Vous êtes sur la page 1sur 439

Witold Kieun

PATOLOGIA

TRANSFORMACJI

WYDANIE UZUPENIONE
zawiera rozmow
Czesawa Bieleckiego z Witoldem Kieunem

wydawnictwo

poHext

SPIS TRECI

Piszmyalternatywne historie polskiej transformacji


Z prof. Witoldem Kieunem rozmawia Czesaw Bielecki ........ .............

Wprowadzenie .........................................................................................

11

Rozdzia 1
Elementy teorii patologii organizacji.................................................................

13

Rozdzia 2
Dziedzictwo ludowej demokracji

.....................................................................

27

Komunistyczna struktura zarzdzania pastwem .................................

31

Inwentaryzacja patologicznej pragmatyki organizacji ...........................

59

Dekada Gierka .........................................................................................

71

Etos Solidarnoci.......................................................................................

76

Rozdzia 3
Dekolonizacja i neokolonizacja..................................................................

95

Model dekolonizacji i neokolonizacji Afryki .............................................

95

Komunistyczna Polska w drodze do kapitalizmu .................................... 111


Szokowa terapia czy ekonomiczna neokolonizacja? ...............................

119

Rzeczywisto a wizja ..............................................................................

131

BIOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Sprzeda przedsibiorstw ......................................
Media .....................................................................
Brygady Marriotta" ...............................................
Medialna i profesjonalna krytyka ...........................

Rozdzia 4
Elementy patologii transformacji

....................................

Polityczny kapitalizm - marketing iluzji ................


Stabilizacja i obraz Polski........................................
Jeszcze o prywatyzacji w Polsce i na wiecie .........
Efekt neokolonizacji Polski......................................

Rozdzia 5
Administracja publiczna, ustawodawstwo ....................
Teoretyczne zaoenia sprawnej administracji ___
Zaoenia i cele reformy administracyjnej .............
Adaptacja sformalizowanych modeli europejskich .
Adaptacja rodowiska technologicznego................
Adaptacja rodowiska spoeczno-politycznego . . .
Technika opracowania i wdraania reformy...........
Proces transformacji administracji w Polsce .........
Patologia reformy powiatowo-wojewdzkiej ___
Ocena realizacji zaoe..........................................
Struktury organizacyjne po reformie ....................
Koszty reformy powiatowej

.................................

Infrastruktura techniczna ......................................


Metoda wdraania reformy ....................................
Koncepcja alternatywna ........................................
Ordynacja wyborcza ...............................................
Za duo przepisw .................................................
Czterech Jedcw Apokalipsy polskiej biurokracji .
Konkluzje.................................................................
Zarys usprawnie ...................................................

SPIS TRECI
Bibliografia .............................................................................................................. 367
Aneksy ....................................................................................................................... 379
Aneks 1. East European Countries. Administrative Modemization
ForNations Building .............................................................................

381

Aneks 2. Czy potrzebujemy powiatw? ..................................................

403

Aneks 3. Do rk wasnych wicepremiera prof. LeszkaBalcerowicza ___

407

Aneks 4. Do Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej ................................... 411


Aneks 5. Organy pomocnicze Premiera i Rady Ministrw (2011)

.......... 415

Spis tabel i rysunkw ............................................................................ 423


Indeks

425

Ostro krytyki jest wyrazem odpowiedzialnoci i mioci.


Mdrze kochajcy rodzice oczekuj od swych dzieci wicej
ni od innych. Tylko rodzice gupio kochajcy s zachwyceni
wszystkim, co ich dzieci robi.
My powinnimy nasz Ojczyzn kocha mdrze.
Wadysaw Bartoszewski (2005)

Program Jeffreya Sachsa i Dauida Liptona zakada (...)


nagy i miay skok w gospodark rynkow.
Ten skok spowoduje ostre zmiany cen, ktre jednak ustabilizuj si
w cigu kilku miesicy, a braki na rynku bd wyeliminowane.
Realne dochody robotnikw bd chronione. (...)
Starannie przygotowany program nie musi oznacza
spadku poziomu ycia.
Czy w Polsce jest moliwy gospodarczy cud,
Gazeta Wyborcza, 24 sierpnia 1989

Wyjaniam, e niczego nie naley tworzy.


Wszystkie jednostki organizacyjne i przysze instytucje powiatowe
ju s i zawsze byy, bo nikt ich nie rusza z miejsca,
gdzie kiedy byy zbudowane (...) urzdnikw te nie przybdzie.
prof. Micha Kulesza o reformie powiatowej (1994)

PISZMY ALTERNATYWNE HISTORIE


POLSKIEJ TRANSFORMACJI
Z prof. Witoldem Kieunem rozmawia Czesaw Bielecki

Czesaw Bielecki: To rzadko rozmawia z kim tak zrewoltowanym wobec


polskiej transformacji. W naszej rozmowie bd take adwokatem diaba,
prezentujc pogldy i argumenty osb inaczej ni pan profesor oceniajcych
transformacj. Zaczn od pytania podstawowego: czy w 1989 r. bya do wybo
ru alternatywna droga transformacji? I alternatywne ksztatowanie porzdku
demokratycznego?
W itold Kieun: Oczywicie nieuniknione i konieczne byo wpro
wadzenie demokracji, cho absolutnie uprawnione jest stawianie
pytania, czy demokracja musi i rka w rk z gospodark libe
raln. Mnie odpowiada np. pogld prof. Andrzeja K. Komiskiego,
e demokracj jest te pastwo przedsibiorcze. Opowiadam si
za demokracj, ktra jest zapisana w polskiej konstytucji, czyli
tak, w ktrej jest budowana i rozwijana spoeczna gospodarka
rynkowa. Najpeniej taki model zrealizoway w Europie Niemcy,
a konkretnie Republika Federalna Niemiec. W RFN inicjatorem

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


i realizatorem wielu fundamentalnych programw gospodarczych,
inwestycyjnych byo pastwo. Nawiasem mwic, do tej wanie
tradycji nawizuje zaproponowany ostatnio przez rzd premiera
Donalda Tuska projekt inwestycji pod nazw Program Inwestycje
Polskie . Czasami zapominamy, e w II RP w wyniku podobnych
dziaa powstay m.in. Centralny Okrg Przemysowy i Gdynia.
Rozwj gospodarczy potrzebowa demokratycznego otoczenia, ale
nie takiego, jakie mielimy w Polsce, gdy na pocztku transforma
cji dziaao 70 partii politycznych...
... to byo nieuniknione, gdy nie wprowadzono sensownych progw wyborczych.

By moe, ale czy to musi oznacza akceptacj dla dzisiejszej sytua


cji, gdy zamiast rywalizacji politycznej mamy dziaania majce na
celu zniszczenie innej partii okrelanej jako wrg? Dla mnie to jest
zaprzeczenie demokracji, powrt do komunistycznej tradycji syn
dromu wroga . Kady, kto ma inne
pogldy, jest moim wrogiem, ktrego
jak to jednozna
radziecki pisarz Maksym Gorki li naley zniszczy. W dobrze funkcjo^ nujcej demokracji partia, ktra
przegraa wybory, przechodzi do
opozycji i sprawuje funkcje kontrolne wobec rzdu, a ponadto
opracowuje i przedstawia spoeczestwu rozwizania alternatyw
ne. Partia opozycyjna nie moe dy do zniszczenia partii rzdz
cej - i na odwrt. Nie bez powodu w systemie anglosaskim, np.
w Kanadzie i w Wielkiej Brytanii, partia opozycyjna nazywa si
oficjalnie parti opozycyjn Jej Krlewskiej Moci. Nie akceptuj
sytuacji, gdy urzdujcy minister partii rzdzcej mwi o partii
w opozycji, e t watah naley zniszczy...
...A dokadnie: dorn.

A z kolei inny polityk, tym razem nie z partii rzdzcej, wypowiada


si publicznie, e lidera partii opozycyjnej naley ustrzeli i obedrze
ze skry. Takich zachowa nie mona tolerowa. I kolejna sprawa,
ktrej ja absolutnie nie akceptuj: w pierwszej kadencji sejmu po
1989 r. posowie a 240 razy zmieniali swoj przynaleno partyj
n. W obecnej kadencji sejmu z Prawa i Sprawiedliwoci wyonio

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI D H


si kilka nowych ugrupowa politycznych. Mj pogld w tej sprawie
jest jednoznaczny: jeli pose nie chce nadal reprezentowa partii,
z ktrej list wyborczych zosta wybrany, powinien zoy swj
mandat poselski.
Podam przykad, ktry mnie zbulwersowa. Jaki czas temu
zwrci si do mnie, jako powstaca warszawskiego, kto niebdcy
jeszcze wwczas posem na sejm, abym udzieli wywiadu pewnemu
tygodnikowi, reprezentujcemu - jak mi powiedzia - orientacj
prokatolick, nawizujc do tradycji AK-owskich. Zgodziem si,
wywiad si ukaza. Potem ten kto zostaje posem i co robi?! Do
maga si zdjcia krzya wiszcego w sali posiedze plenarnych
sejmu, poniewa ten krzy rzekomo przeszkadza mu w pracy posa!
W moim odczuciu to jest fikcja demokracji.
Osoby krytycznie oceniajce polsk transfor
macj - ja k pan profesor - okrela si od razu
mianem przeciwnikw transformacji. Dla czy
telnikw pana ksiki bdzie oczywiste, e
prezentuje pan krytyczn ocen transformacji,
ale to nie oznacza, e by pan przeciw samej
zmianie. Gdyby na pocztku transformacji elementy liberalne w reformowaniu gospodarki
zostay uzupenione o elementy spoeczne, nie
mielibymy dzisiaj tego wykwitu populizmu w rnych formach. Czy podziela
pan ten pogld?

Odpowiem na to pytanie nie wprost. Gdy w Polsce zaczynaa si


transformacja, przebywaem w Afryce, kierujc duym projektem
ekonomicznym, realizowanym pod egid ONZ. Tam z bliska i na
wasne oczy widziaem, jak kraje zachodnie dokonuj gospodarczej
neokolonizacji krajw afrykaskich. Wspominam o tym, poniewa
jedn z gwnych tez mojej ksiki jest to, e po 1989 r. nastpi
proces neokolonizacji polskiej gospodarki.
Pana polemici mwi na to, e tak to ju jest na tym wiecie, e silniejsi zawsze
bd silniejsi, a sabsi pozostan sabszymi. Przypomnijmy wic, cytowan
w ksice, opini z 2010 r. chiskiego ekonomisty Songa Hongbinga: Polska,
Wgry, Rosja, Ukraina - wszystkie te pastwa dotkna bolesna utrata was
nego majtku, co doprowadzio do tego, e od dwch dekad ich gospodarki
wci nie mog odzyska si. (...) Mamy do czynienia z pierwszym w dziejach

msm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


przypadkiem, w ktrym grupa do silnych pastw staa si ofiar zorganizo
wanego rabunku. Sugeruje pan, e polska transformacja moga przebiec
inaczej. Czy moliwe byo inne rozwizanie, inna kombinacja elementw gospo
darki liberalnej, monetaryzmu i elementw spoecznych?

Nie mona mwi o polskiej transformacji bez przypomnienia, e


jej autorzy dziaali w warunkach niezwykle wysokiej inflacji. Za
hamowanie wzrostu inflacji i nastpnie jej obnienie byo warun
kiem jakichkolwiek dalszych zmian w gospodarce.
Czyli w tej sprawie zgadza si pan z Leszkiem Balcerowiczem.

Jednak tylko co do koniecznoci likwidacji inflacji, natomiast nie


co do sposobw. Jest wiele historycznych przykadw skutecznej
walki z inflacj. Jednym z nich jest to, co zrobi Franklin D. Roosevelt w USA w latach 30. XX wieku: zamknicie granic dla wolnego
przepywu towarw, ustanowienie wysokich ce i uruchomienie
wielkich inwestycji, aby stymulowa produkcj krajow. Wadysaw
Grabski w wolnej Polsce po I wojnie wiatowej zlikwidowa inflacj
poprzez wymian waluty, mimo e dla stabilizacji zotego dyspo
nowa tylko niewielkimi zapasami zota.
Wracajc do pocztku polskiej transformacji: zapomina si, e
w tym czasie na prywatnych rachunkach Narodowego Banku Pol
skiego byo 8 mld dolarw amerykaskich. Mona sdzi, e drugie
tyle Polacy trzymali w przysowiowych skarpetach. Ponadto Polska
dysponowaa kredytem z Midzynarodowego Funduszu Waluto
wego w wysokoci 1 mld dolarw na zapewnienie wymienialnoci
zotego. W takiej sytuacji szerokie otwarcie granic dla wymiany
handlowej praktycznie wszystkiego byo olbrzymim bdem. Trzeba
byo, z oczywistych powodw, otworzy granice dla ostronego
importu ywnoci. Jednak otwarcie granic dla swobodnego importu
towarw, przy tak ogromnej nierwnowadze midzy polskim rynkiem
wewntrznym i rynkiem wiatowym, musiao doprowadzi do upad
ku wielu krajowych producentw i gwatownego wzrostu bezrobocia,
ktre do dzisiaj jest naszym narodowym nieszczciem. Decyzja
o otwarciu granic dla wymiany handlowej jako sposobie zwalczania
inflacji bya wielkim bdem, ktrego mona byo unikn.
W ksice podaj wiele przykadw tego, jak import byskawicznie
wypar z rynku wiele naprawd dobrej jakoci produktw krajowych.
Twierdz, e to wszystko nie byo przypadkiem, e by to element

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI


wiadomej gry wielkiego kapitau zachodniego, a jej celem bya
likwidacja istniejcego w Polsce, konkurencyjnego przemysu.
Wiem, e gdy mwi o gospodarczej neokolonizacji Polski w wyniku
transformacji, wielu ludzi wzrusza ramionami, ale ja przecie
mwi o faktach. Praktycznie cay segment bankowy w Polsce jest
kontrolowany przez kapita zachodni, to samo dotyczy wielkich
sieci handlowych; tene kapita ma ogromny, decydujcy udzia
w produkcji. To samo mniej wicej w tym samym czasie stao si
w Afryce i nie mamy kopotu z okreleniem tego zjawiska mianem
gospodarczej neokolonizacji pastw afrykaskich.
Podam tylko jeden przykad, wicej podaj w ksice: chodzi
0 olbrzymie Zakady Wytwrcze Urzdze Telefonicznych w War
szawie, Wgrowie i Bydgoszczy, ktre miay znaczcy udzia w rynku
telefonicznym w ZSRR. T dobr, technologicznie zaawansowan
firm produkcyjn przej niemiecki Siemens tylko po to, aby
w ramach tzw. wrogiego przejcia zlikwidowa zakupione polskie
zakady, produkcj przenie do Niemiec i przejmujc kontrakty
1kontakty handlowe, wej na gigantyczny rynek rosyjski.
W ksice krytykuje pan ojcw zaoycieli naszej transformacji za oddanie
zagranicznemu kapitaowi ogromnej czci krajowego sektora bankowego co, nawiasem mwic, dzisiaj jest do powszechnie uznawane za duy bd.
Tylko nieliczni gosz pogld, e kapita nie ma narodowoci, bowiem wiemy,
e waciciele kapitau jednak maj narodowo. Jak w tym kontekcie patrzy
pan na kryzys finansowy zapocztkowany jesieni 2008 r. upadkiem banku
inwestycyjnego Lehman Brothers? Na pocztku transformacji chyba wszyscy
byli zafascynowani globaln gr wielkiego kapitau i chcieli bra w niej udzia.
Pan twierdzi, e nie trzeba byo si w t gr angaowa.

Tak si zoyo, e w latach 90. XX wieku byem czonkiem zespou


analizujcego dziaalno jednego z najwikszych bankw ameryka
skich. Chodzio o analiz zatrudnienia w celu rozwoju homework,
czyli pracy w domu. Przy okazji miaem jednak dostp do wielu
informacji dotyczcych dziaalnoci tego banku. Wielkie byo moje
zdziwienie, gdy dowiedziaem si, e 60-70% zyskw banku pocho
dzio ze spekulacji finansowych, a nie z udzielania kredytw i opat
depozytowych. Ponadto panowao przekonanie, e trzeba poluzowa
kryteria udzielania kredytw, aby w obiegu byo jak najwicej
pienidzy, bowiem wtedy biznes bdzie si krci . Wiadomo, jak
to wszystko si skoczyo. W ksice nie zajmuj si tym tematem,

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


ograniczam si do Polski i rzeczywicie jestem bardzo krytyczny
wobec tak szybkiego oddania w rce kapitau zagranicznego kra
jowej bankowoci. Natomiast jeli chodzi o sprawy globalne: jeeli
nie dojdzie do drastycznego ograniczenia nadmiernej roli kapitau
kasynowego, to gospodark wiatow czekaj kolejne kryzysy finan
sowe, ktre oczywicie bd powodowa kryzysy w gospodarce
realnej.
Jak pan sobie wyobraa ograniczenie roli kapitau kasynowego? Czy przez
czekajc nas hiperinflacj, czy przez dugotrway kryzys, czy w jaki inny
sposb?

Musi nastpi ograniczenie dziaalnoci spekulacyjnej. Do takiej


dziaalnoci zaliczam take gied w jej dzisiejszej postaci. Gieda
przestaa by instrumentem racjonalnej wyceny wartoci przed
sibiorstw, mona ni manipulowa choby za pomoc mediw,
ktrych opinie mona kupi.
Wrmy do gwnych wtkw pana ksiki. Pana krytyka polskiej transformacji
dotyczy nie tylko sposobu dokonywania zmian w sferze gospodarczej. Bardzo
krytycznie ocenia pan fakt, e nie dokonano koniecznych reform w sposobie
zarzdzania pastwem. Z oczywistych powodw odziedziczylimy po PRL
pastwo z wieloma systemowymi patologiami. Cytowany przez pana Michel
Crozier w ksice UA cteur et le system e (Aktorzy i systemy; napisanej wraz
z Erhardem Friedbergiem) pokaza, e zachowanie ludzi w organizacji nie
wynika tylko z ich miejsca w hierarchii. Take z ich osobistych ambicji, z pragnie
nia prestiu i wadzy. Wskazuje pan, e nasz rewolucj transformacyjn robili
gwnie historycy i prawnicy, a nie przedsibiorcy i menederowie, a jeli ju
trafiali si ekonomici, to byli to ekonomici akademiccy.

Jako teoretyk organizacji musz oczywicie powiedzie, e w kadej


sprawnie dziaajcej organizacji ludzie na stanowiskach kierowni
czych musz mie odpowiednie kwalifikacje i by odpowiednio
przygotowani do wykonywanych przez siebie zada. Tragedia naszej
transformacji zacza si od tego, o czym bardzo szczerze pisze
w swojej ksice Jeffrey Sachs, e po przyjedzie do Polski w celu
promowania swoich koncepcji reformowania polskiej gospodarki
skontaktowa si ze strategami Solidarnoci : Bronisawem Gerem
kiem, Jackiem Kuroniem i Adamem Michnikiem, a take z Lechem
Was. Wszyscy oni uczciwie przyznawali mu si, e zupenie nie

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI D O


znaj si na ekonomii. Dodabym jedn uwag: w owym czasie
w Polsce praktycznie nie znano tego bardzo amerykaskiego typu
agenta marketingowego, jakim by Sachs, czyli osoby niesychanie
sprawnej w autopromocji. Dla mnie wci zagadk jest to, jak Sachs
oczarowa tylu bardzo inteligentnych ludzi, majc na swoim kon
cie dowiadcze reformatora tylko Boliwi, gdzie - przypomnijmy
- nie osign adnego sukcesu, a wrcz przeciwnie.
Ostatnio pewien Kanadyjczyk powiedzia mi: macie w Polsce problem, pole
gajcy na tym, e brakuje wam asertywnoci. Jak pan ocenia: ile byo pro
jektowych bdw naszych reformatorw, a ile pewnej naiwnoci wobec
ludzi z Zachodu, braku krytycznej oceny proponowanych nam rozwiza
pod ktem twardych narodowych interesw?

Nie mam wtpliwoci, e cierpimy na kompleks wobec Zachodu,


odziedziczony po PRL-u w efekcie niesychanej dysproporcji poziomu
i stylu ycia midzy nami a Zachodem. Mymy ju o tym zapomnieli,
dzisiaj to wyglda inaczej, ale wtedy, w pocztkach transformacji,
te subiektywne odczucia odegray istotn rol. Wystpowao co
takiego jak ch przypodobania si Zachodowi, bezkrytyczna go
towo akceptowania rozwiza podsuwanych nam przez Midzy
narodowy Fundusz Walutowy i Bank wiatowy. W efekcie bezre
fleksyjnie przyjlimy imitacyjny model transformacji. Sam byem
w jakim stopniu ofiar tamtych czasw. Pamitam, jak pierwszy
raz pojechaem na wykady na uniwersytecie amerykaskim: przy
jedam, a tu wszystko przygotowane, na drzwiach mojego gabinetu
wisi tabliczka z moim imieniem i nazwiskiem, dostaj list studen
tw, mieszkanie wynajte etc. Wracam do Warszawy, znw jestem
w moim piknym gabinecie w Paacu Staszica, tyle e gdy zepsua
si instalacja wodna w ubikacji, naprawa zaja kilka tygodni.
Za swoisty paradoks trzeba uzna, e pana mistrz prof. Tadeusz Kotarbiski,
w kraju do powszechnej tandety i brakorbstwa napisa Traktat o dobrej
robocie\ Rozmawiajmy bez kompleksw. Czy to nie jest tak, e Polacy kocz
myle o organizacji tam, gdzie Niemcy dopiero zaczynaj, a o piknie prze
stajemy myle w punkcie, ktry dla Wochw jest pocztkiem jego kszta
towania? W interesujcej mnie problematyce planowania przestrzennego
znakomity specjalista w tej dziedzinie, prof. Andrzej Jdraszko, przez kilka
nacie lat stara si zainteresowa opini publiczn i decydentw swoimi
ideami - i nic.

m m

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Bybym ostrony z uoglnieniami o narodowej mentalnoci, cho
na pewno mona mwi o pewnych cechach poszczeglnych spo
eczestw. ..
...Po Frommowsku, o charakterze spoecznym.

Co w tym na pewno jest. W zespole, ktrym kierowaem podczas


pracy dla ONZ w Afryce, miaem przedstawicieli 14 narodowoci.
Gdy trzeba byo co zmieni w projekcie, zlecaem to Francuzowi,
Polakowi i Wochowi. Natomiast realizacj i kontrol projektu
zlecaem dwm Niemcom i Duczykowi. Z kolei na podstawie
moich dowiadcze wykadowcy na siedmiu uniwersytetach zagra
nicznych mog stwierdzi, e najbardziej inteligentni i sumienni,
a w efekcie majcy najlepsze oceny, byli studenci pochodzenia y
dowskiego. Dorwnywali im pod wzgldem inteligencji studenci
pochodzenia polskiego. Jednoczenie wiedziaem, e jeli 1 kwietnia
mija termin oddania term papers na zakoczeniu semestru,
a w grupie miaem czterech studentw polskiego pochodzenia,
pozostali studenci oddadz swoje prace w terminie, natomiast
trzech spord czterech polskich studentw poprosi o przedue
nie terminu.
Czyli zgadza si pan profesor z tym, co pod koniec ycia powiedzia Leszek
Koakowski, e w Anglii jest wiele zwyczajw, do ktrych trudno jest mu si
przyzwyczai, ale reliability , to, e mona zawsze na nich polega, uznaje za
mi i poyteczn cech Anglikw.

W jzyku angielskim mwi si w takich przypadkach o anecdotal


euidence, o wnioskowaniu z maej statystycznie prbki danych, ale
pewne polskie cechy z pewnoci maj uzasadnienie historyczne.
W krtkim okresie istnienia II RP uksztatowaa si - zarwno
w administracji pastwowej, jak i w firmach pastwowych i pry
watnych - wietna elita pracownicza...
...Celowo i skutecznie wymordowana przez dwa totalitaryzmy.

Wiadomo, e w pewnym okresie polski o by najlepszym sa


molotem bombowym, e polski Sok by jednym z najlepszych
motocykli, e Gdyni wybudowano w niezwykle krtkim czasie.
Po 1945 r. w ich miejsce awansowano ludzi gwnie pochodzenia

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI E B


chopskiego, pobawionych tradycji zorganizowanego dziaania
w duych organizacjach. Kiedy w wywiadzie z Hann Krall dla
Polityki powiedziaem, e naszej kadrze kierowniczej brakuje
poczucia punktualnoci, co wynika z jej w duej mierze wiejskiego
pochodzenia, z tradycji pracy od wschodu do zachodu soca . Zro
bia si awantura, a przecie nie chciaem nikogo obrazi, nigdy nie
byem przeciwnikiem emancypacji i awansu spoecznego, po prostu
stwierdziem fakty.
Pan ironicznie przywoa wtek dobrej roboty , ale to nie byo
przecie tak, e np. w latach 70. XX wieku, za Gierka, Polska bya
organizacyjn pustyni. Nasz Zakad Prakseologii PAN przygoto
wa w 1971 r. dla najwyszych wadz partyjnych i pastwowych
projekt reformy systemu zarzdzania w gospodarce. Inna sprawa,
e raport uznano za dziaalno antysocjalistyczn. Dlaczego?
Poniewa proponowalimy, aby drobna wytwrczo i przemys
terenowy pozostay przedsibiorstwami pastwowymi, ale dziaay
na zasadach wolnorynkowych, elastycznie reagujc na zapotrze
bowanie rynku. To z kolei wymagaoby stworzenia 100-tysicznej
armii bezrobotnych; nazwalimy to rezerwow armi pracy.
Ale jak mona by to zrobi w tamtych warunkach?!

Po prostu trzeba byo skoczy z zasad Czy si stoi, czy si ley,


dwa tysice si naley . Jako kierownik wzorcowego oddziau NBP
miaem szalone trudnoci ze zwolnieniem jednego nieroba, czonka
partii. Zgubne skutki wpywu tej sytuacji na mentalno pracowni
kw byy oczywiste.
Istnieje jednak druga strona tego medalu. Jakie s dwie najtra
giczniejsze immanentne cechy kapitalizmu? W opinii Johna Maynar
da Keynesa, ktrego jako ekonomist bardzo ceni, s to: bezrobocie
i dysproporcje zarobkowe. W odniesieniu do obu tych czynnikw,
niezalenie od zamierze autorw polskiej transformacji, trzeba
mwi o porace.
W wydanej po raz pierwszy w 1944 r. ksice Wielka transformacja Karl Polanyi stwierdzi, e istniej trzy towary, ktre s sztuczne: ziemia, pienidz
i praca. Ziemia, bo nie mona jej mnoy bez koca; pienidz, poniewa o jego
iloci na rynku w kadym kraju decyduje rzd; oraz praca, poniewa ludzie nie
pracuj tylko dla zarobku. Jeszcze zanim zacza si w Polsce transformacja,
odwiedzi mnie dobry znajomy z Kanady, prawnik, ktry zapyta mnie: Dlaczego

mm

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


tak si martwicie brakiem pienidzy, kapitau? Macie przecie ziemi, a ziemia
stanowi podstaw zabezpieczenia kredytu hipotecznego. Jaki wpyw, pana
zdaniem, na przebieg polskiej transformacji miao nieuregulowanie spraw
wasnociowych, to, e Polska jako jedyny kraj postkomunistyczny nie prze
prowadzia reprywatyzacji? W efekcie gminy i Skarb Pastwa maj ogromne
zasoby nieruchomoci, ktre w ogle nie funkcjonuj na rynku, co zakca
i znieksztaca - zwaszcza w miastach - struktur cen i utrudnia gospodaro
wanie nieruchomociami.

Znakomite pytanie. Mimo mojego krytycznego stosunku do Jeffreya


Sachsa musz podkreli, e w jego projekcie transformacji zawarty
by postulat szybkiej reprywatyzacji. Chodzio o to, aby takie
przedsibiorstwa jak Wedel czy Calisia otrzymay z powrotem
budynki i grunty, ktrych pozbawi ich Bierut. Tego jednak nie
zrobiono.
Ale dlaczego?!

Przypuszczam, e to zaniechanie byo celowe i wizao si z proce


sem uwaszczania si nomenklatury, ktra szybko przejmowaa
przedsibiorstwa redniej wielkoci. Wedug znanych danych 62%
takich przedsibiorstw, zatrudniajcych od 25 do 100 pracownikw,
naley do ludzi, ktrzy przed 1989 r. stanowili nomenklatur. Brak
reprywatyzacji umoliwia uwaszczenie nomenklatury.
A co pan sdzi o pomyle z czasu rzdu Akcji Wyborczej Solidarno, ktry mia
troch nieszczliw nazw powszechnego uwaszczenia, a powinien si
nazywa upowszechnienie wasnoci prywatnej? Pisze pan w swojej ksice
o bezsensownoci pomysu, aby nagle zagrozi wacicielom mieszka sp
dzielczych ich spat, na co ludzi absolutnie nie byo sta, z ktrego to pomysu
Leszek Balcerowicz w kocu si wycofa. Czy nie sdzi pan, e w takim upo
wszechnieniu wasnoci prywatnej krya si dua rezerwa energii spoecznej?

Przypomnijmy, e rzd Jerzego Buzka przegosowa ustaw reprywa


tyzacyjn, jednak zablokowa j prezydent Aleksander Kwaniew
ski. To by wielki bd take z innego powodu. Nieuregulowanie
sprawy reprywatyzacji skutecznie psuje stosunki polsko-ydowskie.
W tej sprawie mam bardzo zdecydowane pogldy. Gdy jeszcze miesz
kaem w Montrealu, byem jednym z dziaaczy The Polish-Jewish
Heritage Foundation of Canada, ktra to fundacja ma zwalcza

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI E S


zarwno antysemityzm, jak i antypolonizm. W 1998 r. przeprowa
dziem wrd moich 102 kanadyjskich studentw ankiet, pytajc,
jakiej narodowoci byli nazici - 62 z nich odpowiedziao, e polskiej.
Ostatnio rozmawiaem z zaprzyjanionym profesorem kanadyjskim
polskiego pochodzenia, ktry zwierzy mi si, e mia kopoty
z 8-letnim wnukiem urodzonym w Kanadzie. Wnuk przyszed do
niego i mwi, e wyrzucono go ze szkoy. No wic mj znajomy idzie
do szkoy, aby wyjani, co si stao. Faktycznie, wnuk pobi innego
ucznia. Pyta wic wnuka, za co? Okazuje si, e tene ucze, roz
poznawszy polskie nazwisko wnuka, powiedzia mu co w rodzaju
to ty jeste Hitler i wymordowae wszystkich ydw . Antypo
lonizm nie jest niczyim wymysem.
Trzeba byo szybko przeprowadzi reprywatyzacj, odda nalen
wasno Polakom, ale i ydom. Dzisiaj jedni i drudzy odzyskuj
wasno na drodze sdowej, ale za krew w relacjach polsko-ydow
skich pozostaa.
Przypomina mi si historia z Wrocawia. Miasto sprzedao budynek koncer
nowi niemieckiemu, po czym zgosi si Austriak, ktry na podstawie zapisw
w ksidze wieczystej twierdzi, e jest prawowitym wacicielem budynku.
Wtedy zgosi si yd z Londynu, mwic, e w wiadomych czasach musia
sprzeda nalecy do niego budynek temu Austriakowi za jedn reichsmark.
Efekt by taki, e Wrocaw na wasne yczenie zafundowa sobie dyskomfort
o midzynarodowych reperkusjach.

To tylko potwierdza, jak wielkim bdem byo nieuregulowanie spra


wy reprywatyzacji na samym pocztku transformacji.
Brakuje mi pana odpowiedzi na pytanie, dlaczego tego nie zrobiono? Z upy
wem czasu mam coraz wiksze uznanie dla Leszka Balcerowicza za to, e
z determinacj przeprowadzi swoje reformy, jakby ich nie ocenia. Potem,
w okresie kilkunastu lat, ju nigdy nie przeprowadzono adnego porwnywal
nego projektu, mimo e wyzwa przecie nie brakowao. To oczywicie nie
oznacza, e projekt Balcerowicza by bezalternatywny. Twierdzi pan, e mona
byo przeprowadzi transformacj w sposb, ktry nie porniby tak gboko
spoeczestwa i tak bardzo nie spauperyzowaby jego znacznej czci. Kiedy
wprost powiedziaem Balcerowiczowi: Pan chce wprowadzi w Polsce kapi
talizm bez kapitalistw i bez tradycji kapitalistycznej - i wszyscy bdziemy za
to dugo paci. Moim koleg z awy szkolnej jest Jan Jabkowski i znaem jego
ojca, jednego z braci Jabkowskich. Do dzi budynek Domu Towarowego

* IH

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Braci Jabkowskich w Warszawie przy ulicy Brackiej nie powrci do swych
prawowitych wacicieli.

To jest dobry moment, by powrci do pocztkw transformacji i po


penionych wwczas bdw. Waldemar Kuczyski, ktry wymyli
Balcerowicza, o czym pisze z ujmujc szczeroci w swojej ksice
Zwierzenia zausznika, przytacza sowa Balcerowicza, e ten zgadza
si obj stanowisko ministra finansw i wicepremiera tylko po to,
aby zlikwidowa inflacj. Oczywicie inflacja bya problemem, ale
nie jedynym. Drugim problemem by sposb przeprowadzenia
prywatyzacji przedsibiorstw pastwowych. Gdy pisaem ksik,
nie miaem jeszcze dokumentw, ktre mam dzisiaj, dowodzcych,
e w wielu przypadkach cena sprzeday przedsibiorstw bya nisza
od kosztu wyceny ich wartoci! Dodatkowo w 90% prywatyzacji
wyceny dokonyway zespoy zoone ze specjalistw zagranicznych.
Bya to korupcja, naiwno czy moe ignorancja?

Moim zdaniem to bya przede wszystkim korupcja. Mam w tym za


kresie gorzko-zabawne dowiadczenie osobiste. Pracowaem w tym
czasie w Burundi, gdzie w stolicy tego kraju grono midzynarodo
wych doradcw i ekspertw spotykao si regularnie w piknym
i luksusowym klubie pozostawionym przez kolonistw belgijskich.
A poniewa byem prezesem klubu tenisowego i przydzielaem
chtnym do gry czas na korcie, moja pozycja towarzyska bya zna
czca. Poznaj kogo, kto rozpoznaje moje polskie nazwisko i od
razu pyta: Witold, co ty tu robisz? Jedmy do Polski, ja tam wanie
byem, tam mona za 20 tys. dolarw prowizji przej pastwowe
firmy redniej wielkoci . W tym czasie going rate dla apwek
w Burundi wynosi 100 tys. dolarw. Na szerszym tle: to jest czas
wypracowania przez Midzynarodowy Fundusz Walutowy i Bank
wiatowy tego, co nazwano Konsensusem Waszyngtoskim i co
pod szyldem zwikszania efektywnoci gospodarowania faktycznie
byo strategi gospodarczej neokolonizacji mniej rozwinitych
gospodarek wiata.
Nie kto inny, a Leszek Balcerowicz zleci w 1999 r. Bankowi wia
towemu przeprowadzenie badania ankietowego o korupcji towa
rzyszcej prywatyzacji w Polsce. 100% ankietowanych przyznao,
e w trakcie prywatyzacji polskich przedsibiorstw pastwowych
pacio tzw. prowizje.

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI EHB


Korzystam ze swojej roli adwokata diaba, aby przypomnie argument wielu
ludzi bronicych wczesnej prywatyzacji, e przedsibiorstwo jest warte tyle,
ile kto jest gotw za nie zapaci. Jednak czym innym jest sprzeda wymu
szona, gdy bank czy komornik przejmuje wasno firmy i wystawia j na
sprzeda, a czym innym rynkowa wycena wartoci funkcjonujcego przedsi
biorstwa przez fachowych doradcw finansowych.

Sam pan sobie odpowiedzia i nie mam nic do dodania. Poza moe
tym, e nie byo adnych uzasadnionych powodw, aby tak si
spieszy z wyprzedawaniem pastwowych firm. Kady biznesmen
wie, e aby uzyska za sprzedawan firm dobr cen, naley odpo
wiednio przygotowa j do sprzeday. Polskim reformatorom za
brako wyobrani, jakby nie dostrzegli, e ogromne braki na rynku
wewntrznym wcale nie oznaczay, e polski przemys by w cako
witym rozkadzie. W przeomowym 1989 r. polski przemys ekspor
towa swoje wyroby, w tym wiele na dobrym i bardzo dobrym po
ziomie technologicznym, do 57 krajw wiata. Oczywicie sytuacja
makroekonomiczna Polski bya bardzo za, przedsibiorstwom
brakowao dewiz na zakup potrzebnych do produkcji materiaw
i komponentw, ale po co od razu wyprzedawa cay przemys po
niskich cenach?! Mieszkaem w tym czasie w Montrealu, wsp
pracowaem z kanadyjskimi bankami i zapewniam pana, e abso
lutnie realne byo uzyskania przez polski przemys kredytw na
bardzo rozsdnych warunkach.
Dlaczego nawet nie prbowano? Tu dochodzimy do kwestii kwa
lifikacji ludzi zaangaowanych w proces polskiej transformacji...
...I tu prosz pozwoli mi przerwa. Nie ulega wtpliwoci, e wrd opozycji
okrgostoowej nie byo praktycznie ludzi, ktrzy mogliby z marszu obj
stanowiska m enederskie w duych firmach pastwowych. Z kolei ludzie
kierujcy tymi firmami zajmowali stanowiska kierownicze z nadania nomen
klaturowego i to trzeba byo zmieni. Po stronie solidarnociowej bya wia
domo tego problemu i jego znaczenia dla przyszoci transformacji. To bya
troch kwadratura koa i mona byo sdzi, e szybka prywatyzacja i poja
wienie si w sprywatyzowanych firmach np. menederw zagranicznych moe
stanowi rozwizanie.

W tej sprawie mam wyrobione zdanie. W latach 70. XX wieku zaj


mowaem si ksztaceniem krajowej kadry kierowniczej m.in. w In
stytucie Organizacji, Zarzdzania i Doskonalenia Kadr. Przez te

m a

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


szkolenia przesza zdecydowana wikszo dyrektorw najwik
szych przedsibiorstw pastwowych. Naszym klientem, jak bymy
dzi powiedzieli, byo take kierownictwo Stoczni Gdaskiej im.
Lenina. Zdecydowan wikszo dyrektorw duych przedsi
biorstw pastwowych stanowili ludzie o znakomitych kwalifika
cjach menederskich. Uwaaem tak wtedy i uwaam tak dzisiaj.
Jednak to byli ludzie z nomenklatury.

To prawda, ale wielu z nich mona byo zostawi np. na stanowiskach


zastpcw dyrektorw ds. technicznych czy handlowych. Ci ludzie
uosabiali sob, jak bymy dzisiaj powiedzieli, pami korporacyjn
i kontakty handlowe z partnerami biznesowymi, w tym zagranicz
nymi. A lepsze byo mianowanie na stanowisko prezesa Stoczni
Gdaskiej kogo z wyksztaceniem etnologa i politologa?! Gdy
Zakady Naprawcze Taboru Kolejowego w Bydgoszczy, przeniesione
do jednego z Narodowych Funduszy Inwestycyjnych, znalazy si
na krawdzi bankructwa i dni dzieliy je od sprzeday gruntw
i budynkw, grupa menederw tego przedsibiorstwa wykupia
je i dzisiaj mamy znakomit firm produkujc pojazdy szynowe
PESA, podpisujc kontrakty eksportowe m.in. do Niemiec o war
toci wielu miliardw zotych.
Ponownie przywoam Waldemara Kuczyskiego, ktry uwaa i pisze o tym w swoich wspomnieniach - e nawet dla ministra naj
waniejszym atutem jest lojalno w stosunku do premiera, a kwa
lifikacje zawodowe? Jeli kto jest inteligentny, to kwalifikacje
zawodowe zdobdzie w cigu paru miesicy . Nie zgadzam si z takim
myleniem. Nie zmieni pogldu, e Leszek Balcerowicz nie mia
kwalifikacji do objcia stanowiska ministra finansw i wicepremiera
ds. gospodarczych. Kto, kto nie ma praktyki kierowniczej, nie moe
z dnia na dzie odpowiada za gospodark kraju redniej wielkoci.
I znw ze zdumiewajc szczeroci pisze o tym Waldemar Kuczy
ski, relacjonujc swoje pierwsze dni jako ministra nowo powoanego
Ministerstwa Przeksztace Wasnociowych, prowadzonego za rk
przez swoj dowiadczon w dziaaniu biurokracji sekretark.
I jeszcze jeden aspekt tamtej sytuacji: ze znanych i oczywistych
historycznych powodw mielimy wielu wietnych specjalistw z r
nych dziedzin pracujcych na caym wiecie, w tym w krajach wiod
cych pod wzgldem gospodarczym i technologicznym. Nie podjto ad
nej prby skorzystania z tego ogromnego potencjau fachowej wiedzy.

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI EBM


Zwraca zreszt na to uwag take redaktor Jerzy Giedroyc, konkretnie na
niepodjcie prby skorzystania z eksperckich umiejtnoci Polonii.

Osobicie znam kilku bardzo dobrych ekonomistw kanadyjskich


polskiego pochodzenia, ktrzy z wielk ochot przyjechaliby do Polski,
aby pomc w wypracowywaniu strategii transformacji. Nikt z no
wego krajowego establishmentu nigdy si do nich nie zwrci z tak
propozycj. W Pittsburghu poznaem bardzo zamonego polskiego
biznesmena (jego syn by moim studentem), wielkiego polskiego pa
triot, gotowego pomc, gdyby si do niego o tak pomoc zwrcono
- co nigdy nie nastpio. Natomiast na transformacyjnej scenie
brylowa Jeffrey Sachs ze swoimi rzekomymi sukcesami w Boliwii
oraz MFW i Bank wiatowy, realizujce strategi wielkich koncer
nw zachodnich likwidowania przemysowej konkurencji w naszym
regionie.
No bo jak inaczej wyjani skandal, jakim byy Narodowe Fun
dusze Inwestycyjne? Jak mona byo odda w zarzd jakim za
chodnim menederom kilkaset duych polskich przedsibiorstw?!
Jak mona byo ustanowi prawo, e posiadacz 25% wiadectw
udziaowych danego NFI uzyskiwa moliwo swobodnego nim
dysponowania? Do dzisiaj nikt nie ponis za to adnych konse
kwencji.
Badajc patologie wadzy, nawet wadzy demokratycznej, zawsze warto i naley
pyta o ich przyczyn. Czy to jest tak, e kada wadza deprawuje, a wadza
absolutna - w pamitnych sowach lorda Actona - deprawuje absolutnie,
take reformatorw? Czy te mamy do czynienia z oligarchicznym zaweniem
elity wadzy i guchot na gosy i opinie ludzi spoza tego krgu?

Myl, e wystpuje - z fatalnymi skutkami - sprzenie braku kwa


lifikacji i niekompetencji z pdem do wadzy i dorabiania si. Ta
ankieta Banku wiatowego jest druzgocca: 100% ankietowanych
przedsibiorstw potwierdzio dawanie prowizji, czyli apwek. Ja
byem uwiedziony ide Solidarnoci , w latach 1980-81 byem
zaproszony przez kilkanacie uniwersytetw pnocnoameryka
skich, aby wygosi wykady otwarte o fenomenie Solidarnoci ...
...Fenomenie braterstwa i dania ustroju, w ktrym wolno bdzie wolnoci,
demokracja demokracj, a sprawiedliwo sprawiedliwoci. Strasznie mao
nam z tego zostao.

msn PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Dopowiedzmy te, e u rde idei Solidarnoci leay idee chrze
cijastwa, e to sowa Jana Pawa II podczas pierwszej pielgrzymki
w 1979 r. na pi. Pisudskiego zapocztkoway acuch wydarze,
ktry doprowadzi do powstania Solidarnoci .
Niech zstpi Duch Twj i odnowi oblicze Ziemi, tej Ziemi! - byem tam i do
dzisiaj wzrusza mnie wiadomo tego, e uczestniczyem w cudzie. Ktre
elementy tego dziedzictwa zostay utracone?

Obawiam si, e z tego dziedzictwa nic nam nie zostao. Zapomniana


zostaa cakowicie zasada zwalczania za dobrem. I nie udao nam
si uwolni od syndromu wroga. Dzisiaj ludziom si wydaje, e bol
szewicka idea zwalczania wroga to jest jaki relikt z odlegej prze
szoci. Niestety to wci w nas tkwi, tu pod skr. To z tej fatalnej
tradycji bierze si przekonanie o istnieniu tylko jednej prawdy.
Transformacja bya historycznym sukcesem, a jeli kto ma inne
zdanie, staje si nie partnerem do dyskusji, a wrogiem. Kieun jest
wrogiem, bo mwi, e mona byo zrobi transformacj inaczej.
A ja tylko zwracam uwag, e wspczynnik Giniego, powszechnie
stosowany w wiecie miernik nierwnoci dochodowych, wskazuje,
e mamy w Polsce ogromne nierwnoci ekonomiczne, jedne z naj
wikszych w Europie. I nie ukrywam, e nie podoba mi si partyjna
wojna na wyniszczenie, bo to szkodzi Polsce.
Z moim tragicznie zmarym przyjacielem, Januszem Kochanow
skim, w ramach dziaalnoci fundacji Ius et Lex zamierzalimy
przygotowa list ok. 150 znanych polskich politykw, ktrzy nigdy
w yciu nie zajmowali si niczym innym poza polityk. Czyli nigdzie
nie pracowali, nie maj adnego dowiadczenia zawodowego, od za
wsze yj tylko z polityki. Nie trzeba by profesorem od organizacji,
eby wiedzie, e tacy ludzie s cakowicie oderwani od ycia, a kto
oderwany od ycia raczej nie podejmuje praktycznych i racjonalnych
decyzji regulujcych ycie innych.
Wiele miejsca w ksice powica pan epidemii biurokracji w Polsce. Gdy kto
mi mwi o polskiej przedsibiorczoci, pytam, czy wyrabia kiedy piecztk
w Sanepidzie? Poniewa sam prowadz firm, kady kontakt z tzw. urzdem
utwierdza mnie w przekonaniu, e po ponad 20 latach transformacji wci nie
jestemy pastwem dobrze zorganizowanym. Wszyscy mwi o restrukturyzacji,
a mnie to sowo kojarzy si z dobrze znan z PRL-u reorganizacj, czyli po
wszechnie uprawian dziaalnoci fikcyjn.

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Dopowiedzmy te, e u rde idei Solidarnoci leay idee chrze
cijastwa, e to sowa Jana Pawa II podczas pierwszej pielgrzymki
w 1979 r. na pi. Pisudskiego zapocztkoway acuch wydarze,
ktry doprowadzi do powstania Solidarnoci .
Niech zstpi Duch Twj i odnowi oblicze Ziemi, tej Ziemi! - byem tam i do
dzisiaj wzrusza mnie wiadomo tego, e uczestniczyem w cudzie. Ktre
elementy tego dziedzictwa zostay utracone?

Obawiam si, e z tego dziedzictwa nic nam nie zostao. Zapomniana


zostaa cakowicie zasada zwalczania za dobrem. I nie udao nam
si uwolni od syndromu wroga. Dzisiaj ludziom si wydaje, e bol
szewicka idea zwalczania wroga to jest jaki relikt z odlegej prze
szoci. Niestety to wci w nas tkwi, tu pod skr. To z tej fatalnej
tradycji bierze si przekonanie o istnieniu tylko jednej prawdy.
Transformacja bya historycznym sukcesem, a jeli kto ma inne
zdanie, staje si nie partnerem do dyskusji, a wrogiem. Kieun jest
wrogiem, bo mwi, e mona byo zrobi transformacj inaczej.
A ja tylko zwracam uwag, e wspczynnik Giniego, powszechnie
stosowany w wiecie miernik nierwnoci dochodowych, wskazuje,
e mamy w Polsce ogromne nierwnoci ekonomiczne, jedne z naj
wikszych w Europie. I nie ukrywam, e nie podoba mi si partyjna
wojna na wyniszczenie, bo to szkodzi Polsce.
Z moim tragicznie zmarym przyjacielem, Januszem Kochanow
skim, w ramach dziaalnoci fundacji Ius et Lex zamierzalimy
przygotowa list ok. 150 znanych polskich politykw, ktrzy nigdy
w yciu nie zajmowali si niczym innym poza polityk. Czyli nigdzie
nie pracowali, nie maj adnego dowiadczenia zawodowego, od za
wsze yj tylko z polityki. Nie trzeba by profesorem od organizacji,
eby wiedzie, e tacy ludzie s cakowicie oderwani od ycia, a kto
oderwany od ycia raczej nie podejmuje praktycznych i racjonalnych
decyzji regulujcych ycie innych.
Wiele miejsca w ksice powica pan epidemii biurokracji w Polsce. Gdy kto
mi mwi o polskiej przedsibiorczoci, pytam, czy wyrabia kiedy piecztk
w Sanepidzie? Poniewa sam prowadz firm, kady kontakt z tzw. urzdem
utwierdza mnie w przekonaniu, e po ponad 20 latach transformacji wci nie
jestemy pastwem dobrze zorganizowanym. Wszyscy mwi o restrukturyzacji,
a mnie to sowo kojarzy si z dobrze znan z PRL-u reorganizacj, czyli po
wszechnie uprawian dziaalnoci fikcyjn.

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI E E M


Nie wiem, czy pan profesor wie, e w czasie gdy kancelari prezydenta
Lecha Wasy kierowa Jarosaw Kaczyski, zorganizowaem think tank , ktry
opracowa projekt radykalnej reformy administracji publicznej. Raport by
zatytuowany Silne pastwo-minimum. Projekt reformy administracji publicz
nej i zosta przekazany Wasie. Na czym polegaa differentia specifica tej
reformy, do ktrej przekona nas Micha Giedroy, profesor Oksfordu i daleki
kuzyn Jerzego Giedroycia? Zwykle reformatorzy zaczynaj od upraszczania
istniejcych i projektowania nowych struktur, ograniczenia liczby ministerstw
i urzdw centralnych etc. Natomiast Micha Giedroy zwrci nam uwag na
to, e kluczowe w dziaaniach reformatorskich s nie struktury, ale s p o s o b y
d z i a a n i a , ktre s skodyfikowane w procedurach urzdowych. Towarzy
szy musi temu konkursowy dobr kadr. Z tych dwch elementw: dobrych
procedur i dobrych kadr mona uoy rne skutecznie i bez marnotrawstwa
dziaajce struktury. W ksice kadzie pan nacisk na struktury. Czy dlatego,
e jest pan tak zokcydentalizowany, e nie wyobraa sobie, na ile ruskie,
a nawet sowieckie, s obyczaje polskiego czynownika?

Struktury organizacyjne s wane, zwaszcza dzisiaj, gdy niewiary


godnie szybko dokonujce si i przeomowe rewolucje technologicz
ne nieustannie wymuszaj zmiany organizacyjne. Z tego powodu
administratorzy sfery publicznej musz spenia kilka kryteriw.
Pierwszym i najwaniejszym jest kryterium moralne i etyczne, czy
te inaczej - zmys spoeczny. Zdecydowana wikszo z nas to
egoici gonicy za sukcesem osobistym, ale s wrd nas take
ludzie, ktrym satysfakcj sprawia pomaganie innym. Drugie
kryterium to oczywicie twarde umiejtnoci fachowe i meneder
skie, administracyjne. Trzeba nauczy si znajdowa i wybiera
takich ludzi do kierowania urzdami publicznymi.
Mao kto wie, e w czasie gdy ministrem spraw wewntrznych
i administracji oraz wicepremierem w rzdzie Jarosawa Kaczyskie
go by Ludwik Dorn, podjta zostaa - z moim udziaem - prba
doboru kandydatw na stanowiska wojewodw wedug obiektyw
nych kryteriw fachowych i charakterologicznych.
Dobr wojewodw metod Kieuna-Dorna. To brzmi interesujco.

Prosz wstrzyma si z ironi. Ta sama metoda zostaa zastosowa


na take w doborze kadry dowdczej polskiego kontyngentu w Afga
nistanie.

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Przy wyborze wojewodw punktem wyjcia bya pula kandyda
tw, przy czym nie znalimy ich afiliacji politycznej. Bezwzgldnym
kryterium bya niekaralno, nawet jeli kara zostaa zatarta.
Drugim kryterium by bardzo dokadny opis kariery zawodowej
kandydatw z naciskiem na twarde, udokumentowane umiejtnoci
i znajomo jzykw obcych. Kolejnym byy dwie opinie znajcych
ich osb o wysokim i uznanym autorytecie spoecznym.
Osoby, ktre przeszy pierwszy etap oceny, byy poddawane dwm
testom psychologicznym: na IQ oraz na zachowanie w sytuacjach
krytycznych, kryzysowych. Ostatnim etapem selekcji byo bezpo
rednie spotkanie z kandydatem, ktry przedstawia konkretne
rozwizania dla sytuacji z jakimi spotyka si w pracy wojewoda. Oce
nie podlega take sposb prezentacji, uyty jzyk i logika prezen
tacji. Ostatecznie nasz zesp rekomendowa ministrowi na kade
stanowisko wojewody trzech kandydatw w okrelonej kolejnoci.
Proces selekcji trwa dwa miesice, co dao moliwo opublikowa
nia przemiewczego artykuu, jak to nieporadnie dziaa minister
spraw wewntrznych i administracji. Dorn poprosi mnie o napi
sanie artykuu wyjaniajcego zasady pracy naszego zespou; opu
blikowaa to Rzeczpospolita . I ju krtko - jest koniec roku,
mamy kandydatw na czternastu wojewodw, pozostay dwa woje
wdztwa: mazowieckie i podlaskie. Jestem w Paryu, dzwoni Dorn
i mwi: Nie musi si pan spieszy z powrotem do Warszawy, pre
mier pod naciskiem lokalnych dziaaczy PiS mianowa tych dwch
wojewodw bez rekomendacji waszego zespou .
A teraz konkluzja: mija kilka miesicy i nowo mianowany woje
woda mazowiecki zostaje odwoany, poniewa zatai zatarty wyrok.
Natomiast wojewod podlaskiego odwoano po tym, jak zgotowa
premierowi Kaczyskiemu na Podlasiu krlewskie przyjcie .
I tak si skada, e mniej wicej w tym samym czasie dochodzi do
tragicznego zawalenia si hali wystawowej w Katowicach i nasz
wojewoda fantastycznie sprawnie organizuje akcj ratownicz.
Ostatnie zdanie: w podobny sposb dokonano selekcji kandydatw
na dowdcw polskiego kontyngentu w Afganistanie - i mimo
rnych kontrowersji co do tej misji, nikt nigdy nie kwestionowa
umiejtnoci jej dowdcw.
W pana ksice brakuje mi opisu jeszcze jednej, fundamentalnej patologii
polskiej transformacji. Ot suma bezwadu istniejcych struktur jest tak silna,
e kada moda generacja zostaje przez nie wchonita. Brak ju nie tylko

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI


dekomunizacji i lustracji, ale take weryfikacji skutecznoci i decyzyjnoci kadr
administracyjnych powoduje, e kada osoba rozpoczynajca prac w admi
nistracji publicznej jest od razu przyuczana do biurokratycznego imposibilizmu.
W efekcie mode pokolenie, uczce si z bardzo dobrych podrcznikw orga
nizacji, w tym autorstwa pana profesora, znakomicie u d a j e aktywno,
prospoeczne zaangaowanie czy pozytywne mylenie, podczas gdy faktycznie
przejmuje i nabywa t straszn urzdnicz bezwadno.

Jako profesor organizacji musz wierzy - i wierz - w celowo


i skuteczno dobrze zaprojektowanych systemw doboru kadr
kierowniczych. Natomiast jestem raczej pesymist w odniesieniu
do doboru kadr parlamentarnych i ich zdolnoci do tworzenia
dobrego prawa. A przecie w II RP potrafilimy to robi. Lubi od
czasu do czasu poczyta akty prawne z tamtego okresu, bo to czysta
przyjemno. Zreszt korzystam z nich na moich wykadach.
Nasuwa si oczywiste pytanie: w jakim stopniu wady naszej legislacji s owo
cem pewnych wpyww kulturowych? Uwaam - a nawet zastrzegam sobie
copyright na to stwierdzenie - e Polacy s Anglosasami, tylko o tym nie
wiedz. Rzecz w tym, e tworzenie prawa poprzez poszerzanie precedensw
jest blisze naszemu charakterowi spoecznemu ni ten kartezjaski Ordnung ,
ktry istnieje w tradycji francuskiej i niemieckiej. Drugiego odkrycia dokonaem,
zdajc egzamin na Zielon Kart w golfa. W przepisach golfowych jest napi
sane, e golfista moe, powinien lub musi. Natomiast nie ma w nich tak
popularnych u nas stwierdze, jak powinien, ale nie mg; musia, ale nie
mg oraz mg, ale nie powinien. W golfie gracze s jednoczenie sdziami,
nie mog oszukiwa, bo gra traci cay swj sens. Uznajc etykiet, dba trzeba
o reputacj. Pisze pan w ksice i to jest ogromnie wane, e utrata reputacji
- przez eksperta czy osob publiczn - musi mie konsekwencje.

To jest tragiczne, e w naszej kulturze spoecznej utrata reputacji


nie dezawuuje danej osoby.
Jeli dopucimy do brutalizacji jzyka w debacie publicznej, czy to w dyskusji
o orientacji seksualnej, o religii, czy polityce, to stracimy lingua franca , stracimy
zdolno rozmawiania ze sob. Zapomina si, e hitleryzm i stalinizm cechowa
m.in. straszliwie brutalny jzyk w sferze publicznej.

Sucham tych sw z wielk satysfakcj. To jest absolutnie jeden


z najwaniejszych problemw polskiego ycia publicznego. Wracamy

XIX

K 9 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


do pocztku naszej rozmowy i wtku demokracji. Jzyk nie moe
suy do niszczenia opozycji i vice versa. Nie wolno mwi o wa
tahach i ich doynaniu . Taki jzyk nas niszczy i uniemoliwia
publiczn dyskusj.
Czsto spotykam si z pytaniem, dlaczego w ogle napisaem
Patologi transformacji? Pada argument: przecie to ju historia,
ycie toczy si dalej, mamy tyle problemw aktualnych, po co roz
drapywa tamte sprawy, zwaszcza z pocztkowego okresu polskiej
transformacji, stao si, co si stao...
...Ci, ktrzy tak mwi, pewnie nie maj nawet wiadomoci, e popadaj
w determinizm historyczny, w ktrym nie ma miejsca na inne, alternatywne
historie transformacji. Tymczasem scenariusz transformacji nie by zdetermi
nowany historycznie, w tym wszystkim byo duo improwizacji. Zakalec trans
formacji ustrojowej powsta z duym udziaem przypadku.

Trzeba zajmowa si histori polskiej transformacji z oczywistych


powodw. W wyniku okrelonego jej przebiegu powstaa struktura
polskiej gospodarki, ktra praktycznie uniemoliwia nam przebicie
si do wiatowej gospodarczej ekstraklasy, ktra skazuje nas w naj
lepszym razie na osignicie poziomu redniego, a i to jest wtpliwe.
Jako gospodarka peryferyjna, neokolonialna, w ktrej bardzo wiele
firm kontrolowanych przez kapita zagraniczny transferuje zyski
do central poza Polsk, nigdy nie przekroczymy pewnego redniego
poziomu. Producent mikroprocesorw zawsze bdzie osiga wysze
stopy zysku ni wytwrca sprztu AGD.
Ponadto wyczerpuj si dotychczasowe rda wzrostu gospo
darczego. Przykadowo malej transfery pienine do kraju od
Polakw mieszkajcych i pracujcych za granic. I bdzie z tym
tylko gorzej, poniewa wielu naszych rodakw zostaje w Niemczech
czy Wielkiej Brytanii na stae, tam zakada rodziny i tworzy biznesy.
A w niektrych latach to byy transfery w wysokoci 20-30 mld
zotych rocznie. Mj ulubiony student, niezwykle zdolny mody
Polak, wyjecha do Londynu, zosta gwnym ksigowym w duej
brytyjskiej firmie, zarabia 15 tys. funtw szterlingw miesicznie,
oeni si z Angielk i rzecz jasna ju nigdy nie wrci do Polski.
Czytam, e niektre urzdy pastwowe maj rachunki bankowe
w bankach kontrolowanych przez kapita zagraniczny. No przecie
tak nie mona...!

Z PROF. WITOLDEM KIEUNEM ROZMAWIA CZESAW BIELECKI EE5M


Na podstawie analizy przebiegu transformacji trzeba sformu
owa strategi gospodarcz i polityk przemysow dla Polski,
ktra umoliwi nam wydostanie si z puapki redniego dochodu .
Sdzc po liczbie doniesie medialnych na ten temat, wiadomo
tego problemu bardzo szybko wzrasta. W naszej strukturze docho
du narodowego produkcja przemysowa stanowi zaledwie 20%,
aktywa sektora bankowego w 80-90% s kontrolowane przez ka
pita zagraniczny, to samo dotyczy wielkiego handlu. To jest wielka
strukturalna patologia polskiej gospodarki.
Naszym wsplnym mentorem by Jerzy Giedroyc, ktry na pocztku transfor
macji pisa, e trzeba doprowadzi do przemiany mentalnoci narodowej, e
Polacy musz si wyzby papuziej, imitacyjnej mentalnoci. Wielkim w y
zwaniem dla Polakw jest znalezienie w kulturze globalnej swojego trans
narodowego miejsca, swojego idiomu w wiecie niebywaych przepyww
informacyjnych.
Na gruncie bardziej praktycznym: nie jest dobrze, gdy premier, ktry po
winien by menederem klasy A i dobiera sobie wsppracownikw klasy A+,
jest menederem klasy B i ma wsppracownikw klasy C. Nie mam na myli
tylko obecnego rzdu. Obie gwne partie polityczne sprawoway w Polsce
wadz i za kadym razem problem by ten sam: medialno zamiast pracy,
brak etyki hom o faber.

Nieco innym jzykiem mwimy o tym samym. Odwoam si do


moich dowiadcze kanadyjskich. W poowie lat 90. XX wieku
Kanada miaa duy i rosncy deficyt budetowy. W 1997 r. wczesny
premier, Paul Martin, potomek znanej przedsibiorczej rodziny
z Quebecu, powoa komisj, ktra miaa przygotowa strategi
naprawy finansw publicznych. Niesychanie wane: to nie bya
komisja zoona z urzdnikw pastwowych! Jako pracownik
uniwersytetu w Montrealu miaem okazj zapozna si z kocowym
raportem komisji. Byem pod wraeniem fantastycznie dobrej
pracy wykonanej przez ekspertw, czonkw komisji. Co wicej,
rekomendacje zawarte w raporcie zostay wdroone i Kanada po
kilku latach miaa nawet nadwyk budetow. U nas do reformo
wania administracji powouje si komisje zoone z urzdnikw
pastwowych. To jest fikcja i farsa.
Zmieniajc temat: mnie bardzo martwi, e w gospodarce wia
towej wszystko staje si gr. Kapitalizm kasynowy to nie jest dobry

san

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wariant dla wiata. Dlatego jestem przekonany, e czeka nas szybciej ni wielu sdzi - bardzo zasadnicza dyskusja o modelu
kapitalizmu. Take w Polsce.

Warszawa, 22 lipca 2013 roku

Witold Kieun podczas


Powstania Warszawskiego,
po zdobyciu Komendy Policji,
23 sierpnia 1944 r.

Zdjcie z filmu Powstanie Warszawskie,


zmontowanego z materiaw dokumental
nych, Muzeum Powstania Warszawskiego;
zwiastun dostpny pod adresem:
http ://youtu.be/D HBtxwE_bQ0

WPROWADZENIE

Niniejsza ksika mieci si ramach problematyki oglnopolskiego Semi


narium Krytycznej Teorii Organizacji dla kadry naukowej w Akademii
Leona Komiskiego (dawniej Wysza Szkoa Przedsibiorczoci i Zarz
dzania im. Leona Komiskiego), powstaego w 1996 roku z inicjatywy
Rektora Andrzeja K. Komiskiego, a prowadzonego przez Tadeusza
Pszczoowskiego i Witolda Kieuna. Po mierci Tadeusza Pszczoowskiego w roku 1999 jego miejsce zaj Wojciech Gasparski. Dotychczasowe
wyniki pracy seminarium zostay opublikowane w trzech ksikach1.
Patologia transformacji powicona jest idei pokazania negatywnej,
patologicznej strony procesu renesansu kapitalizmu w Polsce na tle wia
towej, agresywnej gry midzynarodowego kapitau ery neoliberalizmu. Cz pierwsza to teoretyczne rozwaania nad istot patologii
1 W. Kieun (red.) (2004) Krytyczna Teoria Organizacji. Warszawa: Wydawnictwo
WSPiZ im. Leona Komiskiego; W. Kieun, J. Kubin (red.) (2004) Dobre Pastwo.
Warszawa: Wydawnictwo WSPiZ im. Leona Komiskiego; W. Kieun (2011) Krytycznie
i twrczo o zarzdzaniu. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


organizacji w wietle naukowej literatury. Cz druga jest relacj ko
lejnych form procesu ksztatowania si postaw spoeczestwa polskiego
w, bez maa 45-letnim, okresie rzdw komunistycznych i wiatowej
sawy fenomenu etosu Solidarnoci. Cz trzecia obejmuje opis pro
cesu wiatowej dekolonizacji i - na jej tle - antypolskiej polityki prezy
denta Franklina Delano Roosevelta w czasie II wojny wiatowej, a na
stpnie okrutnej rekolonizacji na terenie Afryki Centralnej. Kolejna
cz obejmuje analiz kapitalistycznej neokolonizacji transformujcej
si Polski ze zbiorem krytycznych ocen tzw. Wielkiego Przeomu. Dla
zachowania penego autentyzmu cytuj najistotniejsze fragmenty.
Dalsza cz powicona jest udowodnieniu, e reformy administracyjne
postkomunistycznej Polski miay charakter patologiczny. Zakoczenie
stanowi skromny zarys radykalnych usprawnie zarzdzania publicz
nego w Polsce. Ksika w niektrych fragmentach ma charakter opisu
obserwacji uczestniczcej zarwno w Afryce Centralnej, jak i w innych
czciach globu.
Pani Annie Goryskiej za niezwykle sprawn prac redakcyjn
i yczliw pomoc przy ksztatowaniu struktury mojej ksiki skadam
serdeczne podzikowanie.

Rozdzia 1

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI

W prakseologicznej teorii organizacji i zarzdzania sprawno definiuje


my jako realizacj, w satysfakcjonujcym stopniu, trzech podstawowych
jej walorw: efektywnoci - jako synonimu skutecznoci, a wic stopnia
realizacji zaoonych celw, ekonomicznoci - stosunku wartoci wyniku
uytecznego do kosztw, etycznoci - zgodnoci dziaania ze spoecznie
uzasadnionym systemem wartoci. W naszych rozwaaniach, w krgu
kultury aciskiej i bizantyjskiej, nawizuje ona do aksjologii judeochrzecijaskiej. Zjawiska bdce antytez sprawnoci okrelane s
w literaturze przedmiotu jako dysfunkcje, dewiacje czy defekty. Empiryczno-indukcyjna analiza zmierza do okrelenia ich charakteru, skali,
oceny stopnia szkodliwoci, powszechnoci wystpowania i znalezienia
istotnych przyczyn ich powstania. Std ju bezporednia droga do teo
retycznego uoglnienia i do pragmatyki usprawnienia.
W przypadku braku choby najmniejszej skutecznoci inne walory
sprawnoci nie odgrywaj ju roli. Tak wic oceniajc sprawno jakich
dziaa, ustalamy ich hierarchi wedug stopnia skutecznoci, a nastp
nie dziaania o rwnym stopniu skutecznoci hierarchizujemy wedug
stopnia realizacji dalszych walorw. Pojcie sprawnoci jest wic stopnio
walne w skali wyznaczonej przez skuteczno i przez inne walory spraw
noci. Naley jednak zwrci uwag, e w prakseologicznej aparaturze
pojciowej wystpuje szereg dodatkowych walorw sprawnoci, takich
jak sumienno, dokadno, systematyczno.
Tadeusz Kotarbiski (2003) wprowadza te pojcie lskiego pocho
dzenia, bdce synonimem zbioru dodatkowych walorw sprawnoci
- spolegliwo. Mona wic skonstruowa continuum, ktrego ekstre
ma wyznaczy z jednej strony optimum sprawnoci (100% realizacji

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


podstawowych i dodatkowych walorw sprawnoci), z drugiej - mak
symalna niesprawno jako optimum patologii.
Wystpuj tu sytuacje analogiczne do znanych w medycynie, w ktrej
continuum jest ilustracj przejcia od totalnej choroby do stanu penego
zdrowia. Patologiczne ekstremum to stan mierci klinicznej, a wic gra
nicznej sytuacji, z ktrej jednak moliwe jest jeszcze przejcie do stanu
zdrowia. W organizacji za ekstremum patologii umownie mona przyj
rwnie mier kliniczn organizacji, ktra ju prawie nie dziaa, ale
moe jeszcze ody. Std te, operujc jakociow klasyfikacj, mona
by mwi o kracowej niesprawnoci i o stopniowym jej zmniejszaniu
w procesie usprawniania na drodze do optimum sprawnoci.
Powstaje jednak zagadnienie progu bariery sprawnoci, ktry okrela
granice zjawisk organizacyjnych uznanych za patologiczne. Chcc go teo
retycznie ustali, musimy dokona analizy skutkw dziaania celowego,
ktre jest przedmiotem zainteresowa prakseologii i prakseologicznej
teorii organizacji i zarzdzania.
Jan Zieleniewski (1964) opracowa przejrzyst struktur skutkw za
mierzonego, a wic wiadomie podjtego dla osignicia jakiego celu,
dziaania ludzkiego.
Tabela 1. Struktura skutkw dziaania
Niezalenie
od ich oceny

Oceniane
pozytywnie

Zamierzone

Niezamierzone

Gwne
Cel gwny
osignity
w wyznaczonym
stopniu

Uboczne
Cele uboczne
osignite
w oznaczonym
stopniu

Pozytywne
niespodzianki

Wynik uyteczny

Koszty dziaania
Oceniane
negatywnie

Koszty, ktre
si rzeczywicie
przyczyniy
do wyniku
uytecznego

Straty czstkowe
Straty
nieuniknione

Marnotrawstwo

rdo: Zieleniewski (1964, s. 220).

Niezalenie od oceny utylitarnej mona je podzieli na gwne i ubocz


ne zamierzone. Natomiast wedug przyjtego kryterium oceny - na po
zytywne i negatywne. Ocenione pozytywnie dzielimy rwnie na gwne,
stanowice osignicie celu gwnego, i uboczne, realizujce zadania

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


uboczne, podrzdne w stosunku do celu gwnego. Taki podzia jest
sprawdzalny pragmatycznie, z reguy bowiem w teleologicznym dziaa
niu mona wyrni rodzin o rnej wartoci utylitarnej. Poza pozytyw
n realizacj celowych dziaa moliwe s tzw. pozytywne niespodzianki,
mie, niezamierzone skutki dziaania.
Skutki dziaania oceniane negatywnie to koszty dziaania, ktre rze
czywicie przyczyniy si do wyniku uytecznego. W rozwaaniach orga
nizacyjnych bierzemy pod uwag koszty zarwno materialne, jak i mo
ralne. Wystpuje wic tu rnica w stosunku do czstej jednostronnej,
jedynie ekonomicznej interpretacji kosztw. Koszty dziaania dzielimy
na rzeczywicie przyczyniajce si do wyniku uytecznego, niezbdne do
osignicia celu dziaania i na straty, a wic takie koszty, ktre zostay
poniesione, ale nie byy niezbdne do osignicia celu dziaania. Mona
je z kolei podzieli na nieuniknione, powstae na skutek niemoliwych
do wczeniejszego przewidzenia sytuacji, ktrym, przy istniejcym
stanie wiedzy, nie mona byo zapobiec, i na marnotrawstwo, bdce
wynikiem nieodpowiedzialnego dziaania, do ktrego mona i powinno
si byo nie dopuci.
Jeszcze raz warto podkreli, e marnotrawstwo moe mie charak
ter materialny i moralny. Mierzenie strat moralnych i porwnywanie
ich w okrelonych sytuacjach z wymiernymi stratami ekonomicznymi
jest niejednokrotnie przedsiwziciem trudnym, nawet w krgu tej
samej kultury. W praktyce jednak stale dokonujemy takich ocen, decy
dujc, czy si co opaci z punktu widzenia efektu ekonomicznego, czy
moralnego.
Z powyszych rozwaa wynika, e w dziaaniu prakseologicznie
sprawnym minimalizujemy marnotrawstwo. Naley jednak podkreli,
e istnieje okrelona granica spoecznej akceptacji marnotrawstwa.
W normalnych warunkach dziaania i przy zachowaniu maksymalnej
starannoci nie mona bowiem unikn pewnych strat, ktre teore
tycznie s do uniknicia. Na przykad z praktyki bankowej wiadomo,
e kasjerzy dokonujcy licznych i duych operacji pieninych czasami
wykazuj pewne niedobory (manka kasowe). W zwizku z tym istnieje
utrwalony bankowy zwyczaj tzw. dodatku kasjerskiego w formie dotacji
pieninej za kady przepracowany dzie. Podobnie ustala si okrelone
limity ubytkw, np. artykuw spoywczych w handlu na tzw. rozkurz,
dopuszczalne limity brakw w magazynach czy transporcie, czy grani
czn, 3-procentow inflacj i graniczny 60-procentowy w stosunku do
PKB dug publiczny pastw czonkowskich Unii Europejskiej. Sytuacja
z 2010 roku, kiedy dug publiczny Grecji osign 124,9% PKB, a dalsze
11 krajw rwnie, cho w niszym stopniu przekroczyo t granic,
ma oczywicie charakter patologiczny. Jest to wyraz realistycznej posta
wy formalizujcej granice spoecznej tolerancji marnotrawstwa (straty).

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Na podstawie dokonanej morfologii prakseologicznych poj mona
ustali operacyjn definicj pojcia patologii organizacji, przydatn dla
projektowania, funkcjonowania i kontroli systemu zarzdzania.
Patologia organizacji jest jej wzgldnie trwa niesprawno
ci, ktra powoduje marnotrawstwo, w sensie ekonomicznym
i (lub) moralnym przekraczajce granice spoecznej tolerancji.
Naley jednak zwrci uwag, e granice spoecznej tolerancji w sto
sunku do wielkoci marnotrawstwa s zmienne, zalene od poziomu
i charakteru kultury spoecznej, moralnej, organizacyjnej i technicznej.
Dlatego te ta definicja jest przedmiotem krytyki ze strony Ryszarda
Stockiego (2005, s. 49). Twierdzi on, e wad tej definicji jest odwoanie
do spoecznego dowodu susznoci, czyli spoeczna tolerancja traktowana
jako kryterium normalnoci, ze wzgldu na ogromne przyzwolenie spo
eczne na patologie, jako patologiczne wskazane byyby nieliczne orga
nizacje.
W zwizku z tym proponuje on nastpujc definicj: patologi jest
kada dysfunkcja w organizacji, taka, ktra nie pozwala na osignicie
realistycznych, wyznaczonych dla danej organizacji i zgodnej z dobrem
spoecznym celw w zakadanym czasie i przy okrelonych rodkach.
Moim zdaniem ta definicja odwouje si z kolei do wielu poj wymaga
jcych dalszego precyzyjnego zdefiniowania, takich jak: dysfunkcja,
realistyczne cele, dobro spoeczne. W mojej definicji spoeczne uznanie
skali marnotrawstwa ma charakter sformalizowany, taki jak podane
przykady: oficjalnego limitu rozkuszu, limity dodatku kasjerskiego,
deficytu budetowego czy dugu pastwowego. Rwnie samo pojcie
marnotrawstwa jest precyzyjnie zdefiniowane. Oczywicie skala sfor
malizowanego, dopuszczalnego marnotrawstwa jest funkcj kultury da
nego rodowiska. Na przykad tradycja bakszyszu w spoecznociach
arabskich nie jest formalnie tolerowana w Europie, aczkolwiek tzw.
prowizja, a wic jaka korzy materialna za zaatwienie konkretnej
sprawy w biznesie, bya i jest zwyczajowo akceptowana w rnych kra
jowych kulturach europejskich. Ma wic racj Ryszard Stocki, mwic
o relatywizmie ocen spoecznych.
Jedn z szeroko omawianych form patologii organizacji jest tzw.
negatywna autonomizacja, ktra obejmuje m.in.:
zmian celu gwnego na uboczny lub inny cel gwny,
zmian sposobu dziaania,
tak zmian celw, w ktrej rodek dziaania (cel poredni) staje si
celem gwnym (Kieun 1971; Pszczoowski 1978).
Tej problematyce powicono w klasycznej literaturze ameryka
skiej i polskiej wiele opracowa monograficznych (Kieun 1978). Za
interesowanie tym tematem wynika m.in. z powszechnej akceptacji

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


teleologicznego charakteru organizacji i wiadomoci wpywu celu na
jej struktur i funkcjonowanie. Joseph August Literrer (1963) pisze:
Organizacja jest tworzona dla realizacji jakiego celu (...). Cel w jest
nie tylko racj jego istnienia, ale ma gboki wpyw na wewntrzn
struktur organizacji. Plastycznie wyraa rwnie myl o celu jako
kwalifikatorze organizacji: Relacja midzy celami a organizacj jest
analogiczna do relacji midzy celem budynku a jego konstrukcj. (...)
adekwatno budynku bdzie w duym stopniu okrelona przez to, jak
dobrze suy celowi, dla ktrego zosta wzniesiony. Podobnie jest z or
ganizacj: jej cel lub zamierzenia okrelaj wiele jej cech i su jako
miara adekwatnoci organizacji.
Hans Vaihinger (1924), jeden z najwybitniejszych niemieckich kantystw, zastanawiajc si nad celem mylenia, usiowa dociec, skd si
bierze nieokiezana dza poszukiwania przyczyn. Prbujc odpowie
dzie na to pytanie, sformuowa prawo przerastania rodkw nad cele.
Zdaniem Vaihingera jest to prawo wystpujce czciej ni nawet pra
wo grawitacji; obejmuje bowiem swoim zasigiem te wiat psychiczny,
a polega na tym, e czynno, ktra pierwotnie bya jedynie rodkiem do
celu, staje si celem sama w sobie i odbiera siy pierwotnemu celowi.
Std te i mylenie bdce najpierw rodkiem do osignicia konkret
nych celw yciowych stopniowo stawao si celem samym w sobie,
prowadzc do bezuytecznych i czasem szkodliwych rozwaa nad za
gadnieniami nierozwizywalnymi, bezsensownymi, takimi jak pytania
o pocztek ruchu, o sens wiata, o stosunek ruchu i czucia.
Ten tok rozumowania sta si dla Vaihingera podstaw sformuo
wania tezy o objciu wiadomoci wiata nie wtedy, gdy nad jego
zagadkami rozmylamy, ale gdy w nim dziaamy.
W moich rozwaaniach nie s jednak wane wnioski wyprowadzane
ze sformuowanego prawa w odniesieniu do roli mylenia, ktre ju byy
mocno krytykowane przez Zieleniewskiego i nie s zgodne z filozofi
wspczesnego zarzdzania, gdzie wanie myl, wiedza, koncepcja s
podstawowym kapitaem organizacji i podstaw sprawnego dziaania.
Warto natomiast zauway, e samo to prawo jest prb uoglnienia
patologicznej deformacji celu, aczkolwiek deterministyczny akcent tkwicy
w jego sformuowaniu nie znajduje penego empirycznego potwierdzenia
(zob. Zieleniewski 1933).
Cytowani twrcy ideologii materializmu dialektycznego niechtnie
rwnie analizowali problem przemieszczenia si celw w skali makroorganizacyjnej, stymulujc, bez maa 200 lat pniej, w powanym stop
niu aktualn ideologi alterglobalizmu. W koncepcji Karola Marksa
klasowe buruazyjne pastwo nie realizuje celw afirmowanych przez
cae spoeczestwo, jest ono swoist pasoytnicz narol na ywej tkance
organizmu spoecznego. Osiga wic nie te cele, ktre s wyznaczone

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w programach wyborczych. Buruazja wygasza hasa nierealizowane
w praktyce, wystpuje bowiem zjawisko negatywnej autonomizacji
monopolistycznego kapitau. Podobnie Wodzimierz Lenin (1951) podda
krytyce wielkie monopole wcigajce wiat w orbit swoich wasnych
partykularnych interesw, niezgodnych z formuowanymi celami reali
zacji spoecznego zapotrzebowania.
Psycholog i filozof niemiecki Wilhelm Wundt (1912) w swoim dziele
o etyce przedstawi koncepcj heterogonii celw, ktra potwierdza
si do czsto w pragmatyce wspczesnego ycia publicznego.
Jego zdaniem poczynania ludzkie czsto powoduj skutki odmienne
od celw, ktrymi suyy. Powstaj skutki nieprzewidziane, ktre z kolei
wytwarzaj nowe pobudki, a wic i nowe cele. W ten sposb tworzy si
zjawisko tymczasowoci celw: nie ma i nie moe wic by staych celw
dziaania. Wedug Wundta prawidowo ta stanowi podstawowe pra
wo rozwoju kultury. Jego koncepcja nie dotyczy jednak bezporednio
zjawiska przemieszczania si celw w sensie zmiany ich hierarchii (cele
porednie staj si celami kocowymi), lecz zjawiska faktycznej niemo
noci osigania zaoonych celw, powstania nieprzewidywalnych
skutkw dziaania.
W gruncie rzeczy koncepcja Wundta ma charakter fatalistyczny;
wystpuje instytucjonalna niemono realizacji caoci zaoonych
celw, wikszo z nich poprzez mechanizm dewiacyjno-genetyczny
przetwarza si w cele odmienne, z ktrych te wikszo nie bdzie
realizowana. Ten metafizyczny ewolucjonizm pozostaje w konflikcie
z optymizmem prakseologicznej koncepcji sprawnej realizacji zaoo
nego celu, jednak, jak to zobaczymy w toku analizy procesu polskiej
transformacji, nie jest tak odlegy od rzeczywistoci.
Problem przemieszczenia celw zainteresowa rwnie Jamesa G.
Marcha i jedynego noblist z dziedziny organizacji i zarzdzania, Herberta
Simona (March, Simon 1964). Punktem wyjcia ich rozwaa jest za
gadnienie podziau pracy, ktry wymaga przeprowadzenia analizy rod
kw i celw. Okrelone rodki dziaania staj si celami pomocniczymi,
ktre mog by przydzielane poszczeglnym jednostkom organizacyj
nym. Jednostka majca realizowa cele pomocnicze wykazuje skonno
do pomijania innych celw pomocniczych, nieobjtych zasigiem jej
dziaania. Powstaje bowiem przesunicie centrum uwagi. Jednostka
okrela sytuacj, w ktrej si znajduje, w sposb jednostronny, uproszczo
ny, wanie z punktu widzenia osiganych przez siebie celw pomocni
czych, nawet gdy te ostatnie s sprzeczne z celami wikszej organizacji.
Ta skonno ulega wzmocnieniu przez co najmniej trzy mechaniz
my poznawcze. Pierwszy z nich dotyczy osoby podejmujcej decyzje,
drugi - jednostki organizacyjnej, trzeci - rodowiska, w ktrym ta
jednostka dziaa:

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


a) Mechanizm indywidualnego wzmocnienia wie si z udowodnion
psychologicznie tendencj do subiektywnego widzenia rzeczywistoci
w obrbie okrelonego ukadu odniesienia. Spostrzeenia niezgodne
z nim zostaj odfiltrowane przed dojciem do wiadomoci, albo
ulegaj odpowiedniej interpretacji, lub racjonalizacji usuwajcej
rozbieno. Istnieje tu idealne sprzenie zwrotne midzy ukadem
odniesienia a treci spostrzee.
b) Mechanizm wzmacniajcy jednostronno widzenia, tkwicy w samej
jednostce organizacyjnej to charakter cznoci wewntrz grupy,
ktry powoduje skupienie informacji przez zbieranie jej od osb
o jednolitej identyfikacji organizacyjnej i zawodowej, a wic podlega
jcych jednolitemu procesowi odfiltrowania lub interpretacji spo
strzeenia.
c) Trzeci czynnik wzmacniajcy jednostronno widzenia to niejedna
kowy odbir bodcw pochodzcych z odmiennoci otaczajcego
rodowiska. Spostrzeenia odnoszce si do rodowiska zostaj zdefor
mowane, zanim jeszcze poddane bd odfiltrowaniu przez ukad
odniesienia obserwatora. Sprzedawcy przebywaj w rodowisku
klientw, pracownicy finansowi w rodowisku bankierw, kady widzi
zupenie odmienny wycinek wiata.
Do tych przykadw Marcha i Simona dodabym problem postrze
gania wiata przez oligarchi i ludzi ulicy, ktrych widzenie wiata
jest zupenie odmienne.
Jednostronno widzenia tumaczy zjawisko preferencji celw pomoc
niczych w oderwaniu od celw podstawowych.
Z punktu widzenia interesujcej nas problematyki przemieszczania
si celw istotna jest dalsza konstrukcja celw operacyjnych i nieoperacyjnych. Te ostatnie to cele o charakterze oglnym (niedookrelone),
np. denie do powszechnego dobrobytu, a wic niemajce jednoznacz
nego miernika umoliwiajcego porwnania innych alternatyw, a wi
ce si z konkretnym dziaaniem przez wprowadzenie i realizacj celw
pomocniczych, ktre staj si w ten sposb celami operacyjnymi.
Przy potrzebie dokonania wyboru dziaania cele oglniejsze zostaj
zastpione przez cele pomocnicze, wanie dlatego, e maj charakter
operacyjny. W ten sposb dziaa te mechanizm przemieszczania celw
podstawowych z pomocniczymi.
Problemem przemieszczania si celw zajmowa si rwnie Robert
K. Merton (1957, s. 199). Sformuowa on tez o zwikszeniu si inter
nalizacji przepisw organizacyjnych, ktre wprowadzone dla osignicia
konkretnych celw organizacyjnych staj si wartoci sam w sobie,
niezalenie od realizacji tych celw. W ten sposb mnoy si liczba

WZM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wydawanych przepisw, a samo ich wydanie staje si podstaw pozy
tywnej oceny.
Patologiczne zjawisko przetwarzania si rodkw w cele same w sobie
omawiaj rwnie Peter Michael Blau i W. Richard Scott (2003). We
dug nich polega ono na taktycznej zmianie celw w stosunku do pier
wotnych, w zwizku z presj otoczenia, np. w organizacji politycznej,
gdzie nastpuje pewne odejcie od pocztkowego programu, chociaby
przez przyjcie postawy bardziej umiarkowanej i bardziej zachowawczej
w celu przeciwstawienia si naciskowi wrogiego otoczenia.
Klasyczn literatur europejsk dotyczc fenomenu patologii orga
nizacyjnej reprezentuje Michel Crozier (1967). W Biurokracja. Anatomia
zjawiska pisze: Wspczesnemu postpowi standaryzacji, przewidywa
nia i w ogle racjonalizacji towarzyszy w sposb paradoksalny coraz
wiksza zaleno od niezbdnego personelu, ktry o wiele atwiej, ni
to byo dawniej, moe zachowa autonomiczne podejcie do wytyczo
nych celw. Autor widzi tu problem oporu ze strony ludzi, ktry po
woduje dewiacje celu instytucji przez odpowiednie jego przetwarzanie
i przystosowywanie do zautonomizowanych partykularnych interesw-orientacji. Cele-zadania nie odpowiadaj w peni celom-orientacjom
pracowniczym.
Opr stawiany przez ludzi ma genez m.in. w zjawiskach kulturo
wych. Patologiczne objawy w organizacji s spowodowane wzgldn
sprzecznoci pomidzy celami do ktrych d organizacje (i ktre
ksztatuj si zgodnie z zasadami racjonalnoci) a rodkami kontroli
spoecznej okrelonymi przez zachowanie pierwotne i charakterystyczne
wartoci systemu kulturowego.
Michel Crozier widzi w przemieszczeniu rwnie niezbdny rodek
zabezpieczenia si danej grupy przeciwko innym grupom i caej orga
nizacji. Uciliwo regulaminw i bezosobowo zada wprowadzaj,
zdaniem Croziera, rytualizacj dziaa poszczeglnych grup i auto
nomizacj ich celw grupowych: izolacja kadej warstwy (szczebla)
umoliwia jej sprawowanie kontroli nad wszystkim, co wchodzi w zakres
jej interesw i pozwala na lekcewaenie oglnych celw organizacji (...)
mona pj jeszcze dalej i powiedzie, e chcc uzyska lepsze wyniki
przetargu z reszt organizacji, dana warstwa (szczebel) powinna twier
dzi, e speniane prze ni funkcje stanowi cel sam w sobie. W tym
aspekcie rytualizm czonkw grupy staje si wanym elementem w jej
strategii, pozwala grupie afirmowa jej odrbno, twierdzi, e jej szcze
glne cele s celami oglnymi albo s decydujcymi celami porednimi,
od ktrych osignicia zaley uzyskanie celw oglnych.
Konkludujc, dla M. Croziera zagadnienie przemieszczenia celw
i rozbienoci midzy postulowanymi a realizowanymi przez poszcze
glne grupy celami ma nastpujce obiektywne przyczyny obrazujce

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


instytucjonalny konflikt midzy sztywnoci i rygoryzmem biurokracji
a yw materi postaw i uczu ludzi w niej dziaajcych:
a) okrelone tradycje kulturowe,
b) strategi grupy wyznaczajc lini dziaania w swoim interesie, przez
prb narzucenia swego partykularnego celu jako celu oglnego.
W polskiej literaturze z okresu przed transformacj mamy wiele
koncepcji teoretycznych z jednoczesn bogat inwentaryzacj konkret
nych patologicznych sytuacji. Wie si to z dynamicznym rozwojem
prakseologicznej teorii organizacji i zarzdzania (Kieun 2002), ktrej
zoty wiek w Polsce zapocztkowa Tadeusz Kotarbiski swoim Trak
tatem o dobrej robocie (1955).
Jan Zieleniewski (1975), opisujc zjawisko negatywnej autonomizacji,
zwrci uwag na niebezpieczestwo przybierania przez partykularne
cele jednostek regulujcych i pomocniczych (ktre to cele s w istocie
tylko rodkami do celw instytucji rozpatrywanej w szerszym przedzia
le) pozorw celw kocowych. Proces ten, sprowadzajcy si do przera
stania rodkw ponad celami, mona opisa take jako tendencj do
autonomizacji pomocniczych i regulujcych jednostek organizacyjnych,
wskutek niedostrzegania przez kierownikw i pracownikw szerszych
przedziaw instytucji, w szczeglnoci krgu zewntrznego. Jako przy
kad J. Zieleniewski wskazuje pomocnicze jednostki ksigowoci, kt
rych negatywna autonomizacja polega na tym, e stawiaj sobie dodat
kowe zadania, nieistotne dla realizacji podstawowego celu instytucji,
wykonuj przepisy dla nich samych, sporzdzaj np. bilans z du liczb
analitycznych zacznikw, ale kosztem znacznego opnienia, co dla
kierownictwa jest niekiedy mniej cenne ni szybka informacja ksigowa,
natychmiast po zamkniciu roku. Inny przykad autonomizacji to jed
nostka utworzona do wykonywania ad hoc zada kontrolnych, ktra
chwilowo niewykorzystana przez kierownictwo zaczyna kontrolowa
dla kontroli.
Niejednokrotnie rdem tych zjawisk jest nadmierny wzrost poszcze
glnych jednostek pomocniczych, powodujcy stwarzanie sobie fikcyj
nych zada, ktre z kolei uzasadniaj konieczno dalszego rozwoju.
Zieleniewski omawia te fenomen nadmiernej formalizacji, zbyt duej
liczby rnego rodzaju aktw normatywnych, jako wyraz przerastania
rodkw nad celami.
Zagadnieniem przemieszczania si celw pomocniczych zajmowaa
si rwnie Jadwiga Staniszkis (1969). Uwaa ona, e tej problematyki
nie mona rozpatrywa w oderwaniu od systemu bodcw i ocen dzia
ajcych w organizacji. Zdarza si, e okrelony bodziec wywouje zacho
wanie, ktre ma doprowadzi do stanu podanego ze wzgldu na za
oone funkcje organizacji. Gdy bodziec nie wygasa mimo zmienionych

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


warunkw, gdy w dalszym cigu nagradza si zachowanie niedoprowadzajce do realizacji zaoonych funkcji, podany staje si nie ostatecz
ny stan, lecz dziaanie, ktre byo pomylane jako rodek prowadzcy
do jego osignicia (...) ograniczono rodkw materiaowych i finan
sowych umoliwia przerodzenie si rnorodnoci celw pomocniczych
w trwae partykularyzmy. Moemy wyrni przejawy partykularyzmu
poszczeglnych szczebli w obrbie zarwno jednej hierarchii organiza
cyjnej, jak i caych pionw organizacyjnych.
Na patologiczne zjawisko wykonywania przepisw dla przepisw
z lku o sankcje za ich niewykonanie zwraca uwag Salomea Kowalew
ska. Jest to specyficzna autonomizacja, obejmujca funkcjonowanie nie
jednostki organizacyjnej, lecz formy dziaania organizacyjnego. Lk
przed skutkami przekroczenia przepisw spowodowa uznanie ich za
cel sam w sobie przy zobojtnieniu na pierwotne cele, ktre dziki tym
przepisom naleao osign (Kowalewska 1962, s. 104). Autorka twier
dzi jednak, e przemieszczenie celw i rodkw w instytucji wywouje
oburzenie jako protest przeciwko biurokratycznemu stylowi pracy, ktry
pozwala zasania si przepisami przed odpowiedzialnoci i uchyla si
od wykonywania istotnych zada.
Autonomizacja, ktrej rne postacie opisywane w literaturze nauko
wej z okresu przed polsk transformacj zostay powyej przedstawione,
wystpuje w nastpujcych podstawowych formach, nawizujcych do
przemiennoci zaoonego celu organizacji (Kieun 1971):
1. zamiany celu gwnego na uboczny lub inny cel gwny powodujcy
marnotrawstwo w skali spoecznej przekraczajce granice dopusz
czalnej tolerancji,
2. zmiany sposobu dziaania, ktra choby nawet nie spowodowaa zmia
ny celu gwnego, jest przyczyn marnotrawstwa w skali spoecznej
przekraczajcego granice dopuszczalnej tolerancji,
3. takiej zmiany celu, w ktrej rodek dziaania staje si celem gwnym,
rwnorzdnym albo prawie rwnorzdnym z gwnym, powodujc
marnotrawstwo w skali spoecznej przekraczajce granice dopuszczal
nej tolerancji,
4. zachwianie niezbdnej rwnowagi midzy funkcjami podstawowymi
a regulacyjnymi i pomocniczymi.
Wyodrbnion form patologii organizacji jest negatywna fikcja
organizacyjna, czyli autonomizacja fikcji, teoretycznie zdefiniowana
przez Witolda Jarzbowskiego (1978, s. 99). Zwraca on jednak uwag na
wieloznaczno terminu fikcja, pochodzcego od aciskiego czasow
nika fingo, fingere - tworzy, ksztatowa, udawa, zmyla. W jzyku
polskim przyjy si dwa ostatnie znaczenia. W jzyku potocznym fikcja
oznacza co, co jest niezgodne z prawd, oczywisty fasz, czasem nawet

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


przestpstwo (fikcyjne wiadectwo lekarskie, fikcyjna posada, sfingo
wany dokument).
Cytowany ju niemiecki filozof H. Vainhinger (1924) stworzy kie
runek filozoficzny zwany fikcjonizmem. Twierdzi, e w nauce mamy do
czynienia tylko z fikcjami - s nimi wszystkie oglne pojcia i teorie,
schematy, modele, personifikacje i hipotezy, kategorie etyki (gos sumienia, wolno woli), pojcia matematyczne (prnia, punkt, linia
itpj, pojcia prawne, statystyczne (np. przecitny czowiek), ekonomiczne
' np. homo oeconomicus - sprowadzenie przez Adama Smitha wszystkich
praw ekonomicznych do materialnego egoizmu). Istniej poza tym fikcje
w wiecie pozanaukowym, tkwice w mitach i sztuce, rne konwen
cjonalne kamstwa tworzce fikcje polityczne, oficjalne, kurtuazyjne
Jarzbowski 1978).
Filozoficzne koncepcje Vaihingera byy krytykowane jako totalne
negowanie wartoci nauki (Zieleniewski 1933; Szumski 1969; Jarz
bowski 1978), susznie jednak zwracaj uwag na odgrywanie pewnej
nienegatywnej roli przez fikcj w rozumowaniu naukowym i w naucza
niu. Fikcje (w znaczeniu pojcia, wyobraenia, ktremu nic nie odpo
wiada w rzeczywistoci) wprowadza si ze wzgldw metodologicznych
jako wzorzec, do ktrego zbliaj si pewne zjawiska zachodzce w rze
czywistoci. Fikcje tego rodzaju, tzw. modele i typy idealne, jak np.
typ idealny biurokracji Maxa Webera, to fikcje heurystyczne, ktre nie
maj w peni adekwatnych odpowiednikw w rzeczywistoci, ale ktre
reprezentuj pewne walory odkrywcze, inwencyjne lub dydaktyczne.
Filozof amerykaski Morris Raphael Cohen (1931) twierdzi, e
wszystkie hipotezy naukowe, dopki nie s zweryfikowane, nosz w so
bie elementy fikcji zwizanej z myleniem abstrakcyjnym. Z socjologicz
nego punktu widzenia istnieje te cisy zwizek fikcji z rytualizacj
ycia spoecznego, pewn form postpowania i nazewnictwa, jak np.
nazywanie brytyjskiej wojennej marynarki Flot Jej Krlewskiej Mo
ci (Jarzbowski 1978a, s. 103). W praktyce demokracji socjalistycz
nej mielimy cay repertuar fikcyjnej tytuomanii, poczwszy od caej
serii bawochwalczych okrele Wodza Postpowej Ludzkoci Jzefa
Stalina. W reasumpcji swoich rozwaa Witold Jarzbowski (1978, s. 103)
formuuje nastpujc definicj autonomicznej negatywnej fikcji orga
nizacyjnej:
Przez negatywne fikcje organizacyjne rozumiemy takie formalne
ukady organizacyjne, ktre nie odpowiadaj konkretnej rzeczywistoci
i zostay zastpione przez formalne ukady rzeczywicie istniejce, kt
re z jednej strony powoduj, a z drugiej za s wycznie utrzymywane
przez dziaania pozorne. Innymi sowy jest to taki podsystem istniejcy
w ramach danego systemu, ktry nie spenia adnej funkcji w stosunku
do realizacji celu systemu. Istotne jest w tej definicji iunctim midzy

M SM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


fikcj organizacyjn (fikcyjnym ukadem organizacyjnym) a dziaaniami
pozornymi. Tylko wtedy, gdy one wystpuj, czyli jeli w celu utrzyma
nia jakiego ukadu wykonywane s dziaania pozorne, mona mwi
o negatywnych fikcjach organizacyjnych, traktujc je jako zjawisko pa
tologiczne i to jedynie, gdy spoeczny koszt dziaa pozornych jest wyszy
ni jakakolwiek relatywna celowo utrzymania fikcji organizacyjnej.
W dalszym cigu swych rozwaa Jarzbowski trafnie okrela mo
liwe skutki negatywnych fikcji organizacyjnych jako wysokie mate
rialne i moralne koszty spoeczne i demoralizujcy wpyw na czonkw
organizacji poprzez tworzenie postaw, w ktrych wiksz wag przywi
zuje si do dziaa pozornych ni do rzetelnych, faktycznych osigni.
Problem upowszechnienia fikcyjnych postaw, obrazowo przedstawianych
przez Krystyn Daszkiewicz (1971) jako postawy kuglarza, sta si
w komunistycznej Polsce podstaw degeneracji etosu pracy i autentyzmu
realizacji zaoonych celw dziaania.
Typowe patologie zarzdzania publicznego w mniejszym czy wik
szym stopniu wystpujce nawet w najlepiej ocenianych strukturach
organizacyjnych to obok negatywnej fikcji organizacyjnej symboliczni
Czterej Jedcy Apokalipsy Biurokracji: Gigantomania, Luksusomania,
Korupcja i Arogancja Wadzy (Kieun 2000).
Gigantomania to tendencja do permanentnego liczbowego wzrostu
jednostek organizacyjnych, zwikszania stanu zatrudnienia i mnoenia
bytw organizacyjnych. Wie si ona z ambicj rozszerzania zakresu
wadzy, ktrej istotnym wyznacznikiem jest wielko kierowanej jed
nostki organizacyjnej i zwizane z ni gratyfikacje pienine, tytu su
bowy, warunki pracy. Jest to wic efekt naturalnej tendencji polepszania
swego bytu zarwno w sferze materialnej, jak i psychologicznej. Tra
dycyjnym wyznacznikiem rangi pozycji w sformalizowanej hierarchii
kadego typu jest liczba osb subowo podporzdkowanych, zobowi
zanych do wykonywania polece przeoonego. To kryterium jest
sprawdzalne zarwno w tradycyjnej Weberowskiej biurokracji, jak i we
wspczesnych strukturach sieciowych. Gigantomani okrela, we wa
ciwy sobie malowniczy sposb, wybitny uczony, profesor Uniwersytetu
we Fryburgu o. Jzef Maria Bocheski (2008, s. 131): urzdnicy s
potn klas zoon w wikszoci z pasoytw i wyzyskiwaczy (...)
urzdnikom chodzi w rzeczywistoci o interesy ich klasy, urzdnicy
maj bowiem naturaln skonno do rozmnaania si jak krlik. Aby
zapewni posady swoim kuzynom i przyjacioom, staraj si, by si uka
zyway coraz to nowe ustawy i rozporzdzenia. Klasa urzdnikw jest
rodzajem raka spoecznego, ktry rozrasta si kosztem zdrowego spo
eczestwa i jak rak zabija go, jeli nie pooy si tamy jego rozwojowi.
Luksusomania jest patologicznym we wspczesnej rzeczywistoci
nawizaniem do tradycji zewntrznej manifestacji wadzy, z bogactwem

ELEMENTY TEORII PATOLOGII ORGANIZACJI


krlewskich rezydencji, strojw, pojazdw i dzie sztuki. Przewiadczenie
0 koniecznoci takiej zewntrznej manifestacji doprowadzio do para
doksalnego, a jednoczenie, patrzc na rozwj sztuki, pozytywnego
fenomenu bogactwa kociow i rnego typu miejsc kultu chrzeci
jaskiego, religii objawionej prawdy, goszcej ide bogosawiestwa
biednych, priorytetu wartoci moralnych nad materialnymi, znikomej
doczesnej wartoci bogactwa materialnego, priorytetu filozofii by nad
mie. Rwnie komunistyczna rewolucja klasy uciemionych, pro
testu przeciwko supremacji klasy bogatych, zrodzona z kultu jej likwi
dacji, manifestowaa ostatecznie swoj si luksusem parad, rezydencji
kierownictwa, mundurami generalicji obwieszonej mas orderw z prze
wag zotej ornamentacji. Ta typowa cecha wikszoci ludzi, polegajca
na zewntrznym manifestowaniu swojego statusu materialnego i wa
dzy, przejawia si w rnorodnych formach w zarzdzaniu publicznym,
stanowic jedn z typowych patologii rwnie polskiej rzeczywistoci
w kolejnych powojennych etapach. Byy to, ironicznie zwane przez
warszawsk ulic demokratki, importowane chevrolety dla central
nej partyjnej kadry kierowniczej, pniej luksusowe gmachy ministe
rialne, np. Ministerstwa Finansw, z marmurowym korytarzem przed
gabinetem ministra, czy wytworne, odosobnione centrum gabinetw
kierownictwa Narodowego Banku Polskiego. Wyzyskiwana w ustroju
komunistycznym klasa robotnicza szybko wykazaa si identycznymi,
atwymi do zaobserwowania, tendencjami.
Korupcja - kolejny potny Jedziec Apokalipsy - jest znana od
pocztku istnienia rodzaju ludzkiego, poczwszy od Adama i Ewy. We
dug definicji OECD i Banku wiatowego (Strapenhurst 1999) jest to:
Naduycie urzdu publicznego lub funkcji penionej w sektorze pry
watnym dla korzyci osobistej (...) zamierzone dziaanie jednej lub kilku
osb spord kierownictwa lub odpowiedzialnych za zarzdzanie pracow
nikw lub osb trzecich, w celu osignicia nieuczciwej bd niezgodnej
z prawem korzyci.
Wedug Ustawy z dnia 5 sierpnia 2010 roku (Dz.U. z dnia 18 sierpnia
2010), art. 1 pkt 3a: korupcja jest to czyn polegajcy na: obiecywaniu,
proponowaniu lub wrczaniu, przez jakkolwiek osob, bezporednio
lub porednio, jakiejkolwiek nienalenej korzyci osobie penicej
funkcj publiczn dla niej samej lub dla jakiejkolwiek innej osoby w za
mian za dziaanie lub zaniechanie dziaania w wykonywaniu jej funkcji.
Trzy dalsze punkty bardzo szeroko definiuj korupcj osb suby pu
blicznej i korupcj w ramach dziaalnoci gospodarczej.
Korupcja jest przedmiotem licznych bada w skali wiatowej, a w Pol
sce nawet przedmiotem wyodrbnionej dziaalnoci operacyjnej Cen
tralnego Biura Antykorupcyjnego i aktywnej dziaalnoci badawczej
1projektodawczej specjalnego urzdu ministerialnego, istniejcego od

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


2007 roku, ktry zapowiada jeszcze w roku 2011 now ustaw sejmo
w, zawierajc daleko idce dziaania zapobiegajce tej patologii.
Czwarty Jedziec Apokalipsy - A rogancja Wadzy - ma rdo
w wielowiekowej tradycji dystansu midzy wadc a poddanymi, wyra
ajcej si padaniem na kolana, caowaniem rki, rn form ukonw
itp. Te zewntrzne formy dystansu obecnie ju zaniky, cho utrzyma
si zwyczaj dygania kobiet przy powitaniu z par krlewsk w Wielkiej
Brytanii. Tradycja dystansu i, co za tym idzie, czsto postawa arogancji
funkcjonariuszy administracyjnych, rzadziej sektora prywatnego, w re
lacjach z szeregowym petentem, jest w Polsce czsto spotykana. Te
postawy rozwija rwnie znana instytucja VIP-w majcych specjalne
uatwienia i specjalnie ugrzecznion obsug, np. w trakcie podroy
samolotem. Dojedajc samochodem do lotniska na Okciu, widzimy
informacj o drodze dla VIP-w i oddzielny wjazd do garau oznaczony
dla VIP. Podobnie na wszystkich wiatowych lotniskach s specjalne,
luksusowo wyposaone, zamknite poczekalnie tylko dla VIP-w, tzn.
posiadaczy biletw klasy biznesowej, lub wyrnionych osb, np. pra
cownika jakiej firmy wsppracujcej z dyrekcj lotniska czy czonka
miejscowej wadzy. W ten sposb doprowadza si do coraz wikszej
segregacji spoecznej, sprzyjajcej ksztatowaniu si postawy arogancji
na zasadzie Czy pan wie, kim ja jestem?. Ta arogancka postawa w sto
sunku do petenta jest jeszcze czsto spotykana w wielu polskich urz
dach. W tzw. krajach rozwijajcych si, np. w Afryce Centralnej, jest
to regua - urzdnik traktuje klienta z pozycji autokratycznego decy
denta. Jednym z podstawowych tematw szkolenia kadry administra
cyjnej krajw Afryki Centralnej bya wanie nauka kulturalnego,
yczliwego stosunku do klienta, przejawiajcego si w amerykaskim
zwrocie Can I help you?

Rozdzia 2

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI

Transformacja jest procesem gruntownego przeksztacenia, przemiany


obejmujcej moliwie najwiksz cz organizacyjnej rzeczywistoci,
a wic struktury zarwno ekonomicznej (Stiglitz 2004), jak i spoecznej,
ksztatujcych obraz jej kultury. Totalitarna wadza i planowa gospo
darka socjalistyczna wyksztacia specyficzny model homo souieticus
(Tischner 1981). Nowe warunki liberalnej demokracji i wolnego rynku
niewtpliwie ksztatuj odmienne struktury rzdzenia pastwem
i upowszechnienie adekwatnej postawy spoecznej. Aby t odmienno
zdefiniowa i okreli zakres jej patologicznoci, konieczna jest wia
domo punktu wyjcia, podstawowych elementw spoeczno-ekonomiczno-kulturowej rzeczywistoci PRL, jego dziedzictwa zakodowanego
zarwno w spoecznej wiadomoci, jak i organizacyjnych strukturach
sfery zarzdzania we wszystkich dziedzinach.
Histori lat 1945-1989 komunistycznej, jak nazywaj Jakub
Karpiski (2006), Polski, oficjalnie okrelanej jako demokracja ludo
wa, a pniej Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL) mona podzieli na
wyranie wyodrbnione etapy, stale podporzdkowane jednemu celowi
budowy socjalizmu, ale wykazujce istotne odrbnoci. Potoczne na
zywanie za Karpiskim powojennej Polski lat 1945-1989 komuni
styczn nie jest cise, bo formalnie rzecz biorc, bya ona pastwem
dopiero budujcym socjalizm, po zbudowaniu ktrego miao si dy
do osignicia etapu, w ktrym kady bdzie mg w peni zaspokoi
swoje potrzeby (od kadego wedug jego moliwoci, kademu wedug
jego potrzeb), a struktura pastwowa klasowego spoeczestwa zostanie
zlikwidowana. Jednak uproszczona formua Karpiskiego powszechnie
si przyja. Bd wic jej uywa, mwic zarwno o Polsce tego okresu,

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


jak i o kadrze partyjnej komunistycznej partii, eufemistycznie nazwa
nej Polsk Zjednoczon Parti Robotnicz (PZPR).
Lata 1945-1949 to okres likwidacji opozycji antykomunistycznej,
brutalnej, zbrodniczej walki z byymi onierzami AK, to wyrafinowana
likwidacja podziemnej reprezentacji emigracyjnego rzdu londyskiego,
masowe sdowe egzekucje, deportacje do guagw radzieckich bojow
nikw antyniemieckiego podziemia (Kieun 2010a, s. 555). Likwidacja
oficjalnej opozycji Polskiego Stronnictwa Ludowego, faszerstwa refe
rendum i wyborw do Sejmu. Likwidacja Polskiej Partii Socjalistycznej
przez jej poczenie z Polsk Parti Robotnicz i stworzenie jednej rzdz
cej Partii: Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej z dwiema, formalnie
niemarksistowskimi, satelitarnymi partiami o ograniczonej autonomii:
Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym i Stronnictwem Demokratycz
nym. Jednoczenie stworzenie stowarzyszenia Pax, grupujcego proreymowe rodowisko katolikw. Fikcyjne tolerowanie roli religii katolic
kiej, np. w oddziaach wojskowych piewajcych Kiedy ranne wstaj
zorze Tobie ziemia, Tobie Boe czy udzia partyjnych PPR-owskich
dygnitarzy w procesjach Boego Ciaa. Jednoczenie jest to okres nacjo
nalizacji przemysu cikiego, bankowoci i reformy rolnej likwidujcej
bez odszkodowania prywatn wasno ziemsk ponad 50 ha i rozpo
czcie intensywnej odbudowy zniszczonych wielkich miast: Warszawy
(Trasa W-Z, Mariensztat), Gdaska, Wrocawia, Szczecina, infra
struktury kolejowej i drogowej, sieci elektrycznych, rwnolegle wielkiej
akcji alfabetyzacji, uczenia czytania i pisania dorosych analfabetw,
intensywnego rozwoju skrconych kursw szkoy redniej i wyszej.
Mimo politycznego, zbrodniczego terroru Suby Bezpieczestwa
i zbrojnej walki na niektrych terenach z poAK-owsk wolnociow
partyzantk by to jednoczenie okres daleko idcej mobilizacji spoecz
nej w dziele odbudowy kraju, w widoczny sposb poprawiajcej warunki
materialnego bytowania przy akceptacji trj sektorowej struktury go
spodarki narodowej: pastwowej, spdzielczej i prywatnej. Prywatny
sektor obejmujcy handel, drobn wytwrczo, rzemioso, zreformowa
n gospodark roln i wydatna pomoc zaopatrzenia indywidualnego przez
ONZ-owskie UNRRA (tzw. amerykaskie paczki) byy istotnymi czyn
nikami podwyszenia poziomu konsumpcji spoecznej.
Lata 1949-1956 to okres stalinizacji, likwidacji prawicowego na
rodowego odchylenia w PZPR, aresztowanie I sekretarza KC PZPR
Wadysawa Gomuki, marszaka Michaa Roli-ymierskiego i gene
raa Mariana Spychalskiego. Wprowadzenie ostrego kursu nacjonali
zacji, bitwa o socjalistyczny handel, socjalistyczn wasno ziemsk
- tworzenie wiejskich spdzielni, nacjonalizacja usug. Wprowadzenie
mechanistycznego systemu zcentralizowanego zarzdzania, budowa ci
kiego przemysu i socjalistycznego miasta Nowa Huta przy gigantycznej

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


hucie, walka z Kocioem katolickim, rwnie metod negatywnej fik
cji organizacyjnej przez tworzenie ruchu ksiy patriotw i rozwoju
stowarzyszenia PAX, aresztowanie prymasa Polski kardynaa Stefana
Wyszyskiego.
Lata 1956-1970 to okres liberalizacji, odwily po krwawo stumio
nym buncie w Poznaniu, uwolnienie z wizienia i powrt do wadzy Wa
dysawa Gomuki po rewolucji w Budapeszcie. Aresztowanie i skazanie
dyrektorw departamentu b. Ministerstwa Bezpieczestwa Publicznego:
Anatola Fejgina i Jzefa/Jacka Raskiego. Rehabilitacja wielu nie
winnie skazanych politycznych winiw. Reprywatyzacja rolnictwa jedynie 17% wasnoci rolnej pozostaje w rkach pastwa i spdzielczoci
produkcyjnej, rozwj prywatnego rzemiosa, tworzenie, wzorem Jugosa
wii, samorzdu robotniczego (ustawa z listopada 1956 roku). Pierwsze
nieudane prby wprowadzenia parametrycznej metody centralnego
zarzdzania pastwow gospodark (model Oskara Langego).
Rok 1968 wsawi si zarwno protestami studenckimi, jak i anty
syjonistyczn partyjn czystk w PZPR, powodujc w rezultacie
emigracj kilkunastu tysicy polskich ydw, wrd nich wybitnych
uczonych, dziaaczy politycznych, a take funkcjonariuszy aparatu bez
pieczestwa. Mimo wzrostu produkcji utrzymuje si stale gospodarka
niedoboru; w drugiej poowie lat 60. wzmagaj si trudnoci w elemen
tarnym zaopatrzeniu, ktre doprowadzaj do strajku w Stoczni Gdaskiej.
Lata 1970-1980 to okres po krwawo stumionym strajku w Gda
sku, upadek wadzy Wadysawa Gomuki. Nowy I sekretarz KC PZPR
Edward Gierek wprowadza kierunek otwarcia na Zachd, co znajduje
odzwierciedlenie w licznych naukowych stypendiach zagranicznych,
umowie o likwidacji wiz do Szwecji, Austrii i Finlandii. Powane za
duenie kraju kredytami zachodnimi, nieudolnie wykorzystanymi,
rozbudowa infrastruktury i szpitalnictwa. Gigantyczne inwestycje
w cikim przemyle (Huta Katowice), koncepcja budowy Wielkich
Organizacji Gospodarczych. Rozwj myli organizacyjnej zmierzajcej
do usprawnienia zarzdzania (dobra robota), spaszczenie struktury
administracyjnej przez likwidacj powiatw, rozwj drobnego sektora
prywatnego (rolnictwo, rzemioso, drobny handel - ok. 17% dochodu
narodowego). Pod koniec tego okresu znowu daleko idca gospodarka
niedoboru i niezaspokojone potrzeby rynkowe, powodujce demonstracje
i strajki robotnicze (Radom 1976), brutalnie likwidowane przez aparat
bezpieczestwa.
Lata 1980-1981 to strajk w Stoczni w Gdasku, fenomen 10-milionowego, Niezalenego Samorzdnego Zwizku Zawodowego Solidar
no, masowa walka o dalsz liberalizacj, o wolne zwizki zawodowe,
o socjalizm z ludzk twarz. Powany kryzys ekonomiczny, daleko idcy
brak zaopatrzenia, wprowadzenie systemu zaopatrzenia kartkowego.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Lata 1981-1983 to wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981
roku, delegalizacja Solidarnoci, internowanie jej dziaaczy, pogbia
jcy si tragiczny kryzys ekonomiczny, brak zaopatrzenia, prby reform
gospodarczych, rozwj podziemnego solidarnociowego ruchu oporu,
ostre represje Suby Bezpieczestwa.
Lata 1983-1989 - podziemna walka zdelegalizowanej Solidarnoci:
ostre, zbrodnicze represje Suby Bezpieczestwa (m.in. morderstwo
ksidza Jerzego Popieuszki i tajemnicze, niewyjanione morderstwa
kilku innych ksiy), prby reform ekonomicznych idcych w kierunku
stopniowego wprowadzenia wolnego rynku. Grudzie 1988 - ustawa
o dziaalnoci gospodarczej, wprowadzajca moliwo prowadzenia
prywatnej dziaalnoci gospodarczej na zasadach kodeksu handlowego
z 1934 roku. Luty 1989 - Okrgy St i umowa o podzieleniu si wa
dz komunistw z lewicowym rodowiskiem opozycji solidarnociowej.
Rzd kierowany przez przedstawiciela opozycji reprezentujcy now
koalicj: Solidarno, ze Stronnictwem Demokratycznym i Polskim
Stronnictwem Ludowym (zmieniona nazwa Zjednoczonego Stronnictwa
Ludowego). Pocztek procesu transformacji ustrojowej, w zaoeniu
ustroju spoecznej gospodarki rynkowej i demokracji.
Syntetyczny przegld etapw rozwoju ludowej demokracji w Polsce
obrazuje realizacj procesu politycznej i ekonomicznej sowietyzacji
Polski, prby stopniowego dostosowania do socjalistycznego modelu
Zwizku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zgodnie bowiem
z umow trzech aliantw w Teheranie w 1943 roku i w Jacie w 1945 roku
Polska znalaza si w sferze wpyww ZSRR ze stacjonujc w niej Ar
mi Czerwon.
Bezprecedensowa, limitowana, bezkrwawa rewolucja Solidarnoci
zjednoczya wikszo spoeczestwa w oporze przeciwko bdom i wy
paczeniom totalitarnej wadzy partii. Mimo ostrych represji stanu
wojennego i pniejszej paroletniej walki z podziemn organizacj So
lidarnoci doszo do zgody komunistycznego reymu na czciowe po
dzielenie si wadz, na podstawie ustale z Okrgego Stou z opozycj.
Dalszy rozwj sytuacji midzynarodowej, likwidacja Zwizku Socja
listycznych Republik Radzieckich i ewakuacja Czerwonej Armii z Polski
doprowadziy do uzyskania penej niepodlegoci, ale z aktywnym uczest
nictwem kadry PZPR w kierownictwie ycia publicznego, formalnie
samozlikwidowanej i przeksztaconej w parti socjaldemokratyczn
- SdRP.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI

KOMUNISTYCZNA STRUKTURA ZARZDZANIA PASTWEM


Linia partii
System zarzdzania pastwem mia charakter sieciowej struktury ma
cierzowej rwnolegych hierarchicznych linii cile ze sob skoordyno
wanych i kierowanych przez przodujc si: parti komunistyczn,
eufemistycznie nazwan w Polsce w roku 1948 Polsk Zjednoczon Par
ti Robotnicz, ktra w okresie swojej maksymalnej liczebnoci miaa
ponad 3 miliony czonkw poddanych rygorystycznej partyjnej dyscy
plinie. Ideologi partii by fundamentalny materializm dialektyczny,
zdecydowanie przeciwny filozofii spirytualistycznej, a w dziedzinie eko
nomicznej zcentralizowana gospodarka planowa, majca w kocowym
okresie swojego rozwoju doprowadzi do likwidacji klasy wyzyskujcej
ludzi pracy, zaspokojenia wszystkich potrzeb nowego bezklasowego spo
eczestwa i umoliwi wszystkim ludziom wysoki poziom osobistego,
materialnego i moralnego rozwoju. Ideologia partii miaa charakter fun
damentalny, nietolerancyjny w stosunku do innych koncepcji wiatopo
gldowych, a zwaszcza zwizanych z religi. Synne powiedzenie Lenina,
e Religia to opium dla ludu byo podstaw tej wrogoci.
Ideologicznym modelem dla PZPR bya Komunistyczna Partia Zwiz
ku Radzieckiego, ktra bezdyskusyjnie akceptowaa koncepcje Marksa,
Engelsa, Lenina i Stalina. Po XX Zjedzie Partii w 1956 roku, w kt
rego trakcie Nikita Chruszczw ujawni zbrodnie Stalina, punktem
odniesienia ideologicznego by tzw. marksizm-leninizm. W strukturze
celw tego prototypu Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej zakadano
uksztatowanie komunistycznej postawy bezklasowego spoeczestwa,
a w dugofalowej perspektywie zbudowanie wiatowego systemu komu
nistycznego i likwidacj wszystkich pastw narodowych (Constitution
of the USSR).
Istotnym problemem filozofii komunistycznej jest system moralny.
Negacja wartoci kultury judeochrzecijaskich, jak rwnie wszyst
kich innych religijnego pochodzenia wymagaa okrelenia aksjologii
komunizmu. Etyk komunistyczn jednoznacznie zdefiniowa Lenin
4 padziernika 1920 roku (Lenin 1931): Nie wierzymy w Boga i wie
my bardzo dobrze, e s ksia, ziemianie i buruje, ktrzy wystpuj
w imi Boga dla obrony swoich eksploatacyjnych interesw (...) dla nas
moralno jest w peni podporzdkowana interesowi klasowej walki
proletariatu, mwimy, e wszystko, co suy zniszczeniu starego systemu
spoecznej eksploatacji, jest moralne. Komunistyczna moralno jest
moralnoci, ktra uczestniczy w walce, czcej wszystkich pracujcych

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


przeciwko eksploatacji. Mona wic stwierdzi, e akceptowa on w peni
zasad przypisywan Machiavellemu (2008), e cel uwica rodki.
Oczywicie ta zasada bya jednoznacznie realizowana rwnie przez
polskich komunistw. Arcybiskup Jzef yciski (2005a) pisze: Naj
nowsze materiay Instytutu Pamici Narodowej zawieraj wstrzsa
jce informacje o procesie Mariana Spychalskiego1. Znajduje si w nich
taki zarzut, e oskarony on zosta o doniesienie do gestapo o podziem
nej drukarni Armii Ludowej na ul. Grzybowskiej. Broni si stwierdze
niem, e zadenuncjowa istnienie drukarni Armii Krajowej zgodnie
z dyrektyw partyjn informowania gestapo o ujawnionych przez wy
wiad Armii Ludowej podziemnych dziaaniach Armii Krajowej. Trzeba
pecha, e tajna drukarnia Armii Ludowej funkcjonowaa w bezporednim
ssiedztwie drukarni AK-owskiej i gestapo omykowo j zlikwidowao.
Efektem przewiadczenia o jedynie susznej, prawdziwej, naukowej
teorii marksizmu-leninizmu byo wyksztacenie si fenomenu syndro
mu wroga - formy krytyki odniesionej gwnie do dziedziny nauk huma
nistycznych (aczkolwiek nie tylko, istniaa bowiem np. socjalistyczna
nauka biologii). Punktem wyjcia tego syndromu bya teza o perma
nentnej walce z coraz to nowymi wrogami, pojawiajcymi si zgodnie
z zasad, e kto nie jest z nami, jest przeciw nam.
Bezwzgldno tej walki ju dawno okreli w synnej publikacji
w moskiewskiej Prawdzie wybitny pisarz radziecki, intelektualista
i przyjaciel Lenina Maksym Gorki (1930) twierdzeniem, e jeli wrg
nie poddaje si, to trzeba go zniszczy. To hermetyczne przewiadczenie
stao si regu dziaa komunizmu, liczonych w Polsce ofiarami mor
dw aparatu bezpieczestwa, i wyksztacio swoisty schemat meryto
rycznej likwidacji wszelkiej niezalenej myli w rodowisku naukowym
(Kieun 2000). Tym problemem zaj si nieodaowanej pamici prof.
Marian Mazur, usiujc wsplnie ze mn dokona ewidencji strategii
syndromu wroga w polskiej praktyce okresu stalinowskiego i niestety
do czsto i poststalinowskiego, a nawet i po roku 1989.
Przeprowadzilimy dokadn analiz wielu przypadkw strategii
krytyki naukowej niszczenia wrogw, np. maestwa Marii i Sta
nisawa Ossowskich, profesorw Romana Ingardena, Kazimierza Ajdukiewicza, Wadysawa Tatarkiewicza, Tadeusza Kotarbiskiego, ofiar
antysjonistycznej ofensywy w roku 1968 i w pniejszych latach,

1 Marian Spychalski - pseudonim: Marek Olsza i in. - by od 1931 roku czonkiem niele
galnej Komunistycznej Partii Polskiej. Od 1942 roku - dziaaczem Polskiej Partii Robot
niczej. W lutym 1945 mianowany generaem brygady i zastpc dowdcy WP do spraw
polityczno-wychowawczych. Od sierpnia 1944 czonek KC PPR. W latach 1950-1955 wi
ziony, nastpnie zrehabilitowany. Od 1959 roku czonek Biura Politycznego PZPR. Od
1963 Marszaek Polski (Wielka Encyklopedia Powszechna, PWN, Warszawa 1967, s. 734).

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


przeciwko niektrym jednostkom naukowym majcym ambicj samo
dzielnej, niedoktrynalnej analizy rzeczywistoci. Z zachowanych notatek
z przeprowadzonych wsplnie bada i dyskusji mogem zrekonstruowa
podstawow kategoryzacj i szczegowy opis strategii tej bezwzgldnej
krytyki cech osobistych {argumentum ad personam).
Strategia syndromu wroga obejmowaa zestaw negatywnych form
krytyki naukowej, takich jak :
wiadome zudzenie perspektywiczne, postrzeganie rzeczywistoci
z perspektywy jednego doktrynalnie ustalonego punktu widzenia,
swoista akceptacja zjawiska paralaksy w odniesieniu do zjawisk spo
eczno-ekonomicznych,
dostosowanie analizowanej treci do zaoonego stereotypu wrogiej
postawy,
akumulacja negatyww, jednostronne ich zmasowanie z zapoznaniem
elementw pozytywnych,
oglnikowo formuowanych zarzutw, brak precyzji,
pochopna generalizaeja; jeden negatywny przykad uzasadnia gene
raln negatywn ocen,
wiadomie bdna ocena zwizkw przyczynowych,
argumentum ad uerecundiam, powoywanie si na autorytety z innej
dziedziny dla udowodnienia negatywnej oceny (np. autorytety poli
tyczne w sprawach wymagajcych profesjonalnej, np. ekonomicznej,
wiedzy).
Najszerzej jednak stosowana metoda tej naukowej krytyki to sze
roko rozbudowana metoda argumentum ad personam, w obrbie ktrej
spotykamy elementy wymienionych kategorii syndromu wroga, suce
ponieniu adwersarza, zarwno w kategoriach sprawnoci intelektualnej,
jak i postawy moralnej i obywatelskiej. Mona tu wymieni nastpujce
typy strategii:
1. Okrelenie na pocztku polemiki pogldw wroga jako cakowicie
bdnych, oczywicie w stosunku do jednej jedynej susznej idei,
przy czym z reguy pogldy wroga s przeinaczane, przedstawiane
niezgodnie z prawd lub z intencj autora. Typow metod tego ma
tactwa jest analiza fragmentw wyrwanych z kontekstu.
2. Dyskwalifikacja intelektualnej sprawnoci adwersarza i zakresu po
siadanej wiedzy, bo bdne pogldy kompromituj go jako czowieka
nauki.
3. Dyskwalifikacja moralna, zazwyczaj czona z obelyw form okre
lenia wroga (niskie pobudki moralne, ukryte niecne zamiary, niskiego
rzdu motywy, wiadoma ch mieszania, wiadoma dezinformacja).
4. Dyskwalifikacja genetyczna (pochodzenie, co robi poprzednio, jakie
s jego powizania klasowe, kontakty zagraniczne).

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


przeciwko eksploatacji. Mona wic stwierdzi, e akceptowa on w peni
zasad przypisywan Machiavellemu (2008), e cel uwica rodki.
Oczywicie ta zasada bya jednoznacznie realizowana rwnie przez
polskich komunistw. Arcybiskup Jzef yciski (2005a) pisze: Naj
nowsze materiay Instytutu Pamici Narodowej zawieraj wstrzsa
jce informacje o procesie Mariana Spychalskiego1. Znajduje si w nich
taki zarzut, e oskarony on zosta o doniesienie do gestapo o podziem
nej drukarni Armii Ludowej na ul. Grzybowskiej. Broni si stwierdze
niem, e zadenuncjowa istnienie drukarni Armii Krajowej zgodnie
z dyrektyw partyjn informowania gestapo o ujawnionych przez wy
wiad Armii Ludowej podziemnych dziaaniach Armii Krajowej. Trzeba
pecha, e tajna drukarnia Armii Ludowej funkcjonowaa w bezporednim
ssiedztwie drukarni AK-owskiej i gestapo omykowo j zlikwidowao.
Efektem przewiadczenia o jedynie susznej, prawdziwej, naukowej
teorii marksizmu-leninizmu byo wyksztacenie si fenomenu syndro
mu wroga - formy krytyki odniesionej gwnie do dziedziny nauk huma
nistycznych (aczkolwiek nie tylko, istniaa bowiem np. socjalistyczna
nauka biologii). Punktem wyjcia tego syndromu bya teza o perma
nentnej walce z coraz to nowymi wrogami, pojawiajcymi si zgodnie
z zasad, e kto nie jest z nami, jest przeciw nam.
Bezwzgldno tej walki ju dawno okreli w synnej publikacji
w moskiewskiej Prawdzie wybitny pisarz radziecki, intelektualista
i przyjaciel Lenina Maksym Gorki (1930) twierdzeniem, e jeli wrg
nie poddaje si, to trzeba go zniszczy. To hermetyczne przewiadczenie
stao si regu dziaa komunizmu, liczonych w Polsce ofiarami mor
dw aparatu bezpieczestwa, i wyksztacio swoisty schemat meryto
rycznej likwidacji wszelkiej niezalenej myli w rodowisku naukowym
(Kieun 2000). Tym problemem zaj si nieodaowanej pamici prof.
Marian Mazur, usiujc wsplnie ze mn dokona ewidencji strategii
syndromu wroga w polskiej praktyce okresu stalinowskiego i niestety
do czsto i poststalinowskiego, a nawet i po roku 1989.
Przeprowadzilimy dokadn analiz wielu przypadkw strategii
krytyki naukowej niszczenia wrogw, np. maestwa Marii i Sta
nisawa Ossowskich, profesorw Romana Ingardena, Kazimierza Ajdukiewicza, Wadysawa Tatarkiewicza, Tadeusza Kotarbiskiego, ofiar
antysjonistycznej ofensywy w roku 1968 i w pniejszych latach,

1 Marian Spychalski - pseudonim: Marek Olsza i in. - by od 1931 roku czonkiem niele
galnej Komunistycznej Partii Polskiej. Od 1942 roku - dziaaczem Polskiej Partii Robot
niczej. W lutym 1945 mianowany generaem brygady i zastpc dowdcy WP do spraw
polityczno-wychowawczych. Od sierpnia 1944 czonek KC PPR. W latach 1950-1955 wi
ziony, nastpnie zrehabilitowany. Od 1959 roku czonek Biura Politycznego PZPR. Od
1963 Marszaek Polski (Wielka Encyklopedia Powszechna, PWN, Warszawa 1967, s. 734).

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


przeciwko niektrym jednostkom naukowym majcym ambicj samo
dzielnej, niedoktrynalnej analizy rzeczywistoci. Z zachowanych notatek
z przeprowadzonych wsplnie bada i dyskusji mogem zrekonstruowa
podstawow kategoryzacj i szczegowy opis strategii tej bezwzgldnej
krytyki cech osobistych (argumentum ad personam).
Strategia syndromu wroga obejmowaa zestaw negatywnych form
krytyki naukowej, takich jak :
wiadome zudzenie perspektywiczne, postrzeganie rzeczywistoci
z perspektywy jednego doktrynalnie ustalonego punktu widzenia,
swoista akceptacja zjawiska paralaksy w odniesieniu do zjawisk spo
eczno-ekonomicznych,
dostosowanie analizowanej treci do zaoonego stereotypu wrogiej
postawy,
akumulacja negatyww, jednostronne ich zmasowanie z zapoznaniem
elementw pozytywnych,
oglnikowo formuowanych zarzutw, brak precyzji,
pochopna generalizacja; jeden negatywny przykad uzasadnia gene
raln negatywn ocen,
wiadomie bdna ocena zwizkw przyczynowych,
argumentum ad verecundiam, powoywanie si na autorytety z innej
dziedziny dla udowodnienia negatywnej oceny (np. autorytety poli
tyczne w sprawach wymagajcych profesjonalnej, np. ekonomicznej,
wiedzy).
Najszerzej jednak stosowana metoda tej naukowej krytyki to sze
roko rozbudowana metoda argumentum ad personam, w obrbie ktrej
spotykamy elementy wymienionych kategorii syndromu wroga, suce
ponieniu adwersarza, zarwno w kategoriach sprawnoci intelektualnej,
jak i postawy moralnej i obywatelskiej. Mona tu wymieni nastpujce
typy strategii:
1. Okrelenie na pocztku polemiki pogldw wroga jako cakowicie
bdnych, oczywicie w stosunku do jednej jedynej susznej idei,
przy czym z reguy pogldy wroga s przeinaczane, przedstawiane
niezgodnie z prawd lub z intencj autora. Typow metod tego ma
tactwa jest analiza fragmentw wyrwanych z kontekstu.
2. Dyskwalifikacja intelektualnej sprawnoci adwersarza i zakresu po
siadanej wiedzy, bo bdne pogldy kompromituj go jako czowieka
nauki.
3. Dyskwalifikacja moralna, zazwyczaj czona z obelyw form okre
lenia wroga (niskie pobudki moralne, ukryte niecne zamiary, niskiego
rzdu motywy, wiadoma ch mieszania, wiadoma dezinformacja).
4. Dyskwalifikacja genetyczna (pochodzenie, co robi poprzednio, jakie
s jego powizania klasowe, kontakty zagraniczne).

E U

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


5. Przypisywanie goszonych przez wroga pogldw okrelonej opcji
politycznej (wrogowi nie chodzi o meritum sprawy, a tylko o popar
cie wrogiej koncepcji politycznej). Ta sugestia wizaa si z generaln
polityzacj wszelkiej dziaalnoci; wszystko, co si dziao w sferze na
uki, kultury i gospodarki miao swj okrelony charakter i wymiar
polityczny, definiowany wedug struktury ycia politycznego. Nie ist
niaa neutralna dziaalno polityczna, nastawiona np. na osignicie
prakseologicznej sprawnoci (skutecznoci i ekonomicznoci), relaty
wizm ocen aksjologicznych i prakseologicznych by funkcj realizacji
programw politycznych.
6. Upowszechnienie skrtowych, nieraz wrcz obraliwych okrele
w stosunku do swoich adwersarzy. Jest to pochodna komunistycznej
praktyki skrtowego, obelywego dyskryminowania swoich wrogw
politycznych.
Jugosowiaski marszaek Broz Tito by cenionym bohaterem mi
dzynarodowego komunizmu - jako zwycizca w walce partyzanckiej
z Niemcami, promotor ideologii marksizmu-leninizmu-stalinizmu na
Bakanach i niezawodny przyjaciel Zwizku Radzieckiego. Pamitam,
jak do Uniwersytetu Jagielloskiego przyjechaa grupa studentw
jugosowiaskich z komunistycznego zwizku modziey i na oglnym
zebraniu studentw zorganizowanym przez komunistyczny Akademicki
Zwizek Walki Modych (AZWM) rozbrzmiewa entuzjastyczny zbiorowy
okrzyk : Tito - Bierut, Tito - Bierut.
Raptem jednego dnia sytuacja si zmienia. Tito okaza si zdrajc
i zawar porozumienie z USA. Zosta wic natychmiast krwawym ka
tem imperializmu, bohaterem afiszy powszechnie rozlepianych m.in.
w oddziaach Narodowego Banku Polskiego, przedstawiajcych go z no
em w zbach jako okrutnego zbrodniarza. Haso kat imperializmu
amerykaskiego stao si obowizujcym synonimem tej wrogiej,
obrzydliwej postaci. Tymczasem nowy sekretarz Komunistycznej Partii
Zwizku Radzieckiego Nikita Chruszczw ujawni zbrodnie Stalina
(zapominajc o ujawnieniu swoich zbrodni w stosunku do Polakw,
ktrych dokona jako pierwszy sekretarz Partii na Ukrainie w latach
1939-1940) i zoy wizyt w Belgradzie, uznajc Tit znowu za boha
tera walki wyzwoleczej i bohatera wiatowego komunizmu. W Polsce
wydano natychmiast polecenie zniszczenia tysicy plakatw w wize
runkiem Tity jako krwawego kata imperializmu amerykaskiego.
Prezes Narodowego Banku Polskiego od razu wyda zarzdzenie do
wszystkich oddziaw banku: Natychmiast zdj i zniszczy wszyst
kie plakaty przedstawiajce bdnie posta marszaka Tity. Akurat
par tygodni po tym zarzdzeniu prezesa odwiedziem subowo, jako
pracownik centrali banku, oddzia w Koszalinie. Przechodzc bocznym

Rysunek 1. Matryca struktury rwnolegych linii wadzy (PRL 1980)


ZJAZD PARTII

Linia aparatu
bezpieczestwa

rdo: koncepcja wasna.

3 linie administracji publicznej

Linia Ustawodawstwa

Linia zwizkw
zawodowych
J

Linia armii

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI

Podstaw owa
merarchiczna
lin ia partii

Ul

K ia

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


lepym korytarzem, zobaczyem wiszcy na cianie stary plakat
z krwawym katem Tito. Przeraony dyrektor wezwa kierownika ad
ministracyjnego i ostro go rugajc, kaza natychmiast plakat zdj
i zniszczy.
Przed wyjazdem spotkaem kierownika administracyjnego, mojego
dawnego koleg z okresu praktyki studenckiej w Koszalinie. Powiedzia
mi: Ja tego plakatu nie zniszczyem, schowaem go w magazynie, moe
si znowu kiedy przyda.
Struktura organizacyjna partii bya podstawowym elementem sieciowo-macierzowej struktury zarzdzania pastwem. Jako kierownicza
sia (partia kieruje - rzd rzdzi) obejmowaa zasigiem swego dziaania
cao funkcji pastwowych. rdem wadzy partii by zjazd partii,
podczas ktrego wybierano Biuro Polityczne: pierwszego sekretarza,
osobicie kierujcego hierarchiczno-macierzowo-sieciow lini organi
zacji partyjnych i czonkw Biura Politycznego odpowiedzialnych za
funkcjonowanie: aparatu bezpieczestwa, pastwowej i samorzdowej
(rady narodowe) administracji publicznej i wadzy ustawodawczej (Sejm),
pastwowej gospodarki narodowej, aparatu zwizkw zawodowych i ob
rony narodowej (rysunek 1).
Hierarchia partyjna centralnie sterowana obejmowaa komitety wo
jewdzkie, powiatowe (zlikwidowane w 1975 roku wraz z powiatami),
miejskie, dzielnicowe, gminne i podstawowe organizacje partyjne we
wszystkich jednostkach organizacyjnych: administracji publicznej
i samorzdowej, administracji wojskowej, finansw, gospodarczych
(przemysu, handlu i usug), naukowych i edukacyjnych, w ktrych
znajdowao si przynajmniej piciu czonkw partii. Komitety i organi
zacje podstawowe peniy funkcje kierownicze i kontrolne w formie ust
nych sugestii i propozycji decyzji zgodnych z centralnie ustalan lini
Partii. Komitety terenowe nadzoroway dziaalno podstawowych
organizacji partyjnych, ktre w jednostkach gospodarczych rwnie od
gryway rol kontroln i stymulujc realizacj dyrektyw partyjnych,
a take interwencyjn w stosunku do kierownictwa poszczeglnych
jednostek, sugerujc takie czy inne decyzje. Terenowa sie podstawo
wych organizacji partyjnych stanowia rwnie rdo informacji o re
alizacji planowanych zada i postawie dyrekcji i pracownikw. Form
kierownictwa partii ilustruj ponisze autentyczne, konkretne przykady.
(Rok 1962) Dyrektor IX Oddziau Miejskiego Narodowego Banku
Polskiego w Warszawie, zgodnie z jednoznacznymi zarzdzeniami pre
zesa banku, odmwi udzielenia danej kwoty kredytu jednemu z pa
stwowych przedsibiorstw przemysu terenowego. Dyrektor przedsi
biorstwa nie akceptowa tej decyzji i zgosi swj sprzeciw sekretarzowi
dzielnicowego komitetu PZPR, twierdzc, e brak kredytu spowoduje
pozbawienie zaogi premii, a co za tym idzie moe mie negatywne skutki

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


polityczne. Sekretarz dzielnicy interweniowa u dyrektora oddziau
banku, domagajc si anulowania jego negatywnej decyzji i nie da si
przekona rzeczowymi argumentami uzasadnionymi zarzdzeniem
prezesa banku. Dyrektor oddziau banku prosi wic sekretarza o pisem
ne wyraenie swojej opinii. Sekretarz odmwi, przypominajc, e partia
nie wyraa operacyjnych opinii na pimie i e tylko dyrektor jest upo
waniony do wydawania decyzji kredytowych. Dyrektor oddziau banku
zwrci si wic do prezesa banku z prob o decyzj. Prezes potwierdzi,
e do wydania tego typu decyzji operacyjnych upowaniony jest jedy
nie dyrektor oddziau i wyjani mu, e jeli dyrektor oddziau zmieni
swoj suszn decyzj, to Komisja Rewizyjna centrali banku, badajc
legalno decyzji kredytowych, postawi wniosek o jego odwoanie z zajmo
wanego stanowiska, ktry prezes albo akceptuje, albo nie. Jeli nato
miast dyrektor nie podporzdkuje si daniu sekretarza dzielnicy
i nie zmieni swojej decyzji, to sekretarz dzielnicy wystawi dyrektorowi
oddziau negatywn opini polityczn, niezwizan bezporednio z dan
spraw i wwczas prezes bdzie musia dyrektora zwolni. Natomiast
wniosku Komisji Rewizyjnej prezes banku nie akceptuje, udzielajc dy
rektorowi jedynie ustnego upomnienia. Wiadomo, jak dyrektor postpi.
W Katowicach obowizywaa zasada, e jeli dyrektor kopalni musia
opuci teren pracy, choby na par godzin, musia zawiadamia o tym
sekretarza komitetu miejskiego partii.
Kierownicza rola partii wymagaa przyjcia zasady, e wszystkie wa
ne stanowiska kierownicze musz by obsadzone przez czonkw partii.
W ten sposb wyksztacia si koncepcja uksztatowania tzw. nomen
klatury zespou kadry kierowniczej niskiego, redniego i wysokiego szcze
bla, akceptowanego i zarejestrowanego przez odpowiedniej rangi pro
fesjonalne komitety PZPR (gminne, miejskie, wojewdzkie i centralny).
Przed drug wojn wiatow ruch komunistyczny w Polsce by bar
dzo saby. Istniejca bezporednio po pierwszej wojnie wiatowej Polska
Partia Komunistyczna zostaa zdelegalizowana, a jej nielegalna podziem
na kontynuatorka nie miaa silnego spoecznego poparcia, co wizao
si z tzw. antyjednolitofrontowym podejciem Polskiej Partii Socjali
stycznej, gwnej siy polskiej lewicy i szeroko upowszechnion wia
domoci powizania komunizmu ze stalinowskim reymem Zwizku
Radzieckiego. W roku 1937 Stalin wezwa do Moskwy kierownictwo Pol
skiej Partii Komunistycznej. Partia ta zostaa zlikwidowana, jakoby
przearta polsk kapitalistyczn agentur, a jej przywdcy zostali po
zbawieni ycia. W chwili obecnej (2011) znowu istnieje Polska Komu
nistyczna Partia Polski, w grudniu 2010 roku odby si w Dbrowie
Grniczej jej III Zjazd, na ktrym wrczono legitymacje nowym czon
kom. 7 czerwca 2011 roku uczczono 69. rocznic urodzin ojca post
powej Libii Muammara al Kadafiego.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Zorganizowana w 1942 roku podziemna Polska Partia Robotnicza
oficjalnie nie nawizywaa do tradycji KPP, ale w strategicznej kon
cepcji rozwoju miaa realizowa jej zadanie doprowadzenia do ustroju
socjalistycznego w myl zasady od kadego wedug jego moliwoci,
kademu wedug wynikw jego pracy, a nastpnie ustroju komunistycz
nego, ktrego zmodyfikowana zasada brzmi: od kadego wedug jego
moliwoci, kademu wedug jego potrzeb.
W pierwszym okresie po zakoczeniu wojny wezwano do powrotu
wszystkich przedwojennych pracownikw administracji i ycia gospo
darczego. Oczywicie nacjonalizacja wielkiego przemysu i reforma rolna
stworzyy now sytuacj strukturaln. Pocztkowo struktura polityczna
Polski miaa pozory demokratycznej i wielopartyjnej, obejmujc Polsk
Parti Robotnicz, Polsk Parti Socjalistyczn, Polskie Stronnictwo
Ludowe, Stronnictwo Demokratyczne i Stronnictwo Pracy. Ich czonko
wie penili funkcje kierownicze w administracji i w znacjonalizowanych
przedsibiorstwach.
Pocztkowo rwnie na kierownicze stanowiska chtnie angaowano
wybitnych fachowcw bezpartyjnych, np. byych wywaszczonych zie
mian na stanowiska kierownikw Pastwowych Gospodarstw Rolnych
czy wybitnych inynierw na stanowiska dyrektorw znacjonalizowa
nych fabryk (np. bezpartyjny prof. Andrzej Zalewski by dyrektorem
Huty Ostrowiec). Rwnie w Ludowym Wojsku Polskim wiele funkcji
kierowniczych przydzielono oficerom wracajcym z niewoli czy z emigracji
w Anglii (np. gen. Bronisaw Prugar-Ketling, gen. Mieczysaw Ludwik
Boruta-Spiechowicz, gen. Stanisaw Tatar, gen. Jzef Kuropieska, pk
Mieczysaw Oborski).
Szybko jednak rozpoczto dynamiczn akcj przygotowania nowej,
komunistycznej kadry przez stwarzanie moliwoci szybkiego awansu
spoecznego modziey chopskiej i robotniczej w myl popularnego
hasa Nie matura, lecz ch szczera zrobi z ciebie oficera. Funkcjo
noway krtkie kursy gimnazjalne i studiw wyszych, a take kursy
zawodowe na okrelone stanowiska, np. proczny kurs dla partyjnych
robotnikw na stanowisko dyrektora oddziau banku. Akurat ten kurs
spali na panewce; jedynie jeden, bardzo ambitny i zdolny robotnik utrzy
ma si na stanowisku dyrektora oddziau miejskiego NBP w Lublinie.
Szanse szybkiego awansu spoecznego mieli jednak jedynie ci, kt
rzy zadeklarowali swoj przynaleno do partyjnych organizacji modzie
owych, pocztkowo: Zwizku Walki Modych, Zwizku Niezalenej
Modziey Socjalistycznej, Zwizku Modziey Wiejskiej Wici
i Zwizku Modziey Demokratycznej. Priorytetow organizacj by
jednak Zwizek Walki Modych i jej czonkowie mieli pierwszestwo
w systemie stypendiw i naboru. Te kryteria zostay uzupenione sys
temem preferencyjnych punktw za pochodzenie przy egzaminach na

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


wysze uczelnie. Ten proces uksztatowa w powanym stopniu now
kadr inteligenck pierwszego pokolenia, ju z zapasem wiedzy zawo
dowej i daleko posunit wiadomoci socjalistyczn, wystpujc
przy typowych cechach proletariackiego rodowiska, ksztatujcego
kulturalny poziom, niedorastajcy do rodowisk tradycyjnie inteligenc
kich. Oczywicie taka charakterystyka nie jest trafna w stosunku do pew
nego procentu ludzi, ktrzy adaptowali etos tradycyjnie inteligencki.
Sfaszowane wybory 17 stycznia 1947 roku day zwycistwo koalicji
PPR, PPS, SD i uksztatowanie nowej struktury politycznej: pocze
nie wszystkich zwizkw modzieowych w jeden Zwizek Modziey
Polskiej (ZMP), likwidacj Polskiego Stronnictwa Ludowego i stworzenie
Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego oraz akceptacj dla stworzenia
trzeciej partii - Stronnictwa Demokratycznego, poczonego ju uprzed
nio ze Stronnictwem Pracy. W grudniu 1948 roku nastpio uroczyste
poczenie Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej
w jedn parti: Polsk Zjednoczon Parti Robotnicz (PZPR), ktra
obja pen, totalitarn wadz w satelitarnym w stosunku do Zwizku
Radzieckiego, pozbawionym penej suwerennoci pastwie: Rzeczpo
spolitej Polskiej (pniej przeksztaconej w Polsk Rzeczpospolit Lu
dow), z rzekomo bezpartyjnym, wieloletnim agentem Kominternu,
prezydentem Bolesawem Bierutem.
Metod permanentnego kamuflau, operowania negatywn fikcj
organizacyjn, doprowadzono do wdroenia jednoznacznego systemu
ksztatowania elitarnej nomenklatury kierowniczej przy systematycz
nej likwidacji niepewnych politycznie dotychczasowych kierownikw.
Na przykad w Ludowym Wojsku Polskim faszywie oskarono i rozstrze
lano 19 oficerw, w tym szefa Sztabu Artylerii pukownika Mieczysawa
Oborskiego, ktry wrci do Polski z internowania w Szwajcarii po
upadku Francji. Repatriowani generaowie Kuropieska i Tatar zostali
rwnie oskareni o szpiegostwo i cudem uniknli mierci. W przedsi
biorstwach pastwowych i w administracji publicznej rozpoczto akcj
systematycznego wyczyszczania, opracowujc plany wymiany kadry
kierownictwa nawet najniszego szczebla. W Narodowym Banku Polskim
w latach 1949-1953 zwolniono z pracy bez maa wszystkich pracowni
kw na kierowniczych stanowiskach pochodzcych z dawnego przed
wojennego Banku Polskiego, o ile nie zademonstrowali swojej prokomunistycznej postawy politycznej, wstpujc do PZPR.
W ten sposb uksztatowano system naboru elity okrelonych stano
wisk kierowniczych (nomenklatury) we wszystkich sektorach gospodarki
narodowej wedug paru wariantw w zalenoci od inicjacji naboru
i wysokoci szczebla subowego, na ktry mg by powoany dany
kandydat. Istnia zestaw stanowisk nomenklatury, ktre wymagay ak
ceptacji Biura Politycznego PZPR albo Komitetu Centralnego, Komitetu

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Wojewdzkiego, Miejskiego czy Gminnego. Jeli dyrektor instytucji
pastwowej chcia zatrudni kogo na stanowisku przewidzianym do
akceptacji np. Komitetu Miejskiego, musia t kandydatur uzgodni
z waciwym organem partii.
Procedura zaatwiania zgody na wczenie do listy nomenklatu
ry przez Komitet Wojewdzki naleaa z reguy do szefa personalnego
instytucji. W praktyce sprawny dyrektor instytucji zaatwia te formal
noci w bezporednim kontakcie osobistym, np. z sekretarzem kompe
tentnego dla danego stanowiska Komitetu PZPR, z ktrym z reguy
utrzymywa bliskie stosunki towarzyskie. Rol tego typu stosunkw
mona byo oceni na podstawie bada przeprowadzonych w 1966 roku
przez Biuro Studiw Organizacyjnych Centrali Narodowego Banku
Polskiego, dotyczcych decyzji zwolnienia dyrektorw terenowych od
dziaw banku na skutek dania miejscowych miejskich komitetw
PZPR. Okazao si, e w przewaajcej wikszoci byli to ludzie nieutrzymujcy towarzyskich, alkoholowych kontaktw z miejscowym
sekretarzem Komitetu Miejskiego PZPR.
Najsprawniejsi dyrektorzy terenowych prowincjonalnych oddziaw
banku utrzymywali z reguy bliskie stosunki towarzyskie z sekretarzem
Komitetu Miejskiego PZPR i z przewodniczcym miejscowej Rady Na
rodowej. Terenowe kliki (Daszkiewicz 1971, s. 21) wzajemnie popie
rajcych si kierownikw skaday si z reguy z sekretarza Komitetu
Miejskiego PZPR, szefa Suby Bezpieczestwa, przewodniczcego
Rady Narodowej i dyrektora miejscowego oddziau Narodowego Banku
Polskiego.
W materiaach Biura Studiw Organizacyjnych Centrali NBP (oso
biste archiwum autora) czytamy, jak starszy inspektor Rubaszewski,
wzr fachowoci i uczciwoci, referuje wyniki bada przyczyny zwolnie
paru dyrektorw terenowych oddziaw NBP na skutek ujemnej oceny
ich pracy, dokonanej przez miejscowe Komitety Miejskie PZPR. Dyrek
torzy ci zoyli podania o rewizj decyzji do prezesa banku. We wszyst
kich omawianych oddziaach stwierdziem wysoki poziom pracy i wiel
k sympati personelu do zwolnionych dyrektorw. Przeprowadziem
wielogodzinne wywiady ze zwolnionymi dyrektorami, ktrzy wykazali
wysoki poziom znajomoci problematyki bankowej. Wszyscy zgodnie
twierdzili, e negatywna opinia Komitetu Miejskiego PZPR o pracy
oddziau nie ma merytorycznego uzasadnienia. Chodzio o to, e aden
z tych dyrektorw nie potrafi nawiza bliskiego towarzyskiego kontaktu
z kierownictwem komitetu. Dyrektorzy innych instytucji miejscowych
organizowali od czasu do czasu spotkania z czonkami egzekutywy
komitetu miejskiego dla rzekomego omwienia jakich problemw. Te
spotkania koczyy si poczstunkiem, suto zakrapianym alkoholem.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Dyrektorzy omawianych oddziaw NBP, powani ludzie traktujcy
serio swoj prac, nie czuli potrzeby takiej manipulacji. W dodatku
trzech spord nich owiadczyo, e nie mog pi alkoholu ze wzgldw
zdrowotnych i to stanowio ich sab stron w rozwoju kariery zawo
dowej. Opinie wszystkich zwolnionych dyrektorw s zbiene.
Dyrektor Biura Studiw Organizacyjnych przedstawi ustnie preze
sowi banku relacj inspektora. Poruszony t informacj prezes banku
wyda decyzj dotyczc stopniowego przeniesienia zwolnionych dyrek
torw do oddziaw w innych miastach, a nastpnie zreferowa t spraw
osobicie kierownikowi wydziau ekonomicznego Komitetu Centralnego
PZPR z sugesti rozesania do Komitetw Wojewdzkich dyrektyw
dotyczcych formy kontaktu kierownictwa Komitetw Miejskich z kie
rownictwem instytucji dziaajcych na ich terenie. Mimo obietnicy spo
rzdzenia tego typu dyrektyw prezes banku nigdy nie otrzyma ich kopii.
Nomenklatura lat 40. i 50. w duym procencie pochodzia z pierwsze
go pokolenia awansu spoecznego, osb reprezentujcych niski poziom
kwalifikacji zawodowych i wyrobienia yciowego. Za przykad moe tu
posuy kompromitacja dyrektora departamentu Ministerstwa Finan
sw, w ktrego subowym mieszkaniu przy ulicy Traugutta 3 przecho
wywana bya w wannie wini, rdo smrodu na caej klatce schodowej,
przywieziona przez jego rodzicw na wita Wielkanocne. W Centrali
NBP wikszo dyrektorw departamentw i biur pochodzio z awansu
spoecznego. Byli to ludzie po wyszych studiach, ale dopiero od niedaw
na adaptowani w rodowisku miejskim, bez tradycji intelektualnej,
o ograniczonej skali zainteresowa kulturalnych, z caym psycholo
gicznym bagaem chopskiej psychiki, ktrej najbardziej istotnym ele
mentem by brak punktualnoci, swobodne traktowanie wagi czasu
(Krall 1972). Faktem jest, e bardzo szybko integrowali si z osobami
o inteligenckim pochodzeniu, adaptujc jednak w pierwszym etapie ujem
ne cechy, nie tracc jednoczenie swoich kulturowych zahamowa.
Po przeomie polskiego Padziernika 1956 roku, kiedy krytycznie
oceniano niski poziom kwalifikacji nomenklatury, rozpocz si okres
rozwijania idei zarzdzania przez wiedz, nacisku na dalsze dokszta
canie si. Na przykad w wojsku ustalono, e oficerowie bez matury
musz j zdoby na kursach wieczorowych do 1960 roku pod grob
zwolnienia z pracy. Rozpoczta ju pod koniec lat 50., pocztkowo jeszcze
bardzo skromna, akcja korzystania ze stypendiw naukowych reno
mowanych fundacji amerykaskich - Eisenhowera, Forda, Fulbrighta
- oraz znaczne uatwienia w midzynarodowych kontaktach z krajami
kapitalistycznymi zaczy odgrywa powan rol w zrozumieniu zna
czenia istoty wiedzy w zarzdzaniu i spowodoway rozwj idei dosko
nalenia kadr.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


W 1961 roku we wsppracy z ONZ-owsk Midzynarodow Orga
nizacj Pracy (ILO) powsta naukowy Instytut Doskonalenia Kadr,
podlegy bezporednio Urzdowi Rady Ministrw, ktry organizowa
liczne kursy dla kadry kierowniczej i nawiza wspprac z podobnymi
instytutami we Francji (Fontainebleau) i Szwajcarii (Genewa). Dyna
mizm akcji doskonalenia kadr wyrazi si nawet w latach 70. w postaci
kursw organizacji i zarzdzania dla ministrw, a minister obrony
narodowej Wojciech Jaruzelski, niewtpliwie grujcy swoim pozio
mem intelektualnym nad kadr kierownictwa ministerstw, zorgani
zowa na Poligonie Drawskim specjalne studia dla oficerw sztabu
generalnego i specjaln wyjazdow sesj wykadw z zakresu teorii
organizacji dla kierownictwa Ministerstwa Obrony Narodowej i Sztabu
Generalnego. Ten trend szeroko si rozwija. Powstaa tendencja pisania
prac doktorskich przez administracyjn kadr nomenklatury, np.
w Narodowym Banku Polskim w latach 60. ju kilku dyrektorw od
dziaw operacyjnych uzyskao naukowy tytu doktora.
W pniejszym okresie, poczwszy od lat 60., amerykaska United
States Information Agency rozpocza dynamiczn akcj organizowa
nia zarwno pobytw stypendialnych finansowanych przez poszcze
glne amerykaskie fundacje naukowe, jak i projektw wsppracy,
np. w zakresie zarzdzania przedsibiorstwami (Gosende2 1972). Ta
dziaalno miaa swoje racjonalne to polityczne - rozszerzenia praw
dziwej wiedzy potdze USA, o pragmatyce kapitalistycznej ekonomii
i demokracji, osabiajcej wiar w dogmaty diamatu i gospodarki cen
tralnie planowanej.

2 Robert Gosende - w latach 70. sekretarz ambasady amerykaskiej w Warszawie,


kierownik United States Information Agency. W 1971 roku opracowaem dla niego
plan wsppracy w zakresie nauk organizacji i zarzdzania. Przewidywa on wsplne
polsko-amerykaskie badania na temat zarzdzania w skali mikroorganizacyjnej
(planowanie), organizacj polsko-amerykaskich konferencji naukowych i wymian
profesorw. Sformalizowany jawny plan mia by prowadzony przez Zakad Prakse
ologii PAN i Seton Hall Catholic University w New Jersey. Wobec braku akceptacji
wsppracy z katolickim uniwersytetem przez sekretariat wydziau pierwszego nauk
humanistycznych PAN (kierowany przez prof. PAN, Jana Karczmarczyka) umowa
zostaa zawarta z SGPiS, ktrej jedyny w Polsce bezpartyjny rektor, Wiesaw Sadow
ski nie mia tego rodzaju zastrzee. Pniej umow t, ju z Fordham University
w Nowym Jorku, realizowa Wydzia Zarzdzania Uniwersytetu Warszawskiego do
koca 1980 roku. Pierwsze wizyty profesorw polskich w Seton Hall University, gdzie
dziekanem by dr Robert Senkier, byy wspfinansowane przez State Department
USA Wydzia Zwizku Radzieckiego i Europy Wschodniej, ktrego szefem bya Afroamerykanka z Chicago, niele mwica po polsku (uczya si w szkole z wikszoci Po
lakw, ktrych w Chicago liczono na ok. 800 tys. osb; humorystycznie mwiono, e jest
to drugie po Warszawie polskie miasto).

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI E S


Lata 70. to realizacja politycznej tezy I sekretarza KC PZPR
Edwarda Gierka, zwizanej z otwarciem na Zachd (pierwsza wizyta
sekretarza komunistycznej partii Edwarda Gierka w USA, trzy wizy
ty prezydenta USA w Polsce), likwidacja wiz do Finlandii, Austrii i Szwecji,
moliwo legalnej letniej pracy dla polskich studentw w Szwecji, ma
sowe wyjazdy turystyczne do Jugosawii, kraju bardziej ni Polska
otwartego dla cudzoziemcw. Uksztatowaa ona now sytuacj, w kt
rej kapita intelektualny nomenklatury uleg istotnemu wzrostowi.
Ksztatowao si wyranie drugie pokolenie dzieci partyjnej nomen
klatury, ktrym stwarzano moliwoci nauki za granic i pierwsze
stwa w uzyskiwaniu stypendiw amerykaskich fundacji. W okresie
Polski Ludowej zagraniczny personel ambasad i konsulatw by dobie
rany pod ktem prokomunistycznej postawy spoeczno-politycznej.
Byy to pozycje zastrzeone dla nomenklatury, a wic stanowisk wy
magajcych zatwierdzenia przez waciwy Komitet Partyjny, w tym
przypadku Wydzia Zagraniczny Komitetu Centralnego. Regu byo
rwnie czenie funkcji wicekonsula z zagranicznym agentem suby
bezpieczestwa. Dzieci tego licznego zagranicznego aparatu nomenkla
tury uczyy si i studioway oczywicie w krajach pracy swoich rodzicw;
w ten sposb nabyway wysokich kwalifikacji, znajomoci kultury za
granicznej i znajomoci obcego jzyka, ksztatujc drugie pokolenie
nomenklatury na wyszym poziomie intelektualnym.
Inna rzecz, e United States Information Agency przydzielaa sty
pendia zdolnym partyjnym studentom, liczc na ich indoktrynacj i przy
sz pozycj pastwow. W ten sposb ksztatowaa si nowa kadra
nomenklatury, reprezentujca wysoki poziom wiedzy z bieg znajomo
ci jzyka angielskiego, lub i innych jzykw zachodnich, z licznymi
koleeskimi, zagranicznymi kontaktami, rwnie w krajach kapita
listycznych.
W efekcie tej polityki zarzdzania przez wiedz zwikszya si te
liczba wysoce wyksztaconej, a take o inteligenckim pochodzeniu kadry
nomenklatury, na co wskazuje analiza struktury personalnej rzdu PRL
w poowie lat 80. (dane Biura Organizacji URM).
Rzd liczy 38 czonkw, z profesorem ekonomii Zbigniewem Messne
rem jako premierem, 7 dalszych czonkw byo rwnie profesorami
uniwersytetw, 4 dyplomowanymi generaami armii. Wszyscy pozo
stali mieli te uniwersyteckie wyksztacenie (ekonomiczne, wojskowe,
prawnicze, polonistyczne, socjologiczne i medyczne). 14 ministrw miao
pochodzenie inteligenckie, 24 - robotnicze i chopskie, 32 byo czonka
mi PZPR, 2 - Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, 2 - Stronnictwa
Demokratycznego, 2 - bezpartyjnych. redni wiek ministrw to 57 lat.
W teoretycznym zaoeniu czonkowie partii powinni by ludmi
w peni akceptujcymi jej ideologi i akceptujcymi priorytet interesu

m a PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


uznawanej ideologii nad swoim wasnym. Ta regua Komunistycznej
Partii Zwizku Radzieckiego oczywicie obowizywaa te w Polskiej
Zjednoczonej Partii Robotniczej.
Fikcj organizacyjn tej zasady ujawnilimy w badaniach przeprowa
dzonych w 1956 roku w Centrali Narodowego Banku Polskiego przeze
mnie i mgr. Zbigniewa adosia (Kieun 1996; 2006) dotyczcych mo
tywacji wstpienia do rzdzcej PZPR pracownikw Centrali NBP.
W atmosferze odwily padziernikowej 1956 roku, w specyficznych
warunkach spontanicznej destalinizacji, podjtej przez samorzutnie
powoany komitet pracownikw banku, mona byo z wieloma czon
kami PZPR szczerze rozmawia na temat ich motyww wstpienia do
partii i uzyska anonimowe odpowiedzi na rozdan ankiet. W sumie
uzyskalimy opinie 84% czonkw PZPR Centrali NBP. Czonkowie
partii stanowili 18% zaogi, w wikszoci ludzie z wyszym, ukoczonym
albo nieukoczonym wyksztaceniem, jedynie maa grupa pracownikw,
takich jak wony, stranik, pracownicy suby remontowej, nie miaa
redniego wyksztacenia.
Niektrzy ankietowani bardzo szeroko tumaczyli motywy swojej
decyzji. Nalea do nich prezes banku, minister Witold Trmpczyski,
uzyskujc jednak moje solenne, osobiste zapewnienie o zachowaniu ich
w tajemnicy. Po jego mierci, ju w wolnej Polsce, opisaem szczegowo
t argumentacj w tomie nowel, nie ujawniajc jednak jego nazwiska.
Ostatecznie na podstawie bada ustalilimy, e istnieje 12 nast
pujcych grup motywacyjnych:
1. Racjonalni misjonarze - ludzie akceptujcy komunizm jako jedyn
suszn, naukow ide sprawiedliwoci spoecznej, bazujcej na na
ukowej podstawie materializmu dialektycznego (nie da si ukry,
e materializm dialektyczny jest jedyn naukow metod wyjania
jc rozwj ludzkoci; tylko na jego podstawie mona zbudowa
autentycznie racjonalny system bezklasowego spoeczestwa, kt
rym nie bdzie wyzysku czowieka przez czowieka).
2. Misjonarze wierzcy - ludzie, ktrzy wierz w komunizm jako susz
n ideologi; jest ona dla nich substytutem religii, w ktrej czynnik
racjonalny nie odgrywa waniejszej roli (nie obchodz mnie takie
czy inne racjonalne argumenty, jestem po prostu za ide rwnoci
i sprawiedliwoci spoecznej).
3. Tradycyjni lewicowcy - przede wszystkim dawni czonkowie Pol
skiej Partii Socjalistycznej (PPS) poczonej w grudniu 1948 roku
z komunizujc Polsk Parti Robotnicz, ktrzy nie akceptuj me
tod i fundamentalizmu komunistw, ale s zgodni co do ostatecz
nych, strategicznych celw (zawsze byem socjalist, nie zgadzam
si z agresywnoci i brutalnoci komunistw, ale dymy do jed
nego celu).

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


4. Ludzie wrogo nastawieni do kapitalistycznej rzeczywistoci, do
bogactwa wskiej grupy i eksploatacji masy biednych ludzi, maj
cy osobiste dowiadczenia z okresu przedwojennego kapitalizmu
w Polsce (trzeba pamita o najwikszej tragedii spoecznej ndzy
i
beznadziejnoci masy bezrobotnych - nie zapomn nigdy tych lat
szukania pracy w kapitalistycznej Polsce, teraz nie jest cudownie,
ale wszyscy maj prac i jako mog y, a to jest zasug partii).
5. Ekonomiczni misjonarze, ktrzy nie akceptuj komunistycznej
ideologii materializmu dialektycznego, ale wierz w wyszo sys
temu ekonomicznego: nacjonalizacj, egalitaryzm ekonomiczny,
bardziej sprawiedliwy podzia dochodu narodowego. Niektrzy
spord nich pozostali w dalszym cigu wierzcymi chrzecijanami
- jeden z ankietowanych twierdzi, e Jezus Chrystus by pierw
szym komunist, walczc o prawa biednych i ucinionych, i zosta
zgadzony przez zmow kapitau ydowskiego i rzymskiego (nie
mog akceptowa kapitalizmu z jego uwielbieniem dla pienidza,
z jego konsumpcjonizmem, z szacunkiem dla kadego, kto jest bogaty,
z jednoczesnym wyzyskiem pracownikw. To nie ma nic wsplnego
ze sprawiedliwoci spoeczn i chrzecijask hierarchi wartoci).
6. Narodowi patrioci - ludzie, ktrzy nie akceptuj marksistowskiej
ideologii, ale chc pracowa dla dobra kraju na stanowiskach do
stpnych tylko dla czonkw PZPR (dobro mojej ojczyzny i pol
skiego spoeczestwa jest waniejsze ni jakakolwiek ideologia,
dzi jest komunizm, jutro go nie bdzie, a Polska bdzie zawsze).
7. Konformici, ktrzy zawsze dostosowuj si do otoczenia (wszyscy
moi koledzy nale do partii, to i ja musz by razem z nimi).
8. Ludzie nastawieni na osobisty sukces zawodowy w zakresie swojej
specjalnoci (bez przynalenoci do partii nie mgbym wykony
wa swojej pracy, ktra sprawia mi satysfakcj i jest jedyn moj
specjalnoci).
9. Oportunici (c ja mog zrobi, chc spokojnie pracowa i dobrze
wykonywa swoj prac, a take awansowa, musz wic by czon
kiem PZPR. Nie zapominajcie te, e mam on i dwoje dzieci).
10. Ludzie potrzebujcy opieki (Jestem saby, nie mam wysokich kwa
lifikacji, partia moe mi pomc w utrzymaniu si na moim stano
wisku).
11. Karierowicze-arywici, nastawieni tylko na osobist karier, cynicy,
ktrzy zaakceptuj kad ideologi, jeli udostpni ona im kierow
nicze stanowiska, zaszczyty i pienidze (,jasne, e nie bdc czon
kiem partii, nie ma si szans na kierownicze stanowisko).
12. Potencjalni kryminalici, ktrym przynaleno partyjna i zwizane
z ni stanowisko kierownicze uatwiay dokonanie naduy. Tej mo
tywacji nie znalelimy wrd pracownikw Centrali Banku, ale

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


musiaa ona by wyrniona, bo najwikszych naduy w oddzia
ach NBP w latach 1950-1990 dokonali aktywici partyjni:
par milionw zotych skradzionych z bankowych wpat wieczo
rowych ze sklepw Trjmiasta pado upem dyrektora oddziau
NBP Nowy Port, czonka egzekutywy gdaskiego Komitetu Wo
jewdzkiego PZPR;
kilkaset tysicy zotych z osobistego, dyspozycyjnego konta pre
miera Cyrankiewicza zdefraudowa dyrektor VIII Oddziau
Miejskiego NBP Jasna 1, czonek egzekutywy Warszawskiego Ko
mitetu PZPR, uprzednio szef personalny Centrali Banku i wy
kadowca szkolenia partyjnego;
w 1950 roku w czasie wymiany pienidzy, nielegalnie przela na
swoje konto po korzystnym kursie pienidze wasne i niektrych
czonkw partyjnego kierownictwa miasta, dyrektor Oddziau
Dzieroniw, aktywista partyjny, ktry demonstrowa swoj
wierno ideologii stalinowskiej, umieszczajc, jako jedyny dy
rektor banku w Polsce, duy portret Stalina w swoim gabinecie;
spektakularn kradzie 10 milionw zotych w oddziale NBP
w Woowie na lsku zorganizowa, przez podkop pod skarbiec,
pierwszy sekretarz Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR
tego oddziau;
gwny ksigowy Oddziau NBP Gniezno, czonek egzekutywy
Komitetu Miejskiego PZPR dokona milionowych malwersacji,
otwierajc rachunek fikcyjnego przedsibiorstwa, na ktry prze
lewa cz zyskw oddziau z kredytw udzielonych pastwo
wym przedsibiorstwom.
Czstotliwo tych przypadkw doprowadzia do tego, e inspekto
rzy Wydziau Inspekcji i Kontroli, a pniej Biura Gwnego Rewidenta
NBP, przeprowadzajc badania w oddziaach, w ktrych popeniono
jakie naduycia, rozpoczynali prac od konfrontacji listy czonkw
partii ze spisem pracownikw w komrce, w ktrej mogo powsta
naduycie.
W wyniku naszych bada stwierdzilimy, e istniej dwie podsta
wowe grupy motyww wstpienia do partii:
ideowe, niekoniecznie identyczne z ideologicznymi zaoeniami PZPR
(sze pierwszych pozycji w klasyfikacji),
pozaideowe, zwizane jedynie z chci osignicia indywidualnych
korzyci (kolejne sze pozycji w klasyfikacji).
Pierwotnie ustalilimy, e w Centrali Banku do pierwszej grupy
mona zaliczy blisko 5% czonkw partii, ale paru ideowych komuni
stw jeszcze w okresie przed 1968 roku emigrowao do krajw kapita-

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


listycznych. Jeden z nich, byy szef agentury Ministerstwa Bezpiecze
stwa, Naczelnik Wydziau Ochrony, dorobi si szybko wielkiego majtku
w Chile (Kieun 1997b). Std te realna liczba autentycznie ideowych
komunistw zbliya si raczej do 3-4% czonkw PZPR.
Ankietowany przeze mnie Prezes Banku, Podsekretarz Stanu w Mi
nisterstwie Finansw Witold Trmpczyski, darzcy mnie osobist
sympati i penym zaufaniem, pochodzi z wielkoobszarniczej, wielko
polskiej rodziny ziemiaskiej. By bratankiem senatora i przewodni
czcego Stronnictwa Narodowego w II RP. Studiowa przed wojn
w USA, a w czasie okupacji pracowa w Banku Emisyjnym, powstaym
po likwidacji przez okupanta Banku Polskiego, a kierowanym przez
prof. Feliksa Mynarskiego, ktry uzyska tajn zgod premiera Wa
dysawa Sikorskiego na penienie tej funkcji w okupowanym kraju.
Witold Trmpczyski po wojnie zosta wiceprezesem Narodowego
Banku Polskiego, a w 1947 roku za cen wstpienia do Polskiej Partii
Robotniczej obj funkcj prezesa NBP i podsekretarza stanu w Mini
sterstwie Finansw. Dobrze mnie znajc i majc do mnie pene zaufanie,
zgodzi si na gbsze wyjanienie swojej motywacji wstpienia do partii,
zastrzegajc anonimowo, ktra, oczywicie, ju dawno przestaa gra
jakkolwiek rol. Zanotowana, ale nieautoryzowana wypowied, przed
stawiaa si nastpujco (Kieun 1997b, s. 140):
Jestemy w okrelonej sytuacji geopolitycznej, ktrej wbrew zna
nemu powiedzeniu Charlesa de Gaullea, nie moemy zmieni. Faktem
jest, e Zachd ofiarowa nas Zwizkowi Radzieckiemu. Jestemy
w sferze wpyww radzieckich dlatego, e trzeba byo zapaci Zwiz
kowi Radzieckiemu za danin krwi w II wojnie wiatowej. Rooseveltowi
te zaleao na powojennej wsppracy ze Stalinem w akcji dekolonizacji, a wic likwidacji imperium brytyjskiego, kontynuacji rozpocztej
w XVIII wieku rewolucj amerykask. Jata jest faktem i to na wiele
lat. Co mona zrobi w tej sytuacji? Buntowa si? Wiemy bardzo do
brze, jak skoczya si akcja poAK-owskiej partyzantki i WIN-owskiej
prby organizowania antykomunistycznego podziemia. A wic nie
konfrontacja, a tylko praca, praca, praca. Polska to prymitywny kraj
rolniczy, ktry teraz ma szans na rozwj gospodarczy. Trzeba zbudo
wa przemys, radykalnie zmieni struktur zatrudnienia, nauczy
ludzi pracowa w przemyle, a wwczas nasz kraj bdzie liczcym si
partnerem. Jestemy bardzo zdolni, ale brakuje nam tradycji pracy
przemysowej, pracy zespoowej, brakuje nam tej dyscypliny pracy,
ktra cechuje kraje rozwinite. To wszystko jest do osignicia teraz
w systemie socjalistycznym, pod warunkiem, e wrd kadry kierow
niczej bd ludzie naprawd wyksztaceni, ludzie o szerokich horyzon
tach umysowych. Mamy tu jasn alternatyw - albo tpi, prymitywni
kierownicy, ktrzy nie potrafi wykorzysta tej szansy, jak daje

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


program szybkiej industrializacji, albo kierownicy wyksztaceni, kie
rownicy z perspektyw, ktrzy zdoaj w ramach tego systemu stworzy
co obiektywnie sprawnego. Stawiany jest jednak argument, e w so
cjalizmie istnieje jedno polityki i ekonomii, e ten sprawny kierownik
i robotnik musi wierzy w geniusz Stalina, w naukowo marksizmuleninizmu, odrzuci cay dorobek naszej zachodniej i chrzecijaskiej
kultury i przyj nawyk, wierzenia i postawy odmiennej tradycji bizantyjsko-mongolskiej. Moim zdaniem kad struktur organizacyjn
mona nasyci swoj treci kulturow. Polska komunistyczna moe
by naprawd Polsk, jeli kadra kierownicza bdzie autentycznie na
sza. My tkwimy gboko korzeniami w kulturze zachodniej i nie grozi
nam rusyfikacja kulturowa, a, wprost przeciwnie, mamy szanse na
rozszerzenie naszego etosu na Wschd. Zadziwiajca jest fascynacja
polskoci Rosjan z pokrewnych instytucji finansowych. Dua cz
najwyszego kierownictwa Gosbanku przyznaje si do polskiego po
chodzenia, to ich jako nobilituje. Wanie w tej sferze kulturowego
oddziaywania widz nasz szans. Nawiasem mwic, bya to kon
cepcja Romana Dmowskiego, ktry sdzi, e poczenie ziem polskich
pod jednym rosyjskim zaborem moe doprowadzi do swoistej polonizacji kultury Rosji. Sdz, e moja koncepcja jest zgodna z polsk
racj stanu. Jest to konstrukcja mylowa, ktra wystpuje dopiero na
wysokim szczeblu kierownictwa. Kierownik musi rozwaa wszystkie
pro i contra, wartociowa poszczeglne metody dziaania i wybiera
najsprawniejsze. Ich ocena moralna odbiega nieraz od zasad podsta
wowej moralnoci. Ostatecznie wszystkie potgi wiata kieroway si
t zasad. Funkcjonuje tu wiele strategii, np. wybr mniejszego za,
proporcja kosztu moralnego w stosunku do efektu, czy nawet skala
krzywdy mniejszoci w stosunku do zysku wikszoci.
Swoistym sprawdzianem fikcji ideologicznej czonkw partii o pro
filu marksistowsko-leninowskim, ze zdecydowanie wrogim stosunku
do kadej religii, ktrej prototyp w ZSRR doprowadzi do zamordo
wania tysicy zakonnikw i ksiy wszystkich obrzdkw, a w Polsce
prowadzcej wyrafinowan walk z Kocioem, nie cofajc si nawet
w okresie poststalinowskim do mordowania ksiy, s dane dotyczce
liczby wierzcych w Polsce. Profesor Marek Zikowski (1985), prezes
Polskiego Towarzystwa Socjologicznego w latach 80., podaje, e: 94%
dzieci jest chrzczonych, ze 100 cywilnych lubw 84 jest powtarzanych
w kociele, 97% ceremonii pogrzebowych jest odprawianych w ceremo
niale religijnym, 60% Polakw jest dominikanami (uczszczajcymi
do Kocioa w niedziel), 85% paschantami (spowiadajcymi si i przy
stpujcymi do komunii witej przynajmniej raz do roku), ogem 85%
ludnoci w Polsce deklaruje si jako wierzcy, 5% jest ateistami, a 10%

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


indeferentnymi w stosunku do religii. W 2005 roku OBOP okrea liczb
ludzi wierzcych w Polsce na 95% populacji.
W wywiadzie udzielonym przez wczesnego I sekretarza KC PZPR
generaa Wojciecha Jaruzelskiego redaktorowi francuskiego dziennika
Le Monde w marcu 1986 roku czytamy: mog owiadczy, e nawet
w naszej partii liczba wierzcych jest niemaa (Jaruzelski 1986). Jakub
Karpiski w swoim dziele o komunizmie w Polsce ocenia, e wierzcych
czonkw partii byo 63% (Karpiski 2006).
Materializm dialektyczny, ideologiczna podstawa PZPR, jest za
przeczeniem chrzecijaskiej, spirytualistycznej filozofii. Nie mona
wic na serio by jednoczenie autentycznym marksist i spirytualist
- wierzcym katolikiem. Strategia kierownictwa komunistycznej par
tii tolerowaa ten stan rzeczy w stosunku do szeregowych czonkw
partii o niskim poziomie wyksztacenia, liczc na efekt ich stopniowej
indoktrynacji. Wierzcy czonkowie partii o motywacji jednej z wymie
nionych wyej grup utrzymywali konspiracyjny kontakt z Kocioem,
uczszczajc na naboestwa w odlegych od swego miejsca zamieszka
nia kocioach i uczestniczc w rnego rodzaju ceremoniach (chrzciny,
luby), niejednokrotnie w nocy, przy zachowaniu penej tajemnicy przez
wiadkw i ksiy.
W latach 60. jeden z wybitnych bankowych fachowcw, dyrektor
departamentu w Centrali Narodowego Banku Polskiego Wacaw Bo
ratyski, ktrego motywacj wstpienia do PZPR bya ch utrzyma
nia si na stanowisku dajcym mu pen satysfakcj i ktrej zadania
realizowa w niezwykle sprawny sposb, czynic rwnie wiele dobrego
swoim podwadnym, zosta zauwaony przez kogo, gdy modli si na
niedzielnym naboestwie w podwarszawskiej miejscowoci, z dala od
swego miejsca zamieszkania. Doniesiono o tym sekretarzowi partii
w banku. Wezwany przez egzekutyw partii uczciwie owiadczy, e jest
wierzcym katolikiem i przedstawi prawdziw motywacj wstpienia
do partii. Po dugich deliberacjach nie wyrzucono go z partii, ale zobo
wizano do uczestniczenia w centralnym kursie szkolenia ideologicz
nego, zakadajc, e jako inteligentny czowiek przekona si, i wiara
w Boga nie ma racjonalnego uzasadnienia i e stworzenie mitu religijnego
jest instrumentem utrzymania wadzy przez wiatow plutokracj.
Ostatecznie zda egzamin z tego kursu i pozosta na swoim stanowisku
do czasu odejcia na emerytur. Spotkaem go ju jako emeryta i ww
czas ujawni mi, z widoczn satysfakcj, e spowiadajc si z caego
incydentu wybitnemu, znanemu warszawskiemu jezuicie, dosta roz
grzeszenie.
W wietle wynikw przedstawionych bada uzasadniona wydaje si
opinia, e ogromna wikszo czonkw PZPR nie bya zwizana ideowo

E U

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


ze swoj formaln przynalenoci. Bya to raczej grupa wsplnych
interesw, motywowana perspektyw osobistych korzyci, jakie dawaa
przynaleno do tej organizacji i wzajemna solidarna pomoc w ramach
uformowanej towarzyskiej wsplnoty.

Linia Suby Bezpieczestwa i inne linie


Drug, rwnoleg, hierarchiczn lini zarzdzania pastwem bya
Suba Bezpieczestwa, powizana rnymi formami funkcjonalnej
wsppracy z podobn sub w ZSRR, majc za zadanie ujawnianie
i zwalczanie wszelkich wrogich budowie socjalizmu dziaa. Do 1955 roku
funkcjonowao Ministerstwo Bezpieczestwa Publicznego, kierujce
struktur terenowych wojewdzkich, powiatowych i gminnych urzdw
Suby Bezpieczestwa. Podobnie jak w strukturze partii komunistycz
nej (PZPR) istniay rwnie w wikszych pastwowych centralnych
i terenowych jednostkach organizacyjnych (administracyjnych, finan
sowych, gospodarczych) tzw. wydziay (dziay, komrki) ochrony, funk
cjonalnie podlege albo bezporednio ministerstwu, albo terenowym
jednostkom resortu bezpieczestwa (zob. Kieun 1996; 1997).
Wydzia Ochrony Centrali Narodowego Banku Polskiego skada
si z trzech pracownikw: kierownika i dwch pracownikw sekreta
riatu. Wiadomo byo, e w rzeczywistoci s to funkcjonariusze Mini
sterstwa Bezpieczestwa Publicznego, delegowani do banku i jedynie
formalnie podporzdkowani wiceprezesowi banku generaowi Jaku
bowi Prawinowi, odpowiedzialnemu za polityk personaln banku.
Naczelnik towarzysz Dines czsto kontaktowa si z dyrektorem De
partamentu Personalnego; odwiedzajc go w jego gabinecie, rwnie
niejednokrotnie odwiedza biuro etatowego sekretarza Podstawowej
Organizacji Partyjnej PZPR. Te kontakty byy powszechnie znane
wrd zaogi Centrali. Naczelnik Dines wzywa wytypowanych przez
siebie pracownikw. Telefon z jego sekretariatu - Tu wydzia Ochrony,
prosz si zgosi do Naczelnika Wydziau - budzi powane zaniepoko
jenie. Wiedziano ju dobrze, e parokrotnie wzywani byli pniej czsto
zwalniani z pracy. Wezwanego pracownika naczelnik Dines sadza przy
stojcym w jego gabinecie duym stole i siadajc z drugiej strony, zadawa
pytania. Czasem demonstracyjnie odpina od pasa i wyciga z pod
marynarki pistolet i kad go na stole. Jego typowe pytanie brzmiao:
Wasz yciorys od 1 wrzenia 1939 roku?. Nastpnie kaza go powt
rzy, czasem par razy, stale robic notatki, a pniej zadawa pytania
szczegowe, dotyczce faktw z yciorysu czy rozbienoci midzy ko
lejnymi jego wersjami, szczeglnie interesujc si okresem wojennym.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Takie przesuchiwania czasami powtarzay si, stwarzajc atmosfer
zagroenia, lku i wiadomoci podporzdkowania. W paru znanych
powszechnie przypadkach obok niego w przesuchaniu bra udzia de
legat zewntrznej Suby Bezpieczestwa. Inna metoda polegaa na
odwiedzaniu gabinetw naczelnikw wydziaw, niektrych dyrekto
rw departamentw, a take pokoi szeregowych pracownikw. Po
przywitaniu si zajmowa siedzce miejsce i po uprzedzeniu: Nie
przeszkadzajcie sobie w milczeniu ich obserwowa. Czasami bra do
rki jaki lecy na biurku dokument czy agend i przegldajc je,
pyta np.: A ten numer telefonu do kogo naley? albo: Co to byo za
zebranie, ktrego godzina bya przez was zanotowana?. Wydzia Ochro
ny zorganizowa rwnie siatk tajnych wsppracownikw skadaj
cych meldunki ze swoich obserwacji dotyczcych postawy ich kolegw.
Takim agentem bya Gienia D., moja sekretarka w okresie, kiedy pe
niem funkcj zastpcy naczelnika wydziau, ktra w zaufaniu ujawnia
mi ten fakt, proszc o pomoc w redagowaniu swoich meldunkw o moim
zachowaniu, moich kontaktach personalnych i wyraanych opiniach,
poniewa majc jedynie podstawowe wyksztacenie, nie potrafia sama
ich formuowa, a bdc samotn matk dwojga maych dzieci, szan
taowana przez naczelnika Dinesa nie moe narazi si na wyrzucenie
z pracy. W ten sposb przez bez maa 14 miesicy pisaem dla tej tajnej
wsppracowniczki odpowiednio sprytnie zredagowane okresowe krt
kie meldunki na siebie samego, ktre ona przepisywaa i skadaa naczel
nikowi Wydziau Ochrony jako swoje wasne, a mj brudnopis natych
miast spuszczaa z wod w toalecie (Kieun 1997b, s. 107).
W okresie odwily polskiego Padziernika 1956 roku i spontanicz
nego powoania pracowniczego Komitetu Destalinizacji Banku (Kie
un 1996) ujawniono akta Departamentu Personalnego. Okazao si,
e Wydzia Ochrony we wsppracy z Departamentem Personalnym
i etatowym sekretarzem Podstawowej Organizacji Partyjnej opraco
wa terminowy plan wyrzucenia z pracy w banku nastpujcej grupy
ludzi: byych onierzy AK-owskiego wojennego podziemia, byych o
nierzy Armii Polskiej na Zachodzie, pracownikw majcych rodzin czy
znajomych w pastwach kapitalistycznych, osb podejrzanych o ukrywa
nie swojego pochodzenia, praktykujcych katolikw i oczywicie osb
okrelonych jako niepewne politycznie, w tym take niektrych czon
kw PZPR nalecych kiedy do Polskiej Partii Socjalistycznej. Byem
przewidziany do zwolnienia w 1958 roku z adnotacj: AK, powsta
niec warszawski. Ujawniono rwnie, e na skutek donosu Wydziau
Ochrony skazano na 2 lata wizienia pracownic jednego z wydziaw
centrali za opowiedzenie nastpujcego kawau: Prezydent Bierut
wraca z wizyty u generalissimusa Stalina w Moskwie. Witajcy go na

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


lotnisku premier Cyrankiewicz pyta: Towarzyszu, dlaczego macie tak
czerwone, jakby zakrwawione usta?. Bierut przeglda si w lusterku
i mwi: 0, cholera, nie wiedziaem, e towarzysz Stalin ma hemoroidy.
Bezporednia, widoczna aktywno Suby Bezpieczestwa w za
kadzie pracy, przy jednoczenie rozchodzcych si szybko poufnych
informacjach o okrutnych metodach ledztwa w wizieniach, atwoci
oskarenia o niepopenione czyny czy wrog postaw, informacje pra
sowe o ostrych wyrokach w pozornie politycznych sprawach, znane
trudnoci ze znalezieniem zatrudnienia w Warszawie dla wyrzuconych
z pracy, deportacje na prowincj z Warszawy rodzin osb skazanych,
to wszystko stwarzao atmosfer zagroenia i ksztatowao postawy pod
porzdkowania i zdyscyplinowania we wszelkich politycznych oficjal
nych manifestacjach.
Jednoczenie ta strategia permanentnego zastraszania ksztatowaa
solidarno zespou ludzi majcych do siebie zaufanie. W rodowisku
zawodowym wiedziao si, z kim mona miao rozmawia, a przed kim
naley by bardzo ostronym. Ten swoisty instynkt samozachowawczy
by by moe genetycznie zakodowany w psychice narodu, ktry przey
zabory, okupacje niemieck i radzieck.
Wydzia Ochrony zosta zlikwidowany wraz z likwidacj w 1955 roku
Ministerstwa Bezpieczestwa Publicznego i przekazaniem jego funkcji
Ministerstwu Spraw Wewntrznych i Milicji Obywatelskiej. W ramach
Milicji Obywatelskiej zastpca lokalnego komendanta Milicji zosta
szefem lokalnej Suby Bezpieczestwa, majcej na celu walk z antyrewolucyjn, antysocjalistyczn i wrog akcj w stosunku do ludowej
demokracji. Podobnie jednak jak dawniej kada pastwowa jednostka
administracyjna, naukowa, szkolna, gospodarcza miaa swego opie
kuna, pracownika aparatu bezpieczestwa.
Opiekun kontaktowa si co pewien czas z kierownictwem danej in
stytucji: dyrektorem, jego zastpcami, niszym personelem kierowni
czym, z wybranymi szeregowymi pracownikami, a take z sekretarzem,
egzekutyw Podstawowej Organizacji Partyjnej i ze sub personaln,
zbierajc informacje zarwno o postawie politycznej zaogi, jak i o po
stpach w realizacji planw dziaania. Informacje te byy oczywicie
notowane przez funkcjonariuszy SB i umieszczane w rnych zbiorach
merytorycznych, a take w tzw. personalnych teczkach respondentw.
W ten sposb coraz wiksza liczba osb bya objta wewntrzn ewi
dencj SB.
Obok tej formy nadzoru politycznego istniay due zespoy tajnych
wsppracownikw, ktrych mona byo podzieli na podejmujcych
samoistnie decyzj wykonywania tego typu wywiadowczej pracy, i na
tych, ktrych do tego zmuszono, stosujc nieraz bardzo wyrafinowane
i okrutne metody szantau i przymusu moralnego. Stefan Bratkowski

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


(2005), honorowy przewodniczcy Zwizku Dziennikarzy Polskich,
pisze, e nie dowiedzielimy si od Instytutu Pamici Narodowej o cy
wilizacji Suby Bezpieczestwa. A przecie odbywaa ona operatywki,
niby-narady technologiczne, jak zamordowa ksidza, czy wyrzuci
moe z pocigu, czy zatuc, czy spowodowa wypadek samochodowy.
Nie wiemy, jak i za co awansowano, jakich uczono technik zastrasza
nia delikwentw, eby mwili lub dali si obrci w konfidentw, jak
porwa z ulicy czowieka do swego wozu, jak wywie do lasu i potrzy
ma przywizanego do drzewa pod pistoletem, jak rozkrci koo w sa
mochodzie, jak podpali mieszkanie na pierwszym pitrze, jak zaoy
podsuch, zainstalowa pluskw, jak straszy rodzin telefonami
w rodzaju ju go mamy, d z wapnem przygotowany, albo jestemy
tu za creczk, dugo bdziecie jej szukali i nie znajdziecie^. Dalej pisze
0 radzieckiej metodzie krpowania rk za plecami aresztowanej ofiary,
zastosowanej w przypadku do ksidza Popieuszki. Opis technologii
dziaa Suby Bezpieczestwa przedstawiony przez Bratkowskiego
naleaoby uzupeni o metody ledztwa polegajce na sadzaniu deli
kwenta na odwrconej nodze krzesa, przetrzymywaniu rozebranego
przez wiele godzin w zimnej wodzie (w okresie stalinowskim nazywao
si to czekaniem na Andersa), okrutnym, bezlitosnym biciu, przesu
chiwaniu kilkanacie godzin na stojco, olepianiu w czasie wielogodzin
nych przesucha silnym wiatem reflektorw bezporednio skierowa
nych na delikwenta itd. Ten repertuar terroru fizycznego i psychicznego,
znany z okresu stalinowskiego, wrci do praktyki w latach 80. podczas
walki z solidarnociowym podziemiem.
Kolejn bezporednio uzalenion grup byli ludzie tzw. kontaktu
operacyjnego, z reguy osoby odnotowane w jakich ewidencjach apara
tu bezpieczestwa ze wzgldu na przynaleno do wyej wymienionych
grup pracownikw przewidzianych do zwolnienia z pracy w Centrali
Narodowego Banku Polskiego. Ci ludzie byli okresowo wzywani, inwi
gilowani, niejednokrotnie pytani o opini o biecych wydarzeniach
1 o swoich znajomych. Przedmiotem zainteresowania i obserwacji by
rwnie szereg osb bezporednio nieprzesuchiwanych, ale bdcych
obiektem staej inwigilacji, tzw. figuranci, np. czonkowie redakcji
Tygodnika Powszechnego, ledzeni za pomoc aparatury podsucho
wej i obserwowani przez tajnych agentw znajdujcych si w krgu ich
dziaalnoci redakcyjnej.
Wszystkie te osoby, a wic zarwno tajni agenci, wytypowani kan
dydaci na tajnych agentw, ludzie incydentalnie czy systematycznie
wzywani na rozmowy ostrzegawcze, ludzie tzw. kontaktu operacyjnego,
ludzie poddani systematycznej obserwacji, tzw. figuranci, byli oznaczani
pseudonimami oraz zestawem cyfr i mieli zakadane tzw. teczki, w kt
rych gromadzono materiay na ich temat.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Do tego zespou ludzi naley doda jeszcze kilkadziesit tysicy o
nierzy antyniemieckiego podziemia, repatriowanych z obozw radziec
kich AK-owcw, a take tysice partyzantw poAK-owskiego podzie
mia, ujawniajcych si w ramach powojennej akcji amnestii w 1947
roku. Rwnie duy procent osb wyjedajcych subowo za granic
by nakaniany do podpisywania tzw. instrukcji wyjazdowej; niektre
wytypowane osoby powracajce z podry zagranicznej nakaniano
te do skadania sprawozda z pobytu.
Pewna grupa dziaaczy antykomunistycznych bya poddana staej
obserwacji przez agentw notujcych kady ich krok. W dziaalnoci
aparatu bezpieczestwa stosowano rwnie technik kontroli przez
podsuch rozmw telefonicznych, podsuch zainstalowany w mieszkaniu,
podsuch laserowy, ukryte fotografowanie, kontrol korespondencji,
ewidencj treci wykadw uniwersyteckich, wystpie naukowych,
kompletowanie opublikowanych artykuw.
Wszystkie te czynnoci byy starannie, biurokratycznie ewidencjo
nowane w indywidualnych teczkach kadej osoby wspdziaajcej i in
wigilowanej - bezporednio i porednio. Wedug ustnie mi przekazanej
kalkulacji prezesa Instytutu Pamici Narodowej prof. Leona Kieresa
tych teczek musiao by okoo 1,5 miliona, jednak biorc pod uwag,
e samych repatriowanych z obozw radzieckich onierzy AK byo oko
o 60 tys. osb, a wywiad komunistycznej Armii Ludowej i agentury
NKWD ju w okresie okupacji rejestrowa onierzy AK, to prawdopo
dobnie ta liczba jest za maa. Stefan Bratkowski (2005) pisze te, e
funkcjonariusze bezpieki byli inteligentni inaczej, ksztaceni w szka
lowaniu i kamstwie. Jak bdziemy chcieli, to nawet Wasa okae sie
naszym czowiekiem (pomniejsi bohaterowie tym bardziej).
Biurokratyczna dokumentacja bya prowadzona w sposb bardzo
prymitywny - drukowana na papierowych stronach. Cz tej dokumen
tacji skopiowano jednak na mikrofimach. Metody dziaania aparatu
bezpieczestwa ulegay zmianom. Pierwszy stalinowski etap - do roku
1956 - charakteryzowa si niezwykym okruciestwem prowadzonych
ledztw, dorwnujcym okruciestwu niemieckiego gestapo i radziec
kiego NKWD i KGB. Ujawnienie tych metod w Radiu Wolna Europa
przez pukownika Jzefa wiato, ktry uciek do Berlina Zachodniego,
przeom 1956 roku, aresztowanie i skazanie dyrektorw Ministerstwa
Bezpieczestwa Publicznego Jzefa Raskiego i Anatola Fejgina,
spowodoway pewne zhumanizowanie metod stosowanych w procedu
rze wiziennej, ale rwnie przyczyniy si do rozwoju dziaalnoci taj
nych agentw i stosowania rnych wyrafinowanych metod szantau.
W okresach buntw robotniczych wracano jednak do brutalnych metod
przemocy fizycznej, takich jak cieka zdrowia, stosowana w Radomiu

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


w 1977 roku i metod wyej opisanych przez Bratkowskiego szeroko
stosowanych w latach 80.
W XXI wieku okazao si, e ocalao nie wicej ni 10-15% teczek,
ktre jednak nie stanowi w peni wiarygodnego materiau historycz
nego. W wielu konkretnych przypadkach okazao si, e meldunki byy
tzw. faszywkami, sporzdzanymi przez nieuczciwych pracownikw
Suby Bezpieczestwa dla popisania si swoj aktywnoci, uzyska
nia odpowiedniego wyrnienia, awansu i nagrody (Bratkowski 2005;
Morawski 2005). Maciej ukasiewicz (2005) pisze: Mogem wreszcie
w tym tygodniu obejrze - po p roku stara - swoje dwie teczki meldunki kapusiw w szedziesiciu procentach byy kamstwem,
konfabulacj i wytworem ich wyobrani. Jerzy Morawski (2005) na
tomiast pisze: Gen. Czesaw Kiszczak, szef MSW, wyda rozkaz, by
kady funkcjonariusz zwerbowa i prowadzi co najmniej 10 agentw.
Armia koniskich esbekw rzucia si do werbunku - twierdzi major
Ryszard R Funkcjonariusze, siedzc za biurkami, pisali sniste ra
porty, meldunki, notatki z wymylonych spotka z agentami. Zakadali
fikcyjne sprawy operacyjne, fikcyjne rozpracowania itd. Konfabulowali,
bo za to byy awanse i pienidze. Ryszard R wyssa z palca wszystko, co
napisa o pani Boenie, do czego przyzna si publicznie.
Arcybiskup Jzef yciski (2005) pisze o absurdalnej nobilitacji SB:
W 25 lat po robotniczych strajkach, ktre przynis polski wiatr od
morza, doczekalimy si bezprecedensowej nobilitacji SB. Nie uwie
rzybym nigdy, gdyby kto 20 lat temu powiedzia mi, e w moralnej
ocenie dziaaczy opozycji gwn rol bd odgrywa opinie funkcjo
nariuszy Suby Bezpieczestwa. Tymczasem odwoanie wanie do
nich odnajduj w komentarzach podnoszcych zapiski funkcjonariuszy
do rangi najwyszego kryterium prawdy.
Personel aparatu bezpieczestwa, pocztkowo w wikszoci o niskim
poziomie wyksztacenia, ale o daleko idcym stopniu komunistycznego
indoktrynowania, by intensywnie szkolony, rwnie przez instrukto
rw radzieckich, ktrych zesp, biegle mwicy po polsku, urzdowa
w gmachu MSW w Warszawie. W latach 70. przyjto metod stosowan
ju od dawna w ZSRR, polegajc na angaowaniu do pracy najzdol
niejszych absolwentw wydziaw prawa, socjologii, psychologii, eko
nomii i politologii, ktrym proponowano bardzo atrakcyjne warunki
pacowe i bytowe. W ten sposb podnosi si kapita intelektualny kadry,
ale poziom ideologiczny prawdopodobnie niezbyt rni si od poziomu
innych partyjnych zespow zawodowych.
Mirosaw Chojecki (2005) po dokonaniu analizy otrzymanych blisko
4000 stron 10 tomw akt Ministerstwa Spraw Wewntrznych (kryp
tonim Komitet) pisze: Cao tych dokumentw robi przygnbiajce

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wraenie. Nie chodzi nawet o to, e SB staraa si wszystko kontrolowa,
e bya obecna w redakcjach periodykw, w Sejmie, we wszystkich
zakadach pracy. Chodzi raczej o nieudolno tych sub (...) Funkcjo
nariusze nie potrafili kojarzy faktw i wyciga wnioskw na ich
podstawie (...) Myl, e jest to gwna przyczyna, dla ktrej opozycja
lat 70. i 80. moga istnie, dziaa i si rozwija. Suba Bezpieczestwa
w PRL bya tak samo nieudolna jak caa wczesna wadza.
Dalsza rwnolega hierarchiczna linia urzdw administracji pu
blicznej obejmujca wojewdzkie i gminne rady narodowe bya rwnie
powizana wizami subowymi i informacyjnymi zarwno z lini
partii, jak i lini Suby Bezpieczestwa i nadzorowana przez Prze
wodniczcego Rady Pastwa, rwnie czonka biura politycznego.
Zarzdzanie dziaalnoci gospodarcz podporzdkowane byo
czonkowi Biura Politycznego, premierowi kierujcemu powanie roz
budowanym rzdem PRL.
Zarzdzanie gospodarcze byo rwnie terenem pozornego dziaania
rwnolegej linii hierarchicznej zwizkw zawodowych. Przewodniczcy
Centralnej Rady Zwizkw Zawodowych by czonkiem Biura Politycz
nego. W dalszej pionowej strukturze wystpoway Wojewdzkie Rady
Zwizkw Zawodowych i dalej ju Rady Miejscowe w poszczeglnych
jednostkach administracyjnych i przedsibiorstwach. Byy one nadzo
rowane przez poziome rwnolege linie terenowych i lokalnych Komi
tetw Partyjnych i Suby Bezpieczestwa. Dalsza pionowa struktura
kierowana przez czonka Biura Politycznego PZPR, hierarchiczna linia
struktury wojska, rwnie bya poziomowo nadzorowana przez lokalne
urzdy partyjne i Suby Bezpieczestwa.

Niezawodno systemu rezerwowych linii hierarchicznych


System ten, nastawiony jednoznacznie na pene podporzdkowanie
wszystkich struktur zarzdzaniu Biuru Politycznemu Partii, jednocze
nie zapewnia utrzymanie wadzy w rkach czonkw partii. Wszystkie
bowiem linie byty kierowane na wszystkich szczeblach przez czonkw
partii, ktrzy obok podporzdkowania subowego byli poddani dyscy
plinie partyjnej. Konstrukcja tego modelu nawizywaa do konstytucji
radzieckiej, ktra mwi o zachowaniu wadzy rewolucyjnej. W Polsce
ta idea zostaa wyraona przez Wadysawa Gomuk, ktry owiad
czy, e zdobytej wadzy nigdy nie oddamy . Struktura rwnolegych
rezerwowych linii zarzdzania, kierowanych na wszystkich swoich
szczeblach przez czonkw partii, zapewniaa realizacj tego postulatu
zgodnie z prawem teorii systemu dotyczcej niezawodnoci systemu.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Niezawodno jest jedn z cech prakseologicznej sprawnoci; oznacza
pen zgodno funkcjonowania systemu zgodnie z jego celem (My
narski 1974; Kieun 1991). Hierarchia pionowych rwnolegych linii
wadzy odpowiada znanemu w teorii systemw ukadowi rwnolegle
sprzonych elementw rezerwowych. Elementy rezerwowe wczaj
si natychmiast do dziaania w przypadku awarii ktregokolwiek ele
mentu. Jeeli wic system skada si z n elementw rwnolegle sprz
onych w sposb alternatywny o odpowiedniej niezawodnoci pl... p2...
p3... pn, a o zawodnoci kadego elementu 1 - p, to prawdopodobie
stwo Q, e wszystkie elementy zawiod, jest rwna iloczynowi:
Q = (1 - pl)(l - p2)(l - p3) ... (1 - pn)
Std niezawodno caego systemu:
P = 1 -Q
Moemy wic stwierdzi, e niezawodno systemu skadajcego si
z odpowiedniej liczby elementw rezerwowych rwnolegle sprzonych
jest rwna prawdopodobiestwu, e nie zawiod wszystkie elementy. Wy
starczy, eby jeden element nie zawid, a nie zawiedzie cay system.
Historyczna praktyka wykazaa trafno tego prawa. W wyniku straj
ku w Gdasku w 1980 roku nastpia awaria linii hierarchicznej Partii.
Ustpi I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, a na jego miejsce przy
szed szef horyzontalnej rezerwowej linii bezpieczestwa Stanisaw
Kania. W ten sposb nastpia wymiana pierwszestwa linii hierarchicz
nej, ale obejmujcej rwnie zestaw nomenklatury partyjnej. Linia
Suby Bezpieczestwa ulega dalszej awarii w okresie dynamicznego
rozwoju zalegalizowanego w 1981 roku Niezalenego Zwizku Zawo
dowego Solidarno.
W zwizku z tym do wadzy dosza nastpna linia wojska, kierowa
na przez generaa Wojciecha Jaruzelskiego, wprowadzajc stan wojenny
i kierowanie dziaalnoci pastwa przez komisarzy wojskowych przy
delegalizacji Solidarnoci i internowaniu jej kadry kierowniczej. Dal
sza zmiana to poczenie linii wojska z lini partii; genera Jaruzelski
zostaje rwnie pierwszym sekretarzem partii. Awaria dwch zjedno
czonych linii rezerwowych wojska i partii doprowadza do decyzji po
dzielenia si wadz z solidarnociow podziemn opozycj. Awaria
programu gospodarki planowej uzasadnia formaln likwidacj makrosystemu PZPR i stworzenie systemu SdRP, partii socjaldemokratycznej,
z tym samym zespoem partyjnej nomenklatury, co nie moe dziwi,
bo socjalistyczna ideowo zdecydowanej wikszoci czonkw PZPR
miaa charakter negatywnej fikcji organizacyjnej.

57

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Wyborcza dyscyplina rodowiska partyjnej nomenklatury i ich ro
dzin (nomenklatura sensu largo) doprowadza do ponownego objcia
formalnej wadzy w 1993 roku, w tym wikszoci stanowisk kierowni
czych w administracji centralnej i terenowej. Powstaje sytuacja, w ktrej
zesp dawnej PZPR-owskiej nomenklatury odgrywa wan, w wielu
przypadkach kierownicz i decydujca rol w mass mediach, Sejmie,
Senacie, szkolnictwie, jak rwnie w prywatnych licznych tzw. nomen
klaturowych firmach. Krtki okres czciowej utraty wadzy w latach
1997-2001 koczy si znowu zwycistwem zdyscyplinowanego elekto
ratu rodowiska byej nomenklatury PZPR. W ten sposb we wrzeniu
2005 roku mielimy wikszo kluczowych pozycji kierowniczych
w skali gospodarki i administracji krajowej (m.in. prezydent pastwa,
marszaek Senatu, marszaek Sejmu, premier rzdu) w dalszym cigu
obsadzonych przez dawn nomenklatur partyjn, rodem z byej PZPR.
W ten sposb podstawowa strategia utrzymania wadzy uformowana
przez Lenina, a jednoznacznie okrelona w konstytucji Zwizku Ra
dzieckiego okazaa si skuteczna w przecigu bez maa 60 lat.
Podobny proces mia miejsce w Rosji. Po likwidacji Zwizku Radziec
kiego w 1991 roku wadza zostaa w dalszym cigu w rkach partyjnej
nomenklatury komunistycznej. Awaria hierarchicznej linii partii dopro
wadzia do przemieszczenia si z rezerwow lini aparatu bezpieczestwa
KGB (Pastwowego Komitetu Bezpieczestwa), ktry przy zmienionej
strukturze formalnych celw (gospodarka kapitalistyczna) utrzymuje
si w dalszym cigu przy wadzy, kierowany przez zawodowego agenta,
pukownika KGB prezydenta Wadimira Putina (aktualnie premiera).
Igor T. Miecik (2005) stwierdza, e w ostatnich pitnastu latach
szeregi rosyjskich sub specjalnych opucio prawie 200 000 funkcjo
nariuszy. Prezydent Putin stworzy z nich karn armi, ktrej uy do
kolonizacji wszystkich struktur i szczebli rosyjskiej administracji i mi
nisterstw po prowincjonalne merostwa. S dzi w Rosji urzdy, w ktrych
byli funkcjonariusze KGB zajmuj 70% stanowisk. Tak zwani kagiebici w ostatnich wyborach parlamentarnych zdobyli 18% mandatw
w Dumie i 20% w Radzie Federacji. Przejli kontrol nad fiskusem, mi
licj, policj podatkow, celn, antynarkotykow, central handlu broni,
nawet pastwowymi liniami lotniczymi.
Tak wic system utrzymania wadzy przez aparat nomenklatury
sensu largo (rwnie kolejne, drugie pokolenie), rozoony na rwnolege
rezerwowe hierarchiczne linie, funkcjonuje w Rosji do chwili obecnej.
Przemieszczenie celw z gospodarki znacjonalizowanej na gospodark
rynkow nie ma tu istotnego znaczenia, bo - jak wynika z naszych ba
da - problem struktury celw ideologicznych w Polsce mia charakter
negatywnej fikcji organizacyjnej. W Rosji, gdzie mimo tego, e stopie
autentycznej akceptacji idei komunizmu by niewtpliwie wikszy,

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


obserwujemy te patologiczne przemieszczenie si celu. Cel pomocni
czy, jakim dla osignicia gwnego celu ideologicznego byo zachowanie
wadzy przez nomenklatur partyjn sensu largo zautonomizowa si,
stajc si celem gwnym.

INWENTARYZACJA PATOLOGICZNEJ PRAGMATYKI ORGANIZACJI


Tematem dalszych rozwaa s wyniki bada przeprowadzonych w la
tach 60. i 70., dotyczcych typowych sytuacji patologicznych w praktyce
organizacyjnej PRL.
Badania struktur statycznych administracji gospodarczej (Kieun
1978) wskazuj na ich wysoki stopie skomplikowania. Oglnie mona
postawi diagnoz, e bya ona:
przesadnie wieloszczeblowa (zwraca uwag m.in. uksztatowanie si
szczebla urzdu wicepremiera);
niekonsekwentna jeli chodzi o rol organw funkcjonalnych, ktre
z funkcji sztabu przeksztacaj si w dodatkowe orodki dyspozycyjne;
zbyt wyspecjalizowana w podziale na ministerstwa gospodarcze, jeli
zakada si, e ministerstwa maj przede wszystkim ksztatowa
polityk oglnospoeczn w skali decyzji strategicznych.
Wewntrzna struktura ministerstw wykazuje tendencj do wzrostu
stanowisk kierowniczych, stwarzajc stan nierwnowagi midzy we
wntrznymi funkcjami regulacyjnymi, podstawowymi i pomocniczymi.
Jednoczenie wyranie zaznacza si tendencja do utrzymania struktu
ry hierarchicznej, ze zmniejszeniem rangi kariery na poszczeglnych
szczeblach specjalizacji. Mona rwnie postawi hipotez, e cay apa
rat centralnej administracji jest za duy dla dziaania strategicznego
w systemie parametrycznym.
Wyniki bada wskazuj na istotne odchylenia od elementarnych teo
retycznych zaoe sprawnego dziaania, zgodnie z ktrymi:
1) podstaw sprawnej struktury organizacyjnej s jasne i moliwie
ostre podziay kompetencji, obowizkw i odpowiedzialnoci;
2) podstawowym kryterium wyodrbnienia szczebli organizacyjnych jest
podzia na sfery decyzji strategicznych, taktycznych i operacyjnych;
3) tradycyjna struktura hierarchiczna wymaga korekty przez podnie
sienie rangi specjalistw i doradcw i rozwijanie poziomej wizi infor
macyjnej i technicznej cznie z wysokim stopniem autonomii indywi
dualnych i grupowych stanowisk pracy;
4) dua liczba szczebli przy tradycyjnej metodzie przetwarzania danych
utrudnia obieg informacji;

M ZM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


5) w pracy administracyjnej sprawno jest wyranie skorelowana
z rozszerzeniem rozpitoci kierowania;
6) funkcje regulacyjne, podstawowe i pomocnicze powinny wystpowa
w okrelonych proporcjach umoliwiajcych koncentracj pracow
nikw koncepcyjnych na pracy twrczej.
Naley jeszcze zwrci uwag, e istniejca struktura organizacyjna
komplikowaa proces podejmowania decyzji, stwarzajc moliwo
ksztatowania rnych ukadw podejmujcych decyzje sprzeczne
bd nieuzgodnione.
Dostpny materia badawczy wskazywa na denie do centralizacji,
przejawiajce si w podejmowaniu przez osoby na wyszych szczeblach
i stanowiskach organizacyjnych decyzji taktycznych i operacyjnych.
Bya to tendencja generalna, wystpujca w skali zarwno mikro, jak
i makro.
Formalny podzia na decyzje strategiczne, taktyczne i operacyjne oraz
dostosowanie do tego podziau pl decyzyjnych poszczeglnych szczebli
nie byo w praktyce w peni respektowane. W skali mikroorganizacyjnej
(przedsibiorstwa) wystpowao sprawdzone w badaniach empirycznych
zjawisko podejmowania okoo 50% decyzji za szczeble niszego stopnia.
Ten stan rzeczy wynika z wielu przyczyn. Z jednej strony bya to nie
ufno do kwalifikacji podlegych kierownikw, z drugiej - subiektywna
nieumiejtno koncentrowania si na wanych i istotnych decyzjach,
brak odpowiedniej kultury organizacyjnej. Ta tendencja powodowaa
zwikszenie obiegu informacji i nadmierne obcienie pozycji kierowni
czych szczebla centralnego. Jednoczenie obniaa ona poczucie odpowie
dzialnoci na szczeblach niszych i oduczaa samodzielnoci dziaania.
Zbyt dua liczba szczegowych informacji dopywajca do szczebla
centralnego doprowadzaa do zjawiska przecienia centrali, okreso
wego zablokowania wej i wyj, co ksztatowao postawy biurokra
tyczne i utrudniao podejmowanie sprawnych decyzji.
W dziaalnoci administracyjnej tendencje centralistyczne uze
wntrzniay si w formie nadmiernej liczby wskanikw, dyrektyw,
wyjanie, polece, zarzdze itp. Wedug zgodnej opinii indagowanych
dyrektorw duej czci tych dyrektyw po prostu si nie realizowao,
poniewa nie byy one zbilansowane z zasobami rzeczowymi i ludzkimi.
Stwarzao to sytuacj pozornej aktywnoci organw centralnych, prze
jawiajcej si w klasycznej formie autonomizacji: dyrektywy dla dyrek
tyw. Zbyt dua liczba operacyjnych nakazw uniemoliwiaa rwnie
sprawdzenie ich wykonania, co jeszcze wzmagao poczucie pozornoci
dziaania.
Przedstawiajc w syntetycznej formie wyniki opisanych bada mo
na stwierdzi, e:

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


1. W dziaaniu administracji mielimy do czynienia ze zjawiskiem
nadmiernej centralizacji, w wikszoci przypadkw niezgodnej z za
oon struktur formaln. Wystpowaa ona w dwch postaciach
- jako podejmowanie decyzji taktycznych i operacyjnych przez
szczebel strategiczny oraz jako ilociowy przerost dyrektywnych
informacji.
2. Stan ten powodowa rozbudow obiegu informacji i zwikszenie
liczby szumw informacyjnych.
3. Nadmierna liczba dyrektyw uniemoliwiaa operatywn kontrol ich
wykonania, uatwiajc rozwj patologii dziaania pozornego - ne
gatywnej fikcji organizacyjnej .
4. Zjawiska te wystpoway z przyczyn zarwno subiektywnych, jak
i obiektywnych. Do tych ostatnich naleaa nadmierna rozbudowa
centralnego aparatu regulacyjnego. Zbyt dua liczba pracownikw
o relatywnie zbyt niskich kwalifikacjach szukaa pracy przez inge
rencj w dziaania operacyjne. Sprawdzaa si teza, e im nisze
kwalifikacje pracownikw szczebla regulacyjnego, tym wiksze za
interesowanie czynnociami operacyjnymi. Obserwowano zjawisko
nadmiernej liczby kontroli, wizytacji, konferencji, rnego rodzaju
sprawozdawczoci.
5. Wystpowao zjawisko autonomizacji przepisw. Byy one w duym
procencie formuowane dla siebie samych (przepisy dla przepisw),
poniewa zdolno ich zbilansowania z moliwociami wykonania
bya nierealna.
Inwentaryzacj przejaww patologii organizacji naleaoby wzbogaci
o syntetyczn definicj dziesiciu grzechw gwnych polskich socja
listycznych instytucji, przedstawion w wyniku bada socjotechnicznych
przez Adama Podgreckiego (1969, s. 610):
1) przerosty wizi nieformalnych, ktre mog w szczeglnych sytua
cjach przeksztaca si w rnego rodzaju zgrupowania mafijne,
klikowe itp.,
2) niedorozwj wizi formalnej,
3) wadliwo systemu selekcji i awansw pracownikw ze szczeglnym
przypadkiem braku kompetencji zwierzchnikw,
4) wadliwo obiegu informacji,
5) nieadekwatno sposobw zarzdzania,
6) rytualizm,
7) formalizm,
8) wadliwo rozkadu proporcji gratyfikacji i sankcji,
9) ksztatowanie w ramach instytucji motywacji niezgodnej z celami
tej instytucji, a traktowanie jej samej jako rodka do realizacji za
da pozainstytucjonalnych,

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


10) przekonanie o maej spoecznej wadze lub nawet szkodliwoci celw
instytucji czy w kocu brak danych o moliwoci realizacji zada
instytucji.
Moim zdaniem podstawowym grzechem niesprawnoci funkcjo
nowania gospodarki socjalistycznej by jednak uformowany rytua
procesu makro- i mikrodecyzyjnego. Organy administracji podejmo
way czsto decyzje zgodnie z patologicznym modelem ekstensywno-ilociowym, z iluzoryczn rytualn opraw typu propagandowo-teatralnego (Kieun 1978). W programie szybkiego, dynamicznego rozwoju,
dogonienia i przegonienia krajw kapitalistycznych, szybkiego osigni
cia celu socjalizmu w myl cytowanej ju zasady od kadego wedug
jego moliwoci, kademu wedug jego pracy i w dalszej perspektywie
dojcia do ideau komunizmu, w ktrym kademu zaspokoi si wszyst
kie jego potrzeby, formuowano niezwykle ambitne plany globalne
i jednostkowe.
Plany te byy propagowane z teatraln, festiwalow pomp, z inten
cj pobudzenia zbiorowej motywacji ich realizacji w procesie staego,
odpowiednio wynagradzanego wspzawodnictwa. Nawizano do istnie
jcego w indywidualnej psychice zmysu konkurencji, chci osigni
cia przewagi nad kim wykonujcym te same czynnoci, osignicia
lepszych wynikw pracy. Indywidualni zwycizcy niezwykych osig
ni, np. wmurowania ogromnej liczby cegie czy wydobycia ton wgla,
byli podmiotem propagandowego kultu, medialnego rozgosu i podziwu,
nie mwic o nagrodach pieninych. Naley doda, e z reguy do akcji
wspzawodnictwa dodawano ideologiczn opraw; uczestnicy byli po
uczani, e w ten sposb walcz o realizacj ideau socjalistycznej rze
czywistoci, przyczyniaj si do przyspieszenia jej zaistnienia.
To polityczne podejcie do procesu planowania i realizacji planu
ksztatowao patologiczny dysonans w proporcji czasu przewidzianego
na preparacj danego zadania, precyzyjnego uwzgldnienia moliwie
duej liczby wariantw utrudnie jego wykonania i penego przygoto
wania zaplecza zaopatrzenia rzeczowego i ludzkiego. Spontaniczny
zryw, oparty na entuzjazmie mas pracujcych dawa rezultaty w pierw
szym okresie odbudowy po zniszczeniach wojny, jednak szybko okazao
si, e ta polityczna pochopno, spontaniczno projektowania nie
moe da pozytywnych, dugofalowych rezultatw. Niezbilansowany,
spontanicznie przygotowany plan wymaga niezwykych stara dla
jego wykonania, powstao wic dalsze polityczne haso: Bitwa o plan.
W trakcie jego realizacji trzeba byo stara si o pokrycie niedoboru
zaopatrzenia, o utrzymanie dynamicznego tempa pracy, o jako wy
konania. Ta ostatnia staa si mniej wanym elementem, poniewa
kryterium oceny dziaania bya ilo produktu czyjego waga.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Strategia ekstensywno-ilociowa musiaa doprowadzi w gospodarce
permanentnego niedoboru do wyksztacenia si procesu sprytnego
uzyskania brakujcego zaopatrzenia, dziki takim czy innym powi
zaniu klikowym, tzw. chodom, znajomociom w danym resorcie i w in
nych przedsibiorstwach, z reguy na zasadzie do ut des. Ja tobie dam
to, czego ci brakuje, a ty uatwisz mi zdobycie tego, czego mnie brakuje
do wykonania planu. Dziki takim czy innym chodom wygrywano
bitw o plan, cho efekt dziaania by w duym procencie marny jako
ciowo, ale zadowalajcy ilociowo. Poniewa kada wygrana bitwa jest
z reguy okazj do jej uroczystego uczczenia, podobnie i tutaj zwyci
stwo w bitwie o plan realizacji budowy mostu, linii kolejowej, czy nowej
fabryki byo witowane festiwalem politycznym, uroczyst akademi,
przemwieniami i z reguy zbiorow popijaw, przynajmniej dla miej
scowego kierownictwa partyjnego i gospodarczego. Ten styl upowszechni
praktyk szczebli wykonawczych zahaczenia si o plan i rozpoczyna
nia dziaa bez odpowiedniego przygotowania.
Fikcja organizacyjna modelu ekstensywno-ilociowego ulegaa
wzmocnieniu dziki partyjnej manierze witowania wanych rocznic:
rewolucji padziernikowej, urodzin Lenina, wita 22 lipca czy 1 maja,
przez zobowizania do ukoczenia w tych dniach jakich inwestycji.
Podobnie okrelano terminy zakoczenia wielkich budw, w nawiza
niu np. do wizyty radzieckich oficjeli. Efekt tego typu zobowiza by
czasem humorystyczny, czasem tragiczny. Dworzec Centralny w Warsza
wie mia by ukoczony w dniu wizyty sekretarza generalnego Komu
nistycznej Partii Zwizku Radzieckiego Leonida Breniewa. Dostojny
go mia przyjecha pocigiem (podobno nie lubi czy ba si lata
samolotem) na nowy dworzec i uroczycie go otworzy. Niestety bitwa
o plan budowy Dworca Centralnego nie udaa si; okazao si, e po
spiesznie opracowany plan mia szereg usterek konstrukcyjnych i brakw
zaopatrzeniowych. Chcc unikn kompromitacji, przygotowano tylko
jedn lini dla pocigu z Breniewem, a otoczenie gmachu dworca,
pene rnego chamu budowlanego, ostatniej nocy przed przyjazdem
zasypano ziemi i wyoono patami trawnikw.
Breniew uroczycie otworzy wielk inwestycj i po krtkim pobycie
odjecha do Moskwy, a Dworzec Centralny zosta ukoczony i udostp
niony dla powszechnego ruchu siedem miesicy po jego uroczystym
otwarciu. Takich historii byo wiele, co gorzej, niektre koczyy si lub
mogy si skoczy dramatycznie.
Sam o may wos nie utonem na jachcie wyprodukowanym przez
jachtow stoczni szczecisk. W 1963 roku braem udzia, jako pierw
szy oficer, w prbnym rejsie do Szwecji nowego jachtu typu 50 m2 a
gla. Jacht w czasie sztormu nabra tyle wody, e wewntrzna pompa nie
moga jej usun. Kapitan zdecydowa si prosi o pomoc, wystrzeliwujc

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


czerwone rakiety. Okazao si, e wszystkie rakiety czerwone, a take
biae zamoky. Wwczas kapitan wyda ostatni dramatyczny rozkaz w e
gludze: Do modlitwy. O dziwo, jakie 15-20 minut pniej sztorm
ucich i mona byo wylewa wod z jachtu wiadrami. Okazao si, e
poszycie dbowe jachtu nie byo odpowiednio dugo moczone i suszone,
i pniej nie trzymao szczelnie powiza. Przyczyn tego byo przyspie
szenie procesu produkcji wskutek zobowizania zaogi dotyczcego
zwikszenia produkcji na rocznic rewolucji padziernikowej.
Rewolucyjna metoda ekstensywno-ilociowej gospodarki bya kla
sycznym przykadem negatywnej fikcji organizacyjnej. Przeciwstawny
model intensywno-jakociowej gospodarki przy starannym procesie
przygotowania projektu, zabezpieczeniu zaopatrzenia materiaowego
i ludzkiego, preasumpcji moliwych sytuacji awaryjnych i sposobu ich
zwalczenia, sta si typowy dla konkurencyjnej intensywno-jakociowej gospodarki wolnorynkowej. Wanie ta zasadnicza rnica bya
jedn z istotnych przyczyn klski gospodarczej systemu socjalistycz
nego jako negatywny wynik klasycznego konfliktu prakseologia-polityka.
Bogaty i wszechstronny materia wynikw bada nad patologi
organizacji epoki PRL przedstawia Krystyna Daszkiewicz. W roku
1971 wydaa ksik Klimaty bezprawia, powicon gwnie zjawisku
tworzenia si klik, prbie znalezienia odpowiedzi na pytania na
czym polega istota klik, co decyduje o ich trwaoci i spoistoci, jakie
s ich zadania, i jakimi rodkami posuguje si, realizujc je, co decy
duje o ich trwaoci, jaka jest ich organizacja wewntrzna i dobr jej
czonkw, co wpywa na jej ruchliwo i natenie dziaalnoci, jakie
s motywy dziaania uczestnikw klik, jaki wpyw wywiera na swych
czonkw, na swoje ofiary i rodowiska, w ktrych eruje? (Daszkiewicz
1971, s. 22).
W ksice Traktat o zej robocie autorka rozszerzya zakres swojej
analizy. W przedmowie do drugiego poprawionego wydania (Daszkie
wicz 1984), opublikowanego w czasie ostrego kryzysu pastwa, zaraz po
oficjalnym zakoczeniu stanu wojennego w Polsce, pisze:
U podstaw kryzysu spoecznego znalazy si jednak przede wszyst
kim dziaania ludzi przyczyniajcych si do amania praworzdnoci,
negowania zasad demokracji, naduywania wadzy (...), gdy w stron
niczy sposb stosowano prawo albo w ogle je negowano, gdy tylko dla
wybranych przeznaczano to, co miao suy wszystkim.
Punktem wyjcia rozwaa Krystyny Daszkiewicz jest patologiczna
dziaalno pozorna, a wic negatywna fikcja organizacyjna, szeroko
ju wczeniej analizowana teoretycznie i zweryfikowana w badaniach
przez Witolda Jarzbowskiego.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Osobowym symbolem pozornej dziaalnoci jest, zdaniem Daszkie
wicz, kuglarz zdefiniowany w starym Sowniku Jzyka Polskiego
(M.S.B. Linde 1814) jako: obudnik, oszust, ktry ludziom tuman w oczy
puszcza, oczy ich zamydla i ich okpiwa, mysze ajno za pieprz sprzedaje,
kota za zajca. Historycznym przykadem tej kuglarskiej pozornoci
s krlewscy alchemicy, rzekomo przetwarzajcy rne maowartociowe metale w zoto.
W szerokiej plejadzie PRL-owskiej pozornej dziaalnoci mamy przy
kady konferencji, pozornej dokumentacji, faszowanej sprawozdawczo
ci, pozorowanej pracy spoecznej, pozornych interwencji. Rekwizytami
tej pozornej dziaalnoci s przede wszystkim: slogany, faszowane hasa,
frazesy, mistyfikacja postaw. Daszkiewicz nie pisze jednoznacznie
0 pozornoci socjalistycznych frazesw i hase, bo takie expressis verbis
stwierdzenia nie byyby zaakceptowane przez pastwow cenzur
Gwnego Urzdu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk. Podkrela
jednak powierzchowno goszonych hase i postaw, piszc o winnych
amania prawa: Jak wiadomo, przestpcy karani za udzia w aferach
gospodarczych pozorowali postawy socjalistyczne, pozytywny stosunek
do mienia spoecznego.
Daszkiewicz, rozwaajc wpyw alkoholu jako czynnika sprzyjaj
cego zej robocie, zwraca uwag na czsto wystpujc pobaliwo
1tolerancj w stosunku do osb naduywajcych alkoholu; uprzywile
jowanej pozycji alkoholikw towarzyszy opinia o nich jako o wietnych
kompanach. W konkluzji rozwaa nad problemem alkoholu stwier
dza, e prawidowa ocena alkoholu jako czynnika kryminogennego,
jego wpywu na ksztatowanie si chci do uprawiania dziaalnoci
nielegalnej, powinna si wiza z postulatem dyskwalifikacji osb nad
uywajcych alkoholu jako kandydatw na stanowiska kierownicze.
Trafno podkrelenia przez Krystyn Daszkiewicz roli alkoholu
w zej robocie mog zilustrowa osobist obserwacj praktyki w Cen
trali Narodowego Banku Polskiego w latach 50., gdzie utrwali si rytua
organizowania przez dyrektorw departamentw alkoholowych spotka
z dyrektorem departamentu personalnego, oczywicie powizanego
wizami informacyjnymi ze Sub Bezpieczestwa i pierwszym sekre
tarzem Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR, w trakcie ktrych oma
wiano osobiste sprawy personalne i zacieniano wizy kumoterstwa.
Bya to rwnie znana metoda funkcjonariuszy aparatu sub perso
nalnych, z reguy powizanych z aparatem bezpieczestwa, oparta na
trafnym zaoeniu, e czowiek pijany atwo ujawnia swoje autentyczne
pogldy, swoj autentyczn postaw polityczn. Wysoka odporno na
dziaanie alkoholu, tzw. mocna gowa, staa si wic atutem dla kariery
kadr kierowniczych.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


W Narodowym Banku Polskim miaa miejsce wyjtkowa afera alko
holowa, zwizana z osob prezesa, Adama ebrowskiego, majcego
opini wysokiej klasy ekonomisty, mianowanego po odejciu jego po
przednika prezesa Edwarda Droniaka do suby zagranicznej. Na
pierwszym zebraniu zarzdu Banku i dyrektorw departamentw za
miast zwykle serwowanej kawy i herbaty pojawi si francuski koniak.
Uczestnicy zebrania wypili po jednym kieliszku, a nowy prezes wypi
cztery. Ju przed pierwsz planowan wizyt w jednym z miejskich
warszawskich oddziaw sekretariat prezesa poufnie uprzedzi dyrek
tora, e na przywitanie prezesa naley, obok kawy, poda koniak, ale
nie radziecki. Powstaa kopotliwa sytuacja, bo koniak zachodni dostp
ny by tylko w sklepach za dewizy lub dewizowe bony PKO. Dyrektor
oddziau zdecydowa si sam kupi bony i butelk koniaku francuskiego.
W czasie pobytu w oddziale prezes kaza sobie parokrotnie dolewa do
kieliszka. Bardzo szybko ta wiadomo rozniosa si po caym banku
i utrwalia zwyczaj, e w czasie wizytacji oddziau przez prezesa naley
poczstowa go francuskim koniakiem. Ten zwyczaj szybko upowszech
ni si w oddziaach banku na terenie caej Polski. Na zebraniach kadry
kierowniczej czy konferencjach z klientami pojawia si koniak. Mona
stwierdzi, e prezes rozpi bank. Ten styl akceptowa te, mianowany
w 1957 roku wiceprezesem Narodowego Banku, marszaek Micha Rola-ymierski. Pamitam konferencj dyrektorw zwoan w Karpaczu,
na ktrej marszaek kaza poda koniak, koniecznie francuski. Ponie
wa by on niedostpny w tej miejscowoci, trzeba byo jecha po niego
do Pewexu w Jeleniej Grze.
Ta patologiczna sytuacja skoczya si humorystycznie. Ktrego
dnia, mocno spniony prezes Adam ebrowski przyby do banku kom
pletnie zalany. Okazao si, e nie wytrzewia po caonocnej pijatyce.
Zataczajc si, zmierza do swego eleganckiego gabinetu. Korytarz za
miataa sprztaczka, starsza kobieta w przededniu emerytury. Widzc
pijanego prezesa, oburzona gono wyrazia swoj dezaprobat. Wie
o tym natychmiast rozesza si po caej centrali banku. O incydencie
zawiadomiono natychmiast ministra finansw. Prezes ebrowski zosta
zdymisjonowany. Tak skoczya si kariera wybitnego ekonomisty.
Nowy prezes wyda zarzdzenie zabraniajce picia alkoholu w trakcie
wykonywania czynnoci subowych.
Krystyna Daszkiewicz stwierdza:
Alkohol w rku karierowicza, dcego z bezwzgldnym uporem
do nienalenego mu sukcesu, odgrywa niebagateln rol, a po osigni
ciu tego sukcesu staje si czynnikiem uatwiajcym nawizywanie
kontaktw, wzmacniajcym stosunki kumoterskie i protekcyjne (Dasz
kiewicz 1984, s. 69).

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


W dalszych rozwaaniach Krystyna Daszkiewicz, obok problemu
nagrd za fikcyjne osignicia, omawia patologiczne zjawisko plagiatu,
stanowice jeden z rekwizytw kuglarza, zwaszcza dziaajcego w ro
dowisku pracy twrczej: naukowej, artystycznej, konstruktorskiej czy
literackiej.
Do kolejnych rekwizytw kuglarza naley apwka. Daszkiewicz
wyrnia tu pi sfer ujawnianego apownictwa:
relacja obywatel-urzd - opacanie decyzji administracyjnych,
usugi i handel, cznie z usugami suby zdrowia,
stosunek podwadny-przeoony (zapata za awans, nagrod, przy
dzia lepszej pracy),
apownictwo midzy kooperantami (np. apwka za terminowe do
starczenie niezbdnej czci do danego produktu),
apwki pacone za utrzymanie si w ukadzie midzy instytucjami
(np. midzy przedsibiorstwem a zjednoczeniem czy wadz terenow).
Daszkiewicz jest zdania, e walka z apownictwem powinna sta si
zadaniem priorytetowym, wskazujc w ten sposb, e w okresie kiedy
pisaa ksik (pierwsze lata 80.) ta patologia osigna ju bardzo wy
soki poziom. Uwaa, e konieczne jest ustawodawcze zerwanie lojalnej
wsppracy dajcego i przyjmujcego apwk przez przyjcie zasady,
i ujawniajcy wadzom fakt dania apwki nie jest karany.
Daszkiewicz charakteryzuje te patologie wyjazdw zagranicznych,
tak atrakcyjnych w okresie socjalistycznej demokracji, stwierdzajc,
e do kuglarskich przeksztace naleaa zmiana wyjazdw subo
wych wycznie na turystyczne lub, co gorsze, na prywatno-handlowe,
przestpczo-dewizowe itp.
Czytajc rozwaania Krystyny Daszkiewicz na temat patologii wy
jazdw subowych w okresie PRL, przypominam sobie wasne dowiad
czenie. W roku 1967 Narodowy Bank Polski zdecydowa nawiza
wspprac w zakresie organizacji operacji bankowych z najwikszym,
pastwowym bankiem francuskim - Societe Generale. Uzgodniono,
e przedstawiciel NBP spdzi par tygodni w Societe Generale i doko
na gruntownej analizy procedur tego banku. Misj te powierzono
mnie. W przeddzie wyjazdu ze zdziwieniem dowiedziaem si, e b
dzie mi towarzyszy pracownik wydziau personalnego wojewdzkiego
oddziau banku spoza Warszawy, reemigrant z Francji, przydzielony
do pomocy w zbieraniu materiaw i ich ewidencjonowania. Okazao si,
e ten reemigrant wyjecha z Francji, majc 4 lata i pamita jedynie
par sw francuskich. Chtnie uzgodni ze mn, e nie bdzie bra udzia
u w rozmowach, a zwiedzi Pary, gwnie okolice placu Pigalle i do
kona interesujcych zakupw. Oczywicie rozumiaem, na czym polega

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


jego rola. Ostatecznie sprawozdanie opublikowane w Polsce, liczce
120 stron, opracowaem samodzielnie (Kieun 1967), a mj kompan,
nie bojc si kontroli celnej, przywiz do Polski okoo 20 nylonowych
biaych koszul, ktrych cena w Polsce bya znacznie wysza.
Zdaniem Krystyny Daszkiewicz wyej wymienione rekwizyty nie
wyczerpuj caego ich katalogu. W gr wchodzi jeszcze zewntrzna
forma prezentacji rangi osoby kuglarza, odpowiedni wystrj pokoju
pracy, elegancki gabinet, rzd ksiek na pkach, wystrj przekra
czajcy rzeczywiste potrzeby i moliwoci finansowe danego zakadu
pracy. Autorka ironicznie stwierdza, e tylko masek nie ma na cianach.
Zdobi one oblicze mistyfikatora.
Te uwagi Krystyny Daszkiewicz przypominaj mi lata mojej pracy
w Afryce, w najbiedniejszych krajach wiata: Burundi, Rwandzie, Burkina
Faso. Gabinety miejscowej nomenklatury nie ustpoway luksusowi
gabinetw kierownictwa najbogatszych krajw. Do tego dochodzi jeszcze
jeden rekwizyt, symbol wadzy: czarny, najnowszy, czsto specjalnie
luksusowo wyposaony, subowy samochd, koniecznie marki Mer
cedes-Benz.
Na kolejnych stronach swojej ksiki Daszkiewicz analizuje patolo
giczne postawy. Wyrnia kolejno: karierowiczostwo, konformizm,
konformizm w symbiozie z biurokracj, asekuranctwo, faszywy auto
rytet, patologiczny stosunek do wasnoci pastwowej.
Karierowiczostwo jest negatywn cech, odmienn od kariery, b
dcej wynikiem wydajnej pracy, pozytywnych cech osobowoci, efek
tem zdrowej rywalizacji, przejawem zdrowej ambicji. Karierowiczostwo
to bezideowo, wygrowane ambicje, bezwzgldno, brak skrupuw
moralnych. Bliej omawia t postaw na przykadzie dziaalnoci nau
kowej, w ramach ktrej karierowicze posuwajcy si jedynie po szcze
blach administracyjnego kierownictwa jednostkami naukowymi zdo
bywaj pozycj autorytetw merytorycznych. Nazywa ich pasoytami
nauki, ktrzy nie maj kwalifikacji do uprawiania zawodu naukowca,
a tytuy naukowe zdobyli dziki wzgldom pozanaukowym.
Autorka ma prawdopodobnie na myli rwnie tzw. docentw mar
cowych, czonkw PZPR, ktrzy uzyskiwali stopie naukowy docenta
bez pracy habilitacyjnej za swoj postaw polityczn po okresie roz
ruchw studenckich w marcu 1968 roku. Std te upowszechnienie si
zwyczaju podpisywania si przez docentw i profesorw, ktrzy przeszli
normaln drog awansu poprzez opracowanie pracy habilitacyjnej i przej
cie egzaminu habilitacyjnego zestawem skrtw: doc., lub prof. dr
habilitowany. Ta praktyka budzia sprzeciw wielu marcowych do
centw. Rektor Uniwersytetu Warszawskiego Zygmunt Rybicki, ktry
nie mia habilitacji, skrela w dostarczanych mu dokumentach skrt

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


hab, nie pozwalajc rwnie swoim pracownikom uywa tej formuy
w dokumentach uniwersyteckich.
Konformizm rwnie ma swoje jasne i ciemne strony. Pozytywny kon
formizm to spoecznie wartociowa umiejtno przystosowania si do
warunkw sprzyjajcej rzetelnej pracy, dobrym koleeskim stosunkom.
Konformizm negatywny to atwo zmiany swoich opinii dostosowa
nych do aktualnie upowszechnionych tendencji, popularnie okrelana
jako zawsze z wiatrem (rosyjskie kudy wietier dujet), zawsze na
linii, nigdy si nie wychylaj.
Daszkiewicz podkrela atwo wsppracy konformisty z biurokrat,
ktrych czy przywizywanie duej wagi do obiegu papierw. Kon
formista puszcza w obieg fikcyjne dokumenty, pozorne sprawozdania,
retuszowane protoky, faszowane opinie o innych, i czyni to po to, aby
zrealizowa swoje egoistyczne cele, np. ukry naduycia, osign nie
naleny sukces zawodowy, zwalczy konkurencj, stumi krytyk.
Drugi decyduje o wdrujcych dokumentach po prostu dlatego, e jest
skostniaym rutynist, e przywyk do krcej dokumentacji, za ktr
gin ludzkie sprawy.
Piszc o postawach biurokratw, Daszkiewicz powouje si na opis
biurokracji dokonany przez wybitnego socjologa francuskiego Michela
Croziera (1967), ktry zwraca uwag na trzy jej istotne cechy: model
bezosobowoci, niezdolno do ulepszania swojej dziaalnoci, niedo
stosowanie do potrzeb, ktre powinna zaspokaja i w efekcie frustracj
jednostek cierpicych z powodu biurokratycznego ukadu stosunkw
(Crozier 1967, s. 16).
Wystpuje tu, zdaniem Daszkiewicz, zjawisko negatywnej autono
mizacji; dla biurokraty obieg dokumentw staje si celem, a nie rodkiem
dziaania, a dla kuglarza rodki dziaania przeksztacaj si w cele.
Kariera dla kariery, sukces dla sukcesu - oto jego cele. Te stwierdzenia
s ilustracj patologii negatywnej autonomizacji, ktra staje si niejako
symbolem niesprawnoci okresu PRL-u.
Jeli zaistnieje czsto spotykana sytuacja w hierarchicznym systemie
awansowania, e przeoony osiga stanowisko przekraczajce jego
kwalifikacje, to zdaniem prof. Daszkiewicz bdzie on zapewne ocenia
podwadnych wedug stopnia ich zbiurokratyzowania i kompetentni
bd dla niego ci, ktrzy trzymaj si przepisw rytuau i form status
quo. Jest to fenomen papieromanii i automatyzmu zawodowego,
polegajcego na tym, e papierkowa robota staje si waniejsza ni cel,
dla ktrego j stworzono; mamy tu znowu autonomizacj, przemiesz
czenie si celu - rodek dziaania staje si jego celem.
Wedug Daszkiewicz asekuranctwo i kunktatorstwo to typowe rea
kcje czowieka, ktry osign nienaleny sukces. Ze wzgldu na brak

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


kwalifikacji zawodowych i umiejtnoci kierowania bdzie zwleka
z podjciem wanej decyzji, odracza j tak dugo, jak bdzie to moli
we, odsya j do zatwierdzenia innemu, szuka rozwiza kompromi
sowych itp. Jedn z form asekuranctwa jest gromadzenie w swoich
rkach wielu funkcji i ksztatowanie w ten sposb obrastania w po
czuciu autorytetu. Daszkiewicz twierdzi, e atwo obrastania
w faszywe poczucie autorytetu charakteryzuje przede wszystkim osob
nika okrelanego popularnie nazw kacyka, uprawiajcego tzw. dygnitarstwo. Dla takiej jednostki wadza przestaje stanowi rodek prowa
dzcy do osignicia spoecznie pozytywnych celw, a staje si sama
dla siebie jedynym celem, do ktrego dy i ktry ceni; wszystko, co
czyni podporzdkowane jest zdobyciu wadzy albo jej utrzymaniu.
Rozwaajc zadziwiajcy w komunistycznym reymie fakt powsta
wania w PRL wielkich majtkw prywatnych, Daszkiewicz twierdzi,
e nie powstaj one w ustroju socjalistycznym w drodze wdrwek z jed
nej kieszeni prywatnej do drugiej. Dziaalno kuglarza decyduje
0 tym, e wasno spoeczna przechodzi do zasobw prywatnych.
Naruszanie wasnoci spoecznej odbywa si nie tylko za pomoc zagar
nicia mienia spoecznego w jego podstawowych postaciach, takich jak
kradzie, przywaszczenie, oszustwo. Nastpuje ono take za pomoc
zbrodni kierowanych przeciwko podstawowym interesom politycznym
1 gospodarczym PRL, takim jak afery gospodarcze, afery dewizowe
i inne wielkie przestpstwa gospodarcze.
W analizach tej przestpczoci podkrelano niejednokrotnie, e
liczba popenionych przestpstw jest wielokro wiksza od liczby prze
stpstw ujawnionych (Daszkiewicz 1984, s. 128). Odrbnym problemem
jest sytuacja, w ktrej zbagatelizowano dokonane naduycia, unikajc
w ten sposb odpowiedzialnoci. Na denie do uniknicia odpowiedzial
noci wskazuje, zdaniem Daszkiewicz, m.in. bezczelno i tupet, z jakim
bagatelizowao si naduycia nawet milionowe, chronio si sprawcw.
Problem licznych przestpczych afer gospodarczych jest szeroko
omawiany przez autork. Zwraca uwag na czste wystpowanie zjawi
ska taryfy ulgowej w stosunku do pewnych grup pracownikw i polityk
karuzeli personalnej, przenoszenia osoby odpowiedzialnej za powstae
naduycia na inne, nieraz wysze stanowisko w innym zakadzie pracy.
Szeroko omawia istnienie mechanizmw ochronnych zwizanych
z kumoterskimi powizaniami przestpczych kuglarzy obdarzonych
opini ideowych zaangaowanych. atwo si domyle, e chodzi tu
o mechanizm ochronny stosowany przez aparat partyjny.
Zwraca te uwag na brak rozlicze za prac kierownicz, nieodpo
wiedzialno za marnotrawstwo i gupot. Pisze:
rezygnacja z rotacji, utrzymywanie niekompetentnych na tych
stanowiskach, na ktrych nie mog sprosta swoim obowizkom, wie

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


si cile z zagadnieniem nierozliczania pracownikw z efektw ich
pracy. Chodzi tu nie tylko o niewyciganie konsekwencji w stosunku
do tych, ktrych wyniki pracy s mierne, w ogle ich nie ma lub stanowi
tylko zason dymn przestpczej dziaalnoci. Bywa bowiem i tak, e
pracownika wprawdzie rozlicza si z wynikw jego pracy, ale pomija ca
kowicie rachunek kosztw zwizanych z tymi wynikami. Plan wykonano,
ale osignito to, tracc po drodze miliony. Niegospodarno, marno
trawstwo, prowadziy do tych aosnych osigni.
W kocowym fragmencie rozwaa autorki wystpuje problem sku
tecznej walki z krytyk i kontrol, ktrych efektywno ograniczana
jest m.in. istniejc cenzur prasy i publikacji.
Bogaty opis patologii szeroko rozumianej nomenklatury kuglarzy
wskazuje na daleko posunity i upowszechniony proces degeneracji
w latach 80., uksztatowanie zachowa dalekich od wymogw prakse
ologicznej sprawnoci ocenianej rwnie w kategoriach aksjologicz
nych. Tak wyglda dorobek systemu totalitarnej wadzy partyjnej i jej
strategii syndromu wroga.
Czytajc tekst prof. Daszkiewicz w 2011 roku, odnosi si wraenie,
e wikszo zarejestrowanych patologii jest i obecnie szeroko upo
wszechniona w rodowisku kadry kierowniczej, nawet niskiego szczebla.
Okazuje si, e dziedzictwo kulturowe epoki komunizmu, z jego caym
arsenaem negatywnej fikcji organizacyjnej dziaania na niby, w odda
leniu od oficjalnej wersji ycia i zarzdzania publicznego niewtpliwie
atwo przeoyo si na styl ycia w kapitalizmie, z jego akceptowan
spoecznie filozofi mie, i to jak najwicej. Celowa wic bya szersza
analiza epoki komunizmu w Polsce, dla zrozumienia rde i charakteru
wspczesnej patologii zarzdzania, co gorzej z daleko idc spoeczn
tolerancj. Stopie daleko idcej polskiej spoecznej wyrozumiaoci
dla patologii zarzdzania w stosunku np. do dobrze mi znanej wyrozu
miaoci francuskiej, jest wrcz nieporwnywalny.

DEKADA GIERKA
Pierwsze lata rzdw I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka daway
nadziej na postpujcy proces podniesienia poziomu ycia. Powane
polepszenie si zaopatrzenia, wielki proces inwestycyjny, rwnie w in
frastrukturze (drogi, szpitale, domy wypoczynkowe), uatwienia w wy
jazdach zagranicznych, wiadomo zblienia gospodarczego z Zacho
dem przez system licznych kredytw rozwojowych - to wszystko
w pierwszych latach 70. dawao nadziej na realizacj piknych hase
socjalizmu z ludzk twarz . Jednak w drugiej poowie lat 70. ten mit

MZM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


szybko traci swoj atrakcyjn si. Pace nie rosy, zaopatrzenie si
pogarszao, a jednoczenie bogata siatka nadzoru Suby Bezpiecze
stwa coraz bardziej dawaa si we znaki, rozwijajc dziaalno opie
kunw poszczeglnych instytucji.
Wanym elementem bya, nieporwnywalna z sytuacj np. w ZSRR,
dostpno do informacji o sytuacji w kapitalistycznych krajach. Li
kwidacja wiz do Szwecji, Finlandii i Austrii, liczne wyjazdy modziey
akademickiej zwizane z prac sezonow w tych krajach powodoway
swoisty szok informacyjny. Student pracujcy np. w Szwecji przez
okres wakacji mg zaoszczdzi ponad 1000 dolarw amerykaskich
i kupi sobie za nie - zmienione po nielegalnym czarnogiedowym kursie,
u tzw. cinkciarza - polskiego malucha, czyli Fiata 126p. Std i pytania
na seminariach z teorii zarzdzania dotyczce tego, jak to jest moli
we, e w Polsce musiabym oszczdza przez wiele lat, aeby kupi
sobie taki samochd. Masowe letnie wycieczki do Rumunii, Bugarii,
Wgier, Jugosawii i liczne spotkania z turystami z krajw kapitali
stycznych rwnie wzbogacay wiedz o rzeczywistoci zachodniej.
Nasilenie ruchu odwiedzin emigracyjnych rodzin w USA, z atw mo
liwoci zdobycia nielegalnej, okresowej pracy, przeczyy tezie o ndzy
klasy robotniczej w krajach kapitalistycznych. Ten proces rozwoju in
formacji sprzecznej z oficjalnym obrazem wrogiego kapitalizmu musia
upowszechni wiadomo o zakamaniu rzdzcego w Polsce reymu.
Konieczno zamknicia dopywu informacji o rzeczywistoci ka
pitalistycznej bya dobrze rozumiana przez radzieck wadz w ZSRR.
Miaem mono naocznie o tym si przekona w 1975 roku. Rektor
Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr (niehabilitowany) Zygmunt Ry
bicki, zaniepokojony rozwojem amerykaskich kontaktw profesorw
Wydziau Zarzdzania i staym powoywaniem si w ich publikacjach
na rda amerykaskie, zdecydowa si na nawizanie wsppracy
z Uniwersytetem im. omonosowa w Moskwie. Jako znajcy jzyk ro
syjski, opanowany w czasie pobytu w agrze radzieckim, zostaem wy
delegowany na dwumiesiczny pobyt z wykadem Nauczanie teorii
organizacji w Polsce. Pierwsze zaskakujce dowiadczenie przyniosa
mi restauracja uniwersytecka dla profesorw - elegancka z biaymi
obrusami i kelnerkami z biaymi fartuszkami. Szukajc wolnego miejsca
przy czteroosobowych stolikach, zobaczyem profesorw czytajcych
polskie tygodniki Polityk i Przekrj. Sdzc, e to rodacy, podsze
dem do jednego z nich, witajc go po polsku - odpowiedzia ze zdzi
wieniem po rosyjsku. Okazao si, e nie mwi po polsku, ale rozumie
tekst pisany i czyta dostpn dla profesorw pras polsk, bo jest ona
ciekawa i podaje wicej wiadomoci ze wiata ni prasa radziecka.
Moi radzieccy studenci uniwersytetu dowiedzieli si, e w 1974 roku
wykadaem w USA, poprosili wic mnie o wykad na temat organizacji

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


nauczania zarzdzania w USA. Przygotowujc wystpienie na ten temat,
narysowaem na duej tablicy plan Uniwersytetu Duuesne w Pittsburghu, zaznaczajc duy parking dla samochodw dla studentw
i mniejszy dla profesorw. Zdziwieni studenci zapytali: Jak to, studenci
maj samochody?. Wyjaniem, e w Pittsburghu nie ma ani tramwa
jw, ani metra i e w USA na 2 obywateli przypada 1,5 samochodu,
a prawie wszyscy studenci je maj, e stary, ale na chodzie samochd
sam kupiem za 120 dolarw, co stanowi raptem blisko 50-60% jedno
dniowej opaty za wysze studia. Ta informacja wyranie zaszokowaa
zebranych. Wieczorem zatelefonowa do hotelu dziekan, wzywajc mnie
na godzin 8 rano nastpnego dnia do swojego gabinetu. Zdziwiony
zapytaem, o co chodzi, bo mam wykad o 11. Odpowiedzia: To nie
na telefon. Rano w gabinecie dziekana czeka na mnie sekretarz partii,
sekretarz Komsomou i jaki nieznany mi osobnik; domyliem si, e
to chyba kto z KGB. Sekretarz partii z kamienn twarz stwierdzi,
e zawarlimy umow z Uniwersytetem Warszawskim, aeby wymie
nia dowiadczenia o metodach zarzdzania przedsibiorstwami, a nie
po to, aeby sucha kamliwej propagandy siy imperializmu amery
kaskiego, np. nonsensu o posiadaniu przez wszystkich studentw wa
snych samochodw.
Majc dowiadczenie z pobytu w wizieniu i obozie radzieckim i zna
jc dobrze obraliwe sowa rosyjskie, zareagowaem bardzo gwatownie,
stwierdzajc, e jest ograniczony umysowo (rosyjskie okrelenie scho
dzcy z umysu) i e wanie on uprawia kamliw propagand. Prawd
jest, e samochd w USA to tak jak radio w ZSRR, ma go kada rodzina,
a wanie ZSRR powinien nagania ten fakt i dy, eby w perspek
tywie zwyciskiego komunizmu byo wicej samochodw w ZSRR ni
w USA, a e ja nie kamaem, mona atwo si przekona, bo przecie tu
obecny dziekan by w Harvard University i wie, jaki jest tam problem
z parkowaniem tysicy samochodw studenckich. Sekretarz zapyta
dziekana, czy to prawda. Dziekan nieco zwleka z odpowiedzi, wreszcie
powiedzia: Tak, to jest prawda. Zapytano go wic, dlaczego nigdy
0 tym nie mwi. Na to ja ju odpowiedziaem: Ba si takich podej
rze, jakich ja staem si przedmiotem. Reakcja ostateczna bya oby
czajowo rosyjska, opilimy wyjanienie sytuacji wdk, ktra dziwnie
szybko znalaza si w gabinecie dziekana. Ostatecznie jednak zdecydo
waem si na wczeniejszy wyjazd. Na odjezdnym zostaem uhonorowany
przyjciem, podczas ktrego okazao si, e mam mocniejsz gow do
picia alkoholu ni moi rosyjscy koledzy. Gdy wrciem do Warszawy
1zoyem sprawozdanie rektorowi, zdecydowa si on na wizyt w Mos
kwie dla zaagodzenia zaistniaej sytuacji. Po powrocie zawiadomi
mnie ze zdziwieniem, e wielu profesorw rosyjskich mio mnie wspo
minao, mwic, e jestem charoszyj pari - dobry chop.

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Uksztatowana w drugiej poowie lat 70. sytuacja niezadowolenia
w Polsce zostaa wzmocniona wypadkami w Radomiu, gdzie strajkujcy
w 1976 roku robotnicy spotkali si z brutalnoci bezpieki, stosujcej
okrutn ciek zdrowia. Polegaa ona na zmuszaniu do przechodze
nia aresztowanych robotnikw przed stojcymi po obu stronach ich
drogi milicjantw, ktrzy brutalnie ich bili pakami i kopali. Ta metoda,
nawizujca do okruciestwa bezpieki w minionych, wydawao si, za
pomnianych, okresach represji, staa si przedmiotem protestu powsta
ego ju nielegalnego Komitetu Obrony Robotnikw. Inflacja w 1978
roku wynosia ju 30%.
W tych warunkach wybr w 1978 roku polskiego biskupa, kardynaa,
otoczonego nimbem antykomunistycznej opozycji, w modoci artysty,
kajakarza, narciarza i robotnika fizycznego na papiea, wzmocni au
torytet Kocioa i narodow dum. Jego wizyta w 1979 roku ukszta
towaa niezwyk atmosfer zbiorowego karnawau, festiwalu radoci,
satysfakcji i nadziei, potgowania emocji, co jest zwizane ze znanymi
prawami psychologii tumu (Le Bon 1899), wyksztacenie si poczucia
wsplnoty, jednoci milionw ludzi przyjmujcych ze wzruszeniem pa
pieskie sowa o Duchu witym, ktry ma zstpi i odnowi, oblicze
ziemi, tej ziemi i Nie lkajcie si.
Charyzmatyczna, w peni odpowiadajca amerykaskim badaniom
nad skadnikami charyzmy w kierowniczej dziaalnoci, pikna, mo
numentalna postawa, gboki tembr gosu i, zgodnie z treci wypo
wiedzi, odpowiednia jego modulacja, wyrana swobodna, zrozumiaa
wymowa kadego sowa, nie za szybkie tempo wyranie dzielonych na
logicznie wyodrbnione frazy goszonych homilii, silne akcentowanie
syntetycznych okrele, bogata, wrcz operowa aparatura insceniza
cyjna, wzmocniona archaiczn dekoracj kazalnic i ubiorw, chralne
piewy i muzyka ksztatoway atmosfer niezwykoci, gotowoci do
wielkich czynw, do powice, do pogbienia sfery duchowych prze
y. Te miliony rozentuzjazmowanych tumw byy ju przygotowane
psychicznie do przeciwstawienia si temu, co na co dzie amao ludzk
godno w atmosferze zniewolenia, podejrzliwoci i jednoczenie brudu
i patologii elity, zachannej w swoim pozaideowym deniu do egoistycz
nego, materialnego sukcesu, jak to trafnie przedstawia Krystyna
Daszkiewicz w swoim Traktacie o zlej robocie.
Ju wwczas widoczna bya potga milionw ludzi znajdujcych si
pod wpywem papiea. Okazao si, e kpice pytanie Stalina o dywizje
papiea nie byy bezzasadne. Ksztatowaa si bowiem armia ludzi
owadnitych zbiorowym wsplnotowym, jednorodnym deniem do
zmienienia oblicza tej ziemi.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI Mmi


W dokumentach III Departamentu Ministerstwa Spraw Wewntrz
nych z koca 1978 roku (Zaremba 2005) czytamy raport funkcjonariuszy
Suby Bezpieczestwa:
Rwnie zakcenia w funkcjonowaniu wielu dziaw gospodarki
narodowej oraz wady i bdy w kierowaniu i zarzdzaniu gospodark
narodow wywouj systematyczne narastanie rozlunienia dyscypliny
spoecznej i produkcyjnej, powoduj spadek autorytetu wadz, wywouj
frustracj i pogbiajc si krytyk caego kompleksu zjawisk spoeczno
-ekonomicznych oraz znaczne nasilenie si komentarzy o charakterze
antysocjalistycznym i antyradzieckim. W konsekwencji powyszego wy
stpuje do powszechne przekonanie, e utrzymywanie tych trendw
doprowadzi moe do powanych wstrzsw spoecznych.
Dochd narodowy w 1979 roku zmala w stosunku do roku 1978, trud
noci zaopatrzeniowe powanie wzrosy. To wanie wtedy obok wielu
dowcipw popularny by wierszyk (podrzucony mi pod drzwi mieszkania
razem z numerem tajnego Robotnika):
Nie ma miska nie ma serka
Jak tu lubi wujka Gierka
Gdy zabierze i pasztecik
Podpalimy komitecik
Raz, dwa, trzy
Po zapaki idziesz ty.
W czerwcu 1979 roku sekretarz Edward Gierek zwrci si, poprzez
swojego penomocnika, do mnie i zdaje si do dwch innych, rwnie
niebdcych czonkami PZPR profesorw (nie znam ich nazwisk) z pro
b o szczer ocen sytuacji ekonomicznej i przedstawienie koncepcji
planu usprawnienia gospodarki na lata 80. Przedstawiciel Gierka zapew
nia solennie, e nie gro mi adne konsekwencje za mocne, zasadnicze
krytyczne sformuowania, e chodzi wanie o szczer profesjonaln,
uczciw opini. Pocztek mojej oceny ekonomicznej sytuacji przedsta
wia si nastpujco:
Bieca sytuacja w dziedzinie konsumpcji przedstawia si tragicz
nie. Brak zaopatrzenia w podstawowe produkty, takie jak miso, prze
twory misne, maso, sery, okresowo (przed wolnymi sobotami), nawet
chleb, jak rwnie podstawowe towary przemysowe, powoduje niezwy
k strat czasu na szukanie jakiego prywatnego dojcia do zaku
pw lub na dugotrwale stanie w kolejkach przed sklepami. Ten stan
wysokiej nieregularnoci i wielkoci zaopatrzenia wie si rwnie
z daleko idcym deficytem usug i generaln dezorganizacj w dziedzinie
transportu i komunikacji (w 1978 roku polskie pocigi spniy si

m n i PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w sumie 7 lat, a liczba telefonw na 1000 mieszkacw jest najnisza
w Europie). Praktycznie kady rodzaj dbr konsumpcyjnych trzeba zdobywa: codzienne gazety (np. ycia Warszawy nie ma w kioskach
ju po 8 rano), tygodniki dostpne jedynie, jeli si ma odpowiednie
znajomoci u dostawcy, miso (w Warszawie w sklepach komercyjnych redni czas stania w kolejce od 1 do 1,5 godziny, poza Warszaw
nie mona kupi masa, serw, czasem rwnie kawy, wody mineralnej
itd., itd.), 1001 artykuw gospodarstwa domowego, nie mwic ju
o tak luksusowych jak czci do samochodw (gdzie mona dosta filtr
lub oysko kulkowe do Fiata 125?), czy przedmiotach wyposaenia
mieszkaniowego (meble, wyposaenie azienkowe: krany, wanny umy
walki itp.). Zaopatrzenie w energi elektryczn jest rwnie dotkliwie
niedostateczne (w wielu miastach dostawa energii elektrycznej jest
okresowo wstrzymywana). Niepokojce efekty tej dezorganizacji rynku
prowadz do radykalnej zmiany w spoecznej infrastrukturze (Kieun 1979)3.

ETOS SOLIDARNOCI
W tej sytuacji permanentnego niedoboru dla zorganizowanego przez
Bogdana Borusewicza strajku w Stoczni w Gdasku wystarczy ju
incydent zwolnienia z pracy w Stoczni Gdaskiej, par lat przed eme
rytur, wieloletniej pracownicy i dziaaczki nielegalnych Wolnych
Zwizkw Zawodowych Anny Walentynowicz4. W trakcie strajku po
stawiono nastpujce, skromne postulaty (Co si zdarzyo w stoczni?
2005):

3 Peen tekst mojej opinii o sytuacji ekonomicznej zosta dorczony w czerwcu 1979
roku, we wrzeniu przekazano mi telefonicznie opini sekretarza Edwarda Gierka:
Ocena sytuacji biecej jest zbyt krytyczna, ale opracowanie jest uczciwe. Moja
opinia w tumaczeniu angielskim zostaa przekazana amerykaskiemu koledze dr.
Robertowi Senkierowi w czasie konferencji polsko-amerykaskiej w Polsce, jak rw
nie przesana nielegalnie sekretarzowi Kultury paryskiej Mai amzaki dla redak
tora Jerzego Giedroycia. Maja amzaki, jak si dowiedziaem pniej, przekazaa j
rwnie Radiu Wolna Europa, o czym zdziwiony dowiedziaem si od Jana Nowaka
Jezioraskiego, gdy spotkaem go w ju wolnej Polsce w Warszawie.
4 Leszek Moczulski by inicjatorem powstaych 25 lutego 1978 roku Wolnych Zwiz
kw Zawodowych w Katowicach. Ich organizatorem by Kazimierz Swisto. 28 kwietnia
1978 roku w Gdasku Krzysztof Wyszkowski, Antoni Sokoowski i Andrzej Gwiazda
podpisali tajn deklaracj Komitetu Zaoycielskiego Wolnych Zwizkw Zawodowych.
Dziaaczk tego Zwizku bya Anna Walentynowicz.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


1. powrt do pracy Anny Walentynowicz,
2. wmurowanie tablicy upamitniajcej ofiary strajku 1970 roku,
3. tysic zotych podwyki pac dla kadego pracownika.
Ten minimalny zakres da zosta po dwch dniach zaakceptowany
przez dyrekcj. Dodatkowo zgodzono si na powrt do pracy Lecha
Wasy, utworzenie w Stoczni Wolnych Zwizkw Zawodowych i rednio
1500 z podwyki.
Cz strajkujcych na apel Anny Walentynowicz i wskutek gwa
townego protestu Henryki Krzywonos (Sprzedalicie nas!) i Ewy
Osowskiej (Zdrada!) nie wyrazia jednak zgody na opuszczenie Stoczni.
Lech Wasa podporzdkowuje si tej kobiecej inicjatywie i ogasza
kontynuowanie okupacyjnego strajku.
Za przykadem Stoczni wybuchaj strajki w innych zakadach pra
cy (Szczecin, Elblg) i w ten sposb powstaje wielki rewolucyjny ruch
Midzyzakadowego Komitetu Strajkowego, o niezwykym charakterze,
odlegym od tradycji klasowej, brutalnej, terrorystycznej walki, trafnie
nazwany przez Jadwig Staniszkis (1982) samoograniczajc si re
wolucj. Strajk w Stoczni jednoznacznie nawizywa do obrzdowej
tradycji katolickiej. Uczestnicy brali aktywny udzia w mszach witych,
masowo spowiadali si, na bramie wywieszono portret papiea i obraz
Matki Boskiej, jednoznacznie akceptujc chrzecijaski model relacji
wyraajcej si rozpowszechnianiem biblijnego hasa zwalczaj zo do
brem. Ze Stoczni Gdaskiej do Warszawy przyjeda dziennikarka
Janina Jankowska z propozycj utworzenia Spoecznego Zespou Arbi
trw dla prowadzenia negocjacji. Przywozi strajkowe gadety, m.in.
wite obrazki z nadrukiem Ku pamici mszy witej odprawionej na
terenie strajkujcej Stoczni. Proponowany skad zespou to: prof.
Aleksander Gieysztor, redaktor Tygodnika Powszechnego Jerzy Turowicz, prof., czonek KC PZPR Sylwester Zawadzki, reyser Andrzej
Wajda i prof. Witold Kieun. Natychmiast skontaktowaem si z prof.
Aleksandrem Gieysztorem, ktry wyrazi zgod, a nastpnie z prof. Syl
westrem Zawadzkim, ktry owiadczy, e musi porozumie si w tej
sprawie z czonkiem Biura Politycznego Stanisawem Kani. Zatelefo
nowa do mnie pniej, informujc, e Kania zawiadomi go, i powo
anie takiego zespou jest bezprzedmiotowe, bo rozmowy podejmie
bezporednio przedstawiciel KC.
Midzyzakadowy Komitet Strajkowy wystpi z now propozycj,
wzbogacon szeregiem postulatw ideologicznych. W 21 daniach
mamy ju obok postulatw czysto ekonomicznych, takich jak podnie
sienie zasadniczego uposaenia o 2000 z na miesic czy zrwnanie rent
i emerytur starego portfela do poziomu aktualnie wypacanych, i pod
niesienie diet z 40 do 100 z dziennie, postulaty o znaczeniu polityczno-

msa PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


-systemowym, ktrych realizacja zmieniaa zasadniczo struktur tota
litarnego zarzdzania. Byy to postulaty akceptacji wolnych zwizkw
zawodowych, prawa do strajku, wolnoci sowa, druku i publikacji,
udostpnienia rodkw masowego przekazu dla przedstawicieli wszyst
kich wyzna, zwolnienia winiw politycznych, zniesienia represji za
przekonania, umoliwienia wszystkim rodowiskom i warstwom spo
ecznym uczestniczenia w programie reform.
Jednoczenie zostaje opublikowany list otwarty 64 intelektualistw
polskich: Apelujemy do wadz politycznych i do strajkujcych robot
nikw, aby bya to droga rozmw, droga kompromisu.
W Stoczni formuje si Komisja Ekspertw: dziennikarzy, humanistw,
filozofw, ekonomistw, historykw, socjologw, pod kierownictwem
Tadeusza Mazowieckiego, w skadzie: Bohdan Cywiski, Bronisaw Ge
remek, Tadeusz Kowalik, Waldemar Kuczyski, Jadwiga Staniszkis,
Andrzej Stelmachowski, Jerzy Stembrowicz, Jan Strzelecki, Andrzej
Wielowieyski, pniej rwnie Wiesaw Chrzanowski.
W strajkujcej Stoczni wytworzya si niepowtarzalna atmosfera
wsplnoty, autentycznej jednoci, solidarnoci wszystkich zebranych,
podnieconych wiadomoci walki nie tylko o dorane korzyci, ale
rwnie o nowy ksztat polskiej rzeczywistoci. Nie by to ruch jedno
znacznie likwidujcy ekonomiczne zaoenia socjalistycznej wasnoci
rodkw produkcji i wprowadzenia wolnego rynku. Chodzio tu o wyzwo
lenie si z totalitaryzmu, o rozwj samorzdnoci, likwidacji ogranicze
wolnoci pogldw, opinii i wiary. Ten autentyczny patos chwili wielkiej
przemiany ksztatowa atmosfer, ktr Janina Jankowska, dziennikarka
Polskiego Radia, opisuje w nastpujcy sposb (Pieluch 2005):
Kady, kto tam wchodzi, musia zrozumie, e tu obowizuj inne
prawa, inny jzyk, e tu obowizuje po prostu prawda. Komunici mieli
ogromne problemy z pojciem tej sytuacji.
Podobnie Ryszard Kapuciski (2005), czoowy polski reportaysta,
pisze: W cigu 12 dni strajku uksztatowa si niezwyky obraz miast
Gdaska, Szczecina, Elblga. Nastrj ulicy spokojny, ale i napity, kli
mat powagi i pewnoci, zrodzony z poczucia racji. Miasta, w ktrych
zapanowaa nowa moralno. Nikt nie pi, nikt nie robi awantur, nie
budzi si przywalony ogupiajcym kacem. Przestpczo spada do
zera, wygasa wzajemna agresja, ludzie stali si sobie yczliwi, pomocni
i otwarci. Zupenie obcy ludzie poczuli nagle, e s - jedni drugim, sobie
potrzebni. Wzorzec tego nowego typu stosunkw, ktry wszyscy przyj
mowali, stworzyy zaogi wielkich zakadw strajkujcych.
Ostateczna akceptacja postulatw i legalizacja Niezalenego Samo
rzdnego Zwizku Zawodowego Solidarno spotkay si z niezwy
kym rozgosem na caym wiecie.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Istotnie fenomen Solidarnoci by czym wyjtkowym w historii
zarwno Polski, jak i wiatowych ruchw rewolucyjnych XX wieku.
Fenomenem bya jego spontaniczna masowo, liczona na okoo 10 mi
lionw czonkw, w tym okoo miliona sfrustrowanych czonkw PZPR
(nie ma dokadnych danych ewidencyjnych) i odmienno od tradycji
terrorystycznej walki o prawa ucinionych, zmaterializowanej w okru
ciestwie rewolucji radzieckiej z jej hasem mier burujom i grabcie
zagrabione, prb budowania wietlanej przyszoci na zbrodni, mor
derstwie, terrorze fizycznym i psychicznym.
Solidarno bya wic ju w samym swoim podstawowym zaoe
niach: zwalczania za dobrem, eliminacji przemocy i gwatu, radykalnie
przeciwstawna strategii syndromu wroga, XX-wiecznych, w gruncie
rzeczy w swojej ontologicznej istocie, zbienych ideologii: niemieckiego
narodowego socjalizmu i sowieckiego komunizmu. Niemieccy nazici,
ktrych w demokratycznych wyborach wybra nard niemiecki, wierzc
w nordycko-germask wyszo rasow, budowali wspania narodowo-socjalistyczn przyszo na grobach podludzi: ydw, Romw,
Polakw. Ekonomicznie niby akceptowali wasno prywatn, ale ca
kowicie podporzdkowali j centralnemu partyjnemu planowaniu i cen
tralnym dyrektywom operacyjnym.
Komunizm budowa bezklasowe spoeczestwo wszelkiego dobra
na grobach buruazji, ruinie kociow i morderstwie swoich przeciwni
kw. Nawet chrzecijastwo, fundament idealistycznej religijnej filozofii
mioci bliniego, przebaczenia i nieczynienia za, w praktyce wojen
religijnych, wypraw krzyowych, renesansowej degeneracji papiestwa,
wielokrotnie sprzeniewierzyo si swemu powoaniu.
Rewolucyjne pobudzenia roku 1968 w zachodniej Europie i w USA
nawizyway nie tylko do tradycji komunizmu radzieckiego i chiskiego,
ale rwnie do mitu Ernesto Che Guevary, kubaskiego zbrodniczego
rewolucjonisty, ktry wyda wyrok mierci na plantatorw bananw
i grejpfrutw, krtko uzasadniajc t zbrodni synnym powiedze
niem: Po co ich sdzi, skoro urodzili si winni (Wrblewski 2005).
Mit 1968 roku sta te u rde krwawego terroru Niemieckiej Frakcji
Czerwonej Armii oraz grupy Baader/Meinhof, woskich Czerwonych
Brygad czy Lotta Continua i zamordowania premiera Woch.
Punktem wyjcia poj i i idei Solidarnoci byo haso Socjalizm tak,
wypaczenia nie. Jerzy Baczyski (2005) pisze: Postulaty zag byy
w istocie antyrynkowe; powszechnie domagano si pastwowej kontroli
cen, indeksacji pac i doskonalenia systemu kartkowego. Nikt publicznie
nie kwestionowa tzw. spoecznej wasnoci rodkw produkcji, nie
podnosi postulatu prywatyzacji. Dziaacze zwizkowi, cznie z samym
Lechem Was podkrelali, e na pewno nie wrcimy do kapitalizmu

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


i w tym przypadku by to wyraz powszechnego przekonania mas
czonkowskich. Nie tylko politycznie, ale i psychologicznie nie byo ww
czas miejsca na adn reform typu balcerowiczowskiego. Du si
przycigania mia natomiast wariant reformy samorzdowej, znanej
powierzchownie z dowiadcze Jugosawii.
Na Zjedzie NSZ Solidarnoci we wrzeniu 1981 roku w Oliwie po
wstaa koncepcja samorzdowego, obywatelskiego pastwa. Punktem
wyjcia by niezaleny zwizek zawodowy, wyczony z pastwowych,
pionowych, rezerwowych struktur systemu zarzdzania podlegych jed
nej centrali - Biura Politycznego partii i sieciowo powizany z tereno
wymi organizacjami partyjnymi i Sub Bezpieczestwa.
Baczyski (2005) pisze: emocjonalny, moralny i polityczny podzia
na my-oni, spoeczestwo-pastwo stanowi fundament pniejszych
konstrukcji ustrojowych Solidarnoci. Struktura organizacyjna sa
morzdnego, obywatelskiego spoeczestwa znajdujcego si jednak
w obrbie pastwa socjalistycznego, ktrego organy wadzy zapewniay
bezpieczestwo zewntrzne kraju, obejmowaa szereg filarw.
Podstawowy by filar samorzdu pracowniczego, wzorowany na mo
delu jugosowiaskim w przedsibiorstwach pastwowych, z wysokimi
uprawnieniami kierowniczymi w dziedzinie organizacji procesu pracy,
jakoci, ceny i wyboru dyrektora.
Drugim filarem miay by niezalene organizacje rnych zawodw:
lekarzy, inynierw, naukowcw, rolnikw itd., ksztatujce relacje
midzyludzkie w obrbie jednego zawodu, stymulujce koncepcje jego
rozwoju i dbajce o jego interesy.
Trzecim filarem mia by samorzd terytorialny, demokratycznie
wybierani najlepsi przedstawiciele obywateli danego terenu dla wyko
nywania funkcji usugowo-technicznych. Niemiao, raczej w formie
sugestii, na Zjedzie rozwaano powoanie jakiej centralnej formy
samorzdnoci w postaci np. Izby Samorzdowej czy Spoecznej Rady
Gospodarczej przy Sejmie. Te wszystkie koncepcje miay si jednak
mieci w obrbie pastwa gospodarki planowej o pastwowej wasnoci
rodkw produkcji.
Struktura samorzdnych filarw tej gospodarki miaa wic by je
dynie partnerem w pastwie socjalistycznym, w ktrym zachowano
by partyjn siatk kierownicz. Bya to wic prba zhumanizowania
dotychczasowych, totalitarnych form zarzdzania, jednak bez zmiany
modelu na jakkolwiek form kapitalizmu, prywatyzacji gospodarki
narodowej. Pozostaa ona wasnoci spoeczestwa, ktre miao mo
no oddziaywania na jej funkcjonowanie i rozwj przez system samo
rzdowy, wolno sowa, ograniczenie interwencji cenzury i likwidacj
statusu winiw politycznych.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Ostatecznie jednak po wykazaniu nieudolnoci aparatu partyjnego
i rezerwowej struktury Suby Bezpieczestwa do wadzy dosza kolejna
rezerwowa struktura pionowa wojska i wprowadzia stan wojenny,
a pniej, przez poczenie ze strukturami bezpieczestwa i aparatu
partyjnego, usiowaa utrzyma reym totalitarny, wprowadzajc jed
nak stopniowo elementy wolnego rynku (Ustawa o dziaalnoci gospo
darczej z 1988 roku), umoliwiajce stopniowy proces uwaszczenia
nomenklatury. Tak wic aideowa, nastawiona na utrzymanie wadzy
jako rda wasnego interesu, centralna kadra partii, bezpieki i wojska
rozpocza wsplny proces denacjonalizacji, bdcej zaprzeczeniem
podstawowej idei komunizmu. By to wic fenomen negatywnej auto
nomizacji wadzy, priorytetu rodka dziaania nad zaoonym strate
gicznym celem, klasyczny przykad patologii organizacji. Potwierdzio
si tu jej rdo - bezideowo tego aparatu, wykazana ju dawno w mo
ich badaniach.
Konkludujc, mona stwierdzi, e decyzja powoania Okrgego
Stou stanowia form czciowego ustpstwa ze strony silnego part
nera, jakim bya jednak w dalszym cigu ponad 2-milionowa PZPR,
parsettysiczny aparat bezpieczestwa majcy swoich agentw we
wszystkich podstawowych rodowiskach zawodowych, nie wyczajc
rwnie rodowiska Solidarnoci, armia, w ktrej 98% oficerw byo
czonkami partii, milicja i ORMO. Zdelegalizowana Solidarno bya
powanie osabiona, dua cz bardziej aktywnych dziaaczy wyemigro
waa (np. w Kanadzie stworzono specjalny program przyjmowania emi
grantw politycznych z Solidarnoci), a wikszo czonkw zatracia
swj entuzjazm. Z drugiej strony nowa sytuacja zewntrzna, radykalne
przemiany polityki ZSRR w zwizku z klsk w Afganistanie, pierestrojka Michaia Gorbaczowa, stymulowana przez wysoce ju wykszta
cone rodowisko KGB, fatalna sytuacja gospodarcza zwizana rwnie
z sankcjami gospodarczymi USA po wprowadzeniu stanu wojennego,
a jednoczenie znowu narastajca silna opozycja rodowisk robotni
czych (strajki i demonstracje) uzasadniay dwa warianty decyzji partii:
nasilenie konfrontacji i wzmocnienie reymu wzorem stanu wojennego
z roku 1981 albo kompromis przy zapewnieniu bezkarnoci za pope
nione zbrodnie komunizmu w Polsce.
Kompromis polegajcy na czciowym dopuszczeniu do wadzy, po
dobnie jak w 1945 roku zgoda na udzia w rzdzie Stanisawa Mikoaj
czyka, legalizacja Polskiego Stronnictwa Ludowego i zgoda na demo
kratyczny system wyborczy, stwarza moliwo legalnego powrotu do
penej wadzy w przyszoci, a jednoczenie umoliwia rozwijanie roz
pocztego ju procesu uwaszczenia nomenklatury obejmujcej wiele
maych i redniej wielkoci przedsibiorstw pastwowych. Biorc pod uwa
g niski procent ideowo prokomunistycznie nastawionej nomenklatury,

msm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


rwnie, jak to jasno przedstawia Daszkiewicz (1984), przeartej ju
korupcj i pogoni za osobistym dorabianiem si, chwilowy kompromis
by strategicznie korzystny.
Przyszo w peni potwierdzia te inteligentne przewidywania. Sze
roka kadra partyjna zachowaa szereg lukratywnych pozycji admini
stracyjnych i gospodarczych, zawaszczya licznymi maymi i rednimi
przedsibiorstwami pastwowymi, a nawet w latach 1993-1997
i 2001-2005 znowu sprawowaa wadz w kraju.
W ten sposb powstawaa baza transformacji przechodzenia z go
spodarki planowej i centralizmu demokratycznego na jak formu
demokracji, z raptem pojawiajc si, nigdy uprzednio niestymulowan
przez Solidarno, akceptacj ustroju kapitalistycznego. Niewtpliwie
znowu ograniczajcego rol klasy robotniczej, a w dalszym procesie
rozwoju technologicznego likwidujcego j jako potencjaln klas kie
rownicz. W ten sposb formalnie stymulujca wadz klasy robotniczej
robotnicza partia sama zainicjowaa likwidacj swojej roli, a dumni,
pozornie zwycizcy robotnicy Solidarnoci spotkali si z perspektyw
znalezienia si w duym procencie w gronie wielomilionowej masy bez
robotnych w demokratycznym kraju odrodzonego dzikiego politycznego
kapitalizmu.
Okrgy St i porozumienia w Magdalence nie przewidyway penej
transformacji, to znaczy maksymalnej likwidacji istniejcego systemu
zarzdzania, struktur gospodarczych, kulturowych i nawet obyczajo
wych. Taka zmiana musiaaby zacz si od podstawowego czynnika
organizacji, jakim jest czowiek. Tymczasem miao miejsce tylko po
dzielenie si wadz, w ramach ktrego prezydentem pozosta dawny
I sekretarz KC PZPR Wojciech Jaruzelski, a rzd kierowany przez
partyjnego premiera mia skada si z wikszociowego zespou re
prezentujcego koalicj PZPR, SD i ZSL i przedstawicieli rodowiska
Solidarnoci.
Przypomnijmy, e rodowd ideologiczny zdecydowanej wikszoci
mas strajkujcych by jednoznacznie chrzecijaski, demonstracyjnie
nawizujcy do nauczania Jana Pawa II, ktrego portretem, obok
obrazu Matki Boskiej, ozdobiona bya w czasie strajku brama wjazdowa.
Przywdca strajku Lech Wasa demonstracyjnie nosi w klapie ma
rynarki znaczek z ikon Matki Boskiej Czstochowskiej (nosi go do
chwili obecnej - 2011 rok). Postulaty strajkowe miay rwnie wydwik
nawizujcy do katolickiej nauki spoecznej, akcentujcej walor godnoci
czowieka w procesie pracy, jego woln wol w samorzdowym ujciu,
jednoczenie odnoszc si do oglnohumanistycznych idei wolnoci,
braterstwa i rwnoci. W strajkujcej Stoczni odprawiana bya msza
wita i robotnicy masowo przystpowali do spowiedzi. piewano rwnie
hymn polski i Rot, a nie Midzynarodwk, noszono biao-czerwone,

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


a nie czerwone opaski. Mona wic stwierdzi, e dla robotnikw antidodum na totalitarn, antyklerykaln, ateistyczn wadz Polskiej
Zjednoczonej Partii Robotniczej reprezentujc ideologi materializmu
dialektycznego, stanowia ideologia katolicko-patriotyczna. Bya to
manifestacja przeczca tezie Marksa, e klasa robotnicza jest z istoty
rzeczy anarodowa-kosmopolityczna. Patriotyczna narodowa ideologia
pobudzaa emocje, jej symbolik robotnik wyraa swj sprzeciw prze
ciwko realnemu socjalizmowi. Jeden z czoowych dziaaczy Solidarnoci
Zbigniew Romaszewski (2005) pisze:
Reasumujc, Solidarno zbudowaa wewntrz spoeczestwa pol
skiego pewien etos - system wizi opartych na patriotyzmie i szacunku
dla tradycyjnych wartoci, goszonych w nauczaniu Kocioa katolic
kiego w Polsce. Przyznawa on wysokie miejsce w hierarchii wartoci
dobru wsplnemu, przeciwstawiajc je partykularnemu interesowi.
Tymczasem wrd tych przedstawicieli inteligencji, ktrzy przybyli
do Stoczni, aby pomc sformuowa postulaty niewyksztaconym robot
nikom, znajdoway si osoby reprezentujce zupenie odmienne tradycje
ideologiczne. W dalszym okresie dziaania ju znowu nielegalnej Soli
darnoci, nazwijmy go negocjacyjnym, w przededniu Okrgego Stou,
gwn rol reprezentowania Solidarnoci, obok przewodniczcego
strajku Lecha Wasy odgrywaa trjka dziaaczy niewtpliwie dowiad
czonych w walce przeciwko reymowi komunistycznemu, ale o jedno
znacznym rodowodzie ideologicznym: Bronisaw Geremek, byy pierwszy
sekretarz Podstawowej Organizacji Partyjnej PZPR w najgorszym
okresie terroru stalinowskiego w Instytucie Historii PAN, wystpi
z partii w 1968 roku, Jacek Kuro, twrca czerwonego, Walterowskiego
harcerstwa, stworzonego dla przeciwwagi, opartego na tradycji Baden
Powella Zwizku Harcerstwa Polskiego, nawizujcego do symboliki
i ideologicznej postawy radzieckiego Komsomou, zbuntowani niegdy
modzi dziaacze: Adam Michnik i Karol Modzelewski, ideologicznie
bliscy trockistowskiej frakcji wewntrz ruchu komunistycznego.
Dwaj ostatni byli klasycznym przykadami modziey wychowanej
w rodzinach aktywistw komunistycznych. Swj rodowd okreli precy
zyjnie sam Adam Michnik, mwic w wywiadzie dla katolickiego pisma
Powcigliwo i Praca (nr 6, 1988) w nawizaniu do swojej ksiki
Kocif lewica, dialog: Jak zapewne wiecie, rodowisko, z ktrego po
chodz, jest liberaln ydokomun. To jest ydokomuna w sensie ci
sym, bo moi rodzice wywodzili si ze rodowiska ydowskiego i byli
przed wojn komunistami. By komunist znaczyo wwczas co wicej
ni przynaleno do partii - to oznaczao przynaleno do pewnego
jzyka, do pewnej kultury, fobii, namitnoci.
Jednake w swojej ksice Koci, lewica, dialog (II wyd. 2009)
docenia warto spoecznej nauki Kocioa. Angauje si te w blisk

m SM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wspprac z ksidzem Henrykiem Jankowskim, proboszczem Kocioa
w. Brygidy w Gdasku, promotorem ruchu Solidarnoci, uwaanym
za swoisty symbol narodowej postawy, a nawet oskaranym pniej
o antysemityzm.
Karol Modzelewski by wychowankiem ministra spraw zagranicz
nych PRL Zygmunta Modzelewskiego, przed wojn czonka nielegalnej
Polskiej Partii Komunistycznej, pniej nawet czonka Komitetu Cen
tralnego Francuskiej Partii Komunistycznej. Karol Modzelewski urodzi
si w Moskwie, nalea do PZPR, zosta z niej usunity. By autorem
napisanego razem z Jackiem Kuroniem Listu Otwartego do Partii.
Zarwno Adam Michnik, jak i Karol Modzelewski byli przykadem
swoistej rotacji intelektualnej, powanego przeksztacenia swoich
pogldw, podobnie do wielu intelektualistw zauroczonych w modoci
Heglem i chwytliwym, komunistycznym, piknym hasem likwidacji
wyzysku czowieka przez czowieka. Zmiana pogldw politycznych
nie zawsze oznaczaa jednak zmian wiatopogldu materialistycznego,
np. w formie wzbudzenia wiary w transcendentaln genez wiata i ak
ceptacj dogmatw wiary, a take tradycji czenia wiary z patriotycz
nymi emocjami. Std te emocjonalny i intelektualny dystans do duej
grupy przywdcw i strajkujcych robotnikw. Rwnie Tadeusz Ma
zowiecki przeszed swoist, mniej drastyczn rotacj intelektualn,
reprezentujc przez wiele lat lini patriotycznego katolicyzmu, wsp
pracujcego z lini PZPR-u jako redaktor pisma organizacji PAX, autor
synnego artykuu ostro potpiajcego rzekomo wrog antysocjalistycz
n dziaalno aresztowanego biskupa Czesawa Kaczmarka (Mazo
wiecki 1953). Wydawao si wwczas, e artyku ten zdyskredytowa go
jako potencjalnego przyszego uczestnika ruchu antykomunistycznego.
Tych ludzi o odmiennym rodowodzie politycznym, a nawet wiato
pogldowym, moga poczy jedynie dorana wsplna walka z aktual
n wadz socjalistyczn. Mamy wic ju tutaj zalek przyszociowych
rozbienoci, rnej tradycji widzenia rzeczywistoci, klasyczny kon
flikt okrelany skrtowo jako konflikt lewicy z prawic czy spirytualizmu z materializmem, skrajnego liberalizmu obyczajowego i ekonomicz
nego i hasowo pojtej wolnoci z solidarnoci spoeczn i rygorem
aksjologicznym zwizanym ze spoecznym jej ograniczeniem, zgodnie
z nauczaniem Jana Pawa II.
Akceptacja postulatw strajkowych dawaa szanse na pewn form
ukadu partnerskiego, niezagroonego policyjnymi konsekwencjami
w stosunkach reprezentacji robotnikw z istniejc wadz partyjn.
Zagwarantowanie swobody wypowiedzi stymulowao likwidacj cenzury,
likwidacj instytucji winia politycznego, usuwao grob fizycznych
represji. Byy to powane osignicia, ale nie zmieniay one ustroju. Mo
na powiedzie, e zaczy ksztatowa form wadzy bardziej zblion do

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


teoretycznych zaoe marksizmu, zakadajcych samorzdow wadz
klasy robotniczej. Uchway Zjazdu w Oliwie we wrzeniu 1981 roku
miay charakter postulatywny, nawizujcy do koncepcji socjalizmu
z ludzk twarz, z samorzdem robotniczym w przedsibiorstwach, z sa
morzdem profesjonalnym i terenowym, ale w obrbie dotychczasowego
systemu gospodarki planowej. Pniej, w okresie po ponownej delega
lizacji Solidarnoci, powanego zmniejszenia potencjau ludzkiego zaan
gaowanego nawet emocjonalnie w dziaalno nielegalnej Solidarnoci,
nie zostaa wyksztacona koncepcja nowego ustroju, strategicznego
planu rozwoju Polski.
Co gorsza, w rodowisku posolidarnociowym nie byo ludzi, ktrzy
mieli odpowiednie kwalifikacje teoretyczne i praktyczne w projekto
waniu organizacyjnym i zarzdzaniu pastwem. Niewtpliwie bya to
wspaniaa okazja zaprojektowania budowy nowoczesnego pastwa w na
wizaniu do idei Solidarnoci, o rnych formach wasnoci, w tym rw
nie pracowniczej i spdzielczej, jednoci wspdziaania, minimalizacji
stratyfikacji spoecznej, pastwa prawa, rozwijajcego obywatelsk po
staw zmysu pastwowego.
Stefan Bratkowski, prezes Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich,
w autoryzowanej rozmowie ze mn mwi:
Komitet Obywatelski wypowiedzia si przeciwko gabinetowi cieni,
nawet dla przygotowania planu dziaa w razie ewentualnej odwily
- w obawie przed oskareniem o zamiar przejcia wadzy (jedynym poza
mn, kto popar wniosek o powoanie gabinetu cieni by Ryszard Reiff).
Grupa dyskusji ekonomicznych poruszaa si w obrbie poj oraz in
stytucji gospodarki socjalistycznej i nawet przed samymi rozmowami
Okrgego Stou nie miaa adnego szczegowego programu zmian.
Do adnych, nawet kuluarowych fachowych dyskusji na tematy kon
stytucyjne nie doszo, do otwartych tym bardziej.
Jednoczenie fatalna sytuacja ekonomiczna, niedobr wszystkich
artykuw, kartkowy system zaopatrzenia i fascynacja bogactwem ka
pitalistycznego Zachodu upowszechniay przewiadczenie, e wolny
rynek i prywatna wasno s jedyn drog wyjcia z tej zapaci ekono
micznej. Oficjalne pastwowe badania w 1988 roku day zaskakujcy
wynik - 73% respondentw domagao si wprowadzenia wolnego rynku,
a jedynie 3% akceptowao istniejcy ustrj.
Powstaa wic nowa sytuacja - ju nie koncepcje jakiej trzeciej
drogi z rozwinit samorzdnoci robotnicz, profesjonaln i terenow
w socjalizmie z ludzk twarz, ale powrt do kapitalizmu. Oczywicie
bezideowa kadra nomenklatury bya jak najbardziej przyjazna tej kon
cepcji. Mamy wic ju w 1988 roku Ustaw o dziaalnoci gospodarczej,
wprowadzajc moliwo tworzenia prywatnych przedsibiorstw. Usta
wa staa si podstaw uwaszczenia nomenklatury i uksztatowania

E 1 3 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


si nowej wizji odejcia od tradycji hase marksistowskich i doprowa
dzenia do kompromisu w relacjach ze rodowiskiem podziemnej Soli
darnoci.
Inicjatyw odejcia od socjalistycznych zaoe znacjonalizowanej
gospodarki podja wic nie solidarnociowa opozycja, ale marksistow
ska partia znajdujca poparcie spoeczestwa przewiadczonego, e jest
to droga do dobrobytu takiego, jaki istnieje w Europie Zachodniej.
Jasna ju perspektywa dla nomenklatury partyjnej wyjcia z patu
sytuacji gospodarczej i politycznej przez jak form porozumienia z opo
zycyjnym, ju bardzo osabionym rodowiskiem posolidarnociowym,
urealnia si przez koncepcj Okrgego Stou i zakulisowych uzgodnie
w nieformalnej atmosferze pogodzenia przy tradycyjnej wdce w Mag
dalence. Chodzi tu rwnie o zabezpieczenie si przed gniewem ludu
(popularne byo haso A na drzewach zamiast lici bd wisie komu
nici), pamici o dawnych i bardzo niedawnych (stan wojenny, morder
stwo ksidza Popieuszki, represje lat 80.) zbrodniach komunistycznych.
Paradoksalnie, gwn rol ze strony solidarnociowej graj ju ludzie
o rodzinnych i osobistych tradycjach wizi bd wsppracy z polsk
komun - ludzie lewicy: Adam Michnik, Karol Modzelewski, Jacek
Kuro, Bronisaw Geremek, nawrceni na kapitalizm. W dalszym
rozwoju politycznej dziaalnoci ksztatuj koncepcje daleko idcego
liberalizmu, zarwno gospodarczego, jak i ideologicznego, reprezentu
jcego lewicowe wspczesne postmodernistyczne idee, nawizujce do
daleko idcej wolnoci spoecznej, relatywizmu wartoci, walki o rwno
uprawnienie jednopciowych stosunkw seksualnych i jednopciowych
prawnych zwizkw wspycia, struktury pastwowej typu gabine
towo-parlamentarnego zapobiegajcej tendencjom autokratycznym,
tolerancji narodowociowej, przeciwstawienia si tradycji endeckonacjonalistycznej, nieograniczonej zgody na aborcj, daleko posuni
tego relatywizmu aksjologicznego, krytycznej postawy w stosunku do
wierze religijnych i do moralnego przywdztwa Kocioa katolickiego.
Zesp lewicowych, postpowych katolikw, ktrego klasycznym re
prezentantem byo rodowisko Klubw Inteligencji Katolickiej z Tade
uszem Mazowieckim na czele, znalaz, mona tak okreli, ograniczony
w wielu przypadkach wsplny jzyk.
Uksztatowaa si wic paradoksalna sytuacja, w ktrej zwyciski
zesp robotnikw Solidarnoci, jednoznacznie akceptujcy narodow
postaw katolickiej tradycji i fascynacji osobowoci i nauczaniem
Jana Pawa II, sta si obiektem kierowania przez ludzi z innej planety.
Lech Wasa atwo znalaz drog wsppracy z tym zespoem, uznajc
autorytety Bronisawa Geremka, Adama Michnika i Jacka Kuronia,
podstawowego tercetu liderw opozycji idei porozumienia z reforma
torskim postpowym zespoem komunistycznym. Polska narodowa

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


prawica, reprezentowana przez Wiesawa Chrzanowskiego, nie akcepto
waa jednak tej koncepcji wsppracy, rozumiejc, e jest to forma rato
wania si komunistycznego zespou przed nieuniknion ju klsk.
W nawizaniu do strategii pierestrojki Gorbaczowa (Kieun 1991)
i jego akceptacji wprowadzenia ustawy o wasnoci prywatnej w Bu
garii w roku 1986, powstaa Ustawa o dziaalnoci gospodarczej z dnia
23 grudnia 1988 roku, wprowadzajca zasad prywatnej wasnoci rod
kw produkcji w Polsce.
W kocu powstaje pierwszy w okresie transformacji rzd z komuni
stycznym premierem generaem Czesawem Kiszczakiem i z mieszanym
zespoem ministrw i prezydentem - generaem Wojciechem Jaruzelskim.
Mamy wic na wejciu transformacji fikcj organizacyjn jeszcze
formalnie istniejcego socjalizmu, z 65-procentow prokomunistyczn
wikszoci czonkw PZPR i satelickich partii: Stronnictwa Demo
kratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego w Sejmie, ze spo
eczestwem, ktre nauczyo si y na niby, ktrego jednak wysoki
procent w gbi swojej wiadomoci zachowa podatno na autentyzm
uczciwoci, solidarnoci i emocjonalnego wzruszenia ide eby Polska
bya Polsk. Ta tkwica w podwiadomoci nuta ideowej solidarnoci
bya przykryta skorup udawania, kamstwa na co dzie i umiejtnoci
sprytnego zaspokajania niezbdnych potrzeb w warunkach permantnego niedoboru.
Jednoczenie to spoeczestwo ju wyroso w atmosferze roszcze
niowej. Socjalistyczny system wyksztaci postaw wyuczonej nieudol
noci, braku indywidualnej inicjatywy i obrazu pastwa, ktre dawao
nisko patn, ale pewn prac, bezpatn szko, opiek zdrowotn,
wczasy i kolonie dla dzieci.
Jednoczenie podzia na My i Oni przybra na wrogoci w wyniku
stanu wojennego, w okresie ostrych represji po stanie wojennym i mor
derstwa ksidza Popieuszki.
Nomenklatura to Oni, ale ju ze znaczn liczb modych adeptw
nauki majcych potencja wiedzy zdobytej w duym stopniu w amery
kaskich uczelniach na stypendiach organizowanych przez kapitali
styczne fundacje. Niektrzy mieli nawet mono uzyskania dyplomu
magistra uczelni amerykaskich, jak np. Leszek Balcerowicz, magister
St. Johns University. By to program United States Information Agency
dotyczcy zindoktrynowania komunistycznej inteligencji przez uwia
domienie rnicy w efektywnoci systemu kapitalistycznego i socjalistycz
nego i dysproporcji w rzeczywistej realizacji postulatu rwnego startu
i godziwego ycia.
W tym gronie dzielnych bojownikw przeciwko totalitaryzmowi komu
nistycznemu nie byo jednak odpowiednich specjalistw od organizacji
i zarzdzania pastwem, od gospodarki ju nie komunistycznej, ale

mim

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


i nie dziko -kapitalistycznej. Zabrako tu podstawowego kapitau, ja
kim jest wiedza o nauce zarzdzania w warunkach kapitalistycznych.
Wybitny dziaacz, Tadeusz Mazowiecki, byy redaktor, bez studiw
i praktyki ekonomicznej czy prawniczej, Lech Wasa robotnik-elektryk
po szkole zawodowej, doradcy - humanici, ideolodzy, kanapowi poli
tycy bez adnej praktyki zarzdzania. Tymczasem po drugiej stronie
bya ju liczna kadra wyszkolonych na amerykaskich stypendiach,
modych, dcych do kariery i pienidzy byych aktywistw PZPR.
Std te i szybka fascynacja wiatem kapitalizmu, bez zupenej zna
jomoci jego wilczych regu, bez wiadomoci, e wielki kapita tylko
czeka na nowy rynek zbytu, na tani si robocz i na szybkie wyko
czenie potencjalnego konkurenta o niskich kosztach osobowych.
Tak wic dziedzictwo PRL to przede wszystkim podwjnie zdemo
ralizowane spoeczestwo z wyuczon niezaradnoci, wychowywane
w roszczeniowej atmosferze zaspokajania potrzeb przez pastwo dajce
wszystkim prac przy relatywnie niskich wymaganiach wydajnociowych
(Czy si stoi, czy si ley dwa tysice si naley) i paradoksalnie, przy
teatralnej inscenizacji wspzawodnictwa pracy, jednoczenie niszczce
etos pracy.
Reasumujc, mona stwierdzi, e bezkrwawe przeksztacenie Polski
budujcej socjalizm w demokratyczno-kapitalistyczn III Rzeczpospolit
Polsk byo szczliwym zbiegiem wielu czynnikw. Oczywicie punktem
wyjcia upowszechnienia spoecznej woli radykalnej zmiany spoeczno-politycznej byo nauczanie Jana Pawa II, jego jednoznaczna sugestia
w przemwieniu na Placu Zwycistwa (obecnie Marszaka Pisudskiego)
w Warszawie - zmiany ziemi, tej ziemi i apel Nie lkajcie si.
Pierwszy czynnik to godna najwyszego uznania dziaalno Nie
zalenego Zwizku Zawodowego Solidarno. Zrodzi si on na tle
klski Gierkowej koncepcji rozwoju we wsppracy z zachodnimi kon
cernami sprzedajcymi nowoczesn technik produkcyjn za wysoko
oprocentowany kredyt bankw zachodnich. Rwnolegle postpujce
zaamanie gospodarki radzieckiej w sumie doprowadzio do uciliwego,
daleko idcego niedoboru rynkowego. Poczwszy od zdynamizowania
strajku w Stoczni Gdaskiej w 1980 roku i dalej poprzez kolejno nie
legaln, legaln i znowu nielegaln, podziemn dziaalno w latach 80.
Niezaleny Zwizek Solidarno uzyska znowu pen legalizacj
w 1989 roku.
Z pocztkowego marginesowego protestu jednego zakadu pracy
wystpujcego z minimalnymi daniami, szybko przeksztaci si
w ruch o wielkim znaczeniu ideologicznym, ksztatujcym oryginaln
koncepcj wspycia spoecznego i sposobu rozwizywania konfliktu
praca-kapita. Pracujc w latach 1980-1981 w USA, wygaszaem na
uniwersytetach amerykaskich i kanadyjskich, a take na zebraniach

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


kierownictwa amerykaskich zwizkw zawodowych odczyty na temat
Spirit of Solidarity. Wyjaniaem istot polskiej samoograniczajcej
si rewolucji, odlegej od tradycji terrorystycznych rewolucyjnych zry
ww klasy robotniczej, nieowadnitej syndromem wroga, filozofii prze
ciwstawiania swoich i wrogw, ktrych trzeba zniszczy, jak to
gosia idea komunistyczna, prby budowy lepszego wiata przez kon
strukcj, a nie destrukcj, akceptujcej zasad zwalczania za dobrem
w drodze do uksztatowania solidarnego, obywatelskiego spoeczestwa
o rozwinitej, instytucjonalnej i profesjonalnej strukturze samorzdo
wej, ksztatujcej proces solidarnego wspzarzdzania, ograniczonej
stratyfikacji spoecznej, autentycznego wyeliminowania wyzysku czo
wieka przez czowieka i ochrony godnoci osoby ludzkiej w procesie
pracy. Wanym propagandowo elementem tych odczytw byo nawiza
nie zarwno do idei Vaticanum II i elementw homilii papieskich, ju
wwczas niezwykle popularnego w USA Jana Pawa II, jak i fragmentw
programu amerykaskiej demokracji.
By to okres piciu minut dla Polski - idea solidarnoci i odwana
walka ojej realizacj w obrbie imperium za budziy podziw i entu
zjazm w skali wiata. Wszystkie publiczne odczyty, gromadzce licznych
uczestnikw, koczyy si manifestacyjnymi, zbiorowymi okrzykami
Solidarno!, wymawianymi bez zmikczonych kocowych liter, a na
wet zaaranowanymi pochodami w obrbie kampusu uniwersyteckiego.
Na konferencji zorganizowanej przez Wilson Center w Waszyngtonie,
jego prezes James H. Billington (1987) w podsumowaniu dyskusji
owiadczy: Solidarno moe sta si w XXI wieku tym, czym bya
Komuna Paryska dla wieku XIX, to znaczy nieprzewidzianym nowa
torskim ruchem w kierowaniu spoecznymi zmianami.
Drugi czynnik to od dawna istniejca bezideowo wikszoci ko
munistycznego aparatu partyjnego w Polsce. Z omawianych wyej
bada nad motywacj wstpienia do Polskiej Zjednoczonej Partii Ro
botniczej (jak eufemistycznie zostaa nazwana Polska Partia Komu
nistyczna) wynikao, e ju w roku 1957 jedynie ok. 4% jej czonkw
w centralnej instytucji bankowej autentycznie akceptowao ideologi
marksizmu. Koncepcja masowej partii liczcej w okresie maksymalnego
wzrostu ponad 3 miliony czonkw i polityka personalna priorytetu
przynalenoci partyjnej w nominacjach nawet na niskiego szczebla
stanowiska w pastwowej administracji i gospodarce musiay dopro
wadzi do tej sytuacji. Jednoczenie rodowisko partyjnej elity nomen
klatury, kuglarzy, tak trafnie scharakteryzowane w cytowanej wyej
analizie prof. Daszkiewicz, ulego dalszej daleko idcej demoralizacji
moralnej w ramach rozbudzonej chci bogacenia si, podporzdkowa
nia si priorytetowi typowej dla wiata kapitalistycznego filozofii
mie. Wizja bogactwa wiata kapitalistycznego i szansa na szybkie

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


dorobienie si w nim miay daleko idc wyszo motywacyjn ni
odlega perspektywa bezklasowego spoeczestwa, w ktrym bdzie
kademu wedug potrzeb.
Adam Glapiski, w latach 80. lider podziemnej struktury nielegal
nej Solidarnoci w Szkole Gwnej Planowania i Statystyki, pniejszy
minister w rzdzie Jana Krzysztofa Bieleckiego tak charakteryzuje
mode, uczelniane pokolenie komunistw: Oni nie byli obcieni ideo
logicznie. Nie czytali klasykw marksizmu, nie interesowali si do
wiadczeniami radzieckimi. Byli zapatrzeni na Zachd, jedzili na
stypendia do USA, bo sami je sobie w uczelnianych komitetach PZPR
przydzielali. (...) Wszelki opr wobec stanu wojennego, np. w kontaktach
towarzyskich na SGPiS traktowali jako wad umysow i niedostatek
inteligencji, ktry kae stawia na zego konia. Tak zostali wychowani
w swych komunistycznych domach (Kurski, Semka 1992, s. 108).
Bardzo wanym czynnikiem ostatecznego powodzenia Polski, euro
pejskich i czciowo azjatyckich (bye azjatyckie republiki Zwizku
Radzieckiego) przegrupowa makropolitycznych i makroekonomicznych
byo zaamanie si imperialno-ideologicznego celu ujtego w radziec
kiej Konstytucji z 1977 roku (Kieun 1991): Dy do zwycistwa
i konsolidacji socjalizmu na midzynarodowym terenie i jako
konsekwencji jego realizacji nastpnego celu: Cakowicie zlikwi
dowa wszystkie pastwa po zbudowaniu komunistycznego
spoeczestwa, w wyniku midzynarodowego zwycistwa so
cjalizmu .
Realizacja tego planu wymagaa staego rozwoju produkcji zbroje
niowej przy akceptacji polityki niedoboru w produkcji konsumpcyjnej.
Jednoczenie wymagaa kolosalnych kosztw propagandowej dziaal
noci w skali wiatowej, dziaa tajnych sub specjalnych w krajach
kapitalistycznych i silnej indoktrynacji politycznej oraz pomocy mate
rialnej krajw Trzeciego wiata, zarwno socjalistycznych, jak i kapi
talistycznych. Terenem dynamicznej aktywnoci bya Afryka.
Wytumaczenie tego ukierunkowania zawdziczam osobistej relacji
gen. Mieczysawa Ludwika Boruty-Spiechowicza, ktry niegdy opo
wiada mi o swojej martyrologii w ZSRR. Osadzony w wizieniu na
ubiance by przesuchiwany przez szefa KGB awrientija Beri, ktry
sugerowa mu koncepcj utworzenia polskiej armii, kooperanta Armii
Czerwonej pod jego dowdztwem i przedstawi plan pewnego zwyci
stwa Zwizku Radzieckiego nad kapitalistycznymi krajami Zachodu.
Na duej mapie wiata nakreli lini idc od Taszkentu poprzez kraje
arabskie wybrzey Morza Czerwonego do centrum Konga i dalej pro
sto w d do kraca Afryki Poudniowej. Owiadczy, e jest to linia
bogactwa surowcowego krajw kapitalistycznych. Ropa naftowa, uran,
zoto, wszystkie rudy itd. Dekolonizacja, a nastpnie pene polityczne

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


podporzdkowanie niepodlegych afrykaskich krajw Zwizkowi Ra
dzieckiemu i blokada eksportu tego bogactwa surowcw doprowadz do
penego bankructwa kapitalistyczne kraje Europy i Ameryki bez potrze
by walki zbrojnej.
Proces dekolonizacji brytyjskich, francuskich, hiszpaskich, por
tugalskich kolonii w Afryce zosta przeprowadzony czciowo drog
pokojow przy wsppracy USA z ZSRR, a czciowo drog walki wy
zwoleczej. Cz wyzwolonych afrykaskich krajw kolonialnych
przyja ustrj socjalistyczny (np. Algieria, Etiopia, Mozambik, Angola,
Somalia, Madagaskar, Gwinea, Gwinea Bissau, Gwinea Euatorial,
Kongo) w ten sposb jednoznacznie podporzdkowujc si wpywom
ZSRR. Wikszo jednak utrzymaa system wolnego rynku i pozorn
demokracj, bdc terenem silnej penetracji sub specjalnych ZSRR,
radzieckiej propagandy politycznej, a nawet militarnego wyposaenia
(np. Burundi, Rwanda czy Uganda).
Uzbrojenie wojska, ktrego koszty utrzymania i rozwoju przekracza
y sum kosztw spoecznej suby zdrowia (w szpitalu koszty wyywie
nia i lekarstw ponosili chorzy) i owiaty, byo radzieckie, staa ekipa
wojskowych instruktorw radzieckich prowadzia szkolenia.
Klska w Afganistanie i wiadomo dysproporcji siy zbrojnej
w stosunku do potgi militarnej Stanw Zjednoczonych, klska eko
nomiczna zwizana z niezwykym rozwojem produkcji zbrojeniowej
i wyej opisan dziaalnoci midzynarodow uniemoliwiy realizacj
planu zdobycia wiata dla idei komunizmu, rwnie ograniczajc mo
liwo interwencji zbrojnej w procesie usamodzielniania si wasalnych
pastw.
Nastpnym czynnikiem by proces przeksztacania si wiadomoci
radzieckiej elity kierowniczej, poczwszy od objcia kierownictwa ko
munistycznej partii Zwizku Radzieckiego przez szefa KGB Jurija
Andropowa, byego ambasadora ZSRR na Wgrzech w czasie powstania
wgierskiego w 1956 roku. Andropow wprowadzi racjonalny system
doboru kadr do aparatu KGB, realizujc polityk zarzdzania przez
wiedz. Najlepszym absolwentom studiw prawniczych, ekonomicznych,
psychologicznych, socjologicznych proponowa prac w KGB, bardzo
atrakcyjne warunki materialne, pen emerytur po 25 latach suby
pod warunkiem picioletniego szkolenia w krajach zachodnich celem
wietnego opanowania jzyka obcego i poznania specyfiki ycia w kapi
talizmie. W ten sposb powstaa elitarna kadra wyksztaconych funk
cjonariuszy suby bezpieczestwa.
Andropow nie przewidzia jednak demokratyczno-kapitalistycznej
indoktrynacji ideologicznej tej kadry. Ci inteligentni ludzie obserwo
wali nieporwnywalnie wiksz sprawno zarzdzania publicznego
i systemu ekonomicznego w rozwinitych krajach kapitalistycznych,

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


ugruntowujc wiadomo nonsensu reymu radzieckiego we wszystkich
kierunkach dziaalnoci spoeczno-politycznej, negatywnej fikcji orga
nizacyjnej idei radzieckiego komunizmu, gospodarki planowej i prby
pokonania w wycigu zbroje Stanw Zjednoczonych. Std i pierestrojka Gorbaczowa, prba stopniowej reformy gospodarki i akceptacja
bugarskiej i polskiej ustawy o prywatnej wasnoci rodkw produkcji.
Mam tutaj te osobiste dowiadczenie. Wrd konsultantw ONZ
w Burundi w latach 80. by specjalista od organizacji produkcji przemy
sowej ze Zwizku Radzieckiego. Kierujc jednym z projektw, braem
udzia w konferencjach zespow konsultantw w tym kraju. W trakcie
prywatnej rozmowy na jednym z licznych koktajli organizowanych
przy okazji konferencji subowych, po wypitych licznych kieliszkach
alkoholu owiadczy mi, e jego babuszka toe bya Palaczka i wda
si ze mn w dyskurs o systemach gospodarczych. Ku memu zdziwie
niu twierdzi, e z wolna nastpuje degeneracja systemu gospodarki
planowej i zachodzi potrzeba stopniowego otwierania wolnego rynku
w krajach socjalistycznych. Na pytanie, jak ma si ta idea do socjali
stycznych zaoe, odpowiedzia mi, e ostatecznie praktyka koryguje
ideologiczne zaoenia, stwierdzajc ich niesprawno. Po pewnym
czasie dowiedziaem si w wielkiej tajemnicy od mojego przeoonego
w Nowym Jorku, e ten konsultant jest prawdopodobnie tajnym szefem
KGB na teren Afryki Centralnej. Przypominajc sobie ten incydent,
myl, e istotnie reprezentowa on ju w 1988 roku ide rozwijan
trzy lata po objciu wadzy przez promowanego przez KGB na stano
wisko sekretarza KPZR Gorbaczowa.
Dalszym istotnym czynnikiem sukcesu transformacji bya jedno
znaczna polityka amerykaska Ronalda Reagana. Pierwszym punk
tem w jego osobistej strukturze celw byo zniszczenie pokojow drog
reymw komunistycznych w ZSRR i w krajach satelickich. Jego rea
lizacja polegaa m.in. na finansowym i propagandowym poparciu dla
wewntrznych ruchw antyrzdowych w krajach komunistycznych
(np. pomoc finansowa dla podziemnej Solidarnoci w latach 80.), nasi
leniu antykomunistycznej propagandy, bliskiej ideologicznie wsppracy
z Watykanem, rozwoju United States Information Agency z bogatym
programem prokapitalistycznej indoktrynacji poprzez stypendia nau
kowe, wspprac naukow, wymian profesorw, propagowanie prasy
amerykaskiej itd. (np. w latach 70. nieznany nadawca warszawski
przesya mi co tydzie w kopercie bez podania nadawcy amerykaski
tygodnik Newsweek). Ta pokojowa forma destrukcji komunizmu
czya si z wojskowym kosmicznym programem tzw. gwiezdnych wo
jen, rozwijanym kosztem wielkiego wysiku finansowego, w swojej
strukturze zarwno merytorycznej, jak i finansowej przekraczajcym
moliwoci konkurencyjne Zwizku Radzieckiego.

DZIEDZICTWO LUDOWEJ DEMOKRACJI


Ten zestaw czynnikw, zbienie wystpujcych w okresie lat 70. i 80.
minionego wieku umoliwi proces transformacji w Polsce, we wszystkich
radzieckich satelitach radzieckich, usamodzielnienie si niektrych
byych republik radzieckich, upadek ZSRR i poprzedzone symboliczn
likwidacj muru berliskiego powstanie nowego, najwikszego w Euro
pie, pastwa - zjednoczonych Niemiec, bijcych swoj potg ekono
miczn konkurencyjne wielkie pastwa europejskie. A w perspektywie
realizacji Traktatu Lizboskiego majcych wysokoprocentowy priory
tet decyzyjny w Komisji Europejskiej.

Rozdzia 3

DEKOLONIZACJAINEO KOLON IZACJA

MODEL DEKOLONIZACJII NEOKOLONIZACJI AFRYKI


Wiek XX zapisuje si w historii ludzkoci zespoem gigantycznych zda
rze. Dwie wielkie wojny wiatowe, olbrzymia skala totalitarnej zbrodniczoci w planie wymordowania caych narodw, wykonanym niemal
w 100 procentach w stosunku do ydw europejskich i Romw, a na
szczcie tylko czciowo zrealizowanym w stosunku do Polakw, dwie
wielkie transformacje ustrojowe - dekolonialna i komunistyczna - w po
staci zbudowania imperium komunistycznego i pniejszego jego upadku,
rewolucyjny rozwj techniki, ksztatujcy now epok kultury elektro
nicznej i niezwykle szybki rozwj globalizacji.
Proces dekolonizacji, likwidacji wiatowego imperium brytyjskiego,
w ktrym nie zachodzio soce i struktur kolonialnych innych pastw
europejskich by oczywicie przewidziany przez Zwizek Radziecki jako
etap realizacji konstytucyjnego programu opanowania ide socjalizmu
caego wiata... Okazuje si jednak, e dugoetapowa strategia prezy
denta Franklina Delano Roosevelta zakadaa rwnie globalny program
dekolonizacji, stanowicy swoist obsesj ideologiczn. Jej znajomo
pozwala wyjani niezrozumia prosowieck i antypolsk polityk
Stanw Zjednoczonych w czasie II wojny wiatowej z upowszechnion
tam, paradoksaln sympati do Jzefa Stalina, serdecznie nazywa
nego wujkiem Jziem (Uncle Joe). Jej meandry staj si zrozumiae
w wietle poufnych informacji uzyskanych przeze mnie od zaprzyjanio
nego jezuity Ojca Jamesa C. Finlaya, prezydenta Fordham University
w Nowym Jorku. Przekaza mi on w 1976 roku informacj uzyskan
od zaprzyjanionego z nim prymasa Kocioa katolickiego Stanw

El PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Zjednoczonych Francisa Spellmana, cieszcego si niezwykym auto
rytetem i popularnie nazywanego amerykaskim papieem, z za
strzeeniem nierozpowszechniania jej do 25 lat po mierci Roosevelta.
Franklin Delano Roosevelt wyjani w 1942 roku zaniepokojonemu
prymasowi przyczyny bliskiej, przyjaznej wsppracy ze Zwizkiem Ra
dzieckim w walce z Niemcami i akceptacji planu Lend Lease, militarne
go wyposaenia Armii Czerwonej. Obok realizacji planu zlikwidowania
reymu hitlerowskiego w Niemczech chodzio tu o perspektyw powo
jennego wsplnego dziaania ze Zwizkiem Radzieckim w likwidacji
kolonializmu brytyjskiego jako logicznego, cho odlegego w czasie,
ideowego obowizku realizacji idei amerykaskiej antykolonialnej re
wolucji 1775 roku. Tumaczy, e ma zapewnienie Stalina o powojennej
demokratyzacji Zwizku Radzieckiego i ma informacje o planowanym
ju obecnie otwarciu prawosawnych cerkwi i przygotowywaniu kadry
popw jako kapelanw w oddziaach wojskowych. Std te i zgoda na
to, eby Zwizek Radziecki by po zwycistwie nad Niemcami moliwie
jak najwiksz potg.
Autentyczno tej informacji jest potwierdzona prosowieck polity
k Roosevelta w wielu decyzjach w okresie II wojny wiatowej. Sdz,
e warto j przypomnie, bo wiedza o niej w Polsce jest ograniczona,
a bya ona jednym ze rde polskich klsk, wieloletniej zimnej wojny
i procesu wiatowej dekolonizacji. Po zwycistwie nad niemieck armi
generaa Erwina J.E. Rommla w Afryce Roosevelt kategorycznie prze
ciwstawi si koncepcji Winstona Churchilla dotyczcej ataku na okupo
wan Grecj i dalszej ofensywy na pnoc. Koncepcja Churchilla bya
racjonalna. Pamitam, e w podziemnych dyskusjach warszawskich,
w ktrych braem aktywny udzia, bylimy pewni, e odzyskamy wol
no w wyniku ofensywy alianckiej z poudnia. Grecja, wobec sabych
si okupacyjnych i istniejcej tam partyzantki Frontu Wyzwolenia Na
rodowego i Ludowej Armii Wyzwoleczej, bya atwa do opanowania,
dalej Jugosawia w duej czci opanowana przez armi Josipa Tity,
Wgry z powszechn nienawici miejscowej ludnoci do Niemcw, i So
wacja, w ktrej nastroje ludnoci umoliwiy w 1944 roku wybuch antyniemieckiego Sowackiego Powstania Narodowego. Wreszcie Polska
z 400 tysicami onierzy podziemnej Armii Krajowej. Oczywicie plan
by niekorzystny dla Zwizku Radzieckiego, poniewa uniemoliwia
zajcie po wojnie Europy rodkowej, ju wyzwolonej przez aliantw.
W czasie spotkania trzech alianckich przywdcw w 1943 roku
w Teheranie Roosevelt zgodzi si na zakwaterowanie w ambasadzie
sowieckiej, co umoliwio nocn rozmow w cztery oczy ze Stalinem.
W czasie tej rozmowy, ktrej stenogram zosta ju ujawniony (mam jego
kopi), Roosevelt bez adnych zastrzee zgodzi si na oddanie Zwiz
kowi Radzieckiemu take Lwowa i Zagbia Naftowego w Borysawiu.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Bya to decyzja niezgodna z zapewnieniem danym generaowi Wady
sawowi Sikorskiemu w czasie jego wizyty w USA, e bdzie si stara
o utrzymanie przy Polsce tej czci IIR P Ta obietnica bya powtrzona
pniej premierowi Mikoajczykowi. W Teheranie Roosevelt prosi Sta
lina o zachowanie w tajemnicy tego porozumienia ze wzgldu na wybory
prezydenckie w trzeciej kadencji i konieczno zdobycia gosw Polonii
amerykaskiej. Przed wyborami zaprosi przedstawicieli Kongresu
Polonii w USA i sfotografowa si z nimi na tle mapy Polski, wskazujc
palcem na Lww. Widziaem t fotografi u czonka Polonii w Pittsburghu. Pniej, ju po wyborach, zapytany w Kongresie, czy to prawda,
e w Teheranie dokonano podziau Polski, odpowiedzia kategorycznie,
e w Teheranie nie byo adnych rozmw o Polsce.
Dalszym dowodem prosowieckiej, a niekorzystnej dla Polski polityki
Roosevelta by brak stanowczego domagania si udostpnienia lotnisk
radzieckich dla alianckich samolotw leccych z pomoc dla Powstania
Warszawskiego. Dopiero pod koniec Powstania - 18 wrzenia - prze
leciay nad Warszaw 104 samoloty amerykaskie, ldujc na wojsko
wych lotniskach Armii Czerwonej, na polskich terenach ju przez ni
zajtych. Podobnie dopiero pod koniec Powstania alianci ogosili, e
onierze Armii Krajowej w Warszawie s onierzami polskiej alianc
kiej armii i maj uprawnienia przysugujce im na zasadach Konwencji
Genewskiej. Ta oficjalna informacja, zakomunikowana w pierwszych
dniach Powstania, a sprzeczna z wczesn opini Stalina o bandyckim
awanturnictwie warszawiakw, uratowaaby ycie tysicom wzitych
do niewoli i natychmiast rozstrzelanym onierzom, a take rannym
AK-owcom, pozostawionym w szpitalach Starego Miasta. Prawdopo
dobnie uratowaaby przed masakr te ludno Woli, poniewa w wietle
tej informacji w Warszawie walczya aliancka armia, a nie nielegalni
terroryci, ktrych dziaalno uzasadniaa odwet na cywilnej ludnoci.
W tej sprawie jest rwnie odpowiedzialno Churchilla, ale trzeba
pamita, e decydujcy gos mia Roosevelt, wykorzystujc swoj prze
wag materialn (Kieun 2010b).
Dugofalowa strategia Roosevelta i Stalina zostaa w peni zrealizo
wana w procesie dekolonizacji w latach 60. Przeprowadzono j czciowo
drog pokojow, czciowo w wyniku walki wyzwoleczej (np. francu
skie Algieria i Wietnam, brytyjska Kenia czy portugalska Angola).
Cz wyzwolonych krajw kolonialnych przyja ustrj socjalistyczny
typu sowieckiego (np. Algieria, Etiopia, Mozambik, Angola, Somalia,
Madagaskar, Gwinea, Gwinea Bissau, Gwinea Euatorial, Kongo), w ten
sposb jednoznacznie podporzdkowujc si wpywom Zwizku Radziec
kiego. W latach 80. byo wic w sumie 35 krajw o ustroju nominalnie
socjalistycznym, nie liczc krajw kapitalistycznych z rzdami par
tii socjalistycznej, jak np. Francja pod rzdami prezydenta Franois

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Mitteranda. Wikszo zdekolonizowanych krajw zachowaa jednak
system wolnego rynku i pozorn demokracj, bdc terenem silnej
penetracji sub specjalnych ZSRR, radzieckiej propagandy, a nawet
militarnego wyposaenia, jak Burundi, Rwanda czy Uganda. Na przy
kad w Burundi, bdcej kapitalistycznym krajem wolnego rynku,
rocznica radzieckiej rewolucji padziernikowej bya dniem witecz
nym, w ktrym ambasada sowiecka organizowaa ogrodowe przyjcie
na parset osb. W stolicy kraju, Bujumburze, istniao dobrze wyposao
ne Centrum Kultury Radzieckiej, w ktrym byy wywietlane filmy ra
dzieckie w wersji francuskiej, organizowano propagandowe pogadanki
i znajdowaa si kawiarnia z bezpatn kaw dla miejscowej ludnoci.
Powana cz kadry kierowniczej szeregu krajw afrykaskich
koczya studia w Moskwie. W 1981 roku w czasie mojego pierwszego
wykadu dla dyrektorw departamentw ministerialnych w Burundi,
uczestnicy zwrcili si do mnie z prob o wykadanie w jzyku rosyj
skim, a nie francuskim, tumaczc, e s po studiach w Uniwersytecie
im. Patricea Lumumby w Moskwie, specjalnie stworzonym dla studen
tw afrykaskich i lepiej znaj sownictwo naukowe w tym jzyku. Nie
speniem ich proby, owiadczajc, e jzyka rosyjskiego nauczyem
si w wizieniu i guagu radzieckim, a wic nie znam naukowego sow
nictwa w tym jzyku. Warto rwnie wspomnie, e uzbrojenie armii
burundyjskiej, ktrej koszty utrzymania przekraczay, jak w wielu in
nych krajach afrykaskich, sum kosztw spoecznej suby zdrowia
(w szpitalach koszty wyywienia i lekarstw ponosili jednak chorzy)
i owiaty, byo w wikszoci radzieckie. Staa ekipa radzieckich instruk
torw wojskowych prowadzia szkolenia w lokalnej armii. Rwnie
w wielu wikszych miejscowoci pracowa radziecki lekarz lub lekarz
dentysta, utrzymywani z funduszw radzieckiej pomocy lekarskiej.
Potwierdzeniem relacji wojskowych ze Zwizkiem Radzieckim w latach
80. XX wieku bya obecno radzieckich oficerw siedzcych na hono
rowej trybunie, w czasie uroczystych rocznicowych defilad wojskowych.
Proces transformacji dekolonizacyjnej przybiera rwnie typowe
formy. Wadz opanowywaa z reguy grupa kombatantw, ludzi, kt
rzy w rny sposb walczyli o niepodlego. Z reguy pierwsze inwe
stycje miay na celu ich wizualne wyrnienie w nowej funkcji VIP-w.
Kolejno podstawowych wstpnych inwestycji w znanych mi krajach
Afryki Centralnej bya prawie identyczna. Luksusowy remont paacu
byego gubernatora kolonialnego dla prezydenta lub budowa nowego
paacu prezydenckiego, eleganckiego gmachu parlamentu i rwnie ele
ganckiego hotelu dla jego czonkw, budynki ministerialne i wytworne
gabinety jego kierownictwa, czarne (koniecznie) mercedesy jako rodki
transportu VIP-w i, ju w nastpnym etapie upowszechniona, szeroka
gama rnych form prowizji za czynnoci administracyjne, w wyniku

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
ktrych kadra kierownicza bya w stanie budowa sobie eleganckie
wille. Pracujc w Burundi, w Bujumburze, w sytuacji braku budynkw
mieszkalnych wynajmowaem wieo ukoczon eleganck will o po
wierzchni 240 m2, wasno jednego z urzdujcych ministrw. Wszy
scy konsultanci ONZ wynajmowali wille bdce z reguy wasnoci
notabli administracyjnych, czasem wacicieli maych przedsibiorstw
produkcyjnych (produkcja kawy, herbaty, zakady rzemielnicze)
i handlowych. W Rwandzie z kolei wynajmowaem podobnej wielkoci
will, z salonem 65 m2, umeblowanym najnowszym kompletem belgij
skich mebli, bdc wasnoci byego ministra spraw zagranicznych,
a w czasie mojego pobytu konsula Rwandy w Republice Poudniowej
Afryki.
Szybko po powstaniu niepodlegych pastw kolonialnych rozpocz
si nowy etap transformacji. Pastwa o ustroju socjalistycznym stay
si jednoznacznie satelitami Zwizku Radzieckiego, wymagajcymi
jednak rnej formy pomocy dla utrzymania swojego niepodlegego sta
tusu. Znacjonalizowana gospodarka nie stwarzaa takich moliwoci
eksploatacji, jakie miay miejsce w krajach wolnorynkowych, objtych
penetracj ekonomiczn i polityczn dawnych kolonizatorw. Po likwi
dacji Zwizku Radzieckiego i reymw komunistycznych w Afryce sy
tuacja krajw afrykaskich upodobnia si. Pokomunistyczne kraje
przeszy podobn transformacj, jaka ju wczeniej bya udziaem
afrykaskich krajw wolnego rynku. Bya to swoista forma rekolonizacji w ramach modelu neoliberalizmu, pniej teoretycznie ujtego
w formie tzw. Konsensusu Waszyngtoskiego, autorstwa amerykaskie
go ekonomisty Johna Williamsona (Kubacki 2007; Osiatyski 2006),
trafnie przedstawiajcego zasady polityki gospodarczej prowadzonej
ju wczeniej przez wiatowe koncerny z poparciem Midzynarodowego
Funduszu Walutowego i Banku wiatowego. Jego tezy obejmujce re
lacje zarwno midzynarodowe, jak i wewntrzne to:
Daleko idca liberalizacja handlu.
Likwidacja krajowych ogranicze dla zagranicznych inwestycji bez
porednich.
Prywatyzacja przedsibiorstw pastwowych.
Gwarancja prawa wasnoci.
Utrzymanie jednolitego kursu walutowego na poziomie gwarantuj
cym konkurencyjno.
Liberalizacja rynkw finansowych w celu ujednolicenia stp procen
towych.
Utrzymanie dyscypliny finansowej z naciskiem na zapobieganie inflacji.
Ukierunkowanie wydatkw publicznych na dziedziny, ktre gwaran
tuj wysok efektywno poniesionych nakadw i przyczyniaj si
do poprawy struktury podziau dochodw.

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Reformy podatkowe ukierunkowane na swojego rodzaju obnianie
kracowych stp podatkowych i poszerzenie bazy podatkowej.
W ostatecznym efekcie fenomen neokolonializmu polega na wyzysku
i ekonomicznym uzalenieniu dawnych krajw kolonialnych, teoretycz
nie niepodlegych, o niskim poziomie rozwoju ekonomicznego. Noam
Chomsky (1999), amerykaski lingwista i filozof, uwaa jednak, e pro
ces neokolonializmu ksztatuje si rwnie we wspczesnych rela
cjach midzy bogatymi a biednymi krajami bez XX-wiecznej kolonialnej
przeszoci. Dokona jego szczegowej analizy na przykadzie relacji
midzy Brazyli a Stanami Zjednoczonymi. Proces ten polega na
wdroeniu podstawowej zasady penego ekonomicznego otwarcia granic
dla inwestycji zagranicznych, a nastpnie przez wrogie przejcie bd
dumpingow cen swojego eksportu doprowadzeniu do bankructwa
brazylijskiego przemysu towarw konkurencyjnych dla produkcji
amerykaskiej, przy jednoczesnym powanym zwikszeniu zapotrze
bowania na kaw, jut i gum produkowane przez Brazyli. Wzrost
produkcji tych surowcw odby si kosztem likwidacji produkcji psze
nicy i prosa. Dziki temu Brazylia z koniecznoci rozwina import
tych surowcw ze Stanw Zjednoczonych majcych stay problem z zago
spodarowaniem ich rynkowej nadwyki. Struktura eksportu Stanw
Zjednoczonych zaspokajaa potrzeby Brazylii zarwno na wyroby prze
mysowe, jak i na podstawowe surowce produkcji rolnej. To ekonomiczne
uzalenienie umoliwio, zdaniem Chomsky?ego, oddziaywanie na struk
tur polityczn. Pisze: Amerykanie zrobili z tego kraju poletko do
wiadczalne do testowania nowoczesnych naukowych metod rozwoju
przemysowego (Chomsky 1999). W ten sposb Brazylia, majc jedynie
wasny may i drobny przemys, bya zmuszona do importu wikszoci
produktw gotowych i podstawowych produktw rolnych, a majc
ujemny zagraniczny bilans handlowy, zostaa uzaleniona ekonomicznie
od Stanw Zjednoczonych.
Klasycznym terenem neokolonializmu formalnie ju niepodlegych
pastw staa si jednak Afryka. Prezydent Ghany Kwame Nkrumah
zdawa sobie spraw z tej nowej formy eksploatacji i traktujc, w na
wizaniu do koncepcji marksistowskiej, neokolonializm jako ostatnie
stadium kapitalizmu, usiowa zbudowa afrykask koalicj przeciw
tej nowej formie eksploatacji. Nie daa ona jednak rezultatu, m.in. na
skutek niezwykle rozpowszechnionej korupcji wadz niepodlegych
krajw afrykaskich.
Pracujc w latach 80. (do koca 1992 roku) w Centralnej Afryce w Bu
rundi i Rwandzie i kierujc projektem Organizacji Narodw Zjedno
czonych w ramach procesu modernizacji zarzdzania Afryki Centralnej
(Subsaharryjskiej), miaem bogate pole obserwacji uczestniczcej,

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
a take moliwo ograniczonego oddziaywania na ksztatowanie si
rozwoju organizacyjnego i ekonomicznego tych krajw i innych krajw
Afryki Subsaharryjskiej (Kieun 1994b).
Burundi to may, wwczas 5-milionowy, obecnie (2011) - 8-milionowy
kraj, z pikn, niezwykle bogat rolinnoci, wod z wielu grskich
strumieni, olbrzymim 280-kilometrowej dugoci jeziorem Tanganika
i agodnym klimatem.
Baz gospodarcz Burundi bya produkcja rolna, ktr zajmowa
o si 91% zawodowo czynnej ludnoci, produkujc 48% dochodu naro
dowego, przy 10% PKB z produkcji przemysowej i wydobywczej, 26%
PKB z usug (dane z 1987 roku). Budziy podziw trzykrotne roczne
zbiory pszenicy i prosa w wyjtkowo korzystnych warunkach klimatycz
nych (rednia roczna temperatura - 29 stopni Celsjusza) i yznej ziemi,
przystosowanej do produkcji egzotycznych owocw (banany, ananasy,
maniok, roliny strczkowe, awokado, kawa, herbata, tyto, ry, marakucza, sorgo itd.). Tradycyjne 3-hektarowe gospodarstwa rolne uzu
peniay swoj produkcj poowem ryb w jeziorze Tanganika, a take
hodowl ab eksportowanych do Francji.
Duej skali przemys i handel (produkcja kawy, herbaty, sokw
owocowych, materiaw odzieowych z afrykaskimi wzorami, produk
cja obuwia, produkcja prostego, niemechanicznego sprztu AGD, mebli,
cementu, eksploatacja zasobw mineralnych: cyny, wolframu, kolumbitu,
wapnia, oowiu, zota itd.) byy w maej czci w rkach sektora publicz
nego, a w zdecydowanej wikszoci w rkach kapitau zagranicznego
nastawionego na dziaalno eksportow. Na przykad pastwowa fa
bryka obuwia zaoona dla realizacji hasa Koniec z chodzeniem boso,
wszyscy chodzimy w butach produkowaa niezej jakoci sanday
w przystpnej cenie 1 dolara, czyli odpowiednika zarobku za jeden dzie
pracy szeregowego robotnika. Przez par lat produkcji liczba tubylcw
chodzcych w butach znacznie si zwikszya.
W ramach realizacji zasady Konsensusu Waszyngtoskiego doty
czcej prywatyzacji przedsibiorstw pastwowych fabryka zostaa jed
nak sprzedana inwestorowi zagranicznemu. Dokona on modernizacji
zakadu, zwolni cz pracownikw, pozostaym zwikszy pace z 30
dolarw miesicznie rednio do 40 dolarw miesicznie i rozpocz pro
dukcj eleganckich sandaw po 5 dolarw za par. Szybko skoczyo
si zapotrzebowanie wewntrzne na te sanday i nowy waciciel roz
win produkcj na eksport do Ameryki Poudniowej. Zmniejszenie
zatrudnienia zwikszyo bezrobocie, a przewidziana w umowie wypa
ta zasikw zwolnionym, nieznajdujcym nowej pracy robotnikom po
wanie obniya warto kwoty otrzymanej ze sprzeday. Tajemnic
poliszynela bya wysoko prowizji zapaconej przy tej transakcji,

101

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


natomiast powszechnie znany by coroczny, relatywnie wysoki zysk
dziki bardzo niskim kosztom robocizny i surowca, odprowadzany do
centrali firmy w Kanadzie.
Miejscowa elita, poza ma, parsetosobow grup miejscowych
biznesmenw prowadzcych maej i redniej wielkoci przedsibior
stwa produkcyjne, rzemielnicze, handlowe i usugowe koncentrowaa
si na pracy administracyjnej w niezwykle rozbudowanej administra
cji publicznej, sdowej, owiatowej (szkolnictwo podstawowe, red
nie i uniwersytet w Bujumburze), subie zdrowia (bezpatne szpitale,
ale bez wyywienia i z patnymi lekarstwami), dziaalnoci medialnej,
artystycznej i wojskowej (w latach 80. 42-tysiczna armia w pastwie
o 5 min mieszkacw). Powany procent wysoko kwalifikowanych
mieszkacw by zatrudniony w rnego rodzaju zagranicznych przed
sibiorstwach i projektach (w kierowanym przeze mnie projekcie 30 osb). Obowizywaa jednak duo nisza (mniej wicej 30-40-krotnie) stawka wynagrodzenia dla miejscowego personelu zagranicz
nych instytucji i przedsibiorstw.
Maa grupa przemysowcw i handlarzy osigaa wysokie zyski, wy
soka kadra administracyjna i wojskowa dorabiaa si szeroko rozwi
nitymi formami gratyfikacji legalnych i nielegalnych. Wspomina
em ju o willach wynajmowanych przeze mnie, a bdcych wasno
ci ministrw rzdu Burundi i Rwandy. Niektre wille dygnitarzy
administracyjnych wybudowane pod koniec mojej pracy w Afryce, na
pocztku lat 90. minionego wieku, budziy zdumienie swoim luksu
sem, jak np. willa (800 m2) z marmurowymi, szerokimi schodami pro
wadzcymi na zewntrz od parteru prosto do pierwszego pitra. Jej
waciciel, byy minister, pochwali mi si, e za projekt willi zapaci
50 tys. dolarw woskiemu architektowi.
Stratyfikacja mierzona wskanikiem Giniego w krajach Afryki Cen
tralnej bya wic bardzo wysoka (wskanik 0,50).
Lokalne zakady rzemielnicze - drobne zakady produkcyjne (sztuka
afrykaska, produkcja myda, wyrobw skrzanych) byy w rkach
miejscowej ludnoci.
Wiksze sklepy, typu supermarketw, byy te wasnoci kapitau
zagranicznego, gwnie indyjskiego, natomiast bogaty handel baza
rowy i mae rodzinne sklepiki z produkcj rolinn, owocami, misem,
a take wytworami sztuki ludowej, ubiorami, materiaami, w r
kach tubylcw.
Wszystkie importowane artykuy przemysowe, samochody, telewi
zory, radioodbiorniki, komputery, sprzt AGD, lekarstwa, byy duo
drosze ni w Europie. Wysoko cen nie bya uzasadniona ani kosz
tami transportu, ani skal popytu.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA

103

Sfera medialna rwnie bya opanowana przez kapita zagraniczny


Usugi telefoniczne i Internet zapewnia pastwowy koncern Fran
ce Telecom, ze skal opat duo wysz ni we Francji; jedyna stacja
telewizyjna dzierawiona bya od producenta francuskiego. atwo
dostpna bya importowana prasa francuska, wydawnictwa lokalne
byy nieliczne i niskonakadowe. Rwnie francuska bya krajowa
siec elektryczna.
Struktura handlu zagranicznego do chwili obecnej jest jednoznaczna:
import produktw gotowych i eksport produktw rolnych, baweny,
owocw, sokw i przetworw rolnych, kawy i herbaty produkowanych
przez inwestorw zagranicznych z plantacji na terenie Burundi.
Eksport nieprzetworzonych mineraw znajduje si w rkach kapitau
zagranicznego. Bardzo wysoki jest deficyt w handlu zagranicznym
(np. w 2004 roku eksport - 31,8 min dolarw, a import 138,2 min
dolarw).
Badania przeprowadzone w 1991 roku (projekt Modernizacja zarz
dzania BDI1991) dotyczce ksztatowania si w przedziale czasowym
1980-1990 cen importowanych wyrobw gotowych i eksportowanych
surowcw rolnych, wykazay daleko idce rozwarcie noyc zwikszaj
cej si dysproporcji (z jednej strony stabilizacja cen eksportowanych
surowcw rolnych, a nawet obnienie ceny np. kawy, z drugiej za red
nia okoo 15,5% zwyka cen 20 podstawowych importowanych produktw
przemysowych).
Pierre Buyoya, prezydent Burundi od 1987 roku, przedstawi projekt
stopniowej regulacji cen eksportowanych surowcw pastw centralnej
Afryki w relacji do cen artykuw importowanych jako postulat wsplnej
polityki ekonomicznej. Ten postulat nie zosta jednak w peni zrealizo
wany w warunkach wolnego rynku i konkurencji midzy pastwami
afrykaskimi. Pewien korzystny dla krajw afrykaskich efekt odniosy
osobiste dziaania Jana Pawa II, ktry wielokrotnie postulowa w czasie pielgrzymek w krajach rozwinitych i w swoich encyklikach
Solicitudo rei socialis i Labore exercens - konieczno rnych form ogra
niczenia dysproporcji w poziomie ycia Pnocy i Poudnia. Konkretnym
efektem tej papieskiej inicjatywy byo umorzenie w 2000 roku czci
zaduenia krajw rozwijajcych si dla uczczenia rozpoczynajcego
si trzeciego tysiclecia chrzecijastwa.

Poza pastwowym bankiem emisyjnym istniay filie bankw za


granicznych z wysokimi kosztami usug bankowych i daleko idcymi
trudnociami w uzyskaniu kredytu przez lokalnych afrykaskich
przedsibiorcw. Regu byo dobieranie przez lokalnych afrykaskich
producentw biaego wsplnika - muzungu - dla atwiejszego uzyska
nia kredytu. Wyksztacia si w ten sposb kadra sprytnych biaych

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wsplnikw, wikszych lokalnych producentw, np. soku marakuczy,
czy eksportujcych aby do Francji.

Pomoc finansowa w formie dotacji i kredytw w skali makro,


udzielana rzdowi przez Bank wiatowy, a take przez wielkie koncerny
bankowe i rzdy rozwinitych pastw miay w swoim zaoeniu rwnie
charakter filantropijny, umoliwiajcy rozwj gospodarczy, byy jednak
z reguy rwnie obwarowane konkretnymi warunkami typu organi
zacyjnego, a take politycznego. Powstaway wic ogromne zalegoci
patnicze, jednak nieraz w pewnym stopniu fikcyjne, ze wzgldu na zwr
cenie penej kwoty uzyskanego kredytu bez czci jego oprocentowania.
Okazao si, e Burundi byo jednym z nielicznych krajw afrykaskich
starajcych si spaca regularnie kredyty pastwowe, jednak skala
zaduenia w latach 80. minionego wieku sigaa 1,2 mld dolarw.
H Rwnolegle z gospodarczym podporzdkowaniem neokolonializm
wyraa si te w rnych formach podporzdkowania kulturowego,
wdroenia elementw ustrojw politycznych krajw rozwinitych i r
nego rodzaju postaw wiatopogldowych i religijnych. Afryka bya od
dawna tradycyjnym terenem dziaalnoci licznych misji katolickich,
protestanckich i szeregu sekt koncentrujcych si na dziaalnoci ewan
gelicznej, owiatowej i medycznej. Misje katolickie i protestanckie w Bu
rundi liczyy ogem ponad 800 misjonarzy i misjonarek. Istniay trzy
misje polskie. Najbardziej liczna bya misja karmelitw w Musongati,
na egzotycznym terenie oddalonym od centrum kraju. Misjonarze, wa
snymi siami, przy pomocy darw z krajw europejskich, zbudowali
koci, nowoczesny szpital z gabinetem dentystycznym i nowoczesn
aparatur medyczn, szko podstawow, oferujc take kursy racjo
nalnej uprawy ziemi, szwalni z maszynami do szycia, gdzie miejscowa
ludno, przyuczona do ich uycia, moga sama sobie szy ubrania. Duy
teren misji by piknie utrzymany, peen zieleni i kwiatw, owietlony
agregatem elektrycznym, otoczony wzorcowymi, pokazowymi szkka
mi plantacji rnych rolin, m.in. burakw (nieznane w Burundi zostay
zaadaptowane i spopularyzowane przez polskich misjonarzy, uzysku
jc w miejscowym jzyku nazw iburaki).
60% ludnoci Burundi to katolicy, pozostae 30% to: protestanci,
wiadkowie Jehowy, wyznawcy rnych sekt, i 10% - animici, wyznaw
cy tradycyjnej pogaskiej religii, wiary w jednego Wszechmocnego.
Rzdzcy do 1987 roku prezydent Burundi Jean-Baptiste Bagaza
skoczy studia w Wolnym Uniwersytecie w Brukseli (Universite libr
de Bruxelles), utworzonym pod koniec XIX wieku jako centrum myli
wolnomularskiej obrzdku francuskiego Wielkiego Wschodu, a wic
ateistycznego i antyklerykalnego. W ramach projektu pomocy dla Afryki
EWG w Brukseli delegowaa w 1986 roku do Burundi konsultantw
rozwoju kulturalnego. Trzej przybyli, wysokiej rangi intelektualnej

104

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wsplnikw, wikszych lokalnych producentw, np. soku marakuczy,
czy eksportujcych aby do Francji.

Pomoc finansowa w formie dotacji i kredytw w skali makro,


udzielana rzdowi przez Bank wiatowy, a take przez wielkie koncerny
bankowe i rzdy rozwinitych pastw miay w swoim zaoeniu rwnie
charakter filantropijny, umoliwiajcy rozwj gospodarczy, byy jednak
z reguy rwnie obwarowane konkretnymi warunkami typu organi
zacyjnego, a take politycznego. Powstaway wic ogromne zalegoci
patnicze, jednak nieraz w pewnym stopniu fikcyjne, ze wzgldu na zwr
cenie penej kwoty uzyskanego kredytu bez czci jego oprocentowania.
Okazao si, e Burundi byo jednym z nielicznych krajw afrykaskich
starajcych si spaca regularnie kredyty pastwowe, jednak skala
zaduenia w latach 80. minionego wieku sigaa 1,2 mld dolarw.
m Rwnolegle z gospodarczym podporzdkowaniem neokolonializm
wyraa si te w rnych formach podporzdkowania kulturowego,
wdroenia elementw ustrojw politycznych krajw rozwinitych i r
nego rodzaju postaw wiatopogldowych i religijnych. Afryka bya od
dawna tradycyjnym terenem dziaalnoci licznych misji katolickich,
protestanckich i szeregu sekt koncentrujcych si na dziaalnoci ewan
gelicznej, owiatowej i medycznej. Misje katolickie i protestanckie w Bu
rundi liczyy ogem ponad 800 misjonarzy i misjonarek. Istniay trzy
misje polskie. Najbardziej liczna bya misja karmelitw w Musongati,
na egzotycznym terenie oddalonym od centrum kraju. Misjonarze, wa
snymi siami, przy pomocy darw z krajw europejskich, zbudowali
koci, nowoczesny szpital z gabinetem dentystycznym i nowoczesn
aparatur medyczn, szko podstawow, oferujc take kursy racjo
nalnej uprawy ziemi, szwalni z maszynami do szycia, gdzie miejscowa
ludno, przyuczona do ich uycia, moga sama sobie szy ubrania. Duy
teren misji by piknie utrzymany, peen zieleni i kwiatw, owietlony
agregatem elektrycznym, otoczony wzorcowymi, pokazowymi szkka
mi plantacji rnych rolin, m.in. burakw (nieznane w Burundi zostay
zaadaptowane i spopularyzowane przez polskich misjonarzy, uzysku
jc w miejscowym jzyku nazw iburaki).
60% ludnoci Burundi to katolicy, pozostae 30% to: protestanci,
wiadkowie Jehowy, wyznawcy rnych sekt, i 10% - animici, wyznaw
cy tradycyjnej pogaskiej religii, wiary w jednego Wszechmocnego.
Rzdzcy do 1987 roku prezydent Burundi Jean-Baptiste Bagaza
skoczy studia w Wolnym Uniwersytecie w Brukseli (Universite libr
de Bruxelles), utworzonym pod koniec XIX wieku jako centrum myli
wolnomularskiej obrzdku francuskiego Wielkiego Wschodu, a wic
ateistycznego i antyklerykalnego. W ramach projektu pomocy dla Afryki
EWG w Brukseli delegowaa w 1986 roku do Burundi konsultantw
rozwoju kulturalnego. Trzej przybyli, wysokiej rangi intelektualnej

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA

105

konsultanci, nie kryli swojej przynalenoci do masoskiej Wielkiej


Loy Belgii. Zgodnie z ich sugesti prezydent Bagaza rozpocz wielk
antyreligijn akcj. W trybie natychmiastowym, w brutalny sposb
wydalono z Burundi wszystkich misjonarzy, w tym kilkudziesiciu
Polakw i Polek (zostao tyko osiem polskich karmelitanek pracujcych
jako pielgniarki przy szwajcarskim szpitalnym projekcie) i zagranicz
nych ksiy. Nastpnym dekretem prezydent upowani ksiy do od
prawiania mszy jedynie w soboty o godzinie 17 i w niedziele o godzinie
10, zakazujc jednoczenie udziau ministrantw i jakichkolwiek pie
ww i muzyki w kociele, a take udzielenia komunii przez osoby niebdce kapanami. W ten sposb malownicze msze afrykaskie, pene
piewu, muzyki, grzmotu bbnw tam-tam i taca wok otarza ubra
nych na biao dziewczynek, stay si cichymi ceremoniami, niezgodnymi
z afrykask tradycj wyraania uczu tanecznym ruchem, muzyk
i piewem. Jednoczenie zdecydowano zamkn du cz kociow,
cznie z Bazylik w Gitedze i przeznaczy je na magazyny oraz lokale
rzdzcej partii UPRONA.
Nakazano likwidacj wszystkich przydronych kapliczek i krzyy
stawianych na rozstaju drg. Zniszczono wysoki, 10-metrowy krzy be
tonowy, stojcy przed kocioem polskiej misji w Musongati, na oczach
klczcych i modlcych si polskich misjonarzy. Ostatni dekret z czerw
ca 1987 roku nakaza zamknicie w padzierniku wszystkich kociow,
zakoczenie pracy przez ksiy i ich powrt do pracy na roli w swoich
miejscach urodzenia.
Te antydemokratyczne zarzdzenia spotkay si z negatywn reak
cj spoeczn. Ludzie gromadzili si w niedziele przed zamknitymi
kocioami, wsplnie modlili si i piewali religijne pieni.
Ostatecznym efektem tej antyreligijnej dziaalnoci by zamach
stanu 3 wrzenia 1987 roku w czasie nieobecnoci prezydenta Jeana-Baptistey Bagay, przebywajcego na Kongresie Frankofonii w Mont
realu. Nowy prezydent, major Pierre Buyoya, powoany przez Wojskowy
Komitet Rewolucyjny, natychmiast uniewani wszystkie antyreligijne
zarzdzenia i uczestniczy w uroczystym otwarciu bazyliki w Gitedze,
zakoczonym chralnym piewem Te deum laudamus i procesj na
ulicach miasta. Konsultanci z EWG szybko uciekli z Burundi, korzy
stajc z naszej ONZ-etowskiej pomocy (rwnie mojej). W cigu paru
miesicy wikszo misjonarzy powrcia do Burundi.

Dalsz prb czenia ekonomicznego neokolonializmu ze sfer


pozagospodarcz by powany konflikt z Bankiem wiatowym. Bank
ten, przyznajc kredyty na rozwj gospodarczy, sugerowa wprowadzenie
systemu demokratycznego typu amerykaskiego. Zdaniem prezydenta
Buyoyi do czasu osignicia odpowiedniego poziomu gospodarcze
go naleao jedynie zapewni warunki pastwa prawa, z likwidacj

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wszelkich represji politycznych i ze swobod goszenia swoich pogl
dw, wolnoci sowa, nie budujc jednak wielopartyjnego, demokra
tycznego parlamentarno-gabinetowego systemu, akceptujc wic obecny
jednopartyjny system. Naleao natomiast skoncentrowa si na dzia
alnoci gospodarczej. Obawia si, e model amerykaski doprowadzi
do rozszerzenia konfliktu midzyplemiennego ze szkod dla gospodarki
kraju.
Burundi, podobnie jak inne kraje afrykaskie, jest krajem wieloplemiennym. Struktura podziau afrykaskich kolonii zostaa ustalona
przez mocarstwa kolonialne w 1850 roku Traktatem Paryskim z gra
nicami wedug prostych linii geograficznych. W ten sposb poszczegl
ne kolonie gromadziy nieraz wiele plemion. W wyniku dekolonizacji
powstay sztuczne twory pastwowe z wieloma plemionami o odmien
nych tradycjach, obyczajach, wierze i jzyku. Z reguy wadz zdoby
wao najsilniejsze plemi, napotykajc jednak opr innych plemion std te permanentne wojny domowe. Wedug francuskich danych
w latach 1960-1980 w samej frankofoskiej strefie Afryki zgino okoo
5 milionw ludzi (Kieun 1996). W Burundi 14% ludnoci stanowi
Tutsi (Batutsi), dorodne plemi wysokich ludzi o rednim wzrocie po
wyej 190 cm, brunatnej skrze i klasycznych rysach twarzy. 84-procentow wikszo stanowi jednak czarnoskrzy, o negroidalnych
rysach twarzy, niskiego wzrostu Hutu (Bahutu). Istnieje te nieliczna,
2-procentowa grupa starych gospodarzy tej ziemi - Pigmejw - o wzro
cie ok. 140 cm.
Tutsi, promowani przez rzdzcych uprzednio Belgw, stanowili
w latach 80. elit kraju, obsadzajc w wikszoci stanowiska rzdowe
i ca kadr oficersk wojska. Jednak prezydent Pierre Buyoya, cho
z pochodzenia Tutsi, mianowa czonka plemienia Hutu premierem i do
kada stara dla stopniowego wyrwnania udziau tego plemienia w ad
ministracji i wojsku, wprowadzajc wielu Hutu do szkoy oficerskiej.
Jako kierownik projektu ONZ i naczelny doradca powoanego przez
nowego prezydenta Wojskowego Komitetu Ocalenia Narodowego
w peni popieraem polityk prezydenta, koncentrujc si na priory
tecie rozwoju gospodarczego i poczekaniu na efekty tego rozwoju dla
wprowadzenia struktur demokratycznych. Znajc ju dobrze sytuacj
wewntrzn Burundi, kraju dwch odrbnych plemion, cho poczo
nych wspln religi i jzykiem, uwaaem forsowanie idei ustroju
gabinetowo-parlamentarnego za zupeny brak zrozumienia specyfiki
miejscowej populacji. Moim zdaniem trzeba byo pamita o tradycji
dyscypliny plemiennej, wielopokoleniowego przyzwyczajenia do auto
kratycznej wadzy, a take rozpowszechnienia rnych form korupcji,
braku uksztatowania si zmysu pastwowego, rozumienia interesu

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
pastwa jako wsplnoty spoecznej, przy silnej wizi wsplnoty ple
miennej.
Znajc, jak mi si wydaje dobrze, po ju bez maa 9-letniej pracy
w Burundi, specyfik osobowoci miejscowej ludnoci, byem zdania,
e proces demokratyzacji naleaoby zaplanowa dugofalowo, poczwszy
od szkoy podstawowej przez systematyczn biec edukacj caego
spoeczestwa poprzez radio i telewizj i szkolenie administracji. Radio
byo ju w latach 80. bardzo popularne, panowaa moda na noszenie
maych radioodbiornikw, a telewizory, w miar szybko postpujcej
penej elektryfikacji kraju, byy instalowane w kadej gminie i nawet
w mniejszych osiedlach, z dostpem do zbiorowego ogldania. W ramach
kierowanego przeze mnie projektu ju w 1988 roku 11 tys. pracowni
kw administracji centralnej i terenowej przeszo 30-godzinny kurs
o demokracji, ktry by kontynuowany w pniejszych latach.
Raport popierajcy opini prezydenta Buyoyi, opracowany przez kie
rowany przeze mnie projekt, zosta skrytykowany przez Delegatur
Banku wiatowego, ktrej kierownictwo stawiao twardo swoje da
nia, posuwajc si w dyskusji do brutalnych wypowiedzi, a nawet do
demonstracyjnego przerwania obrad. Ostateczna twarda postawa Ban
ku zmusia prezydenta do zaagodzenia sytuacji i do uzgodnienia ter
minu dalszych pertraktacji po bliskim terminie zakoczeniu mojego
projektu.
W par miesicy pniej, ju po moim wyjedzie do ssiedniej Rwandy, w Burundi powsta partyjny system demokratyczny. Zgodnie z na
szymi - prezydenta Buyoyi i moimi - przewidywaniami najwiksz
parti opanowali Hutu. Zorganizowano powszechne wybory prezydenta.
Pierre Buyoya, bardzo sprawny prezydent, absolwent studiw socjolo
gicznych w Niemczech, znajcy biegle cztery jzyki, przegra w stosunku
40% do 60% i kurtuazyjnie, publicznie pogratulowa nowemu prezy
dentowi, ktry te odpowiada kryteriom przewidzianym prawnie dla
kandydata na prezydenta - mia wysze wyksztacenie i zna biegle
dwa europejskie jzyki - francuski i angielski. Nowy prezydent Mel
chior Ndadaye uprzednio prowadzi wykady z psychologii organizacji
dla administracyjnej kadry kierowniczej w kierowanym przeze mnie
projekcie ONZ. Powoa nowy rzd, w ramach ktrego znalazo si dwch
bardzo zdolnych byych pracownikw mojego projektu, absolwentw
belgijskiego, katolickiego uniwersytetu w Louvain. Miaem wic satys
fakcj, e trzech pracownikw mojego projektu odgrywao kierownicz,
pastwow rol.
Niestety nowy model ustrojowy propagowany przez Bank wiato
wy uleg likwidacji w cztery miesice po powoaniu nowego rzdu.
Prezydent Melchior Ndadaye zgin razem z prezydentem Rwandy

107

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w zestrzelonym prezydenckim samolocie, nowi ministrowie, byli pra
cownicy mojego projektu, z ktrymi czyy mnie serdeczne stosunki
profesjonalnego wspdziaania, zostali zamordowani w wyniku rebelii
wojskowej.
Okazao si, e polityka Banku wiatowego, realizujcego ide upo
wszechnienia modelu amerykaskiej demokracji, nie sprawdza si
w krajach rozwijajcych si. Kolejny raz potwierdzia si krytyczna opi
nia o naiwnoci polityki zagranicznej Stanw Zjednoczonych, dumnych
ze swojej pierwszej we wspczesnej historii demokracji i chci jej upo
wszechnienia jako kocowego stadium rozwoju publicznego zarzdzania.

Neokolonialne sterowanie makroprocesami politycznymi w celu


uzyskania wysokiej skali zyskw przez wielkie koncerny jest rwnie
permanentn dziaalnoci, rzadko jednak medialnie ujawnian. Pra
cujc z kolei w projekcie ONZ w Rwandzie, miaem mono, w toku
personalnych kontaktw z czonkami miejscowego establishmentu,
obserwowania politycznej makrostrategii kompleksu koncernw ame
rykaskiego przemysu zbrojeniowego. W Rwandzie wikszo Hutu,
po uzyskaniu niepodlegoci w 1961 roku, zdobya wadz i w toku ostrych
represji doprowadzia do ucieczki wielu Tutsi do ssiedniej Ugandy,
zamieszkaej przez plemi kulturowo i jzykowo im bliskie.
W Ugandzie uciekinierzy z Rwandy, reprezentujcy wyszy poziom
wyksztacenia, osobistej kultury i wyrobienia obywatelskiego, szybko
zdobyli wysok pozycj, opanowujc kierownictwo armii. W toku nego
cjacji ze zbrojeniowymi koncernami amerykaskimi opracowano plan
ich powrotu do Rwandy, zdobycia wadzy, a nastpnie inwazji w kierun
ki ssiedniej Burundi i dalej do Zairu, najbogatszego w surowce kraju
afrykaskiego, eksploatowanego przez kapita frankofoski. Zespoy
oficerw armii Ugandy, czonkowie plemienia Tutsi, przeszli w Sta
nach Zjednoczonych szkolenie na nowoczesnym sprzcie militarnym.
Byo ono zorganizowane przez koncerny zbrojeniowe, bez udziau ad
ministracji USA. Po zaopatrzeniu armii Ugandy w amerykaski, lepszy
ni radziecki, sprzt wojskowy, ktrym dysponowaa armia w Rwandzie,
Uganda rozpocza ofensyw na Rwand. W okresie walki na pnocnej
granicy krajw Hutu, jeszcze rzdzcy w Rwandzie, okrutnie wymor
dowali ok. 800 tys. mieszkajcych w Rwandzie Tutsi i cz swoich
wspplemiecw, wsppracujcych bd powizanych z nimi wiza
mi rodzinnymi.
W czasie posuwania si zwyciskiej armii Tutsi parset tysicy
Hutu, bojc si odwetu ze strony zwycizcw, ucieko na zachd, docie
rajc do Zairu, gdzie znaleli si w obozie dla uchodcw. Po zwyci
stwie Tutsi z Ugandy objli wadze w Rwandzie i stale wsppracujc
z wielkimi korporacjami ich finansujcymi, zorganizowali ofensyw
przez Burundi wanie na Zair (dawniejsze Kongo Belgijskie), niezwykle

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA

109

bogate w surowce (diamenty, zoto, mied, uran itd.). W gr tu wszed


ju olbrzymi koncern Barrick Gold z siedzib w Toronto, ktrego pre
zydentem w tym okresie by Peter Munk, bliski przyjaciel Georgea So
rosa, autora koncepcji transformacji polskiej. Barrick Gold jest czci
zespou kontrolujcego wikszo wydobycia bogactw naturalnych
w Afryce, obok Anglo-American Corporation, De Beers Diamonds i Minorco Minerals. Te koncerny wsplnie z armi ugandyjsk popary
rebeli wystpujc przeciwko rzdowi w Zairze w zamian za obietnice
prywatyzacji produkcji uranu, diamentw i zota.
Ostateczny efekt to amerykanizacja uprzednio frankofoskiej Rwandy, wprowadzenie zamiast oficjalnego francuskiego jzyka angielskiego,
opanowanie przez midzynarodowe koncerny kapitau anglosakso
skiego sprywatyzowanej, przez prezydenta Konga (Zairu) Laurenta
Kabill, wikszoci produkcji kopalnianej. W ten sposb nastpio eko
nomiczne i polityczne podporzdkowanie najbogatszej grupy krajw
Afryki Centralnej temu kapitaowi przy radykalnym ograniczeniu pene
tracji gospodarczej Rosji, Francji, Belgii i Niemiec na tym terenie.
Dalszym tragicznym efektem tych posuni, majcych na celu zdo
bycie nowych rynkw, byo jednak wymordowanie ok. 460 tys. ucieki
nierw z Rwandy. Udao si im uciec z Rwandy, ale tu Tutsi z Ugandy
doprowadzili, przez swoje powizania ze wiatowymi koncernami, do
tego, e Laurent-Desire Kabila, prezydent dawnego Zairu, obecnie ju
znowu Konga, zdecydowa si zlikwidowa uchodcw. Przeczytaem w ra
porcie mojego kolegi z projektu ONZ w Kinszasie: 13 maja 1997 setki
bezbronnych kobiet, mczyzn i dzieci zostay rozsiekane bagnetami,
maczugami, oraz rozstrzelane przez siy Kabili.
Wymordowanie ok. 800 tys. w Rwandzie i ok. 460 tys. w Kongu to
niezamierzony, ale atwy do przewidzenia efekt wielkiej akcji zespou
koncernw anglosaskich dotyczcej zdobycia bogactw mineralnych Afry
ki Centralnej. To straszny efekt morderczej walki o zysk. Widziaem to,
czego prawie nikt w Polsce nie widzia: zbrodniczo wielkiego kapitau
inicjatora walki, za wszelk cen, bez adnych skrupuw moralnych,
o nowe rynki, o zniszczenie konkurentw. Etyka biznesu okazaa si tu
analogiczna do komunistycznej etyki Lenina - moralne jest to, co suy
realizacji idei komunizmu, moralne jest to, co suy zyskowi wielkiego
kapitau.
W wyniku moich osobistych obserwacji i w nawizaniu do analizy
dokonanej przez Noama Chomskyego (1999) mona enumeratywnie
okreli elementy typowej strategii neokolonializmu w stosunku do kra
jw Trzeciego wiata.

Punktem wyjcia jest ewidentny brak znajomoci praktyki makro


ekonomicznej, typowych strategii wejcia i opanowania rynku, uzyskania
maksymalnego zysku z dokonanych transakcji, formy negocjowania

EH PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


przez kadry kierownicze Trzeciego wiata (albo, jak nazywa si w prak
tyce ONZ, krajw rozwijajcych si). Z tym niedoborem wiedzy czy si
gorca ch uzyskania wasnej, indywidualnej korzyci przy wszelkiego
typu transakcjach gospodarczych. Jest ona tym silniejsza, im wiksza
jest dysproporcja aktualnego poziomu ycia zainteresowanego z wizj
bogactwa upowszechnionego w krajach rozwinitych. W wielu krajach
Trzeciego wiata jest to te nawizanie do tradycji osobistej prowizji
przy wszelkiego rodzaju transakcjach ekonomicznych (w wiecie arab
skim popularny bakszysz). Mobutu Sese Seko, wieloletni prezydent
bogatego w surowce Zairu (obecnie Kongo), w wywiadzie dla francuskich
dziennikarzy otwarcie gosi, e naley mu si odpowiedni procent od
wszelkich ekonomicznych transakcji pastwowych. O innej formie ko
rupcji, polegajcej na przekupywaniu rzdw poszczeglnych pastw
dla akceptacji korzystnych dla potniejszego pastwa decyzji pisze
prof. Grzegorz W Koodko (2008, s. 342).
Pierwszym etapem procesu neokolonializacji jest akceptacja pod
stawowego postulatu Konsensusu Waszyngtoskiego: otwarcie rynku
wewntrznego dla importu towarw zagranicznych i udostpnienie
krajowej infrastruktury dla ich sprzeday.
W wyniku importu, z reguy wyszej jakoci produktw zagranicz
nych, czsto sprzedawanych po dumpingowej cenie, nieliczne przedsi
biorstwa prywatne i pastwowe s zagroone bankructwem. Nastpnym
wic etapem jest fuzja, sprzeda lub ich likwidacja.
Nastpna faza polega na realizacji dalszego postulatu Konsen
susu, a mianowicie prywatyzacji. Tu z reguy ma miejsce korzystna dla
prywatnego zagranicznego inwestora ocena wartoci przedsibiorstwa
(domylnie, uzyskana dziki odpowiedniej prowizji) i w zwizku z tym
sprzeda po bardzo niskiej cenie.
Dalsza faza procesu neokolonizacji to rozwijanie zagranicznej struk
tury usugowej, medialnej i handlowej: sieci elektrycznej, telefonicznej,
telewizyjnej, supermarketw i prasy.
Swoistym ukoronowaniem procesu jest organizacja zagranicznej
struktury bankowej prowadzcej polityk kredytow zgodn z dyrekty
wami swoich centrali.
Ostatecznie ksztatuje si dualna struktura gospodarki, w ktrej
wiksze wysokodochodowe przedsibiorstwa s wasnoci zagraniczn,
a miejscowa ludno w dziaalnoci gospodarczej, poza bardzo ma
grup miejscowych bogatych biznesmenw, koncentruje si na niskohektarowej produkcji rolnej i redniego i maego rozmiaru produkcji
przemysowej i rzemielniczej. Utrwala si zasadnicza rnica poziomu
ycia w stosunku do krajw rozwinitych, a jednoczenie wielki, globalny
kapita czerpie olbrzymie zyski, wykorzystujc rwnie niskopatn si
robocz, bogate rda surowcw mineralnych i egzotyczn produkcj

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA

111

roln. W tym ukadzie, biorc jeszcze pod uwag dynamiczny rozwj


demograficzny postp gospodarczy tych krajw jest bardzo ograniczony,
cho ewidentnie istnieje. Nie da si porwna np. Nairobi, Kigali czy
nawet Bujumbury, stolicy najbiedniejszego kraju Afryki Centralnej
w 1992 roku, ostatnim roku mojego pobytu w Afryce, z 1979 rokiem,
kiedy przybyem na ten uroczy kontynent. Pikne lotniska w Nairobi,
porwnywalne z paryskim Charles de Gaulle, w Bujumburze i Kigali,
w Nairobi drapacze chmur, wszdzie duy ruch samochodowy, w Bu
rundi dwie przecinajce horyzontalnie cay kraj asfaltowe autostrady
i wszdzie mae, adne, prywatne 8-10-osobowe autobusiki krce po
caym kraju. Szereg eleganckich sklepw, kilka wietnych restauracji,
luksusowe hotele (Marriott), due nowe osiedle urzdnicze itd. A przy
tym ludno chodzca boso, ale malowniczo ubrana, kobiety owinite
w kolorowe materiay lokalnej produkcji. Mona wic powiedzie tak
jak w trakcie dyskusji o rozwoju Polski, kiedy syszy si: Pojed samo
chodem po Polsce i zobacz, jak kraj wyglda. Neokolonializm nie niszczy
neoskolonizowanych krajw, tylko je wyzyskuje. Te kraje, z przewag
wasnej produkcji, przewag wasnego handlu miayby nieporwnanie
wysz skal rozwoju, oczywicie pod warunkiem, e nie byoby zbrojnych
zamachw stanu i olbrzymiej korupcji, ale to ju jest inny problem.

W dziedzinie politycznej bye kolonie francuskie do czasu przej


cia Francji na euro miay walut zabezpieczon wartoci franka fran
cuskiego. Wszystkie kraje, w ktrych urzdowy jest jzyk francuski s
czonkami nieformalnej struktury tzw. Frankofonii. Okresowo odbywa
j si organizowane przez Francj wiatowe kongresy tej nieformalnej
struktury, m.in. dla ustalenia regu wsppracy.
Bye kolonie brytyjskie stay si czonkami tzw. British Commonwealth, o rnym stopniu uzalenienia od Wielkiej Brytanii. Kanada
w dalszym cigu uznaje krlow Wielkiej Brytanii za gow pastwa,
nowi obywatele Kanady skadaj przysig na lojalno wobec krlowej,
ktra mianuje te gubernatora Kanady i wicegubernatorw prowincji.
Dopiero ich podpis uprawomocnia ustawy parlamentu Kanady i prowin
cjonalnych parlamentw kanadyjskich.

KOMUNISTYCZNA POLSKA W DRODZE DO KAPITALIZMU


Proces transformacji ustrojowej w Polsce, narastajcy w ramach sze
regu reform w latach 80., rozwija si w okresie globalizacji i dynamicz
nego rozprzestrzeniania si idei ekonomicznego neoliberalizmu. Profesor
Grzegorz W Koodko (2008) trafnie okrela cechy tego etapu wiatowego
rozwoju.

WBEM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Obroty wiatowego handlu rosn dwa razy szybciej ni wiatowa
produkcja.
Stale i jeszcze szybciej zwikszaj si globalne przepywy kapitaowe.
wiatowy kapita narasta i wymyka si spod kontroli pastw naro
dowych.
Szybko rozprzestrzeniaj si nowe technologie, zmieniajc systemy
gospodarowania.
W 35 krajach nastpuje posocjalistyczna transformacja i w nurt
wiatowej gospodarki wcza si 1,8 mld ludnoci.
W wiecie postpuj wielokierunkowe zmiany kulturowe i przeni
kanie si podstawowych wartoci.
Dodajmy do tego rewolucyjny rozwj technik informacyjnych, kszta
tujcy now epok elektroniczn, umoliwiajcy natychmiastowy kon
takt informacyjny w skali wiata, ktry tworzy rzeczywisto nieporw
nywaln z niedawno istniejc. W sferze ekonomicznej uksztatoway
si wic produkcyjne, handlowe i usugowe koncerny o potencjale pie
ninym w wielu przypadkach przekraczajcych PKB wielu pastw.
Teoretyczna baza ich rozwoju nawizywaa do tradycji liberalizmu
Smithowskiego, z jego wiar w dziaanie niewidzialnej rki wolnego,
konkurencyjnego rynku.
W ten sposb pod koniec lat 80. sformalizowa si model neoliberalizmu, tzw. Konsensus Waszyngtoski, o ktrym bya ju mowa w poprzed
nim rozdziale. Jak wiemy, podstawowe elementy strategii neoliberalnej
byy w wysokim stopniu zastosowane w uksztatowaniu si struktur
ekonomicznych wikszoci krajw pokolonialnych, i jak si okae w wy
niku dalszych rozwaa, take w Polsce.
Za pocztek procesu transformacji w Polsce oficjalnie uwaa si dat
4 czerwca 1989 roku, dzie pierwszych, ograniczonych co do swoich wy
nikw, wyborw do parlamentu, przewidujcych 35% mandatw posel
skich dla Solidarnoci (Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego)
i w peni wolnych wyborw do Senatu. 99-procentowe zwycistwo so
lidarnociowej opozycji w Senacie byo ju wanym elementem dalszych
politycznych zmian. W wyniku czerwcowych wyborw struktura par
lamentu przedstawiaa si jednak nastpujco: PZPR - 173 posw,
ZSL - 76, SD - 27, Obywatelski Klub Parlamentarny, czyli solidarno
ciowa opozycja - 161 posw i 99 senatorw, PAX - 10, UCHS - 8,
PZKS - 5, oraz 1 senator niezaleny. Tak wic zdecydowan wikszo
276 posw miaa dotychczasowa prokomunistyczna rzdzca koalicja:
PZPR, ZSL i SD. Ona te podja 2 sierpnia 1989 roku, wikszoci
273 gosw, przy 173 przeciw, decyzj powoania generaa Czesawa
Kiszczaka, dotychczasowego ministra spraw wewntrznych, a wic szefa
zarwno Milicji, ZOMO, jak i Suby Bezpieczestwa, na premiera nowego

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
rzdu. Pierwszym premierem rzdu procesu transformacji gospodar
czej by zatem zasuony w walce z nielegaln Solidarnoci, genera,
szef bezpieki reymu komunistycznego. 7 sierpnia Lech Wasa wystpi
jednak z inicjatyw utworzenia koalicji OKP, ZSL i SD, twierdzc, e
mianowanie gen. Czesawa Kiszczaka na stanowisko szefa rzdu jest
szkodliwe dla interesw pastwa (Kronika Polski 2007).
Zjednoczone Stronnictwo Ludowe i Stronnictwo Demokratyczne,
dwie dotychczas koalicyjno-wasalne w stosunku do PZPR partie, zaak
ceptoway t koncepcj. 17 sierpnia 1989 roku zostaa podpisana nie
ocenionej wagi, jednak, o dziwo, nienaganiana, a nawet wrcz mar
ginalizowana w naukowych i wspomnieniowych opracowaniach tego
okresu, koalicyjna umowa OKP, ZSL i SD, w celu powoania rzdu od
powiedzialnoci narodowej. Sygnowali j: Lech Wasa z ramienia OKP,
Roman Malinowski z ramienia ZSL i Jerzy Jwiak z ramienia SD.
Umowa ta umoliwia powoanie przez prezydenta gen. Wojciecha Jaru
zelskiego nowego rzdu, pod kierownictwem Tadeusza Mazowieckiego,
a nastpnie uchwalenie nowych wyborw, powoanie nowego prezy
denta i pen reform ustroju.
Gdyby SD i ZSL lojalnie utrzymay swoj koalicj z PZPR, to (pozwl
my sobie na tzw. gdybanie) przez nastpne 5 lat, a wic do 1994 roku
prezydentem Polski byby gen. Wojciech Jaruzelski, premierem gen.
Czesaw Kiszczak, a ministrem obrony narodowej gen. Florian Siwicki.
W Sejmie koalicja PZPR, SD i ZSL miaaby bez maa dwukrotn prze
wag nad OKP, w Senacie byaby druzgoczca przewaga OKP (tylko
jeden niezrzeszony z nim senator), ale to nie zmieniaoby radykalnie
sytuacji. Niewtpliwe dokonaaby si transformacja gospodarcza z jesz
cze dalej idcym uwaszczeniem postkomunistycznej nomenklatury,
ale wewntrzny status polityczny i zagraniczny w relacjach z Rosj
i EWG prawdopodobnie uksztatowaby si odmiennie. Decyzja Stron
nictwa Demokratycznego i Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego,
ktre wkrtce na partyjnym Kongresie 26-27 listopada 1989 roku
zmienio nazw na Polskie Stronnictwo Ludowe, wracajc do Mikoajczykowskiej tradycji, staa si wic podstaw szybkiej zmiany ustroju
politycznego. Natomiast faktem jest, e istotna zmiana ustroju gospodar
czego rozpocza si duo wczeniej, stopniowo narastajc w latach 80.
Lata 80. to okres stopniowego wzrostu sektora prywatnego w so
cjalistycznej gospodarce planowej PRL. Ju w okresie od 1981 do 1986
roku liczba prywatnych przedsibiorstw wzrosa z 357 tys. do 500 tys.
przedsibiorstw zatrudniajcych 1036 tys. osb (Komiski 1998).
W 1989 roku sektor prywatny obejmowa, obok gospodarstw rolnych,
rnego rodzaju mae przedsibiorstwa usugowe, handlowe, produk
cyjne, w zakresie galanterii metalowej, materiaw budowlanych,
a take firmy naprawczo-remontowe (Gardawski 2001). W 1989 roku

113

B I PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


sektor prywatny generowa ju 19,2% dochodu narodowego, w wik
szoci z sektora pozarolniczego. W latach 1980-1990, w okresie daleko
idcej gospodarczej depresji, rednioroczny wzrost zatrudnienia w nie
rolniczym sektorze prywatnym osiga rednio 11,1%. Ukoronowaniem
tej akceptowanej przez komunistyczny rzd, mimo jej sprzecznoci
z dogmatami radzieckiego komunizmu, wieloletniej polityki, byo
uchwalenie 23 grudnia 1988 roku Ustawy o dziaalnoci gospodarczej
(Dz.U. Nr 41, poz. 124), ktra gosia, e: Podejmowanie i prowadzenie
dziaalnoci gospodarczej jest wolne i dozwolone kademu na rwnych
prawach, z zachowaniem warunkw okrelonych przepisami prawa,
zgodnie z polskim kodeksem handlowym z 1934 roku. Twrc tej usta
wy by minister Mieczysaw Wilczek, jeden z najbogatszych ludzi
w Polsce Ludowej, waciciel kilku zakadw przetwrstwa misnego
i producent proszku do prania 1X1. Powstaa wic paradoksalna sytua
cja, e to wanie komunistyczna wadza wprowadzia podstawow
zasad ustroju kapitalistycznego, ktry w tak brutalny sposb by li
kwidowany w epoce komunizmu. W obliczu klski gospodarki planowej
i caego szeregu dogmatw zwizanych z tzw. marksizmem-leninizmem potrafia szybko przestawi si ideologicznie w celu zabezpiecze
nia swojej pozycji spoecznej, ksztatujc w ten sposb patologi nega
tywnej autonomizacji wadzy. Ideologiczne cele przestaj by wane
w obliczu przeksztacenia wadzy, bdcej jedynie rodkiem realizacji
celu, w cel podstawowy zgodnie z prawem Hansa Vaihingera. Jest to
wic dalsze potwierdzenie tezy udowodnionej moim badaniem z 1957
roku o braku komunistycznej ideowoci przewaajcej wikszoci ro
dowiska partyjnego.
Dla uwiadomienia sobie, jak rewolucyjne znaczenie miaa ta ustawa
i jak diametralnie zmienia si deklarowana wiadomo politycznej
elity komunistycznej, warto przypomnie brutaln walk z prywatn
dziaalnoci gospodarcz komunistycznej partii - Polskiej Partii Ro
botniczej i powstaej z jej poczenia z Polsk Parti Socjalistyczn (PPS)
Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR).
W manifecie komunistycznego Polskiego Komitetu Wyzwolenia
Narodowego z 22 lipca 1944 roku czytamy: Zniesione zostan zniena
widzone niemieckie zakazy, krpujce dziaalno gospodarcz, obrt
handlowy midzy wsi a miastem. Pastwo popiera bdzie szeroki
rozwj spdzielczoci. Inicjatywa prywatna wzmagajca ttno ycia
gospodarczego rwnie znajdzie poparcie Pastwa. Jednak ju w czerw
cu 1947 roku rozpoczto tzw. bitw o handel Ustaw o zwalczaniu
droyzny i nadmiernych zyskw w obrocie handlowym. Rozpocza si
nagonka na mae przedsibiorstwa i na ich wacicieli oskaranych
o wyzysk i nieuczciwe bogacenie si. Jednak w okresie po polskim Pa
dzierniku 1956, obok zgody na odbudow prywatnych gospodarstw

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
rolnych powstaa koncepcja zmniejszenia kadry kierowniczej central
nej administracji publicznej. Narodowy Bank Polski udziela kredytu
zwolnionym pracownikom na drobn prywatn dziaalno gospodar
cz w postaci sklepu, zakadu usugowego czy produkcji typu ogrod
niczego (np. hodowla kwiatw, uprawa malin, truskawek). Znany mi
osobicie zdymisjonowany dyrektor Departamentu Personalnego Cen
trali Narodowego Banku Polskiego otrzyma kredyt na otwarcie sklepu
z butami. Przez pierwsze trzy lata wikszo tych maych przedsi
biorstw dawaa sobie niele rad.
Nawiasem mwic, dowiedziaem si od niego, jak wygldaa ww
czas praktyka dawania apwek urzdnikom redniego szczebla za pod
jcie takiej czy innej decyzji przy otwarciu i prowadzeniu prywatnego
sklepu. Bya to zasada szuflady - urzdnik pracowa w pokoju z paro
ma osobami, krzeso dla klienta stao koo biurka, boczna szuflada biurka
tu przy siedzcym kliencie bya lekko otwarta, dyskretnie wrzucao
si do niej kopert z pienidzmi. Urzdnik zamyka szuflad i owiad
cza, e decyzja bdzie za ile tam dni. Jeli kwota nie odpowiadaa
przyjtemu cennikowi apwek, urzdnik telefonowa do petenta,
mwic, e sprawa wymaga jeszcze wyjanie. By to znak, e naley
dorzuci jeszcze jak kwot, procedura wic powtarzaa si.
Po paru latach, w 1960 roku, kierownictwo partii doszo do wnio
sku, e kredytowanie drobnej prywatnej inicjatywy byo ideologicz
nie bdne. Likwidacj tej dziaalnoci rozpoczto od tzw. domiarw
podatkowych, przekraczajcych wielko uzyskanego zysku. Przedsi
biorstwa bankrutoway i nie mogy spaci zacignitych kredytw.
Ostatecznie, na wniosek prezesa NBP, minister finansw wyrazi zgod
na umorzenie zaduenia.
Proces rozwoju prywatnej inicjatywy postpowa jednak wolno
i mimo e prywaciarze yli niejako na marginesie spoeczestwa i byli
obiektem karykaturalnego ich przedstawiania przez socjalistyczne
media, rozwj ich dziaalnoci zakoczy si pozytywnie ww. ustaw
z 1988 roku. Dalsze dziaania byy ju konsekwencj jej wprowadze
nia. 6 lutego 1989 roku rozpoczy si obrady Okrgego Stou i w lu
tym 1989 roku przeprowadzono reform bankow, tworzc 9 tereno
wych komercyjnych bankw refinansowanych przez Narodowy Bank
Polski i obsadzonych przez specjalistw bankowych z PZPR-owsk
przynalenoci partyjn. Przydaa si tu tradycyjna polityka perso
nalna NBP, gdzie na stanowiskach dyrektorskich procent czonkw
PZPR siga ponad 90. Bezpartyjny dyrektor by wyjtkiem i musia
reprezentowa wyjtkowo wysoki poziom kwalifikacji zawodowych.
Powstay wic nastpujce banki terenowe: Bank Przemysowo-Han
dlowy, Powszechny Bank Kredytowy, Bank Zachodni, Wielkopolski
Bank Kredytowy, Powszechny Bank Gospodarczy w odzi, Bank

115

m sn PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Gdaski, Bank Depozytowo-Kredytowy w Lublinie, Pomorski Bank
Kredytowy w Szczecinie i Bank lski, kierowane przez dowiadczo
nych partyjnych fachowcw.
W wyniku ustawy z grudnia 1988 roku i stworzenia struktury ban
kowoci komercyjnej uksztatowa si pierwszy etap prywatyzacji, tzw.
prywatyzacji nomenklaturowej. Polegaa ona na przejmowaniu, gw
nie redniej wielkoci, przedsibiorstw (od 15 do 250 pracownikw)
przez kadr gospodarcz nomenklatury. Proces ten opisuje Juliusz
Gardawski (2010, s. 127), wskazujc na dwie drogi rekrutacji nomen
klatury do prywatnego biznesu. Jedna to prywatyzacja antycypacyj
na, dokonywana rwnolegle z prac na pastwowym: dyrektorzy
pastwowych przedsibiorstw zakadali prywatne firmy na podstawio
ne osoby bd na wasne nazwisko i stopniowo przejmowali nisze ryn
kowe w tej dziedzinie, w ktrej jeszcze pracowali na kierowniczych
stanowiskach. Tutaj by pomocny tzw. popiwek, bardzo wysoki podatek
od ponadnormatywnych wynagrodze, ktry obowizywa tylko w przed
sibiorstwach pastwowych. Oczywicie wysze uposaenia w prywatnej
firmie dyrektora doprowadzao do penego zwycistwa w konkurencji.
Firma pastwowa bankrutowaa na korzy prywatnej.
Druga forma nomenklaturowej prywatyzacji to tworzenie spek
publiczno-prywatnych pod swoim kierownictwem i, po uzyskaniu kre
dytu z banku komercyjnego, wykupienie udziau pastwowego.
Witold Morawski (1998) zwraca uwag, e dziao si to w czasie,
gdy dawny porzdek instytucjonalny ju si zaama, a nowy by do
piero tworzony i nie byo klarownej definicji sytuacji, przyjmowano za
dobr monet, e co nie jest zauwaone, jest dozwolone. Rozpoczyna
si okres okrelany w kresowej polszczynie jako bezhoowie, w kt
rym wygrywaj ludzie sprytni, niemajcy subtelnych, wyszego rzdu
zahamowa moralnych, ale jednoczenie niedecydujcy si na wyran
dziaalno kryminaln, cho w sferach rodzcego si neokapitalistycznego biznesu upowszechnia si dyrektywa, e pierwszy milion
trzeba ukra. Jest to niejako nawizanie do tradycji amerykaskich,
gdzie po pierwszym klasycznym purytaskim okresie fair play szereg
wielkich fortun szacownych rodzin zrodzi si po pierwszej wojnie
wiatowej na bazie przemytu alkoholu w czasie obowizujcej prohibicji.
Ostatecznie w wyniku bada z przeomu lat 90. i 2000. okazao si,
e w grupie redniej i wyszej wielkoci prywatnych przedsibiorstw
80% personelu pracowao dawniej w pastwowych przedsibiorstwach,
a spord nich 62,5% penio funkcje kierownicze i dyrektorskie (Gar
dawski 2010, s. 134). Naley zwrci uwag, e ponad 90% kadry dyrek
torskiej w przedsibiorstwach pastwowych naleao do kierowniczej
partii, podobnie jak wysoki procent osb na rednich stanowiskach
kierowniczych. Analogicznie uksztatowaa si sytuacja w grnym

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
pitrze biznesu, w elicie ekonomicznej ocenianej przez Juliusza Gardawskiego (2010) na okoo tysic-dwa tysice osb. W wikszoci rw
nie ona pochodzi z krgw dawnej nomenklatury gospodarczej. Rol
dawnej nomenklatury w procesie transformacji kompetentnie wyja
ni w 1997 roku Jacek Kuro, zdaniem Jeffreya Sachsa jeden z trzech
gwnych strategw Solidarnoci: Skonny jestem przypuszcza i atwo to zauway nawet goym wzrokiem, e ludzie nomenklatury
kontroluj najwiksze polskie spki - dawne centrale handlu zagra
nicznego, prywatne banki, due firmy handlowe (...) Si rzeczy w pro
cesie prywatyzacji byli rwni i rwniejsi (...) byo co jeszcze, co powo
dowao, e ludzie nomenklatury (zwaszcza pasjonaci i okcydentalici)
wygrywali prywatyzacyjny wycig. Oni po prostu bardzo, bardzo jej
chcieli (...) Rozgoryczeni katastrof systemu, ktremu suyli, poniani
at ludzi nomenklatury, yjcy w poczuciu zagroenia ze strony rady
kaw post-solidarnociowych, bardziej ni kiedykolwiek czuli potrzeb
zbudowania sobie materialnego zaplecza. A przy tym - w odrnieniu
od nas - wiedzieli, jak to zrobi (...) Paradoksalnie - to waciwie oni
stali si pionierami gospodarki rynkowej. Jeli stworzenie silnego pry
watnego sektora byo jednym z naszych gwnych celw, to bez ludzi
nomenklatury nigdy by si nam nie udao. Wic odegrali w tym procesie
niezwykle pozytywn rol (Kuro, akowski 1997, s. 119-120).
Ten proces ju duo wczeniej, bo w 1989 roku, trafnie okrelia wy
bitna woska dziennikarka Barbara Spinelli (1989), piszc w Kulturze
paryskiej: Po dugich poszukiwaniach wschodnioeuropejscy komunici
znaleli znakomity sposb na przetrwanie. Pozornie dali si rozoy,
ale po to, aby zaraz potem si podnie, tylko e w innej skrze i uda
utrat pamici (...) odnowiony komunista nie zna wyrzutw sumienia.
Jakby by z celulozy i jakby nie mia rodzicw ani dziadkw, ani bio
grafii. (...) Musi sta si doskonaym kapitalist, musi wyrobi sobie
now klientel i przygotowa si do odzyskania wadzy.
Istotnie ju w 1993 roku postkomunici odzyskali w wyniku zwy
ciskich wyborw wadz, ale we wczeniejszym okresie te penili
w szerokim zakresie wane kierownicze funkcje administracyjne. Na
przykad w Ministerstwie Finansw kierowanym przez Leszka Balce
rowicza, byego czonka PZPR, obok rwnie byego czonka PZPR
Marka Dbrowskiego, trzej wiceministrowie - Janusz Sawicki, An
drzej Podsiado, Jerzy Napirkowski - byli czonkami jeszcze wwczas
istniejcej PZPR. Ministrem resortu Wsppracy Gospodarczej z Za
granic by byy sekretarz KC PZPR Marcin wicicki (pniej prze
nis si do Unii Demokratycznej i zosta prezydentem Warszawy),
a dwaj podsekretarze stanu - Andrzej Wjcik i Janusz Kaczurba - byli
czonkami PZPR. W Ministerstwie Przemysu czonkami PZPR byli
sekretarz stanu Zdzisaw Miedziarek i trzech podsekretarzy stanu.

117

na

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Lech Kaczyski (1995) jako prezes Najwyszej Izby Kontroli w rozmowie
z Jarosawem Kurskim mwi: Banki i Ministerstwo Finansw, gdzie
do dzisiaj w lwiej czci kierownicze stanowiska zajmuj ludzie dawnego
systemu, na przykad: prezes PKO S.A. Marian Kanton i jego zastpca
Janusz Czarzasty, Bogdan Kot - prezes BIG Banku, Krzysztof Szwarc
- prezes Banku Rozwoju Eksportu, czy te Andrzej Wrblewski - prze
wodniczcy Rady Nadzorczej Banku lskiego, minister finansw
w rzdzie Mieczysawa Rakowskiego. To tylko niektre przykady. To
wszystko, mona powiedzie, zawodnicy jednej druyny. Tych ludzi
nigdy nie wymieniono, mimo e od 1989 roku mino 6 lat.
Mona by wylicza szereg dalszych przykadw wskazujcych na susz
no opinii Kuronia, e bez wspdziaania, jakby nie byo, fachowcw
z nomenklatury proces transformacji nie mgby zosta przeprowadzony.
Lech Kaczyski nie wspomnia bowiem, e ju w 1993 roku rzdzi
w Polsce postkomunistyczny Sojusz Lewicy Demokratycznej w koalicji
z Polskim Stronnictwem Ludowym, wybrany wol narodu w demokra
tycznych wyborach. Oczywicie mona te postawi pytanie, czy liczne
patologiczne sytuacje tego okresu nie miay zwizku z tradycj upo
wszechnionej w PRL akceptacji patologii zarzdzania jako efektu po
ziomu kapitau spoecznego kuglarzy.
Proces nomenklaturowej prywatyzacji i aktywizacji dawnej nomen
klatury byy obiektem ostrej krytyki niskonakadowej prasy, gwnie
Tygodnika Solidarno, organu Niezalenego Zwizku Zawodowego
Solidarno, Gosu Opozycji i Orientacji na Prawo. Jzef Orze
(1991) pisze: Na dole pozostay nietknite ekskomunistyczne ukady.
Ludzie nie zostali od nich uwolnieni (...) Powstaje nomenklaturowa
klasa rednia rynkowych wacicieli, prywatny przedsibiorca jest
skazany na rynkowe zachowanie spki nomenklaturowej. Wykorzy
stuj one stare i nowe ukady z aparatem wadzy, ktre im su, a kt
rych nie ma zwyky prywaciarz.
Redaktor naczelny solidarnociowego tygodnika Maopolska Ma
rek Czerski (1992) pisze: Wpywy nomenklatury, pocztkowo zasko
czonej i przeraonej biegiem wypadkw, znakomicie si utrwaliy
i umocniy. Nigdy nomenklatura nie miaa si tak dobrze jak dzi. Za
poprzedniego reymu bya skcona i zawsze jednych zagraay ambicje
innych grup. Dzi zgodnie i skutecznie, majc niebywae zasoby finan
sowe, moe broni swoich interesw. (...) Elity rzdzce, tworzc bdne
ustawy oraz - przede wszystkim - ignorujc sygnay alarmowe pynce
z kraju i nie kontrolujc nomenklatury, pozwoliy jej si wzbogaci
w niesychanym stopniu, gwnie kosztem majtku narodowego. Dzi
nomenklatura ma pienidze i wicej kra ju nie musi. A odebra to, co
zagarna, bdzie bardzo trudno. Prawo nie dziaa wstecz - to po pierw
sze. A po wtre, kto miaby to zrobi? Izby skarbowe? Prokuratura?

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Policja? NIK? To wpywy dawnych wadcw Polski w tych instytucjach
s silniejsze ni kontrola nad nimi obecnych wadz!.

SZOKOWA TERAPIA CZY EKONOMICZNA NEOKOLONIZACJA?


Po wejciu w ycie ustawy o swobodnym obrocie gospodarczym w na
wizaniu do prawa handlowego z 1934 roku zasza pilna potrzeba makroreorganizacji caego systemu gospodarczego. Konsekwentnie wic
ju w styczniu 1989 roku przedstawiciel polskiej ambasady w Waszyng
tonie Krzysztof Krowacki zaprosi do Polski amerykaskiego profesora
Harvard University w Bostonie, a jednoczenie midzynarodowego
ekonomicznego modego konsultanta Jeffreya Sachsa w celu zaprojek
towania nowego systemu ekonomicznego w nawizaniu do wchodzcej
w ycie ww. ustawy. Sachs zainteresowa si t propozycj, znajc Polsk
z wizyty we Wrocawiu w 1976 roku. Interesowa si krajami Europy
Centralnej rwnie dlatego, e jego ona pochodzia z Czechosowacji.
Bdc jednak entuzjast idei Solidarnoci, odmwi, informujc przed
stawiciela ambasady Polski w USA, e byby skonny do wsppracy
jedynie w przypadku zalegalizowania NSZZ Solidarno (Sachs
2006). Jeffrey Sachs mia ju dowiadczenie w pracy konsultacyjnej w po
lityce makroekonomicznej w skali pastwa przy zwalczaniu superinflacji
w Boliwii.
Natychmiast po obradach Okrgego Stou, gdzie ustalono szybk
legalizacj Solidarnoci, wyrazi zgod i po krtkim pobycie na konferen
cji w Moskwie przyjecha 5 kwietnia 1989 roku do Warszawy, kontak
tujc si, jak pisze, z ekonomistami z Solidarnoci. Po jednodniowym
pobycie wrci do USA i par tygodni pniej dosta propozycj, tym ra
zem ze strony Georgea Sorosa, wsplnego z nim udania si do Polski.
W Polsce istniaa ju utworzona wl988 roku i finansowana przez
Georgea Sorosa Fundacja im. Stefana Batorego, ktra przez dziaalno
badawcz, dydaktyczn, raporty, stypendia, miaa oddziaywa na
ksztatowanie si nowoczesnego spoeczestwa obywatelskiego. Jef
frey Sachs zaprosi do wsppracy swojego byego studenta i przyjaciela
Davida Liptona, pracujcego wwczas w Midzynarodowym Funduszu
Walutowym. W Warszawie, finansowany przez Georgea Sorosa, rozpo
cz swoj prac ekonomicznego doradcy.
Kim jest George Soros - w gruncie rzeczy inicjator modelu makrotransformacji ekonomicznej Polski?
George Soros jest niezwykle uzdolnionym czowiekiem duego for
matu. Szczegowe informacje o jego yciorysie podaje Jdrzej Bielec
ki (2009). Urodzony w rodzinie wgierskich ydw, ktrzy zmienili

119

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


nazwisko Schwartz na bardziej typowe na Wgrzech, od dziecistwa
posugiwa si midzynarodowym jzykiem esperanto uoonym przez
genialnego polskiego yda, Ludwika Zamenhoffa. Ojciec Georgea, Tivadar Soros, by wykadowc tego jzyka, ktry - likwidujc wspczesn
jzykow wie Babel - mia uatwi budow wiatowego spoecze
stwa obywatelskiego. George studiowa w prestiowej London School
of Economics, po czym wyemigrowa do USA. Pytany o narodowo
odpowiada, e jest kosmopolit. Dorobi si olbrzymiego majtku na
spekulacjach giedowych, obecnie znajduje si w pierwszej setce najbo
gatszych ludzi wiata. W 1992 roku jedn decyzj giedow doprowa
dzi do dewaluacji funta szterlinga, zuboajc w ten sposb miliony
Brytyjczykw. Na tej jednej operacji zarobi rwno miliard dolarw.
Twierdzi jednak, e zdecydowa si na karier finansow, aby mie pie
nidze na twrczo filozoficzn. Jdrzej Bielecki (2009) pisze, e w wy
wiadzie dla Financial Times wyjania: uwiadomiem to sobie
w 1981 roku. Musiaem pilnie zebra fundusze, by spaci poyczk na
zakup obligacji. Mylaem, e dostan ataku serca. I wtedy zrozumia
em, e umiera tylko za to, e si chciao by bogatym, to wyjtkowo
gupie, trzeba po sobie zostawi co niemiertelnego. Rwnolegle wic
ze spekulacyjn dziaalnoci swojego funduszu Quantum, zarejestro
wanego na Kajmanach prowadzi rozleg akcj charytatywn w ramach
idei Otwartego Spoeczestwa, ocenian w cigu ostatnich 30 lat na
warto 5 mld dolarw. Opublikowa The Bubble of American Supremacy, ostro atakujc polityk Georgea W. Busha, a ostatnio wyda
ksik Nowy paradygmat rynkw finansowych, w ktrej domaga si
silniejszego nadzoru publicznego nad dziaalnoci bankw. Pyta si,
jak to byo moliwe, e takie banki jak Barclays, Citigroup czy Union
Bank of Switzerland stosoway wasne normy ostronociowe, niezobowizane do zachowania regu ustalonych przez nadzr bankowy.
Przytacza przykad kredytu udzielonego bezrobotnemu ojcu czworga
dzieci na budow willi pod Waszyngtonem.
W swojej ksice Underwriting Democracy (1991) pisze, e opraco
wa obszerny szkic spjnego programu gospodarczego dla Polski, obej
mujcego stabilizacj monetarn, zmiany strukturalne i reorganizacj
dugu. Przygotowaem szeroki program ekonomiczny obejmujcy trzy
elementy: stabilizacj monetarn, zmiany strukturalne oraz reorgani
zacj polskich przedsibiorstw. Zaproponowaem swego rodzaju ma
kroekonomiczn wymian dugu na akcje polskich przedsibiorstw (...)
Poczyem swoje wysiki z prof. Sachsem z Harvard University, kt
rego dziaalno sponsorowaem przez Fundacj Stefana Batorego.
Szkic ten by pozytywnie oceniony przez Bronisawa Geremka i prof.
Witolda Trzeciakowskiego, przewodniczcego Zespou Problemowego

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Gospodarki i Polityki Spoecznej Okrgego Stou. Soros skontaktowa
si te w 1988 roku z generaem Wojciechem Jaruzelskim i premierem
Mieczysawem Rakowskim, a take z Waldemarem Kuczyskim.
Waldemar Kuczyski, doradca ekonomiczny premiera Mazowieckiego
i pierwszy minister Ministerstwa Przeksztace Wasnociowych pi
sze: Soros przyjecha z planem reformy gospodarczej polskiej, zwanej
planem Sorosa. To bya kombinacja szokowej operacji z restruktu
ralizacj naszych firm. (...) miaem wraenie, e gwnym obiektem
zainteresowania Sorosa nie bya Polska, lecz Zwizek Radziecki, a jego
plan dla Polski mia by eksperymentem, przewiczeniem drogi od
gospodarki planowej do rynkowej, ktr mgby powtrzy pniej
Zwizek Radziecki. (...) Polska miaa by t ma piramid, ktr egip
scy budowniczowie budowali na prb, zanim przystpili do gwnej
roboty. Przyznam si, e rola krlika dowiadczalnego uraaa moj
dum narodow, po dokadnym zastanowieniu dostrzegem spore pole
zgodnych interesw (Kuczyski 1992).
Ostatecznie twrcz realizacj tych koncepcji zaj si Leszek Bal
cerowicz ze swoim zespoem. Mona wic w miar obiektywnie stwier
dzi, e w teoretycznej strukturze podejmowania decyzji etap kszta
towania misji i strategii by dzieem Georgea Sorosa i Jeffreya Sachsa,
a etap twrczej taktyki i operacyjnej realizacji - Leszka Balcerowicza.
Trafnie wic proces polskiej transformacji powinien by nazywany dzie
em Sorosa, Sachsa i Balcerowicza. Caa ta trjka jest godna pochway
za pozytywne strony idei transformacji, ale rwnie ponosi indywidualn
odpowiedzialno za patologiczne rozwizanie poszczeglnych etapw.
Jeffrey Sachs barwnie i szczegowo, mona powiedzie z literackim
zaciciem, opisuje w cytowanej ksice (Sachs 2006, s. 120) swoj dzia
alno w Polsce. Warto zapozna si z t relacj, eby mie wiado
mo, jak ksztatowaa si procedura realizacji idei Sorosa-Sachsa,
polskiej szokowej terapii, ktra w ostatecznym efekcie bya zaczynem
uksztatowania si zarwno wspczesnej struktury gospodarczej Polski,
jak i poziomu naszego PKB w relacji do redniej europejskiej.
Pierwszy kontakt Sachsa w Warszawie to Grzegorz (Larry) Lindenberg, szef ekonomiczny Gazety Wyborczej, redagowanej ju przez
Adama Michnika. Larry zorganizowa Sachsowi spotkanie, jak pisze
Sachs, z gwnymi strategami Solidarnoci w Senacie: Bronisawem
Geremkiem, Jackiem Kuroniem i Adamem Michnikiem. Geremek by
zdania, e projekt reformy ekonomicznej powinien opracowa rzd.
Natomiast Sachs uwaa, e Solidarno sama musi zorganizowa re
form ekonomiczn. Spoeczestwo opowiada si za Solidarnoci
i teraz przyszed czas jej ekonomicznego dziaania. Dyskusja skoczy
a si opini Geremka: myl, e ma Pan racj, nie mamy wyboru

121

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


i zaproponowa, eby natychmiast uda si do Jacka Kuronia. Kuro nie
mwi po angielsku. Za tumacza suy Larry Lindenberg. Kuro
pali papierosa za papierosem i od razu wycign butelk. Sachs, jak
mwi, improwizowa, opierajc si na swoich dowiadczeniach z kon
sultacji w Boliwii, przedstawiajc projekt wejcia Polski do wolnej, zjed
noczonej Europy ze struktur wolnorynkow. Pisze: Wymieniaem
najwaniejsze problemy wice si z powrotem Polski do Europy
i wynikajce z nich zadania: rozwijanie, opartego na zasadach rynko
wych handlu z innymi krajami, przemieszczanie si ludzi, towarw
i przedsibiorstw z Polski do Europy i z Europy do Polski, przejcie przez
Polsk z Europy praw, instytucji i sposobu sprawowania rzdw, tak
aby Polska jak najszybciej moga zosta czonkiem Unii Europejskiej.
Kuro co kilka minut uderza w st doni i mwi: Tak, rozumiem.
W pokoju byo peno dymu i wci nalewano z butelki.
Ostatecznie Kuro powiedzia: To fascynujce i poleci, eby natych
miast napisa ten plan. Sachs z Liptonem i Lindenbergiem pojechali
do redakcji Gazety Wyborczej (bya godzina 23.30). Pierwsza wersja
koncepcji bya gotowa rano. Sachs zanis j do Kuronia, i natychmiast
uda si z nim do Michnika. Przedstawiono mu plan. Michnik wci
powtarza Nie jestem ekonomist. Nie rozumiem tych rzeczy. Na
koniec rozmowy zapyta: Czy to si uda?. Tak, uda si, powiedzia
Sachs. W kilka dni pniej 3 lipca 1989 roku w Gazecie Wyborczej
ukaza si artyku Michnika: Wasz prezydent, nasz premier.
Tak powsta rzd z premierem Tadeuszem Mazowieckim i ministrem
finansw Leszkiem Balcerowiczem, realizujcy plan Jeffreya Sachsa,
powstay z inicjatywy i sugestii i sfinansowany przez Georgea Sorosa,
nazywany jednak pniej planem Balcerowicza.
Warto jeszcze przytoczy dalszy fragment wspomnie Sachsa.
Michnik, Kuro i Geremek zasugerowali Sachsowi spotkanie z Was.
Polecieli maym samolotem do Gdaska. Wasa sucha relacji Sachsa
o proponowanym planie, a potem powiedzia Chc wiedzie, jak mam
tu sprowadzi zagraniczne banki. Mamy tu dobre budynki. Potrzebu
jemy bankw. Chc, eby pan mi pomg sprowadzi bank do Gdaska.
Sachs pisze, e kilka lat pniej, bdc w Moskwie na przyjciu w am
basadzie Belgii, rozmawia z paroma ambasadorami. Jeden z nich powie
dzia mu, e akurat bezporednio po wizycie Sachsa on, jako ambasador
Belgii w Polsce, zoy wizyt Wasie, ktry powiedzia mu o poprzedniej
wizycie u niego Sachsa: Nie wiem o czym ten facet mwi, ale to na pew
no byo interesujce. Przytaczajc ten humorystyczny epizod, Jeffrey
Sachs powica jednak dalszy fragment swojej ksiki na peany na
temat wspaniaej roli Wasy jako bojownika o prawa czowieka, mimo

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
braku znajomoci makroekonomii pniejszego wybitnego prezydenta
Polski.
Ekonomiczny program Sachsa mia charakter Wielkiego Wstrzsu,
ekonomicznego Bing Bangu, a wic akceptacji metody rewolucji, ktrej
istota sama w sobie, w opinii najwybitniejszych teoretykw zarzdzania,
stwarza powane ryzyko nadwyki strat nad zyskami. Analizujc zyski
i straty tak pojtej transformacji w wietle kontrowersyjnego przykadu
ekonomicznego sukcesu Chin, Sowenii i konsultowanego przeze mnie
projektu modernizacji wzorcowego kraju Afryki Centralnej - Burundi,
mona postawi hipotez o patologicznym, a wic przekraczajcym gra
nice spoecznej akceptacji, dziaaniu ju na etapie generowania progra
mu. Tez t postaram si udowodni, przedstawiajc fragmenty dziaa
patologicznych.
Program Jeffreya Sachsa zosta opracowany ju po wejciu w ycie
ustawy z 23 grudnia 1988 roku, zapewniajcej w praktyce pen swo
bod gospodarcz prywatnych przedsibiorstwom w nawizaniu do zasad
polskiego kodeksu handlowego z 1934 roku. Po opracowaniu swojego
programu na pocztku lipca 1989 roku Sachs wrci do USA. W poo
wie lipca zatelefonowa do Michnika, pytajc No i co u was si dzieje?.
Michnik odpowiedzia: Zadzwoni do nas Gorbaczow i powiedzia, e
si zgadza na proponowan zmian.
18 sierpnia 1989 roku Jeffrey Sachs i David Lipton przedstawili
swj program Komisji Gospodarczej Senatu, grupujcej senatorw o ro
dowodzie solidarnociowym. Sdz, e warto si z nim zapozna, rwnie
w celu porwnania z praktyk polityki jego wdroenia przez Leszka
Balcerowicza.
W tym scenariuszu zwraca uwag: Przeznaczenie V2do 3/4oszczd
noci z dopat do zwikszenia funduszu pac i Zlikwidowanie nad
miernego podatku od pac w przedsibiorstwach. To pozycje niezgodne
z pniejsz praktyk (popiwek).
24 sierpnia 1989 roku w Gazecie Wyborczej, gazecie o ponadpmilionowym nakadzie i autorytecie organu Solidarnoci (jej pikny
symbol by wwczas na tytuowej stronie, pniej jednak zastpiony,
rozumiem, e rwnie symbolicznym, czerwonym prostoktem) uka
zaa si informacja z duym zdjciem Jeffreya Sachsa pt. Czy w Polsce
moliwy jest cud gospodarczy. Czytamy w niej, e Program Jeffreya
Sachsa i Davida Liptona zakada rozwizanie problemw Polski przez
nagy i miay skok w gospodark rynkow. Ten skok spowoduje ostre
zmiany cen, ktre jednak ustabilizuj si w cigu kilku miesicy,
a braki na rynku bd wyelimunowane. Realne dochody robotnikw
bd chronione. (...) Starannie przygotowany program nie musi ozna
cza spadku poziomu ycia.

123

124

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Tabela 2. Szczegowy scenariusz programu Jeffreya Sachsa i Davida Liptona
Realizacja programu: posunicia natychmiastowe

Wprowadzenie i utrzymanie jednolitego kursu wymiany zotego, z ostr


dewaluacj aktualnego kursu oficjalnego (w czasie wykadu prof. Sachs
mwi o kursie 4-5 tys. z/USD). Po przeprowadzonej dewaluacji naley
kontynuowa polityk budetow i finansow, utrzymujc stabilno
oficjalnego kursu i niedopuszczajc do powstania rnicy kursu oficjalnego
i rynkowego.
Zniesienie wszelkich ogranicze w obrocie dewizami - mog si nim
zajmowa osoby prywatne, przedsibiorstwa i instytucje finansowe,
bez obowizku odsprzeday dewiz pastwu.
Zlikwidowanie wszelkich rodzajw pozwole na prowadzenie eksportu
i importu przedsibiorstw.
Wprowadzenie niskiego staego podatku importowego (20% wartoci).
Wprowadzenie specjalnego podatku od nadzwyczajnych (eksportowych)
zyskw przemysu wglowego, kompensujcego ostry wzrost krajowych
cen wgla.
Zniesienie kontroli cen.
Zniesienie wszelkich dopat z budetu pastwa.
Przeznaczenie od l/2 do 3A oszczdnoci z dopat dla zwikszenia pac.
Zlikwidowanie nadmiernego podatku od pac w przedsibiorstwach.
Zlikwidowanie wszystkich preferencyjnych kredytw banku centralnego,
z wyjtkiem budownictwa mieszkaniowego.
Podniesienie oprocentowania udzielonych kredytw powyej poziomu inflacji.
Ostre ograniczenie kredytw na inwestycje rzdowe, szczeglnie dla gazi
przynoszcych straty.
Rozpoczcie formalnych rokowa z MFW i Bankiem wiatowym w sprawie
finansowego wsparcia programu gospodarczego.
Powiadomienie bankw komercyjnych o koniecznoci wynegocjowania
redukcji zaduenia zgodnego z planem Bradyego i proba o udzielenie
kredytw pomostowych umoliwiajcych spaty zobowiza przypadajce
w nastpnych 12 miesicach.
Zawieszenie wszelkich patnoci bankom komercyjnym do czasu udzielenia
kredytw pomostowych.
Zawiadomienie Klubu Paryskiego (kredytodawcy oficjalni) o koniecznoci
uzgodnienia nowych warunkw spaty odsetek i kapitau w najbliszych
trzech latach.

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Zadanie ulg w spacie zaduenia w krajach RWPG.
Realizacja programu: miesice 1-3

Stworzenie systemu reprywatyzacji niewielkich przedsibiorstw (np. sklepy,


restauracje).
Rozpoczcie prac przez Komisj Antymonopolow i Komisj Uczciwej
Konkurencji.
Uchwalenie niskich i staych (nieprogresywnych) podatkw dla ludnoci
i przedsibiorstw.
Przedstawienie ustawy o wyeliminowaniu ogranicze w inwestycjach
zagranicznych.
Rozpoczcie udziau samorzdw robotniczych w zarzdzaniu finansowym
wielkich przedsibiorstw pastwowych.
Ustalenie, e poyczki nadzwyczajne mog by udzielane przedsibiorstwom
tylko dla zapewnienia wypat wynagrodze. Dla firm korzystajcych z tego
dofinansowania - zawieszenie kredytw inwestycyjnych.
Utrzymanie wysokich realnych kosztw kredytu dla wsparcia stabilnoci
cen i kursu wymiany.
Stworzenie rynku kredytw krtkoterminowych udzielanych nawzajem
przez przedsibiorstwa.
Podpisanie listu intencji z MFW w sprawie trzyletniego Rozszerzonego
Porozumienia (Extended Agreement).
Podpisanie z Bankiem wiatowym programu dla Kredytu Dostosowania
Strukturalnego.
Otwarcie biur miejscowych przedstawicieli MFW i Banku wiatowego.
Realizacja programu: miesice 3-12

Rozpoczcie prac legislacyjnych nad reform podatkw (zastpienie


podatku obrotowego podatkiem od wartoci dodanej i stworzenie niskiego
podatku dochodowego).
Zgoda na zakadanie nowych bankw prywatnych.
Wzmocnienie systemu zbierania podatkw i proba do MFW i Banku
wiatowego o pomoc techniczn w usprawnieniu systemu podatkowego.
Stworzenie Nadzoru Bankowego dla formuowania i nadzoru nad
przestrzeganiem przepisw dotyczcych operacji bankw.
Wprowadzenie ustawodawstwa uatwiajcego i wspomagajcego
prywatyzacj, zakadanie spek akcyjnych i joint yentures.

125

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Podpisanie nowego porozumienia z Klubem Paryskim.
Otrzymanie nowych kredytw z poszczeglnych pastw (w szczeglnoci
kredytw uzupeniajcych kredyty MFW i Banku wiatowego z Japonii).
Negocjacje ze Wsplnot Europejsk w sprawie dostpu do rynkw
zachodnioeuropejskich.
Realizacja programu: drugi rok i lata dalsze

Stworzenie giedy.
Stworzenie dodatkowych elementw krajowego rynku kapitaowego (np.
poyczki midzybankowe, rynek poyczek krtkoterminowych).
Zawarcie ostatecznego porozumienia w sprawie redukcji dugu (w ramach
planu Bradyego) z bankami komercyjnymi.
Wprowadzenie programu prywatyzacji.
Dzielenie przedsibiorstw pastwowych przez Komisj Antymonopolow.
Likwidacja nierentownych przedsibiorstw pastwowych.
rdo: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plan_Sachsa-Liptona.

Ostatecznie program Jeffreya Sachsa, jak widzimy, w niektrych


swoich fragmentach zosta niekorzystnie przeksztacony w pakiecie 10
ustaw i rozporzdze Leszka Balcerowicza (Oska 2009). Jego osta
teczna struktura ujta w formie ustawowej wygldaa nastpujco:
Pena liberalizacja rynku, likwidacja kontroli cen przy jednoczesnym
ograniczeniu pac w formie podatku od ponadnormatywnych wyna
grodze w przedsibiorstwach pastwowych, tzw. popiwku.
Stabilizacja - pooenie kresu inflacji i wprowadzenie stabilnej, wy
mienialnej waluty. Dolar wart 9500 z, zaoona dewaluacja 0,8%
miesicznie, zagwarantowana dolarowym, 1-miliardowym funduszem
gwarancyjnym Midzynarodowego Funduszu Walutowego, uzyska
nym, jak pisze Jeffrey Sachs, jedynie dziki jego osobistym stara
niom. Balcerowicz natomiast twierdzi, e by to efekt jego stara
w MFW (2010).
Prywatyzacja przedsibiorstw pastwowych, przy czym Jeffrey
Sachs (2006) pisze, e chodzi tu o zidentyfikowanie prywatnych
wacicieli majtku, ktrym obecnie dysponuje pastwo. Majtek
ten byby sprywatyzowany albo w caoci, w postaci caych przed
sibiorstw, albo czciami (wyposaenie, budynki, grunty, zalenie
od okolicznoci) . Ta koncepcja nie zostaa do chwili obecnej (2011)
zrealizowana. Polska, jako jedyny byy kraj satelicki ZSRR, nie

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
przeprowadzia tego typu operacji. Przejte przez komunistyczne
pastwo prywatne przedsibiorstwa, hotele, ziemiaskie dworki,
prywatne paace nie zostay objte jednolitym aktem prawnym pry
watyzacji, a wprost przeciwnie, jak np. firma E. Wedel czy Calisia,
zostay sprzedane zagranicznym inwestorom. Pojedycze przypad
ki restytucji np. paacw, dworw czy hoteli zostay dokonane w wy
niku indywidualnego procesu cywilnego. Natomiast pod pojciem
prywatyzacja rozumiao si przede wszystkim kupno przez zagra
nicznego inwestora polskiego skomercjonalizowanego przedsibior
stwa pastwowego z pewnym procentem akcji dla zaogi i leasingo
w form tzw. spek pracowniczych.
Warto jednak zwrci uwag, e Sachs twierdzi (2006), i zanim
bdzie mona przej do wszechstronnej prywatyzacji, przedsibior
stwa pastwowe mogyby funkcjonowa tak jak przedsibiorstwa pry
watne na zasadzie konkurencji wolnego rynku. Byo to nawizanie do
koncepcji Oskara Langego z jego okresu pracy na uniwersytecie w Chi
cago przed II wojn wiatow (Lange 1936), pastwowej gospodarki
wolnorynkowej (socjalizm rynkowy, oglnospoeczna wasno przed
sibiorstw dziaajcych w ramach wolnego rynku). Do tej koncepcji
nawizaem, reprezentujc Zakad Prakseologii PAN w Komisji Partyjno-Rzdowej powoanej przez Edwarda Gierka w 1972 roku. Zostaa
ona wwczas uznana za koncepcj antysocjalistyczn.
Zakadaa eliminacj barier dla zagranicznego obrotu, minimalizacj
ca, swobodne przemieszczanie si towarw z rynkami cudzoziem
skimi (zgodnie z koncepcj Sachsa), a take stopniowe dostosowanie
prawa polskiego do prawa zachodnioeuropejskiego.
Sachs, przewidujc trudnoci we wprowadzeniu tego programu i chcc
unikn efektu pogbienia stratyfikacji spoecznej, wstawi w swoim
programie oddzielny punkt: Harmonizacja instytucjonalna - emery
tury, opieka zdrowotna, oraz inne wiadczenia dla osb starszych i ubo
gich, szczeglne po to, aby je osania przed skutkami transformacji.
Kolejnym niezrealizowanym elementem koncepcji Jeffreya Sachsa bya
odmowa spacenia kredytw zacignitych przez reym komunistyczny.
Na pocztku sierpnia 1989 roku Sachs znowu przyjecha do Polski,
akurat w czasie wizyty przywdcy republikaskiej wikszoci w Senacie
Stanw Zjednoczonych Roberta Dolea. Senator, przemawiajc do posw
w dniu wyboru Tadeusza Mazowieckiego na premiera rzdu, wrd
ktrych wikszo stanowia ju nowa koalicja Obywatelskiego Klubu
Parlamentarnego (Solidarnoci) ze Stronnictwem Demokratycznym
i Zjednoczonym Stronnictwem Ludowym, powiedzia: Trzeba, aby Po
lacy wiedzieli, e w momencie odzyskania niepodlegoci Amerykanie

127

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


s z nimi. Stany Zjednoczone bd pomagay Polsce w osigniciu
sukcesu na jej drodze do wolnoci i demokracji.
Nastpnym mwc by Jeffrey Sachs. Poruszy temat olbrzymiego
zaduenia Polski:
Wasz kryzys zaduenia dobiega koca. Musicie tylko wysa do swo
ich wierzycieli kartki pocztowe nastpujcej treci: Dzikujemy wam
bardzo, ale teraz yjemy w epoce wolnoci i demokracji i nie moemy
spaca dugw z epoki radzieckiej.
Efekt tego wystpienia Sachs opisuje w nastpujcy sposb: Po
wydarzeniach tego dnia wielu ludzi w Waszyngtonie prbowao tu
maczy nowym polskim przywdcom, e jestem czowiekiem niebez
piecznym.
Generalnie rzecz biorc, program Sachsa by zgodny z podstawowymi
kanonami Konsensusu Waszyngtoskiego, bdcymi wyrazem filozofii
neoliberalnej, zapewniajcej priorytet konkurencyjny dla globalnego
kapitau w procesie neokolonializmu, a wic korzystnej eksploatacji eko
nomicznej krajw rozwijajcych si, a w ich grupie i byych peryferyj
nych krajw socjalistycznych. Jednak jego kontrowersyjny fragment,
dotyczcy umorzenia zaduenia, musia spotka si z daleko idc nie
chci ze strony rodowisk finansowych Zachodu. Chodzio tu bowiem
nie tylko o Polsk, lecz take o Wgry i Bugari, ktrych zaduenie
w latach 70. osigno swj szczyt. Jednak w Polsce jeszcze w latach 80.
zaduenie wzroso o ok. 15 mld dolarw. W ten sposb powstaa ory
ginalna sytuacja: rodowiska postkomunistyczne atwiej ustpoway
w tej sprawie, chcc zapewni sobie poparcie Zachodu, std te i osta
teczny efekt negocjacji by niekorzystny dla Polski. Tylko czciowa
redukcja w negocjacjach z Klubem Paryskim uwzgldnia priorytet
interesu finansw zachodnich.
Po nominacji Tadeusza Mazowieckiego, ktrego kandydatur apro
bowa Lech Wasa, nie akceptujc uprzedniej generaa Czesawa
Kiszczaka i Bronisawa Geremka, Jeffrey Sachs natychmiast si z nim
spotka. Mazowiecki nie uleg jednak urokowi Sachsa. Waldemar Ku
czyski pisze: Mazowiecki nie mia zaufania do czowieka, ktry nie
zna Polski, jej realiw, a tak wypowiada si kategorycznie. Tadeusz
bardzo podejrzliwie patrzy na ludzi, ktrzy staraj si dowie, e maj
100% racji, a Sachs robi wraenie, e ma jej w 105 procentach (Ku
czyski 1992, s. 84). Kuczyski pisze dalej, e rozproszy cz obaw
Tadeusza Mazowieckiego, wystawiajc Sachsowi wiadectwo powagi:
Tadeusz nie jest ekonomist i moje opinie w tej dziedzinie, rwnie
w sprawach personalnych, czsto przesdzay spraw. A wic akcep
tacja kontrowersyjnej postaci Sachsa jest zasug Waldemara Kuczy
skiego, co prawdopodobnie byo uzasadnione rwnie uznaniem dla

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Georgea Sorosa, protektora Sachsa, ktry wczeniej ju przedoy
swj projekt Wielkiego Przeomu W. Kuczyskiemu.
Mona wic stwierdzi, e obok trjki Strategw Solidarnoci:
Bronisawa Geremka, wybitnego historyka redniowiecza, Jacka Kuro
nia i Adama Michnika, rwnie z wyksztacenia historykw, wszystkich
otwarcie przyznajcych si do nieznajomoci problemw makroekono
mii, czwartym, jedynie kompetentnym promotorem koncepcji Georgea
Sorosa i Jeffreya Sachsa okaza si ekonomiczny doradca premiera
Mazowieckiego Waldemar Kuczyski, ekonomista, ale niemajcy adnej
praktyki w dziaalnoci gospodarczej i administracyjnej. Po akceptacji
tej idei powsta problem nominacji ministra finansw odpowiedzialnego
za przygotowanie programu jej realizacji. Jak pisa pniej Jacek Ku
ro (Kuro; akowski 1997, s. 76): Kandydatw na ministrw najblisi
wsppracownicy premiera wyszukali w swoich kalendarzykach. Ta me
toda utrzymaa si przez nastpne miesice i lata, kiedy trzeba byo
obsadza banki, spki, wojewdztwa, ambasady i pastwowe media.
By to swoisty symbol spontanicznej dziaalnoci, niemajcej adnego
zwizku z elementarnymi zasadami, ju od dawna wykadanej w Polsce
teorii organizacji i zarzdzania, na podstawie wielonakadowych pod
rcznikw Jana Zieleniewskiego, Jerzego Kurnala i moich.
Profesor Tadeusz Kowalik (2010, s. 203) szczegowo omawia pro
ces szukania kandydatw. Profesor Witold Trzeciakowski, po studiach
w najlepszych amerykaskich uniwersytetach (Harvard i Columbia),
wieloletni (mimo e nie nalea do PZPR) dyrektor Instytutu Koniunk
tur i Cen Handlu Zagranicznego, a w zwizku z tym dobrze zorientowany
w meandrach strategii globalnego kapitau i polityki MFW oraz Banku
wiatowego, w dodatku ekspert Solidarnoci, a w latach 1981-1984
czonek Prymasowskiej Rady Spoecznej, by niewtpliwie najwaciw
szym kandydatem. Odmwi jednak, bo, rzekomo pryncypialnie nie
akceptowa drogi do wolnego rynku, natomiast zosta ministrem bez
teki w rzdzie Tadeusza Mazowieckiego, przewodniczcym Rady Eko
nomicznej rzdu. Odmwi rwnie prof. Cezary Jzefiak, ktry warun
kowa sw zgod od wczeniejszej gwarancji premiera dla bolesnych,
a koniecznych posuni do wolnego rynku prowadzcych. Odmwi
te prof. Wadysaw Szymaski. Odpady rwnie dalsze kandydatury
wymienione przez prof. Kowalika: Janusza Beksiaka, Witolda Kieuna
i Janusza Gociskiego.
Co do mnie, to pamitam, e kierujc ONZ-wskim projektem mo
dernizacji Burundi, majcego by wzorcowym krajem Afryki Centralnej,
odebraem telefon z najbliszej ambasady polskiej w Nairobi, stolicy
Kenii. Pytano mnie, czy jestem w stanie natychmiast wrci do kraju,
bo s pewne, cile niesprecyzowane, propozycje pod moim adresem.

129

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Odpowiedziaem, zgodnie z prawd, e mj kilkunastoletni projekt
koczy si za rok i dopiero po jego zakoczeniu mog wrci.
Ostatecznie wybrany zosta Leszek Balcerowicz i, jak pisze Tadeusz
Kowalik (2010, s. 203): o wyborze Balcerowicza tak naprawd zade
cydowa (...) nie premier, ale Waldemar Kuczyski, wic i tutaj Kuczy
ski by faktycznie personalnym decydentem.
Leszek Balcerowicz nalea do grupy kapitalistycznie zindokrynowanych w ramach programu United States Information Agency dla
modych partyjnych naukowcw, ktrym umoliwiono studia w USA.
Prac magistersk obroni w St. Johns University i niewtpliwie zosta
zauroczony panujcym wwczas wolnorynkowym neoliberalizmem
ekonomicznym gospodarki amerykaskiej chicagowskiej szkoy Miltona
Friedmana. Jak wiemy, bya to czsta praktyka. Ugryzieni przez He
gla, zauroczeni w modoci marksizmem, tracili sw wiar w zderzeniu
z bogactwem i wolnoci kapitalizmu amerykaskiego.
Koncepcja Sorosa-Sachsa zostaa sformalizowana przez rzd Ta
deusza Mazowieckiego w dwch programach: doranej stabilizacji i ra
dykalnej zmiany systemu. Obok zaoonego ju w programie Sachsa
usztywnienia kursu zotego w relacji 1 dolar - 9500 z, przy penej jego
wymienialnoci i niskiej sformalizowanej dewaluacji, dodatkowo wpro
wadzono:
nisk indeksacj pac (0,3-0,4),
wysoki podatek od ponadnormatywnych pac (tzw. popiwek), docho
dzcy do 400-500%,
bardzo wysokie oprocentowanie kredytw rwnie poprzednio udzie
lonych, a wic niezgodnie z rzymsk zasad lex retro non agit,
tylko czciow rewaloryzacj oszczdnoci bankowych.
Te decyzje doprowadziy do powanego zuboenia spoeczestwa
i bankructwa przedsibiorstw pastwowych, ktre byy finansowane
przez Narodowy Bank Polski na zasadzie obligatoryjnego kredytowania
ich rodkw obrotowych niskooprocentowanym kredytem.
Natomiast nie akceptowano lub tylko czciowo akceptowano trafn
koncepcj Sachsa dotyczc rozpoczcia budowy polskiego rynku na
podstawie autentycznej reprywatyzacji, oddania przedsibiorstw i nie
ruchomoci przejtych przez komunistyczne pastwo (poza gruntami
rolnymi), penej odmowy pacenia dugw zagranicznych i wystarcza
jcej harmonizacji instytucjonalnej. Powtarzam, e Polska jest jedy
nym posocjalistycznym krajem w grupie czonkw Unii Europejskiej,
ktry nie przeprowadzi do chwili obecnej (2011) autentycznej repry
watyzacji.
Aprobat spoeczn programu Balcerowicza usiowano uzyska za
przykadem Sachsa wizj szybkich efektw gospodarczych.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA

RZECZYWISTO A WIZJA
Dysproporcja midzy nagonion wizj a rzeczywistoci osigna
tak wysoki stopie, e mona mwi o klasycznym dziaaniu patologicz
nym, tj. sytuacji, w ktrej marnotrawstwo przekroczyo wysoko granice
spoecznej akceptacji. Co gorzej, mona postawi tez, e w wyniku tej
transformacji polska struktura gospodarcza, mimo powanej rnicy
w poziomie PKB, wykazuje obecnie daleko idce podobiestwo do struk
tury ju zrekolonizowanych, rozwijajcych si krajw afrykaskich.
Pierwszoroczne efekty realizacji programu szokujcej terapii byy
istotnie szokujce:
roczna inflacja w roku 1990 miaa wynosi par procent, wyniosa
600%, a wskanik jednocyfrowy zosta osignity dopiero w 1999 roku.
Wedug danych Gwnego Urzdu Statystycznego:
rednie ceny w 1990 roku wzrosy 6-7-krotnie (makaron podroa
22-krotnie, chleb - 13-krotnie, herbata - 14-krotnie, meble, naczynia
kuchenne, lodwki, pociel - 8-10-krotnie, mydo, proszki, chemia
gospodarcza - 10-12-krotnie).
Paca realna spada o ponad Vi, a miesiczne rednie wynagrodzenie
odpowiadao 2-4-dniowym rednim zarobkom Niemca. Profesor Julian
Auleytner (1995) podaje, e w 1990 roku:
przecitne pace spady o 24,6%,
realna warto przecitnej emerytury i renty - o 19%,
dochody netto z rolnictwa na jednego pracujcego - o 63%.
W latach 1989-1993 rednie pace realne zmniejszyy si o okoo 29%.
W sferze budetowej, a wic w administracji publicznej - o 38%. Poni
ej socjalnego minimum egzystencji w roku 1989 znajdowao si 16,6%
spoeczestwa, w roku 1993 - co najmniej 40%.
Radykalne niedotrzymanie obietnic przy uchwalaniu ustaw o trans
formacji niewtpliwie musi by traktowane jako patologia; przekroczyo
ono powanie granice spoecznej akceptacji. Profesor Aurelia Polaska
z Uniwersytetu Gdaskiego ostro skrytykowaa niedotrzymanie obiet
nic z 1990 roku, piszc: zapewniano, e koszty reform bd sprawie
dliwie rozoone na wszystkie grupy spoeczne i e reformy pozwol
stosunkowo szybko odzyska poniesione koszty, miao to nastpi po
3, 6, a najpniej po 9 miesicach. Spoeczestwu nikt nie wyjani,
dlaczego nie speniono wspomnianych obietnic, w tej sytuacji trudno
si dziwi, e wybory parlamentarne w 1993 roku wygraa partia ko
munistyczna.

131

H F E 7 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Koncepcja Sorosa-Sachsa i jej legalna, nieco zmieniona formalizacja
dokonana przez Leszka Balcerowicza, byy rdem dalszych powa
nych niesprawnoci. Pomijajc ju niezwykej wysokoci superinflacj,
otwarcie polskiego rynku dla zagranicznego obrotu przy jego zupe
nym nieprzygotowaniu do konkurencji spowodowao zalanie Polski
towarami zagranicznymi, stajc si jedn z przyczyn bankructwa wielu
polskich przedsibiorstw. Polscy przywdcy byli zupenie nieprzygoto
wani do konkurencji z gospodark kapitalistyczn, nie majc adnej
praktyki w relacjach negocjacyjnych wolnego wiata. Dawali si wyko
rzystywa zagranicznym inwestorom, dowiadczonym w walce o mak
symalizacj zysku, przyzwyczajonym do dawania prowizji decydentom
z Trzeciego wiata. Ten obyczaj by np. w Niemczech zinstytucjonali
zowany systemem podatkowym, gdzie w zeznaniach podatkowych na
leao poda, w pozycji kosztw, wysoko prowizji - komisyjnego.
Rewolucyjna decyzja natychmiastowego otwarcia rynku i niezrealizowa
nie jednego z elementw programu Sachsa: priorytetu reprywatyzacji
przedsibiorstw i nieruchomoci polskich obywateli, a uruchomienie
akcji sprzeday pastwowych przedsibiorstw zagranicznym inwesto
rom, bez precyzyjnego ustalenia procedury jej efektywnej kontroli,
spowodoway proces niekorzystnej wyprzeday majtku narodowego.
Zabrako te na pocztku transformacji opracowania stanu wyjciowego,
szczeglnego opisu punktu wyjcia. Zabrako rwnie strategicznego
planu rozwoju w ukadzie: misja, strategia, taktyka, operacja. Autorom
wstpnych dziaa zabrako elementarnej, profesjonalnej wiedzy z za
kresu zarzdzania i organizacji. Dziki temu Polska staa si swoistym
Eldorado dla globalnego kapitau.
Pamitam, jak na jesieni 1990 roku, gdy kierowaem w Burundi
ONZ-owskim programem modernizacji i ksztacenia najwyszej kadry
republiki Burundi, poznaem wybitnego belgijskiego biznesmena zajmu
jcego si importem kawy burundyjskiej. By rwnie w Polsce i szeroko
opowiada mi o niezwykej okazji wietnego biznesu w Polsce. Mwi
o zupenie niepowtarzalnej sytuacji: jest kraj w centrum Europy, znaj
dujcy si pod wzgldem produkcji w pierwszej dwudziestce krajw wia
ta (we francuskim Atlaseco, atlasie wiatowej ekonomii z roku 1989
czytamy na stronie 247, e: La Pologne se situe au douzieme rang mondial pour le poids de son Industrie (Polska znajduje si na 12. miejscu
na wiecie, biorc pod uwag wielko jej przemysu), z wykwalifiko
wan klas robotnicz i inyniersk, z nieco przestarza technicznie
produkcj, ze redni pac rzdu ok. 40 dolarw miesicznie (a wic
tylko o 10 dolarw wysz ni w Burundi), z wprost nierealnie wysok
wartoci nabywcz dolara. Za wyborny obiad z kieliszkiem wdki i do
brym napiwkiem w najwytworniejszej, o wysokim europejskim standar
dzie restauracji w hotelu Yictoria, paci ok. 1,5-2 dolary. Powtarza

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
to wielokrotnie, widzc rachunek na 40 dolarw za lunch w Bujumburze
w restauracji Marriotta dla dwch osb. Twierdzi, e w zwizku z tym
kwota tzw. komisyjnego czy prowizji jest nieporwnywalnie nisza,
nawet ni w krajach afrykaskich. Istniej moliwoci niezwykle tanie
go zakupu redniej wielkoci przedsibiorstwa pastwowego. Propono
wa mi wspprac, liczc na moj znajomo rodowiska polskiego,
chwalc si, e ma ju dobre chody w Polsce, umoliwiajce szybkie
dorobienie si rwnie dziki posiadaniu kontaktw w Belgii dla sprze
day produkcji polskiej. Biorc pod uwag niezwykle niskie pace i moty
wujc zdolnych polskich pracownikw ma podwyk, mona osign
zyski powanie przerastajce skal wykorzystania propozycji inwesty
cyjnych na rynku afrykaskim. Spotkaem si z podobnymi opiniami
od innych biznesmenw zachodnich, od dawna wprowadzonych w eks
ploatacj bogatych surowcw afrykaskich, poznawanych w sportoworekreacyjnym klubie grupujcym europejskich cudzoziemcw. Byem
przeraony tymi informacjami; zrozumiaem wwczas, e rozpoczyna
si okres ksztatowania struktury ekonomicznej Polski podobnej do
dobrze mi znanej w postkolonialnych krajach Afryki Centralnej, powo
dujcy trudne do obliczenia, ale kolosalne straty majtku narodowego
w Polsce. Zareagowaem dramatycznymi listami do wczesnego prezesa
Polskiej Akademii Nauk, profesora Aleksandra Gieysztora, zwizanego
ze mn wizami rodzinnymi1.
Maksymalne straty majtku narodowego byy jednak nie tylko
efektem procesu prywatyzacji, lecz take szeregu kombinacji, ktrych
ofiar sta si Skarb Pastwa, a wic majtek narodowy. Po powrocie
do Kanady, po wieloletniej pracy w Afryce, byem zaskoczony, widzc
wyranie wyszy standard ycia paru znajomych, zarwno z kanadyj
skiego wiata akademickiego, jak i z miejscowej Polonii. Dowiedziaem
si, e jest to nieprzewidziany efekt reformy Jeffreya Sachsa. Tajna

1 Wolny czas spdzamy w wietnie wyposaonym klubie dyplomatycznym (korty teni


sowe, basen, pole golfowe, 15 koni, wietna restauracja, sekcja brydowa). Danusia gra
w bryda, nawet z powodzeniem biorc udzia w wiatowym frankofoskim turnieju
(pierwsza w Burundi, czwarta w frankofoskiej Afryce). Ja gram codziennie w tenisa.
Spotykamy tu wielkiej klasy biznesmenw, przyjedajcych dla dokonania wielkich
transakcji wykupu tutejszych surowcw i plantacji kawy i herbaty. W klubowych, szcze
rych rozmowach dowiaduj si o przeraajcej sytuacji w Polsce. Okazuje si, e Polska
jest obecnie wietnym biznesem, ejest to swoiste Eldorado, korzystniejsze ni Burundi,
bo duo nisze prowizje czyli po prostu apwki. Rewelacyjnie tanio do kupienia pa
stwowe przedsibiorstwa. Prosz Ci o zainteresowanie t spraw kierownictwo rzdu,
a moe i zaaranowanie bada przez PAN. Przykro mi, jak mwi o naiwnoci i nie
zwykej chciwoci Polakw. Trzeba pamita, e wiatowy biznesjest pozbawiany regu
moralnych, zysk uzasadnia kade dziaanie. Niestety propaganda radziecka z symbolem
okrutnego krwiopijcy-kapitalisty nie bya tylko fikcj polityczn, przekonaem si o tym,
pracujc w Afryce (15 sierpnia 1990 roku).

133

134

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


decyzja o stabilizacji dolara w Polsce, przy planowej dewaluacji 9,6%
rocznie bya ju tu znana. Wysoka skala inflacji doprowadzia do nie
sychanie wysokiego oprocentowania rachunkw bankowych, z wolna
malejcego w skali rocznej, pocztkowo blisko 100%, kolejno przez
79%, 60%, 45% do 28%. Znajc utajniony fakt zabezpieczenia stabili
zacji zotego przy jedynie 9,6% rocznej dewaluacji zotego (0,8%/m),
mona byo w cakowicie legalny sposb szybko dorobi si fortuny.
W Kanadzie atwo byo uzyska kredyt hipoteczny na budow czy roz
budow domu w wysokoci 6-7%. Uzyskany, np. 1,5 - milionowy dolaro
wy, kredyt mona byo wymieni na zotwki i umieci na rachunku
bankowym w Polsce. Po zwikszeniu jego wartoci, dziki wysokiej
stopie procentowej mona byo kupi znowu dolary i przekaza czy
przewie do Kanady. Wszystkie manipulacje byy atwe ze wzgldu na
du liczb prywatnych kantorw wymiany w caej Polsce i brak kon
troli dyspozycji bankowych. W ten zupenie legalny sposb mona byo
atwo podwoi, a nawet potroi kapita operacyjny. Podobne operacje prze
prowadzi szereg osb mieszkajcych w Polsce, jednak ostateczny efekt
ich manipulacji by mniej dotkliwy dla gospodarki polskiej, poniewa
zysk umoliwia im inwestycje w Polsce. W przypadku cudzoziemcw
bya to strata krajowej masy dolarowej. Omawiajc ten problem z kole
gami z Narodowego Banku Polskiego, doszlimy do wniosku, e w ten
sposb wycieky z Polski miliardy dolarw. Drog szczegowej analizy
operacji bankowych w tym okresie mona by cile okreli kwot tego
wycieku. Nikt jednak takiej analizy strat, wynikych z braku odpo
wiedniego prawnego zabezpieczenia si przed stratami dorobku naro
dowego, dotychczas nie przeprowadzi.
Horrendalnie wysokie stopy procentowe, nie tylko na nowe, ale i ist
niejce dawne kredyty pastwowych przedsibiorstw, zalanie rynku
konkurencyjnymi artykuami zagranicznymi i motywacyjna demobi
lizacja pracownikw na skutek wysokiej skali podatku od ponadnorma
tywnych pac, tzw. popiwku, a take utrata ewentualnie posiadanych
oszczdnoci (np. zakumulowanych rodkw na zakup mieszkania na
tzw. ksieczkach mieszkaniowych), a wic wszystkie czynniki ograni
czajce efektywn dziaalno produkcyjn, musiay da jednoznaczny
rezultaty: liczne bankructwa, likwidacj duego procentu polskiej pro
dukcji i w efekcie zarwno ekspansj zagranicznych producentw, jak
i niekorzystny bilans eksportu-importu. Niestety ten proces obj w du
ym procencie produkcj typu AGD i produkcj wysokiej techniki, kt
ra wbrew upowszechnianej opinii bya zadziwiajco rozwinita w PRL.
Szereg flagowych przedsibiorstw wysokiej techniki zosta zlikwi
dowany w ramach tzw. wrogiego przejcia lub radykalnie ograniczony
w swojej produkcji w wyniku sprzedania ich zagranicznym inwestorom

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
w ramach programu prywatyzacji po tzw. cenie rynkowej, z reguy
daleko niszej od aktualnej wartoci danego obiektu.
Zesp wybitnych polskich ekspertw, z takimi wybitnymi uczonymi
jak: prof. Zdzisaw Sadowski, wieloletni przewodniczcy Polskiego To
warzystwa Ekonomicznego, b. przewodniczcy Komisji Planowania
przy Urzdzie Rady Ministrw; prof. Andrzej Zawilak, profesor Uni
wersytetu Warszawskiego, jeden najwybitniejszych polskich specjali
stw teorii zarzdzania, minister przemysu w rzdzie premier Hanny
Suchockiej; prof. Andrzej P. Wierzbicki z Politechniki Warszawskiej,
przewodniczcy Komisji Bada Stosowanych KBN 1991-1995; dr hab.
nauk ekonomicznych Stanisaw Dugosz, wieloletni przewodniczcy
Komisji Planowania przy Radzie Ministrw, podsekretarz stanu
w Centralnym Urzdzie Planowania w rzdzie Tadeusza Mazowieckie
go; dr. hab. nauk ekonomicznych Andrzej Karpiski, sekretarz naukowy
Komitetu Prognoz Polska XXI wieku przy prezydium PAN, b. zastpca
Przewodniczcego Komisji Planowania przy Radzie Ministrw; prof.
dr hab. Stanisaw Paszkowski z Wojskowej Akademii Technicznej,
b. podsekretarz stanu w Ministerstwie Przemysu Maszynowego; prof.
dr hab. Maciej Perczyski z Instytutu Nauk Ekonomicznych PAN,
czonek Komitetu Prognoz Polska XXI wieku w PAN; Eugeniusz Szat
kowski, b. zastpca przewodniczcego Komisji Planowania przy Radzie
Ministrw, wiceminister w Ministerstwie Przemysu i Handlu w rz
dzie Tadeusza Mazowieckiego; mgr nauk ekonomicznych Edward Szy
maski, b. wiceminister Ministerstwa Handlu Wewntrznego i Usug,
opracowa w sierpniu 1996 roku Raport O potrzebie dugofalowej stra
tegii w stosunku do kapitau zagranicznego w Polsce (Siergiejczyk
1997a) przedstawiajcy ekonomiczne wyniki transformacji w wietle
inwazji kapitau zagranicznego. Raport, przeznaczony dla prezydenta
Aleksandra Kwaniewskiego, zosta dorczony wczesnemu premiero
wi Wodzimierzowi Cimoszewiczowi. Nie spotka si on z uznaniem
wczesnego rzdu koalicji SLD-PSL i zosta utajniony. Jego skrt zo
sta opublikowany po zmianie rzdzcej koalicji w niskonakadowym
pimie Myl Polska. Istniaa jedynie taka moliwo publikacji, bo
zarwno wielonakadowe pisma, jak i telewizja i radio z reguy prezen
toway pozytywne, nieraz wrcz entuzjastyczne opinie o Wielkim
Wstrzsie, Szokowej Terapii, Wielkim Przeomie czy polskim
Big Bangu, jak potocznie nazywano plan Sorosa-Sachsa-Balcerowicza, rzadko przyjmujc gosy krytyczne. Charakterystyczna bya tu
sprawa artykuu zamwionego przez Gazet Wyborcz u znanego
ekonomisty czeskiego, pniejszego premiera, a obecnie (2011) prezyden
ta Republiki Czeskiej Vaclava Klausa. Artyku by peen krytycznych
uwag o polskim Wielkim Wstrzsie. Redakcja nie opublikowaa go.

135

EE1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


O tym fakcie Klaus poinformowa w wywiadzie dla dziennika Rzecz
pospolita (4 stycznia 1990).
W raporcie zespou ekspertw podano m.in. nastpujce przykady
bankructwa:
CEMI Naukowo-Produkcyjne Centrum Pprzew odnikw
w Warszawie, zatrudniajce 8000 pracownikw o najwyszych kwa
lifikacjach, produkujce, jako jedyny zakad w Polsce i najwikszy
tego typu zakad w Europie rodkowej, ukady scalone, diody i tran
zystory. Autorzy raportu zwracaj uwag, e np. prezydent Bill Clin
ton owiadczy, i ukady scalone s jednym z wanych elementw
bezpieczestwa USA. Tymczasem gigantyczna nowa mara kredy
towa, rwnie dla starych kredytw, i dumpingowa konkurencja
zagranicznych producentw korzystajcych z penego otwarcia pol
skiego rynku, doprowadziy do bankructwa i likwidacji produkcji
ukadw scalonych. Z jej czci utworzono spk pod nazw Cemix,
zatrudniajc 130 osb.
Zakady Radiowe im. M. Kasprzaka w Warszawie, produkujce
m.in. na licencji Grundiga, najwyszej klasy magnetofony, radia,
radiostacje dla wojska, zatrudniajce 6000 pracownikw. Ich bankruc
two i likwidacja doprowadziy do likwidacji wsppracujc z nimi
fabryk bazow Muflex w Kutnie, ktra produkowaa podzespo
y i elementy do podzespow. Upadek Muflex pooy kooperujcy
z nim zakad Cemat, wytwarzajcy materiay elektroniczne nie
zbdne dla produkcji Muflexa.
Fabryka M agnetofonw w Lubartowie, produkujca wysokiej
klasy magnetofony wytrzymae na wstrzsy, wykorzystywane rw
nie dla celw wojskowych.
Zakady Lampowe im. Ry Luksemburg, zatrudniajce 5000
pracownikw, produkujce arwki, lampy elektronowe i wietlwki.
Wielopitrowy, nowoczesny budynek tej fabryki, czciowo zdewa
stowany, sta do 2010 roku z zabitymi dykt oknami, obok Muzeum
Powstania Warszawskiego. W padzierniku 2010 roku w prasie po
jawia si informacja, e jest ju decyzja dotyczca odbudowy tego
budynku (po 20 latach) dla zespou rnych biur.
Zakad Aparatury Pomiarowej i Naukowej ZOPAN w Warszawie
i kilka zakadw tego typu, rwnie produkujce unikaln aparatur.
Zakady M echaniczno-Precyzyjne M era-B onie w Boniu.
Zakady Podzespow Elektronicznych Telpod w Krakowie.
Zakady Elektroniczne Fonica w odzi.
Zakad Podzespow Elektronicznych w Krakowie.
Warszawskie Zakady Telewizyjne Elemis - horrendalnie wy
sokie oprocentowanie kredytw doprowadzio do zaduenia w wyso
koci 200 min starych zotych. Nie mogy one konkurowa z obcymi

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
montowniami zagranicznych firm, ju ulokowanymi w Polsce: Phi
lipsem czy Thompsonem, ktre korzystay nie tylko z preferencji po
datkowych, lecz take z niszych stawek celnych na import komponen
tw i podzespow. Elemis mia obiecujce perspektywy na produkcj
100 tys. telewizorw, ale nie mg uzyska kredytu bankowego.
Polcolor, zakad produkcji kineskopw kolorowych w Piasecznie,
najnowoczeniejszy w tego rodzaju produkcji w Polsce. Niespacony,
horrendalnej wysokoci kredyt wynis 504 min zotych. 90% jego
majtku byo wycenione w 1991 roku na 1,1 mld dolarw. Zosta sprze
dany firmie Thompson za 378 min dolarw. W cen sprzeday wli
czono zaduenie.
Wiele innych zakadw wysokiej technologii zostao w wyniku pry
watyzacji (wrogiego przejcia) zlikwidowanych bd przeksztaconych
w oddziay zagranicznych koncernw, produkujc marginalne elementy
wytworw wytwarzanych za granic. Przykadami mog tu by:
Zakady Wytwrcze Urzdze Telefonicznych ZWUT w War
szawie, Wgrowie i Bydgoszczy. Zakady te bez maa zmonopolizo
way produkcj i konserwacj telefonw w Polsce i w ZSRR. Zostay
zakupione po tzw. cenie rynkowej, dalekiej od autentycznej wartoci,
przez niemiecki koncern Siemens. Niemcy przenieli ca produkcj
do siebie, zachowujc umow o konserwacji aparatw w Rosji. Bya to
tragedia dla Wgrowa. W miejscowym ZWUT-cie pracowao 4000 osb.
Siemens wymwi im prac, dajc 9-miesiczne odszkodowanie, na
stpnie zburzy wszystkie budynki zakadw, a opustoszay teren
sprzeda pod zabudow mieszkaniow.
Zakad Kom puterowy E lw ro we Wrocawiu, podobnie jak
w ZWUT-cie, niemiecki Siemens zakupi, po czym zwolni bez maa
ca zaog, burzc wszystkie budynki, poza jednym, w ktrym pozo
stawiono marginaln produkcj wizek przewodw dla komputerw
wytwarzanych w Niemczech.
Dzieroniowskie Zakady Radiowe, sprywatyzowane ju w 1989
roku. Z 7000 zaogi zostao jedynie 10%. W zakadzie unieruchomiono
technologiczne linie specjalistyczne, w ktre zainwestowano znaczne
rodki. W rezultacie zbankrutoway kooperujce Zakady w Wabrzy
chu, Jaworze, Nowej Rudzie.
Pastwowe przedsibiorstwo Poam w Poznaniu, produkujce
urzdzenia wietlne i yrandole. Powstae w latach 70., zatrudniao
800 osb. Po prywatyzacji wikszo budynkw zostaa zburzona,
a w pozostaych inwestor produkuje kartony.
Wedug wylicze autorw raportu redukcja zatrudnienia w zakadach
wysokiej techniki obja ok. 200 tys. pracownikw majcych wysokie

137

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


kwalifikacje. Zatrudnienie w 1994 roku zmniejszyo si ogem o 50%,
przy niemal penym opanowaniu tego typu produkcji przez kapita
obcy.
W wyniku bankructw i likwidacji polskiej produkcji w prywatyzowa
nych przedsibiorstwach potencja produkcyjny Polski w omawianym
okresie 4 lat i trudny do odrobienia spadek krajowej polskiej produkcji
wysokiej techniki przedstawia si nastpujco:
w produkcji aparatury informatycznej - o 26,1%,
w produkcji
aparatury optycznej - o 36,6%,
wprodukcji maszyn i urzdze energetycznych - o 44,9%,
wurzdzeniach elektronicznych i teletechnicznych - o 66,7%.
Cytowany raport zawiera zestawienie zmian w imporcie produktw
przemysowych w latach 1990-1993 w wyniku zarwno bankructwa,
likwidacji polskiej produkcji przez zagranicznych inwestorw i penego
otwarcia rynku dla agresywnych kapitalistycznych eksporterw. W ze
stawieniu tym nie dokonano porwnawczej oceny jakoci i innowacyj
noci produkcji polskiej i zagranicznej. Niewtpliwie jednak w szeregu
bran te rnice nie miay istotnego charakteru, a niezlikwidowane
polskie przedsibiorstwa w nowych warunkach, przy atwym dostpie
do produkcji zagranicznej, miay bez porwnania lepsze warunki do ja
kociowego usprawnienia swojej produkcji. Trzeba te pamita o tym,
e poziom studiw technicznych w Polsce nie odbiega od redniego po
ziomu w krajach kapitalistycznych. Ta teza zostaa potwierdzona suk
cesem wielu polskich inynierw, ktrzy wyemigrowali. W kadym
razie np. w znanej mi dziedzinie rnych specjalnoci zarzdzania polscy
profesorzy w peni dorwnywali profesorom zagranicznym, z reguy
uzyskujc wysokie oceny w pracy za zachodni granic.
Tabela 3. Dynamika importu produktw wysokiej techniki
Udzia importu w cznej poday krajowej w %
Brana wyrobw
1991

1994

Sprzt automatyki przemysowej

28,4

74,1

Maszyny i urzdzenia dla przemysu


spoywczego

24,5

87,6

Wyroby optyczne

68,1

102,9

Obrabiarki

40,3

71,4

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Narzdzia

29,6

57,8

9,3

41,0

Maszyny i urzdzenia dla handlu

66,5

183,3

Instrumenty muzyczne
i sprzt fotograficzny

72,2

130,3

Narzdzia i aparatura medyczna

86,7

102,9

Maszyny i urzdzenia
elektroenergetyczne

rdo: GUS.

SPRZEDA PRZEDSIBIORSTW
Poza procesem nomenklaturowej prywatyzacji, obejmujcej mae
i rednie przedsibiorstwa i poza tzw. wrogim przejciem, polegajcym
na niszczeniu konkurencji przez kupno i zlikwidowanie zakupionego
przedsibiorstwa lub ograniczenie jego produkcji do marginalnych ele
mentw, proces prywatyzacji polega gwnie na zakupie pastwowych
przedsibiorstw przez zagranicznych inwestorw dla ich dalszej dziaal
noci. Miao to charakter spontaniczny, nie opracowano bowiem planu
merytorycznego, ustalajcego, jakie przedsibiorstwa, o strategicznym
znaczeniu dla polskiej gospodarki, nie powinny by sprzedane inwesto
rom zagranicznym, jaki procent i jakie przedsibiorstwa powinny zosta
w rkach pastwa, jak ma wyglda system kontroli przed naduyciami
typu nielegalnej prowizji itd. W cytowanym raporcie autorzy tak cha
rakteryzuj prac Ministerstwa Przeksztace Wasnociowych: Nie
ma ono adnej myli strategicznej co do podanej struktury. Nie do
konuje koniecznej konfrontacji struktury rzeczowej z potrzebami przy
szoci. Trudno uzna za przypadek fakt, e mimo apeli Sejmu i wielu
rodowisk politycznych do dzi nie powstaa mapa prywatyzacji, ktra
odpowiadaaby na pytanie, jakie cele chcemy tu osign i gdzie s
granice prywatyzacji, ktrych przekroczenie moe spowodowa pod
waenie moliwoci prowadzenia jakiejkolwiek polityki gospodarczej
i przemysowej podporzdkowanej ochronie naszych interesw naro
dowych .
Proces prywatyzacji obj przede wszystkim najlepsze przedsibior
stwa, oceniane wedug kryteriw organizacji, wyposaenia, rynku od
biorcw itd.
Uwiadomieniu skali niesprawnoci i straty majtku narodowego
przekraczajcych granice spoecznej akceptacji, a wic patologicznej

139

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


dziaalnoci administracji, najlepiej mog suy konkretne przykady
prywatyzacji. Przedstawiem ju przykady wrogiego przejcia, kon
cepcji kupna dla likwidacji lub zupenej marginalizacji konkurencyj
nego polskiego przedsibiorstwa wysokiej techniki, gwnie elektronicz
nej. Autentyczna prywatyzacja polegaa jednak na zakupie i dalszym
prowadzeniu dziaalnoci gospodarczej, przewidywaniu wysokich zy
skw zwizanych z niskimi kosztami osobowymi, a take wykorzysty
waniu znanych za granic wysokich kwalifikacji polskiego robotnika
i inyniera2. Jednym z klasycznych przykadw patologicznej wyprze
day polskiego dorobku materialnego jest prywatyzacja Zakadw Pro
dukcji Papieru i Celulozy w Kwidzyniu. Byy one jedn z licznych in
westycji zaplanowanych w okresie rzdw Edwarda Gierka, ukoczon
jednak w latach 80. Najnowoczeniejsze, podstawowe dla produkcji ma
szyny zakupiono pod koniec lat 70. za 400 min dolarw amerykaskich
w Kanadzie. Drugie tyle kosztowa wykup terenu pod fabryk, budowa
budynkw, infrastruktury i systemu wolnociekowego. Zakady wy
twarzay poow papieru gazetowego w Polsce i byy najwikszym
w Europie producentem celulozy. Zatrudniay 3600 pracownikw i prze
rabiay rocznie 800 tys. m3 drewna.
Zostay kupione w 1990 roku przez amerykaski koncern Interna
tional Paper Group INC na zasadzie: 80% akcji za 120 min dolarw
i paroletnie zwolnienie z podatku uzyskuje amerykaski nabywca, a 20%
akcji zawaszcza zaoga. Jak si pniej okazao, warto zwolnienia
podatkowego osigna kwot 142 min dolarw. By to wynik podnie
sienia ceny papieru przez amerykaskiego waciciela o 150% do po
ziomu cen wiatowych.
Usatysfakcjonowany dyrektor do spraw rozwoju International Pa
per Group INC, C.C. Early, udzieli w trzy lata pniej, w 1993 roku,
wywiadu dla Journal of Business Strategy (No. March-April),
owiadczajc: Cena bya na takim poziomie, i wierzymy, e bdziemy
mie atrakcyjny dochd (...) Rzd polski wyda prawdopodobnie trzy
2 W latach 90. minionego wieku przeprowadziem badania nad ocen polskich specja
listw zatrudnionych w Montrealu. Kryterium poziomu lekarza internisty by czasokres
czekania na wizyt u niego. Pierwsze miejsce zaja dr Wrzesiska, Polka, absolwentka
medycyny w Polsce; w stomatologii - Jan Francuz, lekarz dentysta, absolwent Akademii
Medycznej w Katowicach. Na czterech uniwersytetach byo 8 profesorw Polakw po
studiach w Polsce, wszyscy w pierwszej pitce najlepszych wykadowcw (wedug ano
nimowej oceny studentw). Mog nieskromnie si pochwali, e w roku akademickim
1985/86 moja globalna anonimowa ocena dokonana przez studentw bya dwukrotnie
wysza od redniej oceny wszystkich profesorw w HEC Universite de Montreal. Naj
lepszy informatyk, pan Bacz, pokona swoich konkurentw liczb rocznych zamwie
na proces oprogramowania przedsibiorstw, mimo wyszej ni rednia, ceny swoich
usug. Wedug bada polskiego konsulatu dzieci polskich emigrantw z reguy byy
w grupie trzech najlepszych w swojej klasie.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
do czterech razy tyle na zbudowanie fabryki i dzisiaj byaby ona w za
sadzie nie do zastpienia za nawet zblion cen nigdzie na wiecie (...)
Ta fabryka jest w caoci nowoczesna, zaprojektowana wedug cako
wicie nowoczesnych wzorw zachodnich. Mieci si ona we wszystkich
standardach, jakich oczekiwalibymy od kadej fabryki na wiecie.
Ciekawy jest dalszy cig tej transakcji, wiadczcy o spoecznych
prbach wycignicia konsekwencji z tego rodzaju patologicznej, a wic
powodujcej marnotrawstwo przekraczajce granice spoecznej akcep
tacji, dziaalnoci. Obok Stowarzyszenia Inynierw i Technikw
Przemysu Papierniczego zareagowaa Sejmowa Komisja Przekszta
ce Wasnociowych i b. minister Lenictwa i Przemysu Drzewnego
Waldemar Kozowski, ktry wystosowa protest do premier Suchockiej
i prezydenta Wasy. Otrzyma wyjanienie od ministra przeksztace
wasnociowych, Janusza Lewandowskiego, e transakcja bya korzyst
na ze wzgldu na przestarzao zakadu i w zwizku z tym moliwo
jego bankructwa. Jak si wkrtce okazao, nie byo to zgodne z fachow
ocen nabywcy.
Tymczasem ukaza si w polskim tumaczeniu wywiad z dyrektorem
International Paper Group, opublikowany przez lewicow Trybun
(nr 110, z 1993 roku). Wwczas min. Waldemar Kozowski zoy donie
sienie do Generalnego Prokuratora, stawiajc ministrowi Januszowi
Lewandowskiemu zarzut karygodnej niedbaoci, powodujcej straty
pastwa rzdu 500 min dolarw. Niestety wkrtce po zoeniu tej skargi
min. Kozowski umar nagle na atak serca. Sprawa zostaa skierowana
do prokuratury w Elblgu, ktra przekazaa j do Delegatury NIK-u
w Gdasku, a ta odesaa j do Centrali NIK-u w Warszawie. Tu utkna
bez dalszego cigu. Gdyby min. Kozowski nagle nie umar, prawdopo
dobnie w dalszym cigu by interweniowa.
Ostatecznie amerykaski koncern International Paper wykupi od
pracownikw posiadane przez nich 20% akcji po niezwykle niskiej cenie,
jak zapaci Skarbowi Pastwa za akcje w 1990 roku i w ten sposb
sta si wacicielem caoci zakadw, a wliczajc kwot zwolnionych
podatkw, za darmo (Gargas 1995).
Kocowym efektem tej transakcji bya uchwaa Rady Miasta Kwidzy, na wniosek Komisji Zakadowej NZZ Solidarno i wszystkich
innych zwizkw zawodowych zakadw, nadania ministrowi Janu
szowi Lewandowskiemu tytuu honorowego mieszkaca Kwidzynia.
Dalszym przykadem patologicznej, a wic, przypominam, powodu
jcej straty (marnotrawstwo) bezwarunkowo przekraczajce granice spo
ecznej akceptacji, bya prywatyzacja Cementowni Grade. Bya to
nowoczesna fabryka zbudowana w latach 70. w okresie inwestycyjnego
boomu epoki gierkowskiej. Cementownia ta produkowaa rocznie 2,3
min ton cementu. W jej ssiedztwie znajdowaa si te druga, rwnie

141

EO PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


nowoczesna Cementownia Strzelce Opolskie. Eksportoway one ce
ment do NRD. Ju w 1990 roku Grade miaa by sprzedana belgij
skiemu koncernowi SBFRF na raty, po 15 min dolarw rocznie, czyli
za sum rocznego zysku przedsibiorstwa. Ta koncepcja oddania cemen
towni praktycznie za darmo wzburzya zaog. W wyniku jej protestu
projekt umowy anulowano, a Cementowni przeksztacono w spk
Skarbu Pastwa. Jako taka rozwijaa si niezwykle sprawnie, zwik
szajc swj roczny zysk do ok. 16 min dolarw rocznie. Jednak w lipcu
1993 roku zostaa sprzedana innej belgijskiej spce - CBR Baltic.
Firma ta wpacia 90,4 min niemieckich marek za 30% akcji Grade
i 40% akcji Cementowni Strzelce Opolskie, jednoczenie zobowizujc
si do sfinansowania umw inwestycyjnych za sum 180 min marek
z zysku, bd z wasnych rodkw. Umowa ta zostaa podpisana przez
ministra Lewandowskiego, ju po obaleniu rzdu premier Suchockiej,
w okresie funkcjonowania obalonego rzdu, zgodnie z decyzj prezyden
ta Wasy, do czasu przeduajcego si terminu powoania nowego.
Tymczasem w dwa miesice pniej CBR Baltic sprzeda Grade
niemieckiemu koncernowi Heidelberger, amic w ten sposb zawart
umow z Polsk. Z naszej strony nie byo jednak interwencji, nawiasem
mwic wkrtce nastpio poczenie koncernw: belgijskiego CBC
z niemieckim Heidelberger. W ostatecznym efekcie tej polityki 16 cemen
towni polskich zostao sprzedanych rwnie po rynkowej cenie kon
cernom: niemieckim Heidelberger, Dyckerhof, CBR, francuskiemu,
szwajcarskiemu i brytyjskiemu. W ten sposb gierkowska racjonalna
polityka rozwoju polskiej produkcji cementu, zwizana z przewidywan
rozbudow infrastruktury drogowej, zostaa zaprzepaszczona. Budowa
sieci autostrad w Polsce staje si w ten sposb rdem duego zysku
producentw zagranicznych.
W procesie likwidacji polskiej wasnoci hutnictwa wyrnia si
proces sprzeday Huty Warszawa. Raport prof. Jzefa Balcerka (1994)
dla Sejmowej Komisji Przeksztace Wasnociowych ujawnia patolo
gi prywatyzacji tego obiektu. Huta Warszawa bya jedynym w Polsce
producentem szlachetnej stali dla przemysu zbrojeniowego. Warto
rocznej produkcji Huty dochodzia do 400 min dolarw, natomiast
warto caej Huty, wedug oceny prof. Jzefa Balcerka, dochodzia do
3 mld dolarw. Transakcja sprzeday bya bardzo skomplikowana.
Woska firma Lucchini zdecydowaa si zakupi 51% Huty za 27,6 min
ecu, co wedug aktualnego kursu odpowiadao 33,5 min dolarw ame
rykaskich. Jednak firma Lucchini wpacia tylko 6,1 min dolarw,
pozosta naleno pokrywajc maszynami i skryptami dunymi.
Jednoczenie zobowizaa si do odbioru 60% produkcji po cenach
przez ni ustalonych i do bezterminowego utrzymania 60% zaogi,
a 40% na czas okrelony. Dokonan w umowie wycen majtku huty

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
prof. Balcerek okreli jako zupenie nierealn. Na przykad metr kwa
dratowy terenu, na ktrym znajduje si Huta i domy z 1857 mieszka
niami dla pracownikw, oceniono na 38 400 starych zotych, podczas
gdy w okresie zawierania umowy metr kwadratowy terenu w Warsza
wie kosztowa od 320 do 900 tys. zotych.
Umowa przewidywaa rwnie 7-letnie wakacje podatkowe i, w razie
konfliktu, jurysdykcj zagraniczn. Pod grob utraty pracy 90% zaogi
akceptowao ten akt prywatyzacji. Ostatecznie jednak w 2005 roku
inwestor woski sprzeda Hut Warszawa najwikszemu koncernowi
hindusko-brytyjskiemu Mittal Steel Company.
W maju 2002 roku zosta utworzony koncern Polskie Huty Stali SA,
z czterech najwikszych polskich hut: Huty Katowice w Dbrowie
Grniczej, Huty Sendzimira w Krakowie, Huty Florian w witocho
wicach i Huty Cedler w Sosnowcu (w sumie producenci 70% polskiej
produkcji stali). W 2003 roku minister skarbu Piotr Czyewski i Lakshmi Mittal, reprezentujcy Mittal Steel Company podpisali umow
sprzeday akcji tych hut.
W 2006 roku NIK przeprowadzia kontrol prywatyzacji tego kon
cernu. W Biuletynie Informacji Publicznej NIK (nr 149/2006) czytamy:
Niezalenie od faktu, e prywatyzacja uchronia huty, z ktrych
utworzono PHS SA od upadoci, oraz nie kwestionujc wyboru inwe
stora, NIK negatywnie ocenia finansowe warunki umowy prywaty
zacyjnej, ktre byy niekorzystne dla Skarbu Pastwa ze wzgldu na
zbyt niskie ceny akcji. (...) Skarb Pastwa otrzyma za 85% wszystkich
akcji zaledwie 72 min z. Oznaczaoby to, e w przeliczeniu na wszystkie
akcje Spki uzyskane wpywy byy nisze od dolnej granicy przedziau
wartoci PHS rekomendowanego przez Konsorcjum Doradcze (...).
Kwota 1,43 miliarda z, ktre inwestor zaangaowa do koca kontroli
na nabycie 62% obecnie istniejcych wszystkich akcji, stanowi zaled
wie 48% zysku wypracowanego przez grup kapitaow Polskie Huty
Stali SA w pierwszym roku po prywatyzacji. (...) Wycena PHS SA spo
rzdzona na zlecenie spki przez to samo Konsorcjum Doradcze, ktre
zostao w niekonkurencyjnym trybie zatrudnione jako doradca prywa
tyzacyjny min. SP, bya zaniona o prawie dwa miliardy z.
W protokle pokontrolnym (nr ew. 149/2006/P0 5052/KGP, s. 8)
czytamy: NIK negatywnie, z punktu widzenia legalnoci i gospodar
noci, ocenia zatrudnienie przy Ministrze Skarbu Pastwa Konsorcjum
Doradczego jako doradcy przy prywatyzacji PHS SA w trybie zamwienia z wolnej rki za wynagrodzeniem w wysokoci 3 074, 4 tysicy
z brutto (netto 2 520 tysicy z netto) bez prby wyonienia doradcy
w innym konkurencyjnym trybie. NIK negatywnie ocenia pod wzgldem
legalnoci i rzetelnoci decyzj Prezesa Urzdu Zamwie Publicznych
o zatwierdzeniu trybu zamwienia z wolnej rki w tym postpowaniu.

143

144

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Nieprzestrzeganie przepisw dotyczcych zamwie publicznych na
ley do typowych przejaww wystpowania zjawisk korupcyjnych.
W wyniku kontroli NIK skierowaa zawiadomienie o podejrzeniu
popenienia przestpstw dotyczcych:
zanienia ceny akcji (w pierwszym pakiecie 22,1% akcji cena jednej
akcji wyniosa 25 gr, w dalszych pakietach 1 z),
zanienia wyceny, a take zatrudnienia doradcy prywatyzacyjnego
w niekonkurencyjnym trybie.
Poza koncernem czterech hut pozostaa Huta w Czstochowie, jedyny
kluczowy polski dostawca blach okrtowych dla niegdy rozwinitego
polskiego przemysu stoczniowego. Zatrudniaa ona 1900 pracownikw,
a w spkach zalenych 3000 osb. W sprawie dokonanej sprzeday
huty Czstochowa inwestorowi ukraiskiemu zoone zostay 31 maja
2007 roku trzy interpelacje poselskie do ministra skarbu, m.in. z na
stpujcymi pytaniami:
Dlaczego doszo do prywatyzacji przedsibiorstwa o strategicznym
znaczeniu dla pastwa na rzecz zagranicznego podmiotu i w jaki
sposb rzd Jarosawa Kaczyskiego zamierza zagwarantowa pro
dukcj i dostawy blach okrtowych dla polskiego przemysu stocz
niowego?
Czy znane s panu ministrowi niejasne i kontrowersyjne okoliczno
ci prywatyzacji Huty Czstochowa, w tym m.in. kwestia zanionej
ceny za zbycie przedsibiorstwa, jak rwnie domniemanego udziau
byego prezydenta Aleksandra Kwaniewskiego w procesie prywa
tyzacji i moliwego zwizku pomidzy wpatami dokonywanymi
przez ukraiskiego biznesmena Wiktora Pinczuka na rzecz fundacji
Amicis Europae Aleksandra Kwaniewskiego, a decyzj o sprzeday
Huty Czstochowa ukraiskiemu Zwizkowi Przemysowemu Donbas?
W odpowiedzi na te interpelacje minister skarbu Wojciech Jasiski
wyjani, e Huta Czstochowa S. A. przesza gboki proces restruk
turalizacji i obecnie prowadzi dziaalno pod firm Regionalny Fun
dusz Gospodarczy SA z siedzib w Czstochowie. Wszystkie akcje tej
spki nale do Skarbu Pastwa, a w Ministerstwie Skarbu Pastwa
nie ma planu ich sprzeday (prywatyzacji przedsibiorstwa) (...) Pod
miot ten by restrukturyzowany zgodnie z zaoeniami Traktatu
o przystpieniu RP do Wsplnoty Europejskiej - protok nr 8 w sprawie
restrukturalizacji polskiego hutnictwa elaza i stali (...) Podstawowym
elementem restrukturalizacji Huty Czstochowa S.A. bya sprzeda oraz
przekazanie na rzecz powoanego ustaw podmiotu - Operatora ARP
Sp. z o.o. czci skadnikw majtkowych. W wyniku przeprowadzonego

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
przetargu nabywca majtku produkcyjnego Huty Czstochowa S.A. zo
sta ZPD Steel sp. z o.o. (podmiot zaleny od Zwizku Przemysowego
Donbas Ukraina).
W odpowiedzi na drugie pytanie posw, dotyczce ceny kupna
i niejasnych okolicznoci nabycia majtku huty, minister odpowiedzia,
e: Ministerstwo Skarbu Pastwa nie posiada instrumentw umoli
wiajcych weryfikacj podniesionych przez Panw posw okolicznoci.
Nale one do waciwoci powoanych odpowiednimi przepisami pra
wa organw pastwowych.
W wietle tej wypowiedzi okazuje si, e sprzedalimy akcje naj
wikszych hut, natomiast zachowalimy akcje spki akcyjnej Huty
Czstochowa SA, ktrej nie mamy zamiaru prywatyzowa, bo ju jej
nie ma, natomiast jej majtek produkcyjny jest wasnoci nowej firmy
pod nazwa ZPD Steel sp. z o.o., zalenej od ZP Donbas. Powstaje wic
dziwnie skomplikowany prawny problem. Skarb Pastwa posiada akcje
Huty Czstochowa S.A., ktra formalnie nie istnieje, bo na jej miejsce
powoano Regionalny Fundusz Gospodarczy S.A., jej majtek (w sensie
ksigowym wchodz do niego rwnie budynki i teren, na ktrym
znajduje si dane przedsibiorstwo) jest wasnoci ukraiskiej firmy,
ktra jest spk z ograniczon odpowiedzialnoci, a wic nie emituje
akcji.
Dalszy przykad superprywatyzacji to koncepcja Narodowego Fun
duszu Inwestycyjnego, stanowica element Programu Powszechnej
Prywatyzacji zorganizowanego na zlecenie Banku wiatowego przez
amerykask firm konsultingow White and Case, a zatwierdzonego
bez zastrzee Ustaw o N F I1993 roku (Dz.U. Nr 44, poz. 202). Wyse
lekcjonowano ponad 500 najlepszych polskich przedsibiorstw, zatrud
niajcych 350 tys. pracownikw, formujc w 1995 roku 15 wyodrbnio
nych funduszy (po poczeniu dwch funduszy - 14 funduszy), o cznej
wartoci 30 mld dolarw. 13 funduszy podporzdkowano cakowicie
wadzy zachodnich firm zarzdzajcych. Ustalono bardzo wysokie ich
wynagrodzenie - od 2 do 4 min dolarw, dodatkowo do 1% funduszu
akcji za wyniki finansowe i w kocowym rozliczeniu 0,5% akcji przez
10 lat. W sumie wynagrodzenie w skali caego funduszu wynosio 42 min
rocznie. Boena Wiktorowska (1996) informuje, e np. Yamaichi Re
gent Special Project Limited, kierujc XIII funduszem, zarabiaa rocznie
3,8 min dolarw, a firma zarzdzajca V Funduszem - 3,9 min dolarw.
Tadeusz Kowalik (2009, s. 165) za Baszczyk et al. (2001) pisze, e
dane dotyczce firm zarzdzajcych s wrcz szokujce. W roku 2000
koszty usug zarzdzania przekroczyy ogromn kwot 756 milionw
dolarw, co rwnao si 42,45% cakowitej kapitalizacji funduszy (...)
koszty jednego z nich wynosiy 91,35%. W przeciwiestwie do tego

145

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


jedynym z funduszy, ktrego koszty utrzymay si poniej 15% by ten,
ktry nie korzysta z usug zewntrznej firmy. By to IX Fundusz inwe
stycyjny im. Eugeniusza Kwiatkowskiego.
Wymwienie przez Rad Funduszu usug kierujcej firmie wizao
si z przewidzian odpraw w wysokoci procznego wynagrodzenia
i zgody Ministerstwa Przeksztace Wasnociowych. W konkretnym
przypadku, gdy Rada XII Funduszu chciaa zmieni zarzdzajc firm,
Ministerstwo nie wyrazio zgody.
Przyjto zasad, e odpowiedzialno firmy ograniczona jest jedy
nie do winy umylnej i do niedbalstwa. Firma zarzdzajca miaa
rwnie prawo sprzeday przedsibiorstw o wartoci od 600 do 700 mld
starych z, nawet bez zgody rady nadzorczej. W ten sposb firma zarz
dzajca Funduszem XIII sprzedaa cementowni Nowiny. Przewi
dziano rwnie w Statucie NFI, e Skarb Pastwa rezygnuje z prawa
gosu, gdy kapita niepastwowy przekroczy 25% akcji danego Funduszu.
Program NFI zosta wic bardzo sprytnie skonstruowany, w sposb
umoliwiajcy atwe przejcie wasnoci w rce zagranicznego kapitau.
Zostay wydane tzw. wiadectwa udziaowe, zamienione na akcje dla
dorosych obywateli polskich. Kady dorosy obywatel polski mg kupi
jedn akcj za 20 z. Wwczas uruchomiono proceder ich wykupywania.
Kupowao si w banku akcj za 20 z, a za drzwiami banku cinkciarz
proponowa jej kupno za np. 140 z (nawiasem mwic, za tak cen
sprzedalimy z on nasze akcje). Naiwnie sdziem, e jest to efekt
rozwoju NFI, gdy tymczasem bya to dalsza sprytna manipulacja osig
nicia zestawu ponad 25% akcji i bez kopotu zadecydowanie o sprzeday
konkretnego przedsibiorstwa.
W kocowym wyniku przedsibiorstwa funduszu zarzdzane przez
zagraniczne zespoy zaczy jednak wykazywa wysokie straty. Ich
akcje spady do kwoty paru zotych i ostatecznie przedsibiorstwa zostay
bd zlikwidowane, bd sprzedane po bardzo niskiej cenie zagranicz
nym inwestorom.
Miaa wic miejsce bezprecedensowa sytuacja: wadz nad powan
czci pastwowego ekonomicznego potencjau oddano w zarzdzanie
zagranicznym grupom gospodarczym, w ostatecznym wyniku ponoszc
wysok strat.
Byy oczywicie sugestie wycignicia konsekwencji prawnych.
Konfederacja Polski Niepodlegej, partia stworzona przez Leszka Mo
czulskiego, w publikacji swojego Wydziau 6-8 sugerowaa: pocignicie
do odpowiedzialnoci karnej nie tylko byych ministrw prywatyzacji
Janusza Lewandowskiego i Wiesawa Kaczmarka, lecz take wszystkich
urzdnikw, ktrzy wyrnili si aktywnoci i gorliwoci w przygoto
waniu, oraz wdraaniu programu NFI. Naley te rozway pocignicie
do odpowiedzialnoci posw I i II kadencji Sejmu, ktrzy gosowali na

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
rzecz tego programu. Ostatecznie caa afera NFI rozpyna si. Opi
nia publiczna nie zostaa poinformowana o sposobie jej zakoczenia.
Nastpnym terenem patologicznej prywatyzacji byy dwa zote jab
ka rozwoju gospodarczego, charakteryzujce si wysokimi zyskami
- bankowo i wielki handel. Wybitny polski ekonomista Kazimierz
aski (2010, s. 180), obecnie pracujcy w Wiedeskim Instytucie Mi
dzynarodowych Studiw Ekonomicznych, pozytywnie ocenia rol bez
porednich inwestycji zagranicznych (BIZ), mimo e w bilansie pat
niczym niewielkich pastw silnie nasyconych BIZ ich przekazywane za
granice zyski sigaj nieraz 4-5% PKB. Wana jest jednak, jego zda
niem, ich zdolno do eksportu. Cenne s wic BIZ ulokowane w produk
cj eksportow, natomiast jeli BIZ lokowane s w banku, w handlu,
czy budownictwie, to ta rola jest ograniczona. Z tej refleksji prof. a
skiego wynika jednoznaczna dyrektywa koncentrowania si na ciga
niu BIZ do produkcji eksportowej, a ograniczanie w bankowoci i handlu.
Tymczasem, jak si przekonamy, polska strategia nie uwzgldniaa tej
prawidowoci i te dwa zote jabka stay si obiektem dynamicznej
prywatyzacji, oczywicie zrozumiaej z punktu widzenia BIZ, s to
bowiem domeny najwikszych zyskw.
W PRL wszystkie, nieliczne banki byy wasnoci pastwow, ich
wana rola w stosunku do pastwowej dziaalnoci gospodarczej po
legaa gwnie na kontrolowaniu obowizkowego kredytu obrotowego
i inwestycyjnego w stosunku do pastwowych przedsibiorstw. Ich
rodki obrotowe stanowi obowizkowy kredyt bankowy, ktry spenia
funkcje kontrolne do sposobu i stopnia wykonania planu produkcji czy
sprzeday (Kieun 1965). Jak ju wspomniaem, w ramach zliberali
zowania gospodarki polskiej 1 lutego 1989 roku otwarto 9 komercyj
nych wielkich bankw pastwowych. Decyzja o stworzeniu bankw
komercyjnych na bazie struktur NBP bya jednak podjta duo wcze
niej Rozporzdzeniem Rady Ministrw z dnia 11 kwietnia 1988 roku
(Dz.U. z 1988 roku, Nr 21).
Rada do Spraw Przeksztace Wasnociowych, utworzona w 1992
roku, opowiedziaa si za nieograniczonym rozwojem prywatnej ban
kowoci. Na pocztku 1993 roku w Polsce tylko 10 bankw znajdowao
si pod kuratel kapitau zagranicznego. Zarzd Narodowego Banku
Polskiego w 1993 roku znis wymagane minimum kapitaowe do otwar
cia banku z 6 min dolarw do 5 min ecu, zgodnie z zasadami Bankowej
Rady Unii Europejskiej. Ograniczono rwnie zasad krajowego nad
zoru nad dziaalnoci bankw zagranicznych, uzaleniajc j od zgody
zagranicznych organw nadzoru. Dla rozwoju bankowoci zagranicznej
w Polsce ustalono ulgi podatkowe (do wysokoci wniesionego kapitau)
na okres pierwszych trzech lat dziaalnoci, moliwo utrzymywania
kapitau w walutach obcych i swobod transferu do 15% zyskw.

147

IEEE1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Ju w grudniu 1989 roku powsta pierwszy zagraniczny Bank
Amerykaski, z 80-procentowym kapitaem zagranicznym, nastpnie
niemiecki Raiffeisen Centrobank i Citibank Poland, ktry w 2001 roku
poczy si z Bankiem Handlowym. Zgod na dynamiczny rozwj za
granicznych bankw uzasadniano cik sytuacj finansow bankw
polskich. cznie do 1998 roku byo ju 28 bankw spek akcyjnych
z przewag kapitau zagranicznego, a wrd nich 18 z 100% kapitau
zagranicznego i 3 odziay bankw zagranicznych. W strukturze kapi
tau bankw akcyjnych prym wiedli Niemcy (15,9%), nastpnie Amery
kanie (14%), Holendrzy (7%), Francuzi (4,55%) i Austriacy (4%). W 1999
roku na mocy nowych przepisw prawa bankowego banki zagraniczne
zyskay pen swobod dziaania: niewymagana jest ju zgoda prezesa
NBP na otwieranie banku zagranicznego na terenie Polski, istnieje
pena swoboda transferu zyskw bez limitu ustalonego przez prezesa
NBP, bank zagraniczny moe przekaza kad kwot za granic bez
zezwolenia dewizowego. W ten sposb struktura bankw zagranicznych
opanowaa zdecydowan wikszo kapitau bankowego.
Proces prywatyzacji bankw polskich zacz si ju w 1992 roku
przez wejcie na gied Banku Rozwoju Eksportu BRE; ju w 2000
roku poow udziaw uzyska niemiecki Commerzbank, a w 2003 roku
mia ju ponad 70% (Siergiejczyk 2011).
Wielkopolski Bank Kredytowy WBK (Spka Akcyjna Skarbu Pa
stwa) zosta sprzedany w formie kapitaowej. Mia on 48 oddziaw
oraz ekspozytur na terenie 17 wojewdztw, 41 nieruchomoci i orodek
wypoczynkowy. Do przygotowania procedury prywatyzacji zaangao
wano firm Schroders, finansowan przez kapita brytyjski. Bya to
powszechna praktyka procesu prywatyzacji - korzystanie z zagranicz
nych firm zarwno dla oceny wartoci, jak i przygotowania procedury
procesu prywatyzacji. Pierwszym, niezwykym ewenementem tego pro
cesu byo ujawnienie dwch aktw notarialnych dotyczcych przebiegu
walnego zgromadzenia akcjonariuszy (Staszyski 1997, s. 61). W jed
nym podano zysk netto za rok 1991 w wysokoci ponad 58 mld z,
a w drugim zysk ponad 250 mld z. W oficjalnym dokumencie oferty
dla potencjalnych nabywcw podano, e bank ponis w 1991 roku
strat w wysokoci 151 481 z.
Ostateczna struktura sprzeday wygldaa nastpujco:
20% akcji sprzedano po preferencyjnej cenie pracownikom banku,
ktrzy mogli te uzyska nisko procentowy kredyt na ich zakup,
1280 tys. akcji zakupili drobni inwestorzy, majcy prawo do kupna od
5 do 5000 akcji,
najwicej, 1826 tys. akcji, zakupi strategiczny inwestor - Europejski
Bank Odbudowy i Rozwoju.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Wszyscy nabywcy wietnie zarobili, bo cena kupna akcji wynosia
110 tys. z, a ju pierwszego dnia notowania na giedzie cena ta wzrosa
do 350 tys. z. Najwicej zarobi Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju,
sprzedajc po pewnym czasie swoje akcje po szeciokrotnie wyszej
cenie bankowi irlandzkiemu Allied Irish Bank.
Wielkim bankiem sprywatyzowanym ju na przeomie lat 1993-1994
by Bank lski w Katowicach. Od padziernika 1991 roku, jako sp
ka akcyjna Skarbu Pastwa, zatrudnia 4856 osb, dysponowa kapi
taem akcyjnym 926 mld z (Staszyski 1997, s. 62), wyrnia si spo
rd innych bankw w Polsce niskim procentem trudnych kredytw
- 8%, wobec redniej innych bankw wynoszcej 42%. W wyniku wiel
kich inwestycji w wysokoci 1122,5 mld (starych z) unowoczeniaj
cych operacje bankowe, w latach 1990-1993 nalea do najlepszych,
skomputeryzowanych bankw polskich. Procedura sprzeday rozpo
cza si umow z firm konsultingow za cen 3 min dolarw, ktra
akceptowaa w prospekcie emisyjnym raco nisk cen akcji po 230
tys. z. Wobec widocznego wysokiego popytu minister finansw Marek
Borowski zdecydowa o podniesieniu ceny do 500 tys. z, wybierajc jed
noczenie bez przetargu inwestora strategicznego, holenderski ING
Bank Amsterdam. W ofercie publicznej przewidziano do sprzeday
2785 tys. akcji, ograniczajc jednak zakup do 3 akcji na osob.
W pierwszym notowaniu sprzedanego banku na giedzie cena akcji
wzrosa do 6750 tys. z, a wic 13,5-krotnie. Ostatecznie w wyniku tego
skandalu Marek Borowski poda si do dymisji, a na wniosek Sejmo
wej Komisji Przeksztace Wasnociowych Najwysza Izba Kontroli
rozpocza kontrol dokonanej prywatyzacji, w ktrej stwierdzono sze
reg przestpstw, co uzasadniao rozpoczcie procedury karnej. Wrd
oskaronych znalaz si te wiceminister finansw Stefan Kawalec.
Zagraniczne firmy doradcze przygotoway cay proces niesprawnie, wy
kazujc si nieznajomoci prawa polskiego. Co gorzej, gwny doradca
francuski, Banue Paribas, otrzyma z budetu premi za sukces
w wysokoci 1 741 tys. dolarw. Okazao si te, e przed prywatyzacj
zaniono kapita wasny banku o 1170 mld z, jak rwnie zyski 0,5 bln z
w okresie 9 miesicy 1993 roku. W wyniku niezgodnej z Ustaw o prywa
tyzacji przedsibiorstw pastwowych decyzji zwikszono liczb akcji
dla pracownikw banku o 646 675 tys., co wobec olbrzymiego wzrostu
ich wartoci bardzo powanie wzbogacio zarwno kierownictwo, jak
i pracownikw banku.
Ostatecznym efektem tej operacji byo wyraenie zgody ministra
finansw w czerwcu 1996 roku na sprzeda dalszego pakietu akcji
holenderskiemu bankowi ING Bank Amsterdam, ktry w ten sposb
zawadn 53,1% akcji, stajc si dysponentem polityki banku. Dodajmy

149

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


- banku finansujcego polskie centrum potnego przemysu i kopal
nictwa lskiego3. Afera Banku lskiego bya przedmiotem bada
NIK-u, prokuratury, wielu interpretacji poselskich, wreszcie uspra
wiedliwiajcego sprawozdania Ministerstwa Finansw dla Sejmu, ak
ceptowanego wikszoci gosw. W ostatecznym efekcie, tak jak bez
maa wszystkie inne patologie prywatyzacji, uciszona i zapomniana.
Ostatecznie wikszo kapitau pastwowego w czerwcu 2011 miay:
1) PKO BP; 2) Bank Ochrony rodowiska, 3) Bank Gospodarki yw
nociowej, 4) Bank Pocztowy, 5) Bank Gospodarki Krajowej. PKO BP
wchodzi znowu na sprzeda giedow z zaoeniem zostawienia jedy
nie 25% akcji plus jedna akcja dla zapobieenia wrogiego przejcia.
Podobnie do dalszej sprzeday s przewidziane BG, BO i Bank
Pocztowy. Jedynym w 100% bankiem pastwowym zostaje Bank Go
spodarstwa Krajowego. Nowelizowane w czerwcu 2011 roku prawo
bankowe wprowadza jednak w stosunku do oddziaw bankw zagra
nicznych, ktre osigny znaczcy, okrelony udzia w krajowym rynku
bankowym, obowizek przeksztacenia si w banki podlege polskiemu
systemowi nadzoru i gwarantowania depozytw Bankowego Funduszu
Gwarancyjnego. Do czasu nowelizacji gwarancji BFG podlegao poza
bankami spdzielczymi 50 bankw.
W sumie w Polsce dziaa 67 bankw. Zgodnie z danymi NBP kapita
zagraniczny wedug krajw pochodzenia podmiotu dominujcego w ban
kach Polsce klasyfikuje si wedug nastpujcej kolejnoci: Niemcy,
Belgia, USA, jako najwiksi inwestorzy ze zdecydowan przewag
Niemiec, ju w 2005 roku z kapitaem 1 514 min z, nastpnie Belgia
(1192 min z) i USA (1 015 min z). Dalej Francja, Holandia, Irlandia,
Austria, Portugalia, Wielka Brytania, Szwecja, Wochy.
Globalne zyski Skarbu Pastwa z prywatyzacji przedstawia tabela 4.
Tabela 4. Przychody z prywatyzacji
Przychody w mld z

Rok

Przychody w mW z

1991

0,17

2002

2,86

1992

0,48

2003

4,14

1993

0,78

2004

10,25

Rok

3 84. posiedzenie Sejmu dnia 5 lipca, interpelacja posa Stanisawa Bartoszka z PS:
Sprzeda akcji i przejcie przez ING Bank 53% akcji Banku lskiego doprowadzi
do kontroli przez zagraniczny kapita nad strategicznym przemysem Polski; bdzie
on decydowa o jego dalszym rozwoju bd upadku.

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
1994

1,59

2005

3,85

1995

2,64

2006

0,62

1996

3,75

2007

1,95

1997

8,54

2008

2,37

1998

7,07

2009

7,0

1999

13,35

2010

22,0

2000

27,18

plan 2011

15,0

2001

6,81

plan 2012

10,0

5,0

plan 2014

5,0

Plan 2013

rdo: Ministerstwo Skarbu RE

Jak wida, najwikszy sukces prywatyzacji to okres drugiego Bal


cerowicza, jako wicepremiera w rzdzie Jerzego Buzka. Balcerowicz
konsekwentnie i w chwili obecnej jest zwolennikiem maksymalnej
prywatyzacji. Nie bierze jednak pod uwag problemu zagroe daleko
idcej przewagi kapitau zagranicznego, cho trzeba uczciwie przyzna,
e w giedowej sprzeday przeznacza si z reguy jaki procent dla pry
watnych drobnych nabywcw - w ten sposb pewien procent akcji i dywi
dend zostaje w Polsce.
Drugi okres dynamicznej prywatyzacji to rzdy Donalda Tuska tutaj mamy priorytet ratowania budetu. Przy wysokim dugu pastwo
wym w 2010 roku, prawie osigajcym pierwsz niebezpieczn granic
55% PKB, i nawet w bliskiej perspektywie grocym dojciem do kry
zysowej granicy 60%, krystalizuje si decyzja dynamiki sprzeday
majtku pastwowego. W roku 2011 w gr wchodzi sprzeda dalszych
czci akcji bankw: PKO BP, BG BO, Jastrzbskiej Spki Wglo
wej, KGHM Polska Mied, Pastwowego Zakadu Ubezpiecze, Polskiej
Grupy Energetycznej. W czerwcu 2011 Skarb Pastwa ustali cen
akcji Jastrzbskiej Spki Wglowej na 146 z, podczas gdy analitycy
PZU Asset Management ocenili j na 155,77 z. Jest to powtarzajca
si sytuacja zaniania kursu akcji przez Skarb Pastwa. Sprzedane
w maju 2011 roku akcje PZU po 376 z natychmiast uzyskay cen
giedow w wysokoci 383 z. Ogem w 2011 roku jeszcze zostao 900
spek Skarbu Pastwa, z tego 511 czynnych. W 1990 roku byo ich
8441 (Osiecki 2011).

151

MEM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Tabela 5. Dynamika struktury wasnoci najwikszych 500 firm w Polsce
Rok

Zagraniczne

Prywatne polskie

Pastwowe

Komunalne

2005

253

150

91

2006

245

162

90

2007

242

174

81

2008

247

178

69

2009

269

159

67

2010

271

162

63

rdo: Lista 500, Rzeczpospolita (2011, s. 26).

Skala 500 najwikszych firm jest korzystniejsza dla proporcji firm


polskich ni skala 100 najwikszych firm, gdzie mamy jedynie 17 pol
skich.
W skali 500 najwikszych firm widoczny jest, w cigu 6 lat, wikszy
wzrost liczbowy firm zagranicznych ni prywatnych polskich (18 do 12)
przy powanym procesie prywatyzacji (91 do 63), i niky udzia wasnej,
komunalnej aktywnoci gospodarczej. Niekorzystna jest tendencja lo
kalizacji firm, zmniejszenie ich liczby w wojewdztwach peryferyjnych
na korzy centralnych. Proces stopniowej likwidacji podziau Polski
na Polsk A i Polsk B nie uda si. W 2010 roku 253 firm miecio
si w wojewdztwie mazowieckim (Warszawa), podczas gdy w 2003
byo ich 101. Natomiast w wojewdztwie lubelskim: w 2003 - 15 firm,
w 2010 tylko 8 firm; wojewdztwie lubuskim w 2003 roku - 7 firm,
w 2010 tylko 2. Oglnie mona zaobserwowa proces zwikszajcej si
koncentracji wikszych firm w czterech wojewdztwach: mazowiec
kim, wielkopolskim, lskim i dolnolskim.
Poza bankowoci i telekomunikacj kolejnym zotym jabkiem
biznesu jest handel, ktrego swoistym symbolem jest jeden z najbogat
szych obywateli Francji, waciciel sieci supermarketw Auchan, Franois Colombie. Proces rozwoju i prywatyzacji handlu przebiega bardzo
szybko. Ju w 1994 roku 97,6% sklepw byo prywatnych. Natomiast
powanie zmniejszya si liczba sklepw spdzielczych - z 95,5 tys.
w 1989 roku do 36,1 tys. w 1993 roku. W tej bardzo atrakcyjnej finan
sowo dziedzinie obserwujemy, podobnie jak w bankowoci, gospodarcz
supremacj zagraniczn. Wieloletnia ofensywa zagranicznego super
marketowego handlu doprowadzia w 2011 roku do istnienia w Polsce
732 hipermarketw i supermarketw zagranicznych, a take firm usu
gowych, jak np. francuskie pralnie 5aSec czy woskie i francuskie salony

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
fryzjerskie Jean Louis David. Inwazja zagranicznego wielkiego handlu
doprowadzia do bankructwa liczne polskie sklepy handlu detaliczne
go i polsk spdzielczo handlow.
W 2010 roku rozpocza si akcja rozwoju supermarketw na maych
osiedlach wiejskich. Portugalska firma Biedronka zbudowaa w 2010
roku 100 swoich sklepw w orodkach wiejskich, przez co odpowiednio
dua liczba sklepw prywatnych zostaa ju zlikwidowana. Strategicz
ny plan Biedronki zakada kontynuowanie tego typu inwestycji w 2011
roku. Ju w cigu dwch pierwszych miesicy 2011 roku upado w Pol
sce 6593 firm handlu detalicznego. Mae firmy handlowe coraz cz
ciej udaj si pod skrzyda silnych i duych podmiotw, co gwarantu
je im przetrwanie i utrzymanie si na rynku (Otto 2011). Oczywicie
te wielkie podmioty to zagraniczne supermarkety, w roku 2011 ju
prawie cakowicie opanowujce polski handel i rn form prawn
podporzdkowujce sobie malejc liczb polskich sklepw.
Tesco Poland, brytyjski potentat, ma obecnie 370 sklepw, a planu
je w cigu 3 lat doj do 600. Jego przychody w 2010 roku to ok. 11 mld
z (Miczyski, Kostrzewski 2011). Podobnie francuska firma Carrefour
planuje budow dalszych paruset supermarketw, poczwszy od 2011
roku. W tym samym roku Tesco wyda na inwestycje miliard z, a Auchan ok. 500 min z. Portugalska Biedronka rozwija sie maych skle
pw - dyskontw, w ten sposb niszczc dotychczasowych prywatnych
maych sklepikarzy. Ta sie w 2011 roku liczy ju 1700 sklepw (Ma
zurkiewicz 2011). W 2010 roku sprzedaa towary za 20 mld z i staa
si najwiksz firm w Polsce, po Orlenie, PGNiG i PGE. Do koca
2011 roku ma mie 2000 sklepw (przewidziany fundusz inwestycyjny
1,5 mld z), a do 2015 - 3000.
Due firmy chtnie rozwijaj franszyz. Carrefour planuje w 2011
roku otwarcie 200 sklepw osiedlowych; podobn akcj rozwija francu
ska firma Intermarche. Zagraniczne firmy wypychaj systematycznie
mae polskie sklepy rodzinne, ktre daj sobie rad, grupujc si wok
np. hurtowej Grupy Eurocash (ponad 4000 sklepw) czy 2730 sklepw
Lewiatan. Silna konkurencja powoduje jednak odpadnicie sabszych
firm. Z polskiego rynku odeszy: holenderski Ahold (Albert i Hypernova),
francuska Casino, niemiecka Plus. Istnieje niebezpieczestwo penego
opanowania rynku jedynie przez par najwikszych firm, ktre ww
czas bd mogy dyktowa wysze ceny. Konkurencja midzy wielkimi
firmami zagranicznymi w handlu w Polsce jest wic bardzo ostra.
Okazuje si, e liczc wskanikiem obrotu na 1 m2powierzchni skle
pw, najefektywniejsz sieci handlow jest portugalska Biedronka,
a nastpnie: francuska Intermarche, Auchan, Tesco, Real, Carrefour,
Lidl (rdo: ITM Polska). W ten sposb stale ogranicza si prywatny,
tradycyjny handel polski. Warto handlu oglnospoywczego w Polsce

153

H U PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w roku 2010 wyniosa 240 mld z, a w perspektywie 2013 roku, wedug
Euromonitor International, osignie 280 mld zotych. Inwestycje mar
ketowe s jednak jednymi z bardzo nielicznych inwestycji typu green
field, co naley oceni pozytywnie, jednoczenie jednak maj wiele
ujemnych cech wykazanych w rnego typu materiach kontrolnych
i informacjach prasowych.
W 2010 roku 40% sklepw wielkopowierzchniowych zostao oskar
onych o amanie prawa pracy (G 2010). rednia pensja w 2010 roku
(1500 z brutto) tylko niewiele rni si od ustawowej pensji minimal
nej, w dodatku z reguy jest pacona na podstawie umowy na prac
tymczasow. W czerwcu 2011 roku Polska Partia Pracy i Zwizek Za
wodowy Sierpie 80 protestoway w Szczecinie przeciwko: niskim
pacom, zbyt maemu zatrudnieniu, wyzyskowi pracownikw (w Tesco
kasjerzy musz zeskanowa w cigu godziny 1400-1600 produktw).
Supermarkety nakadaj olbrzymie mare, np. na produkty mleczne
po 100%, na warzywa 300%. Stosuj te dodatkowe tzw. opaty pkowe
za przesunicie towaru, za dooenie nowego towaru (Stodolak 2009).
Std tak denerwujca ciga zmiana umiejscowienia np. towarw yw
nociowych. Zna si ju miejsce danego towaru, przychodzi par dni p
niej i okazuje si, e jest ju na innej pce.
W pogoni za zyskiem supermarkety pracuj z reguy 12 godzin
dziennie, rwnie w soboty i niedziele. W wyniku energicznych stara
ustalono jedynie zasad, e nie s czynne w dni wit religijnych i na
rodowych. Uciekajc od tego zakazu, rozpoczy rozbudow punktw
sprzeday przy stacjach benzynowych otwartych we wszystkie wita.
Prba wprowadzenia wolnych niedzieli, tak jak w wielu krajach (m.in.
Francji, Niemczech, Kanadzie) jest kategorycznie zwalczana przez za
graniczne supermarkety, co, jako e znam chciwo wielkiego kapitau,
nie budzi mojego zdumienia.
Ceny w wielkich supermarketach, poza portugalsk Biedronk, w kt
rej s zdecydowanie nisze, pokazuj rnic midzy produktami pocho
dzenia zagranicznego albo wyprodukowanymi przez zagranicznych
inwestorw w Polsce, a cenami polskich producentw. W tabeli 6 przed
stawiam porwnanie cen dokonane przez Sebastiana Stodolaka (2009).
Podobnie ksztatuj si rnice cen w zagranicznych usugach, np.
w centrum handlowym Blue City w Alejach Jerozolimskich cena m
skiego strzyenia z myciem gowy we francuskiej firmie wynosi 65 z,
a nieopodal, u polskiego fryzjera na ulicy Opaczewskiej - 25 z, przy
czym jako jest zdecydowanie lepsza we fryzjerni polskiej, o czym sam
mogem si przekona. Podobnie ceny we francuskiej firmie pralniczej
s duo wysze ni w pralni polskiej. Te rnice cen nie s uzasadnione
ani poziomem usugi, ani terminowoci, ani komfortem pomieszczenia.
Jest to oczywicie element fikcji marki, podobnie jak tzw. markowe,

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
drogie produkty wielkich firm naprawd mog nie rni si ani jako
ci, ani elegancj formy od takich samych produktw firm niemajcych
takiej ugruntowanej popularnoci.
Tabela 6. Przykadowe zestawienie cen w supermarkecie Auchan (2009)
Koszyk polski

Koszyk zagraniczny

pyn do kpieli Algi


Morskie - Apart

6 ,9 7 z

14,99 z

szampon Z Apteczki
Babuni - Joanna

4 ,5 0 z

8 ,8 7 z

szampon
Gliss Kur - Henkel

chleb staropolski SPC


w Warszawie

2 ,8 0 z

3 ,2 9 z

chleb staropolski
Schulstad (400 g)

herbatniki Jutrzenka

0 ,9 8 z

0 ,8 8 z

herbatniki Leibniz

groszek konserwowy
Rolnik

1,48 z

1,59 z

groszek konserwowy
Bonduelle

korniszony Smak

3 ,9 8 z

6 ,9 8 z

korniszony Figaro

12,12 z

7 ,99 z

pomidory hiszpaskie 1 kg

mietana Pitnica

1,32 z

1,39 z

mietana Zott

jogurt owocowy
Bakoma 130 g

0 ,7 9 z

0 ,9 9 z

jogurt owocowy
Danone 130 g

makaron fale Lubella

2 ,9 8 z

4 ,7 0 z

makaron fale Primo Gusto

pyn do mycia naczy


Ludwik

4 ,0 9 z

4 ,4 8 z

pyn do mycia naczy


Pur - Henkel

polocola 2 1- Zbyszko

3 ,2 3 z

4 ,4 7 z

pepsi 2 1

sok pomaraczowy
Tymbark 11

3 ,7 9 z

7,9 9 z

sok pomaraczowy
Becker 11

piwo Jabonowo
- Browar Jabonowo

1,09 z

1,79 z

piwo ubr - Kompania


Piwowarska (SAB Miller)

50,12 z

70,40 z

pomidory polskie 1 kg

czny rachunek za zakupy

pyn do kpieli Dreamy


Skin - Johnson & Johnson

czny rachunek za zakupy

rdo: Stodolak (2009).

Dalszym przykadem wyrafinowanej strategii midzynarodowego


kapitau i polityki Unii Europejskiej jest utrata polskiego eksportowego
rynku cukrownictwa. Polska ma 170-letni tradycj produkcji cukru;

155

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w kampanii 1996 roku wyprodukowano (wedug danych GUS-u) re
kordow ilo 2,3 min ton. Koszt wasny produkcji tony cukru w Polsce
wynosi 500 dolarw. W Unii Europejskiej (do ktrej Polska jeszcze nie
naleaa) koszt ten by wyszy, jednak produkcja bya dotowana w wy
sokoci 40%. W zwizku z tym cena by konkurencyjna. Nie opacao
si eksportowanie cukru do Polski ze wzgldu na wysoko ca. Zawar
limy jednak w 1992 roku ukad z pastwami rodkowoeuropejskimi
Wgrami, Czechami, Sowacj, tworzc tzw. Central European Free
Trade Agrement, z nisk wzajemn stawk celn obrotu midzynaro
dowego. Producenci zachodni wyeksportowali wic do Polski, drog
poprzez kraje CEFTA, 150 tys. ton taszego cukru, w sytuacji, w kt
rej polskie cukrownictwo posiadao ju nadwyk zapasw 700 tys.
ton cukru. Nastpia konieczno powanego obnienia ceny polskiego
cukru kosztem bankructwa polskich producentw. W tej sytuacji ju
atwo byo dokona zakupu polskich zbankrutowanych cukrowni po
niskiej cenie.
Trafnie przewidzia t sytuacj Daniel Stefaski (1997), prezes Za
rzdu Lubelsko-Maopolskiej Spki Cukrowej, piszc: Cukrownie
deficytowe, nie majc szans normalnego funkcjonowania, prezentujce
jednak wiatowy poziom techniczno-technologiczny, stan si atwym
upem kapitau zagranicznego, ktry wykazuje due zainteresowanie
ich zakupem za przysowiowe grosze. Istotnie wikszo polskich cu
krowni zostaa wykupiona. W roku 2003 cukrownie w Polsce znalazy
si w 6 grupach wacicielskich, jednej mniejszociowej polskiej i piciu
zagranicznych. W polskiej grupie znajdowao si 27 cukrowni, w nie
mieckich firmach Sudzucker - 22 cukrownie, w Pfeifer i Langner - 12,
w tym najwiksza w Polsce cukrownia Glinojeck, w Nordzucker - 6,
w brytyjskiej British Sugar - (sprzedane w 2010 roku firmie Pfeifer
i Langner). W sumie wic na 53 cukrowni zagranicznych pozostao
22 cukrowni polskich. Po wieloletnich trudnych negocjacjach udao
si je zrzeszy w Spce Skarbu Pastwa pn. Krajowa Spka Polski
Cukier S.A., ktra osigna w roku 2007 1,3 min zysku netto z pracy
5 czynnych cukrowni.
W kolejnych kampaniach zmniejszaa si jednak liczba pracujcych
cukrowni. W 2003 roku ju wikszo cukrowni nie pracowaa. Ten
stopniowy upadek, zwizany z nadprodukcj cukru w caej Unii Euro
pejskiej, pogbi si w wyniku przegranego przez UE w 2004 konfliktu
z pozaeuropejskimi producentami i doprowadzi do europejskiej refor
my cukrownictwa, obejmujcej rwnie nowego czonka Unii - Polsk.
1 lipca 2004 roku wesza w ycie decyzja Rady Europy o zmniejszeniu,
po czteroletnim okresie przejciowym, produkcji cukru w Unii Euro
pejskiej o 6 min ton. W zwizku z t decyzj stworzono fundusz re
strukturyzacyjny, z ktrego wypacano odszkodowanie kadej firmie

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
decydujcej si na likwidacj produkcji, z zaoeniem, e to odszkodo
wanie jest aktualne tylko do 2010 roku, a po tym terminie likwidacja
produkcji w wysokoci przewidzianego limitu nie bdzie uzasadniaa
odszkodowania. Tymczasowy Fundusz Restrukturyzacji jest zasilany
przez europejskie cukrownie. Reforma cukrownictwa bya przedmio
tem protestu Polski, Litwy, otwy i Grecji, ostatecznie jednak zostaa
zaakceptowana. W wyniku unijnej reformy obniono ceny gwaranto
wane, obcito unijne limity produkcyjne. Polska z duego eksportera
staa si importerem. Bdziemy musieli importowa ponad 200 tysicy
ton cukru. Producenci cukru maj jeszcze jeden powany problem.
Rolnicy ju niechtnie uprawiaj buraki cukrowe. Powierzchnia zasie
ww spada z 400 tysicy hektarw do okoo 180 tysicy hektarw.
W efekcie na rynku zaczyna brakowa surowca. W 2001 roku przecitna
cukrownia podczas kampanii wytwarzaa 22 tys. ton cukru. W 2009
roku zaledwie 7 tysicy. Najwikszy polski zakad moe wyproduko
wa ponad 160 tys. ton cukru. Z kolei Krajowa Spka Cukrowa infor
mowaa (2009): Reforma rynku cukru wymusia zamknicie wielu
cukrowni. Po zakadach zostay maszyny, budynki, place. Co stanie
si z tym majtkiem? W wielu przypadkach nie wiadomo. Opustoszae
budynki niszczej, nie ma chtnych do ich kupienia czy wydzierawienia.
Bardzo czsto s rozkradane i dewastowane. Po wyczonych z produk
cji cukrowniach zostaj place, budynki, maszyny i ludzie. Ci ostatni
najczciej maj kopoty ze znalezieniem nowej pracy, gdy albo s
specjalistami od produkcji cukru, albo robotnikami o bardzo niskim
wyksztaceniu, ktrzy na dugo zasil szeregi bezrobotnych.
W efekcie autokratycznej, niemajcej nic wsplnego z ide wolnego
rynku decyzji urzdnikw Unii Europejskiej w marcu 2011 roku powsta
a sytuacja podbramkowa. Wzrost ceny ropy doprowadzi do powanego
wzrostu kosztw transportu cukru z trzciny cukrowej importowanej
z Ameryki Poudniowej i wywindowa cen cukru do 5-6 z za kilo
gram. I pomyle, e w latach 30. minionego wieku ogoszono konkurs
na chwytliwe haso reklamowe, by zwikszy popyt na cukier. Zwyciy
i zainkasowa nagrod 5000 z, wwczas - 1000 dolarw, znany pisarz
Melchior Wakowicz, hasem Cukier krzepi, co ulica warszawska na
tychmiast wzbogacia dopowiedzeniem: A wdka jeszcze lepiej.
Przedstawiony obraz upadku produkcji cukrownictwa jest jednym
z elementw sytuacji rolnictwa polskiego w wyniku procesu ekspreso
wej transformacji. Otwarcie granic dla importu wysoko subsydiowanej
ywnoci zmniejszyo zapotrzebowanie na polskie produkty rolnicze
o 20%; dochody rolnikw w 1993 roku w porwnaniu z rokiem 1988 roku
zmalay o 60% (Raport 1994). W bardzo niekorzystnej sytuacji znalaz
si publiczny sektor, Pastwowe Gospodarstwa Rolne, ktry dawa
Vi towarowej produkcji rolnictwa, 36% produkcji zb, 66% rzepaku,

157

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


43% ywca rzenego w przeliczenia na miso (.Rocznik Statystyczny
1989, GUS). Zosta on dotknity, tak jak wszystkie inne przedsibior
stwa pastwowe, zarwno trzykrotnym podniesieniem wysokoci
oprocentowania uprzednio zacignitych kredytw obrotowych i inwe
stycyjnych, jak i obcieniami podatkowymi. Jak pisze dr Ludwik Staszyski (1997, s. 62): Rwnie masowy import i przemyt napojw
alkoholowych pocign za sob upadek krajowego gorzelnictwa, kt
re byo rdem znacznych dochodw dla wielu PGR-w. Z pracy
w PGR-ach, liczc pracownikw i ich rodziny, utrzymywao si ok.
1,5 miliona osb. Ustaw z 19 wrzenia 1991 roku przekazano zarz
dzanie procesu prywatyzacji Pastwowych Gospodarstw Rolnych
Pastwowej Agencji Wasnoci Rolnej Skarbu Pastwa. Efektem by
upadek PGR-w, opisany przez ekonomist prof. Waldemara Michn
(1995): Ze wzgldw doktrynalnych PGR-y zostay poddane restryk
cjom gospodarczo-finansowym w stopniu, ktry spowodowa cakowite
bankructwo okoo poowy z tych gospodarstw rolnych. Bankructwo
wyrazio si w rozpadzie struktur gospodarczych, sprzeday majtku
produkcyjnego, zwolnieniach zag z pracy blisko poowy PGR-w (...)
Zwolnienia byy dla wikszoci pracownikw osobist tragedi. Dzie
sitki tysicy zwolnionych z PGR pozostay w budynkach mieszkal
nych oddalonych znacznie od miast i orodkw przemysowych. Do
dawnych osad PGR-w nie ma adnej komunikacji. Bezrobotni yj
wic bardzo czsto na pustkowiu. Nie da si ukry, e bya to decyzja
patologiczna, straty w gospodarce znacznie przekroczyy granice akcep
tacji spoecznej.

MEDIA
Bardzo wczenie, bo ju zgodnie z ustaw z dnia 22 marca 1990 roku
rozpocz si rwnie proces wyprzeday polskiej prasy. W wyniku
dziaania Komisji Likwidacyjnej RSW Prasa-Ksika-Ruch doprowa
dzono do powstania stu kilkudziesiciu wydawnictw. W wyniku kon
troli NIK-u stwierdzono, e 71 tytuw zostao rozdanych powstaym
spdzielniom dziennikarskim, a te, nie majc moliwoci finansowych
ich rozwijania, przekazyway je rnym spkom, ktre z kolei sprzeda
way je koncernom zagranicznym. Tutaj najwiksz aktywno wykaza
kapita zachodnioniemiecki (Bawaria), koncern prasowy Passauer Neue
Presse (obecnie Polskapresse). Ju w 1997 roku jego wasnoci byy
nastpujce czasopisma: Dziennik dzki , Express Ilustrowany
w odzi, Dziennik Zachodni w Katowicach, Trybuna lska w Kato
wicach, Gazeta Krakowska w Krakowie, Dziennik Polski w Krakowie,

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
.Dziennik Batycki w Gdasku, Wieczr Wybrzea w Gdasku, Gaicta Wrocawska we Wrocawiu, Gazeta Poznaska w Poznaniu, Express Poznaski w Poznaniu.
Nowymi inwestycjami tego koncernu w pierwszych latach XXI wieku
jest najwikszy polski tabloid Fakty (ok. 550 tys. nakadu) i Dzien
nik, w roku 2010 poczony z Gazet Prawn.
Drugi niemiecki koncern prasowy - Bertelsmann - ma udziay
w periodykach: Tele Magazyn, Telimena, Claudia, Naj, San
dra, Moje Mieszkanie, Majster. Kapita niemiecki kontroluje te
kolorowe periodyki dla kobiet i modziey. Wydawnictwo Bauer ju
w 2005 roku wydawao 32 tytuy o cznym jednorazowym nakadzie
8.3 min egzemplarzy. Miesiczny nakad tych egzemplarzy to 36 min
egzemplarzy. Cz koncernu Bertelsmann, wydawnictwo Gruner
Jahr Polska wydawao w 2005 roku 9 tytuw (Gogowski 2005, s. 140),
Wydawnictwo Axel Springer 20 podstawowych tytuw, a dodajc wy
dawnictwa specjalne, w sumie ponad 30 tytuw. Kolejne zagraniczne
wydawnictwo to Edipresse Polska, nalece do midzynarodowego
koncernu Edipresse Group, z 9 tytuami, Hachette Filipacchi, Maruard
Media Polska, Orkla Press z dominujcym udziaem Presspublica Hol
ding Norway, przez wiele lat, w wysokoci 51% udziau, wydawca Rzecz
pospolitej, sprzedanej jednak w poowie 2005 roku wydawnictwu
brytyjskiemu Mecom Group. Jest to jedna z nielicznych wysokonakadowych gazet starajca utrzyma rwnowag intelektualnego ekume
nicznego dyskursu, bdca w 49% wasnoci kapitau pastwowego.
Stale jednak istniej tendencje do sprywatyzowania tej czci4.
Z kolei podstawowa polska codzienna wielonakadowa Gazeta Wy
borcza, pocztkowo organ Solidarnoci, redagowana jest przez wybit
nego lewicowego, dziennikarza-polityka Adama Michnika. Jest ona
czoowym pismem tzw. Salonu, elity ksztatujcej zasady uwaane za
postpow, lewicowo-liberaln political correctness, i wasnoci wiel
kiej giedowej spki Agora. Udziaowcem w Agorze jest Cox Poland
Investement Inc., nalecy do amerykaskiego koncernu Cox Enter
prise Inc. Agora jest wacicielem 13 miesicznikw, dwch rocznikw,
4 gazet bezpatnych i lidera na rynku reklamy zewntrznej AMS S.A.
Prowadzi te portal Gazeta.pl i 28 regionalnych stacji radiowych.
Pierwszy numer Gazety Wyborczej, jako organu Solidarnoci, z sym
bolem tego zwizku na pierwszej stronie, ukaza si 8 maja 1989 roku.
Dokadnie 10 lat pniej spka Agora wesza na gied, a jej akcje,
4 W 2011 roku wydawca brytyjski sprzeda swj udzia polskiemu biznesmenowi, wa
cicielowi periodyka Przekrj. W ten sposb Rzeczpospolita jest w 100% wasnoci
polsk. Podobnie gazeta Dziennik zostaa sprzedana przez niemieckiego wydawc
polskiemu biznesmenowi i poczona z Gazet Prawn.

159

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wartoci po 50 z, otrzymao 1600 pracownikw. Ich cena po wejciu
na gied wielokrotnie wzrosa. Rafa Kasprw i Luiza Zalewska (1999)
pisz, e najwicej akcji otrzymay cztery osoby: Helena uczywo
(wiceprezes Agory), Piotr Niemczycki (wiceprezes Agory), Wanda Rapaczyska (prezes Agory), Juliusz Rawicz (wicenaczelny Gazety Wy
borczej^. Niewiele mniej ni milion akcji otrzymali te: Seweryn
Blumsztajn (kieruje lokalnymi dodatkami), Ernest Skalski (komenta
tor Gazety), Piotr Pacewicz (wicenaczelny Gazety). Rekordzist
jest Piotr Niemczycki, ktrego 1,7 miliona akcji warte jest ponad 80
milionw zotych. Helena uczywo staa si natomiast jedn z najbo
gatszych kobiet Polski. Pakiet akcji Niemczyckiego plasuje go wrd
najwikszych polskich inwestorw giedowych, midzy Michaem Soowiowem (wspwacicielem Echo Investment) a Sobiesawem Zasad,
znanym potentatem samochodowym (...) W gronie nowych milionerw
jest wielu znanych dziennikarzy Gazety Wyborczej: Micha Cichy,
Anna Bikont, Ewa Milewicz, Piotr Stasiski, Edward Krzemie, Joan
na Szczsna. Pakiety wartoci ponad 1 milion dolarw stay si take
wasnoci zaoyciela dziennika Zbigniewa Bujaka (doradcy politycz
nego) i Andrzeja Wajdy, reysera filmowego.
Autorzy cytowanego artykuu wymieniaj dalszych milionerw,
pracownikw sekretariatu, kierownikw dziaw, wacicieli akcji war
toci od 7,5 min z do 14,9 min zotych.
Jest to swoisty chichot historii. Ideowy zesp reprezentujcy ideolo
gi Solidarnoci, zwizku zawodowego walczcego o rwno, demokra
cj i godno robotnika w procesie pracy, o sprawiedliwo spoeczn
w akceptowalnej, nieprzesadnej stratyfikacji spoecznej, przeksztaca
si drog operacji giedowej w grup milionerw, w dalszym jednak cigu
redagujc gazet z emblematem czerwonego prostokta na pierwszej
stronie, akcentujcej jej lewicowy charakter. Jedynie naczelny redaktor
Adam Michnik nie uczestniczy w tym zbiorowym bogaceniu si, nie
akceptujc przydziau akcji dla siebie, czym wzbudzi szacunek ludzi
bardziej cenicych filozofi by ni mie.
Wymieniane powyej zagraniczne i polskie wydawnictwa w olbrzy
miej wikszoci reprezentuj postaw okrelan przez siebie jako postpowo-liberalna. Prasa prawicowa, katolicka poza tygodnikiem Go
Niedzielny, ma charakter mniejszociowy, sumarycznie ograniczony
nakad i silny negatywny nacisk propagandowy wikszoci prasy.
Warto jeszcze zwrci uwag, e ju w 1996 roku Passauer Neue
Presse kupia te dwie najwiksze drukarnie w Gdasku i Krakowie.
Generalnie mona wic stwierdzi, e wielonakadowa prasa zagra
nicznej wasnoci obejmuje ok. 80% caoci publikacji tego typu, w po
wanym stopniu oddziaujc na masy swoich czytelnikw.

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Czytelnictwo prasy codziennej jest jednak w Polsce mao rozpo
wszechnione. W wietle szeregu bada mona stwierdzi, e gazet
codzienn czyta przynajmniej 4 razy w tygodniu jedynie 35% spoecze**wa. Czytelnictwo wrd modziey jest jeszcze mniejsze. Miaem tu,
oczywicie nieistotne statystycznie, ale szokujce dowiadczenie 10 lat
temu w czasie rozmowy kwalifikacyjnej z kandydatem na wysze studia
z dziedziny zarzdzania. Na pytanie o czytelnictwo prasy odpowiedzia,
te oczywicie czyta codziennie. Na zapytanie, jak gazet, odpowiedzia,
e Gazet Stoeczn. Wyjaniem mu e jest to cz innej gazety,
pytajc o jej tytu. Nie zna go, mwic jednak, e to taka gruba ga
zeta". Na podpowied, e chyba chodzi o Gazet Wyborcz z radoci
potwierdzi t informacj. Ostatecznie jednak dosta si na studia, by
pniej nawet moim studentem. Wiem, e obecnie jest ksigowym duej
firmy w Londynie, osiedli si na stae za granic, ma ju mieszkanie
i rodzin. Sdz, e w dalszym cigu nie czyta gazet.
Faktem jest, e podstawowym rdem informacji spoecznej jest
telewizja. Szereg bada potwierdza, e przecitny obywatel spdza
3 godziny dziennie przed telewizorem. Oczywicie podprogowe oddzia
ywanie tego medium jest bardzo silne, std te stawiana teza, e organy
pastwowe powinny jednak w ograniczony, ale efektywny sposb je
kontrolowa. Zesp redaktorw Rzeczpospolitej obserwowa przez
kolejne 6 dni w 2000 roku filmy w czterech gwnych polskich stacjach
telewizyjnych: dwch pastwowych (TV1 i TV2) i dwch prywatnych
(Polsat i TVN). Wyniki tej obserwacji przedstawia ponisze zestawienie.
Tabela 7. Zestawienie liczby scen przemocy w filmach

Liczba scen przemocy

Liczba zamordowanych osb (trupw)

1401

138

TVN

962

125

TV1

479

112

TV2

381

58

3150

433

Polsat

R azem

rdo: Przemoc i zbrodnia (2000).

Wpyw tego rodzaju filmw na ksztatowanie postaw spoecznych mo


dziey jest zbadany. Ma on rwnie odzwierciedlenie w statystyce prze
stpczoci w szkoach wszelkiego typu. Liczba przestpstw w szkoach

161

162

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


stale powanie ronie. Ze statystyki Komendy Gwnej Policji (2010)
wynika, e w szkoach podstawowych i gimnazjach w roku 2004 byo
ich 17,3 tys. przestpstw, w 2009 ju 21 tys., a w 2010 roku 26,2 tysi
cy. O blisko 60% wzrosa od roku 2009 liczba cikich przestpstw,
takich jak wymuszenie rozbjnicze. Z zestawienia Komendy Gwnej
Policji wynika, e kadego dnia roku szkolnego jest w Polsce pobity je
den nauczyciel. Polskie szkoy zamieniaj si w niebezpieczne orodki,
strzeone przez firmy ochroniarskie i system monitoringu. Jednocze
nie rzd wycofa z programu szkolnego Zero tolerancji dla przemocy
w szkole i obowizku noszenia mundurkw. Jest to efekt oficjalnej,
liberalnej polityki ludzie s tacy, jacy s, nie jest rzecz rzdu ich
zmienianie. Powstaje jednak pytanie, czy odnosi si to te do modziey.
A co z resocjalizacj przestpcw?

BRYGADY MARRIOTTA"
Kolejnym zjawiskiem procesu transformacji bya powana aktywno
zagranicznych doradcw, w potocznym jzyku nazywanych Brygadami
Marriotta od nazwy luksusowego hotelu, w ktrym z reguy zamiesz
kiwali w czasie pobytu w Warszawie. Byli swoistym symbolem naiwnej
wiary w przewag kompetencyjn zagranicznych specjalistw. W la
tach 1990-1992 niektre projekty programu rozwoju ONZ, cznie
z kierowanym przeze mnie, zostay dotknite okresow nieobecnoci
niektrych zatrudnionych ekspertw, ktrzy prosili o bezpatne urlopy
na okres paru tygodni. Okazao si, e dostawali oni bardzo intratne,
znacznie finansowo korzystniejsze ni praca w ONZ, propozycje okre
sowego doradztwa w pokomunistycznej Europie Centralnej. Jeden
z nich, nawiasem mwic absolutnie nienalecy do czowki konsultan
tw, po 7-tygodniowym pobycie szczegowo opowiedzia mi o swojej
pracy, fenomenalnych zarobkach (40 tys. dolarw plus zwrcenie kosz
tw dojazdu i zakwaterowania) i luksusie warunkw pobytu w najlep
szych hotelach w Polsce.
Udao mi si dosta opracowania jednego z zagranicznych konsul
tantw dotyczce trzech przedsibiorstw. Stwierdziem, e wszystkie s
niemal jednakowe, ze zmiennymi danymi, ale ze swoistym plagiatem
analizy i wnioskw. Mam kopie tych opinii i zdecydowanie stwierdzam,
e nie s one warte ceny, jak za nie zapacono. Znam wielu polskich
ekonomistw i socjologw mieszkajcych wwczas w Polsce, ale maj
cych ju praktyk zagraniczn, ktrzy za V io tej ceny przeprowadziliby
lepsz analiz usprawniajc.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Podstaw pracy zagranicznych zespow oceniajcych warto
przedsibiorstw do prywatyzacji kapitaowej byy wymogi polskich
kredytodawcw - Banku wiatowego i Midzynarodowego Funduszu
Walutowego i bankw komercyjnych. Koszty pracy tych zespow byy
wrcz astronomiczne
Ta forma ekonomicznej eksploatacji bya zdecydowanie negatywnie
oceniana przez rodowisko Kultury paryskiej. Redaktor Jerzy Giedroyc opublikowa rozmow na ten temat z prof. Zygmuntem Nagr
skim (1992), wybitnym emigracyjnym socjologiem i politologiem, twrc
Centre for International Leadership, ktry stwierdzi, e Niestety
dua cz funduszy idzie nie na bezporedni pomoc gospodarcz, ale
na opacenie konsultantw. Wikszo z nich to ludzie niezorientowani
w sytuacji politycznej i gospodarczej Polski. Obserwuj cae plejady eks
pertw, ktrzy przyjedaj do Polski, wynajmuj pokoje w Marriocie
i pisz raporty nie bardzo odpowiadajce polskiej rzeczywistoci. I na
tym koczy si ich dziaalno. Pniej na tej podstawie powstaj kon
cepcje nie do zrealizowania w Polsce.
Z wielkiej liczby krytycznych opisw tego typu patologii w polskiej
krajowej i emigracyjnej, a take zagranicznej prasy i protokw kon
trolnych NIK-u przytocz tylko dwa przykady. Redaktor tygodnika
Solidarno Teresa Kuczyska (1993) opisaa histori umowy z Ban
kiem wiatowym na projekt promocji i zatrudnienia i usug zwiza
nych z zatrudnieniem. Umowa na 100 min dolarw bya napisana tylko
po angielsku (podobno bya to praktyka wprowadzona przez min. Leszka
Balcerowicza), bez polskiej oceny prawnej. W opinii kontrolerw NIK-u
umowa bya zdecydowanie niekorzystna dla strony polskiej, jeli cho
dzi o warunki oprocentowania poyczki i specyficzne wymogi. Do nas
nalea obowizek poyczkobiorcy do zatrudniania konsultantw
z kwalifikacjami zadowalajcymi Bank wiatowy, ponadto obowizek
realizowania poyczki zgodnie z harmonogramem zadowalajcym Bank
wiatowy. W pierwszym kwartale dziaania umowy wykorzystano je
dynie 2% sumy poyczki, 2 miliony dolarw wydano na zaliczki zaku
pw zagranicznych kontrahentw wskazanych przez Bank wiatowy,
ale koszt odsetek i opat za gotowo wynis 43,4 mld starych zo
tych. Paca zagranicznych konsultantw zostaa powszechnie ustalona
na od 20 do 25 tysicy dolarw za osobo-miesic, cznie z narzutem
firmy zatrudniajcej konsultanta, z reguy z zakwaterowaniem w hote
lu, wwczas najdroszym, amerykaskim, piciogwiazdkowym hotelu
warszawskim Marriott, a w innych miastach take w najlepszych i naj
droszych hotelach.
Kuczyska (1994) przekazuje opini amerykaskiego publicysty Wall
Street Journal Barryego Newmana: Teraz, kiedy rzeczy rozpatruje

163

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


si z dystansu, wida, jak wiele z tych programw byo naiwnych, nie
przystosowanych do postkomunistycznej rzeczywistoci, jednake nic
nie powstrzymywao zachodnich doradcw od pobierania wspaniaych
honorariw, pokrywanych z pienidzy poyczanych tym krajom i od
pomagania sobie co najmniej w takim samym stopniu, jak pomagali
Polsce. Teresa Kuczyska podaje znane sobie przykady doradztwa:
klasyfikowania misa, sposobu ogrzewania domw, instalowania pocz
ty elektronicznej, pracy parlamentu. Typow metod pracy tych kon
sultantw byo organizowanie wielkich zebra i prowadzenie wykadu
za pomoc wywietlanych slajdw lub pisanie (po angielsku) o restruk
turalizacji. Ironicznie pisze, e Ignorancja nie powstrzymuje adnego
z nich przed udzielaniem rad za 1200 dolarw dziennie.
Czytajc cytowany artyku, wspominam swoj prac w Afryce, gdzie
ju w 1986 roku rozpoczto informatyzacj administracji centralnej.
Przy moim projekcie pracowaa amerykaska wolontariuszka (polskie
go pochodzenia) prowadzca kursy informatyki dla miejscowej kadry.
Jako wolontariusz otrzymywaa ona 600 dolarw miesicznie, pracujc
z penym entuzjazmem.
Omwione konkretne przykady patologii bankructwa i prywaty
zacji stanowi jedynie uamek procesu obejmujcego rwnie przemys
zbrojeniowy, wkienniczy (pena utrata przemysu dzkiego), powa
n cz przemysu energetycznego, przemys stoczniowy, gospodark
morsk, przemys piwowarski, doprowadzajc do specyficznej struktury
kapitalizmu w Polsce, ze zdecydowan, okrelam j jako absolutnie
nadmiern, przewag kapitau zagranicznego w finansach, przemyle
wyszej techniki i wielkim handlu.
Proces prywatyzacji przedsibiorstw Skarbu Pastwa zosta wic
posunity bardzo daleko. Biorc pod uwag, e doprowadzono do ban
kructwa lub sprywatyzowano najbardziej dochodowe przedsibiorstwa
(produkcja wyszej techniki, banki, wielki handel), wkad zysku sektora
pastwowego do budetu pastwa nie jest relatywnie duy, co stanowi
jedn z przyczyn staego deficytu i narastajcego dugu pastwowego.
Najwiksza polska prywatyzacja to sprzeda Telekomunikacji Pol
skiej S.A. pastwowej firmie France Telecom za 21 mld 766 tys. zo
tych. Bya to oczywicie nie prywatyzacja w dosownym tego sowa
znaczeniu, a denacjonalizacja, a zdaniem prof. Jerzego Urbanowicza
z PAN (2011) sprzeda systemu sieci bezpieczestwa narodowego z sys
temem obrony kraju na czas wojny. Przy okazji tej transakcji ofiarowa
no Francuzom strategiczn spk Emitel, administrujc naziemn
infrastruktur radiowo-telewizyjn w naszym kraju. A do ostatniego
posiedzenia rzdu Jerzego Buzka (4 lipca 2000 roku) toczya si walka
w sprawie sprzeday polskiej telefonii. Okazao si, e polskie suby
- Urzd Ochrony Pastwa i Wojskowe Suby Informacyjne - zdajc

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
sobie spraw z roli sieci narodowych, nie popary ekspertw wniosku
jcych rezygnacj z tej transakcji ze wzgldu na bezpieczestwo kraju.
Co gorzej, podpisana 25 lipca 2000 roku umowa o sprzeday 35%
udziaw w Telekomunikacji Polskiej S.A. nie zawieraa klauzuli za
kazujcej odsprzeday fragmentw tej spki bez zgody pastwa pol
skiego. Francuzi w marcu 2011 roku sprzedali spk Emitel firmie
Montagu IV. Jest ona znana z kupna polskiej spki Energis, dziaaj
cej w ramach PKP i odsprzedania jej via angielski fundusz Innova
rosyjskiej GTS. Inna rzecz, e marszaek Bronisaw Komorowski, pe
nicy ju funkcj prezydenta RP, po nagej mierci prezydenta Lecha
Kaczyskiego akceptowa ustaw, niepodpisan uprzednio przez byego
prezydenta, likwidujc w ogle list spek strategicznych w Polsce.
Wynikaoby z tego, e w aktualnej sytuacji politycznej, po akceptacji
traktatu lizboskiego, przestao istnie nawet pojcie indywidualnego
zagroenia bezpieczestwa Polski.
Druga, dua kontrowersyjna transakcja to sprzeda czci PZU
firmie Eureko i pniejsza umowa o odkupieniu czci udziau. Kolejne
due sprzedae to cz akcji PKO BP w 1994 roku za 7,6 mld z oraz
cz akcji Polskiej Grupy Energetycznej za 4 mld zotych.

MEDIALNA I PROFESJONALNA KRYTYKA


Polityka gospodarcza programu Sorosa-Sachsa-Balcerowicza spotkaa
si z bardzo daleko idcym poparciem medialnym pism wielonakadowych, telewizji i radia. Uksztatowaa si atmosfera wysokiego uznania
dla zagranicznych autorw projektu reformy, majca rdo w kom
pleksie niszoci polskiego spoeczestwa w stosunku do wspaniaego
bogatego Zachodu. Wrcz z entuzjazmem program Sorosa-Sachsa ak
ceptoway autorytety spoeczne - trzej, jak ich nazywa Sachs, Strate
dzy Solidarnoci : Bronisaw Geremek, Jacek Kuro, Adam Michnik,
a ponadto: przywdca NSZZ Solidarno Lech Wasa (nawiasem
mwic, podobnie jak trzej uprzednio wymienieni otwarcie przyznajcy
si do zupenego braku wiedzy ekonomicznej), pierwszy niepartyjny
premier Tadeusz Mazowiecki (rwnie niemajcy nie tylko wiedzy
ekonomicznej, ale i adnej praktyki kierowania zespoami ludzkimi
w ramach administracji publicznej), jego doradca ekonomiczny Walde
mar Kuczyski, obok wiedzy ekonomicznej (ksika Agonia systemu
1996) niemajcy ani praktyki kierowniczej, ani w ogle administracyj
nej; koalicja parlamentarna - OKP (Solidarno) SD, PSL - rwnie
w decydujcej wikszoci pozbawiona wiedzy ekonomicznej, akceptu
jca odpowiednie ustawy, zdaniem pniejszego marszaka Sejmu

165

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Aleksandra Maachowskiego (1994) bez gbszego zrozumienia, wrcz
Jak barany, autorytety rodowiska postkomunistycznego, m.in. Mie
czysaw Rakowski, Ireneusz Sekua, Jerzy Urban, i liczna grupa boga
ccych si w procesie nomenklaturowej prywatyzacji byej ekono
micznej elity partyjnej, wysokonakadowa prasa, TV i radio, podprogowo oficjalnie i medialnie indoktrynowana masa spoeczestwa wie
rzcego licznym zapewnieniom o perspektywach szybkiego dojcia do
wymarzonego standardu zachodniego. Ten zestaw autorytetw spoecz
no-politycznych i upowszechniona wiara w cudowny program Sachsa
(tylko procznej rekonstrukcji bez adnych wyrzecze i cierpie) nie
wtpliwie ograniczay efektywno powanej, rzeczowej krytyki wielu
wybitnych uczonych i praktykw zarwno polskich, jak i zagranicznych.
Tomasz Sypniewski w Tygodniku Solidarno 12 sierpnia 1996
roku wspomina: Wyraenie wtpliwoci co do sensu wprowadzenia
reform a la Soros-Sachs-Balcerowicz w roku 1990 i kilku nastpnych
w pewnych rodowiskach rwnao si mierci cywilnej. Wszyscy popie
rali reformy i ju. Bezrobocie doszo do 3 milionw - wszyscy nadal
popierali reformy. Obszar ubstwa i ndzy obj poow spoeczestwa
- wszyscy nadal popierali.
Jednak nie wszyscy, bo na profesjonalnych zebraniach naukowych
pojawiay si bardzo liczne gosy krytyczne. Podobnie w publikacjach
naukowych, w prasie ekonomicznej, w niskonakadowych pismach,
a czasem i w prasie wysokonakadowej pojawiay si artykuy, wywiady,
dyskusje negatywnie oceniajce koncepcj Wielkiego Przeomu.
Sdz, e z niezwykle bogatej, kompetentnej literatury krytycznie
oceniajcej dziaania w dziedzinie transformacji gospodarczej warto
przedstawi wybrane pozycje dotyczce elementw zasugujcych na
okrelenie ich jako patologiczne w wietle przyjtej definicji.
Na Zjedzie Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, w listopadzie
1989 roku, krytycznie oceniano efektywno neoliberalizmu, wiar,
e mechanizm rynkowy zapewni stabiln i szybk rwnowag. Expressis
uerbis porwnywano rewolucjonizm koncepcji komunizmu z rewolu
cjonizmem ekonomicznego liberalizmu. Prezes Polskiego Towarzystwa
Ekonomicznego, przewodniczcy Zjazdu, prof. Zdzisaw Sadowski na
jego zakoczenie przestrzega przed now religi rynku, bo to jest prosta
droga do ruiny (Jezioraski 1989).
Podobnie w ogoszonym w Polityce 16 grudnia 1989 roku licie
otwartym profesorzy, docenci i doktorzy katedr finansw wyszych
uczelni ekonomicznych, stanowicy 80% tej populacji w Polsce, akcep
tujc zaoenia procesu transformacji z gospodarki planowej do wolno
rynkowej, domagali si jednak uprzednich dziaa preparacyjnych.
Nie mona jednak, naszym zdaniem, wprowadzi w Polsce penej go
spodarki rynkowej w istniejcych warunkach nadmiernej monopolizacji

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
gospodarki, ogromnych niedoborw, anachronicznego systemu finan
sowego i monetarnego. Sugerowali przygotowanie przedpola przez
intensywny proces demonopolizacji gospodarki, racjonaln form
zmiany struktury wasnoci, reform systemu finansowego i monetar
nego. Przeciwstawiali si te polityce Balcerowicza w dziedzinie walki
z inflacj: Najskuteczniejszym sposobem walki z inflacj jest podjcie
energicznych stara o rozwj produkcji rynkowej i usug dla ludnoci.
Zdecydowanie krytykowali rwnie ograniczenie roli pastwa w go
spodarce.
Ten rzeczowy apel naukowcw nie spotka si z adn reakcj ze
strony rzdu. W ten sposb zapocztkowano aktualn do chwili obec
nej (2011), praktyk centrum administracji, objawiajc si w czstym
pomijaniu milczeniem zbiorowych listw otwartych czy krytycznych
uchwa profesjonalnych i naukowych rodowisk. Ta postawa bya przed
miotem ostrej krytyki byego sekretarza Polskiego Towarzystwa Eko
nomicznego prof. Rafaa Krawczyka, usunitego z tego stanowiska
w okresie stanu wojennego w 1981 roku. Pisa on w pimie Konfronta
cje (nr 10,1990): Z powodw czysto psychologicznych ekipa premiera
Mazowieckiego nie jest w stanie pj dalej. Ona mnie zadziwia. Jest
gucha na krytyk. Im bardziej jest krytykowana, tym bardziej chce
udowodni, e wszystko jest po jej myli.
Profesor Krawczyk uwaa za bdn koncepcj skupienia si na
walce z inflacj przy zaniedbaniu innych problemw. Przytoczy przy
kad polityki dyktatora Portugalii Antonio de 01iveira Salazara: By
podobnie jak Leszek Balcerowicz profesorem ekonomii, by do tego monetaryst i przede wszystkim broni kursu escudo. Co z tego wyniko?
30 lat stagnacji Portugalii, cho escudo byo najmocniejsz walut
Europy.
Przedmiotem dalszej krytyki bya polityka niezwykego wzrostu
oprocentowania zacignitych ju kredytw, pograjca m.in. pro
dukcj roln. Jzef Kumierek, wybitny publicysta specjalizujcy si
w polityce rolnej pisze w Gazecie Wyborczej (10-11 lutego 1990):
Zapewnienia premiera Mazowieckiego z 18 stycznia, e rzd nie pro
wadzi antyrolniczej polityki, s przecie, grzecznie mwic, hasem
bez pokrycia. Co o tej polityce i takim goosownym zapewnieniom ma
powiedzie rolnik, ktry zawierzy rzdowi w padzierniku i zakupi
50 cielt, aby za 18-20 miesicy dostarczy spoeczestwu 25 ton wo
owiny, skr dla przemysu garbarskiego i koci do przemysu byemu
ministrowi Wilczkowi? Styczniowy procent od poyczki zacignitej
w listopadzie pore mu ju nie zysk, ale cay dochd. Nie bdzie w maju,
czerwcu 1991 roku 25 ton woowiny z tego gospodarstwa, obawiam si,
e nie bdzie ju nawet tego gospodarstwa. C z tego, e minister bez
teki, Kuczyski, zapewnia, e rzd trzyma rk na pulsie, gdy nie

167

El

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wyczuwa jak z tego rynku wycieka krew jego gwnego dostawcy rolnika producenta. Rolnicy producenci to ostatnia grupa zawodowa,
ktrej chce si pracowa, ktra wicej daje, ni da, ktra jest ostat
ni szans Polakw.
27 czerwca 1991 roku odby si w Warszawie Nadzwyczajny Zjazd
Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, potnej organizacji zrzesza
jcej 50 tys. ekonomistw. By on terenem rzeczowej, zdecydowanej
krytyki dziaalnoci ministra Balcerowicza, nawiasem mwic niegdy
wiceprezesa tego Towarzystwa, zastpc prezesa Zdzisawa Sadow
skiego. W kocowej rezolucji czytamy: Nadzwyczajny Zjazd PTE wy
raa najwysze zaniepokojenie rozwojem sytuacji gospodarczej kraju.
Drugi ju rok trwa i pogbia si spadek produkcji. Rosnca liczba
przedsibiorstw pastwowych znajduje si w krytycznej sytuacji, spo
wodowanej gwnie przez nadmiernie restryktywn polityk pieni
n i fiskaln oraz zbyt liberaln polityk importow. Wskutek recesji
nastpio zaamanie si budetu pastwa. Stale ronie bezrobocie.
Trwa powana inflacja. Obnia si gwatownie poziom ycia duych
grup spoecznych. Wszystko to stwarza bezporednie zagroenie dla
powodzenia przeksztace systemowych (...) Popierajc w peni zasady
liberalizmu, a wic wolnoci jednostki, swobod dziaalnoci gospodar
czej, tolerancj i demokratyzm, uwaamy, e nie dadz si one realizowa
w warunkach masowego bezrobocia i gbokich nierwnoci poziomu
ycia. Wolny rynek (...) nie uwolni od potrzeby prowadzenia polityki
rolnej i przemysowej.
Witold Gadomski, ekonomista, obecnie wsppracownik Gazety
Wyborczej, w roku 1991 pose z ramienia Kongresu Liberalno-Demokratycznego w tygodniku Spotkania dnia 23 listopada 1991 roku
ostro skrytykowa ministra finansw: Leszek Balcerowicz nie mia
zreszt rwnie wizji tego, co czeka gospodark. Wybra si w podr
w nieznane bez adnego przygotowania politycznego i z dowiadcze
niami zdolnego pracownika akademickiego. ywej gospodarki nie zna
i mam wtpliwoci, czy rozumia specyfik pastwowych przedsi
biorstw. Wszystkie jego prognozy okazay si bdne, jeli mierzy je
odchyleniem wynikw rzeczywistych od planowanych. (...) W roku bie
cym przewidywania ludzi Balcerowicza okazay si jeszcze bardziej
nietrafione i to w dodatku w d.
Podobn ocen zespou ministra Balcerowicza prezentuje prof. Mie
czysaw Nasiowski (autor dziea Gospodarka rynkowa, publikowanego
od 1992 roku w 6 wydaniach) na posiedzeniu Rady Gospodarczej Cen
tralnego Urzdu Planowania (Zycie Gospodarcze, 24 marca 1991 roku).
Jego zdaniem, aby prowadzi racjonaln polityk gospodarcz, trzeba
doskonale zna realia gospodarcze. Trzeba wiedzie, gdzie mona,

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
a gdzie nie mona stosowa radykalne rodki. Tej wiedzy o gospodarczej
rzeczywistoci ekipie Balcerowicza brakowao i ndal brakuje. Zast
puje j niezachwiana wiara w dugookresowy radykalizm na caym
froncie, cho - jak si wydaje - nieodzowna kuracja uderzeniowa nie
powinna trwa duej ni p roku, bo wicej nie wytrzyma adne
spoeczestwo.
Prezesa Stronnictwa Pracy, Wadysawa Si-Nowickiego niepokoi
(Gos Opozycji, 28 padziernika 1990), e kapitalici zachodni s
tak bardzo zadowoleni z programu Balcerowicza. Dla mnie to bardziej
ostrzeenie ni pocieszenie. Program ten okazuje si korzystniejszy
dla Zachodu ni dla nas. W dodatku czyim kosztem wciela si go w y
cie? Kosztem zbiednienia spoeczestwa polskiego, niedojadania przez
powane grupy ludzi, zych warunkw ekonomicznych starcw, dzieci
i modziey. Na to wszystko Zachd pozostaje obojtny, bo wszdzie
obowizuje znana prawda, e jestemy ogromnie cierpliwi na cierpienia
naszych blinich.
Dziaacz Solidarnoci, ekonomista Sawomir Dbrowski (1993) oce
nia sytuacj materialn spoeczestwa w wietle procesu inflacji, kt
ra, jak pisze: zagrabia wieloletnie oszczdnoci. Najwicej ucierpiay
oszczdnoci dolarowe, ktre na koniec 1988 roku byy oceniane na
7-15 miliardw, stanowic okoo 80% wszystkich oszczdnoci pieni
nych. W latach 1989-1992 ceny wzrosy 70-krotnie, a cena dolara 5 razy,
czyli nominalna cena dolara zmalaa w tym okresie 14 razy. Znacznie
ucierpiay rwnie oszczdnoci zotwkowe. Pace realne zmalay w cigu
ostatnich czterech lat ok. 30%.
Ekonomista dr Janusz Szewczak (1992) jest zdania, e bdem pol
skiej polityki gospodarczej jest neoliberalna wiara w samoregulacyjn
rol wolnego rynku. Powouje si na efektywno rozwoju powojennej
Zachodniej Europy i Tygrysw Wschodu: Gwn si tworzc kli
mat przedsibiorczoci i aktywnoci gospodarczej byo wanie aktywne
pastwo i mdry rzd. Wszystkie te pastwa, jak Niemcy, Japonia,
Tajwan, Korea Poudniowa przyjy zalotnie, e rynkiem naley kiero
wa, a inicjatywa powinna si rozwija zgodnie z zaoeniami strategii
rzdowej, a nie wbrew niej czy te cakowicie od niej niezalenie.
Szczegln wag ma opinia jednego z najwybitniejszych profesorw
Wydziau Zarzdzania Uniwersytetu Warszawskiego, Andrzeja Zawi
laka, ktry by ministrem przemysu w rzdzie Jana Krzysztofa Bie
leckiego w 1991 roku. Zrezygnowa ze swego stanowiska, tumaczc,
e nie moe akceptowa akcji dobijania przemysu w wyniku polityki
zespou Balcerowicza. W licznych wypowiedziach prasowych dobitnie
przedstawia swoj negatywn opini. W wywiadzie dla Ekspresu Wie
czornego (16-18 sierpnia 1991) mwi: Tak mamy teraz sytuacj, e

169

MSEM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


jak nigdy dotd tak wiele nie zaleao od doktrynerstwa tak niewielu.
Jeli si tego nie zmieni, to w krtkim czasie nastpi odprzemysowienie
Polski. Znajdziemy si w grupie krajw ubogich, zacofanych (...) Prak
tyka Ministerstwa Finansw ma rujnujce, dewastujce skutki dla
polskiego przemysu. Zosta on potraktowany jak narkoman, ktrego
chciano wyleczy jednorazowym pozbawieniem narkotykw. Przy ta
kiej kuracji narkoman padnie.
Profesor Andrzej Zawilak trafnie zwraca uwaga, e stale jestemy
poddawani agresji ekonomicznej z niespodziewanych stron. Mylenie
kategoriami narodowymi jest wic bardzo wane. W wywiadzie dla ty
godnika Wprost (6 padziernika 1991) szerzej omawia aktualn po
lityk gospodarcz: Z nasz obecn strategi gospodarcz jest troch
tak jak z czowiekiem, ktry postanowi zadba tylko o jedn stron
swego rozwoju. Jak we wszystkim tak i w rozwoju gospodarczym po
trzebna jest harmonia. Tymczasem nasza strategia gospodarcza pod
porzdkowana jest bezwzgldnie tylko jednej idei - walce z inflacj
wedug recepty Banku wiatowego. Co gorsze sukces, ktry w walce
z inflacj odnielimy, utwierdzi architektw tej strategii w przeko
naniu, e jest to jedynie suszna droga. Tymczasem ju teraz mamy
do czynienia z niebezpiecznym deficytem budetowym i gbok rece
sj, ktra - co najbardziej dramatyczne - uderza najsilniej w najcen
niejsze brane naszego przemysu (przemys lotniczy, elektroniczny,
stoczniowy). Jeeli szybko nie wycigniemy wnioskw z tego, co si
dzieje, grozi nam dramatyczny fina, taki choby jak odprzemysowie
nie gospodarki. Skuteczna polityka przemysowa w aktualnych realiach
naszej gospodarki polega musi na ingerencji pastwa w gospodark;
jestem liberaem z przekonania, ale jestem te realist.
Profesor Witold Trzeciakowski, przewodniczcy Rady Ekonomicznej
przy Radzie Ministrw rzdu Tadeusza Mazowieckiego, najpowaniejszy
kandydat na ministra finansw, do ktrego wysaem list z Burundi, za
wierajcy opis cynizmu biznesmenw koncernw zachodnich, w wywia
dzie dla ycia Gospodarczego (22 grudnia 1991) wyliczy podstawowe
bdy transformacji:
brak sprecyzowania modelu, jaki chcemy osign,
wiara w uniwersaln moc metody szokowej (rewolucyjnej),
brak polityki sanacji dziaalnoci przedsibiorstw pastwowych
(skrajny antyinterwencjonizm), odmienny od praktyki Francji, Woch,
Austrii (przykad wietnie pracujcego przedsibiorstwa pastwo
wego Renault w Paryu),
popieszna prywatyzacja,
korzystanie przede wszystkim z doradcw zagranicznych, ex occidente
lux jako reakcja na poprzedni regu ex oriente lux.

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Krytyczn ocen polityki importowej przedstawia grupa ekonomi
stw: prof. Marian Guzek z Instytutu Koniunktur i Cen, dr hab. z Aka
demii Ekonomicznej w Poznaniu, dr Jzef Biskup z SGH w Warsza
wie, Andrzej Cichocki, dyrektor przedsibiorstwa Interagra, Mariusz
Sowiski, dyrektor przedsibiorstwa Prima. Opublikowali oni w 1991
roku artyku Program na okres transformacji, ostrzegajc, e aktualny
kryzys - wysokie bezrobocie, spadajca produkcja i radykalne obnienie
stopy yciowej - stanowi prognoz utrwalonej sytuacji Polski w stosunku
do Europy, podobnej do Meksyku w stosunku do USA.
Szczeglnie krytycznie oceniaj otwarcia na import kosztem wasnej
produkcji: Jeeli nard polski kiedykolwiek y ponad stan, to wanie
- o paradoksie - obecnie. Za importowan warto dbr konsumpcyj
nych paci bowiem cen podwjn. Po pierwsze traci resztki zasobw
dewizowych na import dbr konsumpcyjnych, zawsze adnie opakowa
nych, czsto jednak tandetnych. Za ten import paci po raz drugi bez
robociem i niszczeniem krajowej wytwrczoci, ktr latami trzeba
bdzie odbudowywa. Setki milionw dolarw, ktre mogyby by za
inwestowane w prawdziw, a niepolegajc na niszczeniu, restruktu
ryzacj, ktre mona by byo przeznaczy na zakup urzdze podnosz
cej konkurencyjno polskiej gospodarki, ju zostay zmarnowane na
import oranady i samochodw. Te zmarnowane zasoby dewizowe wy
wouj jednak bezrobocie i staj si przyczyn zamykania zakadw,
a co za tym idzie, ograniczanie wydatkw pastwa rwnie na szkoy,
szpitale i przedszkola.
Miaem mono sprawdzenia trafnoci tej opinii w czasie wizyty
w Polsce (mieszkaem wwczas w Kanadzie) na wiosn 1990 roku, gdy
pamitajc wietn polsk wod mineraln Mazowszank, chciaem j
kupi i okazao si, e w sklepie jest tylko jaka kolorowa zielona albo
czerwona woda niemiecka. Gdy pamitajc o wietnej jakoci pasty do
zbw Pollena, poprosiem o ni, zaproponowano mi Colgate. Gdy w dal
szym, cigu domagaem si Polleny, uprzejma ekspedientka owiadczy
a, e poszuka jej w magazynie. Szczliwie znalaza, jak powiedziaa,
ju ostatni tubk. Zapaciem za ni tylko prawie trzy razy mniej ni
wynosia cena Colgate. Wacicielka sklepu poinformowaa mnie, e jed
nak brak pasty Pollena jest korzystniejszy dla niej, bo ma wyszy zysk
ze sprzeday. Byem zaskoczony, a jednoczenie ugruntowany w swojej
wiadomoci o nonsensownym poddawaniu si niekorzystnej dla pol
skiego konsumenta konkurencji zachodniego kapitau.
Kolejn negatywn opini znajdujemy w opublikowanej dnia 12 stycz
nia 1990 roku w yciu Gospodarczym ekspertyzie Polskiego Towa
rzystwa Ekonomicznego, opracowanej na zamwienie Komitetu Bada
Naukowych. Pitnastoosobowy zesp pod kierownictwem prof. Zdzisawa

171

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
wiatowej. Pniejszy okres prohibicji sta si pocztkiem budowy
wielkich fortun opartych na przemycie i gangsterskich porachunkach.
Nastpi okres degeneracji moralnej wiata kapitau, ktrego sanacja
bya dugotrwaym procesem, ale, jak to wynika choby z opisanych
wyej dowiadcze afrykaskich (Uganda, Rwanda, Kongo), a take
relacji z polsk transformacj, nie daa satysfakcjonujcych rezulta
tw. Etyka biznesu jest przedmiotem analiz naukowych i deklaracji
wielkich koncernw, nieraz majcych nawet swoje wewntrzne Karty
Etyki, ale praktyka walki konkurencyjnej i pogoni za zyskiem znajduje
si czsto poza elementarnymi reguami fair play.
Ciekawa jest opinia Adama Glapiskiego dotyczca wyboru drogi
transformacji. Pisze on w Gazecie Polskiej w 1998 roku, e byy trzy
drogi do wyboru: azjatycka (Korea, Japonia), gdzie pastwo bardzo sil
nie stymuluje rozwj wasnego przemysu prywatnego, amerykaska
- wci istnieje tam bardzo duy liberalizm gospodarczy - i europejska z ogromn, mocno nieefektywn biurokracj. Polsce, majcej po czasach
PRL scentralizowan pastwow gospodark, najbardziej opacao si
obra drog azjatyck. (...) Przegapilimy drog na szybki rozwj.
Ostr krytyk Balcerowiczowskiej praktyki transformacji przed
stawi minister spraw wewntrznych w latach 1991-1992 i pniejszy
wiceminister obrony Antoni Macierewicz (1991). W mojej diagnozie
sytuacja wyglda tak, e w sferze struktury spoeczno-politycznej
w Magdalence zgodzono si, e warstw kapitalistyczn w Polsce bdzie
bya nomenklatura. To byo zaplecze koncepcyjne tej wersji wielkiego
procesu transformacji przejcia od socjalizmu do systemu rynkowego
i z tym siy biorce udzia w Magdalence zgodziy si. Gruba kreska
ju bya tylko zewntrznym przejawem, oson, dziki ktrej ten pro
ces mg si odbywa. (...) Mwienie o kapitalizmie czy wolnym rynku
bez stworzenia przed tym silnej i bezwzgldnie dziaajcej infrastruk
tury si finansowych jest paranoj! Jest czym w ogle niespotykanym,
jest stworzeniem z Polski wielkiego terenu do rabunku dla silniejszych
i bardziej cwanych. Dotyczy to caej infrastruktury bankowej. Przecie
zupenie wiadomie - wanie w duchu filozofii magdalenkowej - w du
chu uwaszczenia nomenklatury - odwrcono tu kolejno krokw,
pozostawiajc ca infrastruktur bankow na koniec, podobnie jak
spraw policji czy sub finansowych. Po co? Po to, eby ci ludzie mogli
bezkarnie grabi majtek, a ci, ktrzy przez 45 lat byli wyzyskiwani
zostali pozostawieni na pastw tego systemu.
Ta pena politycznej, emocjonalnej pasji opinia jest o tyle trafna, e
wskazuje na proces uwaszczenia nomenklatury. Istotnie infrastruk
tura bankowa ksztatowaa si przez cae lata 90. Dziewi pastwo
wych bankw komercyjnych powstaych w lutym 1990 roku w duym
procencie byo kierowanych przez rodowisko byej nomenklatury,

173

F Z 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Krytyk procesu transformacji z pozycji polityki spoecznej znajdu
jemy w opiniach prof. Andrzeja Tymowskiego, prorektora Uniwersy
tetu Warszawskiego, dziaacza rodowiska NSZZ Solidarno. Pisze
on w Wokandzie (10 czerwca 1990): Zamiast najpierw pomyle
o zwikszeniu produkcji, pniej za zdusi inflacj, uczyniono dokad
nie odwrotnie. Poza tym mielimy dokona restrukturyzacji gospodar
ki, zmniejszajc nakady na przemys ciki i zwikszajc na przemys
lekki. A co si okazao? e wanie przemys lekki jest w tej chwili naj
bardziej zagroony. Przekroczono poziom obnienia stopy yciowej, zaha
mowano wytwrczo i dochd narodowy. Nigdy nie wierzyem w reform
Balcerowicza, poniewa rozpatruje ona wszystko od strony uzdrowie
nia systemu monetarnego. Na jakiej grupie spoecznej rzd chce si
oprze? Na robotnikach, ktrych do siebie zrazi? Na rzemielnikach,
ktrych rujnuje, czy na inteligencji, ktr spauperyzowa?
Pomimo fatalnych efektw transformacji stale ksztatowano mit
wspaniaego reformatora, Leszka Balcerowicza. Mielimy do czynie
nia z podprogowym oddziaywaniem wikszoci wielonakadowych
gazet, telewizji i radia, tumaczcych, e zapewnia on jedyn drog do
dobrobytu. Centrala Polish Institute of Arts and Sciences w Nowym
Yorku, ktrego, znane mi osobicie kierownictwo, nie miao adnego po
jcia o polityce ekonomicznej, zafascynowane programem przejcia od
socjalizmu do kapitalizmu, w dodatku w liberalnej wersji ameryka
skiej i na podstawie doradztwa amerykaskiego, wystpia z wnioskiem
o przyznanie Leszkowi Balcerowiczowi Nagrody Nobla z ekonomii.
Profesor Andrzej Tymowski, wyrazi swoj opini o tym wniosku
w wywiadzie dla pisma Glob (24 sierpnia 1991): Propozycja przyzna
nia Nagrody Nobla dla Leszka Balcerowicza jest absurdalna. Efekty
jego reformy, ktra miaa by gospodarcza, a jest monetarna, s jak
najgorsze. Spada produkcja, pogbia si recesja, ronie zastraszajco
bezrobocie. Ten eksperyment nie skoczy si dobrze, zwaszcza e rzd
nie posiada waciwie adnej polityki spoecznej, co jest nie do pomyle
nia w demokracjach zachodnich. Przy tym Balcerowicz skompromitowa
si w dziedzinach, ktre zna najlepiej, ley caa bankowo, polityka
finansowa jest nieefektywna, ca nie su ani ochronie interesw pa
stwa, ani jego grup spoecznych, a zwaszcza rolnikw. Patologie w tej
caej sferze potwierdza afera za afer.
Na tle tego wniosku warto przypomnie, e w inteligenckim rodo
wisku emigracji polskiej w USA i Kanadzie przewaaa pozytywna
opinia o transformacji w Polsce. Kanadyjski oddzia Polish Institute
of Arts and Sciences przy McGill University w Montrealu zorganizo
wa konkurs w rodowisku Polonii na najbardziej kulturalnych pol
skich politykw. Wygrali ex aeuo Leszek Balcerowicz i Jacek Kuro.
Nagrod bya ich wizyta w Montrealu. Balcerowicz zosta natychmiast

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
zaproszony do odczytw na czterech uniwersytetach montrealskich i,
razem z Jackiem Kuroniem, do uroczystego spotkania z Poloni w celu
wrczenie dyplomu. Balcerowicz spotka si z powszechnym uznaniem,
a Kuro zyska opini miego, otwartego i chtnego do dyskusji, ko
niecznie przy lampkach wina, partnera. W Rowdon pod Montrealem,
gdzie mieszkaj potomkowie polskiej arystokracji, Jacek Kuro zosta
zaproszony na spotkanie i wzbudzi sympati swoj szczeroci i kultu
r dyskusji. Znajc komunistyczne tradycje twrcy prokomsomolskiego,
Walterowskiego harcerstwa i wspautora listu o rzdach rad robotni
czych, byem peen uznania dla jego umiejtnoci znalezienia si w sno
bistycznym, zawsze pamitajcym o swoim wspaniaym rodowodzie, ro
dowisku. Odniosem paradoksalne wraenie, e czu si tam jak u siebie
w domu.
Profesor Zdzisaw Sadowski, wieloletni prezes Polskiego Towarzystwa
Ekonomicznego, udzieli 7 stycznia 1995 roku wywiadu Rzeczpospo
litej, przedstawiajc szereg argumentw dotyczcych jego negatywnej
oceny polskiej transformacji. Jego zdaniem zasadnicze bdy to:
dziaania powodujce nadmierne zdawienie popytu i produkcji,
zaoenie, e przeksztacenia wasnociowe da si szybko przeprowa
dzi i e napynie kapita zagraniczny, ktry to uatwi, wobec czego
mona od razu pogry nieefektywny przemys pastwowy,
kierowanie si naiwnym liberalizmem,
niedocenienie kosztw programu, a zwaszcza tak wielkiego spadku
produkcji i bardzo wysokiego bezrobocia (przewidywano spadek pro
dukcji o 5%, w praktyce byo to 25%),
doprowadzenie do olbrzymiego bezrobocia i polaryzacji - 15% spoe
czestwa yje poniej minimum socjalnego, odpowiednika najniszej
emerytury,
zupeny brak polityki spoecznej; Jacek Kuro wprowadzi element
filantropii (zupk Kuronia) - nie jest to jednak metoda skutecznych
dziaa,
gboki kryzys usug publicznych: ochrony zdrowia, owiaty, nauki,
kultury,
patologia spoeczna, wzrost przestpczoci, korupcja.
Dalszym, godnym najwyszego uznania osigniciem prof. Zdzisa
wa Sadowskiego w prbie merytorycznego oddziaywania na profesjo
nalnie sprawne podejcie do problemu transformacji, jest wsppraca
z zespoem wysokiej klasy specjalistw w przygotowaniu cytowanego
ju raportu o strategii postpowania w stosunku do kapitau zagranicz
nego. Jak widzimy z dotychczasowych rozwaa, jest to pryncypialny
problem. Nie ulega wtpliwoci, e Polska staa si terenem dynamicz
nej inwazji kapitau zagranicznego dcego zarwno do zapobieenia

175

EEZ3 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


potencjalnej polskiej konkurencji, jak i do penego bezkonkurencyjne
go, wrcz monopolistycznego wejcia na atrakcyjny rynek bez maa
40-milionowego kraju ulokowanego w centrum Europy.
W cytowanym ju raporcie wybitnych polskich profesorw i eksper
tw nauk ekonomicznych (Siergiejczyk 1997a), obok przedstawionych
ju danych dotyczcych inwazji importowej w dziedzinie przemysu
wysokiej techniki, znajdujemy bogate uzasadnienie postulatu dugo
falowej strategii w stosunku do kapitau zagranicznego w Polsce.
Z perspektywy 2011 roku zarwno ocena wczesnej sytuacji, jak i po
stawione postulaty budz wysokie uznanie swoim poziomem meryto
rycznym.
Autorzy, podobnie jak wielu innych ekspertw, s zdania, e eks
pansja kapitau zagranicznego ma charakter pozytywny i e w obiek
tywnych warunkach wewntrznych ogranicze rde akumulacji
przepyw kapitau zagranicznego stwarza najlepsz drog do moder
nizacji technologii oraz postpu cywilizacyjnego. Jednake ywioo
wy charakter niekontrolowanej zagranicznej ekspansji, uzasadnionej
jedynie chci uzyskania doranego zysku, grozi moliwoci destrukcji
niektrych elementw struktury ekonomicznej kraju. Z tej inwokacji
rozumiem, e autorzy w peni podzielaj moj, ugruntowan afryka
skimi dowiadczeniami, wiadomo wilczego charakteru duej czci
wiatowego biznesu i jego, w duej liczbie przypadkw, bezwzgldnoci,
nieetycznoci w pogoni za zyskiem.
Ta wiadomo wymaga oczywicie przemylanej dugofalowej stra
tegii w stosunku do kapitau zagranicznego w Polsce. Tymczasem, jak
wynika to m.in. z podanych wyej przykadw, takiej strategii nie byo.
Autorzy twierdz, e w obliczu rozwoju nowej ery ludzkoci, epoki infor
macyjnej (elektronicznej) zachodzi potrzeba ustalenia priorytetw rozwo
jowych przynajmniej w trzech dziedzinach:
przemyle wysokiej techniki jako wiodcym ogniwie w informacyjnej
cywilizacji i terenie rozwoju techniki i nauki,
technikach informacyjnych - zarwno w przemyle, jak i usugach
komunikacyjnych,
edukacji oraz konkurencyjnoci i innowacyjnoci spoeczestwa
i gospodarki.
W zwizku z tym zachodzi konieczno znajomoci strategii wiel
kich korporacji i mniejszych firm krajw kapitalistycznych w stosunku
do transformacji gospodarki polskiej. Jest ona zrnicowana w odniesie
niu do 4 obszarw naszego przemysu. Pierwszy z nich to obszar wyso
kiej techniki, najbardziej opacalny {high value added sector), w ktrym
strategia kapitau zagranicznego jest jednoznaczna - doprowadzenie
do pozbycia si moliwej konkurencji przez:

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
likwidacj zakupionych zakadw, takich jak ZWUT i szereg przed
sibiorstw zwizanych z produkcj sprztu elektronicznego,
wykorzystanie zakupionego przedsibiorstwa do marginesowej pro
dukcji elementw wyrobu kompletowanego w zagranicznym zakadzie,
bankructwo konkurenta przez dumpingow cen eksportowanych
produktw
Dodajmy, e obok dumpingu elementem konkurencji bya jako pro
duktw, a take, o czym autorzy raportu nie wspominaj, polska poli
tyka gospodarcza doprowadzenia do bankructwa przez: otwarcie gra
nic przed procesem podniesienia jakoci polskiej produkcji, parokrotne
podniesienie cen kredytw (rwnie dawniej uzyskanych w okresie
gospodarki planowej), demotywacj pracownikw przez tzw. popiwek
i fikcyjn indeksacj. Autorzy raportu trafnie pisz, e: Na tym ob
szarze kapita zagraniczny nie dy do przejmowania przedsibiorstw
krajowych, tylko do ich wyparcia z rynku.
Autorzy raportu przedstawiaj szczegow tabel obrazujc pe
netracj importow w dziedzinie wysokiej techniki, stwierdzajc w wy
niku jej analizy, e: penetracja importowa rynku polskiego jest bardzo
wysoka, rednia w stosunku do rynku wewntrznego wynosi w 1994 r.
39,0% przy redniej UE 14,5%. Najwysza penetracja importowa do
tyczca bestsellerw rynkowych przemysu wysokiej techniki zagraa
ju bezpieczestwu pastwa. 20% firm zagranicznych dziaajcych na
najbardziej opacalnych obszarach rynku ponioso jednak w 1994 roku
strat. Rentowno netto tych firm wykazaa minus 1,15%, wobec do
datniego wyniku przedsibiorstw pastwowych 1,5%, co wskazywaoby
na wiksz sprawno polskich publicznych firm i stawiao pod zna
kiem zapytania dogmat priorytetu sprawnoci sektora prywatnego.
Autorzy sdz jednak, e jest to prawdopodobnie wynik praktyki sto
sowania cen transferowych: macierzysta firma za dostarczone ele
menty pobiera zawyone ceny, wliczone w koszty, a zysk realizuje na
eksporcie za granic, co jest oszukiwaniem Skarbu Pastwa. To te
wiadczy ujemnie o poziomie etyki biznesu zagranicznego.
Reasumujc, autorzy stwierdzaj, e: po 6 latach te najcenniejsze
segmenty rynku, najbardziej opacalne i charakteryzujce si
najwiksz dynamik popytu, a tym samym najbardziej dyna
mizujce ca gospodark, zostay cakowicie opanowane przez
firmy zagraniczne, a krajowe przemysy w tych dziedzinach
przestay istnie.
Obraz upadku produkcji polskiej produkcji przemysowej w latach
1989-1994 przedstawia tabela 8. Wynika z niej, e z 22 rozpatrywanych
wyrobw produkcja nie przekraczaa w 1994 roku 10-15%, co zdaniem

177

m
m

przem ysow ych w latach 1 9 8 9 -1 9 9 4

Produkcja wedug iloci


Przyrzdy pprzewodnikowe
w tym: tranzystory
ukady scalone
Rezystory stae

Jednostka

1989

1990

tys. sztuk

372 930

207 934

tys. sztuk

118 712

tys. sztuk
min sztuk

1991

1993

1994

79 380

41 579

24 802

8 870

2,6

67 304

24 010

15 720

13 896

7 960

6,7

62 421

32 072

13 000

6 228

4 906

348

0,6

1035

763

206

166
-

Obrabiarki ze sterowaniem
numerycznym

sztuki

475

357

182

Obrabiarki zespoowe

sztuki

96

55

13

Maszyny do plastycznej obrbki


metali

sztuki

4 476

1800

Tokarki do metali specjalizowane

sztuki

113

Silniki przemysowe

sztuki
tony

Urzdzenia dwigowo-transportowe, suwnice

Wskanik

1992

4,4

3,5

1989=100

0,3

94

102

21,5

10

10

10

10,4

864

1449

1981

3 464

77,4

136

18

20

15

13

11,5

31024

20 211

7 877

5 179

4 856

3 813

12,3

64 901

42 868

30 100

27 329

27 259

w tym: suwnice

sztuki

644

575

663

236

179

162

25,2

urawie

sztuki

3 896

1340

725

448

365

241

6,2

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

Tabela 8. Produkcja w y ro b w

Tworzywa sztuczne
Turbiny parowe

tys. ton

721

627

MW

660

596
6

650

671

651

334

329

308

90,3
X

Odbiorniki radiowe

tys. sztuk

Kombajny zboowe
niwno-omotowe

tys. sztuk

6,1

5,0

0,4

0,3

0,2

0,3

4,9

Maszyny wirujce

tys. sztuk

12,6

10,4

6,7

4,9

5,7

5,6

44,4

Procesory, centrale
elektroniczne cyfrowe

2 523

1433

589

12,2

sztuki

25

Maszyny do robt budowlanych

tys. ton

132

99,5

37,5

30,8

23,4

32,2

24,4

Aparatura rozdzielcza
i zabezpieczeniowa wysokiego
i niskiego napicia

tys. ton

144,2

66,7

61,5

36,4

29,3

20,3

sztuki

26

23,1

Cement

tys. ton

11 125

12 518

12 012

11908

12 200

13 834

80,8

Wyroby walcowane na gorco


ze stali klasy 4-9

tys. ton

1449

1278

1 138

78,5

rdo: Produkcja wyrobw przemysowych w 1994 r., GUS, Warszawa, lipiec 1995.

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA

Roboty i manipulatory
przemysowe

M
V0

180

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


autorw Raportu wiadczy o praktycznej likwidacji tych przemysw
w Polsce. Autorzy, stwierdzajc, e jedn z przyczyn tego upadku pol
skiego przemysu jest wysza jako produkcji zagranicznej, zwracaj
jednak uwag, e dla unowoczenienia polskiego przemysu konieczna
jest produkcja ukadw scalonych i innych elementw pprzewodni
kowych, poniewa pomidzy ich produkcj a modernizacj caego
przemysu zachodz sprzenia zwrotne. S zdania, e polska pro
dukcja, pomimo niszej jakoci, mogaby by nadal wykorzystywana
w Polsce (dodajmy, w staym procesie usprawniania).
Drugim obszarem rozwaa autorw raportu jest przemys dbr
inwestycyjnych, obejmujcy produkcj na potrzeby wasnych inwe
stycji krajowych, produkcj na eksport do krajw RWPG i dla kom
pleksu zbrojeniowo-wojskowego.
W stosunku do tego przemysu na potrzeby wasnych inwestycji
krajowych kapita zagraniczny by zainteresowany wykupem tych
przedsibiorstw dla reorientacji ich produkcji na potrzeby kooperacji
z wasn produkcj lub bezporednio na sprzeda na rynek krajowy,
a w zwizku z tym - likwidacj polskiej produkcji finalnej na rzecz
rozwoju produkcji usugowej oraz prymitywnych pod wzgldem tech
nologicznym pfabrykatw oraz elementw kooperacyjnych, uzalenia
jcych krajowych producentw od potrzeb partnera zagranicznego.
Ta strategia wizaa si rwnie z deniem do rezygnacji z polskiego
zaplecza B+R, w praktyce widocznej po udanej prywatyzacji.
Zdaniem autorw w tym przemyle wystpoway trzy typowe sy
tuacje.
Pierwsza to wymiana wyrobw wytwarzanych w kraju na wyroby
zagraniczne. Przykadem jest produkcja maszyn, urzdze i wyposae
nia dla elektrowni. W cigu 5 lat zostaa zlikwidowana produkcja na
potrzeby polskiej energetyki, a take eksportu polskich elektrowni.
Zlikwidowano MEGATEX S.A. Warszawa - przedsibiorstwo re
alizacji Obiektw Energetycznych i Przemysowych. ZAMECH w El
blgu, producent turbin parowych, po zakupie przez szwedzko-szwajcarski koncern ASEA BROWN BOVERI LTD. zlikwidowa eksport
gotowych turbin, koncentrujc si jedynie na modernizacji ich elementw.
DOLMET Wrocaw rwnie zosta zakupiony przez ten sam kon
cern. Jego produkcja generatorw duej mocy zostaa praktycznie pra
wie zlikwidowana.
ELTA d zosta zakupiony rwnie przez ten sam szwedzko-szwajcarski koncern, ktry zlikwidowa produkcj transformatorw,
koncentrujc si na produkcji ich elementw.
FAKOP z Sosnowca, producent kotw i regeneracyjnych wymien
nikw ciepa dla turbin oraz rur i urzdze do kotw, zosta zakupiony

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
przez koncern amerykaski Foster Wheeler Energy. Fakop skoncen
trowa si jedynie na produkcji elementw do kotw.
Podobna sytuacja miaa miejsce w produkcji maszyn rolniczych. Fa
bryki maszyn rolniczych w Poznaniu, Pocku, Grudzidzu, Opalenicy,
Malborku, Chemnie, oraz zakady urzdze mleczarskich we Wroca
wiu zmniejszyy swoj produkcj ok. 20-krotnie, co stwarza konieczno
zaopatrywania si u rde zagranicznych.
Podobna sytuacja ma miejsce w przemyle zbrojeniowym, ktry
przed 1989 rokiem reprezentowa bardzo wysoki poziom produkcji zarwno jakociowy, jak i ilociowy. Po 1989 roku Polska zmniejszya
swoj produkcj w tej dziedzinie ok. 20-krotnie. Ofiar powanego
przejcia na import stay si zakady w Mielcu, widniku, abdach,
Starachowicach. Autorzy Raportu nie wyjaniaj jednak, e ten spadek
wie si z wyjciem z systemu RWPG i sojuszu wojskowego z b. ZSRR,
polityk amerykaskiego przemysu zbrojeniowego i utrat dotychcza
sowego rynku zbytu w wielu krajach. Faktem jednak jest, e wiedza
o przemyle zbrojeniowym zostaa w peni udostpniona perspektywicz
nemu aliantowi amerykaskiemu, ktry domaga si raczej zakupu jego
uzbrojenia.
Druga sytuacja to wycofanie si z eksportu jako efekt likwidacji
caej grupy produkcyjnej. Taka sytuacja miaa miejsce w cukrownic
twie. Eksport gotowych cukrowni skoczy si w zwizku z likwidacj
produkcji cukru na eksport. Polska, znany i ceniony na wiecie ekspor
ter cukru i gotowych cukrowni, wycofaa si cakowicie z tej dziaalnoci,
stajc si importerem. Podobnie cakowicie zahamowano rozwj pro
dukcji maszyn budowlanych i dwigw.
Trzecia sytuacja to prywatyzacja zakadw pod ktem zdyskonto
wania przyszego popytu dla przejcia zyskw z tego tytuu. Klasycznym
przykadem jest tu omwiony ju wykup polskich cementowni przez
midzynarodowe koncerny w perspektywie budowy sieci polskich au
tostrad.
Kolejnym obszarem rozwaa autorw raportu s przemysy kon
sumpcyjne. Jest to wyjtkowa dziedzina, w ktrej, zdaniem autorw,
sytuacja jest bardziej zrnicowana. Po modernizacji przemys spoyw
czy skutecznie konkuruje z wyrobami zagranicznymi. Kapita zagra
niczny w tym obszarze interesuje si gwnie t produkcj, ktra daje
najwysze zyski, czyli cukiernicz, meblarsk, chemi gospodarcz,
kosmetykami, tekstyliami, przetwrstwem ywnoci.
W caej tej grupie kapita zagraniczny jest nastawiony na konkurencj
towarami wyprodukowanymi u siebie; unika inwestycji w Polsce. Jest
to jednak obszar, w ktrym jako produkcji polskiej uzasadnia pod
jcie konkurencji.

181

182

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


W ramach przemysu konsumpcyjnego wyrnia si przemys sa
mochodowy, cakowicie zdominowany przez kapita zachodni: Towa
rzyszy temu jednak przejcie korzyci z tego gwnie przez koncerny
zagraniczne, bez odpowiedniej poprawy sytuacji dla odbiorcw tych
samochodw w kraju. Zdaniem autorw transakcj z Fiatem naley
uzna za najbardziej nieudan.
W toku dalszych rozwaa dotyczcych przemysu surowcowego
autorzy zwracaj uwag na paradoks dopat do eksportu. W 1994 roku
koszty produkcji tony wgla byy wysze o ok. 10 dolarw od uzyskanej
eksportowej ceny. Podobna sytuacja wystpuje z eksportem siarki.
Ostatnim fragmentem analizy poszczeglnych obszarw dziaalnoci
gospodarczej jest ocena sytuacji w wielkim handlu. Autorzy obserwu
j ju w 1996 roku dynamiczny rozwj zagranicznych supermarketw
i hipermarketw, ostrzegajc przed perspektyw bankructwa polskich
sklepw i zwizan z tym likwidacj ok. 300 tys. miejsc pracy. Te prze
widywania w peni si sprawdziy. W roku 2011 ju prawie cay wielki
handel zosta opanowany przez sieci zagranicznych supermarketw.
W konkluzji przeprowadzonej analizy autorzy stwierdzaj, e fizycz
na likwidacja krajowych przemysw wysokiej techniki, najbardziej
cennych, a rwnoczenie potencjalnie najbardziej opacalnych, o naj
wyszej wartoci dodanej, w najwyszym stopniu wykorzystujcych
nauk i zaplecze B+R, stwarza zagroenie dla rozwoju nauki i zaplecza
badawczo-rozwojowego Polsce. Wynika z tego jednoznaczny wniosek,
e pozwolenie na ywioow transformacj gospodarcz, pozwolenie
na nieskrpowane dziaanie niewidzialnej rki rynku mogoby spo
wodowa, e: potencja i charakter naszego przemysu krajowego
w bardzo szybkim czasie zostaby zredukowany do produkcji surowcw
i prymitywnych materiaw, elementw kooperacyjnych i usug oraz
produkcji wyrobw konsumpcyjnych o przeznaczeniu gwnie lokalnym.
Czy mona do tego dopuci?.
Autorzy odpowiadaj kategorycznie, e nie, bo: oznaczaoby to zam
knicie przemysu krajowego w najbardziej niekorzystnej i nierokujcej szans na awans strukturze przestarzaej w stosunku do innych
krajw Unii Europejskiej i powouj si na opinie wysokich autoryte
tw zachodniej, neoliberalnej ekonomii, cytujc wypowied wiatowej
sawy ekonomisty Johna K. Galbraitha (Zwaniecki 1991): Polski prze
mys musi by wasnoci Polakw i by zarzdzany przez Polakw (...)
Rola inwestorw zachodnich jest marginalna. Jestem za inwestycjami
zagranicznymi, ale niedawno spotkaem kogo, kto ma nadziej, e
w cigu 4-5 lat znaczna cz przemysu zostanie przejta przez
Niemcw i Amerykanw. Uwaam to za nadzwyczaj gupie (...) Nie je
stem przeciw inwestycjom zagranicznym, ktre w marginesowej skali

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
mog by poyteczne. Ale jak napisaem w New York Review of Books,
podobnie jak Amerykanie nie marz o tym, eby pracowa dla Japo
czykw, tak i Polacy, Czesi i Wgrzy z pewnoci nie chcieliby praco
wa dla Amerykanw, Niemcw czy Japoczykw.
Zdaniem noblisty, twrcy szkoy postkeynesowskiego neoliberalizmu, Miltona Friedmana (Zwaniecki 1991): Znacznie trudniejsze jest
rozwizanie problemu duych przedsibiorstw pastwowych, takich
jak Stocznia Gdaska czy Nowa Huta. Nie bardzo wiadomo, co z nimi
zrobi. Dlatego myl, e przypadek kadego z nich naley rozpatry
wa z osobna. Jestem pewien, e niektre z nich s wartociowe. Nie
sdz wic, e naleaoby je szybko sprzedawa, poniewa jedynymi
nabywcami w tej chwili byliby obcokrajowcy. To byby bd, bo nie ma
adnych kryteriw ustalania ceny takich obiektw. Przypuszczam, e
dystrybucja udziaw w pastwowych przedsibiorstwach wrd lud
noci moe si okaza dobrym rozwizaniem. Skoro wacicielem jest
spoeczestwo, niech ludzie maj w nich udzia.
Autorzy Raportu krytykuj dziaalno Ministerstwa Przeksztace
Wasnociowych, ktre skupia swoje wysiki na tym, aby jak najszyb
ciej, nawet tanio, sprzeda najbardziej opacalne przemysy w Polsce.
Nie ma ono adnej myli strategicznej i nie dokonuje koniecznej kon
frontacji struktury rzeczowej z potrzebami przyszoci. Przyjta
przez rzd lista 18 przemysw najwikszej szansy oparta jest na bd
nych zaoeniach aktualnej sprawnoci, zdaniem autorw, nie mog one
by kryterium dugofalowych wyborw strategicznych. Na tej licie
pominito podstawowe przemysy wysokiej techniki.
W ostatecznej konkluzji autorzy przede wszystkim zastrzegaj si,
e nie s przeciwni ekspansji obcego kapitau w Polsce. Chodzi im tylko
o waciwie zorganizowan merytoryczn kontrol nad tym procesem.
Zdaj sobie spraw, e w wielu przypadkach nie ma ju szans na od
tworzenie strat, ktre powstay w wyniku naiwnej wiary, e nasi part
nerzy zagraniczni dbaj gwnie o nasze interesy. Proponuj jednak
konkretne kierunki dziaania majce na celu popraw sytuacji.
Pierwszy kierunek to: zwikszenie aktywnoci w sterowaniu na
pywem kapitau zagranicznego, tak aby jego ekspansja na rynek polski
sprzyjaa modernizacji gospodarki, a nie jej marginalizacji w nowym
ukadzie stosunkw europejskich.
Drugi kierunek to: Skupienie wysikw na rozwoju nowych dziedzin,
ktre dopiero powstaj, a w rozwoju ktrych startujemy z bardziej wy
rwnanych pozycji z innymi krajami. Analiza wskazuje, e takim kie
runkiem rokujcym szanse mogoby by nastawienie na opanowanie
w Polsce zastosowa nowych technologii informacyjnych przy maksy
malnym wykorzystaniu moliwoci wspuczestnictwa w dziedzinie

183

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wasnego softwareu, czyli usug i programw z tym zwizanych, a wic
wczy si w gwny front rewolucji informatycznej. Jest to kierunek,
ktry zbliaby nas do priorytetw Unii Europejskiej.
Czytanie tych propozycji w 2011 roku sprawia mi rado, wiadczy
bowiem o tym, e we wczesnych latach 90. bya ju w Polsce wiadomo
rozwijajcej si z ca si nowej epoki informacyjnej. Polska, ktra
w 2011 roku jest w dalszym cigu na europejskim szarym kocu, jeeli
chodzi o rozwj tej ery i nie bierze w niej istotnego udziau, miaa podob
n szans, jak np. mdrze i uczciwie rzdzona Finlandia, eby rozwin
aktywno naukow, twrcz i przemysow w tej dziedzinie. Powstaje
wic problem, jaki patologiczny ukad uniemoliwi podejmowanie susz
nych, racjonalnych decyzji w tym zakresie, tak mocno akcentowanych
przez autorw omawianego raportu.
Dalszy, trzeci kierunek to wypracowanie spjnego programu dugo
falowej polityki gospodarczej pastwa, z ktrego wyeliminowane powin
ny by istniejce sprzecznoci midzy przynajmniej trzema kierunkami
tej polityki:
dugookresow polityk gospodarcz a biec polityk gospodarcz,
polityk przemian gospodarczych a biec polityk stabilizacji i sto
sunkw zagranicznych,
wypracowaniem racjonalnych regu postpowania z kapitaem za
granicznym.
Zwraca uwag pooenie nacisku na zgodno polityki prywatyza
cyjnej z dugofalow polityk rozwoju gospodarczego. Chodzi gwnie
o to, aby proces prywatyzacji nie doprowadzi do pozbawienia gospo
darki polskiej zaplecza naukowo-technicznego i wiodcych gazi prze
mysu krajowego. Ten postulat w wietle uprzedniego stwierdzenia,
e w wielu przypadkach nie ma ju szans na odrobienia strat niestety
ma charakter typu podzwonnego.
Problem destrukcji przemysu, jeden z podstawowych tematw Ra
portu by ju w 1992 roku analizowany przez wybitnego polskiego twrc
pierwszego na wiecie minikomputera K-202 in. Jacka Karpiskiego
(1992). W wywiadzie udzielonym Przegldowi Tygodniowemu m
wi: Przede wszystkim naley jak najszybciej zahamowa destrukcj
naszej gospodarki w ogle, a nie tylko przemysu elektronicznego. Nie
stety dwie uprzednie ekipy rzdowe ponosz win za to, e wikszo
przedsibiorstw znalaza si dzisiaj na skraju bankructwa lub ju
zbankrutowaa. Jeeli najpierw doprowadza si niektre cakiem dobre
firmy do finansowego upadku poprzez le ustawione podatki i ca,
a potem odprzedaje si je za grosze kapitaowi zagranicznemu, to dla
mnie jest to dziaalno niszczycielska. Oczywicie wikszo firm
pastwowych pracowaa le z powodu byego zwariowanego systemu

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
ekonomicznego i rabunku naszego kraju. Niemniej wiele fabryk miao
cakiem nieze zaogi i jakie rednie oprzyrzdowanie. Przy dobrych
chciach i nawet przy stosunkowo niewielkich nakadach inwestycyj
nych mona byo te zakady nieco unowoczeni, a ich kierownictwo
wymieni. Niestety zamiast gospodarzy pojawili si likwidatorzy (...)
Nie jestem przeciwnikiem zagranicznego kapitau, wprost przeciwnie.
Ale boj si, e Polska moe by wykupiona za marne grosze i e to my
sami pozwalamy si tak wykupywa. Jestem za najdalej idc wsp
prac ze wszystkimi, ale na partnerskich zasadach i z poszanowaniach
wasnej godnoci i wasnych interesw.
Autorzy raportu O potrzebie dugofalowej strategii w stosunku do
kapitau zagranicznego w Polsce, stawiajc postulat zgodnoci aktualnej
polityki gospodarczej z perspektyw dugofalowego rozwoju, nie usto
sunkowuj si jednak do problemu pierwszego elementu polityki go
spodarczej programu Sorosa-Sachsa-Balcerowicza, a mianowicie dora
nej stabilizacji, pokonania gigantycznej inflacji. Jak wiemy, zastosowano
polityk typu monetarystycznego - zminimalizowania indywidualnych
zasobw pieninych poprzez popiwek, fikcyjn indeksacj i wysokie
podniesienie oprocentowania zacignitych uprzednio kredytw indy
widualnych (np. mieszkaniowych czy produkcyjnych na wsi) i zasobw
w przedsibiorstwach pastwowych poprzez radykalne ograniczenie
akcji kredytowej, niezwykle wysok stop procentow aktualnych
i dawniej, za komuny, uzyskanych kredytw. Powstaa paradoksalna
sytuacja nowej nierwnowagi rynkowej, poniewa otwarcie granic i pena
swoboda prywatnego handlu, rwnie na ulicach, na bazarach oraz pry
watny gromadny import z Berlina Zachodniego, szybko uksztatoway
wysok poda, rwnolegle z niskim popytem. Dodajmy, e niekonse
kwentna, neoliberalna polityka zostawienia przedsibiorstw pastwo
wych samym sobie, przy jednoczesnych autokratycznych restrykcjach
finansowych, doprowadzia do licznych bankructw i masowego bezro
bocia, co jeszcze bardziej obniyo popyt.
T sytuacj krytykuje laureat Nagrody Nobla, synny zachodni eko
nomista, ojciec wiatowego neoliberalizmu prof. Milton Friedman (Zwaniecki 1991) Gwnym problemem Polski jest niewykorzystanie pracy
ludzkiej (...) Efektywne rozlokowanie i skuteczne wykorzystywanie
pracy mona zapewni tylko wtedy, gdy zapaci si ludziom wicej, gdy
pozwoli si rynkowi na dyktowanie pac. Kontrola pac nie ma nic wspl
nego ze zwalczaniem inflacji. Przeciwnie, pogbiaj, poniewa powoduje
nieefektywne rozmieszczenie siy roboczej, spadek produkcji i pogorsze
nie sytuacji spoeczestwa. Kontrola pac przy jednoczesnym swobod
nym ksztatowaniu si cen prowadzi w prostej drodze do katastrofy.
Milton Friedman ustosunkowa si rwnie krytycznie do procesu
prywatyzacji w Polsce. Obszernie przedstawi swoj opini Janowi

185

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Strzeleckiemu (1990) w wywiadzie opublikowanym w Res Publica.
Kolejna sprawa dotyczy wysuwanych czsto sugestii, aby sprzeda
przedsibiorstwa cudzoziemcom. Poniewa nie wydaje si, by rzd
sprzeda mg Polakom Stoczni Gdask, huty i inne wielkie przed
sibiorstwa po realnych cenach, ludzie powiadaj, eby sprzeda cudzo
ziemcom. Uwaam, e byby to bd. Po pierwsze moglibycie je sprze
da tylko po bardzo niskich cenach, niemal za nic. Kto by na tym
skorzysta? Gwnie cudzoziemcy, nie Polacy. Po drugie, sytuacja,
w ktrej dua cz podstawowych rodkw produkcji danego kraju
znajduje si w rkach cudzoziemcw, jest na dusz met politycznie
nie do zaakceptowania. Pamitajcie: cudzoziemcy nie bd inwestowa
w Polsce po to, by pomc Polsce, lecz po to, by pomc sobie. Cudzo
ziemcy powinni mie pen swobod inwestowania w Polsce, ale tylko
wtedy, gdy bdzie to w interesie Polski.
W licie z dnia 23 lutego 1990 roku skierowanym do wczesnego wi
cepremiera Leszka Balcerowicza (Domaski 1992) Gary S. Becker, lau
reat Nagrody Nobla z ekonomii w roku 1992, pisze:
Polska wykwalifikowana sia robocza posiada znaczny kapita ludz
ki i produkuje o wiele poniej swoich moliwoci. Ta sia pomoe chroni
Polsk, jeli polityka bdzie prawidowa przed przeduajcym si okre
sem recesji ekonomicznej. Jednak jestem ogromnie zaniepokojony poli
tyk zamraania pac. Paca dostarcza robotnikom zachty do cikiej
pracy i pace alokuj prac midzy konkurencyjnymi sektorami. Spa
dek pac realnych z powodu wzrostu cen zniechca do cikiej pracy, daje
firmom ze sygnay o kosztach pracy i zapobiega tym dostosowaniom
w pacach realnych, ktre s niezbdne, by wspomc ogromn realokacj
pracy do najbardziej produktywnych sektorw. Doprawdy mam nadziej,
e zamroenie pac bdzie wkrtce zniesione.
Znany francuski ekonomista Guy Sorman (1991) z kolei negatywnie
ocenia polityk stabilizacji:
Nowy rzd polski Mazowieckiego podda si rygorystycznym za
leceniom Sachsa, ktrych efekty s mechaniczne: gdy uwalnia si ceny
- rosn one. Cz ludnoci traci wic si nabywcz, nie ma do pie
nidzy, aby kupowa. Po kilku miesicach ceny stabilizuj si na naj
wyszym poziomie, inflacja zatrzymuje si wobec braku popytu, ale sklepy
zapeniaj si (...) co robi przedsibiorcy? produkuj mniej i droej.
Problem polityki zwalczania inflacji syntetycznie scharakteryzowa
nie-ekonomista, wybitny felietonista Tygodnika Powszechnego Stefan
Kisielewski, piszc na amach Rzeczpospolitej 2 marca 1990 roku:
Dlaczego z dwch drg zwalczania inflacji wybrali ten monetarny:
ograniczyli pace, ustalili kurs dolara i pucili ceny? Przecie gdyby po
zwolili na produkcj, to nadmiar towarw zdusiby inflacj. To, co robi,

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
to nie aden liberalizm gospodarczy, tylko gospodarcza dyktatura. Bal
cerowicz jest monetaryst.
Taka krytyczna opinia bya jednak rzadkoci w popularnej wysokonakadowej prasie polskiej w latach 90. ubiegego wieku.
Stefan Kisielewski szyderczo napisa o Jerzym Turowiczu, wybitnym,
redaktorze naczelnym Tygodnika Powszechnego, urzeczonym planem
Balcerowicza jako jedyn rewolucyjn drog do wspaniaej przyszoci:
Kompletnie nie znajc si na gospodarce, jako redaktor wielkiego
tygodnika puszcza bujd, e nie ma adnej alternatywy dla planu Balce
rowicza. Inna rzecz, e Kisiel te nie by ekonomist.
W powodzi zachwytu wysokonakadowej prasy codziennej i tygo
dniowej pojawiay si jednak rzeczowe opinie wybitnych naukowcw.
Profesor Andrzej Krzysztof Komiski (1991) czoowy polski teoretyk
nauki zarzdzania, moim zdaniem number one tej dyscypliny w Polsce,
znajcy rwnie dobrze rzeczywisto kapitalistyczn przy okazji syste
matycznego prowadzenia wykadw w USA, m.in. w przodujcym Uniyersity California Los Angeles, w styczniu 1991 roku na amach Rzecz
pospolitej zdecydowanie przeciwstawi si neoliberalnej koncepcji
gospodarczej, krytykujc ministra przemysu w rzdzie Mazowieckiego
Tadeusza Syryjczyka, wielokrotnie owiadczajcego, e polityka prze
mysowa jest w Polsce niepotrzebna. Komiski pisze:
Zupenie nie wiadomo wic, po co pozostawa w swoim gabinecie.
Przyjcie zaoenia, e rynek wszystko zaatwi, oznacza w istocie nie
zdolno do prowadzenia jakiejkolwiek polityki gospodarczej poza mo
netarn.
Z kolei we wrzeniu 1991 roku na konferencji z udziaem przedsta
wicieli Ministerstwa Przemysu i Handlu, Ministerstwa Przeksztace
Wasnociowych i Agencji Rozwoju Przemysu (Fronczak 1991) Ko
miski przestrzega przed inwazj zagranicznych firm i konsultantw
w procesie tzw. sektorowej prywatyzacji, okrelajc j jako: wpuszcze
nie rekina do stawu z rybami, podporzdkowanie polskiej gospodarki
partykularnym interesom zagranicznego kapitau.
W roku 1993 szerzej przedstawi w Gazecie Wyborczej, redago
wanej przez Adama Michnika (jak pamitamy jednego z admiratorw
projektu Jeffreya Sachsa) swoj opini o sytuacji w polskiej gospodarce,
demaskujc nietrafno jej podstawowych zaoe. Bdnym punktem
wyjcia byo przyjcie niepodwaalnego kanonu skrajnego liberalizmu
thatcheryzmu i reaganomiki, brak wiadomoci agresywnych me
tod konkurencyjnego dziaania wielkiego kapitau, podporzdkowanie
si strategii Midzynarodowego Funduszu Walutowego w zwizku z per
spektyw wczania do europejskiego zjednoczenia ekonomicznego.
Warunkiem tego wczenia bya stabilizacja monetarna. W zwizku z tym

187

188

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wprowadzono sztywny kurs zotego i zminimalizowano zdolno na
bywcz spoeczestwa poprzez tzw. popiwek, wysok stop procento
w i podatkow, jednoczenie ograniczajc nakady na nauk, ochron
zdrowia, usugi socjalne itd. Zdecydowano si na szybk prywatyzacj,
wierzc, e w ten sposb szybko i sprawnie wczymy si do wiatowej
konkurencji. Zapomniano jednak o sektorze pastwowych przedsi
biorstw, doprowadzajc wiele z nich, wanych gospodarczo, do ban
kructwa.
Naiwnie liczono na wielkie inwestycje zagraniczne, tanie kredyty
zagraniczne, dotacje i subwencje, nie uwiadamiajc sobie postawy
protekcjonizmu krajw EWG, polityki zamykania rynkw dla Polski
(przykady dyskryminacji polskiego eksportu misa, stali, tekstyliw,
wini i innych produktw). Profesor Komiski pisze:
Trudno si spodziewa, by EWG otworzyo nam swoje rynki inaczej
ni na zasadzie co za co. A czy mamy jeszcze jak bro? By moe
ochron intelektualnej wasnoci i rynek usug. A jeli oddamy i te
pola bez konkretnych ustpstw z drugiej strony, zasuymy co najwyej
na opini bon sauvages - dobrzy dzikusi, albo poczciwych fraje
rw^. Podobn opini wyraali moi rozmwcy, zachodni kapitalistyczni
biznesmeni w Burundi. W kontekcie Eldorado dla zachodniego bizne
su w Polsce mwili o poczciwych, naiwnych, dnych dorobienia si
Polakach.
Egoistyczna polityka Zachodu w stosunku do odbudowujcych de
mokracj krajw Europy rodkowej bya rwnie przedmiotem krytyki
prasy zachodniej. William Pfaff (1992) opublikowa na amach Interna
tional Herald Tribune artyku zatytuowany This Western Neglect of
Eastern Europ is Obscene. Podobne artykuy ukazay si w Le Mon
de Diplomatiue, Wall Street Journal, World Policy Journal.
Obok krytyki egoizmu Zachodu, podobnie negatywne opinie o pol
skim Wielkim Wstrzsie pojawiay sie w wielu powanych pismach
zagranicznych. Grupa ekonomistw amerykaskich - Lawrence Ku
dw, Lincoln Anderson, Timothy Kearney i Michel Colley - opubliko
waa na wiosn 1990 roku w fachowym pimie The Global Spectator
artyku Polski eksperyment. Zdaniem autorw ograniczanie siy na
bywczej, daleko idce zaciskanie pasa, w efekcie hamuje bodce spo
eczestwa do rozwoju przedsibiorczoci. Twierdz, e Balcerowicz
zamiast pobudza aktywno gospodarcz zaatakowa budet siekie
r do obcinania dotacji. Negatywnie oceniaj zamraanie pac przy
jednoczesnym uwolnieniu cen, i fiskalny charakter podatkw. Zda
niem tych ekonomistw waciwy byby nie program wyrzecze, ale
orientacja na dynamiczny wzrost gospodarczy i siln walut, a to wy
magaoby interwencyjnej polityki rzdu. Jest to wic opinia antyneoliberalna.

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Problem zamykania rynkw dla Polski przez EWG, poruszony
przez A.K. Komiskiego, omawia rwnie Radosaw Sikorski (1993),
obecny (2011) minister spraw zagranicznych, piszc w artykule pod
szokujcym tytuem Zdradzona Europa rodkowa: Trudno, by obecna
polityka Wsplnoty Europejskiej mogaby by bardziej nieprzyjazna
ni obecnie. Jej negocjatorzy handlowi targuj si o ca i restrykcje na
kady kilogram polskich malin, kad ciarwk wgierskiej jagni
ciny i kad ton czeskiej stali. Dzieje si tak, mimo e suma naszego
eksportu nie przekracza 1 procentu importu krajw Wsplnoty, podczas
gdy ich eksport do krajw Europy rodkowej ronie lawinowo.
Te ostatnie, niepokojco brzmice sowa niestety w peni odpowia
daj prawdzie. Zasada eliminacji barier dla obrotu midzynarodowego
programu Sorosa-Sachsa-Balcerowicza, zgodna ze strategi Friedmano-neokolonializmu Konsensusu Waszyngtoskiego istotnie doprowadzia
do lawiny importu. Jej ilustracj jest Tablica importu wybranych wy
robw w roku 1998, opracowana przez profesora Mieczysawa Kabaja
(2002) i zaprezentowana na VII Kongresie Ekonomistw Polskich
w styczniu 2001 roku.
Tabela 9. Import substytucyjny wybranych wyrobw w 1998 roku (w min USD)
Min USD

Lp.
1

Mleko i mietana

Maso

Jaja wiee

Ryby wiee, chodzone, mroone

Pszenica

78,3

Jczmie

50,2

Przetwory zboowe i przetwory z mki

96,3

Warzywa wiee, chodzone, mroone

Cukier, melasa i mid

16,9

10

Wyroby cukiernicze

50,8

11

Czekolada i inne produkty zawierajce kakao

44,9

12

Pasza dla zwierzt

444,3

13

Tyto nieprzetworzony, odpady tytoniowe

183,6

14

Drewno opaowe i wgiel drzewny

15,3

15

Masa celulozowa i makulatura

87,9

56,9
2,1
12,9
279,4

112,0

189

K Z a PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


16

Odzie uywana

42,7

17

Piasek, kamie i wir

71,5

18

Wgiel

175,4

19

Mydo, preparaty piorce i czyszczce

227,4

20

Papier i tektura

897,6

21

Papier i tektura cite wg rozmiaru i ksztatu wyrobu

416,0

22

Szko i wyroby ze szka

338,4

23

elazny lub stalowy drut i wyroby z drutu


(z wyjtkiem drutu kabli elektrycznych)

24

Druty i kable elektryczne

252,7

25

Gwodzie, wkrty, ruby

120,6

26

Wyroby noownicze

27

Krany, kurki, armatura do rur

28

Artykuy podrnicze (kufry, walizki, pudeka)

29

Obuwie

273,0

30

Wzki dziecice, zabawki

245,5

31

Miso wieprzowe chodzone i mroone

72,8

32

Cebula, czosnek, pory

13,3

33

Kapusta, kalafiory

2,4

34

Marchew, buraki, selery

4,5

35

Ogrki i korniszony

4,2

36

Chleb, pieczywo cukiernicze

37

Lody

38

Wody mineralne i gazowane

14,2

39

Nawozy azotowe

25,3

40

Koperty, karty listowe, pocztowe

6,7

41

Parasole

6,7

42

Kostki brukowe, pyty, krawniki

14,5

43

Rowery

31,1

44

Mioty, szczotki i pdzle

30,7

45

Guziki, zatrzaski

44,2

46

Owki, kredki, grafity

7,8

47

Grzebienie, wsuwki, spinki, lokwki

3,6

96,3

51,0
350,0
47,0

35,5
3,4

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
148,3

48

Zabawki i lalki

49

Zapalniczki do papierosw

50

Meble, pociel, materace, lampy

557,0

51

Lampy i oprawy owietleniowe

135,5

52

Kdki, zamki, klucze metalowe

47,6

53

yki, widelce

54

Drut miedziany

55

Worki, torby do pakowania towarw

56

Biustonosze, gorsety

21,6

57

Rajstopy, poczochy

47,5

58

Nici

11,6

59

Len surowy, tkaniny lniane i przdza lniana

31,4

60

Tkaniny baweniane

61

Nici baweniane do szycia

62

Kartony, puda, torby z papieru i tektury

13,8

9,5
20,2
5,1

405,1
4,5
192,5

rdo: GUS, Rocznik statystyczny handlu zagranicznego, Warszawa 1999.

Przedstawiona struktura importu wskazuje, e olbrzymia wikszo


towarw importowanych moe by wytwarzana w Polsce, wstrzyma
nie importu zmobilizowaoby do rozwoju krajow produkcj. Wysoki
popyt przy braku podanych, czsto prymitywnych wyrobw czy r
nego typu surowcw motywowaby do uruchomienia czy zwikszenia
wasnej produkcji. Dotyczy to rwnie produktw ywnociowych:
mleka, masa, wd mineralnych (byy one w tym okresie produktami
w peni zaspokajajcymi krajowy popyt). To samo dotyczy np. zabawek
czy nawet wzkw dla dzieci. Uzasadniony by racjonalny import tych
surowcw i czci produktw, ktrych w Polsce nie ma, i na ich pod
stawie tworzenie produktu kocowego, co doprowadzioby te do ogra
niczenia bezrobocia. Mdra polityka kredytowa, nawet przy zadueniu
si na cele produkcyjne w bankach zagranicznych, przyczyniaby si
do rozwoju krajowego zaopatrzenia. Wiadomo, e kredyty w Banku
wiatowym i MFW s trudne do uzyskania i obwarowane nieraz trud
nymi i niekorzystnymi warunkami (np. obowizkiem zatrudnienia
wskazanych doradcw), ale np. niektre banki kanadyjskie i amery
kaskie znane mi z konsultacyjnych kontaktw uniwersyteckich byy
skonne da miliardowe kredyty po 6% na konkretne cele produkcyjne

191

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w Polsce, np. kanadyjskiej firmie, ktra budowaaby autostrady Zachd-Wschd przez ca Polsk.
By to efekt naukowej pracy teoretycznej moich kanadyjskich stu
dentw z kursu International Management, pt. Polska krajem tranzytu,
ktrzy nawizali kontakt z firm budujc autostrady w Kanadzie. Bya
ona gotowa zgodzi si na budow takiej autostrady, po otrzymaniu
kredytu bankowego, za cen 30-letnich opat za przejazd, pobieranych
jednak przez administracj krajow. Moi studenci zaplanowali te sze
rokotorow lini kolejow z Rosji przez Polsk z kocow stacj na
granicy Niemiec, rwnie powsta dziki uzyskanemu inwestycyjnemu
kredytowi bankowemu. Informacje o wyniku tej pracy badawczej prze
saem, w imieniu Kongresu Polonii w Montrealu, do premier Hanny
Suchockiej w 1993 roku. Rzd Suchockiej jednak upad, autorzy pro
jektu skoczyli studia i rozjechali si. W roku 2011, a wic 18 lat od przed
stawienia tej konkretnej, starannie opracowanej propozycji zdolnych
kanadyjskich studentw nie mamy ani autostrady Wschd-Zachd,
ani szerokotorowej kolejowej linii na tej samej trasie.
Wedug Marioli Balickiej (1997) redaktor z tygodnika Polityka
zgodnie z danymi wiatowej Organizacji Handlu, Polska bya, po Argen
tynie, drugim wiatowym mistrzem ze rednim, w latach 1990-1996
22-procentowym wzrostem importu. Cenieni zagraniczni inwestorzy
nale do najwikszych importerw w Polsce, importujc w przewaaj
cej wikszoci dobra zaopatrzeniowe, surowce, pprodukty, opakowania
itp. i w wikszym stopniu koncentrujc si na bardziej dochodowym
handlu ni na przemyle.
Cztery lata po swojej publikacji w Gazecie Wyborczej, w czerwcu
1997 roku, Andrzej Krzysztof Komiski (1997) napisa artyku do
Kultury paryskiej, zestawiajc struktur patologii polityki gospo
darczej solidarnociowego obozu reform z perspektywy siedmiu lat
transformacji:
Jeszcze niedowiadczony wwczas eksperymentator Leszek Bal
cerowicz osign wprawdzie efektowne zrwnowaenie rynku, zlekce
way jednak skutki swych dziaa dla gospodarki kraju i doprowadzi
do upadoci wiele zakadw przemysu pastwowego, ktre nastpny
fanatyk Janusz Lewandowski za p darmo przekazywa obcemu ka
pitaowi. Zawiniona przez te same rzdy utrata rynkw wschodnich
oraz przedwczesna likwidacja Pastwowych Gospodarstw Rolnych
doprowadzia do prawie trzymilionowego bezrobocia oraz zaniechania
upraw na tysicach hektarw uytkw rolnych. Proceder ten, realizo
wany z karygodn lekkomylnoci, bez liczenia si ze skutkami spo
ecznymi, uzyska eufemistyczne miano terapii szokowej, albo inne,
lepiej oddajce wyniki owego przedsiwzicia: reformy przez ruin.
A gdy w wyniku tych operacji i innych zaniedba w kasie pastwowej

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
zaczo brakowa pienidzy, wywodzce si z Solidarnoci rzdy ob
niyy waloryzacj pac w sferze budetowej oraz - amic prawo waloryzacj rent i emerytur, bez skrupuw przerzucajc ciar restruk
turalizacji gospodarki na najbiedniejszych. Pastwo zostao doprowa
dzone do bankructwa i do dzi nie moe si z niego wydoby. Brakuje
pienidzy na wszystko: na sub zdrowia, owiat, kultur, kolej, wy
miar sprawiedliwoci, policj, a nawet i wojsko. (...) dziaanie bez jakich
kolwiek planw, wrcz bez zastanowienia, eksperymentowanie na y
wym organizmie pastwa bez choby prby rozpoznania jego skutkw,
co wicej, obarczanie kosztami owych eksperymentw tych, ktrym
brakuje na komorne, na wiato, a nawet na chleb, wreszcie pozbawienie
pastwa rodkw niezbdnych dla utrzymania podstawowych sub,
bez ktrych nie moe ono funkcjonowa - oto w najwikszym skrcie
peny obraz, peny dorobek solidarnociowych rzdw, czyli tzw.
obozu reform.
Podobnie negatywn opini spotykamy w licznych artykuach wy
bitnych ekonomistw w prasie zagranicznej. Ju 15 grudnia 1990 roku
dyrektor Europejskiej Komisji Gospodarczej ONZ Melwin Fragen pisze
w New York Herald Tribune (Forum, 16 grudnia 1991) o bdnym,
narzuconym Polsce przez Midzynarodowy Fundusz Walutowy, a opra
cowanym przez Jeffreya Sachsa projekcie zaciskania pasa. Daje
przykad sukcesu tzw. Tygrysw Wschodu: Korei Poudniowej, Hong
kongu, Tajwanu i Singapuru, gdzie zastosowano polityk ce ochron
nych, niskiego oprocentowania i subsydiw rzdowych. Krytykuje
decyzje Mazowieckiego dotyczce rozmontowania systemu subsydiw
rzdowych, dopuszczenia do wysokiego wzrostu cen, piszc:
Reforma cen jest niewtpliwie konieczna, ale nie jako pierwszy
krok w okresie przejciowym do gospodarki wolnego rynku, zwaszcza
w kraju o niskich dochodach per capita. Ci, ktrzy odradzali lub udzie
laj poucze krajom mniej rozwinitym, powinni stale mie na uwadze
to, co wskazuje szwedzki uczony Gunnar Myrdal, znawca spoeczestw,
gdzie stopa yciowa jest zbyt niska, e zwikszenie konsumpcji wrd
ludnoci jest w istocie inwestycj kapitaow, poniewa przynosi bez
poredni skutek w postaci pobudzenia produktywnoci, (...) Azjatyc
kie Tygrysy na szczcie nie zostay zmuszone do podporzdkowania
si dogmatom narzuconym przez Midzynarodowy Fundusz Walutowy
lub bdnym doktrynom Jeffreya Sachsa. Byy one w stanie unikn
terapii wstrzsowej, ktra wyrzdzia Polsce tyle szkody i mogy zapew
ni wyszy poziom ycia swojemu narodowi innymi metodami.
Z mocn krytyk polskiej terapii szokowej wystpi profesor Kurt
R. Leube ze Stanford University, jednego z najlepszych uniwersytetw
amerykaskich. W wywiadzie dla ycia Gospodarczego 23 sierpnia
1992 roku powiedzia:

193

K U

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


To mieszne, co sysz w Polsce, e da si 60% za kredyt. Kto
bdzie w takich warunkach inwestowa? Wysoka stopa procentowa
prawdopodobnie nie uleczy inflacji, natomiast zamie kark tym, ktrzy
chcieliby inwestowa. Jest przy tym potrzebny nie tyle import kapitau
zagranicznego, co nauczenie ludzi kreowania wasnego kapitau z ni
czego. (...) ta terapia godzi w godno ludzi, nie bierze pod uwag ich
braku wiedzy i przede wszystkim ignoruje bied, ktr cierpieli przez
45 lat. Terapia szokowa zakada, e powinnimy usun prawne ogra
niczenia wolnoci i wprowadzi rygory rynku z dnia na dzie. Poza
tym, jak mona myle, e wszystko, co robiono przez 45 lat jest ca
kowicie ze. Moje zalecenie sprowadza si do tego, e trzeba stara si
reedukowa ludzi stopniowo, krok za krokiem. Dopiero po jakich dwch
latach mona przystpi do zmiany norm prawnych, a dopiero wwczas
zastosowa terapi szokow.
Akceptujc t opini, warto jednak przypomnie, e pocztek terapii
szokowej to nie program Balcerowicza, ale rewolucyjna ustawa z okresu
penej wadzy komunistycznej w roku 1988, wprowadzajca zasady ko
deksu handlowego z okresu kapitalistycznego ucisku klasy robotniczej
z 1934 roku. To ta ustawa umoliwia cay potny proces nomenkla
turowej prywatyzacji.
Rwnie krytycznie i pesymistycznie oceni terapi szokow Neal
Ascherson, szkocki autor szeregu ksiek o Polsce (The Polish August,
the self-limited reuolution, 1981; The Book ofLech Walesa, 1982 i The
Struggle For Poland, 1987), piszc w The Independent (31 padzier
nika 1991): Dwa lata temu Polska przesza przez Niagar, ktr
wzbudzili ministrowie i doradcy o pogldach tchatcherowskich. Ceny
wzrosy do nieba, zotwka spada na eb na szyj, cay nard przerzu
cono ze wiata pliku bezwartociowych banknotw i pustych pek do
wiata penych pek i pustych portfeli. (...) Zakady przemysowe, ktre
wymagay tylko nowych maszyn, eby wej na rynki zagraniczne,
umieray z powodu braku kapitau. Lecz rzdy nie zrobiy niczego, nie
udzieliy pomocy, odmwiy nawet przedstawienia priorytetw, co miao
si dzia w przemyle. Powojenne odrodzenie Europy nastpio duo
wolniej i przy pomocy duo wicej pienidzy - oraz duo wikszej roli
pastwa jako promotora rozwoju i arbitra dyskusji. Dzisiaj fantastycz
ne reformy wolnorynkowe w Europie, niepoparte planem Marshalla
czy rodzajem opiekuczego pastwa Erharda, mog jedynie zniszczy
stary porzdek. Nie mog doprowadzi do autentycznego i trwaego
odrodzenia.
Ciekawe s opinie duej grupy naukowcw polskiego pochodzenia
mieszkajcych za granic. Na przykad w trakcie bada Polish Institute
of Arts and Sciences okazao si, e w samym Montrealu jest 10 wy
bitnych polskich naukowcw, ktrzy w miejscowych uniwersytetach

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
zajmuj czoowe miejsca w klasyfikacyjnej ocenie kadry naukowej.
Wikszo z nich specjalizuje si w naukach spoecznych, w tym w eko
nomii. Nikomu z polskich sfer rzdowych nie przysza do gowy kon
cepcja, szeroko zastosowana w komunistycznych, budujcych jednak
gospodark wolnorynkow Chinach, dotyczca zapraszania do wsp
pracy, a nawet do kierowania pastwowymi przedsibiorstwami, swoich
rodakw, emigrantw z krajw wolnorynkowych, jako dobrze znajcych
wilcze reguy gospodarki kapitalistycznej.
Jerzy Giedroy, niezapomniany redaktor Kultury paryskiej wy
powiedzia si na ten temat w wywiadzie dla Rzeczpospolitej (1993):
Na polu gospodarczym nie umiano si zdoby na adn koncepcj
reform poza rygorystycznym wykonywaniem zalece Midzynarodo
wego Funduszu Walutowego, ktry jednoczenie zarn inicjatyw
prywatn. Sprowadzono za cikie pienidze wszelkiego rodzaju do
radcw, ktrzy moe byli doskonaymi znawcami Ameryki Poudniowej
czy innych krajw zagranicznych, ale nie mieli pojcia o problemach
i zawikaniach Europy rodkowo-Wschodniej. Tu chyba po raz pierw
szy zarysowaa si niech czy nieufno do emigracji, gdzie przecie
byo wielu bardzo wybitnych, wiatowej klasy specjalistw w dziedzinie
gospodarczej.
T opini mog potwierdzi wasnym dowiadczeniem. Mieszkajc
w Kanadzie, obserwujc prby wprowadzenia nieefektywnej struktury
terenowej administracji, opublikowaem swoj negatywn opini. Ww
czas prof. Jerzy Regulski, Przewodniczcy Rady ds. Reform Ustrojowych
przy Prezesie Rady Ministrw w opublikowanych w Rzeczpospolitej
artykule (1998) napisa pod moim adresem: Oddalenie od Polski nie
pozwala profesorowi ledzi biecych wydarze i utrudnia nie tylko ze
branie aktualnych materiaw, ale i rozumienie zachodzcych procesw.
Prof. Kazimierz aski, dyrektor Instytutu Midzynarodowych Po
rwnawczych Bada Ekonomicznych w Wiedniu, wyrazi swoj opini
w yciu Gospodarczym 4 marca 1990 roku, krytycznie oceniajc 40-procentowy spadek uposae i powan recesj. W referacie wygoszonym
w Wiedniu negatywnie oceni koncepcj uzyskania rwnowagi rynkowej
kosztem ludnoci, okrelajc terapi szokow jako zagroenie dla
Europy Wschodniej.
Prof. Henryk Fiakierski (1990) z York University pisze: Bdmy
szczerzy, to, co zamierza si przeprowadzi - szybka prywatyzacja po
owy majtku narodowego, bez kapitau, przedsibiorcw z prawdzi
wego zdarzenia, inwestycji finansowych (boje kompletnie zniszczono)
- to dopiero eksperyment w gigantycznej skali o zupenie niewiadomych
skutkach. Przecie moe by jak w tym tragicznym arcie: operacja si
udaa, ale pacjent umar. Kraj moe wyj po tym przedsiwziciu,
z tunelu z lepsz ni dzi struktur, nie przecz. Ale bdzie to aparat

195

196

PATOLOGA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wytwrczy bardzo may, poowa bowiem po drodze bdzie zniszczona.
Bdzie to kraj biedny, znacznie biedniejszy ni obecnie. Z ogromnym
rozwarstwieniem, a wic wieloma napiciami spoecznymi (...) Jestem
przekonany, e w spoeczestwie, ktre przeprowadza tak daleko idce
zmiany systemowe, interwencjonizm pastwa jest jeszcze bardziej po
trzebny ni w krajach bogatych. Lesseferyzm jest u nas mistyk. Bez
ingerencji pastwa nie bdzie tu niczego.
Wieloletni pracownik Midzynarodowego Funduszu Walutowego,
dr Marcin Wyczakowski krytycznie ocenia kwalifikacje obcych dorad
cw, domylnie gwnie Jeffreya Sachsa, piszc (1991): Niestety, nie
ktrzy ekonomici zachowuj si jak bolszewicy podczas rewolucji,
wszystko z istniejcych struktur niszcz. Na takie metody nawet bo
gate kraje nie pozwalaj sobie. Dla mnie szczeglnie przykre jest to, e
tropem bolszewikw id dzisiaj nie onierze, ale niektrzy zachodni
ekonomici, dyrygujcy tym, co si dzieje w Polsce. Twierdzi, e robi
si z idei wolnego rynku co w rodzaju religii, tymczasem poza grup
amerykaskich neoliberaw i ich polskich naladowcw ju nikt nie
protestuje przeciwko niezbdnej roli pastwa w ograniczonym inter
wencjonizmie gospodarczym. Przypomina, e w 1990 roku ostrzega
osobicie Leszka Balcerowicza, ale bez skutku.
Podobnie jak dr Wyczakowski Amerykanka Alice H. Amsden ostrze
gaa w tytule swego artykuu w yciu Gospodarczym (28 kwietnia
1991): Uwaga na obcych doradcw. Jej zdaniem Polska nie powinna
ulega sugestii doradcw amerykaskich i brytyjskich, ale raczej do
stosowa swoj transformacj do modelu krajw azjatyckich: Japonii.
Korei Poudniowej i Tajwanu, gdzie robotnicy byli motywowani do pracy
wysokimi pacami.
ledzc pras zagraniczn, mona by byo zacytowa jeszcze wicej
krytycznych opinii. Amerykaski i brytyjski neoliberalizm nie cieszy
si pozytywn opini w Europie zagroonej inwazj kapitau ameryka
skiego. Ksika Jeana Jacquesa Servana-Schreibera (1968) o amery
kaskim imperializmie gospodarczym grocym gospodarce francu
skiej odbia si szerokim echem, znajdujc rwnie zrozumienie w Nie
mieckiej Republice Federalnej, goszcej haso spoecznej gospodarki,
podobnie jak w socjalizujcych krajach skandynawskich. Ciekawa jest
tu dysproporcja midzy pras polsk a zagraniczn (jak ju wyjania
em, koncentrujc si na problematyce patologii, nie cytuj artykuw
opiewajcych niezwyke zalety realizatora procesu transformacji gospo
darczej, Leszka Balcerowicza. W krajowej prasie z reguy pisze si o pla
nie Balcerowicza, nie wspominajc o zagranicznych twrcach samej
idei polskiego Big Bangu. Natomiast gosy krytyczne, statystycznie
rzecz biorc, pojawiaj si w zdecydowanej wikszoci w niskonaka
dowych periodykach ekonomicznych (ycie Gospodarcze) bd to

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
w rwnie niskonakadowej prasie zwizkowej (Solidarno, Tygo
dnik Maopolska), w publikacjach prawicowych (np. Nasza Polska
z seri Wiesawy Mazurek Kronika wyprzeday Polski dochodzc
w 2011 roku do 350 kolejnych artykuw, Nasz Dziennik, Myl Pol
ska) i w polskiej prasie emigracyjnej (Kultura paryska, Nowy
Dziennik nowojorski). Obok szeregu krytycznych artykuw, ktrych
fragmenty cytowaem, pojawio si par pozycji ksikowych, krytycznie
omawiajcych proces Wielkiego Wstrzsu gospodarczego. S to dwie
pozycje autorstwa Kazimierza Z. Poznaskiego (2000, 2001), profesora
University of Washington w Seattle: Obd reform. Wyprzeda Polski i, jak
wyjania autor, napisana od nowa, na schemacie poprzedniej ksiki
- Wielki przekrt. Klska polskich reform.
Ksika ta zostaa wydana w stylu amerykaskim: 155 stron ma
ego formatu z frapujcym tytuem i okadk przedstawiajc zdefor
mowan posta gracza w trzy koci, wzbudzia due zainteresowanie,
niosc ze sob rekord sprzeday - 25 tys. egzemplarzy (wicej ni pol
skich wydawniczych rekordzistw Ryszarda Kapuciskiego czy Sta
nisawa Lema). Odwiedzajc Polsk, autor mia audycje w telewizji, wy
stpienie w Sali Kolumnowej Sejmu dla ok. 200 posw, spotkania na
uczelniach warszawskich: w Szkole Gwnej Handlowej i na Uniwersy
tecie Warszawskim w Auditorium Maximum dla ponad 300 studentw
i kadry naukowej. Byy one interesujce, byo duo pyta i uwag. Opinie
byy z reguy pozytywne, w trakcie dyskusji podawano dodatkowe znane
przykady patologii transformacji. Niemniej jednak ksika ta nie spo
wodowaa powaniejszej reakcji i rzeczowej kontrargumentacji rodo
wiska naukowego i politycznego. W ksice znajdujemy tabel doty
czc szacunku strat i obcie Polski i Wgier, przygotowan wedug
wasnych wylicze prof. Poznaskiego. Wyliczajc realn warto ka
pitau bankw i przemysu na 240-360 mld dolarw, a wpywy z ich
prywatyzacji na 18-23 mld dolarw, okrela dla Polski relacje wpyww
do wyceny jako 7-9%, natomiast dla Wgier od 16 do 19%. Straty na
prywatyzacji wynosz wic w Polsce 91-93%, a na Wgrzech 81-84%.
Wynikaoby z tego, e prywatyzacja na Wgrzech bya korzystniejsza.
Omawian tabel oceniano prima vista jako nienaukow, zawiera
jc niesprawdzone informacje statystyczne. Istotnie s one przedsta
wiona niedbale, nie do zaakceptowania w powanej pracy naukowej.
Autor nie podaje informacji o rdach i o sposobie liczenia, a nawet
jakich dokadnie lat dotycz. Ciekawa analiza i w wietle zaprezento
wanych przeze mnie przykadw opartych gwnie na konkretnych
materiaach GUS i NIK wysoce prawdopodobna, istotnie nie moga by
potraktowana jako praca majca walor naukowy. Profesor Poznaski
na ten zarzut odpowiedzia redaktorowi Janowi Latusowi w wywiadzie
udzielonym polskiemu Nowemu Dziennikowi w Nowym Jorku (2002):

197

198

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Niech najpierw to wyka. Kto tak mwi, nie ma odwagi albo przy
gotowania, aby przedstawi inne obliczenia. Tez, e majtek sprzedano
za 10% jego wartoci, oparem na danych z 1990 roku. Proponuje,
eby jego koledzy z Uniwersytetu Warszawskiego sami siedli i dokonali
wylicze; poniewa tego nie zrobili, ich zarzuty s goosowne.
Tezy prof. Poznaskiego z 2001 roku mona syntetycznie przedsta
wi w nastpujcych punktach:
Baz polskiej transformacji ustrojowej jest prywatyzacja, sprzeda
majtku pastwowego w przewaajcej wikszoci w rce kapitau
zagranicznego. Dotyczy to 75% bankw i ok. 50% przedsibiorstw.
Za rok czy pniej bdzie sprzedanych 75% przedsibiorstw, bo pro
ces dalszej prywatyzacji stanie si niezbdny dla uzupenienia defi
cytu budetowego.
Spontaniczna sprzeda dokonywana bya po tzw. cenie rynkowej
ok. 10% realnej wartoci obiektw. Spoeczestwo stracio wic 90%
swojego sprzedanego majtku wytworzonego w przeszoci, w prze
waajcym procencie w okresie komunizmu.
Zyski wytwarzane w kraju, stanowice ok. 20% dochodu narodowego,
s teraz wywoone przez kapita zagraniczny.
Skoro prawie cay majtek dosta si w rce zagranicznych wacicieli,
powsta patologiczny system gospodarczy. Za komunizmu nie byo
prywatnej wasnoci, nie byo wic klasy kapitalistycznej. Teraz, ze
wzgldu na fakt, e majtek zosta sprzedany w obce rce, nie ma te
w Polsce klasy kapitalistycznej na du skal. W pewnym sensie jest
to kontynuacja komunizmu. Kapita rezyduje za granic, a praca jest
w kraju.
Profesor Poznaski twierdzi, e mona argumentowa: powsta
system, w ktrym nie ma polskich kapitalistw na du skal, ale za to
s kapitalici zagraniczni, ktrzy tworz nowe miejsca pracy. Moe ku
pili tanio, ale bdc w Polsce, s zainteresowani swoim zyskiem, a wic
stworz miejsca pracy, potem wzrosn pace itd.
Zacytujmy: Wcale nie jest powiedziane, e tak musi by. Wystarczy
tylko si przyjrze, co si w Polsce dzieje: sektor zagraniczny importuje
na potg, a eksportuje mao, bo sprzedaje na rynek wewntrzny, ktry
jest opanowany przez nich. Co roku powstaje wic gigantyczny deficyt
handlowy. Polski rozwj, ten sukces, o ktrym rozmawiaj polscy refor
matorzy, zosta sfinansowany na wyrost, na zapas. Bo ten wzrost pro
dukcji zosta w wikszoci uruchomiony przez deficyt handlowy, ktry
prowadzi systematycznie do wzrostu dugu zagranicznego. Mamy po
wtrk z Gierka. On poycza i skoczyo si to kryzysem. Teraz ci
poyczaj, ale na skal dwa razy wiksz ni Gierek i nie maj jak tego
wyhamowa. W zwizku z tym Polska jest skazana na kryzys.

DEKOLONIZACJAINEOKOLONIZACJA
Dalsza prognoza profesora Poznaskiego jest wrcz tragiczna. Uwa
a, e skala zaduenia bdzie tak si zwiksza, e skoczy si to skur
czeniem si gospodarki znowu o 20%, tak jak to miao miejsce w 1989
roku; w ten sposb cofniemy si do poziomu ostatniego roku komuny.
Interesujca jest tabela przedstawiona przez prof. Poznaskiego do
tyczca porwnania dekady Gierka i Balcerowicza. rdem tego zesta
wienia s dane GUS-u.
Tabela 10. Porwnanie dwch dekad: Gierka oraz Balcerowicza

WSKoZnilu

Dekada
Gierka
(1970-1979)

Dekada
Balcerowicza
(1990-1999)

Wskaniki m akroekonom iczne


Wzrost dochodu narodowego (indeks)
(1970=100, 1979; 1989=100, 1999)

170

120

28-30

20

Wzrost majtku trwaego (indeks)


(1970=100, 1979; 1989=100, 1999)

165

123

Dug zagraniczny brutto (mld dolarw USD)

24

58

Deficyt jako procent eksportu (w %)


(1971-1978, 1991-1998)

47

36

Liczba nowych miejsc pracy (min)

2,1

-2,1

Oglna liczba ludzi bez pracy (min),


w tym ukryte bezrobocie

0,5
0,5

4,4
2,1

Udzia inwestycji w dochodzie (%)

Wskaniki m ikroekonom iczne


Budownictwo mieszkaniowe
(liczba mieszka na tys. osb)

23,3

8,5

Spoycie misa i przetworw (kg na osob)

69

57

Spoycie mleka (1 na osob)

262

194

Spoycie masa (kg na osob)

8,9

4,3

Zakup ksiek (na tys. osb)

4136

2425

Przejazdy kolejowe (km na tys. osb)

1302

667

52

65

Przyrost liczby samochodw w uyciu


(na tys. osb) (1970-1980, 1990-1999)

199

T E E 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Niektre pozycje w tabeli 10, np. wskanik ukrytego bezrobocia, bu
dz wtpliwo, poniewa nie wiadomo, w jaki sposb s one wyliczone.
Jednak wniosek pyncy z jej analizy jest jednoznaczny: dekada
Gierka bya okresem rozwoju przemysu i infrastruktury kosztem
konsumpcji, doprowadzia wic do niezwykego niedoboru zaopatrze
niowego. Dekada Balcerowicza zlikwidowaa problem niedoboru podsta
wowego zaopatrzenia, sklepy byy pene towarw, ale mimo tego spoy
cie byo duo mniejsze, spoeczestwo nie miao pienidzy na zakupy.
Zadziwiajcy jest jednak wzrost liczby kupionych samochodw; oczy
wicie chodzi tu gwnie o stare, ale sprawne samochody, importowane
po bardzo niskiej cenie z Niemiec, niemniej jednak wskazuje to na po
wan stratyfikacj spoeczn. Obok masy bezrobotnych pojawia si gru
pa zamonych ludzi, identycznie jak w Boliwii, jako efekt neoliberalnej
strategii gospodarczej sugerowanej przez Jeffreya Sachsa.
Niezamierzon analiz pesymistycznej perspektywy kryzysu na
skutek rosncego zaduenia przeprowadzi w wywiadzie prasowym
eurodeputowany prof. Adam Gierek (Walenciak 2010), syn Edwarda
Gierka. Przypomnia, e Edward Gierek uzyska od bankw i pastw
kapitalistycznych w sumie 19,6 mld dolarw kredytu dugoterminowego
i 3,4 mld dolarw kredytu krtkoterminowego, cznie wic 23 mld
dolarw. Urealniony przez Europejsk Komisj Gospodarcz polski
Produkt Krajowy Brutto w roku 1980 roku wynis 245 mld dolarw,
a wic zaduenie Polski ery Gierka stanowio 9,3% PKB, a roczne spaty
oprocentowania 2,3% PKB. Aktualne PKB Polski prof. Adam Gierek
wyliczy na podstawie znanej mu jednoprocentowej skadki PKB do
Unii Europejskiej w wysokoci 14,1 mld z, PKB wynosi wic 1,410 mld
zotych. Przyjmujc np., e redni, aktualny kurs dolara wynosi 2,8 z,
mamy wic 503,5 mld dolarw dochodu narodowego, a aktualne za
duenie wynosi okoo 280 mld dolarw, stanowi wic 55,5% PKB (ofi
cjalnie publikowane zaduenie w 2010 roku to 54,9% PKB). Profesor
Adam Gierek zwraca uwag, e nie bierze si jednak pod uwag wyso
kiego zaduenia indywidualnego, nieistniejcego w latach 70. Sumujc
wszystkie typy zadue stwierdza: moe si okaza, e nasze zadue
nie dawno ju przekroczyo wszystkie bariery bezpieczestwa. W obli
czeniach prof. Gierka budzi jednak wtpliwo wyliczenie PKB Polski
w 1980 roku.
Nie wiadomo, po jakim kursie Europejska Komisja Gospodarcza
ocenia warto polskiej zotwki w 1980 roku. W kadym razie stopie
zaduenia w 1980 roku by niszy w swojej relacji do PKB ni istnie
jcy obecnie, w 2011 roku. Istotne jest to, e Gierek zaduy si na
dziaalno inwestycyjn - zbudowano w sumie 570 fabryk, pierwsz
autostrad w Polsce z Warszawy do Katowic, Tras azienkowsk i Hut

DEKOLONIZACJAI NEOKOLONIZACJA
Katowice. Polska transformujca si w duym procencie zadua si na
konsumpcj kosztem ujemnego bilansu handlu zagranicznego.
Krytyczn postaw w stosunku do koncepcji Balcerowicza reprezen
tuje rwnie prof. Grzegorz W. Koodko (2009), byy wicepremier i mini
ster finansw, wybitny ekonomista wiatowej sawy, profesor Akademii
Leona Komiskiego. Zmieniajc popularn nazw programu Sorosa-Sachsa-Balcerowicza szok -terapia na szok przypomina, e pro
ponowane byy inne programy, pomimo kakofonii gosw o rzekomym
braku tzw. alternatywy. Przypomina, e rzd zakada jedynie roczn
recesj, spadek PKB o 3,1%, produkcji o 5%, bezrobocie w wysokoci
400 tys., a nastpnie przejcie do wzrostu gospodarczego. Jak wiemy
rzeczywisto bya diametralnie rna. Profesor Koodko ma racj, gdy
przede wszystkim zwraca uwag na bd prognozy; ma on charakter tak
daleko idcy, e mona go okreli jako podstawow patologi wielkie
go przeomu. Profesor Koodko wymienia nastpujce bdy szoku:
Polityka stabilizacyjna bya zbyt restrykcyjna, zwaszcza jej aspekty
monetarne i fiskalne.
Stopa procentowa bya za wysoka - nie bya zorientowana na stu
dzenie oczekiwa, a opieraa si na stopach inflacji z poprzedniego
miesica. Co gorsza, dotyczya rwnie starych kredytw.
Za daleko bya posunita liberalizacja handlu zagranicznego.
Nadmierna bya skala dewaluacji zotego i zbyt dugi okres jego za
mroenia poprzez sztywne poczenie go z dolarem zamiast z koszy
kiem walut odzwierciedlajcym struktur bilansu patniczego.
Wyranie dyskryminowany by sektor spdzielczy.
Nadmiernie restrykcyjna bya wysoko tzw. popiwku, rwnie ze
wzgldw pozamerytorycznych.
Niedoceniane byy instytucjonalne i spoeczne aspekty budowy rynku.
Profesor Koodko obiektywnie zwraca uwag na trudne aspekty
sytuacji hiperinflacji zwizanej bezporednio z liberalizacj cen yw
noci, z jednoczenie zaprogramowan przez Solidarno indeksakcj
pac ex post Plusem by jednak zarwno klimat spoeczny, peen akcep
tacji dla transformacji rynkowej i zaawansowanie w uksztatowaniu
struktury wolnorynkowej w wyniku reform i tendencji rozwojowych lat
80. Warto pamita, e pod tym wzgldem sytuacja Polski bya w mo
mencie startu duo lepsza ni w wikszoci krajw komunistycznych.
Profesor Koodko przedstawia te zot sekwencj okresu 1995-1997, kiedy realizowana bya jego Strategia dla Polski, w ktrej
odeszo si od doktryny neoliberalizmu i ewidentnych bdw poprzed
niego okresu, m.in. przez zlikwidowanie opodatkowania pac sektora
pastwowego i wprowadzenie jego komercjalizacji, zracjonalizowanie

201

R a

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


procesu prywatyzacji pod ktem poprawy racjonalnoci mikroekono
micznej i maksymalizacji dochodw pastwa, zabezpieczenie depozytw
bankowych przez stworzenie Bankowego Funduszu Gwarancyjnego,
redukcj podatku od przedsibiorstw z 40% do 32%, racjonalizacj
struktury budetu. Istotnie ten czas wyranie korzystnie wyrnia si
w rozwoju ekonomicznym Polski.
Profesor Koodko cytuje opini wybitnego ekonomisty Josepha E.
Stiglitza, ktry oceni ten okres: Polska zawdzicza swoje osignicia
zdecydowanemu odrzuceniu doktryny lecej u podstaw porozumienia
waszyngtoskiego. Kraj ten nie robi tego, co zaleca MFW, nie anga
owa si w szybk prywatyzacj i nie przedkada obnienia inflacji
do coraz niszego poziomu nad inne kwestie makroekonomiczne. Ta tak
pozytywnie oceniana polityka skoczya si po zmianie koalicji politycz
nej. Do wadzy znowu wrci dr hab. prof. SGH Leszek Balcerowicz.
Rozpocza si znowu walka o stabilizacj, o zabezpieczenie si przed
inflacj w formie tzw. schadzania gospodarki, okrelane przez Grze
gorza W. Koodk jako polityka ortodoksyjnego neoliberalizmu do
spki z populizmem. Wskutek realizowanej polityki schadzania, rzeko
mo przegrzanej, gospodarki PKB spada ze wzrostu 7,55% w drugim
kwartale 1997 roku do 0,2% w czwartym kwartale 2001 roku.
Zdaniem prof. Koodko bdy w polityce ekonomicznej obniyy o jed
n trzeci szanse na rozwj Polski w 20-leciu szoku. Przychylam si do
jego zdania, aczkolwiek sdz, e skala obnienia rozwoju jest jeszcze
wiksza, biorc pod uwag, e jest to problem nie tylko statystycznego
wskanika rozwoju, lecz take struktury gospodarki i kultury w perspek
tywie uciekajcej szansy wyrwnania poziomu ycia w Polsce z Zacho
dem Europy. Wobec wyrwnania przez Niemcy dynamiki rozwoju
(w 2010 roku przyrost PKB Polski wynosi 3,8% przy 10% bezrobocia
i 3,6% Niemiec przy 6,6% bezrobocia), szanse dogonienia s nierealne.
Kompleksow, krytyczn analiz strategii Wielkiego Przeomu przed
stawia profesor Wydziau Zarzdzania Uniwersytetu Warszawskiego
Jerzy yyski (2011). Uwaa on, zgodnie z opini szeregu profesorw
amerykaskich (np. Georgea A. Akerlofa z Berkeley University i Ro
berta J. Shillera z Yale Uniyersity), e podstawowym wskanikiem
sprawnoci funkcjonowania gospodarki jest stopie bezrobocia. W Pol
sce poniej magicznego progu 10% spad on tylko raz, w roku 2008. Mimo
wysokiej skali emigracji stale utrzymuje si w granicach powyej 10%.
Profesor yyski twierdzi wic, e Polska znajduje si permanent
nie w stanie gbokiej zapaci ekonomicznej. Na pytanie, jakie byy
przyczyny tej wielkiej zapaci odpowiada:
Po pierwsze, nadmiernie restrykcyjna polityka. Jej efektem z jednej
strony w pierwszych latach transformacji byo zmarnowanie oszczd
noci, rwnie dewizowych, zgromadzonych w czasie socjalizmu (przy

DEKOLONIZACJA I NEOKOLONIZACJA
pominam, e wedug szacunku NBP na prywatnych rachunkach ban
kowych i ukryte w mieszkaniach byo kilkanacie miliardw dolarw),
ktre mogy suy do krajowej publicznej prywatyzacji, a z drugiej
strony bankructwo wielu przedsibiorstw, ktre wczeniej zacigny
kredyty na sfinansowanie inwestycji - czsto na stworzenie nowoczes
nego wyposaenia. Niezrozumienie tego, e przy tak wysokim bezrobociu
polityka pienina nie moe by zbyt restrykcyjna, e bank centralny
musi stwarza warunki dostpnoci kredytu dla przedsibiorstw, by
mogy inwestowa i tworzy miejsca pracy - jest wci jednym z podsta
wowych naszych problemw .
Po drugie, bdnie realizowana prywatyzacja, liczne wrogie przejcia.
Zamiast wykorzysta socjalistyczny przemys jako baz do stworzenia
nowoczesnego kapitalizmu, bezmylnie wyprzedano i roztrwoniono
znaczn cz tego majtku .
Po trzecie, utrata znacznej czci dochodu narodowego na rzecz za
granicy: wypywajce z Polski dochody zagranicznych przedsibiorstw,
proceder tzw. cen transferowych, wysokich apanay zagranicznych
pracownikw licznych zagranicznych firm, wewntrzne usugi w tych
firmach przeprowadzane przez zagraniczne ekipy opacane ze rodkw
polskich filii, szereg wyrafinowanych operacji majcych na celu zmniej
szenie zysku w Polsce dla ograniczenia podatku.
Po czwarte, niskie dochody Polakw. Udzia kosztw zwizanych
z zatrudnieniem w dochodzie w Polsce jest jednym z najniszych w wiecie. Obecnie stanowi on dla Polski nieco ponad 37%. (...) najwyszy jest
w Szwajcarii, ponad 61%, w USA ponad 56%, w krajach europejskich
45-50%. Te niskie uposaenia powoduj niski procent oszczdnoci,
wedug bada CBOS w 2010 roku 67% Polakw nie ma adnych
oszczdnoci.
Profesor Wodzimierz Bojarski (2009) krytykuje polsk transfor
macj na tle wielopunktowej negatywnej oceny wiatowej fascynacji
neoliberalizmem i zwizanego z ni systemu neokolonialnego. Jego zda
niem neoliberalizm m.in. niszczy rwnowag rynkow midzy iloci
i wartoci produkowanych towarw i usug a si nabywcz, dc
z jednej strony do staego wzrostu wytwrczoci i poday, z drugiej za
zmniejszajc zatrudnienie i pace. Neoliberalizm doprowadza do boga
cenia si jednych i uboenia drugich, prowadzi te do wadzy plutokracji, a w skali wiatowej rozwija imperializm finansowy i gospodarczy,
oraz wiatowy system neokolonialny. Poprzez porozumienia wielkich
korporacji i rozwj ponadnarodowych monopoli, przeczc sam sobie,
ogranicza konkurencyjn wolno gospodarcz oraz reglamentuje
przepyw towarw, pracownikw i kapitau. Najlepszym przykadem
jest tu system zakazowo-rozdzielczy Unii Europejskiej. Zdaniem prof.
Bojarskiego gospodarka neoliberalna okazaa si mniej skuteczna ni

203

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


gospodarka socjalno-liberalna krajw skandynawskich. Std te i bd
polskiej transformacji - nie akceptowano wprowadzenia tego modelu.
Twierdzi, e wiat idzie do katastrofy, powoujc si m.in. na opi
ni wybitnego ekonomisty-socjologa prof. Lecha W. Zachera o czarnym
scenariuszu ludzkoci.
Profesor Jerzy Robert Nowak (1998, s. 19) cytuje natomiast wiele
opinii krajowych i wiatowych o polskiej transformacji, jako pierwszej
prbie transformacji kraju socjalistycznego przed podobnym procesem
w Rosji, w imi wiatowego interesu. Profesor Ludwik Staszyski
(2009) koncentruje si na problemie gospodarki rolnej, krytycznie oce
niajc tendencje komasacji gospodarstw na tle tendencji rozwoju wiel
kich rolnych orodkw produkcyjnych. Jest zdania, e mae, rodzinne
gospodarstwa produkujce ekologiczn ywno mog sta si podsta
w wielkiego wiatowego sukcesu gospodarczego, jednoczenie roz
wizujc problem niskiego poziomu ycia na wsi. Jest to idea zbiena
z koncepcj wysunit przez Kongres Polonii prowincji Quebec w Ka
nadzie, gdzie proponowano reklamowa na wiecie polsk ywno pod
hasem: Chcesz y 100 lat, jedz polsk zdrow ywno.
Waldemar Wolaczyk (2005) okrela patologiczny rozwj admini
stracji okresu transformacji, piszc: Sfera budetowa spucha niepro
porcjonalnie do zada, jakie wykonuje, stajc si wprost dysfunkcjonaln.
Nadmierny, wrcz pasoytniczy rozrost administracji ukryto poprzez
zmian nazw i dystrybucj kompetencji, prbujc ukry ten zabieg pod
szyldem decentralizacji. W istocie chodzio o odsunicie od centrum wa
dzy odpowiedzialnoci za podejmowane decyzje a do rozmycia odpowie
dzialnoci w ogle, a drugiej strony chodzio o zapewnienie lukratywnych
posad dla obecnego i potencjalnego elektoratu, dla przychylnych elit
oraz rozmaitych lobby.
Warto te przypomnie pniejsze opinie czonkw zespou intelek
tualistw - doradcw strajkujcych robotnikw w Stoczni Gdaskiej
w 1980 roku. Jacek Kuro (1994) oskary rzd i administracj o znisz
czenie ruchu Solidarnoci. Bliski przyjaciel Kuronia prof. Karol Mo
dzelewski (1993) stwierdza, e nigdy nie da si przekona do filozofii
neoliberalizmu. Pisze: Mj dawny kolega Waldemar Kuczyski, eko
nomista blisko zwizany z Tadeuszem Mazowieckim, ktry podobno
narai premierowi Balcerowicza jesieni 1989 roku, zmarnowa kilka
godzin na prb przekonania mnie do tej filozofii. To mu si jednak nie
udao, ale sam by przekonany w stu procentach. aden Fundusz nie mu
sia na niego wywiera presji .
Profesor Tadeusz Kowalik (1995) najostrzej sformuowa swoj opini:
Najbardziej masowy ruch pracowniczy dokona przewrotu, z ktrego
wyoni si jeden z najbardziej niesprawiedliwych ustrojw spoecznych,
jakie zna historia powojennej Europy .

Rozdzia 4

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

POLITYCZNY KAPITALIZM - MARKETING ILUZJI


Pod koniec lat 80. doszo do dwch istotnych decyzji rzdu komuni
stycznego - wprowadzenia liberalnej zasady wolnego rynku ustaw
z grudnia 1988 roku i uwolnienia cen ywnoci 1 sierpnia 1989 roku,
ktre spowodowao wzrost inflacji. Wprowadzenie kapitalistycznego
kodeksu handlowego umoliwio inauguracj pierwszego fenomenu
patologii transformacji, tzw. nomenklaturow prywatyzacj. Jak ju
wiemy, polegaa ona na zawaszczeniu wysokiego procentu redniej
wielkoci pastwowych przedsibiorstw przez kadr ekonomicznej no
menklatury partyjnej. Formy tego przejcia byy albo na granicach
legalnoci, albo zupenie nielegalne. Wielko tej patologii mona okre
li liczb wskazan przez prof. Juliusza Gardawskiego (2010) - 62,5%
wacicieli tych przedsibiorstw stanowili dawniejsi dyrektorzy pa
stwowych przedsibiorstw.
By to wic fragment procesu grupowego przeksztacania wadzy
politycznej w sprywatyzowan wadz ekonomiczn. atwo uzyskania
kredytw inwestycyjnych ju na pocztku 1989 roku, w dopiero co po
wstaych komercyjnych pastwowych bankach, zarzdzanych przez daw
n bankow nomenklatur i wyrafinowane formy zawaszczania przed
sibiorstw byy moliwe dziki temu, e, jak pisze Bronisaw Wildstein
(2011), ta przedsibiorcza postnomenklatura dziaaa w otoczeniu
wspierajcych ich grup wywodzcych si z dawnych uprzywilejowanych
warstw. Wszystkie one w polityce, w wymiarze sprawiedliwoci czy me
diach walczyy o utrzymanie choby czci dawnych wpyww.

H g l PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Zdaniem Bronisawa Wildsteina polski ponomenklaturowy kapita
lizm tworzy si by moe na bazie wiary jego liderw w marksowsk
interpretacj pierwotnej akumulacji rozumianej jako grabie. Jej
prawdziwo udowadniali przecie swoim dziaaniem. Stwierdzenie
Aleksandra Kwaniewskiego, e pierwszy milion naley ukra (mia
to by cytat Rockefellera) oddaje mentalno tej grupy. Wedug Wild
steina swoistym symbolem sukcesu nomenklaturowej kapitalizacji jest
nadanie przez Business Centre Club tytuu Lidera Polskiego Biznesu
Leszkowi Millerowi, etatowemu funkcjonariuszowi aparatu partyjnego
PZPR, byemu sekretarzowi KC PZPR w 1988 roku i byemu przewod
niczcemu Sojuszu Lewicy Demokratycznej.
Jadwiga Staniszkis (2002, s. 199) nazywa nomenklaturow kapita
lizacj politycznym kapitalizmem, szczegowo okrelajc poszcze
glne fazy realizacji tej struktury. Stwierdza, e pierwsza faza, odpo
wiednik grabiey wedug Wildsteina, to zawaszczenie przez nomen
klatur ju w 1990 roku 1700 spek, przez partyjnych dyrektorw
pastwowych przedsibiorstw, dyrektorw urzdw wojewdzkich,
czonkw aparatu politycznego i niszej rangi partyjnych menederw.
Okrela trzy strategie nastpnej fazy (lata 1990-1993). Pierwsza to
bolszewicki liberalizm, reguy planu stabilizacji majcej na celu zdy
namizowanie formowania si kapitau finansowego w skomercjalizo
wanych, obsadzonych przez nomenklatur bankach i rwnoczenie
przypieszenia zaduenia i bankructwa pastwowych przedsibiorstw
dla importu oraz dla prywatyzacji.
Administracyjne tworzenie spirali zaduenia polegao na:
Wprowadzeniu od 1 stycznia 1990 roku arbitralnych przelicznikw
wartoci rodkw trwaych, np. dla budynkw elektrowni 141 razy,
dla kotw i maszyn 122 razy, dla transportu 133 razy; spowodowao
to olbrzymi powszechn inflacj kosztow.
Wprowadzeniu popiwku z kar do 500% tylko dla przedsibiorstw
pastwowych, ktre blokoway zdolnoci adaptacyjne przedsibiorstw
i prowadziy do zaduenia.
Wprowadzeniu proporcjonalnego wzrostu zaliczek na tzw. dywidend
pacon zaliczkowo w wysokoci 22% od funduszu zaoycielskiego,
ustalonego na 25% wartoci rodkw trwaych.
Gronym dla spirali dugw poczeniu stopy procentowej kredytw
refinansowych, ustalonej przez NBP (w styczniu roku 1990 w wyso
koci 43,2%, w 1991 i 1992 ponownie rednio 45% i dalsze 30-40%,
co zwikszyo stopy kredytowe w bankach komercyjnych) z naoo
nym przez Ministerstwo Finansw obowizkiem pokrywania przez
przedsibiorstwa 70% wartoci rodkw obrotowych z kredytu (na
wet, jak miay wasne rodki). Na tym olbrzymim wzrocie dugw
zarabiay komercyjne banki nomenklaturowe. Zatory patnicze

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


przypieszay bankructwo sektora pastwowego lub ich popieszn
sprzeda za przysowiowe grosze. Profesor Staniszkis zwraca uwag,
e dotyczyo to dobrych przedsibiorstw, unowoczenionych za kre
dyty za Gierka.
Naoeniu osiemdziesicioprocentowego podatku na eksport wgla,
co uczynio go nieopacalnym i doprowadzio kopalnie do powanych
zadue; w 1998 roku w wielkoci ok. 13 mld z. Bez tego podatku
kopalnie miayby ok. 7 mld z zysku.
Dalsz strategi byo wykorzystanie renty wadzy dla uzyskania
informacji, licencji czy uprzywilejowanych warunkw funkcjonowa
nia. Na tym tle powstaway synne afery: rublowa (straty pastwa
1,5 mld z), papierowa (straty 1,5 mld z), paliwowa (straty 1 mld z).
Ich rdem byy wczeniejsze informacje o planowanych zmianach
zasad importu czy wielkoci ca.
W tych strategiach politycznego kapitalizmu naley szuka r
da zarwno niezrealizowania postulatu Jeffreya Sachsa dotyczcego
reprywatyzacji, powrotu polskich przedsibiorstw skonfiskowanych
przez komun do dawnych przedwojennych wacicieli, jak i prezydenc
kiego weta Aleksandra Kwaniewskiego przeciw ustawie o reprywaty
zacji opracowanej przez premiera Jerzego Buzka. Byo to zabezpiecze
nie si przed konkurencj, a take przed grob koniecznoci zwrotu
niektrych firm przejtych przez by nomenklatur. W ten sposb
zawaszczone przez komunistyczn wadz mienie nie zostao zwrcone
wacicielom. Struktura przejtej wasnoci to: 56% - efekt reformy
rolnej, 23% - kamienice i nieruchomoci 10% - lasy, 3,8% - zakady prze
mysowe, 7,2% - inne. Nieoficjalnie szacowana warto aktualnych
roszcze wacicieli to 140 mld z (Osiecki 2011). W wikszoci krajw
Europy pokomunistycznej reprywatyzacja zostaa, w rnej formie, prze
prowadzona. W b. NRD ustaw z 1990 roku z ograniczeniem, e jeli
budynki i grunty byy wykorzystane pod zabudow osiedlow czy pro
dukcyjn, przewidziano rekompensat pienin. Czechosowacja rw
nie dokonaa fizycznej reprywatyzacji ustaw z 1990 roku, ale tylko
obywatelom zamieszkaym w kraju i z zasad utrzymania 10-letniej
umowy o wynajem mieszka w kamienicach zwrconych dawnym
wacicielom. Wgry nie zwrciy budynkw i gruntw, ale day odszko
dowanie w formie papierw wartociowych oprocentowanych na 3 lata,
przyjmujc jednak grn granic 50 tys. dolarw. rednio rekompensaty
wyniosy 10-15 % wartoci utraconego mienia, ale dotyczyy nie tylko
Wgrw, lecz take osoby innej narodowoci zamieszkae na Wgrzech
w 1990 roku. otwa i Estonia dokonay zwrotu w caoci, Litwa nato
miast do chwili obecnej (2011) nie dokonaa reprywatyzacji gruntw
rolnych i budynkw Polakom tam zamieszkaym.

207

F T E 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Zdaniem Grzegorza Osieckiego (2011) reprywatyzacja to najwiksza
poraka polskiej transformacji. Wraz z jej zaniechaniem koczy si
szansa na powane odtworzenie dawnej klasy redniej. Po 1989 roku
Polska miaa szanse na odtworzenie klasy ludzi wzgldnie zamonych
i niezalenych. Podobnie Jadwiga Staniszkis (Wesoowska 2011)
twierdzi, e gdyby tysice ludzi dostay dostp do kapitau, to byby to
silny impuls rozwojowy. Projekt za rzdw Jerzego Buzka, opracowany
przez wiceministra skarbu Krzysztofa aszkiewicza by bardzo dobry
i atwy do realizacji, bo w Agencji Nieruchomoci Rolnych i Agencji
Mienia Wojskowego byo duo maych zakadw produkcyjnych, ma
ych browarw czy mynw. Prezydent Kwaniewski zawetowa jednak
ten projekt.
Istotnym problemem politycznym jest tzw. restytucja mienia poy
dowskiego. Mienie gmin ydowskich zostao w peni zwrcone, zdaniem
ministra Radosawa Sikorskiego (Przybylski 2011) bardzo szczodrze,
ale stale wystpuje problem wasnoci mienia osobistego. Drog pro
cesw sdowych tego typu restytucje s systematycznie orzekane
w jednostkowych sprawach, tam, gdzie da si udowodni spadkobier
cw. W przewaajcej liczbie przypadkw takich ustale nie udaje si
dokona, bo nie ma te i spadkobiercw. Natomiast kwestia wypace
nia jakiej duej sumy np. wiatowej ydowskiej Organizacji Restytu
cji (World Jewish Restitution Organization, WJRO), ktr stworzy
w 1992 roku wiatowy Kongres ydowski w USA jest bardzo dyskusyj
na. Adam Wicha (2011) w artykule umieszczonym w Tygodniku Nie,
ktrego naczelnym redaktorem jest znany, kontrowersyjny, ale w swo
im rodzaju wybitny dziennikarz, Jerzy Urban, pyta: dlaczego jaka
organizacja ma dziedziczy po ludziach? Dziedzicz spadkobiercy,
a jak ich nie ma, to skarb pastwa. Takie jest prawo. Istotnie zamor
dowani przez Niemcw polscy ydzi byli obywatelami Polski, gdzie
obowizuje to prawo. Kongres ydowski jest potn organizacj, m.in.
ze wzgldu na pozycje swoich kolejnych prezesw, supermiliarderw:
Edgarda M. Bronfama, syna i dziedzica Samuela Bronfama, krla gorzelnictwa amerykaskiego, ktry dorobi si kolosalnego majtku
w okresie prohibicji na nielegalnym imporcie z Kanady. Obecny prezes
Ronald S. Lauder jest z kolei dziedzicem kolosalnego majtku krlowej
kosmetykw Estee Lauder.
Sekretarzem wiatowego Kongresu ydw i przewodniczcym
wiatowej ydowskiej Organizacji Restytucji Mienia ydowskiego by
Israel Singer, wsawiony wprost nieprawdopodobnym w demokratycz
nej Ameryce owiadczeniem, e jeli Polska nie wpaci im wielomiliar
dowego ekwiwalentu za skonfiskowany w latach 1939-1989 majtek
ydw, to bdzie bezwzgldnie, systematycznie zniesawiana i upoka
rzana w opinii caego wiata. W 2007 roku okazao si, e Israel Singer

sm M m m stfm m sm wr zm

defraudowa pienidze ofiar Holocaustu i lokowa je na swoich prywat


nych rachunkach w Szwajcarii.
Sprawa restytucji ze strony Polski jest przedmiotem interwencji
Stanw Zjednoczonych. W marcu 2011 roku Stuart Eizenstat, doradca
amerykaskiego sekretarza stanu do spraw zwizanych z Holocaustem,
owiadczy (Przybylski 2011), e Stany Zjednoczone s gboko rozcza
rowane decyzj polskiego rzdu o wstrzymaniu planw zgoszenia
w parlamencie projektu ustawy przewidujcej odszkodowanie dla osb,
ktrych wasno zostaa skonfiskowana w latach 1939-1989. Podobne
stanowisko zajy wiatowy Kongres ydowski i Organizacja Resty
tucji Mienia ydowskiego. Adam Wicha (2011) w tygodniku Nie pisze:
Wszyscy ci zagazowani i zgadzeni na wiele innych sposobw byli oby
watelami polskimi (my Nard Polski i wszyscy obywatele Rzeczpospo
litej Polskiej). Dlaczego rzd Polski ma rozmawia w sprawie ich mienia
z przedstawicielami amerykaskiej organizacji lub rzdem USA?.
Ten problem jest niewtpliwie jednym ze rde nieprzyjaznego stano
wiska znacznej czci twrczych i dziennikarskich rodowisk ydow
skich w stosunku do Polski, ksztatowania si procederu antypolonizmu w skali wiatowej, powanie obniajcego mark Polski, rwnie
w kontaktach ekonomicznych.
Negatywnie naley wic oceni zaniechanie, stosunkowo atwiej
szego, procesu reprywatyzacji we wczesnych latach 90., gdy istniaa
mono dokonania jej w powanym procencie w formie fizycznego
zwrotu zagrabionego mienia i zaatwienia caoci problemu mienia
poydowskiego, jakby nie byo czciowo zawaszczonego rwnie przez
polskie spoeczestwo po zagadzie ydw polskich.
Zdaniem Adama Wichy (2011) racjonalne s dwa wyjcia: stworzenie
funduszu powierniczego do zarzdzania majtkiem ofiar Holocaustu,
finansujcego dziaalno idc w kierunku zachowania pamici Holo
caustu, np. finansowanie ydowskiego Instytutu Historycznego, albo
kategoryczne odrzucenie samej idei reprywatyzacji i restytucji.
Wracajc jednak do zagadnienia uksztatowania si nowej polskiej
struktury spoecznej, to now polsk klas kapitalistw, wacicieli
redniej wielkoci przedsibiorstw ksztatowaa ekonomiczna spoecz
no nomenklaturowa przez sprytne metody zawaszczenia wasnoci
pastwowej. Ocena moralna tej strategii jest jednak niejednoznaczna.
Oczywicie lepiej, e te przedsibiorstwa znalazy si w rkach pol
skich obywateli, stajcych si, paradoksalnie ze wzgldu na ich tradycj
ideowej walki z kapitalizmem, zalkiem polskiej redniej klasy kapi
talistycznej, ni miayby si sta upem zachannego kapitau zagra
nicznego i jego zysku lokowanego poza granicami kraju, bd zostay
zlikwidowane, zwikszajc bezrobocie. Tak chyba ocenia ten proces
opinia publiczna, sdzc po prawie zupenym braku penych oburzenia

mSH PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


publikacji na ten temat, a take polski wymiar sprawiedliwoci, niewykazujcy zainteresowania tym problemem. Jest to oczywicie jeden
z wanych argumentw na rzecz tezy o niskim poziomie moralnoci
w polskim spoeczestwie tego okresu.
Zbienym czynnikiem pokojowej formy kapitalistycznej indoktry
nacji bya aktywno miliardera Georgea Sorosa, wyrafinowanego
spekulanta giedowego, a jednoczenie filozofa, z wrcz mistycznymi
ambicjami oddziaywania na ksztat wiata, majcego przekonanie
o swoim wrcz nadprzyrodzonym powoaniu. To on w maju 1988roku
rozpoczyna zachodni ofensyw kapitalistycznej ekonomiczno-ideologicznej wizji neoliberalizmu chicagowskiej szkoy Miltona Friedmana
na Polsk, otwierajc w Warszawie fundacj, ktr, prawdopodobnie przez
sentyment dla swego miejsca urodzenia, nazywa imieniem Stefana
Batorego, Wgra, a jednoczenie krla Polski. Jest ona dodatkowo wspo
magana przez Fundusze Forda, Boscha i innych centrw ideologicz
nych demokratycznego, wolnorynkowego, neoliberalnego kapitalizmu.
Zadaniem tej fundacji jest rozwijanie w Polsce idei demokratycznego
wolnego rynku i spoeczestwa obywatelskiego. Soros kontaktuje si
z premierem Mieczysawem Rakowskim, generaem Wojciechem Jaru
zelskim, Waldemarem Kuczyskim. Faktem jest, e ju 7 miesicy po
inauguracji tej fundacji powstaje ustawa o wprowadzeniu w Polsce
wolnego rynku. W styczniu 1989 roku komunistyczny rzd zaprasza
Jeffreya Sachsa, ktry par miesicy pniej, ju z osobistej inicjatywy
Georgea Sorosa i przez niego finansowany przyjeda (po uprzednim
pobycie w Moskwie) do Warszawy. Jest to, jak wiemy, 34-letni nauko
wiec amerykaski, majcy krtkie, nieefektywne dowiadczenie jako
konsultant w ogarnitej kryzysem superinflacji Boliwii, kapitalistycz
nym kraju o zupenie odmiennej strukturze spoecznej i ekonomicznej
od Polski.
Ma racj Waldemar Kuczyski, piszc w swoich wspomnieniach
(1992), i w czasie rozmw z Georgem Sorosem w Warszawie doszed
do wniosku, e traktuje on transformacj gospodarcz w Polsce jako
eksperyment przed reform w ZSRR, i Polska jest jak maa piramidka
eksperymentalna dla zorientowania si w sposobie tworzenia waci
wej, wielkiej piramidy. Wiedzc o niezwykle wysokim mniemanie o sobie
Sorosa, jego potdze finansowej i ambicjach wrcz niebotycznego za
kresu, nie sdz, by mg on traktowa eksperyment w peryferyjnym
- w stosunku do potg wiatowych - kraju jako zasadniczy cel swojej
midzynarodowej aktywnoci. By moe std te nacisk na szybkie,
wrcz rewolucyjne tempo transformacji, szoku podobnego do padzier
nikowej rewolucji w Rosji, transformacji przez ruin poprzedniego
systemu. Nawiasem mwic, jeden z najwybitniejszych polskich ekonomistw-teoretykw zarzdzania, A.K. Komiski tak ten proces nazwa.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Mamy wic do czynienia z dwiema osobistociami, majcymi wyso
kie poczucie susznoci swoich racji, reprezentujcymi wiat zachodni,
w stosunku do ktrego, zniewoleni przez 45 lat systemem staego niedo
boru i niskiej stopy yciowej, mamy upowszechniony kompleks niszoci.
Obok nomenklaturowej prywatyzacji notujemy dalsze, pryncypial
ne, patologiczne formy inicjacji procesu transformacji. Komunistyczny
rzd Rakowskiego stoi przed problemem o historycznej wadze, zwi
zanym z podjciem decyzji o czciowej zmianie ustroju gospodarczego,
wprowadzajc zasad swobodnej dziaalnoci gospodarczej na bazie
prywatnej wasnoci. Decyduje si te na zorganizowanie Okrgego
Stou, ktry ma okreli polityczn form wsppracy z opozycj, cilej
mwic, jedynie z jej lewicow czci i Lechem Was. W wyniku tych
obrad, w trakcie ktrych zaakceptowano wolnorynkow form struk
tury gospodarczej zgodnie z ustaw z grudnia 1988 roku, powinien by
by opracowany przez kompetentny zesp szczegowy plan jej reali
zacji. Naleao powoa do niego wysokiej klasy teoretykw ekonomii
i teorii zarzdzania z Polski i z Polonii, np. amerykaskiej czy brytyj
skiej, a take osoby majace kontakty z firmami zagranicznymi, znajce
metody ekspansji kapitalistycznej.
Zesp ten powinien by opracowa ewolucyjny program makroreorganizacji przy penym zachowaniu dotychczasowego dorobku gospo
darczego okresu PRL-u, oczywicie z moliwoci likwidacji nieefek
tywnych przedsibiorstw pracujcych dla realizacji politycznych pla
nw Zwizku Radzieckiego i z ustaleniem zasad szybszego dziaania
w celu uzyskania stabilizacji finansowej. Elementarna zasada inicjacji
powanego procesu reorganizacji to racjonalne dobranie wykwalifiko
wanego zespou. T metod stosuj sprawnie dziaajce korporacje,
a take United Nations Development Programme. Tak te s opracowy
wane powane programy w krajach rozwinitych, np. program redukcji
deficytu budetowego i dugu pastwowego w Kanadzie - nie do, e
opracowany by przez zesp fachowcw spoza aparatu administracyj
nego, to jeszcze poddany recenzji naukowych zespow, w ktrych mia
em satysfakcj uczestniczy.
Tymczasem jak wyglda proces ksztatowania makroprogramu
polskiej transformacji ekonomicznej? Jego zaoenia ukada osobicie
miliarder, ktry dorobi si bogactwa na spekulacjach giedowych
i stale si nimi zajmuje; jednoczenie filozof amator, o dziwo, z wyra
nie lewicowym nastawieniem. Jest to ciekawy problem psychologiczny
niektrych bardzo bogatych ludzi, ktrzy dorobili si wielkich pienidzy
nawet drog manipulacji finansowych, wtpliwych pod ktem ocen etycz
nych (np. giedowych), reprezentujcych aktywn sympati do wrogich
sobie ruchw lewicowych czy wrcz lewackich. Lenin nazywa ich po
ytecznymi idiotami, jednoczenie chtnie korzysta z ich pomocy.

211

WESEM PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Miaem mono szokujcego spotkania si z reprezentantem tej
grupy spoecznej. W kwietniu 1968 roku prowadziem wykady w Paris
Dauphine Sorbonne IX. Pod koniec miesica rozpoczy si modzie
owe demonstracje, wywieszanie w salach wykadowych portretw
Stalina i Mao Tse Tunga i burzliwe zebrania. Przygldaem si takie
mu wiecowi z galerii nad hallem szkoy, gdzie tum studentw sucha
wywodw modego prelegenta, ktry niezwykle gono i brutalnie woa,
e za przykadem Zwizku Radzieckiego trzeba zlikwidowa buruazyjne mieszczastwo francuskie. Wychodzc z budynku szkoy, zoba
czyem jak ten mody prelegent wsiada do luksusowej, sportowej limuzy
ny Alfa Romeo, wwczas symbolu komfortu, i z piskiem opon odjeda.
Jak ju wspomniaem, koncepcje Georgea Sorosa rozwija protego
wany i finansowany przez niego Jeffrey Sachs. Waldemar Kuczyski,
doradca premiera Mazowieckiego okrela jego osobowo jako cha
ryzmatyczn, przebojow i bardzo medialn (Kuczyski 2010).
Jeffrey Sachs reprezentuje wic zdolnoci i postaw typowego ame
rykaskiego agenta marketingowego, umiejcego zagada swojego
kontrahenta i wrcz przymusi go do podjcia okrelonej decyzji gospo
darczej. Jest to dobrze znany typ superaktywnego, niezwykle elokwentnego, sprawnego intelektualnie czowieka, czsto spotykanego w Ame
ryce przy transakcjach pieninych, nie mwic ju o giedowych,
o ktrym trywialnie si mwi, e wyproszony za drzwi, wrci oknem.
Miaem, podobnie jak wielu ludzi zamieszkujcych w USA czy Kanadzie,
osobiste dowiadczenia kontaktu z tego typu marketingowymi agen
tami przy transakcjach zakupu samochodu czy nieruchomoci.
Warto przypomnie cytowan ju, barwn relacj prof. Sachsa
o tym, jak przekonywa strategw Solidarnoci, ktrzy uczciwie przy
znawali si, e nie maj pojcia o ekonomii. To, co si dziao u Jacka
Kuronia, wedug Sachsa, to ju nieledwie transkrypcja paru podobnych
moich dowiadcze kontaktu z agentami marketingu. Przypomnij
my jeszcze raz ten warty uwiecznienia, wrcz operetkowy scenariusz
podjcia decyzji o losie prawie 40-milionowego narodu. Sachs tworzy
porywajc wizj wejcia do wolnej Europy, swobody gospodarczej,
uczestnictwa we wspaniaym wiecie wolnej wymiany, improwizuje,
a Jacek Kuro sucha i uderzajc doni o st, powtarza: Tak, tak
rozumiem i wci nalewano z butelki. Nastpnie w redakcji Gazety
Wyborczej w cigu nocy zostaje zapisana nocna improwizacja Sachsa,
pniej zaprezentowana Adamowi Michnikowi, ktry rwnie uczci
wie przyznaje, e nie zna si na ekonomii, ale jak wszyscy poprzedni
stratedzy Solidarnoci poddaje si marketingowej dynamice Sachsa.
Pyta si tylko, czy si uda, Sachs zapewnia zdecydowanie, e tak. Do
chodzi jeszcze jeden decydent - to Lech Wasa. On rwnie wysucha

mm

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Powtarzam, e waciwym dziaaniem byoby, zgodnie z cytowan
opini redaktora Giedroycia, zebranie zespou wysoko wykwalifiko
wanych polskich uczonych (byo ich nie tak mao) i polskich praktykw
majcych dowiadczenie w relacjach handlowych z zachodnim kapita
em (mielimy przecie takich w PRL), a take licznych, zamieszka
ych za granic polskich naukowcw i biznesmenw, znajcych dobrze
nieetyczn zachanno kapitau zachodniego, aktualn, szokow, jak
okrelaj Naomi Klein (2008), inwazj neokolonializmu, dla staran
nego opracowania metody transformacji. Znane ju byy liczne modele,
choby nawet ewolucyjny, cho realizowany przez rewolucyjn par
ti komunistyczn model chiski, dziaajcy ju od 1978 roku, model
szwedzki, wieo w 1988 roku szczegowo przeanalizowany przez pol
sk delegacj pod kierunkiem wybitnego ekonomisty prof. Jana Mujela,
a take zachodnioniemiecki, spoeczny kapitalizm i wspaniay rozwj
Tygrysw Wschodu, bdcy zaprzeczeniem mitu neoliberalizmu go
spodarczego, rodem ze Stanw Zjednoczonych. W rodowisku polskich
ekonomistw musiaa ju te chyba by znana strategia rekolonizacji
na zasadzie Konsensusu Waszyngtoskiego, realizowana ju w praktyce,
a wieo sformuowana przez Williamsona. Polscy urzdnicy resortu
handlu zagranicznego rwnie na pewno znali wilcz strategi za
chodniego kapitau, stosujcego z premedytacj nieetyczne, a nieraz wrcz
zbrodnicze, jak w Rwandzie i Zairze, metody dziaalnoci, z praktyk,
bogatego asortymentu apwek, eufemistycznie nazywanych prowizja
mi. Rnorodne metody stabilizacji finansowej te byy dobrze znane,
choby z historii Wielkiego Kryzysu 1929 roku (gdy Franklin Delano
Roosevelt ustali wysokie, 53-procentowe ca na niektre produkty dla
ograniczenia importu, a szybkiego rozwoju wasnej wytwrczoci
i uruchomienia wielkich pastwowych inwestycji o szybkiej amortyzacji)
czy polskiej reformy Wadysawa Grabskiego.
Jak pisze Waldemar Kuczyski (2010), ju w kocu sierpnia 1989
roku Obywatelski Klub Parlamentarny powoa Zesp Ratowania Go
spodarki z profesorem zwyczajnym ekonomii Januszem Beksiakiem
na czele. Zesp mia opracowa program stabilizacji przeksztace
systemowych, a potem przeksztaci si w w fachowe zaplecze (zoone
z uznanych ekonomistw) dla osoby odpowiadajcej w rzdzie za go
spodark. Naciskano te, eby Beksiak w imieniu rzdu wystosowa
list do Midzynarodowego Funduszu Walutowego, z prob o przysanie
misji i pomoc finansow. Podsuwano rwnie gotowy projekt, ktry
mieli zawie do Waszyngtonu Jeffrey Sachs i David Lipton. Tadeusz
Mazowiecki zignorowa te pomysy, uwaajc, e chce si w ten sposb
stworzy faktyczne centrum decyzyjne raczej w Sejmie czy, mwic
cilej, w owej naciskajcej go czci OKP, a nie w Urzdzie Rady Mi
nistrw.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Zesp prof. Janusza Beksiaka, tak jak to obiektywnie oceni Wal
demar Kuczyski, skada si z kompetentnych osb: prof. Cezarego
Jzefiaka, prof. Jana Winieckiego, Tomasza Gruszeckiego, Aleksandra
Paszyskiego, Jana Szomburga, Jacka Kuronia, Jacka Merkela. Za
proszono rwnie Waldemara Kuczyskiego, ktry jednak nie wzi
udziau w jego obradach, ze wzgldu na cytowan wyej opini Mazo
wieckiego. Zagraa, tak szeroko i szkodliwie dla interesu krajowego
rozwinita w yciu politycznym Polski, niezdolno zrezygnowania
z jednostkowych czy zespoowych ambicji priorytetu i nadmiernej troski
0 swoj indywidualn pozycj. Bya akurat w tym momencie moliwo
poczenia wysikw zarwno Urzdu Rady Ministrw, jak i zespou
OKP we wsplnej pracy nad optymalnym rozwizaniem problemu sta
bilizacji i transformacji gospodarki.
Zesp prof. Janusza Beksiaka w cigu miesica opracowa Zarys
programu stabilizacyjnego i zmian systemowych, autorstwa J. Beksiaka,
J. Winieckiego, T. Gruszeckiego, A. Jdraszczyka. Zdaniem Waldemara
Kuczyskiego by on interesujcy. W tym opracowaniu przedstawiono
alternatywny w stosunki do planu Balcerowicza program gospodarczy,
kadc nacisk na priorytet zmian strukturalnych, w tym prywatyzacji.
Chodzio tu o zmian struktury wasnoci bez utraty dotychczasowego
potencjau gospodarczego.
Kompetentny zesp prof. Beksiaka zosta wic zmarginalizowany
1zrodzia si, zainicjonowana przez Waldemera Kuczyskiego, niezgodna
ze znanymi przecie ju dobrze z teorii zarzdzania kryteriami doboru
kadr kierowniczych, decyzja mianowania dr. Leszka Balcerowicza, nie
tylko na ministra finansw, lecz take wicepremiera, odpowiedzialnego
za polityk gospodarcz kraju, a wic za wszystkie inicjatywy ustawo
dawcze i proces przeksztacania gospodarki planowej w gospodark
wolnorynkow. To niezwyke, kluczowe stanowisko, m.in. ze wzgldu
na brak znajomoci problematyki ekonomicznej i praktyki kierowniczej
w administracji premiera Tadeusza Mazowieckiego, a take zupeny
brak praktyki kierowniczej jego doradcy ekonomicznego Waldemara
Kuczyskiego, wymagao bardzo wysokich kwalifikacji teoretycznych,
ale przede wszystkim praktycznych, uzyskanych poprzez wieloletni
prac w dziaalnoci gospodarczej. Wymagao take okrelonych cech
osobowoci.
Waldemar Kuczyski jednak twierdzi, e Wszdzie na wiecie
lojalno politykw wobec premiera tworzcego rzd jest kryterium
naczelnym w doborze ministrw. Bez kwalifikacji pracuje si le, ale bez
lojalnoci nie ma w ogle pracy. Kiedy Mazowiecki tworzy rzd, mia
do wyboru do jego solidarnociowej czci ludzi, ktrzy znali dziaanie
pastwa, ale od strony wizie, nie gabinetw. Ponadto kwalifikacje
to rzecz nabyta. Jeli kto jest inteligentny, to kwalifikacje zdobdzie

215

WBEk PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w cigu miesicy (Kuczyski 1992, s. 90). Jest to jednak, moim zda
niem, opinia nietrafna. Kompetencji ministra, a jeszcze w wyszym
stopniu, wicepremiera, odpowiedzialnego za cao polityki gospodar
czej pastwa, nie mona uzyska w cigu miesicy, nabywa si ich
latami praktyki kierowniczej i naukowej.
Balcerowicz by wybrany z puli przewidzianej dla ludzi z Solidar
noci, ale nie by jej czonkiem, a w latach 1978-1980 akurat pracowa
w Instytucie Podstawowych Problemw Marksizmu-Leninizmu przy
KC PZPR. W latach 80., kiedy wielu ludzi z Solidarnoci poznawao
pastwo od strony wizie, dr Leszek Balcerowicz cieszy si wystar
czajcym politycznym zaufaniem komunistycznej wadzy, eby by kil
kakrotnie delegowany na stae naukowe, m.in. w Uniwersytecie Sussex
w Anglii i Uniwersytecie w Marburgu.
Ot niestety spontaniczna, personalna decyzja, podjta, jak wiemy,
w do przypadkowej formie, z inicjatywy Waldemara Kuczyskiego,
zausznika, jak sam siebie nazwa, premiera Mazowieckiego, nie bya
w peni zgodna z kryteriami politycznymi, a take merytorycznymi,
przyjtymi w wiatowej praktyce doboru czoowych kadr koncernw
czy centralnych struktur pastwowych. Chodzi tu rwnie o umiejtno
podejmowania wanych, strategicznych i taktycznych decyzji po zapo
znaniu si z rnymi proponowanymi przez wybitnych specjalistw
opiniami i wyzbycie si przekonania, e tylko wasna koncepcja jest
suszna. Niedajcy si nigdy przekona totalitarni przywdcy s nie
zwykle niebezpieczni, szczeglnie w tych dziedzinach, w ktrych wyst
puje bogactwo wersji decyzyjnych. Cecha ta w swojej skrajnej formie
uzewntrznia si negliowaniem opinii partnerw, nawet przez uniemo
liwienie im jej zaprezentowania. Czsto czy si ona z marginesowym
postrzeganiem rzeczywistoci, brakiem wiadomoci wielopaszczyzno
wych, rwnorzdnych problemw i ich wzajemnego powizania.
Mam tu osobiste dowiadczenie kontaktu z dr. Leszkiem Balcero
wiczem. Pod koniec lat 70. Polskie Towarzystwo Ekonomiczne organi
zowao czwartkowe zebrania naukowe punktualnie od godziny 17 do
19. Zasad byo, e zebrania zaczynay si i koczyy dokadnie w prze
widzianym czasie. Zdobyy one tak popularno, e przed siedzib
Towarzystwa na Nowym Swiecie zainstalowano gonik z transmisj
obrad, ktrych suchao wiele osb stojcych na zewntrz. Zaproszono
mnie wwczas do wygoszenia referatu o reformie administracji.
Ku memu zdziwieniu zebraniu nie przewodniczy prezes PTE, ale
dr Leszek Balcerowicz, wwczas 32-letni mody naukowiec, czonek
PZPR. Wyjaniono mi, e peni on funkcj czonka zarzdu, przy bez
partyjnym prezesie prof. Zdzisawie Sadowskim (pniej awansowa
na pozycj wiceprezesa). W czasie dyskusji zabra gos, wwczas ju

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


byy minister finansw, Stefan Jdryehowski. Poniewa nie zrozumia
niektrych moich tez, poprosiem o gos, eby zoy dodatkowe wyja
nienia. Przewodniczcy owiadczy, e jako referent bd mia gos
na zakoczenie obrad. Nawiasem mwic, wystpienie Stefana Jdrychowskiego, krytykujcego funkcjonowanie administracji publicznej,
spodobao si prof. Andrzejowi Stelmachowskiemu, ktry zagajajc
swoj wypowied, zapyta: Czy pastwo wiecie, jaka jest rnica mi
dzy jabkiem a zdymisjonowanym ministrem?. I wyjani, e Nie ma
rnicy, bo oboje dojrzewaj po spadniciu na ziemi.
Na jakie 15 minut przed godzin 19 Leszek Balcerowicz zacz
ustosunkowywa si do niektrych wypowiedzi, ignorujc moj po
nown prob o zabranie gosu. Ostatecznie zakoczy swoj tyrad
gdzie okoo 2 minut przed 19 i owiadczy, patrzc na zegarek, e czas
si skoczy i zamyka zebranie. Byem, podobnie jak liczni, towarzysz
cy mi koledzy z Wydziau Zarzdzania Uniwersytetu Warszawskiego,
bardzo zaskoczony. Byem ju profesorem i pierwszy raz zdarzyo mi
si, e nie udzielono mi gosu na ustosunkowanie si do opinii dysku
tantw po moim referacie. Gono wic powiedziaem: Panie prze
wodniczcy, jeszcze duo czasu minie nim nauczy si Pan kulturalnie
prowadzi zebrania.
Ta apodyktyczno ujawnia si z ca ostroci w czasie procedury
przesuchania sejmowego Leszka Balcerowicza jako kandydata na wi
cepremiera w nowym rzdzie Jana Krzysztofa Bieleckiego. Z archiwal
nego stenogramu mona przeczyta wypowied, wwczas ju doktora
habilitowanego Balcerowicza: Na pewno nie zgodz si na najlejsze
choby naruszenie jakiegokolwiek niezmiennika mojego programu.
Sdz, e mia racj Stefan Kisielewski (1992, s. 21, 81), twierdzc,
e Ekipa Balcerowicza, jeli chodzi o program gospodarczy, a waciwie
monetarny, skamieniaa. Uwierzya, e ma jedynie suszny program,
padajc przez to w umysow niewol. (...) Balcerowicz, obawiam si,
yje w wiey z koci soniowej - w swoim monetarnym wiecie penym
rwna pewnych niewiadomych. Przy czym w susznoci takiego po
stpowania utwierdzaj go amerykascy przyjaciele - doradcy.
Rwnie Jacek Kuro (Kuro, akowski 1997) podobnie ocenia po
staw Leszka Balcerowicza: Ta reforma wymagaa bardzo twardej
rki i lepego uporu, bez ktrego nie przeszlibymy koniecznej koskiej
kuracji. Ale z drugiej strony to zamknicie si w resortowej wiey ze
soniowej koci spowodowao, e Balcerowicz nie by w stanie reagowa
na zwrotne sygnay, ktre gospodarka wysyaa swoim reformatorom.
Z czasem miao si na przykad okaza, e doktrynalna obrona po
wszechnie znienawidzonego popiwku (czyli represyjnego podatku od
podwyek pac) trwaa duo duej, ni to byo konieczne i e sztywno

217

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


popiwkowej metody formalnie sprzyjaa wprawdzie hamowaniu zarob
kw, lecz take hamowaa innowacyjno, racjonalizacj zatrudnienia,
modernizacj przedsibiorstw i zwikszenie wydajnoci pracy.
Zupene negliowanie opinii cytowanych przeze mnie noblistw i wie
loosobowych zespow polskich ekonomistw i finansistw, potwierdza
t cech apodyktycznego zarozumialstwa. Zdaniem Waldemara Kuczy
skiego (1992, s. 57) Balcerowicz to typowy szef, tolerujcy sprawnych
wykonawcw, preferujcy dyspozycyjno i posuszestwo. Majcy
tendencj brania pod but, czyli narzucajcy swoj wol take tym,
ktrzy mu nie podlegaj. Przez t postaw miay miejsce opisywane
przez Kuczyskiego konflikty Balcerowicza z Mazowieckim.
Z teoretycznego punktu widzenia nauki zarzdzania zespoami
ludzkimi powstaa wic sytuacja dysfunkcjonalna: pracownik nauko
wy, adiunkt, a wic stosunkowo niskiego szczebla struktury kadry
naukowej, ktry mimo upywu 14 lat od uzyskania stopnia doktora
w 1975 roku nie uzyska stopnia doktora habilitowanego (habilitacj
uzyska ju jako wicepremier w 1990 roku), a wic wedug obowizuj
cego ustawodawstwa podlegajcy ju wycofaniu z formalnej dziaalnoci
dydaktycznej w szkolnictwie wyszym, niemajcy adnego dowiad
czenia pracy w gospodarce, niebiorcy adnego udziau w pracach zespo
w ekspertw Okrgego Stou, dostaje zadanie kierowania budow
nowego ustroju gospodarczego i finansowego. Zrozumiae jest jego za
skoczenie i proba o czas na rozwaenie propozycji. Po naradzie w ro
dzinie, jak ujawnia, pod wpywem opinii kuzyna, decyduje przyj t
propozycj. Jednak w czasie decydujcej rozmowy z Waldemarem Ku
czyskim owiadcza: Przychodz nie na urzd, ale na program antyin
flacyjny (Kuczyski 1992, s. 62). Po takim owiadczeniu naleao natych
miast zrezygnowa z kandydatury Leszka Balcerowicza na stanowisko
wicepremiera, powsta bowiem problem, kto wobec tego ma opracowa
strategi rozwoju caej polskiej gospodarki i kierowa jej realizacj.
W ten sposb uksztatowaa si sytuacja scharakteryzowana przez
prof. Andrzeja Zawilaka (zob. s. 170) jako strategia gospodarcza pod
porzdkowana tylko jednej idei - walce z inflacj wedug recepty Ban
ku wiatowego. Witold Gadomski (zob. s. 168) zwraca uwag, e Le
szek Balcerowicz nie mia te adnej wizji rozwoju gospodarki, nie
zna ywej gospodarki i nie rozumia specyfiki pastwowych przedsi
biorstw. Dodajmy, e nie penic nigdy adnych gospodarczych funkcji,
nie zna nawet elementarnych form regu kierowniczej pracy w admi
nistracji. Powtarzaa si wic sytuacja przypominajca mi konfidencjo
nalne zwierzenia innego nowo mianowanego ministra, rwnie nigdy
niepenicego adnej formalnej funkcji kierowniczej, ktry wszed do
gabinetu ministerialnego i... nie mia pojcia, jak wyglda procedura
jego pracy. Na szczcie by jeszcze dawny PRL-owski wiceminister,

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


ktry wyjania nowicjuszowi charakter pracy kierowniczej na wyso
kim szczebu.
W podobnej sytuacji znalaz si Waldemar Kuczyski, ktrego pierw
sza praca w administracji zacza si od penienia wysokiego kierow
niczego stanowiska ministerialnego, podsekretarza stanu w Urzdzie
Rady Ministrw. Pisze on szczerze, jak przywita swoj wykwalifiko
wan sekretark, pracujc ju od dawna w Urzdzie Rady Ministrw:
Pani Anno, jestem kompletnie zielony jeli chodzi o prac w admini
stracji i o panujce w niej zwyczaje, pani musi mi to wszystko pokaza
i nauczy mnie tego (Kuczyski 1992, s. 90). Mona wic stwierdzi,
e dalsza sytuacja patologiczna po nomenklaturowej prywatyzacji to
spontaniczna polityka personalna i ju na pocztku dziaania odmowa
wsppracy premiera i jego zausznika, z kompetentnym zespoem
powoanym przez Obywatelski Klub Parlamentarny, reprezentujcy,
jakby nie byo, tradycje Solidarnoci.
Plan Sorosa-Sachsa nie mia charakteru powanego, szczegowego
programu, a by raczej wyrazem spontanicznej idei wymagajcej tak
tycznego i operacyjnego opracowania. Jej polska transkrypcja w for
mie aktw normatywnych, opracowana w cigu 111 dni popiesznej
merytorycznej i ustawodawczej akceptacji, inicjujcej olbrzymi akcj
decydujc o losie bez maa 40-milionowego spoeczestwa, nie moga
by obiektem powanej, odpowiednio szerokiej analizy.
Nie zawieraa te dyrektyw dotyczcych strategicznego rozwoju go
spodarki polskiej. Byy to jedynie dyrektywy dotyczce zasad przejcia
z gospodarki planowej do wolnorynkowej. Widoczna tu bya ideologiczna
fascynacja neoliberalnym samoregulujcym si, wolnym rynkiem. Mini
ster przemysu Tadeusz Syryjczyk publicznie owiadczy, e polityka
przemysowa jest niepotrzebna w wolnym rynku, naraajc si na trafne
pytanie prof. Andrzeja K. Komiskiego (zob. s. 187) Po co wic zaj
muje swoje miejsce?
Etap planowania i organizacyjnego wdraania programu nawizy
wa wic jednoznacznie do praktyki minionego okresu, gdy szybko two
rzono niedopracowane plany i pniej organizowano bitw o plan,
a kierownicze decyzje personalne podejmowano na zasadzie osobistych
koneksji.
Cay program Sorosa-Sachsa, teraz ju po akceptacji parlamentar
nej nazywany programem Balcerowicza, dzielono na dwie czci: likwi
dacja inflacji i przeksztacenie gospodarki planowej na wolnorynkow,
typu neoliberalizmu amerykaskiego szkoy chicagowskiej Miltona
Friedmana w zgodzie z sugestiami Midzynarodowego Funduszu Wa
lutowego, w tym okresie rwnie zafascynowanego swoistym mistycy
zmem idei wolnego rynku. Zwracaem ju uwag, e program Balce
rowicza rni si od propozycji Sachsa jednym istotnym elementem.

219

220

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Jeffrey Sachs proponowa zacz od autentycznej reprywatyzacji,
a wic zwrcenia wywaszczonym wacicielom prywatnych handlowych
i przemysowych przedsibiorstw, a take nieruchomoci mieszkalnych
zarekwirowanych przez wadz komunistyczn. Jak ju pisaem, Pol
ska do dzisiaj, jako jedyny byy kraj wasalny ZSRR, takiej ustawy nie
uchwalia, co np. w odniesieniu do prywatnej wasnoci poydowskiej
przejtej przez Polakw spowodowao powany dysonans w formie r
nych negatywnych form relacji ydowsko-polskich w skali wiatowej
i upowszechnienia antypolskich wypowiedzi w skali caego wiata.

STABILIZACJA I OBRAZ POLSKI


Zobaczmy, jakie i jak szybko osignito rezultaty w realizacji ambitnej,
rewolucyjnej, enigmatycznie nazywanej, szokowej terapii . Zacznijmy
od podstawowej akcji likwidowania inflacji. W okresie PRL gwnym
rdem inflacji bya polityka przeinwestowania, niekorzystne rozli
czenia midzynarodowe w ramach RWPG, gwnie z ZSRR i struktura
produkcji, w ktrej dobra konsumpcyjne stanowiy relatywnie nieduy
procent, powodujca powany niedobr podstawowych artykuw
przemysowych codziennego uytku, cznie z artykuami spoywczymi.
Jak wynika z poniszego zestawienia, w latach 1950-2010 w Polsce
miay miejsce trzy kryzysy inflacyjne: dwa w PRL i jeden, najpowaniej
szy, w okresie tu przed i w czasie transformacji. Jednoroczna galopujca
inflacja w roku 1952 i megainflacja w 1953 roku zostay zlikwidowane
ju w nastpnym roku. Nastpny powany kryzys inflacyjny rozpocz
si w roku 1981, w okresie walki i rozwoju NSZZ Solidarno, osiga
jc w roku 1982 wzrost do 100% w zwizku z sankcjami gospodarczymi
przeciw Polsce po wprowadzeniu stanu wojennego. W 1988 roku inflacja
osiga poziom galopujcy, aby w krytycznym roku 1989 sta si ju hiperinflacj.
Tabela 11. Inflacja w Polsce w latach 1950-2010
Bok

inflacja

Rok

Inflacja

Rok

Inflacja

Rok

Inflacja

1950

6 ,5 %

1965

0,9%

1980

1,0%

1996

18,5%

1951

9,6%

1966

1,2%

1981

21 ,2%

1997

13,2%

1952

14,4%

1967

1,5%

1982

100,8%

1998

8 ,6 %

1953

41 ,9%

1968

1,6%

1983

22 ,1%

1999

9,8%

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


1954

-6,3%

1969

1,4%

1984

15,0%

2000

8,5%

1955

-2,4%

1970

1,1%

1985

15,1%

2001

3,6%

1956

-1,0%

1971

-0,1%

1986

17,7%

2002

0,8%

1957

5,4%

1972

0,0%

1987

25,2%

2003

1,7%

1958

2,7%

1973

2,8%

1988

60,2%

2004

4,4%

1959

1,1%

1974

7,1%

1989

639,6%

2005

0,7%

1960

1,8%

1975

3,0%

1990

249,3%

2006

1,4%

1961

0,7%

1976

4,4%

1991

60,4%

2007

4,0%

1962

2,5%

1977

4,9%

1992

44,3%

2008

3,3%

1963

0,8%

1978

8,1%

1993

37,6%

2009

3,5%

1964

1,2%

1979

7,0%

1994

29,5%

2010

2,6%

1995

21,6%

2011
marzec

4,3%

221

rdo: dane GUS.

1
stycznia 1990 roku wchodzi w ycie dziesi ustaw majcych do
prowadzi do penej stabilizacji i do zmiany ustroju gospodarczego na
gospodark wolnorynkow w jej neoliberalnej formie, zwizanej z sa
moregulujc rol rynku w nawizaniu do teorii Miltona Friedmana
i jej pragmatyczn form wdraania wedug zasad Konsensusu Wa
szyngtoskiego. Jest to dalszy etap praktycznych dowiadcze caej
serii prb wdroenia tej koncepcji metod szoku w krajach Ameryki
Poudniowej, szczegowo opisanej przez Naomi Klein (2008). Specy
fika Polski polegaa na tym, e bya ona krajem uksztatowanym na
zasadzie spoecznej wasnoci rodkw produkcji i gospodarki planowej.
Istnieje uzasadnione przewiadczenie, e Polska miaa by wstpnym
eksperymentem przed wielkim dzieem wprowadzenia systemu Friedmanowskiego w ZSRR, w interesie wielkiego kapitau globalnych kon
cernw. Dodajmy, z priorytetem kapitau amerykaskiego.
Model polski Leszka Balcerowicza nie jest jednak w peni zbieny
z koncepcj Miltona Friedmana. W prbie likwidacji inflacji wystpu
je bowiem daleko idcy interwencjonizm pastwowy w dziedzinie pac,
podatkw i kredytw. Ten zestaw decyzji, jak ju wiemy z cytowanej in
formacji w Gazecie Wyborczej (z 24 sierpnia 1989 roku), mia dopro
wadzi do likwidacji inflacji w cigu paru miesicy.
Maksymalna roczna hiperinflacja z 1989 roku w wysokoci 639,6%
zmniejsza si w nastpnym roku do 249,3%, a wic do poziomu megain-

222

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


flacji. W nastpnych latach w dalszym cigu zmniejsza si, utrzymujc
si jednak w kategorii inflacji galopujcej (roczny wzrost stopy wedug
stopy dwu- czy trzycyfrowej), eby dopiero w roku 1998, a wic w dziewi
tym roku po wejciu w ycie ustaw transformacyjnych, osign poziom
inflacji umiarkowanej (kroczcej). Poziom inflacji pezajcej osignli
my dopiero w roku 2000, a poziom w granicach ustalonych przez Uni
Europejsk (do 3% rocznie), zaczynajc od 2002 roku.
Biorc pod uwag skal porwnawcz z inflacj w innych krajach
europejskich, mona przyj, e dopiero stopa inflacji pezajcej (midzy
0-5%) jest ju w peni satysfakcjonujca, a wic dopiero po osigniciu
tej wielkoci mona mwi o likwidacji patologii inflacji. A wic walka
z inflacj trwaa nie sze miesicy, ale 10 lat, co potwierdza negatywn
opini o przyjtej szokowej metodzie zlikwidowania inflacji. Leszek
Balcerowicz, ustpujc pod koniec 1991 roku po 2 latach i 4 miesicach
kierowania resortem finansw i jako wicepremier caoci gospodarki,
zostawi Polsk z galopujc inflacj 37,6%, ze spadkiem PKB w okresie
swojego urzdowania o 26,2%, z deficytem budetowym 39% PKB i bez
robociem wynoszcym 11,3% w wyniku bankructwa wielu pastwowych
przedsibiorstw, take wysokiej techniki, i Pastwowych Gospodarstw
Rolnych.
Trzeba jednak obiektywnie stwierdzi, e w okresie rzdw Leszka
Balcerowicza, kosztem powanego wzrostu bezrobocia, deficytu bude
towego i bankructwa czci przedsibiorstw pastwowych, inflacja
zostaa powanie zmniejszona z 659,6% do 60,4%.
W roku 2010 inflacja w Polsce wyniosa 2,6%, przy zachowaniu prze
widzianego limitu 3% dla krajw Unii Europejskiej; jedynie w Bugarii
wynosia 2,8%, w Estonii 2,4% i Szwecji 2,1%, przy inflacji 12% w Wiel
kiej Brytanii, 8% we Francji i 5% w Niemczech.
Zobaczmy, jak wyglda efekt ekonomicznego rozwoju. Za kryterium
wzrostu gospodarczego przyjmiemy wskanik dochodu narodowego
brutto, majc jednak pen wiadomo jego niecisoci. Jest on jednak
w skali wiatowej powszechnie uywany, skorygowany ocen wartoci
miejscowej waluty (wskanik PPP) (tabela 12).
Pierwsze dwa lata reformy, okres bezporedniego kierownictwa Lesz
ka Balcerowicza (od 12 wrzenia 1989 do 27 grudnia 1991) to powany
spadek PKB, w sumie o 26,2%. Ten efekt, raco odlegy od oficjalnych
przewidywa, by dalsz, obok wskanika inflacji, oznak nietrafnoci
szoku terapii, a przede wszystkim bdnoci przewidywania. Mona
si zgodzi z opini Wundta o nieefektywnoci cisego planowania na
skutek moliwoci zbiegu rnorodnych niespodziewanych okolicznoci,
ale istnieje pewna skala dopuszczalnej spoecznej akceptacji bdu pla
nistycznego. W tym przypadku jej granice zostay raco przekroczo
ne, a wic ju po dwch latach i czterech miesicach autokratycznego

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


charakteru terapii szokowej Leszka Balcerowicza miaa ona oznaki
klasycznej patologii. Std te i zrozumiae pniejsze zwycistwo
w wyborach i powrt do wadzy m.in. byych wybitnych dziaaczy byej
PZPR: Aleksandra Kwaniewskiego, ministra w rzdzie komunistycz
nym w latach 80., na stanowisko dwukrotnego prezydenta RP, Jzefa
Oleksego, byego pierwszego sekretarza komitetu wojewdzkiego
PZPR w Biaej Podlaskiej na stanowisko premiera, Wodzimierza Cimo
szewicza, byego posa z ramienia PZPR, take na stanowisko kolejnego
premiera.
Tabela 12. Tem p o

zm ian PKB w Polsce w latach 1 9 9 0 -2 0 1 0 w % .

T em p o zm ian w skali wiata (2 0 07 -2 0 1 1 )

ROK

Zmiana w %

ROK

Zmiana w %

1990

-19,1

2000

4,2

1991

-7,1

2001

1,1

1992

2,6

2002

1,4

1993

3,6

2003

3,8

1994

5,2

2004

5,3

1995

7,0

2005

3,5

1996

6,0

2006

5,8

1997

6,8

2007

6,7 (Polska) 5,1 (wiat)

1998

4,8

2008

3,8 (Polska) 2,8 (wiat)

1999

4,1

2009

1,7 (Polska) 0,9 (wiat)

2010

3,8 (Polska) 4,6 (wiat)

2011

plan 4,5 (Polska) 4,5 (wiat)

rdo: Roczniki statystyczne GUS; OECD (maj 2010).

Okazao si jednak, e polityka szokowego wdraania neoliberalizmu szkoy Miltona Friedmana w Polsce, w kraju pokomunistycznym,
przesza spokojniej ni w krajach Ameryki Poudniowej, powodujc
jedynie utrat zaufania spoecznego do ekipy postsolidarnociowej
i demonstracyjne uznanie dla dawnej komunistycznej nomenklatury,
wyraone w wynikach demokratycznych wyborw parlamentarnych
w 1993 roku i prezydenckich w 1995 i w 2000 roku. Oczywicie w gr
wchodzi tu rwnie znany psychologiczny syndrom optymistycznej

223

224

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


tendencji oceny przeszoci, majce racjonalne uzasadnienie dla kon
kretnych grup spoecznych.
W 1998 roku przeprowadziem badania wrd robotnikw budow
lanych delegowanych z Rzeszowa do budowy luksusowego osiedla w War
szawie, dotyczce oceny obecnego systemu w relacji do socjalistycznej
przeszoci (Kieun 1999). Jednogona negatywna ocena 123 respon
dentw dotyczca wspczesnej rzeczywistoci bya wynikiem zesta
wienia porwna przedstawionych w tabeli 13.
Tabela 13. Jak byo i jak jest?
Tak byo w latach 60. i 70.

Tak stao si w wyniku transformacji

Brak bezrobocia

Wysokie bezrobocie

Relatywnie niedua ekonomiczna


stratyfikacja zarobkw

Olbrzymie dysproporcje w skali


zarobkw

Bezpatna opieka lekarska

Patne wizyty u lekarzy specjalistw

Przyzakadowa opieka lekarska

Likwidacja przyzakadowej opieki


lekarskiej

Niskie ceny lekw

Bardzo wysokie ceny lekarstw

Niskie zarobki, ale i niskie ceny

Paca wielokrotnie nisza ni na


Zachodzie (5 do 10 razy). Ceny w skali
Zachodu

Bezpatna nauka

Ograniczona dostpno bezpatnego


nauczania, drogie, prywatne szkoy
dla bogatych

Liczne bezpatne obki,


przedszkola przy zakadach pracy

Nieliczne, drogie obki i przedszkola

Stosunkowo tanie wakacje

Wysokie, niedostpne ceny wakacji,


nieraz wakacje w Polsce drosze
ni za granic

Kolonie dla dzieci

Nieliczne i drogie kolonie dla dzieci

Szanse na subowe mieszkanie

Niezwykle drogie, prywatne mieszkania

rdo: badanie wasne (1998).

Na moje pytanie o ograniczenie wolnoci przez SB i wolnoci reli


gijnej odpowiadano, e tylko czonkowie partii nie mogli chodzi do
kocioa i chrzci swoje dzieci, cho i tak robili to po kryjomu, a jak si

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


nie aktywizowao w jakiej dziaalnoci krytycznej wobec reymu, to
SB czowieka nie ruszaa. Badani nie mieli te problemw z zaopa
trzeniem ywnociowym, bo wszyscy mieli rodziny lub znajomych na wsi
i zawsze mogli atwo i tanio dosta artykuy ywnociowe. Oczywicie
zastrzegali si, e mwi o latach 60. i 70. Lata 80. byy ich zdaniem
okresem nienormalnym, ale wielu z nich uwaao, e dla ich rodzin na
wsi by to okres korzystny, ze wzgldu na ceny produktw ywnocio
wych. Byy to opinie z pocztku 1998 roku. Ich aktualno ulegaa
pniej zmianie, ale w konkretnym przypadku stanowia wyraz opinii
tej grupy spoecznej, ktra bya inicjatorem transformacji, a paradok
salnie staa si jej ofiar.
Ta negatywna opinia nie znalaza swego odzwierciedlenia w po
wanych demonstracjach i rnych gwatownych formach protestu
spoecznego w Polsce. Natomiast polityka szoku budujca neoliberaln
Friedmanowsk struktur gospodarki krajw Ameryki Poudniowej
staa si, m.in. w Boliwii, rdem powanych rozruchw. Opisuje je
dokadnie Naomi Klein (2008, s. 187-188): delegacja boliwijskich po
litykw odwiedzia Harvard i poznaa Sachsa. Byli pod wraeniem jego
zapewnie, e z kryzysem inflacyjnym poradzi sobie w jeden dzie.
Sachs nie mia dowiadczenia jeli chodzi o gospodarki rozwijajce
si, ale, jak sam przyznawa: Mylaem, e wiem wszystko, co trzeba
wiedzie na temat inflacji. Podrcznikowy plan terapii szokowej zaka
da m.in. likwidacj istniejcych rzdowych dopat do cen ywnoci,
zniesienie kontroli cen, zamroenie pac, pene otwarcie granic na im
port, odchudzenie pastwowych firm w przewidywaniu ich prywatyzacji,
300-procentow podwyk cen ropy, wolny handel bez adnych ogra
nicze. Wszystkie decyzje terapii szokowej zostay przygotowane
w jednym dekrecie i wprowadzone w ycie w cigu 100 pierwszych dni
rzdzenia nowej ekipy. Przewidywano, e wolny handel stworzy miej
sca pracy dla nowych bezrobotnych, ale nie stworzy; bezrobocie sko
czyo do 30%. W efekcie dziesitki tysicy ludzi wyszy na ulice, eby
zablokowa realizacj dekretu, bo oznacza on zwolnienia z pracy i wrcz
perspektyw godu. Naomi Klein (2008, s. 178) pisze: By oczyci
ulice, policja aresztowaa 1500 demonstrantw, rozpdzia tum przy
pomocy gazu zawicego i strzelaa do strajkujcych, ktrzy, wedug
niej atakowali funkcjonariuszy. Nastpnie aresztowano najbardziej
aktywnych przywdcw zwizkowych w caym kraju. Bya to forma
masowego porwania z proponowanym przez rzd okupem: zwolnienie
aresztowanych po wyraeniu zgody zwizkw zawodowych na dekret
prezydenta. Podobne zamieszki pojawiy si rok pniej po masowych
zwolnieniach w kopalniach cyny. Ostateczny efekt planu Jeffreya Sach
sa dla Boliwii to spadek inflacji do 10% dopiero po dwch latach, a nie
jednego dnia. Paca realna nigdy nie odzyskaa swojej siy nabywczej,

225

B F E E 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


po dwch latach dziaania programu bya ona nisza o 40%, a w pewnym
momencie spada o 70%. W roku 1985, kiedy rozpocz si program,
redni dochd na gow mieszkaca Boliwii wynosi 845 dolarw,
w dwa lata pniej spad do 789 dolarw. Terapia szokowa daa podob
ne rezultaty jak w innych krajach Ameryki Poudniowej, np. w Chile.
Maa grupa elity staa si niezwykle bogata, podczas gdy duy odse
tek dawnej klasy robotniczej zosta wyrzucony poza obieg gospodarki
i zasili szeregi ludzi zbdnych (Klein 2008, s. 184).
Faktem jest, e rewolucyjne eksperymenty, co jest moliwe do staty
stycznego udowodnienia, w wikszoci przypadkw po krtszym czy
duszym okresie dziaa w postaci gwatownej, czsto zbrojnej zmiany,
nie daj pozytywnego rezultatu. Tak akurat si skada, e Polska zaini
cjowaa limitowan rewolucj Solidarnoci, doprowadzajc bezkrwawo
do rzadkiej w historii ludzkoci wsppracy dwch przeciwstawnych
rodowisk politycznych. By to efekt oddziaywania atmosfery kszta
towanej przez ide Solidarnoci - zwalczaj zo dobrem. W programie
Sorosa-Sachsa ju jej nie byo, bo obaj przyszli niejako z innej planety,
z biznesowego wiata globalnej konkurencji, gdzie reguy etyczne maj
ograniczone znaczenie, gdzie w praktyce wielkiego kapitau akceptuje si
moralno typu leninowskiego (przypadki Rwandy i Konga), dziaanie
efektywnie przybliajce do ostatecznego celu jest moralne, a celem jest
zysk. Szokowa terapia i Big Bang to synonimy rewolucji.
Praktyka krajw azjatyckich, Tygrysw Wschodu, a przede wszyst
kim rewelacyjny efekt transformacji chiskiej, wykazay, e trafna
bya cytowana opinia prof. ekonomii Jerzego Osiatyskiego, eby nie
wskakiwa, ale wchodzi powoli. Tu znowu kontrargument - jak mo
na wchodzi powoli, jeli mamy szalejc 600-procentow inflacj?
Mona by j zwalcza metod proponowan, jak ju wiemy, przez
wikszo polskich ekonomistw i finansistw, przez intensywne po
budzenie produkcji, racjonaln, rygorystyczn polityk celn, nawet
powrt do przedwczenie zlikwidowanej kontroli cen czy ich urealnienie
w odniesieniu do cen w dolarach przy usztywnionej ju jego cenie. Mie
limy rwnie polskie wzorce powojenne, uniknicie inflacji w 1945 roku
przez zmian mynarek, zotych polskich okresu okupacji, na walut
polski socjalistycznej w wysokoci jedynie 500 zotych na jeden dowd
osobisty (kenkarta) i dalej wymian pienidzy w 1951 roku w relacji
1 do 3 z zachowaniem penej wartoci pienidzy na kontach banko
wych. Wreszcie mielimy przedwojenn metod ministra Wadysawa
Grabskiego z lat 20., gdy nowy polski zoty zosta oparty na parytecie
zota i sztywnej cenie dolara, a ceny odniesione do wartoci dolara,
nawet z moliwoci pacenia nim. Pamitam, jak w roku 1931 dosta
em w prezencie pistolet-straszak kupiony w sklepie w Warszawie za
cen 5 czy 6 dolarw.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Magia dolara krya oszczdnoci gromadzone ju od czasu uatwienia
przez Edwarda Gierka wyjazdw i dorywczej pracy za granic. Kady
wyjazd za granic, nawet do krajw socjalistycznych, stanowi moliwo
kombinacji handlowych. Wiadomo byo, e do Rosji trzeba bra peruki,
dinsy, koszule nylonowe i kosmetyki, a do Bugarii sprzt sportowy.
Z Rosji natomiast przywoono futra, ale gwnie zoto. Wyjazdy do
USA na roczne stypendia i 3-miesiczne wykady dla profesorw to ju
byo kilka tysicy dolarw oszczdnoci. Letnia praca studenta, np.
w Szwecji, to ok. 1000 dolarw oszczdnoci, 3-miesiczna wiza do USA
z wizyt u rodziny i podjta tam prosta, fizyczna praca dawaa ju te
ok. 1000 dolarw oszczdnoci, a nieraz i duo wicej. Do tego jeszcze
dochodziy dolarowe przesyki przez bogato rozbudowan Polsk Kas
Opieki od rodzin z Zachodu. Tak rosy w latach 70. prywatne zasoby
dolarowe, bo zarobione pienidze nawet w walucie sfery rublowej za
mieniano na nielegalnie kupowane dolary. Dolar by walut prywatnej
tezauryzacji i nielegalnego handlu, np. na bazarze Ryckiego na Pradze,
gdzie w latach 70. utrzymywaa si cena ok. 120 z za dolar przy oficjal
nej cenie 72 zotych. Przypominam, e wedug opinii NBP w 1988 roku
bankowe i domowe prywatne (skarpetkowe) oszczdnoci dolarowe
w Polsce to jakie 7-15 mld dolarw. Istniaa wic moliwo np. rozpi
sania narodowej dolarowej i zlotowej poyczki, obligacji o odroczonym
terminie wykupu, co umoliwioby zarwno dokredytowanie wanych
dla gospodarki przedsibiorstw, ktre zapobiegyby ich bankructwu,
jak i zwikszenie zagranicznych zakupw deficytowych artykuw
konsumpcyjnych. Mona te byo rozwin system publicznej sprzeday
przedsibiorstw za dolary lub/i zotwki. Utrzymanie sztywnego kursu
dolara zabezpieczonego miliardowym funduszem bezpieczestwa uzy
skanym z Midzynarodowego Funduszu Walutowego byo rwnowane
z zabezpieczeniem w zocie nowego zotego w reformie Grabskiego. Mo
na wic byo dokona zmiany zotego PRL na autentyczny niepodlegy
zoty ze struktur cen odniesion do dolarowej wartoci. W kadym
przypadku nie naleao likwidowa PGR-w, a je dofinansowa, dla
zwikszenia produkcji ywnoci. Jak wida, bya caa seria rnych
moliwoci, rwnie na tle przykadw likwidacji superinflacji w r
nych krajach, bez potrzeby destrukcji pastwowego sektora gospodarki,
bez potrzeby demotywacji produkcyjnej popiwkiem, cigania wielo
krotnie wyszej spaty zalegych kredytw i nierealnie wysokiej ceny
nowych kredytw zarwno obrotowych, jak i inwestycyjnych.
Przeanalizujmy teraz nastpny niezwykle wany wyznacznik oceny
zarzdzania publicznego w sferze spoeczno-gospodarczej, jakim jest
stan bezrobocia. Likwidacja bezrobocia bya zawsze jednym z gwnych
postulatw ruchw dcych do tzw. sprawiedliwoci spoecznej. Zo
staa ona zrealizowana w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Nie ulega

227

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wtpliwoci, e cecha na niby, negatywnej fikcji organizacyjnej, wy
stpujca czsto w PRL-owskiej rzeczywistoci ujawnia si i tutaj.
Wystpowao bowiem niejednokrotnie zjawisko nadmiernego zatrud
nienia, udowadniane przy procesie zagranicznej prywatyzacji przed
sibiorstw pastwowych. Nowy, zagraniczny waciciel w krtkim
czasie powanie redukowa zatrudnienie, osigajc nie gorsze wyniki
kocowe. Jest to oczywicie fragment koncepcji ideologicznej, bowiem
bezrobocie jest problemem nie tylko czysto materialnym. Dugotrway
stan pozbawienia pracy jest nieraz rdem nielegalnych, przestpczych
dziaa, a take rnego rodzaju zaburze psychicznych. Laureat Na
grody Nobla Amartya Sen (2001, s. 94) stwierdza, e: Mamy mnstwo
dowodw, e bezrobocie powoduje liczne dalekosine skutki, inne ni
tylko utrata dochodw. To m.in. szkody psychologiczne, utrata moty
wacji do pracy, umiejtnoci i pewnoci siebie, wzrost liczby dolegliwoci
i chorb (a nawet miertelnoci), rozpad relacji rodzinnych i rozkad ycia
spoecznego, zwikszenie obszaru wykluczenia i uwydatnienie rnic
rasowych oraz asymetrii midzy pciami. Zdaniem Jakuba Marmurka
i Piotra Szumlewicza (2009), tzw. nadmierne zatrudnienie jest ewident
nym problemem tylko dla zatrudniajcego. Warto jednak pamita
o wysokoci zarobkw. Jeli jednak chodzi o si robocz to - pomijajc
aspekty psychologiczne, takie choby jak wpyw na motywacj - pene
zatrudnienie, ktre byo udziaem spoeczestwa przed 1989 rokiem
jest stanem jak najbardziej podanym. Std te powszechne stara
nia aparatu zarzdzania publicznego o zminimalizowania bezrobocia.
W ekonomicznej koncepcji wolnego rynku, dcego w ramach swobod
nej konkurencji do maksymalizacji zysku, nigdzie nie udao si jednak
jego zlikwidowa, wrcz przeciwnie postp techniczny umoliwia stop
niowe ograniczanie zatrudnienia, cho te nie zawsze. W okresie feno
menu prosperity amerykaskiej, epoki prezydenta Williama Billa
Clintona, byo bezrobocie w skali ok. 4,5%, co oznacza faktyczny brak
bezrobocia, jest to bowiem efekt np. okresu oczekiwania na zatrudnie
nie po zakoczeniu studiw, okres midzy dobrowolnie zmienian prac,
zmiana miejsca zamieszkania. Typowy wskanik bezrobocia w rozwi
nitych krajach w niekryzysowych okresach ksztatowa si wskani
kiem od 4 do 7%. Periodyczny kryzys gospodarczy zawsze powodowa
powany jego wzrost. W grudniu 2010 roku w 27 krajach Unii Europej
skiej, wedug Eurostatu, redni wskanik bezrobocia wynosi 10,0%,
ale w Niemczech jedynie 6,6%, malejc ju w maju 2011 do 6,3%.
W caym okresie transformacji utrzymuje si wysoki wskanik bez
robocia, osigajc swoisty historyczny rekord 20% w 2003 roku w czasie
rzdw koalicji SLD i PSL.
W pierwszym roku transformacji mamy bezrobocie w wysokoci
akceptowalnej w gospodarce kapitalistycznej-wolnorynkowej. Poczwszy

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


od roku 1991, przez cay okres transformacji, poza latami 1998 i 2008
bezrobocie jest dwucyfrowe, rednio okoo 15%. Jest to bardzo wysoki
poziom, sigajcy najgorszego okresu historii kapitalistycznych krajw
wolnego rynku, dekady wielkiego kryzysu lat 30. minionego wieku, gdy
redni poziom bezrobocia w USA wynosi 17%.
Punktem wyjcia w pocztku wprowadzenia planu Balcerowicza
by nieistotny statystyczny wskanik 0,3% bezrobocia w styczniu 1990
roku. W grudniu 1991 roku wynosi ju 12,2%. Tak wic pierwsze dwa
lata transformacji doprowadziy do zuboenia powanego procentu
spoeczestwa, jednoczenie jednak do szybkiego wzbogacenia jego cz
ci, m.in. na bazie nomenklaturowej prywatyzacji, rozwoju maych
przedsibiorstw prywatnych, manipulacji dewizowych i nielegalnych
operacji, rnego rodzaju afer. To wwczas upowszechnio haso, e
pierwszy milion naley ukra.
Tabela 14. Bezrobocie w Polsce w latach 1990-2010 (w %)

Rok

Bezrobocie (w %)

1989

0,3

1990

6,1

1991

11,5

1992

13,6

1993

15,7

1994

16,0

1995

14,9

1996

13,6

1997

10,5

1998

9,6

1999

13,0

2000

15,0

2001

17,4

229

m m PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


2002

18,1

2003

20,0

2004

19,0

2005

17,6

2006

14,9

2007

11,2

2008

9,5

2009

12,1

2010

12,3

2011

13,2

rdo: dane GUS (maj 2010).

W dalszych dwch latach -1993 i 1994 - wskanik bezrobocia wzrs


do 16% na skutek dalszego procesu bankructwa przedsibiorstw pa
stwowych i ich wrogiego przejcia. Utrzymuje si on stale w skali
dwucyfrowej, poczwszy od 2000 roku powyej 15%, aby osign swoje
apogeum w 2003 roku w wysokoci 20%. Zmniejsza si wyranie po
wstpieniu do Unii Europejskiej dziki jej dotacjom, ale take dziki
stopniowemu otwarciu granic i postpujcej emigracji zarobkowej.
Ostatecznie ldujemy z ok. 12,3% bezrobociem na koniec 2010 roku,
jednoczenie z ostatnio ogoszon przez GUS liczb 1 400 tys. Polakw
pracujcych za granic. Okazao si, e w wyniku kryzysu wrcio do
Polski jedynie ok. 200 tys. osb. Wikszo polskich emigrantw prefe
rowaa przeycie tego okresu za granic. Zakadajc redni liczb bez
robotnych w 2010 roku 1 800 tys. osb, a w maju 2011 roku na 2 215 tys.
(dane GUS-u) i dodajc do tej liczby ok. 1 300 tys. emigrantw, mamy
ok. 3 500 tys. obywateli polskich niepracujcych w Polsce. Biorc pod
uwag jeszcze emerytw, rencistw i negatywny wskanik demogra
ficzny (1,23 dziecka na jedn Polk), jak rwnie otwarcie 1 maja 2011
roku chonnego rynku pracy w odrodzonych ju po kryzysie, dynamicz
nie rozwijajcych si Niemczech, czwartym wiatowym mocarstwie,
mona stwierdzi, e w dziedzinie polityki zatrudnienia i polityki de
mograficznej 21-letni okres transformacji naley wrcz uzna za okres
klski, ktry grozi daleko idc marginalizacj Polski w krgu pastw
Unii Europejskiej.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Tabela 15. Em igracja z Polski

na po b yt czaso w y w tys. o s b

na koniec roku 20 0 9

2004

2005

2006

2007

2008

2009

Wielka
Brytania

150

340

580

990

650

555

Niemcy

385

430

450

490

490

415

Irlandia

15

76

120

200

180

140

Holandia

15

43

55

98

108

84

Wochy

59

70

85

87

88

85

Hiszpania

26

27

44

80

83

84

660

906

1334

1985

1599

1373

Razem

rdo: GUS, Kowanda (2011).

Tabela 16. Zarobki

Kwota

e m igra n t w przesane d o Polski w m ld z

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

10,5

13,3

17,6

20,4

18,1

18,4

16,9

Tabela 17. Kraje, z

ktrych w p y n o najwicej pienidzy w m ld z

2008

2009

2010

Irlandia

1,19

0,88

0,67

Wielka Brytania

1,09

0,74

0,81

Niemcy

1,06

1,11

1,15

rodo NBFJ GUS, Kowanda (2011).

Okazuje si jednak, co ujawni prof. Stanisaw Gomuka (1990) w ar


tykule pod tytuem Stabilizacja i wzrost, cytowanym przez prof. Tadeusza
Kowalika (2009), e Departament Analiz Gospodarczych Ministerstwa

231

232

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Finansw opracowa projekcj rnic si zasadniczo od oficjalnego
programu rzdowego.
Tabela 18. Pierwotne czynniki produkcji wzrost Dochodu Narodowego Polski
w latach 1991-2000. Projekcja robocza Departamentu Analiz
Gospodarczych Ministerstwa Finansw
Stopa wzrostu
PK8w %

15,1

4,7

8,7

7,5

8,8

6,8

6,8

6,8

6,7

6,7

Stopa
bezrobocia w %

25,3

25,4

22,6

20,4

18,1

15,9

15,9

15,9

16,0

16,0

rdo: Departament Analiz Gospodarczych MF.

W pierwszych paru latach s to cyfry powikszone o paroprocentowe


bezrobocie ukryte, ale 16% bezrobocia na przeomie wieku to ju w peni
jawne bezrobocie. Akceptacja tak wysokiego, zaplanowanego wyczenia
z normalnego ycia masy ludzi procentowo odpowiadajcego wyjtkowe
mu bezrobociu w latach Wielkiego Kryzysu w USA wskazuje na dalekie
odejcie od elementarnych zaoe wielkiego protestu Solidarnoci,
walczcej o godn pac i o godno czowieka w solidarnym spoecze
stwie. Jak te rzeczowe projekcje wspgraj z zapewnieniami o szyb
kim rozwoju, o braku wyrzeczenia i cierpie w drodze do wspaniaej
kapitalistycznej przyszoci? To zakamanie, marketingowa propaganda
rzekomego sukcesu, typowa dla strategii zachodniego wielkiego kapi
tau, ujawnia paradoksaln zbieno z moralnoci typu leninowskiego,
jaka miaa miejsce w Rwandzie i Kongu.
Dalszym wskanikiem oceny transformacji jest struktura deficytu
budetowego i wielkoci dugu pastwowego. Wedug pesymistycznej
prognozy prof. Poznaskiego z 2000 roku, to systematycznie narasta
jcy dug pastwowy doprowadzi do upadku polskiej gospodarki.
Czyby ta pesymistyczna projekcja si sprawdzaa?
Tabela 19. Deficyt budetowy i dug publiczny
Wynik budetu
pastwa (w %)

Dug publiczny pastwa


(w mld z)

1990

+ 0 ,4

53,1

1991

-3,9

65,8

1992

-6,2

97,9

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


1993

-2,8

133,9

1994

-2,8

152,2

1995

-2,4

167,2

1996

-2,4

189,0

1997

-1,2

221,6

1998

-2,4

237,4

1999

-2,0

278,2

2000

-2,0

288,3

2001

-4,3

314,6

2002

-5,0

352,6

2003

-4,5

408,6

2004

-4,6

440,5

2005

-2,9

477,0

2006

-2,4

506,2

2007

"1>4

527,4

2008

-1,9

569,9

2009

-1,8

687,6

21 wrzenia
2011

-3,2

880,7

rdo: Ministerstwo Finansw, GUS, Zegar dugu publicznego.

Jak wida, ostatni dodatni wynik budetu lat PRL-u z roku 1990
przeksztaci si w permanentny, corocznie zwikszajcy si deficyt.
Jego wysoko, poza czterema latami rzdw koalicji SLD z PSL, z re
guy nie przekraczaa limitu 3% przewidzianego w Unii Europejskiej dla
pastw strefy euro. Jednak w ten sposb w skali 20 lat narasta dug
pastwowy, ktrego obsuga drogo kosztuje. Odsetki od dugu pastwa
wyniosy w 2010 roku 37,2 mld. W ten sposb doszlimy na dzie 21
wrzenia 2011 roku (wedug internetowego zegara dugu Polski) do dugu
publicznego w wysokoci 880,7 mld z, co stanowi ok. 54% PKB roku 2010.
Jednak wedug Instytutu Sobieskiego (Raport IS, nr 11) przy wyliczeniu

233

234

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


dugu metod memoriaow siga on 220% PKB. Do dugu pastwo
wego trzeba jeszcze doliczy dug prywatny w wysokoci 717,7 mld z,
w sumie wic zaduenie caego kraju wynosi 1,5 bln zotych. Na jedn
osob wypada wic 21,3 tys. zotych. Jeli trafne jest wyliczenie Janu
sza Jaboskiego, eksperta departamentu statystyki NBP (dziennik,
pl, 10 marca 2011), ktry dolicza jeszcze ukryty dug, sigajcy 160%
PKB, zalegych patnoci w ochronie zdrowia, a take system rentowy,
w ktrym obniono skadk i nie ma zalenoci midzy wpaconymi
skadkami a otrzymywanymi wiadczeniami, to dug siga ok. 4,5 bln
zotych.
Istotnym czynnikiem permanentnego deficytu budetowego by
i jest ujemny wynik bilansu handlu zagranicznego, w dodatku przy
niekorzystnej strukturze importu (zob. tabela 9).
Tabela 20. Saldo obrotu handlowego z gwnymi partnerami zagranicznymi
w min dolarw w latach 1985-2010

Rok

Saldo obrotu handlowego


(min dolarw)

1985

-633,0

1990

-4 793,0

1995

-6 154,8

2000

-17 288,8

2007

-25 387,5

2008

-38 618,6

2009

-12 849,0

2010

-13 118,9

rdo: Rocznik Statystyczny Handlu Zagranicznego (2010) GUS, s. 37; Raport Mini
sterstwa Gospodarki za rok 2010.

Postulat otwarcia granic w planie Sachsa, podstawowy dla Konsen


susu Waszyngtoskiego, spowodowa sytuacj trafnie okrelon przez
Radosawa Sikorskiego jako lawinowy eksport do Polski. By on jedn
z przyczyn bankructwa polskich firm. Z danych przedstawionych w ta
belach 9 i 20 wynika z jednej strony, nonsensowna struktura importu
produktw konsumpcyjnych codziennego uytku, z drugiej za, pro
duktw wyszej techniki po cenach dumpingowych.

Rysunek 2. Eksport towarw i usug na jednego mieszkaca UE w roku 2010 w tys. euro

35

o
o

TI

o
o

(N

00

o
o

o
o

LO

o
o

o
o

cd

o
_

( N ( N ( N N ( N N ( N W ( N C q i N

a
&

cd

3 o

PQ

cd

cd .2
3fmi
hC p *H co
A
N
+3
02
O
Ph
cd

>>
O
O

cd

cd
Id

cd

*3
d

1
<X>
Z
pH

S
[3
co

>>

-- <
m

b
c
S
h

1co

M
3
rdo: Eurostat.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

K>
Ul
Ul

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Jak wida na rysunku 2 (s. 235), nasz eksport stale ronie - wedug
danych Eurostatu w roku 2000 wynosi on 1,3 tys. euro na jednego miesz
kaca, a w roku 2010 ju 3,8 tys. euro. Niestety, w porwnaniu z innymi
krajami Unii Europejskiej, plasujemy si, podobnie jak w przypadku
szeregu innych wskanikw gospodarczych, na trzecim miejscu od
koca, po Rumunii i Bugarii.

JESZCZE 0 PRYWATYZACJI W POLSCE I NA WIECIE


Drugi element programu Sachsa-Sorosa realizowanego przez Balcero
wicza to prywatyzacja, a cilej mwic, gwnie spontaniczna sprzeda
pastwowych przedsibiorstw zagranicznym inwestorom. Podstawowy
postulat Konsensusu Waszyngtoskiego dla procesu neokolonizacji to
maksymalna prywatyzacja inwestorom zagranicznym. Jak ju wiemy,
w neokolonizowanych afrykaskich pastwach wasno miejscowej
ludnoci to gwnie redniej lub maej wielkoci firmy. W zalenoci od
potencjau ekonomicznego mniejsza lub wiksza, ale marginesowa w sto
sunku do liczby wielkich firm zagranicznych, grupa krajowych przedsi
biorstw wikszego formatu zapewnia wysokie zyski miejscowej oligarchii,
jak rwnie utrzymanie, mimo staego nacisku zagranicznego kapita
u, paru pastwowych firm, take dla zapewnienia wysokich zarobkw
protegowanym kolejnych rzdw. W zwizku z t praktyk powstaje
podstawowy problem teoretyczny dotyczcy tego, jakie s plusy i minusy
przedsibiorstw prywatnych i pastwowych i jak strategi naleaoby
w Polsce zaproponowa. Jak wiemy, takiej dyskusji w roku 1989 nie byo.
Jak pisz autorzy raportu prof. Zdzisawa Sadowskiego, Ministerstwo
Przeksztace Wasnociowych: skupia swoje wysiki na tym, aeby
jak najszybciej, nawet tanio, sprzeda najbardziej opacalne przemysy
w Polsce. Nie ma ono adnej myli strategicznej i nie dokonuje koniecz
nej konfrontacji struktury rzeczowej z potrzebami przyszoci .
Niewtpliwie mae i redniej wielkoci przedsibiorstwa prywatne,
osobicie kierowane przez waciciela, s z reguy sprawniejsze od
analogicznych pastwowych, kierowanych przez najemnego menedera.
Waciciel nie liczy czasu, pracuje permanentnie, motywowany sam przez
siebie. Ta indywidualna motywacja jest rwnie podstaw sukcesu
zbiorowej wasnoci prywatnej wikszych przedsibiorstw uformowanych
w ramach tzw. spek pracowniczych. Tego typu dziaalno gospodar
cza powstaa w Polsce na terenie zaboru austriackiego w Borysawiu
na przeomie XX i XXI wieku w formie spki eksploatacji i przerobu
ropy naftowej Gazolina. Prawie wszyscy pracownicy byli akcjonariusza
mi przedsibiorstwa.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Po odzyskaniu niepodlegoci Gazolina w dalszym cigu funkcjo
nowaa i jej udziaowcem by Ignacy Mocicki. Zrezygnowa z udziau,
jak zosta wybrany prezydentem RP, ale po kryzysie 1930 roku zaini
cjowa objcie t form wasnoci wszystkich zostajcych pod polskim
zarzdem kopalni, hut i zakadw przemysu chemicznego. W sierpniu
1936 roku wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski zapowiedzia Komite
towi Ekonomicznemu Rady Ministrw wprowadzenie akcji imiennych
po ulgowych cenach sprzeday dla mieszkacw Grnego lska, gw
nie dla robotnikw. W czasie wojny zlikwidowano t dziaalno.
Akcja tego typu rozwina si wiele lat pniej na przeomie lat 50.
i 60. w Stanach Zjednoczonych, z inicjatywy ekonomisty i prawnika
z San Francisco Louisa Kelso, w formie tzw. ESOP - Employee Stock
Ownership Plan (Plan Pracowniczej Wasnoci Kapitau), ktry, upra
womocniony waciwymi uchwaami, obj ju w latach 90. 12% ma
jtku tysica korporacji pord 7000 wszystkich korporacji obecnych
na giedach amerykaskich (McGoldrick 1992). Wacicielami s
wszyscy pracownicy, wnoszc odpowiedni wkad finansowy, z reguy
w powanym procencie uzyskany w formie indywidualnego kredytu
bankowego. Wzorcowym przykadem sprawnoci dziaania wikszego
przedsibiorstwa pracowniczego jest amerykaska firma Avis, zajmujca
si wynajmowaniem samochodw (McGoldrick 1992), liczca 11 500
pracownikw. W roku 1987 wykupili oni t firm za 1,75 mld dolarw,
szybko j rozwijajc i usprawniajc usugi, demonstrujc jednoczenie
swoj wasno noszonymi znaczkami z napisem Waciciele pracuj
lepiej. Przykad Avis pokazuje, e spki pracownicze to nie tylko, jak
czsto si uwaa, mae, liczce maksimum kilkuset pracownikw, ale
rwnie due przedsibiorstwa.
W tradycyjnych duych koncernach, niezalenie od tego, czy grupu
j one prywatnych akcjonariuszy, czy jest to spka Skarbu Pastwa,
cay personel jest najemny; pracuje na podstawie umowy o prac.
Gdzie ley sekret czsto fatalnej pracy przedsibiorstw pastwowych
zarwno w komunizmie, jak i w obecnej rzeczywistoci postkomuni
stycznej? W komunizmie to daleko idca niesamodzielno dyrektora
i nieracjonalno dyrektyw zjednoczenia i ministerstwa. Dyrektor
w cigu roku otrzymywa kilkadziesit dyrektywnych wskanikw,
a w dodatku czsto jego podwadni, np. z Biura Konstrukcyjnego, zara
biali lepiej od niego, nie mwic ju o kryteriach nominacji na dyrektora
z priorytetem postawy spoeczno-politycznej.
Obecnie sytuacja jest odmienna - w wikszych, bardziej atrakcyj
nych finansowo spkach Skarbu Pastwa dokonuje si kolejnych
zmian w zwizku z polityczn zmian koalicji czy wewntrznych par
tyjnych rozgrywek w rzdzcej koalicji. Mamy przykady kilkunastu
kolejnych dyrektorw naczelnych w jednym przedsibiorstwie w okresie

237

1 P E E 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


20-leeia. W niektrych przypadkach s to ludzie bez waciwych kwa
lifikacji, bez praktyki, nieraz nawet bez fachowego wyksztacenia. Ich
dobr ma charakter koterii politycznej.
Przed II wojn wiatow Pastwowa Polska Poczta Telegraf i Telefon
(PPTiT) i Polskie Pastwowe Koleje (PKP) naleay do najlepszych
w Europie, podobnie jak pastwowy Bank Polski, ktrego bezbdno
operacyjna okrelana bya w skali wiatowej jako druga po Bank of
England. Pamitam, e pocig z Warszawy przyjeda do Horodzieja
w wojewdztwie nowogrdzkim, gdzie spdzaem co roku wakacje,
o godzinie 13.00, dajc sygna syren parowozu w momencie wjazdu.
Wedug tego sygnau regulowano zegarki. Tak sprawnie pracuje fran
cuska kolej pastwowa, z pocigami osigajcymi szybko 250 km na
godzin, transportujca ciarwki na platformach. List do odbiorcy
w przedwojennej Warszawie, wrzucony do skrzynki pocztowej w War
szawie przed godzin 9 rano by dorczany odbiorcy tego samego dnia
okoo godziny 17. Tajemnica polega po prostu na wysoko kwalifikowa
nym kierownictwie, dobranym wedug elaznych regu sprawnej re
krutacji, bez adnych preferencji politycznych, zupenym oddzieleniu
dziaalnoci profesjonalnej od relacji politycznych i systemie pac nieodbiegajcym od pacy w firmach prywatnych. Jest to wic problem
sprawnej organizacji. Tak pracuje szereg pastwowych firm w tradycyj
nych krajach kapitalistycznych. Olbrzymia, pastwowa firma Hydro
Quebec w Kanadzie produkuje energi elektryczn z wodnych elek
trowni. Jest ona prowadzona na zasadzie wolnego rynku, konkuruje
np. z elektrowniami amerykaskimi. Plan roczny, ustalany przez mi
nisterstwo przemysu, okrela jedynie wysoko przewidywanego
wzrostu rentownoci na dany rok. Struktura organizacyjna i kompe
tencyjna kadry kierowniczej jest analogiczna do struktur obecnych
w wielkich prywatnych korporacjach, podobnie jak struktura pac.
W efekcie Skarb Pastwa otrzymuje rocznie ok. 30 mld dolarw kana
dyjskich czystego zysku, po potrceniu pewnej kwoty na inwestycje
wasne firmy. Hydro Quebec ma rwnie na miejscowym uniwersytecie
swoj katedr prowadzc systematyczne badania nad usprawnieniem
jej pracy. Tak te dziaaj pastwowe firmy skandynawskie.
Mamy wiele podobnych przykadw. France Telecom, do 2004 roku
firma pastwowa, kupia wikszo udziaw w polskiej TP SA (tele
fony), a pastwowy szwedzki Vaterffal kupi polskie ciepownie. Byy
to paradoksalne operacje prywatyzacyjne - pastwowa firma polska
zostaa sprywatyzowana przez zagraniczn firm pastwow. Sta
nowi to jednak potwierdzenie mojej tezy, e nieprawd jest, i due
firmy pastwowe ex definitio pracuj gorzej od prywatnych. Musz tyl
ko by sprawnie zarzdzane, podobnie jak prywatne, a to jest ju pro
blem organizacyjny. Dodajmy, e rwnie polityczny, bo jak ju wiemy,

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


klska niektrych polskich firm pastwowych to partyjna rotacja nie
kompetentnego kierownictwa samej firmy, jej rady nadzorczej albo
i ministerstwa.
Wracajc do problemu wielkich koncernw, warto zwrci uwag na
to, i nie jest waciwa opinia o tym, e cay wielki prywatny kapita
jest midzynarodowy. Ostatni kryzys w 2009 roku pokaza, e po
szczeglne pastwa ratoway przed bankructwem dotacjami z budetu
wielkie koncerny i banki z przewag kapitau danego kraju. Oczywicie
maj miejsce stae procesy kupna czy fuzji, ale o narodowoci wiel
kiego kapitau decyduje wielko posiadanych akcji krajowych akcjo
nariuszy, lokalizacja czy rejestracja miejsca pacenia podatkw. W peni
niepodlegych ekonomicznie krajach dziaa z reguy tylko 20-30%
firm zagranicznych w postaci filii lub bardziej czy mniej samodziel
nych jednostek, bdcych czci wikszej zagranicznej caoci, i z re
guy nie wicej ni 10-20% bankw zagranicznych. Jednoczenie maj
one powany procent swoich firm rozwijajcych dziaalno zagraniczn,
albo zaangaowanych czci swego kapitau w firmach zagranicznych
w swoim kraju albo majcych rnej formy filie za granic.
Mona poda wiele przykadw obrony krajowych wielkich przedsi
biorstw przed ich wykupieniem przez kapita zagraniczny. Nie liczc
obrony bankw amerykaskich przez rzd Stanw Zjednoczonych,
mamy szereg przykadw europejskich. Perspektywa przejcia przez
Pepsi francuskiego koncernu spoywczego Danone spowodowaa in
terwencj nie tylko premiera, ale i prezydenta republiki i wielu polity
kw. Niemcy broni swj Volkswagen przed sprzeda, obwarowujc
go odpowiednimi przepisami prawnymi (ograniczenie liczby gosw
zagranicznych akcjonariuszy w radzie nadzorczej), co nie przeszkadza
rozwojowi zagranicznej produkcji czeskiej Skody, ktrej produkcja jest
oparta na licencji Volkswagena. Niemcom udao si obroni przed ban
kructwem rwnie swoje stocznie przez dofinansowanie ich w ramach
funduszu na produkcj innowacyjn i znalezienie, w sytuacji konkuren
cji azjatyckiej, swojej niszy produkcji statkw pasaerskich i wysokiej
klasy jachtw sportowych. Kiedy amerykaski Procter&Gamble
chcia przej produkcj kosmetykw Nivea, nalec do jednej z naj
starszych niemieckich firm Beiersdorf Nivea, miasto Hamburg zmobi
lizowao si i kupio za 1 min euro Beiersdorf Nivea Krem, eby tylko
produkcja zostaa w rkach niemieckich. Gdy hiszpaski koncern bu
dowlany ACS usiowa przej niemiecki koncern budowlany Hochtief,
w ktrym mia ju 30% akcji, w Niemczech rozpocza si olbrzymia
akcja protestacyjna w mediach, a parlament Nadrenii-Wesfalii przy
gotowa specjaln ustaw dla ochrony Hochtief przed przejciem w obce
rce (Cywiski 2011). Jednoczenie koncerny niemieckie dziaaj bar
dzo aktywnie w kierunku przejmowania zagranicznych korporacji.

239

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Daimler przej amerykaskiego Chryslera, w wyniku czego zamknito
par fabryk w USA i zwolniono kilkanacie tysicy pracownikw, BMW
kupi brytyjskiego Rovera, a take Rolls-Roycea, Volkswagen przej
Bentleya, Bugatti, i Lamborghini. Niemcy prowadz te szerok akcj
polityczno-handlow; wizyty rzdowe z reguy cz si z zaatwie
niem konkretnych spraw gospodarczych. Klasycznym przykadem jest
wizyta kanclerz Angeli Merkel na Uralu w 2011 roku. Delegacja przy
leciaa trzema samolotami, w ktrych obok ministrw znajdowali si
przedstawiciele wielu niemieckich koncernw. Efekt gospodarczy tej
politycznej, kurtuazyjnej wizyty by konkretny: Siemens zaopatrzy
Rosj w 40 pocigw, o wartoci 2,2 mld euro, elektrownie wiatrowe
i zbuduje orodek badawczy pod Moskw, Niemcy bd take moder
nizowa owietlenie na ulicach rosyjskich miast (Cywiski 2011).
Ustalono wspprac koncernw BASF i Viesmann i produkcj apara
tury szpitalnej dla rosyjskiej suby zdrowia. Przy okazji oczywicie
ustalono pewne posunicia polityczne, korzystne dla obu stron - per
spektyw bezwizowego wjazdu do UE dla Rosjan, pomoc w nawizaniu
wsppracy z UE w sprawie bezpieczestwa i polityki zagranicznej.
Podobnie polityczna wizyta kanclerz Merkel w amicych podstawowe
prawa czowieka Chinach daa w efekcie umow Siemensa z Shanghai
Electric Power Generation Euipement Co. dotyczc wsplnej pro
dukcji turbin, a take umow Daimlera z firm chisk Forton, doty
czc produkcji ciarwek.
Z dowiadczenia, jakie miaem dziki swoim bliskim kontaktom
z midzynarodowymi biznesmenami w Afryce, wiem, e Niemcy byli
bardzo niechtnie traktowani jako nielojalni konkurenci w zawieraniu
miejscowych umw w procesie neokolonizacji. Pacili duo wiksze pro
wizje ni Brytyjczycy czy Belgowie. Okazuje si, e w tamtych czasach
panowaa jeszcze w Niemczech zasada, e prowizja zagraniczna jest
oficjalnie zaliczana jako koszt transakcji w sprawozdaniach podatko
wych. Ta praktyka, wywoujca oburzenie wiatowego biznesu, sko
czya si, i Siemens zosta oskarony o dawanie apwek w Niemczech
(Cywiski 2011). W czasie procesu jeden z oskaronych tumaczy, e
bez prowizji nie mieliby zlece, a to spowodowaoby bezrobocie pra
cownikw i konieczno pacenia im zasikw pastwowych. Ostatecznie
okazao si, e suma apwek zapaconych przez Siemensa dla zagra
nicznych interesw wyniosa ok. 1,3 mld euro. Ciekawe, ile kosztoway
Siemensa wietne interesy w Polsce, w wyniku ktrych zlikwidowano
np. zakady produkcji telefonw ZWUT i przejto produkcj i konserwacj
telefonw dla Rosji.
Niewtpliwie dziaalno produkcyjna i usugowa powinna by pro
wadzona przez firmy prywatne, jednak w krajach demokratycznych,
gdzie pastwo odgrywa okrelon z reguy w konstytucji rol opiekucz

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


w obszarach zdrowia, szkolnictwa, opieki nad inwalidami, bezdomnymi
i bezrobotnymi, dochody z tytuu podatkw, rnych danin i opat nie s
wystarczajce. Std pastwo musi te zarabia na swojej dziaalnoci
usugowej i produkcyjnej, czy to w popularnej, niegdy istniejcej w Pol
sce, a dotychczas np. w Kanadzie formie monopolu spirytusowego, i/czy
tytoniowego albo/i dobrze pracujcych wysokodochodowych przedsi
biorstw. Istnieje te potrzeba zabezpieczenia interesw spoeczestwa
w zakresie wyposaenia w energi, sprawn komunikacj, czno
i produkcj zbrojeniow. W tych obszarach powinna si te znale
struktura pastwowa i komunalna. Na przykadzie Kanady mona
zaoy, e produkcyjny sektor pastwowy powinien wypracowywa
ok. 20% produktu krajowego. Formu poredni pastwowych przed
sibiorstw jest czciowa wasno kapitau pastwowego w wielkich
koncernach z procentem akcji zapewniajcym dyrektywno strate
giczn. Oczywicie wielko wpyww budetowych jest te funkcj
wysokoci podatkw. Nadmierna, wysoka skala podatkowa w sposb
oczywisty nie sprzyja dynamicznemu rozwojowi gospodarki. Pami
tajmy, e w okresie najwikszego rozwoju gospodarki amerykaskiej
na przeomie XIX i XX wieku podatki nie przekraczay 3% zysku, ale nie
istniaa wwczas pastwowa aktywno opiekucza w sferze edukacji,
ochrony zdrowia, zabezpieczenia na staro.
Istotnym problemem ekonomicznym i politycznym s relacje z zagra
nicznymi przedsibiorstwami. Autorzy raportu prof. Zdzisawa Sadow
skiego, trafnie oceniajc pozytywne strony prezentujcego wysoki po
ziom techniczny zagranicznego, zachodniego kapitau, przestrzegaj
przed jego zachannoci, zupenie nieznan niedowiadczonym pol
skim eksperymentatorom. Znane mi dobrze z autopsji zdobycie ryn
kw Afryki Centralnej miao charakter zbrodniczy. Na terenie krajw
rozwinitych strategia kapitau jest bardziej wyrafinowana, ale - jak
wszdzie - nastawiona na maksymalizacj zysku i pozbawiona skru
puw moralnych.
Terenem inwazji kapitau zagranicznego, konkretnie gwnie ame
rykaskiego, bya te Kanada, obecnie czonek North American Free
Trade Agreement. W drugiej poowie XX wieku by to atrakcyjny kraj
dla inwestycji Stanw Zjednoczonych ze wzgldu na nisze koszty oso
bowe, wysoki poziom kwalifikacji kadry inynierskiej i robotniczej,
ssiednie pooenie, jedno jzykow, szybko rozwijajcy si rynek
zbytu. Rzd kanadyjski, znajc dobrze dziaania wielkich korporacji,
powoa specjalny Urzd do Spraw Kontroli Zagranicznych Inwesty
cji, ktry opracowa wytyczne dla polityki rzdowej, w celu uniknicia
niewaciwych posuni filii korporacji majcych siedzib w Stanach
Zjednoczonych.

241

mm PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Tabela 21. Dwanacie zasad odpowiedniego postpowania korporacji
przyjtych przez Kanad (w porwnaniu z przypuszczalnie
niewaciwymi posuniciami filii korporacji majcych siedzib
w Stanach Zjednoczonych)

Wytyczne
postpowania

Przypuszczalnie niewaciwe
sposoby postpowania

1. Pena realizacja zada


zwizanych ze wzrostem
spki oraz wykorzystaniem
jej potencjau operacyjnego

1. Ustanowienie przez planistw korporacji


majcej siedzib w USA planw rozwoju
lub ograniczenia dziaalnoci bez
uwzgldnienia planw i aspiracji Kanady

2. Kanadyjska filia ma by
niezalen, zintegrowan
pionowo caoci, w peni
odpowiadajc za co
najmniej jedn funkcj
produkcyjn

2. W kanadyjskiej filii odbywa si gwnie


monta z importowanych czci lub jest
ona dystrybutorem dbr wytwarzanych
gdzie indziej, tak wic jej dziaalno mona
zlikwidowa lub przenie

3. Maksymalny rozwj
rynkw dla eksportu
z Kanady

3. Realizacja zamwie eksportowych


na rynki krajw trzecich z zapasw
znajdujcych si w Stanach Zjednoczonych,
przynoszca korzyci amerykaskiemu, a nie
kanadyjskiemu bilansowi patniczemu

4. Zwikszenie stopnia
przetwarzania surowcw
w Kanadzie przy moliwie
najwikszej liczbie jego stadiw

4. Jak najmniejszy stopie przetwarzania


surowcw w Kanadzie w celu
zminimalizowania kanadyjskich wpyww
politycznych

5. Polityka jednakowych
cen w sprzeday za granic
i w obrotach w obrbie
korporacji

5. Ustalanie cen negocjowanych lub bodcowych


przez kanadyjskie filie amerykaskich
korporacji w celu uniknicia pacenia
kanadyjskich podatkw dochodowych

6. Rozwijanie rde
zaopatrzenia w Kanadzie

6. Preferowanie rde dostaw ze Stanw


Zjednoczonych lub z krajw trzecich z uwagi
na wygod korporacji lub w celu wywierania
nacisku politycznego

7. Wczenie do zada filii


kanadyjskiej prac badawczo-rozwojowych (B+R) oraz
dotyczcych projektowania
i doskonalenia produktw

7. Koncentracja zada B+R oraz


projektowania produktw w Stanach
Zjednoczonych, oznaczajca, e Kanada
nigdy nie rozwinie tych umiejtnoci

8. Zachowywanie znacznej
czci przychodw na cele
wzrostu

8. Zyski osignite w Kanadzie nie s


przeznaczone na finansowanie rozwoju
kanadyjskiej filii

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


9. Mianowanie
Kanadyjczykw
na stanowiska wyszych
funkcjonariuszy
i dyrektorw

9. Mianowanie wyszych funkcjonariuszy


i dyrektorw ze Stanw Zjednoczonych,
aby zapobiec ksztatowaniu si miejscowych
pogldw w kwestiach planowania
i wykonywania

10. Udzia kanadyjskich


prywatnych inwestorw
w majtku spki

10. Tworzenie filii bdcych w peni


wasnoci macierzystej spki uniemoliwia
Kanadyjczykom decydowanie o ich polityce
i osiganie zarobkw

11. Ogaszanie sprawozda


finansowych

11. Wczanie wynikw dziaalnoci


w Kanadzie do sprawozda finansowych
macierzystej spki lub nieogaszanie
adnych istotnych informacji

12. Popieranie kanadyjskich


instytucji kulturalnych
i charytatywnych

12. Niepopieranie takich miejscowych


przedsiwzi jak United Appeal przy
jednoczesnym hojnym wspomaganiu
przez macierzyst spk podobnych akcji
w Stanach Zjednoczonych

243

rdo: Morgan (1997, s. 366).

Analizujc tre tabeli 21, widzimy elementy typowej strategii wiel


kiego kapitau, niekorzystnej dla kraju, w ktrym rozwijaj si inwe
stycje zagraniczne. Rozwamy niektre jej punkty na tle dowiadcze
polskich.

Zagraniczna filia nie moe koncentrowa si jedynie na produk


cji elementw produktu montowanego w centrali firmy. Wiele wielkich
firm zagranicznych po zakupie polskich przedsibiorstw likwidowao
ich produkcj caociow, przeksztacajc j w marginaln dziaalno.
Mamy tu liczne przykady, uprzednio ju opisane. Kanadyjczycy doma
gali si, aby zagraniczna firma w Kanadzie bya zintegrowan pionowo
caoci, w peni odpowiadajc za co najmniej jedn funkcj produk
cyjn. Gdyby niedowiadczeni polscy decydenci, niemajcy adnej
praktyki kierowniczej w produkcji, znali t zasad, to polskie due firmy
wyszej technologii sprzedane za rynkow cen, jak np. wymieniane
ju ELTA d, FAKOP Sosnowiec, ZAMECH Elblg, czy liczne polskie
fabryki maszyn rolniczych, zamiast marginalnej, fragmentarycznej
czy wrcz pomocniczej dziaalnoci, musiayby prowadzi caociow
produkcj, na coraz wyszym poziomie technicznym, bez potrzeby likwi
dacji wikszoci zatrudnienia. Mona by policzy, jak duy procent
wielkiej fali bezrobocia w okresie transformacji by spowodowany poli
tyk wrogiego przejcia . Dopuszczenie do realizacji takiej strategii
zagranicznego kapitau w Polsce ma charakter superpatologii, uzasad
niajcej nawet odpowiedzialno karn.

F E E 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


m Wany jest te punkt dotyczcy wykorzystania surowcw istnie
jcych w Kanadzie do produkcji. Jest to te postulat, ktry powinien by
by zastosowany w Polsce w odniesieniu do handlu i produkcji artyku
w ywnociowych.Wystarczy obecnie przej si po supermarketach
i zwrci uwag na pochodzenie towarw spoywczych, w wikszoci
importowanych.
Typowe naduycie etyczne to praktyka cen transferowych. Au
torzy raportu prof. Zdzisawa Sadowskiego pisz, e 20% firm zagra
nicznych dziaajcych na najbardziej opacalnych obszarach rynku
ponioso jednak w 1994 roku straty. Autorzy sdz, e jest to prawdo
podobnie wynik praktyki stosowania cen transferowych. Macierzysta
firma za dostarczone elementy pobiera zawyone ceny, wliczone w koszty,
a zysk realizuje na eksporcie za granic, co jest oszukiwaniem Skarbu
Pastwa. Istotnie zadziwiajce jest, e s supermarkety, oblone przez
tak liczb klientw, e po prostu trudno znale w ich, nieraz na wielo
pitrowych parkingach, miejsce na samochd, a wykazujce straty w ze
znaniach podatkowych. Ta manipulacja ujawnia si w sumarycznej
kwocie w bilansie patniczym. Profesor Jerzy yyski (2010) dowcipnie
przedstawia t manipulacj, podajc przykad ceny marynarki wypro
dukowanej w Polsce, w ktrej najdrosz pozycj surowcow s guziki
sprowadzane z macierzystej firmy z zagranicy.
Niezwykle wany jest postulat wczania do produkcji w Kana
dzie miejscowych bada rozwojowych (B+R). Akurat tego typu postulat
w Polsce byby niezwykle podany. Biorc pod uwag kwalifikacje
moich zagranicznych studentw, parokrotne zwycistwa polskich stu
dentw w wiatowej olimpiadzie informatycznej, a take fakt, e jedne
z najwikszych odkry w medycynie i w elektronice zostay dokonane
przez Polakw (odkrycie radu przez Mari Curie-Skodowsk, stwo
rzenie komputera osobistego Apple I przez Polaka Stevea Woniaka
w USA w 1976 roku, stworzenie pierwszego na wiecie tranzystorowego
analizatora rwna rniczkowych w 1959 roku i minikomputera
K-202 w 1970 roku przez in. Jacka Karpiskiego w Polsce, ponadto
- stworzenie niebieskiego lasera i sprowadzenie do minimalnych roz
miarw patkw sztucznej stali przez uczonych Centrum Bada Wyso
kocinieniowych PAN) mona sdzi, e tego typu innowacyjna dzia
alno mogaby si sta polsk specjalnoci.
Wany jest postulat zachowywania czci zysku zagranicznej filii
na rzecz rozwoju filii w Kanadzie. Wprowadzenie tej zasady w Polsce
oczywicie byoby bardzo korzystne dla naszej gospodarki.
s Praktyka kierowania filiami nie tylko przez zagranicznych me
nederw, w dodatku formalnie pozostajcych rzekomo na delegacji
i w zwizku z tym paccych podatki w swoim ojczystym kraju, co jest
powszechnie stosowan praktyk. Jeden z postulatw kierowanego

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

245

przeze mnie projektu ONZ w Afryce dotyczy zmiany statusu delego


wanych zachodnich menederw tak, eby pacili podatki od swoich
bardzo wysokich uposae. Sugestia wprowadzenia zasady miejscowego
pochodzenia menederw nie zostaa jednak zaakceptowana w Afryce
Centralnej. W Kanadzie w latach 90. mia miejsce powany konflikt.
Kierownictwo wielkiego amerykaskiego koncernu o wielotysicznym
zatrudnieniu skadao si z trzech prezydentw: jednego Amerykanina
i dwch Kanadyjczykw. Gdy po przejciu na emerytur Kanadyjczyka,
przysano z USA drugiego Amerykanina, zaoga zagrozia strajkiem.
m Udzia kanadyjskich indywidualnych inwestorw w przedsi
biorstwach zagranicznych to istotny warunek dla zapewnienia realizacji
wczeniejszych postulatw.

Zasada penej jawnoci finansowego efektu dziaania zagranicz


nego kapitau, na takich zasadach jak miejscowego jest te bardzo
istotnym wymogiem dla spoecznej oceny dziaalnoci przedsibiorstw.
Dodabym rwnie pen jawno struktury wasnoci i kierowniczego
personelu firmy oraz skadu rady nadzorczej. Przejrzysto jest podsta
wowym postulatem autentycznej, a nie tylko deklarowanej, demokracji.
Jak widzimy, Kanadyjczycy zdawali sobie dobrze spraw z zasad
funkcjonowania wielkiego kapitau i zabezpieczali si przed rnymi
formami eksploatacji ekonomicznej, wiedzc o atrakcyjnoci swojego
rynku dla zagranicznych inwestorw.
Jeli zaoymy, e w Polsce niedowiadczeni decydenci, ekonomici,
ale nie biznesmeni, byli w peni uczciwi, to wykazali daleko idc na
iwno w wierze w dobr wol zagranicznych inwestorw i w swoistym
kompleksie niszoci. Nie uwiadamiali sobie, e bez maa 40-milionowy,
godny rynek, z wykwalifikowanymi robotnikami i inynierami, z usta
lonym zabezpieczonym kursem dolara, jest wietnym terenem aktyw
noci ekonomicznej, nawet bardziej atrakcyjnym ni wwczas 25-milionowa Kanada, z duo wyszymi ni w Polsce kosztami osobowymi.
Jednoczenie, traktujc z pogard poziom polskiej produkcji wyszej
techniki, nie uwiadamiali sobie, e Zachd ba si perspektywy jej
rozwoju, ktra przy otwartym wiecie, jak to jasno widzia in. Jacek
Karpiski, moga szybko osign wiatowe standardy, a przez swoje
niskie ceny, ze wzgldu na niskie koszta osobowe, od razu sta si
powanym konkurentem, tak jak pokazay to Chiny. Std te tragiczny
efekt szeroko zakrojonego wrogiego przejcia i ostateczny rezultat
jednoznacznie okrelony przez autorw raportu prof. Sadowskiego:
po 6 latach najcenniejsze segmenty rynku, najbardziej opacalne i cha
rakteryzujce si najwysz dynamik popytu, a tym samym najbardziej
dynamizujce ca gospodark, zostay cakowicie opanowane przez
firmy zagraniczne, a krajowe przemysy w tych dziedzinach przestay
istnie. Inwestorzy zagraniczni albo je likwidowali, albo przeksztacali

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


w marginesow produkcj czci czy skady materiaowe, a produkty
caociowe stay si dostpne w ich zagranicznych centralach. Po 20 la
tach sytuacja jest jeszcze gorsza. Dramatyczny, niezwykle rzeczowy ra
port zespou prof. Zdzisawa Sadowskiego, dorczony przecie premie
rowi Wodzimierzowi Cimoszewiczowi, nie zmieni polityki prywaty
zacyjnej. Po premierze Cimoszewiczu wicepremierem ponownie zosta
Leszek Balcerowicz i - jako entuzjasta neoliberalizmu - kontynuowa
polityk rozwoju kapitau zagranicznego w Polsce. Utracilimy wiksz
cz polskiej bankowoci, co jest niespotykan sytuacj w zachodnio
europejskich pastwach, gdzie procent bankw zagranicznych nie prze
kracza 10-15%. W Kanadzie ten procent jest wyszy, ale funkcjonuj
tam dwa banki w 100% pastwowe i 6 najwikszych bankw prywat
nych tylko z kapitaem kanadyjskim, a banki zagraniczne nie maj
prawa udzielania kredytw hipotecznych.
Stracilimy prawie cakowicie wielki handel supermarketowy i dalsze
zakupione przez zagraniczne koncerny przedsibiorstwa, nawet ener
getyczne i zbrojeniowe, przemys stoczniowy i cay polski przemys
wkienniczy polskiego Manchesteru, czyli miasta odzi itd. Nawia
sem mwic, pamitam pod koniec lat 70. minionego wieku, bdc
w Nowym Jorku, z satysfakcj ogldaem wystaw sklepu, w ktrym
sprzedawano polskie mskie garnitury po 100 dolarw, co byo rewe
lacyjnie nisk cen. Byy bardzo dobrze uszyte z polskiego materiau
i cieszyy si wielkim powodzeniem. Na Manhattanie znajdowa si duy
sklep Cepelii z piknymi polskimi ludowymi produktami - obrusami,
serwetami, krysztaami, dzbankami, lnianymi apaszkami itp. Zawsze
by tam tok. Najlepszym prezentem dla przyjaci amerykaskich
bya polska wdka i co z nowojorskiej Cepelii. To wszystko jest ju tem
po passato, nie ma ju ani sklepu Cepelii, ani niczego z miasta odzi.
W latach 70. w Chicago by dwupitrowy pikny sklep z polskimi firan
kami, zawsze peen klientw. Z kolei w Montrealu, w olbrzymim sklepie
firmy Kapan, z porcelan i szkem, na centralnym miejscu wystawione
byy najadniejsze polskie kieliszki, serwisy obiadowe i krysztaowe wa
zony. To wszystko pozostao ju tylko wspomnieniem.
Koncepcja prywatyzacji w Polsce zostaa poprzedzona procesem ko
mercjalizacji przedsibiorstw pastwowych, ktre stay si jednooso
bowymi spkami Skarbu Pastwa (Ustawa z dnia 30 sierpnia 1996,
Dz.U. z dnia 6 padziernika 1996). Powstao te wiele rodzajw pry
watyzacji (Kwaniewski 1991), takich jak: publiczna sprzeda akcji,
sprzeda inwestorowi prywatnemu, sprzeda skadnikw majtku,
oddanie przedsibiorstwa do odpatnego korzystania, wykup przez pra
cownikw lub/i przez kadr zarzdzajc, green field, nowa inwestycja
prywatna. Trzeba przypomnie, e powstao 1500 spek pracowniczych
na zasadzie leasingu, ktre wedug opinii Najwyszej Izby Kontroli

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


(Chomtkowska, Baca 2009) dobrze sobie radz. Wskaniki rentownoci
obrotu brutto wynoszce w roku 2006 - 4,9 %, w 2007 - 6%, w 2008 - 5%
nie odbiegaj na niekorzy od firm sprywatyzowanych z udziaem in
westorw zagranicznych. Jest to wic dowd, e t form prywatyzacji
mona byo rozwija znacznie szerzej, zapobiegajc sprytnemu przejciu
niektrych nomenklaturowych przedsibiorstw, wzbogacajc je rwnie
0 spki pracownicze typu ESOP na bazie np. dolarowych oszczdnoci
1 wieloletniego indywidualnego kredytu bankowego zabezpieczonego
wartoci udziau wasnociowego czy np. posiadanego prywatnego
mieszkania, willi czy ziemi. Jak si okazuje, te rne formy spoecznej
wasnoci daj dobre rezultaty zarwno w Stanach Zjednoczonych, gdzie
funkcjonuje ok. 10 min spek typu ESOP, w Kanadzie, jak i u nas, i to
nie, jak powszechnie si sdzi, w maych przedsibiorstwach, ale take
w tak duych jak np. amerykaski Avis z ponad 10-tysiczn zaog.
Preferowan form prywatyzacji bya jednak sprzeda inwestorowi
zagranicznemu, a wic naiwna akceptacja generalnej strategii wiato
wego kapitau, niezwykle korzystnej ekonomicznej kolonizacji krajw
Europy Centralnej i Wschodniej w drodze do zagospodarowania bogactw
surowcowych Rosji. Jak ju wiemy, pierwszym punktem strategii kolonizacyjnej byo pozbycie si potencjalnej konkurencji w najbardziej atrak
cyjnej produkcji wyszej techniki. Ten plan w Polsce uda si znakomicie,
dodatkowo wspomagany samobjcz polityk ekonomiczn, polegajc
na doprowadzeniu do bankructwa w represyjnym systemie zarzdzania
pastwowymi przedsibiorstwami. W ten sposb oczyszczono teren pod
dalsz form zawaszczenia w celu kontynuowania wysokozyskownej
produkcji przy bardzo niskich kosztach robocizny i fachowym polskim
personelu. To Eldorado wymagao jednak stosowania odpowiedniej
procedury, korzystnej oceny wartoci obiektw, i tu mamy, ju omawia
ne, usugi doradcw i konsultantw zagranicznych, ktrzy pobieraj
bardzo wysokie wynagrodzenia za ocen wartoci majtku do zbycia.
Uksztatowa si te cay proceder korupcyjny ujawniony w anonimowej
ankiecie Banku wiatowego. Byy tu te rne formy legalnej prowizji,
np. w formie dopuszczalnej premii nabywcy dla zespou oceniajcego
za waciwe okrelenie wartoci obiektu po paromiesicznej praktyce
jego zarzdzania. W ten sposb produkcja przemysowa wyszej techni
ki, handel i finanse w decydujcej wikszoci przeszy w rce kapitau
zagranicznego. Najwicej firm kupili Niemcy, nastpnie Francuzi, Ame
rykanie, Szwedzi i Holendrzy (zob. tabela 22).

247

K>
00

Brania

ar
e
o.
O
J
sJ
O

r>

sr
cd

3
Q

Niemcy

Cementownia Odra
w Opolu (1993);
PP-B PrefabetRakowice (1993);
Kombinat CementowoWapienniczy Warta
w Dziaoszynie (1994);
Hydrobudowa-6
w Warszawie (1994);
Zakad Wapienniczy
Wojcieszw (1994);
Prefabet Kluczbork
(1999); Cementownia
Nowiny (1999);
Cementownia
Warszawa (2002);
Cementownia
Wejherowo (2003)

Francja

Kombinat
CementowoWapienniczy
Kujawy
w Piechcinie
(1995); Opoczno
SA (2000);
Strada w rodzie
Wielkopolskiej
(2005);
Przedsibiorstwo
Wyposaenia
Budownictwa
MetalplastCzstochowa
(2005)

Pollena-Nowy Dwr
Stomil-Olsztyn
Mazowiecki (1991);
(1995)
Pollena-Racibrz
(1991); Pollena-Lechia
w Poznaniu (1997);
Zakady Chemiczne
Rokita w Brzegu
Dolnym (2004)

Stany Zjednoczone

Holandia

Hydrotrest
w Krakowie
(1993);
Energoaparatura w Kato
wicach (1993);
Bester
w Bielawie
(2001)

Krakowskie
Przedsibior
stwo Robt
Drogowych
(2000)

Sanockie Zaka
dy Przemysu
Gumowego
Stomil
Sanok (1993);
Firma Oponiar
ska Dbica
(1995)

PollenaBydgoszcz
(1991);
Fabryka Farb
i Lakierw
PolifarbPilawa (2005)

Szwecja

Wielka
Brytania

Belgia

Cementownia
Strzelce
Opolskie
i Zakady
CementowoWapiennicze
Grade
w Opolu
(1993)

PollenaWrocaw
(1993);
PollenaUroda
w Warszawie
(1995)

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

T abela 22. Lista spryw atyzo w an ych przedsibiorstw polskich (1991 -2 0 0 9 )

Szczeciski
Przemys
Drzewny
(1993)

Q_
ffi
S

3
CU

2L
ro

5
IM

o;

2 l
CD
s :

Polam-Suwaki
(1993); Centra w
Poznaniu (1994);
Polar
we Wrocawiu
(1999)

Telfa
w Bydgoszczy
(1992)

Zakady
Sprztu
Owietleniowe
go Poam
w Pile (1991);
Fabryka
Aparatw
Elektrycznych
FAEL
w Zbkowi
cach lskich
(1996);
Fabryka
Silnikw
Elektrycznych
Tamel
w Tarnowie
(1999);
Bielskie
Zakady
Podze-spow
Lampowych
Polam-Bielsko
(2001)

Zakady
Sprztu
Instalacyjne
go PolamSzczecinek
(1994);
Biawar
w Biaymsto
ku (2003)
-

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

2?

o
3

Zakady Elektroniczne
Elwro we Wrocawiu
i ZWUT w Warszawie
(1993);
ZWAE
w Warszawie (1997);
Kujawska Fabryka
Manometrw
we Wocawku (2001)

KJ
O

KI

Ul
O

Brana

3
ro
<n3>
3M

Niemcy

Elektrociepownia
Bdzin (2000);
Stoen w Warszawie
(2002)

3
CU

5T
OJ
sg
sR
3
aj

n>

CL

R
3
O
)

Chifa w Nowym
Tomylu (1992);
Bolesawicka Fabryka
Materiaw Medycznych
Polfa (1998);
Byk-Mazovia
w yszkowicach (2002)

Francja

Elektrociepownia
Krakw
(1997); Zesp
Elektrociepowni
Wybrzee
w Gdasku (2000);
Elektrociepownia
Biaystok (2001);
Elektrownia
Rybnik (2001)

Stany Zjednoczone

Elektrownia
Skawina
(2002)

Kutnowskie
Zakady Far
maceutyczne
Polfa (1994);
Polfa Rze
szw (1997);
Fabryka
Narzdzi
Chirurgicznych
i Dentystycz
nych Mifam
w Milanwku
(2002)

Holandia

Szwecja

Wielka
Brytania

Elektro
ciepownie
Warszawskie
(2000);
Grnolski
Zakad Elek
troenerge
tyczny
w Gliwicach
(2000)

Belgia

Elektrownia
im. T. Ko
ciuszki
w Poacu
(2000)

Polfa
Pozna
(1998)

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

cd. tabeli 22

meblarska
0

O
1J
3
O
f"\
a>

5'

3
O
J

Mikoowska Fabryka
Transformatorw
Mefta (1992);
Pleszewska Fabryka
Obrabiarek
Ponar-Pleszew (1993);
Fabryka Wagonw
Pafawag
we Wrocawiu (1996);
Agromet
w Ostrzeszowie (2000);
Wytwrnia Sprztu
Komunikacyj nego
Gorzyce (2001);

Spomasz
Fabryka Ma
szyn Papierni
Biaystok (2000),
Fabryka Materiaw czych Fampa
i Wyrobw
w Jeleniej
ciernych Korund Grze (1991);
w Kole (2001)
dzkie Zaka
dy Wyrobw
Metalowych
Wizamet
(1992);
Zakady Me
tali Lekkich
Kty (1995);
Fabryka
Amortyzatorw
w Kronie (2003);

Fabryka
Maszyn i
Urzdze
Przemysu
Spoywczego
Spomasz w
arach (1997);
Zakady
Naprawcze
Taboru
Kolejowego
w Pruszkowie
(1999);

Fabryka
oysk
Tocznych
w Poznaniu
(1995)

Fabryka
Automatw
Tokarskich
we Wrocawiu
(1999)

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

3
eD
ST

Wolsztyska
Fabryka
Mebli (1997)

Pomorska Fabryka
Mebli (1992);
Bydgoskie Fabryki Mebli
(1992);
Czerska Fabryka Mebli
(1993);
Gociciska Fabryka
Mebli (1993); Supskie
Fabryki Mebli (1994);
Zakady Pyt Wirowych
w Grajewie (1999);
Olsztyskie Fabryki
Mebli w Dziadowie
(2000);
Goleniowskie Fabryki
Mebli (2002)

10
Ul

Brana 1111

Niemcy

Francja

metalowa
i mechaniczna

Przedsibiorstwo
Topienia Bazaltu
w Starachowicach (2003);
Dolnolska Fabryka
Maszyn Wkienniczych
Dofama w Kamiennej
Grze (2006)
Fabryka Papieru
Malta w Poznaniu
(1992)

papiernicza
piwowarska

Koszaliskie Zakady
Piwowarskie Brok
(1991);
Browary Warka (1994);
Browary Dolnolskie
Piast we Wrocawiu
(1996)

Stany Zjednoczone
Wytwrnia
Sprztu Komu
nikacyjnego
PZL-Rzeszw
(2002)

lskie Zakady
Papiernicze
Silesianpap
w Tychach (1996);
Rawibox
w Rawiczu (2002)

Holandia

Szwecja

Wielka
Brytania

Fabryka
Maszyn
Budowlanych
Famaba
w Gogowie
(2004)

(Zakady
CelulozowoPapiernicze
w Kwidzynie
(1992);
Przedsibior
stwo Opako
wa Pakpol
w Biaymstoku
(1994)

Kostrzyskie
Zakady
Papiernicze
(1993)

Lech Browary
Wielkopolskie
w Poznaniu
(1999)

Kieleckie
Zakady
Wyrobw
Papiero
wych (1995)

Belgia

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

cd. tabeli 22

Brania

Niemcy

metalowa
i mechaniana

Przedsibiorstwo
Topienia Bazaltu
w Starachowicach (2003);
Dolnolska Fabryka
Maszyn Wkienniczych
Dofama w Kamiennej
Grze (2006)
Fabryka Papieru
Malta w Poznaniu
(1992)

papierniaa
piwowarska

Koszaliskie Zakady
Piwowarskie Brok
(1991);
Browary Warka (1994);
Browary Dolnolskie
Piast we Wrocawiu
(1996)

Francja

Stany Zjednoaone
Wytwrnia
Sprztu Komu
nikacyjnego
PZL-Rzeszw
(2002)

lskie Zakady
Papiernicze
Silesianpap
w Tychach (1996);
Rawibox
w Rawiczu (2002)

Holandia

Szwecja

Wielki
Brytania

Fabryka
Maszyn
Budowlanych
Famaba
w Gogowie
(2004)

(Zakady
CelulozowoPapiernicze
w Kwidzynie
(1992);
Przedsibior
stwo Opako
wa Pakpol
w Biaymstoku
(1994)

Kostrzyskie
Zakady
Papiernicze
(1993)

Lech Browary
Wielkopolskie
w Poznaniu
(1999)

Kieleckie
Zakady
Wyrobw
Papiero
wych (1995)

Belgia

r e i PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

cd. tabeli 22

m
m

Brania

Niemcy

Francja

Stany Zjednoczone

Holandia

telekomuni
kacyjna

Telekomunikacj a
Polska (2000)

tekstylna

Romeo w Zbszyniu
(1992);
Zakady Przemysu
Odzieowego Bobo
w Piawie Grnej
(1993)

tytoniowa

Przedsibiorstwo
Wyrobw Tytoniowych
w Augustowie
(1995);
Wytwrnia Wyrobw
Tytoniowych
w Poznaniu
(1996)

Zakady Przemysu
Tytoniowego
w Radomiu (1995)

Zakady
Przemysu
Tytoniowego
w Krakowie
(1996)

uzdrowiskowa

Zakad
Leczniczy
Uzdrowisko
Naczw
(2001)

Szwecja

Wielka
Brytania

Belgia

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE

cd. tabeli 22

=" " i

- f
Si

Huta Szka Okiennego


Kunice w arach
(1994);
Kopalnia i Zakad
Przerbczy Piaskw
Szklarskich
Osiecznica (1995);

Huta Szka
Jarosaw
(1993);

Kopalnia Surowcw
Mineralnych Surmin
Kaolin w Nowogrodcu
(1999);
Kopalnia Melafiru
w Czarnym Borze
(2001);
Kopalnie Surowcw
Skalnych w Bartnicy
(2001);
PCC RAIL Szczakowa
w Jaworznie (2004);
Heye Fabryka Form
Szklarskich w Piesku
(2009);
Kopalnia i Zakad
Wzbogacania
Kwarcytu
Bukowa Gra
w Zagrzu (2009)

Huta
Aluminium
Konin
(1995);
Huta Szka
Antoninek
w Poznaniu

Huta Szka
w Gostyniu
(2002)

Zakady
Przemysu
Wapienniczego
Bukowa
(2001)

rdo: opracowanie wasne na podstawie: Siergiejczyk (2011).

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI

(2001)

10
Ul
Ul

patologia transfo rm acji , w yd a n ie uzupenione

EFEKT NEOKOLONIZACJI POLSKI


Realna struktura wasnoci w Polsce w roku 2011 wedug ewidencji
Oregon obejmuje 3,7 min firm, ale wedug danych Zakadu Ubezpie
cze Spoecznych tylko 1,85 min. Pozostae dziaaj okresowo lub nie
zawiadamiaj o swojej likwidacji. Struktura realna firm wyglda wic
nastpujco:
1 min 285 tys. - jednoosobowe firmy,
583 tys. - 1-5 pracownikw,
200 tys. - 6-20 pracownikw,
19 tys. - 21-25 pracownikw,
39 tys. - 26-250 pracownikw (ok. 62,5% to tzw. firmy nomenkla
turowe),
20 tys. - ponad 100 pracownikw.
Na 100 najwikszych firm tylko 17 miao w 2010 roku przewag ka
pitau polskiego.
Cztery najwiksze polskie przedsibiorstwa - 1. PKN Orlen, 2. PKO
Bank Polski, 3. Polskie Grnictwo Naftowe i Gazownictwo, 4. Kombi
nat Grniczo-Hutniczo-Miedziany Polska Mied - zostay w 2008
roku umieszczone wrd 2000 wiatowych najwikszych i najprniej
szych przedsibiorstw giedowych na licie magazynu Forbes (Global
Ranking).
Akurat w 2008 roku byy to przedsibiorstwa z przewag kapitau
pastwowego, ale s stale kandydatami do sprzeday. W marcu 2011
roku zostaa przygotowana do sprzeday dalsza partia akcji PKO BP,
z zaoeniem, e 25% akcji plus jedna akcja pozostan w rkach pastwa
dla zabezpieczenia si przed wrogim przejciem; jedna trzecia sprze
dawanych akcji przewidziana jest do sprzeday dla drobnych graczy
(osb prywatnych).
PKO BP jest wybitnie rozwojowym bankiem - w 1999 roku jego
zysk netto wynis jedynie 189 min z, ale w kolejnych latach systema
tycznie wzrasta: w 2000 - 754 min, w 2001 - 1 103 min z, w 2003 1 226 min z, eby w 2010 roku osign ju 2 359 min z zysku netto.
Jest to wic bardzo powany wkad do budetu. Sprzeda nastpnych
akcji powanie obniy rwnowag budetow w kolejnych latach, w kt
rych mona przewidzie dalszy duy wzrost zysku netto tego banku.
Parokrotnie te dyskutowana bya dalsza czciowa sprzeda akcji
KGHM Polska Mied.
Ostatnio przeprowadzana prywatyzacja (lata 2010, 2011) ma ju
charakter swoistej paniki, pospiesznej ucieczki przed grob dugu
pastwowego, osigajcego ju w 2010 roku prawie niebezpieczny

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


puap 50% PKB, a grocy dojciem do ostatecznego limitu bezpie
czestwa 60% PKB.
Dalsze nieliczne due przedsibiorstwa znajdujce si jeszcze w pol
skich rkach to pastwowe:
Jastrzbska Spka Wglowa S.A., zaplanowana rwnie do sprze
day. 30 czerwca 2011 roku wchodzi na gied, przewidziano jednak
zatrzymanie przez pastwo 25% plus jedna akcji dla zabezpieczenia
si przed wrogim przejciem.
PKP Polskie Koleje Pastwowe, skadajce si z wielu spek, w wie
tle licznych artykuw prasowych pracuj bardzo niesprawnie. 80 lat
temu pastwowa kolej bya jedn z najlepszych w Europie, a na
niektrych trasach pocigi jedziy szybciej ni obecnie. Planuje si
prywatyzacj giedow spki Cargo.
Poczta Polska - ze wzgldu na czst nieterminowo dostaw ma
zdecydowanie negatywn opini wrd uytkownikw.
PSE - Polskie Sieci Elektroenergetyczne.
Sprywatyzowane czci akcji giedowych pastwowych przedsi
biorstw w cigu roku od sprzeday w wikszoci przypadkw wielokrot
nie wzrosy. Na przykad, Bogdanka Lubelski Wgiel o 62,3%, Dystry
butor Energii Elektrycznej Enea 27,0%, Polska Energia Tauron 21,6%,
PZU 21,6%, Gieda Papierw Wartociowych 12,9% (Krzeniak, Baca
2011). Moim zdaniem zachodzi podejrzenie, e wyjciowa cena akcji,
podobnie jak w licznych innych przypadkach z Bankiem lskim na
czele, bya za niska, nieodpowiadajca realnej wartoci. Sdz, e pro
blem wyceny powinien by by przedmiotem kontroli NIK. Co prawda,
na podstawie podanych uprzednio przykadw wiemy, e negatywne
wyniki kontroli nie zawsze wywoyway interwencj sanacyjn, jed
nak ju sam fakt kontroli jest czynnikiem ograniczajcym miao
dokonywania jakich niezupenie legalnych operacji, zwaszcza przy
procedurze oceny wartoci danego obiektu. Zakup akcji w ofercie pu
blicznej prywatyzowanych przedsibiorstw pastwowych da po roku od
wejcia na gied rednio 23% zysku, co jest jednak mniejsz kwot od
wzrostu WIG o ok. 6,3%.
Nieliczne najwiksze polskie przedsibiorstwa prywatne spki
akcyjne to Amica Wronki S.A. - bardzo aktywna rwnie na rynku
pnocnoeuropejskim. Amica powstaa w 1994 roku na bazie zakupu
pastwowego przedsibiorstwa przez zesp wzmocniony kredytem
udzielonym przez Bank Handlowy w wysokoci 17,5 min zotych.
W chwili obecnej jest to najwikszy polski przedsibiorca produkujcy
AGD. Przykadem rozwoju polskich przedsibiorstw jest te Solaris,
producent autobusw eksportowanych ju nawet do Niemiec, i PESA
Bydgoszcz SA, produkujca tramwaje i wagony kolejowe.

257

r a i PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Ekspansja zagraniczna polskich firm koncentruje si na ssiednich
pastwach. W Czechach pod koniec 2009 roku dziaao 1091 spek
z polskim kapitaem, w Rumunii polski eksporter producent drzwi Porta - znalaz si na 11. miejscu w gronie najwikszych zagranicznych
inwestorw.
Najwiksze firmy bdce wasnoci kapitau zagranicznego to:
Telekomunikacja Polska - zakupiona przez France Telecom, w 2004
roku sprywatyzowana; Fiat Auto Poland, General Motors Poland i Gie
da Papierw Wartociowych, sprzedana w 2010 roku.
Ze wszystkich przedstawionych dotychczas zestawie wynika, e
struktura gospodarki polskiej w 2011 roku wykazuje ju podobiestwo
do typowej struktury zrekolonizowanych krajw afrykaskich - jedynie
17 krajowych duych przedsibiorstw produkcyjnych, w grupie 100 naj
wikszych firm w Polsce, opanowanie przez kapita zagraniczny wiel
kiego handlu, nieduy procent udziau krajowej wasnoci w kapitale
bankowym, permanentny deficyt handlu zagranicznego, likwidacja wik
szoci polskich przedsibiorstw wyszej techniki, produkcja i usugi
komunikacyjne (telefony stacjonarne i komrkowe) w rkach kapitau
zagranicznego, media prasowe w przytaczajcej wikszoci bdce was
noci kapitau zagranicznego, daleko idca dysproporcja wysokoci
wynagrodze w stosunku do krajw rozwinitych.
Proces prywatyzacji na rzecz kapitau zagranicznego doprowadzi
do utraty powanej czci zyskw gospodarki narodowej. Jest rzecz na
turaln, e zagraniczny inwestor przekazuje zyski na swj rachunek
w rodzinnym kraju. Kanadyjczycy, zdajc sobie spraw z takiego stanu
rzeczy, w swoich relacjach z inwestorem zagranicznym przewidzieli
wymg wykorzystania czci zysku na rozwj sprywatyzowanych przed
sibiorstw. Taki wymg nie zosta przewidziany w praktyce polskiej.
Zobaczmy, jak przedstawia si w Polsce struktura wyprowadzanych z Pol
ski zyskw sprywatyzowanych zagranicznych przedsibiorstw (tabela 23).
Bilans ten wykazuje, poczwszy od 2004 roku, wysokie ujemne saldo
dochodw, ktre zdaniem prof. yyskiego (2010) stanowi w znacznej
czci odpyw zyskw i wynagrodze, oraz wysokie, od 2005 roku,
ujemne saldo bdw i opuszcze, ktre moe w znacznej czci wynika
z nielegalnego transferu zyskw i rodkw midzy centralami a filiami
firm - crkami i matkami - jednej instytucji gospodarczej. Ujemne
saldo dochodw w bilansie patniczym dochodzio do ponad 40 mld z
rocznie, a saldo bdw i opuszcze - ponad 65 mld zotych. S to olbrzy
mie sumy (np. w roku 2009 roku ponad 100 mld z).
Tak wic w wyniku procesu prywatyzacji przez zagranicznych inwe
storw powana cz dochodu narodowego wypywa z Polski w formie
dywidend, zyskw, gigantycznych pac dla zagranicznego personelu kie
rowniczego, wysokich opat za zarzdzanie OFE, cen transferowych,

Tabela 23. Polski bilans patniczy (mld z)


2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009 doX

A. Rachunek biecy
Saldo obrotw towarowych
Saldo usug
Saldo dochodw
Saldo transferw biecych
B. Rachunek kapitaowy
C. Rachunek finansowy
Polskie inwestycje bezporednie
za granic
Zagraniczne inwestycje
bezporednie w Polsce
Inwestycje portfelowe - aktywa
Inwestycje portfelowe - pasywa
Pozostae inwestycje - aktywa
Pozostae inwestycje - pasywa
Pochodne instrumenty finansowe
D. Saldo bdw i opuszcze
Razem A-D
E. Oficjalne aktywa rezerwowe

-24 113
-31 289
3 253
-2 435
6 358
310
12 944
364

-22 467
-29 523
3 094
-4 302
8 264
-25
29 439
-933

-21 275
-22 276
932
-9 526
9 595
-178
33 818
-1 186

-37 383
-20 776
43
-30 004
13 354
4 259
32 581
-3 292

-12 052
-9 014
2 358
-21 625
16 229
3 155
49 038
-11019

-28908
-21 586
2 238
-29 998
20 438
6 482
40 544
-27 507

-54 994
-46 601
12 811
-44 676
23 472
12 783
108 345
-12 950

-69 206
-58 553
12 696
-41 683
18 334
13 885
96 828
-8 614

-14 454
-13 444
12 817
-35 687
21 860
17 550
99 895
-6 993

23 340

16 821

17 842

47 090

33 304

60 832

62 918

39 768

34 163

185
4 457
-16 633
2 713
-1482
9 146
-1 713
1713

-4 706
12 585
7 808
1559
-3 695
-4 197
2 750
-2 750

-5 078
14 587
-1872
12 886
-3 361
-7 697
4 668
-4 668

-4 749
39 000
-43 243
-2 839
614
4 528
3 985
-3 985

-8 136
48 249
-8 918
-4 979
537
-13 975
26 166
-26 166

-14 291
4 892
-12 129
30 906
-2 159
-10 096
8 022
-8 022

-16 407
1 769
-4 193
82 535
-5 327
-30 976
35 158
-35 158

5 600
-13 455
16 634
59 054
-2 159
-51 405
-9 898
9 898

1194
44 691
9 569
21 873
-4 602
-50 617
52 374
-52 374

rdo: yyski (2010) na podstawie statystyki NBP

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI WEM

Wyszczeglnienie

260

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


wewntrznych usug wykonywanych za wysok cen przez pracowni
kw zagranicznej centrali, wiele sprytnych manipulacji dla wykazania
niskiego zysku lub nawet deficytu. To wszystko ma na celu ogranicze
nie lub nawet zlikwidowanie opat podatkowych, oczywicie ze strat
dla budetu pastwa.
Jednym z istotnych elementw atrakcyjnoci dla zagranicznych in
westorw caej Europy rodkowej i Wschodniej s niskie koszty zatrud
nienia przy relatywnie wysokim poziomie kwalifikacji pracownikw.
W dalszym cigu w dochodzie narodowym Polski udzia kosztw zwi
zanych z zatrudnieniem jest bardzo niski. W 2010 roku wynosi on 37%
w stosunku do 35% w roku 2006, bdc jednym z najniszych na wiecie
(yyski 2010). W Szwajcarii wynosi on ponad 61%, w USA ponad
57%, w krajach zachodnio- i pnocnoeuropejskich 45-50%. Pogld na t
dysproporcj uposaenia przybliaj dane przedstawione w tabeli 24.
Tabela 24. rednie pace w Europie, USA i w Polsce (2010)
rednie uposaenie brutto za godzin,
w dolarach US*
Norwegia

55,03

Dania

53,73

Austria

43,17

Belgia

42,17

Holandia

38,47

Szwecja

38,80

Francja

38,80

Wielka Brytania

36,55

Irlandia

35,06

Wochy

32,10

Hiszpania

24,55

USA

20,56

Grecja

13,10

Portugalia

10,29

Polska

brutto na miesic, w z**

Brutto 3225,00
Podatek dochodowy 219,00
Skadki
na ubezpieczenie zdrowotne 46,00
na ubezpieczenie emerytalne 314,76
na ubezpieczenie rentowe 48,38 - paci
pracodawca
na ubezpieczenie chorobowe 79,01
na ZUS 513,40 - paci pracodawca
na Fundusz Pracy 82,24

Netto 2483,99
Podatek VAT i akcyza 430,00
Do dyspozycji zostaje 2053,99

8,94

* rdo: Bureau of Labor Statistics USA.


** angalis (2011).

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Na wysoko tych danych wpywa oczywicie niezwykle wysoka
paca kadry menederskiej. Dla nas najbardziej istotnym wskani
kiem porwnawczym jest paca w poszczeglnych zawodach naszego
ssiada - Niemiec - ktry po przeamaniu upadku kryzysowego ju
w roku 2010 wykaza wysoki wzrost PKB rzdu 3,6% i relatywnie niski
wskanik bezrobocia (6,6%). Majc ju czwart, po USA, Chinach i Ja
ponii, pozycj mocarstwa wiatowego (drugi po USA wiatowy eksporter)
staj si bez wtpienia przywdc nr 1 Unii Europejskiej. Dyscyplina
spoeczna, pracowito, zamiowanie do adu, porzdku, zgodnie z tra
dycyjnym hasem Ordnung muss sein (Porzdek musi by), zdecy
dowanie daj im przewag nad wszystkimi ich kontrahentami euro
pejskimi, cznie z najbliszym partnerem, zaprzyjanion Francj,
krajem, w ktrym obowizuje 35-godzinny tydzie pracy i 5-tygodniowe
wakacje, wyranie niezdolnym do zbiorowego ambitnego wysiku roz
wojowego, ze wskanikami wzrostu, eksportu, bezrobocia i czasu pacy
powanie odbiegajcymi od niemieckich.
Tabela 25. rednie miesiczne pace brutto w Niemczech w porwnaniu
z pacami w Polsce w tys. z (1 euro = 4 z)
Zawd

Polska

Niemcy

Procent rnicy
pacy max.

Inynier utrzymania
ruchu (min. 3 lata
dowiadczenia, bez premii)

8,6-13

25

192

Architekt

11-13

23

176

Inynier w przemyle

5-7

17-23

328

Programista

6-8

15-18

225

1,4-2,4

8-10

416

lusarz

2,5-4

8-10

250

Pracownik na budowie

1,4-3

6-9,2

306

Fryzjer

1,4-5

4-7,2

144

1,4-2,2

4,8-5,2

236

Pielgniarka w szpitalu

Opiekunka osoby starszej


rdo: Baszezak, Woniak (2011).

Jak widzimy, rnice s bardzo due, lecz musz one by skorygo


wane kosztami utrzymania. Produkty przemysowe nie s drosze ni
w Polsce, ywno jest drosza, ale np. ceny w restauracjach w Berlinie

261

1 3 1 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


s nieraz nisze ni w Warszawie. Nawet jednak przy 50- czy 100-procentowej rnicy kosztw utrzymania pace w wikszoci zawodw s
nieporwnywalnie wysze. W tym stanie rzeczy otwarcie granicy dla
pracownikw z Polski z dniem 1 maja 2011 moe spowodowa powa
ny odpyw fachowcw niszego szczebla z Polski. Hamulcem tego od
pywu jest jednak brak znajomoci jzyka niemieckiego, szczeglnie
w powojennym pokoleniu. Wysoko wykwalifikowani informatycy, iny
nierowie mieli ju od 2009 roku moliwo pracy w Niemczech bez
specjalnego zezwolenia, jednak okazao si, e zarwno bariera jzyko
wa, jak i wyjtkowo wysokie uposaenie, np. informatykw i niektrych
inynierw w Polsce, zahamoway emigracj tych specjalistw z Polski.
Natomiast wszelkiego typu rzemielnicy, pielgniarki i opiekunki osb
starszych maj szans znacznego podwyszenia swoich zarobkw,
oczywicie jeli opanuj w wystarczajcym stopniu znajomo jzyka
niemieckiego. W tych zawodach niepotrzebna jest jednak perfekcyjna
znajomo tego jzyka. Dugofalowa polityka niemiecka, sprzeczna z ak
tualn polsk oficjaln polityk (tu i teraz i ludzie s, jacy s, nie jest
zadaniem pastwa ich zmienia) przewiduje rwnie proces szkolenia
uczniw z Polski w szkoach rzemielniczych, poczony z praktyk,
z atrakcyjn pac, ju od pierwszej klasy, ze zobowizaniem si do pracy
po ukoczeniu nauki w szkole przez 3 do 5 lat w Niemczech.
Dla kilkunastoletniego czowieka 7-8 letni pobyt w Niemczech z mo
liwoci korzystnego uoenia sobie ycia w zdobytym na tym terenie
zawodzie jest powan pokus, eby zosta ju na stae w tym kraju.
W badaniach emigracji polskiej w Quebecu prowadzonych przeze mnie
w McGill University w Montrealu, potwierdzia si teza, e polski facho
wiec, ktry po przyjedzie przez rok mia sta prac i dosta kontrakt
na jej przeduenie, co umoliwio mu uzyskanie dugoterminowego
kredytu bankowego na mieszkanie i jego urzdzenie, rezygnowa z po
wrotu do Polski.
Proces prywatyzacji w Polsce sta si te rdem pokrywania de
ficytu budetowego. Planowano prywatyzacj pod ktem zmniejszenia
dziury budetowej. Decyzja sprzeday w roku 2011 resztek bankowoci
polskiej jest klasycznym przykadem tego rodzaju motywacji. Jest to
forma pokrywania wydatkw podobna do wyprzedawania elementw
urzdzenia mieszkania dla pokrycia kosztw konsumpcji w tragicznej
sytuacji braku rodkw do ycia, np. w bezrobotnej rodzinie. W skali
pastwowej jest to klasyczny przykad patologii zarzdzania, braku
zdolnoci opracowania strategicznych, prawidowych relacji przychodu
i wydatkw budetu pastwowego. Jest to wyraz nieodpowiedzialnej
polityki, wyraonej, powtarzam, skrtem mylowym tu i teraz, absolut
nie niedopuszczalnym w sprawnym zarzdzaniu. Prywatyzacja skoczy
si z momentem sprzeday ostatniego pastwowego obiektu i wwczas

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


trzeba bdzie zracjonalizowa wydatki z dochodami, dokona radykal
nych ci i radykalnych zwiksze obcienia ludnoci przy jednocze
snym daleko idcym zmniejszeniu opiekuczej roli pastwa. Powta
rzam kolejny raz: nierealna jest nawet rednio rozwinita opiekucza
rola pastwa, finansowana tylko z rnego rodzaju podatkw bezpored
nich i porednich. Na przykad koszty leczenia s obecnie nieporw
nywalnie wysze ni w 1990 roku. Jednoczenie przedua si redni
wiek ycia, a w zwizku z tym i liczba starych, wymagajcych wikszej
opieki zdrowotnej ludzi. Dlatego te istnieje konieczno dugotermi
nowego planowania, rwnie rozwoju rodkw budetowych, m.in. przez
wzrost dochodw pastwa z rozwijajcych si pastwowych przedsi
biorstw, z ktrych akurat banki i masowy handel to przysowiowe zote
jabka, nalece do najbardziej zyskownych.
Banki w Polsce maj korzystn perspektyw.
Prdzej czy pniej musimy doj do praktyki rozwinitych krajw,
polegajcej na radykalnym ograniczeniu obrotu gotwkowego i tym
samym daleko idcym zmniejszeniu tzw. szarej strefy nielegalnych
rozlicze, a wic dalszym rozwoju dziaalnoci bankowej. Na przykad
w Kanadzie mona dokonywa transakcji gotwk tylko do okrelonej
wysokoci dolarw i do tej wysokoci mona dokonywa wpat gotw
kowych na rachunek bankowy. Aby wpaci wysz kwot w gotwce,
naley wypeni specjalny formularz, na ktrym wyjani si rdo po
chodzenia gotwki i na tej podstawie uzyska zgod dyrektora oddziau
banku. Funkcjonuje te system upowszechnienia rachunkw banko
wych, wypacanie uposae, rent i emerytur wycznie na rachunki
bankowe. Istnieje te, obok rachunkw elektronicznych i bankomatw,
system obrotu czekowego (nie wiadomo, dlaczego zlikwidowany w Pol
sce) czekw zwykych i potwierdzonych do zapaty wyszych ni okre
lony limit kwot i system kas fiskalnych. W chwili obecnej (2011) w Polsce
dziaaj ju kasy fiskalne, ale w dalszym cigu dopuszczalny jest nie
kontrolowany obrt gotwkowy. Mona dokona kadej transakcji,
pacc gotwk i kad kwot w banknotach mona wpaci do banku.
Co prawda, wszystkie wpaty powyej rwnowartoci 10 tys. euro s
ewidencjonowane dla ewentualnej kontroli nastpnej w przypadku ja
kich podejrze, ale oczywicie jest to fikcja organizacyjna, nie ma bo
wiem realnej moliwoci kontrolowania masy tych transakcji.
Aktualnie dynamicznie ronie liczba nowych rachunkw. W 2009
roku w BZ WBK wzrosa o 216 tys., a w Millenium o 210 tysicy. W dal
szym jednak cigu duy procent spoeczestwa nie ma rachunkw ban
kowych, wci emerytury i renty s odbierane w gotwce i dziaa potny
rynek transakcji gotwkowych. Wniosek z tego jest taki, e dalsze wy
zbywanie si bankw jest najbardziej klasycznym przykadem polityki
tu i teraz, wrcz zabjczej dla budetu pastwa, nawet w niezbyt

263

U g r a i PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


odlegej perspektywie. Jest to dalszy przykad straconej okazji wielkiego
zysku budetu pastwowego. Silny zesp paru bankw pastwowych,
kumulujcy wszystkie rachunki obrotowe i inwestycyjne polskich in
stytucji pastwowych i samorzdowych oraz wszystkich jego beneficjen
tw, dziki swojej sile kapitaowej i efektywnej polityce kredytowej i de
pozytowej bijcy swoich zagranicznych konkurentw, w istotny sposb
oddziaywaby na bilans pastwowy. PKO BP mia czysty zysk netto
w 2010 roku w wysokoci 4 079 336 tys. z w stosunku do 2 305 538 tys.
z w roku 2009. Prognoza dalszego powanego wzrostu obrotw i zysku
jest bardzo optymistyczna.
Trzeba rwnie pamita, e filie bankw zagranicznych zawsze bd
traktowa priorytetowo interes swojego macierzystego kraju, a w przy
padku np. zagroenia finansowego swojej matki mog by zmuszone
do finansowego pomagania jej. Dowiadczenia okresu schadzania
polskiej gospodarki w okresie, gdy Leszek Balcerowicz ponownie zarz
dza polskimi finansami w rzdzie Jerzego Buzka, wykazay, e polity
ka bankw zagranicznych bya niekorzystna dla polskiej gospodarki.
Zamiast bowiem koncentrowa si na kredytowaniu rozwijajcej si
prywatnej inicjatywy gospodarczej zablokoway dziaalno kredytow,
domagajc si niezwykle wysokiego oprocentowania, zadowalajc si
pewnym zyskiem wysokiej stopy oprocentowania kupowanych polskich
pastwowych obligacji (bonw skarbowych).
Banki zagraniczne mog rwnie oddziaywa niekorzystnie na kra
jow polityk gospodarcz w dziedzinie importu i eksportu, protegujc
np. wyranie import z kraju swego pochodzenia, a utrudniajc finan
sowanie konkurencyjnego eksportu w swojej ofercie kredytowej. Pot
ne banki zagraniczne, zwizane z wielkimi wiatowymi funduszami
inwestycyjnymi, mog wywiera wpyw na ksztatowanie si kursu
zotwki, powodujc zwikszenie rezerw bankowych umiejtnym sku
pem, i w ten sposb oddziaa na podniesienie jej kursu niekorzystnego
dla krajowej dziaalnoci eksportowej.
Trzeba sobie zdawa spraw, e zagraniczne banki, powizane z r
nymi grupami kapitaowymi, mog, dziaajc w rnorodny sposb
i na polecenie swoich dyspozytorw, spowodowa szkody dla rozwoju
krajowej gospodarki. Rnorodne spekulacje tego typu s dobrze znane
wiatowym specjalistom finansowym.
Dalszym problemem jest ujawnianie zagranicznym bankom poufnych,
a nawet tajnych danych dotyczcych dziaa finansowych, potencjau
i planw dziaania przedsibiorstw korzystajcych z kredytu. S to dane
czasami decydujce o sukcesie w grze konkurencyjnej. Banki zajmuj
si te skupywaniem dugw przedsibiorstw. Przejmujc w ten sposb
poszczeglne sektory gospodarki, mog doprowadzi do bankructwa
caych dziaw konkurencyjnej produkcji.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Mamy wiele dowiadcze zwizanych z efektywn polityk finan
sow silnego banku pastwowego. Pastwowy bank Societe Generale
(obecnie ju sprywatyzowany) za czasw rzdw generaa Charlesa de
Gaullea, zgodnie z jego decyzj, zapobieg zarysowujcemu si kry
zysowi francuskiej produkcji wina. Po zainwestowaniu we francuskie
orodki produkcji Coca-Cola rozpocza, wyrafinowan medialn re
klam konsumpcji swoich produktw, jako symbolu nowoczesnego
stylu ycia zarwno modych wyksztaconych z wielkich miast, jak
i modych mniej wyksztaconych z zaciankowej prowincji, chccych
te wykaza si nowoczesnoci. Zacza si zarysowywa zmiana oby
czaju picia codziennej lampki wina w licznych kafejkach francuskich
na picie coli. Decyzja de Gaullea bya jednoznaczna: ustanowienie bar
dzo wysokiej ceny kredytu na lokaln produkcj wszelkich odmian
coca-coli i bardzo wysokie co na jej import, i jednoczenie ustanowienie
rewelacyjnie niskiego kredytu na produkcj wina we Francji. Efekt by
jednoznaczny - dysproporcja ceny bya tak wysoka, e stary obyczaj utrzy
muje si do chwili obecnej, a produkcja wina we Francji ma si dobrze.
Podobna sytuacja miaa miejsce w 1996 roku w Kanadzie, kiedy
zwalnianym z pracy tysicom urzdnikw administracji publicznej
w ramach racjonalnej reformy administracji udzielono duo taszego
kredytu bankowego na ich dziaalno gospodarcz. Dao to wietne
rezultaty. Zwolnieni urzdnicy otworzyli nowe firmy, a niektrzy weszli
take jako penoprawni partnerzy do istniejcych firm, ktre szukay
taniego kredytu.
Silny bank pastwowy jest instrumentem racjonalnej polityki go
spodarczej. Pozbawianie si tego narzdzia, zarwno w myl liberalizmu
gospodarczego, jak i dla zmniejszenia dugu pastwowego, jest dzia
aniem budzcym powane zastrzeenia. W ekonomicznych wynikach
roku 2010 mamy potwierdzenie opinii nie tylko o wysokiej zyskownoci
dziaalnoci bankowej, lecz take o tym, e pastwowe przedsibior
stwa mog rwnie pracowa sprawnie. Na licie 500 najwikszych
przedsibiorstw w Polsce (Lista 500, Rzeczpospolita 2010) na pierw
szym miejscu firm, ktre najbardziej poprawiy swj wynik netto
w 2010 s KGHM Polska Mied S.A., ktra poprawia swj zysk
o 3 418 380 tys. z, na drugim PKO BP z zyskiem zwikszonym
o 1 773 698 tys. z, na trzecim PKN Orlen - o 1 770 000 tys. z i na czwar
tym PGNiG SA - o 1 699 213 tys. z. Jest to rzeczowy argument dla
wszystkich, ktrzy twierdz, e pastwowe przedsibiorstwa z reguy
pracuj le. Okazuje si, e nawet w Polsce, znanej z protekcyjnego, par
tyjnego doboru najwyszych kadr produkcyjnych, pastwowe przedsi
biorstwa potrafi pracowa lepiej od paruset prywatnych zagranicznych
przedsibiorstw.

265

F m PATOLOGIA transfo rm acji , w yd a n ie uzupenione


Dlatego te w bogatych krajach, np. w Kanadzie, mamy racjonaln
struktur bankowoci, dziki ktrej nie byo w okresie kryzysu w 2008-2009 roku upadku bankw. Istniej dwa potne banki pastwowe
- Bank of Canada, centralny bank emisyjny, i Business Development
Bank of Canada, nastawiony na pastwow dziaalno inwestycyjn.
Jest te jeden bank stanowicy wasno prowincji Alberta: Alberta
Treasury Branches.
Pozostae banki s podzielone wedug trzech rodzajw dziaalnoci
jako tzw. ceduy. W pierwszej cedule znajduje si 21 kanadyjskich pry
watnych bankw upowanionych do penej dziaalnoci, zarwno de
pozytowej, jak i kredytowej w istniejcym prawodawstwie. Wrd nich
6 najwikszych bankw posiada kapita przekraczajcy bez maa dwu
krotnie PKB Kanady. S one narodowymi bankami Kanady. Banki
ceduy II s filiami bankw zagranicznych i s upowanione jedynie
do przyjmowania depozytw i prowadzenia rachunkw bankowych bez
prawa udzielania kredytw. Banki ceduy III to samodzielne oddziay
bankw zagranicznych; podlegaj one kontroli pastwowej, ale nie s
upowanione do udzielania kredytw hipotecznych. Mamy wic tu przy
kady poredniego oddziaywania finansowego rzdu przez struktur
pienidza i kredytu na ksztatowanie si sytuacji gospodarczej kraju.
W latach 90. Kanada zdewaluowaa swojego dolara, ktry by po
cztkowo silniejszy od dolara USA o 3 punkty, obniajc jego warto
o 50 punktw. W efekcie np. ruch turystyczny z USA do Kanady wzrs
trzykrotnie, podobnie jak eksport do Stanw Zjednoczonych, a wzrost
cen importowanych produktw pobudzi lokaln produkcj. Takiej po
lityki nie mogli prowadzi bankruci europejscy - Irlandia, Hiszpania,
Grecja - majc wspln walut sterowan przez centralny bank w Niem
czech. Widzimy, e zdobycie rynku bankowego w Polsce jest perspek
tywicznie wietnym interesem, a my pobilimy wiatowy rekord wy
przeday bankw. Po wyprzeday dalszych akcji PKO BP, BG i Banku
Pocztowego bdziemy razem z innymi krajami rodkowoeuropejskimi
- Wgrami, Czechami i Sowacj - podobnie ulegajcymi strategii neo
kolonizacji - rekordzist jeli chodzi o niski procent krajowego kapitau
bankowego. Tak wic obok niskiej pacy mamy dalszy element struktu
ry spoeczno-ekonomicznej, uzasadniajcy tez o kolonizacyjnej inwazji
wielkiego kapitau w Polsce.
Zagraniczne banki w Polsce stosuj te, znan mi z krajw Afryki
Centralnej, polityk wynagrodze z du rnic dla obywateli kraju
waciciela banku i dla rwnorzdnych stanowisk zajmowanych przez
miejscowych fachowcw o rwnych, a czsto i wyszych, kwalifikacjach.
Faktem jednak jest, e dysproporcje pac zagranicznikw w stosunku
do pac tubylcw w Afryce s jednak duo wiksze.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Tabela 26. Wynagrodzenie zagranicznej i polskiej kadry kierowniczej
w zagranicznych bankach w Polsce
rednia roczna paca obcokrajowca
w zarzdzie w min z

rednia roczna paca Polaka


w zarzdzie w min z

BPH

2,59

0,97

Pekao

2,04

1,22

Kredyt Bank

1,74

1,03

BRE

1,66

1,35

Bank

rdo: Adamczyk (2011).

Regu w bankach zagranicznych w Polsce jest, e co trzeci czonek


zarzdu jest obcokrajowcem. Ich zarobki stanowi a 40% caoci wyna
grodze zarzdu. Okazuje si, e rednia paca obcokrajowca w zarzdzie
bankw zagranicznych w Polsce to 1,67 min z rocznie.
Tabela 27. rednia roczna paca obcokrajowcw - czonkw zarzdu
zagranicznych, giedowych bankw w Polsce

Bank

Czonek zarzdu

rednia roczna paca


w 2010 roku (min z)

Pekao

Luigi Lovallo

3,63

ING

Evert Derks Drok

2,28

Millenium

Joao Bras Jorg

2,15

Kredyt Bank

Umberto Arts

2,09

BPH

Richard Gaskin

1,99

RE

Karin Katerbau

1,84

BPH

Norman Vokt

1,78

rdo: Adamczyk (2011).

Transformacja ustroju Polski i innych krajw postkomunistycz


nych jest problemem badawczym wielkiej skali, ktry musi obejmowa
zarwno przeksztacenia gospodarcze, jak i ustrojowe i administracyjne.

267

I g E E l PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


Zgodnie z przyjtym zaoeniem koncentruj si wybirczo tylko na
analizie zjawisk patologicznych tego procesu. Moja ocena procesu wiel
kiego przeomu gospodarczego w Polsce jest zdeterminowana wiado
moci formy ekspansji wielkiego kapitau w Afryce realizujcego ju
wczeniej, przed ich sformuowaniem przez Johna Williamsona, postu
laty Konsensusu Waszyngtoskiego. Miaem te mono obserwowa
nia z bliska zbrodniczego dziaania wielkiego wiatowego kapitau
w Afryce, ogarnitego pokus wielkiego zysku. Jednoczenie, majc bliski
kontakt towarzyski w zamknitych dyplomatycznym klubach z wielkiej
klasy biznesmenami przyjedajcymi do Afryki dla dokonania olbrzy
mich transakcji gospodarczych, mogem dowiedzie si, jak w tych ro
dowiskach jest widziana szansa robienia interesw w Polsce i w Europie
postkomunistycznej. Ze wzgldu na fakt, e pracowaem w Afryce z ra
mienia Kanady szczero uwag o biznesie w Polsce nie bya ograniczona
obaw uraenia sentymentu narodowego.
Niewtpliwie Polska transformujca si ju w latach 80. poprzez
rozwj prywatnego sektora i powane zmiany w strukturze zarzdzania
na zasadzie trzech S - samodzielno, samofinasowanie, samorzd
no przedsibiorstw (Sadowski 2010) - moga stanowi pole do zrobienia
wietnego interesu. Staa si obiektem dziaa wedug trzech podsta
wowych zasad, sformuowanego pniej Konsensusu Waszyngtoskie
go: likwidacji barier dla zagranicznych inwestycji, liberalizacji handlu
i prywatyzacji przedsibiorstw pastwowych. Punktem wyjcia tej ofen
sywy bya wizyta Georgea Sorosa, fascynujcej postaci, guru neolibe
ralnego spekulacyjnego kapitalizmu, czoowego wiatowego spekulanta
giedowego, miliardera z grupy 100 najbogatszych ludzi wiata, a jed
noczenie filozofa z nieomal mesjanistycznymi ambicjami oddziaywania
na ksztat tego wiata. Przyjecha, jak ju wiemy, do Warszawy w maju
1988 roku, przyjty przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego i premiera
Mieczysawa Rakowskiego, spotka si te z pniejszym czoowym
zausznikiem, doradc premiera Tadeusza Mazowieckiego, Waldemarem
Kuczyskim. To Soros doprowadzi poprzez swoj Fundacj do przy
gotowania zmiany systemu gospodarczego ustaw z 23 grudnia 1988
roku i to on zaprotegowa i sfinansowa dziaalno Jeffreya Sachsa.
Sachs, jak ju pisaem, to marketingowy agent wielkiej klasy, umie
jcy niezwykle szybko i sprawnie wpyn na swoich rozmwcw.
Od rozpoczcia obrad Okrgego Stou, 6 lutego 1989 roku, by czas
na zorganizowanie kompetentnego zespou, obejmujcego polskich spe
cjalistw z zagranicy (tak jak to zrobili Chiczycy) do opracowania
planu transformacji, z zaoeniem wykorzystania caego istniejcego
potencjau w nowej formie gospodarki, oczywicie przy likwidacji zupe
nie niesprawnych przedsibiorstw, np. na zasadzie skandynawskiego

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


modelu ograniczonego interwencjonizmu pastwowego spoecznej go
spodarki. Tak proponowa redaktor Jerzy Giedroy i taka praktyka
nawizywaaby do filozofii Solidarnoci. By na to czas, bo wiadomo byo,
e od grudnia 1988 roku funkcjonuje ju w Polsce kodeks handlowy
z 1934 roku. Problem polega jednak na tym, e na czele Solidarnoci
staa grupa o kwalifikacjach odlegych od dziedziny ekonomii i zarzdza
nia, wybitnych w swoim rodzaju ludzi, ale trzech historykw, elektryka
i dziennikarza, w dodatku wszystkich bez adnej praktyki w pracy ad
ministracyjnej.
Patologiczne, a wic powodujce straty przekraczajce granice spo
ecznej akceptacji, dziaania w procesie walki z inflacj, to m.in. zgodne
z postulatem otwarcia granic, widoczne w przytoczonym wczeniej ze
stawieniu prof. Mieczysawa Kabaja, zalanie Polski zagraniczn pro
dukcj. Mona byo racjonalnie zamkn granice i otwiera je jedynie
dla niezbdnych produktw, pooy nacisk na produkcj krajow
z uruchomieniem polityki kredytowej dla jej rozwoju, nawet kosztem
zwikszenia deficytu budetowego (pamitajmy, e w 1989 roku mie
limy nadwyk budetow), a nawet zaduenia zagranicznego.
Nastpny bd to doprowadzenie do bankructwa wanych dla pol
skiej gospodarki przedsibiorstw, wyliczonych szczegowo w raporcie
zespou prof. Zdzisawa Sadowskiego, poprzez wysok stop procento
w lub brak kredytowania biecego. Bya to bdna polityka restryk
cyjna w stosunku do pastwowych przedsibiorstw, przy stworzeniu
preferencyjnych warunkw dla przedsibiorstw zagranicznych. Bdem
patologicznym byo dopuszczenie do znacznej liczby wrogich przej
wanych gospodarczo przedsibiorstw. Tu wanie ujawni si brak do
wiadczenia ekipy kierowniczej, a mona byo wykorzysta np. dowiad
czenia Kanady w stosunku do zagranicznych inwestorw.
wczesne zaduenie zagraniczne byo duo nisze ni obecne i mo
na byo sobie pozwoli na jego zwikszenie dla rozwoju polskiej pro
dukcji. Te wszystkie posunicia byyby jednak sprzeczne z ide neoliberalizmu, uruchamiayby bowiem aktywno gospodarcz pastwa.
Bdem byo dopuszczenie do olbrzymich strat w akcji zwizanej ze
stabilnym kursem dolara i wysokoci oprocentowania rachunkw
prywatnych w bankach. Wystarczyoby tu odpowiednie zarzdzenie
kontroli obrotw bankowych i przekazw zagranicznych.
W akcji prywatyzacji problem celowego zanienia cen by wielokrotnie
ewidentny, zabrako tu opracowania systemu odpowiedniej kontroli.
Najwiksz jednak patologiczn operacj byo stworzenie Narodowe
go Funduszu Inwestycyjnego, opracowanego przez amerykask firm,
ktre, moim zdaniem, wymaga jeszcze krytycznej analizy i przynajmniej
moralnego ukarania odpowiedzialnych za t olbrzymi strat spoeczn.

269

EZ3 PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


To zestawienie patologicznych sytuacji nie jest oczywicie pene,
brakuje np. zestawienia tzw. afer, spirytusowej czy papierowej, naduy
zwizanych z brakiem odpowiedniego prawnego zabezpieczenia.
Istotne jest jednak stwierdzenie, e inwazja neokolonizacji Europy
rodkowej przez wielki kapita zachodni w stosunku do Polski w powa
nym stopniu si udaa, ksztatujc niekorzystn struktur polskiej
gospodarki. Przede wszystkim:
Zlikwidowano, przez wrogie przejcie, potencjalnych polskich kon
kurentw w produkcji wyszej techniki.
Najwikszym polskim przedsibiorstwem jest obecnie PKN Orlen,
uzaleniony jednak od dostaw rosyjskich. Trzy kolejne maj ju
wysoki procent akcji w rkach zagranicznych inwestorw.
W grupie 100 najwikszych przedsibiorstw jest ju jedynie 17 pol
skich.
Na 500 najwikszych przedsibiorstw 247 jest polskich, ale trend
rozwojowy ksztatuje si niekorzystnie dla Polski; liczba zagranicz
nych inwestorw w tej grupie powoli si zwiksza.
Zote jabko biznesu, czyli wielki handel, mamy ju w wikszoci
zagraniczny. W roku 2010 rozpocza si dalsza inwazja w kierunku
budowy nowych sklepw, wielkich i maych (na maych osiedlach)
i rozpowszechnianie franszyzy, co ratuje polskich drobnych handla
rzy od ruiny finansowej. Perspektywa jest ju jasna - prywatny polski
handel bdzie mia charakter marginalny.
Obecnie tylko jeden bank jest w 100% polski, pozostae trzy polskie
banki s ju spkami z niskim, po dalszej prywatyzacji, procentem
akcji Skarbu Pastwa. Mamy za to 63 banki zagraniczne (oddziay
i filie).
Telefonia tradycyjna znajduje si w rkach francuskiej firmy, abo
nenci peryferyjnej polskiej firmy TELE24 musz paci za posiada
nie numeru firmie francuskiej.
Telefonia komrkowa jest w 100% zagraniczna.
Prasa w jzyku polskim jest w wikszoci wasnoci zagraniczn.
Stracilimy szereg przemysw - albo cakowicie, albo wasno polska
ma w nich charakter marginalny. Dotyczy to przemysw: stalowni
czego, hutnictwa, samochodw osobowych, kolejowego, stoczniowego,
cukrownictwa (Polska bya kiedy drugim eksporterem europejskim),
wkienniczego w odzi (niegdy polski Manchester), tytoniowego,
gorzelnianego (polska wdka), lnianego ludowego (Cepelia), powanej
czci niegdy eksportowego przemysu zbrojeniowego, caego prze
mysu inwestycji zagranicznych.
Pace w Polsce s od 4 do 7 razy nisze ni w 18 krajach europejskich.

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


Pace pracownikw polskich w przedsibiorstwach i bankach zagra
nicznych w Polsce s duo nisze ni pracownikw zagranicznych
na tych samych stanowiskach.
Mamy stay ujemny bilans handlu zagranicznego; wicej importuje
my, ni eksportujemy.
Automatycznie ronie dug publiczny, osigajc w czerwcu 2011
roku 850 mld z, co stanowi ju ok. 55% PKB. Zaduenie prywatne
siga 700 mld z; ukryty dug w ZUS to dalsze miliardy zotych.
Okoo 1,4 min Polakw pracuje czasowo za granic, w olbrzymiej wik
szoci przypadkw wykonujc nisko kwalifikowan prac, ok. 27%
emigrantw to ludzie z wyszym wyksztaceniem, may ich procent
pracuje zgodnie ze swoim wyksztaceniem. Niemcy zgaszaj zapo
trzebowanie na 1,2 min wykwalifikowanej siy roboczej i tylko tym
czasow przeszkod dla tej nowej masowej emigracji jest problem
znajomoci jzyka - do usunicia w perspektywie 1-2 lat.
Bezrobocie, ktre osigno rekord wiatowy w wysokoci 20% od
czasu masowej emigracji po otwarciu granic UE, utrzymuje si na
wysokim poziomie 10-13%, jest bardzo nierwno rozoone, w zale
noci od regionu. W roku 2011 mamy ok. 250 tys. modych ludzi po
studiach, niemajcych pracy.
Poczwszy od 2010 roku Polska ma minusowy przyrost naturalny,
ewidentnie zwizany z nisk skal zarobkw i wysokim bezrobociem.
Tracimy systematycznie du cz dochodu narodowego poprzez
przekazywane za granic zyski, dywidendy licznego sektora zagra
nicznego, gigantyczne uposaenia personelu zagranicznego, a take
manipulacje cenami transferowymi.
Strategia wielkiego kapitau wiatowego ekonomicznej kolonizacji
Polski oczywicie nie bya identyczna do zastosowanej w Afryce. Polska
reprezentowaa nieporwnanie wyszy poziom uprzemysowienia i kul
tury produkcyjnej, a z drugiej strony nie miaa olbrzymich bogactw
mineralnych i egzotycznych produktw owocowych Afryki. Miaa jed
nak przemys wyszej techniki, ktry po usprawnieniu mgby sta si
konkurencj dla przemysu zachodniego ze wzgldu na atrakcyjne
ceny, uwarunkowane niskimi kosztami osobowymi. W taki sposb Chiny
zdobyy rynki wiatowe, eksportujc niszej jakoci produkty, ale po
rewelacyjnie niskiej cenie. Sam kupiem w USA wielobiegowy rower
chiski za 95 dolarw, podczas gdy tego samego typu amerykaskie
rowery kosztoway minimum 250 dolarw. Uytkowaem go z powo
dzeniem przez 5 lat do czasu, kiedy zrezygnowaem z jazdy rowerem.
wiat zosta zarzucony produktami chiskimi - niskiej jakoci, bardzo

271

272

PATOLOGIA TRANSFORMACJI. WYDANIE UZUPENIONE


tanimi. Chiny s ju drug potg ekonomiczn wiata. Argument, e
rzekomo skandalicznie niski poziom polskiej produkcji i tak musiaby
doprowadzi do jej upadku w ramach wolnej midzynarodowej konku
rencji nie jest suszny, rwnie w zwizku z cytowan, kompetentn
opini inyniera Jacka Karpiskiego, wybitnego polskiego wynalazcy,
znajcego dobrze poziom polskiego przemysu wyszej techniki.
Std te wrogie przejcie w Polsce, gwnie ze strony Niemiec, byo
gr konkurencyjn, kompromitujc polskich decydentw. W przyta
czanych ju wytycznych dotyczcych strategii postpowania z obcym
kapitaem w Kanadzie w ogle nie wspomina si o wrogim przejciu.
Zakada si, e jest rzecz oczywist dla wszystkich, majcych nawet
minimaln wiedz o wolnorynkowej dziaalnoci gospodarczej, e przy
transakcji sprzeday krajowej firmy zagranicznemu inwestorowi
w celu prowadzenia przez niego dalszej produkcji naley zabezpieczy
si przed tego rodzaju manipulacj odpowiedni klauzul umowy
sprzeday. Moliwa jest te inna wersja dopuszczenia do tej formy likwi
dacji potencjalnie konkurencyjnej polskiej produkcji. Badania Banku
wiatowego, opublikowane w raporcie z kwietnia 1999 roku wykazay,
e wszystkie analizowane operacje tzw. prywatyzacji byy obwarowane
prowizjami. Co gorzej, wynikao z nich, e mona byo kupi korzystn
dla zachodnich decydentw ustaw sejmow, w konkretnym podanym
przykadzie, za 3 min dolarw. Raport Banku wiatowego spowodowa
skierowanie sprawy korupcji legislacyjnej do Prokuratury Rejonowej
w Warszawie przez wczesnego marszaka Sejmu Macieja Payskiego.
Bank wiatowy nie dostarczy jednak materiau dowodowego, wyja
niajc, e badania ankietowe miay charakter anonimowy. Problem
praktyki korupcyjnej w procedurze prywatyzacji rwnie obcia de
cydentw centralnych ze wzgldu na brak opracowania odpowiedniej
procedury tych czynnoci uniemoliwiajcych czy przynajmniej po
wanie utrudniajcych korupcj w tym zakresie, takich jak procedury
trybu oceny wartoci, sposobu doboru zespou oceniajcego, systemu
jawnego przetargu, rygorystycznego przykadowego audytu dokonanych
transakcji i ostrych sankcji karnych w przypadku stwierdzenia nad
uy. Tymczasem w nielicznych przypadkach zastosowania procedury
sdowej w sprawie naduy przy procesie prywatyzacji trwaa ona lata
mi i z reguy koczya si umorzeniem spraw. Tak skoczya si sprawa
fabryki papieru w Kwidzyniu, sprzeday Domw Towarowych Centrum
w Warszawie i wiele innych, nieraz po kilkunastoletnich okresach pro
cedury prokuratorskiej i sdowej. Niezalenie od stopnia nasilenia
czynnika kryminalnego faktem jest, e ju w roku 1996 zesp wybit
nych ekspertw z prof. Zdzisawem Sadowskim na czele mg postawi
pytanie, dlaczego powana cz naszej produkcji zostaa zlikwidowana
i Polska zostaa zmuszona do importowania produktw, ktre uprzed-

ELEMENTY PATOLOGII TRANSFORMACJI


nio sama produkowaa, co z kolei uksztatowao ujemny bilans handlu
zagranicznego i oddziaao w znacznym stopniu na deficyt budetowy.
Jest to jeden z klasycznych przykadw, jak brak praktyki i dowiad
czenia doprowadza do marnotrawstwa przekraczajcego granice tole
rancji spoecznej, a wic do zjawisk patologicznych.
Ciekawa jest opinia chiskiego ekonomisty Songa Hongbinga (2010):
Polska, Wgry, Rosja, Ukraina - wszystkie te pastwa dotkna bo
lesna utrata wasnego majtku, co doprowadzio do tego, e od dwch
dekad ich gospodarki wci nie mog odzyska si.
Sytuacja