani nawet cho raz do suchego chleba. Musieli rekwirowa chleb polskim chopom i klasie redniej. A
Polacy widzieli w czerwonoarmiejcach nie braci i wyzwolicieli, ale wrogw. Polacy myleli i dziaali nie
jak przystao na socjaw i rewolucjonistw, ale jak nacjonalici i imperialici. Ta rewolucja, na ktr
liczylimy w Polsce, nie powioda si. Robotnicy i chopi, oszukani przez Pisudskiego i Daszyskiego,
powstali w obronie swego klasowego wroga, pozwalajc, aby nasi dzielni onierze z Armii Czerwonej
umierali z godu, zapdzani w zasadzki, pobici na mier. Nasz Budionny to najbardziej genialny dowdca
kawalerii na wiecie. Mody wieniak - wiecie o tym? Jak onierze we francuskiej armii rewolucyjnej nosi
marszakowsk buaw w plecaku. [...] Ale wszystkie zalety Budionnego nie mogy nadrobi [...] naszego
politycznego bdu. Radek przewidzia bieg wydarze. Ostrzega nas. Byem na niego bardzo zy i
oskaraem go o defetyzm. [..] Tymczasem mia racj w swoim oglnym wywodzie. Zna sytuacj za
granic Rosji lepiej od nas. Pogodzilimy si niedawno.
- Ja sam uwaam - kontynuowa Lenin - e nasze pooenie nie zmuszao nas do zawarcia pokoju za
wszelk cen. Moglimy jeszcze przetrzyma zim. Ale sdziem, e rozsdniej bdzie doj do
porozumienia z nieprzyjacielem; tymczasowe powicenie, jakim by twardy pokj, wydawao mi si
lepszym wyjciem od kontynuowania wojny [...]. Wykorzystamy pokj z Polsk, by rzuci wszystkie nasze
siy przeciw Wranglowi [...]. Rosja Sowiecka moe zwyciy tylko wtedy, jeli dowiedzie, e toczy wojn
jedynie w obronie Rewolucji [...], e nie ma zamiaru okupowa cudzej ziemi, podbija narodw czy
rozpoczyna imperialistycznej kampanii. Ale, przede wszystkim, czy wolno nam byo - chyba e
zostalibymy do tego bezwarunkowo zmuszeni - naraa lud rosyjski na mk i cierpienie kolejnej
wojennej zimy. [...]. Nie, myl o cierpieniach, jakie przyniosaby nastpna wojenna zima, bya nie do
zniesienia. Musielimy zawrze pokj.
Gdy Lenin mwi [...] na jego twarzy malowao si niewysowione cierpienie [...] Oczyma duszy widziaam
obraz ukrzyowanego Chrystusa pdzla redniowiecznego mistrza Griinewalda [..,] Lenin objawi mi si
jako taki wanie czowiek frasobliwy: nioscy ciar blu, zgnbiony, przeszyty caym cierpieniem
rosyjskiego ludu pracujcego4.

Przesanie byo jasne: uycie Armii Czerwonej do wywoania rewolucji spoecznej w Europie mijao
si z celem. Istniej dowody, by sdzi, e Lenin wyda w owym czasie zakaz wykorzystywania wojsk
bolszewickich w celu wspierania w przyszoci jakichkolwiek eksperymentw rewolucyjnych 5. Tak
wanie strategi przyjto w obu przypadkach tego rodzaju, ktre miay miejsce jeszcze za jego ycia:
podczas kryzysu niemieckiego w 1923 roku oraz w okresie kryzysu chiskiego w latach 1923-1924.
Strategia ta nie staa si jednak obowizujca. Wbrew zastrzeeniom Lenina w latach 1944-1948
stworzono w Europie Wschodniej przy bezporednim udziale Armii Czerwonej nowy porzdek
spoeczny, ktry jest utrzymywany po dzi dzie na skutek jej cigej obecnoci.
Zarwno D'Abernon, jak i Lenin -jak zreszt wszyscy w roku 1920 - zdecydowanie nie docenili
potencjau Armii Czerwonej. Pierwszy sdzi, e nie da si jej uy jako siy rewolucyjnej, drugi za e nie powinna by do tego celu uyta. Gdyby ktry z nich potrafi sobie wyobrazi, e obdartych
bohaterw Tuchaczewskiego i Budionnego da si przeku za ycia pokolenia w najpotniejsz armi
wiata, ich pogldy mogy by inne.
Reperkusje wojny polsko-bolszewickiej stanowi niewyczerpany przedmiot fascynacji. Echa i skutki
wydarze z lat 1919-1921 mona przeledzi a do dnia dzisiejszego.
W kategoriach czysto jednostkowych wojna stanowia obfite rdo dowiadcze wpywajcych na
biografi kilku postaci, ktre niebawem znalazy si wrd przywdcw wiata. Wiedza o tym, jak
wielkie pitno odcisn pobyt w Warszawie na siedemnacie lat pontyfikatu monsignora Achille
Rattiego (1922-1939), ktry zasiad na tronie Pitrowym jako Pius XI, byaby nader pouczajca. Nie
bdzie przesad stwierdzenie, i encyklika Divini Redemptoris, wyklinajca ateistyczny komunizm,
stanowia uoglnienie jego osobistego wyzwania rzuconego armiom bolszewickim pod Radzyminem.
Nie mniej pouczajca byaby jednoznaczna wiedza o tym, jak dalece upokorzenia i oskarenia
zwizane z kampani 1920 roku wpyny na uczucia i czyny Jzefa Stalina.
W sferze militarnej teorii i praktyki operacje wojny polsko-bolszewickiej zwrciy uwag kontynentu,
ktrego gwne armie ukoczyy wanie czteroletni kurs walki w okopach, na znaczenie ruchliwoci i
strategii ofensywnej. Dostarczay one znakomitej mieszanki - dla celw porwnawczych - cech
starowieckich i nowoczesnych, kawalerii i czogw, lokalnych oddziaw ochotnicznych i
narodowych armii z poboru, energicznej ofensywy i skomasowanej obrony. Niektrzy obserwatorzy,
np. czonkowie Misji Midzysojuszniczej, nie dopatrzyli si w tych bojach gbszego znaczenia.
Genera Radcliffe dostrzeg wprawdzie ruchliwo, lecz uzna j za konsekwencj redniowiecznych
warunkw, ktre nie maj zastosowania w przypadku nowoczesnych armii 6. Lord DAbernon uwaa,
i obie armie przypominay wojska XVIII stulecia . Weygand za mniema, e Polacy zwyciyli
dziki zamaniu wszelkich zasad8. Po roku 1920 wikszoiTekspertw wojskowych przygotowywaa
si do drugiej wojny wiatowej, udoskonalaj c techniki pierwszej. Tylko niewielu powanie
przemylao rnice midzy dowiadczeniami z lat 1914 - 1918 a 1919 - 1920 i prbowao wiedz t
wykorzysta. Do dziaa wojny polsko-bolszewickiej odwoywali si najczciej stratedzy
konserwatywni, ktrzy usiowali przywrci mod na konnic. Wskazywali na si przebicia
Budionnego i Gaja oraz na pniejsze sukcesy kawalerii polskiej. Dowodzili, i wojna ruchoma
pokazaa ograniczenia pojazdw pancernych pod wzgldem szybkoci i niezawodnoci. Doszli do
wniosku, e czogi s moe odpowiednie do walki w okopach bd do patrolowania ulic - jak to byo w
Warszawie - lecz podczas dugiej i szybkiej ofensywy nie mog si rwna z konnic. W Rosji
Sowieckiej dowdcy jazdy utrzymali swj prymat w caym midzywojniu. W Polsce kawaleria
cieszya si niekwestionowanym prestiem. Nawet w Anglii, Francji i Ameryce kawalerzyci poczuli
si dowartociowani dziki lekcji, ktra ich zdaniem wynikaa z kampanii polskiej9.
Ciekawe, e wrd wojskowych wyznajcych odmienny pogld, trzy najwaniejsze nazwiska nale
do weteranw wojny polsko-bolszewickiej: Charles de Gaulle, Wadysaw Sikorski oraz Michai
Tuchaczewski. Kady z nich uczestniczy w kampaniach tej wojny i nie ma wtpliwoci, e czynna

suba w Polsce w sposb istotny wpyna na ich tok mylenia. Wszyscy byli krytykowani przez
wspczesnych, co jest powszechnym losem awangardy - rwnie w dziedzinie woj skowoci. De
Gaulle tym rni si od swoich rodakw (by moe dziki subie w obcej armii, w ktrej ideay
napoleoskie byy nadal ywe), e zachowa ducha ofensywnego, ktry cechowa armi francusk a
do roku 1914. Jego wykady w Rembertowie byy pierwsz okazj do przedstawienia pomysw,
rozwinitych w Le Fil de I 'epee. Mia umys wystarczajco niezaleny, by odkry prawd, ktra dzi
wydaje si oczywista, e braki techniczne stanowi jedyn powan przeszkod na drodze do mariau
wysoce podanej ruchliwoci cechujcej kampanie polskie z si ognia I wojny wiatowej.
Zainteresowanie, ktre okazywa moliwociom bojowym czogw, byo czym rwnie
ekscentrycznym w gronie francuskiej generalicji, jak jego znajomo Europy Wschodniej wrd
zachodnich politykw. Sikorski myla podobnie. Ju w roku 1920 nad Wkr wyprbowa z dobrym
skutkiem czogi i pojazdy pancerne. Jego rajd na Kowel przy udziale kolumn zmotoryzowanej piechoty
by opisywany przez jego zwolennikw jako pierwszy pokaz blitzkriegu. W latach 1928-1939, kiedy
przebywa na przymusowej emeryturze, przela swoje myli na papier. Jego ksika Przysza wojna, jej
moliwoci i charakter zostaa opublikowana w 1935 roku we francuskim tumaczeniu pod niewiele
mwicym tytuem La Guerre modern. Sikorski zaleca w niej wykorzystanie czogw do celw
ofensywnych i tramie przewidzia, e pierwszy uyje ich w ten sposb Wehrmacht Hitlera - jedyna
armia europejska uwolniona od ciaru tradycji. W odrnieniu od de Gaulle'a i Sikorskiego
Tuchaczewski nie doy zwycistwa swoich idei - cho, jak si miao okaza, byo to wydarzenie
upokarzajce. Tuchaczewski nigdy nie wypar si wasnej strategii zastosowanej na Syberii oraz w
Polsce i pomimo sprzeciwu starszych wiekiem generaw nadal promowa teori wojny rewolucyjnej.
Jako komendant Sowieckiej Akademii Wojskowej w latach 1921-1925 i jako zastpca
przewodniczcego Rewolucyjnej Rady Wojskowej ZSRR od 1931 do 1937 roku by postaci
wpywow. Mia jednak tego pecha, e popiera go Trocki, ktrego upadek sta si najpierw przyczyn
okresu nieaski, a ostatecznie mierci Tuchaczewskiego. Na pocztku lat trzydziestych w jego
dowiadczeniach z oddziaami komandosw, dywizjami spadochronowymi i cikimi czogami bray
udzia niemiecka Luftwaffe oraz Panzer Corps, ktre po kryjomu szkoliy si w Rosji. Na koniec w
historii tej objawia si skrajna zoliwo losu, kiedy w latach 1939-1941 Heinz Gudenan - ucze
Tuchaczewskiego i, jak sam przyznawa, admirator de Gaulle'a - zrealizowa przepowiedni
Sikorskiego, najpierw miadc armi polsk, w ktrej nie znalazo si miejsce dla Sikorskiego,
nastpnie pokona francusk armi Weyganda, w ktrej de Gaulle by jedynym dowdc odnoszcym
jakie - choby lokalne - sukcesy, i wreszcie zdruzgota cao rezerw strategicznych Armii Czerwonej,
ktra pod nieobecno Tuchaczewskiego przyja postaw statyczn i defensywn. Wszelkie
wtpliwoci, ktre naleao wycign z midzywojennej debaty o roli kawalerii, zostay szybko
rozwiane we wrzeniu 1939 roku, kiedy to nad granic prusk polscy uani szarowali na czogi
Gudenana w dokadme taki sam, bohaterski sposb, w jaki dziewitnacie lat wczeniej atakowali
Konarmi w bitwie pod Komarowem. Tym razem jednak z fatalnym skutkiem. Ideom de Gaulle'a i
Sikorskiego dano wiar dopiero wtedy, kiedy armie, dla ktrych pomysy te byy przeznaczone, zostay
unicestwione. Refleksje Tuchaczewskiego na temat Nowych problemw wojny, spisane w latach
1931-1932, zostay opublikowane dopiero po trzydziestu latach, gdy nie byy ju ani nowe, ani
problematyczne10.
W sferze politycznej wojna 1919-1920 roku wywara najgbsze skutki w Polsce Stanowia jeden z
najwaniejszych czynnikw forma-tywnych w okresie odradzania si Rzeczypospolitej wyznaczya
grono gwnych postaci oraz ksztat dominujcej ideologu i instytucji na nastpne dwadziecia lat
Potwierdzia osobisty prymat Pisudskiego. Marszaek zakoczy wojn jako niekwestionowany wdz
narodu, ale jej rozstrzygnicie polityczne rozsierdzio go, za potraktowanie Polski przez jej
sojusznikw wzbudzio w nim odraz. W czasie pokoju by natomiast jak ryba wyjta z wody. Lea
na obiecanym brzegu narodowej niepodlegoci, niczym powietrza aknc ryzyka i konspirowania,
ktre byy jego ywioem. Jego osobowo ulega szybkiej deformacji. Wadczy sposb bycia

przerodzi si w zwyczajne napady zoci, niepowtarzalne powiedzonka ustpiy miejsca wulgarnym i


publicznym obelgom. W pierwszej chwili wycofa si z polityki, czujc obrzydzenie do partyjnictwa,
cigych atakw ze strony endekw i niewdzicznoci okazywanej przez demokracj. W 1922 roku
odmwi kandydowania w wyborach prezydenckich i zrezygnowa ze stanowiska Wodza Naczelnego.
Wszelako 12 maja 1926 roku, przy wsparciu owego niezrwnanego rebelianta, a obecnie ministra
spraw wojskowych - generaa eligowskiego - pojawi si na wschodnich przedmieciach Warszawy
na czele zbuntowanych uanw. Po trzech dniach wojny domowej przedar si przez mosty na Wile i
zmusi do dymisji zarwno rzd, jak i prezydenta. Przez dziewi lat, a do mierci, by rzeczywistym
wadc Polski. Jego przewrt majowy stanowi wicej ni w jednym sensie zakoczenie ostatniego
etapu marszu nad Wis, ktry postawi sobie za cel Tuchaczewski. Zamach Pisudskiego by buntem
lewicy przeprowadzonym przez wojsko, ale wspieranym tak przez socjalistw, jak i komunistw. Jego
deklarowanym zadaniem byo zapobieenie grobie faszyzmu. Jego gwnym celem by Wincenty
Witos, ktry utworzy wanie trzeci rzd koalicyjny. Niebawem jednak reim Pisudskiego
zdegenerowa si w prywatn dyktatur jego wasnej kamaryli, ktra krok po kroku eliminowaa
oponentw wszelkich maci. Ju w dniu zamachu jego policja konna rozpdzia szablami wiec
komunistw witujcych zwycistwo Pisudskiego. W roku 1930 wikszo przywdcw
opozycyjnych, w tym Witosa, aresztowano i oskarono o dziaalno wywrotow. Wielu z tych, ktrym
nie udao si uciec za granic, uwiziono w osawionym obozie w Berezie Kartuskiej, ktrej nazwa
staa si symbolem - tyle e nie jednoci narodowej w okresie wojny z bolszewikami, lecz narodowych
podziaw i degeneracji kraju.
Wadza Pisudskiego bya cile zwizana z dojmujc pozycj wojska, ktre po wojnie 1919-1921
zostao oficjalnie uznane za zbawc ojczyzny. Oficerowie znaleli si na szczycie drabiny spoecznej i,
naturaln kolej rzeczy, politycznej. Ich wpywy byy tak potne, e w kocu zmonopolizowali nie
tylko rzd, ale i opozycj. W pierwszym, konstytucyjnym okresie problem politycznej kontroli nad
wojskiem by niczym byk, ktrego aden z krtkotrwaych rzdw nie omieli si chwyci za rogi.
Przyczyn zarwno dymisji Sikorskiego z urzdu premiera w roku 1923, jak i dymisji Sosnkowskiego
z funkcji ministra spraw wojskowych w roku 1924 by nierozwizywalny problem, kogo - poza
Pisudskim - mona powoa na Inspektora Generalnego Si Zbrojnych. Przewrt majowy podzieli
wojsko na dwa obozy. wita Pisudskiego skadaa si gwnie z oficerw mniejszego formatu, takich
jak gen. Sawoj Skadkowski, gen. Orlicz-Dreszer czy pukownik Jzef Beck; natomiast na czele si
lojalnych wobec rzdu stanli ludzie bardziej wybitni: Malczewski, Rozwadowski, Zagrski, Stanisaw
Haller, Szeptycki, Anders, Kukie i sam Sikorski. Ten konflikt by tak ostry, e 13 maja 1926 roku
Sosnkowski prbowa popeni samobjstwo. Rozwadowski i Malczewski zostali aresztowani; w
pniejszym czasie Rozwadowski i Zagrski zginli w tajemniczych okolicznociach. Od tego
momentu lojalici byli dymisjonowani. Wykluczano ich zarwno z wojska, jak i z rzdu. Ich godzina
miaa jednak jeszcze nadej. Na razie militaryzacja polityki polskiej postpowaa wielkimi krokami.
Po mierci Pisudskiego od maja 1936 roku do wrzenia roku 1939 genera Sawoj Skadkowski
sprawowa urzd premiera; od roku 1932 pukownik Beck by ministrem spraw zagranicznych; genera
Rydz-migy przej bero po Marszaku jako generalny inspektor i spiritus movens w sprawach kraju.
Jedyn czynn opozycj wobec rzdowego Ozonu (Obozu Zjednoczenia Narodowego) kierowa
najbliszy giermek Pisudskiego, Walery Sawek. Wreszcie mona byo mwi z jakim sensem o
rzdach pukownikw.
We wrzeniu 1939 roku na skutek upadku dotychczasowego rzdu lojalici powrcili na
eksponowane stanowiska. Sikorski - ktrego oferta udziau w walce przeciw inwazji niemieckiej na
dowolnym stanowisku zostaa odrzucona - wypyn w Paryu jako Wdz Naczelny i premier rzdu
emigracyjnego. Sosnkowski, ktry dowodzi heroiczn obron Lwowa, zosta jego zastpc. Jzef
Haller i Marian Kukie penili funkcje ministerialne. Wadysaw Anders wyszed z internowania, aby
obj dowdztwo nad synnym Drugim Korpusem, wcielonym do brytyjskiej 8 armii. BrKomorowski dowodzi Powstaniem Warszawskim. Tych oficerw i ich kolegw czyo to, e wszyscy

byli weteranami wojny bolszewickiej. Z definicji byli zawodowymi antykomunistami, uczestnikami


antybolszewickiej krucjaty. Byli wic zdeklarowanymi wrogami jedynej armii sojuszniczej, ktra
moga wyzwoli ich ojczyzn. cignli na siebie nieprzejednan nienawi Stalina, ktry wykacza
ich systematycznie, jeli tylko mg ktrego z nich dopa. Budzili nieufno w swoich zachodnich
protektorach, ktrzy otwarcie domagali si od nich postawy bardziej kompromisowej. Sikorski zgin
w niewyjanionych okolicznociach w 1943 roku; Sosnkowski, ktry zaj jego miejsce, zosta pod
koniec wojny internowany w Kanadzie. Dla takich ludzi nie byo miejsca w powojennych realiach. W
przypadku wschodniej granicy Polski, o ktr walczyli przed wierwieczem, Stalin nie by skonny
pj na kompromis. Nie mogli wic wrci do swoich domw w Wilnie, gdy byo ono obecnie
stolic Litewskiej SRR, ani do Lwowa - teraz miasta Ukrainy Zachodniej. W Polsce Ludowej nie byli
mile widziani. Weterani wojny 1919-1920 tak jak tysice onierzy polskich modszego pokolenia,
ktrzy podzielali ich ideay - znaleli si wic na honorowym, ale przymusowym uchodstwie.
Wrd Polakw na emigracji przetrwaa ideologia przedwojennej Polski, zrodzona podczas wojny
bolszewickiej, tzw. sanacja. Sanacja, dosownie uzdrowienie, bya ideologi cakowicie
militarystyczn, inspirowan przez katolick krucjat przeciw bolszewizmowi. Celem tego ruchu byo
usunicie z ycia narodowego wszelkich ladw korupcji i haby. Zjazd jego sympatykw odbywa si
- jak atwo zgadn - 16 sierpnia, w rocznic bitwy warszawskiej. Tak jak wiele innych ruchw
odnowy moralnej, i ten zrodzi si z koszarowej wiary, e ludzkie dusze mona wypucowa do czysta.
Ideologia ta pogbia duchow izolacj Polski - zarwno wobec demokracji Zachodu, jak i
ateistycznego molocha na wschodzie. Niedawn pidziesit rocznic Cudu nad Wis witoway
jedynie polskie spoecznoci emigracyjne na Zachodzie.
W Zwizku Radzieckim o wojnie polskiej wspomina si rzadko. Z perspektywy bolszewikw by to
jedynie may fragment wielkiego planu. Z pocztku traktowano j jedynie jako antrakt w sowietyzacji
Kresw; w okresie szczytowym wydawaa si krokiem na drodze ku rewolucji europejskiej; pod koniec
jawia si ju tylko jako blama, ktry trzeba jak najszybciej zatuszowa. Przywdcy bolszewiccy,
cho doranie powicali Polsce wiele uwagi, postrzegali j zazwyczaj w ramach wasnych, szerszych
planw i byli wciekli, tak jak Lloyd George, kiedy okazywao si, e do tych ram nie pasuje.
Przeoczyli fakt, e wojna polska moga wpyn na losy pastwa sowieckiego w sposb zdecydowanie
przekraczajcy jej samoistne znaczenie tyko z powodu jej implikacji geograficznych oraz wagi
momentu, w jakim j zakoczono.
Kres wojny polskiej by bowiem tym wydarzeniem, ktre ostatecznie uszczelnio zachodni granic
Rosji Sowieckiej. Wydarzeniem, ktre utrwalio jej izolacj od Niemiec i reszty Europy. Mona wic
argumentowa, e byo ono wanym, a by moe najwaniejszym czynnikiem zewntrznym, ktry
skoni bolszewikw do podjcia gospodarczych, dyplomatycznych oraz politycznych prb
przystosowania si do tego stanu rzeczy. Wydarzenie to postawio tam wysokiej fali internacjonalizmu
w sowieckiej praktyce politycznej. Zapocztkowao tendencj - ktra si pniej utrwalia - aby
odrnia interesy Zwizku Radzieckiego od interesw wiatowej Rewolucji, a take przyznawa
prymat samowystarczalnoci Zwizku Radzieckiego. To za oznaczao zmierzch Kominternu,
Trockiego i bolszewickich intelektualistw. Te dalekosine konsekwencje s tym bardziej
zdumiewajce, e rezygnacja Lenina z programu rewolucyjnego pod koniec 1920 roku bya
zamierzona (nie inaczej ni wprowadzenie podatku dochodowego w Wielkiej Brytanii w roku 1842)
jedynie jako posunicie tymczasowe.
Wojna polska przyczynia si bezspornie di kryzysu komunizmu wojennego, a w konsekwencji do
wprowadzenia przez Lenina nowej polityki ekonomicznej (NEP). Latem 1920 roku na froncie
polskim walczyo osiem z szesnastu armii bolszewickich. Wojna polska bya powanym i jedynym
zagranicznym przedsiwziciem Armii Czerwonej, ktre wyranie nadweryo program komunizmu
wojennego na skutek militaryzacji kolei, nasilenia rekwizycji, wzrostu zapotrzebowania na zapasy i
uzbrojenie. Jak pokazuje przykad Smoleska, system nie mg sprosta naoonym na nowym
zadaniom. Prawd jest rwnie to, e naga klska kampanii polskiej spowodowaa jesieni 1920 roku

szok nie mniej powalajcy ni chaos, ktry istnia ju wczeniej. Dopki wydawao si, e Armia
Czerwona broni Rosji przed polskimi janiepanami, dopty mona byo usprawiedliwia i tolerowa
cierpienia, ktrych przysparza komunizm wojenny. Wszelako od momentu podpisania rozejmu
ryskiego i - w konsekwencji - zadania w listopadzie coup de grace Wranglowi cay ten system utraci
sens. 25 listopada 1920 roku drastycznie zredukowano napczniae szeregi Armii Czerwonej: dwa i p
miliona mczyzn - ktrzy nie byli ju potrzebni, a nie mona byo ich wykarmi - odesano do domu.
Komunizm wojenny przesta by uyteczny i trzeba go byo zastpi czym innym. W okresie trwania
kampanii polskiej, kiedy nadzieje na eksport rewolucji byy nadal ywe, NEP nie by potrzebny; w
momencie klski tej kampanii sta si logiczn koniecznoci. Wprawdzie Lenin zwleka jeszcze kilka
miesicy z jego wprowadzeniem, ale by coraz bardziej wiadom, i rezygnacja ze strategii
rewolucyjnej w polityce zagranicznej i przedsiwziciach politycznych musi oznacza analogiczny
odwrt w polityce wewntrznej i gospodarczej. Nie jest wic zwykym przypadkiem, i podpisanie
traktatu pokojowego z Polsk w marcu 1921 roku zbiego si w czasie z przeomow debat nad
wprowadzeniem NEP-u na X Zjedzie Partii.
Traktat w Rapallo z 1922 roku stanowi naturalne uzupenienie NEP-u. Zagraniczne przymierze z
buruazyjn republik niemieck byo teoretycznie tak samo nie do przyjcia, jak krajowe przymierze z
chopskim posiadaczem. Niemniej jednak oba te sojusze byy poyteczne. Czsto zapomina si o
tym, e przed traktatem ryskim nie istniaa potrzeba, ktr zaspokojono w Rapallo. Dopki ywe byy
nadzieje na zbudowanie rewolucyjnego pomostu midzy Rosj a Niemcami, formalny most
dyplomatyczny nie by potrzebny. Te nadzieje zostay pogrzebane nie na skutek zakoczenia wojny
domowej - ktrej pomylny fina ofiarowa przywdcom bolszewickim ich jedn jedyn szans na
eksport rewolucji do Niemiec - lecz w wyniku niekorzystnych rozstrzygni terytorialnych,
stanowicych konsekwencj wojny polskiej.11
Wojna polska nieuchronnie wpyna na ewolucj partii bolszewickiej i Armii Czerwonej. Do koca
roku 1920 bolszewicy z importu, ktrzy wrcili do Rosji z emigracji - Lenin, Trocki, Zinowiew,
Bucharin - cakowicie zdominowali komunistw domorosych. Stalin i jego druyna - ktrzy mieli z
czasem przej w swoje rce peni wadzy -na razie odgrywali niewielk rol. Niemniej jednak po
wojnie polskiej -kiedy to Rosja Sowiecka musiaa rozwizywa wasne problemy na mod czysto
rosyjsk- rosyjskie dowiadczenia, dotychczas lekcewaone, okazay si cenne. Za Stalina znajomo
zagranicy stopniowo stawaa si pitnem, a kontakty z Zachodem - dowodem zdrady. Logiczn
konsekwencj tej tendencji bya Wielka Czystka w latach 1937-1938, gdy wszyscy starzy komunici,
ktrzy doyli tej chwili, zostali bezlitonie usunici - najpierw z partii, potem z armii. Najbardziej
dramatyczne wydarzenie miao miejsce 5 czerwca 1937 roku, kiedy Woroszyow, Budionny i Jegorow
podpisali wyroki mierci na Tuchaczewskiego, Jakira, Uborewicza, Korka, Primakowa i trzech innych
oficerw. Do koca czystek przey - obok Budionnego i Woroszyowa - tylko jeszcze jeden marszaek,
a mianowicie Timoszenko, ich towarzysz z Konarmii.
Gwn ofiar zmiany kursu w Rosji Sowieckiej pad midzynarodowy ruch komunistyczny. Drugi
Kongres Kominternu, ktry by zapowiadany w 1920 roku jako bankiet na cze Rewolucji wiatowej,
okaza si czym w rodzaju ostatniej wieczerzy. Od tego momentu komunistyczne partie Niemiec,
Francji, Woch i Wielkiej Brytanii - ktre w 1920 roku zwary szeregi w nadziei na przejcie wadzy byy wyranie ignorowane przez Moskw. Zagraniczni komunici, ktrzy schronili si w Rosji, byli
traktowani z pogard. Komunistyczna Partia Robotnicza Polski zebraa peny plon wdzicznoci
Stalina. Nie moga dziaa skutecznie w Polsce, w Rosji za stopniowo znikaa ze sceny. Jej
kosmopolityczny, luksemburgistowski charakter skania j do nawizania kontaktw z trockistowsk
opozycj. To byo skazaniem si na niebyt. W 1938 roku przestaa istnie: jej nazw wykrelono z
rejestru partii komunistycznych, a komitet centralny w penym skadzie - z jednym znaczcym
wyjtkiem - zosta wymordowany. W 1943 roku przesta istnie take Komintern.
Nie kwestionujc bynajmniej powyszych obserwacji, naley pamita o tym, by nie wyolbrzymia
przyczyn owej roli wojny polskiej w dziejach Rosji Sowieckiej. Cho wojna ta stoi w cisym zwizku

z wprowadzeniem NEP-u, zawarciem traktatu w Rapallo, ewolucj partii bolszewickiej i tak dalej, to,
rzecz jasna, nie spowodowaa tych wydarze sama w sobie. Jej rola natomiast polegaa na tym - i tu
wybr metafory musi by nader staranny - e dziki niej bolszewicy po raz pierwszy zwrcili uwag na
nieadekwatno programu rewolucyjnego. Bya niczym dzwonek alarmowy, ktry skoni bolszewikw
do tego, by najpierw zadbali o wasne bezpieczestwo, zanim zaczn ratowa z opresji innych.
W tym kontekcie poraka w wojnie polskiej wydaje si zdarzeniem dla Sowietw fortunnym. Gdyby
Tuchaczewski nie zosta pokonany, gdyby Warszawa zostaa zdobyta, a Europa pada ofiar inwazji, to
jest pewne, e zdecydowanie wikszy potencja militarny wiata kapitalistycznego zostaby na
powanie zmobilizowany przeciw bolszewizmowi. Cho nie da si przewidzie rezultatu starcia, ktre
nie doszo do skutku, to wydaje si bezsporne, e Rosja Sowiecka nie otrzymaaby dwch dekad
wytchnienia, dziki ktrym moga zmieni si z kraju zacofanego w drugie mocarstwo wiata. To
wanie dziecica bezradno raczkujcej Republiki Rad, ktrej dowodem bya klska jej wojsk w
Polsce, podaa w wtpliwo sens dzieciobjstwa planowanego przez interwentw i tym samym
znaczco przyczynia si do przetrwania nowego pastwa.
Haba, jak okrya Armi Czerwon poraka w starciu z Polakami, gboko wpyna na jej ksztat. Na
krtk met byo to bolesne upokorzenie. Na dug - by to bodziec do reform. Dwie nastpne dekady
stanowiy okres intensywnych przemyle i wysikw na rzecz przeszkolenia oraz przezbrojenia wojsk.
Klska na froncie polskim przystopowaa polityczne ambicje marszakw i otworzya drog
absolutnym rzdom Partii. Tuchaczewski zosta wprawdzie zniszczony, lecz pozostawi po sobie siy
zbrojne w duej mierze uwolnione od zudze, za to cechujce si prnoci i profesjonalizmem, ktre
zadziwiy wiat. Jego towarzysze z roku 1920 - zwaszcza Woroszyow, ukw, Timoszenko i Czujkow
- wyrnili si nad podziw na frontach II wojny wiatowej.
Fina wojny polsko-bolszewickiej stworzy platform, na ktrej wzniesiono nowy system
dyplomatyczny dla Europy Wschodniej. Francuzi, tak wyranie nieobecni w fazie bitewnej, wyszli
miao z inicjatywami w fazie stosunkw midzypastwowych. Nie udao si jednak usun adnej z
wad widocznych w latach 1919-1920. Tendencja zachodnich demokracji, by popiera swoich
wschodnioeuropejskich sojusznikw sowem, lecz nie czynem, utrwalia si. Nie przewidziano
moliwoci sojuszu midzy Rosj Sowieck a Niemcami. Pozwolono, by bolszewicki straszak
przesoni wszystkie inne zagroenia. Polska zyskaa faszywe poczucie bezpieczestwa i wasnej
wanoci. Najpierw zachcono j do tego, by sama dawaa sobie rad, a potem wanie za to skarcono.
Podczas nastpnego kryzysu europejskiego w latach 1938-1939 wszystkie te wady wyszy na jaw
ponownie. Polska Druga Rzeczpospolita bya jedn z pierwszych miertelnych ofiar.
Przez cay okres midzywojenny pami o bolszewickiej inwazji na Polsk wzmacniaa znaczenie
bolszewickiego straszaka. Antykomunici zawsze mogli wskaza na sierpie 1920 roku jako na
bezsporny i namacalny dowd niebezpieczestwa, jakie stanowi czerwona zaraza, ktra w kadej
chwili moe ponownie ruszy na zachd. Skoro bolszewicy zaatakowali raz, zawsze mogli sprbowa
po raz drugi. Tymczasem antyfaszyci nie mogli si powoa na podobny precedens, wic ich
ostrzeenia przed zakusami nazistw wydaway si zarwno przesadne, jak i obudne.
W chwili obecnej wojna polsko-bolszewicka jest nadal wydarzeniem kopotliwym dla obu krajw, w
ktrych pamita si j najlepiej. Przywdcy Polski Ludowej i Zwizku Radzieckiego, co zrozumiale,
unikaj wspomnie, ktre mogyby zakci ustalony charakter ich braterskich stosunkw. Susznie
obawiaj si, e tak nieprzejednany nard, jakim s Polacy, mgby zacz porwnywa swoj obecn
sytuacj ze zot - jak si potocznie myli - niepodlegoci sprzed pwiecza. Rzd radziecki nie chce
za, by przypominano mu o czasach, kiedy dawna carska prowincja odmwia wstpienia do nowego,
bolszewickiego klubu i zadaa Armii Czerwonej jedyn niepomszczon klsk w jej dziejach. Nie
trzeba dodawa, e taka projekcja przeszoci na teraniejszo jest wiczeniem czysto emocjonalnym.
Nie ma ona adnych racjonalnych podstaw. Jest niebezpieczna po prostu dlatego, e przywouje mirae
i koszmary, ktrych nie da si stumi za pomoc logicznej argumentacji. W rzeczywistoci Polska
Gierka jest rwnie odlega od Polski Pisudskiego jak Zwizek Radziecki Breniewa - odlegy od Rosji

Sowieckiej Lenina. Pod kadym wzgldem stosunki polsko-radzieckie s w chwili obecnej zasadniczo
odmienne.
***
Pokolenie, ktre brao udzia w wojnie polsko-bolszewickiej, dzi ju niemal odeszo. Wielu z tych,
ktrzy przetrwali wydarzenia lat 1919-1921, zgino w jeszcze straszniejszych okolicznociach w Rosji
i w Polsce: szesnacie, osiemnacie i dwadziecia jeden lat pniej. Poza kilkoma niepoprawnymi
zapalecami, w tych, ktrzy doyli naszych czasw, zgasy ju emocje niegdy popychajce ich do
walki. Tak jak w przypadku wszystkich wojen niewiele pozostaje. Oddajmy ostatnie sowo Izaakowi
Bablowi - jego wasne, cenne ycie zostao bezsensownie zmarnotrawione przez system, ktremu
dzielnie suy:
W tej bitwie [pod Chocimiem] zabito mi konia. [...] Gwiazdy wypezy z chodnego brzucha nocy i
opuszczone wsie zapaliy si nad horyzontem. Objuczony swoim siodem zaczem si posuwa rozoran
miedz i na zakrcie zatrzymaem si za swoj potrzeb. Zaatwiwszy si zapiem rozporek i poczuem, e
rk mam obryzgan. Zapaliem latark, odwrciem si i zobaczyem na ziemi trupa Polaka oblanego
moim moczem. Notes i strzpy odezw Pisudskiego poniewieray si obok trupa. W zeszyciku Polaka
zanotowane byy drobne wydatki, wykaz repertuaru krakowskiego teatru dramatycznego i data urodzin
kobiety imieniem Maria Luiza. Odezw Pisudskiego, marszaka i dowdcy naczelnego, starem cuchnc
ciecz z gowy nieznanego mego brata i odszedem uginajc si pod ciarem sioda 12.

PRZYPISY
ROZDZIAL PIERWSZY
JESZCZE JEDNA POOGA
1 A Deruga, Polityka wschodnia Polski wobec ziem Litwy, Biaorusi i Ukrainy (1918-1919),
Warszawa 1969, rozdz 5
2 Borbaza sowetskuju wlast w Litwie w 1918-20g. Instytut Historyczny Akademii Nauk
Litewskiej SRR, Wilno 1967, dokument nr 1,16 12 1918
3 Polska Akademia Nauk, Akademia Nauk ZSRR, Dokumenty i materiay do historii
stosunkw polsko-radzieckich, pod red Gsiorowskiej-Grabowskiej i L A Chrienowa, tom II
(1961), tom III (1964), tom IV (1969), Warszawa. W dalszym cigu Dokumenty i materiay
II, nr 68
4 Np T. Komarmcki, The Rebirth the Polish Repubic, London 1957, s 445
5 Direkliwy Gawnogo Komandowanija Krasnoj Armii 1917-20 Zbir dokumentw, Moskwa
1969, nr 133. W dalszym cigu Direktiwy
6 Tame, nr 153,311
7 Pierwszy rozkaz z 16. 11.1918, tame, dotyczy rozpoznania do Poocka, Borysowa i
Homla; rozkaz z 10.12. 1918 (tame, nr 147) - do Wilna, Lidy i Mozyrza
8 Dokumenty i materiay, II, s 98, przyp 7.

9 A Deruga, dz. cyt, s. 144


10 Dokumenty i materiay, I, nr 286 z 29 W 1918
11 Tame, II, nr 20 z 4 12 1918, nr 30 z 22.12.1918.
12 Tame, 11, nr 37 z 30 12 1918
13 Tame, H, nr 49 z 8 01 1919.
14

Tame,II, s 172

15

Po bitwie, w Izaak Babel, Portret wasny, tum Jerzy Pomianowski, Pomorze, Bydgoszcz
1994,s
16

List Kazimierza (Carskiego z 1 Puku Uanw Krechowieckich z 5 08 1920 Przegld

Kawalerii i Broni Pancernej, nr 59, s 240, Londyn 1970


17
18

Pryszczepa, w Babel,dz cyt, s 212


N. E. Kakurin, W A Mielikow, Wojna z Bieopolakami 1920 goda, Moskwa 1925, s 7,

Direktiwy, s 157- 158


19
20

Direktiwy, nr 310 i 311.


T Sariusz-Bielski, Wspomnienia z wymarszu 1 Dywizji Kawalerii na Ukrain w 1920

roku, Przegld Kawalerii i Broni Pancernej, Londyn 1970, nr 59, s 192-196.


21

Lazare Nicolas Carnot (1753-1823) zwany Wielkim. Organizator armii rewolucyjnych

1793-1795 Przyp tum.


22

W Chocianowicz, Dzieje 1 Puku Artylerii Lekkiej Legionw Jzefa Pisudskiego, rozdz 1,

Londyn 1967; J. Stachowicz, Pocigi pancerne w wojnie 1919-1920, Przegld Kawalerii i


Broni Pancernej, Londyn 1970, nr 59, s. 177-180.
23
24
25

Direktiwy, nr 336, przypis 74, s. 802.


Biuro Akt Publicznych Min. Spraw Zagr., Londyn, 417/8/64.
Borba za sowieiskuju wast' w Litwie, dz. cyt. Dokumenty nr 53, 76, 97, 98, 100, 140,

6, 167, 174, 177, 185,204; Dokumenty i materiay, 111,217.


26
27

J Pisudski, Pisma wybrane, Londyn 1943, s 51


lzwiestija,Moskwa,$05 1919,w Dokumenty i materiay II, Dodatek VI, s 771-773

28

A Deruga, dz cyt, s. 125,cyt W.I. Lenin, Korespondencja wojenna 1917-20, Warszawa

1958, s 158
29 Direktiwy nr 316
30
31

Israel Cohen, Vilna, Philadelphia 1943, s 358-388


A.F. Chackiewicz, Polskije internacjonalisty w bor bie za wlast' sowietow w Bielorusi,

Misk 1967, s 92-93


32

Gostyska,

Materiay archiwalne

tajnych

rokowaniach

polsko-radziekich

(.czerwiec-lipiec 1919, dokument 9 i 10 - listy do ony, w Z dziejw stosunkw polskoradzieckich, IV, Warszawa 1969, s 161-162
33
34

Dokumenty i materiay, II, s 786.


Tame, II, Dodatek XI

Rozdzia drugi
ZIMA STRACONYCH ZUDZE
1 List do Perl przed wypraw na Bezdany, w J. Pisudski, Pisma zbiorowe. Warszawa
1937, II, s. 299.
2 Rumbold do Philipa Kerra, 29.12.1919, w; Rumbold's Papers, Rumbold do Curzona,
7.11.1920, FO 371 3599/2524.
3

Lew Trocki, Moje ycie, tium i Barski, S ukomski, Warszawa 1930, s 508

4 A Juzwenko, Misja Marchlewskiego w 1919 roku na tle stosunkw polsko-radzieckich, w


Z bada nad wpywem i znaczeniem rewolucji rosyjskich 1917 roku dla ziem polskich red
H Zielinski, Wrocaw 1968 s 55
5 Dokumenty i materiay, II, nr 235
6 Tame, II, nr 240
7 A Juzwenko, dz cyt, s 76
8 Dokumenty i materiay, II, nr 229.
9 Marchlewski do Trackiego, 28 11 1919, w Trotsky Papers, t 1, nr 426, I Deutscher,
Trotsky 1879-1929, t I The Prophet Armed, s 458
10 A Juzwenko.dz cyt, s 81

11Dokumenty i materiay, II, nr 271


12 A. Juzwenko, dz cyt, s 78-79.
13
14

PRO WO 106/967 G 1285.


Dokumenty i materiay, II, nr 236.

15 Tame, II, nr 254 76


16 Tame, nr 266.
17 Tame, U, nr 246. 78
18 Tame, II, nr 260.
19 Tame, H, nr 322.
20 Tame, II, nr 224
21 Tame, II, nr 212 [z gbokim przekonaniem, e lud polski godzi si zoy danin krwi.
by utrzyma pokj wiatowy, oparty na zasadach kongresu wersalskiego]
22 Tame, II, nr 222
23 Churchill do Paderewskiego, 24 10 1919. AAN-AIJP 777 Niewytumaczalne pominicie
tego kluczowego dokumentu sprawia, e reszta korespondencji opublikowana w
Dokumentach i materiaach przestaje by zrozumiaa
24 PRO-Cab 23/14 War Cabinet 634 (4) 16 10 1919
25 PRO-Cab 23/14 War Cabinet 633 (6)22 10 1919
26 PRO-Cab 23/18C12 AppII (6)25.11.1919, take PRO-Cab 24/99CP716,23.02
27 A. Juzwenko, dz. cyt, s. 84-85
28 T Kutrzeba, Wyprawa kijowska 1920 roku, Warszawa 1937, s. 45.
29 Kakurin, dz. cyt., s. 71.
30 J W Stalin, Nowyj pochod Antanty na Rossiju,Prawda, 25 05 1920.F Zujew,
Miezdunarodnyj impierializm organizator napadienija paskoj Polszy na Sowietskuju
Rossiju, 1919-20 g, Moskwa 1954, najnowsze omwienie i potwierdzenie tej wersji znale
mona w pracy Azowcewa i P Naumowa, Izuczenije istorii wojennoj interwencji i
grazdanskoj wojny, SSSR, Istorija SSSR, 1970, nr 6. s 18-19
31 Curzon do A J.Balfoura, 10 02 1918, BM Add MSS 49734/44
32 PRO-Cab 23/20 6/20
33 New York Times, 18 01 1920
34 Dokumenty i materiay, II, s 349
35 Tame, II, nr 269
36 Tame, II, s 491
37 Lloyd George Papers, F/201/1/9

38 PRO-Cab
39 Dokumenty i materiay, II, nr 203
40 Millerand da wyraz tym obawom na konferencji w Lympne, 8 08 1920 PRO-Cab 23/22
46 (20), Hankey wyrazi je ponownie. PRO-Cab 24 CP 1723.
41 Dokumenty i materiay, II, s 504
42 Tame, II, nr 331
43 Tame, H, nr 279 94
44 Tame, II, nr 311
45 Le Petit Parisien, 6.03.1920; wywiadz28.02.1920 cyt. za J. Pisudski,Pismazbioro-we,
t. V.
46 Dokumenty i materiay, nr 329, 341.
47 Tame, II, nr 360.
48 Tame, II, nr 361.
49 Tame, H, nr 378, 380.
50 Tame II nr 341
51 Tame, Ii, nr 379.
52 Tame, III, nr 14
53 Tame,II,nr381.
Rozdzia trzeci
INWAZJA NA UKRAIN
1 Documents on British Foreign Policy. (1st Series), t. X, nr 505, 581.
2 E. H. Carr, The Bolshevik Revolution, t.III, Pelican, London 1966, s. 170.
3 Kakurin, dz cyt, s 413.
4 Cyt w Historia Polski, 1966,t IV,CZ l, s 331
5 Dokumenty i materiay, III, nr 9, przyp 1
6 PRO-WO/106/972G 2001. 31.05.1920.
7 J Pisudski, Pisma zbiorowe, V
8 Rumbold do Curzona, 30 04 1920, PRO-FO 371 3914/196783
9 E. H Carr, dz cyt, t III, s 309
10 Cytowane przez Komarnickiego, dz cyt, s 589
11 Churchill do DMI, 19 05 1920, Churchill Papers 16/52
12 Cecil do Curzona, 3 05 1920, PRO-FO 371 3914/197475.

13 Curzon do Cecila, 11.05 1920, tame


14 AAN-AIJP738
15 Historia Polski, t IV, cz l,1966,s 346
16 Dokumenty i materiay, III, nr 7
17 Tame
18 Dokumenty i materiay, III. nr 27 Przemwienie Kalinina 16.05.1920.
19 Kakunn, dz cyt, s 98-99
20 Dokumenty i materiay, Iii. nr 9.
21 Tame, nr 11
22 Tame, nr 30,32
23 S M Budionny, Proidionnyj put, Moskwa 1965, t II, s 28 118
24 K. M. Murray, Wings Over Poland, London 1932, passim
25 Kakurin, dz. cyt, t. II, s 116-117.
26 Budionny, dz. cyt, t II, s. 72 nn
27 Tame, s 76 122
28

Tame, s 97

29 Zob Rumbold do Curzona, 12 05 1920, PRO-FO 417/8/65.


30 Kutrzeba, dz. cyt, s 220-221
31 I Babel, Przejcie przez Zbrucz, w Portret wasny dz cyt. s 191
32 Kutrzeba, dz cyt, s 394
33 Murray, dz cyt
34 Kakurin, dz cyt, s 425
35 I Babel, Szwadronny Trunow, tum. W. Woroszylski, w: Utwory wybrane. Czytelnik 1964,
s 162-164

Rozdzia czwarty
INWAZJA NA POLSK
1 Cytowane przez O Wollcnberga. The Red Army, London 1938, s 197
2 J Pisudski, Rok 1920, w Pisma zbiorowe, t VII s 44-45
3 Borysw wzity - nagwek w Prawdzie, 26.05.1920.
4 Prawda, 7, 28.05.1920; Dokumenty i materiay, III, s 132.

5 G Sokolnikow, Nowyj pienod w gradanskoj -wojnie oraz Poskaja kierienszczina artykuy w Prawdzie, 8 i 9 05 1920
6 Zob rozdz 3,przyp 21,nas 115
7 Pierwyje bojewyje szagi Marszala Pisudskogo, Wojennoje Dielo, nr 13, czerwiec
1920,Trocki, Kak wooruaas Rewolucja, III, s 165
8 Radek, O charaktierie wojny s bieoj Polszej, Prawda 11,12 05 1920
9

Tame

10 Jest to streszczenie tekstu Polski front i naszy zadaczi, w waorualasz Rewolucja, III, s
93-97
11 Tame, s 125 Nie cytowane w Direktiwach
12 Przemwienie w Homlu opublikowano jako Wojna bieogwardiejcew protiw Sowtetskoj
Rossii, Moskwa 1920
13 J W Stalin, Tyowoj rajon udara, Prawda, 26 05 1920
14 Lenin, Soczmiemja, Cyt w P Wandycz, Soviet-Polish Relations 1917-1921, Cambridge,
Mass, 1969, s 202
15 Prawda, 1010.1920
16 Lenin, Socziniemja, Cyt w Wandycz, dz cyt,s 205
17 Lenin do Unszlichta Nie datowany telegram CAPAS f 48/104 op 1 ed Chr 8
Korespondencja cytowana przez A Leinwanda, PPS wobec wojny polsko-radzieckiej 191920, Warszawa 1964, s 183-185
18 Kakurin, dz cyt, s. 47576
19 Prawda, 28 05 1920
20 Naumow, W I Lenino Majakowskim, w Nowoje o Majakowsktm, t 65 z serii
Litieraturnoje Nasledstwo, Moskwa 1958
21 O propagandzie artystycznej, 19 05 1920, w Nowoje o Majakowskam, dz cyt
22 D Fcdotoff Whtte, TheGrowth of the Red Pnnceton 1944, s 90
23 Tame, s 102
24 Kakurin, dz cyt, s 450-453
25 G. A. Ajrapetian, Legiendamyj Gaj, Moskwa 1965.
26 Tekst w: Krasnoarmiejec (dziennik 16annii).Kopiaw:PRO-FO371 3919/213076.
27 E Siergiejew, Od Dwiny ku Wile, prze J Moszyski, Warszawa 1925, s 52
28 G D Gaj, Komsomokc Wasja, Moiodaja Gwardia, Moskwa 1935, nr 4, s 21-109
Streszczenie w Etapy bolszogo puti s Moskwa 1963
25 G D Gaj Na Warszawa, Moskwa 1928, s 76
30 M Wsowicz, Obrona Grodna, Przegld Kawalerii i Broni Pancernej, Londyn nr 59, s

181-187
31 Kakunn, dz cyt, s 210
32 S Alexandrowicz, Bj 13 puku uanw pod Janowem, Przegld Kawalerii i Broni
Pancernej, Londyn nr 59, s 207-218
33 J. Pisudski, Pisma zbiorowe, Warszawa 1937-1938, t. s. 97.
34 Chackiewicz, dz. cyt., s. 116-119.
35 Dokumenty i materiay, nr 68
36 J. Marchlewski, Rosja proletariacka a Polska buruazyjna, w Pisma wybrane, II,
Warszawa 1956, cyt. za Historia Polski, IV, cz 1, s 389.
37 Dokumenty i materiay, III, nr 126.
38 Tame, III, nr 127
39 GAPRP, f 130, op4, d206,1 161, cyt za Chackiewicz, dz cyt, s 127 Wandycz wymienia
sum biliona rubli Soviet-Polish Relations, dz cyt
40 Chackiewicz, dz. cyt., s. 134-135. 156
41 Trotsky Archive T 546; cyt. za Wandycz, Soviel-Pohsh Relations, s 230.
42 CAPIMLf76,opI, d 1316, L I; cyt za Chackiewicz, dz. cyt, s. 139.
43 CAPIMLf76,opl,d 1290,11; tame, s. 142.
44 W. I. Lenin, Soczimenija, LI, s. 266; tame, s. 143.
45 F E Dzieryski, Izbrannyje proizwiediennia, 1, s 297, tame, s 144
46 20 05 1920, Dokumenty i materiay, III, 190
47 Historia Polski, IV, cz I,s 360
48 Dokumenty i materiay, III, s. 186-187
49 T. Jdruszczak, w: Historia Polsku IV, cz. I, s. 373.
50 Dokumenty i materiay, nr 122.
51 AAN-PRM21431/20.15978, 15188, 8855, 14998
52 Cyt w E H Carr The Bolshevik Revolution, III, Penguin London 1966 s 192
53 Lloyd George w Izbie Gmin, 16 04 1919 Commons Debates Senes V, t 114,s 2938
54 Documents on British Foreign Policy (1st Series),VIII ,s 502-506
55 Rozmowa w Villa Fraineuse, Spa, 10 07 1920, tekst w Sesja ROP AAN-PRM, mikrofilm
20189
56 PRO-FO 3714058/209045.
57 Witold Sworakowski, An error concerning East Galicia in Curzon's Not...of 11 July
1920, Journal of Central European Affairs, 1944, t IV, nr 1

58 Lloyd George Papers, F 201/1.


59 Tekst rosyjski w: Dokumenty i materiay, III, nr 93; tekst angielski w: PRO-FO 371
4058/207846.
60 Telegram W I Lenina do J W Stalina, 12 lub 13 lipca 1920, cyt w Historia Polski, IV, cz l,
s 369 Direktiwy, nr 600
61 Direktiwy, nr 605
62 PRO-FO 371 3919/213244
63 Hankey do Lloyda George'a, Lloyd George Papers f/571615 174
64 Tame, F/57/6/8
65 Peny tekst w rkopisie Lloyd George Papers,F/57/6/I3; wersja skrcona w PRO-Cab
24/110 CP 1724, take Documents on British Foreign Policy (1st Series), t XI, nr 381
66 Tame
67 Russo-Polish Situation, Cabinet Office Registered File, PRO-Cab 21/179.
68 PRO-Cab App. II.
69 Documents on British Foreign Policy (1st Series), t. XI, nr 345.
70 Tame, nr 411, 418
71 Dokumenty i materiay, III, nr 139, 140, 141, 144, 149, 150, 156,163, 164, 168, 174,
179, 184
72 Dokumenty i materiay, III, 30, 18 05 1920
73 PRO-FO371 3913/187247.
74 Francis Williams, Ernest Bevin Portrait of a Great Englishman, London 1952,s 83nn
75 Lloyd George Papers F/24/3/6
76 Commons Debates, 1920, t 133, s 258-274.
77 Tame
78 PRO-Cab 21/179 CP 143,22 08 1920
79 Wystpienie na konferencji w Scarborough, Daily Herald, 24 06.1920.
80 Zob. M. K. Dziewanowski, Pilsudskis Federal Policy 1919-21, Journal of Central
European Aflairs, 1950
81 Vera Olivova, Polityka Czechosowacji wobec Polski podczas wojny polsko-radzieckiej,
w: Studia z dziejw ZSRR i Europy rodkowej, Warszawa-Wrocaw 1967, nr 1.
82 wiadczy o tym stwierdzenie Jana Masaryka z 1946 roku, omwione przez Wandycza,
Polish-Soviet Relations, dz. cyt.
83 W I Lenin, Przemwienie z 22.09.1920, Dokumenty i materiay, III, nr 220.
84 F. von Rabenau, Seeckt Aus seinen Leben, 1918-36, 1940, s. 252. Cyt. za E. H. Carr,

dz. cyt. W, s. 310.


85 Dokumenty i materiay, III, s. 200. Zob. E. H. Carr, dz. cyt., III, s. 323, przyp. 4.
86 Dokumenty i materiay, III, nr 131
87 Tame, nr 143
88 Zob S Wambaugh, Plebiscites since the World War, Washington 1933, t 1,rozdz 6
89 Documents on British Foreign Policy (1st Series), X, 619, XI, 393
90 Tame, XI, nr 401,403
91 Kakurin, dz cyt.s. 219.

Rozdzia pity
BITWA WARSZAWSKA
1 Edgar Vincenl wicehrabia DAbemon, Osiemnasta decydujca bitwa w dziejach wiata
pod Warszaw 1920 roku, Herold Press 1990 (reprint wydania z 1932 roku), passim.
2 Dokumenty i materiay, III, nr 183, 17.08.1920.
3 Tame, III, nr 67.
4 C. E. Callwell, Sir Henry Wilson Life and Diaries, London 1927, t. II, s. 253.
5 Dokumenty i materiay, III, nr 82, 9.07.1920.
6 Memorandum w kwestii dostaw dla Polski, 22.07 1920; tame, III, nr 105.
7 Tame, III, nr 116.
8 Tame, III, nr 102
9 Tame III, nr 207
10 Churchill do C I GS 20 07 1920 Churchill Papers 16/52.
11 Rumbold Papers Private Correspondence 18 07 1920
12 Hankey do Lloyda George'a, Lloyd George Papers f/57/6/5,6
13 Dokumenty i materiay, III, nr 161
14 W. Pobg-Malinowski, Najnowsza historia polityczna Polski,II, Londyn 1957, s 450-451
15 24.07.1920, Dokumenty i materiay, III, nr 112.
16 Te i poprzednie statystyki pochodz z: W. Sikorski, Nad Wis i Wkr, Lww 1928,
Aneks II.
17 Por. rozmow Tuchaczewskiego z Kamieniewem, 13.08.1920, w: Kakurin, dz. cyt., s.
504-505.
18 J. Pisudski, Rok 1920, wyd. 5, Londyn 1941, s. 166.

19 Tekst w: W. Sikorski, La Campagne Polono-Russe de 1920, dz. cyt., Paris 1928, s. 5356.
20 J. Pisudski, dz. cyt., s. 168.
21 Tame, s. 117 nn.
22 Kakurin, dz cyt, s 485
23 W Sikorski, dz. cyt, s
24 J. Pisudski, dz. cyt., s. 127.
25 G D. Gaj, W giermanskom agierie, Moskwa 1932, s. 12
26 G. W. Kuz'min, Gradanskaja wojna i wojennaja interwencja wSSSR, Moskwa 1958, s.
321.
27 J Pisudski, dz cyt,s 138
28 M Tuchaczewski Pochd za Wisu, w Izbrannyje proizwiedienya, Moskwa 1964, t 1, s
167.
29 Cyt zaKomarnicki.dz. cyt., s 624
30 L B Tracki, 5to/m, London 1947, s 328-332
31 Kukurin, dz, cyt, s 229.
32 Direktiwy Gawnogo Komandawanija Krasnoj Armii (1917-20), Moskwa 1969, nr 644.
33 Stalin do Trockiego, 31 05 1920, Stalin do Sklaskiego, 1 06 1920,tekstw Kakurin, dz.
cvt,s 458.
34 Budionny. dz, cyt.t. 2,s 308
35 Tame, t 2, s 304
36 Tame, t 2, s 306
37 Tame, t 2, s 300 przyp 3
38 Direktiwy, nr 705, 1108 1920
39 Tame, nr 707, 12 08 1920
40 Tekstrozmowyzl3 08 1920 cyt za Kakurinem dz cyt.s 504-505 take w Direkliwy, nr
645
41 Rozkaz 4774/1052 Direktiwy, nr 709
42 Budionny. dz cyt.s 309-310
43 CAPAS f 102, op 3 d 189 I 233 Cyt za Budionny, dz cyt.t 2, s 310-311
44 Budionny, dz cyt.t 2, s 318 nn, take Direktiwy, przyp 119, s 807
45 Tame, t 2, s 304
46 Rozkaz Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego, 12 08 1920, CAP AS f 245, op 4 d 6815

Cyt za Budionny, dz cyt, t 2, s 294


47 Rozkaz Dowdztwa Poudniowo-Zachodniego, 13 08 1920.CAPAS f 5/6, op 1, d260,1
193 ob Cyt za Budionny, dz cyt.t 2, s 303
48 Tame, t. 2, s 328-329.
49 Leninski Obornik XXXVI, s 115-116,CAPIMLf3,op 1, d 19281 1-4 Cyt za Budionny,
tame, t 2, s 304-305
50 L Nikulin, Tuchaczewsky, Moskwa 1964, s 114-130. P A. Jermolin, Ispytanija, w Marsza
Tuchaczewskij - Wospominanija druzjej i soratnikow, Moskwa 1965, s 119-129
51 Trocki, dz cyt, s. 329.
52 Lenin do Sklaskiego, nie wczeniej ni 14 08 1920 Direktiwy, nr 646
53 C von Clausewitz, O wojnie, ks I, rozdz 7, tum A Cichowicz i L Koc, Warszawa 1958,1, s
76-77
54 Rumbold do Lady Rumbold, 5 08 1920 Rumbold Papers
55 Documents on British Foreign Pohcy, 1st Series), t Xl, nr 411
56 Rumbold do Lady Rumbold, 17 08 1920 Rumbold Papers
57 DAbemondoCurzona,4 08 1920, D'Abernon do Lloyda George'a, 6 08 1920
Documents on British Foreign Policy (1st Series), t. XI, nr 383, 394
58 Maxime Weygand, Memoires, II, Paris 1957, s 166
59 Piotr Wandycz, General Weygand and the Battle of Warsaw, Journal of Central
European Affairs, 1960.
60 Komunikat i rozmowy w Lucernie, PRO-Cab 21/179 CP 143

Rozdzia szsty
DECYDUJCA KAMPANIA
1 PRO-Cab 21/179 CP 143.
2 Kornel Krzeczunowicz, Na 5O-lecte bojw kawalerii i artylerii konnej w 1920 roku,
Londyn 1970, s 11
3 Przybylski, dz. cyt., s 154
4 Budionny, dz cyt,t 2, s 366
5 Por artykuy i dyskusj gen Praglowskiego, rtm Godynia, pk Krzeczunowicza, gen BoraKomorowskiego, mjr Bielickiego i in Przegld Kawalerii i Broni Pancernej, Londyn 1970,
VIII, nr 59
6 lzaak Babel, Historia jednego konia, w zbiorze Opowiadania odeskie, tum S Pollak,
Warszawa 1988, s 157-159
7 Budionny, dz cyt., t 2, s 377-390

8 Tame, t 2, s 378
9 Direktiwy, nr 798, przyp 128 Sowa pogrom uyli radzieccy redaktorzy; tame s. 808
10 Kakurin,dz. cyt.s 511
11 Direktiwy, nr 657, 659.
12 Kakurin, dz cyt, s 514 240
13 J Pisudski, Pisma, Warszawa 1937-1938, t 5, s 174-175
14 Wo imia demokracyi, Prawda 7 05.1920
15 Instytut Sikorskiego, Londyn Kolekcja fotograficzna (1914-1921), nr 10116.
16 Z opowiadania Babla Beresteczko, w: Portret wasny, dz cyt., s 214-216
17 21 08 1920 Dokumenty i materiay, III, nr 191
18 Krasnja Zwiezda, nr 1, 5 09 1920.
19 AAN-PRM 21431/20 14998
20 AAN-PRM 21431/20 16547
21 PRO-I O 417/9/60, 69 30 09, 7 10 1920
22 PRO-WO (Intelligence) 106/973; I-O 371 5398/572.
23 7 12 1920. PRO-FO 417/9/145
24 I Cohen, Vdna, Philadelphia 1943, s 358-388
25 Documents on Bntish Foreign Policy (ht senes), t 11, nr 566
26 PRO-FO 371 5396/4138
27 Documents on Bntish Foreign Policy (1st series), t 11, nr 566.
28 Zob P Wandycz, French diplomats inn Poland, 1918 1924, Journal of Central European Affairs, 1964
29 Dokumenty i materiay, nr 211, 214, 215
30 Documents on British Foreign Policy (1st Series),t 11, nr 554, 564
31 Tame, nr 579
32 Tame, nr 587
33 Tame, nr 42
34 Tame, nr 64
35 Tame, nr 94
36 Dokumenty i materiay, III, nr 212, s 401-403.
37 AAN-AIJP 645;PRO-FO 371 5398/-4688 [Polska wypeni swoj misj do koca i speni
sw powinno, ca powinno. Obroni sw niepodlego. Na warunki nie do pogodzenia

z jej honorem nie zgodzi si nigdy. Postpujc inaczej byaby niegodna Ligi Narodw].
38 Budionny. dz cyt,t 2, s 341,21 08 1920 252
39 Archiwa Smoleskie, WKP 6, Protok 32, 7 08 1920
40 Tame, WKP 6, Protok 35.
41 Tame, WKP 6. Zob. M. Fainsod, Smolesk under Soviet Rule, London 1959, s. 41 n.
42 Tame, WKP 271
43 Dokumenty i materiay, III, nr 289.
44 S. Grabski, The Polish-Sovtet Frontter, London 1943, s. 24-25.
45 Dokumenty i materiay, III, s 339.
46 Tame, III, s. 350.
47 Tame, III, nr 193.
48 Tame, III, nr 193, przyp. 4
49 Por. rozdz. 5, przyp. 4.
50 Dokumenty i materiay, III, nr 204.
51 Tame, III, nr 213
52 L B Trocki, Kak wooruzaas' rewolucja, t1/2, s 170-177.
53 Leninskij Sbornik, XXXVI, s 123, Dokumenty i materiay, III, nr 221.
54 J Dbski, Pokj ryski, Warszawa 1931, s. 119; Dokumenty i materiay, 111, nr 231.
55 Dokumenty i materiay, III, nr 234. Sapieha do Dbskiego, 10.10.1920. Dokumenty i
materiay, III, nr 236 (tekst polski).
56 Tame, III, s. 468.
57 Tame, III, s. 472-475.
59 Tame, III, nr 237 (tekst rosyjski).
60 Tame, III, nr 234, 238
61 Wandycz, dz. cyt, s 278
62 Dokumenty i materiay, III, nr 233
63 Tame, III, nr 229
64 Tame, III, nr 251.
65 Tame, III, nr 252
66 Tame, III, nr 267.
67 Tame, III, nr 275. 266

67 Lenmskij SbornkK XXXVI, 130.


68 Historia Polski, t. 4, cz. 1, s. 461-462.

Rozdzia sidmy
REPERKUSJE
1 J Pisudski, Rok 1920, Warszawa 1937-1938, s. 165 268
2 Edgar Vincent wicehrabia D' Abernon, Osiemnasta decydujca bitwa w dziejach wiata
pod Warszaw 1920 roku, dz cyt.s 14-15,17-18
3 Tame, s. 183
4 Clara Zetkin, Remmiscences of Lenin,, Londyn 1929, s 19-22 (fragment tego cytatu
pochodzi z Boe igrzysko, tum Elbieta Tabakowska, wyd IV, II, 437-438)
5 Informacje te pochodz od chiskiego rewolucjonisty Sun Jat-sena, ktry pod koniec
1920 roku przebywa w Moskwie Zob. Wandycz, Soviet-Polish Relations, dz. cyt., s 257
6 Raport gen. Radcliffe'a. PRO-Cab21/180.
7 D'Abernon, dz. cyt, s. 127.
8 Weygand, Memoires, II, passim.
9 Np. mjr E. Farman, The Polish-Bolshevik Cavalry Campaigns, Cavalry Journal, 1921, nr
24; Ruby, Operations de la cavalerie de Boudienny, Revue de Cavalerie, 1926
10 Wojenno-istoriczeskij urnal, Moskwa 1962 nr2 Tekst w Tuchaczewski Izbrannyje
proizwiedienya, Moskwa 1964, t 2, s 180 nn
11 L. Kochan, The Russian Road to Rapallo, Soviet Studies, Glasgow 1950, t. 2, nr 2.
12 Z opowiadania Babla Iwony, 22.08.1920, w: Portret wasny, dz. cyt, s. 232.