Vous êtes sur la page 1sur 517

Anatomia

cztowie
Podrcznik
dla studentw i lekarzy
Wydanie drugie poprawione i uzupenione

Poci redakcj Witolda Woniaka

ELSEVIER
URI!AN&1ARTNER

Elsevier Urban & Partner


Wrocaw

Anatomia
czowieka
Podrcznik
dla studentw i lekarzy

W s z e l k i e prawa zastrzeone, z w a s z c z a p r a w o d o p r z e d r u k u i t u m a c z e n i a
na inne j z y k i . a d n a z czci tej ksiki nie m o e by w j a k i e j k o l w i e k f o r m i e
p u b l i k o w a n a bez u p r z e d n i e j p i s e m n e j z g o d y w y d a w n i c t w a . D o t y c z y to r w n i e
sporzdzania f o t o k o p i i , m i k r o f i l m w oraz przenoszenia d a n y c h d o systemw
komputerowych.
C o p y r i g h t by U r b a n & Partner, W r o c a w 2 0 0 3 , d o d r u k 2 0 1 0
Redaktor n a u k o w y : prof. cr hab. m e d . W i t o l d W o n i a k
Autorzy rozdziaw:
prof. dr hab.
prof. clr hab.
prof. clr hab.
prof. dr hab.
prof. clr hab.
prof. clr hab.
prof. clr hab.
prof. clr hab.
clr hab. med.
prof. clr hab.
prof. clr hab.

m e d . Ryszard A l e k s a n d r o w i c z
med. M a g o r z a t a Bruska
med. Bogdan Ciszek
med. Marek Grzybiak
m e d . K a z i m i e r z Jdrzejewski
m e d . A l i c j a Kdzia
med. Janusz M o r y
med. Olgierd Narkiewicz
Mirosaw Topol
med. W i t o l d Woniak
med. Zbigniew W o j t o w i c z

D y r e k t o r w y d a w n i c t w a : clr n. med. A n d r z e j Broniek


Redaktor n a c z e l n y : lek. m e d . Edyta Baejewska
Redaktor-producent: W i e s a w a Jeleska-Hombek
O p r a c o w a n i e t y p o g r a f i c z n e : Leonard Szapka
O p r a c o w a n i e s k o r o w i d z a : lek. m e d . Teresa S z a w r o w i c z
Projekt o k a d k i : Piotr K a w e c k i

ISBN 9 7 8 - 8 3 - 8 7 9 4 4 - 7 4 - 2

Elsevier U r b a n & Partner


ul. Kociuszki 29
50-011 W r o c a w
tel. 71 3 3 0 61 61
fax 71 3 3 0 61 6 0
www.elsevier.pl,biuro@elsevier.com
P r z y g o t o w a n i e d o d r u k u : P r a c o w n i a Skadu K o m p u t e r o w e g o T Y P O - G R A F
D r u k i o p r a w a : W r o c a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a P A N im. S. Kulczyskiego Sp. z

I Spis treci
Przedmowa d o w y d a n i a d r u g i e g o

XIII

Przedmowa

XIV

1. Wstp do studiowania anatomii (w. Woniak)


2. Zasadnicze pojcia anatomiczne (w. Woniak)

1
3

M i a n o w n i c t w o anatomiczne
Terminy oglne
Osie i p a s z c z y z n y ciata
Linie ciaa
Ukady narzdw
Proporcje ciaa l u d z k i e g o

3
4
6
7
7
8

3. Skeletotopia narzdw oraz duych naczy (w.


4. Okresy ycia osobniczego (w. Woniak)
5. Ukad szkieletowy (w. Woniak)

Woniak)

11
19

Skad koci 19 Budowa koci 20 Okostna i rdkostna 20 Szpik kostny 20


Ksztat koci 21 Rozwj koci 22 Zaburzenia rozwojowe szkieletu 23
Unaczynienie i unerwienie koci 23 Czci ukadu szkieletowego 23
Wyniosoci, zagbienia i otwory w obrbie koci 24

6. Ukad stawowy

(W. Woniak)

25

Poczenia cise
25
Poaczenia w o l n e
25
D o d a t k o w e e l e m e n t y stawu
26
Rodzaje s t a w w
26
Stawy jednoosiowe 26 Stawy dwuosiowe 27 Stawy wieloosiowe 27 Stawy
paskie 27
Rozwj staww
27

7. Ukad miniowy (w.

Woniak)

29

Przyczepy, ksztat, nazwy i liczba mini 31 Narzdy pomocnicze mini 32


Unaczynienie i unerwienie mini 32 Badanie mini 33 Misie sercowy 33
Tkanka miniowa gadka 34 Rozwj mini szkieletowych 34

8. Ukad trawienny (w. Woniak)

35

Rozwj ukadu trawiennego

37

9. Ukad oddechowy (w.

Woniak)

41
41

Rozwj ukadu o d d e c h o w e g o

10. Ukad

m O C Z O W y (W. Woniak)

45
45

Rozwj ukadu m o c z o w e g o

11. Ukady pciowe

(W. Woniak)

47

Narzdy p c i o w e eskie
Narzdy p c i o w e mskie
Rozwj narzdw pciowych

12. Ukad sercowo-naczyniowy

47
48
48
(M. Bruska, W. Woniak)

Krew . . .
Chonka
Serce
Naczynia krwionone
Krenie mae lub pucne 55 Krenie wielkie lub systemowe 56
Rozwj ukadu s e r c o w o - n a c z y n i o w e g o
.

13. Ukad nerwowy (w.

Woniak)

(W. Woniak,

51
52
52
53
56
63

Rozwj ukadu n e r w o w e g o

14. Powoka wsplna

51

68
M. Bruska)

71

Skra
71
Funkcje skry 71 Budowa skry 72 Przydatki skry 73 Rnice regionalne
i rozwojowe w budowie skry 76

1 5. Grzbiet

(B. Ciszek)
77
O k o l i c e topograficzne grzbietu
77
U n e r w i e n i e i unaczynienie skry karku i grzbietu
77
Powizie karku i grzbietu
78
Minie grzbietu
78
Powierzchowne minie grzbietu 78 Gbokie minie grzbietu 79
Krgosup
81
Budowa krgu .

81
Krgi szyjne 82 Krgi piersiowe 83 Krgi ldwiowe 84 Ko krzyowa 84
Ko guziczna 85
Poczenia krgosupa
85
Poczenia krgw 85 Poczenia czaszki i krgosupa 86 Poczenia koci
krzyowej i guzicznej 86
Biomechanika krgosupa
86
A n a t o m i a radiologiczna
87
Kana krgowy
87
Rdze krgowy
89
Nerw rdzeniowy
90
Drogi rdzenia krgowego
92
Orodki a u t o n o m i c z n e rdzenia krgowego
93
U n a c z y n i e n i e rdzenia krgowego
94

SpMrefd

16. Gowa i szyja

VII

97

Czaszka (/VI. Bruska). .'


97
O g l n a b u d o w a czaszki
97
ciana grna czaszki 97 ciana przednia (czoowa lub twarzowa) 98 ci ana tylna
albo potyliczna 98 ciana boczna 99 ciana dolna albo podstawna 99
B u d o w a szczegowa czaszki
101
Koci mzgoczaszki 101 Koci twarzoczaszki 106 Jamy i doy czaszki 109
Poczenia koci czaszki
115
O k o l i c e topograficzne g o w y i szyi (/VI. Bruska)
116
U n e r w i e n i e skry g o w y i szyi (/VI. Bruska)
118
y y g o w y i szyi (/VI. Bruska)
119
yy gowy 119 yy szyi 119
Ttnice g o w y i szyi ( M . Bruska)
122
N a c z y n i a i w z y c h o n n e g o w y i szyi (M. Bruska)
127
M i n i e g o w y i szyi (M. Bruska)
129
Minie gowy 1 29 Powizie gowy 1 34 Minie szyi 1 38 Powi szyi 1 38
Trjkty szyi 139
Splot szyjny (/VI. Bruska)

142
O p o n y m z g o w i a (W. Woniak)
142
Opona twarda 142 Opona pajcza 144 Opona mikka 144
Z a t o k i o p o n y t w a r d e j (A. Kdzia)
144
M z g o w i e (J. Morys)
147
Budowa pitrowa mzgowia 147
Rdze p r z e d u o n y
148
Most
151
Dno komory czwartej
152
Mdek
153
rdmzgowie
155
T w r siatkowaty pnia m z g o w i a
156
Midzymzgowie
157
Wzgrzomzgowie 157 Podwzgrze 161 Niskowzgrze 162
Kresomzgowie
163
Kora mzgu 166 Struktury podkorowe 171 Istota biaa pkul mzgu 175
Ukady czynnociowe
177
Ukad piramidowy 177 Ukady czuciowe 180
Ukad trjdzielny
182
Ukad komorowy
184
Krenie p y n u m z g o w o - r d z e n i o w e g o
186
U n a c z y n i e n i e ttnicze m z g o w i a (0. Ciszek)
187
y y m z g o w i a (A. Kdzia)
193
Jama nosowa (W. Woniak)
194
Jama ustna ( M . Bruska)
'
195
O g r a n i c z e n i a i p o d z i a j a m y ustnej
195
G r u c z o y j a m y ustnej
196
Podniebienie
1 98
Jzyk
201
Zby
204
G r u c z o t a r c z o w y (M. Bruska)
207
G r u c z o y p r z y t a r c z y c z n e (/VI. Bruska)
208
. Przestrze p r z y g a r d o w a (/VI. Bruska)
208

Garcllo (/VI. Bruska)


Krta (M. Bruska)
'.
Szkielet krtani 211 Poczenia chrzstek krtani 212 Jama krtani 213 Minie
krtani 214
N a r z d w z r o k u (]. Mory, O. Narkiewicz)
Gaka o c z n a
Twardwka 2 ! 8 Rogwka 219 Naczyniwka 219 Ciao rzskowe 220
Tczwka 221 Soczewka 221 Komora przednia i tylna gaki ocznej 221 Ciao
szkliste 222 Siatkwka 222
Droga w z r o k o w a
Odruchy renicy
N a r z d y d o d a t k o w e oka
N a r z d p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w y (J. Mory, O. Narkiewicz)
Ucho zewntrzne
Ucho rodkowe
Ucho wewntrzne
Z w o j e i jdra n e r w u p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e g o
N e r w y c z a s z k o w e [M. Bruska)
Cz g o w o w a i szyjna u k a d u a u t o n o m i c z n e g o (M. Bruska)

17. Klatka piersiowa


O k o l i c e klatki piersiowej i grzbietu (Z. Wojtowicz)
Szkielet klatki p i e r s i o w e j (Z. Wjtowicz)
Poczenia eber i mostka (Z. Wjtowicz)
Poczenie eber z krgosupem 254 Poczenie eber z mostkiem 254
Poczenia poszczeglnych czci mostka 254
R u c h o m o klatki p i e r s i o w e j (Z. Wjtowicz)
P o w i z i e i minie k l a t k i ' p i e r s i o w e j ( Z Wjtowicz)
P o w i z i e klatki piersiowej
M i n i e klatki p i e r s i o w e j
Minie gbokie 256 Przepona 257
G r u c z o s u t k o w y (Z. Wjtowicz)
U n e r w i e n i e i u n a c z y n i e n i e cian klatki p i e r s i o w e j ( Z Wjtowicz)
rclpiersie (/VI. Topol) . . .
O g r a n i c z e n i a i p o d z i a rdpiersia
Zawarto rdpiersia. . .
rclpiersie grne 262 rdpiersie przednie 263 rclpiersie rodkowe 263
rclpiersie tylne 264
Serce (/VI. Grzybiak)
Pooenie serca
Ksztat i w i e l k o serca
Osierdzie
Unaczynienie i unerwienie osierdzia 269
ciany serca
Szkielet serca
U k a d p r z e w o d z c y serca
Wsierdzie
B u d o w a w e w n t r z n a j a m serca
Przegroda serca 272 Przedsionek prawy 272 Komora prawa 273 Przedsionek
lewy 273 Komora lewa 274
U n e r w i e n i e serca

208
2.11

216
217

224
225
226
229
229
231
234
237
239
248

251
251
252
254

255
255
255
256
258
259
260
260
262

265
266
266
268
269
270
270
272
272

274

U n a c z y n i e n i e serca
. 275
Ttnice wiecowe 275 yy serca 276 m Naczynia chonne 276
T c h a w i c a (M. Topol)
276
Pooenie t c h a w i c y
276
Budowa tchawicy
277
Unaczynienie i unerwienie tchawicy
278
Puca (M. Topol)
279
Pooenie i b u d o w a z e w n t r z n a p u c
279
Korze puca
280
D r z e w o o s k r z e l o w e (M. Topol)
281
Segmenty o s k r z e l o w o - p u c n e
283
B u d o w a ciany oskrzeli, oskrzelek i p c h e r z y k w p u c n y c h
284
Jama o p u c n e j (M. Topol)
285
Budowa opucnej
285
Zachyki opucnowe
286
U n a c z y n i e n i e oraz u n e r w i e n i e p u c i o p u c n e j (M. Topol)
288
Unaczynienie czynnociowe i odywcze puc
288
Unaczynienie chonne puc i opucnej
291
Unerwienie puc i opucnej
291
M e c h a n i z m o d d y c h a n i a (M. Topol)
292
Obraz radiologiczny puc i opucnej 293
Przeyk (Z. Wjtowicz)
295
Grasica ( Z Wjtowicz)
296
N a c z y n i a ttnicze klatki p i e r s i w e j (Z. Wjtowicz)
297
Pie p u c n y
297
Aorta
297
G a z i e aorty piersiowej
299
Gazie trzewne 299 Gazie cienne 299
y y klatki piersiowej ( Z Wjtowicz)
300
yy nieparzyste 301 yy krgosupa 301
Krenie p o d o w e (Z. Wjtowicz)
302
U k a d c h o n n y (Z. Wjtowicz)
302
Przewd piersiowy 302 Naczynia i wzy chonne , cian klatki piersiowej oraz
przepony 302 Naczynia i wzy chonne trzewne 303
N e r w y klatki piersiowej (Z. Wjtowicz)
303
Sploty nerwowe klatki piersiowej 304

18. Koczyna grna

(R. Aleksandrowicz)

307

Okolice topograficzne
307
Koci k o c z y n y grnej
309
Koci o b r c z y k o c z y n y grnej
309
Kociec czci w o l n e j k o c z y n y grnej
310
Ko ramienna 310 Koci przedramienia 311 Koci rki 312
Poczenia koci k o c z y n y g r n e j
313
Stawy o b r c z y k o c z y n y grnej
313
Stawy czci w o l n e j k o c z y n y grnej
314
Staw ramienny 314 Staw okciowy 315 Staw promieniowo-okciowy dalszy 316
Stawy rki
316
Staw promieniowo-nadgarstkowy 316
O b r c z k o c z y n y grnej
318
M i n i e o b r c z y k o c z y n y grnej
320

Spis treci

X
D p o c o b o j c z y k o w y i trjkt o b o j c z y k o w o - p i e r s i o w y
D i jama pachowa
Zawarto j a m y p a c h o w e j
Splot r a m i e n n y
Rami
O k o l i c a ramienia p r z e d n i a i przestrze p o w i z i o w a mini z g i n a c z y
O k o l i c a ramienia tylna i przestrze p o w i z i o w a mini p r o s t o w n i k w
Okolica okciowa i d okciowy
Przedrami
Okolica przedramieniowa przednia
O k o l i c a p r z e d r a m i e n i o w a tylna
Rka
Do
G r z b i e t rki

19. Brzuch i jama brzuszna <w. Woniak)


ciany j a m y brzusznej
Okolice brzucha
Lokalizacja narzdw w poszczeglnych okolicach jamy brzusznej 342
Minie brzucha
P r z e p u k l i n y brzuszne
Powierzchnia wewntrzna przedniej ciany brzucha 349
Kana p a c h w i n o w y
Przepukliny pachwinowe 350
Otrzewna i jama otrzewnej
Narzdy ukadu pokarmowego
Cz brzuszna p r z e y k u
odek
Jelito c i e n k i e
Jelito grube
Wtroba
Pcherzyk c i o w y
Drogi c i o w e
ledziona
Trzustka
U n a c z y n i e n i e ttnicze u k a d u p o k a r m o w e g o
Unaczynienie ylne ukadu pokarmowego
Naczynia i wzy chonne ukadu pokarmowego
Przestrze z a o t r z e w n o w a
Nerka
Moczowd
N e r w y splotu l d w i o w e g o oraz n e r w p o d e b r o w y
Ttnice przestrzeni z a o t r z e w n o w e j
y y przestrzeni z a o t r z e w n o w e j
Pie w s p c z u l n y i sploty p r z e d k r g o w e
W z y i naczynia c h o n n e przestrzeni z a o t r z e w n o w e j

20. Miednica

(K. Jdrzejewski)

Kostne ciany m i e d n i c y

320
321
321
322
323
324
325
325
326
326
330
330
330
334
341
341
342
344
348
349
351
355
355
355
357
358
360
361
361
362
362
363
365
366
367
369
372
372
374
374
375
376
379
379

Minie m i e d n i c y oraz p r z e s t w o r y w cianach m i e d n i c y


N a c z y n i a i n e r w y przebiegajce w p r z e s t w o r a c h z n a j d u j c y c h si

383

w b o c z n y c h cianach m i e d n i c y m n i e j s z e j
Dno miednicy
M i n i e dna m i e d n i c y
P o w i z i e dna m i e d n i c y
Naczynia krwionone i chonne miednicy
N a c z y n i a ttnicze
Gazie cienne ttnicy biodrowej wewntrznej 390 Gazie trzewne ttnicy
biodrowej wewntrznej 391
Naczynia ylne
Naczynia chonne i wzy chonne miednicy
Nerwy miednicy
Cz somatyczna u k a d u n e r w o w e g o
Splot krzyowy 395 Nerw guziczny i splot guziczny 397
Ukad nerwowy autonomiczny w obrbie miednicy
Splot podbrzuszny dolny lub miedniczny 398
Narzdy miednicy
Narzdy moczowe
Moczowd 399 Pcherz moczowy 401 Cewka moczowa eska 403 Cewka
moczowa mska 403
N a r z d y p c i o w e eskie
Narzdy pciowe eskie wewntrzne 406 Narzdy pciowe eskie zewntrzne 415
N a r z d y p c i o w e mskie
Narzdy pciowe mskie wewntrzne 418 Narzdy pciowe mskie zewntrzne 428

384
385
385
387
389
389

21. Koczyna dolna

397
399
399

406
418

433

(A. Kdzia)

Okolice topograficzne koczyny dolnej


Koci k o c z y n y d o l n e j
Koci obrczy k o c z y n y d o l n e j
Koci czci w o l n e j k o c z y n y d o l n e j

Sklepienie podune i poprzeczne stopy 439


Poczenia koci k o c z y n y d o l n e j
Poczenia o b r c z y k o c z y n y d o l n e j
Poczenia koci k o c z y n y d o l n e j w o l n e j
Powizie, minie, n a c z y n i a i n e r w y k o c z y n y d o l n e j
Udo
Powizie uda 449 Unerwienie skry uda 449 yy powierzchowne uda 449
Wzy chonne koczyny dolnej 450 Minie uda 450
Gole
Unerwienie skry podudzia 457 yy powierzchowne podudzia 457 Minie
goleni 457
Stopa
Powizie stopy 463 Unerwienie skry stopy 464 yy powierzchowne stopy 464
Minie stopy 464 Nerwy powierzchni podeszwowej stopy 467 Unaczynienie
ttnicze stopy 467 yy gbokie stopy 467
Skorowidz

393
395
395
395

433
434
434
435
439
439
440
445
449

456

463

469

1 Przedmowa do wydania drugiego


Po d w c h latach o d ukazania si z b i o r o wego p o d r c z n i k a Anatomia
czowieka
okazao si, e idea jego w y d a n i a bya bardzo poyteczna i w p o c z e n i u z d w o m a tomami Atlasu anatomii Sobotty jest o n p o d stawowym p o d r c z n i k i e m w
nauczaniu
anatomii.
Nakad p o d r c z n i k a zosta c a k o w i c i e
wyczerpany i W y d a w n i c t w o
Medyczne
Urban & Partner z w r c i o si d o a u t o r w
0 przygotowanie w y d a n i a drugiego. W w y daniu p i e r w s z y m nie u n i k n i t o b d w
1 usterek, ktre p o s t a n o w i o n o
usun
w nowym opracowaniu.
W o b e c n y m d r u g i m w y d a n i u poszerzono niektre rozdziay, d o d a j c z w a s z c z a
uwagi k l i n i c z n e . Zastosowano take zalece-

nia M i d z y n a r o d o w e g o Komitetu M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o , pozostawiajc jednake niektre, przyjte przez og anatom w , d o t y c h c z a s o w e m i a n a . M a m y nadziej, e o b e c n e w y d a n i e spotka si r w n i e
z przychylnoci czytelnikw i bdzie poyteczn p o m o c w s t u d i o w a n i u A n a t o m i i ,
ktra jest podstaw d y s c y p l i n m e d y c z n y c h .
Bardzo d z i k u j a u t o r o m r o z d z i a w oraz
Panu D y r e k t o r o w i Dariuszowi Sapocie za
i n i c j a t y w w y d a n i a drugiego. Szczeglne
p o d z i k o w a n i e nale si Pani Redaktor
W i e s a w i e Jeleskiej-Hombek za w y k o n a n i e
adiustacji tekstu obecnego w y d a n i a .
Witold
Woniak
Pozna, sierpie 2 0 0 3

1 Przedmowa
Idea w y d a n i a
podrcznika
powstaa
w c z e r w c u 1999 r. na z e b r a n i u k i e r o w n i k w
katedr anatomii podczas Z j a z d u Polskiego
Towarzystwa A n a t o m i c z n e g o w Lodzi.
U k a z u j c e si k o l e j n e w y d a n i a w s p a n i a ego w i e l o t o m o w e g o p o d r c z n i k a
Anatomia
czowieka
profesorw A d a m a . Bochenka
i M i c h a a Reichera s d o s k o n a y m , b a r d z o
dokadnym rdem poznawania budowy
ciaa l u d z k i e g o . P o d r c z n i k ten jest j e d n a k
z b y t obszerny dla r e a l i z o w a n e g o o b e c n i e
programu nauczania anatomii, o znacznie
zredukowanej liczbie godzin przeznaczon y c h na ten p r z e d m i o t .
Postanowiono zatem z b i o r o w y m wysikiem opracowa podrcznik zawierajcy
podstawowe wiadomoci dotyczce budow y i topografii n a r z d w , n i e z b d n e w stud i a c h m e d y c z n y c h i przyszej pracy zaw o d o w e j . Przy o m a w i a n i u p o s z c z e g l n y c h
zagadnie u m i e s z c z o n o u w a g i k l i n i c z n e ,
w s k a z u j c e na w a n o i przydatno
w praktyce lekarskiej o p i s y w a n y c h struktur.
Pominito dokadny
opis
orodkowego
u k a d u n e r w o w e g o , p o n i e w a u k a d ten pow i n i e n by o m a w i a n y o d d z i e l n i e . U m i e s z c z o n o natomiast krtkie opisy poszczeg l n y c h u k a d w z u w z g l d n i e n i e m ich
r o z w o j u . U d z i a w i e l u a n a t o m w , reprezent a n t w r n y c h d y s c y p l i n k l i n i c z n y c h , za-

p e w n i a w a c i w y d o b r w i a d o m o c i w poszczeglnych dziaach podrcznika.


Niniejszy podrcznik jest kompatybilny
z n a j n o w s z y m , d r u g i m polskim w y d a n i e m
Atlasu anatomii czowieka Sobotty (Urban &
Partner 2001), ktry zdaniem wszystkich
w s p a u t o r w jest najlepszym r d e m d o
studiowania anatomii. Dlatego te w i p o d r c z niku ograniczono d o m i n i m u m liczb rycin
.i schematw, zamieszczono natomiast odsyacze d o pszczeglnych rycin lub tabel znajd u j c y c h si w atlasie w tomie p i e r w s z y m
(AS 1) lub d r u g i m (AS 2).
W y k o r z y s t a n i e p o d r c z n i k a w procesie
n a u c z a n i a b d z i e najlepsz ocen c e l o w o ci jego w y d a n i a , a krytyczne u w a g i studiuj c y c h p o z w o l na o p r a c o w a n i e nastpnej,
ulepszonej wersji ksiki.
Bardzo d z i k u j w s p a u t o r o m p o d r c z nika za trud w o o n y w jego o p r a c o w a n i e ,
a take z a a k c e p t o w a n i e m o i c h uwag. D z i - ,
kuj te serdecznie Pani D y r e k t o r W i e s a w i e J e l e s k i e j - H o m b e k i Panu D y r e k t o r o w i
D a r i u s z o w i Sapocie z W y d a w n i c t w a U r b a n
& Partner za cige s t y m u l o w a n i e podczas
p r z y g o t o w y w a n i a tekstu, a take o l b r z y m i
p o m o c w ostatecznym p r z y g o t o w a n i u maszynopisu d o d r u k u .
Witold
Woniak
Pozna, lipiec 2 0 0 1

J l i l

Wstp do studiowania
anatomii

Anatomia, ktrej n a z w a p o c h o d z i o d w y razu greckiego anatemnein, naley clo dyscyplin m o r f o l o g i c z n y c h i jest nauk o b u d o wie organizmu. Z n a c z e n i e anatomii trafnie
okreli Andreas Vesalius, autor pierwszego,
najbardziej z b l i o n e g o d o w s p c z e s n y c h
podrcznika anatomii. W 1543 roku pisa
on: a n a t o m i naley u w a a za g w n
dyscyplin w caej sztuce m e d y c y n y stanowic r w n o c z e n i e zasadniczy wstp clo
medycyny".
Zadaniem anatomii jest jednake nie tylko
opisywanie narzdw, naczy, n e r w w i mini, ale zrozumienie czynnoci badanych
. struktur. Dlatego te przedmiot ten w i n i e n by
cile zintegrowany z fizjologi, embriologi,
histologi i cytologi. Dyscypliny te w y o d r b niy si z anatomii w XIX w i e k u .
W p o c z t k o w y m okresie nauczania zapoznajemy si z b u d o w n a r z d w o pokrewnej
czynnoci
tworzcych
ukady,
a wic z anatomi systematyczn, ktra
wchodzi w zakres tzw. anatomii o p i s o w e j .
W trakcie studiowania anatomii o p i s o w e j
poznajemy narzdy t w o r z c e u k a d y oraz
ich rozmieszczenie w czciach ciaa. Powinnimy o p a n o w a take o g l n e polskie
i aciskie terminy a n a t o m i c z n e , ktre s
podstaw tzw. jzyka anatomicznego. Istotna dla przyszych lekarzy jest anatomia topograficzna, rozpatrujca p o o e n i e i stosunki
przestrzenne n a r z d w i u k a d w w poszczeglnych czciach ciaa. A n a t o m i a topograficzna jest nauk syntetyczn, w o d r nieniu o d analitycznej a n a t o m i i systematycznej. W opisie przestrzennego p o o e n i a
narzdw n a w i z u j e m y d o ich znaczenia
w poszczeglnych d y s c y p l i n a c h k l i n i c z -

nych. Bardzo w a n a w praktyce lekarskiej


jest tzw. anatomia p o w i e r z c h n i o w a , dajca
p o d s t a w y dla badania lekarskiego. N o w o czesne m e t o d y diagnostyczne oraz techniki
o b r a z o w a n i a (badanie rentgenowskie, t o m o grafia k o m p u t e r o w a , magnetyczny rezonans
j d r o w y , ultrasonografia, scyntygrafia, endoskopia itp.) zmuszaj d o z n a j o m o c i d o k a d nej topografii n a r z d w , naczy i n e r w w
oraz ich p r a w i d o w e j b u d o w y .
Spord r n y c h m e t o d nauczania (wykady, w i c z e n i a , konwersatoria, seminaria,
o m a w i a n i e p r z y p a d k w k l i n i c z n y c h ) z zastosowaniem rnych p o m o c y dydaktyczn y c h ( p o d r c z n i k i , atlasy, filmy, przerocza,
preparaty, modele) p o d s t a w o w e z n a c z e n i e
maj zajcia prosektoryjne.
W y k a d uatwia syntez wiadomoci anat o m i c z n y c h , wdraa studenta w anatomiczne
mylenie", a w i c u j m o w a n i e czowieka jako
caoci. U w y p u k l a te rzeczy wane, uatawiajc porzdkowanie nauczanego materiau.
w i c z e n i a prosektoryjne, czyli sekcja
anatomiczna, stanowi trzon zaj z anatomii. D o k a d n a obserwacja n a r z d w podczas w i c z e jest wstpn szko w pracy klinicznej. W czasie w i c z e p o z n a j e m y bezporednio b u d o w c z o w i e k a . w i c z e n i a
polegaj na systematycznym rozdzielaniu
czci ciaa, w y o d r b n i a n i u poszczeglnych
struktur o r g a n i z m u , z a z n a j o m i e n i u si z ich
ksztatem, b u d o w i p o o e n i e m oraz zrozum i e n i e m ich w z a j e m n e j zalenoci. O d pocztku pracy w prosektorium p o w i n n o si dy d o syntezy wszystkich p o c z y n i o n y c h obserwacji,
posikujc
si
podrcznikiem
i atlasem, a take w a s n y m i rysunkami i schematami w y k o n y w a n y m i w czasie w i c z e .

Celem nauczania anatomii jest z r o z u m i e nie b u d w / y w e g o organizmu. Zatem rwnoczenie z prac w prosektorium w i e l c e poyteczne jest badanie y w e g o c z o w i e k a .
Badania na y w y m ustroju uzupeniaj w i a domoci uzyskane podczas sekcji osobnika

martwego. A n a t o m i c z o w i e k a y w e g o uzupeniaj te doskonale zajcia w ramach tzw.


nauczania p r o b l e m o w e g o , w ktrym na podstawie z n a n y c h w i a d o m o c i d o t y c z c y c h bud o w y staramy si z r o z u m i e o b j a w y chorob o w e i postawi w a c i w e rozpoznanie.

^ , Zasadnicze
pojcia anatomiczne
1 Mianownictwo anatomiczne
(terminologia
anatomica)
M i a n o w n i c t w o anatomiczne powstawao
rwnolegle z r o z w o j e m anatomii. M i a n o w nictwo to obok mian p o c h o d z e n i a czysto aciskiego zawiera w y r a z y greckie i arabskie
zlatynizowane (tj. posiadajce k o c w k i aciskie). Z a t e m okrelanie m i a n o w n i c t w a jako aciskie jest niezupenie suszne.
Przy t w o r z e n i u n a z w a n a t o m i c z n y c h
kierowano si n i e j e d n o k r o t n i e p o d o b i e stwem narzdu clo jakiego p r z e d m i o t u (np.
lemiesz, b l o c z e k , chrzstka n a l e w k o w a t a ,
siodo tureckie), roliny lub jej czci (liciasty, k o r o w y , korze), z w i e r z c i a (gsia stopa, h i p o k a m p , o g o n koski) albo f u n k c j narzdu (pcherzyk c i o w y , gruczo l i n o w y ,
misie oclwodziciel). N i e bez w p y w u b y y
pojcia religijne m i n i o n y c h czasw, m i t o l o gia i wreszcie ch u t r w a l e n i a w p a m i c i
uczniw jakiego nazwiska o d k r y w c y (eponim). W s z y s t k o to, c z n i e z du liczb synonimw, u t r u d n i a o p o r o z u m i e w a n i e si
anatomw.
W 1 895 r. na kongresie w Bazylei ujednolicono i uproszczono m i a n o w n i c t w o anatomiczne, usuwajc z niego szereg s y n o n i m w
oraz spor liczb nazwisk a n a t o m w , czsto
nie bdcych o d k r y w c a m i n a z w a n e j ich nazwiskiem struktury. S o w n i c t w o to b y o podstaw polskiego m i a n o w n i c t w a anatomicznego, o p r a c o w a n e g o w 1897 r. przez prof.
Stanisawa Krysiskiego.
W 1935 r. w Jenie a n a t o m o w i e n i e m i e c cy, w o s c y i japoscy z r e f o r m o w a l i mia-

n o w n i c t w o bazylejskie, uzgadniajc miana


uywane w anatomii czowieka z nazwami
o b o w i z u j c y m i u z w i e r z t . To m i a n o w n i c t w o , z w a n e j e n a j s k i m , nie w z b u d z i o w i k szego zainteresowania w r d a n a t o m w .
W 1 9 5 0 r. w O x f o r d z i e p o w o a n o M i d z y n a r o d o w Komisj M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o (IANC), ktra w w i e l u w y d a n i a c h d o k o n y w a a z m i a n w n a z w a c h anatomicznych.
W 1989 r. w Rio cle Janeiro p o w o a n o Fed e r a c y j n y Komitet M i a n o w n i c t w a Anatom i c z n e g o (FCAN), ktry w 1 9 9 8 r. opracowa obecnie obowizujce mianownictwo
anatomiczne.
W Polsce w 1956 r. Z a r z d G w n y Polskiego T o w a r z y s t w a A n a t o m i c z n e g o p o w o a Komisj ds. M i a n o w n i c t w a acisko-Polskiego, ktra w 1 9 5 8 r. o p r a c o w a a pierwsze
p o w o j e n n e w y d a n i e polskiego m i a n o w n i c t w a a n a t o m i c z n e g o p o d red. prof. M i e c z y sawa Stelmasiaka. W 1 9 7 6 r. u k a z a o si
drugie, a w 1979 r. trzecie w y d a n i e Polskiego M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o , r w n i e
p o d red. prof. M i e c z y s a w a Stelmasiaka.
W 1983 r. u k a z a o si c z w a r t e w y d a n i e Polskiego M i a n o w n i c t w a A n a t o m i c z n e g o p o d
red. prof. W i e s a w a Lasiskiego. Ostatnie
pite w y d a n i e Polskiego
Mianownictwa
A n a t o m i c z n e g o ukazao si w 1989 r. p o d
red. prof. Ryszarda A l e k s a n d r o w i c z a . Komisja ds. M i a n o w n i c t w a
Anatomicznego, ktrej p r z e w o d n i c z y o b e c n i e prof.

Witold Woniak, przygotowuje najnowsze,


szste w y d a n i e .
P o d k r e l i n a l e y , i z m i a n y w m i a n o w nictwie wymagaj duej rozwagi. Pochopne
nowatorstwo nie przynosi korzyci nauce,
a utrudnia zrozumienie i o p a n o w a n i e przedmiotu.

S t u d e n c i p o w i n n i p a m i t a , e p r z e d m i o t e m s t u d i w jest b u d o w a c z o w i e k a ,
a nie n a z w y anatomiczne, czyli jzyk anatom w . W p r z e c i w n y m razie uton w p o w o d z i w y r a z w , nieraz d z i w a c z n y c h , k t r y c h
jest o k o o p i c i u tysicy a c i s k i c h i t y l e
polskich.

I Terminy oglne (nomma generalia)


verticalis
horizontalis
medianus
coronalis
sagittalis
dexter
sinister
intermedius
medialis
lateralis
anterior
posterior
ventralis
clorsalis
frontalis
occipitalis
superior
inferior
cranialis
ca uda lis
rostralis
apicalis
basalis
basilaris
medius
transversus
transversalis
longitudinalis
axialis
externus
internus
superficialis
profundus
proximalis
distalis
centralis

pionowy
poziomy
porodkowy
wiecowy
strzakowy
prawy
lewy
poredni
przyrodkowy
boczny
przedni
tylny
brzuszny
grzbietowy
czoowy
potyliczny
grny
dolny
czaszkowy
ogonowy
dziobowy (przedni)
szczytowy
podstawowy
podstawny
rodkowy
poprzeczny
poprzeczny
poduny
osiowy
zewntrzny
wewntrzny
powierzchowny
gboki
bliszy
dalszy
orodkowy,
rodkowy, centralny

periphericus;
peripheralis
raclialis
ulrtaris
fi bu la ris; peron ealis
tibialis
palmaris; volaris
plantaris
flexor
exlensor
adductor
abductor
obturator
pronator
supinator
convexus
concavus
proprius
pianus
reflexus
rectus
arcuatus
caecus
bifurcatus
prominens

Partes corporis humani '


caput
sinciput; frons
occiput
tempora
auris
facies
oculus
bucca
nasus
os
-

obwodowy
promieniowy
okciowy
strzakowy
piszczelowy
doniowy
podeszwowy
zginacz
prostownik
przywodziciel
odwodziciel
zasaniacz
nawracacz
odwracacz
wypuky
wklsy
waciwy
paski
zagity
prosty
ukowaty.
lepy
rozdwojony
wystajcy
czci ciaa ludzkiego
gowa
czoo
potylica
skronie
ucho
twarz
oko
policzek
nos
usta

mentum
colhmr, cervix
truncus
thorax
pectus

abdomen
peWis
dorsum
membrum super/us
cingulum pectorale
cingulum membri
superioris
axilla
brach ium
cubilus
antebrachium
manus
carpus
metacarpus
palma; vola
dorsum manus
digiti manus
membrum inferius
cingulum
pe!vicum

brdka
szyja
tuw
klatka piersiowa
przednia ciana
klatki piersiowej
brzuch
miednica
grzbiet
koczyna grna
obrcz piersiowa
obrcz koczyny
grnej
pacha
rami
okie
przedrami
rka
nadgarstek
rdrcze
do
grzbiet rki
palce rki
koczyna dolna
obrcz miedniczna

G w n e czci ciaa l u d z k i e g o ( g o w a ,
szyja, t u w , k o c z y n a grna i k o c z y n a
dolna) s o p i s a n e w p o s z c z e g l n y c h d z i a ach p o d r c z n i k a . Przy o p i s i e t y c h czci p o dane zostan t a k e o k o l i c e t o p o g r a f i c z n e .
G o w (caput) o d d z i e l a o d szyi { c o l l u m ,
cervix) l i n i a p r z e b i e g a j c a w z d u d o l n e g o
brzegu t r z o n u , c z y l i p o d s t a w y u c h w y i t y l nego b r z e g u j e j g a z i clo s t a w u s k r o i o w o - u c h w o w e g o , a std p o d m a o w i n u s z n ,
przez w y r o s t e k s u t k o w a t y koci s k r o n i o w e j
do kresy k a r k o w e j g r n e j i n a s t p n i e ,
w z d u p o w y s z e j kresy, d o g u z o w a t o c i
potylicznej zewntrznej.
Doln granic szyi, na p r z e d n i e j p o w i e r z c h n i c i a a , s t a n o w i w c i c i e s z y j n e rkojeci m o s t k a i g r n a p o w i e r z c h n i a o b u
o b o j c z y k w , a d o s t a w u b a r k o w o - o b o j c z y kowego. Na tylnej p o w i e r z c h n i doln granic szyi s t a n o w i l i n i e p r z e p r o w a d z o n e o d
wyrostka k o l c z y s t e g o s i d m e g o krgu s z y j -

cingulum
membri
inferioris
nates; clunes
coxa
femur
genu
poples
crus
sura
pes
larsus
ca lx
metalarsus
piania
dorsum peclis
digiti peclis
cavitates
cavitas cranii
cavitas thoracis
cavitas abdominis
et pelvis
cavitas abdominis
cavitas pelvis

obrcz koczyny
dolnej
poladki
biodro
udo
kolano
tylna cz kolana
podudzie, gole
ydka
stopa
stp
pita
rdstopie
podeszwa
grzbiet stopy
palce stopy
jamy
jama czaszki
jama klatki
piersiowej
jama brzuszno-miedniczna
jama brzuszna
jama miednicy

n e g o (tzw. krgu w y s t a j c e g o ) d o p r a w e g o
i lewego stawu b a r k o w o - o b o j c z y k o w e g o .
W o b r b i e szyi w y r n i a m y o k o l i c szyi
przedni, czyli szyj w a c i w oraz okolic
szyi t y l n a l b o kark ( n u c h a ) . G r a n i c m i d z y
t y m i o k o l i c a m i stanowi przedni brzeg minia c z w o r o b o c z n e g o .
M i d z y koczyn grn ( m e m b r u m superius) a t u o w i e m (truncus) nie m a w y r a n e j ,
n a t u r a l n e j granicy, p o n i e w a w i e l e mini c z y koci o b r c z y b a r k o w e j z koci r a m i e n n i t u o w i e m . M i n i e te nale t o p o g r a f i c z n i e clo m i n i g r z b i e t u , klatki p i e r s i o w e j
i szyi. M u s i m y je p r z e c i p o d c z a s o d d z i e l a nia k o c z y n y g r n e j o d t u o w i a i o k r e l a m y
je miniami odcitymi koczyny grnej".
P o m i d z y k o c z y n grn i t u o w i e m
p r z y j m u j e m y g r a n i c u m o w n , ktr stanow i paszczyzna strzakowa, przecinajca
o b o j c z y k m i d z y 1/3 b o c z n i 2/3 p r z y r o d k o w y m i j e g o d u g o c i . W ten sposb o k o l i -

ce b a r k o w a i naramienna pozostaj przy


k o c z y n i e grnej.
Koczyn doln ( m e m b r u m inferius) od
tuowia o d d z i e l a , na p r z e d n i e j p o w i e r z c h n i
ciaa, bruzda p a c h w i n o w a (sulcus
inguinalis), przebiegajca o d kolca b i o d r o w e g o
p r z e d n i e g o grnego d o guzka o n o w e g o ,

w z d u w i z a d a p a c h w i n o w e g o . Tyln granic m i d z y t u o w i e m i koczyn coln stan o w i linia przebiegajca w z d u grzebienia


b i o d r o w e g o clo kolca b i o d r o w e g o tylnego
grnego i std w prostej linii clo w i e r z c h o k a
koci g u z i c z n e j . O k o l i c b i o d r o w i poladk o w z a l i c z a m y clo k o c z y n y d o l n e j .

Osie i paszczyzny ciaa


(axes et piana, corporis)
Przy opisie a n a t o m i c z n y m o p i s u j e m y
c z o w i e k a z w r c o n e g o d o nas twarz, stojcego p r z e d n a m i w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j ,
z koczynami grnymi zwisajcymi wzdu
t u o w i a ku d o o w i i d o m i o d w r c o n y m i
ku p r z o d o w i . Stopy u s t a w i o n e s rwno legie ku p r z o d o w i w z d u p a s z c z y z n y po r o d k o w e j . W tak u s t a w i o n y m ciele l u d z k i m
w y r n i a m y osie (AS 1, ryc. 1):

p o p r z e c z n e l u b p o z i o m e (piana
transversalia s. bozontalia)
okrelane przez osie
p o p r z e c z n e i strzakowe. S one prostopade clo paszczyzn s t r z a k o w y c h i c z o owych;

c z o o w e (piana frontalia) okrelane przez


osie poprzeczne i p i o n o w e . Biegn one
prawie rwnolegle clo p o w i e r z c h n i czoa.
Przez kad z w y m i e n i o n y c h paszczyzn

m o e m y w y k o n a przekrj (sectio). Mog


w i c b y przekroje s t r z a k o w e (sectiones sagittales), p o p r z e c z n e lub p o z i o m e (sectiones
transversales s. horizontales)
oraz c z o o w e
(sectiones
frontales).
Przy opisie t o p o g r a f i c z n y m
narzdu
z w r a c a m y u w a g na jego:
1) b o l o l o p i , tj. p o o e n i e w stosunku clo
g w n y c h paszczyzn i j a m ciaa;
2) syntopi, r o z u m i e j c przez to stosunki
przestrzenne z i n n y m i n a r z d a m i ;
3) i d i o t o p i , c z y l i p o o e n i e w z g l d e m siebie p o s z c z e g l n y c h czci tego samego
narzdu.
W stosunku clo p a s z c z y z n y porodkowej wyrniamy pooenie przyrodkowe
(positio meclialis) lub b o c z n e (positio
lateralis), w zalenoci o d tego, czy narzd ley
b l i e j , czy dalej o d p a s z c z y z n y p o r o d k o w e j . Z g o d n i e z t y m m o e m y w y r n i pow i e r z c h n i p r z y r o d k o w (facies
meclialis)
i boczn (facies lateralis) oraz brzeg przy r o d k o w y (margo meclialis) i b o c z n y ( m a r g o
lateralis) lub k o n i e c p r z y r o d k o w y (extremi-

o p i o n o w a (axis verticalis) l u b p o d u n a
(axis longituclinalis),
prostopada clo pow i e r z c h n i , na ktrej c z o w i e k stoi, i czca szczyt g o w y z ostatnim krgiem
g u z i c z n y m . Jest to o g w n a . Osi p i o n o w y c h m o e b y n i e z l i c z o n a ilo i mog
one by r n o b i e g u n o w e ;
o strzakowa (axis sagittalis) b i e g n i e o d
p r z o d u ku t y o w i i jest prostopada d o osi
pionowej i poprzecznej;
o p o p r z e c z n a lub p o z i o m a (axis transversalis s. horizontalis)
czy dwa jednak o w o pooone punkty po prawej i lewej
p o l o w i e ciaa. Jest ona prostopada d o
o b u p o p r z e d n i c h osi.
Osie le okrelaj nastpujce paszczyz n y ciaa:
strzakowe (piana sagittalia)
okrelone
przez osie s t r z a k o w e i p i o n o w e . Paszczyzny te s prostopade clo p o w i e r z c h n i z i e m i . Paszczyzn strzakow, biegnc przez o g w n , n a z y w a m y paszczyzn p o r o d k o w
(planum
meclianum) a l b o paszczyzn symetrii;

fas mediatts) i b o c z n y (extermitas lateralis). W


opisie k o c z y n y grnej p r z y m i o t n i k i : przyrodkowy i b o c z n y zastpujemy m i a n a m i :
okciowy (ulnaris) i p r o m i e n i o w y (radialis), a
vv opisie k o c z y n y dolnej u y w a m y , w tych
samych przypadkach, n a z w : p i s z c z e l o w y (tibialis) i strzakowy (fibularis s. peroneali).
W stosunku d o paszczyzn c z o o w y c h
uywamy okrele: p r z e d n i (anterior) l u b
brzuszny (ventralis) i t y l n y (posterior) l u b
grzbietowy (dorsalis). Pooenie b l i e j po-

I Linie ciaa (lineae


Poza osiami i p a s z c z y z n a m i , dla d o kadnego okrelenia p o o e n i a n a r z d w ,
posugujemy si l i n i a m i p i o n o w y m i , istotnymi g w n i e przy opisie n a r z d w klatki piersiowej. W y r n i a m y nastpujce linie p i o nowe (AS 1, ryc. 2):
1) linia poroclkowa przednia (linea
mediana. anterior) - biegnie w paszczynie p o r o d k o w e j ciaa;
2) linia m o s t k o w a (linea sternalis) - biegnie w z d u brzegu mostka;
3) linia p r z y m o s t k o w a (linea
parasternalis)
- biegnie w p o o w i e odlegoci m i d z y
lini mostkow i r o d k o w o - o b o j c z y kow;
4) linia r o c l k o w o - o b o j c z y k o w a (linea medioclavicularis)
lub linia sutkowa (linea
mammillaris)
- biegnie przez rodek
obojczyka lub brodawk sutkow;
5) linia p a c h o w a przednia (linea
axillaris

w i e r z c h n i ciaa okrelamy j a k o p o w i e r z c h o w n e (superficialis), a dalej o d powierzchni jako gbokie (profundus).


W stosunku d o paszczyzn p o z i o m y c h
okrelamy kierunek j a k o grny (superior)
i colny (interior).
Czasami zamiast: grny
i d o l n y u y w a m y n a z w : c z a s z k o w y (cranialis) i o g o n o w y (caudalis). W odniesieniu d o
k o c z y n p r z y m i o t n i k i : grny i d o l n y zastpujemy n a z w a m i : bliszy (proxima!is)
i dalszy (distalis).

corporis)
anterior)
przebiegajca przez
fad p a c h o w y ;

przedni

6) linia p a c h o w a r o d k o w a (linea
axillaris
media)
- biegnie przez n a j w y s z y
punkt dou pachowego;
7) linia p a c h o w a tylna (linea axillaris
posterior) - biegnie przez t y l n y fad pachowy;
8) linia o p a t k o w a (linea scapularis) - biegnie przez d o l n y kt o p a t k i ;
9) linia p r z y k r g o w a (linea
paravetebralis)
- biegnie w z d u w y r o s t k w stawow y c h krgw;
10) linia poroclkowa tylna (linea
mediana
posterior) - biegnie w paszczynie porodkowej wzdu wyrostkw kolczystych krgw.
W o b r b i e b r z u c h a w y r n i a m y linie
p o p r z e c z n e , ktre zostan o m w i o n e przy
opisie p r z e d n i e j ciany b r z u c h a .

Ukady narzdw
(anatomia
systematica)
Jak w s p o m n i a n o w e wstpie d o studiowania anatomii, narzdy, naczynia i n e r w y cz si w jednostki wyszego rzdu, z w a n e
ukadami. W y r n i a m y nastpujce ukady:

a) Ukac s z k i e l e t o w y (systema
skeletale),
z b u d o w a n y z koci i s t a n o w i c y p o d p o r i o c h r o n czci m i k k i c h .
b) U k a d s t a w o w y (systema articulare)
lub

p o c z e n i a (juncturae), skadajcy si
z rnego rodzaju p o c z e koci oraz
w z m a c n i a j c y c h je w i z a d e .
U k a d s z k i e l e t o w y i p o c z e n i a koci
t w o r z b i e r n y u k a d ruchu.
c) U k a d m i n i o w y (systema
musculare)
l u b minie (musculi), s t a n o w i c e c z y n ny aparat r u c h u .
cl) U k a d t r a w i e n n y (systema
digestorium)
lub p o k a r m o w y (systema
alimentarius),
p r z e t w a r z a j c y p o y w i e n i e na z w i z k i
n i e z b d n e d o p r z e m i a n y materii.
e) U k a d o d d e c h o w y (systema
respiratorium), o d p o w i e d z i a l n y g w n i e za d o p r o w a d z a n i e tlenu d o k r w i i u s u w a n i e
dwutlenku wgla.
f) Ukad m o c z o w y (systema urinarium) utrzymujcy stay skad p y n w ustrojowych.
g) U k a d y p c i o w e (systemata
genitalia)
skadajce si z n a r z d w p c i o w y c h
w e w n t r z n y c h i z e w n t r z n y c h mskich
i eskich.
N a r z d y m o c z o w e i p c i o w e w i si
z sob r o z w o j o w o i c z y n n o c i o w o , std
te czsto c z y m y j e w j e d e n u k a d m o c z o w o - p c i o w y (systema
urogenitale).

h) U k a d d o k r e w n y lub w e w n t r z w y d z i e l n i c z y (systema endocrinum).


Stanowi
go g r u c z o y d o k r e w n e (glandulae
endocrinae), k t r y c h h o r m o n y w y d z i e l a n e s
bezporednio do krwi lub chonki.
i)

Ukad
sercowo-naczyniowy
(systema
cardiovasculare),
skadajcy si z serca,
ttnic, y, pni i p r z e w o d w c h o n n y c h .
j) U k a d c h o n n y (systema
lymphoideum),
ktry t w o r z p i e r w o t n e i w t r n e narzdy
c h o n n e oraz regionalne w z y c h o n n e ,
k) U k a d n e r w o w y (systema
nervosum),
skadajcy si z u k a d u o r o d k o w e g o (systema nervosum centrale) i o b w o d o w e g o
(systema nervosum
periphericum).
I) N a r z d y z m y s w (organa
sensuum),
o b e j m u j c e : narzd w c h o w y
(organum
olfactorium),
o k o i struktury z n i m z w i zane (oculus et structurae
pertinentes),
u c h o (auris) oraz narzd s m a k o w y (organum
gustatorium).
m) P o w o k a w s p l n a (integumentum
communae), ktr t w o r z y skra (cutis) oraz
tkanka podskrna (te/a
subcutanea).

1 Proporcje ciaa ludzkiego


Proporcje ciaa zmieniaj si w r a z z w i e kiem, jak r w n i e w zalenoci o d rasy i typu konstytucjonalnego. U n o w o r o d k a w y s o ko g o w y w y n o s i o k o o 1/4 c a k o w i t e j d u goci ciaa. W miar wzrastania zwiksza si
dugo t u o w i a i k o c z y n . Przyczyn duej
wysokoci g o w y w okresie n i e m o w l c y m
i wczesnego dziecistwa jest z w i k s z a n i e
ciaru m z g o w i a . Procentowe w i e l k o c i
poszczeglnych czci ciaa w stosunku d o
c a k o w i t e j dugoci ciaa s nastpujce:

(punkt suprastemale)
do punktu
symphysion.
3) W y s o k o g o w y - 1 0 - 1 5 % . W y s o k o
t m i e r z y m y o d p u n k t u vertex d o d o l n e go brzegu t r z o n u u c h w y w linii rodkow e j ciaa (punkt
gnathion).
4) Dugo k o c z y n y d o l n e j (zwana take
wysokoci spojenia) - 5 0 - 5 2 % . M i e r z y m y j o d p u n k t u symphysion
d o pas z c z y z n y p o z i o m e j , na ktrej stoi badany (bas/s).

1) Dugo t u o w i a i g o w y - 4 8 - 5 0 % . D u go t m i e r z y m y o d w i e r z c h o k a g o w y
(punkt vertex) d o grnego brzegu spojenia o n o w e g o (punkt
symphysion).
2) Dugo t u o w i a - 2 9 - 3 1 % . Dugo
t m i e r z y m y o d w c i c i a m o s t k o w e g o

5) D u g o k o c z y n y grnej - 4 3 - 4 5 % .
M i e r z y m y t dugo o d najbardziej w y sunitego b o c z n i e brzegu wyrostka bark o w e g o (punkt acromiale) d o w i e r z c h o ka r o d k o w e g o palca rki (punkt dactylion).

Skeletotopia narzdw
oraz duych naczy
Mianem skeletotopii okrelamy pooenie n a r z d w , n a c z y i n e r w w w stosunku do szkieletu. W r o z d z i a l e t y m zosta-

n i e p o d a n e p o o e n i e n a r z d w oraz d u y c h n a c z y w stosunku d o o d p o w i e d n i c h
krgw.

Zastosowane skrty:
C
- szyjny
(cervicalis)
Th - p i e r s i o w y (thoracicus)

L
S
Co

C|

Th 2
Th : i

Ci

C3

C5
Cf)

C7

Th,

- przedni brzeg p o d n i e b i e n i a mikkiego


- linia m i d z y z b o w a
- m i g d a k i pocJniebienne
- jzyczek podniebienia mikkiego
- grny koniec z w o j u szyjnego grnego
pnia w s p c z u l n e g o
- ko g n y k o w a
- grna cz nagoni
- p o d z i a ttnicy szyjnej w s p l n e j na
ttnic szyjn w e w n t r z n i z e w n trzn
- g r n y brzeg chrzstki t a r c z o w a t e j
- wierzchoki chrzstek nalewkowatych
- dolny koniec z w o j u szyjnego grnegopnia w s p c z u l n e g o
- grny brzeg tarczycy
- chrzstka piercieniowata
- pocztek tchawicy i przeyku
- skrzyowanie ttnicy szyjnej wsplnej
z miniem opatkowo-gnykowym
- z w j szyjny r o d k o w y pnia
wspczulnego
- grny p o z i o m p r z e w o d u piersiowego
- szczyty p u c
- w z i n a tarczycy
- z w j szyjny d o l n y pnia w s p c z u l nego
- g r n y p o z i o m ttnicy p o d o b o j c z y kowej

- l d w i o w y (lumbalis)
- k r z y o w y (sacralis)
- guziczny
(coccygeus)

Th,, -

Th 5

Th ( , -

Th 7

Th f | -

p o d z i a pnia r a m i e n n o - g o w o w e g o
w c i c i e szyjne mostka
grzebie opatki
kt m o s t k o w y
przejcie aorty wstpujcej w uk
aorty p o p r a w e j oraz u k u aorty
w aort zstpujc po lewej stronie
podzia tchawicy
p o d z i a pnia p u c n e g o
grny p o z i o m korzeni p u c
grny p o z i o m serca
pocztek duych naczy wychodzc y c h z serca
d o l n y kt opatki
dolny p o z i o m korzeni puc
o t w r y y g w n e j d o l n e j w przeponie

T h 1 0 - p o c z e n i e trzonu mostka z wyrostkiem mieczykowatym


- g r n y p o z i o m p r z e p o n y przy w y d e chu
- rozwr przeykowy
T h u - wpust odka
Thi2 - d o l n y p o z i o m o p u c n e j
- p o z i o m przepony przy wdechu
- rozwr aorlowy w przeponie
- w e j c i e d o torby s i e c i o w e j
L)
- odwiernik
- g r n y brzeg trzustki
- pocztek yy wrotnej

- pcherzyk c i o w y
- zbiornik mleczu
- pocztek pnia t r z e w n e g o i ttnicy
k r e z k o w e j grnej
- w n k a nerki
- stoek r d z e n i o w y
- splot ( r z e w n y
- opuszka d w u n a s t n i c y
- zgicie clwunastniczo-czcze
- p o c z t e k y y nieparzystej
- dolny poziom ukw ebrowych
- p o c z t e k ttnicy k r e z k o w e j d o l n e j
- linia m i d z y g r z e b i e n i o w a talerzy
biodrowych

L5
S|
S2
S:i
S,t
S5
COi

p o d z i a aorty na ttnice b i o d r o w e
wsplne
zastawka k r t n i c z o - o k r n i c z a
pocztek yy gwnej dolnej
g r n y brzeg stawu k r z y o w o -biodrowego
p o d z i a ttnicy b i o d r o w e j w s p l n e j
kolec b i o d r o w y p r z e d n i grny
pocztek o d b y t n i c y
p a n e w k a stawu b i o d r o w e g o
kolec k u l s z o w y
grny brzeg spojenia o n o w e g o

Okresy
ycia osobniczego
Wiek o s o b n i c z y d z i e l i m y na okres y c i a
w e w n t r z m a c i c z n e g o (prenatalnego) oraz
okres ycia p o z a m a c i c z n e g o
(postnatalnego).
Okres prenatalny o b e j m u j e :
1) okres z a r o d k o w y - o d z a p o d n i e n i a d o
koca 8 tygodnia,
2) okres p o d o w y - o d 9 d o 4 0 tygodnia.
Okres zarodkowy (tempus
embryonale)
podzielono na 23 stadia r o z w o j o w e . Stadia
te okrelamy na p o d s t a w i e dugoci zarodka, w y g l d u z e w n t r z n e g o oraz stanu zaawansowania r o z w o j u n a r z d w . Stadia pozwalaj na okrelenie w i e k u w d n i a c h oraz
dokadne przeledzenie r o z w o j u zarodka
w krtkich odstpach czasu.
Stadia 1-y4 ( 1 - 6 dni) o b e j m u j okres o d
zapodnienia (stadium 1) d o p o c z t k u i m plantacji zarodka (stadium 4). W y n i k i e m zapodnienia jest p r z y w r c e n i e d i p l o i d a l n e j
liczby
chromosomw,
zdeterminowanie
pci c h r o m o s o m o w e j oraz z a p o c z t k o w a n i e
bruzdkowania. W w y n i k u b r u z d k o w a n i a ,
czyli k o l e j n o postpujcych p o d z i a w m i totycznych, z w i k s z a si liczba k o m r e k
(blastomerw),
ktre
rwnoczenie
s
mniejsze p o k a d y m p o d z i a l e . W 2 - 3 d n i u
rozwoju, gdy liczba b l a s t o m e r w w y n o s i 8,
zarodek u p o d a b n i a si clo o w o c u m o r w y
i nazywany jest m o r u l . W okresie t y m r w nie nastpuje z r n i c o w a n i e na k o m r k i
wewntrzne, z ktrych r o z w i n i e si zarodek
oraz z e w n t r z n e , tzw. trofoblast,
ktry
wchodzi w skad oyska. Zarodek osiga jam m a c i c y w p o o w i e 1 . tygodnia, kiedy
liczba k o m r e k w y n o s i 8 - 1 2 . W y k o n a n i e
biopsji i p o b r a n i e jednej k o m r k i z 4 - k o mrkowego zarodka lub d w c h k o m r e k
8 - k o m r k o w e g o zarodka nie z m i e n i a

m o l i w o c i r o z w o j o w y c h pozostaych blas t o m e r w . D o stadium 12 k o m r e k kady


blastomer jest z d o l n y , p o w y i z o l o w a n i u ,
r o z w i n si w n o w y zarodek (totipotencjalno). W w y n i k u samoistnej i z o l a c j i blastom e r w w o b r b i e j a m y m a c i c y rozwijaj si
m o n o z y g o t y c z n e blinita.
W 4 - 5 d n i u r o z w o j u nastpuje spaszczenie z e w n t r z n y c h k o m r e k
moruli
oraz g r o m a d z e n i e p y n u p o m i d z y k o m r k a m i w e w n t r z n y m i . Przestrzenie te z l e w a j si, t w o r z c jam, a zarodek n a z y w a m y
blastocyst, za j a m okrelamy jam blastocysty. W e w n t r z n a grupa k o m r e k blastocysty, z w a n a w z e m z a r o d k o w y m , organ i z u j e si w d w i e w a r s t w y : a) w a r s t w komrek
walcowatych,
zwrconych
do
przyszej j a m y owoclni, a w i c d o pow i e r z c h n i blastocysty bdcej w kontakcie
z bon l u z o w macicy, z w a n y c h epiblastem, oraz b) w a r s t w w e w n t r z n , ssiadujc z jam blastocysty z w a n hipoblastem.
W t y m czasie zarodek przybiera paski,
o k r g y ksztat i n a z y w a m y go tarcz zarodk o w . W 5 - 6 d n i u r o z w o j u blastocysta poz b y w a si osonki przezroczystej i r o z p o czyna si proces i m p l a n t a c j i .
P o m i d z y 7 a 14 d n i e m (stadia 5 i 6) nastpuj istotne w y d a r z e n i a , m i a n o w i c i e :
a) powstaje k o s m w k a ;
b) t w o r z si j a m k i , w y p e n i o n e surowic
k r w i , w trofoblacie, ktry r n i c u j e si
na w a r s t w k o m r k o w w e w n t r z n (cytotrofoblast) i z e w n t r z n , p o z b a w i o n
granic
komrkowych
(syncycjotrofoblast); j a m k i te k o m u n i k u j si z naczynami macicy;
c) p o j a w i a si j a m a o w o d n i (cavitas amnioticum) w o b r b i e epiblastu;

d) z w e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i hipoblastu
wdruj komrki wycielajce wewntrzn p o w i e r z c h n i cytotrofoblastu, t w o rzc p i e r w o t n y pcherzyk t k o w y (saccus vitellinus
primitivus);
e) z a k o c z o n y zostaje proces i m p l a n t a c j i
( 8 - 9 dzie); blastocysta zostaje zagbiona w b o n l u z o w macicy, ktra o d tego m o m e n t u n a z y w a si doczesn (ciecidua) i nastpuje penetracja trofoblastu
w b o n l u z o w m a c i c y ; n a b o n e k mac i c y b d c y p o d w p y w e m progesteronu,
traci c z c i o w o c e c h y n a b o n k a , za b o na l u z o w a m a c i c y w czasie i m p l a n t a c j i
jest w fazie w y d z i e l n i c z e j ;
f)

t w o r z y si m e z o d e r m a p o z a z a r o d k o w a
z k o m r e k p c h e r z y k a t k o w e g o , ktre
znajduj si p o m i d z y w e w n t r z n p o w i e r z c h n i cytotrofoblastu a z e w n t r z n
p o w i e r z c h n i p i e r w o t n e g o pcherzyka
t k o w e g o ( p o z a z a r o d k o w e j j a m y ciaa); m e z o d e r m a ta p o k r y w a p i e r w o t n y
pcherzyk t k o w y ;

g) w cytotrofoblacie p o j a w i a j si p i e r w sze kosmki;


h) proliferacja k o m r e k h i p o b l a s t u - d o w e wntrznej powierzchni pozazarodkowej
j a m y ciaa p r o w a d z i d o u t w o r z e n i a now e j j a m y z w a n e j ostatecznym ( w t r n y m )
p c h e r z y k i e m t k o w y m (saccus
vitellinus definitivus
s.
secundarius);
i)

j)

p o z a z a r o d k o w a j a m a ciaa p o w i k s z a
si i t w o r z y du j a m , z w a n jam kos m w k o w ; zarodek u m o c o w a n y jest clo
k o s m w k i p o p r z e z szypuk czc,
ktra przeksztaca si w sznur p p o w i nowy (funiculus
umbilicalis);
p o d k o n i e c 2 t y g o d n i a tarcza z a r o d k o w a
w y d u a si, a w tylnej czci epiblastu
cz
komrek
wdruje
brzusznie
w z d u paszczyzny porodkowej i tworzy smug p i e r w o t n (linea
primitiva),
ktra r o z p o c z y n a r o z w j m e z o d e r m y
w e w n t r z z a r o d k o w e j ; w jej d o g o w o w y m o d c i n k u jest w z e p i e r w o t n y (nodus
primitivus).

W z e p i e r w o t n y dostarcza k o m r e k clo
pyty strunowej oraz d o pyty podstawnej ce-

w y n e r w o w e j . W kierunku d o g l o w o w y m o d
w z a p i e r w o t n e g o p o j a w i a si zgrubienie
e n d o d e r m y (utworzonej g w n i e z hipoblastu) z w a n e pyt przeclstrunow. Pojawienie
si smugi p i e r w o t n e j jest r w n i e p o c z t k i e m
d w u b o c z n e j symetrii zarodka oraz utworzen i e m d e f i n i t y w n e j osi g o w o w o - o g o n o w e j .
Pierwsze d w a tygodnie r o z w o j u z a r o d k a
p r o w a d z w i c clo i m p l a n t a c j i i u t w o r z e n i a
l i s t k w z a r o d k o w y c h . Cay ten okres okrelamy take j a k o okres presomitarny.
W t r z e c i m t y g o d n i u (stadia 7 i 8) r o z w o j u z a r o d k o w e g o nastpuje r o z w j m e z o d e r m y oraz p o c z t e k r o z w o j u n a r z d w (organogeneza). Okres ten charakteryzuj:
a) Rozwj struny grzbietowej. W
obrbie
w z a p i e r w o t n e g o p o j a w i a si zagbienie z w a n e d o k i e m p i e r w o t n y m (fovea
primitiva),
ktry przemieszcza si d o g o w o w o a d o pyty p r z e d s t r u n o w e j ,
t w o r z c wyrostek struny g r z b i e t o w e j ,
w k t r y m z n a j d u j e si kana struny
g r z b i e t o w e j . D n o kanau struny czy pc h e r z y k t k o w y z jam owodni
poprzez kana n e r w o w o - j e l i t o w y (canalis
neurentericus).
W k o c u 3 tygodnia pyta s t r u n o w a o d d z i e l a si o d e n d o d e r m y ,
t w o r z c lit strun g r z b i e t o w .
b) Uchyek omoczni powstaje w tylnej cianie pcherzyka t k o w e g o , w o k o l i c y
przyszego jelita tylnego. U c h y e k ten
s t a n o w i cigo z moczownikiem
{urachus), ktry u dorosego zarasta, t w o r z c
wizado ppkowe porodkowe.
c) W i d o c z n a jest bona stekowa
(membrana cloacalis)
i policzkowo-gardowa
(membrana
buccopharyngealis)
oddzielajce j e l i t o o d j a m y o w o d n i .
d) Pocztek rozwoju serca, ktre p o d kon i e c 3 tygodnia s t a n o w i pyta sercotwrcza powstajca z epiblastu p o k r y w a j c e go smug p i e r w o t n . Pyta ta z n a j d u j e
si ku p r z o d o w i o d p y t y p r z e d s t r u n o w e j
i r o z w j jej jest i n d u k o w a n y przez endod e r m jelita przedniego. Ponad pyt serc o t w r c z t w o r z y si j a m a osierdzia.
Rwnoczenie z pocztkiem rozwoju
serca r o z p o c z y n a si r o z w j n a c z y

k r w i o n o n y c h (angiogenesis)
oraz ciaek
krwi (hematogenesis). K o m r k i m e z o d e r my t r z e w n e j , p o k r y w a j c e j cian pcherzyka
tkowego,
rnicuj
si
w k o m r k i k r w i o t w r c z e i k o m r k i naczy k r w i o n o n y c h . Te ostatnie, z w a n e
angioblastami, tworz skupiska (wyspy
k r w i o t w r c z e ) , ktre ulegaj k a n a l i z a c j i
poprzez t w o r z e n i e j a m e k . A n g i o b l a s t y
ulegaj nastpnie spaszczeniu, t w o r z c
k o m r k i r d b o n k a na o b w o d z i e w y s p
krwiotwrczych.
Komrki
rdbonka
pczkuj, t w o r z c n a c z y n i a k r w i o n o n e .
Komrki k r w i o t w r c z e tworz si z mez o d e r m y pcherzyka t k o w e g o .

ma porednia, a b o c z n i e o d niej m e z o cerma b o c z n a . Pomidzy k o m r k a m i


m e z o d e r m y b o c z n e j pojawiaj si szczeliny, ktre czc si, rozdzielaj t mezoclerm na d w i e warstwy. Jedna warstwa
p o k r y w a owocni, t w o r z c mezoclerm
cienn, druga p o k r y w a pcherzyk tk o w y i t w o r z c e si jelito, stanowic mezoclerm t r z e w n . Pomidzy n i m i znajd u j e si w e w n t r z z a r o d k o w a jama ciaa.
P o c z w s z y o d 4 d o 8 tygodnia okresu
z a r o d k o w e g o (stadia 9 - 2 3 ) nastpuje intens y w n y r o z w j n a r z d w oraz u k a d w . Zostanie o n opisany w r o z d z i a a c h d o t y c z cych b u d o w y tych ukadw.

e) Rozwj ukadu nerwowego. Ponad strun


grzbietow nastpuje zgrubienie ektodermy, ktra t w o r z y pyt n e r w o w (lamina
neuralis). R o z w j pyty jest i n d u k o w a n y
przez strun grzbietow. Pyta n e r w o w a
pod koniec 3 tygodnia ulega intensywnej
proliferacji na o b w o d z i e , w y t w a r z a j c fady n e r w o w e {plicae neurales), ktre ograniczaj rynienk n e r w o w (sulcus neuralis). Fady n e r w o w e s t o p n i o w o zbliaj si
do siebie i cz si, t w o r z c c e w nerwow (tuba neuralis) Poczenie to nastpuje poci koniec 3 tygodnia na p o z i o m i e som i t w szyjnych i postpuje nastpnie clog o w o w o i coogonowo, Cewa n e r w o w a
czy si w i c z jam o w o d n i poprzez
otwr n e r w o w y przedni (neuroporus
anterior)
i tylny (neuroporus
posterior).
W czasie tworzenia c e w y n e r w o w e j
cz komrek b o c z n y c h b r z e g w f a d w
n e r w o w y c h oddziela si i t w o r z y grzebie n e r w o w y (crista neuralis), z ktrego
tworzy si g w n i e ukad n e r w o w y o b w o dowy. Cewa n e r w o w a t w o r z y m z g o w i e
i rdze krgowy.

W c z w a r t y m t y g o d n i u (stadia 9 i 10) zarodek ma dugo 2 - 3 , 5 m m oraz posiada


4 - 1 2 s o m i t w . Nastpuje z a m k n i c i e o t w o r w n e r w o w y c h , p o j a w i a j si 3 pary u k w
g a r d o w y c h , z a w i z e k k o c z y n y grnej
i z a w i z k i n a r z d u w z r o k u i suchu. Rozpoczyna si c z y n n o serca.
W p i t y m t y g o d n i u (stadia 1 1 - 1 5 ) d u go z a r o d k a w y n o s i 5 - 1 0 m m . Rozpoczyna si r o z w j twarzy. W i d o c z n e jest c z o o ,
oczy, n o z d r z a p r z e d n i e i j a m a ustna.

Rozwj mezodermy r o z p o c z y n a si o d
powstania m e z o d e r m y p r z y o s i o w e j (mesoderma paraxiale)
lecej p o b o k a c h
smugi p i e r w o t n e j i struny g r z b i e t o w e j .
Mezocerma ta ulega segmentacji i t w o r z y
somity (praczony) z n a j d u j c e si b o c z nie o d c e w y n e r w o w e j . Bocznie o d mez o d e r m y p r z y o s i o w e j powstaje mezoder-

W szstym t y g o d n i u (stadia 1 6 - 1 7 ) zarodek ma dugo 8 - 1 4 m m . G o w a jest bard z o dua, pojawiaj si szeregi p a l c w rki.
W siatkwce t w o r z y si warstwa b a r w n i k o w a . Badaniem ultrasonograficznym m o n a
o b s e r w o w a ruchy zarodka. Rozwijaj si
w z g r k i t w o r z c e m a o w i n uszn oraz w i d o c z n y jest p r z e w d s u c h o w y zewntrzny.
W s i d m y m t y g o d n i u (stadia 1 8 - 2 0 ) d u go z a r o d k a w y n o s i ok. 2 0 m m . Zanikaj
u k i g a r d o w e , t w o r z y si szyja. W i d o c z n e
s szeregi p a l c w stopy. Jelito w n i k a d o poz a z a r o d k o w e j j a m y ciaa w o b r b sznura
p p o w i n o w e g o , t w o r z c p r z e p u k l i n ppkow.
Orny t y d z i e (stadia 2 1 - 2 3 ) k o c z y
okres z a r o d k o w y . G o w a jest bardziej w y prostowana, szyja i m a o w i n y uszne oraz
p o w i e k i s w y r a n i e w i d o c z n e .
Okres podowy (lempus fetale) t r w a o d 9
clo 4 0 tygodnia. W i e k w t y m okresie okrelam y g w n i e na p o d s t a w i e p o m i a r u dugoci

c i e m e n i o w o - s i e d z e n i o w e j i w y r a a m y go
w t y g o d n i a c h p o s t o w u l a c y j n y c h . Przy okrelaniu w i e k u z z a s t o s o w a n i e m ultrasonografu b i e r z e m y r w n i e p o d uwag: w y m i a r
dwuciemieniowy, o b w d gowy, o b w d
brzucha, dugo uda oraz dugo stopy.
G w n e w y d a r z e n i e r o z w o j o w e w okresie p o d o w y m m o n a uj w 4 - 5 - t y g o d n i o w e okresy.
Okres od 9 clo 12 tygodnia ( I trymestr).
G o w a s t a n o w i p o o w c a k o w i t e j dugoci
p o d u . Pod k o n i e c 12 t y g o d n i a , w p o r w n a niu z 9, p o d w a j a si dugo ciaa. W okresie t y m p o j a w i a j si p i e r w o t n e orodki kostnienia, szczeglnie w kociach czaszki
i kociach d u g i c h . P o w i e k i stykaj si z sob przez cay okres. Szczeglnie wzrastaj
na dugo k o c z y n y grne. Pod k o n i e c
10 tygodnia r o z r n i m o n a narzdy p c i o w e z e w n t r z n e mskie i eskie. Przepuklina p p o w i n o w a cofa si clo j a m y brzusznej.
Okres od 13 do 16 tygodnia. Z m n i e j s z a
si w z g l d n a wysoko g o w y i wzrastaj na
dugo k o c z y n y d o l n e , k t r y c h r u c h y s
bardziej s k o o r d y n o w a n e , ale jeszcze nie
w y c z u w a l n e przez matk. Pod k o n i e c 14 tygodnia o b s e r w u j e si p o w o l n e r u c h y gaek
o c z n y c h . Jajniki zawieraj p i e r w o t n e pcherzyki j a j n i k o w e .
Okres od 17 do 20 tygodnia. Nastpuje
s p o w o l n i e n i e wzrostu p o d u . K o c z y n y osigaj ostateczn w z g l d n p r o p o r c j . O d c z u w a n e s ruchy pocu przez matk. Skra p o kryta jest meszkiem (lanugo). W y d z i e l i n a
g r u c z o w o j o w y c h , zmieszana z m a r t w y m i
k o m r k a m i naskrka, t w o r z y ma p o d o w
(vemix caseosa). W okresie t y m t w o r z y si
brunatna tkanka tuszczowa p r o d u k u j c a
ciepo. U pici mskiej r o z p o c z y n a si zstp o w a n i e jder, ktre nadal z l o k a l i z o w a n e s
na tylnej cianie j a m y brzusznej.
Okres od 21 clo 25 tygodnia. O d b y w a
si i n t e n s y w n y przyrost ciaru ciaa. Skra
jest r o w a l u b c z e r w o n a . Wystpuj rapt o w n e r u c h y gaek o c z n y c h i o b s e r w u j e si
reakcj mrugania w y w o a n b o d c a m i w i b r a c y j n y m i l u b a k u s t y c z n y m i w miejscu
b r z u c h a matki. W p u c a c h tworz si gron-

ka oraz sie n a c z y k r w i o n o n y c h w o sowatych


wok
pcherzykw
(bariera
k r e w - p o w i e t r z e ) , W 25 t y g o d n i u p n e u m o cyty II typu w y d z i e l a j surfaktant, co spraw i a , i p d jest z d o l n y clo ycia p o z a m a c i c z n e g o . O b e c n e s paznokcie.
Okres od 26 clo 2 9 tygodnia. R o z w j
p u c z a p e w n i a wystarczajc w y m i a n gaz o w . R o z w j p o s z c z e g l n y c h czci p n i a
m z g u z a p e w n i a kontrol u k a d u n e r w o w e go nad o d d y c h a n i e m i regulacj c i e p o t y
ciaa. O c z y s otwarte, wzrasta ilo tkanki
t u s z c z o w e j podskrnej. ledziona p o d u
p r z e j m u j e g w n czynno h e m a t o p o e tyczn. Po 28 t y g o d n i u p r o d u k c j a k r w i n e k
o d b y w a si w szpiku kostnym.
Okres od 30 clo 34 tygodnia. O k o o
3 0 tygodnia m o n a w y w o a o d r u c h renicy na wiato. Wzrasta ilo biaej tkanki tus z c z o w e j . U k o c z o n y jest proces przejcia
jder przez kana p a c h w i n o w y i osigaj
one moszn.
Okres od 35 do 38 tygodnia. Pd osiga
ostateczn dugo ciemieniowo-siedzeniow
(350 mm) oraz ciar o k o o 3 3 0 0 g. Obserw u j e si odruch chwytny. O b w d g o w y jest
r w n y o b o w o d o w i brzucha (w 36 tygodniu).
Po t y m okresie o b w d brzucha jest wikszy.
Okres postnatalny skada si z k i l k u
podokresw:
a) W i e k dziecicy t r w a j c y o d u r o d z e n i a
d o p o c z t k u d o j r z a o c i p c i o w e j , ktry
obejmuje:
okres noworodkowy (lempus
neonatalis) o d urodzenia d o koca 1 m i e sica. W okresie
noworodkowym
i n i e m o w l c y m r o z p o c z y n a si proces kostnienia nasad koci d u g i c h
i n i e k t r y c h koci rclrczn i rdstopia. M i n i e z a j m u j 2 5 % ciaru
ciaa (u dorosego o k o o 4 0 % ) . W z y
c h o n n e regionalne (gowy, szyi, pachowe, pachwinowe) u noworodka
w i d o c z n e s g o y m o k i e m . K r z y w i zny
krgosupa,
ktre
zaczynaj
ksztatowa si w okresie prenataln y m , nie s jeszcze u s t a b i l i z o w a n e .
Jdra znajduj si w czci grnej

moszny. W a r g i s r o m o w e w i k s z e s
w z g l d n i e due. G o w a n o w o r o d k a
jest dua, szczeglnie cz m z g o w a czaszki. M a a jest natomiast p o d stawa czaszki n o w o r o d k a . K o c z y n y
grne s dugie, w p o r w n a n i u z d o l n y m i i t u o w i e m . Klatka piersiowa ma
ksztat s t o k o w a t y z szerok podstaw. Czynno serca jest przyspieszona ( 1 1 5 - 1 3 0 na minut). Jama brzuszna jest o w a l n a , najwiksza w grnej czci. W t r o b a z a j m u j e p r a w i e
2/5 j a m y brzusznej. Nerki s d u e ,
rozcigaj si na p o z i o m i e 2 - 4 krg w l d w i o w y c h i posiadaj b u d o w patow.
-

okres niemowlcy (infantia I) o d 1 co


12 miesica; okres wczesnego dziecistwa ( i n f a n t i a II) o d 2 d o 6 - 7 roku
ycia (r..) d o p o c z t k u w y r z y n a n i a
uzbienia staego;
okres pnego dziecistwa ( i n f a n t i a
III) clo 1 4 - 1 6 r.. W okresie n i e m o w l c y m nastpuje osignicie p i o n o w e j postawy ciaa; w dalszych okresach o d b y w a si w z r o s t n a r z d w
w e w n t r z n y c h , zaczynaj si r n i c e
pciowe.

b) Wiek modzieczy (juvenilitas) trwa d o


2 0 - 2 5 r.., clo osignicia penej dojrzaoci p c i o w e j i d o ukoczenia wzrastania.
c) Wiek dorosy (virilitas), w i e k stabilizacji,
trwajcy u kobiet clo 4 0 r.., u m c z y z n
clo 55 r.., a w i c d o p i e r w s z y c h objaw w starzenia si.
d) Wiek dojrzay (maturitas) o d w y s t p i e n i a
o b j a w W starzenia si (u k o b i e t ocl zaprzestania menstruacji) clo w y r a n e g o
nasilenia si z m i a n starczych. Okres ten
trwa d o o k o o 6 0 r..
e) Wiele staroci (senium) t r w a j c y o d
60 r.. W y r n i a m y w n i m I stopie (do

70 r..), II stopie (clo 8 0 r..) i III stopie


(po 80 r..). W e wszystkich okresach staroci w y s t p u j e s t o p n i o w a
progresja
z m i a n w s t e c z n y c h . N a j w c z e n i e j rozpoczyna si z a n i k m o r f o l o g i c z n y , p n i e j
f i z j o l o g i c z n y i n a j p n i e j psychiczny.
Tempo wzrostu ciaa jest bardzo szybkie
w p i e r w s z y m roku, szczeglnie w p i e r w szych szeciu miesicach. Poczwszy o d
3 d o 10 r.. u d z i e w c z t oraz ocl 3 d o 1 2 r..
u c h o p c w w z r o s t o d b y w a si w sposb
c i g y ( o k o o 5 - 6 c m dugoci i 2,5 kg ciaru przez 1 rok). Szybki wzrost (przedp o k w i t a n i o w y ) nastpuje w
1 0 - 1 2 r..
u d z i e w c z t i w 1 2 - 1 4 r.. u c h o p c w .
Ciar ciaa noworodka pci mskiej w y noszcy 3 4 0 0 g:
p o d w a j a si d o 5 miesica,
potraja si co o k o o 1 r..,
jest siedmiokrotnie w i k s z y clo 7 r..,
- jest jedenastokrotnie w i k s z y d o 12 r..
Dugo ciaa noworodka pci mskiej
w y n o s z c a 50,5 c m w z r o s t u zwiksza si:
1,5-krotnie clo 1 r..,
2 - k r o t n i e d o 4 r..,
2,5-krotnie clo 8 r..,
3 - k r o t n i e clo o k o o 13 r..
W i e l k o ciaa u c h o p c w wzrasta d o :
87,5 c m clo 2 r.. ( 5 0 % ostatecznego w y miaru),
9 6 , 2 c m d o 3 r.. ( 5 5 % ostatecznego w y miaru),
124,1 c m d o 7 r.. ( 7 1 % ostatecznego
wymiaru),
149,6 c m d o 1 2 r.. ( 8 6 % ostatecznego
wymiaru).
W ostatnim stuleciu, szczeglnie w drugiej jego p o o w i e , z n a c z n i e z w i k s z y y si
w y m i a r y ciaa w okresie postnatalnym, jak
r w n i e nastpio przyspieszenie okresu pok w i t a n i a (trend sekularny).

Tabela 1. Dugo i ciar wanych narzdw lub struktur u czowieka dorosego


N a r z d lub struktura
Bona bbenkowa
Cewka moczowa: eska
mska
cz sterczowa
cz boniasta
cz gbczasta
Dwunastnica
Gardo
Grasica
Gruczoy:
krokowy
nadnerczowy
poduchwowy
przysadka
szyszynka
linianka przyuszna
tarczowy
przytarczyczne
Jajnik
Jajowd
Jdro
Jelito:
grube
cienkie
Kanay:
odbytu
pachwinowy
Krgosup
oysko
wielordki
Macica:
nierdki
kobiety
Mzgowie:
mzczyzny
Nasieniowd
kobiety
Nerka:
mczyzny
Ni kocowa
Oczod
Odbytnica
Oko
Okrnica
Oskrzele gwne: lewe
prawe
Pcherzyk nasienny
Pcherzyk ciowy
Puca:
lewe
prawe
| Przeyk

Wymiary (w cm)
1 cm1'
4
20
3
1-2
15
25-30
12
zmienna
3 x 3,5 x 2
5x3x1
2 x 1,5 x 0,5
0,5-1 x 0,5 x 0,4
6 x 3,5 x 2
0,4 x 0,2 x 0,1
4 x 2,5 x 1
10
4-5 x 2,5 x 3
180-200
500-800
5
4 (3-5)
2/5 wysokoci ciaa
15-20 x 3
9 x 6 x 3,6
8x4x2

A.

20-40
5-20
6-10
10-20
0,4-0,8
0,01-0,018
10-20
40 (20-70)
0,035-0,040
7
25 (20-27)

500
110 (100-120)
35 (30-40)
1240 (1000-1565)
1375 (1100-1685)

45
145 (120-175)
155 (115-220)
1 5-20
3,5 x 4
12-15
2,35 x 2,35 X 2,4
150
5
2,5
4,5 X 1,7 x 0,9
10x4
375 (325-480)
450 (360-570)
25-30

ibela 1- Dugo i ciar wanych narzdw lub struktur u czowieka dorosego (cd.)
W y m i a r y (u 11111

n ^ f / a i l lub Struktura
nosowo-zowy
Przewd:
pcherzykowy (ciowy)
piersiowy
linianki p o d u c h w o w e j
linianki przyusznej
suchowy wewntrzny
suchowy zewntrzny
ciowy wsplny
! Rdze krgowy
Serce:

2
4-7,5
45
5
5
I
2,5-3
7
45
250 (196-279)
300 (256-390)

kobiety
mzczyzny

ledziona
Tchawica

55-400
9-15
3-4

Trbka suchowa
Trzustka

23 X 4,5 X 4

Wtroba:

kobiety .
mczyzny
Wyrostek robaczkowy

110 (60-135)
1020-2120
1200-3020

9 (3-1 3)

Ukad szkieletowy (systema


skeletale)
skada si z kilku r o d z a j w tkanki cznej:
_ chrzstki (cartilago),
_ kos!ci (os),
_

szpiku kostnego (meclulla


ossium),
okostnej
(periosteum).
Ukad len spenia w o r g a n i z m i e w a n e
funkcje:
1) Tworzy rusztowanie i p o d p o r dla czci
mikkich (funkcja p o d p o r o w a ) , stanowic r w n i e miejsca p r z y c z e p w mini, w i z a d e oraz p o w i z i o t a c z a j c y c h
narzdy.
2) Wiele n a r z d w w e w n t r z n y c h
jest
chronionych
przez
koci
(funkcja
ochronna). M z g o w i e ochraniaj koci
czaszki, rdze krgowy z n a j d u j e si
w kanale k r g o w y m , serce i puca le
w kostnej klatce piersiowej, narzdy
ukadu m o c z o w e g o i p c i o w e g o c h r o n i o ne s przez miednic.
3) O d g r y w a wan rol w
lokomocji.
Ukad szkieletowy w r a z z u k a d e m staw o w y m tworz narzdy bierne r u c h u ,
ktre w s p l n i e z miniami tworz ukad
dwigni.
4) Koci s rezerwuarem z w i z k w m i n e ralnych, g w n i e w a p n i a
i fosforu.
Z w i z k i te mog by uyte z koci
w przypadkach ich n i e d o b o r w . Poziomy w a p n i a i i n n y c h e l e k t r o l i t w
w ustroju zale ocl procesw resorpcji
i kociotworzenia i s k o n t r o l o w a n e
przez liczne h o r m o n y (parathormon, kalcytonin, h o r m o n y p c i o w e ) oraz przez
w i t a m i n y , g w n i e w i t a m i n D, ktra
zwiksza ilo w a p n i a i fosforu w ustroju, co z kolei zabezpiecza p r a w i d o w y
r o z w j , wzrost i m i n e r a l i z a c j koci.

N i e d o b r w i t a m i n y D u dzieci p r o w a d z i
clo r o z w o j u krzywicy.
5) Z n a j d u j c y si w kociach szpik kostny
posiada z d o l n o c i w y t w a r z a n i a ciaek
k r w i (hemopoeza)
oraz k o m r e k tucznych. Szpik kostny jest take miejscem
p r o d u k c j i p r z e c i w c i a oraz przejciowego m a g a z y n o w a n i a elaza.
6) Koci
stanowi
rezerwuar
energii,
k t r y m s k o m r k i t u s z c z o w e , z n a j d u j ce si w szpiku kostnym t y m .

J Skad koci
Ko skada si z k o m r e k oraz substanc j i m i d z y k o m r k o w e j , w skad ktrej
w c h o d z i substancja organiczna (25%), sole
w a p n i o w e (50%) i w o d a (25%). O d t u s z c z o na sucha tkanka kostna zawiera 6 7 % z w i z k w m i n e r a l n y c h i 3 3 % w k i e n biakow y c h , g w n i e kolagenu (90%). K o m r k i
koci stanowi: k o m r k i
progenitorowe
(osteogenne), osteoblasty, osteocyty i osteoklasty.
K o m r k i p r o g e n i t o r o w e s niewyspecjalizowanymi
komrkami
pochodzcymi
z m e z e n c h y m y . Dziel si one i maj m o l i w o r n i c o w a n i a si w osteoblasty.
Osteoblasty nie maj m o l i w o c i p o d z i a w i s z w i z a n e z t w o r z e n i e m koci.
Osteocyty l u b d o j r z a e k o m r k i kostne
s g w n y m i k o m r k a m i koci. N i e maj
rwnie
moliwoci
podziau,
zabezpieczajc dzienn a k t y w n o k o m r k o w
koci.
Osteoklasty rozwijaj si z krcych
m o n o c y t w i bior udzia w resorpcji i usuwaniu materiaw zbdnych.

Skadnikami soli m i n e r a l n y c h s g w n i e
hydroksyapatyt i w g l a n w a p n i a . S take
mae iloci w o d o r o t l e n k u magnezu, fluoru
i siarki.

Budowa koci
Uwzgldniajc budow mikroskopow,
w y r n i a m y tkank kostn grubowknist
lub splotowat i clrobnowknist, c z y l i blaszkowat.
Ko o budowie grubowknistej, splotow a tej (os rudifibrosum
primarium)
jest
koci niedojrza, wystpujc g w n i e w
okresie r o z w o j u . U d o r o s y c h ta tkanka kostna z n a j d u j e si w miejscachprzyczepw
cigien, szwach, w y r o s t k a c h z b o d o o w y c h , b d n i k u kostnym. W koci tej znajd u j e si w i c e j k o m r e k anieli w koci d o j rzaej, a w k n a k o l a g e n o w e wystpuj
w g r u b y c h pczkach o przebiegu nieregularnym.
Ko o budowie drobnowknistej, blaszkowatej (os parallelifibrosum,
lamellosum)
jest koci dojrza, z b u d o w a n z blaszek
kostnych. Ze w z g l d u na ksztat i w i e l k o
blaszek oraz ilo szpiku w stosunku clo
tkanki kostnej w y r n i a m y : ko zbit (os
compactum)
i ko gbczast (os spongiosum).
Jednostk b u d o w y koci z b i t e j jest w a l c o w a t e g o ksztatu osteon, ktrego duga o
przebiega r w n o l e g l e clo dugiej osi koci.
Osteon tworz k o n c e n t r y c z n e blaszki osteonu (systemowe), a w jego rodku z n a j d u j e
si w y s a n y rdkostn (endosteum)
kana,
z a w i e r a j c y naczynia i nerwy. Pomidzy
osteonami znajduj si blaszki midzysystem o w e . Zewntrzn w a r s t w koci zbitej
tworz blaszki p o d s t a w o w e z e w n t r z n e
o t o c z o n e okostn (periosteum). O d strony
j a m y s z p i k o w e j znajduj si blaszki podstaw o w e w e w n t r z n e , pokryte rdkostn.
Tkanka
kostna
zbita
znajduje
si'
w trzonach koci d u g i c h i blaszkach koci
paskich.
Ko gbczasta skada si z blaszek kostn y c h t w o r z c y c h sie r o z g a z i o n y c h bele-

czek, m i d z y k t r y m i z n a j d u j e si szpik '.j-.


czerwony.
Ko gbczasta z n a j d u j e si ;j
w nasadach (epiphyses) i przynasadach (
taphyses) koci d u g i c h oraz w y p e n i a wn- litrze koci paskich, stanowic rdkocie 1
(diploe).

Okostna i rdkostn
P o w i e r z c h n i a zewntrzna koci pokryt;
jest bogato unaczynion i u n e r w i o n bon
wknist zwan okostn (periosteum).
Nic
p o k r y w a ona p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h . O k o stna skada si z: a) w a r s t w y zewntrznej,
zawierajcej liczne w k n a kalagenowe
(warstwa wknista), i b) w e w n t r z n e j , przylegajcej clo koci i zawierajcej liczne komrki, rwnie
k o m r k i progenitorowe
(warstwa rozrodcza). Liczne w k n a warstwy z e w n t r z n e j wnikaj clo koci (wkna
Sharpeya), g w n i e w miejscach przyi
p w cigien mini. K o m r k i w a r s t w y wew n t r z n e j mog bra udzia w p r z e b u d o w i e
i reparacji koci, przeksztacajc si w osteoblasty. Tworz one b l i z n y m i d z y zamanymi k o c a m i koci (cailus).

,
i

i
:

Beleczki koci gbczastej, kanay osteon w oraz j a m y s z p i k o w e i kanay oclywczf


w y c i e l a rdkostn (endosteum).
Utworzona jest ona przez paskie, przylegajce do
siebie k o m r k i osteogenne, ktre mog byi
r d e m k o m r e k k o c i o t w r c z y c h oraz komrek k r w i .

Szpik kostny
Szpik kostny (medulla ossium) znajduje
si w j a m a c h s z p i k o w y c h t r z o n w koci
d u g i c h , w j a m k a c h istoty gbczastej o n : /
w kociach paskich. Stanowi o n o k o o 5/
masy ciaa (2600 g). Jego ilo wzrasta wraz :
z w i e k i e m . Szpik wystpuje w postaci szpiku tego (medulla ossium flava) i c z e r w o - '.
nego (medulla ossium rubra). U n o w o r o d k a
wystpuje w y c z n i e szpik c z e r w o n y , ktr.
u d o r o s y c h z n a j d u j e si w nasadach bliszych n i e k t r y c h koci d u g i c h (promienio-

wa, udowa), w krgach oraz w kociach paskich (sklepienie czaszki, ebra, mostek, talerz biodrowy), skd p o b i e r a m y go w celach
diagnostycznych i l e c z n i c z y c h . Zrb szpiku
stanowi sie w k i e n s i a t e c z k o w y c h oraz
komrek
siateczkowatych,
adipocytw
j makrofagw. K o m r k i zrbu produkuj
czynniki wzrostu i r n i c o w a n i a regulujce
wytwarzanie k o m r e k k r w i . N a c z y n i a zatokowe szpiku otrzymuj krew z ttnic
odywczych i sieci naczy w o s o w a t y c h
okostnej. rdbonek n a c z y ley bezporednio na warstwie komrek siateczki, ktre
nie tworz cigej warstwy. W p o b l i u naczy z a t o k o w y c h powstaj k r w i n k i c z e r w o ne, dalej o d naczy tworz si granulocyty.
Megakariocyty ( w y t w a r z a j c e pytki krwi)
wnikaj cytoplazm clo o t w o r w rdbonka. Po fragmentacji ich c y t o p l a z m y tworz
si pytki k r w i .
Komrki zrbu szpiku (makrofagi i komrki siateczki) maj w a c i w o c i fagocytarne. K o m r k i siateczki mog przeksztaca si w k o m r k i t u s z c z o w e . Jeeli liczba
tych ostatnich z n a c z n i e wzrasta, to zanika
hemopoeza i szpik przeksztaca si z czerwonego w ty. W n i e k t r y c h stanach
szpik t y m o e p o n o w n i e p o w r c i d o
czerwonego. O k o o 1 0 % k o m r e k szpiku
stanowi
limfocyty.
Szpik
jest
take
gwnym m i e j s c e m p r o d u k c j i i m m u n o g l o bulin surowicy.

! I Ksztat koci
W zalenoci ocl ksztatu w y r n i a m y :
1) Koci dugie (ossa lortga), w ktrych d u go przewysza szeroko i grubo
(AS 1, ryc. 12). Naley d o n i c h wikszo
koci k o c z y n : o b o j c z y k , ko ramienna,
ko u d o w a , koci przedramienia i p o d udzia, oraz koci rdrcza, rdstopia
i palcw. Kada ko duga skada si
z trzonu (corpus s.diaphysis), koca bliszego lub grnego (extremitas proximalis
s.superior) i koca dalszego lub d o l n e g o
(extermitas distalis s.inferio.
Koce ko-

ci d u g i c h s z w y k l e szersze ocl trzonu


i n a z y w a m y j e nasadami
(epiphyses).
Nasady koci w fazie wzrostu s cakow i c i e chrzstne lub w przypadkach, kiedy r o z p o c z y n a si ich kostnienie, odd z i e l o n e s ocl trzonu chrzstn pytk
nasadow. Cz trzonu przylegajca d o
tej p y t k i jest szersza i stanowi stref
wzrostu. T cz trzonu n a z y w a m y
przynasad (epiphysis)
(AS I , ryc. 12).
W czciach p r z y n a s a d o w y c h ko jest
resorbowana o d strony zewntrznej,
z r w n o c z e n i e postpujcym procesem
t w o r z e n i a koci w blaszkach kostnych.
Trzon koci dugiej z b u d o w a n y jest
z istoty zbitej, k o c e za z istoty gbczastej. W e w n t r z t r z o n u z n a j d u j e si jama
s z p i k o w a (cavitas medullaris)
wypeniona s z p i k i e m kostnym ( m e d u l l a ossium).
2) Koci krtkie (ossa brevia) posiadaj praw i e r w n e wszystkie w y m i a r y . Wystpuj one w nadgarstku i stpie. Z b u d o w a n e
s z istoty gbczastej o t o c z o n e j cienk
warstw istoty zbitej.
3) Koci paskie (ossa piana) skadaj si
z d w c h blaszek (zewntrznej i wewntrznej) koci (istoty) zbitej, pomidzy ktrymi
znajduje si ko (istota) gbczasta oraz
szpik kostny. Istota gbczasta pomidzy
blaszkami istoty zbitej koci czaszki nazyw a si rdkociem (diploe) i zawiera liczne naczynia ylne. Niektre koci paskie
(opatka, ko zowa) skadaj si wycznie z koci zbitej. O p r c z koci sklepienia
czaszki clo koci paskich zaliczamy opatk, mostek, ebra, talerz koci biodrowej.
4) Koci rdnoksztatne (ossa
lub nieregularne z b u d o w a n e
z koci gbczastej. Nale d o
p o d s t a w y czaszki ( k l i n o w a ,
oraz krgi.

multiformia)
s g w n i e
nich: koci
skroniowa)

5) Koci pneumatyczne (ossa


pneumalica)
zawieraj przestrzenie w y p e n i o n e pow i e t r z e m . Przestrzenie te, wysane bon
luzow, zwikszaj przestrze p o w i e trzn j a m y nosowej, stanowic zatoki
p r z y n o s o w e (trzon koci k l i n o w e j , ko
c z o o w a , szczka, ko sitowa).

5. Ukad szkieletowy &

6) Koci trzeszczkowate (ossa


sesamoidea)
s to mae koci w c z o n e w torebk staw o w lub cigna mini.

Rozwj koci
R o z w j koci (osteogenesis) lub kostnienie (ossificatio) nastpuje na p o d o u tkanki
cznej m e z e n c h y m a t y c z n e j lub chrzstki.
R o z w j na p o d o u c z n o t k a n k o w y m lub
p o d o u b o n i a s t y m (osteogenesis
membranacea) o d b y w a si w kociach paskich, kociach twarzoczaszki i o b o j c z y k u . Z komrek tkanki m e z e n c h y m a t y c z n e j rnicuj
si osteoblasty i d o c h o d z i d o powstania
orodka kostnienia (punctum
ossificationis).
Syntetyzowana przez osteoblasty organiczna macierz (osteoid)
ulega m i n e r a l i z a c j i ,
c z y l i w a p n i e n i u (calcificatio).
Wapnienie
o d b y w a si przez o d k a d a n i e bezpostac i o w e g o fosforanu w a p n i a na w k i e n k a c h
k o l a g e n o w y c h , a nastpnie o d b y w a si form o w a n i e hydroksyapatytu. Syntetyzowane
n o w e w a r s t w y osteoidu p r o w a d z d o apoz y c y j n e g o wzrostu koci i zwikszania si
gruboci beleczek, ktre tworz pytk kostn. Beleczki s z b u d o w a n e z p i e r w o t n e j
koci o b u d o w i e splotowatej, ktra ulega
p r z e b u d o w i e w ko ostateczn o b u d o w i e
blaszkowalej. P r z e b u d o w a zaley o d ko c i o t w r c z e j czynnoci osteoblastw i resorpcji koci przez osteoklasty ( k o m r k i kociogubne).
R o z w j na p o d o u chrzstnym (osteogenesis
cartilaginea)
prowadzi
poprzez
tkank m e z e n c h y m a t y c z n , ktrej k o m r k i
rnicuj si w chondroblasty i nastpnie
chondrocyty, t w o r z c m o d e l chrzstny koci, z b u d o w a n y z chrzstki szklistej. Z komrek m e z e n c h y m y , otaczajcych z a w i zek chrzstny, r n i c u j e si ochrzstna (pechondrium),
ktra ma b u d o w podobn d o
okostnej. W z r o s t naczy k r w i o n o n y c h d o
ochrzstnej p r o w a d z i d o z m i a n y r o d o w i ska k o m r e k w a r s t w y r o z r o d c z e j chrzstnej,
ktre rnicuj si w osteoblasty syntetyzujce na o b w o d z i e ko, co p o w o d u j e u t w o -

renie okoochrzstnego mankietu koslnc- /


go. Proces ten okrelamy kostnieniem oko- V
o c h r z s t n y m (ossificatio
perichondriaiis).
'i;
K o m r k i chrzstki w tej o k o l i c y przerastaj, ;'.
a p o j a w i a j c e si k o m r k i chrzstkogubm
(chondroklasty) niszcz chrzstk, w y t w a - i
rzajc przestrzenie dla r o z w i j a j c y c h si
leczek kostnych, ktre t w o r z o n e s z rni-
c u j c y c h si osteoblastw. W n i k a j c e oi
strony okostnej naczynia k r w i o n o n e i ko- ,'i
m r k i osteogenne tworz z a w i z e k kostn)
trzonu. Ten proces nazywamy
kostnieniem ?)
rclchrzstnym (ossificatio
endocbondrialis), w k t r y m powstaje p i e r w o t n y orodek
(punkt) kostnienia (punctum
ossificationis ;)
primarium).
Pierwotne beleczki kostne trzonu s resorbowane przez osteoklasty, co
p r o w a d z i co u t w o r z e n i a j a m y szpikowej.
Dalszy wzrost koci na dugo nastpuje
poprzez wzrost chrzstki w nasadach, ktra :
zastpowana jest przez tworzc si tkank
kostn o d przynasad. W nasadach tworz :
si w t r n e p u n k t y kostnienia (punctum ossi- .
ficationis
secundarium).
W z r o s t koci na
grubo o d b y w a si o d strony okostnej.
W z r o s t koci na grubo i dugo (modelowanie) o d b y w a si w okresie r o z w o j u .i w z r o s t u . M a o n o na celu przystosowanie
koci clo dziaania si z e w n t r z n y c h (mechanicznych) i si grawitacji. Przebudowa odam w kostnych o d b y w a si podczas gojenia '
z a m a i u b y t k w . W stanach patologicznych, w ktrych powstaj due ubytki kost- !
ne,
wykonujemy
przeszczepy
kostne.
W w i e k u starczym, w w y n i k u zmniejszenia
w y d z i e l a n i a h o r m o n w , przewaaj zmiany
resorpcyjne w kociach p r o w a d z c e clo
zrzeszotnienia (osteoporosis) oraz zwikszonej a m l i w o c i .
W ostatnich 2 t y g o d n i a c h okresu zarodk o w e g o (7 i 8 tydzie) pojawiaj si punkty
kostnienia w nastpujcych kociach: obojczyk, u c h w a , szczka, ko ramienna, ko
p r o m i e n i o w a , ko o k c i o w a , ko u d o w a
i ko piszczelowa.
Na p r z e o m i e 8 i 9 tygodnia kostniej:
opatka, ko b i o d r o w a , ko strzakowa, .
dalsze p a l i c z k i rki i niektre koci czaszki

(dolna cz uski p o t y l i c z n e j , ko c z o o wa uska koci skroniowej, ko c i e m i e n i o wa! ko nosowa).


VV pierwszej p o o w i e ycia w e w n t r z ,-nacicznego kostniej: wikszo koci czaszki oraz ebra, koci rdrcza i rdstopia,
|<oci kulszowa i o n o w a , segmenty mostka,
uki krgw i trzony krgw.
Pod koniec okresu p o d o w e g o kostnienie
rozpoczyna si: w koci p i t o w e j i skokowej, w dalszym k o c u koci u d o w e j , bliszym k o c u piszczeli oraz czasami w w y r o stku kruczym, g o w i e koci ramiennej, w koci g w k o w a t e j i h a c z y k o w a t e j . Rzadko
w tym okresie kostnieje g o w a koci u d o w e j
i ko k l i n o w a t a boczna.
W okresie dziecistwa (do okresu p o k w i tania) tworz si p u n k t y kostnienia w nasadach koci k o c z y n , w kociach nadgarstka
i stpu. Pamita naley, e punkty kostnienia powstaj 1 - 2 lat wczeniej u d z i e w c z t
w porwnaniu z chopcami.
W t r n e punkty kostnienia w trzonach
krgw, ebrach, opatce i koci b i o d r o wej powstaj p o okresie p o k w i t a n i a (clo
18 r..) (AS 1, ryc. 13 i 14).

I Zaburzenia rozwojowe
szkieletu
Zaburzenia w r o z w o j u czci m z g o w e j
czaszki p o c z o n e s z w a d a m i m z g o w i a .
Najcisz wad jest rozszczep czaszki
(cranioschisis)
poczony
z brakiem m z gowia
(anencephalia). W
przypadkach
przedwczesnego zaronicia s z w w czaszki
(craniostenosis)
czaszka przybiera rne
ksztaty. Przedwczesne zaronicie szwu
strzakowego p r o w a d z i d o wystpienia czaszki w y d u o n e j i wskiej (scaphocephalia),
Jeeli zarasta wczeniej szew w i e c o w y ,
powstaje czaszka w i e o w a t a (acrocephalia).
Zahamowanie rozwoju mzgowia prowadzi
clo m a o g o w i a (microcephalia).
Brak poczenia czci u k w k r g w
prowadzi do rozszczepu krgosupa (rachi-

schisis, spina biffida), k t r e m u towarzysz


zaburzenia r o z w o j o w e rdzenia krgowego.
W obrbie szkieletu k o c z y n m o e by
brak k o c z y n y (amelia) l u b brak czci koc z y n y imeromelia),
moe wystpowa wielopalczasto ( p o l y d a c t y i i a ) lub zrost palc w (synciactylia).
U o g l n i o n y m schorzeniem ukadu kostnego w y n i k a j c y m z upoledzenia kostnienia jest a c h o n d r o p l a z j a , p r o w a d z c a d o karowatoci.

Unaczynienie
i unerwienie koci
Koci dugie u n a c z y n i o n e s przez ttnice o d y w c z e {aa.nulritiae), ktre przebijaj
okostn trzonu i dziel si na przebiegajce
w niej gazie, zaopatrujce jam szpikow
i trzon a clo przynasad. Rwnie clo trzonu
dochodz gazki o d ttnic okostnowych.
Ttnice nasadowe i przynasadowe pochodz
g w n i e o d ttnic u n a c z y n i a j c y c h staw.
Z bada d o w i a d c z a l n y c h i k l i n i c z n y c h
w y n i k a , e p r z e p y w k r w i przez istot zbit
o d b y w a si o d r o d k o w o , tzn. o d ttnic szpiku clo n a c z y w o s o w a t y c h istoty zbitej i nastpnie d o okostnej i e w e n t u a l n i e d o przyc z e p i a j c y c h si mini. N a c z y n i a y l n e towarzysz t t n i c o m . Liczne w k n a n e r w o w e
biegn w z d u naczy k r w i o n o n y c h . S to
w k n a c z u c i o w e i a u t o n o m i c z n e . Kocz
si one w okostnej i cianie naczy k r w i o nonych. Cz w k i e n w n i k a d o szpiku.
W i e l e w k i e n c z u c i o w y c h stanowi w k na p r z e w o d z c e w r a e n i a b l o w e .

Czci ukadu
szkieletowego
Liczba koci u c z o w i e k a dorosego, po
p o c z e n i u si nasad z trzonami, w y n o s i
2 0 6 (bez koci trzeszczkowatych).
W y r n i a m y w szkielecie:
1) Koci czaszki (ossa cranii) w liczbie 28,
t w o r z c e czaszk ( c r a n i u m ) .

2) Koci t u o w i a (ossa trunci),


w skad
ktrych w c h o d z i krgosup (columna vertebralis) oraz szkielet klatki piersiowej
(skeleton thoracis), u t w o r z o n y przez ebra (costae), mostek (stemum) i krgi piersiowe. Liczba koci t u o w i a w y n o s i 52.

3) Koci k o c z y n y grnej (ossa membri superioris) w liczbie 32 dla kadej k o c z y ,


ny.
4) Koci k o c z y n y dolnej (ossa membri inferioris), o g e m 31 dla kadej koczyny.

Wyniosoci, zagbienia i otwory w obrbie koci


Wyniosoci
guz
guzek
guzowato
kolec
kresa
grzebie
krtarz
wyrostek
wynioso
podprka
brzeg
rylec
warga
wa
prg
krawd
gowa
grzbiet
kykie
nadkykie
bloczek
haczyk
rg
jzyczek
kostka
wzgrek
dzib

tuber
tuberculum
tuberositas, protuberantia
spina
linea
crista, pecten
trochanter
processus
eminentia
sustentacuium
margo
stylus
labium
torus
iimen
iimbus
caput
dorsum
condyius
epicondylus
trochiea
hamuius
cornu
iinguia
malieolus
promontorium
rostrum

Zagbienia
bruzda
rowek
d
doek
wycisk
zachyek
panewka
wydrenie
doeczek
wcicie

sulcus
sulcus
fossa
fovea, fossula
impressio
recessus
colyia
cavitas
foveoia
incisura

Otwory
otwr
kana
rozwr
przewd
przewodzik
. ujcie
lejek
wypust
kanalik
szczelina

foramen, porus, apertura


canalis
hialus
meatus, ductus
1
ductulus
_ ostium
infundibuluin
emissarium
canalicuius
_ fissura

_
_
_

nvi
v
Ukad stawowy
Ukad s t a w o w y (systema articulare) albo
poczenia koci (juncturae ossium) w s p l nie z ukadem szkieletowym tworz bierne
narzdy ruchu (AS 1, ryc, 1 9 - 2 2 ) .
Poczenia te d z i e l i m y na:
1) Poczenia cise (synarthroses).
2) Poczenia w o l n e (diarthroses).

I Poczenia cise
Mog one wystpowa w postaci: a) w i zozrostu albo poczenia wknistego (syndesmosis s. junctura
fibrosa), b) chrzstkozrostu lub poczenia chrzstnego (synchondrosis s.junctura
cartilaginea)
oraz c)
kociozrostu lub poczenia kostnego (synostosis s. junctura
ossea).
Do wizozrostw z a l i c z a m y :
szwy (suturae),
w k l i n o w a n i e (gomphosis),
bon midzykostn (membrana
interossea).
W poczeniach wknistych koci poczone s za pomoc tkanki cznej waciwej
zbitej z licznymi w k n a m i kolagenowymi.
Szwy (suturae) wystpuj p o m i d z y komi czaszki i w zalenoci o d ksztatu brzegw czcych si koci
wyrniamy:
a) szew paski albo gadki (sutura
piana),
b) szew u s k o w y (sutura sc/uamosa), c) szew
pioway (sutura serrata), cl) szew r o w k o w y
(schindylesis).
W k l i n o w a n i e (gomphosis) stanowi u m o cowanie z b w w zbodoach.
Bony midzykostne (membranae
interosseae) cz ssiadujce koci. Spotykamy
je p o m i d z y komi przedramienia i podudzia. Z b u d o w a n e s z mocnej tkanki cznej wknistej.
-

Chrzstkozrosty d z i e l i m y na szkliste
i wkniste. Chrzstkozrosty szkliste s
p r z e j c i o w y m i p o c z e n i a m i , wystpujcymi w chrzstkach przynasadowych. Zanikaj one po zakoczeniu wzrostu koci i przeksztacaj si w kociozrost. Chrzstkozrosty w k n i s t e z w a n e s take spojeniami
(symphyses).
Chrzstka wknista oddzielona jest ocl koci cienk pytk chrzstki
nasadowej (cartiiago epiphysialis).
Przykadami chrzstkozrostw w k n i s t y c h s
krki
miclzykrgowe
oraz
chrzstka
m i d z y komi o n o w y m i , tworzca spojenie o n o w e .
Kociozrosty powstaj w w y n i k u kostnienia chrzstek szklistych nasadowych oraz
szww.

H Poczenia wolne
Stawy (articulationes)
albo
w o l n e , albo m a z i o w e (juncturae
charakteryzuj si obecnoci:

poczenia
synoviales)

a) p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h ,
b) torebki stawowej,
c) j a m y stawowej.
S to p o d s t a w o w e elementy w a r u n k u j ce staw.
Powierzchnia stawowa (facies
articularis) pokryta jest najczciej chrzstk szklist, p o z b a w i o n naczy i n e r w w oraz ubog o k o m r k o w . O d y w i a n a jest przez ma
stawow. Brak ochrzstnej p o w o d u j e , i nie
ma ona komrek chrzstnych, std te jej
uszkodzenia z reguy nie goj si. Chrzstki
s t a w o w e s rnej gruboci, zalenie ocl staw u (od 0,2 d o 6 mm).
Torebka stawowa (capsula
articularis)
skada si z warstwy zewntrznej, w k n i -

stej (stratum fibrosum s.membrana


fibrosa)
oraz warstwy w e w n t r z n e j , m a z i o w e j (stratum synoviale s. membrana
synovialis).
Bona w k n i s t a czsto p r z y c z e p i a si
poza p o w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i , gczie
p r z e c h o d z i w okostn. G r u b o jej jest
rna w r n y c h stawach i w r n y c h
m i e j s c a c h stawu. Jest ona m a o r o z c i g l i w a i z a p e w n i a s t a b i l i z a c j stawu. Przebiegaj w niej n a c z y n i a k r w i o n o n e oraz
z n a j d u j si z a k o c z e n i a n e r w o w e (propoceptory).
Bona m a z i o w a przyczepia si na o b w o dzie p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h . Wyciela ona
wewntrzn p o w i e r z c h n i b o n y wknistej,
z w y j t k i e m p o w i e r z c h n i s t a w o w y c h , i jest
bogato unaczyniona. O p r c z fibroblastw
w b o n i e m a z i o w e j obecne s limfocyty,
granulocyty, k o m r k i tuszczowe. Bona
m a z i o w a ma due zdolnoci regeneracyjne; p r o d u k u j e ma stawow (synovia), ktra
z w i l a p o w i e r z c h n i e stawowe i o d y w i a
chrzstk stawow.
Jama stawowa (cavitas arlicularis)
jest
wosowat szczelin w y p e n i o n
mazi
i rozdzielajc
powierzchnie
stawowe.
W stanach zapalnych, gdy jest zwikszone
w y d z i e l a n i e mazi, m o e ona zawiera ponad 1 litr pynu.

poprzez dyfuzj clo naczy c h o n n y c h , tow a r z y s z c y c h siei w b o n i e m a z i o w e j . Zakaenie stawu m o e d o p r o w a d z i szybko


clo u o g l n i o n e g o zakaenia (sepsis).

B Rodzaje staww
W zalenoci o d uksztatowania pow i e r z c h n i s t a w o w y c h oraz r o d z a j w ruc h w stawy m o e m y podzieli na: j e d n o osiowe, d w u o s i o w e , w i e l o o s i o w e , paskie.

i Dodatkowe
elementy stawu
S to niestae skadniki i zaliczamy clo
nich:
1) Wizada stawowe (ligamenta
articularia), ktre mog by: w e w n t r z t o r e b k o w e
(ligamenta intracapsularia),
torebkowe (ligamenta capsularia) i zewntrztorebkowe
(ligamenta
extracapsularia).
Zbudowane
s one z tkanki cznej wknistej z liczn y m i w k n a m i k o l a g e n o w y m i i stanowi w z m o c n i e n i e torebki stawowej oraz
ograniczaj nadmierne ruchy. Zawieraj
one liczne zakoczenia n e r w o w e istotne
w odruchach.
2) Obrbki stawowe (labra

to
piercienie
chrzstki
wknistej,
zwikszajce p o w i e r z c h n i e stawowe.
3) Krki stawowe (disci articulares)
i k o t k i s t a w o w e (menisci articulares)
s
to p y t k i chrzstki w k n i s t e j , ktre cak o w i c i e (krki) l u b c z c i o w o (kotki)
r o z d z i e l a j j a m stawu.
Wystpuj
z w y k l e w stawach, w k t r y c h z g i n a n i u
i p r o s t o w a n i u towarzysz r u c h y lizgow e . Struktury te m o d e l u j p o w i e r z c h nie s t a w o w e i w z m a c n i a j stabilno
stawu.
4) Fady maziowe (plicae synoviales),
kosmki m a z i o w e (villi synoviales) oraz kaletki m a z i o w e (bursae synoviales). S to
sfadowania lub u w y p u k l e n i a bony maz i o w e j zwikszajce jej p o w i e r z c h n i .
Kaletki m a z i o w e , ktre mog si czy
z jam stawow lub nie, odgrywaj rol
w mechanice staww, uatwiajc przesuw a n i e si cigien lub mini.
W c h a n i a n i e mazi stawowej o d b y w a si

articularia).

Stawy jednoosiowe
Mog one w y s t p o w a jako:
1) Staw zawiasowy (ginglymus),
w ktrym
ruchy o d b y w a j si w o k osi ustawionej
poprzecznie clo dugiej osi koci. W staw i e t y m wystpuje zginanie (flexio) i prostowanie (extensio). Charakteryzuj go
wizada poboczne.
2) Staw obrotowy (art.trochoidea), w ktrym
ruchy o b r o t o w e odbywaj si w z d u dugiej osi koci i s to nawracanie (pronati)
i odwracanie (supinatio).

3) Staw rubowy (art.cochlearis) jest o d m i a n stawu o b r o t o w e g o , gdy przy obracaniu nastpuje zblianie lub oddalanie
p o w i e r z c h n i stawowych.

Stawy paskie

; Stawy dwuosiowe
Wrd

staww

dwuosiowych

p o d o b n i e jak w stawie kulistym. Przykad e m stawu nieregularnego jest staw mostkowo-obojczykowy.

wyr-

niamy:
1) Staw elipsoidalny albo k y k c i o w y (art.ellipsoidea s. condylaris). G o w a stawu ma
ksztat elipsy. W stawie t y m o d b y w a j si
ruchy zginania i prostowania oraz przyw o d z e n i a (adductio) i o d w o d z e n i a (abducti). K o m b i n a c j e tych r u c h w w y w o uje ruch o b w o d z e n i a ( c i r c u m d u c t i o ) .
2) Staw siodekowy (art. sellaris), w ktrym
p o w i e r z c h n i e stawowe maj ksztat sioda. Przykadem jest staw nadgarstkowo-rdrczny kciuka, w ktrym wystpuj
ruchy p r z y w o d z e n i a i o d w o d z e n i a oraz
przeciwstawiania (oppositio) i o d p r o w a dzania (repositio).

Stawy paskie (art. planae) maj paskie


p o w i e r z n i e stawowe oraz bardzo ma ruchomo. Okrelamy je take jako poczenia pcise (amphiarthroses).
Przykadem
jest staw k r z y o w o - b i o d r o w y lub piszczelowo-strzakowy.
Jeeli w stawie cz si d w i e koci, to
n a z y w a m y go stawem prostym (art.simplex).
O ile staw u t w o r z o n y jest przez trzy i w i c e j
koci, okrelamy go jako staw z o o n y (art.
composita).
Czsto w w y k o n y w a n i u ruchu
bierze udzia kilka staww. M w i m y wtedy,
i s one sprzone. W peni sprzone,
przy k a d y m ruchu, s stawy skroniowo-uchwowe.

B Rozwj staww
Stawy wieloosiowe
Z a l i c z a m y clo nich:
1) Staw kulisty wolny (art.
spheroidea),
w ktrym kulista p o w i e r z c h n i a stanowica g o w objta jest przez pytk panewk, pokrywajc mniej anieli p o o w
o b w o d u gowy, np. staw ramienny.
2) Staw kulisty panewkowy (art.
cotylica),
w ktrym panewka o b e j m u j e du pow i e r z c h n i gowy, np. staw b i o d r o w y .
3) Do s t a w w w i e l o o s i o w y c h naley take
staw nieregularny, w ktrym z w y k l e w y stpuje krek stawowy. W stawie t y m
odbywaj si ruchy w w i e l u kierunkach,

Stawy zaczynaj si ksztatowa poc z w s z y ocl 6 tygodnia okresu zarodkowego. Pomidzy r o z w i j a j c y m i si komi
t w o r z y si strefa mezenchymy, z ktrej na
o b w o d z i e rozwijaj si wizada, a w czci
rodkowej, wskutek resorpcji, t w o r z y si jama stawowa. Zanikanie komrek mezenc h y m y i powikszanie si jamy stawowej
s t y m u l o w a n e jest przez ruchy. Jednake rozw j s k a d n i k w stawu jest u w a r u n k o w a n y
genetycznie. W w i e l u stawach k o c z y n
wszystkie skadniki stawu s j u uksztatow a n e pod koniec okresu z a r o d k o w e g o i na
pocztku p o d o w e g o .

hi Ukad miniowy
Ukad miniowy (systema
musculare)
skada si z w y d u o n y c h komrek o t o c z o nych bon podstawn, z w a n y c h w k n a m i
miniowymi.
Minie stanowi 4 0 - 5 0 %
cakowitego ciaru ciaa. Cechami charakterystycznymi mini s:
1) Pobudliwo, czyli zdolno p r z y j m o wania b o d c w i reagowania na nie.
2) Kurczliwo, czyli zdolno d o skracania
i generowania siy pozwalajcej w y k o n a
prac. Minie w czasie skurczu mog nie
zmienia swojej dugoci, a tylko zmieniaj napicie (skurcz izometryczny), lub
mog si skraca w czasie skurczu i wtedy napicie jest stae (skurcz izotoniczny).
Rozlego skurczu minia zaley o d
dugoci jego wkien, ktre mog skraca si clo p o o w y swojej dugoci. Efekt
dziaania mini dugich jest znacznie
wydatniejszy anieli mini krtkich. Sia
dziaania minia jest rwna sumie si jego poszczeglnych w k i e n .
3) Rozcigliwo, czyli zdolno d o w y d u ania, bez uszkodzenia w k n a miniowego.
4) Elastyczno, czyli zdolno d o p o w r o t u
clo pierwotnego ksztatu po skurczu lub
rozcigniciu.
N a p i c i e minia (tonus) sprawia, e
przeciwstawia si on sile chccej go rozcign. Na stopie napicia minia maj
w p y w : b u d o w a osobnika, jego w i e k i gruczoy w y d z i e l a n i a w e w n t r z n e g o , szczeglnie j a j n i k i i jdra, a take u k a d nerwowy.
Minie w y k o n u j trzy
podstawowe
czynnoci:
1) Ruch, ktry moe by o d r u c h e m lub w y konany d o w o l n i e . Wszystkie ruchy s

w y n i k i e m zintegrowanego dziaania koci, s t a w w i mini. M n i e j w i d o c z n e s


czynnoci mini gadkich (ruchy perystaltyczne jelit, skurcz pcherza m o c z o wego, w y d a l a n i e ci itp.). M o e m y
w y r n i minie jecno-, cwu- lub w i e lostawowe, w zalenoci ocl ich przyczep w i przebiegu. W k a d y m ruchu dziaa z w y k l e kilka mini, ktre n a z y w a m y
wtecy w s p d z i a a j c y m i lub synergistycznymi. W k a d y m ruchu czynne s
r w n i e minie przeciwstawne, czyli
antagonistyczne. H a r m o n i j n e ruchy s
rezultatem w s p p r a c y synergistw i antagonistw.
2) Utrzymanie postawy ciaa. Skurcz mini p o z w a l a na utrzymanie staej p o z y c j i
ciaa (stanie, siedzenie).
3) Wytwarzanie ciepa. Minie w czasie
czynnoci wytwarzaj ciepo, utrzymujc sta ciepot ciaa. U w a a si, i
o k o o 8 5 % c a k o w i t e g o ciepa ciaa jest
p r o d u k o w a n e w czasie skurczu mini.
W y r n i a m y trzy rodzaje mini: minie szkieletowe, misie sercowy i minie
gadkie.
Minie szkieletowe, stanowice czynny
narzd ruchu, ktre przyczepiaj si do koci
lub skry. S to w y d u o n e , w i e l o j d r o w e komrki, wykazujce poprzeczne prkowanie
i nazywane w k n a m i miniowymi. Dugo komrek miniowych mini szkieletow y c h waha si od kilku m i l i m e t r w do kilkudziesiciu centymetrw, a rednica poszczeglnych komrek minia wynosi o d 10 clo
100 p m . Komrki mini szkieletowych s
w i e l o j d r o w e (okoo 75 jder na 1 m m dugoci), maj bardzo rozbudowan gadk siateczk sarkoplazmatyczn i w cytoplazmie

posiadaj wkienka miniowe


(myofibrylle), majce zdolno kurczenia si. Miofibryle (o rednicy 1 - 2 pm), przebiegajce przez
ca dugo minia, z b u d o w a n e s z miofilamentw cienkich (aktynowych) oraz grubych
(miozynowych),
biorcych
udzia
w skurczu, biaek regulatorowych (troponina
i tropomiozyna) oraz biaek strukturalnych,
zapewniajcych uporzdkowanie organelli.
Energia konieczna clo skurczu znajduje
si w postaci ATP i fosfokreatyny. W komrkach m i n i o w y c h wystpuje take biako
m i o g l o b i n a , ktre w i e tlen i dostarcza go
clo m i t o c h o n d r i w , oraz glikogen.
M i o f i l a m e n t y w m i o f i b r y l a c h nie przebiegaj przez ca dugo minia, lecz
tworz strukturalne jednostki w k i e n e k
m i n i o w y c h z w a n e sarkomerami. Sarkomery o d d z i e l o n e s od siebie przez b o n y
graniczne t w o r z c e prki Z.
M i o f i l a m e n t y grube sarkomeru tworz
ciemny, a n i z o t o p o w y prek (krek) A. Janiejszy, prek i z o t r o p o w y I, z o o n y z filam e n t w c i e n k i c h z n a j d u j e si pomic/zy
k o c o w y m i o d c i n k a m i f i l a m e n t w grubych.
Porodku prka A znajduje si prek (strefa) H, ktry zawiera tylko filamenty grube.
W czasie skurczu minia nastpuje przesuwanie filamentw aktynowych wzgldem
m i o z y n o w y c h , co p o w o d u j e skrcenie sarkomeru ( m e c h a n i z m lizgowy).
W zalenoci o d sposobu, w jaki komrki mini szkieletowych wykorzystuj energi potrzebn clo skurczu, d z i e l i m y je na biae, c z e r w o n e i porednie. Kolor w k i e n miniowych zaley od zawartoci mioglobiny.
O b e c n i e w k n a m i n i o w e klasyfikujemy g w n i e jako w k n a typu 1, 2A i 2B.
W k n a typu 1 (wolne) j a k o rda energii uywaj fosforylacji t l e n o w e j . Zawieraj
one d u o m i o g l o b i n y oraz d u o m i t o c h o n d r i w , charakteryzuj si w o l n y m skurczem
i du wytrzymaoci na zmczenie. Nale d o w k i e n c z e r w o n y c h . W k n a te znajduj si w duej liczbie w miniach utrzym u j c y c h postaw ciaa, tzw. miniach
o s i o w y c h , szczeglnie w obrbie szyi.
W k n a typu 2A nale clo w k i e n bia-

ych i korzystaj z energii w y t w o r z o n e


w procesie fosforylacji oksydatywnej oraz |
z energii w y t w o r z o n e j w procesie glikolizy, 'j
Zawieraj mniej m i t o c h o n d r i w anieli i
w k n a typu 1. S to w k n a szybko kurcz- j
ce si i szybko ulegajce z m c z e n i u .
W k n a typu 2B nale r w n i e < I- - j
w k i e n biaych i wykorzystuj g w n i
energi w y t w o r z o n w procesie glikolizy.
Zawieraj d u o glikogenu. Szybko si kurcz i szybciej si mcz o d w k i e n 2A.
Zawarto w k i e n w rnych mini,
jest osobniczo zmienna. Sportowcy dugody
stansowcy maj przewag w k i e n czerw
nych, natomiast hokeici i ciarowcy,
u ktrych wymagana jest dua, szybka czy
no mini, maj przewag w k i e n biaych.
D u o w k i e n typu 2A i 2B zawieraj mi:
ramienia, szczeglnie m. trjgowy ramieni
Minie grzbietu i podudzia maj przewag
w k i e n typu 1. Rne typy wkien minio
w y c h . w okrelonym miniu szkieletowym
mog by uyte w zalenoci od potrzeby,
eli wymagany jest saby skurcz c/la wykonania czynnoci, aktywowane s tylko wkna
typu 1. Jeeli wymagany jest silny skurcz, w
czane s minie typu 2A, natomiast przy ma
ksymalnym skurczu aktywowane s take
minie 2B.
Z r n i c o w a n i e w k i e n m i n i o w y c h na
typy jest zalene o d unerwienia i typ w k na m o e m y z m i e n i , zmieniajc unerwienie. Rwnie rne rodzaje w i c z e mog
p r o w a d z i d o z m i a n y typu w k n a . Np. intensywne p y w a n i e lub bieganie p o w o d u j e
transformacj w k i e n typu 2B w e w k n a
typu 2A.
Na o b w o d z i e w k i e n
miniowych
u m i e s z c z o n e s k o m r k i satelitowe miniowe, ktre bior udzia w e wzrocie
w k i e n m i n i o w y c h oraz procesach reparacyjnych p o uszkodzeniu mini.
Poszczeglne w k n a m i n i o w e otacza
luna, delikatna tkanka czna zwana rdmisn (enclomysium), w ktrej znajduj si
naczynia krwionone, c h o n n e i nerwy.
Pczki w k i e n m i n i o w y c h otacza zbita
tkanka czna, zawierajca w k n a kolage

nowe, siateczkowe i fibroblasty, ktra t w o rzy omisn (pemysium). Caiy misie otacza lcznotkankowa torebka z w a n a namisn (epimysium),
ktra m o e czy si
z powizi (fascia).
rdmisna, omisna i namisna stanowi
cigo z tkank czn, poprzez ktr misie przyczepia si do koci lub skry. Rozcigaj si one poza w k n a miniowe, przechodzc w zbit tkank czn wknist t w o rzc cigno itend).
Dugo i ksztat
cigien jest rny, zaleny od pracy minia.
cigno moe by walcowate lub bardzo
szerokie, paskie (np. w miniach brzucha) i nazywamy je wtedy rozcignem (aponeurosis).

[;! Przyczepy, ksztat, nazwy


i liczba mini
Minie mog by przytwierdzone d o
miejsca przyczepu bezporednio lub poprzez cigna i rozcigna. Kady misie ma
przynajmniej d w a punkty przyczepu i m o e
przyczepia si clo koci, chrzstek, wizade, p o w i z i i skry. Niektre minie przyczepiaj si clo narzdw, np. minie oka.
W czasie skurczu minia jeden z jego przyczepw jest punktem staym i taki przyczep
nazywamy najczciej pocztkiem (origo)
lub przyczepem p o c z t k o w y m . Drugi przyczep minia nazywamy przyczepem (insert/o) lub przyczepem k o c o w y m . Czynno
minia o d b y w a si najczciej w kierunku
przyczepu pocztkowego.
Misie skada si z czci rodkowej,
zbudowanej z w k i e n m i n i o w y c h oraz
zwonych kocw, zaopatrzonych w cigno. Taki misie n a z y w a m y m. w r z e c i o n o watym (m. fusiformis), a jego cz rodkow okrelamy jako brzusiec (venters. gaster).
Jeeli w k n a miniowe przechodz na duej przestrzeni w e w k n a cigniste, to misie taki n a z y w a m y paskim (m. planus),
a jego w k n a cigniste tworz paskie rozcigno (aponeurosis) (AS 1, ryc. 25 a-g).

Ukonie przebiegajce w k n a miniowe


mog czy si z o b u stron ze cignem,
t w o r z c misie pierzasty (m. pennatus s.
bipennatus), lub mog d o c h o d z i clo jednej
strony cigna, tworzc misie ppierzasty (m. semipennatus
s. unipennatus).
Niektre minie posiadaj w przebiegu cigno porednie (tendo intermedius),
dzielce
misie na d w a brzuce im. digastricus), lub
mog by przedzielone przez krtkie cigna z w a n e smugami cignistymi (intersectiones tendineae). Cz minia przylega
d o pocztku jest czsto szersza i n a z y w a m y
j gow (caput).
N a z w y mini t w o r z y m y w zalenoci ocl:
a) ksztatu, np. m. c z w o r o b o c z n y (m. quadratus), r w n o l e g o b o c z n y (m.
diomboideus), okrny (m. orbicularis)
itp.;
b) podobiestwa clo oglnie znanych t w o rw, np. m. glistowaty (m.
lumbricalis),
m. gruszkowaty (m. piriformis)
itp.;
c) b u d o w y , np. m. d w u g o w y (m. biceps),
t r j g o w y (m. triceps), c z w o r o g o w y (m.
guadriceps), pcignisty (m. semitendinosus), pboniasty (m.
semimembranosus) itp.;
cl) czynnoci, np. prostownik (m. extensor),
zginacz (m. flexor), nawracacz (m. pronator), o d w r a c a c z (m. supinator),
zwieracz (m. sphincter), rozwieracz (m. clilatator), przeciwstawiacz (m.
opponens),
p r z y w o d z i c i e l (m. adductor),
dwigacz
(m. levalor) itp.;
e) pooenia, np. m. skrny (m. cutaneus),
naczaszny (m. epicranius), ramienny (m.
brachialis), piszczelowy (m. tibialis) itp.;
0 przyczepw,
np.
mostkowo-gnykowy
(m. stemohyoideus),
uchwowo-gnykow y (m. mylohyoideus),
m o s t k o w y (sternalis) itp.
Liczba mini podawana w rnych
p o d r c z n i k a c h w a h a si ocl 300 d o 600,
przecitnie 4 0 0 dla o b u p o w ciaa. W y n i ka to z faktu, i niejednokrotnie trudno jest
okreli, czy grupa w k i e n m i n i o w y c h
stanowi o d d z i e l n y misie, czy jest to tylko
cz minia (np. w miniach gbokich
grzbietu).

; Narzdy pomocnicze mini


D o n a r z d w p o m o c n i c z y c h mini nale:
1)
2)
3)
4)
5)

Powizie
P o c h e w k i cigien
Kaletki m a z i o w e
Trzeszczki
Bloczki mini
Powi (fascia) jest c z n o t k a n k o w . b o n wknist o z m i e n n e j gruboci, ktra otacza poszczeglne minie oraz grupy mini. Spenia ona bardzo w a n e funkcje:
a) mog si d o niej przyczepia w k n a
miniowe;
b) stanowi elastyczn torebk minia zabezpieczajc go przed urazami;
c) z n a j d u j c a si w niej tkanka tuszczowa
c h r o n i p r z e d utrat ciepa;
d) uatwia przesuwanie si mini w z g l d e m siebie;
e) bierze udzia w t w o r z e n i u p o c h e w e k
w k n i s t y c h cigien;
f) m o e ogranicza rozprzestrzenianie zapale r o p n y c h ;
g) stanowi drog przejcia naczy i nerw w d o mini.
Bezporednio p o d skr z n a j d u j e si posuperficialis),
wi p o w i e r z c h o w n a (fascia
ktra p o k r y w a cae ciao (fascia totius corporis) i jest rnej gruboci w rnych okolicach ciaa. Na tylnej p o w i e r z c h n i t u o w i a
(grzbiet) i na grzbiecie rki jest ona bardzo
cienka, podczas gdy na b r z u c h u , szczeglnie w dolnej czci, jest gruba. Z b u d o w a n a
jest z siateczkowej tkanki cznej oraz tkanki tuszczowej. Jej warstwa zewntrzna zawiera w i c e j komrek t u s z c z o w y c h i m o e
by rnej gruboci, natomiast warstwa w e wntrzna jest sprysta i cienka. Pomidzy
t y m i d w i e m a w a r s t w a m i znajduj si naczynia krwionone i c h o n n e , nerwy, minie
w y r a z o w e twarzy, m. szeroki szyi oraz gruczo sutkowy.
Grupy mini otacza p o w i gboka (fascia profunda), z w a n a rwnie powizi otaczajc (fascia investiens). O d powizi tej,
pomidzy poszczeglne grupy mini w n i k a -

j przegrody midzyminiowe, przyczepiajce si clo koci (septa


inlermuscuiaria),
ktre tworz przestwory miniowe (compartimenta muscularia).
W przestworach tych,
wystpujcych g w n i e na koczynach, grupa mini objta jest komor kostno-wknist. Czsto przy przecieniu mini, jeeli
komora ta jest mocna, dochodzi clo obrzku
i b l w z p o w o d u ucisku. Powi otaczajca
poszczeglne minie stanowi powi waciw minia (fascia propria musculi) i czsto zrasta.si ona z namisn
(epimysium).
P o c h e w k i m a z i o w e cigien (vagina synovia!is
tendinum)
znajduj si w miejscach, w ktrych cigna przebiegaj w kanaach kostno-wknistych, np. w obrbie
rki lub stopy. Pochewki te skadaj si
z w a r s t w y zewntrznej wknistej (vagina fibrosa) oraz w e w n t r z n e j m a z i o w e j (vagina
synoviaiis). N a kocach p o c h e w k i obie blaszki m a z i o w e przechodz jedna w drug.
W miejscu tym, gdzie z d w o j o n e blaszki maz i o w e biegn d o cigna, t w o r z y si krezka
cigna (mesotendineum).
Kaletki maziowe (bursae synoviaies) stanowi u w y p u k l e n i a b o n y m a z i o w e j torebki
stawowej. W y p e n i o n e s mazi stawow
i znajduj si w miejscach naraonych na
tarcie podczas przesuwania si mini lub
cigien. Uatwiaj ruch.
Trzeszczki lub koci
trzeszczkowate
(ossa sessamoidea) s to drobne kostki w c z o n e w cigna mini, w p o b l i u ich przyczepw. Stanowi one punkty podparcia
d w i g n i i mog zmienia kierunek cigna.
Bloczki mini (trochleae muscuiares) s '
to wystajce koci lub chrzstki, w o k
ktrych owijaj si cigna mini. Dziaaj
j a k o p u n k t y podparcia i zmieniaj kierunek
dziaania minia.

Unaczynienie
i unerwienie mini
Minie szkieletowe s dobrze unaczynione, a ilo k r w i d o p y w a j c e j clo minia
wzrasta w r a z z jego czynnoci. M n o g i e tt-

nice d o c h o d z c e d o mini, ktrym z w y k l e


towarzysz d w i e yy, rozgaziaj
si
w omisnej i tworz sieci, ocl ktrych biegn
ttniczki
przebiegajce prostopadle
clo
wkien m i n i o w y c h . S to ttniczki kocowe. Oddaj one odgazienia przebiegajce w rdmisnej, tworzce sieci oplatajce w k n a miniowe. yy mini zaopatrzone s w zastawki.
U n e r w i e n i e r u c h o w e mini p o c h o d z i
oc m o t o n e u r o n w a, ktre znajduj si
w rogach przednich rdzenia krgowego
oraz w jdrach r u c h o w y c h n e r w w rdzeniowych w pniu mzgu. Aksony m o t o n e u r o nw a, p o w n i k n i c i u d o minia w m i e j scu, ktre n a z y w a m y p u n k t e m n e r w o w y m
(punctum nervosum), dziel si na gazie
kocowe, z ktrych kada d o c h o d z i clo jednego w k n a miniowego. Rozgazienia
aksonw z w y k l e kocz si w p o o w i e minia, t w o r z c ruchow pytk k o c o w lub
pytk motoryczn (teloplax nervosa), ktra
czy si z w k n e m m i n i o w y m za p o m o c synapsy aksono-miniowej (synapsis
axonomuscularis).
M e d i a t o r e m (neuroprzekanikiem) w tej synapsie jest acetylocholina. Cech charakterystyczn synaps aksono-miniowych jest p o f a d o w a n i e b o n y postsynaptycznej.
Zesp w k i e n m i n i o w y c h u n e r w i o nych przez rozgazienia aksonu jednego
motoneuronu a n a z y w a m y jednostk m o t o ryczn minia. Liczba w k i e n miniowych unerwionych.przez jeden m o t o n e u r o n
jest bardzo rna i wynosi ocl 8 clo 1000,
przecitnie 150. Najmniejsze jednostki m o toryczne spotykamy w miniach w y k o n u j cych precyzyjne czynnoci (minie rki,
oka, krtani).
Pamita naley, i w k n a m i n i o w e
nalece clo jednej jednostki m o t o r y c z n e j s
wknami tego samego typu (1, 2A, 2B). Istnieje rwnie, zaleno p o m i d z y w i e l k o ci m o t o n e u r o n u a liczb w k i e n miniowych nalecych d o jednostki motorycznej..
Najwiksze jednostki s u n e r w i o n e przez
najgrubsze aksony, o d c h o d z c e o d d u y c h
motoneuronw.

W miniach szkieletowych wystpuj


d w a rodzaje receptorw: wrzecionka nerw o w o - m i n i o w e i nerwowo-cigniste.
Wrzecionko nerwowo-miniowe (fusus
neuromuscularis),
o dugoci ocl 4 clo 15
m m , rozmieszczone jest w rnych czciach minia i skada si z d w u w a r s t w o w e j torebki oraz w k i e n m i n i o w y c h
w e w n t r z w r z e c i o n o w y c h (tzw. intrafuzalnych). S one receptorami mini (proprioceptorami) m a j c y m i u n e r w i e n i e r u c h o w e
poprzez m o t o n e u r o n y y. W k i e n k a kurczliw e w e w r z e c i o n k a c h znajduj si w p o b l i u
ich k o c w . W czci rodkowej w r z e c i o n a
znajduj si zakoczenia c z u c i o w e (aferentne). Aksony m o t o n e u r o n w j (gamma) dochodz d o czci o b w o d o w e j w r z e c i o n k a .
Wkna nerwowe ruchowe i czuciowe
w r z e c i o n e k stanowi drog u k w o d r u c h o w y c h na rozciganie i napicie mini. Liczba w r z e c i o n e k wzrasta w miniach o prec y z y j n e j czynnoci.
Wrzecionka nerwowo-cignowe (fusus
neurotendineus)
lub zakoczenia cigniste
Golgiego znajduj si w cignach. S to
rozgazione zakoczenia n e r w o w e , w r a l i w e na rozciganie i o t o c z o n e torebk.

Badanie mini
Minie b a d a m y d o t y k i e m (palpatio),
zlecajc badanemu w y k o n a n i e okrelonej
czynnoci oraz rejestracj czynnoci minia poprzez elektrody umieszczone na jego
p o w i e r z c h n i (electromyographia).

Misie sercowy
Misie sercowy lub tkanka miniowa
sercowa wystpuje g w n i e w cianach serca oraz w cianach d u y c h naczy w pobliu serca. Tkanka ta skada si z komrek
m i n i o w y c h sercowych oraz
komrek
ukadu przewodzcego.
K o m r k i m i n i o w e sercowe, z w a n e
w k n a m i m i n i o w y m i sercowymi, s jed-

no- lub d w u j d r o w e , ukadajce si w szeregi, ktre cz si b o c z n y m i odgazieniami z szeregami ssiednimi. Szeregi komrek
p o c z o n e s m i d z y sob w y s p e c j a l i z o w a nymi powierzchniami zwanymi wstawkami.
W s t a w k i zawieraj desmosomy, poczenia
typu nexus u m o l i w i a j c e p r z e p y w i m p u l sw, oraz strefy przylegania, stanowice kanay j o n o w e .

Tkanka miniowa gadka


Skada si z . w y d u o n y c h
komrek
0 dugoci od 30 clo 50 p m , posiadajcych
j e d n o jdro oraz liczne w g o b i e n i a , z w a n e
j a m k a m i w b o n i e k o m r k o w e j . Na w e w n trznej p o w i e r z c h n i b o n y k o m r k o w e j znajduj si liczne ciaka gste, p o m i d z y ktrymi rozcigaj si m i o f i l a m e n t y a k t y n o w e
1 miozynowe.
Komrki miniowe gadkie u n e r w i o n e
s przez ukad n e r w o w y autonomiczny.

Rozwj
mini szkieletowych
Minie szkieletowe t u o w i a i k o c z y n
rozwijaj si z m i o t o m w i d e r m a t o m i o t o m w , ktre s czciami somitw. Minie
jzyka i cz mini krtani pochodz z som i t w p o t y l i c z n y c h . Minie oka rozwijaj
si z m e z e n c h y m y przedstrunowej. W i k szo mini g o w y (minie w y r a z o w e twarzy, w a c z o w e , krtani, garda) rozwijaj si
z mezenchymy ukw gardowych.
Tkanka czna mini rozwija si z grzebieni n e r w o w y c h (dla mini jzyka) oraz
m e z o d e r m y trzewnej (dla mini brzucha).
Kady m i o t o m p o d koniec 5 tygodnia

d z i e l i si na: cz naclosiow (pars epaxialis) lub epimer i cz podosiow (pars hypaxialis) lub hipomer. Z czci nadosiowej
rozwijaj si minie grzbietu, natomiast
z czci p o d o s i o w e j tworz si minie klatki piersiowej i brzucha. Minie rozwijajce
si z czci n a d o s i o w y c h m i o t o m w unerw i o n e s przez gazie tylne n e r w w rdze-,
n i o w y c h , natomiast minie rozwijajce si
z czci p o d o s i o w e j unerwiaj gazie przednie n e r w w r d z e n i o w y c h .
Minie k o c z y n rozwijaj si z miotom w oraz d e r m a t o m i o t o m w . U z a r o d k w
m o n a w y r n i minie p o d o s i o w e (lece
clo przodu o d osi koczyny) i nadosiowe (lece clo tyu o d osi koczyny).
Niezalenie o d tego, czy minie rozwijaj si z m i o t o m w , d e r m a t o m i o t o m w ;
czy m e z e n c h y m y , r n i c o w a n i e ich jest
p o d o b n e . Najwczeniejsz form komrki
m i n i o w e j jest promioblast, ktry jest wielojdrow komrk, podobn clo fibroblastu. Po u k o c z e n i u w d r w k i clo ostatecznego miejsca promioblasty rnicuj si
w mioblasty ksztatu
wrzecionowatego,
ktre syntetyzuj miofilamenty. czenie
postmitotycznych m i o b l a s t w p r o w a d z i clo
u t w o r z e n i a miotuby, w ktrej jdra znajduj
si na o b w o d z i e . czenie si m i o t u b prow a d z i clo utworzenia w k i e n m i n i o w y c h
z z a z n a c z o n y m p r k o w a n i e m . U czowieka co 12 tygodnia r o z w o j u p o d o w e g o
wikszo w k i e n znajduje si w stadium
miotuby. Po tym okresie zaczynaj tworzy
si w k n a m i n i o w e z p o p r z e c z n y m prk o w a n i e m . M i o t u b y zanikaj poczwszy od
22 tygodnia okresu p o d o w e g o .
Regeneracja
wkien
miniowych
w okresie postnatalnym o d b y w a si poprzez
k o m r k i satelitowe mini, ktrych nie ma
w miniu s e r c o w y m i miniach gadkich. ,

Ukad trawienny
Ukad trawienny (systema
digbstorium)
poprzez rozkadanie p r z y j m o w a n e g o pokarmu na proste z w i z k i i ich resorpcj dostarcza energii dia p r a w i d o w e g o f u n k c j o n o w a nia pozostaych u k a d w . Spenia o n nastpujce, w a n e funkcje:
1) P r z y j m o w a n i e pokarmu, ktre skada si
z: a) umieszczenia pokarmu w j a m i e ustnej, b) rozdrobnienia m e c h a n i c z n e g o
pokarmu (ucia), c) nawilgocenia pokarmu lin, cl) poykania pokarmu.
2) Przeprowadzenie p o k a r m u przez przew d p o k a r m o w y , zalene ocl czynnoci
motorycznej.
3) Trawienie, w w y n i k u ktrego pokarm zostaje rozoony za pomoc e n z y m w na
prostsze z w i z k i . Skrobia rozkada si na
na cukry proste przez amylaz. Pepsyna
i trypsyna rozkadaj biaka na d w u p e p tydy i aminokwasy. Lipazy rozkadaj tuszcze na monoglicerydy i kwasy tuszczowe.
4) W c h a n i a n i e , ktre polega na transporcie
substancji o d y w c z y c h , w o d y i elektrolitw z p r z e w o d u p o k a r m o w e g o (gwnie
z jelita cienkiego) clo k r w i i c h o n k i .
5) Defekacja, czyli w y d a l a n i e niestrawionych substancji z p r z e w o d u p o k a r m o w e goUkad trawienny skada si z:
1) przewodu pokarmowego (tractus alimentarius),
2) gruczow (glandulae).
Przyjmowanie pokarmw kontrolowane
jest przez orodek sytoci i orodek godu
(aknienia), ktre znajduj si w podwzgrzu. Pobudzanie orodka sytoci hamuje aknienie, za p o b u d z a n i e orodka
godu p o b u d z a aknienie i zwiksza mas

ciaa. W czynnoci ukadu p o k a r m o w e g o


odgrywaj du rol h o r m o n y t k a n k o w e
oraz sploty ukadu jelitowego.
Przewd p o k a r m o w y rozpoczyna si
szpar ust ( r i m a oris) i koczy o d b y t e m
(anus). Skada si o n z nastpujcych czci
(AS 1, ryc. 28):
1) Jama ustna ( c a v u m oris)
2) Gardo (pharynx)
3) Przeyk (oesophagus)
4) odek (gasler)
5) Jelito cienkie (intestinum
tenue)
6) Jelito grube (intestinum crassum)
Do gruczow przewodu pokarmowego
zaliczamy
gruczoy,
ktrych
przewody
uchodz clo poszczeglnych czci przewod u p o k a r m o w e g o oraz drobne gruczoy
z n a j d u j c e si w cianie p r z e w o d u pokarmowego.
Do gruczow
posiadajcych
p r z e w o d y w y p r o w a d z a j c e nale:
1) Gruczoy linowe (giartdulae saiivare),
u c h o d z c e d o j a m y ustnej, ktre w y d z i e laj ocl 1 0 0 0 - 1 5 0 0 ml liny na dob. lina zawiera 9 9 , 5 % w o d y oraz 0 , 5 %
z w i z k w , w r d ktrych s: sole, albuminy, globuliny, mucyna, e n z y m y bakteriolityczne, lipaza i amylaza. A m y l a z a
linowa rozkada skrobi.
2) Wtroba (hepar), ktrej p r z e w d uchodzi clo czci zstpujcej dwunastnicy.
W t r o b a , posiadajca ciar ok. 1,4 kg,
jest n a j w i k s z y m g r u c z o e m organizmu,
p r o d u k u j c y m 8 0 0 - 1 0 0 0 ml c i dziennie. , m a g a z y n o w a n a w pcherzyku
c i o w y m , jest niezbdna d o trawienia
i w c h a n i a n i a tuszczw oraz clo w y d a l a nia substancji nierozpuszczalnych w w o dzie, takich jak cholesterol i b i l i r u b i n a .
3) Trzustka (pancreas), ktra ma b u d o w

zrazikow i poprzez p r z e w o d y w y d z i e l a
sok trzustkowy w iloci 1 2 0 0 - 1 5 0 0 ml
dziennie d o czci zstpujcej dwunastnicy. Sok trzustkowy zawiera e n z y m y : a)
proteazy trzustkowe (trypsyna i c h y m o trypsyna), ktre trawi biaka, b) lipazy
trzustkowe, trawice tuszcze i c) amylaz trzustkow, ktra h y d r o l i z u j e clo cwuc u k r w glikogen, skrobi oraz wikszo
zoonych wglowodanw z wyjtkiem
celulozy. W trzonie i ogonie trzustki
znajduj si wyspy Langerhansa, ktre
stanowi gruczo d o k r e w n y w y d z i e l a j cy insulin i glukagon, regulujcy przemian w g l o w o d a n w .
ciana p r z e w o d u p o k a r m o w e g o prawie
na caej dugoci ma b u d o w czterowarstwow:
1) Najbardziej wewntrzn warstw jest
bona luzowa (tunica mucosa).
2) Pod bon luzow znajduje si bona
podluzowa (tunica submucosa).
3) Bona miniowa (tunica muscularis).
4) Bona surowicza (tunica
serosa) lub
przydanka (tunica
adventitia).
Bona luzowa pokryta jest n a b o n k i e m
(epithelium),
ktry w obrbie j a m y ustnej,
garda i przeyku jest n a b o n k i e m w i e l o w a r s t w o w y m paskim, natomiast p o c z w s z y o d
wpustu o d k a a clo dolnej czci kanau
o d b y t u jest j e d n o w a r s t w o w y m n a b o n k i e m
w a l c o w a t y m . W n a b o n k u znajduj si liczne k o m r k i g r u c z o o w e , szczeglnie m n o gie w odku. N a b o n e k , w zalenoci o d
czci p r z e w o d u pokarmowego, spenia rne funkcje: w obrbie przeyku jest to g w nie funkcja ochronna, w o d k u - sekrecyjna, a w jelitach (szczeglnie cienkim) spenia g w n i e funkcj absorpcyjn. Nabonek
spoczywa na bonie podstawnej oraz lecej
pod n i m blaszce waciwej bony luzowej
(lamina
propria
mucosae),
zbudowanej
z wiotkiej tkanki cznej i zawierajcej liczne naczynia, nerwy i grudki chonne. W bonie luzowej znajduj si rwnie komrki
mini gadkich tworzce blaszk miniow luzwki (lamina muscularis
mucosae).
Rzeba b o n y l u z o w e j jest rna w po-

szczeglnych o d c i n k a c h p r z e w o d u pokarmowego.
W
przeyku bona luzowa
tworzy
podune
fady
(plicae
longituclinales).
W o d k u bona luzowa t w o r z y podune
fady, ukadajce si w z d u dugiej osi narzdu. Na p o w i e r z c h n i b o n y luzowej w i d o c z n e s nieregularne obszary z w a n e polami o d k o w y m i , w ktrych le doleczki
o d k o w e , stanowice miejsca uj gruc z o w o d k o w y c h , m a j c y c h odmienn
b u d o w w rnych czciach odka.
W j e l i c i e c i e n k i m bona luzowa wsplnie z podluzow w y t w a r z a fady okrne
(plicae circulares), ktre s najwysze w jelicie c z c z y m , a zanikaj w k o c o w y m odc i n k u jelita krtego. Bona luzowa w jelicie
c i e n k i m posiada kosmki Willi
intestinales)
0 ksztacie spaszczonych stokw, u podstawy ktrych znajduj si ujcia gruczow.
W jelicie g r u b y m bona luzowa wsplnie z warstw okrn bony miniowej
w y t w a r z a fady pksiycowate (plicae semilunares), ktrym o d zewntrz o d p o w i a d a j w c i c i a pksiycowate (incisurae
semilunares).
W kanale odbytu bona luzowa t w o r z y
p o d u n e fady z w a n e slupami (columnae
anales).
Bona podluzowa skada si z gstej
tkanki cznej zawierajcej liczne naczynia
k r w i o n o n e i c h o n n e oraz splot n e r w o w y
p o d l u z o w y (plexus submucosus),
kontrolujcy czynno sekrecyjn i krenie krwi
przewodu pokarmowego.
Bona miniowa w wikszoci przewod u p o k a r m o w e g o skada si z w e w n t r z n e j
warstwy okrnej i zewntrznej podunej.
W o d k u wystpuje warstwa skona leca najgbiej. W grnej czci przeyku bona m i n i o w a u t w o r z o n a jest przez minie
p o p r z e c z n i e prkowane, w czci rodkow e j tego narzdu tworz j minie gadkie
1 p o p r z e c z n i e p r k o w a n e , a w czci dolnej - w y c z n i e minie gadkie.
W o d k u warstwa p o d u n a mini
grupuje si g w n i e w z d u
krzywizn,a warstwa skona wystpuje w dnie i przyle-

g|ej clo dna czci trzonu. W jelicie c i e n k i m


obydwie warstwy mini rozmieszczone s
rwnomiernie. W j e l i c i e grubym warstwa
poduna t w o r z y p o d u n e tamy (leniae),
warstwa okrna za t w o r z y fady pksiycowate. Pomidzy d w i e m a w a r s t w a m i bony miniowej znajduje si splot n e r w o w y
rcminiowy (plexus myentericus),
odpowiedzialny za czynno motoryczn przewodu p o k a r m o w e g o .
Bona surowicza lub przydanka. ciany
jamy brzusznej wyciela otrzewna cienna
(peritoneum parietale) z b u d o w a n a z tkanki
cznej wknistej pokrytej n a b o n k i e m (mesothelium). O t r z e w n a otacza rwnie w i k szo narzdw ukadu trawiennego jako
otrzewna trzewna (peritoneum
viscerale).
Obydwie czci otrzewnej ograniczaj jam
otrzewnej (cavitas peritonealis). Tak w i c narzdy otoczone otrzewn maj bon surowicz, w ktrej znajduje si splot n e r w o w y
podsurowiczy (plexus subserosus).
Czci
przewodu pokarmowego, lece poza jam
brzuszn
oraz nie pokryte
cakowicie
otrzewn w jamie brzusznej, otacza tkanka
czna z w a n a przycank.
Komrki g r u c z o o w e bony l u z o w e j
przewodu p o k a r m o w e g o , oprcz sokw trawiennych, wydzielaj h o r m o n y polipeptydowe (gastryna, sekretyna, cholecystokininaitp.), ktre w p y w a j na czynno sekrecyjn ukadu trawiennego, a take s mediatorami w splotach rdciennych p r z e w o d u
pokarmowego.
Czynno motoryczn p r z e w o d u pokarmowego wystpuje w postaci:
1) Ruchw
perystaltycznych
(propulsywnych) polegajcych na stopniowym okrnym skurczu ciany przewodu, przesuwajcych si z szybkoci 1 cm/min.
2) R u c h w segmentowych,' w ktrych skurc z o w i ulegaj d w a odlege miejsca przew o d u p o k a r m o w e g o . Jeeli ta odlego
wynosi kilka centymetrw,
mwimy
o ruchach w a h a d o w y c h . Ruchy te mieszaj pokarm i uatwiaj krenie k r w i .
3) Ruchw masowych, wystpujcych w jelicie grubym. Jest to skurcz jelita na d u -

goci 3 0 - 4 0 cm, p o w o d u j c y przesuwanie mas k a o w y c h .

i Rozwj ukadu trawiennego


W c z w a r t y m tygodniu r o z w o j u zarodek
zaczyna zgina si w osi strzakowej oraz
poprzecznej. Zgicia zarodka i endoclermy
p o w o d u j powstanie c e w y p o k a r m o w e j ,
obecnej w tym czasie w zgiciu g o w o w y m
i o g o n o w y m zarodka. Jest o n p o c z o n y szerok szypu z pcherzykiem t k o w y m
poprzez p r z e w d p p k o w o - j e l i t o w y (cluctus
omphaloentericus)
lub j e l i t o w o - t k o w y
(cluctus intestinovitellinus).
Tworzy si jelito
przednie (gowowe) i tylne (ogonowe). Rwnoczenie w r o z w i j a j c e j si twarzy powstaje zagbienie z w a n e zatok gbow (sfomocleum), o d d z i e l o n e o d jelita przedniego
bon ustno-gardow (membrana
oropharyngea). Z zatoki g b o w e j rozwija si przedsionek j a m y ustnej. Jelito o g o n o w e , z ktrego o d c h o d z i uchyek o m o c z n i , t w o r z y stek
(cloaca), ktry zamknity jest bon stekow
(membrana
cloacalis),
oddzielajc go o d
w p u k l e n i a w czci o g o n o w e j zarodka,
ktre t w o r z y doek o d b y t o w y
(proctoc/eum).
Bona ustno-gardowa pka na pocztku
5 tygodnia, a b o n a stekowa ulega przerwaniu w 7 tygodniu. Postpujce zginanie zarodka i s t o p n i o w e w c z a n i e czci pcherzyka t k o w e g o clo zarodka p o w o d u j e , i
p r z e w d p p k o w o - j e l i t o w y ulega z w e n i u
i powstaje cz rodkowa c e w y j e l i t o w e j
(ryc. 1).
Pod koniec 5 tygodnia w c e w i e j e l i t o w e j
moemy wyrni:
1) Jelito przednie
2) j e l i t o r o d k o w e
3) Jelito tylne
Cewa j e l i t o w a otoczona jest mezoderm
trzewn i zawieszona na krezce grzbietowej
i krtkiej krezce brzusznej.
Z jelita przedniego rozwijaj si:
1) Jama ustna, gardo, m i g d a k i oraz drogi
oddechowe
2) Przeyk

Ryc. 1. Schemat ukadu pokarmowego u zarodka w 5 tygodniu

3) odek
4) Cz grna d w u n a s t n i c y oraz grny odcinek czci zstpujcej dwunastnicy a
d o ujcia p r z e w o d w trzustkowych
5) Wtroba, pcherzyk c i o w y i crogi
ciowe
6) Trzustka
Z jelita rodkowego rozwijaj si:
1) Cz zstpujca, p o z i o m a i wstpujca
dwunastnicy
2) jelito czcze i krte
3) Ktnica, okrnica wstpujca i 2/3
czci prawe okrnicy poprzecznej

rozwoju.

Z jelita tylnego rozwijaj si:


1/3 cz lewa okrnicy poprzecznej
O k r n i c a zstpujca
O k r n i c a esowata
O d b y t n i c a z w y j t k i e m dolnej czci kanau o d b y t u
Cz jelita przedniego w odcinku gowow y m , z ktrej rozwija si jama ustna waciwa
i gardo, otoczona jest bocznie i brzusznie
przez uki gardowe, huki gardowe zbudowane s z rdzenia, w skad ktrego w c h o d z i
szkielet, uk ttniczy i nerw. Szkielet luku stan o w i mezenchyma pochodzca z mezoder1)
2)
3)
4)

Ryc. 2. Zaburzenia rozwojowe odbytu i kanak) odbytu.


A. Zaronicie odbytu
D. Przetoka odbytniczo-pochwowa
B. Zaronicie kanau odbytu
E. Przetoka odbytniczo-cewkowa
C. Zwenie odbytu
F. Przetoka odbytniczo-pcherzowa

my i grzebienia nerwowego. Pomidzy lukami ocl wewntrz znajduj si kieszonki gardowe, a ocl zewntrz - bruzdy gardowe.

Szybki wzrost c e w y j e l i t o w e j na dugo


p o w o d u j e jej sfadowanie w paszczynie
strzakowej i t w o r z y si dua ptla jelitowa,

ktra w c h o d z i d o uchyka p p o w i n o w e g o ,
t w o r z c fizjologiczn przepuklin ppow i n o w , cofajc si d o koca 10 tygodnia.
Rwnoczenie d o jelita wrastaj ttnice
trzewne nieparzyste o d aorty brzusznej.
Ostateczne p o o e n i e jelit jest w y n i k i e m
obrotu ptli j e l i t o w e j , ktra obraca si trzykrotnie po 9 0 w kierunku p r z e c i w n y m clo
w s k a z w e k zegara. Po u k o c z o n y m obrocie cz n a r z d w p r z e w o d u p o k a r m o w e go zblia si clo j a m y brzusznej i traci pooenie w e w n t r z o t r z e w n o w e .
Wtroba i pcherzyk c i o w y rozwijaj
si w 4 tygodniu jako uchyki w t r o b o w y
i pcherzykowy jelita przedniego, ktre w n i kaj clo przegrody poprzecznej. Komrki
w l r o b o w e pierwotne (hepatoblasty) pochodz z endodermy. Z hepatoblastw r o z w i j a j si rwnie drogi c i o w e w e w n t r z w trobowe. W 5 - 6 tygodniu wtroba rozpoczyna czynno hemopoetyczn, ktra jest
najwiksza p o d koniec 2 trymestru. Pod koniec 5 tygodnia w i d o c z n e s ju rnice
w wielkoci pata prawego i lewego.
Trzustka powstaje z zawizka grzbietowego i brzusznego, stanowicych uchyki
dwunastnicy. Grzbietowy uchyek powstaje
w 4 tygodniu, a brzuszny na przeomie 4 i 5
tygodnia. Na pocztku 6 tygodnia o b y d w i e
czci cz si. Z zawizka brzusznego rozwija si jedynie cz tylna gowy trzustki.

Zaburzenia rozwojowe
1) W r o d z o n e z w e n i e o d w i e r n i k a powstaje w w y n i k u przerostu miniwki
odka.
2) W r o d z o n a
przepuklina
ppowinowa
powstaje j a k o w y n i k braku przedniej'
ciany brzucha.
3) O d w r c o n y obrt jelit, kiedy ptle jelitow e obracaj si zgodnie ze wskazwkami zegara.
4) O k r n i c a o l b r z y m i a (megacolon) lub''
c h o r o b a Hirschsprunga. W yvyniku braku '
s p l o t w rdciennych w okrnicy esowatej i o d b y t n i c y upoledzona jest aktywno skurczow, co p r o w a d z i clo poszerzenia tego o d c i n k a p r z e w o d u pokarmowego.
5) U c h y e k jelita krtego (Meckela) jest pozostaoci p o p r z e w o d z i e ppkowo-jelit o w y m i z w y k l e jest u m i e j s c o w i o n y
w odlegoci 5 0 - 1 5 0 c m o d ujcia jelita
krtego d o grubego.
6) W przypadkach n i e p r a w i d o w e g o wyksztacenia czci ukadu pokarmowego,
moczowego i pciowego rozwijajcych
si ze steku mog powstawa przetoki,
(ryc. 2).

ftp
r

Ukad oddechowy

Ukad o d d e c h o w y (systema
respiratoria)
spenia cay szereg w a n y c h f u n k c j i organizmu.
1) Utrzymuje stao rodowiska w e w n t r z nego przez dostarczanie 0 2 i w y d a l a n i e

co2.
2) Bierze udzia w regulacji r w n o w a g i
kwasowo-zasadowej.
3) Chroni o r g a n i z m przed w d y c h a n y m i ciaami staymi i bakteriami.
4) Zapobiega przedostaniu si clo krenia
duego skrzeplin, powstaych w ukadzie
ylnym.
5) Ogrzewa, n a w i l a i oczyszcza w d y c h a ne powietrze.
6) W drogach o d d e c h o w y c h (jama nosowa)
znajduje si narzd p o w o n i e n i a , o d b i e rajcy wraenia w c h o w e d o c h o d z c e
z w d y c h a n y m powietrzem.
7) Ukad o d d e c h o w y o d g r y w a rol w fonac j i , t w o r z c du komor rezonacyjn.
8) Komrki nabonka crg o d d e c h o w y c h
produkuj h o r m o n y p o l i p e p t y d o w e .
W ukadzie o d d e c h o w y m m o e m y w y rni cz przewodzc, do ktrej nale
drogi o d d e c h o w e , oraz cz o d d e c h o w ,
w ktrej o d b y w a si w y m i a n a gazowa.
W y m i a n gazow m i d z y p o w i e t r z e m
atmosferycznym a pcherzykami p u c n y m i
oraz transport g a z w okrelamy o d d y c h a niem z e w n t r z n y m (pucnym).
W y m i a n g a z w m i d z y krwi i komrkami n a z y w a m y o d d y c h a n i e m w e w n t r z nym (tkankowym).
D o drg o d d e c h o w y c h nale:
1) Nos (riasus) wraz z jam nosow (cavitas
nasi) i zatokami p r z y n o s o w y m (sinus paranasales),
2) Gardo (pharynx), ktre jest wspln dro-

g dla ukadu p o k a r m o w e g o i oddechowego, i w k t r y m te drogi krzyuj si.


3) Krta (larynx).
4) Tchawica (trachea).
5) Oskrzela (bronchi),
wrd ktrych w y r n i a m y oskrzela z e w n t r z p u c n e i wew n t r z p u c n e (AS 1, ryc. 29).
6) Oskrzelka
(bronchioli).
Jama nosowa i gardo stanowi drogi odd e c h o w e grne. Krta, tchawica, oskrzela
i oskrzelka nale d o drg o d d e c h o w y c h
dolnych.
Cz o d d e c h o w ukadu o d d e c h o w e g o
stanowi w a c i w y misz p u c n y i nale clo
niej: oskrzelka o d d e c h o w e , p r z e w o d z i k i pc h e r z y k o w e i pcherzyki pucne.
Pcherzyki pucne (alveoli
pulmonis),
w liczbie 300 m i n o t o c z o n e s sieci nac z y w o s o w a t y c h . Powierzchnia pcherzyk w w y n o s i o k o o 80 m 2 . Pcherzyki w y ciela nabonek skadajcy si z trzech typ w p n e u m o c y t w (I, II, III). Pneumocyty
typu II wytwarzaj surfaktant zmniejszajcy
napicie p o w i e r z c h n i o w e pcherzykw.
Puca (pulmones)
skadaj si w i c
z drg o d d e c h o w y c h nalecych clo czci
p r z e w o d z c e j oraz k o c o w y c h rozgazie
oskrzelek t w o r z c y c h cz o d d e c h o w .
Puca znajduj si w klatce piersiowej i otoc z o n e s opucn (p/eura). Mog one zmienia swoj objto dziki r u c h o m klatki
piersiowej oraz przepony.

I Rozwj ukadu
oddechowego (ryc. 3)
Jama nosowa rozwija si w obrbie twarzy. Krta, tchawica i oskrzela powstaj z je-

<

'
:

lita g o w o w e g o . W 4 tygodniu r o z w o j u zar o d k o w e g o , na pograniczu przyszego garda i przeyku, t w o r z y si u w y p u k l e n i e jelita


g o w o w e g o j a k o bruzda l o t a n i o w o - t c h a w i cza, ktra w y d u a j c si ku d o o w i , otoczona jest mezenchym i t w o r z y pczek
pucny. W grnej czci b r u z d y z chrzstek
4 - 6 uku gardowego rozwijaj si chrzstki
krtani.
Pczek pucny, w cigu 5 tygodni ulega
p o d z i a o w i na d w a z a w i z k i puc, z ktrych
p r a w y jest duszy i ustawiony bardziej pion o w o . W 6 tygodniu powstaj oskrzela pat o w e i segmentowe. Z a w i z k i puc w p u k l a j si d o j a m o p u c n o w o - o t r z e w n o w y c h ,
ktre clo koca 7 tygodnia tworz j a m y

o p u c n e j . Pczek p u c n y zostaje oddzielony


ocl jelita g o w o w e g o przez przegrod tchaw i c z o - p r z e y k o w (ryc. I).
W r o z w o j u puc w y r n i a m y 4 okresy:
1) Okres rzekomogruczoowy (ocl 5 clo 17
tygodnia). W okresie t y m powstaj rozgazienia drzewa oskrzelowego do
oskrzelek k o c o w y c h . Rwnie pojawiaj si prekursory p n e d m o c y t w typu 2.
2) Okres kanalikowy (ocl 17 clo 25 tygodnia).
Rozwijaj si oskrzelka oddechowe oraz
przewodziki pcherzykowe. Nastpuje te
r o z w j naczy krwiononych. Przewodzi:
ki oddechowe wysane s pneumocytami
typu 2, ktre wydzielaj
surfaktant.
Z pneumocytw typu 2, okoo 19 tygo-

&
Trachea

^ ,

Bronchus
principalis
Bronchus
lobaris

Bronchus

segmentalis

Ryc. 3. Schemat
rozwoju ukadu
oddechowego.

dnia, rozwijaj si pneumocyty typu 1.


pod koniec tego okresu pd jest zdolny
do ycia pozamacicznego.
3) Okres woreczkowy (ocl 25 do 4 0 tygodnia). W okresie t y m p r z e w o d z i k i pcherzykowe rozdwajaj si, w y t w a r z a j c
woreczki pcherzykowe, wysiane paskim n a b o n k i e m . Pod koniec okresu
podowego zaczynaj r o z w i j a si pcherzyki pucne. Ruchy o d d e c h o w e rozpoczynaj si w 3 trymestrze r o z w o j u
podowego. Pyn o w o d n i o w y w p y w a clo
drg o d d e c h o w y c h . Ruchy o d d e c h o w e ,
zalene ocl o r o d k w
oddechowych
pnia mzgu, stymuluj r o z w j puc.
4) Okres pcherzykowy r o z p o c z y n a si
po u r o d z e n i u i t r w a co 8 roku y c i a .
Ponad 8 0 % p c h e r z y k w
pucnych
ksztatuje si po u r o d z e n i u , szczeglnie clo 2 roku ycia.

Zaburzenia rozwojowe
1) W r o d z o n e torbiele puca - powstaj
wskutek rozszerzenia oskrzeli. Mog one
by mnogie.
2) Ektopowe paty mogce r o z w i j a si
z d o d a t k o w y c h z a w i z k w (np. pat yy
nieparzystej).
3) Zesp n i e d o m o g i o d d e c h o w e j (choroba
b o n szklistych) - powstaje w w y n i k u
upoledzonego w y d z i e l a n i a surfaktantu.
W tych przypadkach, w czasie w y d e c h u ,
zapadaj si pcherzyki pucne, ktre
zawieraj p y n bogaty w biaka i w i e l e
b o n szklistych. Zesp ten jest najczstsz przyczyn z g o n w wczeniakw.
4) Przetoka t c h a w i c z o - p r z e y k o w a - t w o r z y
si w w y n i k u braku wyksztacenia przegrody t c h a w i c z o - p r z e y k o w e j (w 5 tygodniu).

Ukad moczowy
Ukad moczowy (systema

urinarium):

1) Utrzymuje homeostaz ustroju poprzez


kontrol skadu i objtoci k r w i oraz w y dalanie z m o c z e m p r o d u k t w przemiany
materii i u t r z y m y w a n i e r w n o w a g i kwasowo-zasado wej.
2) Syntetyzuje h o r m o n y (renina, n e r k o w y
czynnik erytropoetyczny). Renina aktywuje ukad renina-angiotensyna-aldosteron regulujcy cinienie k r w i i objto
pynw. N e r k o w y c z y n n i k erytropoetyczny reguluje proces .erytropoezy.
3) A k t y w u j e w i t a m i n D.
Nerka, wytwarzajc mocz, jest cile powizana z ukadem krenia. N e r k o w y przepyw krwi wynosi 1200 ml/min, co stanowi
okoo 2 0 % spoczynkowej objtoci minutowej serca. Cakowita objto krwi organizmu przepywa przez nerki 60 razy dziennie.
W skad ukadu m o c z o w e g o w c h o d z
(AS 1, ryc. 30 i 31):
1) Nerka (ren)
2) M o c z o w d (ureter)
3) Pcherz m o c z o w y (vesica urinaria)
4) Cewka m o c z o w a (urethra)
Nerki, znajdujce si na tylnej cianie jamy brzusznej, zawieraj czci p r o d u k u j c e
mocz (nefrony) oraz cz drg w y p r o w a dzajcych m o c z (cewki zbiorcze, kielichy
nerkowe mniejsze i wiksze, m i e d n i c z k
nerkow).
Wytwarzanie moczu ostatecznego odbywa si poprzez filtracj osocza w kbuszkach
nerkowych, sekrecj przez komrki nefronu
i resorpcj. Jednostk czynnociow nerki jest
kanalik nerkowy, skadajcy si z nefronu
i cewki zbiorczej. Cewki zbiorcze otwieraj
si clo kielichw nerkowych mniejszych, te cz si i tworz kielichy nerkowe wiksze,

ktre uchodz do miedniczki nerkowej,


przeduajcej si w m o c z o w d . M o c z o w o dy przebiegaj w jamie brzusznej i miednicy
i uchodz clo pcherza moczowego, z ktrego dna w y c h o d z i cewka moczowa.
C e w k a m o c z o w a mska, dugoci o k o o
20 c m , stanowi wspln drog o d p y w u moc z u i nasienia. Jej cz ruchoma (boniasta)
w c h o d z i w skad prcia nalecego clo narzdw pciowych zewntrznych.

1 Rozwj ukadu
moczowego
Ukad m o c z o w y rozwija si z mezodermy
poredniej, ktra ulega segmentacji tworzc
nefrotomy (ryc. 3). Najwczeniejszym etapem
r o z w o j u jest przednercze (pronephros), ktre
u zarodkw ludzkich jest narzdem szcztkow y m . Przednercze rozwija si w 4 tygodniu
i skada si z litych cewek znajdujcych si
w odcinku szyjnym i grnym piersiowym.
Cewki te cz si z przewodem przednercza.
Pod koniec 4 tygodnia mezoderma porednia
w rodkowym i d o l n y m odcinku piersiowym
oraz l d w i o w y m tworzy lity sznur nefrogenny, ktry w cigu 5 tygodnia tworzy przewd
rdnercza (Wolffa) uchodzcy co steku (c/oaca). W obrbie sznura nefrogennego powstaj pcherzyki i kanaliki rdnercza, do
ktrych wpuklaj si ttnice, odchodzce od
aorty. Kanaliki rdnercza, w ksztacie litery
S uchodz clo przewodu rdnercza. rdnercze (mesonephros)
u czowieka wydziela
mocz w okresie o d 6 clo 1 2 tygodnia.
Nerka ostateczna (metanephros) rozpoczyna r o z w j w 5 tygodniu, a czynno w 8
tygodniu. M o c z w y d a l a n y przez nerk osta-

Pronephros

Duclus
mesonephricus

Metanephros

Ryc. 4. Stadia rozwoju nerki.


teczn w p y w a d o pcherza moczowego
i nastpnie co jamy owodni. Cz m o c z u ,
poykana przez pd, jest absorbowana w jelicie. M o c z p o d o w y jest g w n y m rdem
pynu o w o d n i o w e g o . Pod koniec okresu pod o w e g o nerki wydzielaj 5 0 0 - 6 0 0 ml m o czu dziennie, a p d w y d a l a mocz w odstpach j e d n o g o d z i n n y c h . Nerka ostateczna
powstaje z d w c h z a w i z k w .
Drogi w y d a l a j c e m o c z rozwijaj si
z pczka moczowodowego, ktry jest
u c h y k i e m p r z e w o d u rdnercza i t w o r z y
si w 5 tygodniu. Nefrony powstaj ze sznura nefrogennego w o d c i n k u k r z y o w y m . Pczek m o c z o w o d o w y i n d u k u j e r o z w j nefron w w tkance nerkotwrczej, ktra r w n i e
indukuje r o z w j pczka. Pczek m o c z o w o d o w y wzrasta w tkank nerkotwrcz t w o rzc m o c z o w d , m i e d n i c z k nerkow (pocztek 6 tygodnia) oraz kielichy n e r k o w e (6
tydzie). W okresie r o z w o j u nerka wstpuje
clo o k o l i c y l d w i o w e j .
Pcherz m o c z o w y i cewka m o c z o w a ,
rozwijaj si z zatoki m o c z o w o - p c i w e j
(sinus urogenitalis),
ktra powstaje w w y n i ku podziau steku przez przegrod m o c z o wo-oclbytnicz
(septum urogenitale)
na

cz przedni, czyli zatok moczowo- p c i o w , i cz tyln - odbytnic.

Zaburzenia rozwojowe
1) W r o d z o n y brak nerki (agenesis renis).
2) Z d w o j e n i e m o c z o w o d u ( d u p l i c a t i o i
ter/s).
3) N i e p r a w i d o w e p o o e n i e nerki (ectopia
renis).
4) Nerka podkowiasta (ren unguliformis)

powstaje w przypadku poczenia dolnych k o c w nerek.


5) W r o d z o n a nerka torbielowata (ren cysticum congenitum)
- kiedy nie dochodzi
d o poczenia n e f r o n w z cewkami
zbiorczymi.
6) M n o g i e ttnice nerkowe.
7) Przetoka p c h e r z o w o - p p k o w a przy wysokim p o o e n i u pcherza m o c z o w e g o
i jego poczeniu z ppkiem poprzez
uchyek o m o c z n i .
8) Spodziectwo (hypospadiasis) - ujcie cewki moczowej na dolnej powierzchni prcia.
9) W i e r z c h n i a c t w o (epispadiasis) - kiedy ujcie zewntrzne cewki m o c z o w e j znajduje si na grzbietowej powierzchni prcia.

L Ukady pciowe

Ukady pciowe (systema genitalia) maj


za zadanie reprodukcj organizmu i skadaj
s j z narzdw p c i o w y c h eskich (organa
genitalia feminina) oraz mskich (organa genitalia masculina). Kady z tych ukadw skada
si z gonad (jajniki i jdra), ktre produkuj
komrki pciowe i wydzielaj hormony, oraz
przewodw wyprowadzajcych, ktre przechowuj i transportuj komrki pciowe.

I Narzdy pciowe eskie


Narzdy pciowe eskie (organa genitalia feminina) d z i e l i m y na zewntrzne i w e wntrzne.
Do narzdw pciowych wewntrznych
eskich (organa genitalia feminina
interna),
ktre znajduj si w m i e d n i c y mniejszej, zaliczamy:
1) Jajniki (ovaria)
2) Jajowody (tubae uterinae)
3) Macic (uterus)
4) Pochw (vagina)
Jajniki wytwarzaj k o m r k i p c i o w e oraz
wydzielaj h o r m o n y (estrogeny i progesteron). Komrki p c i o w e dojrzewaj w pcherzykach j a j n i k o w y c h , ktre s take r d e m
hormonw. U d o j r z a y c h p c i o w o osobnikw w jajniku zachodz okresowe zmiany,
nazywane c y k l e m j a j n i k o w y m , ktry ma
take o d z w i e r c i e d l e n i e
w
cyklicznych
zmianach bony luzowej j a j o w o d u , m a c i c y
i pochwy. Jajowd przylegajcy strzpkami
clo jajnika, bierze udzia w w y c h w y t y w a n i u
komrki j a j o w e j z jajnika w czasie o w u l a c j i .
W j a j o w o d z i e nastpuje r w n i e zapodnienie (w czci bakowej) oraz wczesny rozwj zarodka. W macicy nastpuje implanta-

cja oraz r o z w j zarodka i podu. M a c i c a odgrywa istotn rol w p r a w i d o w o przebiegaj c y m porodzie. M a c i c a , ktrej ciar w y nosi ok. 50 g, wzrasta intensywnie w okresie
ciy i osiga ciar ok 1 kg przed porodem.
W z r o s t ten d o t y c z y naczy i minia macicy, w k t r y m o d b y w a si hiperplazja i hipertrofia. O k o o 12 tygodnia ciy macica jest
w y c z u w a l n a ponad spojeniem o n o w y m ,
w 20 tygodniu d n o m a c i c y siga p o z i o m u
ppka, a w 36 tygodniu znajduje si na w y sokoci wyrostka m i e c z y k o w a t e g o mostka.
Rwnoczenie ze wzrostem macicy nastpuje jej przemieszczenie ku p r z o d o w i i pom i d z y 16 a 26 t y g o d n i e m ciy d n o macicy przylega d o przedniej ciany brzucha.
Pochwa jest kanaem m i n i o w o - w k n i stym, c z c y m si z narzdami p c i o w y m i
z e w n t r z n y m i . W obrbie p o c h w y nastpuje z d e p o n o w a n i e nasienia podczas stosunku
p c i o w e g o . C y k l i c z n e z m i a n y nabonka poc h w y s w y k o r z y s t y w a n e w diagnostyce endokrynologicznej.
W skad narzdw pciowych zewntrznych eskich (organa genitalia
feminina
externa) lecych ku p r z o d o w i i poniej
spojenia o n o w e g o w c h o d z :
1) W z g r e k o n o w y (mons pubis)
2) Wargi s r o m o w e wiksze (labia
majora
pudendi)
3) Szpara sromu (rima
pudendi)
4) Wargi s r o m o w e mniejsze (labia
minora
pudendi)
5) Przedsionek p o c h w y (vestibuium vaginae)
6) O p u s z k i przedsionka (bu/b/ vestibuli)
7) Gruczoy przedsionkowe wiksze i mniejsze (glandulae vestibulares majores et minores)
8) echtaczka (clitoris)

9) Cewka moczowa eska (urelhra feminina)


Narzdy p c i o w e z e w n t r z n e eskie
okrelamy m i a n e m sromu niewieciego (pudendum femininum
s.vulva).

1 Narzdy pciowe mskie


D o narzdw pciowych wewntrznych
mskich (organa genitalia masculina
interna)
zaliczamy:
1) Jdro (testis; orchis)
2) Najdrze (epiclidymis)
3) Powrzek nasienny (funiculus spermaticus)
4) N a s i e n i o w d (ductus deferens)
5) Pcherzyk nasienny albo gruczo nasienny
(vesicula seminalis, glandula
seminalis)
6) Przewd w y t r y s k o w y (ductus
ejaculatorius)
7) Gruczo k r o k o w y (prostata)
8) G r u c z o y o p u s z k o w o - c e w k o w e (glanclulae
bulbourethrales)
C e w k i krte jdra wysane s nabonkiem p l e m n i k o t w r c z y m , reprezentujcym
rne etapy spermatogenezy, oraz zawieraj
k o m r k i Sertoliego, ktre s k o m r k a m i zrb o w y m i b i o r c y m i udzia w regulacji spermatogenezy. G r u c z o rdmiszowy jdra
tworz k o m r k i Leydiga.
Spermatogeneza o b e j m u j e proliferacj
oraz o d n o w komrek p l e m n i k o t w r c z y c h ,
p o d z i a y mejotyczne spermatocytw i transformacj spermatyd w p l e m n i k i . W obrbie
najdrza zmieniaj si waciwoci b o n y
k o m r k o w e j p l e m n i k w i nabywaj one
zdolno ruchu.
Przedueniem p r z e w o d u najdrza jest
nasieniowd, ktry posiada f u n k c j sekrecyjn, o d g r y w a wan rol w transporcie
nasienia oraz w procesie emisji i ejakulacji.
Pcherzyki nasienne wytwarzaj jasny,
lepki pyn, stanowicy 1 5 - 3 2 % nasienia.
Pcherzyki wydzielaj rwnie wesikulin,
powodujc koagulacj nasienia, co zapobiega jego w y p y w a n i u z p o c h w y .
Gruczo krokowy jest narzdem miniowo-gruczoowym lecym u podstawy pche-

rza moczowego. Przewody wyprowadzajce


gruczou uchodz clo czci sterczowej cewki
moczowej. Wydzielina gruczou krokowego
stanowi 1 5 - 3 0 % nasienia. Wrd biaek gruczou wystpuje swoisty antygen sterczowy
(PSA - prostatic specific anligen), ktry jest
wany w diagnostyce n o w o t w o r w gruczou.
Gruczoy opuszkowo-cewkowe, o redn cy ok. 1 cm, le bocznie od opuszki prcia.
Przewody ich uchodz do czci gbczastej
cewki moczowej. Ich wydzielina zawiera er
zymy metabolizujce androgeny oraz polipef
tydy, stanowice skadnik nasienia.
D o narzdw pciowych zewntrznych
mskich (organa genitalia masculina exterm
nale:
1) Prcie (penis)
2) C e w k a m o c z o w a mska (urethra mascu-.
lina)
3) Mosz na (scrotum)
Prcie jest narzdem ksztatu cylindrycz
nego z b u d o w a n y m z 2 cia jamistych i ciaa
gbczastego, w ktrym przebiega cewka moc z o w a . W z w d prcia u m o l i w i a wspycie seksualne oraz w p r o w a d z e n i e nasienia'
(zawierajcego plemniki) clo pochwy. W mechanizmie w z w a d u prcia odgrywaj rol 3
czynniki: a) naczyniowy, b) nerwowy, c) hoimonalny.
Ttnice gbokie prcia oddaj liczne
krte odgazienia, z w a n e ttnicami lima
k o w a t y m i , ktrych ciany maj grub miniwk, a ich gazki maj poduszeczkowate w y p u k l e n i a bony w e w n t r z n e j zawierajce w k n a kolagenowe i miniowe
gadkie. O d g r y w a j one rol w regulacji
p r z e p y w u k r w i . Pobudzenie w k i e n p r z y
w s p c z u l n y c h p o w o d u j e rozkurcz bony
m i n i o w e j i rozszerzenie ttnic z rwnoczesnym z w e n i e m naczy y l n y c h .

B Rozwj narzdw
pciowych
R n i c o w a n i e p c i o w e m o e by rozwaane na kilku etapach:
\
1) Pe chromosomalna okrelana jest ni

podstawie obecnoci chromosomu Y (mska) lub X (eska) i moe ona by okrelona pozazarodkowo w pierwotnych komrkach p c i o w y c h (gonocytach) w obrbie pcherzyka tkowego.
2) Pe genetyczna mska jest r o z p o z n a w a na na podstawie genu SRY znajdujcego
si na k r t k i m ramieniu c h r o m o s o m u Y.
3) Pe gonadalna okrelana jest p o 6 tygodniu r o z w o j u na podstawie b u d o w y histologicznej gonady.
4) Pe fenotypowa (somatyczna) rozpoznawana jest na podstawie b u d o w y narzdw p c i o w y c h zewntrznych.
5) Pe psychiczna (najczciej
zgodna
z tzw. pci metrykaln) jest psychicznym
poczuciem bycia mczyzn lub kobiet.
jajniki i jdra rozwijaj si z 4 rde:
1) Nabonka mezodermalnego ciaa.
2) Lecej p o d n a b o n k i e m m e z o d e r m y
znajdujcej si brzusznie i przyrodkowo o d rdnercza.
3) Pierwotnych komrek p c i o w y c h (gonocytw).
4) rdnercza.
Ze rdnercza rozwijaj si k o m r k i dokrewne jdra i jajnika.
Stadium niezrnicowane r o z w o j u gonad trwa clo koca 6 tygodnia r o z w o j u zarodkowego. W 5 tygodniu r o z w o j u zarodkowego na przyrodkowej p o w i e r z c h n i rdnerczy proliferujca mezoderma, pokryta
pogrubiaym n a b o n k i e m j a m y ciaa t w o r z y
obustronnie fady p c i o w e , rozcigajce si
ocl p o z i o m u somitu Th f) clo S2.
Pierwotne komrki p c i o w e (gonocyty)
rnicuj si w 3 tygodniu r o z w o j u w endodermie ciany
pcherzyka
tkowego
i w cigu 5 tygodnia wdruj w z d u ciany
i krezki jelita tylnego clo sznurw p c i o wych. W miar wzrostu gonad i oddzielania
si ich ocl rdnercza, w miejscu przyszej
wnki, t w o r z y si krezka jdra (mesorchium) lub jajnika (mesovarium).
Stadium zrnicowane rozpoczyna si
z pocztkiem 7 tygodnia, kiedy histologicznie m o e m y rozpozna jdro lub jajnik.
W jajniku, ktry z a c h o w u j e b u d o w nie-

z r n i c o w a n , sznury p c i o w e zostaj przemieszczone o b w o d o w o i rnicuj si


w sznury folikulogenne, z ktrych tworz si
k o m r k i p c h e r z y k o w e . Pod koniec okresu
z a r o d k o w e g o rozwija si cz korowa
i cz rdzenna jajnika. W czci k o r o w e j
znajduj si gonocyty. W czci rdzennej
w i d o c z n e s sznury rdzenne, ktre zanikaj
p o d koniec okresu p o d o w e g o . Poczwszy
ocl 12 tygodnia t w o r z y si bona biaawa.
D o 12 tygodnia o o g o n i e w c h o d z w profaz mitozy, w ktrej cz z nich pozostaje
clo koca okresu przekwitania. D o 20 tygodnia powstaje maksymalna liczba komrek
p c i o w y c h (ok. 7 m i l i o n w ) . O k o o 2 m i n
jest o b e c n y c h d o 4 0 tygodnia, z ktrych po o w a w y k a z u j e z m i a n y z a n i k o w e . W pierwszej p o o w i e 2 trymestru rozwijaj si komrki w y d z i e l a j c e hormony, chocia w y dzielanie estrogenw obserwuje si ju
w 8 - 1 0 tygodniu.
Jdro w 7 tygodniu ma ksztat owalny.
Sznury p c i o w e skadaj si z komrek
p c i o w y c h i przyszych komrek podporow y c h . Wska przestrze m i d z y sznurami
p c i o w y m i zajta jest przez k o m r k i rdm i s z o w e (Leydiga), ktre w 8 tygodniu
rozpoczynaj w y d z i e l a n i e testosteronu. Po
17 tygodniu k o m r k i rdmiszowe ulegaj s t o p n i o w e j i n w o l u c j i a clo okresu p o k w i tania. Poczwszy ocl 14 tygodnia sznury jd r o w e s t o p n i o w o uzyskuj wiato i staj si
c e w k a m i nasiennymi. T w o r z y si take ostateczna bona biaawa.
Jajowody, macica i cz grna p o c h w y
rozwijaj si z p r z e w o d w przyrdnerczow y c h (Mullera), ktre powstaj w 6 tygodniu, b o c z n i e d o p r z e w o d w rdnercza.
Przewody te pod koniec 8 tygodnia cz
si, t w o r z c kana m a c i c z n o - p o c h w o w y ,
z ktrego powstaje macica i grna cz poc h w y . Cz d o l n a p o c h w y r o z w i j a si z zatoki m o c z o w o - p c i o w e j .
Przewody w y p r o w a d z a j c e nasienie rozwijaj si z p r z e w o d u rdnercza, z ktrego
powstaje sie jdra, najdrze, nasieniowd
i pcherzyki nasienne.
Narzdy p c i o w e zewntrzne rozwijaj

si w o k b o n y stekowej z trzech w z n i e sie: a) guzka p c i o w e g o , b) parzystych fad w p c i o w y c h , c) fadw c e w k o w y c h .


Z wyrostka p c i o w e g o r o z w i j a si echtaczka i prcie. Z fadw p c i o w y c h powstaje moszna lub wargi s r o m o w e wiksze.
Z fadw c e w k o w y c h powstaj wargi srom o w e mniejsze lub ciao gbczaste.

Zstpowanie jajnikw i jder


Jajniki zstpuj na niewielk odlegos'
clo miednicy. D o k o n u j e si to w 2 trymestrze
rozwoju wewntrzmacicznego.
Jdra zstpuj z j a m y brzusznej clo m o szny i jest to proces bardziej s k o m p l i k o w a ny w p o r w n a n i u z zstpowaniem j a j n i k w ;
o b e j m u j e on:
1) przemieszczenie jder w stosunku clo
rdnerczy,
2) zmian ksztatu jder,
3) w d r w k jder w kanale p a c h w i n o wym,
4) z m i a n y po zstpieniu jder clo moszny.
W procesie zstpowania jder wan rol o d g r y w a galaretowaty cylinder niezrnic o w a n e j m e z e n c h y m y z w a n y jdrowoclem
(gubemaculum
teslis). Jego dalszy koniec
przyczepia si clo przyszego piercienia pac h w i n o w e g o wewntrznego.
W 11 tygodniu zaczyna si t w o r z y kana p a c h w i n o w y , w k t r y m znajduje si jd r o w d i wyrostek p o c h w o w y otrzewnej.
O k o o 15 tygodnia nastpuje powikszenie
objtoci j d r o w o d u , a jego dugo wzrasta
d o 20 tygodnia. Zstpowanie jder przez kana p a c h w i n o w y rozpoczyna si w 26 tygod n i u i jest u k o c z o n e w 32 tygodniu okresu
podowego.

Zaburzenia rozwojowe
ukadu pciowego
1) N i e d o r o z w j m a c i c y (hypoplasia uteri), '
2) Brak m a c i c y i p o c h w y (agenesis uteri ei
vaginae). Wada ta powstaje, gdy nie ..
rozwijaj si p r z e w o d y przyrdnerczowe.
3) M a c i c a p o d w j n a (uterus
didelphys)
r o z w i j a si, gdy nie pocz si przew o d y przyrdnerczowe,
4) M a c i c a j e d n o r o n a (uterus unicornis).
5) M a c i c a d w u r o n a (uterus bicornis).
6) M a c i c a przegrodzona (uterus septus).
7) Niepknita bona d z i e w i c z a (hymen
imperforatus).
8) W a d l i w y r o z w j gonad (dysgenesis lestis s. ovarii), kiedy d o k o n u j e si niepraw i d o w y podzia c h r o m o s o m w X lub Y.
9) N i e p r a w i d o w e pooenie jder (eclopia testis).
10) O b o j n a c t w o (hermaphroditismus)
- niezgodno midzy budow gonad a budow zewntrznych narzdw
plcii wych.
11) Spodziectwo (hypospadiasis), w ktrym
cewka m o c z o w a ma ujcie na dolnej
p o w i e r z c h n i odzi lub trzonu prcia.
12) W i e r z c h n i a c t w o (epispadiasis) - kiedy
ujcie c e w k i m o c z o w e j z n a j d u j e si na
p o w i e r z c h n i grnej prcia.
1 3) Stulejka (phimosis). W w a d z i e tej z pow o d u zwenia napletka nie mona
odsoni odzi prcia.

i,...:.

-naczyniowy

Ukad
sercowo-naczyniowy
(systema
cardiovasculare) albo ukad krenia skada
si z: I) serca, 2) naczy k r w i o n o n y c h i 3)
naczy c h o n n y c h .
Podstawow funkcj ukadu jest rozprowadzanie k r w i w organizmie, poprzez co
nastpuje:
1) dostarczanie t k a n k o m substancji o d y w czych, tlenu i w o d y ;
2) odprowadzanie p r o d u k t w przemiany
materii oraz d w u t l e n k u wgla;
3) uczestniczenie, poprzez transport h o r m o nw, w regulacji czynnoci poszczeglnych narzdw oraz caego organizmu;
4) regulacja ciepoty ciaa;
5) u t r z y m y w a n i e r w n o w a g i kwasowo-zasadowej;
6) regulacja procesw z a p a l n y c h i i m m u nologicznych ustroju poprzez w y t w a r z a nie cytokin i czstek a d h e z y j n y c h ;
7) zapobieganie k r w o t o k o m poprzez w y twarzanie skrzepu.

B Krew
Krew (sanguis, gr. haima) jest specjalnym
rodzajem tkanki cznej, ktrej k o m r k i zawieszone s w rodowisku p y n n y m z w a nym osoczem. Krew, wraz z oyskiem naczyniowym, przenika inne tkanki i narzdy,
stanowic ich integraln cz. Dlatego te
zmiany skadu k r w i i jej schorzenia w p y w a j na czynno caego organizmu. Rwnie
zaburzenia czynnoci poszczeglnych narzdw
maj
swoje
odzwierciedlenie
w zmianach skadu krwi.
Krew stanowi 7 - 8 % ciaru ciaa (ok. 5 I).
Cz pynna k r w i (osocze) z a j m u j e 5 5 % jej

objtoci, k r w i n k i zajmuj 4 5 % objtoci


krwi.
Osocze (plasma) zawiera 9 1 % w o d y
oraz 9 % z w i z k w , w r d ktrych znajduj
si biaka (7%), aminokwasy, tuszcze, gazy
o d d e c h o w e , z w i z k i nieorganiczne (2%).
W r d biaek osocza 5 5 % stanowi a l b u m i ny, 3 8 % - g l o b u l i n y i 7 % - fibrynogen. G l o buliny, skadajce si z kilku frakcji, s biakami o b r o n n y m i ( i m m u n o g l o b u l i n y ) .
Krew, po w y p y w i e z naczy krwiononych, z pynnej staje si galaretowata. Krzepnicie k r w i (coagulatio sanguinis) jest procesem bardzo zoonym, w ktrym bierze
udzia kilkanacie c z y n n i k w (l-V, VII-XIII),
bdcych glikoproteinami,
lipoproteinami,
polipeptydami lub jonami Ca. W ostatnim etapie krzepnicia z fibrynogenu wytwarza si
wtknik (fibrinum) i tworzy si skrzep (thrombus s. cruor sanguinis) hamujcy krwawienie
(haemostasis). Osocze pozbawione wknika
nazywa si surowic krwi (serum sanguis).
W r d k r w i n e k lub ciaek k r w i (corpuscuia sanguinis) w y r n i a m y :
1) k r w i n k i c z e r w o n e (erytrocyty) w liczbie
o d 4 , 5 - 5 , 4 m i n w 1 m m 3 , bdce okrgymi, bezjdrzastymi komrkami, ktrych
g w n y m skadnikiem jest hemoglobina;
2) krwinki biae (leukocyty), w liczbie 5 0 0 0 10 0 0 0 w 1 m m 3 , ktre d z i e l i m y na:
a) granulocyty o b o j t n o c h o n n e
(50-65%),
b) granulocyty k w a s o c h o n n e ( 2 - 4 % ) ,
c) granulocyty zasadochonne (0,5-'l %),
d) limfocyty ( 2 5 - 3 5 % ) ,
e) m o n o c y t y ( 3 - 8 % ) ;
3) pytki
krwi
(trombocyty)
w
liczbie
1 5 0 - 4 0 0 tys. w 1 m m 3 , biorce udzia
w hamowaniu krwawienia.

fl Chonka
Chlonka (lympha) jest t a w y m , lekko
zasadowym pynem, powstajcym z pynu
tkankowego, w n i k a j c y m clo lepo zakoc z o n y c h naczy w o s o w a t y c h c h o n n y c h ,
r o z p o c z y n a j c y c h si w tkankach. Stenie
elektrolitw c h o n k i jest takie jak w osoczu
k r w i , natomiast zawarto biaek jest nisza.
Przepywajc z tkanek d o y poprzez w z y
chonne,
chonka
przyjmuje
limfocyty,
makrofagi
oraz czsteczki
przeciwcia.
Chonka w naczyniach b o n y luzowej jelita
cienkiego zawiera d u o w c h o n i t y c h tuszczw i n a z y w a m y j m l e c z e m (chylus).
C a k o w i t a ilo w y t w a r z a n e j ' w cigu doby
c h o n k i wynosi 1 - 2 I.

H Serce

(AS 2, ryc. 8 3 9 - 8 7 0 )

Serce (cc/-, cardia) bdce centralnym


narzdem ukadu n a c z y n i o w e g o , wystpuje
j a k o w y d r o n y misie, penicy f u n k c j
p o m p y ssco-toczcej. Regularna, skurczow a czynno serca w a r u n k u j e pobieranie
k r w i krcej w organizmie z o b u y g w nych, grnej i dolnej, oraz y p u c n y c h
i wtaczanie jej clo aorty i d o pnia pucnego,
a nastpnie z nich dalej, a d o sieci naczy
w o s o w a t y c h caego organizmu. Z n a j d u j c e
si w sercu zastawki w a r u n k u j jednokier u n k o w y p r z e p y w k r w i . Ciar serca w y n o si ok. 3 4 0 g i w y k o n u j e o n o 7 0 - 7 5 skurc z w w cigu jednej minuty, w y r z u c a j c
w cigu jednego skurczu ok. 70 ml krwi do
k r w i o b i e g u . Objto m i n u t o w a serca (70
ml x 7 0 - 7 5 skurczw) w y n o s i w i c w spoc z y n k u ok. 5 l/min. W cigu d o b y serce w y konuje przeszo 100 0 0 0 skurczw, w y r z u cajc d o k r w i o b i e g u ponad 7 5 0 0 I k r w i ,
ktra p r z e p y w a przez sie naczy k r w i o n o nych o dugoci ok. 100 0 0 0 km.
Serce objte jest w o r k i e m o s i e r d z i o w y m
i p o o o n e jest w rdpiersiu p r z e d n i m .
Osierdzie (pericardium) stanowi ukad b o n
s u r o w i c z y c h i w y r n i a si w n i m d w i e warstwy: w e w n t r z n , czyli osierdzie surowi-

cze, oraz zewntrzn, czyli osierdzie wkniste. Blaszka trzewna osierdzia surowiczego stanowi nasierdzie (epicardium). Setce '
dzieli si na d w i e p o o w y : praw, czyli serce prawe, w ktrym kry krew ylna (/
wierajca C 0 2 ) , oraz lew, czyli serce lewe,
w k t r y m kry krew ttnicza (zawierajca o2).
W n t r z e serca p o d z i e l o n e jest na cztery
j a m y : d w a przedsionki (atria) oraz d w i e kom o r y (ventriculi). Kady przedsionek i / .
si z o d p o w i e d n i komor szerokim ujciem
p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y m (ostium atrio--ventriculare).
Natomiast kada komora -'
czy si z p o c z t k i e m w i e l k i c h ttnic: komora prawa z p n i e m p u c n y m ujciem pnia
pucnego (ostium trunci pulmonaiis),
za k .mora lewa z ttnic gwn (aort) ujciem
aorty (ostium
aortae).
Serce p o d z i e l o n e jest przegrod podun, ktra na p o z i o m i e p r z e d s i o n k w nosi
n a z w przegrody
midzyprzeclsionkow(septum interatriale), natomiast na poziomie
k o m r - przegrody m i d z y k o m o r o w e j (sej
tum interventriculare).
Na granicy przeds i o n k w i komr znajduj si zastawki
p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w e lub ylne, zbud o w a n e ze z d w o j o n e g o wsierdzia i podzielone na patki. Po prawej stronie wystpuj'
trzy patki, zastawka trjdzielna (va/va tricuspiclaiis), po lewej stronie d w a patki, / bicuspiclalis).
stawka d w u d z i e l n a (vaiva
W ujciach ttniczych znajduj si zastawki
ttnicze: zastawka pnia pucnego (valva
Irunci pulmonaiis)
i zastawka aorty (valv;\
aortae), z b u d o w a n e z trzech p a t k w plksiycowatych (valvulae semilunares) uo o n y c h w ksztacie gniazd jaskczych
i t w o r z c y c h zatoki.
D o prawego przedsionka (atrium
dextrum) uchodz obie yy gwne: grna
i d o l n a oraz zatoka w i e c o w a , odprowadzajca wikszo k r w i ylnej ze cian serca. D o lewego przedsionka uchodz cztery
yy p u c n e (w. pulmonales) prawe i lewe.
ciana serca z b u d o w a n a jest z trzech
warstw: wsierdzia (enclocarclium),
rdsierdzia (myocardium)
i nasierdzia
(epicar--

diurii)- Wsierdzie wyciela p o w i e r z c h n i


wewntrzn przedsionkw i komr oraz powierzchni zastawek, strun cignistych
i nii?s<n' b r o d a w k o w a l y c h .
rdsierdzie stanowi najgrubsz warstw
ciany serca i skada si z: w a c i w e g o minia sercowego, szkieletu serca oraz ukadu
przewodzcego serca.
W skad szkieletu serca w c h o d z : cztery
piercienie wkniste (anuli fibrosi),
ktre
otaczaj ujcia ttnicze i ylne, a take oddzielaj m i n i w k k o m r i przedsionkw,
dwa trjkty wkniste (trigona fibrosa) oraz
cz boniasta przegrody m i d z y k o m o r o wej (pars membranacea
septi
interventricularis).
Ukad p r z e w o d z c y serca reguluje rytmiczne ruchy serca i skada si z w z a zatokowo-przedsionkowego oraz z czci
przedsionkowo-komorowej
obejmujcej
wze p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y oraz pczek p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y . Komrki
stanowice ukad p r z e w o d z c y charakteryzuj si p o w o l n depolaryzacj spoczynkow (zwan potencjaem rozrusznika), ktra
zblia potencja b o n o w y clo progowego, co
zapewnia rytmiczne generowanie impulsw.

i Naczynia krwionone
Naczynia krwionone tworz zamknity
ukad cew, do ktrych zaliczamy:
- ttnice (arteriae),
- ttniczki (arterio/ae),
- naczynia w o s o w a t e (vasa
capillaria),
czyli w o n i c z k i ,
- yy (venae),
- yki (t/enulae).
Budowa naczy k r w i o n o n y c h jest dostosowana clo p e n i o n y c h przez nie f u n k c j i .
Naczynia ttnicze charakteryzuj si du
elastycznoci i napiciem ciany, ze wzgldu na panujce w nich w y s o k i e cinienie
krwi. Naczynia wosowate, ktre s przystosowane d o w y m i a n y czsteczek m i d z y
krwi a tkankami, posiadaj szczegln budow rdbonka. y y natomiast, suce

g w n i e clo transportu k r w i przy znacznie


z m n i e j s z o n y m cinieniu, charakteryzuj si
cianami o sabiej rozwinitej miniwce
i mniej licznie w y s t p u j c y m i w k n a m i
sprystymi.

Ttnice (AS 1, ryc. 34)


B u d o w a wszystkich ttnic jest p o d o b n a
i m o n a w ich cianach w y r n i trzy warstwy. Warstwa w e w n t r z n a (tunica intima)
z b u d o w a n a jest z k o m r e k rdbonka
(endothelium)
oraz
podrdbonkowych
w k i e n k o l a g e n o w y c h , a na zewntrz o d
nich m o e w y s t p o w a bona sprysta wew n t r z n a (membrana elastica interna), ktr
tworz w k n a spryste. Warstwa rodkow a (tunica media) z b u d o w a n a jest z komrek mini gadkich oraz w k i e n sprystych o ukadzie o k r n y m . Warstw zewntrzn (tunica externa) zwan rwnie
przydank (tunica advenlitia)
tworzy gwnie tkanka czna w i o t k a , zawierajca liczne w k n a k o l a g e n o w e i spryste o przebiegu p o d u n y m .
Pomidzy warstw rodkow i zewntrzn niekiedy wystpuj w k n a spryste
o ukadzie o k r n y m , t w o r z c bon spryst zewntrzn (membrana elastica externa).
Biorc pod uwag rednic wiata ttnic
oraz ich szczegow b u d o w , m o e m y
wyrni:
1) Ttnice due, elastyczne, z w a n e ttnicami p r z e w o d z c y m i , ktre charakteryzuj
si znaczn iloci tkanki sprystej
w cianie naczynia. Nale clo nich: aorta, pie r a m i e n n o - g o w o w y , ttnica szyjna w s p l n a , ttnica p o d o b o j c z y k o w a ,
ttnica
krgowa,
ttnica
biodrowa
w s p l n a . ciana tych ttnic jest wzgldnie cienka w p o r w n a n i u ze rednic
i maj one mniej w k i e n m i n i o w y c h .
D z i k i w k n o m sprystym w czasie
pracy serca (skurcz i rozkurcz) naczynia
te zapewniaj stale cinienie k r w i , warunkujce cigy jej p r z e p y w .
2) Ttnice rednie, typu miniowego, zwane r o z p r o w a d z a j c y m i , stanowi odga-

zienia lub przeduenia ttnic sprystych. Nale co nich: ttnica p a c h o w a ,


ttnica ramienna, ttnica p r o m i e n i o w a ,
ttnice m i d z y e b r o w e , ttnica ledzion o w a , ttnice krezkowe, ttnica u d o w a ,
ttnica p o d k o l a n o w a , ttnica piszczelowa. Zawieraj d u o w k i e n miniow y c h , std te w czasie pracy serca rednica ich znacznie si zmienia (skurcz
lub rozkurcz). Rozprowadzaj one dziki temu krew, w zalenoci o d potrzeb
okrelonego narzdu.
3) Ttniczki (arteriolae) o rednicy m n i e j szej ocl 100 p m posiadaj stosunkowo
grube ciany, przy c z y m stosunek rednicy wiata clo gruboci ciany naczynia
wynosi o k o o 1:2. Zawieraj one d u o
w k i e n m i n i o w y c h o k r n y c h regulujcych p r z e p y w k r w i w zalenoci ocl
zapotrzebowania.

Naczynia wosowate
N a c z y n i a w o s o w a t e (vasa capillaria) stanowi przeduenie ttniczek o rednicy ocl
4 d o 1 5 | i m i tworz sie, ktra rozgazia
si w obrbie tkanek i narzdw. G w n a
funkcja naczy w o s o w a t y c h polega na poredniczeniu w w y m i a n i e p y n w , czsteczek oraz rnych z w i z k w c h e m i c z n y c h
m i d z y przepywajc przez nie krwi
a otaczajcymi je tkankami. Gsto sieci
jest z m i e n n a w r n y c h narzdach i tkankach.
ciana naczynia w o s o w a t e g o skada si
z komrek rdbonka, ktre najczciej s
spaszczone i mog z a c h o d z i na siebie.
W y r n i a si k o m r k i rdbonka bezokienkowe, k o m r k i rdbonka o k i e n k o w e oraz
k o m r k i rdbonka niecige, ktre o p r c z
okienek w rdblonku posiadaj niecig
b o n pocstawn. Te ostatnie s charakterystyczne dla naczy z a t o k o w y c h . rdbonek
ciany naczy w o s o w a t y c h ley na b o n i e
podstawnej, ktra z b u d o w a n a jest z delikatn y c h w k i e n k o l a g e n o w y c h i siateczkow y c h z a t o p i o n y c h w macierzy mukopolisac h a r y d o w e j . Na zewntrz naczynia woso-

watego wystpuj k o m r k i przydanki zwane pericytami.


Szczeglny rodzaj naczy wosowatych
stanowi due w o n i c z k i z w a n e naczyniami z a t o k o w y m i albo sinusoidalni, ktrych
rednica m o e . d o c h o d z i clo 30 jxm. Wyl,
puj one w takich narzdach, jak wtroba,
ledziona, gruczoy d o k r e w n e oraz w szpiku
kostnym.
W ciaach jamistych echtaczki i prcia,
w ciele gbczastym prcia oraz w jamie nosowej znajduj si naczynia zatokowe tworzce
jamki rozdzielone beleczkami mini gadkich. Jamki te zastpuj naczynia wosowate.

yy (AS 1, ryc. 35)


ciana y jest stosunkowo cienka oraz
w i o t k a i z b u d o w a n a jest z trzech warstw,
p o d o b n i e jak w przypadku ttnic. W cianie '
y wystpuje maa liczba w k i e n sprystych i m i n i o w y c h , co ma w p y w na jej
wiotko. Bona zewntrzna ciany yy zawiera liczne p o d u n e w i z k i w k i e n mi n i o w y c h gadkich. Charakterystyczn cech odrniajc yy ocl ttnic jest obecno w cianie y zastawek (AS 1, ryc. 39,
40), ktre zapobiegaj cofaniu si krv\,.
W zalenoci ocl rednicy w y r n i a si:
1) yy najmniejsze, czyli yki (venu/ae)
o rednicy o k o o 2 0 - 3 0 p m ;
2) yy mae i rednie, ktre s y a m i typu
m i n i o w e g o i charakteryzuj si grub
bon zewntrzn zbudowan z podunie u o o n y c h p c z k w w k i e n kolagen o w y c h i mini gadkich;
3) yy due, clo ktrych zalicza si yy:
gwn grn i doln, y wrotn oraz
d o p y w y , ktre dochodz bezporednio
clo nich.
Naley zaznaczy, e wystpuj rw
nie bezporednie poczenia ttnicy z y,
z p o m i n i c i e m ukadu naczy wosowatych. Nosz one nazw zespole ttniczo- y l n y c h , w r d ktrych w y r n i a si zespolenia ttniczo-ylne proste i kbuszkowate.
O d g r y w a j one wan rol w regulacji przep y w u k r w i przez tkanki oraz narzdy.

Poczenia t t n i c z o - t t n i c z e w y s t p u j
postaci sieci d z i w n e j (rete mirabile
arteriosum). Poczenia takie w y s t p u j w nerce, gdzie n a c z y n i a w o s o w a t e t t n i c z e cz
.
s j w n a c z y n i a ttnicze.
w

Sie d z i w n a y l n a (rete mirabile


venow y s t p u j e w p r z y p a d k u przejcia naczy w o s o w a t y c h y l n y c h w y k i (np.
W w t r o b i e , p r z y s a d c e m z g o w e j ) . Sie
dziwn yln n a z y w a m y r w n i e kreniem w r o t n y m .
Niektre n a r z d y (puca, w t r o b a ) maj
podwjne, f i z j o l o g i c z n i e z r n i c o w a n e krenie k r w i . Posiadaj o n e d u e n a c z y n i a ,
bdce na usugach c a e g o ustroju (vasa publica) i s t a n o w i c e k r e n i e c z y n n o c i o w e ,
oraz m n i e j s z e n a c z y n i a , z a o p a t r u j c e okrelony n a r z d (vasa privata), s t a n o w i c e krenia o d y w c z e .
W mianownictwie naczy naley pamita, e:
1) Ttnica jest n a c z y n i e m
krwiononym
p r o w a d z c y m k r e w z serca na o b w d ,
niezalenie od rodzaju pyncej w niej
k r w i . D l a t e g o te m w i m y , e ttnica
ulega p o d z i a o w i l u b o d d a j e gazie,
w z g l d n i e s t a n o w i p r z e d u e n i e (w zalenoci o d p o o e n i a ) .
SLim)

2) ya jest n a c z y n i e m k r w i o n o n y m prow a d z c y m k r e w clo serca. Z a t e m y y


powstaj z p o c z e n i a , o t r z y m u j d o p y w y l u b przeduaj si ( w z a l e n o c i ocl
pooenia).
3) yy g b o k i e t o w a r z y s z t t n i c o m i m a j te same m i a n a . T t n i c o m r e d n i m
i m a y m towarzysz z w y k l e d w i e yy.
4) y y p o w i e r z c h o w n e , s t a n o w i c e czsto
miejsca w s t r z y k n i , posiadaj o d r b n e
nazwy.

Naczynia chonne (AS 1, ryc. 42, 43)


N a c z y n i a c h o n n e (vasa lymphatica)
rozpoczynaj si lepo z a k o c z o n y m i n a c z y niami w o s o w a t y m i , o b u d o w i e p o d o b n e j
do n a c z y w o s o w a t y c h k r w i o n o n y c h . rednica ich jest n i e c o w i k s z a . N a c z y n i a w o sowate p r z e d u a j si w m a e n a c z y n i a

chonne posiadajce zastawki i pojedyncze


k o m r k i mini gadkich. Naczynia chonne
m a e cz si w n a c z y n i a c h o n n e rednie,
0 t r j w a r s t w o w e j b u d o w i e ciany, z w a n e
p n i a m i c h o n n y m i (trunci lympbatici),
ktre
wychodz z regionalnych w z w chonnych
(szyjnych
gbokich,
pachowych
szczytowych,
rcpiersiowych,
ldwiow y c h i j e l i t o w y c h ) . Pnie c h o n n e u c h o d z
clo 2 p r z e w o d w c h o n n y c h :
1) p r z e w o d u p i e r s i o w e g o (cluctus
thoracicus), b d c e g o g w n y m p r z e w o d e m
chonnym;
2) p r z e w o d u c h o n n e g o p r a w e g o
(ductus
lymphaticus
dexter).
O b y d w a p r z e w o d y u c h o d z clo g w nych pni ylnych. Przewd piersiowy uchodzi w l e w y m kcie y l n y m do yy ramienn o - g o w o w e j l e w e j , za p r z e w d c h o n n y
p r a w y u c h o d z i w p r a w y m kcie y l n y m d o
yy ramienno-gowowej prawej.

Unerwienie naczy
ciany n a c z y , s z c z e g l n i e ttnic, posiadaj bogate u n e r w i e n i e w postaci nerw w naczyniowych zawierajcych wkna
wspczulne, przywspczulne i czuciowe.
W k n a n e r w o w e t w o r z sploty w w a r s t w a c h ciany n a c z y . W u k u aorty oraz
ttnicach szyjnych wystpuj zakoczenia
n e r w o w e w r a l i w e na z m i a n y c i n i e n i a
k r w i (baroreceptory) o r a z z a w a r t o d w u tlenku wgla (chemoreceptory).

Krenie mae lub pucne


K r e n i e t o z a w a r t e jest m i d z y p r a w
komor a lewym przedsionkiem. Z prawej
k o m o r y w y c h o d z i pie pucny, ktry rozp o c z y n a si s t o k i e m t t n i c z y m p r a w e j k o m o r y i n a s t p n i e d z i e l i si o n na t t n i c
pucn praw i lew, ktre zdaj do
w n k i p u c . U t l e n o w a n a k r e w p o w r a c a clo
l e w e g o p r z e d s i o n k a za
porednictwem
c z t e r e c h y p u c n y c h (. p u c n e g r n e
1 dolne).

Krenie wielkie
lub systemowe
Rozpoczyna si ono w lewej komorze,
z ktrej w przedueniu stoka ttniczego komory lewej w y c h o d z i aorta (lub ttnica gwna). Aorta rozprowadza krew ttnicz po caym ustroju. W p o c z t k o w y m przebiegu aorta
kieruje si ku grze jako aorta wstpujca
(pars ascendens aortae), o d ktrej odchodz
ttnice w i e c o w e zaopatrujce serce. Aorta
wstpujca przechodzi w uk aorty (arcus aortae). Ocl uku aorty odchodz pie ramienno-gowowy, ttnica szyjna wsplna lewa oraz
ttnica p o d o b o j c z y k o w a lewa. Gazie te zaopatruj w krew ttnicz gow i szyj oraz
koczyn grn. uk aorty przechodzi w aort zstpujc (pars descendens aortae), ktra,
w obrbie klatki piersiowej ma nazw aorty
piersiowej (pars thoracica aortae) i zaopatruje
w krew ciany i narzdy klatki piersiowej. Po
przejciu przez przepon aorta piersiowa
przyjmuje nazw aorty brzusznej
(pars
abdominalis aortae) i na poziomie czwartego
krgu ldwiowego koczy si rozdwojeniem
na ttnice biodrowe wsplne, za bezpored n i m przedueniem aorty jest ttnica krzyow a porodkowa.
Gazie aorty brzusznej zaopatruj ciany oraz trzewia j a m y brzusznej. Ttnica biod r o w a wsplna dzieli si na ttnic biodrow wewntrzn, zaopatrujc g w n i e
ciany i narzdy miednicy, oraz ttnic biodrow zewntrzn, ktra jest g w n y m
rdem zaopatrzenia w krew ttnicz koczyny dolnej.
yy krenia wielkiego
y y krenia w i e l k i e g o tworz cztery
ukady y:
1) U k a d y serca.
2) U k a d yy g w n e j grnej, clo ktrej
uchodz:
a) yy g o w y i szyi,
b) yy k o c z y n y grnej,
c) yy klatki piersiowej i o d c i n k a piersiowego krgosupa.

3) U k a d yy g w n e j dolnej, clo ktrej


uchodz:
a) y y brzucha i miednicy,
b) y y k o c z y n y dolnej.
4) U k a d yy w r o t n e j , zbierajcy krew
z nieparzystych trzewi j a m y brzusznej,
z w y j t k i e m wtroby.

H Rozwj ukadu
sercowo-naczyniowego
Rozwj serca
W rozdziale IV opisano wczesny rozwj
serca, ktre powstaje p o d koniec 3 tygodnia
z pyty sercotwrczej, ponad ktr tworzy
si jama osierdzia. Pyta sercotwrcza lub
sercowa rozwija si z mezodermy trzewnej.
i jest ona i n d u k o w a n a poprzez endoclerm,
jelita przedniego. Z pyty sercotwrczej wdruj k o m r k i , ktre p o m i d z y pyt i endoderm tworz lite d w a sznury sercotwrcze,
Sznury te uzyskuj w k o c u 3 tygodnia wiaV,
to i zbliajc si d o siebie, tworz pojedyn-"
cz, rdbonkow cew serca, ktra ju"
w 23 d n i u rozpoczyna czynno. Cewa ser-;
c o w a (przysze wsierczie) zostaje otoczona;
mezoderm pyty sercotwrczej, ktra tworzy rdsierclzie. Cewa sercowa, w r a z z roz-'
w i j a j c y m si rdsierdziem, otoczona jest
szerok jam osierdzia, powsta z jamy ciaa i zawieszona jest na krezce grzbietowej
(ryc. l). W miar w y d u a n i a c e w y sercowej
powstaj w niej poszerzone segmenty, rozdzielone przeweniami, ktre ocl przodu ku
t y o w i stanowi: 1) stoek ttniczy (conus arteriosus), 2) opuszka serca (bulbus cordis), 3)
komora (ventriculus),
4) przedsionek (atrium), 5) zatoka ylna (sinus venosus). Ze stoka ttniczego, stanowicego drog o d p y w u ,
k r w i z serca, w y c h o d z i szeroka aorta. D o zatoki ylnej uchodz yy t k o w e , ya ppk o w a oraz yy zasadnicze. Niewspmierny
wzrost serca, poczony z f a d o w a n i e m cew y p r o w a d z i do z m i a n pooenia poszczi
g l n y c h jego czci. Zatoka ylna wraz
z przedsionkami przesuwa si grzbietowo

i d o g t o w o w o . R a m i o n a ptli sercowej zrastaj si

t w o r z y si kana p r z e d s i o n k o w o - k o -

morowy.
Krew p r z e p y w a przez serce nastpujco:
zatoka ylna, przedsionek, kana przedsionk o w o - k o m o r o w y , k o m o r a , opuszka serca,
stoek ttniczy, aorta i jej u k i . W cigu 5 tygodnia j a m a serca ulega p o d z i a o w i , p o p r z e z
tworzce si przegrody midzyprzeclsionkowe: pierwotn i nastpnie w t r n , oraz poprzez zgrubienie wsierdzia, bdce p o c z tkiem
zastawek
przedsionkowo-komorowych. P o m i d z y p r z e d s i o n k a m i powstaje
otwr o w a l n y , z a m k n i t y zastawk ocl strony
lewego przedsionka. Podzia k o m r rozpoczyna si ocl powstania w p u k l e n i a clo wiata
komory, t w o r z c e g o fad wzrastajcy w kierunku uj p r z e c s i o n k o w o - k o m o r o w y c h .
Rwnoczenie, w cigu 5 tygodnia, dokonuj si z m i a n y w z a t o c e y l n e j . Jej prawy rg zostaje w c z o n y clo p r a w e g o p r z e d sionka, a l e w y rg przeksztaca si w z a t o k
w i e c o w serca.
U k a d p r z e w o d z c y serca r o z w i j a si,
poczwszy o d 5 t y g o d n i a .

Rozwj ukadu ttniczego


Z p n i a t t n i c z e g o w y c h o d z i szeroka aorta, ktr n a z y w a m y w t y m o d c i n k u w o r k i e m
aortalnym. Z tego p o s z e r z e n i a aorty w y r a staj n a c z y n i a ttnicze w n i k a j c e d o 6 u kw g a r d o w y c h , ktre cz si g r z b i e t o w o
z aortami g r z b i e t o w y m i . N a c z y n i a te t w o r z
parzyste u k i aorty, ktre r o z w i j a j si w 4
i 5 t y g o d n i u i przeksztacaj si clo 6 tygodnia w ostateczne n a c z y n i a t t n i c z e l u b ulegaj z a n i k o w i .
Ttnice 1 u k u w w i k s z e j czci z a n i k a j, a ich k o c o w e o d c i n k i t w o r z cz ttnicy s z c z k o w e j .
Ttnice 2 u k u przeksztacaj si w ttnice s t r z e m i c z k o w e .
Bliszy o d c i n e k t t n i c y 3 u k u t t n i c z e g o
tworzy ttnic szyjn w s p l n , za d a l s z y
odcinek tego u k u przeksztaca si w ttnic
szyjn w e w n t r z n .
4 uk ttniczy l e w y przeksztaca si w uk

aorty, a p r a w y 4 uk ttniczy t w o r z y pocztkow y o d c i n e k ttnicy p o c l o b o j c z y k o w e j prawej.


Ttnice 5 u k u z a n i k a j . W 5 0 % nie rozw i j a j si w o g l e .
Lewy 6 uk ttniczy w s w o i m pocztkow y m o d c i n k u t w o r z y ttnic p u c n lew,
a w d a l s z y m o d c i n k u przeksztaca si
w p r z e w d ttniczy. Bliszy o d c i n e k p r a w e go 6 u k u t w o r z y ttnic p u c n p r a w . Dalszy o d c i n e k tego u k u z a n i k a .
P o j e d y n c z a aorta g r z b i e t o w a o d d a j e ttnice:
1)
2)

grzbietowe,
boczne,

3)

brzuszne.
Ttnice g r z b i e t o w e , w l i c z b i e 3 0 par,
przebiegaj m i d z y s o m i t a m i j a k o ttnice
m i d z y s e g m e n t o w e , w k i e r u n k u c e w y nerw o w e j , d z i e l c si na gazie g r z b i e t o w e
i b r z u s z n e . G a z i e g r z b i e t o w e zaopatruj
rdze k r g o w y i c z c si w o d c i n k u
s z y j n y m , t w o r z ttnice k r g o w e . G a z i e
b r z u s z n e ttnic g r z b i e t o w y c h przeksztacaj
si w ttnice m i d z y e b r o w e tylne, ld w i o w e i krzyowe boczne.
W s p l n y p i e ttnic m i d z y s e g m e n t o w y c h szstych t w o r z y z n a c z n cz t t n i c y
p o d o b o j c z y k o w e j p o stronie p r a w e j i ca
ttnic p o d o b o j c z y k o w l e w .
Ttnice b o c z n e o d c h o d z c e o d aorty
g r z b i e t o w e j zaopatruj parzyste n a r z d y jam y b r z u s z n e j i p r z e p o n (nadnercza, nerki,
j a j n i k i l u b jdra).
Ttnice brzuszne aorty grzbietowej jako
ttnice t k o w e przeksztacaj si w : pie
trzewny, ttnic krezkow grn oraz doln,
a take tworz ttnice p p k o w e . Ttnice te w 5
tygodniu cz si z crug ttnic miclzysegmentow grzbietow, t w o r z c ttnic biodrow wspln. Pozostay o d c i n e k ttnicy ppkow e j t w o r z y ttnic b i o d r o w w e w n t r z n .
Ttnice koczyn
Z a w i z k i k o c z y n , w postaci p c z k w ,
t w o r z si na p o c z t k u 5 t y g o d n i a .
W z a w i z k u k o c z y n y grnej, w t y m
okresie, g w n y m n a c z y n i e m t t n i c z y m jest
t. o s i o w a (a. axialis), ktra jest p r z e d u e n i e m
l. p o c l o b o j c z y k o w e j (ryc. 5). W miar r o z w o -

/\.

A.

brachialis

A.

brachialis

axialis
/\.

inlerossea

A. profunda

A.
A.

Ryc. 5. R o z w j ttnic k o c z y n y grnej.

mediana

* A.

ulnaris

brachialis

brachii

ju zostaje ona zastpiona przez t. ramienn,


a na przedramieniu przeksztaca si w ttnic
miclzykostn (a. interossea). W e wczesnym
okresie rozwoju (6 tydzie) na przedramieniu
wanym naczyniem jest t. poroclkowa (a. mediana), ktra po ukoczeniu r o z w o j u jest gazk t. midzykostnej lub okciowej.
G w n y m n a c z y n i e m ttniczym r o z w i j a jcej si k o c z y n y d o l n e j jest t. kulszowa (a.
ischiadica), ktra jest gazk t. p p k o w e j
(ryc. 6). Po u k o c z o n y m r o z w o j u ttnica ta
tworzy cz t. strzakowej i dolnej kolana.
Od t. p p k o w e j o d c h o d z i take t. b i o d r o w a
zewntrzna (a. iliaca externa), ktra szybko
staje si g w n y m p n i e m n a c z y n i o w y m koczyny dolnej (w 6 tygodniu).

Rozwj ukadu ylnego


W 4 tygodniu r o z w o j u clo zatoki ylnej
uchodz:
1) yy t k o w e (w. vitellinae),
zbierajce
krew z pcherzyka t k o w e g o ;
prowa2) yy p p k o w e (w. umbilicales),
dzce utlenowan krew z oyska;
3) yy zasadnicze ( w . cardinales), drenujce
krew z zarodka.
yy t k o w e , w miar w c z a n i a
pcherzyka t k o w e g o clo zarodka, tworz
naczynia z a t o k o w e wtroby, yy w t r o b o we i y wrotn.
ya p p k o w a lewa (prawa zanika)
uchodzi clo wtroby, czc si z y w r o t n przez p r z e w d y l n y (ductus venosus),
czcy . ppkow z . gwn doln.
yy zasadnicze grne tworz przede
wszystkim ukad . g w n e j grnej. y y zasadnicze dolne tworz mae o d c i n k i y nieparzystych i b i o d r o w y c h w s p l n y c h , a zostaj zastpione przez yy podzasadnicze
dolne (w. subcardinales) oraz grne (w. supracardinales).
ya g w n a dolna rozwija si z nastpujcych z a w i z k w :
1) odcinka w t r o b o w e g o tworzcego si
z y t k o w y c h ,
2) odcinka dolnego rozwijajcego si z . zasadniczej dolnej prawej,

3) o d c i n k a nerkowego rozwijajcego si
z poczenia y zasadniczych d o l n y c h
i grnych,
4) odcinka grnego rozwijajcego si z . zasadniczej grnej.

Krenie podowe
W kreniu p o d o w y m (circulatio fetalis,
AS 1, ryc. 41) pobieranie tlenu oraz substanc j i o d y w c z y c h z k r w i matki przez pc nastpuje poprzez oysko. T drog w y d a l a n e
s r w n i e produkty k o c o w e przemiany
materii (ryc. 5).
Cechy rnice krenie p o d o w e i ostateczne:
1) Mieszanie si k r w i ttniczej i ylnej.
2) W y s t p o w a n i e o t w o r u owalnego.
3) O b e c n o p r z e w o d u ttniczego midzy
aort a p n i e m p u c n y m .
4) W y s t p o w a n i e p r z e w o d u ylnego midzy y ppkow i y gwn doln.
5) Z r e d u k o w a n i e krenia pucnego.
W y c i u p o d o w y m krew ylna podu odprowadzana jest co oyska poprzez d w i e
ttnice p p k o w e (aa. umbilicales). W oysku
krew pobiera tlen oraz substancje o d y w c z e
i powraca clo p o d u poprzez y ppkow (v.:
ya ppkowa kieruje si clo
umbilicalis).
w n k i wtroby, czc si z lew gazi yy wrotnej i dzieli krew na dwa strumienie:
1) wikszy przechodzi przez naczynia zatokowe wtroby, nastpnie w y p y w a z niej
przez yy w t r o b o w e d o yy gwnej dolnej, 2) mniejszy strumie krwi przepywa
z yy ppkowej p r z e w o d e m y l n y m wprost
clo yy g w n e j dolnej. ya gwna dolna
uchodzi clo przedsionka prawego. Krew ta
zawiera krew ttnicz z oyska, ktra miesza
si z krwi yy wrotnej oraz z krwi dopyw w yy gwnej dolnej.
Z prawego przedsionka wiksza ilo
k r w i w p y w a przez o t w r o w a l n y d o lewego
przedsionka. Krew ta miesza si tutaj
z krwi d o p r o w a d z o n przez yy pucne.
Wskutek skurczu lewego przedsionka krew
pynie clo lewej komory, a nastpnie aort
w c z a si clo krenia wielkiego.

Ryc. 7. Krenie podowe

D o przedsionka prawego d o p r o w a d z a n a
jest r w n i e krew ylna zatoki w i e c o w e j
serca, a take z g o w y i szyi oraz k o c z y n
grnych przez y g w n grn: Krew ta
p r z e c h o d z i nastpnie d o k o m o r y prawej,
a z niej d o pnia pucnego.
W okresie p o d o w y m pojemno krenia p u c n e g o jest bardzo maa, p o n i e w a
puca s jeszcze nieczynne i cz k r w i
przez p r z e w d ttniczy p r z e p y w a d o aorty.
Poniej ujcia przewodu ttniczego w aorcie pynie krew majca du domieszk krwi
ylnej. Natomiast uk aorty, ktry otrzymuje
krew z lewej komory, ma krew bogat w tlen
i substancje odywcze. Dlatego te gowa
i koczyny grne, otrzymujce krew z ttnic
odchodzcych ocl uku aorty, s lepiej zaopatrzone w tlen i substancje o d y w c z e i znacznie szybciej rosn ni t u w i koczyny dolne
zaopatrywane przez aort zstpujc.

Nastpnie krew z aorty poprzez ttnice


p p k o w e d o p y w a clo oyska.
Po urodzeniu:
1) Nastpuje najbardziej istotna zmiana
w kreniu, polegajca na cakowitym
o d d z i e l e n i u prawej p o o w y serca ocl lew e j i o d d z i e l e n i u k r w i ylnej ocl k r w i ttniczej.
2) Z c h w i l pierwszego o d d e c h u cinienie
k r w i w przedsionku p r a w y m zmniejsza
si, wzrasta za cinienie k r w i w przedsionku l e w y m . P o w o d u j e to stae przyleganie zastawki o t w o r u o w a l n e g o d o jego
krawdzi, ktry anatomicznie zarasta
p o d koniec 1 roku ycia.
3) P o d w i z a n e i przecite ttnice ppkowe
kurcz si, a nastpnie zarastaj i przeksztacaj w wizada p p k o w e przyrodkowe.

4) Zarasta y a p p k o w a , ktra przeksztaca


5 j w w i z a c l o o b e w t r o b y .
5) Z a m y k a si p r z e w d y l n y , k t r y przeksztaca si w w i z a d o y l n e .
Z chwil podjcia oddychania przewd
ttniczy k u r c z y si i zarasta, caa k r e w z prawej k o m o r y p r z e p y w a d o p u c , za c a k o wite a n a t o m i c z n e z a m k n i c i e p r z e w o d u ttniczego m a m i e j s c e p o d k o n i e c p i e r w s z e g o
miesica y c i a . Nastpnie przeksztaca si
oh w w i z a d o ttnicze.
Wady r o z w o j o w e ukadu sercowo-naczyniowego dotyczy mog:
1) z m i a n p o o e n i a serca ( e c t o p i a
dextrocardia),

cordis,

2) u b y t k w w p r z e g r o d z i e m i d z y p r z e d sionkowej i midzykomorowej,
3) n i e p r a w i d o w e g o wyksztacenia zastawek
p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y c h i ttniczych,
4) braku p o d z i a u stoka t t n i c z e g o ,
5) p r z e m i e s z c z e d u y c h n a c z y
ttniczych i ylnych.

y o t w r o w a l n y , ktry w s z c z t k o w e j form i e s t w i e r d z a si u 2 5 % l u d z i .
W a d y przegrody midzykomorowej mog w y s t p o w a w s p l n i e z w a d a m i w o k o l i c y stoka t t n i c z e g o i mog d o t y c z y czci
m i n i o w e j l u b czci boniastej przegrody.
Mog wystpowa przemieszczenia du y c h p n i t t n i c z y c h ( p o d w j n y uk aorty,
p r a w y u k aorty, n i e p r a w i d o w e o d e j c i a ttnicy szyjnej wsplnej i podobojczykowej),
a take p r z e t r w a y stoek ttniczy, ktry nie
ulega p o d z i a o w i na aort i p i e p u c n y .
B a r d z o cik w a d jest tetralogia Fallow ktrej w y s t p u j :
zwenie pnia pucnego,
ubytek w p r z e g r o d z i e m i d z y k o m o r o w e j ,
p r z e m i e s z c z e n i e p r a w o s t r o n n e aorty,
przerost p r a w e j k o m o r y .
U o k o o 10% o s o b n i k w z w a d a m i serca
o b s e r w u j e si z w e n i e aorty, ktre najczciej w y s t p u j e dystaInie o d odejcia ttnicy
poclobojczykowej lewej.
ta,
a)
b)
c)
cl)

Zaburzenia rozwojowe
ukadu sercowo-naczyniowego:

Przetrway p r z e w d ttniczy obserwujem y czsto u n o w o r o d k w z z a b u r z e n i a m i


oddychania, w w y n i k u zespou niedomogi
oddechowej.

Prawostronne p o o e n i e serca ( d e x t r o cardia) m o e d o t y c z y t y l k o serca l u b m o e


towarzyszy p r z e m i e s z c z e n i u i n n y c h narzdw.
Anomalie przegrody midzyprzedsionkowej w y s t p u j czciej u p c i eskiej.
Najczstsz w a d w tej g r u p i e jest p r z e t r w a -

W y s t p u j take z a b u r z e n i a w u k a d z i e
y l n y m , j a k np.:
a) p o d w j n a y a g w n a d o l n a ,
b) brak y y g w n e j d o l n e j ,
c) l e w o s t r o n n e p o o e n i e y y g w n e j grnej,
cl) p o d w j n a y a g w n a grna.

JJJ

Ukad nerwowy
i
Ukad n e r w o w y {systema
nervosum)
wsplnie z ukadem d o k r e w n y m (systema
enclocrinum)
utrzymuje stabilno organizmu (homeostasis) w o b e c zmieniajcego si
rodowiska. W cigu ycia osobniczego
ukad n e r w o w y t w o r z y system pamici,
umoliwiajc w y b r reakcji na bodziec.
Z punktu w i d z e n i a
morfologicznego
ukad n e r w o w y m o e m y z d e f i n i o w a j a k o
zorganizowany zesp komrek n e r w o w y c h
(neuronw), komrek g l e j o w y c h oraz skpej
iloci tkanki cznej, a take naczy k r w i o nonych i pynu p o z a k o m r k o w e g o ,
Z punktu widzenia czynnociowego ukad
nerwowy stanowi zespl skomplikowanych
wzajemnych sprze, ktrych podstawow
czynnoci jest odbieranie b o d c w ze rodowiska zewntrznego i wewntrznego, analizowanie i integrowanie dochodzcych informacji oraz regulowanie czynnoci efektorw.
Integracja informacji dokonuje si na rnych
pitrach ukadu nerwowego.
Pod w z g l d e m c z y n n o c i o w y m m o e m y
zatem podzieli ukad n e r w o w y na:
1) Cz dorodkow, aferentn, zwan
take c z u c i o w . Ta cz odbiera rnego rodzaju bodce ze rodowiska (chemiczne, mechaniczne, termiczne) i zamienia je na impulsy n e r w o w e , a nastpnie p r z e w o d z i je do w y s z y c h piter
ukadu n e r w o w e g o .
2) Cz nadrzdn, integrujc, w ktrej
d o k o n u j e si analiza o t r z y m a n y c h informacji, ich p o r w n a n i e z dotychczas
o t r z y m a n y m i i w y p r a c o w a n i e decyzji,
czyli reakcji na otrzymane informacje.
3) Cz odrodkow, eferentn, ktra prow a d z i w y p r a c o w a n e decyzje clo efektorw.

D o efektorw z a l i c z a m y :
minie szkieletowe,
misie sercowy,
minie gadkie,
gruczoy.
Cz odrodkow ukadu nerwowego,
ktra unerwia minie szkieletowe, nazywam y ukadem nerwowym ruchowym.
Cz odrodkow ukadu n e r w o w e g o ,
ktra u n e r w i a misie sercowy, minie
gadkie i gruczoy, n a z y w a m y ukadem nerw o w y m autonomicznym.
Topograficznie ukad n e r w o w y d z i e l i m y
na:
1) Ukad nerwowy orodkowy (systema nervosum
centrale),
clo ktrego naley
mzgowie (encephalon) i rdze krgowy
(meclulla
spinalis).
2) Ukad nerwowy obwodowy (systema
nervosum periphericum),
d o ktrego zaliczamy: a) nerwy czaszkowe (nervi craniales) w liczbie 12 par, b) nerwy rdzeniowe (nerw spinales) w liczbie 31 par,
c) pnie wspczulne oraz sploty w jamach ciaa i narzdach.
Podstawow jednostk ukadu nerwowego jest komrka nerwowa, zwana neuronem
lub neurocytem. Podobnie do innych komrek, neuron posiada ciao komrki (perikaryon, soma) oraz wypustki (neuryty), wrd
ktrych w y r n i a m y dendryty i akson. Dendryty rozgaziaj si, tworzc drzewo dendrytyczne, zabezpieczajce szeroki d o p y w
informacji. Dendryty posiadaj take czsto
kolce dendrytyczne, ktre rwnie zwikszaj ich pole recepcyjne.
-

Poza obecnoci t y p o w y c h organelli, komrka n e r w o w a charakteryzuje si tym, i


posiada bardzo r o z b u d o w a n e organella od-

p o w i e d z i a l n e za m e t a b o l i z m i syntez biaek (mitochondria, rybosomy i szorstk siateczk endoplazmatyczn) oraz cytoszkielet


(mikrofilamenty, m i k r o t u b u l e i neurofilamenty) nadajcy ksztat k o m r c e i nieo d z o w n y w transporcie k o m r k o w y m . Pod
w z g l d e m ksztatu m o e m y w y r n i :
1) N e u r o n y j e d n o b i e g u n o w e wystpujce
przecie wszystkim w e w c z e s n y m okresie
rozwoju.
2) Neurony dwubiegunowe, charakterystyczne dla niektrych z w o j w czaszkowych
(zwj spiralny limaka, z w j przedsionka),
oraz siatkwki. Odmian neuronw d w u biegunowych s neurony pseudojednobiegunowe, ktrych pojedyncza, krtka w y pustka dzieli si, w pobliu ciaa komrki,
na akson i dendryt. Neurony te wystpuj
w zwojach rdzeniowych oraz w wikszoci z w o j w n e r w w czaszkowych.
3) N e u r o n y w i e l o b i e g u n o w e , posiadajce
mnogie dendryty w y c h o d z c e z w i e l u
biegunw
komrki.
Wystpuj
one
w ukadzie o r o d k o w y m oraz w z w o j a c h
ukadu a u t o n o m i c z n e g o .
Grup cia komrek n e r w o w y c h w ukadzie n e r w o w y m o b w o d o w y m n a z y w a m y
zwojem (ganglion). G r u p cia komrek nerw o w y c h w ukadzie o r o d k o w y m nazywam y jdrem (nucleus).

Synapsy
Komrki n e r w o w e k o m u n i k u j si mid z y sob oraz z efektorami poprzez zcza
n e r w o w e z w a n e synapsami. W skad synapsy w c h o d z :
1) Z a k o c z e n i e n e r w o w e k o m r k i przekazujcej (np. aksonu lub dendrytu) t w o rzce tzw. cz presynaptyczn synapsy, posiadajce zagszczenie presynaptyczne (80 nm), bdce s k a d n i k i e m
bony presynaptycznej.
2) Szczelina synaptyczna (szeroko 20 nm),
do ktrej o d b y w a si wydzielanie neuroprzekanikw (mediatorw). Szczelina ta
o d zewntrz otoczona jest wypustkami
komrek glejowych.

3) Z a k o c z e n i e postsynaptyczne, posiadaj c e w b o n i e zagszczenia postsyn;. .


tyczne, skadajce si z sieci filamentw w n i k a j c y c h ' prostopadle clo szczelii
synaptycznej i zespalajcych zwrcone
d o siebie p o w i e r z c h n i e b o n pre- i posisynaptycznej. Szeroko zagszczenia
postsynaptycznego w y n o s i ocl 10 d o 50
n m . W zakoczeniu presynaptycznym,'.
znajduj si pcherzyki synaptyczne,"',
o r n y m ksztacie (kuliste, owalne) i red n i c y (od 2 0 clo 160 n m , najczciej 20
clo 6 0 nm), ktre zawieraj substancj'.
c h e m i c z n o d p o w i e d z i a l n za przewo-
d z e n i e i m p u l s w n e r w o w y c h , zwan' 1
mediatorem lub. neuroprzekanikiem,
D o n e u r o p r z e k a n i k w n-ale: acetyl c h o l i n a , a m i n y biogenne (adrenalina,
noradrenalina, d o p a m i n a , serotonina),
a m i n o k w a s y (kwas gamma-aminomaslowy, G A B A , glutamina, glicyna), peptydy;
Opisane p o w y e j struktury synapsy s'
charakterystyczne dla synaps chemicznych
O p r c z tego w y r n i a m y synapsy elektryczne, ktre wystpuj w ukadzie nerwow y m o r o d k o w y m , g w n i e u krgowa..-,
niszych. Przekazywanie informacji odbyw a si w nich bez substancji chemicznych.
N i e maj one z r n i c o w a n y c h bon pre :
i postsynaptycznych, a szeroko szczeliny
synaptycznej nie przekracza 2 nm.
W zalenoci ocl czynnoci wyrniamysynapsy pobudzajce i hamujce (hamuli. we), a w zalenoci ocl czcych si czci
n e u r o n w mog by synapsy aksono-dendrytyczne, aksono-somatyczne, dendro-sumatyczne, dendro-dendrytyczne itp.

Neuroglej
Komrki glejowe, ktrych liczba przewysza znacznie liczb n e u r o n w (5-10-krotnie), stanowi w a n y skadnik ukadu
n e r w o w e g o . D o komrek g l e j o w y c h w ukadzie n e r w o w y m o r o d k o w y m zaliczamy:
astrocyty, oligodendrocyty oraz komrki wyciki (ependymy), a take komrki mezogleju. Astrocyty i oligodendrocyty zaliczane

clo makrogleju i wsplnie z komrkami


gpendymy s one pochodzenia ektodermalne go, rozwijajc si z c e w y n e r w o w e j .
Astrocyty posiadaj mae ciao komrki
j |jczne wypustki. Astrocyty posiadajce szeroko,
symetrycznie
rozgaziajce
si
wypustki znajduj si g w n i e w istocie
szarej i n a z y w a m y je protoplazmatycznymi.
Astrocyty rozgaziajce si niesymetrycznie
W istocie biaej n a z y w a m y w k n i s t y m i .
Wypustki astrocytw otaczaj i separuj
neurony i czsto kocz si w postaci pytek
w naczyniach krwiononych, w ependymie
oraz na p o w i e r z c h n i o p o n y mikkiej.
Oligodendrocyty posiadaj skpe w y p u stki i znajduj si w drogach n e r w o w y c h
(oligodendrocyty rdpczkowe) oraz midzy neuronami (oligodendrocyty o k o o n e u ronowe). Tworz one osonk m i e l i n o w
w ukadzie o r o d k o w y m .
Komrki mezogleju (mikrogleju) s pochodzenia mezodermalnego i wnikaj clo
ukadu n e r w o w e g o w procesie r o z w o j u ,
z naczyniami k r w i o n o n y m i .
Do komrek g l e j o w y c h zalicza si take
komrki Mullera w siatkwce, w y k a z u j c e
cechy p o d o b n e clo astrocytw, i tzw. komrki Bergmanna w m d k u .
W ukadzie o b w o d o w y m clo komrek
glejowych zaliczamy k o m r k i torebkowe
(satelitowe) otaczajce ciaa
neuronw
w zwojach, komrki osonkowe Schwanna
(lemmocyty) oraz k o m r k i podprkowe
w nabonkach z m y s o w y c h .
Komrki glejowe speniaj szereg wanych
funkcji w ukadzie nerwowym, z ktrych naley wymieni:
1) Funkcj p o d p o r o w .
2) Funkcj izolujc poszczeglne neurony
i grupy neuronw.
3) Posiadaj zdolno fagocytozy i odgrywaj rol w procesach reparacyjnych
tkanki n e r w o w e j .
4) Speniaj wan funkcj metaboliczn
w regulacji rodowiska metabolicznego
neuronw oraz doprowadzaniu substancji
odywczych clo komrek nerwowych.
5) Tworz osonk m i e l i n o w w ukadzie

o r o d k o w y m (oligodendrocyty) oraz obw o d o w y m (komrki Schwanna).


6) W c z o n e s w procesy w y d z i e l n i c z e
(ependyma).

Receptory
Receptory s to zakoczenia n e r w o w e
oraz skadniki tkanki n i e n e r w o w e j (nabonk o w e j , cznej, miniowej) odbierajce
w r a e n i a ze rodowiska. Wystpuj one
w pozostaych tkankach ustroju i m o n a w y rni wrd n i c h zakoczenia w tkance
n a b o n k o w e j , cznej i miniowej. Rola rec e p t o r w polega na odbieraniu rnych
b o d c w r o d o w i s k o w y c h i transformowaniu ich na impulsy n e r w o w e .
M e c h a n i z m przetwarzania b o d c w rod o w i s k o w y c h na impulsy n e r w o w e o b e j m u je z m i a n przepuszczalnoci b o n y receptora w stosunku d o p e w n y c h j o n w ( p o w o d u jc z m i a n polaryzacji bony), w z g l d n i e
znieksztacenie struktury b o n y (w przypadku b o d c w mechanicznych) lub te zmiany c h e m i c z n e b o n y (chemoreceptory).
Pewne receptory s bardziej w r a l i w e
(posiadaj niszy prg pobudliwoci) na
okrelone bodce i w z w i z k u z tym w y r n i o n o wrd nich: mechanoreceptory, chemoreceptory, termoreceptory, fotoreceptory.
O k a z u j e si jednak, e adne z zakocze
n e r w o w y c h nie reaguje w y c z n i e na jeden
rodzaj b o d c w .
W zalenoci o d b u d o w y receptory mo e m y p o d z i e l i na:
1) W o l n e zakoczenia n e r w o w e .
2) Zakoczenia n e r w o w e otorbione.
W o l n e zakoczenia nerwowe, wystpujce szczeglnie w tkance nabonkowej, tworz si w ten sposb, e w k n o nerwowe,
bdce clendrytem komrki n e r w o w e j traci
osonki i w n i k a clo tkanki. Zakoczenia te
mog by pojedyncze lub rozgazione,
w ktrych w k n o n e r w o w e dzieli si dychotomicznie albo d r z e w k o w a t o w obrbie tkanki. Mog rwnie koczy si zgrubieniami
na powierzchni nabonka. Mog one te tworzy charakterystyczne krki lub ciaka

(np. ciaka Merckla w naskrku), ktre skadaj si z grupy z m i e n i o n y c h komrek warstwy rozrodczej naskrka i dochodzcego
w k n a nerwowego tworzcego rodzaj wklsego krka. Pewne modyfikacje w o l n y c h
zakocze n e r w o w y c h obserwujemy w nabonkach z m y s o w y c h (okolica w c h o w a jamy nosowej, narzd spiralny przewodu limaka, nabonek n e r w o w y ukadu przedsionkowego, kubki smakowe).
Zakoczenia n e r w o w e w o l n e s filogenetycznie najstarszym t y p e m zakocze
n e r w o w y c h . O d m i a n i form przejciow
zakocze n e r w o w y c h w o l n y c h s kbki
nieolorbione, u t w o r z o n e przez zbity kbek
wkna nerwowego.
Zakoczenia n e r w o w e otorbione powstaj w ten sposb, e k o c o w y o d c i n e k
w k n a n e r w o w e g o zostaje o t o c z o n y tkank
czn, ktra t w o r z y torebk. D o zakocze
tych z a l i c z a m y : ciaka blaszkowate lub Vatera-Paciniego, k o l b k i Krausego, ciaka dot y k o w e Meissnera, ciaka genitalne Dogiela,
ciaka Ruffiniego, w r z e c i o n a miniowe, zakoczenia cigniste Golgiego. Znajduj si
one w gbszych warstwach skry, tkance
podskrnej, w naczyniach k r w i o n o n y c h ,
narzdach w e w n t r z n y c h oraz miniach
i torebkach s t a w o w y c h .
Poszczeglnym w o l n y m i o t o r b i o n y m zakoczeniom
nerwowym
przypisywano
wiksz w r a l i w o na bodce. Kolbki Krausego i ciaka Ruffiniego s szczeglnie wraliwe na wraenia cieplne (ciaka Ruffiniego
na ciepo, kolbki Krausego na zimno), ciaka
Vatera-Paciniego w r a l i w e s na ucisk i rozciganie, p o d o b n i e jak w r z e c i o n a miniow e i zakoczenia cigniste Golgiego. W o l ne zakoczenia n e r w o w e w r a l i w e s na
bodce tzw. n o c y c e p t y w n e (bl, kucie).
Na szczegln uwag zasuguj wrzeciona miniowe. Znajduj si one w tkance cznej p o m i d z y pczkami w k i e n
m i n i o w y c h . W skad w r z e c i o n a w c h o d z i
jedno lub kilka w k i e n m i n i o w y c h , otoc z o n y c h torebk. Cz rodkowa w k i e n
p o z b a w i o n a jest w k i e n e k
kurczliwych
i z w y k l e jest poszerzona. W czci tej ko-

cz si spiralne zakoczenia w k i e n aferentnych typu I, posiadajcych bardzo niski.'


prg p o b u d l i w o c i . N i e c o o b w o d o w o od
czci rodkowej kocz si bukietowaio
zakoczenia typu II, posiadajce w y s /
prg p o b u d l i w o c i .
W czci o b w o d o w e j w r z e c i o n a posiadajcej w k i e n k a k u r c z l i w e kocz si
w k n a eferentne m o t o n e u r o n w gamma.
W y r n i a m y d w a typy w r z e c i o n miniowych:
posiadajce
jdra
rozrzucone'
w z d u caego przebiegu w r z e c i o n a oraz
posiadajce jdra z g r u p o w a n e w czci
rodkowej.
W zalenoci od pooenia receptory
d z i e l i m y na:
1) Eksteroceptory - o d p o w i a d a j c e na wraenia rodowiska zewntrznego (rece|
tory skry, n a r z d w zmysw).
2) Proprioceptory - o d p o w i a d a j c e na wraenia ze strony n a r z d w ruchu.
3) Interoceptory - znajduj si w narzdach
w e w n t r z n y c h i w naczyniach krwiononych.
W tych poszczeglnych grupach topi graficznych mog by z a r w n o w o l n e , jak
i o t o r b i o n e zakoczenia n e r w o w e .

Mzgowie
Z punktu w i d z e n i a r o z w o j u i topografii
skada si z 5 czci. Postpujc ocl rdzenia
krgowego s to: rdze przeduony (medulla oblongata), t y o m z g o w i e wtrne albo zam z g o w i e imetencephalon),
rdmzgowie
(mesencephalon),
m i d z y m z g o w i e (ciiencephalon)
i kresomzgowie (telencephalon),
Z punktu w i d z e n i a klinicznego w mzgowiu
w y r n i a m y : m z g (cerebrum),
mdek
(cerebellum)
i pie m z g u {truncus cerebri).
M z g o b e j m u j e istot bia i szar pkul
mzgu, a w i c cz kresomzgowia.
Pie mzgu w szerokim ujciu obejmuje:
jdra kresomzgowia, midzymzgowie, rdmzgowie, most i rdze przeduony. W wi .'szym ujciu clo pnia mzgu zaliczamy: rdmzgowie, most i rdze przeduony.
Poszczeglne czci ukadu orodkowi

go, poczone z sob hierarchicznie i r w nolegle, odgrywaj istotn rol w regulacji


funkcji organizmu.
Rdze krgowy (meclulla spinalis) otrzymuje i przetwarza informacje c z u c i o w e
I kontroluje ruchy ciaa. Znajdujce si
w rdzeniu krgowym orodki autonomiczne
reguluj czynnoci narzdw wewntrznych.
Rdze przeduony (meclulla oblongata)
lecy ponad rdzeniem k r g o w y m , zawiera
wane orodki kontrolujce krenie, o d d y chanie i trawienie.
Most (pons), w c h o d z c y w skad tyoinzgowia w t r n e g o , o d g r y w a w a n rol
w przekazywaniu informacji z kory m z g u
do mdku i kontroli n a r z d w ruchu.
Mdek (cerebellum), ktry te jest czci t y l o m z g o w i a w t r n e g o , p o c z o n y jest
z poszczeglnymi czciami ukadu orodkowego poprzez konary mzgu.
O t r z y m u j e o n informacje z drg dorodkowych i o d g r y w a wan rol w m o d u l o w a niu czynnoci r u c h o w y c h .
rdmzgowie (mesencepbalort)
znajduje si ku p r z o d o w i o d mostu, kontroluje
czynno mini gaek o c z n y c h oraz w czone jest w koordynacj o d r u c h w ukadu
wzrokowego i suchowego.
Midzymzgowie (diencephalon) jest
najwyszym orodkiem p o d k o r o w y m wszystkich drg i n f o r m a c y j n y c h , d o c h o d z c y c h
do kory mzgu. Cz m i d z y m z g o w i a
zwana podwzgrzem (hypothalamus) jest
orodkiem integrujcym czynnoci nerwowe i humoralne oraz n a j w y s z y m p o d k o r o wym orodkiem ukadu autonomicznego.
Kresomzgowie (telencephalon), ktrego
gwn czci s pkule mzgu, zawiera
orodki n e r w o w e i jest o d p o w i e d z i a l n e za
funkcje p o z n a w c z e , pami, uczenie si
oraz kontrol ruchw.
Ukad nerwowy autonomiczny (systema
nei vosum autonomicum
) skada si z czci
wspczulnej, przywspczulnej i jelitowej.
Orodki ukadu w s p c z u l n e g o i przywspczulnego znajduj si w pniu mzgu i rdzeniu krgowym. W k n a o d r o d k o w e w ukadzie a u t o n o m i c z n y m , przed dojciem d o

efektorw, ulegaj p r z e c z e n i o m synapt y c z n y m w z w o j a c h . Std te w ukadzie autonomicznym


wyrniamy
wkna
przedzwojowe i pozazwojowe.
W p r z e k a z n i c t w i e n e r w o w y m w ukadzie a u t o n o m i c z n y m uczestnicz g w n i e :
acetylocholina, adrenalina i noradrenalina.
Ukad wspczulny (systema
sympathicum) posiada orodki w jdrze poreclnio- b o c z n y m rdzenia krgowego w neuromerach piersiowych (oc C8 d o L2/3 ).
Przekanikami synaptycznymi w e w k nach w s p c z u l n y c h p r z e d z w o j o w y c h jest
acetylocholina, a w p o z a z w o j o w y c h adrenalina i noradrenalina.
Dlatego
ukad
w s p c z u l n y n a z y w a m y rwnie adrenerg i c z n y m . W k n a p r z e d z w o j o w e z orodk w w rdzeniu w y c h o d z w s p l n i e z korzeniami p r z e d n i m i i nastpnie oddzielaj si
j a k o ga czca biaa (ramus
communicans albus) i dochodz d o z w o j w pnia
w s p c z u l n e g o . Ocl pnia w s p c z u l n e g o
w y c h o d z n e r w y trzewne, gazie naczyn i o w e oraz gazie czce szare (rami communicantes grisei), ktre dochodz clo nerw w r d z e n i o w y c h , a nastpnie w ich skadzie clo efektorw.
Ukad przywspczulny (systema parasympathicum)
posiada orodki w
pniu
m z g u (jdra p r z y w s p c z u l n e n e r w w czas z k o w y c h : o k o r u c h o w e g o , t w a r z o w e g o , jz y k o w o - g a r d o w e g o i bdnego) oraz w jdrze p o r e d n i o - b o c z n y m o d c i n k a krzyow e g o rdzenia krgowego, w neuromerach
S2 - S4.
Mediatorem we wknach przedzwojow y c h i p o z a z w o j o w y c h ukadu przywspczulnego jest acetylocholina. U k a d ten naz y w a n y jest take c h o l i n e r g i c z n y m .
Ukad jelitowy (systema entericum) tworz sploty rdcienne p r z e w o d u pokarmowego.
M e d i a t o r a m i w t y m ukadzie s : serotonina, enkefaliny, endorfiny, somatostatyna
oraz n a c z y n i o a k t y w n e peptydy jelitowe.
U k a d j e l i t o w y kontroluje czynno w y dzielnicz i motoryk ukadu p o k a r m o w e go. Zawiera o n take neurony c z u c i o w e ,

uczestniczce w lokalnych reakcjach odruc h o w y c h . Jest on w d u y m stopniu niezaleny ocl ukadu orodkowego.

H Rozwj ukadu nerwowego


U k a d n e r w o w y rozwija si bardzo wc /
nie w okresie z a r o d k o w y m . U zarodka w IG
dniu, na grzbietowej p o w i e r z c h n i , nastpuje
zgrubienie ektodermy i tworzy si pyta nerw o w a (lamina neuralis).
Proliferacja komrek na obrzeach pyty p o w o d u j e zagbienie jej czci rodkowej i powstaje rynienka (bruzda) n e r w o w a (sulcus neuralis).
W 20 d n i u r o z w o j u nastpuje zblianie do
siebie brzegw bruzdy n e r w o w e j i tworzy
si cewa n e r w o w a (ryc. 8). Cewa ta powstaje najpierw na wysokoci somitw szyjnych
i postpuje stopniowo ku przodowi i tyw,,
Jest ona w tym okresie poczona szerokimi
o t w o r a m i z jam o w o d n i . O t w r nerww .
przedni (neuroporus anterior) ulega zamkniciu w 24 d n i u , a otwr n e r w o w y tylny (neuroporus posterior) zamyka si w 26 dniu. Pod .
koniec 4 tygodnia cewa n e r w o w a jest cakow i c i e oddzielona od jamy o w o d n i . Jeszcze

Ryc. 8. Rozwj ukadu nerwowego.

Prosencephalon
Mesencephalon

Flexura
cervicalis

Mesencephalon
Flexura cranialis

Rhombencephalon

Prosencephalon
Telencephalon

Metencephaion
Medulla
oblongata

Diencephalon

Mesencephalon

Mesencephalon
Metencephaion
Telencephalon

Ryc. 9. Rozwj mzgowia.

przed zamkniciem cewy, w jej o d c i n k u


przednim wyksztaca si zgicie g o w o w e ,
skierowane wypukoci ku grze i znajdujce si na pograniczu
przodomzgowia
j rdmzgowia. Po zamkniciu c e w y nerwowej, w o d c i n k u g o w o w y m zarodka, t w o rz si trzy pierwotne pcherzyki m z g o w e :
1) P r z o d o m z g o w i e (prosencephalon)
2) rdmzgowie (mesencephalon)
3) T y o m z g o w i e { r h o m b e n c e p h a l o n )
Pierwotne pcherzyki, pod koniec 5 tygodnia, ulegaj podziaowi na ostateczne pcherzyki mzgowe, z ktrych ksztatuj si
czci mzgowia osobnika dorosego (ryc. 9).
Z przodomzgowia powstaje kresomzgowie
{telencephalon) i midzymzgowie (cliencephalon). rdmzgowie nie ulega podziaowi,
a tyomzgowie rnicuje si na tyomzgowie wtrne lub zamzgowie {metencephalon)
i rdzeniomzgowie lub rdze przeduony
(meclulla oblongala). Rwnoczenie w cigu
5 tygodnia tworz si dwa dalsze zgicia odcinka gowowego cewy nerwowej:
-

zgicie szyjne, wypukoci skierowane grzbietowo, na pograniczu rdzenia


przeduonego i krgowego,
- zgicie mostowe, wypukoci skierowane brzusznie, na pograniczu mostu
i rdmzgowia.
Po u t w o r z e n i u zgi cewa n e r w o w a ma
ksztat litery M .
Kresomzgowie ulega powikszeniu, nastpuje zagbienie w czci rodkowej
i tworz si p k u l e mzgu. W c e w i e nerwowej ksztatuj si 3 warstwy:
1) Najbardziej w e w n t r z n a warstwa, otaczajca kana rodkowy, nazywa si warstw rozrodcz lub macierz ( m a t r i x )
i w niej o d b y w a si proliferacja komrek. W miar r o z w o j u warstwa ta
przeksztaca si w w y c i k (ependyma)
kanau rodkowego i komr.
2) O b w o c o w o oc warstwy rozrodczej znajduje si warstwa paszczowa. O d b y w a
si tu r n i c o w a n i e komrek progenitor o w y c h na neuroblasty i glioblasty. Warstwa ta w obrbie rdzenia krgowego
i pnia mzgu t w o r z y istot szar.

3) Najbardziej o b w o d o w o p o o o n a jest
warstwa brzena, skadajca si z komrek g l e j o w y c h o r a / wypustek komrek n e r w o w y c h .
W czci rodkowej cewy nerwowej, od
jej wntrza, zaznacza si bruzda graniczna
(suleus terminalis), ktra dzieli cew na cz
brzuszn, zwan pyt podstawn, i cz
grzbietow, zwan blaszk skrzydow. Bruzda graniczna dochodzi ku przodowi clo poz i o m u midzymzgowia. W pycie podstawnej ksztatuj si przysze rogi przednie, natomiast w blaszce skrzydowej rozwijaj si rogi
tylne. W czasie zamykania cewy nerwowej
cz komrek z jej grzbietowej powierzchni
wdruje ponad cew i tworzy grzebie nerw o w y (crista neuralis), z ktrego rozwijaj si
struktury ukadu nerwowego o b w o d o w e g o .
Bardzo wczenie, gdy ju na pocztku 6 tygodnia, w pycie poclstawnej mona wyrni
grupy komrkowe, z ktrych rozwijaj si jdra grupy przyrodkowej i bocznej rogw
przednich, unerwiajce minie tuowia oraz
koczyn. W czci g o w o w e j cewy, w 6 tygodniu, rozwija si kora stara i dawna (archicortex, paleocortex),
czci midzymzgowia
oraz mdek. Zaczynaj ksztatowa si take jdra n e r w w czaszkowych, z ktrych
wikszo osiga ostateczne pooenie na
przeomie 8 i 9 tygodnia.
Pod koniec okresu zarodkowego pie
mzgu jest znacznie bardziej zaawansowany
w r o z w o j u w porwnaniu z kresomzgow i e m . W pniu t y m ksztatuj si ju d w a ukady: monoaminoergiczny i cholinergiczny.
Istotnym wydarzeniem jest rozwj kory
nowej, ktra pojawia si w 8 tygodniu,
w miejscu przyszej wyspy w postaci pyty korowej. Pyta ta powstaje poprzez migracj komrek w z d u tzw. gleju promienistego.
W rozwoju kory wystpuj d w i e gwne fazy
migracji ( 7 - 1 0 tydzie i 11 - 1 5 tydzie). Rozw j warstw kory odbywa si w odwrotnej kolejnoci d o ich uoenia, a wic warstwy gbsze kory powstaj wczeniej. O k o o 19-20 tygodnia ksztatuj si bruzdy i zakrty kory.
Morfologicznymi wykadnikami czynnoci ukadu n e r w o w e g o jest r o z w j synaps

oraz osonki m i e l i n o w e j . Pierwsze poczenia synaptyczne rozwijaj si w pycie pocstawnej o d c i n k a szyjnego rdzenia krgowego w 6 tygodniu. S to tzw. synapsy pierwotne (prymitywne) z zagszczeniami b o n
synaptycznych i pcherzykami synaptycznymi. Na przeomie 8 i 9 tygodnia tworz
si synapsy w korze.
Osonka m i e l i n o w zaczyna r o z w i j a si
w 1 I - I 2 tygodniu, n a j p i e r w w ukadzie nerw o w y m o b w o d o w y m . Poprzedza j intensywny rozplem komrek g l e j o w y c h , tzw.
glioza m i e l i n i z a c y j n a .
Ultrasonograficznie ruchy zarodka obserwuje si w 6 tygodniu, natomiast p i e r w sze reakcje o d r u c h o w e uzyskano w 7 tygod n i u . Czynno elektryczn kory z a n o t o w a no w 8 tygodniu.
Ostatnie badania wykazay, e k o m r k i
n e r w o w e mog si dzieli przez cay okres
r o z w o j u wewntrzmacicznego, a take w ca y m okresie p o u r o d z e n i o w y m .

M a to bardzo w a n e znaczenie w plastycznoci ukadu n e r w o w e g o i powrocie


czynnoci po jego uszkodzeniach.
W r d zaburze r o z w o j o w y c h i wad
u k a d u n e r w o w e g o naley w y m i e n i :
1) Anencephalia
- brak kresomzgowia,
m i d z y m z g o w i a i rdmzgowia.
2) Holoprosencephalia
- obecno tylko
jednej p k u l i .
3) Lissencephalia
- brak wyksztacenia zakrtw i bruzd.
4) Micropolygya
- liczne, sabo wyksztacone zakrty.
5) Porencephalia - due ubytki kory i istoty
biaej.
6) Heterotopia - obecno wysepek istoty
k o r o w e j w r d istoty biaej.
7) Agenezja spoida wielkiego.
8) Spina bifida - brak zamknicia u k u krgowego.
9) Hydrocephalus
- wodogowie.

Powoka wsplna
0 Skra
W skad p o w o k i w s p l n e j (integumentum communae)
w c h o d z : skra (cutis s.
clermis) oraz przydatki skry (aclnexa cutis):
gruczoy skry (giandulae cutis), w o s y (pili)
oraz paznokcie (ungues).
Skra (cutis) posiada bardzo zoon budow i jest narzdem n i e z b d n y m clo prawidowego f u n k c j o n o w a n i a o r g a n i z m u jako
caoci. Stanowi ona oson o r g a n i z m u
przed rodowiskiem z e w n t r z n y m z jednej
strony, a take z a p e w n i a w a c i w e kontaktowanie si ze wiatem z e w n t r z n y m .
Powierzchnia skry w y n o s i o k o o 1,8 d o
2,2 m 2 u c z o w i e k a dorosego, a grubo jej
waha si ocl 0,5 clo 4 m m w rnych o k o l i cach ciaa. Ciar skry wynosi 1 6 % ciaru ciaa.
Skra
jest
narzdem
zbudowanym
z d w c h warstw: naskrka (epidermis) oraz
ze skry w a c i w e j (dermis s. corium), ktre
stanowi anatomiczn i biologiczn cao.
Z a r w n o anatomiczna, jaki i histologiczna struktura skry rni si w zalenoci o d
okolicy ciaa. Rnice te dotycz przecie
wszystkim gruboci skry w a c i w e j oraz
gruboci naskrka. W y r n i a si w i c skr
cienk i grub. Skra cienka pokrywa prawie
ca powierzchni ciaa czowieka z w y j t kiem p o w i e r z c h n i d o n i oraz stp. Rnice
dotycz rwnie stopnia uwosienia skry,
a wosy rni si gstoci i jakoci, w zalenoci ocl o k o l i c y skry, w ktrej wystpuj. Grubo tkanki podskrnej oraz zawarto tkanki tuszczowej w tej warstwie te
jest rna. Na gsto, dugo oraz jako
wosw, jak rwnie na ilo i umiejscowie-

nie tkanki tuszczowej w warstwie podskrnej maj w p y w czynniki genetyczne i hormonalne, g w n i e za h o r m o n y steroidowe.
P o w i e r z c h n i stp i d o n i p o k r y w a skra
gruba, ktra nie jest o w o s i o n a . Na pow i e r z c h n i tej skry wystpuj r o w k i o rn y m przebiegu, t w o r z c e charakterystyczne
linie papilarne.

Funkcje skry
Skra jest narzdem p e n i c y m szereg
f u n k c j i i m a j c y m w p y w na utrzymanie
poprzez
rwnowagi wewntrzustrojowej
p o c z e n i e z r n y m i ukadami.
1) Skra stanowi ochron organizmu przed
s z k o d l i w y m w p y w e m rodowiska zewntrznego poprzez amortyzacj si dziaajcych z zewntrz, np. urazw mechanicznych, dziki duej zawartoci
w k i e n klejorodnych, sprystych i tkanki tuszczowej, co nadaje jej sprysto
i rozcigliwo.
2) Warstwa rogowa naskrka i w k n a skry
stanowi mechaniczn oson przed w n i kaniem d r o b n o u s t r o j w d o organizmu.
3) G r u c z o y o j o w e skry, paszcz k w a s o w y
i l i p i d o w y na p o w i e r z c h n i skry i keratyna naskrka tworz chemiczn barier,
ktra
zapobiega
wysychaniu
skry
i c h r o n i przed jej pkaniem. Kwany
paszcz u t w o r z o n y przez j z g r u c z o w
o j o w y c h i pot stanowi c z y n n i k przeciwbakteryjny i p r z e c i w g r z y b i c z y oraz chroni przed s z k o d l i w y m w p y w e m czynnikw chemicznych.

4) Skra jest w y s p e c j a l i z o w a n y m narzdem


czucia i poprzez obecno l i c z n y c h zakocze n e r w o w y c h i w k i e n n e r w o w y c h o d b i e r a j c y c h wraenia dotyku,
ucisku, b l u i temperatury bierze udzia
w percepcji tych b o d c w .
5) Skra w sposb c z y n n y (poprzez dobrze
r o z w i n i t e p o w i e r z c h o w n e sploty nac z y n i o w e ) oraz bierny (owosienie, gruc z o y potowe) bierze udzia w termoregulacji ustroju.
6) Skra uczestniczy w gospodarce w i t a m i n o w e j poprzez w y t w a r z a n i e w i t a m i n y
D oraz w melanogenezie poprzez w y twarzanie melaniny.
7) Skra odgrywa rol narzdu w e w n t r z w y d z i e l n i c z e g o poprzez k o m r k i tuczne,
ktre magazynuj heparyn i histamin.
8) Skra p r o d u k u j e c y t o k i n y (np. interleukiny).
9) Ponadto skra ma zdolno wchaniania
niektrych z w i z k w , np. w i t a m i n rozpuszczalnych w tuszczach (A,D,I<) oraz
niektrych h o r m o n w , uczestniczy w gospodarce
wodno-mineralnej
(poprzez
gruczoy potowe i podcielisko tkanki
cznej), a take w gospodarce tuszczow e j pop rzez magazynowanie tuszczu
w tkance podskrnej.

Budowa skry
Skra z b u d o w a n a jest z. naskrka oraz
skry waciwej. Najgbsz warstw stanowi
tkanka podskrna, czca skr z podoem.

Naskrek
Naskrek (epidermis) jest n a b o n k i e m
w i e l o w a r s t w o w y m paskim r o g o w a c i e j c y m
i m o e skada si o d kilku d o kilkuset
warstw z r o g o w a c i a y c h komrek. Rozwija
si o n z ektodermy. Pomidzy k o m r k a m i
wystpuj melanocyty, czyli k o m r k i b a r w n i k o w e p o c h o d z c e z grzebieni c e w y nerw o w e j oraz k o m r k i dendrytyczne (Langerhansa) p o c h o d z c e z m e z e n c h y m y i w s p -

pracujce z ukadem i m m u n o l o g i c z n y m , '


Ich obecno w p y w a na du aktywno
antygenow skry.
Cay cykl d o j r z e w a n i a i w d r w k i komrek naskrka trwa o k o o trzech miesicy.
Liczba w a r s t w komrek, ktre tworz naskrek, jest zmienna. Zasadniczo w obrbie
naskrka w y r n i a si 6 warstw:
1) Warstwa podstawna (stratum basale) naz y w a n a jest r w n i e warstw komrek
w a l c o w a t y c h i skada si z pojedynczej
w a r s t w y komrek w a l c o w a t y c h , ktre
przylegaj clo b o n y podstawnej naskrka. W tej warstwie wystpuj liczne
p o d z i a y m i t o t y c z n e komrek naskrka.
2) Warstwa kolczysta (stratum
spinosum)
z b u d o w a n a jest z kilku warstw komrek
w i e l o b o c z n y c h , p o m i d z y ktrymi wystpuj szerokie przestrzenie midzykom r k o w e , przez ktre przebiegaj mostki c y t o p l a z m a t y c z n e czce ssiednie
k o m r k i i mostki te nadaj komrkom'
kolczysty w y g l d .
3) Warstwa ziarnista (stratum
granulosum)
u t w o r z o n a jest przez 2 - 6 warstw cile
clo siebie przylegajcych komrek, ktre
maj ksztat w i e l o b o c z n y i s spaszcz .ne. W c y t o p l a z m i e komrek warstwy
ziarnistej znajduj si ziarnistoci zawierajce keratohialin.
4) Warstwa jasna (stratum lucidum) wystpuje zawsze w naskrku skry grubej,
natomiast czsto jej brak w naskrku
skry cienkiej. Z b u d o w a n a jest ona
z 1 - 2 warstw bardzo paskich i cile clo
siebie przylegajcych komrek.
5) Warstwa zrogowaciaa (stratum corneum).
Z b u d o w a n a jest z duej liczby warstw
martwych i zrogowaciaych komrek,
ktre tworz paskie uski. Peni ona bard z o wan funkcj ochronn przed uraz mi mechanicznymi i chemicznymi.
6) Warstwa k o m r e k z u s z c z a j c y c h si
(stratum
disjunctum)
t w o r z y i warstw
z u s z c z a j c y c h si usek
rogowych,
ktre oddzielaj si o d k o m r e k ssiednich., N a m n a a n i e oraz dalsze rnicow a n i e si k o m r e k naskrka jest reguo-

w a n e przez rne c z y n n i k i p o b u d z a j c e
oraz hamujce, z ktrych najlepiej jest
p o z n a n y c z y n n i k w z r o s t o w y naskrka EGF (Epidermal G r o w t h Factor), bdcy
polipeptydem
syntetyzowanym
w skrze.

Skra waciwa
Skra w a c i w a ( c o r i u m , clermis) z n a j d u je si pod naskrkiem i posiada grubo ocl
0,5 clo 3 m m . W y r n i w niej m o n a d w i e
warstwy:
1) Warstw brodawkow (stratum papillare), ktr t w o r z y tkanka czna w k n i sta, zawierajca w k n a kolagenowe,
spryste i siateczkowe. Warstwa ta
w p u k l a si w naskrek poprzez b r o d a w kowate wyniosoci. W warstwie brod a w k o w e j wystpuj g w n i e fibroblasty
oraz mniej liczne limfocyty, k o m r k i plazmatyczne, k o m r k i tuczne i k o m r k i
tuszczowe. O b e c n e w niej naczynia
w o s o w a t e peni wan rol w termoregulacji ustroju, natomiast tkanka czna
brodawek zawiera liczne zakoczenia
n e r w o w e . Znajduj si tu take w o l n e
i otorbione zakoczenia n e r w o w e (ciaka Meissnera).
2) Warstwa siateczkowa (stratum
reticulare) u t w o r z o n a jest przez bardzo gst
sie w k i e n k o l a g e n o w y c h i w k i e n
sprystych. W warstwie tej znajduj si
w n i e w i e l k i e j iloci fibrocyty oraz naczynia k r w i o n o n e i w k n a m i n i o w e
gadkie, g w n i e w p o b l i u m i e s z k w
w o s o w y c h . W tej warstwie s te liczne
poczenia n a c z y n i o w e ttniczo-ylne,
ktre odgrywaj rol w regulacji ciepa.
O b e c n e s rwnie zakoczenia nerwow e (ciaka Paciniego).
Naczynia krwionone skry w a c i w e j s
bardzo liczne i zawieraj one 4 , 5 % cakowitej objtoci k r w i . Tworz one splot
brodawkowy, p o d b r o d a w k o w y i gboki
(siateczkowy).
Naczynia chonne towarzysz naczyniom k r w i o n o n y m .

Tkanka podskrna
Tkanka
podskrna
(tela
subcutanea
s. subcutis) jest z w i z a n a ze skr anatom i c z n i e i c z y n n o c i o w o , b o w i e m czy j
z t w o r a m i p o o o n y m i gbiej, np. ze cignami, miniami lub komi. Tkanka podskrna z b u d o w a n a jest z tkanki cznej w i o t kiej oraz tkanki tuszczowej, fibroblastw
i histiocytw. W i o t k a b u d o w a tkanki podskrnej u m o l i w i a jej w c h a n i a n i e znacznej
iloci w o d y oraz pozwala na przesuwanie
skry w o b e c podoa, penic funkcj
ochronn przed urazami mechanicznymi.

s Przydatki skry
D o p r z y d a t k w skry zalicza si wosy,
p a z n o k c i e oraz gruczoy.

Wosy
W o s y (pili) wystpuj na skrze caego
ciaa z w y j t k i e m d o n i i stp, o k o l i c y odbytu, uj n a r z d w
moczowo-pciowych
oraz warg. Dugo w o s w w y n o s i ocl I m m
d o 1,5 m, rednica za w a h a si ocl 0,05 clo
0,5 m m . Gsto w o s w i ich jako jest
rna w zalenoci o d o k o l i c y ciaa i zaley
o d c z y n n i k w genetycznych oraz h o r m o nalnych.
W o s y z b u d o w a n e s z komrek zrogow a c i a y c h zawierajcych keratyn wknist
tward (rnic si ocl keratyny mikkiej
wystpujcej w komrkach naskrka). W o sy powstaj z komrek naskrka i wrastaj
w gb skry a clo warstwy podskrnej.
W o s z b u d o w a n y jest z odygi wosa
(scapus pili) wystajcej ponad p o w i e r z c h n i
skry oraz z korzenia wosa (radix
pili),
ktry t k w i w skrze w a c i w e j i warstwie
podskrnej. Korze wosa objty jest przez
p o c h e w k zwan mieszkiem wosa (folliculus pili)
i z a k o c z o n y jest z g r u b i e n i e m
n a z w a n y m cebulk wosa (bulbus
pili),
w ktr ocl d o u w p u k l a si brodawka wosa
(papilla
pili).

W l o s skada si z trzech koncentrycznie


u o o n y c h warstw:
1) Powoczka wosa (cuticula pili) jest pow i e r z c h o w n cienk warstw martwych,
z r o g o w a c i a y c h komrek u o o n y c h dachwkowato.
Komrki
te zawieraj
w k i e n k a keratyny twardej i cile clo
siebie przylegaj.
2) Warstwa torowa wosa (corlex pili) jest
gwn czci wosa i z b u d o w a n a jest
z licznych warstw koncentrycznie uoonych komrek z r o g o w a c i a y c h o w y d u o n y m ksztacie, ktre ukadaj si rwnolegle clo dugiej osi wosa i w y p e n i o ne s keratyn tward.
3) Rdze wosa (meclulla pili) nie jest sta y m skadnikiem wosa i wystpuje w y cznie w czci przypodstawnej w o sw c i e n k i c h i krtkich oraz czasem w e
wosach grubszych. Z b u d o w a n y jest o n
z 3 - 4 warstw komrek szeciennych,
w y p e n i o n y c h keratyn mikk i zawierajcych niewiele ziarenek b a r w n i k o wych.
Mieszek wosa
Mieszek wosa (folliculus pili) p o c h o d z i
rwnie z naskrka i otacza korze wosa.
W najgbszym o d c i n k u t w o r z y o n cebulk
wosa, ktra zawiera k o m r k i tworzce macierz cebulki wosa, tj. komrki namnaajce i rnicujce si. Komrki te utworz
rdze oraz kor wosa.
Korze wosa o t o c z o n y jest pochewk
wewntrzn wosa (vagina radicularis
interna) w o d c i n k u o d b r o d a w k i wosa clo ujcia
g r u c z o w o j o w y c h d o mieszka wosa. Pochewka ta u t w o r z o n a jest przez koncentrycznie u o o n e 3 warstwy: p o w o c z k poc h e w k i wosa (cuticula
vaginae pili), warstw
nabonkow
ziarnist
i warstw
n a b o n k o w jasn.
Przedueniem naskrka jest pochewka
zewntrzna wosa (vagina radicularis externa).
Torebka wosa, ktra przylega clo bony szklistej pochewki zewntrznej wosa, zbudowana jest z tkanki cznej skry waciwej i tkanki podskrnej. W torebce mona wyrni
warstw wewntrzn o okrnym przebiegu

wkien kolagenowych oraz warstw zewntrzn utworzon przez wkna kolagenowe


i spryste o przebiegu podunym.
Misie przyw.osowy
Misie p r z y w o s o w y zwany jest te
miniem napinajcym wos (m. errector pili) i skada si z w k i e n m i n i o w y c h gadkich, ktre s u m o c o w a n e clo torebki wosa
z jednej strony i do warstwy brodawkowej
skry z drugiej strony. Skurcz tego minia
napina wos i p o w o d u j e straszenie si wosw oraz uatwia w y d z i e l a n i e o j u z gruczow ojowych.

Paznokcie
Paznokie (unguis) jest w y t w o r e m zrogowacenia naskrka i podobnie jak wos .
wiera keratyn tward.
Paznokcie s w y p u k y m i c z w o r o b o c z i
mi z r o g o w a c i a y m i pytkami, ktre pokrywaj grzbietowe p o w i e r z c h n i e paliczkw
dystalnych p a l c w doni i stp. Zrogowacina blaszka paznokcia przylega do zmodyfikowanego naskrka tworzcego oysko paznokcia (lectulum inguis): Brzeg proksymalny blaszki paznokcia ley w r o w k u oyska
paznokcia, za komrki lece pod t wg-'
bion czci tworz macierz paznokcia
(matrix unguis). Boczne brzegi paznokcia s
zagbione w skr i ograniczone rowkami
b o c z n y m i . Naskrek rowka tylnego oraz
r o w k w b o c z n y c h t w o r z y obrbek nadpaz n o k c i o w y (eponychium).
Cz pytki paznokcia leca ku t y o w i o d rowka tylnego
nosi n a z w korzenia paznokcia (rac!ix unguis) i w c h o d z i w skad macierzy paznokcia.
oysko paznokcia skada si gwnie
z gbokiej warstwy naskrka, odpowiadajcej warstwie rozrodczej naskrka skry. oysko paznokcia czy si z okostn paliczka za
pomoc gstej sieci wkien kolagenowych.
Blaszka rogowa paznokcia zbudowana jest
z licznych warstw zrogowaciaych komrek,:
w ktrych znajduje si keratyna twarda. Cz
blisza blaszki paznokcia jest nieprzejrzysta
i wystaje czsto przed rowkiem tylnym, tworzc obczek paznokcia (lunula unguis).

Gruczoy skry
Do g r u c z o w skry zalicza si gruczoy
ojowe (glanclulae sebaceae), w y d z i e l a j c e
|5j (sebum), oraz gruczoy p o t o w e (glandujae sucloriferae) w y d z i e l a j c e pot (sudor)
j wystpujce prawie w e wszystkich czciach skry.
Gruczoy ojowe
Gruczoy o j o w e powstaj z nabonka
mieszka w o s o w e g o lub z naskrka. Gruczoy o j o w e znajduj si w skrze waciwej. Wielko oraz ksztat tych g r u c z o w
s rne w rnych o k o l i c a c h ciaa. Szczeglnie dobrze rozwinite gruczoy o j o w e
znajduj si w skrze owosionej.Wystpuj
gruczoy o j o w e o specjalnych funkcjach,
np. gruczoy tarczkowe w
powiekach,
w skrze napletka, w skrze otoczki brodawki sutka oraz w brzegach skry w a r g
i czerwieni warg. G r u c z o y o j o w e nie w y stpuj w grubej skrze d o n i i stp.
Gruczoy o j o w e s gruczoami typu pcherzykowego i otoczone s torebk z tkanki
cznej wknistej. Wyrnia si gruczoy ojowe jednogronkowe
i
wielogronkowe,
ktrych p r z e w d w y p r o w a d z a j c y wysany
jest nabonkiem w i e l o w a r s t w o w y m paskim
i moe doprowadza w y d z i e l i n do ujcia
mieszka wosowego lub wprost na powierzchni naskrka. Pcherzyki w y d z i e l n i cze g r u c z o o w o j o w y c h z b u d o w a n e s z kilku lub kilkunastu komrek i nie maj wiata.
Komrki znajdujce si w samym rodku pcherzyka ulegaj degeneracji i rozpadaj si,
tworzc wydzielin gruczou o duej zawartoci tuszczu, ktr nazywa si ojem. Proces
przeksztacania si caej komrki w w y d z i e l i n nazywa si wydzielaniem h o l o k r y n o w y m .
Gruczoy potowe
Gruczoy potowe powstaj bezporednio
z naskrka i s gruczoami typu c e w k o w e g o ,
s nierozgazione oraz kbkowate. Pooone s w najgbszych warstwach skry waciwej bd w tkance podskrnej. Ujcia gruczow p o t o w y c h znajduj si na powierzchni naskrka w postaci p o r w skrnych.

W y r n i a si 2 typy g r u c z o w potowych:
1) gruczoy p o t o w e z w y k e o w y d z i e l a n i u
e k r y n o w y m , czyli m e r o k r y n o w y m , w y stpujce w caej skrze,
2) gruczoy apokrynowe, czyli w o n n e , zwane take d u y m i gruczoami p o t o w y m i .
Te ostatnie wystpuj w skrze pach,
otoczce b r o d a w k i sutka, w wargach sromow y c h w i k s z y c h oraz o k o l i c y o k o o o d b y towej.
Podzia na te d w a typy g r u c z o w jest
podziaem tradycyjnym, bowiem wydzielina o b u t y p w g r u c z o w jest b e z w o n n a .
Gruczoy potowe
zwyke
Gruczoy potowe zwyke lub ekrynowe
zlokalizowane s w caej skrze z wyjtkiem
sutka, brzegu czerwieni warg oraz oa paznokci. Najliczniej wystpuj w skrze grubej
pokrywajcej powierzchni doni i stp.
Cz wydzielnicza gruczou, czyli ciao gruczou potowego, ley w gbokich warstwach
skry waciwej lub w tkance podskrnej i
wysana jest nabonkiem szeciennym lub cylindrycznym jednowarstwowym. W nabonku
w y d z i e l n i c z y m znajduj si dwa typy komrek: komrki ciemne, czyli luzowe, zawierajce w cytoplazmie liczne ziarnistoci
posiadajce mukoproteiny i mukopolisacharydy, oraz komrki jasne, czyli surowicze, zawierajce w cytoplazmie ziarna glikogenu.
Cewa gruczoowa otoczona jest przez komrki miniowo-nabonkowe o ksztacie wrzecionowatym, ktre ukadaj si rwnolegle clo
siebie i zawieraj w cytoplazmie liczne w k na kurczliwe. Przewd wydzielniczy gruczo w potowych wycielaj d w i e warstwy komrek nabonkowych. W przebiegu przewodu potowego mona wyrni dwa odcinki,
z ktrych pierwszy przebiega p i o n o w o przez
skr waciw, drugi za przebiega skrcony
spiralnie przez naskrek i uchodzi na jego powierzchni o t w o r e m potowym.
Gruczoy potowe
apokrynowe
G r u c z o y p o t o w e a p o k r y n o w e z w a n e s
r w n i e g r u c z o a m i p o t o w y m i d u y m i , bo-

w i e m s znacznie wiksze ocl g r u c z o w


p o t o w y c h z w y k y c h . D o g r u c z o w apokryn o w y c h zaliczamy:
1) G r u c z o y p a c h o w e
2) G r u c z o y otoczki b r o d a w k i sutka
3) G r u c z o y o k o o o d b y t n i c z e
4) G r u c z o y brzegu p o w i e k , czyli gruczoy
rzskowe
5) G r u c z o y w o s k o w i n o w e p r z e w o d u suc h o w e g o zewntrznego
6) G r u c z o y przedsionka nosa
B u d o w a tych g r u c z o w jest p o d o b n a
clo g r u c z o w p o t o w y c h z w y k y c h . Rnice polegaj na tym, e ich cz w y d z i e l nicza jest szersza i m n i e j skbiona, nie
wystpuj w n i c h k o m r k i jasne, czci
w y d z i e l n i c z e s z b u d o w a n e z j e d n e g o typu komrek, komrki miniowo-nabonk o w e s w i k s z e ocl takich k o m r e k w gruczoach potowych zwykych.
Przewd
potowy wydzielniczy gruczow apokrynow y c h u c h o d z i na p o w i e r z c h i naskrka l u b
do mieszkw wosowych. Wydzielina tych
g r u c z o w jest gstsza o d z w y k e g o potu
i b e z w o n n a , natomiast t o w a r z y s z c y jej

z a p a c h powstaje w s k u t e k bardzo szybkiego r o z k a d u tej w y d z i e l i n y przez flor bakteryjn skry.

Rnice regionalne
i rozwojowe
w budowie skry
Skra gruba z n a j d u j e si na doniach
i powierzchniach
podeszwowych
stp.
Skra ta nie ma w o s w oraz charakteryzuje
si specjalnym uksztatowaniem (linie papilarne). M a ona take liczne gruczoy potowe.
Skra cienka p o k r y w a wikszo pow i e r z c h n i ciaa, ma mniej g r u c z o w potow y c h i liczne zakoczenia n e r w o w e .
Komrki naskrka rozwijaj si z ektodermy, skra w a c i w a z mezodermy, a melanocyty i zakoczenia n e r w o w e z grzebieni n e r w o w y c h . Starzejca si skra posiada
mniej w o s w , ulega pomarszczeniu tracc
sprysto oraz traci zdolno wydzielania
melaniny.

Grzbiet
I Okolice topograficzne grzbieti
O k o l i c e i linie topograficzne grzbietu
(AS 1, ryc. 8; AS 2, ryc. 707)
Grn granic grzbietu (dorsum) w y z n a cza kresa karkowa grna (linea nuchae superior), z boku granica biegnie w z d u brzegu minia c z w o r o b o c z n e g o . Kark ocl d o u
odgraniczony jest lini poziom przebiegajc przez wyrostek kolczysty Cy. Dalej okolica grzbietu graniczy z okolic naramienn.
Na t u o w i u linia p a c h o w a tylna odgranicza

grzbiet ocl klatki piersiowej i brzucha. Ocl


d o u granic grzbietu wyznacza grzebie
biodrowy.
W rzucie koci krzyowej ley okolica
krzyowa (regio sacralis), najnisza cz
grzbietu. W okolicy grzbietu wyrnia si lec porodkowo okolic krgow (regio vertebraiis) i okolice.parzyste-opatkowe (regiones scapuiares), podopatkowe (regiones infrascapulares) i ldwiowe (regiones lumbaies).

enie i unaczynienie
skry karku i grzbietu
Znajomo u n e r w i e n i a i unaczynienia
skry karku i grzbietu ma znaczenie z w a szcza przy p l a n o w a n i u
chirurgicznego
otwarcia j a m ciaa z dostpu ocl tyu l u b tylno-bocznego, a take przy t w o r z e n i u uszypuowanych patw w chirurgii rekonstrukcyjnej (AS 2, ryc. 7 9 3 - 7 9 7 ) .
W o k o l i c y karku skra unerwiona jest
czuciowo przez gazie tylne n e r w w rdzeniowych C ) - C 3 ( tworzce tzw. splot szyjny
tylny (piexus
cervicaiis
posterior).
Nerw
podpotyliczny (n. suboccipitalis)
unerwia
minie poclpotyliczne. N e r w potyliczny
wikszy (n. occipitalis
major) i nerw potyliczny trzeci (n. occipitalis
tertius) bior
udzia nie tylko w u n e r w i e n i u karku, ale te
znacznej czci o k o l i c y potylicznej, gdzie

nerw p o t y l i c z n y wikszy rozgazia si wraz


z ttnic i y potyliczn. W u n e r w i e n i u
o k o l i c y karku bior take udzia gazki nerw u potylicznego mniejszego (n.
occipitalis
minor) i nerwu usznego wielkiego (n. auricularis magnus) ze splotu szyjnego. W z d u
brzegu minia naramiennego grna cz
o k o l i c y grzbietu u n e r w i o n a jest przez tyln
grup n e r w w n a d o b o j c z y k o w y c h . Pozostay obszar o m a w i a n e j o k o l i c y zaopatrzony
jest z g o d n i e z przebiegiem clermatomw
przez gazie skrne przyrodkowe i boczne (rami cutanei mecliales et laterales) odchodzce o d gazi g r z b i e t o w y c h n e r w w
rdzeniowych.
Unaczynienie karku pochodzi ocl gazi
ttnicy potylicznej, krgowej oraz gbokiej

szyi bdcej odgazieniem pnia ebrowo-szyjnego odchodzcego o d ttnicy poclobojczykowej. Misie c z w o r o b o c z n y i minie
rwnolegoboczne wraz z przylegajc skr
zaopatrzone s przez gazie ttnicy poprzecznej szyi. Tkanki na granicy okolicy naramiennej i grzbietu zaopatruje ttnica okalajca opatk. Misie najszerszy grzbietu
wraz z pokrywajc go skr i tkank pod-

skrn zaopatrzony jest przez ttnic piersiowo-grzbietow. Kada z tych ttnic moe by
wykorzystana jako szypua pata w chirurgii
rekonstrukcyjnej. Pozostay obszar grzbietu
unaczyniony jest przez gazie ttnic midzy e b r o w y c h tylnych i l d w i o w y c h .
Chonka o d p y w a clo w z w chonnych
k a r k o w y c h , p a c h o w y c h , a z d o l n y c h partii
clo p a c h w i n o w y c h p o w i e r z c h o w n y c h .

Powizie karku i grzbietu


Misie c z w o r o b o c z n y
i najszerszy
grzbietu pokryte s powizi powierzchown grzbietu (fascia transversalis clorsi). M i nie gbokie grzbietu o b e j m u j e powi
piersiowo-ldwiowa (fascia
thorocolumbalis) (AS 2, ryc. 775, 776, 777).
Jej blaszka powierzchowna (lamina supcrficialis)
rozpoczyna si ocl w y r o s t k w
kolczystych
krgw piersiowych,
ldwiowych i k r z y o w y c h a d o koci guzicznej
oraz ocl grzebienia b i o d r o w e g o , rozcigajc
si b o c z n i e clo k t w eber. Stanowi ona
miejsce przyczepu mini p o w i e r z c h o w nych grzbietu.
Blaszka gboka (lamina profunda)
ley
clo przodu ocl mini gbokich grzbietu, od-

dzielajc je ocl minia czworobocznego ld w i i minia ldwiowego wikszego. Rozpoczyna si ona ocl wyrostkw poprzecznych krgw l d w i o w y c h , dwunastego ebra i grzebienia biodrowego. Na bocznym'
brzegu minia biodrowo-ebrowego obyd w i e blaszki cz si, tworzc cigno pocztkowe minia poprzecznego brzucha.
P o w i piersiowo-ldwiowa
przeclua
si ku grze w powi karku (fascia nuchae), ktra d o c h o d z i clo uski koci potylicznej, p o k r y w a j c minie patowate i misie p k o l c o w y . Przyrodkowo czy si
ona z w i z a d e m k a r k o w y m , a ku przodow
przechodzi
w
blaszk
powierzchown
i podkrgow p o w i z i szyjnej.

Minie grzbietu
Powierzchowne
minie grzbietu
Minie koicowo-ramienne
(mm. spinoliumerales)
D o tej grupy zalicza si misie c z w o r o b o c z n y (m. trapez i us), misie najszerszy
grzbietu (m. latissimus dorsi) i gbiej lece
minie r w n o l e g o b o c z n e (mm.
rhomboiclei) oraz misie d w i g a c z opatki (m. Ievator scapulae).

Misie czworoboczny (AS 2, ryc. 775


776) rozpoczyna si na guzowatoci potylicznej zewntrznej i kresie karkowej grnej,
w i z a d l e k a r k o w y m i wyrostkach kolczystych krgw C7-Thi2, a koczy na kocu
b a r k o w y m obojczyka, wyrostku barkowym'
i grzebieniu opatki. Prostuje krgosup szyjny, przyciga opatki clo krgosupa i obraca
je tak, e kt grny zblia si clo krgosupa
a d o l n y przesuwa si d o przodu i bocznie.
U n e r w i o n y jest przez ga zewntrzn neiw u d o d a t k o w e g o i gazki splotu szyjnego.

Misie najszerszy grzbietu (AS 2, ryc.


775, 776) rozpoczyna si rozcignem na w y rostkach kolczystych krgw poczwszy ocl
Thf, do S5, nastpnie na tylnej blaszce p o w i zi piersiowo-ldwiowej, na grzebieniu biodrowym i p o w i e r z c h n i zewntrznej trzech
dolnych eber. Koczy si na grzebieniu
guzka mniejszego koci ramiennej. O b n i a
uniesione rami, p r z y w o d z i je i obraca d o
wewntrz. Dziaa jako p o m o c n i c z y misie
wydechowy - misie kaszlu. U n e r w i o n y
jest przez nerw piersiowo-grzbietowy.
Minie rwnolegoboczne (AS 2, ryc.
776) rozpoczynaj si na wyrostkach kolczystych Co-Th^, a kocz na brzegu przyrodkowym opatki. Pocigaj opatk d o
gry i przyrodkowo. U n e r w i o n e s przez
nerw grzbietowy opatki.
Misie dwigacz opatki (AS 2, ryc. 776,
779, 780) rozpoczyna si na wyrostkach poprzecznych krgw C1-C4 (guzki tylne),
a koczy na kcie grnym i brzegu przyrodkowym opatki. Czynno minia jest podobna clo mini rwnolegobocznych, z ktrymi
wsppracuje. Unerwienie pochodzi ze splotu szyjnego i nerwu grzbietowego opatki.
Uwagi kliniczne. Trjkt osuchiwania
: (tgonum auscultationis) ograniczony jest
ocl boku przez brzeg przyrodkowy opatki, ocl przyrodka przez brzeg m. r w n o legobocznego i o d dou przez brzeg grny m. najszerszego grzbietu.
Trjkt ten zwiksza si przy przesuniciu
opatki ku przodowi i wtedy ebra szste
: i sidme oraz szsta przestrze midzyebrowa le podskrnie, co u m o l i w i a
. osuchiwanie puc w tym obszarze.
, Poraenie minia najszerszego grzbietu
u n i e m o l i w i a unoszenie t u o w i a , np.
podczas wspinania si. Utrudnia to tak' e c h o d z e n i e za pomoc kul, gdy bark
uniesiony jest ku grze.
Minie kolcowo-ebrowe
(mm. spinocostales)
Misie zbaty tylny grny (m. serratus
posterior superior) (AS 2, ryc. 776) rozpo-

czyna
si na wyrostkach
kolczystych
Q , - T h 2 , a koczy na p o w i e r z c h n i zewntrznej ebra 2 - 5 . Jest p o m o c n i c z y m miniem
w d e c h o w y m . U n e r w i o n y jest przez nerwy
midzyebrowe l-IV.
Misie zbaty tylny dolny (m. serratus
posterior inferior) (AS 2, ryc. 776, 779) rozpoczyna si na wyrostkach kolczystych
T h n - L 2 - : i rozcignem, a k o c z y na brzegach
d o l n y c h eber 9 - 1 2 . Jest p o m o c n i c z y m
miniem w y d e c h o w y m .

Gbokie minie grzbietu


Minie te le po obu stronach krgosupa m i d z y wyrostkami kolczystymi krg w i ktami eber. Stanowi one waciw
m i n i w k grzbietu i s u n e r w i o n e przez
gazie tylne n e r w w r d z e n i o w y c h . Cao
nazywana jest miniem prostownikiem
grzbietu (m. erector spinae).
Minie kolcowo-poprzeczne
(mm. spinotransversales)
Misie patowaty gowy (m.
splenius
capitis) rozciga si o d wizada karkowego
na wysokoci C 3 - C 7 i o d w y r o s t k w kolczystych T h ] - T h 2 clo wyrostka sutkowatego koci skroniowej.
Misie patowaty szyi (m. splenius cervicis) rozpoczyna si na wyrostkach kolczystych Tha-^Ths, a k o c z y na guzkach tylnych w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h C 1 - C 3 .
Minie patowate obracaj gow clo tyu
w stron dziaajcej grupy mini. Obustronnie prostuj krgosup szyjny. Unerwione s
przez gazie grzbietowe n e r w w rdzeniow y c h C , - C f ) (AS 2, ryc. 776, 779, 780).
Minie dugie grzbietu
Stanowi one waciw mas prostownika grzbietu (AS 2, ryc. 779, 780)
Jego w k n a rozpoczynaj si na grzebieniu b i o d r o w y m , w i z a d a c h k r z y o w o -biodrowych
tylnych,
na
powierzchni
grzbietowej koci k r z y o w e j oraz wyrostkach kolczystych krgw T h n - L 5 .
Przebiegajc ku grze, misie ten dzieli si na trzy pasma:

boczne, u t w o r z o n e przez misie biodrowo-ebrowy (m.


iliocostalis);
porednie, ktre stanowi misie najduszy (m. longissimus);
przyrodkowe, u t w o r z o n e przez misie
kolcowy (m. spinalis).
Misie biodrowo-ebrowy dzieli si na:
misie b i o d r o w o - e b r o w y l d w i (m.
iliocostalis
lumborum)
k o c z c y si na
ktach eber 6 - 1 2 ,
misie b i o d r o w o - e b r o w y klatki piersiowej (m. iliocostalis thoracis) rozcigajcy si o d k t w eber 7 - 1 2 do k t w
eber 1 - 4 ,
misie b i o d r o w o - e b r o w y szyi (m. iliocostalis cervicis) przebiegajcy o d k t w
eber 3 - 4 d o g u z k w tylnych w y r o s t k w
poprzecznych C,|-C 6 .
Misie najduszy dzieli si na:
misie najduszy klatki piersiowej (m.
longissimus
thoracis) koczcy
si na
wyrostkach poprzecznych T h i - T h 1 2 oraz
na ebrach 4 - 1 2,
misie najduszy szyi (m.
longissimus
cervicis) rozcigajcy si ocl w y r o s t k w
poprzecznych T h i - T h 5 clo g u z k w tylnych w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h C 2 - C 5 ,
misie najduszy g o w y (m.
longissimus capitis) przebiegajcy o d w y r o s t k w
poprzecznych C 3 -Ths d o wyrostka sutkowatego.
Misie kolcowy dzieli si na:
misie k o l c o w y klatki piersiowej (m.
spinalis
thoracis)
r o z p o c z y n a j c y si
na
wyrostkach
kolczystych
L,-L2,
a koczcy na wyrostkach kolczystych
T h , - Th 4 _ 8 ,
misie k o l c o w y szyi (m. spinalis
cervicis) przebiegajcy o d w y r o s t k w kolczystych C 7 - T h 2 do w y r o s t k w kolczystych
szyi C2-C4,

misie k o l c o w y g o w y (m. spinalis capitis), niestay, z l e w a j c y si z miniem


p k o l c o w y m gowy.
Minie
poprzeczno-kolcowe
(mm.
transversospinales) (AS 2, ryc. 7 8 0 - 7 8 5 )
Skadaj si one z minia pkolcowego
(m. semispinalis),
minia wielodzielnego

(m. mullifidus)
i mini obracajcych (mm.
rotatores).
Misie pkolcowy dzieli si na:
misie p k o l c o w y klatki piersiowej (m.
semispinalis thoracis) rozcigajcy si od
w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h T h f - T h 1 0 clo
w y r o s t k w kolczystych Cr,-Th 6 ,
-

misie p k o l c o w y szyi (m. semispinalis


cervicis)
przebiegajcy o d wyrostkw
p o p r z e c z n y c h Th!-Th 5 _ 6 d o wyrostkw
kolczystych C 2 - C 5 ,
misie p k o l c o w y g o w y (m. semispinalis capitis) rozpoczynajcy si na W)
rostkach p o p r z e c z n y c h C4-Th6_7 i koczcy na koci p o t y l i c z n e j m i d z y kres
karkow grn i doln.
Misie wielodzielny ley w zagbieniu
midzy wyrostkami kolczystymi i poprzecznymi. Rozpoczyna si ocl powierzchni tylnej
koci krzyowej, kolca biodrowego tylnego'
grnego, wyrostkw suteczkowatych L,-L 5 ,
wyrostkw poprzecznych T h i - T h 1 2 ; wyrost
k w stawowych C 3 - C 7 . Koczy si na wyrostkach kolczystych. Pczki przebiegaj w trzech
warstwach. Powierzchowne warstwy przebiegaj nad 3 - 4 krgami, warstwy porednie nad
2 - 3 krgami, a gbokie cz ssiednie krgi.
Minie obracajce dziel si na:
-

minie obracajce l d w i (m. rotatores


lumborum)
przebiegajce ocl wyrostkw
suteczkowatych d o b r z e g w d o l n y c h uk w krgw p o w y e j ,
minie obracajce klatki piersiowej (m,
rotatores thoracis) rozcigajce si od wyrostkw poprzecznych krgw piersiow y c h do u k w krgw lecych powyej,
minie obracajce szyi (m. rotatores
cervicis)
przebiegajce ocl wyrostkw
s t a w o w y c h d o l n y c h krgw szyjnych
d o w y r o s t k w kolczystych krgw lecych powyej.
Dziaajc obustronnie, minie gbokie
prostuj i stabilizuj krgosup, peni funkcj p o m o c n i c z w e w d e c h u ; jednostronnie
zginaj krgosup w swoj stron. Minie k o l c o w o - p o p r z e c z n e obracaj krgosup w swoj stron, a minie poprzeczno- k o l c o w e w stron przeciwn.

Minie krtkie grzbietu


(AS 2, ryc. 7 8 3 - 7 8 4 )
Minie midzykolcowe (mm.
interspinales lumborum, thoracis et cervicis) najsilniejsze s w odcinku szyjnym, gdzie cz
rozdwojone koce wyrostkw kolczystych.
Bior udzia w prostowaniu krgosupa.
Minie midzypoprzeczne (mm. intertransversarii lumborum, thoracis et cervicis)
take najsilniejsze s w odcinku szyjnym,
gdzie cz guzki wyrostkw poprzecznych.
Dlatego wyrnia si w tym odcinku minie midzypoprzeczne przednie i tylne.
Unerwione s o d p o w i e d n i o przez przednie
i tylne gazie n e r w w rdzeniowych.
Minie podpotyliczne (mm.
suboccipitales) (AS 2, ryc. 786, 787, 797)
Minie te kontroluj ruchy w stawach
szczytowo-potylicznym i szczytowo-obroowym. Unerwione s przez nerw podpotyliczny z w y j t k i e m minia prostego bocznego gowy, zaopatrywanego przez ga
przedni nerwu rdzeniowego C|.
Misie prosty tylny wikszy gowy (m.
rectus capitis posterior majoi) przebiega ocl
wyrostka kolczystego krgu obrotowego clo koci potylicznej poniej kresy karkowej dolnej.
Misie prosty tylny mniejszy gowy (m.
rectus capitis posterior minor) rozciga si
ocl guzka tylnego krgu szczytowego clo ko-

ci potylicznej przyrodkowo ocl przyczepu


minia poprzedniego.
O b y d w a minie proste prostuj gow.
Jednostronny skurcz zwraca gow w swoj stron.
Misie prosty boczny gowy (m. rectus
capitis lateralis) rozpoczyna si na wyrostku
poprzecznym dwigacza, a koczy na wyrostku szyjnym koci potylicznej. Zgina on
gow w swoj stron.
Misie skony grny gowy (m. obliqus
capitis superior) przebiega ocl wyrostka poprzecznego krgu szczytowego d o bocznej
czci kresy karkowej dolnej. Dziaajc
obustronnie, prostuje on gow, jednostronnie - obraca j w stron przeciwn.
Misie skony dolny gowy (/??. obliquus capitis inferior) rozciga si midzy
wyrostkiem kolczystym krgu obrotowego
a wyrostkiem poprzecznym krgu szczytowego. Obraca gow w swoj stron.
Minie podpotyliczne - prosty tylny
wikszy i oba skone - ograniczaj trjkt
podpotyliczny
(trigonum
suboccipitale).
Przykrywa go misie p k o l c o w y gowy.
W obrbie trjkta ttnica krgowa krzyuje
si u gry z ukiem tylnym krgu szczytowego i przebija bon szczytowo-potyliczn
tyln. Z trjkta w y c h o d z i nerw podpotyliczny.

1 Krgosup
Krgosup (columna vertebralis) zbudowany jest z krgw poczonych stawami
i poczeniami nieruchomymi lub cisymi.
Krgi stanowice samodzielne koci nazywane s krgami prawdziwymi (vertebrae
verae). Tworz one trzy odcinki krgosupa:
szyjny (7), piersiowy (12) i ldwiowy (5)
(AS 2, ryc. 708-710).
Krgi rzekome (verlebrae spuriae) poczone kociozrostami tworz ko krzyow (os
sacrum) i ko guziczn (os coccygis, coccyx).
Krgosup ma krzywizny wyznaczajce
paszczyzn strzakow porodkow. Lor-

doza (lordosis) to krzywizna wypuka do


przodu. Znajduje si ona w odcinku szyjnym i l d w i o w y m . W o d c i n k u piersiowym
i k r z y o w y m wystpuj odwrotnie skierowane kifozy (kyphosis). Wygicia boczne
nazywane s skoliozami (scoliosis).

B Budowa krgu
(AS 2, ryc.

713-714)

Krg (vertebra) zbudowany jest z czci


przedniej, stanowicej trzon (corpus verte-

brae), i czci tylnej - uku krgu (arcus vertebrae). Otaczaj one otwr krgowy (foramen vertebrale). Suma o t w o r w krgowych
t w o r z y kana krgowy (canalis vertebralis).
Na p o w i e r z c h n i przedniej i bocznej
trzonu w i d o c z n e s liczne otwory odywcze ( f o r a m i n a nutritia) dla naczy ttniczych
zaopatrujcych trzon. Na p o w i e r z c h n i tylnej otwr podstawno-krgowy (foramen basivertebrale) u m o l i w i a poczenie si jedn o i m i e n n e j yy ze splotem y l n y m kanau
krgowego (AS 2, ryc. 736).
uk krgu p o c z o n y jest z trzonem nasad uku krgu (pediculus arcus vertebrae).
Na jej grnej krawdzi ley pytkie wcicie
krgowe grne (incisura vertebralis
superior), a na krawdzi dolnej gbsze wcicie
krgowe dolne (incisura vertebraiis
interior).
Z w r c o n e d o siebie w c i c i a krgowe
grne i d o l n e ssiadujcych krgw tworz
o t w r m i d z y k r g o w y (foramen intervertebraie) p r o w a d z c y d o kanau krgowego.
Z przodu jest on ograniczony krkiem mid z y k r g o w y m , a z tyu stawem midzykrg o w y m (AS 2, ryc. 710).
O t w r krgowy zamknity jest o d tyu
blaszk uku krgu (lamina arcus vertebrae).
Z u k u krgu w y c h o d z cztery rodzaje w y rostkw. D o parzystych nale skierowane
bocznie wyrostki poprzeczne
(processus
lransversi), skierowane w gr wyrostki stawowe grne (processus articulars superiores)
z powierzchni stawow zwrcon cl o tyu
oraz skierowane w d wyrostki stawowe dolne (processus articulars
inferiores) z powierzchni stawow zwrcon clo przodu.
Wyrostek kolczysty (processus spinosus) powstaje w miejscu poczenia si blaszek uku
w linii rodkowej i skierowany jest do tyu.

Krgi szyjne
(vertebrae
C , - C

cervicales)

(AS 2, ryc. 7 1 9 - 7 2 7 )

T y p o w y krg szyjny ma may szeciob o c z n y trzon. Z bocznego brzegu po-

w i e r z c h n i grnej wystaj ku grze haki trzonu (uncus corporis). Zachodz one na trzon
krgu lecego w y e j , tworzc tzw. staw hakowo-trzonowy.
Uwagi kliniczne. Z w y r o d n i e n i a stawu
h a k o w o - t r z o n o w e g o w postaci osteofit w p o w o d u j z w e n i e o t w o r w mid z y k r g o w y c h , co p r o w a d z i clo ucisku
n e r w w r d z e n i o w y c h oraz przebiegajcej w p o b l i u ttnicy krgowej.

i
i
.'
\
'

Nasada uku o przekroju o w a l n y m przebiega w bok i ku tyowi. Blaszka uku jest w ska w wymiarze p i o n o w y m i szeroka w wymiarze poprzecznym. O t w r krgowy ima
ksztat trjktny. Wyrostek kolczysty jest krtki, skierowany do tyu i rozdwojony na kocu.
Wyrostki stawowe grne i d o l n e maj
paszczyzn stawow pochylon pod ktem
ok. 4 5 clo paszczyzny p o z i o m e j .
Wyrostek poprzeczny wysunity jest clo
p r z o d u i skierowany w d i bocznie. Jego
grna p o w i e r z c h n i a posiada wyobion
bruzd nerwu rdzeniowego (sulcus nervi
spinalis),
rozpoczynajc si w gbokim
w c i c i u m i d z y k r g o w y m grnym, a koczc si m i d z y guzkiem przednim i tylnym wyrostka poprzecznego (tuberculum
anterius et posterius processus
transversi).
Uwagi kliniczne. W szstym krgu guzek
przedni jest szczeglnie wyksztacony.
Uatwia to zacinicie przebiegajcej
z przodu ttnicy.szyjnej wsplnej w przypadku k r w o t o k w zlokalizowanych pow y e j . Guzek ten nazywany jest guzkiem
ttnicy szyjnej (tuberculum caroticum).

i
i

j
.i

Wyrostek poprzeczny ogranicza otwr


poprzeczny (foramen transversarium).
Pt/- chodz przeze ttnica i ya krgowa oraz
splot n e r w o w y krgowy.
Sidmy krg szyjny jako krg przejcio- .
w y m i d z y o d c i n k i e m p i e r s i o w y m i szyjnym
krgosupa ma w i e l e cech porednich. Jego
trzon jest wikszy, wyrostek poprzeczny
m o e nie mie o t w o r u i lee bardziej po-

przecznie. Powierzchnie stawowe wyrostkw s t a w o w y c h s ustawione bardziej


czoowo.
Wyrostek kolczysty nie jest podzielony.
atwo go w y c z u przez p o w o k i , p o n i e w iz
jest duszy, std nazwa sidmego krgu
szyjnego brzmi - krg wystajcy (vertebra
piominens).
Pocztkowe d w a krgi czce czaszk
z krgosupem maj bardziej z m o d y f i k o w a n budow.
Pierwszy, zwany szczytowym lub dwigaczem (atlas), utraci trzon na rzecz nastpnego
- o b r o t o w e g o (axis). Jego przednia cz t w o rzy uk przedni (arcus anterior atlantis) zaopatrzony w skierowany do przodu guzek przedni (tuberculum
anterius atlantis), a o d tyu
w doek zba (fovea dentis). Z ukiem przednim cz si masywne czci boczne (massae laterales). Na ich grnych i dolnych powierzchniach le o d p o w i e d n i o powierzchnie stawowe grne i dolne (facies articulares
superiores et inferiores). Wyrostek poprzeczny
nie jest podzielony, ma otwr i jest najbardziej wysunity do boku ze wszystkich w y r o stkw poprzecznych krgosupa szyjnego.
uk tylny (arcus posterior atlantis) zamyka
otwr krgowy. Szcztkowy wyrostek kolczysty tworzy guzek tylny krgu szczytowego (tuberculum posterius atlantis). Tu za czci
boczn na grnej powierzchni uku tylnego
ley bruzda ttnicy krgowej (sulcus arteriae
vertebralis). Niejednokrotnie zamknita jest
ona listewk kostn, tworzc otwr.
Kolejny krg obrotowy (axis) ma trzon
wybitnie przeduony ku grze. Z grnej powierzchni trzonu powstaje zb (dens axis)
z dwiema powierzchniami stawowymi przedni i tyln (facies articulares anterior et
posterior). W bocznej czci trzonu zba le powierzchnie stawowe grne (facies articulares superiores), poniej ktrych znajduje
si bardzo krtki i p o z b a w i o n y g u z k w w y rostek poprzeczny. Poniej w i d o c z n e s w y rostki stawowe dolne (processus articulares
inferiores) uoone w sposb charakterystyczny dla krgosupa szyjnego. uk krgu
obrotowego jest bardzo masywny, p o d o b n i e

jak d a c h w k o w a t o r o z d w o j o n y o d dou w y rostek kolczysty.

Krgi piersiowe
(vertebrae

thoracicae)

T h ! - T h ! 2 (AS 2, ryc. 713, 714,


7 2 8 - 7 3 1 , 733)
Ze w z g l d u na dugo odcinka piersiow e g o krgi z rnych p o z i o m w maj nieco
inn b u d o w . B u d o w a krgw zaley ocl ich
pocze z ebrami.
Trzon krgu piersiowego z grnego odcinka ma ksztat o w a l n y w w y m i a r z e pop r z e c z n y m . Ku d o o w i wzrasta w y m i a r
strzakowy i trzon staje si sercowaty, by niej przyj ksztat nerkowaty. Na tylnej czci krawdzi grnej i d o l n e j trzonu znajduj
si o d p o w i e d n i e doki ebrowe grne i dolne (foveae costales superiores et inferiores).
G o w a pierwszego ebra t w o r z y staw z do k i e m e b r o w y m g r n y m pierwszego krgu
piersiowego. G o w a drugiego ebra t w o r z y
staw z d o k i e m e b r o w y m d o l n y m T h i i grn y m Th 2 . Takie poczenia wystpuj a d o
Thg. ebra 10, 11 i 12 cz si tylko z odpow i e d n i m i krgami. Dlatego krgi T h 1 0 - T h ) 2
maj t y l k o jeden doek e b r o w y grny p o
kadej stronie trzonu.
Nasada u k u krgu piersiowego jest na
przekroju o w a l n a i przebiega strzakowo.
Grubo nasad k o l e j n y c h krgw piersiow y c h ronie s t o p n i o w o ku d o o w i . W c i c i e
krgowe grne jest pytkie, a d o l n e gbokie.
Wyrostki stawowe grne i d o l n e maj pow i e r z c h n i e stawowe p o o o n e w paszczynie c z o o w e j . Blaszki u k u cechuj si
d u y m w y m i a r e m p i o n o w y m . Wyrostki kolczyste, p o c z t k o w o krtkie, spiczaste i ustaw i o n e strzakowo, stopniowo przybieraj na
dugoci. W odcinku r o d k o w y m wyduaj
si ku d o o w i , zachodzc d a c h w k o w a t o na
wyrostki p o o o n y c h niej krgw. W doln y m o d c i n k u wyrostki z n w si skracaj i powraca ich strzakowe ustawienie. Wyrostki
poprzeczne skierowane s bocznie i clo tyu.

Na ich przedniej powierzchni ley doek ebrowy. Powstaje tu staw ebrowo-poprzeczny z guzkiem ebra. wiato otworu krgowego w odcinku piersiowym jest okrge.

! Krgi ldwiowe
(vertebrae
Lt-Ls

lumbales)

(AS 2, ryc. 7 3 2 - 7 3 6 )

S to krgi bardzo masywne o trzonie


ksztatu nerkowatego. Grube owalne nasady
uku s ustawione w osi strzakowej. Bardzo
wysokie blaszki uku zamykaj trjktny
otwr krgowy o d tyu (AS 2, ryc. 768). Wyrostek kolczysty przyjmuje posta strzakow o ustawionej blaszki. Wyrostki stawowe
s ustawione w paszczynie strzakowej.
Powierzchnia stawowa wyrostkw grnych
skierowana jest przyrodkowo, a wyrostkw
stawowych dolnych bocznie. Wyrostek poprzeczny zostaje zredukowany do tzw. wyrostka dodatkowego (processus accessorius)
lecego u podstawy wyrostka stawowego
grnego i skierowany jest do tyu. W miejscu wyrostka poprzecznego znajduje si
wyrostek ebrowy (processus costalis)
szcztkowe ebro ldwiowe. Na zewntrznej powierzchni wyrostka stawowego grnego ley wyrostek suteczkowaty (processus mamillaris).
Pity krg ldwiowy wyrnia si klinowatym trzonem. Jego wysoko z tylu jest
mniejsza ni z przodu, a wyrostki stawowe
dolne ustawione s w paszczynie czoowej.
Niekiedy na krgu Li wystpuje doek
ebrowy zwizany z d o d a t k o w y m ebrem
ldwiowym.

Ko krzyowa
(os sacrum; vertebrae sacrales)
S - i - S s (AS 2, ryc. 7 3 7 - 7 4 3 )
M a ona ksztat trjkta podstaw (basis
ossis sacri) skierowanego ku grze, a wierz-

chokiem (apex ossis sacri) ku d o o w i i do


przodu. Przednia cz podstawy jest utw
rzona przez grn powierzchni trzonu S,.
Ocl tyu w i d o c z n e jest trjktne wejcie do
kanau krzyowego (canalis sacralis) bdcego przedueniem kanau krgowego,
Z boku znajduj si wyrostki stawowe grne
z powierzchni stawow ustawion czoowo.
Ko krzyowa jest zwrcona clo przodu .
powierzchni miednicz (facies
pelvina).
W i d o c z n e s na niej dwa symetryczne s/>
regi otworw krzyowych miednicznych
(foramina sacralia pelvina). M i d z y nimi nn
powierzchni miednicznej przebiegaj kresy poprzeczne (lineae. transversae), bd-
ce wiadectwem powstania kociozrostu
w miejscu krkw midzykrgowych.
Na powierzchni grzbietowej (facies clo- ,
rsalis) w i d o c z n y jest podobny szereg otworw krzyowych grzbietowych (foramina
sacralia dorsalia). W linii porodkowej biegnie grzebie krzyowy porodkowy (crista
sacralis mediana), powstajcy ze zronit '
si wyrostkw kolczystych krgw krzyow y c h . W przyrodkowym
ograniczeniu
grzbietowych o t w o r w krzyowych widoczny jest grzebie krzyowy poredni
(crista sacralis intermedia). Powstaje on ze
zronicia si wyrostkw stawowych. U dou przedueniem grzebieni s roki krzyowe (cornua sacralia) ograniczajce rozwr kanau krzyowego (hiatus sacralis). cz si one z rokami guzicznymi koci
guzicznej.
Z boku o t w o r w krzyowych grzbietow y c h ze zronitych wyrostkw poprze/
nych powstaje grzebie krzyowy boczny
(crista sacralis lateralis). Z przodu ocl niego,
w i d o c z n a jest cz boczna koci krzyowej, odpowiadajca r o z w o j o w o zronitym
ebrom krzyowym. Na jej zewntrznej powierzchni znajduje si powierzchnia uchuwata (facies auricularis), powierzchnia staw o w a stawu krzyowo-biodrowego. Pow>
ej p o w i e r z c h n i uchowatej znajduje si
wyniosa guzowato krzyowa (tuberositas
sacralis).

|; Ko guziczna
(os coccygis)

Coi-C3{5)

(AS 2, ryc. 744, 745)


Ko guziczna, inaczej zwana ogonow,
skada si z 3 - 5 szcztkowych trzonw krgw. Jedynie pierwszy ma skierowane w gr
roki guziczne (cornua coccygea) czce si
z o d p o w i e d n i m i rokami koci krzyowej.
Ko guziczna skierowana jest do przodu,
czsto odchyla si od linii rodkowej.

Poczenia t r z o n w w z m a c n i a j : wizado podune przednie oraz tylne (ligamentum longitudinale


anterius
et
posterius).
Pierwsze rozpoczyna si na p o w i e r z c h n i
dolnej czci podstawnej koci potylicznej
i k o c z y na p o w i e r z c h n i m i e d n i c z n e j koci
k r z y o w e j (AS 2, ryc. 752, 760, 763, 772,
773). Drugie p o k r y w a przedni cian kanau krgowego, jest stosunkowo wskie i rozszerza si na wysokoci k r k w midzykrgowych. Rozpoczyna si na stoku koci
potylicznej, a k o c z y w kanale k r z y o w y m
(AS 2, ryc. 761, 767, 772, 773).

Uwagi kliniczne. Kierujc si d o wiata


paszczyzny w y c h o d u , ko guziczna
. moe u kobiet przyczynia si d o z w enia kanau rodnego. Z a m a n i e koci
guzicznej powstajce przy urazach o k o - licy poladkowej jest przyczyn uporczywego zespou b l o w e g o - kokcygodynii, leczonego c h i r u r g i c z n y m usuniciem koci.

uki cz si s t a w o w o dziki wyrostkom stawowym grnym i dolnym, tworzc paskie stawy midzykrgowe (articulationes zygapophysiales).
(AS 2, ryc. 767,
772).
Stanowi one tylne ograniczenie o t w o rw m i d z y k r g o w y c h . Ze w z g l d u na lune torebki i p o o e n i e p o w i e r z c h n i stawow y c h najwiksz ruchomo obserwuje si
w o d c i n k u szyjnym, najmniejsz w o d c i n k u
ldwiowym.

i Poczenia krgosupa

D o w i z o z r o s t w u k w (AS 2, ryc. 763,


764, 766, 768, 772, 773) zalicza si wizada te (ligamenta flava) czce blaszki
u k w , wizada midzykolcowe (ligamenta
interspinalia) oraz wizado nadkolcowe (//gamentum
supraspinale).

!.; Poczenia krgw


M i d z y t y p o w y m i krgami m o n a w y rni poczenia t r z o n w i poczenia ukw. Trzony ssiednich krgw cz si za
porednictwem krkw midzykrgowych
(clisci inlervertebraie).
Poczenie to ma
charakter chrzstkozrostu (AS 2, ryc. 769,
770, 772, 773). Krek midzykrgowy jest'
zbudowany z zewntrznego piercienia
wknistego (anulus fibrosus) oraz centralnie
pooonego ppynnego jdra miadystego (nucleus pulposus). D u y stopie jego
uwodnienia
pozwala
na
przenoszenie
ogromnych napre. Grubo k r k w ronie ocl 3 - 4 m m w o d c i n k u szyjnym clo ponad I c m w o d c i n k u l d w i o w y m . Ruchomo midzy poszczeglnymi trzonami,
moliwa dziki krkom, jest niewielka, ale
w sumie na przebiegu krgosupa u m o l i w i a
wykonywanie ruchu w z n a c z n y m zakresie.

Uwagi kliniczne. W wietle ostatnich bada opisywane czsto wizada midzypoprzeczne (ligamenta
intertransversaria)
wystpuj - jak si w y d a j e - tylko na niektrych poziomach i u czci populacji.
Ich brak m o e by jedn z przyczyn rozw o j u tzw. skoliozy idiopatycznej, bdcej cikim schorzeniem krgosupa.

W o d c i n k u p o w y e j krgu C 7 w i z a d o
n a d k o l c o w e zastpuje wizado karkowe
(ligamentum
nuchae), ktre w postaci w k nistej pyty czy wyrostki kolczyste krgw
s z y j n y c h i przyczepia si clo grzebienia potylicznego zewntrznego uski koci potylicznej.

Wt

Poczenia czaszki
i krgosupa
Poczenia te tworz d w a pitra (AS 2,
ryc. 7 5 2 - 7 5 8 ) . Grne to staw szczytowo-potyliczny (articulatio
atlantooccipilalis)
m i d z y k y k c i a m i koci potylicznej i pow i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i g r n y m i krgu
szczytowego. Poczenie to w z m a c n i a bona szczytowo-potyliczna przednia i tylna
(membrana atlanlooccipitalis
anterior et posterior). Dziki w i o t k i m t o r e b k o m stawow y m m o l i w e s tu zgicia w p r z d i w ty
(prostowanie) w zakresie 2 0 - 3 0 oraz zgicia boczne w zakresie 10.
Pitro d o l n e to parzyste stawy szczytowo-obrotowe boczne (articuiationes atlantoaxiales
lateraies) oraz staw porodkowy (articulatio atlantoaxialis
mediana). Ten
ostatni znajduje si m i d z y z b e m krgu
o b r o t o w e g o (gwka stawu) a d o k i e m zba
ocl przodu i w i z a d e m p o p r z e c z n y m krgu szczytowego
(ligamentum
transversum
atlantis) ocl tyu, ktre w ten sposb tworz
panewk.
Staw szczytowo-obrotoWy b o c z n y (articulatio atlantoaxialis
lateraiis) powstaje obustronnie midzy p o w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i
d o l n y m i krgu szczytowego a powierzchniami s t a w o w y m i grnymi krgu obrotowego.
Cao tworzy staw rubowy. Staw ten jest
w z m o c n i o n y bon
szczytowo-obrotow
(membrana atlantoaxialis),
rozcigajc si
midzy ukami o d p o w i e d n i c h krgw. W i zado poprzeczne krgu szczytowego w r a z
z jego w k n a m i p i o n o w y m i przebiegajcymi w linii porodkowej z w a n e jest wizadem krzyowym (ligamentum
cruciformae
atlantis). Ze szczytu zba clo czci bocznych koci potylicznej przebiegaj wizada
skrzydowe (ligamenta alaria), a w linii porodkowej
clo przedniego
ograniczenia
o t w o r u wielkiego przebiega wizado wierzchoka zba (ligamentum
apicis clentis). Cao przykrywaj o d tyu bona pokrywajca
(membrana tectoria) oraz wizado podune
tylne.

Poczenia koci
krzyowej i guzicznej
(AS 2, ryc. 1 1 7 1 - 1 1 8 0 )
Krgi krzyowe u dorosych zrastaj s
w ko krzyow, tzn. poczone s kociozrostami. W przekroju strzakowym midzy
trzonami mona jednak odnale pozosta
ci krkw miclzykrgowych. Ko krzy
wa czy si z komi b i o d r o w y m i p
wierzchniami uchowatymi, tworzc stawy
krzyowo-biodrowe (articuiationes
sacroiliace) o niewielkiej ruchomoci. S one wzmocnione przez wizada krzyowo-biodrowe
brzuszne i grzbietowe (ligamenta
sacroiliaca
sacralia et ventralia) i szczeglnie mocne wizada krzyowo-biodrowe midzykostne (ligamenta sacroiliaca interossea). Dodatkowo
wystpuje wizado biodrowo-ldwiowe (ligamentum iliolumbale)
midzy grzebieniem
b i o d r o w y m a wyrostkiem ebrowym krgu Lj.
^-"Jiiii
Uwagi kliniczne. Ze w z g l d u na due
o b c i e n i a w stawach tych czsto wy- ;
stpuj bolesne schorzenia zapalne.
Przez wizado krzyowo-guzowe (ligamentum sacrotuberale) i krzyowo-kolcowe
(ligamentum
sacrospinale)
ko krzyowa
czy si z koci kulszow.
Krgi guziczne s p o c z o n e kociozrostami..Poczenie p o m i d z y wierzchokiem,
koci k r z y o w e j a Coi take czsto kostnieje. Roki guziczne poczone s stawami
z rokami k r z y o w y m i . Cao w z m o c n i o n a
jest wizadem krzyowo-guzicznym brzusznym i grzbietowym (ligamentum sacrococcygeum ventrale et dorsale s. superficiale et
profundum).

H Biomechanika krgosupa
Zadaniem
krzywizn
krgosupa jesl
a m o r t y z o w a n i e obcie, ktrym o n podlega. Zniesienie k r z y w i z n , najczciej lordozy

szyjnej lub l d w i o w e j , jest zawsze objawem patologicznym.


Duy zakres ruchomoci krgosupa jest
efektem z s u m o w a n i a d r o b n y c h przemieszcze p o m i d z y poszczeglnymi krgami.
Ruchy krgosupa to:
zgicie i prostowanie w zakresie 1 7 0 250,
_ zgicie boczne (w paszczynie c z o o wej) d o 110,
_ ruchy obrotowe 80 w prawo i w lewo,
_ obwodzenie.
Podczas ruchu krgosupa j d r o miadyste przemieszcza si w obrbie krka
w stron w y p u k o c i w y t w a r z a n e j w d a n y m
momencie k r z y w i z n y . W t y m miejscu dochodzi
jednoczenie
do
rozcignicia
i osabienia piercienia wknistego. Jest to
anatomiczna podstawa w y p a d a n i a krka
midzykrgowego. Proces z w y r o d n i e n i o w y
polegajcy na o d w o d n i e n i u krka p r o w a dzi clo o b n i e n i a wysokoci krka i sprzyja jego Wypadaniu poza piercie w k n i sty. Ze w z g l d u na du r u c h o m o najczciej d o c h o d z i clo tego w o d c i n k u s z y j n y m
na p o z i o m a c h C5-C 6 , Ch-Cy, a take w odcinku l d w i o w y m na p o z i o m i e
L 3 - L 1 ,
L,i-L5, L3-S] ze w z g l d u na due obcienia.
Uwagi kliniczne. Poniewa krek midzydzykrgowy ogranicza o d p r z o d u
kana krgowy i o t w o r y m i d z y k r g o w e
zawierajce struktury n e r w o w e , jego
wypadnicie w y w o u j e o b j a w y neurologiczne w postaci z e s p o w korzenio-

wych. W odcinku ldwiowo-krzyow y m s one okrelane m i a n e m p o s t r z a - ,


u " lub r w y k u l s z o w e j " .
Wspczesnym modelem biomechaniki
krgosupa jest model t r j k o l u m n o w y w p r o w a d z o n y przez Denisa w 1983 r. Kolumna
przednia to w i z a d o podune przednie,
przednia cz trzonu krgu i krka midzykrgowego. Kolumna rodkowa skada si
z tylnej czci trzonu i krka midzykrgowego oraz wizada podunego tylnego. Kolumna tylna to uki krgw i ich poczenia.
Uszkodzenie d w c h k o l u m n na j e d n y m poz i o m i e p o w o d u j e niestabilno krgosupa.

H Anatomia radiologiczna
Klasyczne zdjcie RTC u m o l i w i a u w i docznienie g w n y c h struktur kostnych krgosupa (AS 2, ryc. 7 4 6 - 7 5 1 ) . Ocena stawu
szczytowo-potylicznego i szczytowo-obrotow e g o m o l i w a jest na zdjciu b o c z n y m krgosupa szyjnego oraz na tzw. zdjciu przez
otwarte usta, u w i d a c z n i a j c y m zb krgu
o b r o t o w e g o (AS 2, ryc. 746, 759). Tomografia k o m p u t e r o w a pozwala na precyzyjn
ocen anatomii w przekrojach poprzecznych, a zwaszcza ogranicze o t w o r u krgowego, co ma szczeglne znaczenie w ocenie
u r a z w krgosupa (AS 2, ryc. 7 8 9 - 7 9 2 ) . Za
pomoc rezonansu magnetycznego mona
u w i d o c z n i z a r w n o koci, jak i inne struktury, co u m o l i w i a ocen topografii
krgosupa, o p o n y twardej, rdzenia krgowego
i n e r w w r d z e n i o w y c h (AS 2, ryc. 771).

Kana krgowy
Kana k r g o w y (canaiis vertebraiis)
powstaje jako suma o t w o r w k r g o w y c h i kanau krzyowego. U gry przez o t w r w i e l ki czy si z jam czaszki, u d o u otwiera
si r o z w o r e m k r z y o w y m (AS 1, ryc. 583).

Jego przebieg o d p o w i a d a k r z y w i z n o m krgosupa (AS 1, ryc. 587). W o d c i n k u szyjn y m kana krgowy jest najszerszy, w przekroju p o z i o m y m ma ksztat trjktny (AS 1,
ryc. 591). W o d c i n k u p i e r s i o w y m jest okr-

gy i stosunkowo wski, co w przypadku


przemieszczenia krgw jest niekorzystne
dla rdzenia krgowego. W o d c i n k u l d w i o w y m kana krgowy m z n o w u przekrj
trjktny o podstawie mniejszej o d w y s o k o ci (AS 1, ryc. 592). Kana k r z y o w y poc z t k o w o r w n i e trjktny ku d o o w i
zmniejsza swj w y m i a r strzakowy, przyjm u j c ksztat sierpowaty. O k o l i c e kanau,
w ktrych le nerwy r d z e n i o w e przed w y j ciem przez o t w o r y midzykrgowe, nazyw a n e s z a c h y k a m i b o c z n y m i .
Z p r z o d u kana krgowy ograniczaj tylne p o w i e r z c h n i e t r z o n w krgw i k r k w
m i d z y k r g o w y c h oraz w i z a d o p o d u n e
tylne. Bocznie ograniczeniem.s nasady uk w krgw przedzielone o t w o r a m i mid z y k r g o w y m i . O d tyu kana krgowy zamykaj blaszki u k w i w i z a d a te (AS 1,
ryc. 5 9 7 - 5 9 9 ) .
W kanale k r g o w y m znajduj si rdze
krgowy, korzenie n e r w w r d z e n i o w y c h
i o p o n y rdzenia krgowego (meninges medullae spinalis) (AS 1, ryc. 599). Opona
twarda rdzenia krgowego (dura mater spinalis) jest z b u d o w a n a z d w c h blaszek.
W obrbie kanau krgowego blaszka zewntrzna o p o n y twardej wyciela, j a k o delikatna okostna, kana krgowy, natomiast
blaszka zewntrzna t w o r z y waciw o p o n
tward. Jej p o w i e r z c h n i a zewntrzna jest
m a t o w a , pokryta d r o b n y m i cznotkankow y m i w k i e n k a m i , w e w n t r z n a jest gadka
i opalizujca. O p o n a twarda k o c z y si
w kanale k r z y o w y m na wysokoci drugiego krgu k r z y o w e g o . Jej p r z e d u e n i e m
jest wska ni kocowa { f i i u m terminale durae matris spinalis), d o c h o d z c a d o okostnej
koci guzicznej (AS 1, ryc. 5 8 4 - 5 8 6 ) . Bocznie ocl o p o n y twardej odchodz w y p u s t k i
do kadego o t w o r u krgowego. Zawieraj
one korzenie brzuszne i grzbietowe n e r w w
r d z e n i o w y c h , rozdzielone przegrod (AS 1,
ryc. 591). Przestrze m i d z y blaszkami
o p o n y twardej n a z y w a n a jest przestrzeni

nadtwardwkow (spatium epiclurale) kanau krgowego. Wypeniaj j tkanka tuszczowa i sploty ylne krgowe wewntr/..
ne (plexus venosi vertebrales interni) (AS I,
ryc. 5 9 7 , 599).

Uwagi kliniczne. W o d c i n k u ldwio- j


w y m przestrze n a d t w a r d w k o w a jest I
najszersza, dlatego jest d o g o d n y m miejscem w p r o w a d z a n i a rodkw znieczulenia z e w n t r z o p o n o w e g o . Procesy wypierajce w kanale k r g o w y m prow
d o zaniku tkanki tuszczowej, co
w a n y m w s k a n i k i e m kompensacji d o : y
d a t k o w e j masy w kanale, np. g u z a . '
W s p o m n i a n e sploty ylne maj liczne ;
bezzastawkowe poczenia z ukadem .
y l n y m j a m ciaa. Jest to przyczyn czstego wystpowania przerzutw nowot w o r o w y c h d o krgosupa i przestrzeni..
n a d t w a r d w k o w e j . Przerzuty wewntrz-'.:
t w a r d w k o w e nale clo rzadkoci.
!

O p o n a twarda styka si z pajczynwk


rdzenia krgowego (arachnoiclea
spinalis).
Pajczynwka otacza rdze krgowy pokryty cile opon mikk (pia mater spinalis).
M i d z y p a j c z y n w k a opon mikk rozciga si przestrze podpajczynwkow.i
(spatium
subarachnoideum)
wypeniona
p y n e m m z g o w o - r d z e n i o w y m . Jest ona
przedzielona na d w i e czci - praw i lew,
przez niepene, strzakowo p o o o n e przegrody. czy si ona z przestrzeniami podp a j c z y n w k o w y m i j a m y czaszki przez
o t w r w i e l k i . Z bocznej p o w i e r z c h n i rdzenia m i d z y p o l a m i k o r z e n i o w y m i wychodzi
c z o o w o ustawiona pytka o p o n y mikkiej wizado zbkowane (ligamentum
denticulatum) (AS 1, ryc. 588, 591, 599). Jego naz w a p o c h o d z i ocl trjktnych przyczepw
d o o p o n y twardej m i d z y korzeniami nerw w r d z e n i o w y c h w c h o d z c y c h clo wypustek o p o n y twardej.

| Rdze krgowy
Rdze krgowy (medulla spinalis) jest
struktur w a l c o w a t , spaszczon w osi
strzakowej (AS 1, ryc. 5 8 4 - 5 9 0 ) , o dugoci
ok. 50 cni i gruboci w zalenoci ocl poziom u 1 0 - 2 0 m m . Na jego przebiegu wystpuje zgrubienie szyjne (intumescentia cervicaHj i ldwiowo-krzyowe (intumescentia
lumbosacralis).
Zgrubienia z w i z a n e s
z orodkami zaopatrujcymi o d p o w i e d n i o
koczyny grne i dolne. Zgrubienie ld w i o w o - k r z y o w e zwa si ku d o o w i ,
tworzc stoek rdzeniowy (conus medullaris) najczciej na wysokoci trzonu krgu
|_1La (ocl Th|2 clo L ;! ). Szczyt stoka przechodzi w ni kocow ( f i l u m terminale
medullae spinalis), a ta w ni kocow opony
twardej, d o c h o d z c clo koci guzicznej,
Z rdzeniem k r g o w y m za porednictwem korzeni brzusznych i g r z b i e t o w y c h
zwizanych jest 31 par n e r w w rdzeniowych (nervi spinales). W okresie zarodkowym stoek r d z e n i o w y siga clo kanau
krzyowego. W w y n i k u szybszego wzrostu
krgosupa nastpuje proces rzekomego
wstpowania rdzenia krgowego (pseudoascensus medulae spinalis). P o w o d u j e to w y duenie zwaszcza d o l n y c h korzeni nerww r d z e n i o w y c h , ktre tworz w d o l n y m
odcinku kanau krgowego ogon koski
(cauc/a equina).
Rdze krgowy z b u d o w a n y jest z istoty
szarej (substantia grisea) pooonej centralnie
oraz z istoty biaej (substantia alba) lecej
obwodowo (AS 1, ryc. 585, 586, 600). Istota
szara otacza kana centralny (canalis centralis) w postaci supw przednich, bocznych
i tylnych (columnae anteriores, laterales et
posteriores). Istota biaa tworzy sznury (furiiculi). M i d z y supami przednimi le sznury
przednie rozdzielone szczelin porodkow
przedni (fissura mediana anterior). M i d z y
supem przednim i tylnym ley sznur boczny.
Sznury tylne le midzy supami tylnymi,
rozdzielone przegrod porodkow tyln

(seplum
medianum
posterius).
Na
pow i e r z c h n i rdzenia sznury przednie rozdziela
wspomniana szczelina porodkow przednia. Sznur przedni oddziela ocl sznura bocznego linia wyjcia korzeni brzusznych nerw w rdzeniowych, zwana bruzd boczn
przedni (sulcus lateralis anterior) lub polem
korzeniowym przednim (area radicularis anterior). Sznur boczny ocl tylnego oddziela linia wejcia korzeni tylnych - bruzda boczna
tylna (sulcus lateralis posterior), pole korzeniowe tylne (area radicularis posterior), (kliniczny termin angielski czsto spotykany
w literaturze to dorsal root enlry zone DREZ). Na p o w i e r z c h n i sznura tylnego w i doczna jest bruzda porednia tylna (sulcus
intermedius posterior), rozdzielajca pooony bocznie pczek k l i n o w a y (fasciculus cuneatus) ocl lecego przyrodkowo pczka
smukego (fasciculus gracilis). Oba sznury tylne rozdzielone s bruzd porodkow tyln
(sulcus medianus
posterior).
W e w n t r z u rdzenia przebiega otoczony
istot szar poredni kana rodkowy (canalis centralis) (AS 1, ryc. 600). Ku grze
otwiera si d o dolnego bieguna dou rwnolegobocznego w komorze czwartej. Ujcie
to otoczone jest ocl tylu zasuwk (obex) (AS
1, ryc. 513). Ku d o o w i na wysokoci stoka
rozszerza si w r z e c i o n o w a t o , tworzc komor kocow (ventriculus terminalis) o dugoci ok. 8 - 1 0 m m . O k o o 40 r.. nastpuje
obliteracja tej przestrzeni. Kana rodkowy na
ok. 5 - 6 m m w c h o d z i w obrb nici kocowej.
Rdze krgowy dzieli si na 31 segmentw - neuromerw (AS 1, ryc. 587). Kady
segment zaopatruje para n e r w w rdzeniow y c h . W y r n i a si 8 n e u r o m e r w szyjnych, 12 piersiowych, 5 l d w i o w y c h ,
5 k r z y o w y c h i I guziczny. W przekroju pop r z e c z n y m neuromeru w i d o c z n e s o d p o w i a d a j c e s u p o m istoty szarej rogi przednie, boczne i tylne (cornu anterius,
lateralis
et posterius) (AS 1, ryc. 6 0 0 - 6 0 3 ) . Rg prze-

dni jest szeroki i krtki. Rogi b o c z n e wystpuj w neuromerach C 8 -L2. Rg tylny jest
smuky - w y r n i a si w n i m podstaw (basis), szyjk (cervix), g o w (capuf) i szczyt
(apex), ktrym siga clo bruzdy bocznej tylnej. W o k kanau centralnego ley istota
szara porednia (substantia grisea
intermedia), a z przodu ocl niej spoido biae (commissura alba).
W obrbie istoty szarej rdzenia krgowego w y r n i a si kilka grup komrek. Znany
jest s k o m p l i k o w a n y podzia blaszkowy Rexeda. Z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a naley z w r c i uwag na o m w i o n e niej elementy.
Na szczycie rogu tylnego ley istota galaretowata (substantia gelatinosa) z w i z a n a
szczeglnie z p r z e w o d z e n i e m b o d c w
b l o w y c h . W g o w i e rogu tylnego z n a j d u j e
si jdro wasne (nucleus proprius) z w i z a ne z p r z e w o d z e n i e m b o d c w c z u c i o w y c h .
O b a orodki wystpuj w e wszystkich neuromerach rdzenia krgowego. W podstawie
rogu tylnego ocl C 8 clo L ;! -L,i z n a j d u j e si jdro grzbietowe z w i z a n e z drogami rdzen i o w o - m d k o w y m i . W rogu b o c z n y m na
przestrzeni ocl C 8 clo L1-L2 mieszcz si
orodki w s p c z u l n e . Nosz m i a n o istoty
szarej porednio-bocznej (substantia intermecliolateralis),
z ktrej w y w o d z si w k na p r z e d z w o j o w e w s p c z u l n e . W o d c i n ku k r z y o w y m S 2 -S,| le jdra przywspczulne krzyowe (nuclei
parasympathici
sacrales).
W rogu przednim znajduje si kilka grup
m o t o n e u r o n w kontrolujcych funkcje poszczeglnych grup m i n i o w y c h . Grupa
przyrodkowa reprezentowana jest z niew i e l k i m i w y j t k a m i na caej dugoci rdzenia jako jdro tylno-przyrodkowe i przeclnio-przyrodkowe. Jdra te unerwiaj g w nie minie szyi i tuowia. Jdro rodkowe
jest reprezentowane na p o z i o m i e
C 3 - C 7
przez jdro nerwu p r z e p o n o w e g o oraz jdro
nerwu dodatkowego na p o z i o m i e C,-Cf,.
Grupa boczna jder jest szczeglnie r o z w i nita w zgrubieniach rdzenia, co z w i z a n e
jest z u n e r w i e n i e m mini koczyn.

O d r b n y m zagadnieniem jest topografia


neuromerw w stosunku clo krgw. Neuro.
mery szyjne kocz si na wysokoci krji|_i
C 7 , neuromery piersiowe sigaj clo krgu
Th y , neuromery l d w i o w e clo krgu Th,,
poniej ktrego rozcigaj si segmenty krzy o w e i guziczny clo stoka na wysokoci L^.

H Nerw rdzeniowy
Kady nerw rdzeniowy (nervus spinalis)
(ryc. I 0; AS I, ryc. 598, 599, 602) skada
z korzeni - tylnego (raclix posterior sive dorsalis) i przedniego (radix anterior sive veri- '.
tralis), czcych si z neuromerem w odpow i e d n i m p o l u k o r z e n i o w y m . W obrbie ko- .
renia tylnego w i d o c z n e jest dystalne .'
zgrubienie - zwj rdzeniowy (ganglion spinalis). O b a korzenie si cz i w o t w o v
m i d z y k r g o w y m tworz nerw rdzenioYu
(nervus spinalis). Opuszcza o n kana kr;'
wy, aby nastpnie podzieli si na trzy gazie - ga przedni, tyln i wstecznie biegnc clo kanau krgowego ga oponowa
(ramus anterior, posterior et meningeus). Na
p o w i e r z c h n i bocznej t r z o n w krgw pr/biega pie wspczulny (truncus sympathicus) skadajcy si ze z w o j w pnia poczonych gaziami m i d z y z w o j o w y m i . Wszystkie n e r w y r d z e n i o w e cz si z pniem
w s p c z u l n y m gazi czc szar (ramus
communicans
griseus). Gazie czce biae (rami communicantes
albi) cz orodki
wspczulne z pniem wspczulnym.
Pierwszy nerw r d z e n i o w y C, opuszcza
kana krgowy m i d z y koci potyliczn
i u k i e m t y l n y m krgu szczytowego, a po/-
stae n e r w y r d z e n i o w e clo C 7 opuszczaj kana krgowy p o w y e j krgu o tej samej numeracji. N e r w y r d z e n i o w e smej pary wychodz m i d z y krgiem C 7 i T h , , ocl tej
wysokoci opuszczaj kana krgowy poniej uku krgu o tej samej numeracji (AS 1,
ryc. 587).
N e r w y rdzeniowe unerwiaj ciany jam
ciaa i koczyny. Dendryty zaopatrujce receptory w t y m zakresie unerwienia biegn

W obrbie gazi przedniej, tylnej lub o p o n o w e j ( a nastpnie przez pie nerwu rdzeniowego wnikaj clo korzenia tylnego, clo z w o ju rdzeniowego, gdzie dochodz clo cia komrek rzekomojednobiegunowych. Aksony
tych neuronw przez korze tylny wnikaj
do rdzenia krgowego. W k n a te dziel si
na trzy gwne grupy. Pierwsza grupa wstpuje po tej samej stronie clo sznura tylnego
i kieruje si clo jder pczka smukego i klinowatego w rdzeniu przeduonym. Druga
grupa tworzy synapsy z komrkami rogu tylnego, ktre nastpnie daj pocztek rnym
drogom wstpujcym. Grupa trzecia bezporednio lub przez interneurony przekazuje
pobudzenia na neurony rogu przedniego
(motoneurony) lub neurony autonomiczne
rogd bocznego. M o t o n e u r o n y wysyaj aksony przez korze przedni i pie n e r w u rdzeniowego, w c h o d z c e nastpnie clo gazi
przedniej i tylnej, unerwiajc minie rozwojowo zwizane z d a n y m neuromerem.
Opisana droga przewodzenia
impulsw
w nerwie r d z e n i o w y m ocl receptora d o efektora jest (przykadem uku odruchowego.

Czynno tych u k w o d r u c h o w y c h podlega


wiadomej kontroli przez liczne drogi zstpujce, koczce si na motoneuronach rogu przedniego. U k a d a u t o n o m i c z n y jest reprezentowany w nerwie r d z e n i o w y m przez
k o m r k i rogu bocznego o charakterze
w s p c z u l n y m . Lece tam neurony otrzymuj bodce dorodkowe z a r w n o z zakresu unerwienia n e r w w r d z e n i o w y c h (por.
wyej), jak te z receptorw p o o o n y c h
w jamach ciaa za porednictwem gazi
pnia wspczulnego i gazi czcych.
Aksony komrek rogu bocznego, bdce
wknami
przedzwojowymi,
wychodz
z rdzenia przez korze przedni i wchodz
clo z w o j u pnia wspczulnego przez ga
czc bia. Mog one t w o r z y synapsy
z k o m r k a m i z w o j u . W y c h o d z c e z nich
w k n a p o z a z w o j o w e wracaj clo nerwu
rdzeniowego przez ga czc szar
i przebiegaj w gazi przedniej, tylnej i opon o w e j nerwu rdzeniowego. W ten sposb
zaopatruj efektory ukadu wspczulnego
w zakresie unerwienia n e r w w rdzeniow y c h . W k n a p o z a z w o j o w e mog przez

Ganglion spinalis
Fibrae sensoriae
Fibrae motoriae
Fibrae sympathicae
poslganglionares

Ramus posterior
V 1-1 i:'
Ramus anterior

1. Nervus. spinalis
,
,>.,, ,...,;...
f..
2. Ramus ctiiniunicans albus - fibrae praeganglionares
3. Ramus communicaris griseus - fibrae poslganglionares ' V - r

Ryc. 10. Schemat korzeni


i gazi nerwu
rdzeniowego.

gazie wasne pnia wspczulnego dociera


d o trzew p o o o n y c h w jamach ciaa. W k na p r z e d z w o j o w e mog nie t w o r z y synapsy
w z w o j u pnia wspczulnego i poprzez gazie pnia wspczulnego dociera clo z w o j w
przedkrgowych lub rdciennych.
Poniewa neurony wspczulne w rdzeniu
wystpuj w neuromerach C0-L2, orodki
kontrolujce efektory autonomiczne w koczynach grnych znajduj si w grnych neuromerach piersiowych, a dla koczyn dolnych w dolnych neuromerach piersiowych
oraz L I - L . D O o d p o w i e d n i c h z w o j w pnia
wspczulnego w k n a p r z e d z w o j o w e docieraj gaziami m i d z y z w o j o w y m i . Nastpnie
w k n a z a z w o j o w e biegn przez o d p o w i e dnie gazie czce szare.
2

Czynno wasna neuromeru i z w i z a n e g o z n i m n e r w u r d z e n i o w e g o , ktr m o n a


bada klinicznie, jest p r y m i t y w n a , oparta
na m o n o s y n a p t y c z n y c h lub 2 - 3 synaptyczn y c h ukach o d r u c h o w y c h .
Klasycznym
przykadem jest r o z c i g o w y o d r u c h kolanowy. W y w o u j e si go uderzeniem m o t e c z k a
w w i z a d o rzepki, co p o w o d u j e jego rozcignicie i p o b u d z e n i e receptorw. Komrka r z e k o m o j e d n o b i e g u n o w a odbierajca ten bodziec przekazuje go clo motoneuronu rogu przedniego, ktrego p o b u d z e n i e
o d p o w i a d a za skurcz minia c z w o r o g o w e g o uda i w y p r o s t o w a n i e k o c z y n y w staw i e k o l a n o w y m . Drogi wasne rdzenia m o g k o o r d y n o w a czynno kilkunastu neuromerw.
Przykadem
jest tu
odruch
w y w o y w a n y u noworodka dranieniem
skry na bocznej p o w i e r z c h n i t u o w i a .
W o d p o w i e d z i n o w o r o d e k w y g i n a si tak,
by odsun dranione miejsce o d bodca.

1 Drogi rdzenia krgowego


(AS 1, ryc. 603)

Drogi wstpujce (AS 1, ryc. 604)


Sznury tylne s jedn wielk drog przew o d z c czucie epikrytyczne (ucisk, w i b r a -

cja, ruch i pozycja) oraz czucie dotyku.


Pierwszy neuron tej drogi znajduje si
w z w o j a c h r d z e n i o w y c h . Aksony wstpuj
w sznurach tylnych d o jder pczka smukego i klinowatego, gdzie jest drugi neuron.
Sznur tylny zawiera w k n a przewodzce
w s p o m n i a n e rodzaje czucia z tostronnej
p o o w y ciaa. N a j p i e r w powstaje pczek
smuky p r z e w o d z c y czucie z dolnej poow y ciaa d o p o z i o m u Th 1 2 . O d tego poziom u zaczyna f o r m o w a si pczek klinowaty. Uszkodzenie sznurw tylnych w y w o u j e
o b j a w y bezadu r d z e n i o w e g o po stronie
uszkodzenia. Bezad ten moe by czciow o k o m p e n s o w a n y p o d kontrol wzroku.
Drogi rdzeniowo-wzgrzowe
(traclus
spinothalamici)
u t w o r z o n e s przez aksony
n e u r o n w lecych w rogach tylnych rdzenia krgowego. Droga rdzeniowo-wzgr/ow a przednia p r z e w o d z i czucie dotyku i ucisku tzw. p r y m i t y w n e g o . Jej aksony bior
udzia z jdra w a c i w e g o w g o w i e rogu tylnego. Droga rdzeniowo-wzgrzowa boczna p r z e w o d z i czucie b l u i temperatury,
Aksony o b u drg opuszczaj rg tylny
i przechodz na stron przeciwn przez
spoido biae przednie. Droga rdzeniowo- w z g r z o w a przednia krzyuje si z wknami strony przeciwlegej na p o z i o m i e danego neuromeru l u b 2 - 3 segmenty p o w y / .
i ukada si w sznurze p r z e d n i m . Droga
r d z e n i o w o - w z g r z o w a boczna krzyuje si
z w k n a m i strony przeciwlegej na poziom i e danego neuromeru i ukada si w sznurze
bocznym.
Ukad
somatotopiczny
w k i e n w o b u drogach jest podobny. Bodce z d e r m a t o m w dolnej czci ciaa le
p o w i e r z c h o w n i e . Uszkodzenie drogi rdzen i o w o - w z g r z o w e j przedniej nie powoduje
penej utraty czucia d o t y k u i ucisku po stronie p r z e c i w n e j d o uszkodzenia, poniewa
te rodzaje czucia p r z e w o d z o n e s tak/i
przez pczki sznura tylnego. Uszkodzenie
drogi r c l z e n i o w o - w z g r z o w e j bocznej obju
w i a si natomiast utrat czucia blu i temp
ratury po stronie p r z e c i w n e j od poziorr
uszkodzenia w d. Obustronna utrata czi cia b l u z z a c h o w a n i e m czucia d o t y k u (ro/-

5 Z czepienne zaburzenia czucia) jest t y p o w a


dla jamistoci rdzenia wskutek uszkodzenia
skrzyowania drg b l o w y c h w spoidle biaym przednim. W nasilonych zespoach
blowych stosuje si chirurgiczne przecicie
tej drogi, tzn. chordotomi, na rnych poziomach sznura bocznego. W a n y m mechanizmem kontroli przewodzenia b l u jest
ukad przeciwblowy, w ktrym mediatorem
s endorfiny endogenne - peptydy opioidovve o dziaaniu m o r f i n o p o d o b n y m . W k n a
zstpujce z istoty szarej o k o o w o d o c i g o wej oraz z jdra wielkiego szwu hamuj
przekanictwo b o d c w b l o w y c h w rdzeniu, zwaszcza w warunkach stresowej aktywacji organizmu.

Drogi rdzeniowo-mdkowe
(tractus
spinocerebellares)
(AS 1, ryc. 605) zajmuj
obwodowe warstwy sznura bocznego. Przewodz one informacje c z u c i o w e z zakresu
unerwienia
nerww
rdzeniowych
clo
mdku.
Droga rdzeniowo-mdkowa tylna jest
utworzona z aksonw jdra piersiowego.
Nie krzyuje si i p r z e w o d z i b o d c e z teje
strony p o o w y ciaa. Jej aksony docieraj clo
mdku przez konar dolny.
Droga rdzeniowo-mdkowa przednia
krzyuje si z w k n a m i strony p r z e c i w n e j
w rdzeniu i p o n o w n i e w konarach g r n y c h
mdku. U k a d w k i e n jest r w n i e somatotopiczny - bardziej p o w i e r z c h o w n i e
przebiegaj w k n a p r z e w o d z c e bodce
z dolnych czci ciaa.
Do innych drg w s t p u j c y c h tutaj nie
omawianych nale: droga r d z e n i o w o - p o krywowa (tractus spinotectalis),
droga rdzeniowo-siatkowata (tractus
spinoreticularis),
droga r d z e n i o w o - o l i w k o w a (tractus
spinoolivari).

Drogi zstpujce
(AS 1, ryc. 6 0 6 )
Gwn drog zstpujc jest droga korowo-rdzeniowa
(tractus
corticospinalis).
W skrzyowaniu piramid wikszo w k i e n
(okoo 90%) krzyuje si z w k n a m i strony

przeciwlegej i t w o r z y drog korowo-rdzeniow boczn. Pozostaa cz w k i e n pozostaje po tej samej stronie, tworzc drog
korowo-rdzeniow
przedni,
biegnc
w sznurze p r z e d n i m rdzenia krgowego.
W k n a tej ostatniej krzyuj si na poziomie
zaopatrywanego neuromeru. W k n a kontrolujce neuromery szyjne znajduj si najbardziej przyrodkowo w drodze korowo-rdzen i o w e j bocznej. Jej uszkodzenie p o w o d u j e
po tej stronie poraenie spastyczne wszystkich mini poniej p o z i o m u uszkodzenia.
D o innych drg zstpujcych nale droga p r z e d s i o n k o w o - r d z e n i o w a (tractus vestibulospinalis),
droga p o k r y w o w o - r d z e n i o w a
(tractus
tectospinalis),
droga czerwienno- r d z e n i o w a (tractus
rubrospinalis),
droga
o l i w k o w o - r d z e n i o w a (tractus
olivospinalis).

Drogi wasne
rdzenia krgowego
W przekroju p o z i o m y m w o k istoty szarej z n a j d u j e si cienka warstwa utworzona
przez pczki wasne rdzenia krgowego.
N a j l e p i e j w y o d r b n i o n a jest droga grzbietowo-boczna (tractus dorsolateralis),
pooona
m i d z y szczytem rogu tylnego a bruzd
boczn tyln. Biegnie ona na caej dugoci
rdzenia, ale dugo p o j e d y n c z y c h w k i e n
o d p o w i a d a odlegoci kilku segmentw.

19 Orodki autonomiczne
rdzenia krgowego
Orodki w s p c z u l n e znajduj si w jdrze p o r e d n i o - b o c z n y m w neuromerach
C s - L ^ . Orodki p r z y w s p c z u l n e zlokaliz o w a n e s w jdrze p o r e d n i o - b o c z n y m
w neuromerach S2-S4.
Orodek rzskowo-rdzeniowy
(centrum
ciliospinaie)
( T h r - T I ^ ) kontroluje minie
gadkie z n a j d u j c e si w oczodole, tzn. misie rozwieracz renicy, misie o c z o d o o wy, misie tarczkowy. W k n a p r z e d z w o j o w e z tego orodka wstpuj clo pnia wsp-

czulnego w odcinku szyjnym na wysokoci


z w o j u gwiadzistego, u gry tworz synapsy
w z w o j u szyjnym grnym. Std wkna zaz w o j o w e docieraj co narzdw docelow y c h przez sploty okolonaczyniowe. Uszkodzenie orodka lub opisanych pocze wywouje zesp Homera, objawiajcy si
triad o b j a w w - zwenie renicy, opadnicie, powieki, wpadnicie gaki ocznej co
oczodou (m/os/s, ptosis,
endophthalmos).
Orodki kontrolujce czynno zwieraczy pcherza moczowego to orodek wspczulny (Th 111-3) i przy wspczulny (S 2 -S 5 ).
Zwieracz wewntrzny pcherza unerwiony
jest wspczulnie, a misie wypieracz
przywspczulnie. A zatem uszkodzenie
orodka wspczulnego w y w o a nietrzymanie moczu, a orodka przywspczulnego
jego zatrzymanie.
Przywspczulne orodki krzyowe kontroluj erekcj i ejakulacj, ktre po uszkodzeniu orodkw zostaj zaburzone.

0 Unaczynienie rdzenia
krgowego (AS 1, ryc. 595,596)
Rdze krgowy ze wzgldu na sw dugo zaopatrywany jest przez wiele naczy.
O d gry z krtkich gazi obu ttnic krgo-

Segment/
nerw rdzeniowy

w y c h na przedniej powierzchni rdzenia


przeduonego powstaje ttnica rdzeniowa
przednia (arteria spinalis anterior). Ukada
si ona w szczelinie porodkowej przedniej,
Na tyln powierzchni rdzenia wstpuj odchodzce ocl ttnic krgowych lub mdk o w y c h tylnych dolnych ttnice rdzeniowe
tylne (arleriae spinales posteriores).
Prz-/
otwory midzykrgowe do kanau krgowego wchodz ttnice korzeniowe odchodzce
ocl ttnic krgowych, midzyebrowych t. nych lub ldwiowych. Ich gazie rdzeniowe z ttnicami rdzeniowymi tworz okrne
zespolenia naczyniowe. Upraszczajc, mona przyj, e istota biaa unaczyniona jest
przez okrne zespolenia i ttnice rdze
w e przednie i tylne, a istota szara przez gazie ttnicy rdzeniowej przedniej.
Ukad naczyniowy rdzenia zasilany jesl
kilkoma-kilkunastoma gaziami rdzeniowymi ttnic korzeniowych. Najwiksza
z nich, odchodzca najczciej na pozion
Th 10/ nazywana jest ttnic korzeniowa
wielk (arteria radicularis magna) lub ttnic Adamkiewicza.
... i
Uwagi
kliniczne.
Kliniczne zespnh
uszkodze w kanale krgowym. Cakowite nage poprzeczne uszkodzenie
rdzenia objawia si szokiem rdzeniu-

Hol i /.iliur/cnia czucia

misie naramienny

Cs
Q
C7
c

L
Ls
s,

Niedowad

boczna powierzchnia ramienia,


przedramienia, kciuk i palec wskazujcy
przednia powierzchnia ramienia
i przedramienia, palec rodkowy
przyrodkowa powierzchnia ramienia,
przedramienia, palec czwarty
i najmniejszy
dolna powierzchnia uda i przyrodkowa
goleni
boczna powierzchnia uda i goleni,
grzbiet stopy
tylna powierzchnia uda, goleni
i boczna stopy

misie dwugowy ramienia '


misie trjgowy ramienia
minie rki

misie czworogowy uda


prostowniki stawu
skoko wo-go 1 e n i o wego
zginacze stawu
skoko wo-go len iowego

wym w postaci symetrycznego poraenia, utraty czucia i arefleksji, na ogf zatrzymania m o c z u , czsto p r i a p i z m u
(przetrway w z w d d ) . Centralna sympatektomia p o w o d u j e rozszerzenie oyska n a c z y n i o w e g o i spadek cinienia
krwi- Uszkodzenie powyej C 4 jest
miertelne wskutek poraenia wszystkich mini o d d e c h o w y c h . Uszkodzenie segmentw C 4 - C 5 w y w o u j e tetraplegi (poraenie czterokoczynowe),
C(,-C7 n i e d o w a d k o c z y n grnych i poraenie k o c z y n d o l n y c h . Uszkodzenie
poniej krgu C7 do Th-n w y w o u j e poraenie koczyn d o l n y c h . Uszkodzenie
na p o z i o m i e krgw Th 1 2 i Li w y w o u j e
zesp stoka z poraeniem z w i e r a c z y
i zaburzeniami czucia na przyrodkowej
powierzchni u d i w o k o l i c y k r o c z o w e j .
Poniej krgu U d o c h o d z i clo uszkodzes
nia ogona koskiego, co o b j a w i a si
w i o t k i m poraeniem k o c z y n d o l n y c h
i poraeniem zwieraczy.
Niecakowite uszkodzenie rdzenia okrelane jest jako zesp uszkodzenia poowiczego (Browna-Sequarda). W zakresie
zaopatrzenia uszkodzonego neuromeru
poraone s minie i zniesione czucie.
Poniej miejsca uszkodzenia wystpuje
poraenie spastyczne z o b j a w e m Babiskiego oraz zniesienie czucia gbokiego, a po stronie przeciwnej zniesienie
czucia blu i temperatury. Czucie dotyku ze wzgldu na przewodzenie d w i e m a
drogami pozostaje nieuszkodzone.
Zesp ttnicy rdzeniowej przedniej objawia si symetrycznym poraeniem
koczyn z z a c h o w a n i e m
czynnoci
sznurw tylnych. Jego odmian jest w y stpujcy w o d c i n k u s z y j n y m zesp
centralny przy urazach z przeprostu.
Dochodzi w t e d y clo uszkodzenia gazi
ttnicy r d z e n i o w e j przedniej zaopatrujcej istot szar. W efekcie n i e d o w a d
jest wikszy w k o c z y n a c h grnych ni
dolnych, uszkodzone zostaj zwieracze,
a zaburzenia czucia s z r n i c o w a n e .

W diagnostyce uszkodze poszczeglnych n e u r o m e r w lub n e r w w rdzeniow y c h , np. przez przepuklin krka


midzykrgowego, jest p o m o c n a znajomo t y p o w y c h , najczciej spotykan y c h zespow, z w i z a n y c h z urazem
w obrbie poszczeglnych p o z i o m w
rdzenia - por. niej.
Nakucie kanau krgowego
N a k u c i e kanau krgowego przewanie w y k o n u j e si w o d c i n k u l d w i o w y m ze w z g l d u na w y s o k i e p o o e n i e
stoka r d z e n i o w e g o . Pacjenta ukada
si na b o k u z k o c z y n a m i zgitymi maksymalnie w stawach b i o d r o w y c h i gow przygit d o klatki piersiowej. Najczciej n a k u w a si przestrze m i d z y
l u k a m i krgw L 4 - L 5 . Linia p o p r o w a d z o n a ocl grzebienia b i o d r o w e g o w osi
poprzecznej przechodzi midzy wyrostkami k o l c z y s t y m i krgw L 4 - L 5 . Ig
w p r o w a d z a si w linii r o d k o w e j lub
n i e c o b o c z n i e , aby o m i n twarde w i z a d o m i d z y k o l c o w e . Jeli podczas
w p r o w a d z a n i a igy z a o y si na ig
strzykawk z niewielk iloci p o w i e trza lub p y n u , to o w e j c i u d o
przestrzeni n a d t w a r d w k o w e j wiadczy nagy spadek o p o r u toka. D o punkc j i przestrzeni
podpajczynwkowej
stosuje si ig z m a n d r y n e m . Przy
p r z e c h o d z e n i u przez o p o n m o n a w y c z u w y r a n y opr. Po usuniciu mandrynu w y p y w a pyn mzgowo-rdzen i o w y . M o n a w t y m m o m e n c i e zbada
drono kanau krgowego, uciskajc
y t y szyi. Zwiksza to cinienie w e w n t r z c z a s z k o w e i nasila w y p y w pynu m z g o w o - r d z e n i o w e g o . Badanie takie n a z y w a si prb Quecl<enstedta.
P u n k c j m o n a w y k o n y w a w przestrzeni Ls-Sr lub w y e j L 3 - L 4 . W k u c i e
p o w y e j niesie ryzyko uszkodzenia
stoka r d z e n i o w e g o . Dlatego tzw. w y sokie z n i e c z u l e n i e r d z e n i o w e w y k o n u je si bardzo c i e n k i m i igami.

^nr

'
'. I

Gowa i szyja
JL

1 Czaszka
B Oglna budowa czaszki
Czaszka (cranium) jest grn, najbardziej
zoon czci szkieletu osiowego (skeleton
axia!e). Stanowi ona szkielet g o w y oraz oson mzgowia (encephalon), narzdw zmysw (organa sensuum) oraz grnych czci
ukadu oddechowego (systema
respiratorium)
i ukadu pokarmowego (systema
digestorium)
wraz z zbami stanowicymi cz narzdu
ucia. W czaszce mona w y r n i cz
mzgow (neurocranium) oraz cz twarzow lub trzewn (viscerocranium). Cz
mzgow czaszki tworz: ko czoowa, parzyste koci ciemieniowe i skroniowe, ko
sitowa, k l i n o w a i potyliczna. Cz twarzow
czaszki tworz: koci nosowe, zowe, maowiny nosowe dolne, szczki i koci j a r z m o w e
(wszystkie parzyste) oraz lemiesz i uchwa.
Koci czaszki z w y j t k i e m u c h w y poczone
s szwami (suturae) nalecymi clo pocze
cisych (nieruchomych) (AS 1, ryc. 19).
W obrbie czaszki w y r n i a si ciany:
grn, doln, przedni, tyln oraz d w i e
boczne.

i ciana grna czaszki


(norma

superior)

ciana grna czaszki, czyli sklepienie (calvaria), jest utworzona przez usk koci czoowej, o b y d w i e koci c i e m i e n i o w e i cz uski potylicznej (AS 1, ryc. 66, 71, 72). Koci
sklepienia czaszki s komi paskimi zbudo-

w a n y m i z d w c h blaszek istoty zbitej, midzy ktrymi znajduje si rdkocie zawierajce c z e r w o n y szpik kostny produkujcy
krwinki. Sklepienie czaszki rozciga si ocl
ukw brwiowych (arcus superciliares) koci
c z o o w e j clo kresy karkowej grnej (linea nuchalis superior) koci potylicznej, bocznie
ograniczone jest przez kresy skroniowe (lineae
temporales). W rodku sklepienia znajduje
si najwyszy punkt czaszki zwany szczytem
(vertex). Cz przedni sklepienia nazyw a m y czoem (frons), cz tylna zwana jest
potylic (occipul). W obrbie sklepienia wystpuj trzy szwy: 1) szew wiecowy (sutura
coronalis) midzy koci czoow i komi
c i e m i e n i o w y m i , 2) szew strzakowy (sutura
sagittalis) biegncy porodkowo midzy komi c i e m i e n i o w y m i oraz 3) szew wgowy
(sutura lambdoiclea) midzy komi ciemien i o w y m i a usk koci potylicznej. Po obu
stronach szwu strzakowego le otwory ciemieniowe (foramina
parietalia),
bardziej
bocznie za znajduj si guzy lub wyniosoci ciemieniowe (tuber parietale,
eminentia
parietali). Miejsce poczenia szwu wiecowego i strzakowego to punkt bregma, punkt
zejcia si szwu strzakowego i wgowego
natomiast to punkt lambda. M i d z y ukami
b r w i o w y m i ley najbardziej clo przodu wysunity punkt sklepienia czaszki - gadzizna
(glabella) (AS 1, ryc. 72). O t w o r y ciemieniow e zawieraj yy wypustowe ciemieniowe
(venae emissariae parietales) czce zatok
strzakow grn z y skroniow powierzchown.

ciana przednia (czoowa


lub twarzowa) (norma
anterior,

frontalis,

facialis)

ciana przednia okrelana bywa jako


twarz kostna (facies ossea) (AS 1, ryc. 66).
Tworz j nastpujce koci: czci oczodo o w e i cz uski koci czoowej, koci nosowe, koci j a r z m o w e , szczki i uchwa. Cz
grn ciany przedniej czaszki t w o r z y uska
koci czoowej. Poniej znajduj si oczodoy, midzy ktrymi ley jama nosowa.
Oczod (orbita) lub jama oczodoowa
(cavitas
orbitalis)
ma ksztat ostrosupa
z w i e r z c h o k i e m z w r c o n y m clo kanau wzrokowego (canalis
opticus),
natomiast podstaw co p o w i e r z c h n i twarzoczaszki. Podstawa o c z o d o u , o c z w o r o k t n y m
ksztacie, t w o r z y wejcie do oczodou (aclitus orbitalis). Na grnym jego brzegu (margo supraorbitalis)
z n a j d u j e si otwr lub
wcicie nadoczodoowe (foramen
supraorbitale, incisura supraorbitalis),
a przyrodkow o o d niego otwr lub wcicie czoowe
(foramen frontale, incisura frontalis). Do tyu
o d brzegu bocznego o c z o d o u znajduje si
d skroniowy (fossa temporalis).
M i d z y o c z o d o a m i znajduje si kostna
jama nosowa (cavitas nasalis ossea), clo ktrej
prowadzi otwr gruszkowaty (apertura
piriformis), ograniczony ocl gry komi nosowymi, bocznie i ocl dou komi szczki, ktre
tworz wcicie nosowe (incisura
nasalis).
Brzegi w c i nosowych zaginaj si w dolnej
czci clo przodu, tworzc kolec nosowy
przedni (spina nasalis anterior). Jama nosowa
przedzielona jest przegrod kostn nosa
(seplum nasi osseum) na cz praw i lew.
Ze cian bocznych jamy nosowej zwisaj listewki kostne, zwane maowinami nosowymi (conchae nasales). D o j a m y nosowej zalicza si rwnie zatoki przynosowe (sinus paranasales) otaczajce jam nosow waciw
i uchodzce clo niej. S to: zatoki czoowe
(sinus frontales), komrki sitowe
(cellulae
ethmoiclales), zatoki szczkowe (sinus maxillares) oraz zatoki klinowe (sinus sphenoicla-

les). Poniej brzegu dolnego oczodou (iriah


go infraorbitalis) znajduje si otwr podoczo.
doowy (foramen infraorbitale), a pod nim diii
nadkowy (fossa canina). Boczn cz strony
przedniej twarzoczaszki tworz koci jarz.
m o w , stanowice obustronnie wynioso-'-p o l i c z k o w . C z o o w e ustawienie koci jat/
m o w y c h z silnie zaznaczon wyniosoci
policzkow nadaje twarzy szeroki wyg|q c j
(typ mongoiclalny). Na powierzchni bocznej
koci j a r z m o w e j znajduje si otwr jarzmowo-twarzowy (foramen
zygomaticofacialef
dla jednoimiennego nerwu.
W czci rodkowej p o w i e r z c h n i zewntrznej trzonu uchwy (corpus
manclibulae)
znajduje si guzowato brdkowa (protuberantia mentalis), a bocznie o d niej guzki
brdkowe (tubercula mentalia). Poniej drugiego zba przedtrzonowego ley otwr
brdkowy (foramen mentale). Trzon uchwy
ku t y o w i przechodzi obustronnie w gazie
u c h w y (rami
manclibulae).

ciana tylna albo potyliczna


(norma

occipitalis)

cian t tworz: tylne czci koci ciem i e n i o w y c h , uska koci potylicznej or.z
czci sutkowe koci s k r o n i o w y c h (AS 1, ryc.
71). W p o o w i e wysokoci uski potylicznej
w linii p o r o d k o w e j znajduje si guzowato potyliczna zewntrzna (protuberantia
occipitalis
externa). Najniszy punkt na tej
guzowatoci nosi nazw inion. Nad guzowatoci potyliczn zewntrzn przebiega kresa karkowa grna (linea nuchalis
superior),
a jeszcze w y e j kresa karkowa najwysza
(linea nuchalis suprema). Ku d o o w i ocl guzowatoci potylicznej zewntrznej biegnie
grzebie potyliczny zewntrzny (crista occipitalis externa). Ocl niego obustronnie przebiega kresa karkowa dolna (linea nuchalis
inferioi). Obszar pooony p o w y e j guzowatoci potylicznej zewntrznej nazywa si
paszczyzn potyliczn (planum
occipitah
za pole p o o o n e poniej tej guzowatoci
paszczyzn karkow (planum
nuchale).

| j ciana boczna
(norma

lateralis)

cian t tworz koci: c z o o w a , ciemieniowa, potyliczna, skroniowa i skrzydo


wiksze koci k l i n o w e j (AS 1, ryc. 68). Koci
t e poczone s szwami. Na bocznej cianie
czaszki w czci przedniej jest w i d o c z n a
|<resa skroniowa (linea temporalis), odgraniczajca ocl przodu i ocl gry d skroniowy
(fossa temporalis). Kresa ta w czci rodkowej wystpuje w postaci d w c h rwnolegych linii: kresy skroniowej grnej i1 dolnej
(lineae temporales superior et interior). D
skroniowy ku d o o w i czy si z doem podskroniowym (fossa infratemporalis).
W miejscu poczenia szwu w i e c o w e g o , uskowego i k l i n o w o - c z o o w e g o , gdzie cz si uska koci c z o o w e j , skrzydo wiksze koci
klinowej, ko c i e m i e n i o w a i uska skroniowa, znajduje si punkt pterion. Na granicy
dou skroniowego i podskroniowego w i doczny jest uk jarzmowy (arcus zygomaticus) utworzony przez wyrostek j a r z m o w y koci skroniowej i wyrostek skroniowy koci
jarzmowej, ktre s poczone szwem skroniowo-jarzmowym. Na wyrostku j a r z m o w y m
koci skroniowej znajduje si guzek stawowy
(tuberculum articulare). Do tyu i poniej uku jarzmowego znajduje si otwr suchowy
zewntrzny (porus acusticus externus).
Z przodu od otworu suchowego zewntrznego ley d uchwowy (fossa mandibularis),
ktry wsplnie z guzkiem stawowym tworzy
powierzchni stawow stawu skroniowo-uchwowego. Ku doowi i przodowi o d otworu
suchowego zewntrznego znajduje si wyrostek rylcowaty (processus styloicleus), ku doowi i clo tyu natomiast - wyrostek sutkowaty
(processus masloideus) koci skroniowej.

i ciana dolna albo podstawna


(norma basalis)
ciana dolna czaszki okrelana jest rwnie powierzchni podstawn lub powierzch-

ni zewntrzn podstawy czaszki (basis cranii extema, AS 1, ryc. 78). jest ona ograniczona ocl przodu wyrostkami zbodoowymi
szczki (processus alveoiares maxillae), od tylu kresami karkowymi grnymi koci potylicznej, bocznie natomiast wyrostkami zbodoow y m i szczki, d o l n y m brzegiem koci jarzm o w e j i ukiem j a r z m o w y m oraz wyrostkiem
sutkowatym koci skroniowej.
Powierzchni zewntrzn podstawy czaszki tworz wyrostki podniebienne obu
szczk, blaszki p o z i o m e koci podniebiennych, lemiesz, wyrostki skrzydowate koci
k l i n o w e j , p o w i e r z c h n i e dolne koci skroniow y c h oraz koci k l i n o w e j i potylicznej. Przednia cz podstawy czaszki t w o r z y czaszk
twarzow (podniebienie kostne i lemiesz),
tylna cz natomiast czaszk m z g o w .
Podniebienie kostne (palatum
osseum),
stanowice przedni cz podstawy czaszki, tworz wyrostki podniebienne obu
szczk oraz blaszki p o z i o m e koci podniebiennych, poczone szwem podniebienn y m p o r o d k o w y m oraz szwem podniebienn y m poprzecznym. W o d c i n k u przednim
szwu podniebiennego porodkowego wystpuje d przysieczny (fossa incisiva), prowadzcy clo kanau przysiecznego (canalis incisivus), ktry u c h o d z i do j a m y nosowej otworami przysiecznymi (foramina
incisiva).
W p o d n i e b i e n i u kostnym, w jego tylno- b o c z n y m kcie, z n a j d u j e si obustronnie
otwr podniebienny wikszy (foramen palatinum majus), a ku t y o w i ocl niego otwory
podniebienne mniejsze (foramina
palatina
minora). Prowadz one clo kanaw podniebiennych (canales palatini) dla j e d n o i m i e n nych naczy i n e r w w . W czci rodkowej
brzegu tylnego podniebienia kostnego ley
kolec nosowy tylny (spina nasalis
posterior).
N a d t y l n y m brzegiem podniebienia kostnego wystpuj d w a o t w o r y przedzielone lemieszem, tworzce nozdrza tylne (cboanae)
lub otwory nosowe tylne (aperturae nasales
posteriores), czce jam nosow z podstaw czaszki oraz czci nosow garda.
Bocznie ocl nozdrzy tylnych znajduje si
blaszka przyrodkowa wyrostka skrzydowa-

Foramina cribrosa

Canalis oplicus

Fissura orbitalis superior


Foramen rotundom
Foramen ovale
Foramen spinosum

Foramen lacerum

Porus acusticus
internus

Foramen jugulare

Canalis hypoglossi
Foramen magnum
Ryc. 11. Otwory na powierzchni wewntrznej podstawy czaszki.

tego. O b i e blaszki wyrostka skrzycllowatego


koci klinowej, przyrodkowa i boczna, otaczaj d skrzydowy (fossa
pterygoidea),
przy c z y m blaszka przyrodkowa koczy si
haczykiem skrzydowym (hamulus pterygoideus). Nasad wyrostka skrzycllowatego przebija kana skrzydowy (canalis pterygoideus).
Spord ok. 85 o t w o r w w obrbie czaszki trzy z n i c h z n a j d u j c e si w podstawie
czaszki zasuguj na szczegln uwag. S
to: otwr zewntrzny kanau ttnicy szyjnej
(apertura externa canalis carotics), otwr
szyjny (foramen jugulare) i otwr wielki (foramen magnum) (ryc. 11).
Ku t y o w i p o w i e r z c h n i doln podstawy

czaszki tworz p o w i e r z c h n i e d o l n e skrzyde


w i k s z y c h koci k l i n o w e j , cz trzonu koci k l i n o w e j , p o w i e r z c h n i e d o l n e koci skn
ni owych oraz koci potylicznej. W rodku
czci podstawnej koci potylicznej znajduje si guzek gardowy (tuberculum
pharyngeum). Przy nasadzie skrzyda wikszego
koci k l i n o w e j wystpuje otwr owalny (foramen ovale), a b o c z n i e i ocl tyu ocl niego
otwr kolcowy (foramen spinosum). Na pow i e r z c h n i d o l n e j koci skroniowej znajduje
si d u c h w o w y , przez ktry przebiega
szczelina skalisto-bbenkowa (fissura petrotympanica). Bocznie od dou u c h w o w e g o I
y wyrostek sutkowaty, a ku tyowi wyrostek

rylcowaty, m i d z y n i m i za otwr rylcowo-sutkowy (foramen stylomastoideum).


Otwr
poszarpany (foramen lacerum) znajduje si
przy podstawie wyrostka skrzydowatego,
a ku tyowi o d niego ley o t w r w e w n t r z n y
kanau ttnicy szyjnej. Bocznie ocl o t w o r u poszarpanego przebiega pkana trbki suchowej (semicanalis tubae
auditivae).
O t w r szyjny (foramen jugulare)
ograniczony jest przez ko p o t y l i c z n oraz cz
skalist koci s k r o n i o w e j . W o t w o r z e t y m
przebiegaj n e r w y c z a s z k o w e IX, X, XI, ya
szyjna w e w n t r z n a , zatoka skalista d o l n a
oraz ttnica o p o n o w a tylna. Szczelina skalisto-potyliczna (fissura petrooccipitalis)
znajduje si m i d z y p i r a m i d koci s k r o n i o w e j
a koci p o t y l i c z n .
W obrbie koci potylicznej, ograniczony
bocznie kykciami potylicznymi, znajduje si
otwr wielki (foramen magnum), przez ktry
przechodz: rdze przeduony, ttnice krgowe, nerwy dodatkowe (XI), ttnice rdzeniowe
oraz sploty ylne. Bocznie o d kykci potylicznych ley wyrostek szyjny (processus
jugularis), ktrego podstaw przebija kana nerwu
podjzykowego (canalis nervi
hypoglossi),
a clo tyu ocl niego biegnie kana kykciowy
(canalis condylaris). Ku t y o w i ocl o t w o r u w i e l kiego znajduj si grzebie potyliczny zewntrzny oraz guzowato potyliczna zewntrzna.

Uwagi kliniczne. Zamania mog doty. czy wszystkich p o w i e r z c h n i czaszki. Zamania sklepienia czaszki mog by k o m presyjne, rozdrobnione (wieloodamowe)
' oraz tzw. liniowe, w ktrych linie zamania przebiegaj promienicie o d miejsca'
urazu. Najbardziej niebezpieczne s ura' zy boczne w okolicy punktu pterion, m o ' g b o w i e m
uszkodzi
przebiegajc
w pobliu, na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j
; czaszki, ttnic o p o n o w rodkow. Prowadzi to clo utworzenia krwiaka nadoponowego. Czsto d o c h o d z i rwnie clo
' urazowych zama szczk i u c h w y . Te
' ostatnie mog o b e j m o w a trzon u c h w y ,
" jej gazie lub wyrostki.

83 Budowa szczegowa
czaszki
Koci mzgoczaszki
Ko potyliczna
Ko p o t y l i c z n a (os occipitale;
AS 1, ryc.
113, 120, 121) skada si z czterech czci:
nieparzystej czci podstawnej (pars basilaris), nieparzystej uski potylicznej (squama
occipitais) oraz parzystych czci bocznych
(partes laterales), o t a c z a j c y c h otwr wielki
(foramen magnum). O t w r w i e l k i c z y jam czaszki z k a n a e m k r g o w y m , w k t r y m
przebiegaj rdze p r z e d u o n y w r a z z o p o n a m i , n e r w y d o d a t k o w e , ttnice k r g o w e
i splot y l n y p o d s t a w n y , a take p r z e d n i e
i tylne ttnice r d z e n i o w e oraz gazie o p o n o w e ttnic k r g o w y c h .
Cz p o d s t a w n a koci p o t y l i c z n e j czy
si z ssiednimi k o m i chrzstkozrostami klinowo-potylicznym (synchondrosis
sphenooccipitalis)
i skalisto-potylicznym (synchondrosis petrooccipitalis).
W z d u chrzstkozrostu
skalisto-potylicznego
biegnie
bruzda zatoki skalistej dolnej (sulcus sinus
petrosi
inferioris).
Na powierzchni dolnej
czci p o d s t a w n e j ley guzek gardowy (tuberculum pharyngeum).
P o w i e r z c h n i a grna
czci p o d s t a w n e j oraz trzon koci k l i n o w e j
cz si, t w o r z c stok {clivus), na k t r y m
znajduj si most i rdze p r z e d u o n y .
Na p o w i e r z c h n i dolnej czci b o c z n y c h
koci potylicznej s pooone kykcie potyliczne ( c o n d y l i occipitales),
ktrych podstaw
przebija kana nerwu podjzykowego (canalis
hypoglossi),
d o przodu ocl niego natomiast
znajduje si d kykciowy (fossa condylaris),
a na jego dnie kana kykciowy (canalis condylaris) z przebiegajc w n i m y wypustow.
N a d kanaem n e r w u p o d j z y k o w e g o znajduje
si u w y p u k l e n i e tworzce guzek szyjny (tuberculum jugulare). Brzeg boczny czci bocznej
koci potylicznej charakteryzuje si gbokim
w c i c i e m szyjnym, ktre z p o d o b n y m wciciem w obrbie piramidy koci skroniowej
ogranicza otwr szyjny (foramen
jugulare).

Przez ten otwr przechodz ya szyjna wewntrzna, nerwy IX, X i XI oraz ttnica oponow a tylna. uska koci potylicznej (suama
occipitalis) posiada na powierzchni zewntrznej guzowato potyliczn zewntrzn {protuberantia
occipitalis
extema),
ocl ktrej
bocznie kieruje si kresa karkowa grna (linea
nuchalis superior). W kierunku otworu wielkiego w linii porodkowej biegnie grzebie
potyliczny zewntrzny (crista occipitalis externa), a ocl niego bocznie kresa karkowa dolna
(linea nuchalis interior). Kresa karkowa najwysza (linea nuchalis suprema) oddziela paszczyzn potyliczn (planum occipitale) ocl
paszczyzny karkowej (planum nuchale).

nie okrelane jako guzek sioda (tuberculum


sellae), a jeszcze bardziej clo przodu przebiega bruzda przedskrzyowania wzrokowego
(sulcus prechiasmaticus)
zakoczona kanaem wzrokowym (canalis opticus). Najbardziej clo przodu znajduje si kolec sitovu
(spina ethmoidalis), ktry czy si z blaszk
sitow koci sitowej. Po bocznych powierzchniach trzonu biegnie bruzda ttnicy szyjnej
(sulcus caroticus). Na przedniej powierzchni,
trzonu przebiega p i o n o w o grzebie klinou\
(crista sphenoiclalis), a po obu jego stronach
znajduj si maowiny klinowe (conchae
sphenoidales) ograniczajce otwory zatok klinowych (aperturae sinuum
sphenoiclalium).

Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski potylicznej znajduje si wynioso krzyowa


(eminentia
cruciformis),
w rodku ktrej
znajduje si guzowato potyliczna wewntrzna (protuberantia
occipitalis
interna), na
ktrej znajduje si spyw zatok (confluens sinuum). Ocl guzowatoci potylicznej w e w n Irznej w kierunku o t w o r u w i e l k i e g o przebiega grzebie potyliczny wewntrzny (crista
occipitalis interna), ku grze - bruzda zatoki
strzakowej grnej (sulcus sinus sagittalis superioris) i z obu stron p o bokach - bruzda
zatoki poprzecznej (sulcus sinus transversi).

Na p o w i e r z c h n i d o l n e j trzonu znajduje
si dzib klinowy (rostrum sphenoicla
objty przez skrzyda lemiesza.
Skrzyda wiksze (a lae majores)
na
powierzchni zewntrznej dziel si na czci: o c z o d o o w , skroniow, podskroniow
i szczkow. Powierzchnia oczodoowa oddzielona jest od skrzyda mniejszego szczelin oczodoow grn (fissura orbitalis superior), od powierzchni oczodoowej szczki szczelin oczodoow doln (fissura orbitalis
inferioi).

Ko klinowa
Ko k l i n o w a (os sphenoiclale) jest koci
nieparzyst, skadajc si z trzonu i szeciu
parzystych w y r o s t k w : skrzyde w i k s z y c h ,
skrzyde mniejszych oraz w y r o s t k w skrzyclowatych (AS 1, ryc. 111, 112).
Trzon (corpus) koci klinowej ma ksztat
szecianu i zawiera d w i e jamy pneumatyczne
- praw i lew - tworzce zatoki klinowe (sinus sphenoidales).
Na grnej powierzchni
trzonu znajduje si zagbienie tworzce siodo tureckie (sella turcica), w ktrym ley d
przysadki (fossa hypophysialis). Ocl tyu siodo
ograniczone jest przez grzbiet sioda (dorsum
sellae), po jego bokach znajduj si wyrostki
pochye tylne (processus clinoidei
posteriores). Trzon zrasta si z czci podstawn koci potylicznej i tworzy stok (clivus). Do przodu ocl sioda znajduje si niewielkie wzniesie-

W czci przedniej skrzydo w i k s z e j . - '


przebite otworem okrgym (foramen rotundum), ku t y o w i i bocznie - otworem owalnym (foramen ovale), bocznie natomiasl
otworem kolcowym (foramen
spinosum).
Skrzyda mniejsze (alae minores) rozpoczynaj si o d trzonu d w i e m a odnogami,
ktre o b e j m u j kana wzrokowy (canalis
opticus).
Brzeg tylny skrzyda mniejszego
t w o r z y wyrostek pochyy przedni (proc sus clinoideus
anterior). Skrzyda mniejs:'
posiadaj powierzchni zewntrzn (facies
externa) oraz powierzchni wewntrzn alb o mzgow (facies interna s. cerebralis).
Powierzchnia zewntrzna ogranicza cztery d o y czaszki i dzieli si na powierzchnie
oczodoow (facies orbitalis), skroniow (facies temporali),
oddzielon grzebieniem
podskroniowym (crista
infratemporalis)
powierzchni podskroniowej (facies inf temporali), oraz szczkow (facies maxilla-

r/s) ograniczajc d s k r z y d o w o - p o d n i e bienny. P o w i e r z c h n i a w e w n t r z n a t w o r z y


c z cou r o d k o w e g o czaszki.
Wyrostki skrzydowate (processus
pterygoidei) odchodz ku d o o w i o d bocznej czci trzonu i skadaj si z blaszki przyrodkowej i bocznej. W miejscu poczenia o b u
blaszek znajduje si bruzda skrzydowo-podpiebienna (sulcus pterygopalatinus),
a ku tyowi d skrzydowy (fossa pterygoiclea).
Nasad wyrostka s k r z y d o w a t e g o p r z e b i ja kana skrzydowy (canalis
pterygoideus),
czcy podstaw czaszki z d o e m s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n n y m . Blaszka p r z y r o d k o w a
wyrostka s k r z y d o w a t e g o k o c z y si haczykiem skrzydowym (hamulus
pterygoideus).
Przyrodkowo o d blaszki p r z y r o d k o w e j
wyrostka s k r z y d o w a t e g o z n a j d u j e si wyrostek pochwowy (processus
vaginalis),
na
ktrym przebiega bruzda p o d n i e b i e n n o - p o chwowa, tworzca z wyroskiem k l i n o w y m
koci poclniebiennej kana podniebienno-pochwowy (canalis palatovaginalis).
Przyrodkowo ocl wyrostka p o c h w o w e g o biegnie kana iemieszowo-pochwowy (canalis
vomerovaginalis)
z a w i e r a j c y g a z k ttnicy k l i n o w o - p o d n i e b i e n n e j oraz g a z k i nerw o w e n o s o w e tylne b o c z n e .

Uwagi kliniczne. Z m i a n y ksztatu sioda


tureckiego i d o u przysadki mog by
spowodowane
przez
guz
przysadki
m z g o w e j lub ttniak ttnicy szyjnej w e wntrznej. O d w a p n i e n i e grzbietu sioda
jest j e d n y m z o b j a w w w z r o s t u ciniev nia rclczaszkowego.
:

Ko czoowa
Ko c z o o w a (os frontale),
tworzca
przedni cz sklepienia czaszki, skada si
z nieparzystej uski c z o o w e j , d w c h b o c z nych czci o c z o d o o w y c h oraz n i e p a r z y stej czci n o s o w e j lecej m i d z y czciami o c z o d o o w y m i (AS I, ryc. 86, 87).
uska czoowa (squama frontalis) na powierzchni zewntrznej posiada d w a u w y p u klenia - guzy czoowe (tubera frontalia). Poni-

ej nich le uki brwiowe (arcus superciliares), midzy ktrymi znajduje si paskie uwypuklenie z w a n e gadzizn (glabella).
Ku
d o o w i o d u k w b r w i o w y c h po kadej stronie
znajduje si brzeg nadoczodoowy (margo supraorbitalis), ktry oddziela cz uskow o d
czci o c z o d o o w e j koci c z o o w e j . Na brzegach tych znajduje si otwr lub wcicie
nadoczodoowe (foramen supraorbitale s. incisura supraorbitalis), a przyrodkowo ocl niego
wcicie lub otwr czoowy (incisura
frontalis
s. foramen frontale). Przez o t w o r y te przechodz naczynia i n e r w y o tej samej nazwie.
Brzeg n a d o c z o d o o w y b o c z n i e przedua si w wyrostek j a r z m o w y (processus zygomaticus),
ktry c z y si z w y r o s t k i e m
c z o o w y m koci j a r z m o w e j , tworzc uk jarzm o w y (arcus zygomaticus). Ku grze o d w y r o stka j a r z m o w e g o biegnie kresa skroniowa (//'nea temporalis), ograniczajca o d gry i tyu
powierzchni skroniow (facies
temporalis)
tworzc cz dou skroniowego (fossa temporalis). Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski
c z o o w e j znajduje si bruzda zatoki strzakowej grnej (sulcus sinus sagittalis
superioris),
ktra ku d o o w i przechodzi w grzebie czoowy (crista frontalis) sigajcy clo otworu lepego (foramen caecum). Grzebie stanowi
miejsce przyczepu sierpa mzgu. Na pow i e r z c h n i w e w n t r z n e j uski c z o o w e j w i d o c z n e s take ki mzgowe (juga cerebralia) oraz wyciski palczaste (impressiones
digitatae), a take bruzdy ttnicze (sulci arteriosi).
Cz nosowa (pars nasalis) koci c z o o w e j z n a j d u j e si m i d z y o b u czciami
o c z o d o o w y m i i z a k o c z o n a jest wystajc y m ku d o o w i kolcem nosowym (spina nasalis). Cz ta ku t y o w i t w o r z y wcicie siethmoidalis).
t o w e (incisura
Czci oczodoowe (partes orbitales) s
u t w o r z o n e z d w c h pytek kostnych, prawej
i lewej, stanowicych d n o przedniego d o u
czaszki oraz sklepienie o c z o d o u . Z boku czci o c z o d o o w e j znajduje si d gruczou
zowego (fossa glandulae lacrimalis), a w czci przyrodkowej doek i kolec bloczkowy
(fovea et spina trochlearis) dla bloczka minia skonego grnego gaiki ocznej.

Uwagi kliniczne. U ok. 8 % osb dorosych wystpuje w czaszce szew c z o o w y (sutura metopica)
midzy dolnymi
czciami usek c z o o w y c h . Jest o n pozostaoci p o parzystych z a w i z k a c h
uski c z o o w e j , ktre zrastaj si cakow i c i e ok. 8 r.. Szew ten m o e by
bdnie r o z p o z n a n y na radiogramach
j a k o zamanie. Naley r w n i e pamita, i skra p o k r y w a j c a wystajce u k i
b r w i o w e m o e by czsto, uszkodzona
przy urazach gowy.

Ko skroniowa
Ko s k r o n i o w a (os temporale) jest koci parzyst, tworzc cz podstawy
i cz ciany bocznej czaszki. Zawiera ona
narzd suchu i r w n o w a g i oraz liczne kanay cla n e r w w i naczy. W y r n i a si
w niej cz uskow, bbenkow i skalist
(AS 1, ryc. 114-117), clo ktrej naley cz
sutkowa. Wszystkie czci w i d o c z n e s na
cianie bocznej i dolnej czaszki.
Cz uskowa (pars sc/uamosa) t w o r z y
cz ciany bocznej czaszki. O d jej z e w n trznej p o w i e r z c h n i o d c h o d z i wyrostek jarzmowy (processus zygomaticu),
ktry czy
si z w y r o s t k i e m s k r o n i o w y m koci j a r z m o w e j , t w o r z c uk j a r z m o w y . U nasady w y r o stka j a r z m o w e g o znajduje si guzek stawowy (tuberculum
articulare),
a ku t y o w i ocl
niego ley d uchwowy (fossa
mandibularis). Przedni o d c i n e k tego d o u tworzy,
wsplnie z guzkiem stawowym, powierzchni stawow (facies articularis)
dla stawu
s k r o n i o w o - u c h w o w e g o . Powierzchnia ta
z w a n a jest dokiem stawowym (fovea articularis). Nad t y l n o - g r n y m brzegiem o t w o r u
suchowego zewntrznego z n a j d u j e si kolec nadprzewodowy (spina
suprameatica).
Przez d u c h w o w y przebiega szczelina
skalisto-bbenkowa (fissura
petrotympanica), przez ktr przechodz: w i z a d o przednie moteczka, ttnica b b e n k o w a przednia, yy b b e n k o w e i struna b b e n k o w a .
Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j (mzgowej)
czci uskowej znajduj si w y c i s k i palcza-

ste, ki m z g o w e oraz rowek dla naczy


oponowych rodkowych.
^
Cz bbenkowa (pars tympanica) twe
rzy ciany: przedni, doln i cz tylni
przewodu suchowego zewntrznego (meatus acusti'cus extemus) oraz otworu suchowego zewntrznego (porus acusticus externus). Cz b b e n k o w a czy si z czci
skalist w y r o s t k i e m sutkowatym, obejmujc
wyrostek rylcowaty (processus
styloideus).
Na granicy m i d z y p r z e w o d e m suchowym
z e w n t r z n y m i jam bbenkow znajduje
si bruzda bbenkowa (sulcus
tympanicui
do ktrej przyczepia si bona bbenkowa.
Cz skalista (pars petrosa), nazywana
r w n i e piramid koci skroniowej, posiada ,
podstaw, szczyt i trzy p o w i e r z c h n i e (prze
dni, tyln i doln) oraz trzy brzegi (grny,
przedni i tylny). Trjcienna piramida zawiera j a m bbenkow z trzema kosteczkam i s u c h o w y m i : m o t e c z k i e m , kowadekiem'
i strzemiczkiem, oraz ucho wewntrzne.
W szczycie p i r a m i d y skierowanym przy r o d k o w o i d o p r z o d u jest otwr wewntrzny kanau ttnicy szyjnej (apertura
interna
canalis carotici). Powierzchnia przednia piramidy jest czci tyln rodkowego dou
czaszki. Przy brzegu g r n y m znajduje si
wynioso ukowata (eminentia
arcuata);
ktr t w o r z y kana pkolisty przedni. cia :
na grna j a m y b b e n k o w e j u t w o r z o n a jest
przez p o k r y w k j a m y b b e n k o w e j (tegmen
tympani), zawierajc pneumatyczne jamki.
W p o b l i u o t w o r u w e w n t r z n e g o kanau
ttnicy szyjnej znajduje si kana miniowo-trbkowy
(canalis
musculotubarius),
p o d z i e l o n y na d w a pkanaly: pkana
minia napinacza bony b b e n k o w e j (s--~
micanalis
m. tensoris tympani)
i pkana
trbki s u c h o w e j (semicanalis
tubae auditivae). Powyej i ku t y o w i o d o t w o r u kanau
m i n i o w o - t r b k o w e g o znajduj si dwa
o t w o r k i , z ktrych rozpoczynaj si dv...
r o w k i - r o z w r n e r w u skalistego wikszego
(hiatus nervi petrosi majoris) z bruzd nerwu
skalistego wikszego (sulcus nervi
petrosi
majoris)
oraz r o z w r n e r w u skalistego
mniejszego (hiatus nervi petrosi
minoris)

2 bruzd nerwu skalistego mniejszego (sulcus nervi petrosi minoris). Zawieraj one
nerwy o tej samej nazwie. W p o b l i u szczytu piramidy, na jej przedniej p o w i e r z c h n i ,
jest wycisk nerwu trjdzielnego (impressio
trigeminalis), zawierajcy z w j trjdzielny.
Na p o w i e r z c h n i tylnej piramidy z n a j d u j e
si otwr suchowy wewntrzny (porus acusticus internus), p r o w a d z c y d o przewodu
suchowego wewntrznego (meatus
acusticus internus), zawierajcy nerw t w a r z o w y ,
nerw przeclsionkowo-limakowy oraz ttnic bdnikow. Koniec b o c z n y tego kanau
tworzy dno przewodu suchowego wewntrznego (fundus meatus acustici interni), ktre
przedzielone jest poprzecznym grzebieniem
na cz grn i doln. Cz grna zawiera
pole nerwu twarzowego (area nervi facialis)
i pole przedsionkowe grne (area vestibularis
superior), cz dolna za pole limaka (area
cochleae), a w n i m pasmo spiralne dziurkowate (tractus spiralis foraminosus) oraz pole
przedsionkowe dolne (area vestibularis
interior) wraz z o t w o r e m p o j e d y n c z y m (foramen
singulare). Na tylnej powierzchni piramidy,
bocznie od otworu suchowego wewntrznego, znajduj si d podukowy (fossa subarcuata) i otwr kanalika przedsionka (apertura
canaliculi
vestibuli).
Na brzegu t y l n y m p o w i e r z c h n i dolnej
piramidy znajduje si wcicie szyjne (incisura jugularis),
ktre w s p l n i e z w c i c i e m
szyjnym koci potylicznej t w o r z y otwr
szyjny (foramen jugulare),
d o przodu ocl
ktrego znajduje si d szyjny (fossa jugularis) z lec w n i m opuszk yy szyjnej
wewntrznej.' Przyrodkowo ocl lego d o u
ley otwr kanalika limaka (apertura canaliculi cochleae), a z przodu otwr zewntrzny kanau ttnicy szyjnej (apertura
exlerna canalis carotici). W p o b l i u tego ostatniego znajduj si kanaliki w i o d c e d o j a m y
bbenkowej - kanaliki szyjno-bbenkowe (canaliculi
caroticotympanicl).
Midzy
otworem z e w n t r z n y m kanau ttnicy szyjnej a d o e m s z y j n y m ley doek skalisty (fossula petrosa), na dnie ktrego jest otwr kanalika bbenkowego (apertura
canaliculi

tympanici).
Bocznie od niego znajduje si
wyrostek rylcowaty (processus
styloicleus).
M i d z y w y r o s t k a m i r y l c o w a t y m i sutkow a t y m ley otwr rylcowo-sutkowy (foramen stylomastoideum),
przez ktry w y c h o dzi n e r w t w a r z o w y . W z d u brzegu grnego (margo
superior)
czci
skalistej
przebiega bruzda zatoki skalistej grnej
(sulcus sinus petrosi superioris). Cz sutkowa (pars masloiclea) naleca clo czci
skalistej ley ku t y o w i ocl d o u o t w o r u suc h o w e g o w e w n t r z n e g o , a ku
doowi
przedua si w wyrostek sutkowaty (processus mastoideus).
Na jego p o w i e r z c h n i
zewntrznej o d strony przyrodkowej znajduje si gbokie wcicie sutkowe (incisura
mastoidea), a przyrodkowo ocl niego jest
bruzda ttnicy potylicznej (sulcus a. occipitalis) (AS 1, ryc. 114, 115). Na p o w i e r z c h n i
w e w n t r z n e j czci sutkowej biegnie gboka bruzda zatoki esowatej (sulcus sinus sigmoidei). W wyrostku sutkowatym znajduj
si k o m r k i sutkowe, z ktrych najwiksza
to jama sutkowa (antrum mastoicleum). cz si one z jam b b e n k o w .
Ko ciemieniowa
Ko c i e m i e n i o w a (os parietale) jest koci parzyst o ksztacie nieregularnego
c z w o r o b o k u , stanowic sklepienie i ciany
boczne czaszki. Posiada ona brzegi: strzakowy, uskowy, c z o o w y i potyliczny (margo sagittalis, scjuamosus, frontalis et
occipitalis),
oraz kty: czoowy, klinowy, potyliczny i sutkowy (angulus frontalis, sphenoidalis,
occipitalis et mastoideus) (AS 1, ryc. 118, 119).
W czci rodkowej koci ciemieniowej, na
jej zewntrznej powierzchni, uwypukla si
guz ciemieniowy (tuber parietale),
poniej
ktrego przebiegaj d w i e kresy skroniowe (//neae temporales). W pobliu brzegu strzakow e g o le otwory ciemieniowe (foramina parietalia). Na powierzchni wewntrznej koci
ciemieniowej biegn bruzda zatoki strzakowej grnej (sulcus sinus sagittalis
superioris)
oraz bruzda zatoki esowatej (sulcus sinus sigmoidei), a take doeczki ziarenkowe (foveae
granulares) dla ziarnistoci pajczynwki.

Ko sitowa
Ko sitowa (os ethmoidale)
sktacla si
z blaszki sitowej (poziomej), blaszki p i o n o w e j oraz d w c h b d n i k w sitowych (AS I,
ryc. 101, 102).
Blaszka sitowa (lamina cribrosa) tworzy
cz ciany przedniego d o k i czaszki i na powierzchni grnej posiada grzebie koguci
(crista galli), ktry uwypukla si clo przedniego d o k i czaszki. Grzebie ten za pomoc
d w c h skrzyde grzebienia koguciego (alae
cristae galli) czy si z czci nosow koci
czoowej. Blaszka sitowa tworzy cz ciany
grnej jamy nosowej i zawiera liczne otworki (foramina cribrosa) prowadzce clo jamy
nosowej, zawierajce nerwy w c h o w e .
Blaszka pionowa (lamina
perpendicularis) t w o r z y grn cz kostnej przegrody
nosa. czy si ona ku p r z o d o w i z k o l c e m
n o s o w y m koci c z o o w e j , ku t y o w i z grzebieniem k l i n o w y m koci k l i n o w e j oraz z lemieszem, a clo jej dolnego brzegu przyczepia si chrzstna przegroda nosa.
Bdnik sitowy (labyrinthus
etbmoidalis)
prawy i lewy obustronnie zwisa z b o c z n y c h
brzegw blaszki sitowej. Skada si z licznych jamek kostnych - komrek sitowych
(cellulae
ethmoidales),
p o d z i e l o n y c h na
przednie (anleriores), rodkowe
(mediae)
i tylne (posteriores). Boczn cian bdnika
stanowi blaszka oczodoowa (lamina
orbitalis) tworzca przyrodkow cian o c z o d o u. ciana przyrodkowa bdnika z w r c o n a
clo jamy nosowej stanowi cz bocznej
ciany jamy nosowej. Znajduje si na niej
u w y p u k l e n i e tworzce maowiny nosowe:
rodkow i grn (concha nasalis media et
superior), o d d z i e l o n e przewodem nosowym
grnym (meatus nasi superior). Przewd nosowy najwyszy oddziela m a o w i n nosow grn ocl z m i e n n i e wystpujcej maowiny klinowej (concha sphenoiclali).
Poniej i bocznie ocl m a o w i n y rodkowej
znajduje si puszka sitowa (bulla
ethmoiclalis). Do przodu ocl puszki sitowej zwisa wyrostek haczykowaty (processus
uncinatus)
czcy si z wyrostkiem s i t o w y m m a o w i ny dolnej. Wyrostek haczykowaty i puszka

sitowa ograniczaj rozwr pksiyco\\,it\


(hiatus semilunaris), ktry p r o w a d z i clo lejka
sitowego (infunclibulum
ethmoidale).
D0
lejka tego uchodz: zatoka szczkowa, komrki sitowe przednie oraz (czsto) zatoka
c z o o w a . Komrki sitowe tylne uchodz do
p r z e w o d u nosowego grnego, zatoka klinow a natomiast clo zachyka klinowo-sitowego (recessus
sphenoethmoidaiis).

Koci twarzoczaszki
Maowina nosowa dolna
M a o w i n a nosowa dolna (concha nasalis inferior) jest koci parzyst lec w dolnej czci ciany bocznej jamy nosowej,
Posiada trzy wyrostki: szczkowy (processus maxillaris), zowy (processus
lacrimalis)
i sitowy (processus ethmoidali), ktre c / .
si z o d p o w i a d a j c y m i im komi (AS 1,
ryc. 99, 100, 106).
Ko nosowa
Ko nosowa (os nasale) jest koci parzyst tworzc nasad i grn cz grzbietu nosa (AS 1, ryc. 67, 108). O b y d w i e koci'
nosowe cz si brzegiem grnym z czci nosow koci c z o o w e j , a ich brzegi
przyrodkowe cz si szwem midzynosow y m . Na jej wewntrznej powierzchni
przebiega bruzda sitowa (sulcus
ethmoidali), w ktrej biegnie nerw sitowy przedni.
Lemiesz
Lemiesz (vomer, AS 1, ryc. 97, 98) jest
koci nieparzyst, tworzc cz tyln przegrody nosa. Na jego obu powierzchniach biegn bruzdy nosowo-podniebienne (suki naso-.
palatini), w ktrych przebiega neiw nosowo-'
podniebienny. Brzeg grny rozdziela si na
d w a skrzyda lemiesza (alae vomeris), ktre
przylegaj clo koci klinowej i koci podniebiennej. Brzeg tylny, gadki, przedziela nozdrza tylne.
Ko zowa
Ko z o w a (os lacrimale) jest najmniejsz koci twarzy, tworzc cz ciany
przyrodkowej o c z o d o u oraz cz ciany

bocznej j a m y nosowej (AS 1, ryc. 69, 105,


108). Grzebie zowy tylny (crista lacrimalis
posterior) przechodzcy ku d o o w i w haczyk zowy (hamuius lacrimalis) d z i e l i j na
dwie czci. D o przodu o d grzebienia biegnie bruzda zowa (sulcus lacrimalis), stanowica cz dou woreczka zowego (fossa
sacci lacrimalis).
Szczka
Szczka (maxilla) jest koci parzyst
biorc udzia w b u d o w i e przedniego odcinka twarzy, podniebienia, jamy nosowej
i oczodou, a take czciowo dou podskroniowego i skrzydowo-podniebiennego. Skada si ona z trzonu i czterech wyrostkw:
jarzmowego,
czoowego,
zbodoowego
i podniebiennego (AS 1, ryc. 89, 90, 91, 92).
Trzon szczki (corpus maxillae)
ma
ksztat piramidy i zawiera pneumatyczn
przestrze - zatok szczkow (sinus maxillaris). Na powierzchni przedniej trzonu
szczki, poniej o c z o d o u , znajduje si
otwr podoczodoowy (foramen infraorbitale) zawierajcy nerwy i naczynia p o d o c z o doowe i prowadzcy clo kanau p o d o c z o d o lowego. Poniej o t w o r u p o d o c z o d o o w e g o
znajduje si zagbienie - d nadkowy (fossa canina). Brzeg przyrodkowy p o w i e r z c h n i
przedniej stanowi wcicie nosowe (incisura
nasalis), tworzce cz otworu gruszkowatego (apertura piriformis).
U dou wcicie
nosowe koczy si kolcem nosowym przednim (spina nasalis anterior). Brzeg grny,
podoczodoowy (margo infraorbitalis),
tworzy dolne ograniczenie wejcia do o c z o d o u .
Powierzchni tyln trzonu, podskroniow
(facies infratemporalis), stanowi guz szczki
(luber maxillae) oraz kilka otworkw zbodoowych (foramina alveolaria) dla naczy i nerww zaopatrujcych grne zby trzonowe
i przedtrzonowe oraz zatok szczkow. Powierzchnia grna, oczodoowa (facies orbitalis), czy si o d p o w i e d n i m i szwami z komi:
zow, sitow i podniebienn. Jej tylny brzeg
ogranicza od przodu szczelin oczodoow
do! n (fissura orbitalis inferior), o d ktrej biegnie clo przodu bruzda podoczodoowa (sul-

, cus infraorbitalis),
przechodzca w kana
podoczodoowy (canalis infraorbitalis) zakoczony otworem p o d o c z o d o o w y m . O d kanau podoczodoowego odgaziaj si kanaliki
zbodoowe dla naczy i n e r w w zbw
przednich szczki.
Powierzchnia przyrodkowa, nosowa (facies nasalis), t w o r z y boczn cian jamy nosowej. Znajduje si w niej rozwr szczkowy
(hiatus maxillaris)
prowadzcy clo zatoki
szczkowej. D o tyu ocl rozworu przebiega
bruzda podniebienn wiksza, ktra wraz
z koci podniebienn t w o r z y kana podniebienny wikszy (canalis palatinus
major).
D o przodu o d r o z w o r u szczkowego biegnie kana nosowo-zowy (canalis
nasolacrimalis), ktry czy o c z o d z jam nosow
i zawiera przewd nosowo-zowy. Jeszcze
bardziej z przodu ley grzebie maowinowy (crista conchalis),
stanowicy miejsce
przyczepu m a o w i n y nosowej dolnej.
Wyrostek jarzmowy (processus
zygomaticus) czy si z koci j a r z m o w . Wyrostek czoowy (processus frontalis)
tworzy
cz ciany b o c z n e j j a m y nosowej. Brzeg
t y l n y tego wyrostka w s p t w o r z y kana nos o w o - z o w y , zawiera b o w i e m bruzd zow
(sulcus lacrimalis). O d brzegu bocznego w y rostka c z o o w e g o o d c h o d z i grzebie zowy
przedni (crista lacrimalis
arterior),
poniej
ktrego znajduje si wcicie zowe (incisura
lacrimalis),
a z tyu ocl w c i c i a ley guzek
zowy (tuberculum
lacrimale).
Wyrostek zbodoowy (processus alveolaris) t w o r z y uk zbodoowy (arcus alveolaris), w ktrym znajduj si ujcia zbodow
(alveoli dentales) przedzielone przegrodami
midzyzbodoowymi (septa
interalveolaria). W zbodoach znajduj si przegrody
midzykorzeniowe (septa
interradicularia).
Na przedniej p o w i e r z c h n i wyrostka zbodo o w e g o znajduj si wyniosoci - ki zbodoowe (juga
alveolaria).
Wyrostek podniebienny (processus palatinus) t w o r z y znaczn cz podniebienia kostnego, oddzielajcego jam nosow o d jamy
ustnej. Wyrostki podniebienne obu szczk cz si szwem podniebiennym porodko-

w y m (sutura palatina mediana), a ocl tylu cz si z blaszk poziom koci podniebiennej szwem podniebiennym poprzecznym
{sutura palatina transversa). W o d c i n k u tyln y m wyrostka podniebiennego, rwnolegle
d o wyrostka zbodoowego, biegn bruzdy
podniebienne (su/c/ palatini). W miejscu poczenia obu wyrostkw podniebiennych,
d o tyu o d z b w siecznych, ley d przysieczny (fossa incisiva), ocl ktrego o d c h o d z i
kana przysieczny (canalis incisivus) zakoczony otworami przysiecznymi (foramina incisiva). Grzebie nosowy wyrostka podniebiennego czy si z lemieszem. D o przodu
grzebie ten przedua si w kolec nosowy
przedni (spina nasalis anterior).
Ko podniebienna
Ko podniebienna (os palalinum;
AS 1,
ryc. 9 3 - 9 5 ) uczestniczy w t w o r z e n i u szkieletu j a m y nosowej, podniebienia i o c z o d o u. Jest to ko parzysta, skadajca si z blaszek poziomej i pionowej (lamina
horizontalis et perpendicularis)
oraz z trzech
wyrostkw: piramidowego (processus pyramidalis), oczodoowego (processus
orbitalis)
i klinowego (processus
sphenoiclalis).
Blaszka pozioma posiada powierzchnie
nosow (facies nasalis) i podniebienn (facies
palatina). Z grnej krawdzi brzegu przyrodkowego kieruje si ku grze grzebie nosowy
(crista nasalis), koczcy si kolcem nosowym tylnym (spina nasalis posterior). Blaszka
p i o n o w a posiada na powierzchni nosowej
grzebie maowinowy (crista conchalis) i powyej grzebie sitowy (crista
ethmoidali),
ktre cz si z maowin nosow doln
i rodkow. Powierzchnia szczkowa (facies
maxillaris) ogranicza d skrzydowo-podniebienny i przebiega na niej bruzda podniebienna wiksza (sulcus palatinus
major).
Wyrostek piramidowy posiada trzy otwory: podniebienny wikszy oraz d w a o t w o r y
podniebienne mniejsze. Wyrostek oczodoowy czy si ze szczk, koci klinow i bd n i k i e m koci sitowej i tworzy tylny odcinek
dna o c z o d o u oraz ograniczenie d o u skrzydowo-podniebiennego.

Wyrostek klinowy czy si z trzonem


koci k l i n o w e j i skrzydami lemiesza, tw<.
rzc cz ciany bocznej j a m y nosowej.
czy si on z blaszk przyrodkow w y r c .
stka skrzydowatego, t w o r z c cz dou
skrzydfowo-poclniebiennego.
Ko jarzmowa
Ko j a r z m o w a (os z y g o m a t i c u m ; AS 1(
ryc. 103, 104) jest koci parzyst, skadaj,
c si z trzonu oraz wyrostka skroniowego
i wyrostka c z o o w e g o . T w o r z y ona czc:
dna ciany bocznej o c z o d o u oraz cz dou s k r o n i o w e g o i podskroniowego.
Powierzchnia boczna trzonu jest przebita otworem jarzmowo-trzonowym (foramen
zygomaticofaciale),
na p o w i e r z c h n i skn.n i o w e j jest otwr jarzmowo-skroniowy (fo.
ramen
zygomaticotemporale),
a na pow i e r z c h n i o c z o d o o w e j - otwr jarzmowo-oczodoowy (foramen
zygomaticoorbitale
Wyrostek czoowy (processus frontalis)
czy si z koci c z o o w oraz skrzydem
w i k s z y m koci k l i n o w e j .
Wyrostek skroniowy (processus temporali) p o c z o n y jest z koci skroniow,
t w o r z c cz uku jarzmowego (arcus zygomaticus).
uchwa
u c h w a (mandibula; AS I , ryc. 1 2 2 - 1 27)
jest koci nieparzyst skadajc si z trzenu i d w c h gazi (prawej i lewej). Trzon uchwy (corpus manclibulae)
ma d w i e pi w i e r z c h n i e i d w a brzegi. Na powierzchni
zewntrznej w czci rodkowej znajduje
si guzowato brdkowa
(protuberantia
mentalis), ktra po bokach u w y p u k l a si jako guzek brdkowy (tuberculum mentale).
W linii rodkowej trzonu u c h w y w i d o c z n y
jest lad spojenia (symphysis manclibulae):
Poniej z b w siecznych po obu stronach
spojenia ley w g b i e n i e - d przysieczm
(fossa incisiva).
Poniej drugiego zba
p r z e d t r z o n o w e g o znajduje si obustronnie
otwr brdkowy (foramen mentale) dla nerw u i naczy o tej samej nazwie. O d tego
o t w o r u biegnie w gr i d o tyu kresa skona

(linea obliqua),

ktra przechodzi w przedni

brzeg gazi u c h w y .
Na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j trzonu uchwy w dolnej czci spojenia z n a j d u j e si
kolec brdkowy (spina mentalis), ktry moe by p o d w j n y - grny (superior) i d o l n y
(interior). Bocznie o d niego z n a j d u j e si d
dwubrzucowy (fossa digaslrica). Kolce i d
5 miejscem p r z y c z e p w mini.
Powyej d o u d w u b r z u c o w e g o ku tyowi i w gr biegnie.kresa uchwowo-gnykowa (linea mylohyoidea),
p o w y e j niej ley
doek podjzykowy (fovea sublingualis),
poniej za doek poduchwowy (fossa submandibularis). W d o k a c h tych znajduj si
gruczoy linowe. O d tylnej czci kresy uc h w o w o - g n y k o w e j rozciga si w gr bruzda uchwowo-gnykowa (sulcus
mylohyoideus), sigajca clo o t w o r u u c h w y . Z a w i e ra ona nerw i .naczynia tej samej nazwy.
Brzeg grny trzonu u c h w y t w o r z y cz
zbodoowa (pars alveolaris), ograniczona u-.
kiem zbodoowym (arcus alveolaris), w ktrym znajduj si ujcia zbodow (alveoli
clentales), poprzedzielane przegrodami midzyzbodoowymi i midzykorzeniowymi
(septa interalveolaria et
interradicularia).
Dolny brzeg trzonu u c h w y stanowi
podstaw uchwy (basis
manclibulae).
Ga uchwy (ramus manclibulae),
czca si z trzonem pod kleni (angulus
manclibulae) na powierzchni bocznej, w czci dolnej posiada guzowato waczow
(tuberositas masseterica),
na p o w i e r z c h n i
przyrodkowej gazi znajduje si natomiast
guzowato skrzydowa (tuberositas
pterygoidea). Rwnie na powierzchni przyrodkowej gazi, w p o o w i e jej wysokoci, znajduje si otwr uchwy (foramen
mandibulae),
ograniczony od przodu jzyczkiem uchwy
(lingula manclibulae). O t w r u c h w y prowadzi clo kanau uchwy (canalis manclibulae)
dla nerwu i naczy z b o d o o w y c h dolnych.
Kana u c h w y otwiera si na przedniej powierzchni o t w o r e m b r d k o w y m .
M i d z y brzegiem p r z e d n i m gazi uchwy a ostatnim z b o d o e m z n a j d u j e si
trjkt zatrzonowy (trigonum
retromlare),

o g r a n i c z o n y ocl strony przyrodkowej grzebieniem policzkowym (crista


buccinaloria).
Brzeg grny gazi u c h w y z a k o c z o n y jest
d w o m a wyrostkami - p r z e d n i m dziobiastym
i t y l n y m k y k c i o w y m , m i d z y ktrymi znajduje si wcicie uchwy (incisura
mandibulae). Wyrostek dziobiasty (processus
coronoideus) suy clo przyczepu minia skron i o w e g o . Wyrostek kykciowy
(processus
condylaris) suy clo poczenia stawowego
z koci skroniow, t w o r z c staw skroniow o - u c h w o w y . Z a k o c z o n y jest o n gow
uchwy (caput mandibulae),
osadzon na
szyjce uchwy (collum manclibulae). Na pow i e r z c h n i p r z y r o d k o w e j szyjki z n a j d u j e si
doek skrzydowy (fovea
pterygoidea).
Ko gnykowa
Ko g n y k o w a (os hyoideum) jest koci
podkowiast
lec
pomidzy
uchw
i krtani na p o z i o m i e trzeciego krgu szyjnego. Skada si ona z trzonu (corpus ossis
hyoidei) oraz parzystych rogw wikszych
(cornua majora) i mniejszych (cornua minora). Rogi wiksze biegn ocl k o c w bocznych ku t y o w i . Rogi mniejsze u t w o r z o n e s
przez cwie stokowate w y n i o s o c i skierow a n e ku grze na pograniczu trzonu i rog w w i k s z y c h (AS 1, ryc. 2 0 3 - 2 0 6 ) .

Jamy i doy czaszki


(cavitates

et fossae

cranii)

Powierzchnia
wewntrzna
podstawy
czaszki (basis cranii interna) dzieli si na
trzy doy: przedni, r o d k o w y i tylny (ryc. 12
AS 1, ryc. 7 4 - 7 7 ) . Zawarto o t w o r w na
p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j podstawy czaszki
p o d a n o w tabeli 2.

D przedni czaszki
D przedni czaszki (fossa cranii anterior)
p o o o n y jest najwyej, jego dno tworz czci o c z o d o o w e koci sitowej, blaszka sitowa
koci sitowej oraz skrzyda mniejsze i przednie czci trzonu koci klinowej. D ten gra-

Lobus occipitalis
Ryc. 12. Doy czaszki (A) i ich zawarto (B).

niczy ocl dou z oczodoami oraz czci


sklepienia jamy nosowej. Zawarto dou stanowi paty c z o o w e mzgu oraz opuszka
w c h o w a i pasma wchowe. W dole przedn i m czaszki, w linii porodkowej, znajduje
si wystajcy ku grze grzebie koguci (crista
galli), clo ktrego przyczepia si sierp mzgu.
przodu ocl grzebienia koguciego znajduje
si otwr lepy (foramen cecum), przez ktry
przechodzi ya z jamy nosowej clo zatoki
strzakowej grnej. Przez otwory w blaszce
sitowej d czaszki przedni czy si z jam
nosow.

D rodkowy czaszki
D rodkowy czaszki (fossa cranii media) jest gbszy i niej p o o o n y ocl przedniego. W y r n i a si w n i m cz rodkow
i d w i e czci boczne, w ktrych znajduj
si piaty skroniowe mzgu. Czci boczne
u t w o r z o n e s przez skrzyda wiksze koci
k l i n o w e j , cz uskow i p o w i e r z c h n i
przedni piramidy koci skroniowej. O d c i nek rodkowy tworzy trzon koci k l i n o w e j ,
na przodzie ktrego znajduje si bruzda
przedskrzyowania
wzrokowego
(sulcus
prechiasmaticus),
koczca si obustronnie
kanaem wzrokowym (canalis opticus) za-

w i e r a j c y m nerw w z r o k o w y i ttnic oczn.


Z tyu ocl kanau w z r o k o w e g o wystpuje
wyrostek pochyy przedni (processus clinoideus anterior). W czci r o d k o w e j dou ley siodo tureckie (sella turcica), w ktrym
znajduje si d przysadki (fossa bypophysialis) zawierajcy przysadk. W przedniej
cianie d o u przysadki znajduj si wyrostki
pochye rodkowe (processus clinoidei medii). Siodo tureckie ograniczone jest od tylu
grzbietem sioda (dorsum sellae), z nyi listkami pochyymi tylnymi (processus clinoidei posteriores). Po o b u stronach sioda tureckiego biegnie bruzda ttnicy szyjnej (sulcus caroticus).
Mieci si w niej zatok.i
jamista, w ktrej wietle biegnie ttnic
szyjna w e w n t r z n a otoczona splotem nerw o w y m oraz n e r w o d w o d z c y (AS 1, ryci
456). W czciach b o c z n y c h d o u rodkowego czaszki najbardziej clo przodu znajduje si szczelina oczodoowa grna (fissura
orbitalis superior). Biegn przez ni nerwy:
o k o r u c h o w y , b l o c z k o w y , oczny, odwodzcy, w k n a splotu jamistego, ga ttnicy
o p o n o w e j rodkowej, ya oczna i ga yy ocznej dolnej. Ku t y o w i ley otwr okrgy (foramen rotunclum), przez ktry przec h o d z i nerw szczkowy, a z boku i z tyu ocl
niego z n a j d u j e si otwr owalny (forarr,

vaje),

przez ktry biegnie n e r w u c h w o w y ,


jjo^u od niego za ley otwr kolcowy (foramen spinosum), przez ktry przechodz
'ga o p o n o w a nerwu u c h w o w e g o oraz
naczynia o p o n o w e rodkowe. Przyrodkowo ocl otworu o w a l n e g o ley otwr poszarpany (foramen lacerum). W p o b l i u szczytu
piramidy, na p o w i e r z c h n i przedniej, znajduj Si? wycisk nerwu trjdzielnego (impressio trigeminalis)
oraz d w i e bruzdy zakoczone o t w o r a m i . Boczna z nich, bruzda
nerwu skalistego mniejszego (sulcus
nervi
petrosi minoris), rozpoczyna si rozworem
kanau nerwu skalistego mniejszego (hiatus
canalis nervi petrosi minoris), w i o d c y m d o
biegncego w czci skalistej kanalika nerwu bbenkowego. Bruzda przyrodkowa,
bruzda nerwu skalistego wikszego (sulcus
nervi petrosi majoris), prowadzca d o kanau nerwu twarzowego, zawiera n e r w skalisty wikszy i ga ttnicy o p o n o w e j rodkowej.

D tylny czaszki
D tylny czaszki (fossa cranii
posterioi)
jest najgbszy i pooony najniej. Tworz go
grzbiet sioda i stok koci klinowej, ko potyliczna, cz skalista koci skroniowej i kt sutkowy koci ciemieniowej. W dole tym znajduj si mdek, most i rdze przeduony. Ocl
dou rodkowego oddziela go grzbiet sioda
koci klinowej oraz brzeg grny piramidy koci skroniowej. D ten z tyu jest ograniczony
bruzd zatoki poprzecznej. W rodku dou le otwr wielki (foramen magnum) oraz kana
nerwu podjzykowego (canalis
hypoglossi),
przez ktry przechodzi nerw podjzykowy.
Midzy bocznymi czciami koci potylicznej a piramid koci skroniowej znajduje
si otwr szyjny (foramen jugulare), podzielony przez wyrostek rdszyjny na cz
przyrodkow zawierajc zatok skalist
doln i nerw jzykowo-gardowy oraz na
cz boczn zawierajc nerw bdny, nerw
dodatkowy, y szyjn wewntrzn i ttnic
oponow tyln.
Na p o w i e r z c h n i tylnej p i r a m i d y znajduje

si otwr suchowy wewntrzny (porus acusticus internus), p r o w a d z c y clo przewodu


suchowego wewntrznego (meatus acusticus internus). Z tyu ocl o t w o r u suchowego
w e w n t r z n e g o ley o t w r kanalika przedsionka, a bliej brzegu grnego piramidy d
podukowy (fossa subarcuata).
Z tyu o d o t w o r u w i e l k i e g o w paszczynie p o r o d k o w e j przebiega grzebie potyliczny wewntrzny (crista occipitalis
interna) rozdzielajcy cloy potyliczne dolne,
ktre o d gry ograniczone s bruzd zatoki
poprzecznej (sulcus sinus transversi). Bruzda ta przedua si w bruzd zatoki esowatej (sulcus sinus sigmoiclei), dochodzc d o
o t w o r u szyjnego. O b y d w i e bruzdy zawieraj j e d n o i m i e n n e zatoki.

Oczod
O c z o d o y (orbitae) s p o o o n e w grnej
czci twarzoczaszki i maj ksztat c z w o r o ciennych ostrosupw (AS 1, ryc. 105109).
W k a d y m o c z o d o l e w y r n i a si cian
grn, doln, przyrodkow i boczn, podstaw, czyli wejcie d o o c z o d o u , i szczyt.
ciana grna (paries superior), czyli strop
o c z o d o u , p o n i e j ktrej biegnie brzeg
nadoczodoowy (margo supraorbitalis),
jest
u t w o r z o n a przez cz o c z o d o o w koci
c z o o w e j oraz skrzydo mniejsze koci klin o w e j . W czci przednio-bocznej stropu
o c z o d o u znajduje si d gruczou zowego
(fossa glandulae lacrimalis), a w czci przed n i o - p r z y r o d k o w e j doek bloczkowy (fovea trochleari) i rzadziej kolec bloczkowy
(spina
trochleari).
ciana dolna (paries inferioi)
lub dno
o c z o d o u skada si z powierzchni oczodoow e j trzonu szczki, powierzchni oczodoow e j koci j a r z m o w e j oraz wyrostka oczodo o w e g o koci podniebiennej. W cianie tej
znajduje si o t w r grny kanau nosowo-zowego, a take bruzda podoczodoowa (sulcus infraorbitalis),
przechodzca w kana
podoczodoowy (canalis infraorbitalis),
koczcy si otworem podoczodoowym (foramen infraorbitale).
Bruzda i kana podoczo-

Tabela 2. Zawarto otworw na powierzchni wewntrznej podstawy czaszki


Nazwa otworu
D czaszki przedni
Otwr lepy
Otwory w blaszce sitowej
Otwory sitowe przedni i tylnv
D czaszki rodkowy
Kana wzrokowy
Szczelina oczodoowa
grna
Otwr okrgy
Otwr owalny
Otwr kolcowy
Otwr poszarpany
Rozwr nerwu skalistego
wikszego
Rozwr nerwu skalistego
mniejszego
D czaszki tylny
Otwr wielki
Otwr szyjny

Kana nerwu podjzykowego


Kana kykciowy

Zawarto
''
ya wypustowa nosowa (u 1% populacji)
nerwy wchowe
naczynie i nerwy sitowe przednie i tylne
nerw wzrokowy i ttnica oczna
nerw okoruchowy, bloczkowy, oczny i odwodzcy, ya oczr.
grna i ga yy ocznej dolnej, wkna nerwowe wspczulne
ze splotu jamistego, gazka ttnicy oponowej rodkowej
nerw szczkowy
nerw uchwowy i ga oponowa dodatkowa od ttnicy
oponowej rodkowej
ga oponowa nerwu uchwowego oraz naczynia oponowe
rodkowe
ttnica szyjna wewntrzna i otaczajcy j splot nerwowy, ner.-,
skalisty wikszy i nerw skalisty gboki
nerw skalisty wikszy (ga nerwu twarzowego) oraz ga
skalista ttnicy oponowej rodkowej
nerw skalisty mniejszy oraz ttnica bbenkowa grna

rdze przeduony, nerwy dodatkowe, ttnice krgowe,


przednie i tylne ttnice rdzeniowe oraz sploty ylne
nerwy jzykowo-gardlowy, bdny i dodatkowy, zatoka skalista
dolna, opuszka grna yy szyjnej wewntrznej, ttnica
oponowa tylna i ga sutkowa ttnicy potylicznej
nerw podjzykowy i splot ylny
ya wypustowa kykciowa

d o o w y zawieraj nerwy i naczynia podoczodoowe.


cian przyrodkow (paries meclialis)
tworz wyrostek czoowy szczki, ko zowa, blaszka oczodoowa koci sitowej oraz
powierzchnia boczna trzonu koci klinowej.
W cianie tej le otwory sitowe przedni i tylny (foramina ethmoidalia anterius et posterius). W czci przedniej ciany przyrodkowej znajduje si d woreczka zowego (fossa
sacci lacrimalis) ograniczony grzebieniem
zowym tylnym (crista lacrimalis posterior).
ciana boczna (paries iateralis) skada si
z powierzchni o c z o d o o w e j koci jarzmowej i skrzyda wikszego koci klinowej.
W pobliu szczytu znajduje si szczelina

oczodoowa grna (fissura orbitalis superior), prowadzca clo dou rodkowego czaszki. Na granicy ciany bocznej i dolnej ley szczelina oczodoowa dolna (fissura orbitalis interior),
czca oczod z doem
skrzycKowo-pocIniebiennym. Na powierzchni o c z o d o o w e j koci jarzmowej ley otwr
jarzmowo-oczodoowy (foramen
zygomaticoorbitale) prowadzcy clo dou skroniowego. Przebiegaj w nim gazki nerwu jarzmowego.
Wejcie do oczodou (aditus orbitalis)
posiada ksztat c z w o r o b o k u . Jego brzeg
grny, n a d o c z o d o o w y (margo
supraorbitalis), w czci przyrodkowej ma otwr
lub w c i c i e n a d o c z o d o o w e , przyrodL

w0

za o d niego ley o t w r l u b w c i c i e

czoowe.
Szczyt oczodou (apex orbitalis) przedua si? w ! < a n a ' wzrokowy (canalis
oplicus),
ktry prowadzi d o rodkowego d o u czaj k i . Przez kana ten biegn nerw w z r o k o w y
oraz ttnica oczna.

Jama nosowa kostna


Nieparzysta kostna jama nosowa (cavilas
nasiossea), podzielona pionow kostn przegrod nosa na d w i e czci, skada si z j a m y
nosowej waciwej i zatok przynosowych (sinus paranasales): c z o o w y c h , szczkowych,
klinowych i komrek sitowych. Do przodu
otwiera si otworem gruszkowatym (apertura
piriformis), z tyu znajduj 'si nozdrza tylne
(choanae; AS I , ryc. 96, 99, 100).
ciana grna (sklepienie) skada si z koci nosowych, kolca nosowego koci c z o o wej, blaszki sitowej koci sitowej, trzonu koci klinowej oraz m a o w i n k l i n o w y c h .
W blaszce sitowej koci sitowej znajduj si
otworki, przez ktre przechodz n e r w y w chowe, a w tylnej czci sklepienia ley
otwr zatoki k l i n o w e j .
cian doln (dno) tworz wyrostek poclniebienny szczki oraz blaszka p o z i o m a koci podniebiennej.
ciana przyrodkow, ktra stanowi
cz kostn przegrody nosa (pars ossea
sepii nasi), skada si z blaszki p i o n o w e j koci sitowej w czci grnej oraz lemiesza,
ktry stanowi cz doln i tyln przegrody.
Przegroda kostna nosa przedua si ku
przodowi w cz chrzstn przegrody nosa (pars cartilaginea septi nasi).
ciana boczna jest utworzona przez przyrodkow cian bdnika sitowego, powierzchni przyrodkow wyrostka czoowego szczki, trzon szczki, ko zow, maowin nosow doln, blaszk pionow koci
podniebiennej oraz blaszk przyrodkow
wyrostka skrzydowatego koci klinowej.
Ze ciany bocznej j a m y nosowej zwisaj
3 lub 4 m a o w i n y , z ktrych rodkowa, grna i najwysza stanowi wyrostki bdnika,

dolna natomiast jest samodzieln koci


twarzoczaszki. M a o w i n y te ograniczaj
ocl strony przyrodkowej p r z e w o d y nsowe.
Przewd nosowy dolny (meatus nasi interior) znajduje si midzy doln cian jamy
nosowej a maowin nosow doln. W przew o d z i e tym znajduje si otwr dolny kanau
nosowo-zowego (canalis
nasolacrimalis).
Przewd nosowy rodkowy (mealus nasi
medius) p o o o n y jest m i d z y m a o w i n
doln i rodkow. D o p r z e w o d u nosowego
rodkowego uchodz zatoka szczkowa,
zatoka c z o o w a oraz k o m r k i sitowe przednie. O t w r zatoki szczkowej tylko czciow o o d p o w i a d a rozworowi szczkowemu
(hiatus maxillaris), p o n i e w a ograniczaj go
blaszka p i o n o w a koci podniebiennej, w y rostek szczkowy m a o w i n y dolnej, w y r o stek sitowy m a o w i n y nosowej dolnej oraz
wyrostek h a c z y k o w a t y koci sitowej. W y r o stek h a c z y k o w a t y dzieli r o z w r szczkowy
na cz grn - puszk sitow (bulla ethmoidalis), i lec p o d ni szczelin - rozwr pksiycowaty (hiatus
semilunaris),
stanowicy ujcie nosowe lejka sitowego
(infundibulum
ethmoidale),
clo
ktrego
u c h o d z i cz komrek sitowych przednich, zatoka szczkowa i w p o o w i e przyp a d k w zatoka c z o o w a ; w pozostaej czci p r z y p a d k w u c h o d z i ona bezporednio
d o p r z e w o d u nosowego rodkowego.
Przewd nosowy grny (meatus nasi superior) znajduje si m i d z y maowin nosow rodkow a grn. Powyej m a o w i ny nosowej grnej z n a j d u j e si zachyek klinowo-sitowy (recessus
sphenoethmoidalis),
clo ktrego u c h o d z i zatoka k l i n o w a . Do
p r z e w o d u nosowego grnego prowadz kom r k i sitowe r o d k o w e i tylne. Z tyu i poniej ocl zachyka k l i n o w o - s i t o w e g o znajduje
si otwr klinowo-podniebienny (foramen
sphenopalatinum)
p r o w a d z c y z j a m y nosow e j clo d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n n e g o .
M i d z y m a o w i n a m i a przegrod nosa
cignie si przewd nosowy wsplny (meatus nasi
communis).
Trzy przewody nosowe tworz ku tyowi
wsplny przewd nosowo-gardowy (meatus

nasopharyngeus), ktry przez nozdrza tylne


(choanae) prowadzi d o czci nosowej garda.
Kostna jama nosowa czy si z jam czaszki przez otworki blaszki sitowej, z o c z o d o em przez kana n o s o w o - z o w y i o t w o r y sitow e przedni i tylny, z jam ustn przez kana
przysieczny i z d o e m skrzydowo-podnieb i e n n y m przez otwr k l i n o w o - p o d n i e b i e n n y .

V ;i ), gazka j a r z m o w o - s k r o n i o w a nerwu
j a r z m o w e g o (od V 2 ), tkanka' tuszczw
Wszystkie te twory pokryte s powizi skron i o w , na ktrej p o w i e r z c h n i biegn naczynia s k r o n i o w e p o w i e r z c h o w n e , nerw uszno-:
- s k r o n i o w y (ocl V j ) oraz gazki skroniowe
i j a r z m o w e n e r w u twarzowego.

D podskroniowy
Jama ustna
Jama ustna (cavitas oris) jest przestrzeni
ograniczon czciami kostnymi i g w n i e
miniami.
ciany boczne j a m y ustnej w a c i w e j
tworz wyrostki z b o d o o w e szczki, cz
z b o d o o w a u c h w y oraz zby. Sklepienie
j a m y ustnej Iworzy podniebienie
kostne, d n o
natomiast u t w o r z o n e jest przez minie.
W p o d n i e b i e n i u kostnym wystpuj nastpujce o t w o r y : d przysieczny (fossa incisiva) p o o o n y w czci przedniej i stanow i c y ujcie k a n a w przysiecznych (canales inc.isivi) oraz p o o o n y w czci tylnej
symetryczny otwr podniebienny wikszy
(foramen palatinum
majus), z tyu o d niego
znajduj si otwory podniebienne mniejsze
(foramina palatina
minora).

D skroniowy
D skroniowy (fossa temporali) ogranic z o n y jest o d gry, oc tyu i o d p r z o d u kres skroniow. Grzebie p o d s k r o n i o w y oraz
brzeg d o l n y u k u j a r z m o w e g o stanowi jego
doln granic, przez ktr czy si z d o e m
podskroniowym.
cian przyrodkow d o u tworz ko
c i e m i e n i o w a , cz uskowa koci skroniowej, p o w i e r z c h n i a skroniowa koci c z o o w e j oraz skrzydo wiksze koci k l i n o w e j .
ciana przednia jest u t w o r z o n a przez
p o w i e r z c h n i e s k r o n i o w e koci c z o o w e j
i jarzmowej.
cian boczn tworzy uk jarzmowy.
Zawarto dou skroniowego stanowi: misie skroniowy, naczynia skroniowe rodkow e i gbokie, nerwy skroniowe gbokie (ocl

D p o d s k r o n i o w y (fossa
infratemporalis)
ley p o n i e j i przyrodkowo ocl uku jarzmow e g o oraz d o u skroniowego. Ku grze r / s
si o n z d o e m s k r o n i o w y m , ku t y o w i z do e m z a u c h w o w y m , ku d o o w i z przest-/-ni przygardow.
cian grn cou pocskroniowego tworzy p o w i e r z c h n i a p o d s k r o n i o w a skrzyda
wikszego koci k l i n o w e j .
ciana boczna u t w o r z o n a jest przez .
i uchwy.
cian przyrodkow tworzy blaszka boczna wyrostka skrzycllowatego koci klinowej.
Zawarto d o u pocskroniowego stanow i : oba minie skrzydowe, splot ylny
skrzydowy, ttnica szczkowa i jej gazie,
n e r w uchwowy
(V 3 ) i jego gazie o-.:.-:
struna bbenkowa.
D podskroniowy czy si z:
doem skrzydbwo-podniebiennym
pn: /
szczelin skrzydowo-szczkow,
o c z o d o e m przez szczelin oczodoow
doln,
- d o e m r o d k o w y m czaszki przez otwr
o w a l n y i o t w r kolcowy.

D skrzydowo-podniebienny
D skrzydowo-podniebienny (fossa pterygopalatina;
AS I, ryc. 110), lecy przyrodkowo ocl dou pocskroniowego, ma posta trjktnej szczeliny pooonej m i d z y
szczk a wyrostkiem skrzydowatym koci
k l i n o w e j . Jest on ograniczony ocl gry przez
trzon koci klinowej, ocl przodu przez wyrostek o c z o d o o w y koci podniebiennej i trzon;
szczki, ocl tyu przez wyrostek skrzyclowaty i powierzchni szczkow skrzyda wik-

s z e go

koci k l i n o w e j i przyrodkowo przez

blaszk pionow koci podniebiennej.


Zawarto d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n nego stanowi: z w j s k r z y d o w o - p o d n i e bienny, nerw szczkowy (V 2 ) i jego gazie
oraz k o c o w e gazie ttnicy szczkowej.
D skrzydowo-podniebienny czy si:
_ przez o t w r k l i n o w o - p o d n i e b i e n n y z jam nosow,
_ przez
szczelin
oczodoow
doln
z oczodoem,
_ przez o t w r okrgy z d o e m r o d k o w y m
czaszki,
_ przez kana skrzydowy z p o w i e r z c h n i
wewntrzn i zewntrzn podstawy czaszki,
- przez kana
podniebienno-pochwowy
z doln powierzchni podstawy czaszki,
- przez kanay podniebienne z jam ustn,
- przez szczelin skrzydowo-szczkow
z doem podskroniowym.

D zauchwowy
D z a u c h w o w y (fossa
retromanclibularis) jest przestrzeni lec midzy gazi
uchwy a wyrostkiem sutkowatym koci
skroniowej. Siga on d o wyrostka rylcowatego i clo bocznej ciany garda. Zawiera cz
linianki przyusznej, nerw t w a r z o w y (ktry
dzieli si w t y m dole na gazie kocowe),
ttnic szyjn zewntrzn i jej k o c o w e gazie, ktrymi s ttnica skroniowa p o w i e r z chowna i ttnica szczkowa, oraz ttnic
uszn tyln i nerw uszno-skroniowy.
I

i Poczenia koci czaszki


Koci czaszki cz si ze sob za p o m o c pocze cisych (chrzstkozrosty i w i zozrosty) oraz za p o m o c pocze stawowych (AS 1, ryc. 68, 69, 71, 72, 80, 113).

Chrzstkozrosty
Chrzstkozrosty (synchondroses)
znajduj si g w n i e na podstawie czaszki, a t w o -

rzca je chrzstka szklista z w i e k i e m przeksztaca si w chrzstk wknist i ko.


Nale clo nich:
chrzstkozrost skalisto-potyliczny (synchondrosis petrooccipitalis)
midzy piramid koci s k r o n i o w e j a czci p o d stawn koci p o t y l i c z n e j ,
chrzstkozrost
klinowo-skalisty
(synchondrosis
sphenopetrosa)
m i d z y kolcem i trzonem koci k l i n o w e j a piramid
koci skroniowej,
- chrzstkozrost k l i n o w o - p o t y l i c z n y (synchondrosis
sphenooccipitalis)
midzy
trzonem koci k l i n o w e j i czci podstawn koci potylicznej,
- d w a chrzstkozrosty rdpotyliczne przednie i d w a tylne (synchondroses
intraoccipitales anteriores et posteriores) midzy
czciami koci potylicznej.

Wizozrosty
Wizozrosty (syndesmoses) wystpuj
w miejscach pocze koci powstaych na
p o d o u c z n o t k a n k o w y m , g w n i e na sklepieniu i b o c z n y c h cianach czaszki w postaci s z w w (suturae) lub ciemiczek (fonticuli).
Szwy
Na sklepieniu czaszki wystpuj szwy:
strzakowy (sutura sagittalis), c z o o w y (sutura frontalis),
w i e c o w y (sutura
coronalis)
i w g o w y (sutura
lambdoidea).
Na cianie bocznej czci m z g o w e j
czaszki wystpuj szwy: k l i n o w o - c z o o w y
(sutura sphenofrontalis),
klinowo-ciemieniow y (sutura sphenoparietalis),
uskowy (sutura
squamosa), k l i n o w o - u s k o w y (sutura sphenosquamosa), c i e m i e n i o w o - s u t k o w y (sutura
parietomastoidea)
i potyliczno-sutkowy (sutura
occipitomastoidea).
W czci twarzowej czaszki znajduj si
szwy: c z o l o w o - n o s o w y (sutura frontonasalis),
c z o o w o - s z c z k o w y (sutura
frontomaxiUaris),
m i d z y n o s o w y (sutura intemasalis), nosowo-szczkowy (sutura nasomaxillaris)
i jarzmowo-szczkowy (sutura
zygomaticomaxillari).
Na p o d n i e b i e n i u przebiegaj szwy: pod-

niebienny p o r o d k o w y (sutura palatina


mediana), p o d n i e b i e n n y poprzeczn-y
(sutura
palatina transversa) i szew przysieczny (sutura incisiva).
Szwy mog w y s t p o w a w rnej postaci. Najczciej s to szwy p i o w a t e (suturae
serratae), rzadziej uskowate (suturae squamosae) lub gadkie (suturae planae),
lub
szwy r o w k o w e
(schindylesis).
Ciemiczka (fonticuli)
Wystpuje sze ciemiczek, z ktrych
d w a s parzyste i d w a nieparzyste (AS 1,
ryc. 8 2 - 8 5 ) .
Ciemiczko przednie lub wielkie albo
czoowe (fonticulus
anterior,
s.
major,
s. frontalis) jest c i e m i c z k i e m nieparzystym.
Ciemiczko tylne l u b mae albo potyliczne (fonticulus posterior, s. minor, s. occipitalis) naley r w n i e clo ciemiczek nieparzystych.
Na bocznej cianie czaszki ley parzyste
ciemiczko przednio-boczne, c z y l i klinowe
(fonticuli
anterolateralis,
s.
sphenoiclalis),
i tylno-boczne, czyli sutkowe (fonticuli
posterolateralis,
s. mastoideus).
Na przebiegu
s z w w mog w y s t p o w a kostki s z w w , natomiast w obrbie ciemiczka przedniego
m o e w y s t p o w a ko - bregma, a w ciem i c z k u k l i n o w y m - pterion.
C i e m i c z k o tylne i ciemiczka p o o o n e
na bocznej cianie czaszki zamykaj si
w 1 r.., c i e m i c z k o przednie natomiast z w y k l e w 2 r..
Szew c z o o w y zanika z w y k l e j u w 2 r..,
ale wikszo s z w w sklepienia czaszki kostnieje dopiero w 4 0 - 5 0 r..

Poczenia stawowe
Poczenia
stawowe
(articuiationes),
z w a n e r w n i e poczeniami maziowymi
(juncturae synoviales), wystpuj obustronnie w miejscu poczenia u c h w y z komi
s k r o n i o w y m i , t w o r z c stawy skroniowo-uc h w o w e (AS 1, ryc. 1 2 8 - 1 3 5 , 138).
Staw skroniowo-uchwowy (articulatio
temporomanclibularis)
jest stawem symetryc / .
nym, kulistym, sprzonym i clwujamowym.
Jego p o w i e r z c h n i e stawowe stanowi:
przedni o d c i n e k cou u c h w o w e g o tworzcy doek s t a w o w y i guzek s t a w o w y na wyrostku j a r z m o w y m koci skroniowej oraz gow a u c h w y . Jama stawowa podzielona ji
krkiem s t a w o w y m na d w i e o d d z i e l n e komory. Torebka stawowa jest luna i wzmacniaj j trzy wizada:
-

wizado boczne (ligamentum


laterale),
przebiegajce, od podstawy wyrostka
j a r z m o w e g o clo bocznej i tylnej p
w i e r z c h n i szyjki u c h w y ,
wizado klinowo-uchwowe (ligament u m sphenomandibulare),
biegnce ocl
kolca koci k l i n o w e j i szczeliny skalislo- b b e n k o w e j koci skroniowej przez pow i e r z c h n i wewntrzn gazi u c h w .
clo j z y c z k a u c h w y , o b e j m u j c e pocztek bruzdy u c h w o w o - g n y k o w e j ,

wizado rylcowo-uchwowe (ligamentum stylomanclibulare),


rozpoczynajce
si na wyrostku r y l c o w a t y m i biegnce
d o kta i tylnego brzegu gazi uchwy. W stawie s k r o n i o w o - u c h w o w y m odbywaj si ruchy u c h w y w trzech kierunkach:
1) w y s u w a n i e i cofanie,
2) opuszczanie i podnoszenie,
3) ruchy boczne, czyli ruchy ucia.

i Okolice topograficzne
gowy i szyi (ryc. 13)
G o w i szyj m o n a p o d z i e l i na mniejsze o k o l i c e topograficzne.

W obrbie szyi mona w y r n i sz)


waciw oraz kark.

Ryc. 13. Okolice topograficzne gowy i szyi.


1. Okolica czoowa (regio frontalis)
2. Okolica nadoczodolowa (regio supraorbitalis)
3. Okolica oczodoowa (regio orbilalis)
4. Okolica nosowa (regio nasalis)
5. Okolica podoczoclolowa (regio infraorbitalis)
6. Okolica jarzmowa (regio zygomal/ca)
7. Okolica przyuszniczo-waczowa
(regio parotideomasseterica)
8. Okolica policzkowa (regio buccalis)
9. Okolica ustna (regio oralis)
0. Okolica uchwowa (regio mandibularis)
1. Okolica brdkowa (regio menlalis)
2. Okolica poduchwowa (regio submandibularis)
3. Okolica podbrdkowa (reg/o submentalis)
4. Okolica gnykowa (regio hyoidea)

15. Okolica podgnykowa (regio infrahyoidea)


16. Okolica krtaniowa (regio laryngea)
17. Okolica ttnicy szyjnej (regio arler/ae caroticae)
i 8. Okolica tarczowa (regio thyreoidea)
19. Okolica nadmostkowa (regio supraslernalis)
20. Okolica moslkowo-obojczykowo-sutkowa
(regio sternocleidomastoidea)
21. Okolica nadobojczykowa (regio supraclavicularis)
22. Okolica szyi boczna (regio colli lateralis)
23. Okolica potyliczna (regio occipitalis)
24. Okolica sutkowa (regio mastoidea)
25. Okolica uszna (regio auricularis)
26. Okolica ciemieniowa (regio parietalis)
27. Okolica skroniowa (regio temporalis)

Okolica szyi waciwej jest ograniczona


ocl gry d o l n y m brzegiem u c h w y , o d d o t u
g r n y m brzegiem o b o j c z y k a i w c i c i e m
s z y j n y m mostka.
Granic karku ocl p r z o d u jest linia przebiegajca w z d u przedniego brzegu mi-

nia c z w o r o b o c z n e g o , ocl clou linie p i , , ,


b i e g a j c e ocl w y r o s t k a b a r k o w e g o topami
clo w y r o s t k a k o l c z y s t e g o VII krgu szyjnego^
oraz ocl g r y linia p r z e b i e g a j c a w z d u kre..
sy k a r k o w e j g r n e j d o g u z o w a t o c i p o t y l i C 2 j
nej z e w n t r z n e j .

Unerwienie skry gowy i szyi


Skra twarzy jest unerwiona przez nerwy
skrne odchodzce od gazi nerwu trjdzielnego: nerwu ocznego (N^), nerwu szczkowego (NA) i nerwu u c h w o w e g o (V 3 ) (AS 1, ryc.
145-147).
Skr g o w y i szyi unerwiaj take gazie skrne splotu szyjnego: nerw uszny w i e l ki, nerw poprzeczny szyi, nerwy nadoboj-

N. auriculolemporalis

c z y k o w e i n e r w p o t y l i c z n y mniejszy, a take
gazie g r z b i e t o w e n e r w w rdzeniowych;'
n e r w p o t y l i c z n y wikszy, n e r w potyliczny
trzeci, czasem ga skrna n e r w u podpoty:
.licznego i gazie g r z b i e t o w e d o l n y c h ner-'
w w r d z e n i o w y c h s z y j n y c h ( Q i C s ).
Zakres unerwienia skry g o w y i szyi przez'
w y m i e n i o n e nerwy przedstawiono na ryc. 14.

N. supraorbitalis
N. supratrochlearis
N. zygomaticotemporalis
N, lacrimalis
N. zygomaticofacialis

N. occipitalis major
nasalis exlemus

N. occipitalis minor
Rami clorsales nn.
spinales C3, C4, Cs

N. infraorbitalis
N. buccalis
N. mentalis
N. auricularis major
transyersus colli

Nn. supiaclaviculares

Ryc. 14. Schemat unerwienia skry gowy i szyi.

119

yy S l o w y ' s z y i

W i r u s ppaca, atakujcy z w o j e nerw o w e , m o e u m i e j s c o w i si w z w o j u


t r j d z i e l n y m ; najczciej w czci z w o j u , z ktrej w y c h o d z i n e r w oczny. Z m i a ny o b e j m u j , o p r c z skry u n e r w i o n e j
przez n e r w oczny, r w n i e rogwk,
p o w o d u j c j e j bolesne o w r z o d z e n i a .

i Uwagi
kliniczne.
Neuralgia
nerwu
I trjdzielnego o b j a w i a si n a g y m i , sil: n y m i b l a m i twarzy, ktre mog t r w a
i 15 min lub d u e j . Najczciej neuralgia
dotyczy n e r w u szczkowego, nastp. nie u c h w o w e g o , a najrzadziej o c z I nego.

I yy gowy i szyi
I yy gowy
yy gowy (AS 1, ryc. 144 i 147) bior
pocztek w sieci ylnej sklepienia czaszki,
z ktrej obustronie biegn cztery p n i e ylne:
ya t w a r z o w a , ya s k r o n i o w a p o w i e r z chowna, ya uszna tylna i ya p o t y l i c z n a .
ya t w a r z o w a o d p r o w a d z a krew clo y y
szyjnej w e w n t r z n e j (z przedniej i rodkowej czci sklepienia), ya uszna tylna za
oraz ya p o t y l i c z n a prowadz krew d o yy szyjnej zewntrznej.
ya twarzowa (vena faciaiis) zbiera krew
z obszaru zaopatrywanego przez ttnic szyjn zewntrzn. Rozpoczyna si ona jako ya
ktowa (v. anguiaris) w przyrodkowym kcie
oka z poczenia yy nadbloczkowej i yy
nadoczodoowej oraz yy nosowo-czoowej
(ktra jest d o p y w e m yy ocznej grnej). y a twarzowa biegnie skonie na p o w i e r z c h n i
bocznej twarzy clo brzegu przedniego minia wacza. Przy d o l n y m brzegu u c h w y ya twarzowa zawraca clo tyu i czy si z y zauchwow i po krtkim przebiegu uchodzi, na wysokoci koci gnykowej, d o yy
szyjnej wewntrznej samodzielnie lub wsplnym pniem z y jzykow i tarczow grn.
-

D o p y w a m i yy t w a r z o w e j s:
ya k t o w a (v. anguiaris),
ya n a d b l o c z k o w a (v.
supratrochiearis)
i ya n a d o c z o d o o w a (v..
supraorbitalis),
ktre cz si, t w o r z c y k t o w ,
yy p o w i e k o w e (w.
palpebrales),

y y n o s o w e z e w n t r z n e (w.
nasales
externae),
y y w a r g o w e [w.
labiales),
y a gboka t w a r z y (v. profunda
faciei),
czca y t w a r z o w z y z a u c h w o w i splotem s k r z y d o w y m ,
gazie przyusznicze (rami
parotidei),
- y a p o d b r d k o w a {v.
submentalis),
ya podniebienn z e w n t r z n a (v. palatina externa),
- y a z a u c h w o w a (v.
retromanclibularis).
ya z a u c h w o w a powstaje w k o m o r z e
przyusznicy z poczenia yy skroniowej
p o w i e r z c h o w n e j i szczkowej, w y c h o d z cej ze splotu s k r z y d o w e g o (plexus pterygoideus). Splot ten z n a j d u j e si w dole pods k r o n i o w y m , u t w o r z o n y m z d o p y w w y
szczkowych odpowiadajcych gaziom
ttnicy s z c z k o w e j . Z e splotu tego krew o d p y w a p o p r z e z y szczkow (v. maxillaris) clo y y z a u c h w o w e j . Splot s k r z y d o w y
ma p o c z e n i e z zatok jamist przez y
oczn doln (v. ophthalmica
interior).

yy szyi

(AS I , r y c . 2 7 9 , 2 8 0 )

yy powierzchowne szyi (ryc. 15)


D o y p o w i e r z c h o w n y c h szyi nale:
ya szyjna zewntrzna (v.
jugularis
externa), ktra r o z p o c z y n a si za m a o w i n uszn, p o n i e j linianki przyusznej
i powstaje z p o c z e n i a d w c h korzeni:
p r z e d n i e g o i tylnego. Korze przedni

V! retromandibularis

Ryc. 15. Schemat


yl ijowierzchownych szyi.

V. facialis
V. auricularis post.

V. jugularis ext.

V. jugularis ani.

Arcus venosus juguli

stanowi odgazienie yy z a u c h w o w e j ,
korze tylny powstaje z poczenia yy,
p o t y l i c z n e j i y y usznej t y l n e j . Nastpn i e y a szyjna z e w n t r z n a p r z e b i e g a
skonie w d i ku t y o w i , k r z y u j c si
z miniem
mostkowo-obojczykowo- s u t k o w y m na blaszce p o w i e r z c h o w n e j
powizi szyjnej pod miniem szerokim
szyi. U c h o d z d o n i e j : y a nacopatkow a [v. suprascapularis)
o r a z y a pop r z e c z n a szyi (v. transversa colli). W t r j kcie o p a t k o w o - o b o j c z y k o w y m przebija
blaszk
powierzchown
powizi
szyjnej i uchodzi do yy poclobojczykow e j l u b s z y j n e j w e w n t r z n e j b d te d o
yy ramienno-gowowej.
ya szyjna przednia (v. jugularis
anterior), ktra r o z p o c z y n a si w o k o l i c y
p o d b r d k o w e j i p o c z t k o w o przebiega
na blaszce p o w i e r z c h o w n e j
powizi
s z y j n e j , a nastpnie p r z e b i j a t blaszk,
w c h o d z c p o d misie mostkowo-obojc z y k o w o - s u t k o w y d o przestrzeni nad-

i
m o s t k o w e j . Ponad w c i c i e m szyjnym
m o s t k a o b i e y y - p r a w a i l e w a , < /,.
si, t w o r z c uk ylny szyjny (arcus venosus juguli). y a s z y j n a p r z e d n i a uchod z i d o y y s z y j n e j z e w n t r z n e j lub
podobojczykowej.
-

ya szyjna z e w n t r z n a tylna (v. jugularis


externa posterior), ktra p r z e b i e g a w trjk c i e b o c z n y m szyi i u c h o d z i clo yy
szyjnej zewntrznej.

yy gbokie szyi
Zalicza si clo nich d o p y w y szyjne yy ran i i e n n o - g o w o w e j oraz y szyjn wewntrzn i jej d o p y w y (z w y j t k i e m yy twarzowej).
D o d o p y w w szyjnych yy ramiennu- g o w o w e j nale:
ya krgowa (v. vertebralis),
ktra odpow i a d a czci s z y j n e j t t n i c y krgowej,
R o z p o c z y n a si o n a s p l o t e m y l n y m '
p o d p o t y l i c z n y m l e c y m w trjkcie
podpotylicznym i zazwyczaj podwjnie t o w a r z y s z y t t n i c y k r g o w e j a clo

szstego krgu szyjnego, poniej ktrego


yy krgowe cz si w p o j e d y n c z y
pie yy krgowej, przechodzcy przez
otwr w y r o s t k w p o p r z e c z n y c h sidmego krgu szyjnego. Nastpnie na wysokoci pierwszego krgu piersiowego ya
krgowa czsto czy si z y szyjn
gbok, uchodzc w s p l n i e z ni d o yy r a m i e n n o - g o w o w e j lub d o yy podobojczykowej.
_ ya szyjna gboka (v. cervicalis pro funda), ktra bierze pocztek w splocie podpotylicznym, zstpuje w d p o d wyrostkiem p o p r z e c z n y m sidmego krgu szyjnego, czy si z y krgow i w s p l n i e
z ni lub czasem samodzielnie u c h o d z i
do yy r a m i e n n o - g o w o w e j lub clo yy
poclobojczykowej.
ya szyjna wewntrzna (v. jugularis
interna) zbiera krew z j a m y czaszki, twarzy
oraz wikszej czci trzew szyi. Rozpoczyna si j a k o przeduenie zatoki esowatej,
tworzc opuszk grn yy szyjnej (bulbus
v. jugularis superior), nastpnie przebiega
wzdu tylno-bocznego o b w o d u ttnicy
szyjnej w e w n t r z n e j , dalej w z d u bocznego o b w o d u ttnicy szyjnej w s p l n e j i koczy si z tyu ocl stawu m o s t k o w o - o b o j c z y kowego, gdzie czy si z y p o d o b o j c z y kow, tworzc y r a m i e n n o - g o w o w .
W p o c z t k o w y m o d c i n k u przebiega w przestrzeni przygardowej, a nastpnie w przestrzeni rodkowej szyi. Tu przed s w y m ujciem t w o r z y opuszk doln yy szyjnej
interior).
{bulbus v. jugularis
~
-

Dopywami yy szyjnej wewntrznej s:


zatoka esowata (sinus sigmoicleus),
zatoka potyliczna (sinus
occipitalis),
splot y l n y kanau n e r w u p o d j z y k o w e go (plexus venosus canalis
hypoglossi),
ya kanalika limaka (v. canaliculi
cochleae),
zatoka skalista dolna (sinus petrosus interior),
ya potyliczna (v.
occipitalis),
ya t w a r z o w a (v. facialis),
ya gardowa (v. pharyngea),
ya j z y k o w a (v. lingualis),

yy t a r c z o w e grne (w.
periores).

thyroideae

su-

Uwagi kliniczne.
ya t w a r z o w a ma
w a n e zespolenia z zatok jamist
przez y oczn grn (v.
ophthalmica
superior) i ze splotem y l n y m skrzydow y m (plexus pterygoideus),
lecym
w dole p o d s k r o n i o w y m , przez y
oczn doln i y gbok twarzy.
Zakaenia w obrbie twarzy mog si
rozprzestrzenia clo zatoki jamistej oraz
splotu skrzydowego. ya twarzowa
nie ma zastawek, dlatego krew moe
przepywa w , o d w r o t n y m
kierunku.
Trjktna przestrze ocl ktw ust clo nasady nosa okrelana jest jako tzw. niebezpieczny trjkt twarzy. ya szyjna zewntrzna nazywana jest czasem w e w n trznym barometrem. Przy p r a w i d o w y m
cinieniu y l n y m jest ona w i d o c z n a tylko
w d o l n y m odcinku, tu ponad obojczykiem. Gdy wzrasta cinienie w yach
(w w a d a c h i chorobach serca, w ucisku
yy gwnej grnej), ya szyjna zewntrzna w i d o c z n a jest na caej dugoci, co
jest w a n y m o b j a w e m diagnostycznym.
Przecicie y y szyjnej zewntrznej oraz
n a p y w p o w i e t r z a clo przecitej yy pow o d u j e , o p r c z k r w a w i e n i a , szmery
w grnej czci klatki piersiowej oraz sinic. M o e take s p o w o d o w a zator
powietrzny.
W celu podania lekw lub p y n w
w przypadkach schorze lub o d w o d n i e nia organizmu w y k o n u j e si nakucie yy p o d o b o j c z y k o w e j lub yy szyjnej w e wntrznej. N a k u c i e yy p o d o b o j c z y k o w e j w y k o n u j e si poniej obojczyka,
w p o o w i e jego .dugoci, kierujc ig
przyrodkowo. Nakucie yy szyjnej
wewntrznej w y k o n u j e si w dolnej czci szyi, midzy przyczepami (mostkow y m i obojczykowym) pocztkowymi
minia m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o wego. Z w y k l e n a k u w a si y praw,
ktra jest szersza i ma bardziej prosty
przebieg anieli ya lewa.

Ttnice gowy i szyi


(iSI, ryc. 143, 148, 149, 150, 2 7 1 - 2 7 6 )
Ttnica szyjna wsplna (a. carotis communis) jest najwiksz ttnic szyi. Nie oddaje ona gazi b o c z n y c h . Prawa ttnica
szyjna wsplna rozpoczyna si w miejscu
rozdwojenia
pnia
ramienno-gowowego
z tyu ocl stawu m o s t k o w o - o b o j c z y k o w e g o
prawego. W jej przebiegu w y r n i a si tylko cz szyjn. Lewa ttnica szyjna wsplna w y c h o d z i z najniszej czci u k u aorty
midzy p n i e m r a m i e n n o - g o w o w y m a ttnic p o d o b o j c z y k o w lew. W przebiegu ttnicy szyjnej wsplnej lewej w y r n i a si
cz piersiow oraz szyjn.
O b i e ttnice szyjne wsplne biegn ku
grze i wstpuj clo trjkta ttnicy szyjnej.
Ttnice te na wysokoci grnego brzegu
chrzstki tarczowatej (poziom C ( ) dziel si
na gazie k o c o w e : ttnic szyjn w e w n trzn i ttnic szyjn zewntrzn. W miejscu p o d z i a u znajduje si ciao p r z y z w o j o w e , tzw. kbek szyjny (glomus
caroticum).
Grny odcinek ttnicy szyjnej wsplnej
lub pocztkowy odcinek ttnicy szyjnej w e wntrznej jest poszerzony i nosi nazw zatoki ttnicy szyjnej (sinus caroticus).
W cianie zatoki ttnicy szyjnej znajduj
si zakoczenia n e r w o w e reagujce na
zmiany cinienia krwi (baroreceptory).
Ucisk w miejscu p o d z i a u ttnicy szyjnej
wsplnej moe w y w o a odruch zatoki ttnicy szyjnej, charakteryzujcy si spadkiem
cinienia oraz poszerzeniem ttnic o b w o d o w y c h i zanikiem ttna. Powoduje to take spadek p r z e p y w u k r w i w naczyniach
mzgowia.
Ttnica szyjna wsplna jest dobrze dostpna w celu badania ttna, zwaszcza na
p o z i o m i e grnego brzegu chrzstki tarczowatej, p o w y e j minia m o s t k o w o - o b o j c z y kowo-sutkowego. Brak ttna na ttnicy
szyjnej wiadczy o zatrzymaniu czynnoci
serca.

Uwagi kliniczne. Kbek szyjny penicy


funkcj nerwow i clokrewn ma cisy
zwizek z. zatok ttnicy szyjnej, jesl on
rwnie chemoreceptorem. W nastpstwie zmiany skadu chemicznego krwi
spowodowanego zaburzeniem wentylacji
puc (pH, stenie tlenu i dwutlenku wgla), komrki ziarniste kbka wydzielaj
adrenalin, noradrenalin i serotonin,
ktre poprzez wkna nerwu jzykowo-garcowego i bdnego powoduj przyspieszenie czstoci i gbokoci oddechu
oraz wzrost cinienia ttniczego kiwi
i przyspieszenie czstoci pracy serca.

j
!
i
[
:

:
'j
i
;

Ttnica szyjna wsplna, ya szyjna wewntrzna oraz nerw bdny przebiegaj po


o b u stronach szyi, o t o c z o n e tkank czn
tworzc p o c h e w k naczy szyjnych (vagina carotica), t w o r z c powrzek naczyniowo-nerwowy szyi.
Ttnica szyjna wewntrzna (a. carotis interna) zaopatruje przedni cz mzgowia,
o k o i zawarto o c z o d o u , u c h o wewntrzne oraz oddaje gazie clo czoa i nosa. Rozpoczyna si na wysokoci grnego brzegu
chrzstki tarczowatej w przedueniu ttnicy szyjnej w s p l n e j i biegnie ku grze
w stron podstawy czaszki clo o t w o r u zewntrznego kanau ttnicy szyjnej.
W trjkcie ttnicy szyjnej
przebiega
ona b o c z n i e i ku t y o w i ocl ttnicy szyjnej
zewntrznej, w przestrzeni przygarclowej
natomiast z tyu i p r z y r o d k o w o ocl ttnicy
szyjnej zewntrznej. Po przejciu przez kana ttnicy szyjnej przechodzi przez zatok
jamist i na wysokoci wyrostka pochyego
przedniego kieruje si ku grze oraz ku tyow i i dzieli si na gazie k o c o w e . W przebiegu ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j mona
w y r n i cz szyjn oraz g o w o w .

Uwagi kliniczne. Pogrubienie bony w e wntrznej ttnicy szyjnej wewntrznej


w w y n i k u zmian miadycowych moe
prowadzi d o zwenia i zmniejszenia
przepywu. Powoduje to zaburzenie kr... eni mzgowego i o b j w y niedokrwiep; nia mzgu (zaburzenia wiadomoci,
czucia). W tych przypadkach blaszki
miadycowe mog by usunite operac y j n i e . D o p y w krwi d o mzgu o d b y w a
j si wtedy poprzez poczenie kocowej
! gazi ttnicy twarzowej - ttnicy ktowej
p ( a . anguiaris) z gazi ttnicy ocznej - ttMnic grzbietow nosa (a. dorsalis nasi).
Gazie ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j s
nastpujce:
Ga szyjno-bbenkowa (ramus caroticotympanicus)
o d c h o d z i w obrbie kanau
ttnicy szyjnej i biegnie d o dna j a m y bbenkowej, rozgaziajc si w b o n i e luzowej.
Ga kanau skrzydowego (ramus canalis pterygoidei)
o d c h o d z i o d ttnicy szyjnej w obrbie jej kanau, nastpnie przebiega przez kana s k r z y d o w y i czy si z gazk ttnicy szczkowej.
Gazie zatoki jamistej (rami sinus cavernosi) to drobne naczynia, ktre kieruj si
clo z w o j u trjdzielnego, przysadki oraz ciany zatoki jamistej.
Ttnica oczna (arteria ophthalmica)
jest
pierwszym
odgazieniem
kocowego
odcinka ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j . Zaopatruje ona zawarto o c z o d o u , zatok klinow, k o m r k i sitowe, b o n luzow grnej czci j a m y nosowej oraz o p o n tward
przedniego d o u czaszki. W kanale w z r o k o wym ttnica oczna przebiega poniej n e r w u
wzrokowego. Po wejciu d o o c z o d o u pocztkowo przebiega przy jego cianie bocznej m i d z y miniem prostym b o c z n y m
a nerwem o d w o d z c y m , b o c z n i e o d nerwu w z r o k o w e g o . Nastpnie krzyuje ocl
gry n e r w w z r o k o w y i d o c h o d z i clo przyrodkowej ciany o c z o d o u , gdzie przebiega
wzdu dolnego brzegu minia skonego
grnego a clo bloczka tego minia, gdzie

d z i e l i si na ttnic n a d b l o c z k o w i ttnic
grzbietow nosa.
Ocl ttnicy o c z n e j odchodz nastpujce
gazie:
- ttnica rodkowa siatkwki (a. centralis
ret/nae) o d c h o d z i w p o c z t k o w y m odc i n k u ttnicy ocznej, kieruje si d o nerw u w z r o k o w e g o , w n i k a clo niego na jego d o l n e j stronie i d o c h o d z i do w e w n trznych w a r s t w siatkwki;
- ttnica z o w a (a. lacrimalis)
przebiega
w z d u grnego brzegu minia prostego
oka bocznego i oddaje:
1) gazie o p o n o w e (rr. meningei) przechodzce przez, szczelin o c z o d o o w grn lub o t w r o p o n o w o - o c z o d o o w y w skrzydle w i k s z y m koci
k l i n o w e j ; zespalaj si z gazi czoow ttnicy o p o n o w e j rodkowej,
2) gazie j a r z m o w e (rr. zygomatici) przechodzce przez szczelin o c z o d o o w doln d o d o u podskroniowego,

3) gazie m i n i o w e (rr. musculares) d o


mini,
4) gazie z o w e (rr. lacrimales) clo gruczou zowego,
5) ttnice p o w i e k o w e boczne - grn
i doln (aa. palpebrales
laterales superior et inferior);
ttnice rzskowe tylne dugie i krtkie
(aa. ciliares posteriores longae et breves);
gazie m i n i o w e (rr. musculares) zaopatrujce minie gaki ocznej; odchodz ocl nich ttnice rzskowe przednie
(aa. ciliares
anteriores);
ttnica n a d o c z o d o o w a (a.
supraorbitalis) przebiega p o d sklepieniem o c z o d o u
na miniu d w i g a c z u p o w i e k i grnej
i p o w y j c i u z o c z o d o u rozgazia si
naci brzegiem g r n y m o c z o d o u ;
ttnica sitowa tylna (a. ethmoiclalis
posterior) w n i k a przez o t w r sitowy clo komrek s i t o w y c h tylnych;
ttnica sitowa przednia (a.
ethmoiclalis
anterior) w c h o d z i clo d o u przedniego
czaszki przez o t w r sitowy przedni
i przez blaszk poziom koci sitowej
d o c h o d z i clo j a m y nosowej; w jamie cza-

szki od ttnicy tej o d c h o d z i ttnica opon o w a przednia (a. meningea


anterior);
- ttnice p o w i e k o w e przyrodkowe grna
i dolna (aa. palpebrales
mecliales, superior et inferior).
Gaziami k o c o w y m i ttnicy ocznej s
ttnica nadbloczkowa (a.
supratrochiearis)
oraz ttnica grzbietowa nosa (a. dorsaiis nasi).Ttnica czca tylna (a.
communicans
posterior) w p o b l i u grnego brzegu mostu
u c h o d z i d o ttnicy tylnej mzgu z ttnicy
podstawnej lub krgowej i bierze udzia
w zaopatrzeniu podstawy m z g o w i a .
Ttnica naczyniwkowa (a.
choroidea)
zaopatruje splot n a c z y n i w k o w y k o m o r y
bocznej.
Ttnica przednia mzgu (a. cerebri anterior) o d c h o d z i p o d prawie prostym ktem
z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej w e w n trznej i przebiega nad nerwem w z r o k o w y m
w kierunku przyrodkowym, zbliajc si clo
ttnicy z drugiej strony, i czy si z ni za porednictwem ttnicy czcej przedniej. Zaopatruje ona ciao modzelowate, w c h o m z g o w e , pat c z o o w y i c i e m i e n i o w y pkul mzgu oraz cz jder kresomzgowia.
Ttnica rodkowa mzgu (a. cerebri media) jest p r z e d u e n i e m ttnicy szyjnej w e wntrznej, przebiega w brudzie b o c z n e j
i zaopatruje wysp, pat c z o o w y , ciemien i o w y i s k r o n i o w y oraz cz istoty biaej
i jdra kresomzgowia.
Ttnica szyjna zewntrzna (a. carotis
externa) rozpoczyna si w miejscu podziau
ttnicy szyjnej wsplnej na p o z i o m i e grnego brzegu chrzstki tarczowatej, w y c h o d z i
spod przedniego brzegu minia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, nastpnie przebiega w obrbie trjkta ttnicy szyjnej przykryta miniem szerokim szyi oraz blaszk
p o w i e r z c h o w n powizi szyi. Z trjkta ttnicy szyjnej kieruje si clo d o u z a u c h w o w e go, w ktrym z tyu szyjki u c h w y dzieli si
na gazie kocowe, tzn. ttnic szczkow
i ttnic skroniow p o w i e r z c h o w n .
Ttnica szyjna zewntrzna zaopatruje szyj oraz gow, z w y j t k i e m m z g o w i a , oka
i ucha wewntrznego.

Uwagi kliniczne. Podwizanie ttnicy ;


szyjnej zewntrznej jest konieczne w
zatamowaniu krwawienia. Ttnic szyjn
zewntrzn podwizuje si midzy inny- i
mi w celu zapobieenia k r w o t o k o w i z tt- j
nicy szczkowej, jzykowej lub twarzo- 1 .
w e j . Przy otwieraniu ropni w okolicy gr- 1
nych z b w trzonowych, przy usuwaniu j
z b w lub migdakw czsto zdarzaj si.j
krwotoki z ttnicy podniebiennej z:
jcej. Ttnic najczciej podwizu
w okolicy wizada rylcowo-uchwowe- ,j
go lub w trjkcie ttnicy szyjnej. Zabieg
ten zmniejsza przepyw k i w i w ttnicy,;,
oraz jej odgazieniach, nie eliminuje jrd-
nak cakowicie przepywu. Krew w ty
przypadkach pynie wstecznie przez
zie i ich poczenia z ttnic drugoslron-" :
n. Po podwizaniu ttnicy szyjnej ze- "
wntrznej i podobojczykowej ga. /.-:,
pujca ttnicy potylicznej zabezpiecza
krenie oboczne przez jej poczenia .
z ttnic krgow i ttnic szyjn gl
Bardzo czsto ttno badane jest na ttnicy '
twarzowej (w miejscu, gdzie ttnica krzyuje dolny brzeg uchwy) oraz skroniow e j powierzchownej (ku przodowi ocl j
m a o w i n y usznej).

Ttnica szyjna zewntrzna oddaje gazie


przednie, tylne, przyrodkowe i kocowe.
Z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej zewntrznej odchodz:
- ttnica tarczowa grna,
- ttnica j z y k o w a oraz
- ttnica t w a r z o w a .
Z przyroclkowego o b w o d u odchodzi
ttnica g a r d o w a wstpujca.
Z tylnego o b w o d u o d c h o d z :
- ttnica potyliczna oraz
ttnica uszna tylna.
Gaziami k o c o w y m i s:
ttnica skroniowa p o w i e r z c h o w n a i
ttnica szczkowa.
Ttnica tarczowa grna (a. thyroidea superior) przebiega clo grnego bieguna pata
bocznego gruczou tarczowego, oddajc ga-

lzie gruczoowe przedni, tyln i boczn clo


tarczycy- Ponadto zaopatruje ona minie
W okolicy gnykowej oraz krta, oddajc:
ga poclgnykow (ramus
infrahyoideus),
ga
mostkowo-obojczykowo-sutkow
(ramus
stemocleidomastoideus),
ttnic krtaniow grn (a. laryngea superior),
_ ga piercienno-tarczow (ramus
cricothyroideus).
Ttnica j z y k o w a (a. lingualis) jest drug
gazi ttnicy szyjnej zewntrznej rozpoczynajc si w obrbie trjkta ttnicy
szyjnej na wysokoci rogu wikszego koci
gnykowej. Nastpnie biegnie p o d miniem
g n y k o w o - j z y k o w y m w gbi trjkta ttnicy jzykowej, zdajc d o przodu, clo koca jzyka, gdzie przedua si w ttnic gbok jzyka. Zaopatruje ona jzyk oraz okolic podjzykow, oddajc:
-

ga naclgnykow (ramus
suprahyoideus),
gazie grzbietowe jzyka (rami dorsales
linguae),
- ttnic p o d j z y k o w (a.
sublingualis),
- ttnic gbok jzyka (a. profunda
linguae).
Ttnica twarzowa (a. facialis) odchodzi
rwnie z przedniego o b w o d u ttnicy szyjnej
zewntrznej i kieruje si ku grze i clo przodu,
przykryta brzucem tylnym minia d w u b r z u cowego i miniem, rylcowo-gnykowym. Dalej biegnie esowato za ktem u c h w y i wychodzi na twarz na przednim brzegu minia
wacza. Na twarzy kieruje si clo przyrodkowego kta oka, gdzie zespala si z ttnic
grzbietow nosa (z ttnicy ocznej). W przebiegu ttnicy twarzowej mona w y r n i
dwie czci - szyjn i twarzow, rozdzielone
dolnym brzegiem uchwy. Gazie czci
szyjnej zaopatruj gwnie dno i cian boczn jamy ustnej oraz cie gardzieli, gazie
czci twarzowej zaopatruj powierzchnizewntrzn twarzy - koci oraz czci mikkie twarzy. Gaziami ttnicy twarzowej s:
-

ttnica podniebienn wstpujca (a. palatina ascendens),

ga m i g d a k o w a (ramus
ttnica p o d b r d k o w a (a.

tonsillaris),
submentalis),

gazie g r u c z o o w e (rami
glandulares),
ttnica w a r g o w a dolna (a. labialis inferior),
ttnica w a r g o w a grna (a. labialis superior),
ttnica ktowa (a. anguiaris).
Ttnica gardowa wstpujca (a. pharyngea ascendens) jest przyrodkow gazi ttnicy szyjnej zewntrznej. Przebiega w kierunku garda, a nastpnie ku grze clo podstaw y czaszki. Zaopatruje gardo, opon tward
oraz jam bbenkow. Oddaje:
-

gazie g a r d o w e (rami
pharyngei),
ttnic o p o n o w tyln (a. meningea
posterior),
- ttnic bbenkow doln (a.
tympanica
inferior).
Ttnica potyliczna (a. occipitalis)
rozpoczyna si z tylnego o b w o d u ttnicy szyjnej
zewntrznej na wysokoci ttnicy twarzowej, nastpnie przebiega ku grze i ku tyow i , d o c h o d z c - c l o potylicy pod miniem
m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w y m . Zaopatruje misie m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t kowy, o p o n tward, m a o w i n uszn, minie karku oraz czci mikkie okolicy potylicznej. Gaziami ttnicy potylicznej s:
-

gazie
w e (rami

mostkowo-obojczykowo-sutkostemocleidomastoidei),

ga sutkowa (ramus mastoideus),


ga uszna (ramus
auricularis),
ga zstpujca (ramus
descendens),
gazie p o t y l i c z n e (rami
occipitales).
Ttnica uszna tylna (a. auricularis
posterior) jest r w n i e tyln gazi ttnicy
szyjnej zewntrznej; kieruje si clo tyu ocl
m a o w i n y usznej i zaopatruje misie
strzemiczkowy, jam bbenkow, k o m r k i
sutkowe oraz cz przyrodkow m a o w i ny i o k o l i c wyrostka sutkowatego. O d c h o dz o d niej gazie:

ttnica r y l c o w o - s u t k o w a (a.
stylomastoidea),
- ga uszna (ramus
auricularis),
- ga potyliczna (ramus
occipitalis).
Ttnica
skroniowa
powierzchowna
(a. temporalis superficialis) jest gazi kocow ttnicy szyjnej zewntrznej; rozpoczyna si ku t y o w i od szyjki u c h w y i bie-

gnie clo p r z o d u o d m a o w i n y usznej d o


o k o l i c y skroniowej, gdzie dzieli si na ga
c z o o w i c i e m i e n i o w . U n a c z y n i a liniank przyuszn, misie skroniowy, m a o w i n uszn, p o w i e r z c h o w n e warstwy sklepienia czaszki oraz twarzy w o k o l i c y uku jarzm o w e g o . Gaziami ttnicy
skroniowej
p o w i e r z c h o w n e j s:
-

gazie przyusznicze (rami paroticlei),


ttnica poprzeczna twarzy (a. transversa
faciei),
- gazie uszne przednie (rami
auriculares
anteriores),
ttnica j a r z m o w o - o c z o d o o w a (a. zygomalicoorbitalis),
- ttnica skroniowa rodkowa (a. temporali media),
- ga c z o o w a (ramus
frontalis),
- ga c i e m i e n i o w a (ramus
parietalis).
Ttnica szczkowa (a. maxillaris)
jest
drug, silniejsz gazi k o c o w ttnicy
szyjnej
zewntrznej,
rozpoczynajc
si
w dole z a u c h w o w y m w e w n t r z linianki
przyusznej, ku t y o w i ocl szyjki u c h w y . Kieruje si ona clo d o u pocskroniowego, a nastpnie co d o u s k r z y d o w o - p o d n i e b i e n n e go. W jej przebiegu w y r n i a si trzy czci:
u c h w o w , skrzydow oraz s k r z y d o w o -podniebienn. Odgazienia czci
uc h w o w e j ttnicy szczkowej zaopatruj uc h w , ciany ucha rodkowego oraz jam
czaszki. Gazie czci s k r z y d o w e j zdaj
clo mini waczy, a cz skrzyclowo-poclniebienna zaopatruje j a m nosow i ustn.
Ocl czci u c h w o w e j o d c h o d z :
-

ttnica uszna gboka (a. auricularis


profuncla),
- ttnica b b e n k o w a przednia (a. tympanica anterior),
ttnica o p o n o w a rodkowa (a. meningea
media) oraz
- ttnica z b o d o o w a d o l n a (a. alveolaris
inferior).
Ta ostatnia kieruje si m i d z y ga uc h w y a misie s k r z y d o w y przyrockowy
i przez o t w r u c h w y wstpuje d o kanau
u c h w y . Przed w e j c i e m clo kanau oddaje
ga u c h w o w o - g n y k o w (ramus
mylohyo-

ideus). Ttnica z b o d o o w a dolna kocz 1


si j a k o ttnica b r d k o w a (a. mentalis), wy
c h o d z c przez o t w r brdkowy.
Ocl czci skrzydowej ttnicy szczko
wej odchodz:
- ttnica w a c z o w a (a. masseterica),
- ttnice s k r o n i o w e gbokie przedni;
i tylna (aa. temporales profundae
anterio
et posterior),
- gazie s k r z y d o w e (rami
pterygoidei
oraz
- ttnica p o l i c z k o w a (a. buccalis).
Gaziami czci skrzyclowo-podnie
biennej ttnicy szczkowej s:
ttnica z b o d o o w a grna tylna (a. alve
olaris superior
posterior),
ttnica p o d o c z o d o o w a (a. infraorbitalis)
ktra przechodzi przez szczelin oczo
d o o w doln d o kanau pocloczodoo
w e g o i oddaje gazie zbocloowe grni
przednie,
ttnica podniebienna zstpujca (a. pala
tina descenclens),
ttnica klinowo-poclniebienna (a. sphe
nopalatina) oraz
- ttnica kanau skrzydowego (a. canali
pterygoidei).
Ttnica podobojczykowa
Ttnica p o d o b o j c z y k o w a (a. subc!avi
po stronie prawej o d c h o d z i z pnia ramien
n o - g o w o w e g o , po stronie lewej natomias
jest dusza o 4 - 5 c m i o d c h o d z i z u k u aor
ty. Koczy si ona na brzegu zewntrzny!pierwszego ebra, przeduajc si w ttni
c p a c h o w . Od- ttnicy p o d o b o j c z y k o w e
odchodz tylko d w i e samodzielne gazie
ttnica krgowa oraz ttnica piersiowa we
wntrzna. Kolejne gazie rozpoczynaj sic
d w o m a pniami: p n i e m tarczowo-szyjnytT
oraz p n i e m e b r o w o - s z y j n y m .
Ttnica krgowa (a. vertebralis) odchi
dzi z grnego o b w o d u ttnicy podobojczy
k o w e j i kieruje si ku grze, nastpnie wsti
puje clo o t w o r u wyrostka poprzecznegc
szstego krgu szyjnego i biegnie ku grze
jsrzez sze o t w o r w w y r o s t k w poprzecznych krgw szyjnych. Na krgu szczyto
w y m o b i bruzd i nastpnie'przebija bo

n szczytowo-potyliczn tyln i o p o n tward. W c h o d z i clo czaszki przez o t w r w i e l k i


i n a d o l n y m brzegu mostu czy si z ttnic krgow z drugiej strony, t w o r z c nieparzyst ttnic podstawow (a. basilaris). Ocl
ttnicy krgowej w czci szyjnej o d c h o d z :
_ gazie miniowe (rami
musculares),
_ gazie r d z e n i o w e (rami spinales),
_ ga o p o n o w a (ramus
meningeus).
O d czci w e w n t r z c z a s z k o w e j ttnicy
krgowej o d c h o d z :
_ ttnica r d z e n i o w a tylna (a. spinalis
posterior),
- ttnica r d z e n i o w a przednia (a. spinalis
anterior),
- ttnica dolna tylna m d k u (a. cerebelli inferior
posterior).
Ttnica piersiowa wewntrzna (a. thoracica interna) o d c h o d z i z ttnicy poclobojczykowej ku d o o w i , biegnc r w n o l e g l e clo
bocznego brzegu mostka. O d d a j e liczne gazie clo trzew i ciany przedniej klatki piersiowej, nastpnie dzieli si na gazie kocowe - ttnic m i n i o w o - p r z e p o n o w oraz

ttnic nabrzuszn grn, ktra zespala si


z ttnic nabrzuszn doln.
Pieii tarczowo-szyjny (truncus
thyreocervicalis) o d c h o d z i z przednio-grnego obw o d u czci wstpujcej ttnicy p o d o b o j c z y k o w e j i dzieli si przewanie na trzy,
czasem cztery gazie, ktrymi s:
- ttnica tarczowa dolna (a. thyroidea
inferior),
- ttnica nadopatkowa (a. suprascapularis),
- ttnica poprzeczna szyi (a. transversa colli),
ttnica szyjna wstpujca (czasami) (a.
cervicalis
ascendens).
Pie ebrowo-szyjny (truncus
costocervicalis) o d c h o d z i z tylnego o b w o d u ttnicy
p o d o b o j c z y k o w e j , przebiega przy przyrodkowymi brzegu minia pochyego przedniego i z przodu ocl szyjki pierwszego ebra
dzieli si na d w i e gazie k o c o w e :
ttnic szyjn gbok (a. cervicalis
profunda) oraz
ttnic m i d z y e b r o w najwysz (a. intercostalis
suprema).

I Naczynia i wzy chonne


gowy i szyi
Chonka z g o w y i szyi o d p y w a p o o b u
stronach g w n i e d o w z w szyjnych gbokich, lecych w z d u p o w r z k a naczyn i o w o - n e r w o w e g o szyi, nastpnie clo pnia
chonnego szyjnego.
Mala ilo chonki zbierana jest przez w zy chonne nadobojczykowe, skd o d p y w a
do pnia poclobojczykowego i czciowo clo
pnia szyjnego.
W obrbie g o w y tylko m z g o w i e i jego
opony, bdnik boniasty oraz gaka oczna
nie maj naczy c h o n n y c h .
Do w z w chonnych gowy zalicza
si nastpujce grupy w z w c h o n n y c h
(ryc. 16):

w z y c h o n n e potyliczne (2 lub 3) (nodi


lympboidei
occipitales) p o o o n e na poz i o m i e kresy karkowej grnej,
w z y c h o n n e z a m a o w i n o w e (1-3)
(nodi lympboidei
retroauriculares)
lece
ku t y o w i ocl m a o w i n y usznej,
w z y chonne przyusznicze (nodi lymphoidei parotidei) ukadajce si w d w c h
warstwach - wzy powierzchowne le
w komorze przyusznicy na powierzchni
zewntrznej linianki przyusznej, wzy
gbokie za wewntrz linianki,
w z y c h o n n e p o l i c z k o w e (nodi
lympboidei
buccales)
lece na p o w i z i
minia p o l i c z k o w e g o .

Nodi parotidei

Nodi
retroauriculares
Nodi buccales
Nodi occipitales

Nodi cervicaies
superficiales
Nodi submentales
Nodi cervicales
profundi

Nodi submandibulares
Nodi

infrahyoidei

Nodus prelaryngeus

Nodi pretracheales

Truncus jugularis
Ryc. 16. Schemat wzw chonnych gowy i szyi.

Naczynia chonne gowy ukadaj si


w trzy pasma; s to:
pasmo t w a r z o w e (tractus facialis) biegnce
wzdu yy twarzowej i odprowadzajce
c h o n k clo w z w p o d u c h w o w y c h ,
-

p a s m o z a u c h w o w e (tractus
retromandibularis)
przebiegajce w z d u
y
skroniowych
powierzchownych
oraz
yy zauchwowej, uchodzce do wzw
przyuszniczych,
policzkowych
oraz w z w s z y j n y c h grnych gbokich,
pasmo p o t y l i c z n e a l b o

zamaowinowe

(tractus
occipitalis
s.
retroauricularis)
przebiegajce w z d u y y potylicznej
i usznej tylnej, nastpnie przez w z y pot y l i c z n e i z a m a o w i n o w e dochodzce
d o g b o k i c h w z w s z y j n y c h grnych
i w z w szyjnych powierzchownych.
W z y chonne szyi d z i e l i si na trzy grup y (ryc. 16).
1) W z y c h o n n e s z y j n e p r z e d n i e (nodi
lymphoidei
cervicales anteriores) zbieraj c h o n k z j a m y ustnej oraz t r z e w i szyi.
Nale d o n i c h :
-

wzy chonne poduchwowe

(nodi

lymphoidei
submandibulares)
w trjkcie p o d u c h w o w y m na liniance
poduchwowej,
ukadajce
si
w z d u brzegu u c h w y ,
w z y c h o n n e p o d b r d k o w e (2 lub
3) (nodi lymphoidei
submentales)
w
o k o l i c y p o d b r d k o w e j oraz na miniu szerokim szyi,
w z y c h o n n e zagardowe (nodi lymphoidei relropharyngei)
z tyu o d grnej czci garda,
w z y c h o n n e p o d g n y k o w e (n. lymphoidei
infrahyoidei)
poniej trzonu
koci g n y k o w e j ,
wze c h o n n y przedkrtaniowy (nodus lymphoideus prelaryngeus) z przodu ocl krtani,
w z y c h o n n e przedtchawicze (nodi
lymphoidei
prelracheales)
z przodu
o d tchawicy,
w z y c h o n n e p r z y t c h a w i c z e (nodi
lymphoidei
paratracheales)
midzy
tchawic a przeykiem w z d u nerwu
krtaniowego wstecznego,

w z y c h o n n e naclmostkowe (nodi
lymphoidei
suprastemales)
w przestrzeni n a d m o s t k o w e j .
2) W z y c h o n n e szyjne p o w i e r z c h o w n e
(nodi lymphoidei
cervicales
superficiales), z w a n e te w z a m i c h o n n y m i szyjn y m i t y l n o - b o c z n y m i , z l o k a l i z o w a n e s
w grnej czci trjkta bocznego szyi i
zbieraj one c h o n k z o k o l i c y potylicznej i karku. Chonka o d p y w a z nich clo
kta ylnego g w n i e przez w z y nado b o j c z y k o w e i w mniejszej iloci przez
w z y c h o n n e szyjne gbokie.
3) W z y c h o n n e szyjne gbokie (nodi
lymphoidei
cervicales profundi) przebiegaj w r a z z p o w r z k i e m n a c z y n i o w o - n e r w o w y m szyi, ukadajc si w z d u
y y szyjnej w e w n t r z n e j . O b e j m u j one
d u y obszar drenowania, zbieraj bow i e m p r a w i e ca c h o n k trzewi g o w y
i szyi, uchodzc k r t k i m p n i e m s z y j n y m
clo kta ylnego.

Minie gfowy i szyi

1 Minie gowy
(AS 1, ryc. 132, 135-142)
Minie g o w y dzieli si na trzy grupy:
1) minie w y r a z o w e lub minie mimiczne,
2) minie ucia p o w o d u j c e ruchy uc h w y poprzez dziaanie na staw skroniowo-uchwowy,
3) minie jzyka, gaiki ocznej, oczodou
oraz minie zwizane z narzdem suchu.

Minie wyrazowe gowy


(tab. 3)
Wszystkie u n e r w i o n e s przez nerw
twarzowy. W y r n i a si nastpujce grupy
mini.

Minie sklepienia czaszki


Misie naczaszny (m. epicranius) skada si z minia p o t y l i c z n o - c z o o w e g o (m.
occipitofrontalis)
i minia skroniowo-ciem i e n i o w e g o (m. temporoparietalis),
ktre
p o c z o n e s paskim rozcignem tworzc y m czepiec cignisty (galea
aponeurotica). Brzusiec p o t y l i c z n y minia potylicznoc z o o w e g o rozpoczyna si na b o c z n y c h
czciach kresy karkowej najwyszej i koczy si w e w k n a c h czepca cignistego.
Brzusiec c z o o w y tego minia rozpoczyna
si w skrze b r w i i gadzizny, a k o c z y si
w e w k n a c h czepca cignistego.
Misie s k r o n i o w o - c i e m i e n i o w y rozpoczyna si na czepcu cignistym, a koczy
na p o w i e r z c h n i w e w n t r z n e j chrzstki ma o w i n y usznej. Misie naczaszny prze-

Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne)

bmepicranius)
Minie sklepienia czaszki - misie naczaszny
czepiec
nerw
Misie potylicznobrzusiec potylicztwarzowy
cignisly
-czoowy (m. ocxiny na bocznych
(galea aponeupitofrontalis)
czciach kresy
rotica)
karkowej najwyszej

przesuwa czepiec
cignisty, na kociach sklepienia
czaszki tworzy
poprzeczne zmnr-
szczki czoa

brzusiec czoowy
w skrze brwi
i gadzizny
Misie skroniowo-ciemieniowy
(m. temporoparietalis)

czepiec cignisty

powierzchnia
wewntrzna
chrzstki maowiny usznej

nerw
twarzowy

cz oczodoowa:
wyrostek czoowy,
grzebie zowy
przedni szczki,
odnoga przednia
wizada powiekowego przyrodkowego

cz oczodoowa: okra
dookoa wejcie do oczodou i koczy si
powracajc na
miejsce swego
pocztku

nerw
twarzowy

cz powiekowa: grny lub


dolny brzeg wizada powiekowego przyrodkowego

cz powiekowa: wizado
powiekowe
boczne

cz powiekowa: powoduje
zamykanie szpary powiek oraz
mruganie

cz zowa: grzebie zowy tylny


koci zowej, woreczek zowy

cz Izowa: rozwiera woreczek


zowy

Minie szpary powiek


Misie okrny
oka
(m. orbicularis
oculfl

Misie marszczcy
brwi (m. corrugator
supercilii)

cz nosowa
koci czoowej

cz zowa: wolny brzeg powieki grnej i dolnej


skra powyej
brwi

Misie poduny
(m. procerus)

ko nosowa

skra gadzizny

Minie szpary ust


Misie obniajcy
warg doln
(m. depressor /ab//
inferioris)

dolny brzeg uchwy, stanowi rwnie przeduenie wkien minia szerokiego szyi

' skra wargi


dolnej

cz oczodoowa: pociga
brwi w kierunku gadzizny i ku
doowi, pomaga
przy zaciskaniu
powiek

nerw
twarzowy

tworzy pionowe
fady midzy
brwiami

nerw
twarzowy

wywouje poprzeczne fady


u nasady nosa

nerw
twarzowy

obnia warg
doln, uwypukla
j i pogrubia
,>

Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne) - cd.


[Misieri
1
[Minie szpary ust

Przyczep
pocztkowy

Przyczep
kocowy

UniMwicnie
. .

. . . . . '

Misie brridkowy
(zn. mentalis)

ki zbodoowe
dolnych siekaczy
i ka

skra brdki

nerw
twarzowy

uwypukla brdk
i warg doln
oraz pogbia
bruzd brdkowo-wargow

Misie obniacz
kta ust (m. c/epressor anguli
oris)
Misie miechowy
(m. risorius) ,

brzeg uchwy od
guzka brdkowego do pierwszego
zba trzonowego
powi przyusznicza i waczowa

kt ust

nerw
twarzowy

kt ust

nerw
twarzowy

Misie jarzmowy
wikszy (m. zygomaticus major)

powierzchnia policzkowa koci


jarzmowej

kt ust

nerw
twarzowy

pociga kt ust ku
doowi i wyprostowuje bruzd
nosowo-wargow
wywouje zagbienie w skrze
policzka, tzw.
doek miechowy
pociga kt ust
ku grze i bocznie, wspdziaa
z miniem miechowym

Misie dwigacz
wargi grnej
i skrzyda nosa
(m. levator
labii superioris
aiaeue nasi)
Misie dwigacz
wargi grnej
(m. levalor
iabii superioris)

wyrostek czoowy szczki

skra wargi grnej i bruzdy nosowo-wargowej


oraz skra skrzyda nosa i nozdrzy

nerw
twarzowy

unosi skrzydo
nosa, rozwiera
nozdrza, unosi
warg grn

brzeg podoczodoowy

skra bruzdy
nosowo-wargowej

nerw
twarzowy

unosi warg
grn

Misie jarzmowy
mniejszy (m. zygomaticus minor)

powierzchnia policzkowa koci


jarzmowej

skra bruzdy
nosowo-wargowej

nerw
twarzowy

pociga warg
grn ku grze
i clo boku, pogbia bruzd nosowo-wargow

Misie dwigacz
kta ust (m. levator
anguli oris)

d nadkowy poniej otworu podoczodoowego

skra i bona
luzowa kta
ust

nerw
twarzowy

unosi kt ust ku
grze i przyrodkowo

Misie policzkowy
im. buccinalor)

wzdu wyrostka
zbodolowego
szczki, wzdu
szwu skrzydowo-uchwowego,
wzdu grzebieniapoliczkowego
i na powierzchni
zewntrznej
uchwy

bona luzowa
i skra kta ust,
bona luzowa
obu warg

nerw
twarzowy

wydmuchuje powietrze zawarte


w przedsionku
jamy ustnej (misie trbaczy);
przyciska policzki
do zbw, pociga kty ust na
boki i poszerza
szpar ust

Tabela 3. Minie wyrazowe gowy (minie mimiczne) - cd.


Przyczep
pocztkowy
Minie szpary ust . . . . . . . . .
wkna od kta ust
Misie okrny ust
biegn ukowato
{m. orbicularis oris)
poza lini porockow wargi grnej i dolnej, splatajc si z wknami strony przeciwnej i wknami otaczajcych mini
Misie

Minie nozdrzy
Misie nosowy
Im. nasalis)

Misie obniacz
przegrody
(m. clepressor septi)

ki zbodoowe
grne kia i bocznego siekacza

k zbodoowy
grnego siekacza
bocznego

Minie maowiny usznej


czepiec cignisty
Misie uszny
przedni (m. a urii blaszka powierzcularis anterior)
chowna powizi
skroniowej
Misie uszny grny czepiec cignisty
(m. auricularis
superior)
Misie uszny tylny
(m. auricularis
posterior)

wyrostek sutkowaty koci skroniowej i kresa karkowa grna

Przyczep
kocowy

Unemitni

skra i bona
luzowa warg

nerw
twarzowy

cz poprzeczna: rozcigno
na grzbiecie
nosa,
cz skrzydowa: boczny
i tylny brzeg
skrzyda nosa
brzeg dolny
czci boniastej przegrody
nosa i brzeg
tylny skrzyda
nosa

nerw
twarzowy

,
zwiera szpar ust i

cz poprzeczna ,
pociga ruchom
cz nosa ku
doowi i ZW(
nozdrza, cz
skrzydowa r /wiera nozdrza

nerw
twarzowy

pociga przegrod nosa ku doowi

przedni brzeg
maowiny
usznej

nerw
twarzowy

pociga maowin uszn clo


przodu

powierzchnia
przyrodkowa
chrzstki maowiny
powierzchnia
tylna maowiny usznej

nerw
twarzowy

pociga maowin ku grze

suwa czepiec cignisty wobec koci sklepienia czaszki i wytwarza poprzeczne zmarszczki czoa. U n e r w i o n y jest przez nerw
twarzowy.
Czepiec cignisty (galea aponeurot/ca),
zwany rozcignem naczasznym (aponeurosis epicranialis), stanowi cienk mocn bo-

nerw
twarzowy

pociga maowin uszn ku


tyowi

n cignist zczon luno z okostn, - le natomiast ze skr gowy. Wraz ze skr


g o w y tworzy tzw. skalp Indian.
Minie szpary powiek
Misie okrny oka (m. orbicularis oclili) skada si z czci o c z o d o o w e j (pars

orbitalis), czci p o w i e k o w e j (pars


palpebralis) oraz czci I z o w e j (pars
lacrimalis).
Cz w k i e n czci o c z o d o o w e j t w o rzy misie obniacz b r w i (m. depressor supercilii). Cz o c z o d o o w a zaciska p o w i e ki. Misie o b n i a c z b r w i pociga b r w i
|<u d o o w i . Cz p o w i e k o w a zwiera szpar
powiek, p o w o d u j c mruganie. Przy poraeniu nerwu VII wystpuje n i e d o m y k a n i e
szpary p o w i e k . Cz z o w a rozwiera w o r e r
czek zowy. Skurcz caego minia p o w o d u je powstanie fadw biegncych p r o m i e n i cie ocl bocznego kta oka.
Misie marszczcy brwi (m. corrugator
supercilii) jest m a y m miniem lecym
obok nasady nosa, ktrego w k n a biegn
do skry p o w y e j b r w i . Tworzy p i o n o w e fady midzy b r w i a m i .
Misie poduny (m. procerus) przebiega ocl koci nosowej do skry g a d z i z n y ;
wywouje fady u nasady nosa.
Minie szpary ust
Misie obniajcy warg doln (m. depressor labii inferioris) biegnie ocl brzegu
dolnego u c h w y clo skry wargi dolnej
i kurczc si obnia, u w y p u k l a i pogrubia
warg doln.
Misie brdkowy (m. mentalis) przebiega w paszczynie strzakowej ocl u c h w y
clo skry brdki. U w y p u k l a brdk.
Misie obniacz kta ust (m. depressor
anguli oris) ma ksztat trjktny, biegnie
midzy u c h w i ktem ust, kurczc si pociga kt: ust ku d o o w i , wygadzajc bruzd
nosowo-wargow.
Misie miechowy (m. risorius) przebiega ocl p o w i z i przyuszniczej i w a c z o w e j
do kta ust, w y w o u j c doek m i e c h o w y ,
i poszerza szpar ust.
Misie jarzmowy wikszy (m. zygomaticus major) biegnie ocl koci j a r z m o w e j clo
kta ust i jest o n w a c i w y m miniem
miechu.
Misie dwigacz wargi grnej i skrzyda nosa (m. levator labii superioris
alaecjue
nasi) rozciga si o d wyrostka c z o o w e g o
szczki clo skry bruzdy n o s o w o - w a r g o w e j

i skrzyda nosa. Unosi on skrzydo nosa oraz


rozwiera nozdrza.
Misie dwigacz wargi grnej (m. Ievator labii superioris) biegnie o d brzegu podoc z o d o o w e g o clo skry bruzdy nosowo-warg o w e j i unosi warg grn.
Misie jarzmowy mniejszy (m. zygomaticus minor) rozciga si ocl p o w i e r z c h n i pol i c z k o w e j koci j a r z m o w e j d o skry bruzdy
n o s o w o - w a r g o w e j . Pociga warg grn ku
grze i pogbia bruzd n o s o w o - w a r g o w .
Misie dwigacz kta ust (m. levator
anguli oris) przebiega ocl dou nadldowego
clo skry kta ust i unosi kt ust.
Misie policzkowy (m. buccinator) przebiega midzy szczk a uchw, ocl wyrostka
zbocoowego szczki, szwu skrzydowo-uc h w o w e g o i czci zbodoowej u c h w y do
bony luzowej i skry kta ust oraz bony luz o w e j o b u warg. Przyciska on policzki clo zb w . M i d z y miniem p o l i c z k o w y m a miniem w a c z e m ley ciao tuszczowe policzka (corpus adiposum buccae). Na wysokoci
drugiego grnego zba trzonowego przewd
linianki przyusznej przebija ten misie
i uchodzi clo przedsionka jamy ustnej.
Misie okrny ust (m. orbicularis
oris)
przebiega w o k szpary ust clo kta ust,
z w a c z e r w i e wargow i w y w i j a wargi na
zewntrz.
Minie nozdrzy
Misie nosowy (m. nasalis) biegnie ocl
k w z b o d o o w y c h grnych ka i bocznego
siekacza, t w o r z y cz poprzeczn rozchodzc si wachlarzowato na grzbiet nosa, pow o d u j e zwenie nozdrzy. Cz skrzydowa
(pars alaris) biegnie clo tylnego bocznego
brzegu skrzyda nosa i rozwiera nozdrza.
Misie obniacz przegrody (m. depressor septi) przebiega ocl ku z b o d o o w e g o
grnego siekacza bocznego clo czci boniastej przegrody nosa, pocigajc przegrod nosa ku d o o w i .
Minie maowiny usznej
S to minie szcztkowe. Tworz one
d w i e grupy - pierwsza rozpoczyna si i ko-

sie p o l i c z k o w y , ku t y o w i t w o r z y szs k r z y d o w o - u c h w o w y i p r z e c h o d z i na zew n t r z n p o w i e r z c h n i mini garda.


Powi skroniowa (fascia temporali)
p0.
k r y w a m i s i e s k r o n i o w y i jest r o z p i a mid z y u k i e m j a r z m o w y m a kres skroniow
grn.
Powi przyusznicza (fascia parotidea) :
i w a c z o w a (fascia masseterica) cz si y,
sob i p o k r y w a j l i n i a n k p r z y u s z n , two-
rzc d l a niej torebk ( p o w i przyusznicza)
i m i s i e w a c z ( p o w i w a c z o w a ) . Pq.
w i z i e te ku d o o w i p r z e c h o d z w blaszk
p o w i e r z c h o w n p o w i z i szyi.

c z y na c h r z s t c e m a o w i n y usznej, druga
za t y l k o j e d n y m k o c e m p r z y c z e p i a si d o
m a o w i n y , d r u g i m natomiast k o c z y si
w s s i e d n i c h p o w i z i a c h . D o tej d r u g i e j
g r u p y z a l i c z a si trzy m i n i e :
m i s i e u s z n y p r z e d n i im. auricularis
anterior),
-

m i s i e uszny g r n y (m. auricularis

su-

perior),
-

m i s i e uszny t y l n y ( m . auricularis

poste-

rior).
Uwagi kliniczne. Przyczepy skrne m i ni w y r a z o w y c h p o w o d u j , i nastpuje r o z c i g n i c i e b r z e g w ran skry t w a rzy, dlatego naley je d o k a d n i e zszyw a , aby z a p o b i e c t w o r z e n i u si b l i z n .
O b e c n o l u n e j t k a n k i c z n e j podskrnej p o z w a l a na g r o m a d z e n i e si p y n u
i k r w i przy z a p a l e n i a c h lub u s z k o d z e n i a c h w o b r b i e twarzy, ktre manifestuj si z n a c z n y m i o b r z k a m i .

Minie ucia (musculi


masticatorii)
M i n i e u c i a (mm. masticatorii)
tworz
wspln grup c z y n n o c i o w , w p y w a j c na
r u c h y u c h w y , s te w s p l n grup rozv.
j o w , p o n i e w a p o c h o d z z m i n i w k i I tuku g a r d o w e g o i u n e r w i o n e s przez trzeci
ga n e r w u trjdzielnego - n e r w uchwowy.

Powizie gowy
Powi

policzkowo-gardowa

buccopharyngea)

(fascia

pokrywa od zewntrz mi-

D o g r u p y tej nale c z t e r y minie.


1) M i s i e s k r o n i o w y (m. temporali)
rc/.p o c z y n a si na kresie s k r o n i o w e j dolnej,'
na cianie p r z y r o d k o w e j d o u skronio- ;
w e g o a clo g r z e b i e n i a pocskroniowego',

Tabela 4. Minie ucia

- - KsmmKMmiiMPif

Misie
skroniowy
(m. temporali)

kresa skroniowa
dolna, ciana przyrodkowa dou
skroniowego, grzebie podskroniowy,
powi skroniowa,
luk jarzmowy

wyrostek
dziobiasty
uchwy

nerwy skroniowe
gbokie od V3

unosi uchw, obraca j na zewntrz,


zaciska zby, cofa
wysunit uchw

Misie wacz
(m. massetei)

dolny brzeg koci


jarzmowej i uk
jarzmowy, tylna
cz uku
jarzmowego
d skrzydowy
koci klinowej,
wyrostek piramidowy koci podniebiennej, guz szczki

powierzchnia
zewntrzna
kta uchwy

nerw waczowy
ocl V 3

unosi uchw i obraca j na zewntrz

powierzchnia
wewntrzna
kta uchwy,
guzowato
skrzydowa

nerw skrzydowy
przyrodkowy
od V 3

unosi uchwi

Misie
skrzydowy
przyrodkowy
(m. plerygoideus medialis)

Tabela 4. Minie ucia - cd.


Przyczep
pocztkowy
gowa grna:
grzebie
podskroniowy
i powierzchnia
podskroniowa
skrzyda wikszego
koci klinowej;
gowa dolna:
blaszka boczna
wyrostka skrzydowatego i powierzchnia podskroniowa szczki

Misie Misie
skrzydowy
boczny
(m. pterygoideus
lateralis)

Pizytzep
Unerwienie
kocowy
cioek skrzydnerw skrzydowy
owy wyrostka
boczny od V3
skrzydowego
uchwy, torebka
i krek stawu
skroniowo-uchwowego

na powizi skroniowej oraz na uku jarzmowym. Wszystkie wkna zbiegaj si


|<u d o o w i , koczc si na wyrostku
dziobiastym uchwy.
Czynno tego minia polega na unoszeniu uchwy, obracaniu jej na zewntrz i zaciskaniu zbw. W k n a poziome minia cofaj wysunit uchw.
Unerwiony jest on przez nerwy skroniowe gbokie ocl nerwu u c h w o w e g o (V 3 ).
2) Misie wacz (m. masseter) ley na bocznej powierzchni gazi uchwy, skada si
z czci powierzchownej i gbokiej.
Cz powierzchowna rozpoczyna si na
dolnym brzegu koci jarzmowej i uku
jarzmowym, cz gboka natomiast rozpoczyna si ocl tylnej czci uku jarzmowego. Wkna obu czci kocz si na

Czynno
i (ilfii fy! ,?!)'/1
dziaajc obustronnie, wysuwa uchw do przodu; dziaajc jednostronnie, skrca uchw
w przeciwn stron;
po swej stronie
powoduje wysunicie gwki stawowej
na guzek stawowy,
po stronie przeciwnej obraca j w osi
pionowej

powierzchni zewntrznej kta uchwy.


Misie ten unosi uchw i obraca j na
zewntrz. Unerwiony jest przez nerw
waczowy od nerwu trjdzielnego (V3).
3) Misie skrzydowy przyrodkowy (m.
pterygoideus meclialis) ley do wewntrz
o d gazi u c h w y ; rozpoczyna si w dole skrzydowym
koci klinowej, na wyrostku p i r a m i d o w y m koci podniebiennej
i na guzie szczki, a koczy si na powierzchni wewntrznej kta uchwy, na
guzowatoci skrzydowej. Misie ten
unosi uchw. U n e r w i o n y jest przez
nerw skrzydowy przyrodkowy ocl nerw u u c h w o w e g o (Vj).
4) Misie skrzydowy boczny (m. pterygoideus lateralis) ma dwie gowy - grn
i doln, a pooony jest w dole podskro-

abela 5. Powierzchowne minie szyi


**rH.

1
Misie szeroki
szyi
(m. platysma)

-ffly, i lv>., f t't&A ji-r

lj/ )/Ay

i-V

|-V

tkanka podskrna
okolicy podobojczykowej na poziomie
2-3 ebra

1SPPP i m a
fflpHHBi
powi przyuszni- ga szyjna
czo-waczowa,
nerwu
dolny brzeg uch- twarzowego
wy, wplata si
w misie czworoboczny wargi
dolnej i misie
okrny ust

pociga skr clo


przodu, zmniejszajc ucisk na
yy powierzchowne

Tabela 5. Powierzchowne minie szyi - cd.


Misie

Przyczep
pocztkowy

Przyczep
kocowy

Unerwienie

Czynno

Misie
mostkowo-obojczykowo-sutkowy
{m. stemocleidomasloideus)

gowa przyrodkowa
(mostkowa) na przedniej powierzchni
rkojeci mostka;
gowa boczna
(obojczykowa) na
grnej powierzchni
przyrodkowej przedniej czci obojczyka

na bocznej
powierzchni
wyrostka
sutkowatego
oraz bocznej
czci kresy
karkowej grnej

ga zewntrzna nerwu dodatkowego


i splot szyjny

dziaajc jednostronnie, zgina


gow w swoj
stron i obraca
w przeciwn;
dziaajc obustronnie przy
ustalonej klatce
piersiowej, zgina
gow do tyu;
przy ustalonej
gowie unosi m a tek; przy ustalonym krgosupie
szyjnym zgina
gow do przd

brzusiec tylny
przez gazie
nerwu twarzowego; brzusiec
przedni przez
nerw uchwowo-gnykowy od nerwu zbodoowego dolnego (V3)
gazie nerwu
twarzowego

przy ustalonej
koci gnykowej
opuszcza uchw,
przy ustalonej
uchwie unosi
ko gnykow

nerw uchwowo-gnykowy ocl nerwu zbodoowego dolnego (V3)

przy ustalonej
koci gnykowej
obnia uchw,
przy ustalonej
uchwie unosi
ko gnykow
ku grze i clo
przodu, napina
dno jamy ustnej

Tabela 6. Minie nadgnykowe

WRBMll

liMillifr"*M"BMafflBiMg
d
dwubrzucowy
uchwy
(brzusiec przedni)

Misie
dwubrzucowy
(m. digastricus);
ma brzusiec
przedni i tylny

wcicie sutkowe
koci skroniowej
(brzusiec tylny)

Misie rylcowo-gnykowy
(m. stylohyoideus)
Misie uchwowo-gnykowy
(m. mylohyoideus)

wyrostek
rylcowaty
koci skroniowej

trzon i rogi
wiksze koci
gnykowej

kresa uchwowo-gnykowa uchwy

trzon koci
gnykowej oraz
cznotkankowy
szew midzy
koci gnykow
a uchw

Misie
brdkowo-gnykowy
(m. geniohyoideus)

kolec brdkowy
uchwy

trzon koci
gnykoWej

gazie ze splotu
szyjnego prowa. dzone nerwem
podjzykowym

pociga ko
gnykow ku grze i ku tyowi

pociga ko
gnykow clo
przodu i ku grze;
przy ustalonej
koci gnykowej .
opuszcza uclv-

Tabela 7. Minie podgnykowe


Misie

Misie
niostkowo-gnykowy
(m. sternohyoide us)
Misie
lopatkowo-gnykowy
(m. omohyoideus);
ma brzusiec
grny i dolny
Misie
mostkowo-tarczowy
(m. sternothyroideus)
Misie
tarczowo-gnykowy
(m. thyrohyoideus}

Pr/yczcp
pocztkowy
powierzchnia tylna
rkojeci, mostka
i torebka stawu
mostkowo-obojczykowego

, Przyczep

Unerwiehid

| Czynno

koilcowy
trzon koci
gnykowej

ptla szyjna

ustala pooenie
koci gnykowej

cz boczna
grnego brzegu
opatki i wizado
poprzeczne opatki

trzon koci
gnykowej

ptla szyjna

napina blaszk
przectchawicz
powizi szyi oraz
ustala pooenie
koci gnykowej

powierzchnie tylne
rkojeci mostka
i chrzstka 1 ebra

kresa skona
chrzstki
tarczowatej

ptla szyjna

obnia chrzstk
tarczowat

kresa skona
chrzstki tarczowatej

trzon i rogi
wiksze koci
gnykowej

gazie bezpo1 unosi chrzstk


rednie ocl splotarczowat
tu szyjnego propodczas ykania
wadzone nerwem
podjzykowym

Tabela 8. Minie pochyle


Misierf

Przyczep

Przyc/ep

pocztkowy

kocowy

Misie pochyy
przedni im. scalenus anterior)

guzki przednie
wyrostkw
poprzecznych
3 - 6 krgu szyjnego

guzek minia
pochyego
przedniego na
pierwszym
ebrze

Misie pochyy
s'rodkowy (m. scalenus medius)

wyrostki poprzeczne
1 clo 6, 7 krgu
szyjnego

pierwsze ebro
gazki splotu
do tylu od bluz- | szyjnego
dy ttnicy podi ramiennego
obojczykowej

Misie pochyy
tylny (m. scalenus
posterior)
i
Misie pochyy
najmniejszy
(m. scalenus
min/mus)

guzki tylne wyrostkw boczna powierzpoprzecznych 5 - 7


| chnia drugiego
krgu szyjnego
ebra

gazki splotu
szyjnego
i ramiennego

jak pochyy
przedni

ocl wyrostkw
porzecznych 6 lub 7
krgu szyjnego

gazki splotu
szyjnego
i ramiennego

jak pochyy
przedni

powierzchnia
boczna pierwszego ebra i osklepek opucnej

gazie splotu
szyjnego
i ramiennego

dziaajc jednostronnie, zgina


odcinek szyjny
krgosupa do
boku; dziaajc
obustronnie, zgina krgosup
szyjny do przodu
jak pochyy
przedni

Tabela 9. Minie przedkrgowe


(PnfyjpW 1 ;
pocztkowy '
Misie prosty
przedni gowy
(/??. reclus
capitis anterior)

Przyczep

Unerwienie

cz poclstawna
luk przedni i nasada
wyrostka poprzecznego koci potylicznej
krgu szczytowego

Misie dugi
guzki przednie wyrostgowy (m. iongus kw poprzecznych
capitis)
3 - 6 krgu szyjnego
1) trzony 2 - 4 krgu
Misie dugi
szyjnego;
szyi
(m. Iongus colli) 2) guzki przednie
skada si
wyrostkw
z 3 pasm
poprzecznych
6 - 3 krgu szyjnego;
,
3) trzony 3 - 1 krgu
piersiowego

Czynno

kolcowy

cz poclstawna
koci potylicznej
1) trzony 6 i 7
krgu szyjnego
oraz 1 - 3 krgu
piersiowego
2) guzek przedni
krgu szczytowego oraz trzon
krgu obrotowego;
3) guzki przednie
wyrostkw 7 i 6
krgu szyjnego

n i o w y m . G o w a grna r o z p o c z y n a si na
grzebieniu p o c l s k r o n i o w y m i p o w i e r z c h n i
p o d s k r o n i o w e j skrzyda wikszego koci
k l i n o w e j . G o w a d o l n a r o z p o c z y n a si na
blaszce b o c z n e j wyrostka s k r z y d o w a t e g o
i p o w i e r z c h n i p o d s k r o n i o w e j szczki.
O b i e g o w y kocz si w d o k u skrzydow y m wyrostka k y k c i o w e g o u c h w y , na
torebce i krku s t a w o w y m stawu skron i o w o - u c h w o w e g o . O b u s t r o n n y skurcz
mini s k r z y d o w y c h b o c z n y c h w y s u w a
u c h w clo p r z o d u . Skurcz j e d n o s t r o n n y
skrca u c h w w p r z e c i w n stron. Przy
j e d n o s t r o n n y m skurczu g w k a s t a w o w a
tej samej strony w y s u w a si clo p r z o d u n t
guzek s t a w o w y , p o p r z e c i w n e j stronic
obraca si w osi p i o n o w e j . U n e r w i o n y
jest przez n e r w s k r z y d o w y b o c z n y o d
nerwu uchwowego
(V:l).

Minie szyi
W o b r b i e szyi m o n a w y r n i trzy
g r u p y m i n i , u k a d a j c e si w trzy w a r s t w y :
p o w i e r z c h o w n , rodkow i gbok.

gazki splotu ' zgina gow do


szyjnego
przodu i bocznic
i ramiennego
gazki splotu
szyjnego
i ramiennego
gazki splotu
szyjnego
i ramiennego

zgina gow do
przodu i bocznic
zgina krgosup
szyjny clo przd
i bocznie oraz
obraca go w swi
j stron w ale:noci ocl lego,
czy czynno
jest jednostron
na, czy obustronna

P o w i e r z c h o w n e minie szyi
Warstw powierzchown
mini
t w o r z d w a m i n i e : m i s i e szeroki szyi
oraz misie mostkoworobojczykowo-sutk o w y (AS 1, ryc. 2 6 5 - 2 6 7 ) .
rodkowe minie szyi
W g r u p i e r o d k o w e j mini szyi wyrnia si m i n i e p o d g n y k o w e i nadgnykowe
(AS 1, ryc. 2 5 9 , 2 6 0 , 2 6 7 - 2 6 9 , 2 7 2 - 2 7 3 ) .
Gbokie minie szyi
W w a r s t w i e tej w y r n i a si d w i e pod.grupy m i n i - m i n i e p o c h y e oraz minie p r z e d k r g o w e (AS 1, ryc. 2 6 0 , 261),

Powi szyi
P o w i szyi (fascia cervicalis)
skada si
z t r z e c h blaszek, ktre otaczaj poszczeglne w a r s t w y m i n i szyi, n a c z y n i a i nerwy
oraz t w o r z przestrzenie m i d z y p o w i z i o w e (AS 1, ryc. 2 6 2 , 2 6 3 a , b).
Blaszka powierzchowna powizi szyjnej
(lamina superficialis)
jest b a r d z o cienk blaszk c z n o t k a n k o w , stanowica przedue-

n j e blaszki p o w i e r z c h o w n e j p o w i z i piersiowej. Ocl d o u p r z y c z e p i a si o n a co wyrostka


barkowego opatki oraz p r z e d n i e g o brzegu
obojczyka i rkojeci mostka. Ku g r z e p r z y czepia si d o t r z o n u i r o g w w i k s z y c h koci
gnykowej; przebiegajc ocl rodka w kierunku b o c z n y m , o b e j m u j e misie m o s t k o w o .obojczykowo-sutkowy,
pokrywa
okolic
boczn szyi, nastpnie o b e j m u j e misie
czworoboczny,
czc si z p o w i z i karku.
W obrbie trjkta p o d u c h w o w e g o oraz
w okolicy przyuszniczej blaszka ta r o z d w a j a
linianki, p r z e c h o d z c na
s j i o b e j m u j e
twarz w p o w i przyusznicz i w a c z o w .
Blaszka przedtchawicza ( l a m i n a pretrachealis) rozciga si o d koci g n y k o w e j
wzdu b o c z n e g o b r z e g u m i n i a o p a t k o wo-gnykowego
do
grnej
powierzchni
obojczyka i rkojeci mostka. Blaszka ta
obejmuje m i n i e p o d g n y k o w e .
Blaszka przedkrgowa (lamina
prevertebrnlis) p o k r y w a m i n i e przeckrgowe o r a z
powierzchni przedni t r z o n w
krgw
szyjnych, c z c si p o b o k a c h z p o w i z i
.mini p o c h y y c h .

Midzy poszczeglnymi blaszkami p o w i zi szyi znajduj si przestrzenie p o w i z i o w e nadmostkowa i n a d o b o j c z y k o w a , przestrze


rodkowa szyi oraz przestrze przedkrgowa.
Przestrzenie nadmostkowa i nadobojczykowa (spatium supraslernale
et supraclaviculare) z a w a r t e s m i d z y blaszk p o wierzchown oraz p r z e d t c h a w i c z p o w i z i
szyjnej. W przestrzeni n a d m o s t k o w e j przebiegaj ya szyjna p r z e d n i a oraz u k y l n y
szyjny, przestrze n a d o b o j c z y k o w a natomiast z a w i e r a lun t k a n k c z n .
Przestrze rodkowa szyi (spatium
colli
medium) z n a j d u j e si p o n i e j koci g n y k o wej m i d z y blaszk p r z e d t c h a w i c z i p r z e d krgow, z a w i e r a o n a t r z e w i a i n a c z y n i a
szyi: krta, t c h a w i c , gardo, p r z e y k , tarczyc oraz p o w r z e k n a c z y n i o w o - n e r w o w y
szyi.
Pczek (powrzek) n a c z y n i o w o - n e r w o w y
szyi objty jest p o c h e w k c z n o t k a n k o w
Nagina carotica). W skad p o w r z k a w c h o dz ttnica szyjna w s p l n a p o o o n a przy-

r o d k o w o , ya szyjna w e w n t r z n a leca
b o c z n i e oraz n e r w b d n y z tyu ocl naczy.
T r z e w i a szyi dziel przestrze r o d k o w
szyi na cz p r z e d n i (spatium
previscerale) oraz cz tyln ( s p a t i u m
retroviscerale).
Przestrze szyi r o d k o w a ku d o o w i c z y si ze. r d p i e r s i e m , ku g r z e natomiast
z przestrzeni przygarclow. T drog mog
si szerzy r n e procesy c h o r o b o w e , zstp u j c z przestrzeni p r z y g a r d o w e j p r z e z
przestrze r o d k o w szyi clo rdpiersia.
Przestrze przedkrgowa (spatium
prevertebrale)
z n a j d u j e si m i d z y blaszk
p r z e d k r g o w p o w i z i szyi a p o w i e r z c h n i
p r z e d n i krgosupa s z y j n e g o . Z a w i e r a o n a
m i n i e przeckrgowe szyi oraz o d c i n e k
szyjny pnia wspczulnego.

Trjkty szyi
O k o l i c szyi m o n a p o d z i e l i na d w a
d u e t r j k t y - t r j k t b o c z n y (lub tylny)
szyi oraz t r j k t p r z e d n i szyi, w k t r y c h
o b r b i e z n a j d u j si k o l e j n e m n i e j s z e trjkty (ryc. 1 7).
Trjkt boczny (tylny) szyi
(trigonum
colli laterale s. posterior)
o g r a n i c z o n y jest
ocl t y u p r z e z m i s i e c z w o r o b o c z n y , o d
p r z o d u p r z e z b r z e g b o c z n y minia mostkow o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w e g o i ocl d o u przez
obojczyk.
Brzusiec d o l n y minia o p a t k o w o - g n y k o w e g o d z i e l i go na d w a trjkty ( o p a t k o w o -obojczykowy i opatkowo-czworoboczny).
Trjkt o p a t k o w o - o b o j c z y k o w y
(trigonum omochwiculare)
o g r a n i c z o n y jest d o l n y m b r z u c e m minia o p a t k o w o - g n y k o wego, brzegiem bocznym dolnego odcinka
minia
mostkowo-obojczykowo-sutkowego o r a z o b o j c z y k i e m . Jest p r z y k r y t y blaszk
powierzchown i przedtchawicz powizi
szyi. W gbi tego t r j k t a z n a j d u j si ttnica i y a p o d o b o j c z y k o w a .
Trjkt opatkowo-czworoboczny (trigonum omotrapezoideum)
ograniczaj: misie
mostkowo-obojczykowo-sutkowy,
misie
c z w o r o b o c z n y i brzusiec d o l n y minia o-

Ryc. 17. Schemat trjktw szyi.


1. Trjkt poduchwowy; 2. Trjkt podbrdkowy; 3. Trjkt ttnicy szyjnej; 4. Trjkt tarczowy;
5. Trjkt iopatkowo-obojczykowy; 6. Trjkt lopatkowo-czworoboczny.
i

patkowo-gnykowego. Przykryty jest blaszk,


p o w i e r z c h o w n p o w i z i szyi, zawiera nerwy
splotu szyjnego (potyliczny mniejszy, uszny
w i e l k i , nadobojczykowe) oraz ga zewntrzn nerwu dodatkowego, ktry w y c h o d z i
spod minia mostkowo-obojczykowo-sutkowego i oddaje d o niego gaf, nastpnie biegnie skonie ku b o k o w i i d o o w i w grnym
o d c i n k u trjkta o p a t k o w o - c z w o r o b o c z n e go, w c h o d z c clo minia czworobocznego.
D n o trjkta b o c z n e g o szyi tworz minie patowate g o w y oraz minie pochye.
Zawarto trjkta b o c z n e g o szyi stanowi
- ga zewntrzna n e r w u d o d a t k o w e g o ,
w z y c h o n n e p o w i e r z c h n i o w e szyi, gazki skrne splotu szyjnego, ttnica potyliczna, splot ramienny, ttnica p o p r z e c z n a szyi
oraz ttnica n a d o p a t k o w a .
Trjkt przedni szyi ( t r i g o n u m colli

ante-

rior) ograniczony jest przez oba minie mi


s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w e oraz uchw.
Z a w i e r a on mniejsze trjkty szyi, tj.:
Trjkt p o d u c h w o w y (trigonum submandibulare) ograniczony jest przez oba brzuce
minia dwubrzuciowego oraz dolny brzeg
uchwy. D n o trjkta tworzy misie uchwow o - g n y k o w y z przodu i misie gnykowo-jz y k o w y z tyu. Zawiera o n liniank poduc h w o w , wzy chonne poduchwowe, ttnic twarzow i jej odgazienia wraz z yami,
kocowy odcinek nerwu podjzykowego,
nerw jzykowy i nerw uchwowo-gnykowy.
Cz tyln i doln trjkta poduchwow e g o t w o r z y trjkt ttnicy j z y k o w e j (trigonum a. linguaii),
ktry ograniczony jest
o d p r z o d u przez brzeg tylny minia uc h w o w o - g n y k o w e g o , o d tyu przez cigno porednie minia dwubrzucowego,

Ryc. 18. Ograniczenia trjktw szyi.

a ocl gry przez nerw p o d j z y k o w y . D n o


trjkta t w o r z y misie g n y k o w o - j z y k o w y ,
po ktrego przeciciu w i d o c z n a jest ttnica
jzykowa.
Trjkt ttnicy szyjnej ( t r i g o n u m caroticum) ograniczony jest przez brzusiec tylny
minia d w u b r z u c o w e g o , brzusiec grny
minia o p a t k o w o - g n y k o w e g o oraz brzeg
przedni minia m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o -sutkowego. Zawiera on k o c o w y o d c i n e k
ttnicy szyjnej w s p l n e j (ktra dzieli si tu
na ttnic szyjn wewntrzn i zewntrzn),
gazie przednie ttnicy szyjnej z e w n t r z n e j
(ttnice tarczowa grna, j z y k o w a i twarzowa), luk n e r w u p o d j z y k o w e g o , ga grn

ptli szyjnej, nerw bdny i nerw krtaniowy


grny oraz y tarczow grn, twarzow
i j z y k o w . W grnej czci trjkta przy
brzegu minia
mostkowo-obojczykowo-sutkowego w y c z u w a si ttno ttnicy szyjnej w s p l n e j .
Trjkt tarczowy (trigonum
thyroideum)
ograniczaj: misie m o s t k o w o - g n y k o w y ,
misie
mostkowo-obojczykowo-sutkowy
oraz brzusiec grny minia o p a t k o w o gnykowego.
Z a w i e r a o n paty boczne tarczycy oraz
z tyu o d niej p o w r z e k n a c z y n i o w o - n e r w o w y szyi.

Splot szyjny
Splot szyjny (plexus cervicalis) tworz gazie brzuszne n e r w w rdzeniowych w odcinku
od C | - G | .
Gazie skrne tego splotu unerwiaj
skr szyi oraz przylegych czci gowy, klatki piersiowej i barku. Gazie miniowe zaopatruj minie szyi, z w y j t k i e m minia szerokiego szyi i nadgnykowych, oraz przepon.
Gazie skrne splotu szyjnego w y c h o dz spod tylnego brzegu minia m o s t k o w o o b o j c z y k o w o - s u t k o w e g o (punkt Erba, AS 1,
ryc. 266, 267). S to:
Nerw potyliczny mniejszy (n.
occipitalis
minor),
ktry po wyjciu spoci minia
mostkowo-obojczykowo-sutkowego wstpuje
w z d u tylnego brzegu minia mostkowo-obojczykowo-sutkowego, dalej przebiega
poza maowin uszn, unerwiajc skr
okolicy potylicznej i bocznej gowy. Zespala
si z nerwem usznym w i e l k i m oraz potylicznym wikszym.
Nerw uszny wielki (n. auricularis
magnus), ktry przebiega skonie po miniu
m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o - s u t k o w y m ku grze
i na wysokoci kta u c h w y dzieli si na ga przedni i tyln. Ga przednia biegnie
z przodu ocl m a o w i n y usznej, zaopatrujc
skr jej p o w i e r z c h n i przedniej oraz skr
ponad liniank przyuszn. Ga tylna unerwia skr tylnej p o w i e r z c h n i m a o w i n y

usznej oraz skr pokrywajc wyrostek sutkowaiy.


N e r w poprzeczny szyi (n. transversus
colli) przebiega poprzecznie po miniu'
mostkowo-obojczykowo-sutkowym
i nai
p r z e d n i m brzegu tego minia dzieli si naga grn i doln. Ga grna zespala si1
z gazi szyjn nerwu twarzowego, ktra"
u n e r w i a misie szeroki szyi i t w o r z y ptlszyjn p o w i e r z c h o w n (ansa cervicalis su
perficialis).
N e r w y nadobojczykowe przyrodkowe
porednie i tylne (nn.
supraclaviculans
mecliales, intermedii et posteriores) zstpuj,
p o d miniem szerokim szyi w trjkcie
b o c z n y m szyi i przechodz nad obojczykiem. Zaopatruj one skr bocznej pow i e r z c h n i szyi, barku oraz o k o l i c y poclobojczykowej.
-

Gazie miniowe splotu szyjnego s to:


gazie clo mini mostkowo-obojczykow o - s u t k o w e g o , c z w o r o b o c z n e g o , brd-:
k o w o - g n y k o w e g o , tarczowo-gnykowego
i mini gbokich szyi,
ptla szyjna (ansa cervicalis) powstajca
z gazi grnej ptli pochodzcej ocl Ci
i C 2 oraz gazi dolnej ocl C 2 i C 3 ; ga
grna ptli przebiega razem z nerwem
podjzykowym,
n e r w p r z e p o n o w y (n. phrenicus).

Opony mzgowia
O p o n y m z g o w i a (meninges
encephali)
speniaj nastpujce istotne funkcje:
- ochraniaj m z g o w i e ,
tworz rusztowanie i o c h r o n dla ttnic,
yl i zatok y l n y c h ,
- ograniczaj
przestrzenie
wypenione
p y n e m (przestrze p o d p a j c z y n w k o wa), ktry jest n i e o d z o w n y w f u n k c j o n o w a n i u orodkowego ukadu n e r w o w e g o ,

zawieraj k o m r k i kociotwrcze (opona twarda).


O p o n y m z g o w e u o o n e s w trzy
warstwy.

Opona twarda
O p o n a twarda (dura mater encephali, s.
dura mater cranialis s. pachymeninx)
polo-

ona jest n a j b a r d z i e j z e w n t r z n i e ; p r z y l e g a
clo w e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i czaszki i skada si z d w c h blaszek (AS I , ryc. 4 7 1 , 4 7 2 ,
474, 527).

Blaszka z e w n t r z n a , okostnowa ( l a m i n a
externa), p e n i f u n k c j okostnej. N a zewntrz tej blaszki przebiegaj t t n i c e o p o nowe. Blaszka z e w n t r z n a s t a n o w i c i g o
z okostn z e w n t r z n e j p o w i e r z c h n i sklepienia czaszki w o t w o r a c h czaszki.
Blaszka w e w n t r z n a ( l a m i n a interna) jest
siln bon w k n i s t , w o t w o r z e w i e l k i m
przedua si w o p o n tward r d z e n i a krgowego.
O b i e blaszki o p o n y przylegaj clo siebie,
z wyjtkiem zatok ylnych,
przysadki
mzgowej, z w o j u t r j d z i e l n e g o i w o r k a
rdchonki. W m i e j s c a c h b r u z d m z g o w i a
blaszka w e w n t r z n a p o d w a j a si, t w o r z c
wypustki, ktre dziel j a m czaszki na
przedziay i stanowi o c h r o n m z g o w i a .
Do wypustek z a l i c z a m y :
1) Sierp m z g u (falx cerebri), p r z e b i e g a j c y
w paszczynie strzakowej w szczelinie
p o d u n e j m z g u (AS 1, ryc. 4 7 1 , 5 2 7 ) ,
r o z p o c z y n a si ocl p r z o d u na g r z e b i e n i u
kogucim i biegnc w z d u brzegw bruzdy zatoki s t r z a k o w e j grnej, k o c z y si
na g u z o w a t o c i p o t y l i c z n e j w e w n t r z nej, zrastajc si z n a m i o t e m m d k u .
W z d u w y p u k e g o b r z e g u sierpa m z g u
ley zatoka
strzakowa
grna,
za
w z d u d o l n e g o , w k l s e g o - zatoka
strzakowa d o l n a .
2) Namiot mdku ( t e n l o r i u m
cerebelli)
jest rozpity nad d o e m t y l n y m czaszki,
o d d z i e l a j c paty p o t y l i c z n e ocl m d k u
(AS 1, ryc..527). Przyczepia si o b u s t r o n nie d o b r u z d y zatoki p o p r z e c z n e j koci
p o t y l i c z n e j i brzegu grnego czci skalistej koci s k r o n i o w e j , a k o c z y si na w y rostkach p o c h y y c h p r z e d n i c h skrzyde
m n i e j s z y c h koci k l i n o w e j . N a m i o t d z i e li j a m czaszki na przedzia n a d s k r o n i o w y i p o d s k r o n i o w y . Przedzia nadskron i o w y p o d z i e l o n y jest przez sierp m z g u
na praw i lew cz. W z d u brzegu
p r z e d n i o - p r z y r o d k o w e g o n a m i o t u jest

wcicie namiotu (incisura tentorii), przez


ktre p r z e c h o d z i r d m z g o w i e .
3) Sierp m d k u (falx cerebelli) ley w d o le czaszki t y l n y m w z d u g r z e b i e n i a p o tylicznego wewntrznego,
poczwszy
od guzowatoci potylicznej wewntrznej. W z d u j e g o b r z e g u w y p u k e g o ley
zatoka p o t y l i c z n a . Brzeg p r z e d n i w n i k a
m i d z y p k u l e m d k u . U gry c z y
si z n a m i o t e m .
4) Przepona sioda (diaphragma
sellae) jest
rozpita nad siodem tureckim, pokrywaj c p r z y s a d k m z g o w . Z n a j d u j e si
w niej otwr, przez ktry przechodzi lejek.
Uwagi kliniczne. G u z y przysadki mog
przechodzi przez otwr w przeponie
sioda, napinajc i rozcigajc przepon.
M o g o n e uciska s k r z y o w a n i e w z r o k o we, powodujc zaburzenia widzenia.
Rozcignicie o p o n y twardej moe by
przyczyn silnych b l w gowy.
Guzy w przedziale nadskroniowym pow o d u j w z r o s t c i n i e n i a rdczaszkow e g o i nastpow p r z e p u k l i n pata
skroniowego przez wcicie namiotu
(hernia
tentorii).
Unaczynienie opony t w a r d e j jest o d d z i e l o n e o d u n a c z y n i e n i a m z g o w i a . Ttnice o p o n o w e o r a z g a z i e o p o n o w e p o c h o dz z n a s t p u j c y c h r d e :
-

gazi o p o n o w e j p r z e d n i e j (r. meningeus


anterior),
ktra jest gazi t t n i c y sitow e j p r z e d n i e j ocl t t n i c y o c z n e j ; u n a c z y nia o n a o p o n d o u p r z e d n i e g o czaszki;
t t n i c y o p o n o w e j r o d k o w e j (a. meningea media),
ktra jest gazi ttnicy
s z c z k o w e j ; jest n a j s i l n i e j s z y m , w a n y m
n a c z y n i e m ; w n i k a clo j a m y czaszki przez
o t w r k o l c o w y w r o d k o w y m d o l e czaszki, d z i e l c si na ga c z o o w (ramus
frontalis) i ga c i e m i e n i o w (r. parietalis), ktre o b i b r u z d y n a c z y n i o w e na
k o c i a c h c z a s z k i ; z a o p a t r u j e o n a koci
czaszki i o p o n w d o l e p r z e d n i m , rodk o w y m i czciowo tylnym; przy zaman i u czaszki m o e nastpi u s z k o d z e n i e

ttnicy o p o n o w e j , p o w o d u j c k r w a w i e nie p r o w a d z c e d o w y t w o r z e n i a krwiaka


nadoponowego;
ttnicy o p o n o w e j tylnej (a. meningea posterior), ktra o d c h o d z i o d ttnicy gard o w e j wstpujcej;
gazi o p o n o w y c h ttnicy p o t y l i c z n e j
i ttnic kostnych zaopatrujcych o p o n
tward d o u tylnego czaszki.
Ttnicom towarzysz yy o p o n y twardej.
N e r w y o p o n y t w a r d e j pochodz g w n i e

/e). Podobna potencjalna przestrze n,u|.


twardwkowa (spatium epidurale)
istnieje
m i d z y blaszkami o p o n y twardej. Pomidzy
opon pajcz i mikk znajduje si prz l; .
strzeri podpajczynwkowa (spatium subarachnoideum),
zawierajca pyn mzgowy,
-rdzeniowy (iiuor cerebrospinalis).
W miejscach, w ktrych opona mikka w n i k a do
b r u z d i zagbie, przestrze podpajczyn w k o w a poszerza si, t w o r z c zbiorniki
(cisternae).

o d n e r w u trjdzielnego. D czaszki przedni i przedni cz d o u r o d k o w e g o unerw i a ga o p o n o w a (r. meningeus)


nerwu
szczkowego. Wiksz cz d o u rodkow e g o u n e r w i a ga o p o n o w a (r. meningeus)
nerwu uchwowego. O d
nerwu
ocznego o d c h o d z i ga n a m i o t u (r. tentorii). W t y l n y m d o l e czaszki opon tward
u n e r w i a ga o p o n o w a (r. meningeus) nerw u p o d j z y k o w e g o i n e r w u bdnego.

W ssiedztwie zatok o p o n y twardej,


zwaszcza zatoki strzakowej grnej, na pow i e r z c h n i pajczynwki znajduj si kosmkowate wypustki z w a n e ziarnistociami pajczynwki (granulationes arachnoideae), ktre
wnikaj d o zatok i s drog o d p y w u pynu
i n z g o w o - r d z e n i o w e g o (AS 1, ryc. 476).

Opona pajcza
O p o n a pajcza (arachnoidea
mater) jest
przezroczyst, cienk bon (AS 1, ryc. 476)
osaniajc cae m z g o w i e . Nie ma naczy
k r w i o n o n y c h i cile przylega d o o p o n y
twardej, ograniczajc potencjaln przestrze podtwardwkow {spatium subdura-

Opona mikka
O p o n a mikka (p/a mater) w n i k a do
bruzd i szczelin m z g o w i a oraz otacza sploty n a c z y n i w k o w e komr. Jako tkanka naczyniwkowa (te/a choroidea) komory III i IV
p o w l e k a scieczae czci m z g o w i a (AS 1,
ryc. 539, 541). O p o n a mikka jest bogato
unaczyniona. Otacza take wnikajce clo.
kory m z g u naczynia, tworzc przestrzenie
o k o o n a c z y n i o w e . O p o n pajcz i mikk
okrela si wspln nazw - leptomeninx.

I Zatoki opony twardej


M i d z y blaszkami opony twardej znajduj
si zatoki opony twardej (sinus durae matris)
(ryc. 19, 20). Zbieraj one krew z mzgowia,
opon, gaki ocznej, oczodou i ucha w e w n trznego. Krew z nich o d p y w a do opuszki grnej yy szyjnej wewntrznej, stanowicej
gwn drog o d p y w u , oraz d o splotw ylnych krgowych i przez wypusty ylne clo y
zewntrzczaszkowych (AS I, ryc. 471, 473).
Zatoki o p o n y twardej m o n a p o d z i e l i
na d w i e grupy - grn i doln. D o grupy

grnej zatok o p o n y twardej nale: zatoka


strzakowa grna (sinus sagiltalis
superior);
zatoka strzakowa dolna (sinus sagiltalis interior), zatoka prosta (sinus rectus), zatoka
poprzeczna (sinus transversus), zatoka e- wata (sinus sigmoideus) i zatoka potyliczna
(sinus occipitalis).
Krew z nich pynie clo
s p y w u zatok (confluens sinuum), pooonego na guzowatoci potylicznej wewntrznej,
D o grupy dolnej zatok o p o n y twardej zal i c z a m y zatok jamist (sinus cavernosus)i

Venae ophtalmicae

Sinus
sphenoparietalis

Sinus
/ intercavemosus
anterior

Sinus petrosus
inferior

_ Sinus
cavernosus

, Piexus
basilaris

Sinus
petrosus
superior

- Bulbus superior
venae jugularis
- Sinus
marginalis
- Sinus rectus

Confluens sinuum
Ryc. 19. Zatoki opony twardej - widok ocl gry.

zatoki midzyjamiste przedni i tyln (sinus


intercavernosi anterior et posterior),
zatok
klinowo-ciemieniow (sinus
sphenoparietalis), zatoki skaliste grn i doln (sinus petrosus superior et inferior) (AS 1, ryc. 4 5 0 - 4 5 3 ,
456). Kocowe odcinki y mzgu i m d ku, przed ujciem clo zatok, tworz pnie
okrelane mianem y m o s t k o w y c h " .

zmienna. Krew w zatoce strzakowej grnej pynie z w y k l e o d przodu ku tyowi.


Zatoka strzakowa grna jest poszerzona
przez zachyki wytwarzajce tzw. rozstpy boczne (lacunae laterales). Znajduj
si w nich skupiska ziarnistoci pajczyn w k i , ktre mog w n i k a do wiata zatoki strzakowej grnej, lokalizujc
si
take na powierzchni mzgowia.

Grupa grna
1) Zatoka strzakowa grna biegnie w brudzie zatoki strzakowej grnej, uchodzc
clo spywu zatok. Stanowi ona grne obramowanie sierpa mzgu. W yciu podow y m powstaje z poczenia d w c h zatok
brzenych. Krew clo tej zatoki spywa
z powierzchni grnej piata czoowego,
ciemieniowego i potylicznego. Uchodz
do niej yy mostkowe, ktrych liczba jest

2) Zatoka strzakowa dolna pooona jest


w z d u d o l n e g o brzegu sierpa mzgu.
3) Zatoka prosta ley w linii czcej sierp
mzgu z namiotem mdku i dochodzi
d o guzowatoci potylicznej w e w n t r z nej, gdzie czy si z zatok strzakow
grn, uchodzc d o spywu zatok. Powstaje z poczenia y y w i e l k i e j mzgu
z zatok strzakow doln.
4) Zatoka poprzeczna w y c h o d z i ze spywu

Sinus sagittalis superior


Sinus
sagiltalis interior

Falx cerebri
Venae
basales

Vena cerebri
interna
Sinus rectus
Tenlorium cerebelli
Sinus sigmo/deus

Vena jugularis
interna

Confluens sinuum

Sinus (ransversus

Sinus occipitalis

Sinus matginalis
Ryc. 20. Zatoki opony twardej - widok od tyki i ze strony lewej.

zatok pooonego na guzowatoci potylicznej wewntrznej i biegnie w brudzie


zatoki poprzecznej uski koci potylicznej.
5) Zatoka esowata stanowi przeduenie
zatoki poprzecznej, ley w brudzie zatoki esowatej koci s k r o n i o w e j i u c h o d z i
co opuszki yy szyjnej w e w n t r z n e j .
6) Zatoka potyliczna p o o o n a jest w z d u
brzegu sierpa m d k u , przed dojciem
clo o t w o r u potylicznego w i e l k i e g o dzieli
si na zatoki brzene (sinus marginales).
7) Spyw zatok jest miejscem poczenia
zatok - strzakowej grnej, poprzecznej
i prostej.
Grupa dolna
1) Zatoka klinowo-ciemieniowa
biegnie
w z d u w o l n e g o brzegu skrzyda m n i e j szego koci k l i n o w e j i u c h o d z i co zatoki
jamistej.
2) Zatoka jamista znajduje si p o o b u stronach sioda tureckiego.

W wietle zatoki jamistej znajduje si'


ttnica szyjna w e w n t r z n a otoczona
splotem n e r w o w y m i bocznie o d niej lecy nerw o d w o d z c y . W cianie bocz-;
nej zatoki jamistej przebiegaj nerwy:
o k o r u c h o w y z l o k a l i z o w a n y w stropie zatoki jamistej oraz niej p o o o n y nerw
b l o c z k o w y i nerw oczny. O b i e zatoki ja-,
miste cz zatoki midzyjamiste, ktre
s drogami o d p y w u z y przysadki. ,
3) Zatoka skalista grna z l o k a l i z o w a n a jest
w przyczepie namiotu m d k u clo cz-,
ci skalistej koci skroniowej.
4) Zatoka skalista dolna usytuowana jest
w brudzie skalistej dolnej; naley ona
clo zatok uchodzcych bezporednio do1
y y szyjnej wewntrznej.
:
Na stoku p o o o n y jest splot podstawny
(plexus basilaris), ktry stanowi poczenie
zatok jamistych ocl gry splotem ylnym l<a-,
nau krgowego.

| Mzgowie
i Budowa pitrowa
mzgowia
Mzgowie (encephalon) jest czci orodkowego ukadu nerwowego pooon wewntrz jamy czaszki. rednia waga mzgowia
u osoby dorosej wynosi 1200-1400 g, co stanowi ok. 2 % masy ciaa. Najmniejsza waga
mzgowia osoby dorosej znana z opisu w y nosia 340 g, zdolno posugiwania si mow
bya natomiast zachowana u osb z mzgowiem o wadze nie mniejszej ni 700 g.

I Telencephalon

U c z o w i e k a m z g o w i e skada si z piciu czci: przodomzgowia, ktre obejm u j e kresomzgowie (telencephalon) oraz


midzymzgowie
(diencephalon);
rdmzgowia (mesencephalon) oraz
tyomzgowia, w k t r y m rozrnia si rdzeniomzgowie (myelencephalon) zawierajce
rdze przeduony oraz tyomzgowie
wtrne (metencephaion) o b e j m u j c e m dek i most. H i e r a r c h i c z n y p o d z i a orodk o w e g o u k a d u n e r w o w e g o przedstawiono
na ryc. 21 i 22.

l i l i i Diencephalon

liliiiiSIl Metencephaion

illilli

Mesencephalon

l i i Myelencephalon

Ryc. 21. Pitrowy ukad struktur tworzcych orodkowy ukad nerwowy.

' "','.'>

a!
Thalamus
Truncus corporis
Yentriculus

callosi

lateralis

Genu
corporis
ca IIos i

Splenium
corporis
callosi
Mesencephalon

Pons

Cerebellum
Ventriculus
quartus

Meclulla
oblongata

Ryc. 22. Przekrj strzakowy przez mzgowie.

H Rdze przeduony
Budowa zewntrzna
Grna cz rdzenia krgowego (meclulla
spinalis) po przejciu przez otwr wielki przechodzi w rdze przeduony (medulla oblongata), pooony na czci podstawnej koci
potylicznej. Ocl tyu jest w znacznym stopniu
przykryty przez pkule mdku. W dolnej
czci rdzenia przeduonego znajduje si kana rodkowy bdcy kontynuacj kanau
rodkowego rdzenia krgowego; kana ten
w grnej czci. rdzenia przeduonego poszerza si, tworzc doln cz komory IV.
Na p o w i e r z c h n i brzusznej rdzenia przeduonego w i d o c z n e s parzyste piramidy
(pyramis), zawierajce drogi p i r a m i d o w e oddzielone o d siebie w linii porodkowej szczelin porodkow przedni {fissura
mediana
anterior).
W
najniszej czci
rdzenia
przeduonego szczelina jest przerwana
przez krzyujce si tu w k n a drg piramid o w y c h , tworzce skrzyowanie piramid

(decussatio pyramiclum). Bocznie o d pirami-'


dy w i d o c z n e jest o w a l n e uwypuklenie, 2 w .ne oliwk (oliva). O l i w k a , zawierajca jdra;,
o l i w k i , jest ograniczona przyrodkowo przez!
bruzd przednio-boczn (sulcus antero/aleralis), a od strony bocznej przez bruzd tylno-boczn (sulcus posterolateralis). Z pierwszej z nich wychodz korzenie nerwu podj-1
z y k o w e g o (n. XII), z drugiej natomiast
.
korzenie n e r w w : dodatkowego (n. XI), bd-.:
nego (n. X) oraz jzykowo-gardowego (n. IX),,
Na powierzchni grzbietowej rdzenia'
przeduonego w linii porodkowej widoczna jest bruzda porodkow tylna (sulcus :; dianus posterioij. Po obu jej stronach pooone s d w i e drogi n e r w o w e biegnce z
nia krgowego (przyrodkowo - pi/c
smuky, fasciculusgracilis,
oraz bocznie- pczek klinowaty, fasciculus cuneatus). Drogi
te kocz si wyniosociami okrelanymi ja-ko guzki - smuky (tuberculum gracilis) 1
nowaty (tuberculum
cuneatum), w k
znajduj si o d p o w i e d n i o jdro smuke i Ml'

MZGOWIE
ENCEPHALON

Pkule mzgu
hemispheri

cerebri . ,

Krcsombzgowic
telencephalon

Kresomzgowie
rodkowe

telencephalon

mditmi

Wzgrzomzgowie
'

Midzymzgowie

ihcdamecephalon'

Niskowzgrze

diencephalon'

subthalamus

Podwzgrze
'

hypothalamus

Konary mzgu

rdmzgowic

.pedunculi

mesencephalon

cerebri

Pokrywa
rdmzgowia
tectum

Tyoinzgowie
wtrne
metencephaion

mesencephali

Most
, pons.

Mdek
cerebellum

Rdzeniomzgowie
myelencephalon
Ryc. 23. Schemat pitrowej budowy mzgowia.

Rdze przeduony
1 v

medullcf

oblongata

Nucleus
oculomolorius
accessorius
Nucleus
' oculomolorius

1
1 1
t

Nucleus trochlearis
Nucleus
mesencephalicus n.V
Nucleus sensorius
principnlis n.V

Nucleus
motorius n. V
Nucleus abclucens
Nucleus facialis
Nucleus salivatorius superior
Nucleus salivatorius inferior
Nucleus praepositus
hypoglossi
Nucleus dorsalis n.X
Nucleus hypoglossus
Nucleus ambiguus

Pars spinalis
nuclei accessorii

sup
czuciowy

slup slup
ruchowy przy wspczulny

Ryc. 24. Lokalizacja jder nerww czaszkowych w pniu mzgu.

N. yestibularis
inferior
N. dorsalis
-n.X

N. gracilis
N. cuneatus
N. spinalis
nervi trigcmini
Tractus
spinalis
n.V
n.X

-4-N. solilarius
Fasciculus
longiludinalis
meclialis
n.X

N. olivaris
inferior n.XII

Tractus
corticospinalis

n.XII

Ryc. 25. Przekrj poprzeczny rdzenia przeduonego na wysokoci oliwek.

nowate (nuclei gracilis et cuneati). P o w y e j


guzkw z n a j d u j e si trjktna przestrze
ograniczona konarami dolnymi m d k u
loedunculi cerebelli inferiores), ktra stanowi
doln cz dna k o m o r y c z w a r t e j .
Budowa w e w n t r z n a
VV przeciwiestwie clo rdzenia krgowego
istota szara rdzenia przeduonego rozoona
i e s t nierwnomiernie. Na przekroju poprzecznym mona w y r n i cz brzuszn z a w i e rajc gtwnie drogi r o z p o c z y n a j c e si
W korze m z g u i cz grzbietow, c z y l i nakrywk, w ktrej znajduj si twr siatkowaty (formatio reticularis)
oraz skupiska istoty
,-zarej tworzce jdra. W obrbie o l i w k i rdzenia przeduonego z n a j d u j e si jdro dolne
oliwki (nucleus olivaris inferioi). M a o n o charakterystyczny ksztat p o f a d o w a n e g o w o r e c z ka otwartego p o stronie p r z y r o d k o w e j w postaci wnki. Ocl strony p r z y r o d k o w e j w o k o licy dolnego jdra o l i w k i p o o o n e s jdra
dodatkowe oliwki (nuclei olivares
accessorii).
Jdra o l i w k i maj poczenia z m d k i e m .
.W czci tylnej rdzenia
przeduonego
w guzku s m u k y m z n a j d u j e si jdro smuke
(nucleus gracilis), a w g u z k u k l i n o w a t y m - jdro klinowate (nucleus cuneatus). W jdrach
tych kocz si c z u c i o w e w k n a pczka
smukego i klinowatego, a w y c h o d z z nich
wkna zdajce d o w z g r z a , t w o r z c e
wstg przyrodkow (lemniscus
meclialis).
Wkna wstgi p r z y r o d k o w e j krzyuj si
w dolnej czci rdzenia p r z e d u o n e g o ; przechodzc na stron przeciwleg tworz skrzyowanie wstg (clecussatio
lemniscorum).
W r d z e n i u p r z e d u o n y m mieszcz si
jdra n e r w w c z a s z k o w y c h :
ruchowe - n e r w u j z y k o w o - g a r d o w e g o
(n. IX), b d n e g o (n. X) w s p l n i e t w o r z c j dro d w u z n a c z n e (nucleus
ambiguus)
oraz
jdro n e r w u p o d j z y k o w e g o (nucleus n. hypoglossi; n. XII);
czuciowe - j d r o r d z e n i o w e n. t r j d z i e l nego (nucleus spinalis nervi trigemini;
n. V),
jdro samotne ( n u c l e u s solitarius;
n. VII, IX,
W, jdro n e r w u p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e 80 (n. vestihulocochlearis;
n. VIII);

autonomiczne - jdro linowe dolne


(nucleus salivatorius
inferior; n. IX) oraz jd r o g r z b i e t o w e n. b d n e g o (nucleus
dorsalis n. vagi).
W r d z e n i u p r z e d u o n y m z n a j d u j si
o r o d k i o d d y c h a n i a i krenia, ktre d e c y duj o w a c i w e j k o n t r o l i u k a d u o d d e c h o w e g o i krenia w z a l e n o c i ocl z m i e n i a j c y c h si w a r u n k w z e w n t r z n y c h .

B Most
Budowa z e w n t r z n a
Most (pons) z n a j d u j e si m i d z y rdzeniem przeduonym a rdmzgowiem do
p r z o d u ocl m d k u . W obrbie mostu rozr n i a si d w i e zasadnicze czci - brzuszn
(pars ventralis pontis) i grzbietow (pars dorsalis pontis).
Cz brzuszna, p o o o n a
z p r z o d u , jest o d p o w i e d n i k i e m p i r a m i d rdzenia p r z e d u o n e g o . Cz g r z b i e t o w a t w o r z y
dno komory czwartej i przechodzi u dou
w cz grzbietow rdzenia p r z e d u o n e g o .
Na brzusznej p o w i e r z c h n i w i d o c z n e s
p o p r z e c z n i e biegnce wkna poprzeczne
mostu (fibrae pontis transversae)
przechod z c e w k i e r u n k u b o c z n y m w konary rodkowe m d k u (pedunculi
cerebellares
medii). W linii p o r o d k o w e j na brzusznej p o w i e r z c h n i mostu w i d o c z n e jest z a g b i e n i e bruzda podstawna (sulcus basilaris), w ktrej
przebiega ttnica p o d s t a w n a . Z b o k u , w kcie u t w o r z o n y m przez rdze p r z e d u o n y ,
m o s t i konar r o d k o w y m d k u , w y c h o d z
korzenie
trzech
nerww
czaszkowych:
p r z e d s i o n k o w o - l i m a k o w e g o (n. VIII), t w a r z o w e g o (n. VII) oraz o d w o d z c e g o (n. VI).
P o w y e j , na b o c z n e j g r a n i c y mostu, z n a j d u j si k o r z e n i e n e r w u t r j d z i e l n e g o (n. V).
P o w i e r z c h n i a t y l n a m o s t u t w o r z y grn
cz d n a k o m o r y IV, o g r a n i c z o n e j o d gry
p r z e z konary grne m d k u (pedunculi
cerebellares
superiores).
Budowa w e w n t r z n a
Cz brzuszna (podstawna) mostu (pars
ventralis
[basilaris]
pontis) z a w i e r a l i c z n e

Fasciculus longitudinalis
medialis
N. vestibularis
superior ""
O-y
N. et tractus
/
spinalis
f- \
nervi trigemini
^ ,

Genu
nervi facialis
N. nervi
abducentis
N. nervi
facialis

Tractus A / j ' \ J
tegmentalis--\Xffr
(~J
centralis

Pedunculus
cerebellaris..
medius
\\\
Fasciculi ^
longitudinales'

corporis
trapezoidei

"

Ryc. 26. Przekrj poprzeczny przez rodkowy odcinek mostu.

w k n a n e r w o w e z o r g a n i z o w a n e w pczki
w k i e n p o d u n y c h , w k n a poprzeczne
i nieregularnie rozmieszczone k o m r k i nerw o w e - jdra mostu. Pczki w k i e n
p o d u n y c h u t w o r z o n e s przez zstpujce
drogi n e r w o w e w c h o d z c e g w n i e w skad
drg k o r o w o - r d z e n i o w y c h . W k n a poprzeczne tworz drogi d o c h o d z c e d o
m d k u przez jego konar rodkowy.
Cz grzbietowa mostu zawiera jdra:
ruchowe - nerwu trjdzielnego (nucleus
motorius nervi trigemini; n. V), o d w o d z c e go {nucleus nervi abducentis;
n. VI) i twarzowego (nucleus nervi facialis; n. VII);
autonomiczne nerwu VII oraz
czuciowe nerwu trjdzielnego - jdro
mostowe (czuciowe grne nerwu trjdzielnego (nucleus pontis [sensorius superior]
nervi
trigemini). W czci tej znajduj si elementy tworu siatkowatego oraz drogi wstpujce
pnia - wstga przyrodkowa i boczna.

H Dno komory czwartej


D n o k o m o r y czwartej, c z y l i d rwnolegoboczny (fossa rhomboidea),
jest u t w o -

rzone przez p o w i e r z c h n i grzbietow mostu oraz cz p o w i e r z c h n i grzbietowejrdzenia przeduonego. Prki rdzenne komory czwartej (striae medullares
ventriculf
quarti)
dziel d r w n o l e g o b o c z n y nacz grn, mostow i doln - opuszkow,
Bruzda porodkow (sulcus meclianus) oddziela praw p o o w d o u rwnolegobocznego o d lewej. Bruzda graniczna ( s u l c i mitans) oddziela wynioso przyrodkow
(eminentia medialis) od o k o l i c y lecej bar-dziej z boku. W grnej czci znajduje si.
wzgrek twarzowy (colliculus facialis) za-'wierajcy
jdro
nerwu
odwodzcego,"
a w dolnej - trjkt nerwu podjzykow i'ijo
(trigonum
n. hypoglossi) zawierajcy jdro
tego nerwu. Bocznie od niego w i d o c z n y jest
trjkt nerwu bdnego ( t r i g o n u m n. vag/j,
gdzie znajduje si jdro n e r w u X i pooone
p o n i e j pole najdalsze (area postrema).,:
Bocznie ocl bruzdy granicznej ley pole
przedsionkowe (area vestibularis), w ktrymi'.,
s z l o k a l i z o w a n e jdra n e r w u przedsionko-..
w o - l i m a k o w e g o . W y e j znajduje si mii , j-'
sce sinawe (loeus coeruleus), w ktrym zloi
k a l i z o w a n e s orodki w y t w a r z a j c e jedn
z katecholamin - noradrenalin.

Miejsce sinawe
Bruzda porodkow
Wzgrek twarzowy
Pole przedsionkowe
Bruzd graniczna
Trjkt n. XII
Trjkt n. X

Wynioso
przyrodkow
Konar grny
mdku
Konar rodkowy
i dolny
mdku
Prki rdzenne
komory IV
N. VII
N. VIII

Pole najdalsze

Ryc. 27. D rwnolegoboczny wraz z powierzchni grzbietow pnia mzgu.

g Mdek
Mdek (cerebellum) ley w t y l n y m dole czaszki. Trzy konary mdku - grny
(peclunculus cerebellaris
superior), rodkowy (peclunculus cerebellaris medius) i dolny
(peclunculus cerebellaris
inferior) cz go
odpowiednio ze rdmzgowiem, mostem
i rdzeniem przeduonym. M d e k zbudowany jest z pooonej zewntrznie istoty szarej - kory mdku (corlex cerebelli), oraz
istoty biaej, w ktrej znajduj si jdra
mdku (nuclei cerebelli).
Na p o w i e r z c h n i zewntrznej m d k u
rozrnia si cz porodkow - robaka
(vermis cerebelli) oraz d w i e pkule mdku (hemispberia cerebelli).
Na podstawie b u d o w y m a k r o s k o p o w e j
mona rozrni 10 pacikw {lobuli), oddzielonych o d siebie szczelinami (fissurae
cerebelli); d w i e z nich - pierwsza (fissura
prima) i tylno-boczna {fissura posterolateralis) dziel mdek na paty: przedni (lobus
anterior cerebelli), tylny (lobus posterior cerebelli) oraz kaczkowo-grudkowy (lobus
flocculonodularis).

D o funkcji m d k u naley przecie wszystkim zapewnienie r w n o w a g i i postawy ciaa, regulacja napicia mini oraz kontrola
w y k o n y w a n i a r u c h w d o w o l n y c h (zapewnienie pynnoci oraz koordynacji ruchu).
Poniewa z o o n a b u d o w a makroskopow a m d k u nie znajduje o d z w i e r c i e d l e n i a
w jego czynnoci, obecnie stosuje si
podzia m d k u u w z g l d n i a j c y jego poczenia i funkcje. D o zasadniczych czci
m d k u zalicza si okrelone obszary jego
kory oraz czce si z n i m i jdra. Podstaw
stosowanego obecnie p o d z i a u m d k u na
cz przedsionkow (mdek przedsionkowy), r d z e n i o w (mdek rdzeniowy)
oraz cz zwizan z kor mzgu poprzez
jdra mostu (mdek nowy, czyli korowy)
jest rne r d o d o c h o d z c y c h clo niego
informacji.
Mdek przedsionkowy (vestibulocerebellum) o t r z y m u j e informacje przecie wszystkim z ukadu przedsionkowego; w r o z w o j u filogenetycznym powsta o n najwczeniej. T w o r z y go pat k a c z k o w o - g r u d k o w y ,
a z w i z a n y jest przecie wszystkim z jdrami
przedsionkowymi.

Ryc. 28. Mdek - '


' widok ocl dotu.

Vermis
Pedunculus
cerebellaris
superior

Venlriculus quarlus
Pedunculus
cerebellaris.
medius

Ala lobuli
,/cenlra/is
Flocculus

Lobulus bivenler
Tonsilla-'

Hemispherium

cerebelli

Nucleus
clentatus
Lobus
flocculonodularis

Do wzgrza
' kory

Nucleus
fastigii
Nucleus.
globosus

Nucleus
rufaer

Nuclei
vestibulares
Do rdzenia krgowego

Ryc. 29. Mdek - podzia! czynnociowy.

Mdek rdzeniowy {spinocerebellum)


otrzymuje przecie wszystkim informacje somatosensoryczne z rdzenia krgowego. Nale do niego robak oraz leca bezporednio obok tzw. strefa przyrobakowa pkul;
czopowatym
z vvizany jest on z jdrami
i kulkowatym oraz jdrem wierzchu.
Filogenetycznie
najmodsz
czci
rndku jest zwizany czynnociowo z kor mzgu mdek nowy (neocerebellum).
Otrzymuje on, przez jdra mostu, informacje z kory mzgu. Naley do niego wiksza,
boczna cz kory pkul mdku zwizana z jdrem zbatym.

B rdmzgowie
Budowa zewntrzna
,. rdmzgowie
(mesencephalon),
czce tyomzgowie
z
przodomzgowiem, zbudowane jest z czci brzusznej konarw mzgu (pedunculi cerebri), oraz
czci grzbietowej - pokrywy rdmzgowia (tectum mesencephali).
Parzysta cz brzuszna (przednia) konaru
I

mzgu zawiera odnogi mzgu (crura cerebri)


uwypuklajce si silnie ku przodowi. Zagbienie midzy konarami mzgu okrelane jest
jako d midzykonarowy (fossa interpeduncularis), w ktrym wychodz z pnia mzgu
korzenie nerwu okoruchowego (n. III).
W czci grzbietowej rdmzgowia
znajduj si d w i e pary w z g r k w pokrywy
rdmzgowia: wzgrki grne (colliculi superiores) i dolne (colliculi inferiores). O d
kadego ze w z g r k w odchodzi pasmo istoty biaej - rami wzgrka grnego (brachium colliculi superioris) lub rami wzgrka dolnego (brachium
colliculi
inferioris).
cz one wzgrek grny z ciaem kolankow a t y m b o c z n y m (struktur ukadu wzrokowego) oraz wzgrek dolny z ciaem kolankowatym przyrodkowym (struktur ukadu
suchowego).
W czci grzbietowej powyej wzgrk w wychodz korzenie nerwu bloczkowego (n. IV).
Budowa w e w n t r z n a
Na przekroju poprzecznym rdmzgowia ocl przodu ku t y o w i znajduje si cz

Acjueductus mesencephali
Nucleus oculomotorius
j
Fasciculus longituclinalis meclialis

Lemniscus
lateralis
Lemniscus
spinalis
Lemniscus
meclialis

Tractus parieto-_
temporooccipito' pontius
Tractus
corticonuclearis ;
lateralis
Tractus cortico-j
spinalis)
Tractus frontopontinus

.J
"-'^i

Nucleus ruber
Pars compacta
Substantia ni gra
Pars reticularis
Tractus
corticonuclearis
meclialis

Ryc. 30. Przekrj poprzeczny przez rdmzgowie na poziomie jder czerwiennych.

brzuszna (przednia) k o n a r w m z g u z w a nych jego odnog, cz grzbietowa konarw, czyli ich nakrywka, i pokrywa rdmzgowia.
Cz brzuszna zawiera w k n a k o r o w o - r d z e n i o w e i k o r o w o - m o s t o w e ; bezporednio za n i m i p o o o n a jest istota czarna (substantia nigra). Skada si ona z d w c h czci: zbitej (pars compacta) - p o b u d z a j c e j
(zawiera g w n i e neurony p r o d u k u j c e neuroprzekanik - dopamin) i siatkowatej
(pars reticularis), ktra peni f u n k c j hamujc, a jej g w n y m neuroprzekanikiem
jest G A B A .

j d r o r d m z g o w e n e r w u trjdzielnego
(nucleus mesencephalici
nervi
trigemini).

G r z b i e t o w o o d istoty czarnej, w nakrywce, znajduje si jdro czerwienne (nucleus


ruber), a b o c z n i e ocl niego - wstpujce
szlaki c z u c i o w e (wstga przyrodkowa oraz
boczna). Istota szara rodkowa (substantia
grisea centralis)
otacza wodocig rdmzgowia (aqueduc.tus mesencephali),
czyli wodocig mzgu (aqueductus cerebri) czcy k o m o r y lii z IV. D o p r z o d u o d istoty
szarej rodkowej p o o o n e s jdra n e r w u
o k o r u c h o w e g o (nucleus nervi
oculomotorii)
i b l o c z k o w e g o (nucleus nervi
trochlearis)
oraz pczek p o d u n y p r z y r o d k o w y (fasciculus longituclinalis
medialis).

Pod w z g l d e m b u d o w y k o m r k o w e j
oenia twr siatkowaty mona podzieli naczci ukadajce si w z d u osi dugiej
mzgu: 1) porodkow - obejmujc jdra'
szwu, 2) przyrodkow oraz 3) boczn.
Cz porodkow o b e j m u j e liczn grup komrek p o d z i e l o n y c h na 9 gwnych
o r o d k w w y t w a r z a j c y c h serotonin. Najw a n i e j s z y m j d r e m tej czci jest jdro
grzbietowe s z w u (nucleus raphe dorsalis),
O r o d k i te s p o c z t k i e m wstpujcych
i zstpujcych pocze zaopatrujcych
o r o d k o w y ukad n e r w o w y w serotonin.
Poczenia zstjjujce d o rdzenia krgowego odgrywaj wan rol w kontrolowaniuprzekazywania i n f o r m a c j i b l o w y c h .

Rozrnia si cztery jdra n e r w u okoruc h o w e g o : 1) jdro gwne nerwu okoruchowego (nucleus principalis
n.
oculomotorii),
najwiksze, jest orodkiem r u c h o w y m w i k szoci mini z e w n t r z n y c h gaki ocznej,
2) jdro rodkowe nerwu okoruchowego
(nucleus centralis n. oculomotorii),
pooone w paszczynie p o r o d k o w e j m i d z y jdrami g w n y m i , o d p o w i a d a j c e p r a w d o p o d o b n i e za zbiene ruchy gaek o c z n y c h ,
3) jdro ogonowe rodkowe n. okoruchowego (nucleus caudalis centralis n. oculomotorii), p o o o n e p o n i e j jdra gwnego,
oraz 4) jdro dodatkowe, czyli a u t o n o m i c z ne, nerwu o k o r u c h o w e g o (nucleus
accessorius s. autonomicus
n. oculomotorii),
lece
ku t y o w i o d jdra g w n e g o , jest przywspczulnym
orodkiem
zwizanym
z czynnoci mini w e w n t r z n y c h gaki
ocznej. Bocznie o d w o d o c i g u znajduje si

1 Twr siatkowaty
pnia mzgowia
Twr siatkowaty (formatio
reticularis)
z a j m u j e znaczn cz p n i a m z g u . Skada si z l u n o u o o n y c h g r u p komrko- -'
w y c h i gstej sieci w k i e n nerwowych;
W jego o b r b i e z n a j d u j si jdra nerww
c z a s z k o w y c h i w k n a d u g i c h drg <
ciowych.

Cz przyrodkowa z b u d o w a n a
z l i c z n y c h jder, z ktrych najwaniejsze',
jest jdro o l b r z y m i o k o m r k o w e (nucleus i
gantocellulari).
Komrki tego jdra daj pocztek d r o g o m s i a t k o w o - r d z e n i o w y m , ktre
m o d u l u j napicie m i n i o w e i wpywaj
na si o d r u c h w m i n i o w y c h .
Cz boczna jest z w i z a n a z kontrol
czynnoci ukadu krenia i oddychania,
Znajduj si tu orodki o d d e c h o w e (wdech
i
wydech)
oraz
nadrzdny
orodek,
w ktrym nastpuje przeczenie wkien
w p y w a j c y c h na przypieszenie lub zwolnienie czynnoci o d d e c h o w e j . Ponadto
znajduj si tu orodki ukadu noradrenergicznego (jdro miejsca sinawego).
U w a a si, e w przyrodkowej i w doi-'
nej czci rdzenia przeduonego znajduj

5 j orodki hamujce p o w o d u j c e z m n i e j szenie cinienia ttniczego k r w i , podczas


)C|y clo boku ocl nich i ku grze orodki
zwikszajce cinienie. N e u r o n y o d p o w i a dajce za funkcje
sercowo-naczyniowe
otrzymuj informacje z receptorw o b w o dowych (np. z kbka szyjnego) i w y s z y c h
liter orodkowego ukadu
nerwowego
(podwzgrze, c z o o w a kora asocjacyjna).
\|eurony te reguluj czynno w k i e n
frzedzwojowych n. X i p r z e d z w o j o w y c h
wspczulnych w y c h o d z c y c h z r o g w
bocznych rdzenia krgowego.

Do zada t w o r u siatkowatego naley zaiczy:


1) Aktywacj o r o d k o w e g o ukadu n e r w o wego, a zwaszcza kory, z u t r z y m y w a niem jej w stanie c z u w a n i a . W ten sposb twr siatkowaty m o e w p y w a na
nastrj i p o w o d o w a utrzymanie stanu
wiadomoci; znajduj si w n i m bowiem orodki snu i c z u w a n i a . O r o d k i
tworu
siatkowatego
maj
zdolno
wzmacniania wszelkiego r o d z a j u bodcw docierajcych clo kory n o w e j , co
stanowi podstaw w i a d o m e g o c z u w a nia, a tym samym jest w a r u n k i e m wstpnym dla rozbudzenia uwagi i z d o l n o c i
spostrzegania;
2) W p y w na f u n k c j e r u c h o w e i postaw
ciaa za porednictwem drg siatkowo- r d z e n i o w y c h (orodek h a m o w a n i a i pobudzania czynnoci ruchowej);
3) Kontrol czynnoci w e g e t a t y w n y c h - oddychanie i krenie oraz
4) M o d u l a c j o d b i o r u b o d c w b l o w y c h
przez w p y w na rogi tylne rdzenia krgowego.

i Midzymzgowie
W obrbie m i d z y m z g o w i a rozrnia
si dwie zasadnicze czci: grn, ktr t w o rzy wzgrzomzgowie (thalamencephalon),
i doln - podwzgrze (hypothalamus).
Wzgrzomzgowie skada si ze wzgrza
(Ihalamus) oraz nadwzgrza
(epithalamus).

Podwzgrze, w i d o c z n e na p o w i e r z c h n i podstawnej m z g o w i a , t w o r z y d n o oraz cz


ciany k o m o r y III, przechodzc ku t y o w i
i d o boku w niskowzgrze (subthalamus).

i Wzgrzomzgowie
Wzgrze
W z g r z e (Zhalamus) jest najwiksz czci m i d z y m z g o w i a i jednoczenie najw i k s z y m p o d k o r o w y m orodkiem przesy a j c y m i n f o r m a c j e c z u c i o w e clo kory
m z g u . Kontroluje o n o r w n i e p r z e p y w
i n f o r m a c j i z w i z a n y c h z ruchami d o w o l n y m i oraz e m o c j a m i . W z g r z e jest owaln
struktur przykryt przez p k u l mzgu.
Prawe w z g r z e ocl lewego oddziela komora
trzecia. Ocl gry w z g r z e przylega d o kom o r y b o c z n e j , a b o c z n i e clo odnogi tylnej
torebki wewntrznej (capsula interna) oddzielajcej w z g r z e ocl jdra soczewkowatego (nucleus lentiformis).
Doln granic
w z g r z a w y z n a c z a w cianie k o m o r y trzeciej bruzda podwzgrzowa (sulcus bypothalamicus) oddzielajca je ocl p o d w z g r z a .
W obrbie w z g r z a rozrnia si liczne
jdra. Blaszki rdzenne wzgrza - wewntrzna (lamina meclullaris interna) i zewntrzna (lamina meclullaris externa), u m o l i wiaj rozrnienie zasadniczych grup jder
w z g r z a : przedniej, przyrodkowej, bocznej, brzusznej oraz jder rclblaszkowych,
p o r o d k o w y c h i jdra siatkowatego. O g l n y
schemat ukadu jder wzgrza przedstawia
ryc. 31.
W i k s z o jder w z g r z a w y s y a w k na d o o k r e l o n y c h o b s z a r w kory m z g u .
Nale clo n i c h : a) jdra przesyajce impulsy n e r w o w e clo p i e r w s z o r z c l o w y c h
o k o l i c kory c z u c i o w e j ( w z r o k o w e j - c i a o
k o l a n k o w a t e b o c z n e - CGL, s u c h o w e j ciao kolankowate przyrodkowe - CGM,
somatosensorycznej - jdra brzuszne tylne
- VP), b) jdra przesyajce impulsy n e r w o w e d o o k o l i c r u c h o w y c h (jdro brzuszne

Ryc. 31. Podzia wzgrza na zespoy jder oraz zwizane z nimi okolice kory nowej.

p r z e d n i e oraz j d r o brzuszne porednie


- VA) oraz c) jdra przesyajce i m p u l s y d o
kory a s o c j a c y j n e j : przeclczoowej (jdro
przyrodkowe - MD), ciemieniowo-skron i o w o - p o t y l i c z n e j (jdro b o c z n e grzbietow e - LD, j d r o b o c z n e tylne - LP i jdra
poduszki - P) oraz cl) jdra przesyajce inf o r m a c j e d o kory l i m b i c z n e j (jdra przednie - A). Jdro p r z y r o d k o w e g r z b i e t o w e
( M D ) rzutuje d o asocjacyjnej kory przedc z o o w e j , niezbdnej dla dostosowania
f u n k c j o n o w a n i a caego o r g a n i z m u d o zmieniajcego si rodowiska przez realizowanie f u n k c j i p o z n a w c z y c h , z a c h o w a n i a , pamici oraz p l a n o w a n i a r u c h w . Jdra grupy
przedniej rzutuj d o kory l i m b i c z n e j niezbdnej dla procesw
emocjonalnych,
uczenia si oraz pamici (A). N e u r o n y
poduszki (P) oraz jdra bocznego tylnego
(LP) rzutuj do asocjacyjnej kory c i e m i e n i o w o - s k r o n i o w o - p o t y l i c z n e j - kory k l u c z o w e j
dla integracji rnych r o d z a j w czucia.
Spord wszystkich r o d z a j w i n f o r m a c j i jedynie informacje w c h o w e dochodz bezporednio clo kory pata skroniowego, o m i jajc wzgrze.
Rol jder nieswoistych wzgrza o pro-

j e k c j i k o r o w e j rozproszonej jest regulacja


aktywnoci w obu p k u l a c h mzgu duych
obszarw k o r o w y c h , p o d k o r o w y c h lub/i
w p y w na f u n k c j o n o w a n i e innych jder
w z g r z a . Jdra te maj bezporednie poczenia z orodkami pnia mzgu i okrelane
s j a k o
Iruncothalamus.
Jedynym jdrem wzgrza, ktre nie
tuje clo kory m z g u , jest jdro siatkowate.
O t a c z a o n o w z g r z e - bdc oddzielone
ocl niego cienk blaszk istoty biaej - blaszk rdzenn zewntrzn. O t r z y m u j e ono
p o c z e n i a z kory m z g u , jder przeka n i k o w y c h , wysyajc clo nich (jako jedyne
j d r o wzgrza) zwrotn p r o j e k c j hamujc.
Z a r w n o poczenia d o c h o d z c e clo I. ry m z g u ze wzgrza, jak i poczenia korowo-wzgrzowe
tworz
promienistoci
wzgrzowe (radiationes thalamicae)
przebiegajce przez torebk w e w n t r z n . Mona w y r n i cztery zasadnicze konan
wzgrza: przedni (dochodzcy clo kory czoowej), grny (dochodzcy d o kory ciem niowej), tylny (dochodzcy d o kory pata
potylicznego) oraz dolny (dochodzcy clo
pata skroniowego).

Projekcja do:
' Gwne podkorowe
poczenia dochodzce
grupa przednia

l^lndro
| '
n"
""j^dro przednie - A
I"

ciaa suteczkowate

jadro boczne
grzbietowe - LD
""jadrTboczne tylne
-LP
p rT"
Jdro przyrodkowe
grzbietowe - M D

Jadro brzuszne
przednie - VA
Jadro brzuszne
porednie (boczne)
-VI
Jadro brzuszne tylne
-VP

kora zakrtu obrczy

|
emocje, motywacje,
pami

grupa boczna

kora zakrtu obrczy

hipokamp

kora asocjacyjna
pokrywa - wzgrek
ciemieniowa
grny
grupa przyrodkow
asocjacyjna kora
ciao migdaowate,
przedczoowa
ukad wchowy, gaka
blada, jdro w i e l o k o mrkowe Meynerta,
podwzgrze
grupa brzuszna
kora przedruchowa

gaka blada

kora przedruchowa,
pierwszorzdowa kora
ruchowa
pierwszorzdowa kora
czuciowa

mdek

boczne (VPL):
rdze krgowy
przyrodkowe (VPM):
jdra nerww
czaszkowych
|
grupa tylna
pierwszorzdowa kora
siatkwka
Ciao kolankowate
wzrokowa
boczne - CCI.
Ciao kolankowate
wzgrek dolny, jdra li- pierwszorzdowa kora
suchowa
przyrodkowe - C G M makowe, ciao czworoboczne, jdra przedsionkowe

Czynno

integracja
ruchowo-czuciowa
zabarwienie uczuciowe zwizane ze
sfer afektw informacji czuciowych
dochodzcych clo
wzgrza
planowanie czynnoci ruchowych
planowanie i wykonanie czynnoci
ruchowych
czucie na tuowiu
i koczynach
czucie na twarzy

|
wzrok
such

Poduszka - Pul

wzgrek grny, okolica


przecpokrywowa, inne
jdra wzgrza

kora asocjacyjna:
skroniowo-potyliczno-ciemieniowa

integracja
wzrokowo-rucbowo-czuciowa

Jdro siatkowate
-Ret

wzgrze, kora, twr


siatkowaty

wzgrze

regulacja aktywnoci
neuronw wzgrza

rodkowo-porodkowe - C^/l

mdek (jdro czopowate); gaka blada;


pie mzgu

jdra rdblaszkowe
prkowie, kora
mzgu

jdra porodkowe
twr siatkowaty;
podwzgrze

|
regulacja aktywnoci
korowej; poczenie
porednie midzy
mdkiem
a prkowiem

. ..

kora mzgu

|
regulacja aktywnoci
korowej

'W
16. Gowa i ...

Nadwzgrze
K o l e j n y m elementem m i d z y m z g o w i a
jest nadwzgrze
(epithalamus).
W jego skad w c h o d z :
- trjkt uzdeczki ( t r i g o n u m
habenulae),
w ktrym znajduj si nalece d o ukad u l i m b i c z n e g o jdra uzdeczki,
- spoido uzdeczek (commissura
habenularum),
- szyszynka (corpus pineale) oraz
spoido tylne (commissura posterior).
D o uzdeczki d o c h o d z i prek rdzenny
wzgrza, stanowicy granic m i d z y powierzchni grn w z g r z a (nalec d o
k o m o r y bocznej) a p o w i e r z c h n i przyrodkow (nalec clo k o m o r y trzeciej). Poprzez prek rdzenny w z g r z a clo jdra
u z d e c z k i d o c h o d z w k n a z ciaa m i g d a o watego, zespou h i p o k a m p a oraz podwzgrza.
W k n a o d r o d k o w e jder u z d e c z k i dochodz m.in. d o jder w z g r z a i podw z g r z a za porednictwem pczka tyozgitego, a take d o t w o r u siatkowatego. Rola
jder uzdeczki nalecych clo u k a d u limbicznego polega na integracji dorodkow y c h informacji c z u c i o w y c h , a u t o n o m i c z nych, w c h o w y c h .

Szyszynka (corpus pineale) o ksztacie,


z b l i o n y m d o szyszki pinii (w dawnych-p o d r c z n i k a c h a n a t o m o w i e p o r w n y w a l i j''clo prcia mzgu - penis cerebri) zbudowana jest z w y r a n i e w y o d r b n i o n y c h grup ko-mrek p o p r z e d z i e l a n y c h pasmami tkanki'
cznej. Komrki szyszynki (pinocyty) posia-.
daj liczne rozgazione wypustki, ktre naigranicy z naczyniami i tkank czn w y l i zuj m a c z u g o w a t e zgrubienia na kocach,h
U osobnika dorosego w szyszynce wyst-h
puj liczne zogi fosforanw i wglanw'w a p n i a , ktre okrelane s m i a n e m piasku
mzgu (acervulus cerebri). Zogi te widocz- '.
ne s w badaniach r a d i o l o g i c z n y c h czaszki:
i m z g o w i a , wyznaczaj lini porodkow/
tej struktury.
Uwagi kliniczne: Szyszynka w dziecin- 1 ;
stwie h a m u j e w y t w a r z a n i e hormonw,';
p c i o w y c h , co u n i e m o l i w i a wcze- t
niejsz dojrzao p c i o w organizmu ::
(przez
anatomw
okrelana
jest'
w z w i z k u z t y m g r u c z o e m niewinno-'!
ci lub cnoty). W y p a d n i c i e czynnoci ';
tego g r u c z o u w dziecistwie m o e d o - :
p r o w a d z i d o przedwczesnej dojrzao-s
ci p c i o w e j (pubertas praecox).

Nucleus
.-dorsomeclialis

Nucleus
pa ra ven tricu la ris
Nucleus anterior
Nucleus preopticus

- Nucleus
hypolhalamicus
posterior

Nucleus
suprachiasmaticus

'

Fasciculus
.V
mamillothalamicus

-Fasciculus'
mamillotegmentalis
Columna fornicis

Nucleus
supraopticus

Nucleus
infunclibularis
Nucleus

Nucleus corporis
mamillaris
ventromeclialis

Ryc. 32. Struktury tworzce podwzgrze strony przyrodkowej.

'j

MzgoWje.

podwzgrze
(hypothalamus)
tworzy
cz ciany bocznej oraz dno komory trzeobszar
c jej. Dokadne granice wyznacza
ograniczony paszczyznami przechodzcymi przez blaszk kracow z przodu oraz
tylny o b w d cial suteczkowatych od tyu.
Na powierzchni podstawnej mona w y o drbni w i d o c z n e w kierunku ocl przodu ku
tyowi skrzyowanie wzrokowe (chiasma
opticum), guz popielaty (tuber
cinereum)
wraz z lejkiem (infunclibulum) oraz ciaa suteczkowate (corpora
mammillaria).

wzgrza nale jdra w i e l o k o m r k o w e jdro nadwzrokowe (nucleus supraopticus)


i przykomorowe (nucleus
paraventricularis), ktre wysyaj aksony clo tylnego pata
przysadki m z g o w e j . Jdro lejka (nucleus
infundibularis)
ma poczenia z przednim
patem przysadki mzgowej. Do jdra nadskrzyowaniowego (nucleus suprachiasmaticus)
dochodz
bezporednio
wkna
w z r o k o w e z siatkwki. Podwzgrze jest zespoem orodkw integrujcych czynno
ukadu autonomicznego i w p y w a j c y m
w z n a c z n y m stopniu na ukad neuroendok rynny.

W podwzgrzu rozrnia si trzy zasadnicze czci: 1) suteczkow, 2) guzow


i 3) wzrokow, ktra przechodzi ku przodowi w tzw. okolic p r z e d w z r o k o w . Na caym obszarze podwzgrza mona rozrni
okolic boczn, janiejsz, zawierajc stosunkowo wicej w k i e n
mielinowych,
i okolic przyrodkow bogat w ciaa komrek. W podwzgrzu znajduj si liczne
mniejsze lub wiksze jdra. Ich topografi
przedstawiono na ryc. 32. Do wyranie
ograniczonych jder nale jdra ciaa suteczkowatego (nuclei corporis
mammillaris),
z ktrych wychodz pczki: suteczkowo-wzgrzowy (fasciculus
mammillothalamicus) i suteczkowo-nakrywkowy (fasciculus
mammillotegmentalis),
a dochodz clo nich
supy sklepienia (columnae fornices). Ponadto do charakterystycznych jder pod-

Podwzgrze zwizane jest z czynnoci


ukadu autonomicznego, limbicznego, jak
rwnie dokrewnego. Poczenia z orodkami ukadu limbicznego zapewniaj:
prek kracowy oraz droga migdaowata brzuszna (z ciaem migdaowatym),
pczek suteezkowo-wzgrzowy dochodzcy do limbicznych jder grupy przedniej wzgrza,
- pczek przyrodkowy przodomzgowia
(m.in. z przegrod),
- szlak suteczkowo-nakrywkowy (z nakrywk).
Tak jak kora ruchowa steruje w y k o n y w a niem ruchw d o w o l n y c h przez pobudzanie
komrek rogu przedniego rdzenia, tak podwzgrze, bdc nadrzdnym orodkiem
ukadu autonomicznego, reguluje czynno
neuronw p r z e d z w o j o w y c h wspczulnych

f] podwzgrze

Tabela 11. Okolice podwzgrza i wystpujce w nim jdra

Przedwzrokow
(cz kresomzgowia)
Nadwzrokowa

Guzowa

Stiteczkowa

Przytdkimi
pole przedwzrokowe przyrodkowe
jdro plciowo-dwupostaciowe
pole przednie
jdro skrzyowania
jdro przykomorowe
jdro nadwzrokowe
jdro lejka (jdro ukowate)
jdro brzuszno-przyrodkowe
jdro grzbietowo-przyrodkowe
pole tylne

H i

/ii 1

pole przedwzrokowe boczne


pole boczne

pole boczne
jdro guza boczne
jdra suteczkowe

i przywspczulnych,
znajdujcych
si
w pniu mzgu oraz rdzeniu k r g o w y m .
W tej regulacji k l u c z o w rol peni jdro
przykomorowe, ktrego neurony przez szlaki zstpujce bocznej czci p o d w z g r z a
i pnia mzgu w p y w a j na nisze orodki
ukadu autonomicznego. Innymi orodkami
podwzgrza, w p y w a j c y m i na
czynno
ukadu autonomicznego, jest pole boczne
podwzgrza, jdro grzbietowo-przyrodkow e oraz pole tylne podwzgrza. Szlaki zstpujce biorce udzia w kontroli c z y n n o ci ukadu a u t o n o m i c z n e g o to: pczek
przyrodkowy
przodomzgowia,
pczek
p o d u n y grzbietowy oraz szlak w grzbietow o - b o c z n e j czci n a k r y w k i zstpujcy
przez dalsz cz pnia m z g u d o rdzenia.
Poczenia z orodkami ukadu d o k r e w nego (przysadka mzgowa) zapewniaj:
neuronalne - droga n a d w z r o k o w o - p r z y sadkowa i p r z y k o m o r o w o - p r z y s a d k o w a ,
n e u r o n a l n o - n a c z y n i o w e - g w n i e droga
guzowo-przysadkowa.
Poprzez liczne poczenia z r n y m i
czciami orodkowego ukadu n e r w o w e g o
p o d w z g r z e peni nastpujce funkcje:
kontroln nad czynnoci ukadu dokrewnego (jdro lejka, pole przedwzrokowe),
neurosekrecyjn (jdro
nadwzrokowe
i przykomorowe),
regulujc czynnoci ukadu autonomicznego (jdro p r z y k o m o r o w e , pole
boczne i tylne podwzgrza),
regulujc temperatur ciaa (przednie
p o d w z g r z e - reakcja na przegrzanie,
tylne p o d w z g r z e - reakcja na przechodzenie),
regulujc pobieranie w o d y i p o k a r m u
(orodek sytoci w strefie przyrodkowej
- przy stymulacji brak pobierania pokarmu, orodek g o d u w strefie bocznej przy stymulacji nadmierne spoywanie
pokarmu),
kontrolujc zachowania seksualne (jdro
lejka, jdro pciowo-dwupostaciowe),
n a d z o r o w a n i e rytmu b i o l o g i c z n e g o (jdro skrzyowania),
wspudzia w r a z z ukadem l i m b i c z n y m

i kor p r z e d c z o o w w odczuwa ii
i w y r a a n i u e m o c j i (ciaa suteczkowate)
Z p o d w z g r z e m cile zwizana jes
przysadka (hypophysis) leca w siodle tu.
reckim w rodkowym dole czaszki. Z guzeir
popielatym poczona jest za pomoc lejka
W y r n i a si d w i e podstawowe czci przv
sadki: przedni - gruczoow, pochodzc;
z ektodermy kieszonki Rathkego, oraz tylna
nerwow, rozwijajc si z neuroektodermy
Na czynno obu czci przysadki oddziau
j odrbne grupy neuronw podwzgrza. N;:.
przysadk gruczoow wpywaj hormonv
uwalniajce i hamujce, docierajce do nie
przez krenie wrotne przysadki. Neuron*,
podwzgrza, ktre w p y w a j na przedni;
cz przysadki, rozmieszczone s gwnie
w strefie przyrodkowej podwzgrza, zwa
szcza w jdrze lejka. H o r m o n y tylnego pat;,
przysadki uwalniane s z zakocze nerwow y c h neuronw jder wielkokomrkowych
podwzgrza (nadwzrokowego i przykomoro
wego) bezporednio clo wiata naczyr
krwiononych krenia ukadowego.

Niskowzgrze
N i s k o w z g r z e (subthalamus)
znajduje
si w m i d z y m z g o w i u ku d o o w i i w boli
ocl wzgrza. W k n a torebki wewntrzne,
przechodzce w odnog mzgu oddzielaj;
niskowzgrze ocl gaki bladej.
D o g w n y c h struktur niskowzgrza zali
cza si jdro niskowzgrzowe (nucleus sub
thalamicus)
oraz tzw. warstw niepewn.
(zona ince/ta),
ktra jest przyrodkowyrr
p r z e d u e n i e m jdra siatkowatego wzgrza
W k n a istoty biaej tworz tu charaktery
styczne pczki: pczek wzgrzowy (fascicu
lus thalamicus; pole H | Forela) oraz pczel
soczewkowy (fasciculus lentiformis; pole H
Forela). Jdro n i s k o w z g r z o w e natomias.
p o c z o n e jest z gak blad za porednie
t w e m pczka n i s k o w z g r z o w e g o .
D o struktur p o w i z a n y c h rozwojowe
z m i c l z y m z g o w i e m naley rwnie gak;
blaca (por. kresomzgowie).

jj Kresomzgowie
Okrelenie kresomzgowie (telencephalon) i e s l z w y l < l e stosowane z a m i e n n i e z pojciem pkul mzgu {hemispheria cerebri).
VV kadej p k u l i mzgu mona w y o d r b n i
j r z y powierzchnie: grno-boczn, przyrodkow oraz doln, i trzy bieguny: c z o o w y ,
skroniowy oraz potyliczny, znajdujce si
odpowiednio w przednim, r o d k o w y m i tylnym dole czaszki. O b i e p k u l e m z g u s
oddzielone szczelin podun mzgu (fissura longitudinaiis
cerebri), w ktr w c h o d z i
sierp mzgu (falx cerebri).
Istota szara p o w i e r z c h n i p k u l i m z g u
tworzy pofadowan kor mzgu (cortex cerebri) z zakrtami (gyri cerebri) i bruzdami
{sulei cerebri).
Ha p o w i e r z c h n i grno-bocznej w i d o c z ne s cztery paty:
1) pat czoowy (lobus frontalis) ograniczony bruzd rodkow (sulcus cenlralis) o d
tyu oraz bruzd boczn (sulcus lateralis)
od dou,
2) pat ciemieniowy (lobus parietalis) pooony ku t y o w i ocl bruzdy rodkowej,

\x>:;j..;'(yrfronti
med

Cynk
frontalis
superior

3) pat skroniowy (lobus temporalis)


poo o n y p o n i e j bruzdy bocznej oraz
4) pat potyliczny (lobus occipitalis)
graniczcy z patem c i e m i e n i o w y m i skroniowym.
W obrbie pata czoowego mona rozrni zakrt przedrodkowy (gyrus precentralis) oraz trzy zakrty czoowe: grny
(gyrus frontalis superior), rodkowy (gyrus
frontalis medius) i dolny (gyrus frontalis inferior), przy c z y m w ostatnim zakrcie gazie
bruzdy b o c z n e j w y o d r b n i a j ' trzy czci:
w i e c z k o w (pars opercularis),
oczodoow
(pars orbitalis) oraz trjktn (pars triangularis). M i d z y zakrtami le bruzdy: przedrodkowa (sulcus
precentralis),
czoowa
grna (sulcus frontalis superior) oraz czoow a dolna (sulcus frontalis
inferior).
Pat ciemieniowy {lobus parietalis)
zawiera d w a paciki: ciemieniowy grny (lobulus parietalis superior) i ciemieniowy dolny (lobulus
parietalis
inferior),
w ktrym
d o d a t k o w o rozrni mona zakrt nadbrzeny (gyrus supramarginalis)
oraz zakrt
ktowy (gyrus anguiaris). D w a ostatnie zakrty p o o o n e s o d p o w i e d n i o nad bruzd
boczn oraz bruzd skroniow grn. D o

Gyrus
supramarginalis

Sulcus '' ^cenlralis

Gyrus
anguiaris
Gyrus
frontalis
infer

Cvii
oibltales

/
/
Gyrus
. temporalis
superior

>
'

.
'!>- '

:
Gyrus
temporalis
medius

Ryc. 33. Zakrty i bruzdy powierzchni grno-bocznej.

\
Sulcus '
lateralis

Ryc. 34. Wyspa znnjdu.


jca si w zagbieniu
bruzdy bocznej.

Sulcus circularis insulae

Gyrus lonmis_
insulae

*
Gyri breves
insulae

Sulcus centralis insulae

Sulcus
centralis

Gyrus
frontalis

, , ,
Lobulus
pafacenlrahs

Precuneus

Cuneus

Septum..pelluciclum
Infundibulum

Gyrus
parahippocampalis

\ Corpus
cal/osum

Gyrus
lin ualis
Z

Ryc. 35. Zakrty i bruzdy powierzchni przyrodkowej pkuli mzgu.

p r z o d u od p a c i k w znajduje si zakrt zarodkowy (gyrus postcentralis).


W pacie
t y m wystpuj r w n i e d w i e b r u z d y : pooona za zakrtem z a r o d k o w y m bruzda zarodkowa (sulcus postcentralis) oraz bruzda
rdciemieniowa
(sulcus
intraparietalis)
znajdujca si m i d z y o b u p a c i k a m i ciemieniowymi.
Pat potyliczny (lubus occipitalis)
posiada na p o w i e r z c h n i w y p u k e j szereg b r u z d
i zakrtw o bardzo z m i e n n y m uksztatowa-

niu. Niekiedy w obrbie tego pata wyrni


mona cwie bruzdy, pooon w grnej
czci pata bruzd potyliczn grn (sulcus
occipitalis superior) oraz lec w jego dolnej czci bruzd potyliczn doln (sulcus
occipitalis
inferior).
W przypadku, kiedy
obie powysze bruzdy s w y r a n i e uksztatowane, w obrbie pata potylicznego wystpuj trzy zbiegajce si w kierunku bieguna potylicznego zakrty: zakrt potyliczny grny (gyrus occipitalis
superior),

Bulbus
olfactorius

Gyri
orbilales
Tractus
olfactorius

occipitales

Ryc. 36. Powierzchnia podstawna pkuli mzgu.

rodkowy (gyrus occipitalis


medius) oraz
dolny (gyrus occipitalis
inferior).
Z powierzchni przyrodkowej piata potylicznego
przechodzi czsto na p o w i e r z c h n i w y p u k k o c o w y odcinek bruzdy ostrogowej
(sulcus calcarinus).
W obrbie pata skroniowego
(lobus
temporalis), na p o w i e r z c h n i w y p u k e j w i doczne s trzy zakrty: skroniowy grny
(gyrus temporalis superior), rodkowy (gyrus
temporalis medius) i dolny (gyrus
temporalis
inferior); zakrty te oddzielaj d w i e bruzdy
skroniowe: grn (sulcus temporalis
superior) i doln (sulcus .temporalis
inferior).
W gbi bruzdy bocznej ley przykryta
wieczkami c z o o w y m , c i e m i e n i o w y m oraz
skroniowym wyspa (insula), uwaana za oddzielny pat (lobus insularis) lecy na powierzchni w y p u k e j . W wyspie mona w y rni zakrty krtkie (gyri breves insulae)

oraz zakrt dugi (gyrus longus insulae), mid z y ktrymi p o o o n a jest bruzda rodkowa
(sulcus centralis insulae). Wysp otacza bruzda okalajca (sulcus circularis
insulae).
Na p o w i e r z c h n i przyrodkowej pkuli
m z g u p o w y e j ciaa moclzelowatego i jego
bruzdy (sulcus corporis callosi) ley zakrt
obrczy (gyrus cinguli) otoczony przez bruzd obrczy (sulcus cinguli). W czci przed n i e j w obrbie piata c z o o w e g o znajduje
si p o w i e r z c h n i a przyrodkow
zakrtu
c z o o w e g o grnego, a na granicy pata czo o w e g o i c i e m i e n i o w e g o w o k bruzdy
r o d k o w e j p o o o n y jest pacik okoorodkowy (lobulus paracentrali).
Ku t y o w i ocl
niego znajduje si, nalecy do pata ciem i e n i o w e g o , przedklinek (precuneus)
odd z i e l o n y bruzd ciemieniowo-potyliczn
(sulcus parietooccipitalis)
od Idinka {cuneus). Klinek w caoci naley clo pata po-

tylicznego i o d d z i e l o n y jest bruzd ostrogow (sulcus calcarinus) od zakrtu jzykowatego (gyrus lingualis),
czsto nazywanego
zakrtem potyliczno-skroniowym p r z y s a d kowym (gyrus occipitotemporalis
medialis).
W obrbie pata skroniowego, na powierzchni przyrodkowej, w i d o c z n y jest zakrt przyhipokampowy (gyrus
parahippocampalis),
n a z y w a n y n i e w a c i w i e zakrtem h i p o k a m pa (gyrus hippocampalis).
Jest o n przeduen i e m zakrtu obrczy, t w o r z c y m z n i m
w s p l n i e kolejny pat n a z y w a n y patem limbicznym (lobus limbicus). Zakrt p r z y h i p o k a m p o w y zagina si w czci przedniej,
przechodzc w hak (uncus). W gbi zakrtu p r z y h i p o k a m p o w e g o ukryte s struktury
w c h o d z c e w skad hipokampa. Hipokamp
(hippocampus)
w p u k l a si d o wiata rogu
dolnego k o m o r y bocznej, w ktrej t w o r z y
trzy charakterystyczne czci: gow (widoczn j a k o tzw. stop hipokampa, pes hippocampi, ze szponami), trzon i ogon, ktry
ku t y o w i przechodzi w wskie pasmo istoty
szarej, z w a n e j nawleczk szar
(indusium
griseum), ktra otacza ciao m o d z e l o w a t e .

z y w a n y niekiedy zakrtem potyliczno-skto.


niowym bocznym (gyrus
occipitotemporalis
lateralis). Ocl zakrtu przyhipokampoweo
oddziela go bruzda poboczna (sulcus colkteralis).

Kora mzgu
W korze m z g u rozrnia si: J) kor
now (neocorlex),
okrelan obecnie jako
isocortex, ma ona typow b u d o w szeciow a r s t w o w i o b e j m u j e ponad 9 0 % pow i e r z c h n i p k u l i mzgu, oraz 2) kor filo-1
genetycznie starsz (allocortex), o odmiennej b u d o w i e , ktra jest g w n y m elementem
u k a d u l i m b i c z n e g o i w c h o w e g o . Najbardziej charakterystyczn cech kory mzgu
jest jej ukad w a r s t w o w y , u t w o r z o n y prz /
naprzemiennie wystpujce warstwy neuron w . W korze n o w e j rozrnia si sze
warstw: najbardziej p o w i e r z c h o w n i e pooona jest I) warstwa d r o b i n o w a (lamina molecularis), a nastpnie kolejno: 2) warstwa
ziarnista zewntrzna (lamina granuiaris externa), 3) piramiclowa zewntrzna (lamina
pyramiclalis extema), 4) ziarnista wewntrzna (lamina granuiaris interna), 5) piramiclow a w e w n t r z n a lub z w o j o w a (lamina pyramiclalis interna s. ganglionaris)
oraz 6) warstwa komrek rnoksztatnych
(lamina
multiformis).

Na p o w i e r z c h n i podstawnej pata czoow e g o w p o b l i u szczeliny p o r o d k o w e j


znajduje si zakrt prosty (gyrus rectu), odd z i e l o n y o d zakrtw oczodoowych (gyri
orbitales) bruzd wchow (sulcus olfactorius). W brudzie w c h o w e j ley opuszka
wchowa (bulbus olfactorius), ktra ku tyow i przechodzi w pasmo wchowe (tractus
olfactorius).
Ku t y o w i pasmo w c h o w e dochodzi clo istoty dziurkowanej przedniej
(substantia perforata anterior) i dzieli si na
clwa prki wchowe: przyrodkowy (stria
olfactoria medialis) i boczny (stria
olfactoria
laleralis).
Prki kocz si o d p o w i e d n i o
w zakrcie przykracowym (gyrus paraterminalis) lub w zakrcie pksiycowatym
(gyrus semilunaris)
oraz wchowym bocznym (gyrus olfactorius
laleralis).
Zakrty
z w i z a n e z w c h e m zawieraj pierwotn
kor w c h o w , ktra ma najprostsz b u d o w cytoarchitektoniczn.

Szczegowa analiza b u d o w y komrkow e j u m o l i w i a w y o d r b n i e n i e w korze


m z g u pl cytoarchitektonicznych rnicych si nie tylko b u d o w , ale rwnie
funkcj. Najbardziej rozpowszechnionym
p o d z i a e m c y t o a r c h i t e k t o n i c z n y m kory jesl
podzia z a p r o p o n o w a n y przez Brodmanna
na p o c z t k u XX w. W y o d r b n i on ok. 50
pl k o r o w y c h , przedstawionych na ryc. 38.
O k o l i c e kory, clo ktrych dochodz wkna c z u c i o w e , w z r o k o w e i suchowe lub
z ktrych wychodz w k n a ruchowe, nazyw a n e s p o l a m i p r o j e k c y j n y m i kory mzgu.
Zajmuj one 2 0 % p o w i e r z c h n i pkuli.

W pacie s k r o n i o w y m w i d o c z n y jest zakrt wrzecionowaty (gyrus fusiformis),


na-

Kora ruchowa o b e j m u j e zakrt przed r o d k o w y i cz przedni pacika okoo-

Tabela 12. Budowa warstwowa typowej kory nowej

m;

'i

VVarstwa 1 - drobinowa
(lamina molecularis)

""Warstwa II - ziarnista
zewntrzna (lam/na
Pjan u la ris externa)

r
Cechy charakterystyczne
i
"
Y
warstwa cienka o bardzo malej liczbie komrek; mog w niej
wystpowa nieliczne neurony poziome Cajala; zawiera ona
zarwno wkna pochodzce ocl cendrytw szczytowych neuronw piramidalnych warstw III i V, jak rwnie zakoczenia
wkien asocjacyjnych

zawiera liczne mae komrki piramidalne i gwiadziste

Warstwa III - piramidowa'


zewntrzna (lamina
pyramidalis externa)

zawiera bardzo du liczb neuronw piramidalnych i niewielk


liczb komrek ziarnistych; ponadto wystpuj w niej komrki
koszyczkowe i wrzecionowate. Wielko komrek w tej warstwie
wzrasta wraz z oddalaniem si od powierzchni kory

Warstwa IV - ziarnista
wewntrzna (lamina
granularis interna)

na og jest cienka, posiada gsto uoone, liczne komrki ziarniste.


Obecne s w niej liczne pczki wkien poziomych tworzcych pasmo warstwy ziarnistej wewntrznej - prek Bailiargera zewntrzny

Warstwa V - piramidowa
wewntrzna lub zwojowa
{lamina pyramidalis
|
interna s. ganglionaris)

zbudowana jest przewanie z duych komrek piramidalnych;


w okolicach ruchowych wystpuj w niej neurony olbrzymie
Betza. Zawiera wkna poziome tworzce prek Bailiargera
wewntrzny

Warstwa VI - komrek
wieloksztatnych
(lamina polymorpha)

zawiera liczne komrki wieloksztatne z dominacj neuronw


trjktnych i wrzecionowatych. Dodatkowo wystpuj w niej
komrki Martinottiego

rodkowego oraz t y l n e o b r z e e z a k r t u c z o owego g r n e g o , r o d k o w e g o i d o l n e g o .


Rozrnia si w niej p i e r w s z o r z d o w kor
ruchow (pole p r o j e k c y j n e r u c h o w e , kora
somatomotoryczna) lec z t y l u w z a k r c i e
p r z e d r o d k o w y m . Bardziej z p r z o d u z n a j duje si d r u g o r z d o w a kora r u c h o w a (przednia cz p a c i k a o k o o r o d k o w e g o na powierzchni
przyrodkowej)
i tzw.
kora
p r z e d r u c h o w a (pole 6) z n a j d u j c a si w zakrcie c z o o w y m g r n y m , r o d k o w y m oraz
dolnym. P i e r w s z o r z d o w a kora r u c h o w a
odpowiada polu 4 Brodmanna. W zakrcie
c z o o w y m d o l n y m d o p r z o d u o d zakrtu
przedrodkowego z n a j d u j e si p o l e r u c h o we m o w y Broca. W p i e r w s z o r z d o w e j korze r u c h o w e j r o z p o c z y n a j si d r o g i k o r o wo-rdzeniowe i korowo-jdrowe.
P i e r w s z o r z d o w a kora c z u c i o w a (pole
projekcyjne c z u c i o w e ) z a j m u j e zakrt zarodkowy i tyln cz p a c i k a o k o l o r o d k o wego (pola 3, 1 , 2 B r o d m a n n a ) . O k o l i c a ta
otrzymuje i n f o r m a c j e z j d e r b r z u s z n y c h

I
II

V: i

II
III
III
IV ;
V

VI
VI

Ryc. 37. Budowa cytoarchitektoniczna kory nowej. Po prawej typowa kora asocjacyjna z charakterystycznym szeciowarstwowym ukadem,
po lewej kora ruchowa, w ktrej brak warstwy
ziarnistej wewntrznej.

Ryc. 38. Pola cytoarchitektoniczne pkuli mzgu (wg Brodmanna).

tylnych wzgrza. D r u g o r z d o w a kora czuc i o w a znajduje si w dolnej czci zakrtu


zarodkowego, ku t y o w i o d kory pierwszor z d o w e j w obrbie w i e c z k a c i e m i e n i o w e go ( o d p o w i a d a to p o l u 4 0 Brodmanna).
Trzeciorzdowa kora c z u c i o w a p o o o n a
jest w paciku c i e m i e n i o w y m g r n y m (odp o w i a d a to p o l u 5 i 7 Brodmanna).

Pierwszorzdowa kora suchowa (prc


j e k c y j n a kora suchowa) z a j m u j e zakrt
p o p r z e c z n e z n a j d u j c e si na grnej po
w i e r z c h n i zakrtu s k r o n i o w e g o grnego, c.
o d p o w i a d a p o l u 41. Kora drugorzclor.
z n a j d u j e si w zakrcie s k r o n i o w y m grnyn
w o k kory p i e r w s z o r z d o w e j .
Pierwszorzdowa kora wzrokowa (projek

m i e n i e m m o w y oraz o b l i c z e n i a m i matemat y c z n y m i . W obrbie pacika c i e m i e n i o w e go grnego p k u l i d o m i n u j c e j znajduj si


orodki o d p o w i e d z i a l n e za waciw dysk r y m i n a c j b o d c w b l o w y c h i czuciow y c h w r a z z ich p r a w i d o w interpretacj.
W obrbie p k u l i n i e d o m i n u j c e j znajduj
si orodki z w i z a n e z wyobrani przestrzenn, postrzeganiem t r j w y m i a r o w y m
i w y o b r a n i niewerbaln (muzyka, poezja).

zorganizowanie somatolopiczne, tzn. okrelonej


czci ciaa przyporzdkowany jest odpowiedni
region kory. Wszystkie czci ciaa nie s jednak
reprezentowane rwnomiernie; obszary wymagajce wikszej precyzji ruchu czy wikszej wraliwoci na informacje czuciowe s znacznie bardziej rozbudowane. Takie reprezentowanie czci
ciaa mona przedstawi w postaci charakterystycznego czowieczka" (homunculus) o karykaturalnie rozbudowanej twarzy i doniach.

cyjna kora wzrokowa) obejmuje pole 17


Brodmanna, znajdujce si na przyrodkowej
powierzchni pata potylicznego i pokrywa
cian grn i doln bruzdy ostrogowej. Jej
cech charakterystyczn jest obecno prka
istoty biaej, zwanego prkiem Gennariego
(prek w warstwie ziarnistej wewntrznej).
Peniejsza analiza b o d c w w z r o k o w y c h nastpuje w korze w z r o k o w e j drugo- i trzeciorzdowej lecych na o b w o d z i e pola 17.
Naley rwnie zaznaczy, e w obrbie pkul m z g o w y c h istnieje wyrana specjalizacja f u n k c j i , co okrelamy t e r m i n e m
dominacji pkulowej. W, wikszej czci
populacji europejskiej d o m i n u j c pkul
mzgu jest p k u l a lewa. O d p o w i e d z i a l n a
jest ona za procesy z w i z a n e z m o w , rozu-

Filogenetycznie starsza cz kory mzgu


{allocortex) ma odmienn b u d o w ni kora
n o w a ; rozrnia si w niej: kor dawn (paleocortex), czyli kor w c h o w , oraz kor
star (archicortex) nalec clo ukadu limbicznego. Granic midzy kor now a kor
dawn i star jest bruzda w c h o w a (sulcus
rhinalis), znajdujca si na p o w i e r z c h n i podstawnej pata skroniowego. Kora dawna
z w i z a n a z ukadem w c h o w y m ma prost
b u d o w trjwarstwow. Kora stara jest pods t a w o w y m skadnikiem ukadu limbicznego.
Pod w z g l d e m topograficznym znajduje si
g w n i e w pacie s k r o n i o w y m , chocia
c z y n n o c i o w o naley clo pata limbicznego.
Allocortex
z n a j d u j e si na grnej, wew n t r z n e j czci zakrtu p r z y h i p o k a m p o w e g o , t w o r z c na jego w e w n t r z n e j czci
h i p o k a m p (hippocampus). Ten ostatni w p u kla si jako rg A m m o n a d o wiata rogu
dolnego k o m o r y bocznej, a nastpnie biegnie ku grze, o w i j a j c si c i e n k i m pasem
w o k pata i trzonu ciaa moczelowategd
w postaci n a w l e c z k i szarej. Nastpnie o w i j a
si w o k kolana ciaa m o d z e l o w a t e g o
i k o c z y w szczelinie m i d z y p k u l o w e j ku
d o o w i w rejonie zakrtu przykracowego
{gyrus para term i na lis).
Hipokamp waciwy (hippocampus proper, rg A m m o n a ) i zakrt zbaty {gyrus
dentatus) maj charakterystyczn trjwarstwow b u d o w . O d d z i e l o n e s ocl komory
bocznej korytem (aheus), w ktrym znajduj si w k n a w y c h o d z c e z hipokampa. N a j w i c e j danych dowiadczalnych oraz
obserwacji k l i n i c z n y c h przemawia za udzia e m h i p o k a m p a w procesach z w i z a n y c h
z zapamitywaniem. Wykazano, e jego

K
l

3, 2, 1
4
5
6

pierwszorzdowa kora
czuciowa
pierwszorzdowa kora
ruchowa
drugorzdowa kora
czuciowa
kora przedruchowa

'

zakrt zarodkowy
zakrt przedrodkowy
placik ciemieniowy
grny
tylna cz zakrtu czoowego grnego i rodkowego
pacik ciemieniowy grny

czucie powierzchniowe
ruchy dowolne
astereognozja

planowanie ruchw
koczyn i gaek ocznych

9-1 2

kora przedczolowa

zakrt czoowy rodkowy


i grny

17

pierwszorzdowa kora
wzrokowa
drugorzdowa kora
wzrokowa
trzeciorzdowa kora
wzrokowa
skroniowe pole
wzrokowe
asocjacyjna kora suchowa (orodek Wernickego)
asocjacyjna kora limbiczna

brzegi bruzdy ostrogowej

analiza bodcw
wzrokowo-ruchowych
ruchy gaek ocznych; korowy orodek skojarzonego spojrzenia do boku
wiadomo, mylenie,
wysze czynnoci nerwowe
widzenie

zakrt jzykowy

gbia widzenia

zakrt jzykowy

kolor, lokalizacja, ruch

zakrt skroniowy dolny

widzenie przestrzenne

zakrt skroniowy grny

orodek czuciowy mowy, rozumienie mowy


emocje, pami

7
8

18
19
20-21
22
23-27;
29-33
28 i 34-36,
38
37

39

40

41
42
43
44 i 45
46

ciemieniowa kora
asocjacyjna
czoowe pole ruchowe
gaek ocznych

drugo- i pierwszorzdowa kora wchowa


c i em i en i o wo-s k ron i o wo-potyliczna kora
asocjacyjna
ciemieniowo-skroniowo-polyliczna kora
asocjacyjna
cicmieniowo-skroniowo-potyliczna kora
asocjacyjna
pierwszorzdowa kora
suchowa
drugorzdowa kora
suchowa
kora smakowa
kora ruchowa mowy
(orodek Broca)
kora asocjacyjna
przedczolowa

zakrt czoowy rodkowy


i grny

zakrt obrczy i zakrt


przyhipokampowy, pole
podspoidlowe
zakrt przyhipokampowy

wch

styk skroniowo-ciemieniowo-potyliczny

odbir bodcw,
widzenie, czytanie,
mowa

placik ciemieniowy
dolny (zakrt ktowy)

widzenie, czytanie,
mowa, liczenie,
rozrnianie stron ciaa '
planowanie skomplikowanych czynnoci ru- "'
chowych, mimika twarzy
such

zakrt nadbrzeny

zakrty poprzeczne
Heschla
zakrty poprzeczne
Heschla
kora wyspy, wieczko
czolowo-ciemieniowe
wieczko czoowe
zakrt czoowy

rodkowy

such

smak
wypowiadanie sw; ruchowy orodek mowy
zachowanie, mylenie,
planowanie ruchw
gaek ocznych
_

Koryto
Warstwa
jamista
Warstwa
drobinowa

Strzpek

Warstwa komrekwieloksztatnych
-Warstwa ziarnista
Warstwa drobinowa
v
Zakrt zbaty
Podkadka
^ "jij*
. L-

Warstwa komrek
j
Warstwa
wieloksztatnych
j
promienista
Warstwa
.
piramidowa
i
v
Hipokamp waciwy

Ryc. 40. Hipokamp - przekrj czoowy z uwzgldnieniem najgbiej pooonego trjwarslwowego


zakrtu zbatego oraz kolejno pooonych sektorw hipokampa waciwego, od sektora CA4 jecego we wnce zakrtu do sektora CA I i podkadki. Sektor CA I jest najbardziej wraliw na czynniki
patologiczne czci hipokampa waciwego.

uszkodzenie p r o w a d z i clo wystpienia zaburze pamici rozpoznawczej. Pami ta


zwizana jest z umiejtnoci odrniania
znanych zjawisk ocl n o w y c h . Sklepienie (fornix) jest gwn drog odprowadzajc informacje z hipokampa. Rozpoczyna si
strzpkiem hipokampa (fimbria
hippocampi)
pooonym na zewntrznej p o w i e r z c h n i hipokampa, ktry nastpnie przechodzi w odnog (crus fornicis), trzon (corpus
fomicis)
i supy sklepienia (columna fornicis). W swoim przebiegu sklepienie ssiaduje pocztkowo ze cian komory bocznej, a nastpnie
ju jako trzon sklepienia stanowi jeden z elementw potrjnego stropu k o m o r y trzeciej". Sklepienie w postaci s u p w d o c h o d z i
w poblie spoida przedniego i k o c z y si
w
przegrodzie oraz ciaach suteczkowatych.

O d zewntrz h i p o k a m p przechodzi na
p o w i e r z c h n i w y p u k zakrtu przyhipok a m p o w e g o , ssiadujc przez podkadk
z kor rdwchow (cortex
entorhinalis);
ma ona swoist b u d o w , poredni m i d z y
kor star a kor n o w . Wikszo autorw
przychyla si d o pogldu, i jest to kora pic i o w a r s t w o w a . Kora rdwchow stanowi
stacj przekanikow m i d z y kor now
a h i p o k a m p e m , u m o l i w i a j c przenoszenie
i n f o r m a c j i z kory n o w e j .

Struktury podkorowe
W e w n t r z u p k u l m z g u znajduj si
struktury nalece clo jder podstawy - ciao prkowane (corpus striatum);
bdce

Putamen

Corpus
Cornu inferius
amygclaloideum
venlriculi
lateralis

Globus
pallidus

Caput
hippocampi
(uncus)

Pars triangularis
ventricuh lateralis

Corpus
hippocampi

Cauda
hippocampi

Ryc. 41. Przekrj strzakowy przez pkul mzgu - obraz rezonansu magnetycznego; widoczne
czci hipokampa oraz jego stosunek do rogu dolnego komory bocznej i ciaa migdaowatego.

czci ukadu l i m b i c z n e g o ciao migdaowate (corpus amygdaloideum)


oraz przedmurze (claustrum).
Ciao prkowane zawiera d w i e r o z w o j o w o c a k o w i c i e rne czci - p r k o w i e
(striatum)
p o c h o d z c e z kresomzgowia
i gak blacl (globus pallidus)
powsta
z midzymzgowia.
Prkowie skada si z jdra ogoniastego
(nucleus caudatus) i skorupy (putamen). Jdro ogoniaste w s w y m przebiegu towarzyszy k o m o r z e b o c z n e j ; m o n a w n i m rozrni gow (caput), trzon (corpus) oraz ogon
(cauda). Ocl skorupy oddzielaj je w k n a
torebki w e w n t r z n e j . Jedynie z p r z o d u gow a jdra ogoniastego czy si ze skorup.

Skorupa t w o r z y w s p l n i e z gak blacl jdro soczewkowate (nucleus lentiformis). Lfir


y o n o m i d z y torebk wewntrzn (capsua interna) a zewntrzn (capsula exlerna),
Blaszka rdzenna przyrodkowa (lamina me:
dullaris medialis) dzieli gak blacl na gak
blacl przyrodkow (globus pallidus medialis) i gak blacl boczn (globus pallidus lateralis). Blaszka rdzenna boczna (lamina
medullaris lateralis) oddziela gak blai
skorupy.
Ciao p r k o w a n e jest zasadniczci tzw. ukadu pozapiramidowego, ktrego dziaanie opiera si na ukadzie ptli
neuronalnych czcych te struktury i
sob oraz ze w z g r z e m i kor mzgU;

yV skad jder podstawy z w i z a n y c h z ruwchodz ci'ao prkowane (prkow e + gaka blada), jdro niskowzgrzowe
oraz istota czarna. Zaburzenia w f u n k c j o n o poszczeglnych e l e m e n t w tego
wanju
ukadu maj w p y w na przebieg czynnoci
ruchowych- Przejawia si to wystpowaniem tak z w a n y c h z e s p o w pozapiramidowych charakteryzujcych si zmian
papicia miniowego, z a b u r z e n i a m i w y k o nywania r u c h w d o w o l n y c h oraz wystpowaniem r u c h w m i m o w o l n y c h .
c|iem

Uwagi kliniczne. Stosunkowo najbardziej poznane s m e c h a n i z m y upoledzenia f u n k c j o n o w a n i a u k a d u pozapiratnidowego w c h o r o b i e Parkinsona


i plsawicy Huntingtona. O b i e c h o r o b y
charakteryzuj
si
przeciwstawnym
obrazem k l i n i c z n y m .
Choroba Parkinsona jest zespoem pozapiramidowym
hipertoniczno-hipokinetycznym. W plsawicy H u n t i n g t o n a
rjatomiast zaburzenia czynnoci ruchowej przebiegaj w postaci zespou hipotoniczno-hiperkinetycznego.
Przyczyn c h o r o b y Parkinsona jest ubyI tek komrek d o p a m i n e r g i c z n y c h czci
zbitej istoty czarnej. P o w o d u j e to brak
hamowania n e u r o n w
GABA/Enk-ergicznych u k a d w h a m u j c y c h czynno czci zewntrznej gatki bladej.
W konsekwencji p r o w a d z i to d o z a n i k u
hamowania n e u r o n w
jdra
niskowzgrzowego i wzrostu a k t y w a c j i neuronw wzgrza i kory m z g u m a j c y c h
.wpyw na z a p o c z t k o w a n i e i w a c i w e
przeprowadzenie ruchu d o w o l n e g o .(hipokineza i hipertonia).
Z kolei p o d o e m plsawicy H u n t i n g t o na jest ubytek n e u r o n w GABA/Enk-ergicznych oraz c h o l i n e r g i c z n y c h prkowia, p r o w a d z c y d o
zahamowania
czynnoci niskowzgrza; w y n i k i e m tego
jest brak p o b u d z e n i a czci w e w n t r z nej gaki bladej, a w i c zniesienie jej haitnujcego w p y w u na neurony w z g r z a
i kory m z g u (kora p r z e d r u c h o w a i do-

d a t k o w e pole r u c h o w e s silniej pobudzane), co p o w o d u j e wystpienie hiperkinezy i h i p o t o n i i .


Ciao migdaowate (corpus
amygclaloicleum) jest korowo-podkorow (gwnie poclkorow) struktur, pooon w przednioprzyrodkowej czci pata skroniowego.
O d g r y w a wan rol w procesach emocjonalnych i ich ekspresji oraz kontrolowaniu
czynnoci narzdw w e w n t r z n y c h , a take
odbieraniu b o d c w w c h o w y c h . Ciao migdaowate przylega clo czci przedniej rogu
dolnego komory bocznej. Skada si z w i e l u
jder, ktre tworz d w a wiksze zespoy: korowo-przyroclkowy (pars
corticomediaiis)
oraz podstawno-boczny (pars
basolateralis).
Filogenetycznie starszy zesp korowo-przyrodkowy jest znacznie mniejszy ocl filogenetycznie
nowego
zespou
podstawno-bocznego. Rol zespou podstawno-bocznego jest nadawanie emocjonalnego znaczenia
b o d c o m ze rodowiska zewntrznego (poczenia korowe z orodkami c z u c i o w y m i
i asocjacyjnymi), uczenie si i zapamitywanie e m o c j i (poczenia z hipokampem) oraz
ekspresja emocji, za ktr o d p o w i e d z i a l n y
jest zesp korowo-przyrodkowy.
W k n a n e u r o n w p r o j e k c y j n y c h ciaa
m i g d a o w a t e g o biegn przez prek kracowy, slria terminalis
(przecie wszystkim
z zespou k o r o w o - p r z y r o d k o w e g o ) , oraz
przez drog migdaow brzuszn (przecie
wszystkim z zespou podstawno-bocznego).
D o ukadu limbicznego zalicza si wiele
struktur nalecych clo rnych piter orodkowego ukadu n e r w o w e g o , z kresomzgow i a - kor limbiczn, ciao migdaowate
i przegrod, oraz z m i d z y m z g o w i a - niektre jdra wzgrza i podwzgrze. Najwaniejszymi jego elementami s ciao migdaowate i h i p o k a m p . U k a d z w i z a n y z hipok a m p e m o d p o w i a d a przecie wszystkim za
pami (konsolidacj pamici krtkotrwaej
w dugotrwa oraz pami przestrzenn),
ciao migdaowate natomiast gwnie za procesy e m o c j o n a l n e . Czynno ukadu lim-

Corpus collosum
Caput nuclei caudali
'

.,

V"V

"

''

-Pu'!""
Capsula-exlrema
Nucleus caudatus

Lobus temporali

Sepluin

"''

Formx
Putamen
Claustrum - ^

Corpus
amygdaloideum
Capsu/a interna
(crus posterius)

Ventriulus
lateralis

^ ".
' "S^"

-ras tj
-^fO.gg1?

V',"j,
V\7
s!<'"'' j ^ j J ^
Capsula interna /
(genu) /
c/bus pallidum
(pars lateralis)
Nucleus
caudatus
Claustrum

Globus pallidum
(pars medialis)

I fu tli !!(,-(
ventriculi laleralis
Caput
hippocampi

Ventriculus
lateralis

Fasciculus
mamillothalamicus

Nucleus lateralis
posterior -..

Nucleus ventralis
posterior-
Putamen

Corpus 'hippocampi
Splenium
coporis callosi

__ Pars triangularis
venlricuh laleralis

, " ' i j - Cauda hippocampi

Ryc. 42. Przekroje c z o i o w e przez p k u l m z g u z u w i d o c z n i e n i e m jder podkorowych.

bienego wyraa si przede wszystkim przez


wpyw na ukady w e w n l r z w y d z i e l n i c z y ,
autonomiczny i ruchowy. Ponadto d o ukadu
tego zalicza si kor limbiczn, pooon na
p a t w czooD r z yrodkowej p o w i e r z c h n i
wego, ciemieniowego oraz skroniowego,
pod wzgldem m o r f o l o g i c z n y m naley ona
clo allocortex lub isocorlex o bardziej pierwotnej b u d o w i e warstwowej. O t r z y m u j e informacje z rnych obszarw asocjacyjnych
oraz z drugo- i trzeciorzdowych orodkw
czuciowych. D o kory tej dochodz informacje z jder l i m b i c z n y c h wzgrza (jdra przednie). Z kory limbicznej informacje docieraj do hipokampa i ciaa migdaowatego.
Przegroda (septum) u c z o w i e k a skada
si z d w c h czci - przegrody p r a w d z i w e j
z gwnymi j d r a m i z n a j d u j c y m i si w zakrcie p r z y k r a c o w y m oraz przegrody przezroczystej - struktury oddzielajcej w linii
porodkowej rogi przednie k o m r bocznych. Jdra przegrody mona p o d z i e l i na
dwie zasadnicze czci - przyrodkow
i boczn. D o czci bocznej przez sklepienie biegn w k n a z h i p o k a m p a w a c i w e go; jej aksony dochodz clo czci przyrodkowej. Cz przyrodkow jest p u n k t e m
wyjcia w k i e n d o c h o d z c y c h d o hipokampa, jder uzdeczki i r d m z g o w i a .
Przegroda jest struktur majc obustronne poczenia z i n n y m i orodkami
ukadu limbicznego (z ciaem m i g d a o w a tym, hipokampem, kor obrczy); m o e to
wskazywa na jej m o d u l u j c y w p y w na aktywno struktur ukadu l i m b i c z n e g o .
Jednym z p o d s t a w o w y c h neuroprzekanikw ukadu przegrody (jej czci przyrodkowej) jest acetylocholina. N e u r o n y
cholincrgiczne wystpuj w kilku wyranych grupach k o m r k o w y c h o z n a c z o n y c h
Ch1-Ch4. Przegrod t w o r y grupa komrek
Chi; kolejne grupy cholinergiczne tworz
neurony Ch2 - komrki pasma przektnego
Broca (rami pionowe), Ch3 - komrki pasma
przektnego Broca (rami poziome) oraz Ch4
- jdro podstawne wielkokomrkowe Meynerta. Neurony tej ostatniej struktury odgrywaj znaczc rol jako rdo acetylocholi-

ny praktycznie dla caej kory mzgu. Komrki grup Ch3 i Ch4 le u podstawy mzgu poniej przedniej czci prkowia, a powyej
struktur zaliczanych clo wchomzgowia
(istota dziurkowana przednia), cign si jednak ku tyowi w postaci bardziej rozproszonych niewielkich grup komrkowych.
Przedmurze (claustrum) jest w s k i m pasmem istoty szarej p o o o n e j poniej kory
w y s p o w e j , ocl ktrej oddziela je torebka
ostatnia (capsula extrema). M a o n o liczne
poczenia wstpujce i zstpujce niemal
ze wszystkimi obszarami kory mzgu.

Istota biaa
pkul mzgu
N a j w i k s z y m skupiskiem istoty biaej
w obrbie p k u l m z g o w y c h jest orodek
powalny (centrum semiovale)
utworzony
przez w k n a n e r w o w e biegnce w rnych
kierunkach p o w y e j ciaa modzelowatego.
Niej
wkna
nerwowe
s
skupione
w trzech torebkach: wewntrznej (capsula
interna), oddzielajcej jdro soczewkowate
ocl jdra ogoniastego i wzgrza, zewntrznej (capsula externa) lecej midzy skorup
a przedmurzem oraz ostatniej (capsula extrema) oddzielajcej przedmurze ocl wyspy.
W zalenoci o d przebiegu i pocze
rozrnia si w k n a (drogi) rzutowe, spoid o w e i kojarzeniowe.
Wkna rzutowe (fibrae s. tractus projectiones) cz kor mzgu z innymi orodkami
ukadu nerwowego. Najwikszym skupiskiem tych w k i e n jest torebka wewntrzna,
w ktrej wyrnia si odnog przedni (midzy jdrem soczewkowatym a ogoniastym),
odnog tyln (midzy jdrem soczewkowatym a wzgrzem), kolano (czce obie odnogi) oraz cz zasoczewkow i podsoc z e w k o w . W obrbie torebki wewntrznej
najbardziej z przodu w jej kolanie biegn
w k n a drogi korowo-jdrowej, w odnodze
tylnej n a t o m i a s t - w k n a drogi korowo-rdzeniowej, przy c z y m w jej czci przedniej najbliej - w k n a r u c h o w e mini szyi, a dalej

Droga
korowo-jdrowa
Droga
korowo-rdzeniowa
(koczyna
grna)

Promienisto
' wzgrza

Wkna
korowopodkorowe
Thalamus

Droga
korowo-rdzeniowa
(koczyna
dolna)

Ryc. 43. Przekrj poprzeczny przez torebk wewntrzn z uwidocznieniem struktur ssiednich.

ku t y o w i - mini koczyny grnej, tuowia


i koczyny dolnej. O p r c z w y m i e n i o n y c h
drg ukadu piramidowego w obrbie torebki
wewntrznej przebiegaj drogi k o r o w o - p o d korowe (m.in. korowo-mostowe, korowo-siatkowe, k o r o w o - p r k o w i o w e ) ; z w y k l e s
one rozproszone i niewyranie odgraniczone
o d drg ssiednich. W k n a c z u c i o w e , ktre
tworz promienisto wzgrza, przechodz
rwnie przez torebk wewntrzn. W k n a
promienistoci w z r o k o w e j (od jdra brzusznego tylnego wzgrza d o kory czuciowej)
biegn w odnodze tylnej.
W k n a promienistoci w z r o k o w e j , bdcej k o c o w y m o d c i n k i e m drogi w z r o k o wej (od ciaa kolankowatego bocznego clo
kory w z r o k o w e j ) , przebiegaj przez cz
zasoczewkow i poclsoczewkow torebki
w e w n t r z n e j , a w k n a promienistoci suc h o w e j (biegnce ocl ciaa kolankowatego
przyrodkowego clo kory suchowej) z n a j d u j si w czci p o d s o c z e w k o w e j torebki.
Wkna spoidowe (komisuralne) tworz
trzy spoida:
1. spoido przednie ( c o m m i s u r a anterior)
czy ze sob w c h o m z g o w i e oraz rodkow e i d o l n e zakrty p a t w s k r o n i o w y c h ;

2. ciao modzelowate (corpus callosum;


s p o i d o wielkie) skada si z czci porodk o w e j , w ktrej w y r n i a si dzib (rosLrum
corporis callosi), pie (truncus corporis callosi) i p o o o n y z tyu pat (splenium corporis callosi) oraz z promienistoci ciaa inodzeowatego
(racliatio corporis
callosi),
ktrej w k n a docieraj d o poszczeglnych
o k o l i c kory; w k n a czce bieguny czoow e o b u p k u l przechodz przez kolano
ciaa m o d z e l o w a t e g o , t w o r z c tzw. Uuszcze mniejsze (forceps minor),
wkna
p r z e c h o d z c e przez pat i czce kor pat w p o t y l i c z n y c h tworz natomiast tzw. kleszcze wiksze (forceps major); ciao modzelowate k o o r d y n u j e czynnoci orodkw korowych obu pkul;
3. spoido sklepienia ( c o m m i s u r a fomicis; spoido h i p o k a m p a , commisura
hippocampi) przebiega m i d z y o d n o g a m i sklepienia, czc ze sob h i p o k a m p prawej i lewej
pkuli.
Wkna kojarzeniowe (asocjacyjne) cz rne pola kory m z g u w obrbie tej samej p k u l i . W k n a k o j a r z e n i o w e krtkie
(ukowate) cz orodki k o r o w e znajdujce
si w ssiednich zakrtach. Ze wzgldu na

charakterystyczny ksztat n a z y w a n e s r w n | e w k n a m i typu U " . W k n a kojarzeniowe dugie cz odlege obszary k o r o w e


tej samej p k u l i . D o g w n y c h p c z k w
(poczonych wkien) p k u l i m z g u nalec pczek haczykowaty, pczek p o d u n y
jrny, pczek p o d u n y d o l n y oraz obrcz.
3
Pczek haczykowaty (fasciculus uncina!us) czy ze sob kor pata skroniowego
z kor pata c z o o w e g o ; pczek poduny
grny (fasciculus longitudinalis
superior)
pat c z o o w y z patem p o t y l i c z n y m i ciemieniowym; pczek poduny dolny (fasciculus
longitudinalis
inferior) - pat p o t y l i c z n y ze
skroniowym, obrcz za, rozcigajca si
wzdu zakrtu obrczy, czy przecie wszystkim orodki pata limbicznego.

8 Ukady czynnociowe
U Ukad piramidowy
Gwn czci ukadu r u c h o w e g o jest
ukad p i r a m i d o w y , clo ktrego nale droga
korowo-rdzeniowa i droga k o r o w o - j d r o w a .
Droga p i r a m i d o w a o b e j m u j c a d w i e
skadowe: drog k o r o w o - r d z e n i o w i korowo-jdrow, u t w o r z o n a jest z d w c h neuronw: neuronu orodkowego p o o o n e g o
w korze mzgu oraz o b w o d o w e g o , ktrego
ciao znajduje si w rogu p r z e d n i m rdzenia
krgowego lub jdrze r u c h o w y m n e r w u
czaszkowego.
Pocztkiem drg r u c h o w y c h jest kora nowa. Neurony w korze ruchowej, p o d o b n i e
jak i w korze c z u c i o w e j lub w z r o k o w e j , s
zorganizowane w postaci k o l u m n o b e j m u j cych wszystkie warstwy kory o rednicy o d
0,3 clo 1 m m ; zawieraj one ocl 50 000 d o
150 000 neuronw. Kada taka k o l u m n a
dziaa jak odrbna jednostka c z y n n o c i o w a ,
pobudzajc p o j e d y n c z y misie lub grup
mini. Z warstwy V takiej k o l u m n y w y c h o dz aksony komrek p i r a m i d a l n y c h . Naley
podkreli, e aksony komrek piramidalnych o l b r z y m i c h (Betza) tworz drog

k o r o w o - r d z e n i o w , ale stanowi zaledwie


2 - 3 % wszystkich w k i e n crogi k o r o w o -rdzeniowej bocznej.
W korze r u c h o w e j rozpoczynaj si trzy
z siedmiu drg zstpujcych, kontrolujc y c h czynnoci r u c h o w e (tab. 14). W korze
pata c z o o w e g o i c i e m i e n i o w e g o rozpoczyn si droga k o r o w o - r d z e n i o w a boczna, kor o w o - r d z e n i o w a przednia oraz k o r o w o - j d r o w a . Pozostae cztery rozpoczynaj si
w p n i u m z g u i s to: droga c z e r w i e n n o -rdzeniowa, siatkowo-rdzeniowa, przedsionk o w o - r d z e n i o w a oraz pokrywowo-rclzeniow a . Ponadto, oprcz w y m i e n i o w n y c h siedm i u drg zstpujcych na neurony r u c h o w e
rdzenia krgowego w y w i e r a w p y w szereg
innych
ukadw
neuroprzekanikowych
pnia m z g u (np. jdra szwu, jdra miejsca
sinawego). Dotychczas d o k a d n i e nie jest
znane ich znaczenie dla czynnoci ruchow e j , j a k k o l w i e k - z w r a c a si uwag, e mog
one o d g r y w a istotn rol w reakcjach ruc h o w y c h na bl lub bezporednie zagroenie.
Drogi k o r o w o - r d z e n i o w e i drogi korow o - j d r o w e maj p o d o b n y przebieg clo w y sokoci rdzenia przeduonego; rozpoczynaj si w p o l u 4 (zakrt przedrodkowy) i 6
(kora przedruchowa) kory c z o o w e j oraz dod a t k o w o w polach 3, 1, 2 (pat ciemieniowy). Nastpnie przechodz przez wieniec
promienisty, o d n o g tyln torebki w e w n trznej, przez przyrodkow i boczn cz
o d n o g i m z g u , most, p i r a m i d y rdzenia
przeduonego. Na wysokoci pnia mzgu
ocl drogi p i r a m i d o w e j odczaj si w k n a
dla poszczeglnych jder r u c h o w y c h nerw w czaszkowych.
Odnogi mzgu z b u d o w a n e s jedynie
z istoty biaej u t w o r z o n e j przez w k n a nerw o w e d o c h o d z c e tu z kory m z g u przez
torebk w e w n t r z n . W k n a te zmierzaj
clo: rdzenia krgowego, jder r u c h o w y c h
n e r w w c z a s z k o w y c h , jder mostu i t w o r u
siatkowatego. W zalenoci o d miejsca doc e l o w e g o okrela si je jako drogi: k o r o w o -rdzeniow, korowo-jdrow, korowo-mostow i k o r o w o - s i a t k o w . W k n a tych drg

Tabela 14. F

anych z czynnoci ruchow


'^hSSMSSrS:

S||g|ggf
HBMifiHMl

MmsBmmsImM^S::

Drogi wy hod/.ic t / kur\ m n / y u


Korowo-rdzeniowa

gwnie pole 4

skrzyowana - w skrzyo-

boczna

(oraz 6)

waniu piramid

Korowo-rdzeniowa

gwnie pole 4

przednia

(oraz 6)

nieskrzyowana - do neuro-

sznur boczny

sznur przedni

nu wstawkowego, ktry w y -

rg przedni (oraz istota

kontrola ruchw

szara porednio-

d o w o l n y c h (gwnie

boczna)

koczyn)

rg przedni (oraz

kontrola ruchu

strefa pos'rednia)

dowolnego (gwnie
minie

sya akson na obie strony

tuowia)

przez spoido przednie


rdzenia
Korowo-jdrowa

gwnie pole 4

skrzyowana i nieskrzyo-

dochodzi

jdra ruchowe n e r w w

kontrola ruchu

(oraz 6)

wana

tylko do pnia

czaszkowych

dowolnego mm.
gowy i szyi

mzgu
Drogi rozpoczynajce si w pniu mzgu
Czerwienno-rdzeniowa

jdro czerwienne

Przedsionkowo-

jdro przedsionko-

-rdzeniowa:

w e boczne

brzuszna cz nakrywki
nieskrzyowana, po tej

sznur boczny
sznur przedni

samej stronie, do neuronu

boczna strefa porednia,

ruchy d o w o l n e

rg przedni

koczyn

istota szara porednia,

rwnowaga

rg przedni

wstawkowego, ktry wysya

boczna

akson na obie strony przez


spoido przednie rdzenia
jdro przedsionko-

przyrodkowa

obustronna

sznur przedni

w e przyrodkowe
Siatkowo-rdzeniowa:
mostowa

twr siatkowaty

jednostronna do neuronu

mostu

wstawkowego, ktry wysya

sznur przedni

istota szara porednia,

kotrola pozycji

rg przedni

gowy, minie karku

istota szara porednia,

ruchy automatyczne

rg. przed ni

t u o w i a i koczyn

akson na obie strony przez


spoido przednie rdzenia
opuszkowa

twr siatkowaty
rdzenia

przeduo-

nego
. Pokrywowo-rdzeniowa
-

wzgrek grny

" :

jednostronna do neuronu
wstawkowego, ktry wysya
akson na obie strony przez
spoido przednie rdzenia

sznur przedni

istota szara porednia,

ruchy automatyczne

i boczny

rg przedni

tuowia i koczyn

cz grzb"ietovya:nakrywki

sznur

przedni -istota szara porednia,


rj:

prsrclni

, koordynacja

ruchw

j fiaek

i karku

ocznych

Mzgowie
n j e S

ze sob wymieszane, ale przebiegaj


okrelonym miejscu odnogi mzgu. Pon a d t o wkna drogi korowo-rdzeniowej w y kazuj podobny ukad topograficzny jak
w odnodze tylnej torebki wewntrznej.
Wikna drogi korowo-jdrowej, w k n a
skrzyowane i nieskrzyowane, dochodz
j o jdra ruchowego nerwu trjdzielnego
oraz tworu siatkowatego; w dolnej czci
mostu - gwnie w k n a nieskrzyowane
dochodz do czci jdra nerwu twarzowego zaopatrujcej doln cz twarzy oraz
poprzez neurony wstawkowe tworu siatkowatego co czci nerwu twarzowego zaopatrujcego grn cz twarzy, nastpnie
wkna dochodz do rdzenia przeduonego dochodzc do jcra dwuznaczego oraz
podjzykowego.
Wikszo bocznic aksonw drogi korowo-jdrowej dochodzi do neuronw wstawkowych tworu siatkowatego pnia mzgu
w okolicy jder ruchowych nerww czaszkowych. Naley zaznaczy, i jdro nerwu twarzowego posiada odmienne unerwienie. Do dolnej czci jdra nerwu twarzowego (kontrolujcego minie dolnej czci
twarzy) oraz do jdra nerwu podjzykowego
(unerwiajcego minie jzyka) dochodz
aksony drogi korowo-jdrowej wycznie
z przeciwstronnej pkuli mzgu, do grnej
czci jdra nerwu twarzowego (minie mimiczne grnej czci twarzy) dochodz natomiast informacje z obu pkul mzgu.
Pozostaa cz wkien crogi piramidowej (droga korowo-rdzeniowa) ulega w dolnej czci rdzenia przeduonego skrzyowaniu, tworzc
skrzyowanie
piramid
(skrzyowaniu ulega 7 0 - 9 0 %
wkien,
z wyjtkiem w k i e n dla tuowia, ktre biegn w drodze korowo-rdzeniowej przedniej
jako croga ( nieskrzyowana). Poniej skrzyowania piramid obecne s d w i e drogi korowo-rdzeniowe: boczna, pooona w sznurze bocznym rdzenia, oraz przednia, pooona w sznurze przednim.
w

Wszystkie drogi ruchowe zstpujce


kocz si w rdzeniu krgowym albo bezporednio na neuronie r u c h o w y m rogu

179
przedniego (blaszka IX) lub porednio, dochodzc pocztkowo do neuronw wstawk o w y c h wewntrznych istoty szarej poredniej (blaszki V-VIII) lub tzw. neuronw
w s t a w k o w y c h wewntrznych, ale zaopatrujcych kilka ssiednich segmentw. Te ostatnie charakteryzuj si dugimi aksonami dochodzcymi nieraz do kilku ssiednich segm e n t w rdzenia krgowego. Tworz one
dwa charakterystyczne ukady pocze wewntrznych rdzenia kregowego: pierwszy
utworzony przez drogi wasne rdzenia czy
ze sob odlege segmenty, np. odcinek szyjny z l d w i o w y m ; drugi - krtkoaksonalny
- czy ssiadujce ze sob segmenty rdzenia. Pierwszy ukad odgrywa istotn rol
w koordynacji czynnoci ruchowej tuowia
i koczyn, podczas gdy drugi zwizany jest
z przenoszeniem informacji z dugich drg
na blisko siebie pooone grupy mini
w obrbie jednej koczyny.
Neurony rogu przedniego rdzenia krgowego posiadaj, podobnie jak i kora mzgu,
charakterystyczny
ukad
topograficzny.
Neurony zaopatrujce minie koczyn uoone s w bocznej czci rogu przedniego,
a zwizane z nimi neurony wstawkowe
w strefie bocznej czci poredniej rdzenia
krgowego. W przeciwiestwie co tego
neurony zaopatrujce minie tuowia pooone s w przyrodkowej czci rogu przedniego a zwizane z nimi neurony wstawkowe w istocie szarej poredniej rdzenia
krgowego.
Uwagi kliniczne.
Charakterystycznymi
o b j a w a m i uszkodzenia o b w o d o w e g o
neuronu ruchowego, czyli komrek ro- g w przednich lub n e r w w o b w o d o w y c h , s: a) niedowad lub poraenie
mini ograniczone co wybranych grup
miniowych, b)s obnienie, napicia^;
miniowego, c) osabienie lub zniesienie odruchw, d) zaniki miniowe, e)
drenia w k i e n k o w e . Na podstawie lokalizacji porae wiotkich; pbszczegl-,.
nych mini mona wnioskowa o p o ziomie uszkodzenia rdzenia krgowego.

Cechami charakterystycznymi
uszkodzenia neuronu orodkowego s: a)
zniesienie r u c h w d o w o l n y c h w w i e l u
grupach m i n i o w y c h lub nawet caej
koczynie, b) w z m o e n i e napicia miniowego (typu spastycznego), c) w z m o enie o d r u c h w ze cigien, d) o d r u chy patologiczne, w t y m o b j a w Babiskiego (grzbietowe zgicie
palucha
w o d p o w i e d z i na dranienie stopy), e)
zniesienie
odruchw
powierzchniow y c h . O b j a w y te wystpuj p o tej samej
stronie co uszkodzenie (jeli uszkodzenie d o t y c z y o d c i n k a drg poniej skrzy o w a n i a piramid) lub p o stronie przec i w n e j d o uszkodzenia, jeeli d o t y c z y
o n o drg p i r a m i d o w y c h p o w y e j skrzy o w a n i a p i r a m i d , np. w torebce w e w n trznej.

Ukady czuciowe
Informacje somatosensoryczne z t u o w i a
oraz k o c z y n s przesyane d o wzgrza
przez d w a ukady (drogi) wstpujce: 1)
sznury tylne rdzenia - drogi czucia epikrytycznego oraz 2) sznury przednie i b o c z n e drogi czucia protopatycznego. Informacje

z receptorw przenoszone s w k n a m i d .
r o d k o w y m i z n a j d u j c y m i si w nerwai
obwodowych.
Drogi czucia epikrytycznego
Czucie dotyku, w i b r a c j i oraz czucie ze
s t a w w i cigien p r z e w o d z o n e jest przez
w k n a d o r o d k o w e n e u r o n w pozornie
jednobiegunowych
zwoju
rdzeniowego,
D o r o d k o w e wypustki komrek czuciow y c h z w o j u rdzeniowego wnikaj clo rdzenia krgowego i biegn w sznurach tylnych
w okrelonym uoeniu. W k n a z wyej
p o o o n y c h segmentw ciaa le bocznie
w stosunku clo w k i e n pochodzcych
z segmentw niszych. W k n a z segment w k r z y o w y c h , l d w i o w y c h i dolnych
p i e r s i o w y c h tworz p r z y r o d k o w o pooony pczek smuky, podczas gdy wkna
z grnych czci klatki piersiowej oraz koc z y n y grnej - pczek klinowaty^ Po dojciu
d o rdzenia przeduonego w k n a obu
p c z k w kocz si o d p o w i e d n i o w jdrze
s m u k y m i k l i n o w a t y m . W y c h o d z c e z obu
jder Wkna tworz wstgi przyrodkowe,'
ktre w skrzyowaniu wstg rdzenia przed u o n e g o przechodz na stron przeciwleg. Po skrzyowaniu w k n a z jder smuk y c h ukadaj si brzusznie, a w k n a z jder k l i n o w a t y c h bardziej grzbietowo. Na

Tabela 15. Drogi czucia epikrytycznego


Element drogi neuronalnej

Wkno nerwowe
Ciao pierwszego neuronu
Akson pierwszego neuronu
Ciao drugiego neuronu
Akson drugiego neuronu
Przebieg w pniu mzgu
Ciao trzeciego neuronu
Akson trzeciego neuronu

sznur tylny
czucie dotyku i ucisku (z rnicowaniem), czucie wibracji
propriorecepcja, czucie gbokie, stereognozja
rednie mielinowe (A|3)
neurony zwojw rdzeniowych
przez przyrodkow cz korzenia tylnego wnika do pcz
smukego (poniej T6) lub pczka klinowatego (powyej T
dla pczka smukego - jdro smuke, dla pczka klinowatego - jdro klinowate
przechodzi na crug stron w skrzyowaniu wstg, wnika
clo wstgi przyrodkowej
wstga przyrodkow
jdro brzuszne tylno-boczne wzgrza
biegnie przez odnog tyln torebki wewntrznej i dochod
clo pl 1,2,3 kory zakrtu zarodkowego

wysokoci m o s t u clo wstgi b o c z n e j d o czaj si w k n a wstgi t r j d z i e l n e j . W k n a


wstg' p r z y r o d k o w e j kocz si w j d r z e
brzusznym t y l n y m w z g r z a .
Drogi czucia protopatycznego
Dorodkowe wypustki neuronw pozornie j e d n o b i e g u n o w y c h p r z e w o d z c y c h c z u cie p r o t o p a t y c z n e p o w n i k n i c i u d o rdzenia
krgowego dziel si na d w i e gazie: wstpujc i zstpujc. Tworz o n e d r o g Lissauera, ktrej w k n a kocz si w istocie
galaretowatej rogu t y l n e g o r d z e n i a krgowego.
Droga r d z e n i o w o - w z g r z o w a
boczna
jest najwiksz drog p r z e w o d z c c z u c i e
blu. R o z p o c z y n a si na n e u r o n a c h blaszek
I oraz V; jest drog s k r z y o w a n . Po przejciu na stron p r z e c i w l e g rdzenia b i e g n i e
w sznurze b o c z n y m , p r z y c z y m n a l e y pamita, e p c z k i w k i e n z s e g m e n t w
krzyowych le p o w i e r z c h o w n i e , a najpniej w n i k a j c e w k n a z s e g m e n t w
szyjnych le n a j g b i e j . N a p o z i o m i e rdze-

nia
przeduonego
droga
rdzeniowo- w z g r z o w a b o c z n a t w o r z y wstg r d z e n i o w ( l e m n i s c u s spinalis), o d ktrej o d c h o d z
l i c z n e b o c z n i c e d o t w o r u siatkowatego.
W k n a wstgi r d z e n i o w e j na p o z i o m i e
r d m z g o w i a d o c z a j clo w k i e n wstgi
p r z y r o d k o w e j u k a d a j c si w stosunku clo
niej bardziej grzbietowo i bocznie. Wiksza
cz w k i e n wstgi r d z e n i o w e j d o c i e r a clo
jdra brzusznego tylnego wzgrza.
O b o k tej k l a s y c z n e j " d r o g i p r z e w o d z cej c z u c i e b l u istniej j e s z c z e d w i e d o d a t kowe, wane z punktu widzenia klinicznego; s n i m i droga r d z e n i o w o - s i a t k o w a oraz
rdzeniowo-rclmzgowiowa.
Droga rdzeniowo-siatkowa rozpoczyna
si w n e u r o n a c h blaszek VIIVIII; jest drog
c z c i o w o n i e s k r z y o w a n , d o c h o d z c clo
ukadu siatkowatego rdzenia przeduonego
i mostu. Droga rdzeniowo-rclmzgowiow a r o z p o c z y n a si w n e u r o n a c h blaszek I
i V i p r o w a d z i clo u k a d u s i a t k o w a t e g o rdm z g o w i a oraz istoty szarej o k o o w o c l o c i g o w e j (PAG) z w i z a n e g o z u k a d e m l i m -

Tabela 16. Drogi przesyajce informacje czucia protopatycznego


Element drogi neuronalnej

sznur boczny
bl, temperatura

sziiur przedni
dotyk, ucisk (bez rnicowania)

Wkno nerwowe

cienkie mielinowe (A8 i C)

rednie mielinowe (A|3)

Ciao pierwszego neuronu


Akson pierwszego neuronu

neurony zwojw rdzeniowych


przez boczn cz korzenia
tylnego wnika clo szlaku
grzbietowobocznego Lissauera
i rozgazia si ocl 1 do 3 poziomw w gr i d

przez przyrodkow cz
korzenia tylnego wnika do
rdzenia

l.iao drugiego neuronu

blaszka brzena (1) rogu tylnego,


istota galaretowata (II) rogu
tylnego, blaszki V - V I

blaszka V.(VIIVIII)

Akson drugiego neuronu

przechodzi na drug stron

Przebieg w pniu mzgu

wchodzi do: drogi rdzeniowo-wzgrzowej bocznej, rdze iowo-siatkowej oraz rdzeniowo-rdmzgowiowej


wstga rdzeniowa

_Ciao trzeciego neuronu


Akson trzeciego neuronu

wchodzi clo drogi rczeniowo-wzgrzowej przedniej

jdro brzuszne tylno-boczne wzgrza


odnoga tylna torebki wewntrznej clo pl 1,2,3 kory zakrtu
zarodkowego

b i e n y m . Ta ostatnia d r o g a m o e b y
rdem dodatkowej informacji dla uldadu
l i m b i c z n e g o o d p o w i e d z i a l n e g o za r e a k c j e
emocjonalne zwizane z blem.
Droga rdzeniowo-wzgrzowa przednia
p r z e w o d z i i n f o r m a c j e bardziej p r y m i t y w n e go c z u c i a d o t y k u i ucisku. P o d o b n i e jak i p o przednia droga jest s k r z y o w a n a , ale po
przejciu na drug stron rdzenia k r g o w e g o
biegnie w jego sznurze p r z e d n i m . W r d z e n i u
p r z e d u o n y m i r d m z g o w i u droga rdzen i o w o - w z g r z o w a przednia biegnie w r a z
z drog r d z e n i o w o - w z g r z o w b o c z n , t w o rzc wstg r d z e n i o w , ktra d o c h o d z i d o
wzgrza.

H Ukad trjdzielny
Nerw trjdzielny unerwia
czuciowo
skr t w a r z y , j a m ustn oraz o p o n tward
j a m y czaszki, p o d c z a s gdy r u c h o w o - mi.
nie u c i a . M o e b y u w a a n y za o d p o w i e ,
dnik nerwu rdzeniowego.
Ciaa k o m r e k r u c h o w y c h n e r w u trjd z i e l n e g o z n a j d u j si w j d r z e ruchowym
n e r w u t r j d z i e l n e g o w m o c i e . Ciaa I
m r e k c z u c i o w y c h pozornie
jednobieguno-'
w y c h z n a j d u j s.i w z w o j u t r j d z i e l n y m le c y m w r o d k o w y m d o l e czaszki, jednak
n i e d o t y c z y to k o m r e k p r z e w o d z c y c h
czucie proprioceptywne.

Tabela 17. Ukad trjdzielny


Element drogi
neuronainej

rodzaj czucia
bl, temperatura

czucie dotyku
(z rnicowaniem),
ucisku, wibracji

wiadoma i niewiadoma propriorecepcja

cienkie mielinowe i
bezmielinowe (A8 i C)
zwj trjdzielny

rednie mielinowe
(AP)
zwj trjdzielny

grube mielinowe (Aa)


rednie mielinowe (A|3)
jdru pasma rdmzgw iouogu n. \
i

Akson pierwszego
neuronu

dochodz clo odpowiedniej czci pnia mzgu,


zstpuj do pasma
rdzeniowego n. V

przez korze czuciowy nerwu V dochodz do mostu

zstpuj w pamie
rdmzgowiowym
nerwu V do mostu

Ciao drugiego
neuronu

jdro pasma rdzeniowego n. V

Akson drugiego
neuronu
Przebieg w pniu
mzgu

po skrzyowaniu
przechodzi do drogi
trjdzielno-wzgrzowej brzusznej

Wkno przewodzce z obwodu


Ciao pierwszego '
neuronu :>

jdro czuciowe
gwne n. V oraz
jdro pasma rdzenio, wego n. V
wikszo wkien
przechodzi do drogi
skrzyowanej trjdzielno-wzgrzowej
brzusznej, cz
biegnie w nieskrzyowanej drodze trjdzielno-wzgrzowej
grzbietowej

- dla odruchu uac/y propriorecepcja - jilio^:


rzut iouc gwni- n. V
- jdro ruchowe n. V
twr.siatkowa - nieskrzyowana droga
trjdzielno-wzgrzowa
grzbietowa
- droga trjdzielno-mdkowa (dochodzi
clo mdku bez porednictwa jder
wzgrza)

Ciao trzeciego neuronu


jdro brzuszne tylno-przyrodkowe wzgrza _-jj,
biegnie przez odnog tyln torebki wewntrznej clo pl 1,2,3 kory zakrtu
Akson trzeciego
zarodkowego
neuronu

Wkna d o r o d k o w e komrek c z u c i o wych z n a j d u j c y c h si w z w o j u trjdzielnym, bdcym o d p o w i e d n i k i e m


zwoju
rdzeniowego, dochodz clo d w c h jder
czuciowych n e r w u trjdzielnego - jdra pasma rdzeniowego d o c h o d z c e g o d o p o z i o mu C2 oraz jdra c z u c i o w e g o gwnego.
Jdro pasma r d z e n i o w e g o jest o d p o w i e dnikiem komrek r o g w tylnych rdzenia
krgowego p r z e w o d z c y c h informacje czuciowe, podczas gdy jdro c z u c i o w e g w n e
moe by uwaane za o d p o w i e d n i k ukadu
sznury tylne-wstga przyrodkowa. Z powyszych informacji wynikaj d w i e istotne
waciwoci w s p o m n i a n y c h jder - j d r o
pasma rdzeniowego bdzie o d p o w i a d a za
przekazywanie przede wszystkim i n f o r m a c j i
czucia blu oraz temperatury, a j d r o czuciowe g w n e - czucia dotyku, ucisku i rnicowania.
Inaczej przedstawia si p r z e k a z y w a n i e
informacji czucia p r o p r i o c e p t y w n e g o . Ciaa
komrek
pozornie
jednobiegunowych
(pierwszy neuron drogi c z u c i o w e j ) p r z e w o dzcych te informacje znajduj si w jdrze
rdmzgowiowym (jest to dla tego rodzaju
czucia o d p o w i e d n i k z w o j u rdzeniowego).
Aksony n e u r o n w z n a j d u j c y c h si w jdrach c z u c i o w y c h n e r w u trjdzielnego kieruj si nastpnie d o wzgrza - clo jdra
brzusznego tylno-przyrodkowego.

Smak
Informacje smakowe odbierane s przez
receptory s m a k o w e (typu chemoreceptorw), ktre s przeksztaconymi k o m r k a m i
nabonka z l o k a l i z o w a n y m i w kubkach smakowych; znajduj si one w b o n i e l u z o w e j
jzyka, podniebienia, nagoni, garda i krtani. Do k u b k w s m a k o w y c h dochodz w y pustki o b w o d o w e k o m r e k r z e k o m o j e d n o biegunowych (pierwszy neuron), ktre pooone s w z w o j a c h :
n. VII (zwj kolanka) - odbiera informacje
smakowe z przednich 2/3 jzyka i podniebienia,
n. IX (zwj dolny zwany skalistym) - odbie-

ra informacje s m a k o w e z tylnej 1/3 jzyka oraz z garda,


n. X (zwj dolny) - odbiera informacje smak o w e z nagoni i krtani.
Wypustki
dorodkowe
neuronw
w / w z w o j w biegn w grzbietowej czci
rdzenia przeduonego (w obrbie pasma
samotnego) i dochodz clo komrek jdra
pasma samotnego (drugi neuron); aksony
tych komrek podaj drog rodkow nakrywki do: jdra przyramiennego mostu
(trzeci neuron), skd informacje smakowe
przekazywane s d o p o d w z g r z a i ciaa
migdaowatego, czyli struktur z w i z a n y c h
z koordynacj u k a d w : autonomicznego,
d o k r e w n e g o i l i m b i c z n e g o (w t y m z regulacj aknienia i pragnienia), jdra brzusznego
tylno-przyrodkowego wzgrza (trzeci neuron), skd informacje smakowe przekazyw a n e s d o kory s m a k o w e j wieczka czoowego oraz wyspy.

Wch
W c h o m z g o w i e jest najstarsz czci
orodkowego
ukadu n e r w o w e g o ;
jego
struktury nale r o z w o j o w o d o kory dawnej
(paleocortex).
Droga w c h o w a rozpoczyna si d w u b i e g u n o w komrk chemoreceptorow nabonka w c h o w e g o w grnej czci j a m y
nosowej. Aksony tych komrek biegn w niciach w c h o w y c h przechodzcych przez
o t w o r y w blaszce sitowej koci sitowej. D o chodz one clo komrek mitralnych opuszki
w c h o w e j , ktrych aksony tworz pasmo
w c h o w e . Cz w k i e n pasma w c h o w e go d o c h o d z i clo n e u r o n w pasma w c h o w e g o t w o r z c y c h jdra w c h o w e przednie;
wikszo wypustek tych jder d o c h o d z i
nastpnie, przez spoido przednie, clo przec i w l e g e j opuszki w c h o w e j . Ku t y o w i pasmo w c h o w e zblia si d o istoty dziurkow a n e j przedniej, gdzie dzieli si na d w a
prki w c h o w e : p r z y r o d k o w y i boczny.
Istota szara prka w c h o w e g o bocznego - z w a n a zakrtem w c h o w y m b o c z n y m
- p r z e c h o d z i w kor zakrtu okalajcego.

O b i e te struktury t w o r z r a z e m t z w . kor
przedgruszkow; ku tyowi przechodzi ona
w kor r d w c h o w . Istota biaa p r k a
w c h o w e g o b o c z n e g o w n i k a clo zakrtu
pksiycowatego, bdcego
rwnoczenie j d r e m k o r o w y m ciaa m i g d a o w a t e g o
- kor tego zakrtu u w a a si za p i e r w s z o r z d o w kor w c h o w r a z e m z i n n y m i
strukturami, k t r y c h n e u r o n y t w o r z synapsy z d o c h o d z c y m i d o n i c h w k n a m i pasma w c h o w e g o b o c z n e g o (istota d z i u r k o w a n a p r z e d n i a , kora p r z e d g r u s z k o w ) .
Przez j d r o k o r o w e ciaa m i g d a o w a t e g o
i n f o r m a c j e w c h o w e osigaj u k a d l i m biczny (zachowania emocjonalne towarzyszce b o d c o m w c h o w y m ) . Leca ku
t y o w i kora r d w c h o w z a k r t u p r z y h i p o kampowego otrzymuje poczenia z pierws z o r z d o w e j k o r y w c h o w e j ; u w a a si j
za clrugorzdow
kor w c h o w . Kora p r ka w c h o w e g o p r z y r o d k o w e g o (zakrt w c h o w y p r z y r o d k o w y ) d o c h o d z i ku t y o w i
i p r z y r o d k o w o d o pasma p r z e k t n e g o Broca; r a z e m p r z e c h o d z o n e w zakrt p r z y kracowy.

Cz w k i e n istoty biaej p r k a prz G .


c h o d z i na drug stron w s p o i d l e przednim
p o d c z a s gdy cz w n i k a w o k o l i c z a k r t
p r z y k r a c o w e g o . Pasmo p r z e k t n e Broca
o g r a n i c z a ocl t y u istot d z i u r k o w a n przedni; ley o n o m i d z y kor zakrtu pksi y c o w a t e g o (ciao m i g d a o w a t e ) a zakrtem
przykracowym.

H Ukad komorowy
U k a d k o m o r o w y m z g o w i a skada si
z c z t e r e c h k o m r p o c z o n y c h otworami
i w o d o c i g i e m r d m z g o w i a . D w i e komory b o c z n e {ventriculi
laterales) z n a j d u j si
w k r e s o m z g o w i u . K o m o r a trzecia (ventri-.
culus tertius) o g r a n i c z o n a jest przez nieparzyst cz k r e s o m z g o w i a oraz struktury
m i d z y m z g o w i a . K o m o r a c z w a r t a (ventriculus quartus) z n a j d u j e si w e w n t r z tylom z g o w i a wtrnego i rdzeiomzgowia,
Ukad komorowy
mzgowia
c z y si.
z przestrzeni p o d p a j c z y n w k o w mzgow i a i rdzenia krgowego.

Pars central is
ventriculi lateralis
Ventriculu tertius
Adhesio

interthlamica\

Foramen
interventriculare
Cornu
anterius
ventriculi
lateralis

-""

_ Recessus
suprapinealis
Recessus pinealis
Cornu posterius

Recessus
opticus

_ Aqueductus
mesencephali

Recessus
infundibuli
Cornu inferius
ventriculi lateralis
Recessus lateralis
Ryc. 44. Schemat ukadu komorowego mzgowia.

Ventriculus
c/i lartus

Komora boczna

c z y n i w k o w y jest g w n struktur w y t w a rzajc p y n m z g o w o - r d z e n i o w y .

Komora boczna (ventriculus lateralis) jest


przestrzeni o nieregularnym ksztacie w e -

Komora trzecia

wntrz pkuli mzgu. W y r n i a si w niej


cz rodkow

oraz

rogi przedni,

tylny

i dolny.
Rg przedni lub c z o o w y (cornu
anterius
5, frontale) k o m o r y bocznej p o o o n y jest
w pacie c z o o w y m , clo p r z o d u o d otworu
midzykoniorowego (foramen
interventriculare, Monroi). Na przekroju c z o o w y m ma
ksztat trjktny. Ograniczaj go o d gry ciao modzelowate, p r z y r o d k o w o - przegroda przezroczysta (septum
pellucidum),
z boku - gowa jdra ogoniastego (caput
nuclei ca uda t i).
Cz rodkowa (pars centralis) jest najdusza. cian grn tej czci tworz
wkna ciaa m o d z e l o w a t e g o , cian doln
natomiast tworz kolejno o d strony przyrodkowej clo boku: sklepienie ( f o m i x ) , splot
naczyniwkowy (plexus choroideus),
blaszka przytwierdzona (lamina affixa), prek
kracowy (stria terminalis) oraz trzon jdra
ogoniastego.
Rg tylny lub p o t y l i c z n y (cornu posterius
s. occipitale) k o m o r y bocznej z n a j d u j e si
w pacie p o t y l i c z n y m , a jego cian boczn
tworzy obicie (tapetum); w cianie przyrodkowej w i d o c z n e s d w i e wyniosoci: ostroga ptasia (calcar avis) s p o w o d o w a n a obecnoci bruzdy ostrogowej oraz w y e j pooona wynioso opuszki rogu tylnego
(bulbus cornus
posterioris).
Rg dolny, (cornu inferius) k o m o r y bocznej rozpoczyna si w miejscu poczenia
czci rodkowej z rogiem t y l n y m i dolnym.Jest to tzw. trjkt k o m o r o w y . Jego cian
grno-boczn tworz - obicie, ogon jdra
ogoniastego, prek kracowy oraz ciao
migdaowate, a cian dolno-przyroclkow
- wynioso poboczna (eminentia collateralis), hipokamp (hippocampus), strzpek
hipokampa (fimbria hippocampi)
i splot naczyniwkowy (plexus
choroideus).
Wystpujcy w czci rodkowej oraz
w rogu d o l n y m komory bocznej splot na-

Komora trzecia (ventriculus


terlius) jest
szczelinowat przestrzeni lec w paszczynie porodkowej. O t o c z o n a jest kres o m z g o w i e m nieparzystym oraz strukturam i m i d z y m z g o w i a . Jej cian boczn
tworz
przyrodkowe
powierzchnie
wzgrza i podwzgrza, przedzielone poziom o biegnc bruzd podwzgrzow (sulcus
hypothalamicus),
cignc si ocl o t w o r u
m i d z y k o m o r o w e g o clo wejcia clo w o d o cigu r d m z g o w i a . W cianie bocznej ku
t y o w i ocl s u p w sklepienia znajduje si
otwr midzykomorowy (foramen interventriculare; Monroi), czcy k o m o r y boczne
z komor trzeci. Powierzchnie przyrodkow e w z g r z a mog si z sob zrasta, t w o rzc zrost midzywzgrzowy (aclhesio interthalamica).
W cianie przedniej k o m o r y trzeciej
znajduj si blaszka kracowa (lamina terminalis), supy sklepienia (columnae
fornicis) i spoido przednie (commissura
anterior), cian doln jest podwzgrze.
cian tyln komory trzeciej tworz
struktury nadwzgrza - spoido tylne (commissura posterior), spoido uzdeczek (commissura habenularum)
i szyszynka (corpus
pineale). Przez r o z p o c z y n a j c y si rwnie
w tylnej cianie wodocig rdmzgowia
(aqueductus
mesencephali,
s. Sylvii) pyn
m z g o w o - r d z e n i o w y p r z e p y w a clo komory
czwartej.
ciana grna (strop) k o m o r y trzeciej
skada si kolejno z tkanki naczyniwkowej
(tela choroiclea) ze splotem naczyniwkow y m (plexus choroideus), sklepienia (fornix)
oraz ciaa modzelowatego (corpus callosum).

Komora czwarta
Komora czwarta (ventriculus quartus) ma
ksztat piramidy. Jej cian przedni tworzy

d rwnolegoboczny (fossa
rhomboidea).
Strop z b u d o w a n y jest z d w c h czci - dolnej i grnej, p o c z o n y c h ze sob pod ktem ostrym. Cz doln stropu k o m o r y
czwartej tworz grudka robaka (nodulus),
parzyste zasony rdzeniowe dolne (velum
medullare inferius) oraz splot naczyniwkowy komory czwartej (plexus
choroideus
venlriculi quarti). Grn cz stropu tworz
konary grne mdku ( p e d u n c u l i cerebellares superiores) i rozpostarta m i d z y n i m i
zasona rdzeniowa grna (velum meclullare
superius).
W czci rodkowej komora
czwarta u w y p u k l a si w bok w postaci otaczajcych konary d o l n e m d k u zachykw bocznych (recessus laterales
ventriculi
quarli). W k o c o w e j czci z a c h y k w znajduj si otwory boczne komory czwartej
(aperturae laterales ventriculi quarti, s. foramina Luscbke), czce si z przestrzeni
p o d p a j c z y n w k o w . Ponadto pyn mzgow o - r d z e n i o w y wydostaje si clo przestrzeni
p o c l p a j c z y n w k o w e j r w n i e przez otwr

porodkowy (apertura
mediana
ventricull
quarti, s. foramen Magencli). Ku d o o w i , poniej zasuwki, komora czwarta przechodzi
w kana rodkowy (canalis cenlralis) rdzenia
przeduonego.

El Krenie pynu
mzgowo-rdzeniowego
Pyn mzgowo-rdzeniowy (liquor cerebrospinalis) jest wodnist ciecz, ktra wypenia k o m o r y m z g o w i a i znajduje si
w przestrzeni poclpajczynwkowej mzgow i a oraz kanau krgowego, t c z n i e uka)
k o m o r o w y i przestrze podpajczynwkow a zawieraj ok. 150 ml pynu mzgowo- r d z e n i o w e g o (z tego ok. 100 ml - w przestrzeni poclpajczynwkowej). D o b o w a o b
jto w y t w a r z a n e g o pynu wynosi ok,
4 5 0 - 5 0 0 ml. Taka sama ilo jest jednoczenie w c h a n i a n a z przestrzeni poclpajczynwkowej.

Sinus sagittalis
supprior
I

Cranulatio
arachnoiclealis

Corpus
ca I losu m
Ven Iri culus.
lateralis

Hemispherium
cerebri

Aqueductus.
mesencephali
Ventriculus.--'
quartus

Ryc. 45. Schemat krenia pynu mzgowo-rdzeniowego.

"
Cisterna

Cerebellum
magna

pjyn m z g o w o - r d z e n i o w y , w y t w a r z a n y
gwnie w splocie n a c z y n i w k o w y m k o m o ry bocznej, przepywa poprzez o t w r miclzykomorowy i miesza si z p y n e m produkowanym w splocie n a c z y n i w k o w y m kotrzeciej. Std p r z e p y w a o n przez
nl0ry
wodocig r d m z g o w i a d o k o m o r y czwartej, bdcej k o l e j n y m miejscem w y t w a r z a nia znacznej iloci pynu.
Wydostajcy si z ukadu k o m o r o w e g o
pyn m z g o w o - r d z e n i o w y w y p e n i a przestrze p o d p a j c z y n w k o w i jej z b i o r n i k i .
Z przestrzeni tej pyn m z g o w o - r d z e n i o w y
dostaje si clo ukadu ylnego przez kosmki
pajczynwki (villi arachnoidales);
s one
mikroskopijnymi u w y p u k l e n i a m i o p o n y pajczej clo wiata zatok y l n y c h o p o n y twardej. Wikszo skupie k s m k w pajczynwki znajduje si na w y p u k e j p o w i e r z c h ni pkuli m z g o w e j , w p o b l i u zatoki
strzakowej grnej. Wystpuj tu makroskopowo w i d o c z n e struktury - ziarnistoci pajczynwki (granulationes
arachnoidales;
Pacchioni).

Uwagi kliniczne. N a d m i e r n e nagromadzenie p y n u


mzgowo-rdzenioweg
I w przestrzeni p o d p a j c z y n w k o w e j lub
I ukadzie k o m o r o w y m n a z y w a n e jest
wodogowiem
(hydrocephalus).
Jego
1
przyczyn m o e by nadmierne w y t w a I rzanie, upoledzenie w c h a n i a n i a lub
zablokowanie p r z e p y w u p y n u m z g o ! wo-rdzeniowego. Jeli przyczyn w o d o gowia jest upoledzenie w c h a n i a n i a
I pynu m z g o w o - r d z e n i o w e g o d o przel.strzeni y l n y c h , d o c h o d z i clo jego nat gromadzenia w przestrzeni podpajczy'' nwkowej i powstania w o d o g o w i a zej wntrznego. Jeeli natomiast przyczyn
j. utrudnienia o d p y w u p y n u m z g o w o i' -rdzeniowego jest z a m k n i c i e komuni; kacji w obrbie ukadu k o m o r o w e g o
| (np. zaronicie w o d o c i g u rdmzgo, wia), d o c h o d z i clo powstania w o d o g o i wia wewntrznego.

1 Unaczynienie ttnicze
mzgowia
M z g o w i e zaopatrywane jest w krew
przez cztery naczynia - d w i e ttnice szyjne
wewntrzne (ukad ttnic szyjnych) oraz
d w i e ttnice krgowe (ukad krgowo-podstawny). Naczynia te odchodz o d p o w i e d n i o
o d ttnic szyjnych wsplnych - ttnice szyjne wewntrzne - oraz ocl ttnic podobojczyk o w y c h - ttnice krgowe. S wic porednio
gaziami uku aorty (AS 1, ryc. 2 7 4 - 2 7 8 ) .
Ukad ttnicy szyjnej zaopatruje o c z o d
oraz p k u l m z g u z w y j t k i e m w z g r z o m z g o w i a i pata potylicznego (AS 1, ryc.
4 4 7 , 448).

Uwagi kliniczne. O b j a w a m i n i e w y d o l noci krenia w t y m zakresie mog by


nage olepnicie (amaurosis fugax), zaburzenia m o w y lub o b j a w y u b y t k o w e
r u c h o w e ( p o o w i c z e niedowady) i czuc i o w e (parestezje).
Ukad krgowo-podstawny zaopatruje
pie mzgu, m d e k , w z g r z o m z g o w i e
i pat potyliczny.
Uwagi kliniczne. W przypadku zaburze krenia w t y m ukadzie przede
wszystkim wystpuj z a w r o t y g o w y
i zaburzenia r w n o w a g i , uszkodzenia
n e r w w c z a s z k o w y c h , k o r o w e zaburzenia w i d z e n i a , p o o w i c z e osabienie czucia oraz nage utraty wiadomoci
w wyniku chwilowego niedokrwienia
caego pnia mzgu.

Koo ttnicze mzgu


(circulus arteriosus cerebri)
(ryc. 46, AS 1, ryc. 454, 477-401)
Poczenie u k a d u ttnic szyjnych i ttnic k r g o w y c h t w o r z y u podstawy mzgu
tzw. k o o ttnicze mzgu (circulus arteriosus
cerebri).

A. communicans

anterior

A. cerebri anter

A. cerebri

PjSjSHinsoS

media

A. communicans

A. choroidea

anter

A. cerebri

posterior

A. carotis

rami ad poniem
A. inferior anterior cerebelli

ophtalmica

A. superior

posterior

interna
cerebelli

A. inferior posterior

A. basilaris

A.

cerebelli

vertebralis

A. spinalis anterior et posterior

Ryc. 46. Schemat przebiegu ttnic na podstawie mzgowia.

K l i n i c z n i e d z i e l i si je na cz przedni
i tyln.
Przednia cz k o l a t t n i c z e g o m z g u
jest u t w o r z o n a o b u s t r o n n i e p r z e z ttnic
szyjn w e w n t r z n , ktra d z i e l i si na ttnice k o c o w e - ttnic przedni mzgu (a.
cerebri anterior) i ttnic rodkow mzgu
(a. cerebri media), biegnc z b o k u w d o l e
b o c z n y m m z g u (fossa lateralis
cerebri).
Cz blisza ttnicy p r z e d n i e j m z g u przebiega p r z y r o d k o w o n a d n e r w e m w z r o k o w y m . P o r o d k o w o , na w y s o k o c i s z c z e l i n y
p o d u n e j m z g u , zespala si z p r z e c i w stronn ttnic przedni m z g u za p o m o c
ttnicy czcej przedniej (a.
communicans
anterior).
Nastpnie obie ttnice przednie
biegn w s z c z e l i n i e p o d u n e j m z g u , otac z a j c c i a o m o d z e l o w a t e (AS 1, ryc. 532).
Tyln cz kola ttniczego m z g u tworz
blisze o d c i n k i ttnic tylnych mzgu (aa. cerebri post eriores), bdce k o c o w y m i gaziam i ttnicy podstawnej (a. basilaris) w z b i o r n i ku m i d z y k o n a r o w y m (cisterna
interpeduncularis). O b i e czci koa ttniczego cz si
poprzez ttnice czce tylne (aa.
communicantes posteriores).
Rola koa ttniczego

m z g u w p o w s t a w a n i u krenia o b o c z t u
jest znaczca, co podkrela si ocl daw
Liczne o d m i a n y osobnicze tej strukt
w z n a c z n y m stopniu mog jednak te mo
woci ogranicza.
O d c h o d z c e ocl koa t t n i c z e g o m.
ttnice - p r z e d n i a , r o d k o w a i t y l n a , ode
d w a r o d z a j e gazi - k o r o w e i przeszyw;
ce. Gazie korowe (ram/ corticales) tv.
na p o w i e r z c h n i p k u l i m z g u l i c z n e dr
ne z e s p o l e n i a u m o l i w i a j c e w y r w n y
nie w o g r a n i c z o n y m zakresie nieclokrwic
w t y m obszarze. Gazie przeszywajce
rodkowe ( r a m i centrales) o d c h o d z od
c z t k u t t n i c y i s n a c z y n i a m i kocowy
poc w z g l d e m z a r w n o a n a t o m i c z n y m
i fizjologicznym.

Ukad ttnic szyjnych wewntrznych


Ttnica szyjna wsplna (a. carotis c:c
munis) d z i e l i si na ttnic szyjn wev.
trzn i z e w n t r z n w o b r b i e trjkta te
cy szyjnej ( t r i g o n u m caroticum),
twor
w t y m m i e j s c u zatok ttnicy szyjnej (ii
caroticus) (AS 1, ryc. 2 6 7 - 2 7 2 ) .

kliniczne. Jest to miejsce czstego


wystpowania zmian m i a d y c o w y c h
powodujcych zwenie w y w o u j c e
| objawy niedokrwienia lub powstawanie
skrzepliny przyciennej siejcej materia
zatorowy w kreniu m z g o w y m .
Uwagi

Ttnica szyjna wewntrzna biegnie ku


grze clo przestrzeni przygardowej. Towarzysz jej ya szyjna w e w n t r z n a (v. jugularis int.), nerw j z y k o w o - g a r d o w y (n. glossopharyngeus), n e r w bdny (n. vagus), n e r w
dodatkowy (n. accessorius) i n e r w podjzykowy (n. hypoglossus),
ktry przebiega
bocznie o d opisanych struktur, krzyujc je,
j kieruje si ku p r z o d o w i d o o k o l i c y p o d u chwowej.
Pie w s p c z u l n y
wczony
w blaszk przedkrgow ley z t y u ocl ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j (AS 1, ryc. 257).

' Uwagi kliniczne. N a t y m o d c i n k u , z w a szcza u osb w starszym w i e k u , m o e


dochodzi d o syfonowatego w y d u e n i a
ttnicy lub nawet powstania ptli, co
moe by przyczyn zaburze krenia
mzgowego.
Nastpnie ttnica szyjna w e w n t r z n a
wstpuje clo kanau ttnicy szyjnej (canalis
caroticus) w czci skalistej koci skroniowej (AS 1, ryc. 702). W obrbie kanau ttnica przebiega otoczona splotem y l n y m ;
towarzyszy jej n e r w szyjno-ttniczy w e w n trzny (n. caroticus internus), bdcy gazi
zwoju szyjnego grnego. M o e o n t w o r z y
splot szyjno-ttniczy w e w n t r z n y (p/exus caroticus internus), najczciej jednak powstaj dwa pnie n e r w o w e otaczajce ttnic.
Uwagi kliniczne.
Zamania piramidy
stosunkowo rzadko p o w o d u j narusze! nie cigoci ttnicy szyjnej w e w n t r z nej. Krwotok kieruje si d o j a m y bbenkowej, ktrej cian przedni stanowi
canalis caroticus, albo clo rodkowego
dou czaszki.

Po w y j c i u z kanau ttnica szyjna w e w n t r z n a biegnie m i d z y chrzstkozrostem


klinowo-skalistym (synchondrosis
sphenopelrosa) w y p e n i a j c y m o t w r poszarpany
a z w o j e m troistym. W t y m miejscu ocl plexus caroticus o d c h o d z i n e r w skalisty gboki (n. petrosus profunclus),
ktry czy si
z b i e g n c y m r w n o l e g l e clo p r z o d u n e r w e m
skalistym w i k s z y m (n. petrosus
major),
t w o r z c nerw kanau skrzydowego (n. canalis pterygoidei)
(AS 1, ryc. 4 5 6 - 4 5 8 , 702).
N e r w skalisty wikszy jest jednoczenie
r d e m w k i e n p r z y w s p c z u l n y c h dla
splotu jamistego, bdcego kontynuacj
splotu
szyjno-ttniczego
wewntrznego,
a t y m samym dla naczy mzgu.
Ttnica szyjna w e w n t r z n a w c h o d z i nastpnie do zatoki jamistej (sinus cavernosus), W ktrej t w o r z y syfon o s k o m p l i k o w a n y m ksztacie. W zatoce jamistej kieruje si
ku grze, t w o r z c ptl boczn, a nastpnie
zagina si ku p r z o d o w i (ptla przyrodkowa), przechodzc w o d c i n e k poziomy, biegncy w brudzie ttnicy szyjnej (sulcus caroticus) b o c z n i e ocl d o u przysadki. Zaginajc si ku grze (ptla przednia), krzyuje
si z beleczk kostn rozdzielajc szczelin o c z o d o o w grn i kana w z r o k o w y .
Przechodzi przez grn cian zatoki w odcinek nadldinowy lecy clo tyu i boku ocl
n e r w u w z r o k o w e g o (AS 1, ryc. 454). O d
grnego o b w o d u o d c h o d z i najbardziej staa
grupa gazi tworzca pie oponowo-przysadkowy (truncus
meningohypophysialis)
rozdzielajcy si na ttnic namiotu, ttnic
g r z b i e t o w o - o p o n o w i ttnic przysadkow
doln. Ku d o o w i kieruje si pie d o l n o b o c z n y (truncus interolateralis).
W ok. 8 %
ttnica oczna o d c h o d z i jeszcze w o d c i n k u
j a m i s t y m ttnicy szyjnej w e w n t r z n e j .
W odcinku n a d k l i n o w y m z przedniego
o b w o d u ttnicy szyjnej wewntrznej odchodzi ttnica oczna (a. ophtalmica) przebiegajca pod nerwem w z r o k o w y m w kanale nerwu
wzrokowego (canalis opticus) (AS I, ryc. 748).
Ocl tylnego o b w o d u odchodzi ttnica czca
tylna, ktra biegnie ku tyowi nad nerwem
o k o r u c h o w y m i brzegiem wcicia namiotu

"TT

i czy si z p o c z t k o w y m odcinkiem ttnicy


tylnej mzgu (AS 1, ryc. 454, 472, 478).
Powyej ttnicy czcej tylnej o d c h o d z i
ttnica n a c z y n i w k o w a przednia. Czsto
jest to naczynie p o d w j n e . Biegnie o n o
w kierunku bruzdy h i p o k a m p a i szczeliny
n a c z y n i w k o w e j rogu skroniowego k o m o r y
bocznej (AS 1, ryc. 4 7 8 , 545).
K o c o w y odcinek ttnicy szyjnej w e wntrznej u t w o r z o n y jest przez ttnic rodkow mzgu (a. cerebri media) i ttnic
przedni m z g u (a. cerebri
anterior).
Ttnica przednia mzgu
W przebiegu ttnicy przedniej mzgu w y rnia si d w i e czci - cz przedzspoleniow (pars praecommunicalis)
i cz zazespoleniow {pars postcommunicaiis).
Cz
przedzespoleniowa ( k l i n i c z n i e - A l ) przebiega przyrodkowo w zbiorniku skrzyowania
w z r o k o w e g o pomidzy nerwem w z r o k o w y m
a doln powierzchni piata c z o o w e g o (pasmo w c h o w e i zakrt prosty (AS 1, ryc. 472,
478, 484). W odcinku tym z tylno-grnej powierzchni naczynia odchodz gazie przeszywajce do istoty dziurkowanej przedniej
(AS 1, ryc. 479). Zaopatruj one podwzgrze,
przedni cz skorupy, gow jdra ogoniastego i przedni odnog torebki wewntrznej.
Najczstsz odmian tego odcinka jest hipoplazja (rednica poniej 1,5 m m ) wystpujca w ok. 10% przypadkw (AS 1, ryc. 480a).
Uwagi
kliniczne.
H i p o p l a z j a czci
przedzespoleniowej ttnicy przedniej
mzgu szczeglnie czsto wspistnieje
z ttniakami ttnicy czcej przedniej.
Czci przedzespoleniowe cz si w linii poroclkowej z ttnic czc przedni.
Ley ona p o w y e j skrzyowania w z r o k o w e go i ku p r z o d o w i o d blaszki k r a c o w e j , czyli przedniego ograniczenia k o m o r y III (AS 1,
ryc. 478, 484).
Uwagi kliniczne. K r w o t o k z tych naczy
kieruje si do pata czoowego, d o ciaa
modzelowatego lub w y p e n i a komor III.

Na wysokoci ttnicy czcej przedniej'1


z bocznego o b w o d u ttnicy przedniej
m z g u o d c h o d z i najwiksza ga p
'
v
wajca tego obszaru - ttnica rodkowa <|(u.
ga (a. cenlralis longa). Biegnie ona do
d u ocl czci przedzespoleniowej ttnicy
przedniej mzgu, a nastpnie ku przodowi'
od pnia gwnego ttnicy przedniej mzgu,
Jej gazie poprzez istot dziurkowan przedni zaopatruj g o w jdra ogoniastego,
i przedni odnog torebki wewntrznej.
Po zespoleniu ttnice przednie mzgu'
biegn
wzdu
ciaa
modzelowatego
w szczelinie podunej mzgu (AS 1, ryc,
484). Ten zazespoleniowy odcinek okrelany
jest jako ttnica okoomodzelowata (a. perj.
callosa), a w radiologii jako A2-5. Na wysokoci kolana ciaa modzelowatego odgazia
si ttnica spoidowo-brzena (a. callosomarginalis),
ktra ukada si w brudzie
obrczy i dalej w jej czci brzenej. Zakres
unaczynienia ttnicy przedniej mzgu siga
clo przedklinka. Na p o w i e r z c h n i grno-bocznej pkuli mzgu gazie tej ttnicy
zaopatruj pas kory o szerokoci 1,5-2 cm
przylegy clo szczeliny podunej mzgu.
Ttnica przednia
mzgu
zaopatruje
orodki o d p o w i a d a j c e za kontrol mini
k o c z y n y dolnej i t u o w i a .
Ttnica rodkowa mzgu
(a. cerebri media)
Jest to k o c o w e odgazienie ttnicy
szyjnej w e w n t r z n e j , bdce jej przedueniem. Biegnie ku b o k o w i w klinowym
przedziale d o u bocznego mzgu pomidzy
patem s k r o n i o w y m a istot dziurkowan
przedni ocl gry (AS 1, ryc. 478, 482, 545),
Z grnej p o w i e r z c h n i naczynia odchodz
gazie przeszywajce, ktre zaopatruj
skorup oraz ca grn cz torebki wew n t r z n e j (AS 1, ryc. 483).
Uwagi kliniczne. Z a m k n i c i e tych na- '|
c z y w y w o u j e udar niedokrwienny. Je- 'j
go nastpstwem ze w z g l d u na :
c e n t r o w a n i e w z a o p a t r y w a n y m przez te .)
ttnice obszarze l i c z n y c h w a n y c h drg J

^orodkw n e r w o w y c h jest ciki zesp


neurologiczny z poraeniem p o o w i c z y m
przeciwstronnym, z trudem poddajcy si
'leczeniu. Naczynia te s take rdem
cikich k r w o t o k w wewntrzmzgow y c h niszczcych otaczajce struktury,
W ktrych rokowanie jest bardzo ze.
Na wysokos'ci progu wyspy ttnica rodkowa dzieli si na dwa (skroniowy i czoowy)
lub trzy pnie. Biegn one ku tyowi po powierzchni wyspy. Ich gazie zakrcaj i przebiegaj po powierzchni wewntrznej w i e czek. Ostateczne gazie korowe w liczbie
ok. 12-20 wychodz poprzez bruzd boczn
mzgu i rozprzestrzeniaj si na powierzchni
grno-bocznej pkuli, ktra jest unaczyniona
przez ttnic rodkow prawie cakowicie,
z wyjtkiem wskiego o b w o d o w e g o pasa zaopatrywanego przez ttnice przedni i tyln
mzgu. W zakrcie przedrodkowym ttnica
rodkowa mzgu zaopatruje orodki dla mini koczyny grnej i twarzy.
Uwagi kliniczne. W przypadku niedronoci gazi k o r o w y c h tych naczy m o e wystpi zesp rami-rka.
W pkuli d o m i n u j c e j ttnica ta zaopatruje orodki r u c h o w y i c z u c i o w y m o w y
oraz zakrt nadbrzeny i ktowy, gdzie
znajduje si jeden z g w n y c h o r o d k w kojarzeniowych.
S Uwagi kliniczne. W w y n i k u uszkocze; nia tych o r o d k w powstaj o d p o w i e , dnio afazja ruchowa, c z u c i o w a lub mie; szana, a take zesp Gertsmanna obejj mujcy niemono czytania, pisania,
j liczenia oraz zaburzenia
kojarzenia
j' bodcw w z r o k o w y c h .

Ukad krgowo-podstawny
(AS 1, ryc. 481)
Ukad Iworz d w i e ttnice krgowe,
ktre po wejciu clo czaszki przez o t w r

w i e l k i cz si na brzusznej p o w i e r z c h n i
mostu w ttnic podstawn (a. basilaris). Ta
z kolei na wysokoci d o u m i d z y k o n a r o w e go d z i e l i si na ttnice tylne mzgu (aa. cerebri
posteriores).
Ttnica krgowa o d c h o d z i od ttnicy
p o d o b o j c z y k o w e j i biegnie ku grze pod
blaszk przedkrgow. O m i j a wyrostek poprzeczny C7 i w c h o d z i clo o t w o r u wyrostka
poprzecznego C 6 . Nastpnie
przebiega
w z d u krgosupa szyjnego poprzez kolejne wyrostki poprzeczne. Ku t y o w i ocl niej
przebiegaj n e r w y rdzeniowe.

Uwagi kliniczne. Czstym j a w i s k i e m


jest ucisk naczynia przez osteofity w y twarzane w Wyniku procesu z w y r o d n i e n i o w e g o krgosupa szyjnego. N i e tylko
zwaj one wiato kanau krgowego
tego odcinka, ale take drani splot
krgowy (p/exus vertebralis), p r o w a d z c
clo n i e w y d o l n o c i krenia w ukadzie
krgowo-podstawnym.

Po przejciu przez wyrostek poprzeczny


Ci ttnica krgowa kieruje si ku t y o w i ,
ukadajc si w brudzie ttnicy krgowej
na u k u t y l n y m krgu szczytowego. Niekiedy listewka kostna zamyka u gry bruzd,
t w o r z c otwr. Nastpnie ttnica przebija
b o n szczytwo-potyliczn tyln i w c h o d z i
clo j a m y czaszki przez o t w r w i e l k i (AS 2,
ryc. 786, 796, 797, 798). W t y m miejscu
krzyuje si ocl tyu z korzeniem C i , a nieco
wyej z korzeniem nerwu podjzykowego.
Dalej przebiega ku p r z o d o w i korzeni nerw w c z a s z k o w y c h XI, X i IX (AS 1, ryc.
471). Na wysokoci dolnego brzegu mostu
czy si z przeciwleg ttnic w ttnic
podstawn (AS 1, ryc. 481). Z a z w y c z a j jedna z ttnic krgowych jest hipoplastyczna.
P o w o d u j e to esowaty przebieg grubszego
naczynia.
W odcinku wewntrzczaszkowym
ttnica krgowa oddaje trzy g w n e gazie. Ttnica rdzeniowa tylna (a. spinalis
posterior)
o d c h o d z i ocl ttnicy krgowej zaraz po

przebiciu przez ni b o n y szczytowo-potylicznej i kieruje si na tyln p o w i e r z c h n i


rdzenia.
Ttnica dolna tylna mdku (a, inferior
posterior
cerebelli)
w
charakterystyczny
sposb przebiega p o m i d z y korzeniami nerw w c z a s z k o w y c h IXXI oraz w ssiedztwie
pola z a o l i w k o w e g o (area retroolivari),
tworzc ptl skierowan ku grze. Nastpnie
zstpuje ku d o o w i i t y o w i , otaczajc migdaek
mdku;
jej
ptla
skierowana
ku d o o w i w i d o c z n a jest w
zbiorniku
m d k o w o - r d z e n i o w y m (cisterna cerebellomedularis).
Dalej ttnica rozdziela si na
gazie zaopatrujce kor m d k u na d o l nej p o w i e r z c h n i p k u l i .
Ttnica rdzeniowa przednia (a. spinalis
anterior) powstaje z d w c h krtkich pni odc h o d z c y c h ocl o b u ttnic k r g o w y c h , zespalajcych si na brzusznej p o w i e r z c h n i
rdzenia przeduonego. Poczenie to naz y w a n e jest czasem m a y m koem ttnic z y m m z g u " . Nastpnie - ttnica ta przebiega w brudzie p o r o d k o w e j przedniej,
dalej ku d o o w i p o s k r z y o w a n i u p i r a m i d
i poniej niego wstpuje d o szczeliny porodkowej przedniej rdzenia krgowego.
Ttnica podstawna przebiega w brudzie podstawnej (sulcus basilaris)
mostu.
Czsto jednak wskutek esowatego przebiegu jest przemieszczona. O d d a j e ona w i e l e
gazi.
Ttnice mostu (aa. pontis) tworz skomp l i k o w a n y ukad naczyniowy. W r d nich
w y r n i a si gazie okalajce dugie, krtkie oraz gazie przyporodkowe. W ostatniej grupie gazi istotna jest podgrupa gazi porodkowych, ktre odchodz o d tylnego o b w o d u ttnicy podstawnej. Strzakowy
przebieg sprzyja ich p k n i c i o m w w y n i k u
napre powstajcych przy patologicznych
przemieszczeniach mostu.
Uwagi kliniczne. Wszystkie ttnice m o stu s naczyniami anatomicznie i f i z j o l o gicznie k o c o w y m i . Ich zamknicie jest
przyczyn nieodwracalnego udaru nied o k r w i e n n e g o w obrbie mostu.

W d o l n e j czci pnia ttnicy podstawnej


najczciej asymetrycznie odgazia s i i ^ !
nica dolna przednia mdku (a. inferior
anterior cerebelli) (AS I , ryc. 481). Jest ona
na og ciesza ocl ttnicy d o l n e j tylnej
m d k u . Kieruje si ku b o k o w i , przebiegajc w obszarze kta mostowo-mclkowego p o m i d z y k o r z e n i a m i n e r w u twarzowego i p r z e d s i o n k o w o - s u c h o w e g o . W tym
miejscu o d c h o d z i o d niej lub ocl t. podstawnej ttnica b d n i k o w a (a. labirynthii)
przebiegajca przez o t w r i p r z e w d suchow y w e w n t r z n y . Nastpnie ttnica dolna
przednia m d k u p r z e c h o d z i na przedni
p o w i e r z c h n i p k u l i m d k u i tu dzieli
si na gazie k o c o w e . O d kocowego
o d c i n k a ttnicy podstawnej na wysokoci
d o u m i d z y k o n a r o w e g o odchodz ttnic
grne mdku (a. superiores
cerebelli) i ttnice tylne m z g u (a. cerebri posterior). P o m i d z y ttnic tyln m z g u i ttnic grn m d k u przebiega n e r w okoruc h o w y . Ttnica grna mdku oddaje
d r o b n e gazie clo mostu i rdmzgowia,
otacza r d m z g o w i e i clo tyu ocl blaszki p o k r y w y wstpuje na grn pow i e r z c h n i p k u l i m d k u , zaopatrujc:
jej kor.
Ttnica tylna mzgu r w n i e otacza konar m z g u (AS 1,' ryc. 4 7 8 , 4 8 0 , 4 8 1 , 482,
484). Jej p o c z t k o w y o d c i n e k clo poczenia z ttnic czc tyln okrela si w rad i o l o g i i s y m b o l e m P1. Na og ocl jednego z o d c i n k w P1 o d c h o d z i wsplny
pie d r o b n y c h gazi przeszywajcych,
ktre przez istot d z i u r k o w a n tyln zaopatruj r d m z g o w i e . Ich uszkodzenie
moe by przyczyn
mierci. Ocl ttnicy
tylnej m z g u o d c h o d z take ttnice naczyniwkowe tylne (aa. choroideae
posteriore), zaopatrujce splot n a c z y n i w k o w y
k o m o r y III, oraz ttnice w z g r z o w o - k o l a n k o w e zaopatrujce m i d z y m z g o w i e . Ttnica tylna m z g u p r z e c h o d z i nastpnie
przez
wcicie
namiotu
mdku
na
p r z y r o d k o w p o w i e r z c h n i piata skroniowego.

Uwagi kliniczne.
Przy przemieszczeniach w e w n t r z c z a s z k o w y c h t o w a r z y -
szcych w k l i n o w a n i u m o e nastpi
. w tym miejscu ucinicie, a nawet za: m |<nicie, czego p r z e j a w e m jest udar
niedokrwienny w tylnej czci piata skro' niowego, a take w pacie potylicz; n y m . Korowe zaopatrzenie ttnicy tylnej
i mzgu o b e j m u j e pat p o t y l i c z n y i przy' rodkowo-przypodstawne czci pata
' skroniowego. Najbardziej t y p o w y m obj jawem jej zamknicia jest przeciwstronL ne n i e d o w i d z e n i e p o o w i c z e j e d n o i | iTiienne z w i z a n e z n i e d o k r w i e n i e m ko| ry w z r o k o w e j .

1 yy mzgowia
yy m z g o w i a (w. cerebri) tworz d w a
ukady - p o w i e r z c h o w n y i gboki. Liczne
zespolenia u n i e m o l i w i a j rozgraniczenie
dorzecza yy w i e l k i e j m z g u , ktrej basen
naczyniowy okrela si jako gboki, o d pozostaego obszaru ylnego ukadajcego si
powierzchownie.
yy powierzchowne
yy p o w i e r z c h o w n e (w.
superficiales)
uchodz clo zatok o p o n y twardej. W ich
obrbie w y r n i a m y yy grne, d o l n e i zespalajce. yy grne mzgu (w. cerebri superiores) uchodz clo zatoki strzakowej grnej. Ich k o c o w e o d c i n k i z w a n e s y a m i
mostkowymi. S one bardzo w a n e klinicznie, p o n i e w a ich uszkodzenie p o w o d u j e
powstanie p o u r a z o w y c h k r w o t o k w podtwardwkowych.
Wrd y dolnych mzgu (v. cerebri inferiores) wane znaczenie ma ya rodkowa
powierzchowna mzgu (v. cerebri media superficiaiis), biegnca w okolicy bruzdy bocznej mzgu. Odznacza si du zmiennoci
morfologiczn. M o e uchodzi clo zatoki jamistej lub k l i n o w o - c i e m i e n i o w e j . yy zespalajce grna i dolna (v. anastomblica
superior
et inferior) nie nale clo stale wystpujcych

naczy. ya zespalajca grna czy zatok


strzakow grn z zatok jamist, ya zespalajca dolna biegnie p o z i o m o i zespala
zatok jamist z zatok poprzeczn.
yy gbokie
y y gbokie (w. profunclae)
odprowadzaj krew clo yy w i e l k i e j mzgu.
ya wielka mzgu (v. cerebri
magna)
powstaje z poczenia g r z b i e t o w o biegnc y c h d w c h yt w e w n t r z n y c h m z g u ( w .
cerebri internae) ze z n a j d u j c y m i si na
podstawie m z g u y a m i p o d s t a w n y m i ( w .
basaies).
ya wewntrzna mzgu t w o r z y si z y
przegrody przezroczystej (w. septi
peliucidi), yy w z g r z o w o - p r k o w i o w e j {w. thalamostriata)
i y y n a c z y n i w k o w e j grnej
(v. choroidea
superior).
ya podstawna (v. basalis) zbiera krew
z podstawy m z g o w i a . Powstaje z yy
przedniej m z g u (v. cerebri anterior) i yy
m z g u r o d k o w e j gbokiej (v. cerebri media profunda).
Pie yy podstawnej o w i j a
si d o o k o a konaru m z g u i u c h o d z i clo yy w i e l k i e j m z g u . D o jej d o p y w w nale
ya n a c z y n i w k o w a dolna (v. choroidea inferior), ya r d m z g o w i o w a boczna (v.
mesencephaiica
lateralis) i ya skalista grna (v.. petrosa
superior).
W k o m o r a c h b o c z n y c h oraz k o m o r a c h
III i IV znajduj si sploty n a c z y n i w k o w e ,
ktre w y t w a r z a j p y n m z g o w o - r d z e n i o w y . Na zrb splotu skadaj si naczynia
k r w i o n o n e t y p u ttniczek i yek z bogat
sieci n a c z y w o s o w a t y c h . y k i splotu
w y r n i a j si n i e p r o p o r c j o n a l n i e szerokim
w i a t e m w stosunku clo gruboci ich cian.
yy ciany czaszki
D o y ciany czaszki z a l i c z a m y :
yy rdkocia (w. dipioicae)
przebiegajce w kanaach rdkocia.
yy wypustowe (w. emissariae) czce
yy z e w n t r z c z a s z k o w e z y a m i w e w n t r z c z a s z k o w y m i . Nale d o nich yy
w y p u s t o w e - c i e m i e n i o w a , k y k c i o w a , potyliczna i sutkowa.

Sploty ylne kanaw kostnych - kanau


nerwu p o d j z y k o w e g o , o t w o r u o w a l n e g o
i yy szyjnej w e w n t r z n e j .
Uwagi kliniczne. Uszkodzenie y mostk o w y c h p o w o d u j e powstanie pourazowych krwiakw
podtwardwkowych.

Najczciej powstaj one w okolicy'-.)


c z o o w o - c i e m i e n i o w e j ze w z g l d u na r
ujcie tych naczy p o d ktem prostym,;;;!
co sprzyja atwiejszemu ich zerwaniu..'.!
W okresie starczym d o c h o d z i clo samo- 4
istnego nacigania si y mostkowych ']
w w y n i k u zaniku m z g u i ich pkania. '(

ania nosowa
Jama nosowa (cavitas nasi) otwiera si clo
przodu n o z d r z a m i p r z e d n i m i (nares) poprzez przedsionek nosa, natomiast ku t y o w i
poprzez nozdrza tylne (choanae) czy si
z gardem. Ograniczenia kostne j a m y nosow e j podano na stronach 113, 114.
Przegroda nosa dzieli jam nosow na
praw i lew p o o w . Przegroda ta u t w o r z o na jest przez chrzstk przegrody nosa, lemiesz i blaszk p i o n o w koci sitowej.
U w y p u k l a j c e si ze ciany b o c z n e j maow i n y nosowe (dolna, rodkowa, grna i czsto najwysza) dziel c z c i o w o jam nosow na trzy przewody: grny, rodkowy
i dolny (meatus nasi superior, medius et inferior). W przestrzeni p o m i d z y m a o w i n a mi i przegrod nosa cz si wszystkie
p r z e w o d y nosowe i tworz, przewd nosowy wsplny {meatus nasi communis).
Powyej i ku t y o w i ocl m a o w i n y nosowej grnej lub najwyszej, p o d sklepieniem jamy
nosowej, z n a j d u j e si n i e w i e l k i zachyek
Idinowo-sitowy (recessus
sphenoetmoiclalis). W jego tylnej cianie z n a j d u j e si o t w r
zatoki k l i n o w e j . Przewody nosowe oraz zachyek k l i n o w o - s i t o w y uchodz ku t y o w i
d o przewodu nosowo-gardowego (meatus
nasopharyngeus),
ktry poprzez nozdrza
tylne (choanae) czy si z gardem.
D o j a m y nosowej uchodz zatoki przynosowe (sinus paranasaies),
stanowice
przestrzenie p o w i e t r z n e wysane bon luzow i z l o k a l i z o w a n e w obrbie koci czo o w e j , szczki, koci sitowej oraz k l i n o w e j .

Zatoka szczkowa (sinus maxiilaris), zatoka


c z o o w a (sinus frontalis) oraz komrki sitow e przednie (cellulae ethmoidales
anleriores) zatoki sitowej uchodz clo przewodu
nosowego rodkowego, najczciej clo rozworu pksiycowatego (hiatus semilunaris). K o m r k i sitowe tylne (cellulae ethmoidales posteriores) zatoki sitowej uchodz dop r z e w o d u nosowego grnego. Zatoka klinow a (sinus sphenoidalis) u c h o d z i clo zachyka
k l i n o w o - s i t o w e g o . D o p r z e w o d u nosowego,
dolnego u c h o d z i p r z e w d nosowo-zowy
(ductus
nasolacrimalis).
Z a r w n o jam nosow, jak i zatoki przynosowe wyciela bona luzowa. W bonie
l u z o w e j wycielajcej jam nosow wyrn i a m y d w i e okolice: o d d e c h o w (regio respiratoria)
oraz w c h o w (regio olfactora).Bona luzowa zatok przynosowych stan o w i przeduenie bony luzowej okolicy
o d d e c h o w e j j a m y nosowej. Jednake jest
ona ocl niej znacznie ciesza i ubosza
w gruczoy, k o m r k i k u b k o w e i migawki.
Bona luzowa o k o l i c y oddechowej pokryta jest w i e l o r z d o w y m nabonkiem mig a w k o w y m , ktry n a z y w a m y nabonkiem
o d d e c h o w y m . Znajduj si w n i m liczne komrki k u b k o w e i gruczoy nosowe wytwarzajce luz i p y n surowiczy zwany luzem
n o s o w y m . Rola luzu nosowego polega na
z w i l a n i u powietrza o d d e c h o w e g o i wyc h w y t y w a n i u osiadajcych czsteczek |
Czynno bony luzowej polega take na
o g r z e w a n i u powietrza oddechowego, gdzie

gwn rol odgrywaj gste sieci ylne nazwane splotami jamistymi maowin (p/exus cavernosi concharum),
znajdujce si
gwnie na m a o w i n a c h nosowych, z w a szcza dolnej.
Bona luzowa o k o l i c y w c h o w e j stanowi niewielki obszar pokrywajcy m a o w i n
lrn I najwysz oraz o d p o w i e d n i e przewody i przeciwleg cz przegrody nosa.
3ona luzowa okolicy w c h o w e j zawiera
specjalny nabonek w c h o w y oraz c e w k o w e
gruczoy w c h o w e , ktre wydzielaj pyn
surowiczy. Bona luzowa o k o l i c y w c h o w e j
nie ma nabonka m i g a w k o w e g o . O k o l i c a w chowa zawiera w k n a n e r w o w e w c h o w e ,
ktrych czynno polega na p r z y j m o w a n i u
bodcw z m y s o w y c h ,
ktre
nastpnie
adbierane s jako wraenia w c h o w e .

Unaczynienie jamy nosowej


Ttnice zaopatrujce jam nosow stanowi gazie ttnicy ocznej (z ttnicy szyjnej
wewntrznej) i ttnicy szczkowej (z ttnicy
szyjnej zewntrznej). Z ttnicy ocznej odchodz do jamy nosowej ttnica sitowa przednia
i ttnica sitowa tylna. Z ttnicy szczkowej
do jamy nosowej odchodzi ttnica k l i n o w o podniebienna, ktra oddaje ttnice nosowe
lylne boczne i ttnice nosowe tylne przegrody. Ttnice unaczyniajce jam nosow tworz liczne zespolenia z ttnicami nosa zewntrznego, twarzy i oczodou.
yy bony luzowej j a m y nosovvej przebiegaj t sam drog co ttnice, czc si
z yami czaszki i o c z o d o u . Z przedniej

i grnej czci j a m y nosowej przez yy sit o w e przedni i tyln krew ylna pynie do
yy o c z n e j grnej, za z czci tylnej i d o l nej clo splotu skrzydowego.
Naczynia chonne bony luzowej jamy
nosowej uchodz clo w z w z a g a r d o w y c h
i d o w z w p o d u c h w o w y c h , a nastpn
stacj limfatyczn stanowi w z y chonne
szyjne gbokie grne.

Unerwienie jamy nosowej


Nerwy bony luzowej okolicy oddechow e j pochodz z nerwu ocznego i nerwu
szczkowego (pierwszej i drugiej gazi nerw u trjdzielnego). Przedni odcinek bony
luzowej ciany bocznej i przyrodkowej
unerwiaj gazie nosowe przednie (z nerwu
ocznego) drog nerwu nosowo-rzskowego
i sitowego przedniego. Pozostae czci bony luzowej cian b o c z n y c h i przegrody nosa unerwiaj gazie nosowe tylne ocl nerwu
szczkowego (ze z w o j u skrzydowo-podniebiennego). N e r w nosowo-podniebienny lub
przysieczny (z gazek nosowych tylnych)
biegnie p o przegrodzie nosa w kierunku
o t w o r u przysiecznego. Powysze nerwy prowadz w k n a c z u c i o w e oraz wspczulne
i p r z y w s p c z u l n e (ze z w o j u rzskowego
i skrzydiowo-podniebiennego). Bon luzow zatoki szczkowej zaopatruj w k n a
nerwu szczkowego, natomiast pozostae
zatoki zaopatrywane s przez w k n a nerwu
ocznego. O k o l i c a w c h o w a wysya w k n a
w c h o w e clo n e r w w w c h o w y c h , a take
otrzymuje w k n a z nerwu trjdzielnego.

I Jama ustna
fi Ograniczenia
i podzia jamy ustnej
Jama ustna (cavum oris s. cavitas oris)
jest pocztkowym o d c i n k i e m p r z e w o d u po-

k a r m o w e g o , w k t r y m rozpoczyna si traw i e n i e p o k a r m w dziki e n z y m o m zawart y m w linie. W j a m i e ustnej znajduje si


narzd smaku. Stanowi ona take drog powietrza o d d e c h o w e g o oraz uczestniczy
w w y t w a r z a n i u gosek m o w y .

Ku p r z o d o w i jama ustna otwiera si szpar ust (r/ma oris), ku t y o w i natomiast koczy


si cieni gardzieli (isthmus faucium), ktra
czy j z gardem. Ci gardzieli ograniczona jest o d d o u nasad jzyka, ocl gry
p o d n i e b i e n i e m m i k k i m oraz po bokach fadami bony luzowej t w o r z c y m i uk podniebienno-gardowy (arcus
palatopharyngeus) i uk podniebienno-jzykowy (arcus
palatoglossus, AS 1, ryc. 167, 168, 169).
Jama ustna ograniczona jest wargami
grn i doln o d przodu, p o l i c z k a m i z bokw, z gry p o d n i e b i e n i e m i o d d o u o k o l i c p o d j z y k o w oraz j z y k i e m .
Wyrostki zbodoowe szczk oraz cz
zbodoowa u c h w y dziel jam ustn na
przedsionek jamy ustnej (vestibulum oris) oraz
jam ustn waciw (cavum oris propria).
Poczeniem m i d z y przedsionkiem i jam ustn waciw jest przestrze zazbow a (spatium retroclentale)
znajdujc si
m i d z y ostatnimi zbami a gazi u c h w y .
Przy szczkocisku przez przestrze zazbow m o n a w p r o w a d z i zgbnik d o j a m y
ustnej w a c i w e j lub o d y w i a pacjenta
pynnym pokarmem.
Bona luzowa w a r g i p o l i c z k w przec h o d z i w b o n luzow dzise szczki
i u c h w y , t w o r z c zagicia z w a n e sklepieniami przedsionka - grnym i dolnym (fornix vestibuli superior et inferior), oraz strzak o w o ustawione w paszczynie porodkow e j fady bony luzowej - wdzideko
wargi grnej i dolnej (frenulum labii superioris et inferioris).
D o przedsionka j a m y ustnej uchodz
p r z e w d linianki przyusznej na wysokoci
drugiego grnego zba t r z o n o w e g o oraz
drobne gruczoy linowe: w a r g o w e , policzkowe i trzonowe.
Wargi ust (labia oris) cz si bocznie
w ktach ust (anguli oris) i zamykaj szpar
ust (rima oris). Na wargach w y r n i a si
czci: skrn, luzow i poredni, czyli
c z e r w i e wargi, charakterystyczn dla czowieka. Bona luzowa w a r g zawiera mieszane gruczoy w a r g o w e (glanclulae
labiales).
Podoe warg t w o r z y misie okrny ust.

Policzki (buccae) rozcigaj si od |<ta


ust clo ucha i ocl uku j a r z m o w e g o clo brzegu uchwy. Podoe p o l i c z k w tworz mj^
nie policzkowe.' Pod skr policzka znajdy,
je si skupienie tkanki tuszczowej, tzw. <.j,,.
o tuszczowe policzka (corpus adiposum
buccae),
z w a n e poduszeczk tuszczow
policzka. W b o n i e luzowej p o l i c z k w le,-)
mieszane gruczoy p o l i c z k o w e (glandulae
buccales) i mniej liczne gruczoy trzonowe
(glandulae
molpres).
Dzisa (gingivae) s przedueniem bo-.
ny l u z o w e j j a m y ustnej, ktra cile pokryw a wyrostki z b o d o o w e szczki i cz
z b o d o o w u c h w y oraz o b e j m u j e szyjki
z b w i z a c h o d z c na przegrody mii ...
b o d o o w e , t w o r z y brodawki midzyzolmwc
(papillae interdentales).
W y r n i a si dzisa grne i dolne. Kacie z nich ma po.
wierzchni
wargow
lub
policzkow
z w r c o n clo przedsionka j a m y ustnej oraz
p o w i e r z c h n i j z y k o w z w r c o n clo jamy
ustnej w a c i w e j .

1 Gruczoy jamy ustnej


D o j a m y ustnej uchodz gruczoy jamy
ustnej (glandulae
oris) z w a n e liniankami
lub g r u c z o a m i l i n o w y m i .
D o d u y c h g r u c z o w j a m y ustnej zalicza si linianki: przyuszn, pcluchwow
oraz p o d j z y k o w . Do przedsionka jamy
ustnej oprcz linianki przyusznej wchodz
gruczoy: wargowe, p o l i c z k o w e i trzonowe,'
D o j a m y ustnej w a c i w e j poza liniankami p o d u c h w o w i podjzykow uchodz jeszcze gruczoy j z y k o w e (przedni, tylne i boczne) oraz gruczoy podniebien
Ograniczenia i zawarto komory
linianki przyusznej
W o k o l i c y bocznej twarzy, clo przodu od
m a o w i n y usznej, ley linianka przyuszn
(AS 1, ryc. 207) pokryta siln powizi pr/y
usznicz (fascia paroticlea),
ograniczajc
k o m o r linianki przyusznej.
Powi przyusznicza jest silnie poczona

ze

liniank i-przedua si na misie w a c z

jako powi w a c z o w a (fascia

masseterica).

Komora linianki przyusznej ma ksztat


nieregularnego c z w o r o k t a i posiada cztery
ciany.
cian przedni tworz misie w a c z ,
ga u c h w y i misie s k r z y d o w y

przy-

gd kowy.
cian tyln dochodzc clo wyrostka
sutkowatego tworz misie mostkowo-obojczykowo-sutkowy i brzusiec tylny minia
dwubrzucowego.
cian przyrodkow ograniczaj w y r o stek rylcowaty i rozpoczynajce si na n i m
.minie.
cian boczn t w o r z y p o w i przyusznicza.
Zawarto komory linianki przyusznej,
oprcz linianki przyusznej, ktra w y p e n i a
prawie ca komor, stanowi:
- ttnica szyjna zewntrzna,
- ya z a u c h w o w a ,
- nerw t w a r z o w y ,
- liczne w z y i naczynia
chonne.
Ttnica szyjna zewntrzna ley najgbiej
i w miszu linianki oddaje kilka gazi. ya zauchwowa przebiega ku t y o w i ocl gazi
uchwy i uchodzi clo yy twarzowej. N e r w
twarzowy pooony jest w miszu gruczou
najbardziej powierzchownie, tworzc splot
wewntrzprzyuszniczy (plexus
intraparotideus). Tworzce go nerwy biegn promienicie, dlatego przy zabiegach chirurgicznych
cicie naley prowadzi promienicie od maowiny usznej, aby ograniczy liczb uszkodzonych gazi nerwowych tego splotu.
linianka przyuszna
linianka przyuszna (glandula parotis s.
paroticlea), z w a n a rwnie przyusznic, jest
gruczoem czysto s u r o w i c z y m o b u d o w i e
pcherzykowej. Ley ona w o k o l i c y bocznej
twarzy, d o przodu ocl m a o w i n y usznej
I brzegu minia m o s t k o w o - o b o j c z y k o w o -sutkowego oraz w dole z a u c h w o w y m .
Z przedniego brzegu linianki przyusznej
wychodzi przewd linianki (cluctus parotideus), ktry biegnie clo p r z o d u p o p r z e c z n i e

na miniu w a c z u , w odlegoci ok. 1 c m


p o n i e j u k u j a r z m o w e g o , zagina si pod
ktem prostym, przebija misie p o l i c z k o w y i u c h o d z i clo przedsionka j a m y ustnej na
b r o d a w c e przyuszniczej, na wysokoci drugiego zba t r z o n o w e g o grnego.
linianka przyuszna jest unaczyniona
przez gazie ttnicy skroniowej powierzc h o w n e j lub bezporednie gazie ocl ttnicy szyjnej zewntrznej.
y y uchodz clo yy z a u c h w o w e j ,
ktra u c h o d z i clo yy t w a r z o w e j , a ta clo yy szyjnej w e w n t r z n e j .
U n e r w i e n i e linianki p o c h o d z i z gazek
n e r w u uszno-skroniowego (z V 3 ), ktry zaopatruje liniank w e w k n a
czuciowe
i przywspczulne.
W k n a przywspczulne p r z e d z w o j o w e
z nerwu j z y k o w o - g a r d o w e g o biegn przez
jam bbenkow, nastpnie drog nerwu bb e n k o w e g o i dalej nerwu skalistego mniejszego d o z w o j u usznego. Ze z w o j u usznego
w k n a przywspczulne p o z a z w o j o w e drog n e r w u uszno-skroniowego dochodz do
linianki. W k n a w s p c z u l n e zaopatrujce
liniank pochodz ze splotu otaczajcego
ttnic skroniow p o w i e r z c h o w n .
linianka poduchwowa
linianka p o d u c h w o w a (glandula
submandibularis;
AS 1, ryc. 208, 209) jest gruc z o e m c e w k o w o - p c h e r z y k o w y m i surowic z o - l u z o w y m . Z n a j d u j e si ona w tylnej
czci trjkta p o d u c h w o w e g o p o d przepon j a m y ustnej, ktr t w o r z y misie uc h w o w o - g n y k o w y . O t o c z o n a jest powizi,
ktra t w o r z y torebk linianki, pokrywaj j
blaszka p o w i e r z c h o w n a p o w i z i szyi, misie szeroki szyi oraz skra.
Przewd linianki poduchwowej (cluctus submanclibularis)
w y c h o d z i z przyrodk o w e j tylnej czci gruczou, zagina si w o k tylnego brzegu minia u c h w o w o - g n y k o w e g o , biegnie nad n i m b o c z n i e clo mini
gnykowo-jzykowego i brdkowo-jzykow e g o i u c h o d z i samodzielnie lub znacznie
czciej z p r z e w o d e m w i k s z y m linianki
p o d j z y k o w e j , na b r o d a w c e bony luzowej

okrelonej j a k o misko podjzykowe (caruncula sublingualis),


ktre ley na dnie jam y ustnej, ku t y o w i o d przyrodkowego siekacza dolnego. liniank p o d u c h w o w zaopatruj gazki ttnicy t w a r z o w e j i ttnicy
j z y k o w e j . Krew ylna ze linianki o d p y w a
g w n i e y j z y k o w , uchodzc clo yy
szyjnej w e w n t r z n e j lub clo yy t w a r z o w e j .
linianka p o d u c h w o w u n e r w i o n a jest
przez w k n a c z u c i o w e p o c h o d z c e z nerw u j z y k o w e g o i w k n a w s p c z u l n e , ktre
dochodz clo niej drog splotu oplatajcego
ttnic t w a r z o w . W y d z i e l n i c z e w k n a
p r z y w s p c z u l n e pochodz natomiast ze
struny b b e n k o w e j (gazi n e r w u t w a r z o w e go) i nastpnie drog n e r w u j z y k o w e g o dochodz clo z w o j u p o d u c h w o w e g o . Z w j
ten przylega clo grnej p o w i e r z c h n i linianki. Ze z w o j u p o d u c h w o w e g o w y c h o d z
w k n a p o z a z w o j o w e zaopatrujce liniank p o d u c h w o w .
linianka podjzykow
linianka podjzykow
(glandula
sublingualis; AS 1, ryc. 210, 2 1 1 , 2 1 2 ) ley na dnie
jamy ustnej (na miniu u c h w o w o - g n y k o w y m ) i przylega clo trzonu u c h w y . Jest to
gruczo c e w k o w o - p c h e r z y k o w y , luzowo-surowiczy. Nie posiada ona torebki, tylko
objta jest lun tkank czn. Z b u d o w a n a
jest z gruczou gwnego, czyli linianki
pocljzykowej wikszej (glandula sublingualis major), ktra stanowi cz przedni gruczou, oraz maych o d d z i e l n y c h g r u c z o w
linianek
podjzykowych
mniejszych
(glandulae sublinguales
minores), lecych
bocznie i ku t y o w i o d g w n e j czci gruczou. G r u c z o y mniejsze maj wasne przew o d y w y d z i e l n i c z e , z w a n e przewodami
podjzykowymi mniejszymi (ductus sublinguales minores), uchodzce w z d u w o l n e go brzegu fadu p o d j z y k o w e g o . Z gruczou
gwnego w y c h o d z i przewd podjzykowy
wikszy (ductus sublingualis
major), uchodzcy w s p l n i e z p r z e w o d e m linianki
p o c l u c h w o w e j na misku p o d j z y k o w y m .
liniank p o d j z y k o w zaopatruje ttnica p o d j z y k o w (ga ttnicy jzykowej).

Krew ylna o d p r o w a d z a n a jest clo yy j 2 y,


k o w e j . U n e r w i e n i e c z u c i o w e i przywspc z u l n e w y d z i e l n i c z e (ze struny bbenkowej)
jest takie samo jak linianki pocluchwowej
i p o c h o d z i z n e r w u j z y k o w e g o . Wkna
w s p c z u l n e dochodz clo gruczou drog
splotu oplatajcego ttnic j z y k o w .

1 Podniebienie
Podniebienie (palatum) t w o r z y cian
grn j a m y ustnej; dzieli si je na podniebienie twarde (palatum durum) i podniebienie mikkie (palatum molle s. velum palalinum; AS 1, ryc. 191, 192).
Podniebienie twarde oddziela jam ustn ocl j a m y nosowej, p o d n i e b i e n i e mikkie
za stanowi niekompletn przegrod mid z y jam ustn a gardem. .
Szkielet podniebienia twardego zbudowany jest z wyrostkw podniebiennych szczki
i blaszek poziomych koci podniebiennych.
Kostne podoe podniebienia twardego pokryw a bona luzowa, ktra ku tyowi przechodzi
w bon luzow podniebienia mikkiego.
M i d z y bon luzow a okostn wystpuj liczne gruczoy podniebienne (glandulae palatinae),
ktre s gruczoami czysto
luzowymi.
W linii porodkowej, za pierwszymi siekaczami, znajduje si otwr przysieczny (foramen incisivum) otoczony brodawk, zwan brodawk przysieczn (papilla incisiva),
W linii porodkowej podniebienia twardego
przebiega szew podniebienia (raphe palati).
Ocl szwu podniebienia w
kierunku
b o c z n y m przebiegaj 3 lub 4 fady bony
luzowej, tworzce fady podniebienia poprzeczne (plicae palatinae
transversae).
Przedueniem podniebienia twardego
jest p o d n i e b i e n i e mikkie, ktrego wolny
brzeg t w o r z y porodku jzyczek (LWU lal
Bocznie ocl jzyczka po obu stronach znajduj si u k i podniebienne: przedni uk potlniebienno-jzykowy (arcus
palatoglossus]
i tylny uk podniebienno-gardowy (arcus

Tuba

auditiva

/VI. levator veli


A4. tensor veli

Hatmilus

M,
M.

M.

palatini
palatini

pterygoideus

uvulae
palatopharyngeus

palatoglossus

Lingua

Ryc. 47. Schemat mini podniebienia.

palatopharyngeus). M i d z y u k a m i iey migclaek podniebienny (tonsilla palatina). Jzyczek oraz oba uki poclniebienno-gardowe
i nasada jzyka ograniczaj cies' gardzieli
(isthmus faucium), ktra jest o t w o r e m midzy jam ustn i gardem. W b u d o w i e podniebienia mikkiego mona w y r n i : bon luzow, gruczoy, minie i rozcigno.
Gruczoy podniebienia mikkiego, podobnie jak w p o d n i e b i e n i u t w a r d y m , s gruczoami czysto l u z o w y m i , licznie wystpujcymi w b o n i e luzowej.
Rozcigno podniebienne (aponeurosis
palatina) jest siln pyt cignist, stanowic przeduenie okostnej, i wystpuje
W przedniej czci podniebienia mikkiego.
Do mini podniebienia zalicza si pi par
mini; s to:
1. Misie napinacz podniebienia mikkiego
(m. tensor veli palatini) rozpoczyna si
w dole d k o w y m koci klinowej, prze-

biega w z d u tylnego brzegu skrzyda


wikszego clo kolca koci klinowej oraz
na przednio-bocznej cianie trbki suchowej, a koczy si w rozcignie podniebiennym i na tylnym brzegu podniebienia twardego. Czynno minia polega na dwiganiu i napinaniu podniebienia
mikkiego oraz na rozwieraniu wiata
trbki suchowej. Misie unerwiony jest
przez gazki z w o j u usznego z V 3 .
2) Misie dwigacz podniebienia mikkiego (m. ievator veli palatini)
rozpoczyna
si na p o w i e r z c h n i dolnej piramidy koci
skroniowej i na blaszce przyrodkowej
chrzstki trbki suchowej. W k n a jego
wytwarzaj p o n i e j ujcia gardowego
trbki suchowej wa minia dwigacza
(torus levatorius), dalej biegn clo podniebienia mikkiego, koczc si w nim,
splataj si z w k n a m i minia po stronie przeciwnej.

Tabela 18. Minie podniebienia

Misie
napinacz
podniebienia
mikkiego
(m.
vell

tensor
palatini)

Misie
dwigacz
podniebienia
mikkiego
im.
veli

levator

rozcigno
podniebienne,
tylny brzeg
podniebienia
twardego

gazki zwoju
usznego z V 3

dwiga
i napina
podniebie
mikkie,
rozwiera
wiato trbki
suchowej

rozcigno
podniebienne

gazie nerwu
IX i X oraz
ze splotu
gardowego

brzeg boczny jzyka

rozcigno
podniebienne

gazki splotu
gardowego

tylna ciana czci


krtaniowej garda,
brzeg tylny chrzstki
tarczowatej krtani

rozcigno podniebienne, haczyk skrzydowy


i powierzchnia
przyrodkow
trbki suchowej

gazki splotu
gardowego

dwiga
i napina
podniebienie
mikkie,
rozwiera
wiato trl:
suchowej
zwa cieli
gardzieli,
obnia
podniebienie
mikkie
zwa ciei
gardzieli,
obnia
podniebienie
mikkie

tkanka czna
wierzchoka
jzyczka

gazki nerwu
IX i X ze splotu
gardowego

palatini)

Misie
podniebienno-jzykowy
(m.

d dkowy koci
klinowej,, wzdu
tylnego brzegu
skrzyda wikszego
koci klinowej,
kolec koci klinowej,
przednio-boczna
ciana trbki
suchowej
powierzchnia dolna
piramidy koci
skroniowej, blaszka
przyrodkow chrzstki
trbki suchowej

palatoglossus)

Misie
podniebienno-gardowy
(m. palatopharyngeus)

Misie jzyczka powierzchnia tylna


rozcigna
(m. uvulae)
podniebiennego,
kolec nosowy tylny

dziaajc
obustronnie,
unosi ku gize
i skraca
jzyczek
i podniebienie
mikkie;
dziaajc jednostronnie, pociga jzyczek
ku bokowi

Misie ten, p o d o b n i e jak p o p r z e d n i ,


d w i g a i napina p o d n i e b i e n i e m i k k i e
oraz rozwiera wiato trbki s u c h o w e j .
U n e r w i o n y jest przez gazie n e r w u jzyk o w o - g a r d o w e g o i n e r w u bdnego oraz
gazie p o c h o d z c e ze splotu gardowego.

- j z y k o w y m . R o z p o c z y n a si na brzegu'
b o c z n y m j z y k a i k o c z y w rozcignie
p o d n i e b i e n n y m . M i s i e ten z w a cieli
g a r d z i e l i o r a z o b n i a p o d n i e b i e n i e mikkie. U n e r w i o n y jest przez g a z k i splotu
gardowego.

3) Misie podniebienno-jzykowy (m. palatoglossus)


ley w u k u p o d n i e b i e n n o -

4) Misie podniebienno-gardowy (m. palatopharyngeus)


ley w u k u podniebie-

n 0 . g a r d ( o w y m , rozpoczyna si w tylnej
cianie czci krtaniowej garda i na brzegach tylnych chrzstki tarczowatej krtani,
a koczy si na podniebieniu m i k k i m ,
n a rozcignie p o d n i e b i e n n y m , na haczyku skrzydowym i na p o w i e r z c h n i przyrodkowej trbki suchowej.
Misie ten, razem z p o p r z e d n i m , z w a cie gardzieli oraz o b n i a podniebienie mikkie. U n e r w i o n y jest przez gazki splotu gardowego.
5) Misie jzyczka (m. uvulae) rozpoczyna
si na p o w i e r z c h n i tylnej rozcigna podniebiennego i na kolcu n o s o w y m tylnym,
a koczy si w tkance cznej w i e r z c h o ka jzyczka. Dziaajc obustronnie, oba
minie unosz ku grze i skracaj jzyczek, a take podniebienie mikkie, dziaajc jednostronnie, pocigaj jzyczek
ku bokowi.

Misie ten u n e r w i o n y jest przez gazki


nerwu j z y k o w o - g a r d t o w e g o i n e r w u
bdnego ze splotu gardowego.

I Jzyk
Jzyk (lingua, glossa; AS I , ryc. 1 9 2 - 2 0 2 )
jest narzdem m i n i o w y m p o k r y t y m bon
luzow, ktry przy zamknitych ustach w y penia prawie c a k o w i c i e j a m ustn waciw. Jzyk w y k a z u j e znaczn ruchomo
i odgrywa wan rol w akcie m o w y , ucia
oraz poykania. W j z y k u znajduje si r w nie narzd smaku. W y r n i a si w n i m nasad jzyka (radix linguae), trzon jzyka
(corpus linguae) oraz koniec jzyka (apex
linguae). Na trzonie jzyka mona w y r n i
powierzchni grn, czyli grzbiet jzyka
(dorsum linguae), oraz krtsz p o w i e r z c h n i
doln. O b i e p o w i e r z c h n i e cz si w z d u
brzegw jzyka (margines linguae). M i d z y
nasad a trzonem granic t w o r z y bruzda
graniczna (sulcus terminalis) w ksztacie litery V, szczytem z w r c o n a clo tyu. Bruzda
graniczna w " l i n i i porodkowej w p u k l a si,
tworzc otwr lepy (foramen cecum). Tu
przed bruzd znajduje si kilka (712) w y -

niosoci bony l u z o w e j - brodawek okolonych (papillae vallatae). Na b o c z n y c h cianach brodawek znajduj si kubki smakowe
zawierajce k o m r k i smakowe, ktre s receptorami smaku.
Powierzchnia grna jzyka podzielona
jest bruzd porodkow jzyka (sulcus medianus linguae) na d w i e symetryczne czci.
Na grzbiecie jzyka wystpuj skupiska
tkanki limfatycznej z w a n e mieszkami jzykowymi ( f o l l i c u l i linguales), t w o r z c e razem
migdaek jzykowy (tonsilla lingualis).
Bona luzowa dolnej p o w i e r z c h n i jzyka t w o r z y fad, czyli wdzideko jzyka (frenulum linguae) p o o o n e p o r o d k o w o mid z y o b u miskami p o d j z y k o w y m i . Po o b u
stronach w d z i d e l k a biegnie fad strzpiasty
(plica
fimbriata).
Grzbiet jzyka p o k r y w a bona luzowa
zawierajca liczne wyrostki w postaci brodawek: n i t k o w a t y c h , g r z y b o w a t y c h , okolonych i liciastych.
Brodawki nitkowate (papillae filiformes)
s najliczniejsze i wystpuj na kocu jzyka, na brzegach b o c z n y c h jzyka i na
grzbiecie. N a j l i c z n i e j wystpuj w p o b l i u
brodawek o k o l o n y c h .
Brodawki grzybowate (papillae fungiformes) s wiksze i mniej liczne, rozmieszczone p o m i d z y b r o d a w k a m i nitkowatymi na k o c u i brzegach jzyka, mniej licznie na grzbiecie jzyka. Na p o w i e r z c h n i
grnej b r o d a w e k g r z y b o w a t y c h znajduj si
kubki smakowe.
Brodawki liciaste (papillae foliatae) s
fadami bony l u z o w e j w ksztacie listkw
lecych na brzegach jzyka, w tylnej czci trzonu d o przodu ocl uku p o d n i e b i e n n o - j z y k o w e g o . Znajduj si w nich kubki
smakowe, a na ich dnie uchodz gruczoy
surowicze (Ebnera).
Brodawki okolone (papillae
vallalae),
opisane ju wczeniej, le clo przodu ocl
b r u z d y granicznej; jest ich 7 - 1 2 .
Gruczoy jzykowe (glandulae linguales)
dziel si na gruczoy surowicze, luzowe
i mieszane. Pod w z g l d e m topografii w y r nia si gruczoy: przedni, boczne i tylne.

Ryc. 48. Schemat mini zewntrznych jzyka.

G r u c z o j z y k o w y przedni (glandula lingualis anterior) jest g r u c z o e m mieszanym,


p o o o n y m po o b u stronach p o w i e r z c h n i
dolnej koca jzyka.
Gruczoy surowicze (Ebnera) uchodz
w obrbie brodawek o k o l o n y c h i liciastych.
G r u c z o y j z y k o w e tylne i b o c z n e (glandulae linguales posteriores
et laterales) s
gruczoami l u z o w y m i , le na nasadzie jzyka, na t y l n y m o d c i n k u brzegw jzyka
i przed b r o d a w k a m i o k o l o n y m i .
Minie jzyka
Minie jzyka tworz d w i e grupy: minie zewntrzne (ryc. 48), rozpoczynajce
si na u c h w i e , koci g n y k o w e j oraz w y r o stku r y l c o w a t y m , i minie w e w n t r z n e ,
rozpoczynajce si na skadnikach cznotk a n k o w y c h jzyka (tzn. na rozcignie jzyka i przegrodzie jzyka).
Rozcigno jzyka (aponeurosis linguae)
stanowi gst warstw c z n o t k a n k o w jzyka powsta z przeksztaconej tkanki pod l u z o w e j grzbietu i koca jzyka. czy o n o
bon luzow z miniami.
Przegroda jzyka (septum linguae) jest

wsk blaszk tkanki cznej, ktra niec a k o w i c i e dzieli jzyk. Ley ona prostopadle clo rozcigna w paszczynie porodkow e j i nie d o c h o d z i clo p o w i e r z c h n i jzyka
oraz clo jego koca.
Wszystkie minie jzyka unerwia nerw,
p o d j z y k o w y (XII).
'
Minie zewntrzne
jzyka
Misie brdkowo-jzykowy (m. genioglossus) przebiega ocl kolca b r d k o w e g o uc h w y clo grzbietu jzyka.
Czynno minia polega na wysuwaniu
jzyka, odciganiu go ocl podniebienia
i przyciskaniu clo dna j a m y ustnej.
Misie gnykowo-jzykowy (m. hyoglossus) rozpoczyna si ocl koci gnykowej i przyczepia si clo brzegu jzyka clo rozcigna jzyka, ocl jego nasady a clo wierzchoka.
Misie ten pociga grzbiet jzyka ku,
d o o w i , pociga jzyk ku t y o w i i cofa wysih
nity jzyk clo jamy ustnej, jednostronny
skurcz p o w o d u j e obrt jzyka dookoa dugiej osi w t sam stron.
Misie rylcowo-jzykowy (m. styloglossus) rozpoczyna si na wyrostku rylcowatym.

Tabela 19. Minie jzyka


Przyczep
' Przyczep
pocztkowy kocowy
""Minie zewntrzne jzyka
"Misie
brdkowo-jzykowy
(m. genioglossus)
Misie
gnykowo-jzykowy

kolec
brdkowy
uchwy
ko
gnykow

grzbiet jzyka

nerw podjzykowy

wysuwa jzyk, odciga


go ocl podniebienia i przyciska clo dna jamy ustnej

brzeg jzyka rozcigno jzyka ocl nasady


do wierzchoka

nerw podjzykowy

pociga grzbiet jzyka ku


doowi, pociga jzyk do
tyu, cofa wysunity jzyk
do jamy ustnej; jednostronny skurcz powoduje
obrt jzyka dookoa osi
w t sam stron

wyrostek
rylcowaty

brzeg jzyka

nerw podjzykowy

pociga jzyk ku tyowi


i ku grze; jednostronny
skurcz minia unosi jzyk
w swoj stron i obraca
dookoa dugiej osi

(m. hyogiossus)

Misie
rylcowo-jzykowy

Unerwienie <! Czynno

(m. styloglossus)

Minie wewntrzne jzyka

Misie
poduny grny
Im. longituclinaiis
superior)
Misie
poduny dolny
(m. longituclinaiis
inferior)

rozcigno
jzyka

rozcigno
jzyka

nerw podjzykowy

skraca i poszerza jzyk


oraz unosi jego koniec

wierzchoek jzyka

nasada
jzyka

nerw podjzykowy

skraca jzyk oraz opuszcza koniec jzyka wysunitego

Misie
poprzeczny
(m. transversus
linguae)

grzbiet i pobiegnie poprzecznie


wierzchnia
od przegrodolna jzyka
dy jzyka
i od brzegw
bocznych

nerw podjzykowy

zwa jzyk, uwypukla


grzbiet jzyka i tworzy
podun rynienk;
powoduje uwypuklenie
poprzeczne jzyka

Misie pionowy
(m, verticalis linguae)

biegnie pionowo ocl


grzbietu
jzyka

powierzchnia
dolna jzyka

i biegnie d o b r z e g u j z y k a . Pociga j z y k ku
tyowi i ku grze. Jednostronny skurcz m i nia unosi j z y k w swoj stron i o b r a c a d o okoa d u g i e j osi.

I
'

Minie wewntrzne
jzyka
Misie poduny grny (m.
longitudinalis superior) r o z p o c z y n a si i k o c z y na rozcignie j z y k a . M i s i e ten skraca i poszerza jzyk oraz unosi j e g o k o n i e c .

spaszcza jzyk, poszerza


go i wydua; tworzy
podun rynienk

Misie poduny dolny (m.


longitudinaiis inferior) b i e g n i e w g b i j z y k a ocl w i e r z c h o k a d o nasady i s t a n o w i p r z e d u e n i e
m i n i a p o d u n e g o g r n e g o na p o w i e r z c h n i d o l n j z y k a . M i s i e ten skraca j z y k
oraz opuszcza koniec jzyka wysunitego.
Misie poprzeczny jzyka (m. transversus linguae)
jest m i n i e m n i e p a r z y s t y m ,
w y t w a r z a j c y m g w n mas m i n i w e w n t r z n y c h j z y k a . Biegnie p o p r z e c z n i e ocl

przegrody jzyka clo grzbietu, ocl b r z e g w


b o c z n y c h d o p o w i e r z c h n i dolnej. Skurcz
minia z w a jzyk, p o w o d u j e w p u k l e n i e
grzbietu jzyka i t w o r z y p o d u n rynienk.
W k n a d o l n e tego minia u w y p u k l a j jzyk poprzecznie.
Misie pionowy jzyka (m.
verticalis
linguae) biegnie p i o n o w o ocl grzbietu jzyka
do powierzchni dolnej.
Spaszcza o n jzyk, poszerza go i nieco
w y d u a . Skurcz tylko p r z y r o d k o w e j czci
minia w z d u grzbietu jzyka t w o r z y gbok podun rynienk.
Unaczynienie jzyka
Jzyk u n a c z y n i o n y jest przez ttnic jzykow, ktra jest gazi ttnicy szyjnej zewntrznej. Ttnica gboka jzyka bdca
gazi k o c o w ttnicy j z y k o w e j wysya
gazie wstpujce d o mini i b o n y luzow e j trzonu jzyka. Nasada jzyka jest unaczyniona przez gazie grzbietowe ttnicy
j z y k o w e j . D o jzyka dochodz take gazki ttnicy t w a r z o w e j i gardowej wstpujcej.
yy jzyka w wikszoci odpowiadaj ttnicom. ya jzykowa uchodzi d o yy szyjnej wewntrznej, czasem d o yy twarzowej.
Unerwienie jzyka
Jzyk z a o p a t r y w a n y jest przez trzy rodzaje w k i e n :
1) w k n a r u c h o w e dochodz n e r w e m podj z y k o w y m (XII), ktry unerwia wszystkie
minie jzyka,
2) n e r w y c z u c i o w e - n e r w j z y k o w y , ga
n e r w u u c h w o w e g o (V 3 ), n e r w jzykow o - g a r d o w y (IX) i n e r w k r t a n i o w y grny, ga n e r w u bdnego (X),
3) w k n a struny b b e n k o w e j (gazi n e r w u
twarzowego) przewodz wraenia smak o w e z b r o d a w e k g r z y b o w a t y c h drog
n e r w u j z y k o w e g o . Brodawki o k o l o n e
i liciaste zaopatruje natomiast n e r w jzykowo-garcowy (IX).
Okolica podjzykow
O k o l i c a p o d j z y k o w (regio
sublingualis) lub okolica z b o d o o w o - j z y k o w a (regio

i
alveololingualis)
stanowi d n o j a m y ustnej
Jest ona- z l o k a l i z o w a n a m i d z y powierzchni doln jzyka a u c h w . Podstaw okolicy p o d j z y k o w e j s oba minie uchwow o - g n y k o w e , ktre razem tworz przepoi^
jamy ustnej (cliaphragma oris).
O k o l i c a p o d j z y k o w wysana jest bon,
luzow tworzc obustronnie fady podjvzykowe (plicae sublinguales),
na ktrych'
znajduj si ujcia linianek podjzykowvclr'
mniejszych.
Przedni k o n i e c fadw jest nieco grul
i t w o r z y misko podjzykowe (caruncula
sublingualis),
na ktrym uchodz linianki::
p o d u c h w o w i p o d j z y k o w wiksza.

1 Zby
Z b y (dentes) tworz dwa szeregi: grny
z n a j d u j e si w wyrostkach zbodoowych
szczk, d o l n y za w czci z b o d o o w e j uc h w y . U m i e j s c o w i o n e s one na granicy
przedsionka i j a m y ustnej w a c i w e j (A
ryc. 1 7 0 - 1 9 0 ) .
Budowa zbw
Zb skada si z czci wystajcej / /-,b o d o u clo j a m y ustnej, czyli korony zylw
(corona dentis), oraz czci tkwicej w z-b o d o l e , czyli korzenia zba (radix den/is).
Korona zba pokryta jest tward substancj zwan szkliwem (enamelum,
substantia
adamantina), ktra nadaje koronie zba biae zabarwienie.
Korze zba zakoczony jest wierzchokiem albo szczytem korzenia (apex radicis
dentis). Zb m o e mie korze pojedynczy
lub te mog wystpowa d w a lub trzy korzenie, a w i c w y r n i a si zby jedno-,
d w u - oraz trjkorzeniowe. Na granicy mir
d z y koron a korzeniem znajduje si sz>jli
zba (collum dentis) wystajca ponad
c, objta przez dziso. Korze oraz szyjk
zba p o k r y w a cienka warstwa kosliiiw.i
czyli cementu (cementum) o t y m zabarw i e n i u . Wiksz cz masy zba w obrbie
korony oraz korzenia stanowi zbina (denti-

substantia
eburnea)-,
nadajca m u
num,
ksztaft. W e w n t r z zba z n a j d u j e si j a m a
z w a n a komor zba ( c a v u m clentis), a z w ona jej cz w o b r b i e korzenia - kanaem
korzenia (canalis radicis clentis) l u b p r z e w o dem k o r z e n i o w y m . Kana k o r z e n i a na szczycie zba koczy si o t w o r e m
szczytowym
{foramen apicis clentis). Ksztat i liczba kanaw k o r z e n i o w y c h w z b a c h j e d n o k o r z e n i o wych i w i e l o k o r z e n i o w y c h jest z m i e n n a .
jam zba w y p e n i a silnie u n a c z y n i o n a
i unerwiona miazga zba ( p u l p a dentis). N a czynia i n e r w y d o m i a z g i zba w n i k a j p o przez o t w r s z c z y t o w y .
Korze u m o c o w a n y jest w z b o d o l e za
pomoc bony c z n o t k a n k o w e j z w a n e j ozbh (periodontium), ktr d a w n i e j okrelano
okostn z b o d o o w (periosteum
aiveolare).
Rodzaje z b w
Pierwsze zby, z w a n e zbami mlecznymi
(identes clecidui), zaczynaj wyrasta p o d koniec 6 mies. . i clo 3 0 mies. . wyrasta 2 0 zbw mlecznych. M i d z y 7 a 13 r.. zby
mleczne wypadaj, vv ich miejsce o d 6 r.. w y rasta drugie pokolenie z b w z w a n y c h zbami staymi (dentes permanentes), p o 16 z b w
w szczce i u c h w i e , czyli 32 zby stae.
W u z b i e n i u m l e c z n y m w y r n i a si
trzy rodzaje z b w :
1) zby sieczne (dentes
incisivi),
2) ky (dentes canini),
3) zby t r z o n o w e (dentes
molares).
U z b i e n i e stae skada si z c z t e r e c h rodzajw z b w ; s to:
1) zby sieczne (dentes incisivi) a l b o sieka- ,
cze,
2) ky (dentes
canini),
3) zby p r z e d t r z o n o w e (dentes
premolares)
albo p r z e d t r z o n o w c e ,
4) zby t r z o n o w e (dentes molares)
albo
trzonowce.
W u z b i e n i u z a r w n o m l e c z n y m , jak
staym z b y w szczce i u c h w i e u m i e szczone s s y m e t r y c z n i e .
U z b i e n i e stae k a d e j p o o w y szczki
skada si z d w c h siekaczy, j e d n e g o ka,
dwch z b w p r z e d t r z o n o w y c h i t r z e c h

z b w t r z o n o w y c h , u z b i e n i e m l e c z n e natomiast z d w c h siekaczy, j e d n e g o ka
i dwch zbw trzonowych mlecznych.
Skad uzbienia m o n a przedstawi za pomoc o d p o w i e d n i e g o w z o r u , w ktrym rodzaj
z b w oznacza si pierwsz liter ich n a z w y
aciskiej ~ z b w staych d u y m i literami, zb w m l e c z n y c h natomiast m a y m i literami.
W z r u z b i e n i a staego jest nastpujcy:
M P C I
IC P M
3 2 1 2
2 1 2 3
3 2 12 2 12 3
W z r p o o w y uzbienia grnego i poow y d o l n e g o jest nastpujcy:
l2 C i ? 2 M : i
l 2 C , P3 M 3
l u b h C, P 2 M j
lub 2 1 2 3 S k r c o n y w z r u z b i e n i a m l e c z n e g o jest
nastpujcy:
id 2 cci) n i d 2 l u b 2, 1, 2.
Powierzchnie korony zba
W y r n i a si sze p o w i e r z c h n i k o r o n y
z b a , z k t r y c h j e d n a c z y si z k o r z e n i e m ,
p o z o s t a e p i natomiast stanowi
powierzchnie wolne.
Powierzchnia ucia (facies
masticatoria)
t w o r z y p o w i e r z c h n i p r z e z n a c z o n clo u cia i na z b a c h t r z o n o w y c h ma k i l k a g u z k w , na k a c h w y s t p u j e w postaci j e d n e g o
w i e r z c h o k a , a na s i e k a c z a c h t w o r z y wsk
k r a w d sieczn.
Powierzchnia z e w n t r z n a (facies
externa) s k i e r o w a n a jest clo p r z e d s i o n k a j a m y
ustnej i w y s t p u j e na w s z y s t k i c h z b a c h . Na
z b a c h p r z e d n i c h (siekaczach i kach) nazyw a si ona powierzchni wargow (facies
labialis),
na z b a c h t y l n y c h ( p r z e d t r z o n o w y c h i t r z o n o w y c h ) - powierzchni policzkow (facies
buccalis).
Powierzchnia w e w n t r z n a (facies
interna) s k i e r o w a n a jest clo j a m y ustnej w a c i -

w e j i w e wszystkich zbach nosi nazw powierzchni jzykowej (facies linguaiis).


Powierzchnie styczne (facies contactus)
s u t w o r z o n e przez p o w i e r z c h n i e skierowane do o b u ssiednich zbw. Powierzchnia
styczna mezjalna jest blisza linii porodkowej, dystalna - dalsza, skierowana jest d o
w o l n e g o koca tuku zbowego.
Cechy p o z w a l a j c e na rozrnianie prawych i lewych zbw
1) Cecha krzywizny. Powierzchnia wargow a siekaczy i k w oraz p o w i e r z c h n i a
policzkowa
zbw
przedtrzonowych
i t r z o n o w y c h p r z y r o d k o w o lub z przod u jest silniej u w y p u k l o n a , z b o k u lub
z tyu natomiast jest bardziej paska.
2) Cechy
korzenia.
Korzenie
nie s
p r z e d u e n i e m k o r o n w l i n i i prostej.
W z b a c h p r z e d n i c h o d c h y l a j si o n e
b o c z n i e , w t y l n y c h za ku t y o w i ,
a w i c k o r z e p o c h y l o n y jest w k i e r u n ku nastpnego zba. Linia prostopada
p r z e p r o w a d z o n a na p o w i e r z c h n i u c i a
t w o r z y z osi k o r z e n i a kt.
3) Cecha kta zbowego jest szczeglnie
w a n a clla siekaczy i. kw. Polega ona
na tym, e krawd sieczna lub wierzchoek ka przechodzi w p o w i e r z c h n i
styczn p o d i n n y m ktem po stronie
przyrodkowej ni bocznej.
Umocowanie zbw w bodoach
Zby osadzone s gboko w bodoach.
Midzy korzeniem a cian zbodou znajduje si szczelinowata przestrze wypeniona
tkank czn, ktra tworzy tzw. ozbn (periodonlium). Zespolenie korzeni z zbodoem
za pomoc ozbnej jest rodzajem wizozrostu nazywanego wldinowaniem (gomphosis).
Wkna ozbnej, j a k o w k n a Sharpeya,
wchodz w utkanie korzenia z jednej strony
i w utkanie z b o d o u z drugiej. M i d z y poszczeglnymi pczkami tych w k i e n powstaj w o l n e przestrzenie w y p e n i o n e tkank czn. Te m o c n e pczki w k i e n ozbnej
nosz nazw wizade z b o d o o w o - z b o w y c h (ligamentum aheolodenlale)
przebiegajcych w rnych kierunkach.

Wkna dzisa bior udzia w umocow a n i u z b w w zbodole i wystpuj jako:


- w k n a okrne (fibrae gingivales
circulares) o b e j m u j c e szyjk zba,
- w k n a d z i s o w o - z b o w e (fibrae gingivodentales) rozpoczynajce si w dzisach, przebiegajce promienicie i przyczepiajce si clo szyjki zba,
- w k n a miclzyzbowe (fibrae interdentaes) czce p o w i e r z c h n i e styczne szyj.
ki ssiednich zbw.
Czas wyrzynania si zbw
Czas i kolejno w y r z y n a n i a si zbw
mlecznych:
siekacze przyrodkowe
6 - 9 mie. / .
siekacze boczne
8 - 1 1 mies. .
zby t r z o n o w e pierwsze 1 2 - 1 6 mies. .
ky
1 6 - 2 0 mi es. .
zby t r z o n o w e drugie
2 0 - 3 0 mies. ,
Czas i kolejno w y r z y n a n i a si zbw
staych:
t r z o n o w e pierwsze
6 - 7 r..
siekacze przyrodkowe
7 - 8 r..
siekacze b o c z n e
8 - 9 r..
przecltrzonowe pierwsze 1 0 - 1 1 r..
ky
1 1 - 1 2 r..\
przecltrzonowe drugie
1 1 - 1 2 r..
t r z o n o w e drugie
1 2 - 1 4 r..
t r z o n o w e trzecie
1 7 - 3 0 r..
Ustawienie zbw szczki i uchw\
wzgldem siebie
Luki z b o w e grny oraz dolny mog1
m i e rny ksztat i najczciej przy zwar-1
tych szczkach zby grne wystaj niecona
zewntrz w stosunku do d o l n y c h ;
tzw. zwarcie zbw (occ/usio clentiur
W wikszoci p r z y p a d k w sieka
grne zachodz nieco ocl przodu na dolne'
i wtedy wystpuje tzw. zwarcie noyc on ntr
W z a j m n y ukad z b w szczki i uchwy
podczas ruchu (np. ucia) nazywamy /"rdzeni (articulatio
dentium}. Zgryz
jest:
stanem d y n a m i c z n y m szczki i u c h w
tomiast zwarcie jest stanem statycznym;
Z p o w o d u rnej szerokoci koron zbw

grnych i d o l n y c h krawdzie sieczne i powierzchnie ucia j e d n o i m i e n n y c h z b w s


przesunite w stosunku clo siebie w kierunku mezjo-dystalnym, wskutek czego zb
kocowy trafia na d w a zby antagonisty czne.
Uzbienie ludzkie jest uzbieniem zamknitym\(tzn. ssiadujce zby prawie stykaj si ze sob), rnozbnym (heteroclontyczne) oraz d w u p o k o l e n i o w y m (difioclonlyczne).
Unaczynienie zbw
Ttnice unaczyniajce zby pochodz
z gazi ttnicy szczkowej, ktra jest gazi kocow ttnicy szyjnej zewntrznej.
Zby grne zaopatruj: ttnica z b o d o o w a
grna tylna i ttnice zbocloowe grne
przednie z ttnicy p o d o c z o d o o w e j (gazi
ttnicy szczkowej). Ttnice te przebiegaj
przez kanaliki w cianie szczki, zespalaj
si ze sob i oddaj naczynia clo ozbnej,
dzisa i miazgi zba. N a c z y n i a te w s p l n i e
z nerwami wnikaj przez o t w r s z c z y t o w y
korzenia clo k o m o r y miazgi, gdzie tworz
sie naczyniow.
Zby d o l n e zaopatruje ttnica z b o d o o wa dolna, ktra przebiega w kanale u c h w y .
. yy zbierajce krew z. z b w powstaj
z sieci wosowatej miazgi, towarzysz ttnicom i uchodz clo splotu skrzydowego.
Naczynia chonne prowadz c h o n k clo

w z w c h o n n y c h p o d u c h w o w y c h i szyjnych gbokich.
Unerwienie zbw
N e w y z b w grnych pochodz z drugiej gazi nerwu trjdzielnego (nerwu szczkowego), nerwy z b w dolnych za z trzeciej
gazi nerwu trjdzielnego (nerwu uchwowego). Bezporednio clo z b w grnych dochodz gazie zbocloowe grne tylne, rodkowe i przednie (czciowo z nerwu podoczodoowego - gazi nerwu szczkowego).
Gazki te biegn wewntrz kanalikw ciany
kostnej szczki i zespalaj si, tworzc splot
zbowy grny, ktry z przodu czy si ze
splotem strony przeciwnej. N e r w zbodoowy
dolny (ga nerwu uchwowego) zaopatruje
zby uchwy. Przebiega on w kanale u c h w y
powyej ttnicy zbodoowej dolnej, jego gazki tworz splot zbowy dolny.
Poszczeglne gazki z b o w e z a r w n o
grne, jak i d o l n e w y c h o d z ze splotw zb o w y c h , lecych w istocie gbczastej odpowiednich
wyrostkw
zboclotowych,
przechodz przez o t w r szczytowy clo przew o d u korzeniowego, dochodzc do komory
i k a n a l i k w zbiny. Zby nie tylko s wraliwe na bl, ale ich nerwy przewodz r w nie wraenia dotyku, szczeglnie cinienia, ktre przenosz na ozbn.

I Gruczo tarczowy
i1 Gruczo tarczowy (glandula thyroidea; AS
1/ ryc. 218, 2 4 9 - 2 5 3 ) lub tarczyca naley clo
gruczow wydzielania wewntrznego; skada si z d w c h patw bocznych - prawego
I lewego (lobus dexter et sin/ster), oraz czci
rodkowej, tzw. wziny (isthmus glanclulae
thyroideae). Z grnego brzegu gruczou
w pobliu paszczyzny porodkowej odchodzi pat piramidowy (lobus pyramldalis)
kier
jqcy si do chrzstki tarczowatej. Powierzchnia przednia gruczou tarczowego

przylega do blaszki przedtchawiczej powizi


szyjnej i mini pocgnykowych, powierzchnia tylna za d o powrzka naczyniowo-nerw o w e g o szyi. Powierzchni przyrodkow
tarczyca o b e j m u j e krta i tchawic. Wzina
przylega clo 2, 3 i 4 chrzstki tchawiczej. Tarczyca objta jest osonk cznotkankow,
ktra skada si z lecej clo wewntrz torebki wknistej oraz na zewntrz lunej powizi tarczowej. W obrbie powizi tarczowej
na tylnej stronie patw bocznych le gru-

czoy przytarczyczne. Z torebki wnikaj clo


tarczycy przegrody icznotkankowe, tworzc
jej zrb, w ktrego obrbie le
pcherzyki
w y p e n i o n e k o l o i d e m zawierajcym hormony tarczycy - trjoclotyronin i tyroksyn.
Tarczyca jest bogato unaczyniona przez:
-

ttnice t a r c z o w e grne z ttnicy szyjnej


zewntrznej,
ttnice t a r c z o w e d o l n e z ttnicy p o d o b o j c z y k o w e j oraz
ttnic tarczow najnisz z pnia ram i e n n o - g o w o w e g o lub z u k u aorty.

N e r w y zaopatrujce tarczyc pochot


z czci szyjnej pnia w s p c z u l n e g o i nerwy
b d n e g o przez gazie n e r w u k r t a n i o w e j ,
grnego i n e r w u krtaniowego wsteczi
a take z n e r w u jzykowo-gardowegc
g r u c z o u tarczowego jako samodzielne pnie
n e r w o w e dochodz n e r w y tarczowe grne
r o d k o w e i dolne. Pozostae w k n a nerwo!
w e d o c h o d z d o gruczou tarczowego'
w z d u ttnic t a r c z o w y c h , tworzc sploty
t a r c z o w e grny i dolny.

Gruczoy przytarczyczne
Gruczoy przytarczyczne (glandulae parathyroideae), zwane te przytarczycami, le
na powierzchni tylnej pata bocznego tarczycy w pobliu jego brzegu tylno-przyrodkowego. Wystpuj z w y k l e w liczbie czterech,
tworzc d w i e pary gruczow przytarczycznych; grn i doln. Ich czynno polega na
wydzielaniu d o krwi parathormonu, ktry reguluje gospodark wapnia i fosforu.

Usunicie tych gruczow powoduje obnienie stenia j o n w wapnia i pod wy/-,;..


nie stenia fosforu w e krwi. W wynikli
p o w y s z y c h zaburze dochodzi clo zwikszenia pobudliwoci ukadu nerwowego
i miniowego. Stan ten, z w a n y tyczk (!etania), objawia si silnymi i dugotrwaymi
kurczami mini szkieletowych i oddechow y c h , ktre mog s p o w o d o w a mier
rego wskutek u n i e m o l i w i e n i a oddychania.

Przestrze przygardowa
Przestrze przygardowa (spatium
parapharyngeum) jest ograniczona o d tyu blaszk
przedkrgow powizi szyjnej, przyrodkowo
cian boczn garda, od przodu miniem
skrzydowym przyrodkowym i gazi uc h w y oraz bocznie komor przyusznicy. Przyrodkowo przestrze przygardowa czy si

z przestrzeni zagardow, a bocznie z doem


z a u c h w o w y m , W przestrzeni przygarrlowej
znajduj si cztery ostatnie nerwy czaszkowe .
(IX, X, XI i XII), ttnica i ya szyjna wewt
na oraz wyrostek rylcowaty i rozpoczynajce
si na nim minie.

Gardo
Gardo ( p h a r y n x ; AS 1, ryc. 2 5 4 - 2 5 8 )
jest narzdem, w ktrym krzyuj si drogi

p o k a r m o w a i o d d e c h o w a . Dugo gar
wynosi ok. 13 cm, rozciga si ono od p<

5ta vvy

czaszki, gdzie przyczepia si clo guzka gardowego i na wysokoci VI krgu szyjnego przechodzi w przeyk.
ciana tylna garda, majca b u d o w cig, czy si z blaszk przedkrgow powip o w i e r z c h n i tylnej garda
z i szyjnej. Na
znajduje si splot gardowy (plexus pharyngeus), ktry tworz gazie gardowe nerwu
bdnego, nerwu j z y k o w o - g a r d o w e g o oraz
gazie ocl z w o j u , szyjnego grnego pnia
wspczulnego. Unerwia on bon luzow
i minie garda. ciana przednia garda
przebita jest trzema otworami, ktre dziel
gardo na o d p o w i e d n i e czci lub pitra.
Grna cz nosowa garda (pars nasalis
pharyngis) n o z d r z a m i t y l n y m i (choanae) czy si z jam nosow. W cianach bocznych czci nosowej garda z n a j d u j e si ujcie gardowe trbki suchowej (ostium pharyngeum tubae auclitivae), ktre czy cz
nosow garda z uchem r o d k o w y m . Ujcie
gardowe trbki suchowej ocl p r z o d u
i ocl tyu otoczone jest w y n i o s y m i wargami,
z ktrych warga tylna t w o r z y wa trbkowy
(.torus tubarius), na ktrym znajduje si tkanka limfatyczna tworzca migdaek trbkowy
.(tonsilla tubea).
Przerost tego niigdaka
utrudnia w e n t y l a c j ucha rodkowego i moe doprowadzi clo osabienia suchu.
W przejciu sklepienia garda w cian
tyln ley migdaek gardowy lub migdaek
trzeci (tonsilla pharyngealis
s. lertia).
rodkowa cz ustna garda (pars oralis
pharyngis) przez cie gardzieli (islhmus
(aucium) czy si z jam ustn.
Granic czci nosowej i ustnej garda
stanowi p o d n i e b i e n i e mikkie, ktre napij a j c si, opiera si o tyln cian garda
i cakowicie oddziela ocl siebie czci nosow i ustn. Dolna cz krtaniowa garda
(pars laryngea pharyngis)
czy si przez
wejcie do krtani (aclitus laryngis) z krtani.
Po obu stronach wejcia clo krtani ley
w gardle zachyek gruszkowaty (recessus piriformis). W przedniej cianie zachyka groszkowatego biegnie fad nerwu krtaniowego
wywoany przebiegiem gazi w e w n t r z n e j
nerwu krtaniowego grnego.

ciana garda z b u d o w a n a jest z bony


luzowej, tkanki p o d l u z o w e j (bony w k nistej), b o n y miniowej
oraz b h n y zewntrznej. Bona l u z o w a poszczeglnych czci garda rni si, w czci nosowej jest
wysana n a b o n k i e m w i e l o r z d o w y m mig a w k o w y m , w czci ustnej i krtaniowej natomiast n a b o n k i e m w i e l o w a r s t w o w y m paskim. Cz nosowa zawiera gruczoy surow i c z o - l u z o w e , a cz ustna i krtaniowa
gruczoy luzowe. W o d c i n k u g r n y m bona
wknista ma w y b i t n i e zbit struktur i t w o rzy p o w i gardowo-podstawn.
Minie garda dzieli si na zwieracze
i dwigacze.
Minie zwieracze garda zachodz na
siebie d a c h w k o w a t o w ten sposb, e
zwieracz d o l n y z a c h o d z i na rodkowy,
a r o d k o w y na grny. Minie te z o b u stron
przechodz jeden w drugi w paszczynie
p o r o d k o w e j i .stykaj si ze sob w z d u
porockowo biegncego pasma cznotkank o w e g o - szwu garda (raphe
pharyngis).
Szew garda biegnie o d guzka gardowego
koci potylicznej i stanowi przyczep kocow y mini garda.
Misie zwieracz garda dolny (m. constrictor pharyngis inferior s.m.
laryngopharyngeus) rozpoczyna si d w i e m a czciami.
Grna cz t a r c z o w o - g a r d l o w a o d c h o d z i
o d kresy skonej chrzstki tarczowatej, dolna cz piercienno-gardtowa o d c h o d z i ocl
p o w i e r z c h n i b o c z n e j chrzstki piercieniow a tej. Ku d o o w i misie ten przechodzi
w m i n i w k przeyku.
Misie zwieracz garda rodkowy (m.
constrictor
pharyngis medius s.m.
hyopharyngeus) rozpoczyna si na rogu mniejszym
i w i k s z y m koci g n y k o w e j oraz przylegajcej czci w i z a d a r y l c o w o - g n y k o w e g o .
Misie zwieracz garda grny (m. constrictor pharyngis superior s.m.
cepbalopbaryngeus) skada si z czterech czci:
cz grna s k r z y d o w o - g a r d l o w a (pars
pterygopharyngea)
rozpoczyna si na tyln y m brzegu blaszki przyrodkowej w y r o stka skrzycllowatego oraz haczyku skrzydowym,

Tabela 20. Minie garda


PizyLzep
pocztkowy
Minie zwieracze garda
cz grna: kresa
Misie zwieracz
skona chrzstki
garda dolny
tarczowatej; cz
(m.
conslictor
dolna: powierzchnia
pharyngis
inferior
dolna chrzstki
s. laryngopiercieniowatej
pharyngeus)
Misie zwieracz
garda rodkowy
(m.
constrictor
pharyngis
medius
s.
hyopharyngeus)

Misie zwieracz
garda grny
(m.
constrictor
pharyngis
superior
s. cephalopharyngeus)

gazki nerwu
bdnego
ze splotu
gardowego

zwiera
i unosi
gardo

szew garda

gazki nerwu
bdnego ze
splotu
gardowego

zwiera
i unosi
gardo

szew garda
cz skrzydowo-gardlowa: brzeg tylny
blaszki przyrodkowej
wyrostka skrzydowatego i haczyk skrzydowy; cz policzkowo-gardowa:
szew skrzydtowo-uchwowy; cz
uchwowo-gardowa:
kresa uchwowo-gnykowa; cz jzykowo-gardowa: boczny
brzeg nasady jzyka

gazki nerwu
jzykowo-gardowego
ze splotu
gardowego

zwiera
i unosi
gardo

rg mniejszy i wikszy
koci gnykowej,
wizado rylcowo-gnykowe

pharyngeus)

(m.
geus)

stylopharyn-

Silili

szew garda

Minie dwigacze garda


tylna ciana czci
Misie
krtaniowej garda,
podniebiennobrzegi tylne chrzstki
-gardowy
tarczowatej krtani
(m. palato-

Misie
rylcowo-gardowy

Przyczep
kocowy

podstawa wyrostka
rylcowatego

podniebienie
mikkie, haczyk
skrzydowy,
blaszka
przyrodkow
chrzstki trbki
suchowej

gazki splotu
gardowego

bona wknista
garda, torebka
migdalkw
podniebiennych,
grny brzeg
chrzstki
tarczowatej,
przednia
powierzchnia
nagoni

gazki nerwu
jzykowo-gardowego

,
zwa
gardziel,
opuszcza
podniebienie i unosi
krta,
skraca
gardo
skraca
gardo

cz p o l i c z k o w o - g a r d o w a (pars buccopharyngea) o d c h o d z i o d s z w u s k r z y d o wo-uchwowego,


cz u c h w o w o - g a r d o w a (pars
mylopharyngea) r o z p o c z y n a si w t y l n e j czci kresy u c h w o w o - g n y k o w e j ,
cz j z y k o w o - g a r d o w a (pars
glossopharyngea) o d c h o d z i ocl b o c z n e g o brzegu nasady j z y k a .
Minie dwigacze garda p o k r y w a j
gwnie cz doln p o w i e r z c h n i tylnej garda; s to:
Misie podniebienno-gardowy (m. palatopharyngeus)
r o z p o c z y n a si na t y l n e j
cianie czci k r t a n i o w e j garda oraz tylnych brzegach chrzstki t a r c z o w a t e j krtani,

a k o c z y na p o d n i e b i e n i u m i k k i m , h a c z y k u s k r z y d o w y m o r a z blaszce p r z y r o d k o w e j chrzstki trbki s u c h o w e j .


Misie rylcowo-gardowy (m.
stylopharyngeus) r o z p o c z y n a si na podstawie wyrostka rylcowatego, a k o c z y w b o n i e wknistej
garda, torebce m i g d a k w p o d n i e b i e n n y c h ,
na g r n y m brzegu chrzstki tarczowatej oraz
przedniej p o w i e r z c h n i nagoni.

Krta (larynx; AS 1, ryc. 2 2 1 - 2 5 1 ) naley clo d o l n y c h d r g o d d e c h o w y c h , z a w i e r a


te w a c i w y n a r z d gosu - goni (glottis).
Krta jest n a r z d e m n i e p a r z y s t y m p o o o nym w r o d k o w e j i p r z e d n i e j czci szyi na
poziomie 4 - 7 krgu s z y j n e g o . O t w r g r n y
krtani, z w a n y wejciem do krtani (aclitus laryngis), p r o w a d z i clo garda, u d o u krta
przechodzi w t c h a w i c .

n y m i n a r o n i k a m i o b u pytek z n a j d u j e si
wcicie tarczowe grne (incisura
thyroidea
superior), ktre zaznacza si p o d skr, z w a szcza u m c z y z n , t w o r z c tzw. wynioso
krtaniow (prominentia
laryngea), z w a n te
j a b k i e m A d a m a (pomum Adami). Brzeg tylny kadej p y t k i k u grze p r z e c h o d z i w rg
grny (cornu superius), a ku d o o w i w rg
dolny ( c o r n u inferius). Chrzstka tarczowata
c z y si z koci g n y k o w przez bon tarczowo-gnykow (membrana
thyrohyoidea).

! J Szkielet krtani

Chrzstka piercieniowata ( c a r t i l a g o cricoidea) ma posta piercienia w ksztacie


sygnetu, u k i e m s k i e r o w a n y m clo p r z o d u ,
a pytk ku t y o w i .
N a g r n y m b r z e g u p y t k i chrzstki pier c i e n i o w a t e j le chrzstki nalewkowate
(cartilagines
arytenoideae)
w ksztacie t r j c i e n n y c h o s t r o s u p w . W i e r z c h o k a m i cz si o n e z m a y m i , p a r z y s t y m i chrzstkami r k o w a t y m i (cartilagines
corniculatae).
D o p r z o d u o d t y c h chrzstek le mae,
r w n i e parzyste chrzstki klinowate (cartilagines cuneiformes).
Sprysta chrzstka
nagoniowa ( c a r t i l a g o epiglottica)
jest p o d por nagoni (epiglottis).
Z n a j d u j e si ona

Tworz go chrzstki krtani, w r d k t r y c h


wyrnia si trzy chrzstki parzyste i trzy
: irzstki nieparzyste. Stanowi o n e p o d p o r
aparatu g o s o w e g o (chrzstki t a r c z o w a t a ,
piercieniowata o r a z n a l e w k o w a t e ) o r a z rusztowanie mini i w i z a d e krtani (chrzstki
nagloniowa, r k o w a t e i k l i n o w a t e ) .
Chrzstka tarczowata (cartilago
thyroidea) z b u d o w a n a jest z cwc-h s y m e t r y c z n y c h
pytek c z c y c h si p o d ktem o t w a r t y m ku
tyowi w linii p o r o d k o w e j . Kt ten jest w i k szy u kobiet i d z i e c i (ok. 120) i m n i e j s z y
u mczyzn (ok. 90). M i d z y p r z e d n i m i gr-

Limfatyczny piercie gardowy, z w a n y


te p i e c i e n i e m W a l d e y e r a , t w o r z m i g d a ki:
podniebienne, . jzykowy,
gardowy
i t r b k o w e , ktre ukadaj si w ksztacie
piercienia i le na g r a n i c y d r o g i p o k a r m o wej i oddechowej.

ku t y o w i ocl nasady jzyka, koci g n y k o w e j


oraz bony t a r c z o w o - g n y k o w e j .

' Poczenia chrzstek krtani


Ze w z g l d u na rodzaj pocze m o n a
je p o d z i e l i na cise lub s t a w o w e oraz boniaste i w i z a d o w e . Ze w z g l d u na pooenie w y r n i a si poczenia m i d z y chrzstkami a t w o r a m i ssiednimi oraz poczenia
w e w n t r z krtani.
Poczenia cise
i stawowe chrzstek krtani
Staw piercieniowo-nalewkowy (articulatio cricoarytenoidea)
wystpuje m i d z y
p o w i e r z c h n i a m i s t a w o w y m i chrzstki piercieniowatej a chrzstk n a l e w k o w a t . Pod
w z g l d e m b u d o w y z b l i o n y jest d o stawu
eliptycznego. Cienk i wiotk torebk staw o w w z m a c n i a wizado piercienno-nalewkowe tylne ( l i g a m e n t u m
cricoarytenoideum
posterius).
Staw piercienno-tarczowy
(articulatio
cricothyroidea)
jest rodzajem stawu kulistego. G w k stawow t w o r z y w e w n t r z n a
p o w i e r z c h n i a dolnego koca rogu dolnego
chrzstki tarczowatej, p a n e w k za pow i e r z c h n i a stawowa na b o c z n y m brzegu
pytki chrzstki piercieniowatej. Torebk
stawow w z m a c n i a j wizado rkowo-piercienne przednie, boczne i tylne (ligamentum ceratocricoideum
anterius
laterale
et posterius) oraz w i z a d o piercienno-tarczowe (ligamentum
cricothyroideum).
Wizozrost nalewkowo-rkowy (syndesmosis arycorniculata)
czy w i e r z c h o e k
chrzstki n a l e w k o w a t e j z chrzstk rkowat. Z w y k l e jest to poczenie cznotkankowe, czasami jednak moe wystpowa jako poczenie chrzstne lub nawet stawowe.
Poczenia chrzstek krtani
ze strukturami ssiednimi
Wystpuj j a k o poczenia w i z a d o w e
i boniaste, czce krta z koci gnykow,
j z y k i e m , gardem oraz tchawic.

Bona
tarczowo-gnykowa
(membran:;
thyrohyoidea)
czy ko gnykow z brze- '
g i e m g r n y m chrzstki tarczowatej. W czci
p o r o d k o w e j w z m o c n i o n a jest wizadi-ni
tarczowo-gnykowym porodkowym (//ga.
mentum thyrohyoideum
medianum), a bocznie przez wizado tarczowo-gnykowe bot/,
ne (ligamentum thyrohyoideum
laterale).
W b o n i e t a r c z o w o - g n y k o w e j znajduje
si o t w r , przez ktry przebiegaj naczynia
k r t a n i o w e grne oraz ga wewntrzna
n e r w u krtaniowego grnego.
Wizado gnykowo-nagoniowe ( H g S .
mentum
hyoepiglotticum)
przebiega oc|
p r z e d n i e j p o w i e r z c h n i chrzstki nagoniow e j clo trzonu koci g n y k o w e j .
Wizado jzykowo-nagoniowe (ligamentum
glossoepiglotticum)
biegnie od
chrzstki nagoniowej d o nasady jzyka.
Wizado piercienno-tchawicze (ligaj
mentum cricotracheale)
czy d o l n y b i / . ::
chrzstki piercieniowatej z g r n y m brzegiem pierwszej chrzstki tchawicy.
Wizado rko wo-gardowe (ligamentum
corniculopharyngea)
przebiega
w i e r z c h o k a chrzstki rkowatej d o bony
l u z o w e j garda.
Wizado piercienno-gardowe (ligamentum
cricopharyngeum)
przebiega od
grnego brzegu chrzstki piercieniowatej
clo przedniej ciany garda.
Poczenia wizadowe
i boniaste wewntrz krtani
Bon wknisto-spryst krtani (memfarana fibroelastica
laryngis) tworz gwnie
stoek sprysty (conus elasticus) oraz bona
czworoktna (membrana
cjuadrangularis).
Stoek sprysty rozciga si ocl pow i e r z c h n i w e w n t r z n e j kta chrzstki tarczowatej, w z d u grnego brzegu chrzstki
piercieniowatej i siga clo wyrostka gosow e g o chrzstki n a l e w k o w a t e j . W o l n y grny
brzeg stoka stanowi podstaw warg gosow y c h . W o d c i n k u p o r o d k o w y m midzy
chrzstk piercieniowat
a tarczowat
stoek sprysty w z m o c n i o n y jest wie/ndem piecienno-tarczowym. jest to wane

miejsce, b o w i e m w razie z a g r o e n i a y c i a
nrzez uduszenie, p r z e c i c i e p o p r z e c z n e tego wizada u m o l i w i a s z y b k i e o t w a r c i e
krta i - Z a b i e g taki n a z y w a si konikotomi
(conicotomia).
Bona czworoktna t w o r z y cz grn
bony w k n i s t o - s p r y s t e j krtani. Jest o n a
delikatniejsza ocl stoka sprystego i rozciga si ocl b r z e g w b o c z n y c h chrzstki
nagloniowej oraz ocl p o w i e r z c h n i t y l n e j kta chrzstki t a r c z o w a t e j i b r z e g u p r z y r o d kowego chrzstki n a l e w k g w a t e j , i k i e r u j c
si skonie k u t y o w i , d o o w i i p r z y r o d k o wo, t w o r z y p o d s t a w fadu n a l e w k o w o - n a goniowego. Brzeg d o l n y b o n y c z w o r o k t nej nosi n a z w wizada przedsionkowego.
Wizada gosowe ( l i g a m e n t a vocalia) s
to grne brzegi stoka sprystego. Przyczepiaj si o b o k siebie clo p o w i e r z c h n i w e wntrznej kta chrzstki t a r c z o w a t e j o r a z
z tyu do w y r o s t k a g o s o w e g o c h r z s t k i nalewkowatej. W i z a d a g o s o w e t w o r z spryste p o d o e w a r g g o s o w y c h .
Wizada przedsionkowe ( l i g a m e n t a vestibularia)
stanowi d o l n y brzeg
bony
czworoktnej i le p o w y e j w i z a d e g o sowych. Przyczepiaj si d o kta chrzstki
tarczowatej i d o k a t r j k t n e g o chrzstki nalewkowatej, s t a n o w i c p o d o e fadu przedsionkowego.

i Jama krtani
Jama krtani (cavifas laryngis) d z i e l i si na
trzy pitra; s to:
- pitro grne, czyli przedsionek krtani albo jama grna krtani ( v e s t i b u i u m laryngis s. cavitas laryngis
superior),
- pitro rodkowe, c z y l i jama porednia
krtani (cavitas laryngis
intermedia),
-

pitro dolne l u b jama podgoniowa,


czyli jama dolna krtani (cavitas laryngis
inferior).

Jama grna krtani


Jama grna l u b p r z e d s i o n e k krtani siga
od wejcia do krtani (aditus laryngis) d o fa-

d w p r z e d s i o n k o w y c h . W e j c i e clo krtani
o g r a n i c z a j g r n y b r z e g nagoni ( e p i g l o t lis), fady nalewkowo-nagoniowe ( p l i c a e
aryepigiotticae)
oraz wcicie midzynalewkowe ( i n c i s u r a
interarytenoidea).
Jama porednia krtani
Rozciga si ocl f a d w p r z e d s i o n k o w y c h do warg gosowych. Midzy fadem
p r z e d s i o n k o w y m a warg g o s o w z kadej
strony z n a j d u j e si s z c z e l i n o w a t e w e j c i e
clo kieszonki krtaniowej ( v e n t r i c u l u s laryngis). W a r g i g o s o w e o g r a n i c z a j szpar goni (rima glottidis).
Aparat wytwarzajcy
d w i k i , s k a d a j c y si z o b u w a r g gosow y c h , jest n a z y w a n y goni (gloltis). Przestrze m i d z y f a d a m i
przedsionkowymi
n a z y w a si szpar przedsionka (rima
vestibuli).
Fady przedsionka (plicae
vestibulares)
z a w i e r a j d o l n cz b o n y c z w o r o k t n e j
z wizadem przedsionkowym i wknami
minia przedsionkowego.
Fady gosowe ( p l i c a e vocales),
potoczn i e o k r e l a n e j a k o struny g o s o w e , s t a n o w i
w o l n y b r z e g b o n y l u z o w e j w a r g gosow y c h . W a r g i gosowe (labia vocalia)
ogran i c z a j ocl g r y i p r z y r o d k o w o fady gosowe.
Szpara goni (rima glottidis) jest o g r a n i c z o n a f a d a m i g o s o w y m i oraz c h r z s t k a m i
n a l e w k o w a t y m i . W y r n i a si w niej cz
przedni, m i d z y fadami gosowymi tzw.
cz m i d z y b l o n i a s t o r a z cz tyln m i dzychrzstkow midzy chrzstkami nalewkowatymi.
Jama dolna krtani
Z w a n a jam p o d g o n i o w , z l o k a l i z o wana
jest m i d z y
fadami
gosowymi
a pierwsz chrzstk t c h a w i c y .
Jania krtani w y s a n a jest b o n l u z o w
zawierajc gruczoy krtaniowe.
B o n a l u z o w a krtani jest u n e r w i o n a
przez ga w e w n t r z n n e r w u k r t a n i o w e g o
g r n e g o (ocl n e r w u bdnego), ktry z a o p a truje j a d o szpary goni. N e r w k r t a n i o w y
d o l n y , ga n e r w u k r t a n i o w e g o w s t e c z n e g o

(ocl n e r w u bdnego), zaopatruje b o n luzow ku d o o w i o d szpary goni. Poraenie


gazi w e w n t r z n e j n e r w u k r t a n i o w e g o grnego znosi c z u c i e krtani i p o w o d u j e zachynicie si, s p o w o d o w a n e brakiem o d r u c h u
o b r o n n e g o w postaci kaszlu, gdy clo krtani
dostanie si ciao obce.

Misnie krtani
Pod w z g l d e m czynnoci minie krtani
dzieli si na cztery grupy:
1. Minie rozwierajce szpar goni:
Misie p i e r c i e n n o - n a l e w k o w y
tylny
(m. cricoarytenoicleus
posterior)
rozpoczyna si na p o w i e r z c h n i tylnej chrzstki piercieniowatej, a k o c z y na t y l n y m
i b o c z n y m brzegu wyrostka m i n i o w e go chrzstki n a l e w k o w a t e j .
2. Minie zwieracze szpary goni:
- Misie p i e r c i e n n o - n a l e w k o w y b o c z n y
(m. cricoarytenoicleus
lateralis)
rozpoczyna si na brzegu g r n y m u k u chrzstki piercieniowatej, a k o c z y na brzegu
p r z e d n i m wyrostka m i n i o w e g o chrzstki n a l e w k o w a t e j .
- Misie t a r c z o w o - n a l e w k o w y (m. ihyroarytenoicleus) - w y r n i a si w n i m trzy
czci: misie t a r c z o w o - n a l e w k o w y zewntrzny, misie t a r c z o w o - n a l e w k o w y
w e w n t r z n y (lub misie gosowy) oraz
misie przedsionkowy.
a) misie t a r c z o w o - n a l e w k o w y zewntrzny [ni. thyroarytenoicleus
externus)
rozpoczyna si na p o w i e r z c h n i tylnej
chrzstki tarczowatej, a k o c z y na
brzegu b o c z n y m chrzstki nalewkowatej;
b) misie t a r c z o w o - n a l e w k o w y w e w n trzny, czyli misie gosowy (m. thyroarytenoicleus
internus s.m.
vocalis),
rozpoczyna si na d o l n e j czci wewntrznej p o w i e r z c h n i chrzstki tarc z o w a t e j w p o b l i u kta, a koczy na
wyrostku g o s o w y m i wyrostku miniowym
oraz d o k u
podunym
chrzstki n a l e w k o w a t e j ;

c) misie p r z e d s i o n k o w y (m. vestibul$i


ris) powstaje z rozproszonych droly
n y c h w k i en t w o r z c y c h w e w i
n warstw minia t a r c z o w o - n a l e ^
k o w e g o p o n i e j warg gosowych.
Misie n a l e w k o w y (m. arytent
skada si z: minia nalewkowego pQ..'
przecznego (m. arytenoicleus
transver.
sus), przebiegajcego obustronnie mi;
d z y w y r o s t k i e m m i n i o w y m i brzegiem
b o c z n y m chrzstki nalewkowatej, or"
minia n a l e w k o w e g o skonego (m. ary.oblicjuus),
ktry rozpoczyna
lenoideus
si obustronnie na brzegu t y l n y m wyrost,
ka m i n i o w e g o chrzstki nalewkowatej,
a k o c z y na w i e r z c h o k u chrzstki na:
l e w k o w a t e j drugiej strony.
3. Minie napinajce wargi gosowe:
Misie piercienno-tarczowy (m. crico,
thyroideus)
rozpoczyna
si na po.
w i e r z c h n i zewntrznej uku chrzstki
piercieniowatej, a k o c z y na brzegu
d o l n y m pytki chrzstki tarczowatej.
-

Misie gosowy (m. vocalis), zosta op|.


sany w y e j .
4. Minie wejcia do krtani (minie nagoni):
- Misie t a r c z o w o - n a g l o n i o w y (m. thyroepiglotticus)
rozpoczyna si w kcie
chrzstki tarczowatej, a k o c z y na bonie c z w o r o k t n e j , na brzegu chrzstki
nagoniowej oraz wplata si w e wkna
minia nalewkowo-nagoniowegi
- Misie
n a l e w k o w o - n a g o n i o w y im.
aryepiglotticus)
rozpoczyna si na wierzc h o k u chrzstki n a l e w k o w a t e j , a koczy
na b o n i e c z w o r o k t n e j i brzegu chrzstki nagoniowej.
Unerwienie mini krtani
N e r w k r t a n i o w y grny - jego galz' zewntrzna u n e r w i a misie piercienno-tarczowy.
N e r w krtaniowy d o l n y - ga nerwu
krtaniowego wstecznego unerwia wszystkie
minie krtani z w y j t k i e m minia piercienno-tarczowego. O b a nerwy s gaziami n e r w u bdnego.

'tabela 21. Minie krtani


~Misier$

Przyczep
pocztkowy

Mionie rozwierajce szpar goni


powierzchnia
tylna chrzstki
piercieniowatej
{,m cricoarytenoideus
Misie pierciennonnlewkowy tylny
posterior)
Minie zwieracze szpary goni
brzeg grny uku
chrzstki piercieniowatej
(m. cricoarytenoMisie pieicienno.nalewkowy boczny

ideus lateralis)
Misie tarczowo-nalewkowy
(m. thyroarytenoideus). Skada si z:
1. Minia tarczowo-nalewkowego
zewntrznego
(ni. thyroarytenoideus externus)

Przyczep
kocowy

Unerwienie

tylny i boczny
brzeg wyrostka
miniowego
chrzstki nalewkowatej

nerw
krtaniowy
dolny

przedni brzeg
wyrostka miniowego chrzstki nalewkowatej

Czynno
.
rozwiera
szpar goni

nerw
krtaniowy
dolny

zwiera szpar
goni

Tl

powierzchnia tylna chrzstki tarczowatej

boczny brzeg
chrzstki nalewkowatej

nerw
krtaniowy
dolny

zwiera i zamyka szpar


goni

2. Minia larczowo-nalewkowego
wewntrznego,
czyli gosowego
(m. thyroarytenoideus internus s. m. vocalis)

powierzchnia
tylna chrzstki
tarczowatej
w pobliu kta

wyrostek gosowy, wyrostek


miniowy i doek poduny
chrzstki nalewkowatej

nerw
krtaniowy
dolny

zwa i zamyka cz
boniast
szpary goni
i napina fady
gosowe

3. Minia przedsionkowego
(m. vestibularis)

drobne wkna
poniej warg gosowych, biegnce
od brzegu bocznego chrzstki
nalewkowatej

boczny brzeg
chrzstki nagoniowej

nerw
krtaniowy
dolny

zmienia charakter dwikw, przytumiajc je

wyrostek miniowy chrzstki


nalewkowatej

boczne brzegi
chrzstki nalewkowatej

nerw
krtaniowy
dolny

zwiera cz
midzychrzstkow szpary
goni

brzeg tylny wyrostka miniowego chrzstki


nalewkowatej

wierzchoek
chrzstki nalewkowatej

nerw
krtaniowy
dolny

zwiera cz
midzychrzstkow szpary goni

Misie nalewkowy
im. arylenoideus).
Skada si z:
1. Minia nalewkowego poprzecznego
(ni. aryteno/c/eus lransversus)
2. Minia nalewkowego skonego
(m. arylenoideus obliguus)

Tabela 21. Minie krtani cci.


r^TSipT*5?^

Przyczep

Minie napinajce wargi gosowipowierzchnia


Misie pierzewntrzna luku
cienno-tarczowy
chrzstki pier(m. cricothy-
cieniowatej
roideus)

colny brzeg
pytki chrzstki
tarczowatej

nerw krtaniowy grny, ga


zewntrzna

Minie wejcia clo krtani (minie nagoni)

..

wydua war-~~
gi gosowe

Misie tarczowo-nagoniowy
(m. thyroepiglotticus)

kt chrzstki
tarczowatej

bona czworoktna, brzeg


chrzstki nagoniowej
oraz wkna
minia nalewkowo-nagoniowego

nerw
krtaniowy
dolny

pociga nagoni do tyu


i w d

Misie nalewkowo-nagoniowy
(m. aryepiglotticus)

wierzchoek
chrzstki nalewkowatej

bona czworoktna i brzeg


chrzstki nagoniowej

nerw
krtaniowy
dolny

pociga n goni clo


tyu i w d

Unaczynienie krtani
Ttnice krtani p o c h o d z z t t n i c y tarczow e j grnej (ocl t t n i c y s z y j n e j z e w n t r z n e j ) ,
o d c h o d z ocl n i e j ttnica k r t a n i o w a grna
i ga p i e r c i e n n o - t a r c z o w a z t t n i c y tar-

c z o w e j d o l n e j (ocl t t n i c y podobojczykow e j ) , ocl ktrej o d c h o d z i ttnica krtaniowa


dolna.
y y t o w a r z y s z t t n i c o m , t w o r z c sploty w b o n i e p o d l u z o w e j .

I Narzd wzroku
U w a g i oglne
G w n czci narzdu wzroku (organum visus) jest gaka oczna (bulbus oculi). Jest
ona otoczona kostnym o c z o d o e m i c i a e m
tuszczowym o c z o d o u (corpus adiposum
orbitae), zamknitym o d przodu przegrod oczodoow (septum orbitale). Gak oczn otacza
bezporednio l c z n o t k a n k o w a osonka - pochewka gaki ocznej (capsula bulbi; torebka
Tenona), oddzielona ocl gaki ocznej przestrzeni nadtwardwkow (spatium
episclerale).
Informacje w z r o k o w e s o d b i e r a n e p r z e z
siatkwk (retina) i nastpnie d r o g a m i nerw o w y m i , d o k t r y c h nale n e r w w z r o k o w y (nervus opticus), skrzyowanie w z r o k o -

w e (chiasma
opticum),
pasmo wzrokowi(tractus opticus) i promienisto wzrokowa
(radiatio
optica), p r z e k a z y w a n e s (.- km\
w z r o k o w e j (cortex
visualis).
W o k gaki o c z n e j , z a j m u j c e j zaledwie
1/3 o c z o d o u , z n a j d u j si n a r z d y dodatkow e oka (organa oculi accessoria):
minii'
gaki ocznej (musculi bulbi) oraz ochraniaj-'
ce j powieki (palpebrae) w r a z z e spojwka
(conjunctiva)
i narzdem z o w y m (apparatus
lacrimalis).
U d z i e c i w kcie przyrodkowym
p o w i e k w i d o c z n y jest fad czsto zakrywajc y kt oka, w y s t p u j e o n u 1/3 n i e m o w l t do
6 mies. y c i a , a nastpnie w m i a r zwikszania si nosa z a n i k a ; u starszych d z i e c i spoiy-

ka si g j e d y n i e w 3 % p r z y p a d k w . U o s b
rasy mongolskiej fad ten jest stay i silnie zaznaczony, nadajc charakterystyczny w y gld oku; okrelany jest j a k o fad m o n g o l s k i .

g Gaka oczna

Z p u n k t u w i d z e n i a c z y n n o c i o w e g o gak oczn m o n a p o d z i e l i na cz p r z e d ni zawierajc e l e m e n t y a n a t o m i c z n e suce clo z o g n i s k o w a n i a i o d p o w i e d n i e g o


dostosowania osi o p t y c z n e j oka oraz cz
tyln, w ktrej nastpuje p r z e t w o r z e n i e
obrazu na i n f o r m a c j n e r w o w p r z e k a z y wan przez l i c z n e n e u r o n y clo o r o d k w
podkorowych i k o r y m z g u .
Caka o c z n a z b u d o w a n a jest z
bon. S to k o l e j n o ocl z e w n t r z :
1) bona wknista (tunica
fibrosa
w j e j tylnej czci znajduje

trzech
bulbi);

si b i a a w a

t w a r d w k a (selera), a w czci p r z e d n i e j
p r z e z r o c z y s t a rogwka (cornea);
2) bona naczyniowa (tunica vasculosa
bulbi), skadajca si w czci tylnej z nac z y n i w k i (choroidea),
a w czci przedniej z ciaa rzskowego (corpus
eiliare)
i t c z w k i (iris);
3) bona wewntrzna (tunica interna
bulbi)
u t w o r z o n a przez siatkwk (retina) skadajc si ze wiatoczuej czci wzrokowej (pars optica) oraz czci niewraliw y c h na wiato - rzskowej (pars ciliaris)
i tczwkowej (pars iridica), stanowicych
cz lep siatkwki (pars ceca retinae).
W gace o c z n e j r o z r n i a si biegun
przedni ( p o i u s anterior) p r z e c h o d z c y przez
rodek r o g w k i i biegun tylny (polus
posterior). O d p o w i e d n i o clo tego r o z r n i a si o
gaki ocznej (axis bulbi) p r z e c h o d z c przez
o b a bieguny. O w i d z e n i a (axis visus) natomiast p r z e b i e g a ocl o b s e r w o w a n e g o p r z e d -

c/isci

centralis

iyc. 49. Przekrj poprzeczny przez gak oczn z oznaczonymi jej osiami.

m i o t u clo miejsca najostrzejszego w i d z e n i a


- p l a m k i t e j (macula
lutea) s i a t k w k i .
N a j w i k s z y o b w d gaki o c z n e j w p a s z c z y n i e c z o o w e j (prostopadej clo osi gaki
o c z n e j ) nosi n a z w r w n i k a (ecjuator), a koa p r z e b i e g a j c e na p o w i e r z c h n i i p r z e c h o d z c e p r z e z o b a b i e g u n y to p o u d n i k i (rrtelidiani).

Twardwka
Twardwka
(selera) s t a n o w i
wiksz
cz (ok. 4/5) b o n y w k n i s t e j ; z b u d o w a n a
jest z w k i e n t k a n k i c z n e j , d e c y d u j c y c h
o jej rozcigliwoci, przy c z y m jej napicie
z a l e y ocl p a n u j c e g o w e w n t r z gaki cinienia. W e w n t r z n warstw t w a r d w k i ,

/VI. rectus
superior

graniczc z n a c z y n i w k , jest blaszka l)i u .


natna ( l a m i n a fusca sclerae)
zawiei
l i c z n e k o m r k i b a r w n i k o w e . D o j e j zewri.
trznej w a r s t w y p r z y c z e p i a j si minie zew n t r z n e gaki o c z n e j .
N a g r a n i c y m i d z y t w a r d w k i rogwk
b i e g n i e kana o k r n y , z w a n y zatok \ln,j
t w a r d w k i (sinus venosus
sclerae;
|<ana|.
S c h l e m m a ) , przez ktr o d p y w a z komr
c i e c z w o d n i s t a oka. W odlegoci 3 - 4 mm
p r z y r o d k o w o ocl bieguna tylnego w iwar:
c/wce z n a j d u j e si otwr, przez ktry z gaiki
o c z n e j w y c h o d z i n e r w w z r o k o w y . Przebiega
on w kanale twardwki (canalis sclerae)
przenikajc przez blaszk sitow (lamina cii
brosa). W o k w y j c i a n e r w u wzrokowego
le liczne kanaliki, przez ktre przebiegaj
ttnice rzskowe tylne i n e r w y rzskowe. Kii

/VI. levator
palpebrae superioris

Septum
orbitale

Cboroidea

Fornis
conjunctivae
superior
Corpus

eiliare

Iris
Tarsus superior
Ul

Pupilla

jll/M T
Camera
y g n i e r j o r buffo;
-Tarsus
,
Corpus,.-vitreum

inferior

Fornix
-conjunctivae
inferior
"~~-/VI. orbicularis
oculi
' Septum orbitale

' Camera
posterior
/VI. rectus

inferior

Corona

bulbi

eiliaris

Ryc. 50. Schemat budowy gaiki ocznej, przekrj strzakowy na wysokoci odejcia nerwu wzrokowego,

h/lowi o c ' rwnika w t w a r d w c e znajduj si


zazwyczaj cztery wiksze, skonie przebiegajce kanaliki, przez ktre przechodz yy
L r o w a t e tyenae vorticosae).

j j Rogwka
R o g w k a (cornea) jest gadk, przezroczyst bon, przez ktr jest w i d o c z n a leca w gbi tczwka. Ze w z g l d u na krtszy promie k r z y w i z n y w stosunku clo twardwki ( o d p o w i e d n i o , ok. 7,5 i 13 mm)
rogwka jest znacznie bardziej w y p u k a .
Wski pas przejciowy m i d z y rogwk
j twardwk, szerokoci ok. 1 m m , nosi nazw rbka rogwki (limbus corneae). Rogwka nie zawiera naczy k r w i o n o n y c h ,
odywiana jest dziki przenikaniu p y n w
ze struktur ssiednich. Charakteryzuje si
obfitym unerwieniem. Rogwka z b u d o w a n a
jest z piciu warstw: na zewntrz znajduje
si 1) nabonek r o g w k i przedni lecy na
2) blaszce granicznej przedniej (Bowmana);
pod nim znajduje si gwna, rodkowa
warstwa rogwki nazywana 3) istot waciw, ktra ku t y o w i graniczy z 4) blaszk
graniczn tyln (Descemeta), pokryt ocl
wewntrz 5) n a b o n k i e m tylnym.

Przez r o g w k o d b y w a si w c h a n i a n i e
wielu lekw stosowanych w postaci kropli;
nastpuje o n o bardzo szybko, p o n i e w a leki podane clo w o r k a s p o j w k o w e g o pojawiaj si w przedniej k o m o r z e gaki o c z n e j
ju po kilku minutach.

|
,
i
r
i
i
I
j
;

Uwagi kliniczne. U osb m o d y c h rogwka jest c a k o w i c i e


przejrzysta.
W podeszym w i e k u w grnej czci
obwodu r o g w k i u w i d a c z n i a si zmtniay uk starczy (arcus senilis), przebiegajcy r w n o l e g l e d o jej brzegu w oclegoci 1 - 2 m m . Pniej p o d o b n y uk
tworzy si przy d o l n y m o b w o d z i e rogwki. O b a u k i mog si ze sob czy, t w o r z c o b w d k starcz (gerontoxon).

Powierzchnia przednia r o g w k i pokryta


jest
wielowarstwowym
nabonkiem
p r z e d n i m , ktry z atwoci si regeneruje. Uszkodzenia gbsze natomiast
gro
powstawaniem
blizn,
ktre
zmniejszaj przejrzysto r o g w k i i s
przyczyn pogorszenia w i d z e n i a .
W w y n i k u wysychania r o g w k i (np.
przy poraeniu n e r w u t w a r z o w e g o i zaburzeniach w y d z i e l a n i a ez) d o c h o d z i
clo jej zmtnienia.

Naczyniwka
N a c z y n i w k a (choroidea) stanowi tyln,
wiksz cz b o n y n a c z y n i o w e j , oddzielajc siatkwk ocl t w a r d w k i . Na granicy
m i d z y n i m i znajduje si cienka warstwa
suprachoroinadnaczyniwkowa (lam/na
clea) zawierajca szczelinowatoci nazywane przestrzeni okoonaczyniwkow (spatium
perichoroicleum).

Uwagi kliniczne. W przypadku w a d y


w r o d z o n e j okrelanej j a k o szczelina naczyniwki
(coloboma
choroideae)
w d o l n e j czci gaki ocznej nie ma bony n a c z y n i o w e j , co w i e si z wystp o w a n i e m e m b r i o n a l n e j szczeliny kielicha ocznego. W badaniu k l i n i c z n y m
stwierdza si ubytek czci pola w i d z e nia s p o w o d o w a n y n i e d o r o z w o j e m siatk w k i w t y m miejscu.
W b o n i e n a c z y n i o w e j biegn ttnice
i yy rzskowe. Ttnice rzskowe otrzymuj krew z ttnicy ocznej (a.
ophthalmica),
g w n i e za porednictwem ttnicy nosowo-rzskowej (a. nasociliaris).
Ttnice rzskow e tylne dugie (aa. ciliares posteriores
longae) i krtkie (aa. ciliares posteriores
breves)
przebijaj t w a r d w k w p o b l i u n e r w u
w z r o k o w e g o . Ttnice rzskowe przednie
(aa. ciliares anteriores) odchodz g w n i e
o d ttnic zaopatrujcych minie i wnikaj
d o p r z o d u ocl r w n i k a gaki ocznej, unaczy-

niajc g w n i e jej cz przedni i t w o r z c


tu piercienie ttnicze tczwki (circulus arteriosi iriclis). Ttnice rzskowe z a r w n o tylne (dugie i krtkie), jak i przednie, tworz
liczne zespolenia. Unaczyniaj w s p l n i e
b o n n a c z y n i o w , t w a r d w k i gbokie
warstwy siatkwki. P o w i e r z c h o w n e warstwy siatkwki natomiast s zaopatrywane
przez ttnic rodkow siatkwki (a. centralis retinae; por. niej).
W p r z e c i w i e s t w i e clo ttnic yy rzskowe (w. ciliares) zbiegaj si p r o m i e n i cie w o k o l i c y r w n i k a gaki o c z n e j w postaci czterech y wirowatych {w.
vorticosae), ktre uchodz d o y ocznych
grnej i dolnej (v. ophthalmica
superior et
inferior).

Ciao rzskowe
Ciao rzskowe (corpus ciliare) jest najgrubsz czci b o n y n a c z y n i o w e j lec
m i d z y n a c z y n i w k a tczwk. Z jego
p o w i e r z c h n i u w y p u k l a si w kierunku przy r o d k o w y m kilkadziesit wyrostkw rzskowych (processus ciliares), od ktrych bior
pocztek wkna obwdkowe ( f i b r a e zonu-

Cornea

lares). Wyrostki rzskowe w liczbie ok. 7


stanowi g w n cz skadow wieiic
rzskowego (corona ciliaris). Wychodzc
z n i c h w k n a o b w d k o w e dochodz c
brzegu r w n i k a soczewki, t w o r z c jej ap;
rat w i e s z a d o w y . W ciele rzskowym zna
d u j e si gadki misie rzskowy (muscuh
ciliaris). Zawiera trzy grupy w k i e n nm
n i o w y c h : p o w i e r z c h o w n i e p o o o n e v. '
na p o u d n i k o w e (fibrae mericlionales), n|r
biej lece w k n a okrne (fibrae circul;
res)
oraz
wkna
promieniste
(fibro
radiales). D z i k i s k o m p l i k o w a n y m mech;
n i z m o m powysze w k n a kurczc
zmniejszaj w e w n t r z n y o b w d ciaa rw
skowego oraz przesuwajc ciao rzskow
d o przodu, rozluniaj aparat wieszadlow
soczewki; p o w o d u j e to jej wiksze uw\
puklenie i m o l i w o ostrego widzeni
p r z e d m i o t w blisko lecych (akomodac
oka). Misie rzskowy jest zaopatr..-..
ny przez z a z w o j o w e w k n a przywsp
czulne, p o c h o d z c e ze z w o j u rzskowegc
W e w n t r z ciaa rzskowego znajduj ,si
liczne naczynia krwionone, ktrych jec
n y m z zada jest w y t w a r z a n i e cieczy wt
dnistej.

Camera
anterior bulbi

Ryc. 51. Ciao rzskoy


wraz z ssiadujcymi
elementami.

| Tczwka
przedni cz b o n y n a c z y n i o w e j stanowi tczwka (iris) w i d o c z n a o d p r z o d u
jako b a r w n y krek, o rednicy n i e c o p o n a d
1 cm; m a o n a w rodku o t w r o z m i e n n e j
rednicy, z w a n y renic ( p u p i l l a ) . Powierzchnia tylna t c z w k i jest c z a r n o zabarwiona d z i k i o b e c n o c i w a r s t w y b a r w n i kowej. W o b r b i e t c z w k i wystpuj d w a
rodzaje w k i e n m i n i o w y c h : p r o m i e n i s t e
worzce misie rozwieracz renicy (m.
jilator pupillae) oraz o k r n e - ni. zwieracz
renicy (m. sphincter pupiilae). O b a minie
s u n e r w i o n e przez u k a d a u t o n o m i c z n y :
zwieracz zaopatruj w k n a p r z y w s p c z u l ne, rozwieracz - w s p c z u l n e , o d g r y w a j c e
rol w o d r u c h a c h renicy.
Na przedniej p o w i e r z c h n i t c z w k i m o na rozrni liczne wyniosoci i zagbienia;
s to beleczki (trabeculae) oraz zatoki ( c r y p :ae) tczwki. Przebiegaj o n e promienicie
midzy brzegiem r z s k o w y m a r e n i c z n y m
tczwki i o d p o w i a d a j n a c z y n i o m b d c y m
gwnym skadnikiem zrbu t c z w k i . W pobliu brzegu renicznego naczynia k r w i o n o ne tworz k o o ttnicze mniejsze t c z w k i
circulus arteriosus iriciis minor). Barwa tczwki zaley ocl iloci b a r w n i k a wystpujcego w chromatoforach p o o o n y c h w przedniej warstwie zrbu. Jeeli b a r w n i k a jest duo, np. u osb z b r u n a t n y m i t c z w k a m i , to
caa tczwka jest j e d n o l i c i e z a b a r w i o n a ,
a szczegy jej b u d o w y s n i e w i d o c z n e .
W tczwkach niebieskich przez cienk w a r stw b a r w n i k o w
przewieca tylna powierzchnia b a r w n i k o w a t c z w k i , u w i d a c z niajc szczegy a n a t o m i c z n e jej b u d o w y .
Przy c a k o w i t y m braku b a r w n i k a (tzw. bielac'(Vo, albinismus) t c z w k a przewieca czerwonawo i renica ma w y g l d c z e r w o n y .

i 1 Soczewka
Soczewka (lens) gaki o c z n e j ma ksztat
soczewki d w y w y p u k l e j . Jej p o w i e r z c h n i a
przednia, bardziej w y p u k a , jest s k i e r o w a n a

clo t c z w k i i renicy, a p o w i e r z c h n i a tylna


przylega clo ciaa szklistego. rednica soc z e w k i w y n o s i o k . 9 m m , jej grubo za
rednio 4 m m . Ksztat m i k k i e j , plastycznej
s o c z e w k i z a l e y ocl o t a c z a j c e j j torebki.
Torebka soczewki (capsula lentis) stanowi
cienk, spryst i przejrzyst b o n .
Uwagi kliniczne. Z m t n i e n i e s o c z e w k i
okrela si j a k o z a m (cataracta). jest to
s c h o r z e n i e t o w a r z y s z c e p r o c e s o w i starzenia; r o z r n i a si trzy stopnie j e g o
z a a w a n s o w a n i a : 1) stopie p i e r w s z y to
tzw. zama niedojrzaa, charakteryzujca si o b e c n o c i w s o c z e w c e miejsc
z a r w n o z m t n i a y c h , jak i c a k o w i c i e
p r z e j r z y s t y c h ; w okresie t y m d o c h o d z i
do stopniowego pogarszania w i d z e n i a
i osabienia ostroci o b r a z u ; 2) stopie
d r u g i to z a m a d o j r z a a " , charakteryz u j c a si c a k o w i t y m z m t n i e n i e m soc z e w k i , z a c h o w a n e jest j e d y n i e w i d z e nie wiata, c h o r y r o z p o z n a j e kierunek,
z ktrego o n o pada; 3) stopie trzeci z a m a p r z e j r z a a " , c h a r a k t e r y z u j e si
zwapnieniem soczewki i jej obkurczen i e m ; w okresie t y m s o c z e w k a m o e si
o d e r w a ocl aparatu w i e s z a d o w e g o , co
m o e p r o w a d z i clo p o p r a w y w i d z e n i a .

Komora przednia
i tylna gaki ocznej
Komora przednia gaki ocznej (camera anterior bulbi) z n a j d u j e si m i d z y rogwk ocl
przodu a tczwk i czci soczewki przylegajc d o renicy o d tyu. Komora tylna gaki
ocznej (camera posterior bulbi) jest szczelinowat przestrzeni pooon m i d z y tczwk, ciaem rzskowym, ciaem szklistym i soczewk. Komora tylna czy si z komor
przedni przez szczelin m i d z y soczewk
i brzegiem r e n i c z n y m tczwki. O b i e k o m o ry s w y p e n i o n e bezbarwn przejrzyst ciecz wodnist ( h u m o r aquosus). Jej objto
w y n o s i ok. 1 c m 3 . Jest w y t w a r z a n a przez naczynia ciaa rzskowego i tczwki.

W a n y m elementem b u d o w y k o m o r y
przedniej jest kt tczwkowo-rogwkowy
(angulus
iridocornealis).
Jest to miejsce,
w ktrym stykaj si rogwka, t w a r d w k a ,
ciao rzskowe i tczwka. W kcie tc z w k o w o - r o g w k o w y m wystpuje wizado grzebieniaste kta ( l i g a m e n t u m pectinatum
anguli
iridocornealis),
w ktrego
obrbie p o o o n e s przestrzenie tczwkow o - r o g w k o w e , poprzez ktre ciecz w o dnista przescza si d o zatoki ylnej twardwki.

Uwagi kliniczne. W y m i a r przednio-tylny (gboko) k o m o r y przclniej zaley


o d b u d o w y oka i ocl j e g o stanu f i z j o l o gicznego. U k r t k o w i d z w k o m o r a jest
gbsza ni u d a l e k o w i d z w . U osb
o p r a w i d o w y m w z r o k u wraz z w i e k i e m
nastpuje spaszczenie komory. Gboko jej zmniejsza si r w n i e przy
ogldaniu p r z e d m i o t w z n a j d u j c y c h
si blisko.
W przypadku niedronoci przestrzeni
tczwkowo-rogwkowej dochodzi do
jaskry, w ktrej nastpuje wzrost cinienia w e w n t r z g a k o w e g o . Przyczyn jaskry m o e by te nadmierne w y t w a r z a nie cieczy wodnistej przy z a c h o w a n e j
dronoci przestrzeni p y n o w y c h .

Ciao szkliste
Ku t y o w i ocl soczewki znajduje si ciao .
szkliste (corpus vitreum),
ktre w y p e n i a
wiksz cz gaki ocznej, z w a n e j komor
szklist (camera vitrea). M a o n o konsystencj galaretowat i jest l u n o p o c z o n e
z siatkwk. Przez rodek ciaa szklistego
biegnie kana ciaa szklistego (canalis hyaloideus), w ktrym u p o d w przebiega ttnica ciaa szklistego (arteria hyaloidea).
Poza
udziaem w w y t w a r z a n i u o b r a z w optycznych ciao szkliste przyczynia si clo utrzymania w a c i w e g o cinienia
wewntrzgakowego.

Siatkwka
O d w e w n t r z gak oczn wyciela bona
wewntrzna - siatkwka (retina), zbudowana
z trzech czci: I) wzrokowej (wiatoczuej;
pars optica relinae), 2) rzskowej (pars ciliaris
retinae) i 3) tczwkowej (pars iridica relinae). D w i e ostatnie niewraliwe na bodce
wietlne s nazywane czci lep siatkwki (pars caeca retinae). Cz wzrokow ocl
rzskowej oddziela wyrana granica utworzona przez rbek zbaty (ora serrata).
Siatkwka skada si z d w c h warstw:
b a r w n i k o w e j i n e r w o w e j . Warstwa barwnikowa (stratum pigment!) p o o o n a zewntrznie zbudowana jest z komrek nabonkow y c h zawierajcych brunatny barwnik. Reguluje ona d o p y w promieni wietlnych clo
c z o p k w i prcikw. Warstwa nerwowa (stratum nervosum), czyli mzgowa, znajduje si
jedynie w czci wzrokowej odbierajcej
bodce wietlne; jest cienk przezroczyst
bon, zabarwion czerwonawo dziki zawartej w jej komrkach czerwieni wzrokowej.
Siatkwka jest do luno zwizana
z p o d o e m i nieprzesuwalna jedynie
w miejscu wyjcia nerwu w z r o k o w e ;
na rbku zbatym. Przyrodkowo ocl tylnego
bieguna gaki ocznej siatkwka tworzy okrgawe wzniesienie o rednicy ok. 1,5
w ktrym bierze pocztek nerw wzrokowy.
Jest to tarcza nerwu wzrokowego (discus
nervi optici), w rodku ktrej znajc
zagbienie tarczy (excavatio disci). Nie m'
tu e l e m e n t w wiatoczuych. W odli
ok. 3,5 m m , b o c z n i e ocl tarczy nerwu wzrok o w e g o , znajduje si plamka (macula),
na te plamk t (macul lutea), a w niej
doek rodkowy (fovea centrali);
jest to
miejsce najlepszego w i d z e n i a .
Na dnie oka oprcz tarczy nerwu w z r a k o w e g o i plamki w i d o c z n e s rwnie gazie ttnicy i yy rodkowej siatkwki (a. et
v. centrali relinae), ktre tworz na dnie
oka charakterystyczny ukad. Ttnica
k o w a siatkwki w przeciwiestwie clo tiniCrzskowych wchodzi do gaki ocznej razem
z n e r w e m w z r o k o w y m . Unaczynia ona po-

wierzchowne warstwy siatkwki. Warstwy


gbokie i pozostae struktury gaki o c z n e j s
natomiast zaopatrywane przez ttnice rzskowe. Z a m k n i c i e wiata ttnicy rodkop r o w a d z i d o lepoty. ya
w e j siatkwki
rodkowa siatkwki biegnie wraz z n e r w e m
wzrokowym i najczciej po o d d a n i u gazki do yy o c z n e j grnej u c h o d z i bezporednio co zatoki jamistej.
; Uwagi kliniczne. Siatkwka wycielaj; ; c a cian tyln gaki o c z n e j m o e by
(-obserwowana przez w z i e r n i k o c z n y
i (oftalmoskop). Na dnie oka m o n a oceI nia tarcz n e r w u w z r o k o w e g o , p l a m k
, t i naczynia rodkowe siatkwki.
Badanie to jest bardzo istotne w diagnostyce z a r w n o c h o r b gaki ocznej, jak
i zaburze o g l n o u s t r o j o w y c h (np. cho; rb n a c z y n i o w y c h , zapalnych, cukrzy: cy). Pozwala r w n i e rozpozna w z m o ; one cinienie rdczaszkowe.
{ W warunkach p r a w i d o w y c h siatkwk
i przy p o d o u p r z y t r z y m u j e cinienie
| wewntrzgakowe w y w i e r a n e przez cia. lo szkliste i ciecz wodnist. Jego o b n i : nie w p e w n y c h stanach p a t o l o g i c z n y c h
)' moe w y w o a oclklejenie siatkwki
(ablatio retinae).
Zasadnicz rol siatkwki jest odbieranie
bodcw w z r o k o w y c h (fale wietlne o d u goci 4 0 0 - 7 0 0 nm) oraz ich przeksztacanie
w impulsy n e r w o w e przekazywane dalej
drog nerwu w z r o k o w e g o clo o r o d k w
mzgowia. W y o d r b n i o n o w niej 10 warstw,
W ktrych znajduj si trzy kolejne neurony
drogi wzrokowej.
Pierwszym neuronem s k o m r k i fotoce