Vous êtes sur la page 1sur 312

Doktryna

podziau wadzy
Ojcw Konstytucji USA

PRACE NAUKOWE
UNIWERSYTETU LSKIEGO
W KATOWICACH
NR 749

RYSZARD M. MAAJNY

Doktryna
podziau wadzy
Ojcw Konstytucji USA

U n iw ersytet lq$k

P ro jek t okadki
G erard Labus
F.odaktor
Jerzy Stencel
K cdaktor techniczny
H&lina K ram arz
K orek to r
Urszula Stuchlik

C opyrigh t @ 1985
by U n iw ersytet lski
W szelkie praw a zastrzeone

W ydaw ca
U n iw ersytet lski
ul. Bankow a 14, 40-007 K ato w ice
W yd an ie I. Nakad: 350 + 38 egz. A rk . druk.
19,25. A rk . w yd. 25,0. Oddano do drukarni w
marcu 1985 r. Podpisano do druku i druk
ukoczono w padzierniku 1985 r. P ap ier druk.
kl. V 70 g 70 X 100
Zam. 462/85
K-14
Cena z 400,
D iu k arnia U n iw ersytetu lskiego
ul. 3 M aja 12, 40-096 K a to w ice

I S S N 0208-6336
I S B N 83-226-0027-5

Spis treci
Rozdzia I.

ZAOENIA WSTPNE
1. Zasada podziau wadzy aksjom at czy absurd konstytu
cjonalizm u?
........................................................................................ 11
2. Eulogie i e p itafia ocena zasady podziau wadzy w am e
rykaskim k o n s t y tu c jo n a liz m ie ....................................................22
3. Literatura p rz e d m io tu .........................................................................
30
4. Terminologia
.
.................................................................................31

Rozdzia

GENEZA TEORII PODZIAU


TYKI

II.

W ADZY

ZARYS PROBLEMA

1. Teoria ustroju mieszanego Arystoteles i Polibiusz .


44
2. Angielska W ielka Rebelia"
prolog do teorii podziau
w a d z y ......................................................................................................
50
3. Teoria ustroju rwnowagi Sir Humphrey M ackworth i w i
cehrabia Henry B o lin g b r o k e .......................................................... 5 6
4. John Locke zwiastun teorii podziau wadzy . . . .
60
5. Baron de Montesquieu Legislator N arodw "
. . .
63
6. Brytyjscy epigoni Monteskiusza Sir W illiam Blackstone
70
7. W n i o s k i ...............................................................................................7 3
Rozdzia III. INSTYTUCJONALNE TO DOKTRYNY PODZIAU WADZY
OJCW KONSTYTUCJI"
1. A rtyku y Konfederacji"
.................................................................. 7 7
2. Kolonialne karty k o n s ty tu c y jn e ................................................... 8 ?
3. Stanowe ustawy z a s a d n ic z e ..........................................................
87
Rozdzia IV. IDEOLOGICZNE I SPOECZNE TO DOKTRYNY
1. Purytascy te okra ci" i O jcow ie Konstytucji" od teorii
ustroju mieszanego do teorii podziau wadzy . . . .
97
2. Europejskie dziedzictwo w pyw Monteskiusza .
.
106
3. Gentlemani i barbarzycy" spoeczne to doktryny po
dziau wadzy ........................................................................................ 1 1 7
4. Doktryna, praktyka ustrojowa czy wasno?
.
.
124
Rozdzia V.

MOTYWACJA KONSTYTUCJONALIZACJ! ZASADY PODZIAU


WADZY W POGLDACH O JC W KONSTYTUCJI
1. M etodologiczna ocena d o k t r y n y ................................................... 135
2. W idm o t y r a n i i.........................................................................
.
.
140
3. Despotyzm le g is la ty w y " .................................................................. 142

4. Hydra f a k c j i .............................................................................................. 147


5. Anarchia nieograniczonej d e m o k r a c ji............................................151
6 . Sprawno dziaania m achiny p a s t w o w e j............................. 160
7. Natura lu d z k a ........................................................................................ 165
8 . Natura w adzy
p a s t w o w e j...........................................................170
Rozdzia VI. DOKTRYNA PODZIAU W AD ZY O JC O W KONSTYTUCJI"
I JEJ ODZWIERCIEDLENIE W FEDERALNEJ USTAWIE ZASAD
NICZEJ
1. Koordynacja organw p a s tw o w y c h ............................................175
2. Funkcje i kom petencje o r g a n w ................................................... 188
3. Struktura o rg a n w ................................................................................ 200
4. Tryb pow oyw ania o r g a n w ...........................................................211
5. Kadencja o rg a n w ................................................................................ 219
6 . Podzia w adzy pastwowej a suwerenno narodu .
.
224
Rozdzia VII. FORMALNE I MATERIALNE GWARANCJE ZASADY PODZIAU
W ADZY SYSTEM HAMULCW
1. Pergam inowe bariery" i dodatkow e rodki ostronoci"
228
2. Veto u s ta w o d a w c z e ............................. ........................................... 232
3. Im p e a c h m e n t ........................................................................................240
4. Rewizja s d o w a " ................................................................................ 245
5. Pozostae gw arancje f o r m a l n e ................................................... 267
6 . Koncepcja pluralizmu Jamesa M a d is o n a .....................................269
7. S praw iedliw i przeciw dem agogom zagadnienie spo
ecznego podziau w a d z y ...........................................................272
8 . Fundament
Konstytucji
doktryna podziau wadzy czy
ustroju r w n o w a g i ? ......................................................................... 279
R ozdzia VIII

K O N K L U Z J E ......................................................................................... ............ 288


BIBLIOGRAFIA

S u m m a r y ............................................

....................................................298
............................................ 306

Z u s a m m e n f a s s u n g ............................................ ......................................... 307

Contents
THE DOCTRINE OF DIVISION OF POWER OF THE FOUNDING
FATHERS
C h a p te r I.

INTRODUCTORY ASSUMPTIONS
1. The Principle of Division of Power

An Axiom or Absur

dity of C o n s titu tio n a lis m ? ..................................................................11


2. The Eulogies and the Epitaphs An Evaluation of the
Principle of Division of Power in the Am erican C onstitutio
nalism ...................................................................................................... 2 2
3. The Literature of the S u b je c t.......................................................... 30
4. T e r m i n o l o g y ................................................................................
31
C h a p te r II.

THE GENESIS OF THE THEORY OF DIVISION OF POWER


AN OUTLINE O f THE PROBLEM
1. The Theory of Mixed G overnment Aristotle and Poly
bius
......................................................................................................44
2. The English "G re a t Rebellion - A Prologue to the Theory
of Division of Power .
............................................ 50
< 3. The Theory of Balanced Government
Sir Humphrey
M ackworth and Viscount Henry Bolingbroke
,
56
4. John Locke a Harbinger of the Theory of Division of
Power .......................................................................................................60
5. Baron de Montesquieu - the "Legislator of N ations" .
.
63
6 . The British Epigones of de Montesquieu
Sir W illiam
B la c k s to n e ...............................................................................................70
7. The I n f e r e n c e s ................................................................................ 73

C h a p te r III.

THE INSTITUTIONAL BACKGROUND OF THE DOCTRINE OF


DIVISION OF POWER OF THE FOUNDING FATHERS
1. The "A rticle s of C onfederation ....................................................77
2 . The C olonial
C onstitutional C h a r t e r s ......................................82
3. The State C o n s t it u t io n s ................................................................. 87

C k c p te r IV. THE IDEOLOGICAL AND SOCIAL BACKGROUND OF THE


DOCTRINE
1 . The Puritan "Theocrats and the Founding Fathers from
the Theory of Mixed Government to the Theory of Division
of P o w e r ................................................................................................97
2. The European Heritage de Montesquieu's Influence .
.
106

3. Gentlem en and "B a rb a ria n s the Social Background of


the Doctrine of Division of P o w e r ............................................117
4. A Doctrine, Governm ental Practice, or Property? .
124
Chapter V.

THE MOTIVATION OF THE CONSTITUTIONALIZATION OF THE


PRINCIPLE OF DIVISION OF POWER IN VIEWS OF THE FO
UNDING FATHERS
1. The M ethodological Evaluation of the Doctrine .
135 .
.................................................................. 140
2. The Ghost of Tyranny
3. The Legislative D e s p o t is m ................................................... ............ 142
4. The Hydra of F a c t i o n s ..................................................................147
5. The Anarchy of Unlim ited D e m o c r a c y .................................... 151
6 . An Efficiency of Governm ental M a c h in e .................................... 160
7. A Human N a t u r e ................................................................................ 165
8 . A Nature of Governm ental P o w e r ............................................170

C h a p te r V/.

THE DOCTRINE OF DIVISION OF POWER OF THE FOUNDING


FATHERS AND ITS CONSTITUTIONAL IMAGE
1. The Coordination of Governm ental O r g a n s ............................. 175
2. The Functions and Competences of O r g a n s ............................. 188
3. The Structure of O r g a n s ..................................................................200
4. The Procedure of Creation of O r g a n s ............................. ............ 211
5. The Term o f O r g a n s ..........................................................................219
6 . Division of Power and Nation's S o v e re ig n ty ............................. 224

Chapter VII. THE FORMAL AND MATERIAL GUARANTEES OF THE PRINCIPLE


OF DIVISION OF POWER THE SYSTEM OF CHECKS
1. The "Parchm ent Barriers" and "A u xillia ry Precautions" .
228
2. The Executive Veto
..................................................................232
3. I m p e a c h m e n t............................. ......................................................... 240
4. Judicial
R e v i e w ..........................................................................245
5. The Remaining Formal G u a ra n te e s ............................................267
6 . James
Madison's Conception of P lu r a lis m ............................. 269
7. The "R ighteous against the "D em agogues" - the Problem
of Social Distribution of P o w e r ................................................... 272
the Doctrine cf Di
8 . The Foundation of the Constitution
vision of Power or the Doctrine of Balanced Government?

279

Chapter VIII. C O N C L U S IO N S ........................................................................................ 288


B I B L I O G R A P H Y ....................................................................................... 298
S u m m a r y ...................................................................................................... 3 0 6
^

Z u s a m m e n f a s s u n g ................................................................................ 3 0 7

Skupienie wszystkich w adz: prawodawczej,wykonawczej i sdowniczej w tych samych r


k a c h obojtnie czy w jednych, kilku lub w ie
lu, i czy w dziedzicznych, samozwaczych, czy
pochodzcych z wyboru naley susznie uzna
za prawdziw definicj tyra n ii"
James M A D I S O N
rdo. J. M a d i s o n :
T h e F e d e ra lis t.
A C o m m e n ta ry o n th e C o n s titu tio n o f th e
U n ite d Sta tes. N e w Y o rk 1937, No. 47.

Akt podpisania Konstytucji w F ilad elfii w dniu 17 wrzenia 1787 r. M ai. A lb ert Herter.
Reprodu kcja

z:

W.

Szyszkowski:

T w rcy
fot. 30.

Stanw

Z jed n ocz on y ch .

W arszaw a

1980,

T h e a u th o r is d ee p ly in d e b te d to th e A m e r ic a n C o u n c il
o f L e a rn e d S o cie tie s (t o M r. R ic h a rd

W . D o w n a r and Ms.

R u th W a te rs in p a r tic u la r ) f o r a w a rd in g h im fe llo w s h ip f o r
th e

a ca d e m ic

y e a r 1981/1982.

He

is a lso

v e ry

g ra te fu l

to

D ea n o f th e U n iv e r s ity o f C h ic a g o L a w S c h o o l w ith
w h ich th e a u th o r was a ffilia te d P ro fe s s o r G e rh a rd Cas
p e r and to D is tin g u is h e d S e r v ic e P ro fe s s o r P h ilip B. K u r
land. D is tin c t tha n ks a re due t o P ro fe s s o r W o jc ie c h S o k o le w ic z f r o m th e In s titu te o f S ta te and L a w o f th e P o lis h
A ca d e m y od S cie n ces , and to P ro fe s s o r E u ge n iu sz Z w ie r z ch o w s k i

fro m

th e

S ile s ia n

U n iv e r s ity

Law

S ch o o l.

T h e ir

" a d v ice and co n s e n t as w e ll as p e rso n a l h e lp and b e n e


v o le n c e p ro v id e d v a lu a b le assistance in p re p a rin g o f th is
m o n o g ra p h .

Rozdzia /

ZAOENIA WSTPNE

Podzia w adzy stanowi p od


staw cyw ilizow anego ustroju. Oto
co

rozum iem

przez

konstytucjona

lizm
C a rl Joachim F R I E D R I C H *

1. Zasada podziau wadzy aksjomat czy


absurd konstytucjonalizmu?
1.1.
Pytanie o sens pisania monografii, stawiane
przez autora na pocztku dziea, brzmi w istocie rzeczy retorycznie, sko
ro odpowied staje ju przed czytelnikiem. Inny wydwik ma jednak
pytanie o cel tego zamierzenia. W naszym przypadku cel jest tak stary,
jak stara jest zorganizowana w pastwo ludzko. Obracajc si w za
kltym krgu paradoksu, i wolno wymaga regu, lecz pastwo jest
wolnoci stracon 1, czowiek od zarania dziejw zastanawia si, jak
mimo wszystko pastwo to zorganizowa, by mu t wolno gwaranto
wao. Dylemat ten sta si punktem wyjcia dla dugich i mudnych po
szukiwa teoretycznych, zmierzajcych do znalezienia skutecznego re
medium na wszelkie irracjonalne ograniczenia swobd obywatelskich.
Zdawa by si mogo, e wieki X V II i X V III przyniosy rozwizanie te
go problemu w postaci teorii podziau wadzy. Teoria ta staa si w iel
kim odkryciem w dziedzinie konstytucjonalizmu oraz nauki o pastwie
i odegraa donios rol w rozwoju myli polityczno-prawnej. Szybko oka
zao si wszake, e nie ma w tej materii adnego panaceum, poniewa
wadza pastwowa moe zniszczy wartoci, dla ochrony ktrych zostaa
ustanowiona, a historia wspomnianej teorii odzwierciedla jedynie rosn
ce przez stulecia aspiracje jednostki do coraz bardziej skutecznego kcn*

C. J.

Friedrich:

C o n s titu tio n a l

G o v e rn m e n t

N e w Y o rk Chicago A tlan ta D allas C olum bus San


don 1950, s. 5
1
M . J. C. V i l e :
1969 (1957), s. V.

C o n s titu tio n a lis m

and

the

and

D e m o cra cy .

nieki

Boston

Francisco Toronto L o n
S e p a ra tio n

of

P o w ers .

O x fo rd

trolowania tej wadzy. Na przykadzie Konstytucji Stanw Zjednoczo


nych Ameryki chciabym przedstawi efekty.tych aspiracji.
Naukow atrakcyjno problematyki rozdziau wadzy tak in abstracto, jak in concreto (szczeglnie za w USA) przesdza wiele czynnikw.
Na czoo spord nich wybija si fakt jej prawdziwie fundamentalnego
znaczenia nie tylko dla wszelkiej kratologii 2, ale take dla ustroju po
litycznego kadego pastwa, i to na rwni z takimi reguami, jak zasada
suwerennoci, republikaskiej formy pastwa, federalizmu, reprezenta
cji czy praworzdnoci. Akceptacj zasady podziau wadzy pastwowej
wzgldnie przyjcie do pewnego stopnia przeciwstawnej jej zasady je
dnoci wadzy wywiera bowiem decydujcy wpyw na struktur systemu
organw pastwa oraz na reguy jego funkcjonowania. Z punktu widze
nia zainteresowa konstytucjonalisty jest to problematyka podstawowej
rangi. Powodem sformuowania teorii rozdziau wadzy pastwowej bya
dno do wyeliminowania nieograniczonej bd nadmiernej wadzy je
dnostki lub wskiej, izoligarchizowanej grupy. Jej istot i gwn zalet
zarazem stanowi natomiast opracowanie instytucjonalnych gwarancji
praw i wolnoci obywatelskich w formie przydzielenia poszczeglnych
funkcji pastwowych osobnym grupom organw, a nastpnie ich roz
dzielenia. Ochrona wolnoci jednostki staa si tym samym gwnym atu
tem zwolennikw interesujcej nas zasady, zwaszcza w X V III w., kt
ry zachowa wieo w pamici monarszy absolutyzm czy jakby po
wiedzieli Ojcowie Konstytucji3 amerykaskiej tyrani rzdw
krlewskich. Wan okolicznoci pozostaje rwnie fakt, i zasada ta za
wiera w sobie w miar przejrzyst klasyfikacj funkcji pastwowych
(prawodawstwo, administrowanie i sdzenie), ktry to podzia sta si
typologi klasyczn. adna dystynkcja funkcji pastwa nie zdobya sobie
jak dotd tak wielkiego uzinania jak wanie monteskiuszowska.
2 T ra fn y neologizm ukuty przez K . Loew ensteina, oznaczajcy zgodnie ze
s w greck etym ologi nauk o w adzy. V id e . L o e w e n s t e i n : V e rfa s s u n g s le h re . T u b in gen 1969, s. 6.
3 T erm in ten w y m a g a kilku s w kom entarza. W
lenie

T h e

F o u n d in g

F a th e rs

(a

take

F a th e rs o f th e C o u n tr y ) u y w an e jest w
tzn. obejm ujcym

The

nauce am erykaskiej okre

F r a m e r s ",

The

F o u n d e rs , T h e

dw ch znaczeniach: a) sensu s tric to

uczestnikw K o n w en c ji K onstytucyjnej; b) sensu

la rg o

tzn.

obejm ujcym zaoycieli U S A . Z punktu w idzenia konstytucjonalisty pierwsze u j


cie jest za w skie, a drugie za szerokie. Potrzebna jest bo w iem

nazw a oznacza

jca nie tyle tw rc w pastw a, ile odnoszca si do znacznie szczuplejszego grona


fu n d a to r w ustroju politycznego S tan w Zjednoczonych, ktry najlepiej o d zw ier
ciedla K onstytucja. Z ustrojem politycznym n ajbardziej kojarzy si pojcie O jco
w ie

K onstytu cji, pod ktrym

rozum iem

wszystkie osobistoci polityczne

dziaa

j c e na terenie byych 13 kolonii brytyjskich w latach 1776 1787, a ktrych ideei dziaalno przyczyniy si w pow an ej m ierze do u c h w alen ia federaln ej ustaw y
zasadniczej lub odcisny si znaczcym pitnem na jej liter?e.

Zasad rozdziau zaczto gloryfikowa niemal nazajutrz po ujrzeniu


wiata dziennego przez dziea jej gwnych teoretykw. Wedug kate
gorycznej frazeologii synnego art. 16 francuskiej Deklaracji Praw Czo
wieka i Obywatela z 1789 r. wszelkie spoeczestwo, w ktrym nie
jest zabezpieczona gwarancja praw aini ustanowiony podzia wadz, nie
posiada w ogle konstytucji . W kontekcie tych sformuowa trudno si
dziwi, e zajmujc nas regu okrzyknito wielk tajemnic wolnoci
i dobrego ustroju (M. Nedham), uwicon maksym wolnociowego
ustroju i aksjomatem wiedzy ustrojowej (J. Madison), historyczn
koniecznoci i powsizechn zasad konstytucyjn (Ii. Kniust), funda
mentalnym elementem struktury wszystkich konstytucji pastw wsp
czesnych (R. Thoma), podstawow ide pastw konstytucyjnych
(O. Mayer), zasad organizacyjn liberalno-mieszczaskich pastw pra
wnych (C. Schmitt), prost regu sztuki, politycznej (M. Berthlemy), jednym z najsynniejszych dogmatw wspczesnego ewangelizmu
politycznego (M. Jeze), a take zaisad umbliwiajc poznanie istoty
pastwa, aprioryczn kategori wszelkiej naukowej refleksji o pastwie,
niewzruszonym elementem bloku niekwestiioiniowanych idei, dogmatem
religii wieckiej, wiekuistym prawem, przenajwitszym dogmatem te
orii i praktyki konstytucyjnej , a nawet kryterium kultury i cywilizacji
pastwowej itp.4 W X IX w. zasada ta trafia do konstytucji wikszoci
pastw euro-anglosaskiego krgu kulturowego. W X X stuleciu mimo
zahamowania tej tendencji, a nawet wyranego regresu w tym wzgl
dzie wci jeszcze w niektrych krajach zachowano dla niej poczesne
miejsce. Tak np. w ustawie zasadniczej RFN z 1949 r. regu trjpodzia
u wadzy podniesiono do rangi prawa fundamentalnego, tzm. niezmienialnego adnym aktem prawnym. Na tle przytoczonych tu okrele za
trafne naley uzna spostrzeenie H.J. M erryego, e zasada ta bya i jest
nie tylko idealizowana, ale wrcz idolizowana5.

1.2.

Jednake adna myl ludzka, a tym bardziej myl po


tyczna, nie bya pozbawiona kontrowersji. Swoj drog, bez cierania si
pogldw nie byby moliwy jej dalszy rozwj. Zasada rozdziau wadzy
znalaza wic adwersarzy niemal nastpnego dnia po swych narodzinach.
4 V ide
M o d e rn
M . J. C.
on

th e

A. S.

Miller:

S e p a ra tio n

of

C h a lle n g e . Adm in istrative L a w


Vile:
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 3;

P o w e rs :

An

A n c ie n t

D o c tr in e

U nder

R e v ie w 1976, Vol. 28, No. 3, s. 299;


R. K. G o o c h :
M o d e rn F re n c h V ie w s

D o c tr in e o f th e S e p a ra tio n o f P o w e rs . Political Science Q u a rte rly , P art

1, 1923, V ol. 38, N o. 4, s. 578; W . K a g i :


Z u r E n ts te h u n g , W a n d lu n g u n d P r o b le m a tik des G e w a lte n te ilu n g s p rin z ip e s . E in B e itra g z u r V e rfa s s u n g s g e s ch ich te und
V e rfa s s u n g s le h re , Z urich 1937, s. 10, 11;
s. 39, 40.
5 H . J.

Merry:

F iv e -B r a n c h

K.

L o e w e n s tein:

G o v e rn m e n t.

The

F u ll

V e rfa s su n gs le h re...,

M e a su re

tio n a l C h eck s and B alances. U rb a n a C hicago London 1980, s. 3;


stein:

V e rfa s su n gs le h re..., s. 40.

K.

of

C o n s titu

Loewen-

W trakcie obrad Konwencji Konstytucyjnej w Filadelfii w 1787 r. uka


za si pamflet, ktrego autor nazwa j wywiechtan zasad i w y
tart maksym6. Liczba jej przeciwnikw powanie wzrosa u schyku
X IX w., szczeglnie za w obecnym stuleciu, kiedy to funkcje pastwa
ulegy gwatownemu rozszerzeniu i komplikacji. Z trzech klasycznych
wadz coraz wikszego znaczenia zacza nabiera egzekutywa, zdobywa
jc supremacj nad legislatyw i usuwajc zdecydowanie w cie judykatyw. Powanym ciosem dla omawianej reguy ustrojowej byo wkrocze
nie na scen dziejow faszyzmu, ktry nadwtli prawie powszechn do
td wiar w jej suszno i celowo zastosowania. Koncepcje faszystow
skie, zakadajce instytucj wodzostwa i prymat pastwa w stosunku do
spoeczestwa, powstay w wyniku potencjalnego zagroenia, ktre zasada
podziau wadzy stwarza dla kapitalistycznego porzdku spoecznego.
W rezultacie zaostrzajcej si walki spoecznej i dopuszczenia wolnej
gry si politycznych, moe bowiem dochodzi do powanych konfliktw
pomidzy poszczeglnymi organami pastwowymi, a w oysko formal
nego rozdziau wadzy mog si wla przeciwstawne siy spoeczne, zmie
rzajce do zdobycia hegemonii w pastwie. Do spadku prestiu trjpo
dziau wadzy przyczyniy si ponadto obie wojny wiatowe, kryzysy
ekonomiczne oraz pojawiajce si permanentnie w rnych czciach
wiata napicia w stosunkach midzynarodowych. Istotn te rol ode
graa zmiana w sposobie pojmowania roli rzdu, w ktrym jeszcze pod
koniec ubiegego wieku przestano upatrywa jedynie wadz wykonaw
cz. Powstaje rozrnienie midzy polityk a administracj (Regierung
und Verwaltung). Nie sposb przy tym zaprzeczy, e jestemy dzi
wiadkami postpujcego zmniejszania si roli organw konstytucyjnych
na korzy spoecznych podmiotw wadzy, gwnie partii politycznych,
organizacji gospodarczych, zwizkw zawodowych i grup interesu. W y
pywa std wielokrotnie powtarzana opinia o anachronicznoci interesu
jcej nas reguy w ustroju pastwa tak kapitalistycznego, jak i socjali
stycznego. Wprawdzie trudno utrzymywa, i adwersarze tej reguy
nie dostrzegli jej funkcji gwaranta praw i wolnoci obywatelskich, tym
niemniej na swych sztandarach wypisali przede wszystkim haso efek
tywnoci funkcjonowania machiny pastwowej.
W konsekwencji rozdzia wadzy przybra dla nich mityczny cha
rakter (G. Burdeau), stajc si li tylko prowizorycznym schematem
(H. Finer), przestarza nauk i zardzewiaym schematem mylowym,
ktry trudno wyway z zawiasw (K. Loewenstein), niedorzecznoci
w rodzaju kwadratury koa (K. Marks), zamieniem poznania (H. K elsen), teori nie do przyjcia (P. Laband), czyst teoretyczn igraszk
fantazji (H. von Treitschke), pojciem niejasnym i chimer (Mo
6

V id e M .J . .

Vile:

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 153;

p a ra tio n o f P o w e rs . M ichigan L a w

J .A .

Fairlie:

R e v ie w 1923, V ol. 21, s. 406, 407.

The

Se

reau), sztuczn teori oraz tajemnic i metafizyk politycznej Trjcy


witej (L. Duguit), przestarzaym dogmatem i prn formu (G..
Cahen), ,,zasad bez wartoci i koncepcj przestarza i szkodliw
(M. de la Bigne de Villeneuve), bdnie rozumian czci problemu
funkcji pastwowych , a nawet bdnym ognikiem i prawnonaturalnym strachem na wrble (A. Merkl) czy zgoa absurdem (K. Welcker)7. W. A. Robson napisa obrazowo, e podzia wadzy by tylko anty
cznym i wykolawianym rydwanem [...] ulubionym wehikuem politolo
gw i konstytucjonalistw, ktrym dugo suy do przewoenia zwodni
czych idei 8.
Oprcz opatrywania rozpatrywanej tu zasady takimi oto rnobarw
nymi etykietkami jej przeciwnicy twierdz, i jest ona po prostu bez
uyteczna, gdy dystynkcja trzech odrbnych wadz lub funkqji pa
stwowych jest rzecz nierealn, za sama regua rozdziau to jedynie m it
ukrywajcy rzeczywist natur wadzy9. W. Friedman po wskazaniu na
brak jej dokadnej regulacji przez jakkolwiek , wspczesn konstytu
cj doszed do wniosku, i twierdzenie mwice o tym, e cisa zasada
podziau wadzy jest nie tylko teoretycznym absurdem, ale i praktyczn
niemoliwoci, stao si dzi banaem10. Obserwujc rozwj i umacnia
nie si systemw faszystowskich ju w okresie midzywojennym niekt
rzy badacze wiecili jej koniec, posuwajc si nawet do stwierdzenia
(R. de Malberg), i jej utrzymywanie to wycznie sofistyka11.
Autor ten uzna, e koncepcja wieloci oddzielnych wadz jest sprzeczna
z postulatem nieodzownej jednoci pastwa, e organiczny podzia funk
cji nie jest moliwy, e cakowita niezaleno organw jest nierealna,
i e rwno poszczeglnych wadz z prawnego punktu widzenia jest nie
7 V id e

G.

Bundeau:

Loewenstein:

s. 10, 11;

R.

T r a i t i de s cie n c e p o litiq u e . V ol. 5. P a ris 1970, s. 387;

V e rfa s su n g s le h re...,

Parker:

The

H is to r ic

s.

31, 39;

B asis

W.

Kagi:

Z u r E n ts te h u n g ...,

o f A d m in is tr a t iv e

Law :

S e p a ra tio n

o f P o w e rs and J u d ic ia l S u p re m a cy . Rutgers L a w R e v ie w 1958, V ol. 12, N o. 3r


s. 462; I. i b : P o d z ia w adz p a s tw o w y ch d a w n ie j i dzi. Z n a k 1982, 10r
s. 1240, 1241.
8 . H.

Wilson:

T h e S e p a ra tio n o f P o w e rs U n d e r D e m o c ra c y and F a s cis m _

Political Science Q u a rte rly 1937, V ol. 52, No. 4, s. 483; W . A . R o b s o n : J u s tic e
and A d m in is tr a tiv e L a w . L on don 1947, s. 14, za: M .J . C. V i l e :
C o n s titu tio n a
lism ..., s. 235;

K.

c u t iv e

P o w e r:

Loewenstein:
S tu d y

in

The

C o m p a ra tiv e

B a la n ce

B e tw e e n L e g is la tiv e

C o n s titu tio n a l

La w .

and E x e

The U n iversity

of

C hicago L a w R e v ie w 1938, Vol. 5, N o. 4, s. 570.


9 V id e M . J. C.
10 V id e

R. C.

Vile:

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 235.

Moulton:

S e p a ra tio n o f P o w e rs , M ix e d G o v e rn m e n t, and th e

C o n s titu tio n . Chicago 1981 [nie o p u blik o w an a ro zp raw a doktorska], Dis. T h e U n i


versity of Chicago L ib ra ry , s. 381.
11 V id e M . de la B ign e de V i l l e n e u v e : L a f in du p rin c ip e de s e p a ra tio n
des p o u v o irs . P a ris 1934, s. 125 129; M . F r a n k l i n : T h e P a ssin g o f th e S c h o o l
o f M o n te s q u ie u and Its S y stem o f S e p a ra tio n o f P o w e rs . Tulane L a w R e v ie w "
1937, V ol. 12, N o. 1, s. 3 i .; K . L o e w e n s t e i n : T h e B a lance..., s. 570.

moliwa, gdy zawsze jedna z nich bdzie nadrzdna12. Z kolei zdaniem


K . Loewensteina pojawienie si interwencjonizmu pastwowego spowodo
wao, e linia graniczna oddzielajca legislacj od administracji sitaje si
coraz bardziej mglista, a wolno miusiaa zosta powicona na rzecz
sprawnoci dziaania aparatu pastwowego. Nie sposb bowiem zakwes
tionowa przekonania, i majc na wzgldzie optymalno funkcjonowa
nia tego ostatniego, poczenie organw prawodawczych i wykonawczych
lepiej suy skutecznoci dziaania ni rozbicie jednolitego w istocie pro
cesu rzdzenia pastwem na dwa odrbne dziay lub stadia. Konieczno
szybkiego podejmowania decyzji, do czego zdolne jest tylko niewielkie
grono osb, zadecydowaa o koncentracji wadzy politycznej w rkach
rzdu. Std te uporczywe goszenie hasa rozdzielenia funkcji prawo
dawczej od wykonawczej jest nierealne, anachroniczne, a czasami nawet
niebezpieczne13.
Wspczenie podwaa si te protekcyjny charakter zasady podzia
u wadzy wobec praw obywatelskich podnoszc, i rozdzia trzech funk
cji pastwowych pomidzy trzy organy oraz ich personalne wyodrbnie
nie nie stanowi jeszcze same w sobie gwarancji wolnoci jednosltki14.
Hans Kelsen uwaa pocztkowo, e regua ta nie jest take z istoty swej
demokratyczna. Wrcz przeciwnie, zgodnie z podstawowym wyrpogiem
demokracji caa wadza powinna nalee do narodu, a poniewa demokra
cja bezporednia nie jest obecnie moliwa na szerok skal, dlatego ca
o wadzy pastwowej winna skupia si w jednym kolegialnym orga
nie, ktrego czonkowie maj by wybierani przez nard i ponosi przed
nim odpowiedzialno. Jeeli organ ten peni wycznie funkcj prawo
dawcz, to wszystkie inne organy, obowizane do wykonywania ustano
wionych przeze norm, musz zosta poddane jego kontroli nawet w w y
padku, gdy rwnie pohodz z powszechnych wyborw. W rezultacie
istnienie podziau wadzy mona wyjania tylko powodami historycz
nymi, a nie uzasadnia go przesankami czysto demokratycznymi. Autor
w zmieni jednak pniej zdanie, uwypuklajc przede wszystkim rol
omawianej zasady jako gwarancji praworzdnoci z racji warunkowania
przez ni wzajemnej kontroli organw15.
Powane zarzuty wysuwa take G. Marshall podnoszc, e po
pierwsze, nieatwo ustali czy i w jakim sensie rozdzia wadzy w ogle
istnieje. Argument, i konstytucje powierzaj kompetencje prawodaw
r2 V id e J. A . F a i 1 i e:

T h e S ep a ra tion ..., s. 416, 422.

13 K. L o e w e n s t e i n : T h e B a lance..., s. 606, 607.


14 Z.
Giacometti:
G e w a lte n tre n n u n g u n d V e rw a ltu n g s re c h ts p fle g e .
F ra g e n

des V e r fa h r e n s - u n d K o llis io n s re c h te s (F e s ts c h r ift

W:

70. G e b u rs ta g v on

P r o f . D r . H ans F ritz s c h e ). Z u rich 1952, s. 11 i n.


15 H.
s. 282; Z.

Kelsen:
G e n e ra l T h e o ry o f L a w and S ta te. N e w Y o rk 1973 (1945),
R y k o w s k i , W. S o k o l e w i c z : Z a g a d n ie n ie pod zia u w adz w A u

s tr ii. Pastw o i P r a w o 1983, nr 12, s. 79.

cze, wykonawcze i sdownicze poszczeglnym organom jest nieprzekoM


nywajcy. Po drugie, jeli podzia wadzy rzeczywicie wystpuje, to nie
jest jeszcze jasne, co on dzieli, jako e pojcia legislacja , egzekucja
i jurysdykcja okazay si by niernadajcymi do precyzyjnego zdefinio
wania. Po trzecie, termin rozdzia suy na oznaczenie takich sytuacji,
jak fizyczna separacja osb, prawna niepoczalno funkcji lub urz
dw, wyodrbnienie lub immunitet poszczeglnych instytucji, wzgldnie
wzajemne hamowanie si, nadzr bd kontrola jednego dziau aparatu
pastwowego nad drugim. Po czwarte, co si tyczy problemu zachodze
nia na siebie funkcji pastwowych, to inaczej traktuje si wyodrbnienie
funkcji prawodawczej od wykonawczej ni oddzielenie od nich funkcji
sdowniczej. Teoria podziau wadzy nie wyjania czy dyferencjacja ta
jest waciwa lub konieczna, ani te, czy czciowa delegacja kompeten
cji bd ich dobrowolne przekazywanie midzy poszczeglnymi orga
nami jest uzasadnione: Ostatecznie jak nie bez pewnej nonszalancji
konkluduje autor omawiana regua stanowi jeden z najbardziej nie
uporzdkowanych terminw w sowniku myli politycznej, zawierajc
w sobie tak wiele niedokadnoci i sprzecznoci, e naley j uzna za
zagracon waliz argumentw , ktre mona podtrzymywa lub odrzu
ca na zupenie rnych podstawach16. Podobnych zastrzee mona by
wyliczy wicej.
Zasada podziau wadzy nie zdobya rwnie aprobaty u klasykw
markisizmu-leninizmu. Powodem tego stanu rzeczy bya uzewntrznia
jca si ju w drugiej poowie X IX w. dominacja egzekutywy nad le
gislatyw, pocigajca za sob naturaln kolej rzeczy spadek znaczenia
tej ostatniej. W opinii Karola Marksa i Fryderyka Engelsa by to m.in.
efekt obowizywania zasady rozdziau. Rwnie i oni podzielali pogld,
e nie sposb pogodzi jej z zasad suwerennoci ludu, odrzucajc jed
noczenie ewentualno przetransportowania tej reguy w jej spoeczmo-politycznym aspekcie do ustroju socjalistycznego, jako repartycji wadzy
midzy buruazj a proletariat. Teoretycy ci skonni byli rozpatrywa
j co najwyej w kategoriach rzeczowego podziau pracy w obrbie apa
ratu pastwowego. Decydujce znaczenie mia jednak fakt, e jeden
z gwnych warunkw powodzenia rewolucji stanowio silne scentralizo
wanie i Skoncentrowanie wadzy. Z tego te wzgldu kraje socjalistycz
ne w swej teorii i praktyce ustrojowej zrealizoway zasad jednoci wa
dzy pastwowej, i to w do rygorystycznej postaci, wychodzc przy tym
z zaoenia, i klasowa jedno wadzy wyklucza jej podzia. Std w da
wniejszej literaturze marksistowskiej mona byo spotka opinie w ro
dzaju, e rozdzia wadzy to... antynaukowa teoria buruazyjna (P. T.
16 G .

Marshall:

C o n s titu tio n a l T h e o ry . O x fo rd

1980 (1971), s. 97, 124.

Wasilienkow)17. Niemniej jednak w nowszych pracach, szczeglnie pol


skich, coraz silniej zaczyna sobie forowa drog postulat przynajmniej
czciowej rehabilitacji tej zasady. Lansowane s bowiem tezy, e za
sada jednoci i podziau wadzy pastwowej pozostaj do siebie w sto
sunku dialektycznym, e s komplementarne, e organy pastwowe
w pluralistycznym spoeczestwie winny by konkurencyjne i oddzie
lone od organw partyjnych itp.18 W moim przekonaniu trudno kwestio
nowa zasadno tych tez.
Warto te przy tym podkreli, e nawet najbardziej zagorzali ad
wersarze reguy podziau potrafili czasami dostrzec jej pozytywy. Gwoli
egzemplifikacji, L. Duguit odrzucajc j z racji domniemanej sprzecz
noci z zasad suwerennoci, uzna j mimo to za instruktywn i zawie
rajc elementy prawdy19. Natomiast M. Janet skonstatowa, i regua
ta pozostaje wprawdzie conditione sine qua non wolnociowego ustroju*
jednake ograniczenie si tylko do przeprowadzenia podziau wadzy jest
niewystarczajce z uwagi na rwnoczesn konieczno jednoczenia i har
monizowania dziaania poszczeglnych organw. Poza tym potrzeba za
chowania ich niezalenoci wymaga, by kady organ czciowo partycy
powa w dziaalnoci pozostaych20. Zauwamy wszak, e mimo coraz
powszechniejszego od czasw II wojiny wiatowej trendu do odrzucania
teorii rozdziau wadzy, niewiele zamiast niej zaoferowano nowego.
Oprcz zwolennikw i przeciwnikw omawianej teorii istnieje liczna
grupa konstytucjonalistw zachowujcych do stosunek neutralny albo
po. prostu ignorujcych jej istnienie. Obz neutralny ocenia t pro
blematyk z wikszego dystansu, dziki czemu atwiej dostrzec zalety
obok wad, jakkolwiek znacznie czciej mona w nim spotka krytycyzm
ni apologetyk. I tak, wypada przytoczy opini A. F. Pollarda, i
w w. X V III za przyjciem podziau wadzy przemawiao wiele przesa
17 P. T.
na

W asilienkow:

s o w rie m ie n n o m

J e d in s tw o

w a sti i je g o

Tom sk 1979, s. 31, 38, 39;


s. 838;

A . T.

O rg a n y

eta p ie . M o sk w a

w o p o s z c z e n ija
K.

Vanderbilt:

s o w ie ts k o g o

1967, s.

Marks,

w
F.

128 131,

g osu d a rstw a
134;

. .

g o s u d a rs tw ie n n o m
Engels:

ic h

sistiem a

a r n a s z o w:

s tro itie ls tw ie

SSSR.

D ziea . . 1, W a rs z a w a 1962,

T h e D o c t r in e o f S e p a ra tio n o f P o iv e rs and Its P r e

s e n t-D a y S ig n ific a n c e . L incoln 1953, s. 8.


18 V id e m.in. Z . I z d e b s k i : R e w iz ja t e o r ii p o d z ia u w adz. Pastw o i P r a
w o 1957, nr 11, s. 799, 800; Z . R y k o w s k i , W. S o k o l e w i c z : K o n s ty tu c y jn e
p od sta w y sy stem u n a cz e ln y ch

o rg a n w

p a s tw o w y ch

L u d o w e j. Pastw o i P r a w o 1983, nr 5, s. 4l;

L.

w P o ls k ie j

Maewski:

R z e c z y p o s p o lite j
O sta n ie p o ls k ie j

d o k try n y je d n o lito c i w adzy. Pastw o i P r a w o 1984, n r 2, s. 53, 62;


P o lit ic z k e stra n k e. B eo grad 1966, s. 116, 1,17; R. M . M a a j n y :
w adzy p a s tw o w e j w u s tr o ju s o c ja lis ty c z n y m p ro le g o m e n a .
cze 1982, n r 3 4, s. 174, 175.
19 V id e R. K.

G h: M o d e rn ..., s. 589.

20 V id e J. A . F a i r 1 i e: T h e S ep a ra tion ..., s. 421.

R.

L u ki :

Zasada je d n o c i
Studia P r a w n i

nek, pniej jednak straciy one na znaczeniu. Wprawdzie teoria ta sta


nowia pomysow prb sprowadzenia nieskoczonej zoonoci ustroju
politycznego do wysublimowanej prostoty konstytucyjnej reguy trzech ,
jednak prawda jest taka, e ludzkie sprawy nie mog zosta matema
tycznie pokawakowane na czci ani te zamknite w kategoriach lo
gicznych . Naley i zatem zredukowa do waciwych proporcji, czyli do
specjalizacji funkcji pastwowych21. Zgodnie z przewiadczeniem Harolda
J. Laskiego rozdzia wadzy jest w gruncie rzeczy zalet papierow,
poniewa jest niewykonalny w praktyce. Tym niemniej ma on t dobr
stron, i zWraca uwag na kwesti optymalnego wykorzystania wadzy
pastwowej w procesie realizacji celw spoecznych oraz na problem
jej kontroli22. Obok tej kategorii wypowiedzi natrafiamy take na prby
czy to zdegradowania, czy to przeformuowania wspomnianej zasady do
jakiego mniej lub bardziej dokadnie okrelonego podziau pracy mi
dzy organami pastwowymi23.
Dodajmy jeszcze, e dugo utrzymujca si popularno teorii po
dziau wadzy stanowia rwnie efekt olbrzymiego bogactwa myli, jakie
zawiera ona w zarodku, a take jej oglnoci i elastycznoci. Mona j
byo wykorzystywa i interpretowa na rne sposoby, balansujc na
wet na skraju metafizyki politycznej, czemu na gruncie polityki dao
wyraz chociaby francuskie Zgromadzenie Narodowe w 1789 ., a na
gruncie nauki Immanuel Kant odwoujc si do analogii Trjcy wi
tej i zakadajc na tej podstawie trjjedyny podzia suwerennoci. Std
wci ponawiane prby odczytywania zasady rozdziau na nowo, jak np.
pojmowanie jej gwnie jako wycznoci kompetencyjnej poszczeglnych
organw dziaajcych pod przewodnictwem i kontrol parlamentu; zada
wanie pytania, jak dalece w rozdzia jest podany; rozumienie tej za
sady jako systemu uznajcego legalno walki o wadz rnych ugru
powa politycznych, dla ktrego cigle trzeba znajdowa nowe formy;
wysuwanie tezy, i przede wszystkim naley zbada, pod jakimi warun
kami i w jakich formach podzia wadzy moe si pojawi i utrzyma;,
przeformuowywanie rnych komponentw' zajmujcej nas zasady, sku
tkiem czego spotykamy takie nazwy, jak quasi-sdowy , ustawodaw
stwo delegowane , sdownictwo administracyjne itp. Odzywaj si tak
e gosy, e rozwizanie tego problemu ley nie tyle w opracowywaniu
nowych doktryn i technik analizy prawnej, ile w adaptowaniu tradycyj
21 Ibidem , s. 417.
22 Ibidem , s. 428.
23 V id e

m.in.

J. A.

Tichomirow:

R a z d ie lie n ije

tru d a ? Sowiets/koje G osudarstw o i P r a w o 1967, N

w a s tie j

1, s. 15 21;

iii

r a z d ie lie n ije

W.

Zamkw-

s i: P o d z ia p ra c y m i d zy o rg a n a m i p a s tw o w y m i na tle K o n s ty tu c ji P R L . P a
stwo i P r a w o 1962, nr 1, s. 58.
j

nych poj konstytucyjnych do instytucjonalnych realiw X X w. Nie


hnak wszak pogldw przeciwnych24.
13
Po zapoznaniu si z powyszymi twierdzeniami nie t
ju nikogo przekonywa, i spr w jest niezwykle zoony, mimo e
przegldu cierajcych si w jego ferworze opinii dokonaem z koniecz
noci w sposb skrtowy. Zachowujc jednak niezbdn doz chodnego
obiektywizmu, by utrzyma odpowiedni dystans wobec analizowanej te
matyki i wyowi sedno kontrowersji, naley stwierdzi, e na pewno fa
szywe bd wszelkie opinie skrajne, szczeglnie w tak trudno uchwyt
nej materii jak wadza pastwowa. Nie ulega wtpliwoci, e zasada
rozdziau wadzy nie jest wiekuistym prawem czy przenajwitszym
dogmatem teorii i praktyki konstytucyjnej , ale bez wtpienia take nie
.absurdem czy prn formu . I dlatego nie sposb si zgodzi
z ortodoksyjnymi adherentami tej reguy, ktrzy j absolutyzuj, ponie
wa zbyt daleko idce rozdzielenie organw (tj. separacja) prowadzi nie
odwoalnie do paraliu caej machiny pastwowej, do w ostatecznym
efekcie odbija si ujemnie na zdolnoci pastwa do ochrony praw i wol
noci obywatelskich. Z drugiej za strony nie mona nie podzieli prze
konania, i wielu autorw pomniejszajcych znaczenie podziau wadzy
wydaje si by niewiadomych faktu, e ich woanie o sprawno i sku
teczno dziaania tej machiny moe niekiedy prowadzi do dyktatury25.
Ponadto eksponujc protekcyjny charakter wspomnianej reguy ustrojo
wej wzgldem praw i wolnoci obywatelskich, nie mona przy tym nie
docenia jej nader istotnego znaczenia jako pewnej techniki rzdzenia.
System organw pastwowych musi by bowiem konstruowany na
.podstawie kanonu gotyckiego uku. Tak jak centralizacji wadzy towa
rzyszy decentralizacja, koncentracji dekoncentracja, a demokracji
autokracja, tak z zasad rozdziau wadzy jest nierozcznie zwizana
zasada jej jednoci. Reguy te le wesp u podstaw kadego naleycie
zbudowanego aparatu pastwowego, niezalenie od woli jego architek
tw. S one cile ze sob zczone, gdy skonstruowanie sprawnie dzia
ajcego systemu organw tylko na kanwie jednej lub drugiej nie wcho
dzi dzi w rachub. Racjonalny ustrojodawca, okrelajc podstawy orga-

..

24 Z.
s. 503;

Izdebski:

M . J. C.

Vile:

R ew izja ..., s. 799, 800;

. H.

Wilson:

C on s titu tion a lis m ...., s. 9, 10;

T h e S ep a ra tion ...,

Loewenstein:

V er-

. fa s s u n g s le h re ..., s. 39, 40; M . F r a n k l i n :


T h e Passing..., s. 11; C. J. F r i ed r i c h :
C o n s titu tio n a l..., s. 619; W . B. G w y n :
T h e M e a n in g o f th e S e p a ra tio n
of P o w e rs . A n

A n a ly s is o f th e D o c tr in e f r o m

Its O r ig in

to th e A d o p tio n

U n ite d S ta tes C on s titu tion .. N e w O rlean s The H agu e 1965, s. 128;


G . G.
20;
lit y

Philips:

E. C. S.

o f th e
W a d e,

C o n s titu tio n a l La w . L on don N e w Yopk Toronto 1958 (1931), s.

D. B. F r o h n m a y e r :
T h e S e p a ra tio n o f P o w e rs : A n Essay o n th e V it a
o f a C o n s titu tio n a l Id ea . O regon L a w R e v ie w 1973, V ol. 52, N o. 3, s. 211.
25 C. J.

l e w i z:

Friedrich:

C o n s titu tio n a l..., s. 178;

Z a g a d n ie n ie ..., s. 86 89;

H.

d e r n G o v e rn m e n t. L ondon 1954, s. 101.

Finer:

Z.

Rykowski,

W.

Soko

T h e T h e o r y and P r a c t ic e o f M o -

nizacy jne aparatu pastwowego oraz reguy jego funkcjonowania, musi


bra jednoczenie pod uwag tak jednolito jego dziaania jako caoci,
jak i jego zoon struktur odpowiadajc podziaowi przydzielonych
mu zada. Kada koncepcja rozdziau wadzy pastwowej powinna wic
w sobie zawiera elementy koncepcji jednoci wadzy i vie versa. A za
tem nie naley ich ujmowa wycznie jednostronnie, mona je nato
miast z rn si akcentowa; ewentualno ich rwnouprawnienia
w konkretnym ustroju politycznym wprawdzie istnieje, ale spotykamy
si z ni nader rzadko26. Zaleno t celnie uj W. Zamkowski, do
chodzc do wniosku, i w zalenoci od tego, czy elementy jednoci
czy podziau wybijaj si na plan pierwszy i wiadomie akcentowane s
w danym ustroju, otrzymujemy albo doktryn podziau wadzy, albo te
ori jednoci wadzy pastwowej, chocia mona by kad dla wyr
nienia ich dialektycznego charakteru nazwa teori jednoci i podziau
wadzy pastwowej 27. W podobnym duchu wypowiada si F. Siemieski
piszc, e o jednoci mona mwi tylko wtedy, gdy istnieje podzia,
tak jak o podziale mona mwi wobec czego, co jednoczenie w okre
lonym wzgldzie jest jednolite. Odnosi si to take do aparatu pastwo
wego i jego funkcji 28. Obie te opinie mona uzupeni spostrzeeniem,
i zdaniem niektrych autorw fundamentalne zaoenie teorii
. rozdziau wadzy w jej monteskiuszowskim wydaniu a wic najpe
niejszym jak na XVIII-wieczn Europ stanowi aksjomat jednoci
wadzy pastwowej realizowanej w drodze podziau funkcji midzy orga
nami pastwa29. Znamienn jest rzecz, e koncepcja barona de Monte
squieu jeszcze w naszych czasach stanowi rdo sporw i inspiracji,
co najlepiej wiadczy o tym, i nie naley jedynie do przeszoci. Mona
j gloryfikowa, mona j krytykowa, nie mona jednak jej pomija.
Przede wszystkim za nie mona abstrahowa od faktu komplementarnoci zasad podziau i jednoci wadzy. Kada z nich jest w okrelonej
mierze komponentem drugiej i dlatego obie bd aktualne tak dugo, jak
25 Jako

przyk ad

moe

suy

pod

tym

w zgldem

Szw ajcaria,

gdzie

tra fn e

orzeczenie, ktra z zajm ujcych nas re gu ustrojow ych ley u p od staw systemu
politycznego tego kraju, jest tak trudne, e w y d a je si graniczy z niem oliwoci.
V id e P. S a r n e c k i :
1978, s. 135 147.
27 W .

Zamkowski:

N a u k o w e U niw ersytetu
28 F.
a p a ra tu

R z d

p a rla m e n t

K o n fe d e r a c ji

S z w a jca rs k ie j.

J ed n o i pod zia w adzy w P o ls c e L u d o w e j. Zeszyty

W ro c a w sk ie g o . W a rs z a w a W ro c a w

Siemieski:

K ra k w

K o n s ty tu c y jn e

w adzy p a s tw o w e j.

W:

S tu d ia

pod sta w y
z z a k res u

1961, s. 8.

o rg a n iz a c ji i fu n k c jo n o w a n ia
k o n s ty tu c jo n a liz m u s o c ja lis ty

czn eg o. W ro c a w W a rs z a w a K ra k w 1969, s. 240.


29 V id e W . Z a m k o w s k i :
M o n te s k iu s z o w s k a k o n c e p c ja p o d z ia u a s o c ja
lis ty cz n a zasada je d n o c i w adzy p a stw o w ej. Zeszyty N a u k o w e U niw ersytetu
W ro caw sk ie go
M o n te s q u ie u
9 10, s. 18.

1958, s. 25, 26 i cytow an a


k o m p ro m is

tam

literatura;

fe u d a ln o -m ie s z cz a s k i.

Pastw o

K.
i

Grzybowski:
Praw o

1948, n r

dugo bdzie istnie instytucja pastwa. W tym wanie kontekcie na


ley rozwaa motto mniejszego rozdziau, i podzia wadzy to pod
stawa cywilizowanego ustroju. By moe, e wrota teorii rozdziau maj
zardzewiae zawiasy jak utrzymuje jeden z cytowanych wczeniej
autorw tym niemniej wywaa ich nie potrzeba, gdy s szeroko
otwarte. Wszelkie twierdzenia o anachronicznoci interesujcej nas re
guy, o ile nie jest ona rygorystycznie interpretowana, polegaj na nie
porozumieniu. Zadanie wspczesnego konstytucjonalisty nie' polega by
najmniej na roztrzsaniu zagadnienia, czy istnieje jeszcze racja bytu dla
zasady podziau wadzy, lecz na ustawicznym rozwizywaniu problemu,
w jakim stopniu w danym okresie historycznym wadza pastwowa win
na by jednolita, a w jakim rozdzielona. Jest to kluczowa kwestia
dla caego konstytucjonalizmu. Zmieniaj si bowiem jej wymiary, zmia
nom podlegaj konteksty, w jakich jest ona analizowana w kolejnych
przedziaach czasowych, jednake sam problem wci pozostaje. Jeli na
wet zgodzi si z pogldem, i pastwo jest wolnoci stracon, to nie
ulega wtpliwoci, e im peniej urzeczywistni ono obie te zasady w swej
praktyce ustrojowej, tym mniejszy uszczerbek ponios jego obywatele
na swej wolnoci. Albowiem jedno wadzy przynosi sprawno funk
cjonowania pastwa, a jej podzia praworzdno i demokracj.

2. Eulogie .i epitafia ocena zasady podziau


wadzy w amerykaskim konstytucjonalizmie
2.1.
Skoro kwestia rozdziau wadzy przedstawia si tak
teresujco na gruncie rozwaa abstrakcyjnych, to w sferze refleksji nad
ustrojem politycznym Amerykaskiej Unii przybiera ona co najmniej
rwnie frapujcy wymiar. Idzie bowiem o to, e zajmujca nas regua
zostaa wprowadzona w ycie po r a z pierwszy w dziejach w tym wa
nie kraju, tworzc niemal od samych pocztkw jego pastwowoci
o jego systemu politycznego bd, wedug okrelenia K. Loewensteina, prawdziwy charakter tego systemu30 i pozostaje ni do dzi.
W krajach euro-anglosaskiego krgu kulturowego jest to zjawisko uni
kalne, poniewa wszystkie te pastwa, jeli nie zerway z podziaem
wadzy formalnie, to przynajmniej dokonay tego faktycznie. Tymcza
sem USA s mu niezmiennie wierne od dwch bez maa stuleci. Trudno
zatem przeceni naukow atrakcyjno pytania, dlaczego tak si dzieje.
Jak mona domniemywa, zasada rozdziau wadzy cieszy si w kon
stytucjonalizmie amerykaskim szczegln estym, zauwaaln zwasz
30 V id e H . J. M e r r y :

F iv e -B ra n c h ..., s. 278.

cza w orzecznictwie sdowym i w pracach o starszym rodowodzie. W tych


ostatnich napotykamy przykadowo na stwierdzenia w rodzaju: Nie b
dziemy musieli obawia si o praworzdno, jak rwnie o wolno, je
li tylko nasi legislatorzy bd respektowa absolutn mdrc- doktry
ny podziau wadzy 31. Dowodzi si, e ta konstytucyjna zasada wraz
z towarzyszcym jej systemem hamulcw stanowi wci podstawow ce
ch amerykaskich instytucji ustrojowych, do ktrego konstytucja nie
pisana ^ konwenanse, tradycje, procedury i inne regulacje prawne r
dodaa nowe, niezliczone instrumenty powstrzymujce. Hamulce te wa
runkuj utrzymywanie si rwnowagi politycznej w spoeczestwie i plu
ralistycznego systemu wadzy pastwowej, skutkiem czego wikszo nie
jest w stanie rzdzi bezporednio. Z kolei istnienie wielu centrw wa
dzy stwarza wiksze moliwoci dostpu rzdzonych do rzdzcych
i wpywa na zintensyfikowanie aktywnoci grupowej32. Std niektrzy
gosz, i regua podziau wadzy jest pierwsz z grona najwaniejszych
zasad konstytucyjnych, swoistym credo o popularnoci dorwnujcej
hymnowi narodowemu33.
Nie mniej zdecydowanie i nieco pompatycznie brzmi w tej materii
orzeczenia sdowe. Dla ilustracji typowa prbka: Zapewne naszym
gwnym wkadem do nauki o pastwie jest cakowity rozdzia trzechdziaw aparatu pastwowego, tj, wykonawczego, prawodawczego i s
downiczego. adna cecha amerykaskiego systemu ustrojowego nie wzbu
dzia wikszej admiracji 34 ojzek Sd Najwyszy stanu Ohio w spra
wie State v. Fulton, 124 N.E. 172 (1919). W orzeczeniach tych podzia
wadzy uznaje si za kamie wgielny, zasad fundamentaln wzgld
nie jedn z zasad kardynalnych ozy te cech wyrniajc amery
kaskiego systemu rzdw. Wieci si wszem i wobec, e jest to opoka
rzeczywistej egzystencji ustroju USA oraz e stanowi ona najbardziej
istotn bd jedn z gwnych zalet systemu prawa konstytucyjnego te
go kraju tak stwierdzi federalny Sd Najwyszy w sprawie Kilbourn
v. Thompson, 103 U.S. 168 (1880). Deklaruje si, i jest ona wyrazem
nieuchronnej koniecznoci, instytucjonaln gwarancj wolnoci narodu,
e wrd zasad wolnociowego ustroju nie ma od niej bardziej znacz
cej itp. Argumentuje si take, i adna regua ustrojowa nie spotkaa
si z tak powszechnym przyjciem, gdy wanie jak adna inna unie
moliwia powstanie wadzy autokratycznej. Padaj nawet wypowiedzi,
31 A . T. V a n d e r b i l t :
32 V id e

H. J. M e r r y :

33 J. T.

Brand:

T h e D o c trin e ..., s. 95.


F iv e -B ra n c h ..., s. 203 206.

M o n te s q u ie u

and th e S e p a ra tio n

R e v ie w 1933, V ol. 12, N o. 3, s. 176.


34 V id e

J. A .

F a i r 1 i e: T h e S ep a ra tion ...,

s.

406.

o f P o w ers . O regon L a w

e jest ona niezbdna do utrzymania republikaskiej formy pastwa35,


bdce ju wyrazem ewidentnej przesady. T kwintesencj mw po
chwalnych pod adresem reguy podziau wadzy mona zakoczy sto
sown enuncjacj Daniela Webstera najwybitniejszego amerykaskie
go oratora X IX w. -- ktrego zdaniem oddzielenie dziaw aparatu
pastwowego na tyle, na ile jest to wykonalne, oraz zabezpieczenie wywyranie dzielcych, je linii, pozostawao fundamentaln ide w trakcie
tworzenia wszystkich naszych konstytucji, a zachowanie normowanej
przez prawo wolnoci zaley niewtpliwie od utrzymania tych granic 36.

2.2.
Pomimo to jednak przewaajca wikszo konstytuc
nalistw zza Atlantyku zajmuje w tej materii znacznie bardziej krytycz
ne stanowisko, jakkolwiek nie a tak krytyczne jak ich europejscy ko
ledzy. Zazwyczaj oddaj oni naleny hod rozpatrywanej tu zasadzie,
czynic j punktem Wyjcia przy analizie systemu rzdw Stanw Zje
dnoczonych. Wielu z nich wskazuje wsizak w toku analizowania posizczegkiych aspektw tego systemu, e trjdzielny model wadzy pastwo
wej jest wspczenie nieadekwatny, a nawet mylcy. Faktem jest bo
wiem, e Kongres stanowi prawo, Prezydent je wykonuje, a Sd N aj
wyszy interpretuje i stosuje w sprawach indywidualnych, niemniej
wszystkie te funkcje w powanym stopniu si pokrywaj. W zwizku
z tym trjktna symetria instytucjonalna jak to nazywa H. J. M erry
bardzo niewyranie oddaje wizerunek aparatu pastwowego, tym bar
dziej e wspomniane organy tworz w tym wzgldzie jedynie przyso
wiowy wierzchoek gry lodowej, a nie zawsze wiadomo, czy za dziaa
niem aparatu pastwowego kryje si widoczna, czy te niewidoczna cz
tej gry37. Nie brak jednoczenie ocen, e podzia trjczjonowy jest
fikcj zarwno na gruncie prawa, jak i politologii, pozbawion znacze
nia lub wartoci, nieuznawan z koniecznoci w praktyce albo niemo
liw ^do konsekwentnej realizacji, chyba e realizacji pozornej 38. Nie
ktrzy badacze zdaj si z kolei traktowa rozdzia wadzy nie jako
podstawow zasad konstytucyjn, lecz tylko jako jeden z elementw
oglnej procedury obowizujcej w oie aparatu pastwowego39.
35 V ide
P o w e rs .

W:

C .J .

Friedrich:

E n c y c lo p e d ia

Vanderbilt:

The

of

th e

D o c trin e ...,

C o n s titu tio n a l...,

s.

S o c ia l

New

s.

II;

S cien ces.
A m e r ic a n

178;

idem:

Y o rk

S e p a ra tio n

1937, s. 663;

J u ris p ru d e n ce .

of

A. T.

Rochester San

Francisco 1979, V o l. 16, s. 802, 807, 808; L . F i s h e r :


T h e E ffic ie n c y S id e o f S e
p a ra te d P o w e rs . Journal o f A m erican Studies 1971, V o l. 5, No. 2, s. .
36 V id e
1893, s. 14.
37 V id e
38 V id e

W.

Bondy:

H. J. M e r r y :
F.

Green:

The

S e p a ra tio n

of

G o v e rn m e n ta l

P o w ers .

Parker;

Y o rk

F iv e -B ra n c h ..., s. 3, 4, 222.
S e p a ra tio n

of

G o v e rn m e n ta l

P o w ers .

says o n C o n s titu tio n a l L a w . Chicago 1938, Vol. 4, s. 195. 196; J. A .


S e p a ra tio n ..., s. 427.
39 R.

N ew

W:

S e le cte d

F a i r 1 i e:

Es
The

S e p a ra tio n o f P o w e rs R e v is ite d . Its M e a n in g to A d m in is tr a

t iv e La w . M ichigan L a w R e v ie w 1951, V ol. 49, No. 7, s. 1038.

P. . Kurland, wybitny znawca tego zagadnienia, obserwujc proces


ksztatowania si supremacji egzekutywy nad legislatyw, w swym stu
dium o wymownym tytule Impotencja powcigliwoci zaprasza nas
w typowym dla metaforycznym stylu do oa chorego , na ktrym
spoczywa zasada podziau wadzy. Pacjent jest powanie schorowany,
mimo e jego cierpienia wydaway si przejciowe. Teoretycznie kura
cja jest moliwa, ale prof. Kurland nie widzi podstaw do optymizmu.
Wedug niego pacjent straci ochot do ycia40. W innej swojej pracy
pisze w tym kontekcie o mitach konstytuujcych obecnie przesanki,
dziki ktrym rozdzia wadzy wraz z uzupeniajcym go systemem ha
mulcw mog nadal funkcjonowa. Mit pierwszy to iluzja, e ustawy
Kongresu s cile wykonywane pod bezporednim nadzorem Prezyden
ta lub sekretarzy departamentw. Tymczasem tak si skada, e ustawy
te s jako mniej cile wykonywane przez wielk liczb biur, nad
wikszoci ktrych Biay Dom sprawuje niewielk kontrol. Mit drugi
to zudzenie, e legislacja urzeczywistniania jest wycznie przez 100
senatorw i 435 kongresmanw na Kapitolu. Faktycznie jednak w Kon
gresie istnieje biurokracja, ktra wyrcza wikszo deputowanych w re
alizacji ich funkcji prawodawczej. Mit trzeci to mira, e sdziowie,
zwaszcza Sdu Najwyszego USA, realizuj sw funkcj, wydajc orze
czenia i tworzc ich racjonalizacj w formie uzasadnie. Ale i tym ra
zem historia si powtarza. Wprawdzie wydawanie wyrokw wci jeszcze
jest najprawdopodobniej domen sdziw, lecz pisanie opinii sdziow
skich oraz poszukiwanie dla nich racji coraz czciej powierza si ros
ncej armii urzdnikw sdowych, ktrzy tworz trzeci odam federal
nego aparatu administracyjnego. A beztwarzowa, na wpautonomiczna
biurokracja wywiera rwnie zgubny wpyw na wypenianie funkcji s
downiczej, jak prawodawczej i wykonawczej. Std te dla trudnych
problemw, systemu politycznego przykrywk stanowi fikcje, to za, e
fakty przecz zasadom konstytucyjnym, zdaje si kopota niewielu,
jeli w ogle kogokolwiek. W ostatecznym rachunku, jeli regua podzia
u wadzy jako instrument ograniczajcy kompetencje wadzy wykonaw
czej nie znika cakowicie, to wraz z towarzyszcym jej systemem ha
mulcw zostaa sprowadzona do roli sloganu, do ktrego Sd N ajw y
szy ucieka si od czasu do czasu jako substytutu przekonywajco umo
tywowanego werdyktu41.
Inny znakomity autorytet w tej dziedzinie, A. S. Miller, stawia wrcz
kropk nad i . Wychodzi on z zaoenia, e omawiana zasada ju nie
funkcjonuje, ani jako ochrona przed tyrani, ani jako czynnik stymulu
40 V id e

L.

Fisher:

T h e C o n s titu tio n

B e tw e e n F rie n d s . C on g ress, th e P r e

sid e n t, and th e La w . N e w Y o rk 1978, s. 14.


41 P. . u p l a n d :
W a te rg a te and th e C o n s titu tio n . Chicago L ondon 1978,
s. 35, 36, 176, 179. V id e te

H. J.

Merry:

F iv e -B ra n c h ..., s. 220, 221.

jcy efektywno dziaania aparatu pastwowego. dza wadzy prezy


dentw w poczeniu z impotencj polityczn Kongresu zwichna tra
dycyjn rwnowag istniejc midzy trzema organami. Rwnoczenie
wymogi wspczesnego ycia pastwowego wskazuj niedwuznacznie na
konieczno przesunicia punktu cikoci w ; podejmowaniu najwaniej
szych decyzji w kierunku egzekutywy. W dodatku pojawiy si nowe
orodki wadzy politycznej w postaci potnych korporacji gospodarczych,
aparatu administracyjnego, zwizkw 'zawodowych, uniwersytetw (sic!)
i innych podmiotw, tworzcych sui generis pastwo korporacyjne. W re
zultacie doszo do uformowania si nowego podziau wadzy pomidzy
aparat pastwowy a zdecentralizowane spoeczno-ekonomiczne orodki
wadzy nieodwracalnie przeksztacajce si w centra wadzy polity
cznej za rozdzia kompetencji midzy Kongres, Prezydenta i Sd
Najwyszy odchodzi bezpowrotnie w cie. Regua podziau wadzy by
moe byaby jeszcze do utrzymania, gdyby wspieraa j rwnowaga klas
spoecznych reprezentowanych w poszczeglnych organach pastwowych.
Tymczasem w Stanach Zjednoczonych, gdzie kady organ jest tarcz
strzelnicz, a moe nawet jecem klasy panujcej, takiej rwnowagi
' nie ma. Z tych to przyczyn zasada ta bdc gboko konserwatywn
technik sprawowania wadzy i ulegajc skutkiem tego transformacji
w instrument sucy do blokowania innowacji ustrojowych ulega
zaamaniu mimo otaczajcego jej splendoru. Wprawdzie osobistoci poli
tyczne wci jeszcze skadaj jej hody i oficjalnie postpuj tak, jak
gdyby co jeszcze znaczya. Ten wygodny ukad dostarcza bowiem przy
kadu dzisiejszej fikcji prawnej, stanowic rodzaj fetyszyzmu konsty
tucyjnego wynoszcego form nad materi, fasad ponad rzeczywisto.
I dlatego, mimo e regua podziau tworzy gwny wkad konstytucjo
nalizmu amerykaskiego do sztuki rzdzenia, to jej dni ju przeminy
ostatecznie i nieodwoalnie. Egzekwie nie zostay jeszcze odprawione,
lecz naley ju jej sprawi przyzwoity pogrzeb 42.

2.3.
Goryczy w tych sowach jest wiele, ale wiee jest tak
prawdy. Zastanawia wszake fakt, i wikszo krytykw wspomnianej
zasady nie drapuje si w szaty aobne. Cz z nich jest przekonana, e
regua ta funkcjonuje naleycie w teorii, jakkolwiek w praktyce nie
zdaje egzaminu. Stanowienie, wykonywanie i interpretowanie prawa d
bowiem do zlania si ze sob, bd te s tak cile ze sob zczone,
i wyodrbnienie ich jest bardzo trudne, a rozdzia niemoliwy43. Nie
budzi wic zdziwienia opinia, e formalnego punktu widzenia system
organw pastwowych Stanw Zjednoczonych spoczywa na fundamen42 A . S.

Miller:

S ep a ra tion ...,

s.

306,

308,

318 320;

idem:

D e m o c ra tic

D ic ta to rs h ip . T h e E m e rg e n t C o n s titu tio n o f C o n tro l. W estport L on don 1981, s. 114


116.
43 V id e
ry:

E. C. S.

Wade,

G. G.

F iv e -B r a n c h ..., s. 200, 201;

Philips:

J. A .

C o n s titu tio n a l..., s. 22;

F a i r lie:

The

H. J.

Mer

S ep a ra tion ..., s. 426, 427.

cie podziau wadzy, faktycznie jednak istnieje unia wadz tak pod
wzgldem organicznym, jak personalnym44. Mona rwnie natrafi
na pogld, i szacowny system hamulcw dobrze przysuy si pastwu
w przeszoci, ale szybko postpujca w X X stuleciu industrializacja kra
ju spowodowaa, e nabra on bardziej charakteru abstrakcji ni stymu
latora rozwoju45. Ze stanowiskiem tym koresponduje zdanie K. Loewensteina, ktry piszc jeszcze pod koniec lat trzydziestych doszed do wnio
sku, i do okresu Nowego adu Franklina D. Roosevelta system w
dziaa zadziwiajco dobrze, poniewa zapewnia rwnowag polityczn
poprzez doprowadzanie do kompromisw midzy sprzecznymi interesami.
Tymczasem objcie przywdztwa przez egzekutyw nakazuje t trady
cyjn rwnowag trzewo przeanalizowa 46.
Niektrzy autorzy staraj si znale bardziej adekwatn formu
na oznaczenie caoksztatu stosunkw pomidzy Kongresem, Prezyden
tem i Sdem Najwyszym, jakkolwiek wysiki te rzadko wieczy powo
dzenie; tak np. okrelenie mieszanka kompetencji ( blend oj powers)47
posiada niky walor poznawczy. Spord tych prb najbardziej zasuguje
na odnotowanie twierdzenie R. . Neustadta, i Konstytucja ustanawia
nie ty le , zasad rozdziau wadzy, ile system wyodrbnionych instytu
cji dzielcych kompetencje (separated institutions sharing powers)*8.
Termin ten doczeka si szerokiej akceptacji, prizy czym zwraca si uwa
g, e trzy klasyczne funkcje pastwowe .zlewaj si i stapiaj ze so
b lub czciowo pokrywaj si, i regua podziau wadzy w gruncie
rzeczy oznacza wanie dzielenie kompetencji, i e z tego powodu nazwa
rozdzia wadzy jest niejasna, a nawet mylca jak to wczeniej
orzekli badacze europejscy, tym bardziej, i moe si ona odnosi
zarwno do instytucji, jak i do funkcji pastwowych, albo do jednych
i drugich cznie. Pisze si poza tym, e wadza pastwowa w Am ery
kaskiej Unii nie jest ani cakowicie podzielona, ani te odseparowana
w zwizku z tym jej rozdzia w tym kraju nie jest ani kompletny
ani sztywny, ani wyrany49. Opinia ta bya reprezentowana take w daw
niejszej literaturze przedmiotu, w ktrej konstatowano, i dokonanie
dystynkcji pomidzy trzema powyej wymienionymi organami nie tylko
44 V id e J. A . F a i r l i e :
45 V ide H. J. M e r r y :
suw a

J. T.

Brand

temie rzd w

m am y

T h e S ep a ra tion ..., s. 430.


F iv e -B ra n c h ..., s. 200. Interesujce spostrzeenie w y

(M o n te s q u ie u ..., s. 197), a m ianowicie, e w

organ w pastw ow ych.

46 K . L o e w e n s t e i n :

T h e B a lance..., s. 590, 591.

47 V id e L. F i s h e p: T h e C o n s titu tio n ..., s. 12.


43
R. E. N e u s t a d t :
P r e s id e n tia l P o w e r :
Y o rk 1960, s. 33.
V id e H .J .
"Prewitt,

S.

brytyjskim sys

do czynienia rwnoczenie z jednoci fu nkcji i rozdziaem

Merry:

Verba:

The

P o lit ic s

of

L e a d e rs h ip . N e w

F iv e -B ra n c h ..., s. 4, 5, 200 205, 212 217, 220, 221;

A n In tr o d u c t io n

to A m e r ic a n

H agerstow n San Francisco L ondon 1976, s. 369.

K.

G o v e rn m e n t. N e w Y o rk

nie jest' przddsiwziciem atwym, lecz i nie zawsze podanym. Dawano


rwnie wyraz pewnej satysfakcji, e wzgld na sprawne dziaanie apa
ratu pastwowego zapobieg jej penej realizacji50. Zdaj sobie z tego
spraw sdy podkrelajc, i przeprowadzenie wyranych linii demarkacyjnych midzy trzema najwyszymi organami pastwowymi jest pra
ktycznie biorc niemoliwe. Tym niemniej staraj si one zachowa da
wny rygoryzm reguy podziau wadzy, opracowujc w tym celu nowe
koncepcje by pomimo jej obowizywania zapewni machinie pa
stwowej warunki efektywnego funkcjonowania51.
Caa sprawa ulega dalszej komplikacji jeli zway, i komentato
rzy tej zasady rni si midzy sob w pogldach, i to nawet w kw e
stiach o podstawowym znaczeniu. Gdy wedug jednych poszczeglne
organy s od siebie politycznie niezalene, drudzy utrzymuj, e s one
wzajemnie uzalenione, za jeszcze inni uwaaj, i organy te, jakkol
wiek niezalene, musz jednak harmonijnie ze sob wsppracowa52.
Zdaniem L. H. Tribea, jeeli kady z tych organw ma by istotnie
niezaleny i zachowa nieuszczuplone kompetencje, to musi oddziaywa
hamujco na pozostae celem utrzymania wzajemnego uzalenienia, bez
ktrego niezaleno mogaby przej w dominacj53. Dochodz do tego
jeszcze polemiki pomidzy zwolennikami i przeciwnikami zajmujcej
nas zasady. Ci ostatni widz w niej zbyt skomplikowan i nieporczn
metod sprawowania wadzy, uniemoliwiajc wrcz wyksztacenie si
trwaego przywdztwa politycznego. Ma ona zatem prowadzi do impasu
i bynajmniej nie zapobiega uzyskaniu przez ktry z organw przewagi
nad pozostaymi. Ci pierwsi natomiast replikuj, e intencj rozdziau
wadzy jest zapewnienie krytycznego odziaywania poszczeglnych
organw na siebie, gdy nie ma innego sposobu uchronienia si od nad
uycia tej wadzy. Zasada ta wesp z systemem hamulcw wprawdzie
opnia przemiany spoeczne, lecz im nie zapobiega. Wprost przeciwnie,
wsptworzy ona gwarancj, e przemiany te dojd do skutku w odpo
wiedniej formie i e raz osignite zdobycze spoeczestwa nie zostan
atwo zaprzepaszczone. Ponadto w sytuacjach kryzysowych wszelkie
trzy najwysze organy harmonijnie ze sob wspdziaaj, nie mwic
ju o istnieniu wielu innych czynnikw jednoczcych, takich jak partie
polityczne (szczeglnie za partia rzdzca), mass media czy potrzeba
posiadania silnego przywdztwa. Dlatego regua podziau wadzy, ktr
50 V id e

J. A .

F a i 1 i e: T h e S ep a ra tion ..., s. 400, 401, 405.

51 A m e r ic a n J u ris p ru d e n ce ..., s. 809, 810.


52 V id e

H. J. M e r r y :

F iv e -B ra n c h ..., s. 200, 213, 219; J. M acG re g o r

Burns.

J. W . P e 11 a s o n: G o v e rn m e n t by th e P e o p le . T h e D y n a m ics o f A m e r ic a n N a
tio n a l G o v e r n m e n t. E n glew o o d C liffs 1958 (1952), s. 67; A m e r ic a n J u ris p ru d e n ce ...,
s. 811, 812.
83 L . H . T r i b e: A m e r ic a n C o n s titu tio n a l La w . M ineola, N . Y . 1978, s. 15.

tak dugo w obecnym stuleciu wykpiwaino, wci zachowuje sw ywot


no54.

2.4.
Lektura powyszych opinii wywouje mimo woli sko
rzenie z mitycznym Labiryntem. Podobnie jak w przypadku jego komnat,
przej od jednej do drugiej atwo, ale wyj z gmachu trudno. By to
wyjcie osign, nie wystarczy kierowanie si tylko zdrowym rozsd
kiem i podanie rodkiem drogi. Poza tym trzeba zda sobie spraw,
e analizowana zasada wyglda inaczej w kadym pastwie, w ktrym
znalaza zastosowanie i bywa przernie interpretowana, a zaznaczajce
si rnice nie zawsze tkwi jedynie w detalach. Klasyczny podzia
organw pastwowych na legislatyw, egzekutyw i judykatyw traci na
ostroci w efekcie pojawienia si czwartej wadzy w postaci niezale
nych organw regulujcych55, istnienia kilku typw sdw, rozrostu
agend wykonawczych i konsultacyjnych Prezydenta oraz opiniodawczo-doradczych Kongresu. Nie bez znaczenia jest tu take federalna struk
tura pastwa. Prezydent, Kongres i Sd Najwyszy nie sprawuj caej
wadzy w kraju, poniewa ma w niej take udzia aparat stanowy. Udzia
ten co prawda stale maleje, ale wci jeszcze si liczy. W dodatku na
funkcjonalno-organizacyjny rozdzia wadzy nakada si jej podzia spo
eczno-polityczny. Rwnolegle z organami konstytucyjnymi wystpuj
bowiem spoeczne podmioty wadzy, jak partie polityczne, korporacje
ekonomiczne, kompleks wojskowo-przemysowy, zwizki zawodowe, zwi
zki wyznaniowe i organizacje spoeczne. Ich obecno ogranicza swobod
manewru piastunw najwyszych urzdw pastwowych i znacznie kom
plikuje prowadzon przez nich gr polityczn.
Jeeli powiciem na wstpie tyle miejsca jedynie szkicowo zapre
zentowanym problemom, jakich nastrcza zasada podziau wadzy ry
zykujc nawet pewn dysproporcj w ukadzie treci niniejszego stu
dium to w celu wykazania, i zagadnienia te nie tylko s wci aktu
alne, ale e zajmuj pierwszoplanowe miejsce tak w amerykaskim, jak
i caym euro-anglosaskim konstytucjonalizmie. By pokusi si o ich roz
wizanie, naley wpierw dokadnie zbada rodowd interesujcej nas re
guy ustrojowej w USA, do ktrego to zagadnienia pragnbym ograni
czy ramy tej monografii. Analiza realizacji zasady rozdziau w prakty
ce politycznej tego kraju wymagaaby bowiem rozmiarw co najmniej
dwukrotnie przekraczajcych dotychczasowe. Przykadowym dowodem na
poparcie tezy, i uprzednie rozstrzygnicie kontrowersji dotyczcych ge54 V id e

H. J.

Merry:

F iv e -B ra n c h ...,

C o n s titu tio n a l..., s. 185; L. F i s h e r :

s. 201, 205, 206;

. J.

Friedrich:

T h e C o n s titu tio n ..., s. 15.

55 Niezalene organy regulujce to instytucje o charakterze q u asi-ad m in istra eyjnym , q u asi-p raw o d aw czy m i quasi-sdow n iczym , p ow o an e do norm ow an ia n ie
ktrych sfer ycia gospodarczego i spoecznego. T w o rzon e s na podstaw ie usta
wy

K ongresu, a ich k ie ro w n ic tw o ' m ianow ane jest przez Prezydenta.

nezy podziau wadzy warunkuje sensown refleksj nad problemami,


jakie w tej materii niesie wspczesno, niech bdzie konstatacja, e
trudno byoby w sposb odpowiedzialny oskara Sd Najwyszy
0 uizurpacj prawa badania konstytucyjnoci usitaw nie zapisanego
w federalnej ustawie zasadniczej bez gruntownej znajomoci odno
nych pogldw Ojcw Konstytucji . Tym niemniej, zanim przystpimy
do omawiania fascynujcej kwestii powodw pierwszestwa Stanw Z je
dnoczonych na polu konstytucjonalizacji reguy podziau wadzy, trzeba
dokona operacji oczyszczenia przedpola*. Rzecz w tym, i w literatu
rze przedmiotu wystpuj powane rnice terminologiczne, ktrym to
warzysz rozbienoci w pogldach dotyczcych rodowodu wspomnianej
zasady. Poza tym, skoro stanowi ona gwny temat niniejszego stu
dium, to piszc o niej wypada dysponowa jakim punktem odniesienia.
Naley wic albo skonstruowa jej chociaby najoglniejsz definicj,
albo poda aspekty, w ktrych mona j rozpatrywa, co te uczynimy..
Interpretacji reguy podziau wadzy jest bowiem niemal tyle, ilu ana
lizujcych j autorw. Wobec tego wstpne, choby najbardziej skrto
we, rozwaania metodologiczne s tu nieodzowne. Wpierw jednak kilka
sw o literaturze przedmiotu.

3. Literatura przedmiotu

3.1.
Literatura dotyczca zasady rozdziau wadzy in abstra
to jesit wprawdzie obszerna, ale cechuje j koncentracja zainteresowana tematyce historycznej w czym celowaa przede wszystkim nauka
francuska oraz na wycinkowych zagadnieniach z zakresu relacji mi
dzy parlamentem a rzdem r- podejcie typowe dla nauki anglosaskiej
1 niemieckiej. W nauce polskiej temat ten bywa poruszany na og incy
dentalnie i to zazwyczaj przy okazji omawiania zasady jednoci wadzy
pastwowej. Co si za tyczy bibliografii dotyczcej reguy podziau
w Stanach Zjednoczonych, to jest ona zaskakujco skromna. Jeli idzie
o monografie, to jedynymi pozycjami godnymi odnotowania w pimien
nictwie amerykaskim s: monografia W. B. Gwyna The Meaning of the
Separation of Powers (1965) obracajca si wycznie w krgu tema
tyki historycznej, oraz ksika H. J. M erryego Five-Branch Government
(1980) powicona problemom wspczesnoci. Ponadto ukaza si esej
A.T. Vanderbilta The Doctrine of the Separation of Powers and Its
Present-Day Significance (1953) i rozprawa W. Bondyego The Separa
tion of Governmental Powers (1893), lecz nie s to opracowania, ktre
mona byoby zaliczy do w ielkiej literatury przedmiotu. Liczniej na
tomiast wystpuj artykuy (ok. 30 pozycji) oraz ksiki traktujce o za
sadzie podziau wadzy fragmentarycznie.

3.2.
Istnieje natomiast obszerna bibliografia na temat w
jemnych stosunkw pomidzy Kongresem, Prezydentem i Sdem N aj
wyszym, ich stanowisk ustrojowych, a take niektrych instrumentw
skadajcych si na system hamulcw (np. veta legislatywy czy przy
wileju egzekutywy). Odnotujmy na marginesie, i sytuacja ta moe si
wyda nieco paradoksalna, jednak staje si bardziej zrozumiaa, gdy
uwzgldnimy odmienno genezy konstytucjonalizmu europejskiego i an
glosaskiego. Jeeli rdem rozwoju pierwszego bya teoria (doktryny
prawno-politycznej), to drugi wyrs z praktyki, i to bardziej stricte
prawniczej ni ustrojowej. Wypywa std bardziej teoretyczne ukierun
kowanie konstytucjonalizmu europejskiego, podczas gdy .w anglosaskim
dominuje zdecydowanie inklinacja empiryczna. Im wikszy zatem sto
pie abstrakcji problematyki, tym mniejszy stopie zainteresowania ni
autorw zza Atlantyku. Mimo to odnona literatura wraz z odpowiednim
orzecznictwem federalnego Sdu Najwysizeg stanowi prawdziw ko
palni informacji dotyczcych wspczesnej tematyki rozdziau wadzy.1
Bogate s rwnie stosowne rda. W odniesieniu do prac Konwencji
Konstytucyjnej istniej obszerne protokoy z jej posiedze, ktre zostay
opracowane m.in. przez M. Farranda: The Records of the Federal Con
vention of 1787. Jeli za chodzi o tekst Konstytucji, to wydano do
komentarz pira Madisona, Hamiltoina i Jaya znany piod nazw The
Federalist. Pozostae pisma The Founding Fathers mona znale w li
cznych opracowaniach pod redakcj W. K. Boyda, S. K. Padovera, G. A.
Peeka, J. Deweya i in.
Nie zmienia to jednak faktu, e -nie ma jak dotd monografii z praw
dziwego zdarzenia, ani amerykaskiej, ani zagranicznej powiconej
przedstawieniu doktryny podziau wadzy twrw Konstytucji USA,
w rezultacie czego problematyka ta tworzy tym wdziczniejsze pole ba
da. Czuj si tym samym zwolniony z obowizku tumaczenia si z fak
tu napisania tego studium, ktry to obowizek istnieje zawsze wtedy,
kiedy ukazao si ju co najmniej kilka powanych prac na dany temat.
Ex adverso skorzystanie z prawa pierwokupu powoduje, i zadanie
staje si trudniejsze, a odpowiedzialno wiksza.

4. Terminologia

..

4 1 Jak ju wspomniano, adwersarze teorii podziau wadzy


i nie tylko oni maj zwyczaj podkrela nie bez racji, i termin
rozdzia wadzy naley do najbardziej niejasnych poj w konstytucjonalistycznym sowniku, a jako taki uywany jest w rozmaitych znacze
niach. W rzeczy samej okrelenie to moe by przernie interpretowa
ne i rozpatrywane w wielu paszczyznach badawczych, aspektach, prze

jawach czy przekrojach. Ju w najdawniejszych pogldach uwzgldnia


no wielo organw pastwowych i pewien podzia kompetencji midzy
nimi. Podzia ten jako zjawisko wysoce skomplikowane przeprowadzany
by na podstawie rnych kryteriw i przy zastosowaniu rozlicznych me
tod poznawczych. Sigajc po kryterium dyscypliny naukowej, mona
analizowa zajmujce nas zjawisko na paszczynie prawnej i socjopolitycznej (politologicznej). Pierwsza dotyczy problematyki rozdziau
funkcji pomidzy odpowiednie organy pastwowe wzgldnie ich grupy,
oraz wzajemnych stosunkw midzy tymi organami. Druga za koncen
truje uwag badacza na kwestii stopnia wpywu spoecznych podmiotw
wadzy na proces decyzyjny w aparacie pastwowym. W gr wchodz
tu zarwno podmioty zorganizowane (partie polityczne, grupy interesu,
zwizki zawodowe, zwizki wyznaniowe i inne organizacje spoeczne),
jak i niezorganizowane (klasy, warstwy i grupy spoeczne). Innymi so
wy, rozdzia wadzy pastwowej mona rozwaa w poniszych pasz
czyznach:
A. Paszczyzna funkcjonalno-organizacyjna tzn. funkcjonalne w y
odrbnienie poszczeglnych sfer dziaania aparatu pastwowego
oraz dokonanie odpowiadajcego im podziau organizacyjnego te
go aparatu na poszczeglne organy.
B. Paszczyzna socjo-polityczna tzn. brak stanu spoecznej i po
litycznej tosamoci podmiotw wadzy z aparatem pastwowym,
wzgldnie identyfikowanie si okrelonych klas i warsitw spoe
cznych z poszczeglnymi organami.
Klasyfikacja ta ma charakter wiodcy, a zatem wszelkie pozostae
typologie bd uzupeniajcej natury. I tak, w obrbie paszczyzny pra
wnej podzia wadzy mona rozpatrywa w nastpujcych aspektach:
A. I. Aspekt formalny tzn. podzia wadzy pastwowej w wie
tle przepisw obowizujcego prawa.
II. Aspekt materialny tzn. faktycznie istniejcy podzia wa
dzy.
B. I. Aspekt przedmiotowy - tzn. funkcjonalne wyodrbnienie
poszczeglnych sfer dziaania aparatu pastwowego.
II. Aspekt podmiotowy tzn. podzia organizacyjny aparatu
pastwowego na poszczeglne organy odpowiednio do uprze
dnio dokonanego funkcjonalnego podziau wadzy.
C. I. Aspekt poziomy (horyzontalny) tzn. podzia kompetencji
pomidzy odpowiednie organy pastwowe tego samego szcze
bla.
II. Aspekt pionowy (wertykalny) tzn. podzia kompetencji po
midzy organy szczebla -centralnego (w tym federalnego) i te
renowego (w tym czonw federacji).

Warto uwypukli, i wikszo autorw wymienia przewanie dwa


przeciwstawne aspekty rozdziau wadzy najbardziej ich interesujce
posugujc si ponadto rnymi ich okreleniami. Trudno ponadto
uwiadczy racjonaln klasyfikacj wyej wymienionych aspektw56.
W niniejszej monografii interesowa nas bdzie gwnie prawny aspekt
powyszej reguy ustrojowej, mniej za socjo-polityczny, natomiast
w sferze tego pierwszego aspekty: formalny, przedmiotowy, podmio
towy i horyzontalny.

4.2.
Kwesti wymagajc rozstrzygnicia jest take prob
poprawnoci nazewnictwa. W nauce polskiej okreleniu podzia wa
dzy towarzyszy termin podzia wadz , ktry czsto bywa z nim uto
samiany. W nauce francuskiej wystpuje pojcie separacja wadz (se
paration des pouvoirs), a w nauce niemieckiej funkcjonuj rwnolegle
nazwy podzia wadz (Gewaltenteilung) i separacja wadz (Gewaltentrennung)57. Natomiast w nauce anglosaskiej uywa si najczciej
terminu seperacja wadz (separation of powers), ale obok niego poja
wiaj si te takie okrelenia, jak rozdzia (division), podzia (par
tition), dystrybucja (distribution), dystynkcja (distinction), dyferencjacja (differentiation) i izolacja (isolation) wadz, a nawet wadze
odseparowane i oddzielone (separated and divided powers)58. Z wyjt
kiem czterech pierwszych pozostae nazwy nie s najszczliwsze; np.
ostatnia stanowi wyran niekonsekwencj, W moim przekonaniu mi
dzy terminami podzia wadzy i podzia wadz zachodzi istotna r
nica. Podzia (rozdzia) wadzy pastwowej interpretuj jako funkcjonal
ne (przedmiotowe) wyodrbnienie poszczeglnych sfer dziaania aparatu
pastwowego. Idzie tu wic najpierw o rzeczowe (kompetencyjne) roz
dzielenie obszarw dziaania poszczeglnych organw rozumiane jako po
dzia funkcji. Co si za tyczy podziau wadz, to oznacza on organizacyj
ne (podmiotowe) wyodrbnienie poszczeglnych organw pastwowych
58 T ak np. W . Steffani w yrn ia nastpujce aspekty podziau w ad zy : p r a w n cpastw ow y (horyzontalny), czasowy, federacyjn y (w erty k aln y ), decyzyjny i spo
eczny vide: G e w a lte n te ilu n g im d e m o k ra tis c h -p lu ra lis tis c h e n R e ch ts ta a t. W :
Zur

H e u tig e n

1969, s. 329;
P o w e r. A

P r o b le m a tik
A.

Maass:

d er

G e w a lte n te ilu n g .

D iv is io n

Red.

o f P o w e rs : A n

T h e o r y o f L o c a l G o v e rn m e n t. Ed.

A.

H.

Rausch.

A r e a l A n a ly sis. W :

Maass:

D arm stadt
A re a and

Glencoe 1959, s. 9 25.

57 S to tylko najczciej u y w an e okrelenia, jak o e w konstytucjonalizm ie


francuskim napotykam y jeszcze w tym kontekcie na takie terminy, jak d iv i
s io n , d is tin c tio n , d is tr ib u tio n , r e p a r tit io n i s p e c ia lis a tio n , a w konstytu
cjonalizm ie niem ieckim
ru n g .
58 V id e
b u tio n

of

G.

V e rte ilu n g , S c h e id u n g , U n te rs c h e id u n g i S o n d e -

Marshall:

P o w e rs .

W:

C o n s titu tio n a l..., s. 97 100;

In te r n a tio n a l

E n c y c lo p e d ia

of

th e

J. P.

Roche:

S o c ia l

D is t r i

S cie n ces .

New

Y o rk L ondon 1968, V ol. 3 4, s. 300 i n . ; D. W a l d o : T h e A d m in is tr a tiv e S ta


te. A S tu d y o f th e P o lit ic a l T h e o r y o f A m e r ic a n P u b lic A d m in is tra tio n . N e w Y o rk
1948, s. 107;

A.

Maass:

D iv is io n ..., s. 9 i a ;

L. H.

Tribe:

A m e ric a n ..., s. 15.

odpowiednio do uprzednio dokonanego rozdziau wadzy. Z logicznego


punktu widzenia podzia wadzy (tj. w aspekcie funkcjonalno-przedmiotowym) musi mie charakter pierwotny, a podzia wadz (tj. w aspek
cie organizacyjno-podmiotowym) winien by wtrnej natury.
Natomiast zupenie mylce jest zamienne operowanie okreleniami
podzia wadz i separacja wadz , poniewa separacja w przeciwie
stwie do podziau nie zachowuje powiza midzy organami59, a wobec
braku ta!kich powiza skuteczne sprawowanie wadzy pastwowej jest
niemoliwe. Dlatego uywanie terminu separacja w kontekcie wadzy
pastwowej uwaam za bezprzedmiotowe, pomijajc ju fakt, e jeszcze
nigdy w adnym pastwie nie przeprowadzono autentycznej separacji
organw. Warto przy tej okazji nadmieni, i Monteskiusz a wsp
czenie m.in. Halns Kelsen opowiedzieli si niedwuznacznie za rozdzia
em wadz (distribution des pouvoirs), a nie ich separacj (separation),
wyposaajc w zwizku z tym sw koncepcj podziau w system hamul
cw zmuszajcy poszczeglne organy pastwowe do wsppracy60. Sy
stem ten wyklucza a limine jakkolwiek separacj organw. Std spo
tykane czasami w literaturze opinie, e separacja wadz to czysta
bd te cisa forma podziau wadzy61, s wprawdzie logiczne, ale
praktycznie niewykonalne. Praktyka za stanowi najlepsze kryterium
oceny teorii.
59 D latego

te nie podzielam

pogldu

A . N.

W rblew skiego

(D w ie

in

te r p r e ta c je M o n te s k iu sz a . Pastw o i P r a w o 1977, nr 12, s. 59, 60), i w ystpuje


do

istotna

rnica

pom idzy

podziaem

w a d z

a rozdzieleniem

w adz.

Podzia

w ad z jest m etod b u d o w y i fu n kcjo n o w an ia w ad z y publicznej, przew id u jc do


szerokie w zajem n e pow izania m idzy jej ogn iw am i w

norm alnym procesie urze

czywistniania poszczeglnych fu n k cji form alnych. R ozdzia w a d z jest w p raw d zie


podobn metod, jedn ak tylko dopuszczajc w pew nych sytuacjach okrelone
dziaania interw encyjne; b ra k

tu przesanek

do staej w sppracy. Std te przy

rozdzieleniu w ad z w y stp uje z reguy w iksza niezaleno i samodzielno dzia


a . N ie mona oczywicie negow a stopnia zrnicow ania p ow iza zachodz
cych pom idzy poszczeglnym i organam i w rnych systemach rzdw , tym nie
m niej dystynkcja poczyniona przez autora jest nie do utrzym ania. Pojcia po
dzia i rozdzia to z semantycznego punktu w idzenia synonimy (vide W . D oo s z e w s k i :
1111) uy w an e
nem

S o w n ik

j z y k a

jedynie w

p o ls k ie g o . W a rs z a w a 1964, t. 6, s. 764 i t. 7, s.
odm iennych kontekstach, a to, co au to r okrela m ia

rozdziau w a d z , jest w

istocie rwnoznaczne z ich separacj. N ie sposb

w ic uzna za trafne identyfik ow ania przez


d ziau w adz w n a u ce p ra w a
35, 36, 45) w

A.

kontekcie w ad z y p a stw o w ej

P u 11 o

(O je d n o ro z u m ie n ie p o

Pastw o i P r a w o 1983, nr 6, s.

k o n s ty tu c y jn e g o .

poj rozdzia i separacja, po

dobnie ja k przekonania, i term in podzia w a d z y jest bdny.


60 V id e . L . de M o n t e s q u i e u :
O d u c h u p ra w . . 1 W a rs z a w a
245;

U.

Lange:

T e ilu n g

und

Staat 1980, N r. 2, s. 221, 229;


H.

Kelsen:

W.

T re n n u n g

61 U . L a n g e :

G e w a lte n

Zamkowski:

G e n era l..., s. 272, 273;

ga d n ien ie..., s. 87.

der

Z.

1957, s.

b e i M o n te s q u ie u .

D er

M o n tesk iu szow sk a ..., s. 25 27;

Rykowski,

W.

Sokolewicz:

'
T e ilu n g ..., s. 213, 214 i cytow ana tam literatura.

Za

Powracajc do kontrowersji wynikej na tle poprawnoci nomen


klatury, ktra z nazw jest waciwsza podzia wadzy czy podzia
wadz jestem zdania, i pierwsza z nich. Ocena ta podyktowana
jest rwnie i t przyczyn, e wyraz wadza w drugim z terminw
uywany jest niewaciwie na oznaczenie organu lub grupy organw
pastwowych, skutkiem czego okrelenie podzia wadz jest obecnie
po prostu przestarzae. Dlatego te posugujc si pojciem podzia
(albo rozdzia) wadzy bd czyni to w jego szerszym rozumieniu,
chyba e w konkretnym wypadku umieszczone zostanie zastrzeenie,
i mam tu na wzgldzie jedynie aspekt podmiotowy. Mona by si co
prawda odwoa do okrelenia podzia wadzy i wadz , ale nie nale
y ono do zbyt porcznych. Niektrzy teoretycy sugeruj zrezygnowanie
z nazwy podzia wadzy i zastpienie go pojciem podzia funkcji ,
dosy czsto kursujcym w obiegu terminologicznym. Cz jego adhe
rentw motywuje swe stanowisko zachodzc rzekomo sprzecznoci
midzy regu rozdziau wadzy a zasad suwerennoci, cz za pogl
du tego nie podzielajc (m.in. H. Kelsen i G. Jellinek), wysuwa tez,
i wynika to z charakteru wadzy pastwowej bdcej ex defirtitione
jednolit i niepodzieln. Tak np. G. Jellinek pisze: Kady organ pa
stwowy w ramach swych kompetencji reprezentuje wadz pastwa.
M oliwy jest wic rozdzia kompetencji, nie za rozdzia wadzy. W wie
loci swych organw wadza pastwowa jest jedna i jedyna 62.
Powyszy dylemat jest wyjtkowo zoony, a jego pene rozstrzy
gnicie wymagaoby odrbnej rozprawy. Zatem ustosunkowujc si do
w telegraficznym skrcie naley wskaza, i prbuje si go rozwizywa
na rne sposoby. Najczciej oddziela si wadz ustawodawcz od
ustrojodawczej, czyli ustawodawc zwykego od konstytucyjnego, dajc
temu drugiemu prawo peniejszego wyraania suwerennoci narodu
i stawiajc go tym samym poza podziaem wadzy. Jednoczenie gwa
rantem nadrzdnoci konstytucji, a w tym reguy rozdziau, czyni si
trybuna konstytucyjny. Z kolei inni badacze przywizuj jednakow wa
g do socjologicznej i prawnej paszczyzny problemu uwaajc, e sko
ro nosicielem suwerennoci jest nard, a jej wykonywanie naley do
konstytucyjnych organw przedstawicielskich, to podstaw podziau wa
dzy w obrbie aparatu pastwowego winien by jej rozdzia w onie

H.

62 G. J e l l i n e k :
O g ln a n a u k a o p a stw ie. W a rs z a w a 1921, s. 360 362;
Kelsen:
G e n era l..., s. 255; K . L o e w e n s t e i n :
V e rfa s su n g s le h re..., s. 32,

33; W . Z a m o w s i: M on te s k iu szo w sk a ..., s. 25, 26; Z. R o w s i,


Sokolewicz:
K o n s ty tu c y jn e ..., s. 41. W ychodzc z tego sam ego zaoenia
Lang

W.
W.

(vide: M o n te s k iu s z i je g o d zieo. W ro c a w 1956, s. 235) doszed do r w n ie

kontrow ersyjnego

w niosku,

m ona

m w i

jedynie

podziale w a d z

(czyli

o ich rozdzieleniu), natom iast nie o podziale w a d z y , gdy okrelenie to zak a


da podzia w ad z y suw erennej.

samego narodu63. Uwzgldnijmy przy tym, i pewne uatwienie stanowi


tu kwestionowanie zgodnoci reguy podziau tylko z wewntrznym
aspektem zasady suwerennoci (tj. zwierzchnictwem), nie za zewntrz
nym (tj. niezalenoci).
W moim przekonaniu sprzeczno midzy tymi dwiema zasadami
jest pozorna. Wadza suwerenna i wadza pastwowa nie s bowiem po
jciami tosamymi. Suwerenno to nie caa wadza w pastwie, lecz
jedynie wadza najwysza, nieograniczona i nieustajca. Wadza suwe
renna przysuguje tylko i wycznie narodowi, natomiast wadza pa
stwowa zostaje powierzona przez nard organom pastwowym. Organy
te jedynie urzeczywistniaj atrybuty suwerennoci w toku okrelonej
kadencji, po zakoczeniu ktrej mog przesta by depozytariuszami
suwerennych praw narodu. Organy pastwowe naley jednak zwiza
konstytucj ustanawian i zmienian przez nard w drodze referendum.
Podzia wadzy, czyli organizacyjne wyodrbnienie organw i rozdzie
lenie pomidzy nie kompetencji, jest nieodzowny do efektywnego spra
wowania caej wadzy pastwowej. Przytoczone wyej sowa G. Jellinka brzmi wiprawdzie dobitnie, ale nie przekonuj, gdy autoir ma w is
tocie rzeczy na myli nie wadz pastwow, lecz wadz suwerenn.
W racjonalnie zorganizowanym pastwie wadz naley traktowa dia
lektycznie jako zarazem podzielon i zjednoczon, sprawowan przez
aparat pastwowy zbudowany na podstawie reguy rwnoci wszystkich
organw naczelnych lub te supremacji ktrego z nich, a realizuj
cych interesy narodu suwerena. Dlatego nie widz ani teoretycznej,
ani tym bardziej praktycznej antynomii midzy zasad suwerennoci
a rozdziau wadzy pastwowej.
Termin funkcja pastwa rozumiany najoglniej jako gwny
kierunek dziaania organizacji pastwowej jest niewtpliwie znacz
nie bardziej klarowny od pojcia wadza pastwowa . Niemniej jednak
tak jak natrafiamy na rne definicje pierwszego z okrele, tak tez
spotykamy si z najprzerniejszymi klasyfikacjami wspomnianych fun
kcji. B y nie by goosownym kilka przykadw. G.A. Almond
i J.S. Coleman wymieniaj cztery funkcje wejciowe (input), tj. po
lityczn socjalizacj i rekrutacj, artykulacj interesw, agregacj in
teresw oraz polityczne komunikowanie si; jak rwnie trzy funkcje
wyjciowe (output), tj. tworzenie regu, ich stosowanie oraz adiudykacj64. Interesujc typologi prezentuje K. Loewenstein, wyodrbnia
jc ustalanie polityki, realizacj polityki i kontrol polityki65. M. So
I.

63 V id e Z. R y k o w s k i ,
W. S o k o l e w i c z :
Za ga d n ien ie ..., s. 79, 80, 85;
B i b 6: P od zia ..., s. 1239; M . S o b o l e w s k i : Za sad y d e m o k ra c ji bu r u a z y j-

n e j i ic h za stosow a nie. W a rs z a w a 1969, s. 18 i n.


84

The

P o lit ic s

of

th e

D e v e lo p in g

A re a s .

Eds.

l e m a n : Princeton I960, s. 17.


65 K . L o e w e n s t e i n : V e rfa s su n g s le h re..., s. 40.

G .A .

Almond,

J .S .

Co

bolewski proponuje dwupoziomow systematyk funkcji: ochrana pa


nowania klasowego i oglnospoeczna; wewntrzna i zewntrzna66.
W dawniejszej literaturze W.F. Willoughby uzasadnia wyszczeglnienie
piciu funkcji pastwowych: wykonawczej, prawodawczej, sdowniczej,
administracyjnej i wyborczej67. Trudno wszake sobie wyobrazi ktry
kolwiek z powyszych zestaww funkcji ujty w ramy zasady rozdzia
u wadzy. Pod wzgldem praktycznym niejednokrotnie zachodz one na
siebie w znacznie wikszej mierze ni tradycyjne prawodawstwo, w y
konawstwo i sdzenie, ktremu to podziaowi wci jeszcze hoduje kon
stytucjonalizm. Co si za tyczy dwch pierwszych typizacji, to z praw
nym aspektem ujmowania zada organizacji pastwowej kojarz si
one w niewielkim stopniu. cile rzecz biorc, podzia funkcji pastwa
stanowi jedynie przedmiotowy aspekt rozdziau wadzy, a prze,ie kom
ponentami kadej rozwinitej koncepcji zasady rozdziau pozostaj jesz
cze aspekt podmiotowy i spoeczno-polityczny oraz na dobr spraw
system hamulcw. W konkluzji wypadnie orzec, i operowanie termi
nem podzia funkcji w kontekcie wadzy pastwowej nie jest b
dem, ale bdem jest rozciganie go na ca tematyk podziau wadzy.
W zwizku z tym nie posuguj si tym pojciem nie tylko dlatego,
i nie jest ono w stanie dobrze odgrywa roli hasa wywoawczego dla
rozpatrywanej tu problematyki, lecz dla wakich pobudek merytorycz
nych. Identycznie przedstawia si kwestia przydatnoci okrelenia po
dzia pracy midzy organami pastwowymi 68, do ktrego niektrzy
autorzy usiuj sprowadzi sedno reguy podziau wadzy.

4.3.
Kolejnym zagadnieniem natury terminologicznej wym
gajcym ustosunkowania si na wstpie jest problem zdefiniowania
trzech tradycyjnych funkcji pastwowych prawodawczej, wykonaw
czej i, sdowniczej. Skoro mamy bowiem bada zamierzony przez O j
cw Konstytucji podzia wadzy pomidzy Kongres, Prezydenta i Sd
Najwyszy, to chcc ustali, czy posiadane przez te organy kompetencje
faktycznie nale do przydzielonych .im funkcji, trzeba wpierw zgbi
istot tych ostatnich. Sformuowanie stosownych definicji, choby naj
bardziej oglnych, nie jest jednak atwe, gdy nazwy: legislacja ,
egzekucja i jurysdykcja s wyjtkowo trudno definiowalne, a zwa
6SM.

Sobolewski:

O fu n k c ja c h pastw a, Zeszyty N a u k o w e U n iw ersy te

tu Jagielloskiego. (P ra c e z N a u k P o lity c z n y c h ) 1971, n r 1, s. 13.


67 V id e D. W a l d o : T h e A d m in is tra tiv e ..., s. lill; H. K e l s e n :
s. 255, 256; Sir
s. 280;

W . I.

M . J. C. . V i l e :

ra tion ..., s. 353, 354;

Jennings:

Th e Law

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 277 279;


G. J e l l i n e k :

G e n era l...,

and th e C o n s titu tio n . L on don 1960,

O glna ..., s. 458;

R. .
J. A.

Moulton:
F a i r l ie:

Sepa

The Se

p a ra tion ..., s. 419 423, 429 431.


68 Zblione
d er L e h r e
lenie

von

stanowisko
d er

z a jm u je

T.

Tsatsos

G e w a lte n te ilu n g . H eid elberg

to moe suy

co n ajw y ej

(Z u r

G e s ch ich te

und

K r itik

1968, s. 94, 95) piszc, e okre

za uzupenienie n azw y

podzia w a d z y .

szcza ta druga. Istniejce midzy nimi granice nie dadz si precyzyj


nie okreli, a poza tym jest wtpliwe, by kada z tych funkcji miaa
jednakow, niezmienn tre niezalenie od epoki i pastwa. Wystpu
jca dzi wielofunkcyjno organw pastwowych moe w przyszoci
osign takie stadium, w ktrym , jakakolwiek prba dokonania senso
wnej klasyfikacji funkcji okae si nierealna. Ten wanie powd dyk
tuje niektrym autorom wyrnianie tzw. midzyfunkcji (Zwischenfunktionen), jak np. funkcja quasi-sdowniza itp.69 Istnieje te wiele
definicji funkcji pastwowych70, czsto ze sob sprzecznych. Zwaywszy
zatem, e materia ta jest wysoce skomplikowana i e wymagaaby ob
szernej i pogbionej analizy na ktr nie pozwala objto niniejszego
studium, zamiast starannie wywaonych okrele poszczeglnych funkcji
proponuj przyjcie formu roboczych. I tak, legislacja to dziaalno
pastwa polegajca na stanowieniu oglnych i abstrakcyjnych norm
prawnych. Administracja to dziaalno o charakterze wykonawczo-za
rzdzajcym, oparta na aktach ustawowych, a sprowadzajca si do orga
nizowania ycia kraju oraz zabezpieczenia praw i wolnoci obywatel
skich. Wymiar sprawiedliwoci to dziaalno sdw majca na celu
rozstrzyganie konfliktw ze stosunkw prawnych i interpretacj prawa.
Jednoczenie warto zwrci uwag na zapocztkowane przez F.
Schmitthennera i ugruntowane przez nauk niemieck rozrnienie po
midzy formalnymi a materialnymi funkcjami pastwa. Funkcje mate
rialne (obiektywne) to gwne kierunki dziaalnoci organizacji pastwo
wej, czyli prawodawstwo, administrowanie i wymiar sprawiedliwoci,
rozumiane zgodnie z powyszymi formuami. Natomiast funkcje formal
ne (subiektywne) to caoksztat prawnych form dziaania poszczeglnych
organw pastwowych realizujcych funkcje materialne71. Inaczej m
wic, funkcje materialne s takimi ze swej istoty, formalne iza zale
od sposobu podziau kompetencji midzy poszczeglne organy. Exempli
gratia, administrowanie w ujciu materialnym to dziaalno par excel~
lence wykonawczo-zarzdzajcej natury. W ujciu formalnym :z kolei
69 M . J. C.

Vile:

C on s titu tion a lis m ....,

tion ..., s. 199, 382 i n.; Sip


shall:

W . I.

C o n s titu tio n a l..., s. 124;

s.

Jennings:
W.

318;

R. .

Moulton:

T h e La w ..., s. 293, 303;

Zamkowski:

Jedno..., s. 52;

S e p a ra
G.

W.

Mar
Kagi:

Z u r E n tsteh u n g..., s. 240.


70 V id e
255 258;
s. 199 i n. ;

m.in.

W.

G.

Kagi:

J el l inek:
Zur

R. C. M o u l t o n :

71 V id e na ten temat

O glna ..., s. 469;

E n tsteh u n g...,
W.

s. 159 161;

H.
F.

Kelsen:

G e n era l..., s.

Green:

S ep a ra tion ...,

S ep a ra tion ..., s. 385, 386.


Kagi:

Z u r E n tsteh u n g..., s. 117 119, 158 163;

G.

Jell inek:
O g ln a ..., ' s. 463 481; S ir
W . I. J e n n i n g s :
T h e La w ..., s. 25,
282; M . J. C. V i l e :
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 285; R. C. M o u l t o n :
S ep a ra tion ...,
s. 404;

A.

Pullo:

O jedn o..., s. 31;

H.

Petzold:

D ie G e w a lte n te ilu n g in d er

e u r o p a is c h in G q m e in s ch a fte n . Gottingen 1966, s. 27, 28. A utorzy pracy pod red.


A . M aassa posu gu j si okreleniem podzia p rocesw (p raw n y ch ) vide A.
M a a s s: D iv is io n ..., s. 10 15.

oznacza nie tylko zarzdzanie, lecz take wydawanie aktw prawnych


konkretyzujcych ustawy, a w wielu krajach rwnie orzekanie w spra
wach o wykroczenia. Dystynkcja ta bdzie nam pomocna w ledzeniu
delimitacji kompetencji Kongresu, Prezydenta i Sdu Najwyszego. Oka
e si bowiem, e pod tym wzgldem forma nie zawsze bdzie cile
przylega do odpowiadajcej jej materii.

4.4.

Problemy terminologiczne nie kocz si niestety


ju omwionych kwestiach. W cigu dziejw sens okrele prawo
dawczy , wykonawczy i sdowniczy ulega gruntownym zmianom,
a przy tym nie bez znaczenia pozostaj powane trudnoci, jakie czsto
napotykamy, chcc ustali czas powstania danej teorii polityczno-praw
nej. Wiele z nich, a w tym teoria podziau wadzy, stanowi w ytwr du
giej ewolucji. Na podstawie rozdziau II mona si przekona, i zaj
mujca nas teoria narodzia si w X V II w. na kanwie antycznej teorii
ustroju mieszanego (mixed government). Ta ostatnia ulega modyfika
cji na przeomie X V II i X V III w., przybierajc miano teorii ustroju
rwnowagi ( balanced government). W staroytnej myli politycznej po
jawia si take doktryna hamulcw (checks and balance), ktra srtaje
si pniej czci skadow wszystkich trzech powyszych teorii. Wrd
kompetentnych badaczy nie ma zgody co do ich gwnych elementw,
jak rwnie ich wzajemnego stosunku. Std te pragnc snu choby
tylko skrtowe rozwaania nad rodowodem teorii podziau wadzy, mu
simy najpierw sprecyzowa kryteria wyrniajce te teorie, co najatwiej
uczyni formuujc stosowne definicje. Najatwiej, to jeszcze nie zna
czy, e atwo. Teorie te byy rozwijane i omawiane w pismach po
szczeglnych mylicieli i komentatorw na rnych szczeblach abstrak
cji, a co si tyczy teorii rozdziau, to mona wyrni co najmniej
kilkanacie doktryn wchodzcych w jej skad. Dla przykadu, W. B.
Gwyn jedynie na tle myli politycznej rewolucji angielskiej wyodrbni
pi wariantw teorii podziau wadzy, w zalenoci od celw stawia
nych jej do spenienia (vide p. II. 2.2). Dla pitrzcych si komplikacji
symptomatyczna jest m.in. wieloznaczno pojcia wadza , z najzu
peniej oczywistych powodw najczciej spotykanego w literaturze
p o d m io tu . W zalenoci od kontekstu moe ono oznacza tak kompleks
stosomkw prawnych opartych na nadrzdnoci i podporzdkowaniu, jak
organ pastwowy, ich zesp czy funkcj pastwow. Podobne kopoty
powstaj w zwizku z angielskim terminem government , posiadaj
cym kilkanacie znacze72, a najczciej tumaczonym przeze mnie jako
aparat pastwowy. Nie ma wic innego wyjcia, jak tylko oprze si
na definicjach zasad odpowiadajcych wyej wymienionym .teoriom, na
72
age.
481.

V id e W e b s te rs T h ir d N e w In te r n a tio n a l D ic tio n a r y o f th e E n g lis h L a n g u

Springfield,

M ass.

1981, s. 982, 983;

.H.

Wilson:

The

S ep a ra tion ...,

s.

wet gdyby miay one przybra charakter arbitralny. Niemniej jednak,


jeli definicje te maj sta si punktem oparcia dla dalszych rozwaa,
a nie jedynie punktem zaczepienia, to nie mog by z jednej strony
tak wskie, by obejmoway wycznie jedn z doktryn nalecych do
okrelonej teorii, a z drugiej tak szerokie, by teorie te zachodziy na
siebie.
W odniesieniu do teorii rozdziau wadzy mona zaakceptowa jako
robocze okrelenie M. J. C. V ilea, ktre naleycie oddaje jej podstawo
w y sens. Precyzuje on czyst teori podziau wadzy w nastpujcy
sposb: Dla ustanowienia i utrzymania wolnoci politycznej nieodzo
wny jest rozdzia aparatu pastwowego na trzy czony lub dziay
legislatyw, egzekutyw i judykatyw. Kademu z tych dziaw przy
dziela si odpowiedni funkcj ustrojow prawodawcz, wykonaw
cz lub sdownicz. Kady dzia aparatu pastwowego musi si ograni
cza do wykonywania swej wasnej funkcji i nie moe by upowanio
ny do wkraczania w funkcje pozostaych czonw. Nastpnie, osoby
tworzce te trzy agendy rzdowe musz by od siebie wyranie od
dzielone i adna jednostka nie moe mie moliwoci zostania czonkiem
wicej ni jednego z dziaw. Tym sposobem kady z dziaw bdzie
hartiulcem dla pozostaych i adna pojedyncza grupa osb nie bdzie
zdolna kontrolowa machiny pastwowej 73. Aprobujc t metod mo
na si pokusi o sformuowanie czystych definicji pozostaych teorii.
I tak, utrj mieszany oznacza poczenie trzech form rzdu monar
chii, arystokracji i demokracji gdzie celem zachowania spoeczno-politycznej rwnowagi wadza pastwowa zostaje podzielona pomidzy
monarch, szlacht i lud, a poszczeglne organy pastwowe wzajemnie
uczestnicz w wykonywaniu swych funkcji. Doktryna hamulcw polega
na czciowym rozdzieleniu funkcji w obrbie podzielonej wadzy, umo
liwiajcym kademu organowi pastwowemu bezporednie sprawowa
nie czciowej kontroli nad pozostaymi za pomoc odpowiednich in
strumentw prawnych, a wynikajce std hamowanie si organw im
plikuje ich relatywn rwnowag. Ustrj rwnowagi to kombinacja
teorii rozdziau wadzy i ustroju mieszanego sprowadzajca si do po
czenia trzech form rzdu monarchii, arystokracji i demokracji -
gdzie celem zachowania spoeczno-politycznej rwnowagi wadza pa
stwowa (szczeglnie funkcja prawodawcza) zostaje podzielona pomidzy
monarch, szlacht i lud, przy jednoczesnym czciowym urzeczywist
nieniu rozdziau wadzy i wprowadzeniu systemu hamulcw.
Przyjcie powyszych definicji znacznie uatwi ledzenie genezy
teorii podziau wadzy, jakkolwiek nie oznacza jeszcze uwolnienia si
od wszystkich zwizanych z tym trudnoci. Ju prima jacie mona za
obserwowa, e midzy omawianymi tu reguami ustrojowymi wystpu
73 M . J. C. V i l e :

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 13.

je wiele punktw stycznych zarwno pod wzgldem logicznym, jak i hi


storycznym. aden mechanizm pastwowy nie moe naleycie funkcjo
nowa tylko na bazie czystego rozdziau wadzy musi zosta uzupe
niony o system hamulcw. Wszystkie trzy teorie posiadaj wsplny
punkt wyjcia, jakim jest denie do osignicia wolnoci jednostki
w praworzdnym pastwie, jakkolwiek akcentowane z rn si. N ie
ktrzy myliciele sformuowali swe pogldy w taki sposb, e bardzo
trudno oceni, czy zawieraj one t czy inn z .zajmujcych na teorii.
Z drugiej strony, nie mona nie dostrzega dzielcych je rnic74. N aj
waniejsza z nich sprowadza si do tego, i teoria podziau wadzy kon
centruje si na rozdziale funkcji pastwowych,, podczas gdy teorie
ustroju mieszanego i rwnowagi zostay skonstruowane na bazie roz
dziau wadzy pastwowej midzy klasy (stany) spoeczne. Pierwsza
z nich ma zatem , wydwik gwnie funkcjonalno-organizacyjny, za
dwie pozostae spoeczno-polityczny (klasowy).
Wedug zgodnej oceny znawcw zagadnienia prardem teorii po
dziau wadzy, ustroju rwnowagi i hamulcw bya teoria ustroju mie
szanego75. Konsitatacja ta zamyka jednak obszar porozumienia midzy
badaczami, otwierajc rwnoczenie szeroko wrota kontrowersji co do
innych kwestii. Natrafiamy wic nie tylko na zrnicowane prby bli
szego okrelenia wymienionych uprzednio teorii, ale i na przerne ich
nazwy. Mona stwierdzi bez przesady, i mamy tu do czynienia ze sta
nem prawdziwego chaosu pojciowego. Obok okrelenia ustrj mie
szany' w obiegu terminologicznym kursuj takie pojcia, jak konsty
tucja mieszana (Mischverjassung), monarchia mieszana (mixed mo
narchy), mieszana forma pastwa (gemishte Staatsform), pastwo
mieszane (status mixtus) i inne. Terminowi ustrj rwnowagi to
warzyszy okrelenie konstytucja rwnowagi (balanced constitution)
czy nawet ustrj ograniczony (limited, government). Z kolei nazwa
system hamulcw uywana jest powszechnie pod postaci system
hamulcw i rwnowagi (checks and balance), przy czym termin ten
pojawia si take nagminnie w liczbie mnogiej (checks and balances)76,
co jest o tyle nietrafne, e istot tego systemu jest osignicie stanu
globalnej rwnowagi midzy wszystkimi organami, nie za tylko rw
nowag czstkowych. Jedyn sensown nazw jest pojcie system ha
74 V id e

W . .

Gwyn:

T h e M e a n in g..., s. 26, 27.

75 M. J. C. V i l e :
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 34 37; . J. F r i e d r i c h :
Sepa
ra tion ..., s. 663; i d e m :
C o n s titu tio n a l..., s. 174; R. C. M o u l t o n :
S ep a ra tion ...,
s.* 34, 105;

G. W .

Carey:

The

S e p a ra tio n

of

P o w ers .

W:

F o u n d in g

P r in c ip le s

o f A m e r ic a n G o v e r n m e n t. T w o H u n d re d Y e a rs o f D e m o c ra c y on T r ia l. Eds.

G. J.

i S. G. G r a h a m : Bloom ington L ondon 1977, s. 102.


76 K rytycznie, jakk olw iek w sposb nie pozbaw iony

kontrow ersji, odnosi si

do tego okrelenia

C o n s titu tio n .

1941, s. 150.

take

H. L.

McBain:

The

L iv in g

N ew

Y o rk

mulcw , poniewa wiadomo, e to wanie hamulce maj zapewni


upragnion rwnowag, gdy tymczasem termin system hamulcw
i rwnowagi sugeruje przeciwstawienie rwnowagi hamulcom.
Niejednolite jest. take stanowisko nauki co do stosunku systemu
hamulcw do reguy podziau wadzy. Jedni autorzy traktuj go jako
odrbn doktryn ustrojow, drudzy natomiast jako integraln cz
teorii podziau. Pogld pierwszy jest uzasadniony historycznie, a drugi
logiczni. Doktryna hamulcw zostaa po raz pierwszy sformuowana
przez Polibiusza na tle teorii ustroju mieszanego i bya konsekwent
nie rozwijana a do X V III stulecia. Odrbnym torem przebiega roz
wj teorii rozdziau wadzy zwrmy uwag, i zacytowana wczeniej
definicja M. J. C. V ilea dotyczy jedynie jej czystej postaci. Niemniej
z drugiej strony naley podkreli, e doktryna hamulcw posiada prze
de wszystkim znaczenie techniczne i nie ma racii bytu bez teorii po
dziau. W systemie politycznym zbudowanym na podstawie reguy je
dnoci wadzy nie ma bowiem mowy ani o rwnowadze organw, ani
te o ich hamowaniu si. Wszelkie veta ustawodawcze, pociganie egze
kutywy do odpowiedzialnoci konstytucyjnej, sdowa kontrola konsty
tucyjnoci ustaw s tu bezprzedmiotowe. W dodatku zasada podziau
wadzy nie wsparta systemem hamulcw prowadzi albo do paraliu
dziaalnoci aparatu pastwowego, albo do dominacji jednego organu.
Obie te reguy maj wic komplementarny charakter. Z w yej wym ie
nionych wzgldw jestem zatem zdecydowany preferowa logiczny punkt
widzenia tej kontrowersji, traktujc doktryn hamulcw jako istotny
element teorii rozdziau.
Powane komplikacje zarysowuj si rwnie przy usiowaniach
sprecyzowania znaczenia interesujcych nas poj oraz wskazania w y
stpujcych midzy nimi zalenoci. Gwoli egzemplifikacji, gdy K. von
Fritz identyfikuje system hamulcw z teori ustroju mieszanego, to
M. J. C. Vile skonny jest uzna go tylko za jej odmian. Dla R. C. Moultona z kolei teoria ustroju rwnowagi to jedynie refleks zarwno kla
sycznej teorii ustroju mieszanego, jak i podziau wadzy77. Jednoczenie
nie brak definicji systemu hamulcw przypominajcych blisze okrele
nia teorii rozdziau, jako e wielu autorw identyfikuje j albo ze wspo
mnianym systemem, albo z teori ustroju mieszanego. Przechodzc na
inn paszczyzn badawcz, gdy zdaniem jednych badaczy system ten
pojawi si ju w Okresie antyku, to wedug druigich naley przesun
77

R. C.

n a lism ..., s. 18;


A

Moulton:
.

von

Fpitz:

S e p a ra tio n ...,

s.

109, 110;

M . J. .

Vile:

C o n s titu tio

T h e T h e o r y o f M ix e d C o n s titu tio n in A n t iq u it y

C r it ic a l A n a ly s is o f P o ly b iu s P o lit ic a l Ideas. N e w Y o rk 1954, s. 78, 184, 186.

jego narodziny na wiek X V II78. Problemy sporne mona by wylicza


dalej. W kadym razie na kanwie zasygnalizowanych wyej niejasnoci
uzasadnionym bdzie przypuszczenie, e jeli geneza teorii podziau wa
dzy rysuje si tak niewyranie w opracowaniach jej komentatorw, to
mao prawdopodobne by prezentowaa si mniej mglicie na tle pism jej
prekursorw.
78
V id e
S. P a r g e l l i s :
C o n s titu tio n R e co n s id e re d . Ed. C.
37;

R. C.

B alance...,
T h e o ry ...,

Moulton:
s. 568;
s.

78;

C o n s titu tio n a lis m


w y m a g a j

jeszcze

T h e T h eo ry
Read.
New

o f B a la n ce d G o v e rn m e n t. W : T h e
Y o rk E vanston 1968 ('1938), s.

S e p a ra tio n ..., s. 121, 446, 447;

W . B.

Gwyn:

M. J. Cu

Vile:

A n c ie n t

and

stosowane w

The

M e a n in g ...,
Ithaca

niniejszym

3;
s.

C o n s titu tio n a lis m ...,

M o d e rn .

K.

s.

Loewenstein:

The

K.

The

34;

von
. H.

Fritz:

Mcllwain:

1947, s. 142. P e w n ego w y jan ien ia

studium

pojcia, takie ja k

koncep

c ja , doktryna , teoria, zasada. M w i c n ajogln iej, kade z pierw szych trzech


poj oznacza p odporzdk ow any okrelonej idei przew odniej, w ew n trzn ie usys
tem atyzowany i tw orzcy p ew n cao zesp p o g l d w dotyczcych danego za
gadnienia. Rnice m idzy nim i w naukach p raw n y ch sp ro w ad z aj si tylko do
stopnia obszernoci tych p o g ld w najszerszym jest teoria, wszym doktryna,
a najw szym koncepcja. D la ilustracji zdanie w
kam y

m.in.

doktryn

monteskiuSzowsk,

teorii podziau w adzy spoty

za w ieraj c

w ie le

koncepcji.

N atom iast

term in zasada to p ew ien wzorzec postpow ania o w y d w ik u p ar e x c e lle n c e


organizacyjnym , funkcjonalnym czy n aw et ideologicznym . W naukach praw nych
pojcie to czsto suy za synonim n azw y doktryna.

Rozdzia

GENEZA TEORII PODZIAU


W ADZY-ZARYS
PROBLEMATYKI

II

A lb o w iem

wiekuiste

dow iad

czenie uczy, i w szelki czowiek,


ktry posiada wadz, skonny jest
jej naduy
M O N T E S K IU S Z *

1. Teoria ustroju mieszanego Arystoteles


i Polibiusz

1.1.
Pocztkw teorii rozdziau wadzy mona doszukiwa
ju w staroytnoci. Gwn zasug,czasw antycznych dla jej rozwoju
stao si sformuowanie teorii ustroju mieszanego, za czym poszy mniej
1 bardziej udane prby wcielenia jej w ycie. Na tym drugim polu
palm pierwszestwa zdaje si dziery S o lo n , bdcy dla F. D. Worrnutha zapewne pierwszym ustnojodawc 1. Teoria ta zakadaa po
czenie trzech form rzdu monarchii, arystokracji i demokracji
gdzie celem zachowania spoeczno-politycznej rwnowagi wadza pa
stwowa winna zosta podzielona pomidzy monarch, szlacht i lud,
a poszczeglne organy pastwowe miay wzajemnie uczestniczy w w y
konywaniu swych funkcji. Jej elementy spotykamy po raz pierwszy
w platoskich Prawach2, tym niemniej rozwinita doktryna ustroju mie
szanego zostaa opracowana dopiero przez Arystotelesa. Wychodzc z za
oenia, i najlepszy ustrj to politea, czyli poczenie monarchii, oli
garchii i demokracji umieszcza on w nim trzy czci skadowe: ciao
obradujce (zgromadzenie ludowe), urzdy i sdy. Do pierwszego z nich
powinno nalee rozstrzyganie o wojnie, pokoju i sojuszach, orzekanie
kary mierci, wygnania i konfiskaty mienia, a take wybr urzdni
* C. L . de M o n t e s q u i e u :
1 F. D. W o r m u t h :
1949, s. 4, 20.
2 .

von

Fritz:

The

O duchu..., t. 1, s. 232.

O rig in s

of

M o d e rn

T h e T h e o ry ..., s. 77 81;

C o n s titu tio n a lis m .

M.

o r ie d er O rg a n is a tio n s ta a tlic h e r M a ch t. S tu d ie n
te ilu n g s le h re . M eisenheim am G ian 1975, s. 132.

Rostock:

zur

G e s ch ich te

N ew

Y o rk

D ie A n tik e T h e cler

G e w a lte n -

kw i sprawowanie nad nimi kontroli. Sdom ktrych autor Polityki


wyrnia a 8 rodzajw przydziela wykonywanie jurysdykcji karnei
i cywilnej, ale i przyjmowanie sprawozda urzdnikw. Natomiast nie
precyzuje funkcji urzdw, ograniczajc si do stwierdzenia, e wadza
ich ma charakter po czci polityczny, a po czci ekonomiczny. Przy
suguje im za prawo naradzania si nad pewnymi sprawami, rozstrzy
gania i wydawania rozporzdze, zwaszcza to ostatnie, bo prawo w y
dawania rozporzdze jest najistotniejsz cech wadzy urzdowej 3.
Na tej podstawie co bardziej zapaleni entuzjaci zasady rozdziau
wadzy ogosili Arystotelesa pierwszym z jej prorokw. Swoj drog,
trudno o wczeniejsz kandydatur. Padaj tu kategoryczne wypowiedzi
w rodzaju: Zasada podziau wadzy jako najwiksza osobliwo kon
stytucji amerykaskiej zostaa wymylona przez Arystotelesa, wykada
j Monteskiusz, a The Founding Fathers uznali j za rzecz najwaniej
sz ; czy np. Montesquieu zapoyczy swe idee z esejw Locke'a, a L o
cke przej je od Arystotelesa ; albo e zostaa ona ogoszona przez
Arystotelesa w staroytnych Atenach, przeksztacona przez Lockea
i upikszona [sic! R.M.M.] przez Monteskiusza [,..]4. Niektrzy ba
dacze snuj przy tym analogie, i podzia organw na ciao obradujce,
urzdy i sdy odpowiada podziaowi na legislatyw, egzekutyw i judykatyw. Prawda jest jednak inna5. Nie negujc odkrywczoci arystotelesowskich tez szczeglnie dokonania dystrybucji wadzy na podsta
wie kryterium podmiotowego naley wskaza, i uwana lektura
3Arystoteles:
4 P rzy k ad y

P o lity k a . W ro c a w 1953, s. 147 158.

podane

przez

R.

P a r k era:

The

s. 451. V id e

H is to rie ...,

te

W . O. D o u g l a s :
T h e A n a to m y o j L ib e r ty . T h e R ig h ts o f M a n W ith o u t F o rc e .
N e w Y o rk 1963, s. 53; T. T s a t s o s : Z u r G e s ch ich te ..., s. 13; R. C. M o u l t o n :
S e p a ra tio n ..., s. 205;

W . B.

Gwyn:

M e a n in g ..., s. 4, 5, 9;

The

M. P.

Sharp:

T h e C la ssica l A m e r ic a n D o c tr in e o f th e S e p a ra tio n o f P o w e rs . The U niversity


of Chicago L a w R e v ie w 1935, V o l. 2, N o. 2, s. 387;

A.

Barth:

G o v e rn m e n t by

In v e s tig a tio n . N e w Y o rk 1955, s. 3; W . B. M u n r o :


T h e G o v e r n m e n t o f th e
U n ite d States. N a tio n a l, S ta te , and L o c a l. N e w Y o rk 1946 (1919), s. 34, 57; E. S.
Corwin:

The

P re s id e n t.

O f f ic e

and

P o w e rs

1787 1957.

o f P r a c tic e and O p in io n . N e w Y o rk 1957, s. 8, 9;

Z.

H is to ry

Kdzia:

ce p cja p ra w czow iek a . W ro c a w W a rs z a w a K ra k w G dask


5 K rytycznie ustosunkow uj si
s i (M on tes k iu sz o w s k a ..., s. 33), K.
(vide przypis 3, s. X X X I),
n y m . W a rs z a w a
23;

R. C.

A n tik e ..., s. 282;


Zur
w ers

W.
K.

S e v e n te e n th

M . J. .

Zur

M.

C e n tu ry

R a d in :

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 22,


Vanderbilt:

L.

M.

The D oc

Rostock:
T.

D ie

Tsatsos:

T h e D o c t r in e o f th e S e p a ra tio n o f P o
U niversity

Fisher:

and P o lic y . N e w Y o rk L ondon 1972, s. 242;


Bloom ington L ondon 1974, s. 153.

A . T.

V e rfa s su n g s le h re..., s. 34;

C o n tro v e rs ie s .

R e v ie w 1938, V ol. 86, N o. 8, s. 860;

1980. s. 94.

(R z d w s y stem ie p a rla m e n ta r
V i 1 e:

E n tsteh u n g..., s. 14 16;

Loewenstein:

G e s ch ich te ..., s. 16 20;


in

Stembnowicz

S e p a ra tio n ..., s. 206 212;


Kagi:

A n a ly sis

do tego stanowiska m.in. W . Z a m k w G rzybow ski


w przedm ow ie do P o lit y k i

1982. s. 12). V id e te

Moulton:

trin e ..., s. 38, 39;

J.

and

B u r u a z y jn a k o n

P. K .

of

Pennsylvania

Law

P re s id e n t and C on gress. P o w e r
C o n k i n : S e lf -E v id e n t T ru th s .

Polityki nie wykazuje, by jej twrca rwnolegle z systematyzacj orga


nw pastwowych przeprowadzi jaki schematyczny rozdzia funkcji.
Zestaw kompetencji powierzonych przeze organom pastwowym, jak
rwnie ich charakterystyka (zwaszcza urzdw), nie odpowiada poza
tym aktualnej treci poj prawodawczy , wykonawczy i sdowni
czy . Obojtne mu te byo, czy dane osoby wykonuj stale te same
kompetencje, czy moe wci inne. Analogia jest wic bardzo odlega,
a rnice zasadnicza
Do rozwoju teorii ustroju mieszanego powanie przyczyni si w II
w. p.n.e. Poibiusz, jakkolwiek jego doktryna najwicej uwagi powi
caa systemowi hamulcw. Polibiuszowskie Dzieje stanowi wielk apologi wczesnego arystokratycznego ustroju republiki rzymskiej. Opisu
jc w nich w sposb wyidealizowany ustrj Rzymu i Sparty, doszed
on do wniosku, e rwnowag wewntrzn i wynikajc std stabilno
polityczn pastwa mona osign jedynie poprzez kombinacj elemen
tw monarchii, arystokracji i demokracji. rdem tego aequilibrium
jest antagonizm istniejcy midzy poszczeglnymi organami, wypywaj
cy z faktu reprezentowania przez nie interesw rnych stanw spoecz
nych. Instytucjonaln form tego antagonizmu pozostaje system hamul
cw. W republikaskim Rzymie konsulowie sprawuj wadz wykonaw
cz, Senat odgrywa rol najwyszego sdu oraz ciaa kontrolujcego
i zarzdzajcego finansami zarazem, a lud zajmuje si uchwalaniem
i uchylaniem praw, dysponujc jednoczenie prawem wypowiadania w oj
ny i zawierania pokoju. Wszystkie te organy mog si powciga i ha
mowa nawzajem. I tak, bez dekretu Senatu przyznajcego fundusze kon
sulowie nie mog utrzymywa legionw. Jeeli trybuni ludowi zao
veto, wwczas Senat nie tylko nie moe uchwala dekretw, ale i odby
wa posiedze. Lud za jest ograniczony uprawnieniami finansowymi
i sdowymi Senatu. Rezultatem jest rwnowaga i wsppraca wszystkich
organw, gdy porywczo jednej wadzy jest powcigana jej obaw
przed innymi [...] 6, Zdaniem C. J. Friedricha w pismach Polibiusza sy
stem hamulcw tkwi implicite wraz z regu podziau wadzy7. W moim
za przekonaniu w jego doktrynie znajdujemy system hamulcw wyra
6 P. H.
A m e r ic a n
Y o rk
M.

Odegard,
G o v e r n m e n t.

1961, s. 296, 297;

Rostock:

Vanderbilt:

R. K.

Carr,

T h e o ry ,
K.

von

. H.

P r a c tic e ,
Fritz:

D ie A n tik e ..., s. 319;


T h e D o c trin e ..., s. 39;

R.

and

Bernstein,

P. H.

C o n s titu tio n a l

Morrison:

F o u n d a tio n .

New

T h e T h e o ry ..., s. 105, 106, 184, 336, 345;


Parker:

W.

Kagi:

T h e H is to ric..., s. 452;

A . T.

Z u r E n tsteh u n g..., s. 17;

R. C.

M o u l t o n : S ep a ra tion ..., s. 212; A . P u o : O jed n o,.., s. 33, 34; L. M. L e v i n :


T h e P o lit ic a l D o c tr in e o f M o n te s q u ie u s E s p rit des L o is : Its C la ssica l B a c k
g ro u n d . N e w Y o rk 1936, s. 1.
7 C.J. F r i e d r i c h : S e p a ra tio n ..., s. 663;
106;
s. 39.

F .D .

Wormuth:

The

O rig in s ...,

s.

23;

K.
S.

von

Fritz:

Pargellis:

T h e T h e o ry ..., s,.
The

T h eo ry ...,

ony explicite, a przy duym nateniu dobrej woli, mwic eufemicznie,


mona odkry zasad rozdziau wyraon implicite. Dziea zrobiy wszak
prawdziw karier polityczn. Nawizywano do nich czsto nie tylko
w okresie antyku, lecz take w wiekach rednich, a nawet w czasach
nowoytnych.
Oprcz Arystotelesa i Polibiusza teori ustroju mieszanego rozwija
li rwnie inni myliciele greccy i rzymscy, jak Dikaarch z Messeny,
Scypion Afrykaski Modszy, Cycero8, a zwaszcza Dionizjusz z Halikarnasu. aden z nich nie zyska jednak rozgosu dwch poprzednich.
W kadym razie staroytno nie wypracowaa teorii podziau wadzy.
W pracach pochodzcych z tej epoki nie sposb doszuka si postulatu
rozdziau funkcji pastwowych i przydzielenia ich odnonym organom,
jak rwnie nieczenia stanowisk. Punkt cikoci teorii ustroju miesza
nego stanowia rwnowaga polityczna pomidzy stanami spoecznymi,
natomiast struktura aparatu pastwowego pozostawaa na drugim planie
zainteresowa jej teoretykw. Ukuty za przez rzymskich prawnikw
aparat pojciowy a w tym terminy legis latio , exsecutio i iurisdictio niezupenie pokrywa si ze wspczesn nomenklatur, a zwa
szcza z dzisiejszym rozumieniem okrele prawodawstwo , administro
wanie i wym iar sprawiedliwoci , i to mimo e jak trafnie zauwaa
J. Stembrowicz nazwy legislatywa i egzekutywa s w znacznym
stopniu umowne8. Tym niemniej skonstruowanie teorii ustroju miesza
nego i doktryny hamulcw w trakcie poszukiwania recepty na idealny
system polityczny stanowi trudn do przecenienia zasug myli anty
cznej. Teoria ta, prbujc udzieli odpowiedzi na pytanie o czynniki sta
bilnoci ustroju, staa si kanw na ktrej wieki X V II i X V III ery no
woytnej ufundoway teori rozdziau. Wysoko naley te oceni wysu
nicie tezy, i celem uniknicia rzdw autorytarnych aparat pastwo
w y musi zosta podzielony na rne dziay; e prawo powinno dziaa
na przyszo, skutkowa erga omnes i sta ponad wadz; oraz e apa
rat pastwowy winien mie zakrelone granice dziaania10. Dorobek ten
wykorzystano w peni dopiero po upywie kilkunastu stuleci, co najle
piej wiadczy o jego wartoci.
8

Cycero pisa: Statuo esse optime constitutam remipublicam, quae^ex tribus

genepibus

illis,

C o m m e n ta rie s
s. 364.
s J.

regali,
on

the

optimo,

Stembrowicz:

s. 214 252;

R.

Parker:

10

K.

von

D ie

A n tik e ..., s. 263;

stein:

populari,
of

th e

m odice
U n ite d

Rzd..., s. 8, 11, 12;


S ep a ra tion ..., s. 1009;

Fritz:

n a lism ..., s. 21 24, 36;

et

C o n s titu tio n

F. D.
G. W .

The

R. C.
L. M.

Cai*ey:

The

Boston

S ep a ra tion ...,

s.

102;

Story:
Vol.

1,

S ep a ra tion ...,

P o litic a l..., s. 130.

M . J. C.

T h e O rig in s ..., s. 7, 8;

J.
1858,

Moulton:
Levin:

T h e o ry ..., s. 324 327;

Wormuth:

V e rfa s su n gs le h re..., s. 34.

confusa. V ide
States.

Vile:

C o n s titu tio

M.

Rostock:

K.

Loewen

1.2.
Myl polityczna wiekw rednich odniosa si niech
do teorii ustroju mieszanego, lecz odkrycie zasady podziau wadz take
nie stao si jej udziaem11. Podoem poszukiwa pisarzy politycznych
tego okresu bya teologia, dla tej za wiat zosta zbudowany na opoce
szeroko rozumianej reguy jednoci. Regu t petryfikoway rwnie
istniejce wwczas stosunki spoeczno-ekonomiczne, poniewa do peni
wadzy dyli feudaowie tak wieccy, jak duchowni, a wczesne miesz
czastwo byo za sabe, by si im przeciwstawi. Mimo to w twrczoci
redniowiecznych teoretykw, a zwaszcza w. Tomasza z Akwinu, po
brzmiewaj echa teorii ustroju mieszanego. Autor Summae Theologicae
w lad za Arystotelesem , doszed bowiem do wniosku, e najlepszy
ustrj to regimen commixtum z monarchii, arystokracji i demokra
cji. Kategorie te traktowa jednak bardzo formalnie12.
dogldy ustrojowe redniowiecza wyranie natomiast odzwierciedla
j wpyw, jaki wczesna teoria prawa wraz z doktryn suwerennoci
wywary na interpretacj funkcji pastwa. Sdzono wwczas, e prawo
tworzone przez czowieka stanowi tylko odbicie niezmiennego prawa na
turalnego, ktre moe by przeze stosowane, konkretyzowane i inter
pretowane, ale nie zmieniane czy kreowane. Stanowienie prawa miao
wic nie konstytutywny, lecz deklaratoryjny charakter. Implikacj w y
nikajc z takiego zaoenia stao si upatrywanie w prawodawstwie
czci wszechogarniajcej funkcji sdowniczej. Std w doktrynie angiel
skiej a do X V II w. w Parlamencie widziano take sd, za Sir Henry
Vane jeszcze w 1655 r. uzna wadz prawodawcz i wykonawcz za
elementy najwyszej judykatywy lub widzialnej suwerennoci 13. Im
puls do wyodrbnienia, funkcji prawodawczej dostarczya gwnie do
ktryna suwerennoci. Na powstanie tej ostatniej wpyno z wolna kie
kujce przekonanie, i akt prawny jest nie tyle refleksem uwiconego
tradycj zwyczaju, ile wyrazem woli wadcy. Suwerenno zaczto poj
mowa jako wadz podejmowania ostatecznych decyzji, a poniewa wik
szo z nich przybieraa posta norm prawnych, zaczto stopniowo do
strzega w ich wydawaniu osobn funkcj prawodawcz. Pierwszej,
cho niezbyt klarownej, dystynkcji midzy funkcj prawodawcz a wy11 Podobnie w y po w iedzia si C.H. M c llw a in
q u ir y
c ia l

In to

th e

R e le v a n c e

E m p h a sis U p o n

th e

of

the

In te n tio n s

D o c tr in e

of

S e p a ra tio n

v ie w 1973, V ol. 27, N o. 4, s. 587.


12 M . J. C.
Vile:
C o n s titu tio n a lis m ...,
D o c trin e ..., s. 40;

W.

K&gi:

Zur

of

s.

vide A .S.

Miller:

An

th e F o u n d in g F a th e rs , W ith
o f P o w e rs .
37;

Entstehum g..., s.

A. T.

A rkan sas L a w
Vanderbilt:

17 i n.;

J. A.

Smith:

In
Spe
R e
The
The

G r o w th and D e ca d e n ce o f C o n s titu tio n a l G o v e rn m e n t. Seattle L ondon 1972 (1930),


s. 3 11; A .S . H a m e d : D as P r in z ip d e r G e w a lte n te ilu n g u n d d ie B e a u fs ic h tu n g
d e r R e g ie r u n g d u rc h das P a rla m e n t. B erlin 1957, s. 12.
13 M . J. . V i 1 e: C o n s titu tio n a lis m ..., s. 24 26;

A.

W j tow iz :

w tadzy p a s tw o w e j M a rs y liu s z a z P a d w y . K atow ice 1977, s. 68, 69.

M odel

konawcz dokona Akwinata, co wszak nie przeszkodzio mu twierdzi,


e wadza formuowania praw i wadza ich egzekwowania jest nieroz
czna14. Znacznie dalej posun si w tym kierunku Marsyliusz z Pad-, ktry w dziele Defensor pacis (1324 r.) dowodzi, i stanowienie
praw wyczerpuje zasadnicz tre suwerennoci, skutkiem czego w y
pywaj ze uprawnienia do wyboru wadzy wykonawczej (monarchy)
i jej kontroli. Wystpujc za z rewolucyjnym jak na owe czasy
postulatem, by wadz prawodawcz powierzy ludowi, wynosi go eo
ipso do rangi najwyszego podmiotu wadzy pastwowej. Monarsze na
tomiast, zobowizanemu do dziaania wycznie w granicach obowizu
jcego prawa, przydziela rol instrumentaln lub wykonawcz15.
Na podstawie tych tez niektrzy badacze ogosili Marsyliusza pio
nierem teorii podziau wadzy. Przekonanie to jest jednak co najmniej
pochopne, jako e w klasycznej (tj. momteskiuszowskiej) doktrynie roz
dziau legislatywa zajmuje pozycj rwnorzdn z egzekutyw, podczas
gdy u autora Defensoris pacis stoi ponad ni. Mocno akcentowa on ko
nieczno istnienia w pastwie jednej wadzy najwyszej, ktrej wszyst
kie pozostae musz by podporzdkowane i dlatego jego myl polityczna
ciy znacznie bardziej ku zasadzie jednoci ni podziau wadzy. Po
nadto chodzio mu bardziej o rozdzia pracy midzy organy ni o ogra
niczenie zakresu dziaania aparatu pastwowego. A co najwaniejsze,
Marsyliusz z Padwy podobnie jak wikszo twrcw doktryn polity
czno-prawnych a do koca X V II w. pod okreleniem administrowa
nie rozumia w istocie egzekwowanie prawa przez sdy pod nadzorem
monarchy, za w funkcji prawodawczej i wykonawczej widzia jedynie
przejawy funkcji sdowniczej sensu largo1?.
Jakkolwiek antyczni, redniowieczni i renesansowi luminarze myli
ustrojowej w swych wysikach na rzecz odkrjcia idealnego modelu orga
nizacji pastwowej koncentrowali si na podmiotowym aspekcie podziau
wadzy, to jednak nie zaniedbywali cakowicie aspektu przedmiotowego,
wyrniajc tzw. czci pastwa zwane take jego zadaniami lub cela
mi. Marsyliusz, idc ladem Arystotelesa, wyodrbnia sze takich czci,
z ktrych najwaniejsza to wadza pastwowa {pars principans). W X V I
stuleciu Jean Bodin, bdcy ordownikiem ortodoksyjnie pojmowanej re
guy jednoci wadzy, gosi w Szeciu ksigach o Rzeczypospolitej (1576
r.) pogld o piciu prawach zwierzchnich majestatu, ktre mona uj
14 J. A .
s. 452, 453;

F a i r 1 i e:
J.

The

S ep a ra tion ...,

Baszkiewicz:

s. 394;

R.

Parker:

The

H is to rie ...,

P a s tw o s u w ere n n e w fe u d a ln e j d o k try n ie p o

lit y c z n e j do p o cz tk w X I V w. W a rs z a w a 1964, s. 269 282.


15 A .

Wojtowicz:

M o d el..., s. 49.

16 V id e R. P a r k e r :
T h e H is to rie ..., s. 452; M . R a d i n : T h e D o c trin e ...,
s. 858; M . J. C. V i l e :
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 27, 28; . . V a n d e r b i 11: T h e
D o c trin e ...,

s. 40;

del..., s. 68 71, 124.

G. W.

Carey:

S ep a ra tion ..., s.

104;

A.

Wjtowicz:

M o

jako gwne kierunki dziaania wadzy krlewskiej. Analogicznie Samuel


Pufendorf w dziele Ius naturae (1972 r.) wyodrbnia osiem partes poten~
tiales summi imperii, postulujc wszake skupienie caej wadzy w jed
nym rku17. Wspomniane partes posuyy pniej za podstaw wyjcio
w do formuowania .rnych klasyfikacji funkcji pastwa. Tym nie
mniej do, schyku X V w. w doktrynach polityczno-prawnych nie obser
wuje si korelacji pomidzy podmiotowym a przedmiotowym aspektem
rozdziau wadzy, przy czym nacisk jest pooony na refleksj nad tym
pierwszym. Nietrudno bowiem na podstawie istniejcych organw wnio
skowa o funkcjach pastwowych. Jednake zupenie inaczej wyglda
zabieg dedukcji funkcji pastwa, a nastpnie wyrnienia odpowiednich
organw.

2 . Angielska Wielka Rebelia" prolog do teorii


podziau wadzy

2.1.
Podwaliny pod gwny nurt rozwoju teorii podziau w
dzy pooya angielska myl polityczna. Nastpio to w ramach systema
tycznego wypracowywania koncepcji wolnoci. W ujciu angielskim idea
wolnoci jednostki charakteryzowaa si zarwno pragmatyczn genez,
jak i treci. Stanowia efekt narastajcych przez wieki ogranicze wa
dzy i rozszerzania przywilejw poddanych Korony nie wyprowadzano
jej wic ze rde metafizycznych. Std twierdzenie A. E. Sutherlanda,
e ju Magna Charta Libertatum (1215 r.) antycypowaa zasad rozdzia
u18. Inaczej na kontynencie Europy. W okresie przypadajcym na apo
geum monarchii absolutnej, opierajc si na przesankach prawno-naturalnych, skonstruowano idealn w izj wolnoci jako stanu podanego,
ale bez najmniejszych szans na jej realizacj. Dlatego te hasa wolnoci
w wersji angielskiej i wczesnoamerykaskiej (tj. do 1776 r.) nosiy ceceehy ewolucyjne, podczas gdy w wydaniu kontynentalnym miay zde
cydowanie rewolucyjne zabarwienie19.
Akceptacja doktryny suwerennoci pocigna za sob okoo r. 1250
wysunicie przez Henryego of Bracton w dziele De legibus et consuetudinibus Angliae koncepcji podziau wadzy krlewskiej na gubernacu17 M . J. C.

Vile:

kiuszow ska..., s. 33;


lie:

C o n s titu tio n a lis m ...., s. 24 28;

A. T.

Vanderbilt:

T h e S ep a ra tion ..., s. 395;

Z u r G e s ch ich te ..., s. 24 27.


18 A. E. S u t h e r l a n d :
of

Its

F u n d a m e n ta l

19 F. A .
Kdzia:

Ideas.

Hayek:

The

W.

Kagi:

in A m e ric a . O r ig in

Y o rk Toronto L ondon

C o n s titu tio n

B u ru a zy jn a ..., s. 65.

Zamkowski:

Z u r E n tsteh u n g..., s. 27;

C o n s titu tio n a lis m


N ew

W.

T h e D o c trin e ..., s. 40, 41;

of

L ib e r ty .

J. A.
T.

M o n te s F a i r-

Tsatsos:

and E v o lu tio n

1965, s. 29.

Chicago

1960, s. 54, 55;

Z.

lum et iurisdictio. Gubernaculum obejmowao ten obszar wadzy, w kt


rym monarcha dysponowa pen swobod decyzji, natomiast iurisdictio
t jej sfer w ktrej by zobowizany do przestrzegania istniejcego
prawa. Dystynkcja ta daa asumpt do wysunicia tezy o wsplnej wa
dzy suwerennej wadcy i ludu, ktr ochrzczono mianem idei podwjne
go majestatu (duplex majestas)20. Teza Bractona nie oznaczaa zbytniego
novum, poniewa ju Seneka odrnia imperium od dominium, rzymscy
prawnicy imperium od iurisdictio, a w. Tomasz z Akwinu dominium
regale od dominium politicum. To ostatnie rozrnienie pokrywao si ,
w oglnych zarysach z podziaem na gubernaculum et iurisdictio, a po
gbione zostao prziez Sir Johna Fortescue w X IV stuleciu. Wymienia
on trzy rodzaje ustroju: dominium regale (monarchi absolutn), domi
nium politicum (republik) i dominium politicum et regale, tzn. form
mieszan, ktrej odbiciem by dla niego ustrj wczesnej Anglii21. Roz
dzia wadzy ina gubernaculum et iurisdictio stanowi rezultat troski o do
kadn artykulacj wszystkich dziedzin krlewskich rzdw jak rwnie
denia do zobowizania panujcego do przestrzegania prawa, ktrego
sam nie ustanowi.
Donios rol odegray na tym polu pogldy jednego z najwybit
niejszych prawnikw angielskich, Sir Edwarda Cokea, autora Zasad pra
wa Anglii lub komentarza do Posiadania Littletona (Institutes of the
Law of England, or a Commentary upon Littleton s Tenures). Jako Pre
zes Sdu Spraw Powszechnych (The Court of Common Pleas) orzek on
w 1608 ., i krl take podlega obowizujcemu prawu i e nie przysu
guje mu uprawnienie sdzenia ani kasowania wyrokw sdowych.
W dwa lata pniej w gonej sprawie dr Bonhama zawyrokowa, i
prawu powszechnemu (common law) podlega rwnie Parlament. Oka
zuje si bowiem w ksigach naszych, e w wielu sprawach usitawy Par
lamentu powinno kontrolowa common law, a czasami nawet uznawa
je za cakowicie niewane. Jeeli ustawa Parlamentu jest sprzeczna
z prawem lub ze zdrowym rozsdkiem, albo nie daje si z nim pogodzi
bd jest niemoliwa do wykonania, to common law winno j sprawdzi
i uzna za niewan 22. Upowszechnienie dystynkcji na gubernaculum
20 . H .

M 1 1 w a i n:

C on stitu tion a lis m ....,

s.

77 87;

M . J. C.

Vile:

C on

s titu tio n a lis m ..., s. 26; F. D. W o r m u t h :


T h e O rigin s ..., s. 8; O. von G i e r k e :
N a tu ra l L a w and th e T h e o ry of S o c ie ty 1500 to 1800. [Ed. S ir . ]. C am
bridge 1958, s. 43 i n.
21 F .D . W o r m u t h :

T h e O rig in s ..., s. 29 38;

R.

Parker:

T h e H is to ric...,

s. 453; W . B. G w y n : T h e M e a n in g ..., s. 5 7, 24 46, 51 63.


22 V id e B. S c h w a r t z :
T h e R e in s o f P o w e r. A C o n s titu tio n a l H is to ry o f
th e

U n ite d

A m e r ic a n

S tates. L on don
R e v o lu tio n . N e w

1964, s. 3 5;

R. G.

Adams:

Y o rk 1958 (1922), s. 141;

E. S.

P o lit ic a l Id ea s o f th e
Corwin:

T h e H ig

h e r L a w B a c k g ro u n d o f A m e r ic a n C o n s titu tio n a l L a w . Ithaca 1955 (1928), s. 41


57;

R.

Parker:

The

H is to ric ..., s. 454, 455;

F .D .

Wormuth:

T h e O rig in s ...,

et iurisdictio wpyno z jednej strony na pniejsze uksztatowanie si


.pogldu o koniecznoci powoania wadzy prawodawczej niezalenej od
monarchy w ogle, a od wadzy wykonawczej w szczeglnoci. Z drugiej
natomiast przygotowao grunt dla postulatu niezawisoci sdziowskiej,
a co si z tym wie, utworzenia odrbnej wadzy sdowniczej. Pierwsza
z tych idei zyskaa rozgos dopiero w X V II w., druga za o cae stule
cie pniej.

2.2.
Na pocztku X V II w. purytaska Anglia bya krajem
wanie rozwinitym ekonomicznie, o powstajcej gospodarce typu kapi
talistycznego. Proces ten sta si przyczyn permanentnego wzrostu zna
czenia politycznego buruazji i tzw. nowej szlachty (gentry), przecho
dzcej na system produkcji rynkowej. Sta si rwnie powodem powrotu
na scen intelektualn i polityczn teorii ustroju mieszanego minio
utrzymywania si feudalnej nadbudowy instytucjonalnej pastwa. Na
marginesie, renesans tej teorii nastpi znacznie wczeniej. W w. X V I
nowych blaskw dodali jej m.in. Erazm z Rotterdamu i Andrzej Frycz
Modrzewski, a jej apostoami zostali take ideolodzy Reformacji. W 1558
r. Sir John Aylm er skonstatowa, e ustrj Anglii jest nie tylko mo
narchi [...] ani te oligarchi lub demokracj, lecz regu zmieszan
z nich wszystkich 23. W dobie rewolucji przypadajcej na lata 1640
1660 (tj. okres wojny domowej i cromwellowskiego interregnum) te
oria ustroju mieszanego bya ju w monarchii Stuartw powszechnie
znana. Nawet zwolennicy absolutnej wadzy krla przyznawali, e ustrj
kraju faktycznie na niej si opiera (m.in. Sir Robert Filmer). Porednio,
cho najzupeniej przejrzycie, potwierdzi to sam Karol I w Odpowiedzi
Jego Krlewskiej Moci na dziewitnacie propozycji Dugiego Parla
mentu (1642 .). O ile jednak rojalici bronili raczej zasady ustroju
mieszanego wierzc, e czyste formy rzdu, jak monarchia, arystokra
cja i demokracja s nieodwoalnie, skazane na degeneracj, o tyle rzecz
nicy supremacji Parlamentu kadli wikszy nacisk na abstrakcyjne okre
lenie kompetencji aparatu pastwowego i ich podzia. Kwestia ta bya
ju komponentem teorii rozdziau wadzy.
Wybuch rewolucji doprowadza do ideologicznej zmiany warty
w wczesnej myli politycznej, gdy teori ustroju mieszanego zacza
stopniowo wypiera teoria podziau. Nastpia istna eksplozja pogldw
zorientowanych na ustrj pastwowy. Z powodzi pamfletw i dokumen
tw politycznych tamtego okresu mona wyowi wiele pozycji zawie
rajcych elementy obu interesujcych nas teorii. Bogactwo opinii w tej
s. 207, 208;

L.

Fisher:

P re sid e n t..., s. 244;

M.

Cappelletti,

C o m p a r a tiv e C o n s titu tio n a l L a w . Cases and M a te ria ls .


Charlottesville 1979, s. 8, 9.
23

. H.

M c II wa i n:

A m e ric a n ..., s. 297, 298.

C o n s titu tio n a lis m ...,

s.

W.

Cohen:

Indianapolis N e w
104;

P .H .

Y o rk

Odegard

in.:

materii byo tak due, e nieatwo dokona ich trafnej systematyzacji.


Wedug W. B. Gwyna rozdzia wadzy uzasadniano takimi wzgldami,
jak: skuteczno dziaania aparatu pastwowego, potrzeba zagwaranto
wania, by prawo wyraao interes spoeczny i byo bezstronnie stoso
wane, konieczno uczynienia wadzy wykonawczej odpowiedzialnej
przed wadz prawodawcz za naduycie swych uprawnie, praworzd
no oraz rwnowaga organw24.
U progu W ielkiej Rebelii wci jeszcze dominowa pogld, e
wadza prawodawcza i wykonawcza to tylko przejawy oglnej funkcji
sdowniczej, przy czym t drug utosamiano z egzekwowaniem wyro
kw sdowych. Tym niemniej XVII-wieczna angielska myl ustrojowa
poczynia istotne postpy w porwnaniu do kontynentalnych doktryn
polityczno-prawnych. Przede wszystkim zrezygnowano z wyliczania
obszernych katalogw czci pastwa na rzecz znacznie mniej szcze
gowych klasyfikacji funkcji pastwowych. Najczciej wymieniano
dwie funkcje (prawodawstwo i jego wykonywanie), rzadziej trzy, jak
kolwiek jedynie czciowo pokryway si one z klasyczn triad. Gwoli
ilustracji, James Harrington w swej Rzeczypospolitej Oceanie (Common
wealth oj Oceana) dokona nastpujcego rozrnienia funkcji pastwa:
proponowanie praw, ioh stanowienie i wykonywanie. W 1643 r. Philip
Hunton przeprowadzi dystynkcj midzy wadz prawotwrcz (nomo
thetical or architectonical) a wykonawcz (gubernative or executive).
Marchamont Nedham zdefiniowa funkcj prawodawcz jako wadz
uprawnion do uchwalania, zmiany i odwoywania praw, za funkcj
wykonawcz jako wadz pochodzc od prawodawczej, a powoan do
administrowania pastwem poprzez wykonywanie praw. Coraz czciej
zaczto wysuwa postulat powierzenia poszczeglnych funkcji pastwo
wych rnym osobom lub te ich grupom. Henry Ireton, George Law
son i John Sadler opowiedzieli si za przyznaniem wadzy prawodaw
czej Izbie; Gmin, sdowniczej Izbie Lordw, a wykonawczej krlowi.
Sadler pojmowa zreszt trjpodzia wadzy cokolwiek mistycznie, pi
szc o witej jednoci w trjcy 25.
Stanowisko wczesnych pisarzy politycznych, w kwestii podanego
zakresu posiadanych funkcji byo niejednolite. Jedni autorzy pozostawia
li monarsze udzia we wadzy prawodawczej w postaci prawa sankcji
(Hunton, Charles Herne, Isaac Pennington), drudzy mu go odmawiali
(m.in. John Milton), a jeszcze inni dali podporzdkowania Korony Par
lamentowi (Nedham). W doktrynie lewellerw stwierdzono, e jeli w ol
no jednostki ma pozosta nienaruszona, to wadza Parlamentu winna
ogranicza si wycznie do prawodawstwa. Odmawiano mu zatem kom
24 W . B. G w y n : T h e M e a n in g ..., s. 37 65, 127, 128.
25 M . J. C. V i l e : C o n s titu tio n a lis m ..., s. 15; M. N e d h a m :
o j a F r e e -S ta te . L on don

1655. W :

W . B.

Gwyn:

The

T h e E x c e lle n c ie

M e a n in g ..., s. 131.

petencji sdowniczych. Jednoczenie odya antyczna idea powszechnoci,


oglnoci i przyszociowego charakteru obowizujcego prawa, ktr re
wolucyjna doktryna polityczna powizaa z elementami teorii podziau
wadzy. Jej konsekwencj stao si przewiadczenie, i legislatywa nie
powinna uchwala ustaw natury konkretno-indywidualnej, a egzekuty
wa nie moe zosta wyposaona w kompetencje o charakterze ustawo
dawczym26. Oceny te dowodz, jak blisko koncepcji monteskiuszowskiej
znaleli si ideolodzy zrewoltowanej Anglii. W przysowiow dziesitk
utrafi wrcz Clement Walker (Theodor Verax) w niewielkim pamflecie
zatytuowanym Relacje i obserwacje, historyczne i polityczne o Parla
mencie A.D. 1640 (Relations and Observations, Historical and Politick
upon the Parliament Anno Dom. 1640) wydanym osiem lat pniej.
Wyodrbni on w nim wadz rzdzenia, prawodawcz i sdownicz,
ktre proponowa oddzieli, powierzajc je odpowiednio krlowi, Parla
mentowi i sdom27. Ten prekursorski pogld przebrzmia jednak bez
wikszego echa. .
Tymczasem ustanowienie republiki (1649 r.) uczynio bezprzedmio
towym kompromis feudalno-mieszczaski. Od tej pory na gruzach teorii
ustroju mieszanego oficjaln ideologi rewolucji w przedmiocie wadzy
pastwowej zostaa teoria rozdziau. Uchwalony w 1653 r. z inicjatywy
Olivera Cromwella Instrument Rzdzenia (The Instrument of Govern
ment) by pierwsz ustaw konstytucyjn, w ktrej starano si odgrani
czy i zrwnoway wadz prawodawcz i wykonawcz28. Zgodnie z du
chem zasady podziau brzmiao uzasadnienie tego aktu pt. Prawdziwy
stan sprawy Rzeczypospolitej (A True State of the Case of the Com
monwealth) pira M. Nedhama (1654 r.), jak rwnie druga cromwellowska ustawa konstytucyjna Pokorna Petycja i Rada (The Humble Pe
tition and Advice) z 1657 r. Nedham, dostarczajc obszernych przyka
dw z dziejw rnych krajw pisa, e cay sekret utrzymania wolnoci
tkw i w przestrzeganiu rozdzielenia wadzy prawodawczej od wykonaw
czej, poniewa w przeciwnym wypadku powstaje korupcja i tyrania,
26 M . J. .
M e a n in g ...,

s.

V i 1 e:

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 30 33, 38 49;

31, 47 5tl, 63 65;

L. F i s h e r :

:m u t h: T h e O rig in s ..., s. 8, 30, 3d, 43 168;


87 91, 105 107, 127 157, 185 190, 253 258;
-s. 395;
s.

G. W .

40, 41;

Carey:

C. J.

tio n a l

E n cy clo p e d ia

of

:s. 322;

P. K. C o n in :

th e

C o n s titu tio n s

S o c ia l

S cie n ces .

S.

and
New

tu tio n a l

D o c u m e n ts

of

F. D .

The

W o r-

T h e T h e o ry ...,

Y o rk London

W:

In te r n a

1968, V ol.

3 4,

S e lf-E v id e n t..., s. 144 149.

Law ..., s. 282. Odm iennie R. .

1958 (1889), s. 405 417.

Pargellis:

C o n s titu tio n a lis m .

27 M . R a d i n: T h e D o c trin e ..., s. 851 857, 861.


28 C. J. F r i e d r i c h :
C o n s titu tio n a l..., s. 175,
The

G w n:

R. C. M o u l t o n :
S ep a ra tion ..., s.
J. A . F a i r l i e :
T h e S ep a ra tion ...,

S ep a ra tion ..., s. 104 .106;

Fpiedrich:

W . B.
s. /245;

P re s id e n t...,

th e

P u r it a n

Moulton:
R ^ w o lu tio n .

176; S ir

W . I.

Jennings:

S ep a ra tion ..., s. 254; T h e C o n s ti


Ed.

S. R.

Gardiner.

O x fo rd

przy czym tyrania legislatywy jest bardziej zgubna od tyranii egzeku


tywy. Pogldy te rozwin dwa lata pniej w pamflecie pt. Doskona
o wolnego pastwa (The Excellencie oj a Free-State) wydanym
w 1656 r.29 Zdaniem M.J.C. V ilea w pierwszym utworze Nedhama od
najdujemy doktryn podziau wadzy stojc ju na wasnych nogach 30.
Natomiast W.B. Gwyn przesuwa jej narodziny na rok 1647, kiedy to
lewellerzy, niezadowoleni ze skupienia zbyt duej wadzy w r^kacth Du
giego Parlamentu, spisali pod kierunkiem Johna Lilburnea projekt
konstytucji pod nazw Umowa Ludu (Agreement of the People). Stanowi
an prb oddzielenia wadzy prawodawczej od wykonawczej, zakadajc
powierzenie tej pierwszej jednoizbowej legislatywie, tej drugiej za ra
dzie powoywanej przez parlament spoza grona deputowanych. Legisla
tywa nie miaa poza tym prawa wkraczania w sfer wykonywania
ustaw, a egzekutywa w sfer ich uchwalania. Projekt w nie zawiera
wtkw klasowych, co zdaniem W.B. Gwyna oznaczao definitywne zer
wanie z teori ustroju mieszanego31.
2.3.
Mimo telegraficznej skrtowoci powyszego
wynika ze niezbicie, e teoria rozdziau pojawia si dopiero w okresie
W ielkiej Rebelii w monarchii Stuartw, jakkolwiek bez pretensji do
w peni rozwinitego ksztatu. W wczesnej doktrynie polityczno-pra
wnej dominowa dwupodzia, a nie trjpodzia wadzy, a wic jego for
ma najprostsza. Dostrzeono wprawdzie konieczno oddzielenia organw
i przypisania im odpowiednich funkcji pastwowych co byo wszake
warunkowane bardziej utylitarnymi ni politycznymi przyczynami
Jeoz nie zastanawiano si jak przezwyciy wyniky std ewentualny
impas. Nie zauwaono wic potrzeby uzupenienia zasady rozdziau o sy
stem hamulcw. Nie zadbano jednoczenie o zagwarantowanie niezale
noci poszczeglnych organw. Jakkolwiek bowiem lewellerzy ostatecz
nie opowiedzieli si za przyznaniem sdom prawa do stwierdzania nie
wanoci ustaw Parlamentu w wypadku ich sprzecznoci z common law
Jub zdrowym rozsdkiem odwieajc tym samym tezy Sir Cokea
jednake zgodnie z wyznawan pnzez siebie doktryn suwerennoci
Judu uwaali, e sdy powinny skada si tylko z samych przysigych,
ktrzy mog by pocigani do odpowiedzialnoci prze Parlament. W do
kumentach i pismach politycznych tamtego okresu mona poza tym na
potka na elementy teorii ustroju mieszanego. Tym niemniej wanie
wtedy powstaje szkielet teorii podziau wadzy i dlaitego wspomniana
rnica zda midzy M.J.C. V ilem i W.B. Gwynem, czy za dait grani
29 M.
S .R .

Nedham:

The

E x ce lle n c ie ....,

s.

131 133;

The

G a r d i n e r ] , s. 447 459.
90 M .J .C . V i l e : C o n s titu tio n a lis m ..., s. 47 50.
31
W . . G w y n :
T h e M e a n in g ..., s. 37 i n.; T h e

G a r d i n e r ] , s. 359 371; A .

Puo:

O jed n o..., s. 33, 34.

C o n s titu tio n a l-..

wyw

,[Ed.

C o n s titu tio n a l... [Ed. S. R.

czn w tym wzgldzie uzna rok 1647, czy 1654, jest niezbyt istotna wo
bec wczesnego braku pogbionej refleksji na temat wadzy pastwo
wej. Mona w zwizku z tym przyj, i era omawianej teorii rozpo
cza si mniej wicej z chwil wejcia Karola I na szafot (1649 r.)32
by potem przechodzi zmienne koleje losu.

3. Teoria ustroju rwnowagi Sir Humphrey


Mackworth i wicehrabia Henry Bolingbroke

..

31
W r. 1660 nastpi kres republikaskiego eksperyme
na Wyspach Brytyjskich, w wyniku czego problem kompromisu feudalno-buruazyjnego sta si znw aktualny. Restauracja monarchii spowo
dowaa si rzeczy .pewien odwrt od teorii rozdziau, gdy odrzucono
jej czyst posta, ,lecz zasadniczych tez nie zapomniano. Rwnoczenie
zrehabilitowano teori ustroju mieszanego (m.in. Sir Roger L Estrange),
jakkolwiek na jej formie wycisn pitno fakt uznania przez Karola II
zasady nadrzdnoci prawa, a tym samym Parlamentu. Koncepcje for
muowane w latach 1660 1750 stanowi amalgamat teorii ustroju mie
szanego i podziau wadzy, doktryny supremacji Parlamentu oraz ha
mulcw, skadajc si na teori ustroju rwnowagi. Gwne jej zaoe
nie nie byo nowe. Utrzymywano bowiem, i spoeczestwo angielskie
tworz trzy sitany spoeczne, z ktrych kady cieszc si wasnymi pra
wami i przywilejami, ciy ku odmiennej formie rzdu: Korona ku mo
narchia, szlachta ku arystokracji, lud za ku demokracji. Teoretycznie,
adna z tych form ustrojowych sama w sobie nie przedstawia zagroe
nia dla wolnoci. W praktyce jednak monarchia przeksztaca si w ty
rani, arystokracja w oligarchi, a demokracja w rzdy posplstwa. By
wic temu zapobiec, naley te trzy formy rzdu poczy, rozdzielajc
funkcje pastwowe midzy poszczeglne stany i wyposaajc je w ha
mulce celem zachowania w pastwie spoeczno-politycznej rwnowagi.
Pogld ten zosta podniesiony do rangi aksjomatu wczesnych koncepcji
ustrojowych, ale nie osignito porozumienia co do regu funkcjonowa
nia tak skonstruowanego mechanizmu pastwowego. Najwiksze spory
wywoywaa kwestia sposobu zsynchronizowania spoeczno-,politycznego
rozdziau wadzy z funkcjonalno-organizacyjnym. Ju wwczas zdawao
sobie spraw, e przypisanie kademu stanowi jednej z trzech podsta
32
M . J. C. V i l e :
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 49 52; W . . G w y n :
The M ea
nin g..., s. 47, 48, 63 65; R. . M o u l t o n : S ep a ra tion ..., s. 91, 157, 409, 410; A . T.
Vanderbilt:

The

P. .

S e lf-E v id e n t..., s. 154. S p r midzy M . J. . V ilem a W . B. G w y -

o n i n:

nem om aw ia

D o c trin e ...,

A. P u o :

s.

42;

R.

(O jedno..., s. 32, 33).

Parker:

The

H is to ric ...,

s.

455;

wowych funkcji pastwa byoby rozwizaniem niewystarczajcym. Zde


cydowano wic przyzna kademu stanowi spoecznemu udzia w suwe
rennej wadzy prawodawczej, a wadz wykonawcz powierzy Koronie
poczonej z Parlamentem poprzez ministrw. Utrzymanie aequilibrium
midzy legislatyw a egzekutyw uznano za rwnie wane jak jej za
chowanie pomidzy obiema izbami Parlamentu.
Moses' Mather napisa, i wadza zostaa tak rozsdnie rozdzielona,
by zczy si i zachowa prawa wszystkich. Kady stan dysponuje si
samoobrony przeciw naruszaniu jego praw przez dwa pozostae stany,
mogc zaoy veto przeciw jakiemukolwiek lub wszystkim ich posta
nowieniom. Dlatego ani Krl, ani Lordowie, ani Gminy nie mog zosta
pozbawieni swych praw i wasnoci, jeli nie wyra na to zgody w Par
lamencie; ponadto nie mog zosta wydane adne prawa ani te naoone
adne podatki poza tymi, ktre w ocenie itrizech stanw w Parlamencie
zebranych s konieczne dla dobra powszechnego i interesu krlestwa 33.
W tym jednak miejscu otwierao si pole dla kontrowersji co do pozosta
ych instrumentw majcych wsptworzy wspomniane aequilibrium.
Mylicieli politycznych epoki Baroku i Owiecenia fascynowaa przede
wszystkim rwnowaga pomidzy stanami spoecznymi, a poniewa pozo
stawali pod wraeniem wczesnych odkry w dziedzinie fizyki i mate
matyki, uzasadniali j rwnie za pomoc waciwej tym naukom apara
tury pojciowej.

3.2.
Pogodzenie ze sob teorii ustroju mieszanego i podzi
wadzy nie przedstawiao si atwo, gdy w dotychczasowym ujciu zwo
lennicy pierwszej z nich akcentowali najmocniej spoeczno-polityczny
rozdzia wadzy pomidzy monarch, szlacht i lud (buruazj), natomiast
adherenci drugiej przywizywali najwiksze znaczenie do rozgraniczenia
funkcji prawodawczej i wykonawczej. Konieczne stao si zatem wyod
rbnienie trzeciej funkcji pastwa funkcji sdowniczej. Pocztkowo
kadziono niezbyt duy nacisk na niezaleno judykatywy, a przepro
wadzenie funkcjonalnego podziau wadzy nie uwaano za conditio sine
qua non wolnociowego ustroju. Sytuacja ta ulega diametralnej zmia
nie w momencie wyksztacenia si zasady niezawisoci sdownictwa
brytyjskiego, bdcej pokosiem Chwalebnej Rewolucji z 1688 ., a za
deklarowanej przez ustaw o nastpstwie tronu (Act of Settlement)
z 1701 r. Std pogld niektrych autorw, i do tej pory jakikolwiek
33

V id e

C am bridge, M ass.

Bailyn:

The

1967, s. 70 75;

Id e o lo g ic a l O rig in s

S. P.

Huntington:

a nd th e D iv is io n o f P o w e rs . W : A re a ... Ed.
T h e M e a n in g..., s. 26.

A. M a a s s .

of

th e

The

A m e r ic a n
F o u n d in g

s. 157, 158;

W .B .

R e v o lu tio n .
F a th e rs

Gwyn:

rozdzia wadzy obcy by angielskiemu yciu politycznemu34. Rzecz jest


wprawdzie mocno dyskusyjna, jako e ju znacznie wczeniej oddzielo
no egzekutyw od legislatywy, niemniej faktem jest, e wraz z uchwa
leniem powyszej ustawy kompromis midzy dwiema' interesujcymi nas
teoriami sta sd moliwy.
Za przykad wstpu do takiego spotkania wp drogi mog suy
pisma pastora Georgea Lawsona z lat 1657 1660, ktry doszed do prze
konania, e istnieje potrjna wadza wiecka, a raczej trzy stopnie tej
wadzy. Pierwszy to stopie prawodawczy, drugi wykonawczy, trzeci
sdowniczy 35. Prima facie mona by uzna Lawsona za prekursora
reguy podziau. Okazuje si jednak, i termin wadza wykonawcza
pojmowa on tradycyjnie, tzn. bardziej jako egzekucj wyrokw sdo
wych ni cykl dziaa zmierzajcych do zapewnienia przestrzegania pra
wa jako caoci, a w dodatku opowiada si za supremacj egzekutywy.
Natomiast gotowy ju kompromis midzy teoriami rozdziau wadzy
i ustroju mieszanego znajdujemy w pamflecie Sir Humphreya Mackwortha pt. Windykacja praw stanu trzeciego w Anglii (1701 r.). Argumen
towa on, e obok podziau innych funkcji pastwowych wadza prawo
dawcza powinna zosta rozdzielona midzy krla, lordw i gminy. W ra
mach tej wadzy do krla winny nalee prerogatywy wypowiadania
wojny i zawierania pokoju, dowodzenia siami zbrojnymi, zwoywania
i rozwizywania Parlamentu oraz obsadzania wszystkich gtanowisk
pastwowych. Lordowie mieliby sprawowa wymiar sprawiedliwoci,
a stan trzeci, reprezentowany przez izb nisz, powinien mie mono
nakadania podatkw i stawiania ministrw w stan oskarenia (impe
achment). W ten oto sposb poszczeglne stany bd si powciga i ha
mowa, by aden z nich nie zdoa wkroczy w sfer dziaania drugiego.
Begua ta to niezawodny kamie probierczy dobrej konstytucji36. Za
uwamy, i wszystkie wymienione kompetencje maj dla Sir Mackwortha charakter prawodawczy.
Do najbardziej znanych wsptwrcw i propagatorw teorii ustroju
rwnowagi nalea rwnie Henry St. John, wicehrabia Bolingbroke.
W swych pismach podkrela przede wszystkim czciowy podzia funk------------ t
34 R.
G w n:

P a r - er:

129, 169 173, 191 94;


lie:

The

H is to rie ..., s. 449;

T h e M e a n in g ..., s. 7, 64 69;
M . J. C.

T h e S e p a ra tio n ..., s. 395;

D ie E n g lis c h e

Vile:
A.

F. D .

idem:

S ep a ra tion ..., s. 1013;

W o r m u t h:

C o n s titu tio n a lis m ..., s. 53, 54;

Puo:

W . B.

T h e O rig in s ..., s. 49, 71,

O jed n o..., s. 36;

E.

J. A.

Fair-

K l i m w sky:

C e w a lte n te ilu n g s le h re bis z u M o n te s q u ie u . B e rlin G ru n e w a ld 1927,

s. 18 27.
35 G. L a w s o n :
A n E x a m in a tio n o f th e P o lit ic a l P a r t o f M r . H o b b s his
L e v ia th a n . L ondon 1657, s. 8, za M .J .C . V i l e : C on s titu tio n a lis m ..., s. 55 i n. ,
36 Si r H. M a c k w o r t h :
A V in d ic a tio n o f th e R ig h ts o f th e C o m m o n s o f
E n glan d . L on don 1701, s. 4, za M .J .C . V i l e : C on s titu tio n a lis m ..., s. 69; S. P a r g e 11 i s: T h e T h e o ry ..., s. 41.

cji pastwowych midzy Koron, Izb Lordw i Izb Gmin. By prze


wiadczony, e organy te i stany zarazem s formalnie od siebie nieza
lene, lecz .z uwagi na to, i kady z nich sprawuje w jakiej mierze
kontrol nad pozostaymi, w praktycznym dziaaniu s od siebie wzajem
nie uzalenione. Zaleno ta przynosi stan rwnowagi. K rl Wielkiej
Brytanii jest najwyszym urzdnikiem posiadajcym prawo negatywne
go gosu w legislaturze. Wyposaony jest we wadz wykonawcz oraz
kilka innych kompetencji i przywilejw przypisanych do tej funkcji,
a ktre okrelamy mianem prerogatywy. Obie izby Parlamentu take
posiadaj swe praw i przywileje, przy czym pewna ich cz jest wspl
na, niektre za przysuguj tylko jednej izbie. Przygotowuj one
i uchwalaj projekty ustaw, jak rwnie odmawiaj uchwalenia tych
projektw, jakie im przysano. Ponadto przedkadaj swe uwagi, repre
zentuj, doradzaj i remonstruj. Najwysza wadza sdownicza spoczy
wa w Izbie Lordw. Natomiast Izba Gmin jest wielkim sdem przy
sigych narodu; naley do ocena wydatkw pastwowych i zapew
nienie rodkw budetowych 37. Znamienne, e dla wicehrabiego Bolingbrokea rozdzia wadzy (niezaleno) oraz regua hamowania si sta
nw i organw pastwowych (uzalenienie) byy jedynie przeciwstaw
nymi aspektami tej samej teorii ustroju rwnowagi.
Na podstawie tego szkicu mona si przekona, i we wspomnian
teori wkomponowano wiele elementw teorii podziau, mimo przewagi
wtkw teorii ustroju mieszanego. Spotykamy bowiem postulat rozdzie
lenia funkcji pastwowych pomidzy odrbne organy, danie niepoczalnoci stanowisk i przynajmniej czciowego rozdziau organw oraz
system hamulcw (take w twrczoci Johna Trencharda, Johna Tolanda,
Francisa Plowdena i in.)38. Niemniej jednak ideolodzy teorii ustroju rw
nowagi mimo wszystko niedoceniali znaczenia odrbnoci funkcji sdow
niczej, zakadali podzia wadzy prawodawczej midzy trzy podmioty,
a co najwaniejsze, kadli wikszy nacisk na spoeczno-polityczn, a nie
instytucjonaln rwnowag w pastwie. Tymczasem takie zaoenia s
nie do pogodzenia z teori rozdziau.
37
H. B o l i n g b r o k e :
R e m a rk s o n th e H is to ry o f E n g la n d f r o m th e
nu tes o f H u m p h r e y O ld ca s tle . L on don 1743, s. 82 za M . J.'C. V i l e : C o n s titu tio
n a lism ..., s. 73; R. S h 1 e t n: M o n te s q u ie u , B o lin g b ro k e , and th e S e p a ra

M i

tio n o f P o w e rs . French Studies 1949, V ol. 3, N o. 1, s. 32 36; W .B . G w y n :


T h e M e a n in g..., s. 91 95; W . K a g i : Z u r E n tsteh u n g..., s. 41 44; E. K l i m o w s y:

D ie E n glisch e..., s. 39, 40.


3S
V id e W .B . G w y n :
T h e M e a n in g ..., s. 82 89; F. D. W o p m u t h :
O rig in s ..., s. 174 183; M .J .C . V i l e :
C o n s titu tio n a lis m ..., s. 74, 75; P. K. C o n kin:

S e lf-E v id e n t..., s. 155, 156;

ric a n C o n s titu tio n . A

P.

R e in te r p r e ta tio n

N e w Y o rk L ondon 1968, s. 6.

Eidelberg:

T h e P h ilo s o p h y o f th e A m e

o f th e In te n tio n s o f th e F o u n d in g F a th e rs .

The

4. John Locke zwiastun teorii podziau wadzy

4,1.
Doktryna Johna Lockea stanowi pomost czcy obie
wysze teorie,, mimo e jego Dwa traktaty o Rzdzie (Two Treatises of
Government) z 1690 r. pochodz z okresu pocztkw rozkwitu teorii
ustroju rwnowagi. Dzieo to stanowi prb racjonalizacji ustroju Anglii
po wieo dokonanej Chwalebnej Rewolucji , ktra zadaa ostatni cios
prbom wprowadzenia feudalnego absolutyzmu przez Stuartw. Wie
o'no podzia wadzy z supremacj w pastwie buruazji i gentry. Dlate
go te Locke uzasadnia suszno powierzenia wadzy wykonawczej kr
lowi i rozdzielenia wadzy prawodawczej midzy arystokracj (Izba Lor
dw) a buruazj i kapitalistyczne ziemiastwo (Izba Gmin). Ale mimo
tego ukonu w stron teorii ustroju mieszanego gwlnym przedmiotem
zainteresowania autora pozostaj: podzia funkcji pastwowych oraz wza
jemne relacje pomidzy poszczeglnymi organami. Przyjta przeze na
wstpie teza wyjciowa, i wadza musi podlega ustawom, a ustawy w y
wodz sw moc prawn ze zgody rzdzonych bdcej nastpstwem umo
w y spoecznej, doprowadzia go do tradycyjnego rozdziau funkcji na sta
nowienie prawa i jego wykonywanie. Novum polegao przede wszystkim
na wyodrbnieniu funkcji obrony pastwa, nowej egzegezie funkcji wyko
nawczej i wskazaniu na rne subfunkcje z tzw. prerogatyw na czele,
ktr zajmujcy nas myliciel definiuje jako dziaanie dla dobra publi
cznego wynikajce ze swobodnego uznania, nie oparte na adnej normie
lub wyranej literze prawa, a niekiedy nawet z ni sprzeczne 39. Istnie
j zatem trzy gwne funkcje pastwa: prawodawcza, wykonawcza i fe
deracyjna (obrona kraju i polityka zagraniczna). Funkcje te winny by
skupione w rkach dwch organw, a mianowicie legislatywy i egzeku
tywy. Pierwszej przysuguje wadza prawodawcza i czciowo prerogaty
wa, do drugiej za inaey wadza wykonawcza, federacyjna, prerogaty
wa i prawo sankcji wobec ustaw (tj. veto absolutne).
Stanowisko autora Dwch, traktatw o rzdzie co do funkcji sdow
niczej byo niejednoznaczne. Z jednej bowiem strony nie wyrnia on
takiej funkcji, z drugiej natomiast mocno akcentowa zasad niezaleno
ci sdw. Wynikao to zapewne z przewiadczenia, i pastwo winno
przede wszystkim spenia funkcj arbitra w sporach midzy obywate
lami, poniewa z istoty swej jest instytucj sdow, a jednym z zada
legislatywy jest wymierzanie sprawiedliwoci . Locke nie rozumia
wszak tego sformuowania dosownie, gdy w innym miejscu dowodzi,
39
V id e J o h n L o c k e . T w o T re a tis e s o f G o v e rn m e n t. Ed.
b ridge 1960, s. 393; R. C. M o u l t o n :
S e p a ra tio n ..., s. 261, 262;
C o n s titu tio n a lis m ...,
g i:

Zur

s. 58, 59;

G. W.

E n tsteh u n g..., s. 48, 49;

T.

Carey:

S ep a ra tion ...,

Tsatsos:

Zur

P. L a s 1 e 11. C am
M .J . C. V i l e :

s. 106, 107; W .

a-

G e s ch ich te ..., s. 30, 3.1.

sdzenie to w gruncie rzeczy domena wadzy wykonawczej40. Wa


dza federacyjna z kolei na wykonywaniu praw a wprawdzie nie polega,
lecz ze wzgldw utylitarnych take i j godzi si powierzy m onar
sze. Nigdy jednak nie wolno czy wadzy wykonawczej z praw odaw
cz z uwagi n a wolno jednostki, praworzdno oraz nieodzowny po
dzia pracy midzy organam i pastwowymi w arunkujcy skuteczno ich
dziaania. Jednake najwyszym organem powinna by wadza praw o
dawcza, ktrej mimo w yranej autonomii w inny by podporzdkowane
wszystkie pozostae. We wszystkich przypadkach kiedy istnieje pastwo,
najwysz wadz jest legislatyw a, a wszystkie inne wadze w postaci
swych funkcjonariuszy lub czci spoeczestwa pochodz od niej i jej
s podlege. Niemniej wadza ta, mimo e jako dusza spoecznoci po
litycznej jest wita i nienaruszalna, nie moe by arbitralna i nie
ograniczona przez praw o41. Jakkolw iek ma ona nadzorowa wypenianie
funkcji wykonawczej, to wszake nie moe jej dzieli. Wadza praw o
dawcza jest bowiem wadz powiernicz narodu suwerena, ktry ma
prawo j zmieni. Std nie moe wydawa ustaw sprzecznych z prawem
natury, ani te delegowa swych upraw nie ustawodawczych, poniewa
sama posiada wadz delegowan, nard za nie moe by zwizany
praw am i tych, ktrych sam nie w ybra i. nie upowani do stanowienia
dla siebie praw 42. Reasumujc, w D w ch tra k ta ta c h o rzdzie znajduje
40 J. L o c k e : Two..., W: John Locke... Ed. P. L a s 1 e 11, s. 369371; T.
T s a t s o s : Z u r Geschichte..., s. 30; M. J. C. V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 5961;
E. K l i m o w s k y :
Die Englische..., s. 48; R. C. M o u l t o n :
Separation..., s.
260, 261, 266; M. P. S h a r p : T h e Classical..., s. 387 389; Z. O g o n o w s k i :
Locke. W arszaw a 1972, s. 190, 194.
41 N ie jest w ic su szn y p ogld W. Z a m k o w s k i e g o (M o n t e s k iu s z o w s k a ...,
s. 33), i w doktryn ie L o ck ea n a jw y szy m organem w p a stw ie jest krl. L ocke
stw ierd zi b ow iem : M oe b y tylk o jed n a w a d za n a jw y sza , ktr je st le g isla
tyw a, za w szy stk ie in n e s i p o w in n y jej b y p od p orzd k ow an e. V id e J. L o c
k e : Two..., w: John Locke... [Ed. P. L a s l e t t ] , s. 373 381; M. J . C. V i l e :
C onstitutionalism ..., s. 59 63; W. . G w y n : T h e Meaning..., s. 74; W. K a g i :
Zur Entstehung..., s.. 47, 48; J. A . F a i r l i e : T h e Separation..., s. 396; R. P a r
k e r : T h e Historic..., s. 456, 457; C. J. F r i e d r i c h : Constitutional..., s. 176, 177;
T. T s a t s o s : Zur Geschichte..., s. 31; R. S h a c k l e t o n : Montesquieu..., s. 29;
G. M a r s h a l l : Constitutional..., s. 102; P. H. O d e g a r d i in.: A m erican..., s.
299; A . D . S f a e r: W ar, F oreign A ffa ir s a n d C o n stitu tio n a l P o w e r. T h e O r i
gins. C am bridge, M ass. 1976, s. 14, 15; I. B i b : Podzia..., s. 1233; J. S t e m b r o w i c z : Rzd..., s. 14; Z. O g o n o w s k i : Locke..., s. 190, . N ie je st r w
n ie trafna opinia W. B o n d y e g o (T h e Separation..., s. 11), e M on tesk iu sz
p ierw szy w y k a za n iezb d n o p odziau w a d zy dla zach o w a n ia w o ln o ci jed n o st
ki. S tosow n y w y w d je st u n ieg o ty lk o b ard ziej w y ra zisty .
42 J. L o c k e :
Two..., w : John Locke... [Ed. P. L a s l e t t ] , s. 380, 381;
M . J. C. V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 61^ 67; W. . G w y n : T h e Meaning..., s.
72, 78; E. K l i m o w s k y : D ie Englische..., s. 37; P. H. O d e g a r d i in.: A m e
rican..., s. 300; Z. O g o n o w s k i : Locke..., s. 151 153. M ona tak e spotka
L ock ea elem en ty sy stem u h am u lc w , ja k k o lw iek w bardzo za w o a lo w a n ej po

my podzia organw, lecz tylko czciowy rozdzia funkcji pastwowych.


Jasna jest przede wszystkim dystynkcja podstawowa Korona nie mo
e wydawa ustaw, a P arlam ent ich wykonywa.
4.2.
John Locke to po Monteskiuszu najwikszy pretend
do m iana ojca zasady podziau wadzy. Wielu badaczy przyznaje mu n a
wet palm pierw szestw a na tym polu (m.in. A. Esmein) twierdzc, e
jego pogldy oznaczay decydujcy krok w rozwoju teorii rozdziau43.
Zdaniem M.P. Sharpa w pisarz polityczny jako pierwszy zaprezentowa
dogmatyczn, norm atyw n w ersj reguy podziau, przeprowadzajc w y
rane rozrnienie midzy funkcj a organem pastw ow ym 44. Wedug
K. Loewensteina autor D w ch tr a k ta t w o rzdzie zasad t opracowa,
natom iast baron de M ontesquieu inada jej tylko ostateczny ksztat45. Inni
natom iast m aj zgoa odmienn opini, jak chociaby Sir Ernest Barker,
ktry da w yraz przekonaniu, i Lockea bardziej interesowaa logiczna
analiza funkcji pastwowych ni zagadnienie praktycznego rozdziau (lub
jednoci) organw realizujcych te funkcje, a jego zalecenie przyznania
wadzy najwyszej legislatywie pozostaje w sprzecznoci z regu po
dziau wadzy jako zabezpieczeniem wolnoci jednostki. Konkluzj Sir
Barkera, i analizowana doktryna zasady tej nie zawiera, podtrzym a
P. Laslett na tej podstawie, e mamy w tej pierwszej do czynienia
z akceptacj udziau egzekutywy w ustawodawstwie, brakiem w yodrb
nienia osobnej funkcji sdowniozej oraz z poleganiem na wzajemnym za
ufaniu poszczeglnych organw46.
Niemniej jednak po uwanym zapoznaniu si z lockeaskimi pogl
dami, obie te przeciwstawne grupy opinii okazuj si nie do utrzym ania.
Faktem jest, e doktryna Lockea charakteryzuje si brakiem naleytej
synchronizacji funkcji pastwowych z organami i nie jest przez to po
staci. K a d on m .in. siln y n a cisk n a to, b y se sje parlam en tu b y y krtk ie, gdy
w p rzeciw n y m razie prdzej czy pniej p rzejb y on w a d z w y k o n a w cz . P rze
w ia d czen ie to d ow cip n ie sk o m en to w a W. B. G w y n
(The Meaning..., s. 76)
p iszc, i z lek tu ry p ism n aszego teo rety k a od n osim y d ziw n e w ra en ie, e lu d zie
tylk o w ted y m og s i czu w o ln i i b ezp ieczn i, k ied y le g isla tu re sk d in d n ie
odzow na dla u trzym an ia ich w o ln o ci i b ezp iecz e stw a n ie od b yw a sesji.
43 A . E s m e i n : P r a w o k o n s t y tu c y j n e . W arszaw a 1921, s. 356; T. T s a t
s o s : Z u r Geschichte..., s. 31; W. B. G w y n : T h e Meaning..., s. 4, 66- i cy to w a n a
tam literatu ra; F. G. W i l s o n : T h e M i x e d C o n stitu tio n an d th e S e p a ra tio n of
P o w e r s. T he S o u th w este r n S o cia l S cien ce Q u a rterly 1934, Vol. 15, s. 17; M . P .
S h a r p : T h e Classical..:, s. 387, 388.
44 M .P . S h a r p : T h e Classical..., s. 387, 388.
45 K. L o e w e n s t e i n : T h e Balance..., s. 568.
46 Jo h n Locke..., Ed. P. L a s l e t t . s. 117il 19; W. B . G w y n : T h e M e a
ning..., s. 69, 70; R. S h 1 e t n: M ontesquieu..., s. 29; A . P u 11 o: O jedno.,.r
s. 37; J. P I a m e n a t z : M a n a n d S o ciety . A C ritica l E x a m in a tio n of S o m e I m
p o r t a n t Social and P olitica l T h e o rie s f r o m M a c h ia velli to M arx. Vol. 1. O x fo rd
1968 (1963), s. 283.

zbawiona w ew ntrznych sprzecznoci, jej p u nkt cikoci za to czcio


w y rozdzia funkcji bdcy kluczowym komponentem teorii ustroju rw
nowagi. Trudno wszake zaprzeczy, i nie obejm uje ona istotnych ele
mentw teorii podziau wadzy, jak np. dystrybucja funkcji i organw*
Twrca D w ch tr a k ta t w o rzdzie nie by radykalnym nowatorem
w sferze refleksji nad problem atyk jednoci i podziau wadzy pa
stwowej, tym niemniej przem yla j gruntow niej od swych poprzedni
kw i da jej odpowiedni opraw teoretyczn47. Z tego te wzgldu
wnis do niej najwikszy wkad do mom entu ukazania si m onteskiuszowskiego opus m agnum . Gwn jego zasug skonny jestem up atry
wa w rozwiniciu przedmiotowego aspektu teorii rozdziau wadzy, czyli
nauki o funkcjach pastw a szczeglnie za w nowym spojrzeniu na
funkcj wykonawcz jako e znakomita wikszo wczeniejszych
teoretykw skupiaa swe zainteresowania na podmiotowym aspekcie
wspomnianej teorii.

5. Baron de Montesquieu Legislator Narodw"

5.1.
Nie negujc zasug dla rozwoju teorii podziau wymien
nych uprzednio poprzednikw Charlesa Louisa de Secondat, barona
de la B rde et de M ontesquieu wypada mimo to powtrzy za A. T.
Vanderbiltem, i w dugim szeregu mylicieli by o.n pierwszym, ktry
ujrza wiato; bd za G. Jellinkiem , e w szeregu tym by on pierw
szym, ktry uczyni krok rozstrzygajcy48. Jego posiadajce w alor ponad
czasowy dzieo pt. O duchu p r a w ukazao si w roku 1748, kiedy to we
Francji daleko jeszcze byo do skruszenia m onolitu krlewskiego absolu
tyzmu, lecz sia buruazji bya ju tak znaczna, i nakazywaa liczy
si z tak ewentualnoci. Istot zaw artych w nim rozwaa byo de
nie do opracowania takiego modelu ustrojowego, ktry by najskuteczniej
hroni wolno jednostki. Ten cel nigdy dotd nie przywieca tak w y
ranie badaczom, zajm ujcym si t tem atyk. Dla Lockea np. by on
rwnorzdny z efektywnoci dziaania aparatu pastwowego.
Monteskduszowski model opiera si na zaoeniu, e w kadym pa
stwie mona wyodrbni trzy rodzaje wadzy: prawodawcz, wykonaw
cz i sdownicz. Pierwsza obejm uje stanowienie praw nowych oraz
uchylanie i korygowanie istniejcych; druga wykonywanie postano
wie legislatywy i prowadzenie dziaalnoci organizatorskiej; trzecia
47 G. W. C a r e y : Separation..., s. 107; M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ...,
s. 58, 67; R . . G o o c h : Modern..., s. 579; W .B . G w y n : T h e Meaning..., s. 71p
C. J. F r i e d r i c h : Separation..., s. 663; R. C. M o u l t o n : Separation..., s. 91.
48 A . T. V a n d e r b i l t :
T h e Doctrine..., s. 43; G. J e l l i n e k : Oglna..,,
s. 461. V ide te J. S t o r y : C om m en taries..., V ol. 1, s. 364, 365.

"rozstrzyganie sporw midzy poddanymi i karanie przestpstw. Jeli


wskazane funkcje pastwowe zostan skoncentrowane w jednym orga
nie, to nie bdzie wolnoci. Wobec tego trzeba je rozdzieli midzy trzy
niezalene od siebie organy. Wadz prawodawcz naley powierzy w y
bieranej przez lud legislaiturze, lecz nie po to, by miaa ona powzi
jakie czynne postanowienie, czego nie um iaaby zrobi dobrze, ale by
stanowi praw a lub te bada, czy dobrze wykonano praw a przez ni
ustanowione. Wadza wykonawcza w inna zosta scedowana na rzecz
monarchy, poniewa lepiej jest sprawowana przez jednego ni wielu,
gdy to, co zawiso od wadzy prawodawczej, czsto lepiej bywa zaat
wiano przez wielu ni przez jednego. Natomiast wadz sdownicz w y
pada przyzna niezawisym sdom, ma za ona by wykonywana przez
osoby powoane z ludu, -w pewnych okresach roku, w sposb przewidzia
ny praw em 49. W szystkie trzy wadze s od siebie niezalene, lecz nie
posiadaj rwnego znaczenia politycznego. Pierwszoplanow rol odgry
w aj jedynie wadza prawodawcza i wykonawcza, wadza sdownicza za
jest mona rzec, niewidzialna i adna ozy te poniekd adna30,
gdy sama nie moe egzekwowa swych wyrokw. Mona rwnie wno
si, e najwysz rang Monteskiusz gotw by przypisa egzekutywie
tak z powodw politycznych, jak i cenzuralnych tw orzy przecie w
dobie absolutyzmu uywa bowiem pojcia ciaa poredniczce (corps,
pouvoirs, rangs int.ermediaires) dotyczcego, jak si wydaje, zarwno
obu izb parlam entu i sdw, jak i duchowiestwa, szlachty i wyszej
kadry adm inistracyjnej.
Teoretyk ten rozumie przy tym doskonale, e dla zabezpieczenia
wolnoci jednostki sam podzia wadzy jeszcze nie wystarczy. Naley go
w zwizku z tym wzmocni systemem hamulcw gw arantujcych rw
nowag organw. Albowiem wiekuiste dowiadczenie uczy, i wszelki
czowiek, ktry posiada wadz, skonny jest jej naduy; posuwa si
ta k daleko, a napotka granice. Kt by powiedzia! Nawet sama cnota
potrzebuje granic. Iby nie mona byo naduywa wadzy trzeba, aby
przez naturaln gr rzeczy wadza powcigaa wadz51. Nie absoluty
zowa zatem zalecanego przez siebie rozdziau wadzy, jakkolwiek roz
m iary jego zestawu hamulcw s minimalne. Szczeglnie istotne zadanie
m aj spenia hamulce (zdolno przeszkadzania) posiadane przez w a
dz wykonawcz wobec prawodawczej, jak prawo zwoywania parlam en
49 C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 233 239; R. C. M o u l t o n :
S eparation..., s. 278; M. J. . V i 1 : C on stitu tion alism ..., s. 88; J. S t e m b r o w i c z : Rzd..., s. 15; K. G r z y b o w s k i : M ontesquieu..., s. 9 11; W. B. G w y n :
T h e Meaning..., s. 110, 111; J. P. R o c h e : D istribution..., s. 323; A. E s m e i n :
Prawo..., s. 392; A. B u r d a : D o k tr y n a k o n s t y tu c y j n a M o n tesk iu sza. W: M o n
t e s k iu s z i jeg o dzieo, s. 217 219, 223.
50 C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 236, 239.
51 Ibidem , s. 232.

tu, zamykania, odraczania i okrelania dugoci trw ania jego sesji oraz
prawo veta ustawodawczego. Natomiast wadza prawodawcza nie powin
na mie praw a powcigania wadzy wykonawczej, ma praw a i w inna
mie zdolno badania, w jaki sposb ustanowione przez ni praw a s
w ykonywane. Inaczej mwic, legislatywa obok stanowienia praw a po
w inna rwnie dysponowa moliwoci kontroli jego wykonywania
przez monarch i sdy. W ten wanie sposb pow staje rwnowaga mi
dzy poszczeglnymi wadzami. Ciekawe, e parlam ent nie musi posiada
specjalnych upraw nie do hamowania wadzy wykonawczej, poniewa
wykonywanie z n atu ry ma swoje granice, a poza tym wadza w y
konawcza tyczy si zawsze rzeczy chwilowych. Osoba m onarchy ma by
w ita, lecz ministrowie jako jego doradcy mog by oskarani i usu
wani. De M ontesquieu pam ita jednoczenie o koniecznoci zachowania
nieodzownego stopnia jednoci wadzy pastwowej. Te trzy wadze po
winny by wydawa spokj lub bezczynno. e jednak w skutek koniecz
nego biegu rzeczy trzeba im i naprzd, bd zmuszone i zgodnie .
Wadze te s bowiem zarazem rozdzielone i stopione ze sob'52, jako
e podzia to nie separacja. Wolno wic przyj, i autor O duchu p ra w ,
sugerujc form aln niezaleno organw, wypowiedzia si im p licite za
ich faktycznym wspuzalenieniem i skoordynowaniem dziaania.
Take w monteskiuszowskiej doktrynie dostrzegamy refleks teorii
ustroju mieszanego, chocia term in ten w wyej wymienionym dziele si
nie pojawia, gdy natrafiam y tam rwnie na spoeczny rozdzia wadzy.
Zdaje si on naw et miee V naczenie pierw otne w stosunku do podziau
funkcji pastw ow ych ma bowiem stanowi gwne rdo rwnowagi
spoeczno-politycznej w pastw ie53 k try w tej sytuacji byby podzia
em wtrnym. Baron de M ontesquieu zaleca cis wspzaleno pomi
dzy poszczeglnymi stanam i spoecznymi a organam i pastwowymi. Z je
dnej strony kady organ winien czerpa sw wadz przede wszystkim
z faktu oparcia si na okrelonym stanie, z drugiej za aden stan nie
moe odgrywa powaniejszej roli politycznej bez stosownego w pywu na
dziaalno organw. Sekret dobrych rzdw tkw i wanie w um iejt
nym podziale wpyww w aparacie pastwowym pomidzy poszczeglne
stany spoeczne odpowiednio do ich znaczenia i moliwoci. Naley zatem
um iejtnie zsynchronizowa spoeczny rozdzia wadzy z podziaem funk
cji pastwowych, a zwaszcza prawodawczej i sdowniczej. Ze wzgldu
na to, e ustrj idealny to poczenie monarchii, arystokracji i dem okra
cji, wszystko byoby stracone, gdyby jeden i ten sam czowiek, lub
jedno i to samo ciao monych lub szlachty, albo ludu, sprawowao owe
52 Ibidem , s. 232, 239 245; H. F i n e r : T h e Theory..., s. 98; J. S t e m b r o w i c z : Rzd..., s. 14 17; K . G r z y b o w s k i : M ontesquieu..., s. 18; Z. I z d e b
s k i : R ewizja..., s. 789, 790; A . B u r d a : Doktryna..., s. 222; P. K. C o n k i n :
Self-E vident..., s. 156, 157.
53 F .D . W o r m u t h : T h e Origins..., s. 198.

trzy wadze. Lecz w przeciwiestwie do ideologw ustroju mieszanego,


uzaleniajcych konkretny organ od danego stanu spoecznego, podzia
monteskiuszowski jest nieco bardziej skomplikowany. Legislatywa powin
na by dwuizbowa, przy czym iizby take winny powciga si naw za
jem. Izb wysz m aj tworzy przedstawiciele szlachty, natomiast ni
sza rekrutuje si z reprezentantw ludu. Kade z tych cia bdzie mie
swoje oddzielne zgromadzenie i narady oraz osobne pogldy i interesy.
Znamienne jednak, e izba wysza powinna mie udzia w praw odaw
stwie jedynie z moc przeszkadzania, nie za z moc stanowienia. Izba
nisza zatem stanowi ustawy, a wysza moe je skutecznie uchyla.
W odniesieniu do wadzy sdowniczej spoeczny rozdzia wadzy w e
w ntrz niej zawiera si w sugestii, oskareni byli sdzeni przez s
dziw wywodzcych si z tego samego stanu^4. Tym niemniej Monte
skiusz by rzecznikiem kompromisu przede wszystkim feudalno-mieszczaskiego bd, jak kto woli, m ariau szlachty z buruazj, jako e po
jcie lud rezerwowa gwnie dla tej ostatniej55.
5.2.
Z chwil ujrzenia wiata dziennego przez O duchu p
zasada podziau wadzy zostaa podniesiona do godnoci uniwersalnego
kryterium ustroju konstytucyjnego. D oktryna monteskiuszowska, zawie
rajca w zarodku wielkie bogactwo myli i rnorodnych rozwiza in
stytucjonalnych, spotkaa si wrd uczonych z rnym przyjciem.
Wikszo powitaa j entuzjastycznie, okrelajc rozdzia w adzy jako
zasad sztuki politycznej a twrc doktryny obwoujc ojcem kon
stytucjonalizm u i Legislatorem Narodw (Jean dAlembert). Rozpra
w barona de M ontesquieu uznano za najwiksze dzieo XVIII stu le
cia (P. Janet), jego samego za Edmund Burk nazw a z emfaz naj
wikszym geniuszem, jaki owieci ten wiek. Lord Jam es Bryce zaliczy
monteskiuszowskie opus do jednej z nielicznych ksig, ktre stale zmie
niaj tok myli ludzkiej, a Oliver W endell Holmes za dzieo, ktre
w najwikszym stopniu przyczynio si do przebudow y wiata spord
wszystkich wytworw XVIII w. Wielu badaczy nawet przecenio jego
autora, twierdzc, i to on wanie jako pierwszy zasad podziau wa
dzy sformuowa, wzgldnie e skonstruowa system hamulcw, albo e
wykaza niezbdno wspomnianej reguy dla naleytej ochrony wolnoci
jednostki56. Nie brako jednoczenie gosw penych sceptycyzmu, jak
54 C. L. de M o n t e s q u i e u :
O duchu..., t. 1, s. 239244; U. L a n g e :
Teilung..., s. 228; A. B u r d a : D o k tr y n a - ., s. 221; K. G r z y b o w s k i : M o n te s
quieu..., s. 9, 10; K. L o e w e n s t e i n :
V erjassu ngsleh rc..., s. 22, 23; E. von
H i p p e l : G e w a lte n te ilu n g im M o d er n en S ta ate. K ob len z 1948, s. 34, 35.
55 K. G r z y b o w s k i :
M ontesquieu..., s. 4, 11 17; A . B u r d a : D o k t r y
na..., s. 220.
56 M. J. C. V i l e : Constitutionalism ..., s. 97; A. N. W r b l e w s k i : Dwie...,
s. 58; W. K a g i : Z u r Entstehung..., s. 209, 210; J. T. B r a n d : M ontesquieu...,
s. 181; R. K. G h: Modern..., s. 579; E. C. S. W a d e, G. G. P h i l i p s :

chociaby cytowana wczeniej wypowied H. von Treitschke, i doktry


na Monteskiusza to tylko czysta teoretyczna gra fan tazji57. Jeszcze
inni autorzy pomniejszali znaczenie jego tez, przeinaczajc je lub b d -nie interpretujc58.
t
Co si tyczy oryginalnoci interesujcej nas doktryny, to w wietle
dotychczasowego wywodu nie sposb przyj, e jej twrca porusza si
po obszarze jeszcze nie penetrow anym przez innych teoretykw ub nie
objtym praktyk ustrojow. To jego rozwaa stanowi ustrj Wiel
kiej Brytanii, jej niezrwnanej konstytucji (M.J.C. Vile), jakkolwiek
obraz tego ustroju jest w jego dziele najprawdopodobniej wiadomie w y
idealizowany, a wyraajc si bardziej precyzyjnie zracjonalizowany.
Uszo to uwadze niektrych kom entatorw zarzucajcych mu, i nie jest
on dokadnym odbiciem pierwowzoru59. Trudno rwnie zaprzeczy, i
de Montesquieu zapoyczy wiele wtkw swej doktryny od pisarzy bry
tyjskich, szczeglnie za od Lockea i Bolingbrokea (tego ostatniego zna
Constitutional..., s. 21; W. B o n d y : T h e Separation..., s. bl; W. B. G w y n : The
Meaning..., s. 66; H. K n u s t : M o n te s q u ie u u n d d ie V erfa s su n g en d er V e rein ig ten S ta a te n v o n A m e r i k a . M tinchenB erlin 1922, s. .28, 33; A. C. C o o l i d g e :
T h e oretica l and F oreign E le m e n ts in th e F o rm a tio n of th e A m e r i c a n C o n s ti tu
tion. F reiburg 1892, s. 30.
57 V ide W. K a g i : Z u r Entstehung..., s. 45.
58 Ilu stracj chob y teza n iek t ry ch autorw , e M on tesk iu sz n ie u w a a
w ad zy sd ow n iczej za odrbn, tylk o raczej za dzia w a d zy w y k o n a w czej. Tak
m .in. J. A. F a i r l i e :
T h e Separation..., s. 418; F. D. W o r m u t h :
T h e O r i
gins..., s. 198; R. S c i g l i a n o : T h e S u p r e m e C o u rt a n d th e P re sid e n c y . N ew
Y orkL ondon 1971, s. 2, 3. T en osta tn i p o w o u je si na pon iszy fra g m en t O d u
chu p ra w : W kad ym p a stw ie istn iej trzy rod zaje w ad zy: w ad za p ra w o d a w
cza, w ad za w y k o n a w cza rzeczy n a le cy c h do p ra w a n arod w i w ad za w y k o
n aw cza rzeczy n ale cy ch do p raw a c y w iln e g o . O t n a tej p o d sta w ie m ona
su gerow a, i od n ajd u jem y tu d a lek ie echo tra d y cy jn eg o p o jm ow an ia w a d zy s
dow niczej jako czci w a d z y w y k o n a w czej, a le nic ponadto. D e M on tesq u ieu
w n astp n ym zdaniu te trzy w a d z e w y r a n ie p rzecie d efin iu je i tra k tu je c a
k o w icie odrbnie. T osta tn i w a d z m on a n a zw a w ad z sd o w n icz, drug
za po prostu w ad z w y k o n a w cz p a stw a . P isze tak e, i nie m a w oln oci,
jeli w ad za sd ow n icza n ie je st od d zielon a od p raw od aw czej i w yk on aw czej
(ibidem , t. 1, s. 234). W praw d zie n ie da si zaprzeczy, e w a d z sd ow n icz
u w a a za p osiad ajc n a jm n iejsz e zn a czen ie u stro jo w e spord w sz y stk ic h trzech,
tym n iem n iej n ie znaczy to jeszcze, by nie b ya dla ona w a d z odrbn. J e li
od o siem n astow ieczn eg o m y lic ie la n ie m ona da p recy zji w y m a g a n ej od k o n
sty tu cjo n a listy X X w ., to n ie m ona r w n ie n ad m iern ie re la ty w izo w a g o szo
n ych przeze pogldw .
59 V id e T. T s a t s o s : Z u r Geschichte..., s. 32, 33 i cy to w a n a tam literatura;
A. T. V a n d e r b i l t : T he Doctrine..., s. 45, 46; I. i b : Podzia..., s. 1234. T ra
fn ie n atom iast w y p ow ia d a j si w tej m aterii: M . J . C . V i l e : C o n s titu tio n a
lism..., s. 84; J. S t e m b r o w i c z : Rzd..., s. 17; J. T. B r a n d : M ontesquieu....
s. 182, 190, 191; C. M o r g a n : T h e L i b e r t y of T h o u g h t a n d th e S ep a ra tio n of
P o w ers. A M o d e r n P r o b le m C o n sid er ed in th e C o n te x t of M on tesq u ieu . O xford
1948, s. 13; J. P l a m e n a t z : Man..., Vol. 1, s. 267, 284 290.

naw et osobicie). Nie upraw nia to wszake adnego znawcy zagadnienia


do twierdzenia, e dokona on wycznie reinterpretacji przejtych tre
ci (zwaszcza myli autora D w ch tr a k ta t w o rzdzie)60. Monteskiusz,
jak kada wyrocznia, nie zawsze jest te cakowicie przejrzysty. Std
midzy innymi kontrow ersja w ynikajca po czci take z eklektyz
mu jego pogldw czy skadaj si one na czyst regu podziau
wadzy, ze wzgldu na daleko idcy rozdzia organw, funkcji i osb;
czy moe odzwierciedlaj jedynie zasad czciowego podziau wadzy,
z uwagi na wkomponowanie w jego doktryn system u hamulcw61. W y
padaoby przychyli si do tego drugiego stanowiska, podzielanego nota
bene przez The Founding Fathers. Ponadto,, jak wczeniej wspomniano,
mona naw et spotka si z ocen, i podstawowym zaoeniem omawia
nej doktryny jest aksjom at jednoci wadzy pastwowej, realizowanej
w drodze podziau funkcji midzy organam i pastwa. Ocena ta tumaczy
propozycj C. Morgana, by doktryn t obdarzy mianem nie rozdziau
wadz, lecz rwnowagi wadzg2. Cz badaczy posuwa si do tw ierdze
nia, e baronowi de M ontesquieu nie chodzio bynajm niej o podzia w a
dzy, tylko o zapobieenie fuzji wadz, wzgldnie o urzeczywistnienie
ich harm onijnej integracji, albo wrcz wycznie o realizacj zasady
niezawisoci sdziowskiej63. N aturalnie, aden z tych skrajnie uproszczo
nych osdw nie jest trafny. Na marginesie, zapewne jedynie ironi lo
su mona wytum aczy fakt, i term in rozdzia wadzy nie pojawia si
ani razu w synnym rozdziale 6 ksigi XI zatytuow anym O u stroju
A nglii monteskiuszowskiego opus.
Nasuwa si wobec tego pytanie, jaki by wkad autora O duchu
p r a w do teorii podziau, skoro nie mona go uzna za jej konstrukto
r a 64. Bez w tpienia najpowaniejszy. Jego wpyw na rozwj i spopula
ryzowanie tej teorii dalece przewysza odnone zasugi innych jej he
roldw. Wynika to z wielu przyczyn. I tak, to wanie Monteskiusz
ostatecznie przezwyciy tradycj upatryw ania we wadzy wykonawczej
-------------{
eo T ak np. C. J. F r i e d r i c h :
Constitutional..., s. 177; i d e m :
Separa~
tion..., s. 664; T. T s a t s o s : Zur Geschichte..., s. 32. V id e te R. C. M o u l t o n :
S eparation..., s. 327; M . J . C . V i l e : C on stitution alism ..., s. 76, 77; R. S h a c k l e t o n : M ontesquieu..., s. 28 33 i n . ; E. K l i m o w s k y : D ie Englische..., s. 67,
68; M. P. S h a r p : T h e Classical..., s. 389, 390; H. K n u s t : Montesquieu..., s.
32; W .B . G w y n : T h e Meaning..., s. 95, 96, 108, 109; A. P u l i o : O jedno...,
s. 38; J. P l a m e n a t z : Man..., V ol. 1, s. 282.
61 G. W. C a r e y : Separation..., s. 108; R. P a r k e r : T h e Historic..., s. 458;
M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 85, 86, 93; J. T. B r a n d : Montesquieu...,
s. 184, 185; A. T. V a n d e r b i l t : T h e Doctrine..., s. 45; J. P l a m e n a t z : Man...,
Vol. 1, s. 288.
62 C. M o r g a n : T h e L ib erty..., s. 14.
63 V id e M. J. . V i 1 e: C onstitutionalism ..., s. 86.
64 T ak m .in. M. J. . V i l e :
C on stitu tion alism ..., s. 76; W. a g i: Zur
Entstehung..., s. 53.

take wadzy sdowniczej, domagajc si poza tym ich rozdziau. Nie


zalenie od wyodrbnienia wadzy sdowniczej mocno zaakcentowa jej
niezaleno, cho postulat ten nie by zupenie nowy. By pierwszym
pisarzem politycznym, ktry expressis v e rb is domaga si wyrnienia
trzech oddzielnych funkcji pastwa, wykonywanych przez trzy relatyw
nie niezalene od siebie organy. Dziki tem u sta si twrc jake zna
nej dzi triady, a jego doktryna podziau wadzy zostaa obwoana klasy
czn. Wprawdzie odwoa si do teorii ustroju mieszanego, ale nie zdo
minowaa ona jego tez w przeciwiestwie do zwolennikw teorii ustroju
rwnowagi. Rezultatem tego aliansu byo dostrzeenie koniecznoci uzu
penienia rozdziau organw spoecznym podziaem wadzy. W ysun
rwnie twierdzenie o rozdzielnym wykonywaniu suw erennej wadzy
i w odrnieniu od wicehrabiego Bolingbrokea umieci monarch poza
parlam entem 65. Jak pisze W. Zamkowski: ,,cech charakterystyczn te
orii Monteskiusza jest danie powierzenia poszczeglnych funkcji odrb
nym podmiotom. Sama myl poczenia funkcjonalnego podziau wadzy
z podmiotowym (w sensie oddzielnych organw) nie jest nowa. Ale
w ujciu Monteskiusza nabiera ona nowej treci i ma inne znaczenie
anieli w teoriach poprzedzajcych. Jej nowo i oryginalno jest .na
stpstwem okrelonego pojmowania wadzy pastwowej jako caoksztatu
powiza zachodzcych miedzy funkcjam i pastwa, organizacj organw
pastwowych i spoecznym charakterem pastwa. Po to, aby podzia
funkcji pastwowych nabra cech wadczych, aby na bazie funkcji pa
stwa powstay odrbne wadze, charakteryzujce si zdolnoci podej
mowania aktw woli powszechnie obowizujcych i monoci wprowa
dzania ich w ycie, poszczeglne funkcje musz by powierzane rnym
organom pastwowym, dla ktrych przyjm uje si okrelony sposb po
wstawania, ustala si zasady wzajemnych stosunkw i sposb ich funk
cjonowania. W szystkie te zasady, caa ta subtelna organizacja podporzd
kowana jest naczelnej zasadzie wolnoci, sprowadzajcej si w koncep
cji podziau wadz Monteskiusza do znalezienia form uy praw nej dla
usankcjonowania ujaw niajcych si rnych, czsto przeciwstawnych,
interesw i woli grup spoecznych66.
W moim przekonaniu gwny powd do dumy autora O duchu p r a w
wypywa z faktu wykoncypowania przeze pierwszej rozwinitej, czy jak
kto woli, dojrzaej doktryny podziau wadzy. D oktryny stanowicej
fundam ent nowoczesnej teorii rozdziau, na ktrym pniejsze pokole65 M. J. C. V i l e : C onstitutionalism ..., s. 76, 88, 96; W. . G w y n : T h e M e a
ning..., s. 101, 102, 112, 113; W. Z a m k o w s k i : M o n teskiu szow ska ..., s. 26; F. G.
W i l s o n : T h e Mixed.... s. 15, 16; A. T. V a n d e r b i l t : T h e Doctrine..., s. 44;
W. K a g i : Z u r Entstehung..., s. 159; H. F i n e r : T h e Theory..., s. 96; I. B i b :
Podzia..., s. 1234; M. S o b o l e w s k i : Zasady..., s. 122.
66 W. Z a m k o w s k i :
M on teskiu szow ska ..., s. 35; i d e m : Jedno..., s. 15,

nia poczy wznosi kolejne kondygnacje. O ile rzeczywicie nikt nie


moe sobie roci pretensji do wycznego autorstw a zasady podziau,
o tyle nazwisko de M ontesquieu wie si z ni najcilej67. Dlatego
wszelkie spekulacje prowadzce do ustalenia prawdziwego fundatora
zajmujcej nas teorii lub kwestionujce pierwszestwo Legislatora Na
rodw, jeli idzie o nadanie jej nowoczesnego ksztatu, s czysto scholastyczne. Pozwalajc sobie na odrobin ironii, godzi si zauway, e
wynik tych spekulacji moe by tylko identyczny z efektem mudnych
docieka tych uczonych mw, ktrzy usiujc odkry faktycznego auto
ra Iliady, doszli w kocu do wniosku, i nie by nim Homer, tylko
inny poeta o tym samym imieniu.

6. Brytyjscy epigoni Monteskiusza


Sir W illiam Blackstone

6.1.
Mona by ju w tym miejscu zakoczy te szkicowe r
waania powicone genezie teorii rozdziau, gdyby nie interesowa nas
jej rodowd na gruncie pnocnoamerykaskim. Albowiem Ojcowie
K onstytucji nie tylko pilnie studiowali pisma Lockea i Monteskiusza,
ale sigali take do dzie trzech najwybitniejszych brytyjskich uczniw
tego ostatniego, a mianowicie Sir Williarha Blackstonea, markiza Jeana
Louisa de Lolme i W illiama P aleva. Byli cni w istocie rzeczy im itatoram i Mistrza w kwestii podziau wadzy, jakkolwiek byoby nieporozu
mieniem uzna ich prace za li tylko plagiaty. Dostrzegamy bdwiem ewi
dentne rnice pomidzy nimi a oryginaem, i to nie zawsze dotyczce
niuansw. Najwikszy rozgos spord tego grona uczniw zyska Sir
Blackstone po w ydaniu K o m e n ta r z y do p r a w A nglii (C om m en taries on
the L a w s of England) w latach 1765 1769. Stara si on zaadaptowa
doktryn monteskiuszowsk do brytyjskich realiw ustrojowych czyli
przeprowadzi operacj odwrotn do dokonanej przez jej twrc
a -tym samym pogodzi teori rozdziau wadzy z teori ustroju rw no
wagi.
W opinii M.J.C. Vilea teoretyk w w najwikszym stopniu zmody
fikowa powysz doktryn w dziedzinie wadzy sdowniczej. Ot b a
ron de M ontesquieu posugiwa si nazw wadza sdzenia (le pouvoir
de juger), sdy za powinny, jego zdaniem, wycznie obwieszcza i sto
sowa prawo. Ale sdziowie narodu s to, jak rzeklimy, jedynie
usta, ktre wygaszaj brzmienie praw; tylko nieoywione istoty, ktre
17
Finer:

P odobny p ogld
The Theory..., s. 94.

w y ra a

J. T.

Brand:

Montesquieu...,

s.

180,

181;

H.

nie mog zagodzi ani ich siy, ani surowoci68. Tymczasem Blackstone
znacznie bardziej uw ydatni ich rol, wprowadzajc pojcie wadzy s
downiczej (judicial ), poniewa w Wielkiej Brytanii w systemie
com m on la w sdy nie tylko stosoway, lecz take poprzez wykadni
tworzyy prawo69. Przytoczona ocena M.J.C. Vilea nie jest jednak cako
wicie uzasadniona, gdy przeocz on tez autora K o m e n ta r zy , i wa
dza najwysza powinna zosta podzielona midzy dwie gazie, tj. P a r
lament, zoony z krla, lordw i gmin oraz egzekutyw skadajc si
z samego krla. Judykatyw a pozostaje tu wic niejako na drugim pla
nie, co w pewnej mierze jest zbiene ze sowami Monteskiusza, e w a
dza sdzenia jest poniekd adna. Sir Blackstone mimo wszystko wiernopoddaczo uzna monarch za wyczne rdo jurysdykcji i jedynego
twrc sdw70.
Najbardziej istotn rozbieno pogldw midzy mistrzem a ucz
niem upatruj w uzasadnieniu przez tego drugiego w lad za Johnem
Lockeem suprem acji legislatywy nad egzekutyw mimo e podkrela
donioso ich rozdziau rozumianego wszak jako podzia kom petencji
jak rwnie w umieszczeniu Korony w onie Parlam entu niezalenie od
traktowania jej jako niezalenego organu wadzy wykonawczej. Warto
te nadmieni, i autor K o m e n ta r z y powici wiele uwagi problem atyce
hamulcw, a w tym instytucji im p each m en t wobec ministrw, praw u
egzekutyw y do zwoywania, odraczania i rozwizywania legislatywy,
praw u sankcji, pozycji krla jako rda sprawiedliwoci oraz funkcji
sdowej Izby Lordw. Niemniej wizja systemu hamulcw Sir Blackstonea budzi raczej mechanistyczne skojarzenia. Przypuszczalnie dlatego
Jerem y Bentham okreli proponowany przeze model ustrojow y jako
sprowadzajcy si wycznie do matematycznego symbolu71.
Take markiz de Lolme w K o n s ty tu c ji Anglii (C onstitution of E n
gland) z 1771 r. przedstawi ustrj swej przybranej ojczyzny przez monteskiuszowski pryzmat. Ale i tu day o sobie zna odstpstwa. W praw
dzie argum entow a za jednolitoci egzekutywy, ale jednoczenie gosi
potrzeb podziau legislatywy na trzy tradycyjne czci. A zatem zgo
,

68 C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 243.
69 M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 89, 102 104; R. . M o u l t o n : S e
paration..., s. I l l ; W. G. H a s t i n g s : M o n te s q u ie u a n d A n g l o - A m e r i c a n I n s ti
tutions. Illinois L aw R e v ie w 1918, Vol. 13, s. 422, 423.
70 V ide W. K a g i : Z u r E ntstehung..., s. 104; J. T. B r a n d : M ontesquieu...,
s. 193; R. C. M o u l t o n : Separation..., s. 415; A. C. C o o l i d g e : Theoretical...,
s. 39; W. G. H a s t i n g s : M ontesquieu..., s. 420.
71 S. P a r g e l l i s : T h e Theory..., s . - 48, 49; F. G. W i l s o n : T h e Mixed...,
s. 18; J. A. F a i r l i e : T h e Separation..., s. 397; M . J . C . V i l e : C o n s titu tio n a
lism..., s. 105; M. P . S h a r p : T h e Classical..., s. 392, 393; R. C. M o u l t o n : S e
paration..., s. 280, 281; J.
S t o r y : C o m m enta ries..., V ol. 1, s. 365, 366, 369.

dnie z oficjaln brytyjsk doktryn ustrojow uzna Koron za czon


Parlam entu, podobnie zreszt jak Blackstone, mimo e analogicznie jak
m istrz najwiksz potencjaln grob wolnoci jednostki dostrzeg we
wadzy prawodawczej. Niemniej jednak przysowiow pit achillesow
jego pogldw stanowio niedocenienie rosncej roli politycznej gabine
tu oraz systemu hamulcw. W efekcie zaprezentowa taki model ustro
jowy Wielkiej Brytanii, e zalecana przeze rwnowaga organw m u
siaaby nieuchronnie doprowadzi do cakowitego bezruchu machiny pa
stwowej. Natom iast William Paley w swych Zasadach filozofii m oralnej
p o lity c z n e j (The Principles of Moral and Political Philosophy) z 1785 r.
w pragm atyczny sposb broni teorii ustroju rwnowagi, akcentujc ko
nieczno oddzielenia egzekutywy od legislatywy oraz potrzeb niezawi
soci sdw. Dokona ponadto cennego rozrnienia midzy stanem
rwnowagi organw a stanem rwnowagi interesw poszczeglnych
klas72.

6.2.
Twrczo Sir Blacksitonea, de Lolmea i P aleya
prb w m iar udanego kompromisu midzy teori rozdziau wadzy
i ustroju rwnowagi, jakkolwiek w przekonaniu S. P. Huntingtona ka
dli oni silniejszy nacisk na podzia wadzy prawodawczej ni na sam
zasad rozdziau wadzy pastw ow ej73. Mimo to ywot teorii ustroju
rwnowagi nie trw a ju dugo. W latach dwudziestych XIX w. zaata
kowa j Bentham, ktrem u w sukurs przyszli w pierwszym rzdzie Da
vid Williams i John Cartwright', przepenieni nostalgi za sask kon
stytucj, czyli przednorm askim i instytucjam i politycznymi. Instytucje
te, wcznie z rad, sdem i urzdnikami byy w ich m niem aniu fundo
wane na opoce podziau wadzy. Koresponduje to w jakim stopniu
z przewiadczeniem Monteskiusza, e zasad podziau wynaleziono w ..la
sach G erm anii74. Ostateczny cios teorii ustroju rwnowagi zadaa re
forma brytyjskiego prawa wyborczego z 1832 r. Wynike std dalsze
wzmocnienie pozycji politycznej buruazji przynioso drastyczny spa
dek popytu na koncepcje rwnowagi si pomidzy ni a szlacht.
Z kronikarskiego obowizku naley rwnie odnotowa, i koncep
cje rozdziau lub ich elementy znajdujem y take w pismach Jeana
Jacquesa Rousseau, Im m anuela K anta, Georga Hegla, Johanna Fichtego,
Benjamina Constanta i wielu innych ojcw doktryn polityczno-prawnych
72 M. J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 105, 106; W. B . G w y n : The M e a
ning..., s. 115; F. G. W i l s o n : T h e Mixed..., s. 19 21; R. C. M o u l t o n : S e p a
ration..., s. I l l , 112; J. A. F a i r l i e : T h e Separation..., s. 415; J. S t o r y : C o m
m entaries..., Vol. 1, s. 366.
73 S. P. H u n t i n g t o n : T h e Founding..., s. 158.
74 C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 247.

XIX i XX stulecia75. Jednake dziea/ te w porwnaniu do wstrzsu


ideowego, jaki w zakresie interesujcej nas problem atyki przypad
w udziale O duchu p raw , byy tylko odgosami oddalajcej si burzy.

7. Wnioski

7.1.
Zaprezentowany tu szkic rodowodu teorii podziau w
dzy pastwowej daje asum pt do kilku refleksji oglniejszej natury. N aj
waniejsza z nich to ta, e rozwaana teoria nie narodzia si dopiero
z chwil powstania monteskiuszowskiego opus, poniewa jej elementy
spotykam y znacznie wczeniej, poczynajc jeszcze od staroytnoci. Nie
negujc ani oryginalnoci, ani te pionierskiego charakteru tez zaw ar
tych w O duchv, p raw , tworzcych pierwsz nowoczesn doktryn roz
dziau wadzy, wypada wszak zauway, i myl ludzka zawsze czerpie
ze skarbnicy zgromadzonej ju wiedzy. Zawsze te oznacza swoist kon
tynuacj dotychczasowych pogldw, czy to poprzez ich akceptacj i roz
winicie, czy to poprzez ich negacj i odrzucenie. Obserwujc proces w y - ,
odrbniania si teorii podziau z teorii ustroju mieszanego, mona w y
ranie dostrzec jak koryfeusze myli politycznej kolejnych stuleci,
a szczeglnie Wieku w iata, sigali do dorobku intelektualnego po
przednich epok przy formuowaniu wasnych idei. Nie znaczy to jednak,
e dokonali bezkrytycznej recepcji zastanych opinii. K orzystali z nich,
ale selektywnie, nadajc czsto now tre zastanej aparaturze pojcio
wej i w eryfikujc odziedziczone hipotezy. Przypom nijm y, i em brional
ne wersje zasady rozdziau wadzy opieray si na dwuczciowym po
dziale aparatu pastwowego na monarch i parlam ent, wzgldnie na dychotomicznym podziale funkcji pastwowych na stanowienie prawa i je
go wykonywanie, przy czym poszczeglne organy wcale nie musiay by
75
Ibidem , t. 1, s. 247; M . J . C . V i l e : C onstitution alism ..., s. 112 118;
K a g i : Z u r Entst?hung..., s. 68 80, 104<117; T. T s a t s o s : Z u r Geschichte...,
s. 38 49; J. A . F a i r l i e : T h e Separation..., s. 408 415. In teresu jco p otrak to
w a zasad pod ziau w a d zy K ant, u b ra w szy j w p o sta sylogizm u . W ychodzc
z zaoe filo zo ficzn y ch i lo g iczn y ch d oszed do w n io sk u , i w k ad ym p a stw ie
m ona w yrn i ti>zy w a d ze sta n o w i ce potrjn p erso n ifik a cj (tr ia s p o litic a )
oglnej i zjednoczonej w o li, a m ia n o w icie: su w eren n w a d z rzd zen ia sk u p ion
w le g isla ty w ie (p o te s ta s legislatoria), w a d z w y k o n a w cz p ow ierzon w a d cy a w y
kon yw an n a p o d sta w ie p rzep is w p raw a (p o te s ta s ex ecuto ria) oraz w ad z in
terpretow ania p raw a przek azan sd ziom (p o te s ta s ju diciaria). T ez t m ona
p rzeoy na jzyk sylogizm u w ik sza p rzesan k a zaw iera norm p raw n , m n ie j
sza ob ejm u je d yrek tyw , b y p o stp o w a zgod n ie z o b ow izu jcym p raw em , n a
tom iast w n io sek to orzeczen ie s d o w e stw ierd za j ce, jak norm p raw n n aley
k ierow a s i w d an ym w yp ad k u . V ide I. K a n t : A n fa n g sg r iin d e der R ech tslehre, 45, za C. J. F r i e d r i c h :
C onstitutional..., s. 621; W. K a g i : Zur
Entstehung..., s. 104 107.

W.

rwnoprawne. Dopiero w poowie XVIII w. definityw nie skrystalizowaa


si klasyfikacja funkcji i organw bazujca na mistycznej liczbie ,,3.
pojmowana jako wieczysta podstawa ustroju konstytucyjnego. Ukszta
towao si rwnie wwczas dzisiejsze rozumienie term inw praw odaw
czy, wykonawczy i sdowniczy. Do mom entu w ydania monteskiuszowskiego dziea nie byo mowy o adnej doktrynie podziau z praw
dziwego zdarzenia. Mona co najwyej mwi o zbiorze koncepcji za
kadajcych ograniczenie swobody dziaania aparatu pastwowego76.
Zanim jednak powsta produkt finalny w postaci rozwinitej doktry
ny rozdziau wadzy, trzeba byo zmodyfikowa teori ustroju miesza
nego w kierunku przejcia od analizy stanw spoecznych do organw
pastwowych, a nastpnie od organw do funkcji pastwa. To zastpie
nie klas spoecznych funkcjam i pastw a pojciem przez dugi czas
wyjtkowo abstrakcyjnym byo niewtpliwie wynikiem inwencji Lo
cked, Bolingbrokea i Monteskiusza, ale nie wycznie. Doktryna po
lityczno-prawna rzadko jest wyrazem oderwanej refleksji uczonego, sn u
tej z wiey z koci soniowej w izolacji od czasu i przestrzeni. Stanowi
ona w ostatepznym rachunku prawie zawsze wypadkow warunkw po
litycznych, spoecznych i ekonomicznych, bdc rwnoczenie przejaw em
interesw okrelonych si spoecznych. W kontekcie tego spostrzeenia
trudno byoby nie docenia roli czynnika instytucjonalnego i zwizanej
z mm praktyki ustrojow ej w procesie formowania teorii podziau w a
dzy. Taki te wniosek wysnu C. J. Friedrich piszc, e teori ustrojo
w bdnie uwaa si za co bardzo odlegego od odnonej praktyki,
a myliciele angielscy nigdy nie wyodrbniliby teorii rozdziau z teorii
ustroju mieszanego, gdyby rozwj instytucji brytyjskich nie przybra od
powiedniego kierunku77. Z opini t zbiene jest stanowisko R. Parkera,
i zasad podziau wadzy mona zrozumie jedynie pod w arunkiem upa
tryw ania w niej rezultatu zwyciskiej walki Parlam entu z Koron78.
Naturalnie, w gr wchodzi take caa gama innych czynnikw, jak
np. wyksztacenie si w wiekach rednich podziau wadzy na wieck
i duchown. Istotn rol odegrao rwnie sformuowanie brytyjskiej,
doktryny suwerennoci Krla w Parlam encie ( K in g -in -P a rlia m en t)
Jak ju wspomniano, jedn z przeszkd na drodze rozwoju interesuj
cej nas teorii stanowi zarzut jej domniemanej sprzecznoci z zasad su
werennoci. Zarzut ten pozornie uprawdopodobniaa w ystpujca najcz
ciej suprem acja jednego organu pastwowego nad pozostaymi. Tymcza
76 V ide . H. M c I I w a i n : C onstitu tion alism ..., s. 142; A. N. W r b l e w
s k i : Dwie..., s. 58; W. B o n d y : T h e Separation..., s. 5; M. D. F o p k o s c h : The
S e p a ra tio n of P o w e r s. U n iv ersity of C olorado L a w R e v ie w 1969, V ol. 41, No.
4, s. 530.
77 C. J. F r i e d r i c - h : Constitutional..., s. 174, 175. V id e te W. K a g i : Zur
Entstehung..., s. 39.
R. P a r k e r : Separation..., s. 1013.

sem w konstytucjonalizmie brytyjskim przyjto zaoenie, e skoro na


rd skada si z trzech stanw spoecznych krla, lordw i gmin
to praw nym podmiotem suwerennoci jest ,,Krl w Parlam encie, czyli
monarcha, Izba Lordw i Izba Gmin. Autonomiczny i faktycznie rwno
rzdny status tych organw, sprawowanie przez nie odrbnych funkcji
pastwowych wykonawczej przez krla, sdowniczej przez Izb Lor
dw i prawodawczej przez Izb Gmin oraz konieczno consensusu
przy podejmowaniu najwaniejszych decyzji pastwowych, pocign za
sob brak uzewntrznienia ewentualnego konfliktu midzy- zwierzchnic
twem a rozdziaem wadzy.
7.2.
O ile teoria ustroju mieszanego podobnie jak teoria ust
ju rwnowagi tworzy zbir doktryn i koncepcji o jednoznacznie klaso
wym podtekcie, gdy jej istot jest denie do zachowania aequ ilibriu m
pomidzy gwnymi siami spoecznymi, o tyle teoria podziau wadzy
w gruncie rzeczy treci takich nie zawiera, stanowic czysto funkcjonal
ne ujcie problem u rozdziau organw pastwowych i ich kom peten
cji73. Tym niemniej zostaa ona wykorzystana przez buruazj, najpierw
brytyjsk, a potem francusk do walki z m onarchi i arystokracj o su
premacj w pastw ie80, przechylajc szal zwycistwa na korzy buruazji przez wprowadzenie powszechnego (cho z pocztku nie w peni)
praw a wyborczego. Teoria rozdziau staa si eo ipso orem rewolucji
buruazyjnej. Pynie std wniosek, e zasada ta moe zosta w przgni
ta do w ypeniania rnych funkcji klasowych w zalenoci od celw sta
wianych jej do urzeczywistnienia oraz spoecznego i historycznego kon
tekstu.
Zjawisko to rzuca ju pewne wiato na odpowied na pytanie, dla
czego z trzech zdefiniowanych na wstpie teorii utrzym aa si ostatecz
nie tylko jedno podziau wadzy. Teorie ustroju mieszanego i ustroju
rwnowagi, mimo swej wielopaszczyznowoci, nie mogy si osta z racji
usiowania obrony politycznego stanu posiadania arystokracji jako prze
ciwwagi buruazji, a naw et w ogle ancien regim e. Twierdzenie to nie
jest jednak rwnoznaczne z wyrokiem skazujcym je na ywot w la
musie przebrzm iaych pogldw. Albowiem jeszcze u schyku XVIII stu
lecia stao si oczywiste, e zasada rozdziau w swej czystej postaci jest
jedynie pikn utopi, wiodc nieodwoalnie do muzealnej m artw oty
75
V id e w tej k w estii p o lem ik R. C. M o u l t o n s
(S e p a r a t io n .... s. 163,
164) z tez M. J. . V i 1 (C o n s titu tio n a lis m ..., s. 16, 17, 98).
80
M. J. . V i 1 e: Con stitu tion alism ..., s. 99 101. S u szn ie zau w aa znany
an g ielsk i poeta z p ierw szej p oow y X V III w . A lex a n d er P ope, e to w a n ie sp rze
czne in teresy sk om p on ow ay m u zyk u stroju m ieszan ego (vid e R. S h a c k l e t o n :
Montesquieu..., s. 33):
,.T ill j a r r i n g in te r e s ts of th e m s e lv e s c r e a te
T h e a c c o rd in g m u sic o f th e w e ll m ix e d s t a t e .

kadej machiny pastw ow ej81. By machin t wprawi w ruch, naleao


uzupeni powysz zasad o system hamulcw oraz zapewni tak skon
struow anem u systemowi ustrojowem u akceptacj spoeczestwa poprzez
zaoenie nieformalnego spoecznego podziau wadzy. Baron de Monte
squieu pierwszy zrozumia t zaleno i dlatego jego pogldy zoyy
si na pierwsz nowoczesn doktryn rozdziau. Tym m.in. wypada tu
maczy jeden z paradoksw, na ktry zwraca uwag prof. Vile, i za
sad t rzadko przyoblekano w czyst posta, jeszcze rzadziej prbowano
j w tej postaci realizowa, a jej modyfikacje zyskiway niejednokrotnie
wiksze znaczenie od pierwowzoru82. Nie sposb bowiem kwestionowa,
e ani podzia wadzy w rygorystycznym ksztacie, ani system hamulcw
nie miayby racji bytu, gdyby sprbowa je zrealizowa oddzielnie. Mu
sz wic zatem by urzeczywistniane cznie. Znakomitym polem do
wiadczalnym do tego typu eksperym entw stay si Stany Zjednoczo
ne z chwil uzyskania niepodlegoci. Jeeli wic powicilimy tyle
miejsca genezie teorii podziau na obszarze Starego wiata, to nie wy
cznie przez wzgld na ch jej w yjanienia i opisu, lecz gwnie po to,
by mc dokadnie ustali stopie oryginalnoci rozwiza Nowego wia
ta w tej m aterii. Innymi sowy, by waciwie oceni wielko europej
skiego kapitau intelektualnego, z ktrym Ojcowie K onstytucji zasie
dli do gry w momencie otwarcia obrad filadelfijskiej Konwencji.
81 V ide ob szerny w y w d R. C. M o u l t o n a (Separation
m aterii.
82 M. J . C . V i l e : Constitutionalism ..., s. 13, 19.

. 422 i n.) w tej

Rozdzia

III

INSTYTUCJONALNE TO
DOKTRYNY PODZIAU
WADZY
OJCW KONSTYTUCJI"
K on stytu cja b ry ty jsk a to n a j
bardziej za ch w y ca j cy w y tw r lu
dzkiej in w e n c ji'
John

ADAMS*

1. Artykuy Konfederacji'

1.1.
Lata siedemdziesite i osiemdziesite XVIII stulecia prz
padaj na wyjtkowo burzliw y okres w dziejach kontynentu pnocno
amerykaskiego, co praw ie zawsze staje si udziaem wieo form ujcej
si pastwowoci. W ybuch Rewolucji A m erykaskiej da pocztek Stanom
Zjednoczonym Ameryki pow staym z 13 dotychczasowych kolonii b ry
tyjskich pooonych wzdu ponad 1200-milowego pasa nad Oceanem
A tlantyckim a trium f w ojsk Georgea W ashingtona na polach bitew
pod Saratog i Yorktown zagw arantowa ich suwerenno. Po ponad
rocznej dyskusji od ogoszenia D ek lara cji Niepodlegoci (4 VII 1776 r.)
uchwalono A r t y k u y K o n fed era c ji i W i e c z y s te j Unii (A rticles of Confe
deration and P e rp e tu a l Union) jako ni to konstytucj, ni to umow mi
dzy skonfederowanymi stanam i (15 XI 1777 r.; wesza w ycie 1 III 1781 r.).
w akt nie mg sprosta naglcym potrzebom chwili przede wszystkim
z powodu niewprowadzenia silnej centralnej wadzy wykonawczej. P rzy
czyny tej sytuacji byy dwie. Wszystkie stany, uwaajc si za w peni
suwerenne organizmy pastwowe, zazdronie strzegy swej samodzielno
ci i dlatego pragny przekaza na rzecz konfederacji jak najmniejsz
czstk swych praw. Odzwierciedleniem tej postaw y stay si art. art. II
i III A r ty k u w w ktrych zastrzeono, i USA s jedynie lig przyja
n i, a kady stan zachowuje sw suwerenno, wolno i niepodlego
oraz peni wadzy z w yjtkiem upraw nie w yranie przekazanych Unii.
Powd drugi nie by ju tak oczywisty ze wspczesnego punktu
widzenia. Ot w XVIII w. szeroko rozpowszechnio si przekonanie, e
tyrania ktr ideolodzy Owiecenia programowo zwalczali jest
w pierwszym rzdzie efektem nadm iernego rozszerzenia upraw nie orga* V id e S. P. H u n t i n g t o n :

T h e Founding..., s. 159.

nw centralnych albo naduyw ania przez nie wadzy. Sdzono, e im


m niej kompetencji bdzie posiada aparat pastw ow y i im mniejsze
bdzie pastwo pod wzgldem terytorialnym , tym wiksza zapanuje
w nim dem okracja1. W yjania to fakt, i jedynym konstytucyjnym orga
nem Unii zosta Kongres zoony z delegatw poszczeglnych stanw.
Do jego kompetencji naleao wypowiadanie w ojny i zawieranie pokoju,
wysyanie i przyjm owanie ambasadorw, zawieranie umw m idzynaro
dowych i sojuszy, rozstrzyganie konfliktw midzy stanam i oraz sprawy
pocztowe, walutowe, m iar i wag (art. IX). Godne jest podkrelenia, e
Kongres nie zosta upraw niony do nakadania podatkw i regulowania
stosunkw gospodarczych. Dla pokryw ania w ydatkw przeznaczonych na
wsplne potrzeby tworzono fundusz zasilany wpywami ze stanw (art.
VIII). Za niewtpliw y paradoks naley uzna budowanie uchwalanych
w tym okresie konstytucji stanowych na fundamencie zasady podziau
wadzy, podczas gdy w A r ty k u a c h K o n fed eracji nie uwzgldniono jej
ani na jot. I to mimo deklaracji I Kongresu K ontynentalnego z 1774 r.
ogaszajcej t regu za jedyny skuteczny sposb, jaki zosta kiedykol
wiek obmylony przez ludzki rozum dla wspierania wolnoci i pomyl
noci2.
1.2.
Tak zredagowane A r t y k u y nie stw orzyy w rzeczywi
ci naw et zwizku stanw, tylko usankcjonoway pomidzy nimi form
wsppracy. Ich przedstawiciele w Kongresie czuli si bardziej ambasado
ram i swych stanw ni parlam entarzystam i Stanw Zjednoczonych. Kom
petencje tego organu byy w duej mierze iluzoryczne. A d excm plu m ,
nie mg on swobodnie realizowa swych upraw nie wojskowych, gdy
nie dysponowa upraw nieniam i podatkowymi. Mg wprawdzie 'emitowa
banknoty, ale wobec braku wasnych dochodw i w obliczu niepewnych
w pat ze strony stanw nie posiada na nie wystarczajcego pokrycia.
Nie bdc wyposaony w prawo regulowania kw estii ekonomicznych, nie
by w stanie przeciwstawi si wojnom celnym midzy poszczeglnymi
stanami. Mg zawiera traktaty, lecz nabieray one mocy praw nej do
piero po ratyfikow aniu ich przez stany, a jeeli stan nie przestrzega ra
tyfikowanego przez siebie traktatu, Kongres by bezsilny. By upraw
niony do rozstrzygania sporw midzy stanami, ale nie mia moliwoci
zmuszenia ich do zastosowania si do swych werdyktw. Mg powoywa
komisje i urzdnikw potrzebnych do prowadzenia spraw zagranicznych,
wojny i finansw, lecz byy to stanowiska pozbawione jakiejkolwiek
wadzy. Nieistnienie odrbnego organu wykonawczego nadawao funk
1 J. A . S m i t h :
T h e S p ir it of A m e r i c a n G o v e r n m e n t. C am bridge, M ass.
1965 (1907), s. 25; A . de E i e n c o u r t : T h e C o m in g Caesars. N ew Y ork 1957,
s. 70.
2 G. S. W o o d : T h e C rea tio n of th e A m e r i c a n R e p u b lic 1776 1787. C hapel
H ill 1969, s. 150.

cjom Kongresu charakter niemal czysto doradczy3. Uwzgldniajc przy


tym chwiejno polityki tego organu w okresie Rewolucji, mona
stwierdzi, e gdyby nie nieudolno brytyjskiego dowdztwa i korzystna
sytuacja midzynarodowa, to doprowadzenie wojny z Wielk Brytani
do zwyciskiego koca byoby nieporwnanie trudniejsze. Trudno si
w istocie dziwi takiem u obrotowi spraw, poniewa specyficzn cech
dziaalnoci wikszoci konfederacji, koalicji czy organizacji m idzynaro
dowych jest atwo w uzgodnieniu materii, ktrym i nie bd si one
zajmowa. Natomiast osignicie porozumienia w kwestii wsplnych
celw, a zwaszcza metod dziaania, przedstaw ia si ju nie tak atwo.
Efektem jest czsto bierno, a niekiedy naw et cakowita niemono
prowadzenia sensownej wsppracy.
Wraz z ustaniem dziaa wojennych odpada podstawowa wi
utrzym ujca jedno Unii. Z tym wiksz si day o sobie zna sprzecz
noci interesw midzy stanami; oprcz zadawnionych antagonizmw po
jawiy si nowe. Stany pnocne (Nowa Anglia) zaczy rozwija prze
mys, potrzebujcy rk do pracy i ce ochronnych. Z kolei stany poud
niowe, gdzie gwn gazi gospodarki byo rolnictwo oparte na systemie
latyfundiw i pracy czarnych niewolnikw, domagay si wolnego han
dlu. Na konflikt ten naoya si jeszcze nie przebierajca w rodkach
konkurencja midzy poszczeglnymi stanami, walczcymi o nowe rynki
zbytu wobec czasowej u traty rynkw brytyjskich. Istniejce trudnoci
gospodarcze potgowa dodatkowo brak wsplnej w aluty stany em ito
way wasne pienidze papierowe i szalejca inflacja, co dezorganizo
wao ekonomik, wywoujc niezadowolenie caego spoeczestwa. Wielu
farmerw domagao si ziemi i umorzenia narosych w okresie Rewolucji
dugw. Pokosiem tych nastrojw staa si w 1786 r. w stanie M assachu
setts rebelia Daniela Shaysa, ktry stan na czele doprowadzonych, do
ostatecznoci dunikw. Zdemobilizowani onierze, ktrym nie w ypa
cono odu, dopuszczali si gwatw. Z dzisiejszej perspektyw y hum ory
styczny wydwik ma epizod z czerwca 1783 r., kiedy to jeden z takich
oddziaw pomaszerowa na Filadelfi i urzdzi dem onstracj przed In
dependence Hall - siedzib Kongresu. Gdy wadze stanowe nie mogy
bd te nie chciay opanowa sytuacji, Kongres, bezradny w obliczu
buntownikw, zosta zmuszony przenie obrady do Princeton4.
3 B. S c h w a r t z : T h e Reins..., s. 26 29; C. A. i M. R . B e a r d : T h e Rise
of A m e r ic a n C iviliza tion . N ew Y ork 1949 (1927), V ol. 1, s. 301, 302; S. G e b e r t :
K o n g re s S ta n w Z je d n o c zo n y c h A m e r y k i . W rocaw W arszaw a K rak w Gdask
1981, s. 10; A . de R i e n o u r t: T h e Corning..., s. 70; J. A . S m i t h : T h e S p i
rit..., s. 22, 23; L. F i s h e r : T h e Efficiency..., s. 11619.
4
S. G e b e r t : Kongres..., s. 11; C. A. i M. R. B e a r d : The Rise..., t. 1,
s. 304 306; A . D . S o f a e r : War..., s. 24, 25; J. B u r n h a m : C on gress a n d th e
A m e r i c a n T ra dition . C hicago 1959, s. 62 65; W. B. M u n r o : T h e G overn m ent...,
s. 23 31; R. H. J a c k s o n : T h e S tr u g g le fo r Jud icia l S u p re m a c y . A S t u d y of
a Crisis in A m e r ic a n P o w e r P olitics. N e w Y ork 1941, s. 6, 7.

Sytuacja ta stw arzaa realne zagroenie stanu posiadania w arstw


wyszych, coraz bardziej zdecydowanych postawi tam niebezpiecze
stw u rewolucji spoecznej. Na arenie midzynarodowej USA nie mogy
zapewni respektow ania zaw artych traktatw , ani te skutecznie reago
wa na rodki odwetowe stosowane przez kontrahentw . Zaduenie wobec
zagranicy roso, brakowao funduszy na najpilniejsze potrzeby pastw o
we, a moliwoci kredytow e wygasy. Im potencja polityczna, spory
wewntrzne, depresja gospodarcza, chaos finansowy oraz brak stabilnoci
ustroju spoecznego i politycznego stanowice w ynik saboci wadzy
centralnej - czyli, jak wwczas mwiono, nieskutecznoci rzdw
kierow ay kraj w stron przysowiowej rwni pochyej. Prowadzia ona
do cakowitej dezintegracji pastwa, groc stanom w przyszoci nawet
u trat niepodlegoci. Coraz powszechniejsze stawao si przekonanie, e
na dalsz met jest to sytuacja nie do utrzym ania. Stoimy nad skrajem
przepaci perorowa ju w 1780 r. przedstawiciel Bostonu na Kon
wencji K onstytucyjnej stanu M assachusetts i kady winien jasno
zdawa sobie z tego spraiw5.
1.3.
Kongres, odpowiadajc szerokiemu zapotrzebowaniu sp
ecznemu, dopiero 21 II 1787 r. zdecydowa si na zwoanie do Filadelfii
konwencji m ajcej przygotowa propozycje w sprawie rew izji dotych
czasowej ustaw y zasadniczej. Konwencja obradowaa w dniach 25 V 17
IX 1787 r. w filadelfijskim State House i uchwalia projekt nowej kon
stytucji, przez co przekroczya swoje upraw nienia. The Founding Fathers
uznali bowiem, i A r t y k u y s tak ze, e nie mog suy naw et za
podstaw do dyskusji. Wedug pniejszego kom entarza A lexandra Ha
miltona wady ustroju Konfederacji unaoczniy, i zo, jakiego dowiad
czamy, nie w ynika z drobnych czy czciowych niedoskonaoci, lecz
z podstawowych bdw w strukturze budowli, ktrej nie mona popra
wi inaczej, jak poprzez zmian najwaniejszych zasad i gwnych fila
rw konstrukcji6. K onstrukcja nowej ustaw y zasadniczej najstarszej
z obowizujcych dzi na wiecie, jeli nie liczy konstytucji stanu
M assachusetts z 1780 r. spocza na dwch filarach ustrojowych,
a mianowicie na zasadzie federalizm u i podziau wadzy. Zwaywszy, e
federalizm to nic innego jak rozdzia wadzy w aspekcie w ertykalnym ,
mona orzec, i cay ustrj polityczny Unii zosta zbudowany na kanwie
reguy podziau wadzy. Znam ienne wszak, e K onstytucja nie wspo
mina o tej zasadzie explicite. W przeciwiestwie do stanowych ustaw
zasadniczych nie obejmuje bowiem tzw. klauzuli dystrybucyjnej (d istri
butin g clause) przeprowadzajcej ew identny rozdzia wadzy. Tym nie
5 V ide V. L. P a r r i n g t o n : G w n e n u r t y m y l i a m e r y k a s k ie j. M e n t a l
no k olon ialn a (1620 1800). W arszaw a 1968, s. 398.
6 V id e T h e F ed era list. A C o m m e n ta r y on th e C o n s titu tio n o{ th e U n ite d
S ta te s, N ew Y ork 1937, N o. 5, s. VIII.

mniej mona go bez trudu wyczyta z jej systematyki. K onstytucja


skada si z 7 obszernych artykuw (uzupenionych pniej 26 Popraw
kami) przy czym art. I zosta powicony w caoci wadzy praw odaw
czej, art. II wykonawczej, za art. III sdowniczej. Niezalenie od
tego analizowana regua tw orzy fundam ent okoo 30 norm szczego
wych, z ktrych mniej wicej poow suy delim itacji podziau funkcji
pomidzy Kongres, Prezydenta i Sd Najwyszy, a pozostaa cz kon
stytuuje system hamulcw. Rodzi si zatem pytanie, jakie przyczyny
zadecydoway o konstytucjonalizacji zasady rozdziau przez Ojcw Kon
stytucji.
Odpowied na tego typu pytania bywa zazwyczaj niezwykle zoona.
Nie inaczej jest i w tym przypadku. Wikszo znawcw zagadnienia
wykazuje inklinacj do absolutyzowania konkretnego powodu. Tym
czasem waniejsze w ydarzenia polityczne rzadko daj si w yjani w ska
zaniem na jedn czy dwie przyczyny w gr wchodzi najczciej cay
ich wachlarz. A jeli taki zestaw czynnikw zostanie ju sporzdzony, to
prdzej czy pniej wyoni si problem ich hierarchizacji, poniewa
zawsze posiadaj one rny ciar gatunkowy. Ponadto biorc pod uw a
g, i stopie oddziaywania poszczeglnych czynnikw, ktre doprowa
dziy do danego w ydarzenia politycznego, jest z reguy tym trudniejszy
do wym ierzenia im wicej upyno ode czasu, plasowanie ich na tej
czy innej pozycji jest na og zabiegiem do kontrow ersyjnym . Powstaj
polemiki co. do prawidowoci klasyfikacji oraz dyskusje czy okrelony
czynnik uzna za bezporedni czy poredni, przypadkow y czy nieuchron
ny. Z tych te wzgldw ogranicz si do omwienia zalenoci stanow i
cych w aspekcie metodologicznym tzw. w arunki w ystarczajce i nie
zbdne7, czyli te, ktre w yw ary decydujcy w pyw na ustanowienie
zasady podziau wadzy w A m erykaskiej Unii. By caego zagadnienia
niepotrzebnie nie komplikowa, naley sumarycznie stwierdzi, e taki
wpyw w yw ary przede wszystkim dwa czynniki instytucjonalny
i ideologiczny. Na pierwszy skadaj si dowiadczenia ustrojow e z okre
su Konfederacji, czasw kolonialnych i pierwszych konstytucji stano
wych (lata 17Yb1787) oraz oddziaywanie instytucji brytyjskich. Na
drugi natom iast europejska teoria rozdziau wadzy pastwowej. Czyn
niki te cile zazbiaj si ze sob, std ich oddzielna analiza nie zawsze
bdzie moliwa.
7 V ide

J.

T opolski:

M eto d o lo g ia historii. W arszaw a

1973, s. 502, 503.

2. Kolonialne kary konstytucyjne

2.1.
^ z y n a c ie kolonii brytyjskich z ktrych w 1776 r. na
dziy si Stany Zjednoczone, powstawao w cigu 125 lat (lata 1607-1732) i dlatego kada z nich miaa inn genez. By to wystarczajcy
powd, by kolonie te uzyskay zrnicowany status praw ny wobec Ko
rony oraz ustrj wew ntrzny. Dzieliy si na trzy kategorie: kolonie
krlewskie (royal colonies), kolonie pryw atne (p ro p rieta ry colonies) i ko
lonie autonomiczne (charter colonies). Kada posiadaa kart k o n stytu
cyjn nadan lub zatwierdzon przez krla, przy czym k arty te w od
niesieniu do organizacji aparatu pastwowego w ykazyw ay znacznie
wicej podobiestw ni rnic. A parat w tw orzyli we wszystkich kolo
niach: gubernator, Rada, legislatywa, zwana najczciej Oglnym Zgro
madzeniem (General A s s e m b ly ) i sdy.
Wadz wykonawcz sprawowa gubernator, zastpowany w razie
potrzeby przez w icegubernatora. W koloniach krlewskich mianowa go
monarcha, w pryw atnych waciciel kolonii, a w autonomicznych by
w ybierany przez lokalny parlam ent. W tych ostatnich gubernator po
upywie swej kadencji obowizany by do zoenia przed Oglnym Zgro
madzeniem sprawozdania ze swojej dziaalnoci. G ubernator by nade
wszystko przedstawicielem Korony, od ktrej otrzym ywa polecenia
i instrukcje. Mianowa urzdnikw i sdziw, piastowa stanowisko na
czelnego dowdcy kolonialnej milicji, dysponowa praw em aski (z wy
czeniem najciszych przestpstw), peni funkcj reprezentacyjn,
a w koloniach, gdzie koci anglikaski ustanowiono kocioem pastw o
wym, by jego gow. Posiada prawo zwoywania, odraczania i rozwi
zywania parlam entu oraz prawo veta (tzw. gosu negatywnego) wobec
uchwalanych przeze ustaw i podejmowanych uchwa. U stala wielko
parlam entarnych okrgw wyborczych, tw orzy nowe i okrela liczb
deputowanych. Oglnie biorc, pozycja ustrojow a gubernatora odpowia
daa w przyblieniu form alnej pozycji polityczno-prawnej krla w me
tropolii. Tym niem niej czynnikiem w powanej mierze uzaleniajcym
go od Oglnego Zgromadzenia byo coroczne ustalanie przez ten organ
wysokoci gubernatorskich poborw kolonialne parlam enty przezor
nie nie chciay ustanawia w tym w ypadku staej gay a take przy
znawanie funduszy na cele reprezentacyjne. Stawiao to gubernatora
w sytuacji przysowiowego sugi, k t ry musia suy dwm panom.
W 1742 r. legislatura Massachusetts, odrzucajc danie gubernatora
W illiama Shirleya o przyznanie m u staej pensji, stwierdzia, i wpy
noby to w duym stopniu na zmniejszenie wagi pozostaych dwch
dziaw aparatu pastwowego, ktra powinna by zawsze utrzym yw ana
i zabezpieczona; szczeglnie dlatego, e gubernator posiada nad nimi

wielk wadz i moliwo ich powcigania8. Na dalsz met dziaal


no prowadzona w takich niezbyt komfortowych w arunkach nie moe
nikogo zadowoli, tote gubernatorzy zostali zmuszeni do dokonania op
cji, czyje interesy preferowa. Wybr pad na Koron, ale nie zapobieg
on jednak spadkowi znaczenia politycznego egzekutyw y na korzy lo
kalnych legislatyw, zwaszcza pod koniec brytyjskiego panowania.
Odnotujm y na marginesie, i przytoczone owiadczenie Oglnego
Zgromadzenia M assachusetts W.S. C arpenter uzna za proklamowanie
doktryny podziau i rwnowagi wadz, zanim jeszcze monteskiuszowska
ksiga ujrzaa wiato dzienne9. Stanowisko to naley wszak oceni jako
przedwczesne, gdy nawet, jeli abstrahowa od faktu zupenie niewy
starczajcej ekspresji domniemanej zasady rozdziau, to przecie powyszy
tekst jest wyranie utrzym any w kanonie reguy ustroju rwnowagi.
W arto jednak uwzgldni, e w 1744 r. legislatura New Jersey zaprote
stowaa przeciw czeniu funkcji prezesa Sdu Najwyszego kolonii
z godnoci czonka Rady10. W ypywa std oglny wniosek, i w okresie
kolonialnym natrafiam y na enuncjacje nie zawierajce wprawdzie jasnej
form uy zasady podziau wadzy, lecz ju torujce jej drog.
U boku gubernatora usytuowano Rad zoon przewanie z 12
czonkw, pomylan jako organ doradczy i kontrolny. W koloniach
krlewskich czonkw tego organu powoywa doywotnio krl, w p ry
watnych waciciel kolonii, a w autonomicznych i M assachusetts
Oglne Zgromadzenie. Kandydatw proponowa na og gubernator spo
rd gentlemanw legitym ujcych si m ajtkiem i prestiem 11. G uber
nator nie mg usuwa czonkw Rady, ale przysugiwao m u prawo
zawieszania ich w urzdowaniu, przy czym winien by o tym zawiadomi
wadze w Londynie, ktre podejmoway ostateczn decyzj. Pocztkowo
czonkowie Rady zasiadali obok deputowanych w Oglnym Zgromadze
niu. Z czasem jednak, nie przestajc peni funkcji opiniodawczej w sto
sunku do gubernatora, zaczli obradowa oddzielnie, tworzc w kolonial
nym parlamencie izb wysz. Niezalenie od posiadanych kompetencji
ustawodawczych i kontrolnych szczeglnie w odniesieniu do gubernatorskich nom inacji Rada dysponowaa rwnie upraw nieniam i n atu ry
wykonawczej i sdowniczej.
8 V ide W .S . C a r p e n t e r : T h e S e p a r a tio n of P o w e r s in th e E igh teen th
C e n tu ry. The A m erica n P o litic a l S c ien ce R e v ie w 1928, V ol. 22, No. 1, s. 37;
W. B. M u n r o : T h e G overn m e n t..., s. 19.
9 W .S . C a r p e n t e r : T h e Separation..., s. 37.
10 V ide P . M. S p u r 1 i n: M o n te sq u ie u in A m e r i c a 1760 1801. B aton R ouge
1940, s. 30.
n A. E. S u t h e r l a n d : C onstitutionalism ..., s. 114.

/Oglne Zgromadzenia skaday si w 11 koloniach z dwch izb


wysz stanowiy wspomniane Rady a w 2 (Pennsylvania i Georgia)
byy jednoizbowe, gdy Rada nie braa tu udziau w ustawodawstwie.
Izby nisze, dominujce nad wyszymi, pochodziy z wyborw. W prze
ciwiestwie do urzdu gubernatora* ich kompetencje byy praktycznie
nie uregulowane. K arty konstytucyjne ograniczay si zazwyczaj do
przyznania lokalnym legislatywom praw a do uchw alania ustaw i naka
dania podatkw. Ustawy podlegay jednak wnikliwej kontroli pozaparla
m entarnej, poniewa gubernatorowi przysugiwao wobec nich prawo
veta, a poza tym Korona za porednictwem Tajnej Rady (P r iv y Council)
moga je w wikszoci kolonii odrzuci w przecigu okrelonego czasu
(disallowance). Take Urzd do Spraw H andlu i Kolonii (Board of Trade
and Plantations), spraw ujcy oglny nadzr nad sprawami wszystkich
kolonii, upraw niony by do proponowania Tajnej Radzie disallowance
wobec ustawy, jeeli uzna j za sprzeczn z prawem, wykraczajc
poza kompetencje Oglnego Zgromadzenia, niewygodn dla metropolii
bd nie dajc si pogodzi ze zdrowym rozsdkiem12. W dziaalnoci
tej mona upatryw a zalek pniejszej sdowej kontroli konstytucyj
noci ustaw w niepodlegych ju stanach.
E x adverso bardzo gron bro odwetow w rkach kolonialnych
legislatyw stanowia wadza nad sakiew k (p o w er of the purse). Jej

efektem stao si uzalenienie wikszoci poczyna gubernatora od swo


bodnej oceny Oglnego Zgromadzenia w kwestii przyznania funduszy
na okrelony cel, z gubernatorskim i poborami wcznie. Doszo nawet
do tego, e gubernatorzy uciekali si niekiedy do grb zastosowania
veta wobec szczeglnie istotnych ustaw, by tylko uzyska sw ga.
Legislatury mianoway skarbnikw i poborcw podatkw, w ybieray
komisje lub komisarzy spraw ujcych kontrol nad oddziaami milicji,
a czasami okrelay sposb ich uycia. Bardziej ekspansywne parlam enty
ustalay system wyborczy, jak rwnie czstotliwo i dugo swych
sesji. Stosoway rwnie procedur im p ea ch m en t, polegajc na pociga
niu urzdnikw pastwowych i sdziw do odpowiedzialnoci karnej
przed obliczem legislatywy za cikie przestpstwa i przewinienia. N ie
jednokrotnie rozpatryw ay naw et petycje i skargi n atu ry stric te sdo
wej. Okoo poowy XVIII w. upraw nienia Oglnego Zgromadzenia
w wielu dziedzinach byy szersze od analogicznych kom petencji Izby
12
V id e I . R . K a u f m a n : T h e
bia L a w R e v ie w 1980, V ol. 80, N o. 4, s.
C o u r t in Crisis. A H is to r y o f C onflict. T he
s. 12, 14; C. G. H a i n e s : T h e A m e r i c a n
Y ork 1959 (1932), s. 44 52.

E ssence o f J u dicial In d ep en d en ce . C olum


679; R. J. S t e a m e r : T h e S u p r e m e
U n iv e r sity o f M a ssa ch u setts P ress 1971,
D o ctrin e of Ju dicial S u p r e m a c y . N ew

Gmin13. W rezultacie narastajcy od koca XVII stulecia konflikt mi


dzy nim a gubernatorem , dcym do penego w ykorzystania swych
prerogatyw, szczeglnie za upraw nie dyskrecjonalnych obie stro
ny zreszt oskaray si o w kraczanie w sfer swych praw u progu
Rewolucji zosta niedwuznacznie rozstrzygnity na korzy tego pierw
szego. Charakterystyczne, e ingerencja kolonialnych organw praw o
dawczych w sfer kom petencji organw wykonawczych i sdowniczych
nie bya w tedy poczytywana przez kolonistw za uzurpacj, lecz za
jedyn drog zabezpieczenia ich interesw przed monarsz tyrani.
Sdownictwo poszczeglnych kolonii nie byo jednolite, niemniej
jego struktura bya zbliona. Spraw y cywilne m niejszej wagi rozstrzy
gali sdziowie pokoju, w przewaajcej wikszoci kolonii mianowani
przez gubernatora. Waniejsze spraw y cywilne i spraw y karne nieza
groone kar mierci rozpatryw ay sdy okrgowe, ktrych skad s
dziowski take pochodzi z gubernatorskiej nominacji (tylko w Rhode
Island i Connecticut sdziowie byli wybierani). W niektrych koloniach
sdownictwo najwysze sprawowa gubernator ze sw Rad, w innych
z kolei powoywa on odrbny Sd Najwyszy. Oprcz tego istniaa mo
liwo odwoania si w pewnych sprawach do Tajnej Rady. Jednym
z perm anentnych rde kontrow ersji pomidzy gubernatorem a Ogl
nym Zgromadzeniem sta si problem niezawisoci sdziowskiej. W Wiel
kiej Brytanii na mocy A ct of S e ttle m e n t sdziowie mianowani byli przez
krla na czas nieokrelony pod w arunkiem naleytego sprawowania si
(during good behavior), mogli by odwoani tylko w w ypadku zgoszenia
takiego dania przez obie izby Parlam entu i mieli stae pobory. Tym
czasem w koloniach sdziw mianowa gubernator, take na czas nieogra
niczony, ale mogc ich w kadej chwili odwoa (during pleasure), za
Oglne Zgromadzenie ustalao wysoko ich pensji. Ze wzgldu na w y
nikajce std wiksze uzalenienie sdziw od egzekutyw y ni legisla
tywy, te ostatnie do opornie przyznaway im pobory, domagajc si
powoywania sdziw na wzr metropolii. Jednake postulatom tym
skutecznie przeciwstawiaa si Korona uwaajc, e prowadzioby to do
nadm iernej zalenoci sdziw od Oglnego Zgromadzenia14.
13 G. S. W o o d : ' T h e Creation..., s. 154, 155; B. F. W r i g h t , Jr.: T h e O r i
gins of th e S e p a r a tio n of P o w e r s in A m e ric a . E conom ica 1933, V ol. 13, s. 174,
175; W. B. M u n r o : T h e G o vern m en t..., s. 19, 20; W. S. C a r p e n t e r : T he
Separation..., s. 3841; A. E. S u t h e r l a n d :
Con stitu tion alism ..., s. 115, 116;
B. S c h w a r t z : T h e Reins..., s. 14, 15: M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s.
127, 128; A . D. S f a e r: W ar..., s. 16, 17; E. C. M a s o n : The V eto P o w e r . Its
Origin, D e v e lo p m e n t and F u n ction in th e G o v e r n m e n t of th e U n ited S ta te s
(1789 1889). N ew Y ork 1967 (1890), s. 18.
14 I. R. K a u f m a n : T h e Essence..., s. 678 683; B . F . W r i g h t ; Jr.: T he
Origins.... 175, 176; W. B. M u n r o : T h e G overnm en t..., s. 21; J. H. S m i t h : A n
I n d e p e n d e n t J ud icia ry: T h e C olonial B ack gro u n d. U n iversity of P e n n sy lv a n ia

2.2.
Nietrudno zauway, i ustrj kolonii by w przyblie
m iniatur ustroju metropolii. Dziwi si tem u nie sposb, skoro rol gw
nego podmiotu ustrj odawczego odgrywa dwr krlewski, a kolonici
oceniali brytyjski system polityczny jako najlepszy z istniejcych. Dla
tego te zakres koncesji na rzecz zasady podziau wadzy przedstawia
si po drugiej stronie A tlantyku podobnie jak w Zjednoczonym Krle
stwie. Mielimy tam do czynienia z funkcjonalnym i organizacyjnym
wyodrbnieniem w adzy prawodawczej, wykonawczej i sdowniczej,
z dwuizbowoci legislatywy, jak rwnie z systemem hamulcw. Ska
dao si na prawo veta gubernatora wzgldem ustaw oraz zwoywania,
odraczania i rozwizywania Oglnego Zgromadzenia, ktrem u z kolei
przysugiway: upraw nienie wyznaczania wysokoci gubernatorskiej gay,
rozlege kompetencje budetowe i moliwo wdroenia procedury i m
peachm ent. Z drugiej jednak strony w sprzecznoci z t zasad pozosta
wao ustrojowe usytuowanie Rady czcej w sobie kompetencje
prawodawcze, wykonawcze i sdownicze status sdownictwa zawie
szonego midzy egzekutyw a legislatyw, lecz grawitujcego w kie
runku tej pierwszej, a take upraw nienia gubernatora n atu ry sdowni
czej. Rozdzia wadzy w aspekcie personalnym niem al w ogle nie istnia.
Jednoczenie wypada nadmieni, e obraz system u organw pastw o
wych ery kolonialnej zosta powyej naszkicowany jedynie w oglnych
zarysach, i to w ksztacie ju ostatecznie uformowanym. Natomiast
w pocztkach okresu kolonizacyjnego trudno byo uwiadczy jakikolwiek
racjonalny podzia kom petencji pomidzy organami. Za typow ilu stra
cj do tej tezy moe suy system polityczny M assachusetts w latach
16291635, gdzie gubernator dziaa wraz z Rad zarwno w charakterze
szefa adm inistracji, jak legislatora i sdu, a Oglne Zgromadzenie
uwaane skdind za parlam ent niem al z prawdziwego zdarzenia15
funkcjonowao rwnoczenie jako organ wadzy prawodawczej i sdow
niczej. W zwizku z tym za suszn trzeba uzna konstatacj R.J. Steamera, e w gruncie rzeczy a do koca XVII w. w adnej kolonii nie
przeprowadzono znaczcego podziau wadzy; dopiero od tej pory p rzy
bra on tam pewne elem entarne form y15. Z tego te powodu twierdzenie
J. MacGregor Burnsa i J.W. Peltasona, i interesujca nas regua zosta
a zrealizowana w koloniach ju* na ponad 100 lat przed wybuchem R e
wolucji A m erykaskiej17, jest wyrazem ew identnej przesady.
L a w R e v ie w 1976, V ol. 124, N o. 5, s. 1104,1149; . a i 1 n: T h e O rigin s o f
A m e r i c a n P olitics. N e w Y ork 1970 (1967), s. 6870.
15 V id e . H . M c l l w a i n : C o n s titu tio n a lis m a n d th e C h an g in g W o rld. C o l
le c te d P ap ers. C am bridge, M ass. 1939, s. 237.
16 R .J . S t e a m e r : T h e Suprem e..., s. 7; M .J .C . V i l e : C onstitution alism ...,
s. 126; J. A . F a i r l i e : T h e Separation..., s. 397; E. D a r g o : R oo ts of th e R e
public. A N e w P e r s p e c t iv e o n E arly C o n stitu tio n a lism . N e w Y ork
W ashington 1974, s. 22.
,T J. M acG regor B u m s , J .W . P e l t a s o n : G ov ern m en t..., s. 65.

3. Stanowe ustawy zasadnicze


3 . 1.
K onstytucje stanowe z lat 1776 1784, uchwalane w
wolucyjnej atmosferze, byy w powanej mierze wzorowane na kartach
konstytucyjnych ery kolonialnej. By to raczej gruntow ny rem ont bu
dowli ni jej wzniesienie od podstaw. Zdaniem H.C. Hocketta wprowa
dzono tylko takie zmiany, jakich wymaga nowy status niepodlegoci18.
Fundam entem caej konstrukcji w odniesieniu do aparatu pastwowego
sta si podzia wadzy midzy legislatyw, egzekutyw i judykatyw ,
lecz ktrem u towarzyszyo niemal cakowite odrzucenie systemu ham ul
cw. I tak, w gosowaniu powszechnym w 1778 r. obywatele stanu
Massachusetts odrzucili projekt ustaw y konstytucyjnej gwnie dla tej
przyczyny, e nie zosta oparty na czystej regule podziau.
Wadz prawodawcz powierzono dwuizbowym legislaturom ty l
ko w Pennsylvanii i Georgii parlam enty byy jednoizbowe ktre
w wikszoci pozostay przy nazwie Oglne Zgromadzenie, przy czym izba
nisza zwaa si zazwyczaj Izb Delegatw (House of D elegates) a wysza
Senatem (Senate). Obie pochodziy z wyborw, w ktrych zastosowano
cenzus majtkowy. Cenzus ten zrodzi notabene dug i cignc si
do dzi dnia jaow dyskusj, czy ustrj pierwszych stanw by rady
kalnie dem okratyczny czy moe konserwatywnie arystokratyczny19.
Tymczasem jeden rzut oka na wczesne ustaw y zasadnicze wystarcza, by
si przekona, e jak to zwykle bywa in m edio s ta t veritas. Legisla
tywom przydzielono rol jednego reprezentanta suwerennego narodu.
Z tego te wzgldu otrzym ay one niem al nieograniczon wadz, cic
zreszt ku nim od samego pocztku. Rewolucja jeszcze zintensyfikowaa
proces ksztatow ania si suprem acji stanowych parlam entw, k try zosta
uatw iony przez nader m glist regulacj zakresu ich kompetencji. Oprcz
upraw nie dotychczasowych wyposaono je dodatkowo w r^ektre tra
dycyjne prerogatyw y egzekutywy, jak prawo wypowiadania wojny
i zawierania pokoju, prowadzenia polityki zagranicznej, odraczania swych
obrad, a naw et praw o aski. Szybko te zaczy ingerowa w dziaalno
gubernatora i sdw: np. w New Hampshire, Vermont i Pennsylvanii
Oglne Zgromadzenia zabraniay, sdom rozpatryw ania niektrych spraw
na tle praw a wasnoci i dokonyway zmian wyrokw sdowych. Udao
18 V ide O. V o s s 1 e r: D ie A m e r i k a n is c h e R e v o lu tio n sid e a le in ih r e n V e r h a ltn is z u d e n e u ropdisch en . M u n ch en B erlin 1929, s. 32.
19 V id e R. . M o u l t o n : Separation..., s. 1, 2; E. S. C o r w i n : T h e P r e tident..., s. 6; A. P u 11 o: O jedno..., s. 36, 41.

im si rwnie cakowicie zdominowa egzekutyw20. Ekspansja legisla


tyw kosztem egzekutywy i judykatyw y nie leaa w zamierzeniach tw r
cw konstytucji, tym niemniej nie byli oni pniej zdolni jej pow strzy
ma.
K onstytucyjna pozycja gubernatora sprawujcego wadz w ykonaw
cz zostaa zdeterm inowana przez ywe w wiadomoci Amerykanw
resentym enty, zwizane z siln wadz jego poprzednika okresu kolonial
nego i sposobami jej wykonywania. G ubernatorzy byli w ybierani przez
wyborcw lub legislatury, bd przez Rady Wykonawcze (Executive.
Councils) stanowice ich organy pomocnicze. Jedynie w Pennsylvanii
wadz wykonawcz powierzono kolegialnej egzekutywie. W prawie
wszystkich stanach ustalono dugo kadencji gubernatora na rok, ogra
niczajc zarazem moliwo reelekcji. Kompetencje przypisane do tej
funkcji starano si maksym alnie limitowa celem cakowitego podporzd
kowania jej Oglnemu Zgromadzeniu. W przygniatajcej wikszoci przy
padkw gubernator nie posiada praw a veta wobec ustaw i uchwa p a r
lam entu ani te moliwoci jego rozwizywania. Mg go tylko zwoywa
i w niektrych stanach na krtko odracza jego posiedzenia. Poza tym
by naczelnym dowdc milicji stanowej i w kilku przypadkach przysu
giwao mu prawo aski. W wielu stanach jego swobod dziaania ogra
niczaa jeszcze Rada Wykonawcza mimo i jej przewodniczy ktra
kontrolowaa jego decyzje, szczeglnie w odniesieniu do nominacji s
dziowskich i urzdniczych. Za naduycia, przekupstwo oraz czyny za
graajce bezpieczestwu stanu odpowiada w trybie im peach m en t.
Wprawdzie opinie, e gubernator sta si prawie figurantem (P.K.
Conkin) zredukowanym przez wszechmocne legislatywy niemal do zera
(J. Madison) lub do rangi symbolu (E. S. Corwin)21 s nieco przesadzone,
jednake oczywista sabo jego pozycji ustrojow ej bya niezaprzeczalna.
K onstytuanty stanowe wyjwszy M assachusetts nie potrafiy za
tem wypracowa takiego polityczno-prawnego usytuowania tego urzdu,
by jego piastun pozostawa silny i niezaleny, a rwnoczenie nie stw a
rza zagroenia dla innych organw oraz praw i wolnoci obywatelskich.
Na stanowisko ustrojowe sdownictwa wpyno przede wszystkim 1
denie do zagwarantowania zasady niezawisoci sdziowskiej. Tak gu
20 M. J. C. V i l e : Constitutionalism ..., s. 143, 144; G. S. W o o d : T he C r e
ation..., s. 155, 156, 403 409; F. A. H a v e k: T h e C onstitu tion..., s. 183; B. F.
W r i g h t , Jr.: T h e Origins..., s. 177, 178; J. A. S m i t h : The Spirit.... s. 1821;
E. D a r g o : Roots..., s. 51, 52; A. D. S o f a e r : War..., s. 17, 18; V. L. P a rrington:
Gwne..., s. 220, 221; B. S c h w a r t z :
T h e Reins..., s. 38; C. G.
H a i n e s : T h e A merican..., s. 38 71.
21 P. K. C o n k i n : S elf-E vide n t..., s. 162, 163; v id e te
M. J . C . V i l e : C on
stitu tio n alism ..., s. 134, 135; B. F. W r i g h t , Jr.: T h e Origins..., s. 177; E. C.
M a s o n : T h e Veto..., s. 18, 19; E. S. C o r w i n : T h e President..-., s. 6; M. P.
S h a r p : T h e Classical..., s. 418.

bernatorzy, jak Oglne Zgromadzenia utracili upraw nienia sdw odwo


awczych, ktrym i dysponowali do r. 1776. Sdziowie byli mianowani
w jednych stanach przez legislatyw, w innych przez egzekutyw
w niektrych przy wspudziale Rady Wykonawczej, a w jeszcze innych
za jej zgod lub za aprobat Senatu. W wikszoci stanw ustanowiono
zasad nieusuwalnoci sdziw dopty spraw uj swj urzd nienagannie
-w przeciwnym w ypadku mogli go zosta pozbawieni w trybie im p ea ch
m e n t natom iast w pozostaych legislatury mogy ich odwoywa w do
wolnej chwili. G warancj zasady niezawisoci sdziowskiej stao si
przyznanie sdziom w niektrych stanach odpowiednich i staych po
borw. Godny uw ypuklenia jest take fakt, i w latach 17761787 za
pady pierwsze orzeczenia sdowe stw ierdzajce niekonstytucyjno
ustaw. Bya to zapowied przyszej potgi am erykaskiej judykatyw y.
Niemniej jednak w analizowanym okresie nadm ierny wpyw legislatywy
zaznaczy si rwnie i w tej dziedzinie, mimo e co w iatlejsi obywatele
domagali si penego poszanowania niezawisoci sdw. John Adams
w swych M ylach o rzdzie (Thoughts on G o v ern m e n t) z 1776 r. pisa,
e uczciwy i spraw ny w ym iar sprawiedliwoci wymaga, by wadza s
downicza bya oddzielona zarwno od legislatywy, jak i egzekutywy
oraz od nich niezalena. Z kolei dla Thomasa Jefferso n asdzia winien
by tylko m aszyn22. W pogldzie tym mona dostrzec traw estacj
monteskiuszowskiego przewiadczenia, i sdziowie m aj by nieoywio
nymi istotami, ktrych usta wygaszaj jedynie brzmienie praw.
3.2.
Jakkolw iek zasada rozdziau wadzy lega u pods
ustroju politycznego wszystkich stanw, to jednak znalaza rne od
zwierciedlenie w ich konstytucjach. W 12 ustaw ach zasadniczych stw ier
dzono expressis verbis, e adna osoba nie moe w tym samym czasie
wykonywa obowizkw albo kompetencji nalecych do innych organw
pastwowych. Niezalenie od tego w konstytucjach 6 stanw Virginii
(1776 .), M aryland (1776 .), Pnocnej K aroliny (1776 r.), Georgii
(1777 r.), M assachusetts (1780 r.) i New Hampshire (1784 r.) zamiesz
czono klauzule dystrybucyjne oznajmiajce, i stanow y aparat pastw o
wy skada si z legislatywy, egzekutywy i judykatyw y. Klauzule te
rozwijay regu podziau, bdc w istocie deklaracjam i politycznymi
0 duym znaczeniu ideologicznym. Palm pierwszestwa na tym polu
dziery ustaw a konstytucyjna Virginii, ktra wedug M.J.C. Vilea za
w ieraa w owym czasie najbardziej jasno i precyzyjnie wyraon for
mu wspomnianej zasady tak w aspekcie doktrynalnym , jak i praktyki
politycznej: Dziay aparatu pastwowego: prawodawczy, wykonawczy
1 sdowniczy musz by oddzielone i odrbne, tak by aden z nich nie
wykonywa kompetencji waciwych drugiemu; rwnie adna osoba
22
G. S. W o o d :
s. 683 685; J. H. S m i t h :

T h e Creation..., s. 161; I. R. K a u f m a n :
A n In depen den t..., s. 1153 1156.

T h e Essence...,

nie moe w tym samym czasie wykonywa kompetencji wicej ni jed


nego z nich, w yjw szy sdziw sdw hrabstw , ktrych mona bdzie
wybiera do obu izb Oglnego Zgromadzenia23. Przepis ten otwiera
drug cz konstytucji24, przy czym natrafiam y na take w ustawie za
sadniczej Georgii (art. 1). Z kolei lakoniczna formua, ktr si posuono
w ustawie konstytucyjnej M aryland (art. VI D ek lara cji P ra w ) brzmiaa
niczym przykazanie z Dekalogu. Dziay aparatu pastwowego: praw o
dawczy, wykonawczy i sdowniczy, pow inny by wiecznie odrbne i o d
dzielone od siebie25. T sam klauzul znajdujem y w konstytucji P
nocnej K aroliny (art. 4 D ek lara cji Praw ). Najdobitniejsz posta przy
braa form ua konstytucji M assachusetts (art. 30 D ek lara cji P ra w ) przez
co staa si najbardziej znana: W ram ach aparatu pastwowego tej rzeczypospolitej dzia prawodawczy nigdy nie moe sprawowa wadzy w y
konawczej i sdowniczej lub ktrejkolw iek z nich; dzia wykonawczy
nigdy nie moe sprawowa w adzy prawodawczej i sdowniczej lub
ktrejkolw iek z nich; dzia sdowniczy nigdy nie moe sprawowa wadzy
prawodawczej i wykonawczej lub ktrejkolw iek z nich celem osi
gnicia rzdw praw, a nie ludzi. Norma ta, zgodnie z kom entarzem
Madisona, odpowiadaa dokadnie doktrynie monteskiuszowskiej26. O ry
ginalne brzmienie uzyskaa natom iast stosowna klauzula ustaw y za
sadniczej (art. 37 D e k laracji P r a w ) New Hampshire: Wadze: praw o
dawcza, wykonawcza i sdownicza pow inny by stale oddzielone i nie
zalene od siebie na tyle, na ile da si to pogodzi z tym acuchem
powiza, ktry wie ca konstrukcj konstytucji w jeden nierozer
w alny wze jednoci i przyjani27. Przepis w wiadczy o tym, i jego
noci wadzy pastwowej.
Trafnego i zwizego zarazem podsumowania zaoe ustrojow ych
wczesnych konstytucji stanow ych co do reguy rozdziau w adzy do
starcza The Pennsylw ania G azette z 28 IV 1784 r. Czytamy w niej m.
in.: W ustroju takim jak nasz wadza delegowana przez obywateli zo
staa rozdzielona i powierzona trzem odrbnym dziaom: prawodawcze
mu, najwyszemu wykonawczemu i sdowniczemu. Kady z nich zosta
starannie okrelony i scharakteryzow any. Do pierwszego naley prawo
23 M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 119; . F. W r i g h t , Jr.: T h e O r i
gins..., s. 177.
24 w czesn e k o n sty tu cje sta n o w e sk a d a y si z d w ch czci, a m ia n o w icie
z D e k la ra c ji P r a w (D e clara tion o f R ights), za w iera j cej p raw a i w o ln o ci o b y
w a telsk ie, oraz z czci norm u jcej o rg an izacj aparatu p a stw o w eg o (F ra m e of
G o v e r n m e n t ).
25 V ide T h e Federalist..., N o. 47, s. 319; H. n u s t: Montesquieu..., s. 68;
P. . o n i n: S elf-E vid en t..., s. 172.
26 V id e T h e Federalist..., N o. 47, s. 316, 317; A . S u t h e r l a n d : C o n s titu
tionalism ..., s. 196; H. K n u s t : M ontesquieu..., s. 72, 73; C. J. F r i e d r i c h :
Constitutional..., s. 178.
w V id e T h e Federalist..., N o. 47, s. 316.

stanowienia i zm iany oglnych zasad rzdzcych spoeczestwem, tzn.


praw. Drugiemu powierzono wykonywanie tych generalnych zasad tak
przez niego samego, jak i urzdnikw pastw ow ych pochodzcych gw
nie z jego nominacji. Trzeci za, bdcy waciwie subdziaem drugiego,
zobowizany jest do interpretow ania i stosowania praw a w sprawach
spornych w staych sdach, w ktrych obowizuj uroczyste i ustalone
reguy postpowania [...]. Z tego podziau wadzy, niezbdnego do u trzy
mania wolnociowego i zapewniajcego rwno ustroju, wnioskujemy,
i kady z tych dziaw spraw uje zgodnie z praw em ca wadz prze
kazan mu. przez, spoeczestwo, ktra susznie do niego naley, chyba e
wyranie postanowiono inaczej. W kadym wypadku, kiedy konstytucja
przypisze jurysdykcj jednem u z tych dziaw w m aterii nie nalecej i
do jego naturalnej sfery dziaania, tak niewaciwie przydzielone kom
petencje m aj by cile interpretow ane i wykonywane w granicach
cisego rozumienia odnonych przepisw, a jednoczenie w zgodzie ze
zdrowym rozsdkiem28. Zaw arta w zacytowanym fragmencie filozofia
polityczna jest jakby odgosem analogicznej dysputy angielskiej sprzed
prawie ptorawiecza, stanowic w pew nym sensie refleks pogldw
w pierwszym rzdzie M archam onta Nedhama. Uderza ponadto silne za
akcentowanie postulatu dosownego rozumienia norm konstytucyjnych,
ktry bdzie dugo towarzyszy federalnej ustaw ie zasadniczej ju od
samego mom entu jej wejcia w ycie. Jednake na pierw szy plan w y
bija si cakowicie abstrahow anie od system u hamulcw oraz zupeny
formalizm w pojmowaniu dziaania konstytucji.
3.3.
Z powyszego wywodu niedwuznacznie wynika, i w k
stytucjach stanowych powicono wiele miejsca regule rozdziau wadzy,
ale jak to ironicznie okreli F.A. Hayek honorowano j bai'dziej
poprzez naruszanie ni przestrzeganie29. Brak wkomponowania rozbu
dowanego system u hamulcw w poczeniu z zadawnionymi resentym entami wobec silnej wadzy egzekutywy ery kolonialnej oraz niesychanym
wrcz pomieszaniem kom petencji prawodawczych, wykonawczych i s
downiczych doprowadzi wkrtce do cakowitej suprem acji legislatywy,
w czym wielu upatryw ao tyrani wikszoci. W opinii Jam esa Madisona
przyczyn tego stanu rzeczy byo to, e tw rcy zajm ujcych nas ustaw
zasadniczych nie odwrcili naw et na chwil oczu od niebezpieczestwa
pyncego dla wolnoci ze strony nadm iernie rozw initych upraw nie
zachannej dziedzicznej m agistratury, w spieranej i um acnianej przez
dziedziczny czon wadzy praw odaw czej oraz e nigdy sobie nie przy28 V ide M. J. . V i 1 e: Constitutionalism ...., s. 139; . a i 1 n: T h e O r i
gins..., s. 79.
F.
A . H a y e k : T h e Constitution..., s. 183; J. A . S m i t h: T h e Spirit...,
s. 21, 22; P. H. O d e g a r d i in.: A m erican..., s. 305.

pomnieli niebezpieczestwa wynikajcego z uzurpacji dokonanej przez


legislatur, ktra w efekcie skupienia caej wadzy w tych samych r
kach musi prowadzi do takiej samej tyranii, jak gro uzurpacje egze
kutyw y30. Stwierdzi on te, i jednym z powodw tej sytuacji by
popiech i brak potrzebnego dowiadczenia w toku opracowywania tych
konstytucji. W rezultacie doszo do naruszenia zasady podziau wadzy
wskutek poczenia kompetencji, a naw et scalenia poszczeglnych fu n k
cji. Diagnoz t potw ierdzi E.S. Corwin, piszc bez ogrdek, e cho
interesujcy nas ustrojodawcy rozumieli doskonale reguy wolnoci, to
jednak wikszo bya ignorantam i co si tyczy znajomoci form i po
wiza wadzy w republikach31. O ddajm y wszak ponownie gos Madiso
nowi: Jeeli zajrzym y do konstytucji poszczeglnych stanw, to stw ier
dzimy, i mimo kategorycznego, a w kilku wypadkach naw et bezwzgld
nego wyraenia tej zasady, nie znajdujem y ani jednego przykadu, gdzie
poszczeglne dziay aparatu pastwowego zostayby cakowicie odsepa
rowane i oddzielone
W kilku przypadkach rozwaana tu funda
m entalna zasada zostaa pogwacona przez nazbyt daleko idce zczenie,
a naw et faktycznie scalenie rnych wadz; i e w ani jednym wypadku
nie umieszczono odpowiedniego postanowienia w celu utrzym ania w p ra
ktyce rozdziau wytyczonego na papierze [...] Dzia prawodawczy wsz
dzie rozszerza sfer swej dziaalnoci i wciga ca wadz w jej gwa
towny w ir [,..]32
Padaj te gosy, e podzia wadzy w stanowych ustawach zasadni
czych potraktow any zosta tylko werbalnie, poniewa ich autorzy nie
byli widocznie zainteresowani rzeczywistym rozdziaem funkcji pastw o
wych; e chodzio im jedynie o zakaz czenia stanowisk; e podzia
wadzy by w 1776 r. co najwyej hasem wzywajcym do pozbawienia
egzekutywy wadzy i przekazania jej legislatywie; i e nie bardzo jeszcze
uwiadamiano sobie rnice pomidzy zasad rozdziau wadzy a ustroju
rwnowagi33. Zwraca si rwnie uwag, i twrcom konstytucji szo przy
tym o uwolnienie si od groby oligarchii i wyeliminowanie synekur
umoliwiajcych gubernatorowi manipulowanie deputowanymi. Na do
wd przytacza si art. XXXV konstytucji Pnocnej K aroliny stanowi
cy, e adna osoba w tym stanie nie moe piastowa wicej ni jednego
zyskownego urzdu w tym samym czasie, a take art. XX konstytucji
30 T h e Federalist..., N o. 48, s. 322.
31 V ide W. S. C a r p e n t e r : T h e Separation..., s. 34, 35.
32 T h e Federalist..., N o. 47, 48, s. 316, 320, 322, 326; E. S. C o r w i n : The
P resident..., s. 6; M . J . C . V i l e : C on stitution alism ..., s. 136, 137, 140, 147; . J.
F r i e d r i c h : Constitutional..., s. 177.
33 G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 152 154; F. W. O B r i e n : The E x ecu
tiv e and th e S e p a ra tio n P rin c ip le at th e C o nstitu tion al C on ven tion . M aryland H i
storical M agazine 1960, Vol. 55, No. 3, s. 204; E. H. L e v i : Som e A sp e c ts of S e p a
ration of P o w e rs. C olum bia L aw R e v ie w 1976, Vol. 76, No. 3, s. 374.

New Jersey zawierajcy podobny zakaz, by legislatywa moga by


chroniona jak to tylko moliwe przed wszelkimi podejrzeniami o korup
cj34. Niemniej jednak, jak trafnie wskazuje M.J.C. Vile, koncentracja
wadzy w onie legislatur nie bya jeszcze rwnoznaczna z brakiem in
tencji wprowadzenia zasady rozdziau przez stanowych ustrojodawcw.
By to wynik ich zoonej sytuacji politycznej, jako e weszli oni najpierw
w skad konstytuant, a potem parlam entw. Tymczasem midzy ideami
uczestnika ciaa ustrojodawczego mylcego abstrakcyjnym i katego
riami optym alnej konstytucji a ideami parlam entarzysty pocho
nitego obmylaniem konkretnych krokw m ajcych przynie taktyczne
korzyci i podatnego w ogniu w alki politycznej na rozmaite naciski
musi prdzej czy pniej doj do konfliktu35. W yjanienia zjawiska sup
rem acji legislatyw szuka te mona w tw ierdzeniu E.S. Corwina i B. Bailyna, e w 1?76 r. nie byo jeszcze cakowicie jasne, co dokadnie znacz
okrelenia: prawodawczy, wykonawczy i sdowniczy. Tak np. te r
minem legislatura posugiwano si zarwno na oznaczenie organu wa
dzy prawodawczej, jak i caego aparatu pastwowego. Susznoci tego
pogldu dowodzi chociaby pochodzcy z tego okresu pam flet w ydruko
wany w Pennsylvanii, w ktrym czytamy, i aparat pastwowy dzieli
si oglnie na trzy czci, egzekutyw, legislatyw i judykatyw ; jest
to wszak bardziej rnica sw ni rzeczy36.
Nie negujc susznoci powyszych opinii uwaam, e przyczyn tak
szczeglnego respektow ania reguy podziau wadzy, ktre zaowocowao
bezwzgldn dominacj stanowych parlam entw, naley poszukiwa nieco
gbiej. W ybuch Rewolucji pocign za sob wzrost fali nastrojw demo
kratycznych. W ytworzy si tym samym niesprzyjajcy klim at dla teorii
ustroju rwnowagi jako ideologicznej ostoi brytyjskiej ty ran ii. H a
mulce, jako im m anentny elem ent tej teorii, uznano za instrum ent gboko
konserw atyw ny, jeli nie wrcz reakcyjny, a na dodatek sprzeczny
z zasad suwerennoci narodu. Dlatego im bardziej rew olucyjnej atmos
ferze ulegali stanowi ustrj odawcy, tym dalej odchodzili od wspomnia
nego systemu. N ajdalej poszli w tym kierunku radykaowie z Pennsyl
vanii, ktrzy ustanow ili jednoizbowy parlam ent, oraz autorzy konstytucji
Vermont z 1777 r.37, ktrzy odegnali si od jakiegokolwiek kompromisu
z instytucj hamulcw. Ponadto Oglne Zgromadzenia cieszyy si du
popularnoci i zaufaniem spoeczestwa za obron interesw kolonii wo
bec wadz brytyjskich, deputowani za byli mocno zwizani z wyborcami.
34 V ide G. S. W o o d: T h e Creation..., s. 156 158.
35 M. J. C. V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 135, 143, 145; G. D a r g o : Roots...,
s. 141 143.
3G V ide F. W. O B r i e n : T h e E xecutive..., s. 204; B. B a i l y n : T h e Id e o lo
gical..., s. 71; G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 152.
37
V ide B. B a i l y n : T h e Ideological..., s. 293 296; M . J . C . V i l e : C o n
stitutionalism..., s. 135, 152, 153; R. C. M o u l t o n : S eparation..., s. 123.

Dlatego te wadz prawodawcz chciano wzmocni przede wszystkim


i w niej upatryw ano jedyny organ urzeczywistniajcy suw erenne praw a
narodu. W rachub winien jednoczenie wej pewien wzgld natury
praktycznej. Powodzenie rewolucji wymaga zawsze scentralizowania
wadzy, natom iast na luksus jej podziau mona sobie pozwoli dopiero
w okresie stabilizacji m ilitarnej i politycznej.
3.4.
Euforia towarzyszca eksperymentowi z konstytucjon
zacj zasady rozdziau w czystej postaci opada szybciej ni mona byo
tego oczekiwa. Ju w. r. 1777 rozpocz si okres stale nasilajcej si
reakcji przeciw panujcej dotd niepodzielnie praktyce niewprowadzania do konstytucji mechanizmu hamulcw, ktry zapewniaby rwnowa
g midzy organami. W ynika std przewaga legislatyw spowodowaa, e
jeli w epoce kolonialnej szczyciy si one zaufaniem Amerykanw i pre
stiem, to ju wkrtce po uchw aleniu ustaw zasadniczych miejsce tych
uczu zaczy zajmowa podejrzliwo i irytacja. Ingerowanie w dziaal
no pozostaych organw, uchylanie wyrokw sdowych, inflacja ustaw
i ich arbitralizm , naruszanie praw a wasnoci, emisja w aluty papierowej
oraz niestabilno prowadzonej polityki w ytw orzyy sytuacj, ktr G.S.
Wood okreli mianem stanu patologii politycznej38. Wywoywa on ros
nce niezadowolenie w arstw posiadajcych, ktre mijno opanowania
wikszoci stanowych parlam entw przez ywioy demokratyczne, za
czy stopniowo odzyskiwa utracon w skutek w ybuchu Rewolucji cz
wpyww. Proces ten uleg znacznemu przyspieszeniu z chwil zaw ar
cia w 1783 r. trak tatu pokojowego z daw n metropoli. Zamoniej
sze w arstw y spoeczestwa byy zainteresowane gwnie stabilnoci
ustroju jako jedn z gw arancji wasnoci pryw atnej. Jak naleao si
tego spodziewa, pod najwikszym ostrzaem kry ty k i znalaza si kon
stytucja. Pennsylvania Pocztkowo podnoszono tylko zarzut, i poszcze
glne funkcje pastwowe nie zostay waciwie oddzielone. Tego argu
m entu uy m.in. Benjamin Rush w swych Obserw acjach o o b ecn ym
ustro ju P en n sylva n ii (O bservations on th e P r e s e n t G o v e rn m e n t of P e n n
sylvan ia) z 1777 r., wskazujc rwnoczenie, e egzekutywa i judykatyw a

nie uzyskay dostatecznego stopnia niezalenoci od legislatywy. Rush


wypowiedzia isi poza tym za dwuizbowoci organu prawodawczego
w celu stworzenia w nim w ew ntrznej rwnowagi39. Zaczto te w yst
powa ze.sprzeciwam i wobec kw itncej w wielu stanach praktyki cze
nia stanowisk w rkach tych samych osb mimo uroczystych deklaracji
konstytucyjnych. W kocu oskarono Oglne Zgromadzenia o dopuszcze
nie si wikszych naduy od brytyjskiego monarchy.
W m iar upyw u czasu zaczto utwierdza si w przekonaniu, i
trzy gwne organy pastwowe a wic z judykatyw wcznie, ktr
38 G .S . W o o d : T h e Creation..., s. 403 409, 413.
39 M. J. . V i 1 e: C on stitu tion alism ..., s. 134, 146, 147.

u progu Rewolucji nieco ignorowano albo uwaano za subdzi wadzy


wykonawczej powinny by faktycznie rwnoprawne i niezalene od
siebie. Pojaw iy si take wypowiedzi uzasadniajce potrzeb posiadania
silnej egzekutywy40. Coraz mielej torow a sobie drog postulat konstytucjonalizacji system u hamulcw, przy czym nie zabrako naw et propo
zycji ustanowienia jego brytyjskiej w ersji (Carter Braxton). Zarysow u
jca si coraz bardziej wyrazicie tendencja do koncentracji caej wadzy
w rkach stanowych parlam entw i sprawowania jej w sposb arb itral
ny, a zwaszcza ekscesy pennsylvaskich radykaw, doprowadziy do
tego, e ju w 1777 r. w ustawie zasadniczej New Yorku umieszczono
pewne embrionalne form y wspomnianego mechanizmu. W Virginii na
przeomie lat 1779/1780 reakcja przeciwko despotyzmowi legislatyw y
posuna si tak daleko, e wyposaono gubernatora w prawo veta.
W M assachusetts motywowano konieczno wprowadzenia tego rodka
potrzeb hamowania procesu legislacyjnego, przedstawiajc go jako form
apelacji do samego narodu. Opracowana przez Johna Adamsa konsty
tucja tego stanu z 1780 r. nosi ju na sobie pitno dowiadcze pierw
szych lat niepodlegoci, kiedy przekonano si, e ustrj oparty na czy
stej zasadzie rozdziau wadzy ulega deterioracji. Przyjto w niej o wiele
bardziej skomplikowany schemat organizacji i funkcjonowania aparatu
pastwowego ni dotychczas. Z doktrynalnego punktu widzenia zajm u
jca nas ustaw a zasadnicza stanowi wyraz aliansu pomidzy regu po
dziau a systemem hamulcw. Jego owocem sta si czciowy rozdzia
wadzy, jakkolwiek nie by on w peni satysfakcjonujcy41. I cho kon
stytucja ta w yw ara najw ikszy wpyw na ustaw zasadnicz USA spo
rd wszystkich stanowych ustaw konstytucyjnych, na trium f jej sztan
darowej koncepcji w skali federacji trzeba byo jeszcze poczeka 7 du
gich lat. Jego godzina wybia dopiero podczas obrad filadelfijskiej
Konwencji.
3.5. Oprcz dowiadcze wypywajcych z A r ty k u w K o n je deracji, konstytucyjnych k art kolonialnych i konstytucji stanowych, The
Founding F athers byli doskonale obeznani z reguam i funkcjonowania
brytyjskiego modelu ustrojowego. Nie widz wszake potrzeby jego p re
zentacji, gdy zamy go z lektury poprzedniego rozdziau. W zwizku
z tym naley ograniczy si do podkrelenia szerokoci instytucjonalnego
ta doktryny podziau wadzy Ojcw K onstytucji oraz wnikliwoci jego
analizy. Studiujm y prawo natury; badajm y ducha konstytucji b ry ty j
skiej; czytajm y histori wiekw staroytnych; rozwaajmy wielkie przy
40 G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 448-450, 454.
41 M. J. C. V i l e :
C o n stitutio n alism ..., s. 147 149; . . o n in : S elf-E v id e n t-., s. 174, 175, G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 438, 452; J. A. S m i t h:
T h e Spirit..., s. 27, 28; G. D a r g o: Roots..., s. 50; J. P. R o c h e : Distribution..,,
s. 305.

kady Grecji i Rzymu; postawm y sobie za wzr postpowanie naszych


wasnych brytyjskich przodkw, ktrzy obronili dla nas niezbywalne p ra
wa ludzkoci przeciw zagranicznym i krajow ym tyranom i uzurpato
rom 42 pisa w roku ogoszenia niepodlegoci Stanw Zjednoczonych
John Adams. Wezwanie to odbio si gonym echem wrd uczestnikw
obrad w State House.
42 V id e L. F i s h e r: P resident..., s. 241.

T J 7 r IDEOLOGICZNE I SPOECZNE
Rozdzia /

TO DOKTRYNY

W yroczni, ktrej si zaw sze


radzi i c y tu je na ten tem at, jest
tak w y sa w ia n y M on tesk iu sz
Jam es M A D IS O N *

1. Purytascy teokraci" i Ojcowie Konstytucji"


od teorii ustroju mieszanego do teorii
podziau wadzy
1.1.

Powysza wypowied gwnego architekta K onstytu


odnosi si naturalnie do zasady podziau wadzy w toku opracowywania
ta k federalnej, jak stanowych ustaw zasadniczych. Jednake przypisanie
konstytucjonalizacji tej zasady wycznie oddziaywaniu O duchu p r a w
stanowioby powane uproszczenie problem u jej genezy. Ideologiczne
rdo trium fu zasady rozdziau w Stanach Zjednoczonych jest by moe
niewiele trudniejsze do przedstaw ienia ni jego instytucjonalny odpo
wiednik. Znacznie trudniej jednak wymierzy zasig jego oddziaywania,
mimo braku pretensji o m atem atyczn dokadno. Spraw pierwszo
rzdnej wagi pozostaje tu ustalenie skali popularnoci rnych doktryn
pojityczno-prawnych przede wszystkim za monteskiuszowskiej
a nastpnie stopnia ich odzwierciedlenia w duchu i literze Konstytucji.
Nie naley bowiem zapomina, e The Founding F athers nie dziaali
bynajm niej w prni teoretycznej i e regua podziau wadzy nie od
razu podbia um ysy Amerykanw.
Skoro instytucje ustrojowe pow staj pod wpywem okrelonych dok
tryn, za krl nadaw a bd zatwierdza k arty konstytucyjne, to w kolo
niach musiao doj do recepcji oficjalnej ideologii metropolii. Tak si
rzeczywicie stao, ale na dobr spraw dopiero po restauracji monarchii
{1660 r.), gdy wczeniej ani Karol I, ani Cromwell, uw ikani w spory
* T h e Federalist..., N o. 47, s. 313.
7 D o k tr y n a p o d z ia u

wewntrzne, nie mieli czasu na zajmowanie si swymi posiadociami za


oceanem, ktre dziki tem u osigny znaczn autonomi. P urytaskie
kolonie Nowej Anglii (Massachusetts, Connecticut, Plym outh i New
Haven) oraz baptystyczna Rhode Island uchw aliy w tym okresie wasne
k arty konstytucyjne. O ile jednak w Anglii w okresie rewolucji buruazyjnej dominowaa niepodzielnie teoria rozdziau wadzy, o tyle
w koloniach purytaskich z ktrych najwiksze znaczenie posiada
M assachusetts teoria ustroju mieszanego. W ielka batalia doktrynalna
toczca si z niesabnc si przez ca angielsk wojn domow, zna
laza blade odbicie na skalistych brzegach Nowej Anglii. W chwili gdy
m etropolia staa w obliczu gwatownego wzrostu popularnoci teorii po
dziau, religijno-polityczni przywdcy nowoangielskich p urytan tr u
dzili si nad zaadaptowaniem teorii ustroju mieszanego do bostoskich
i hartfordzkich warunkw. Wysiki te okazay si niebezowocne.
1.2.
Przywdcy ci, z Johnem W inthropem i Johnem Cotton
na czele, signwszy do starotestam entowego wzoru, zbudowali oligar
chiczn organizacj pastwow o pewnych cechach teokratycznych. W lad
za swym duchowym ojcem Janem Kalwinem za najlepsz form rzdu
uznali arystokracj. Poniewa arystokracji na pnocnoamerykaskich
antypodach nie byo, jej miejsce zaja nieliczna grupa ortodoksyjnych
kongregacjonistw bdca Starszym i Kocioa (Elders oj the Church),
zoona z najbardziej wpywowych duchownych, urzdnikw i sdziw
oraz najbogatszych wacicieli ziemskich i kupcw. Z uwagi na to, i
wspomniani urzdnicy i sdziowie piastowali swe funkcje przez wiele
kadencji, G.S. Wood okreli ustrj M assachusetts jako arystokracj
ludow1. G ubernator W inthrop, odrzuciwszy ide dem okracji jako z isto
ty swej sprzeczn z kalwisk doktryn predestynacji, przeciwstawi
jej paternalistyczn koncepcj ustroju mieszanego, nazywajc j niezbyt
szczliwie arystokracj mieszan. Pastwo skada si w M assachu
setts z sdziw pokoju (m ag istra tes)2 i czonkw korporacji. Pierw si s
depozytariuszami wadzy, drudzy wolnoci kolonii. Jedni i drudzy m aj
praw o dziaa zarwno z osobna, jak te razem, lecz kada strona posiada
odrbne penomocnictwa; pierwsza w ystpujc w im ieniu wadzy, druga
wolnoci. Czonkowie korporacji m aj praw o dziaa samodzielnie we
wszystkich spraw ach nie wchodzcych w zakres m agistratury; jedna
i druga strona jest wsplnie reprezentow ana w Oglnym Zgromadzeniu.
Wszyscy s jednak ograniczeni pew nym i praw am i zarwno w sprawach
wikszych, jak i mniejszych. Tak wic ta praw orzdna forma wadzy
1 G .S . W o o d : T h e Creation..., s. 161, 162.
2 U rzd sd ziego pok oju (ju s tic e o f peace) zw a n y te m agistratu r (m a
g i s t r a c y ) zosta u sta n o w io n y w X IV stu lec iu w A n g lii i w y p o sa o n y w fu n
k cje zarw no s d ow n icze, jak i a d m in istracyjn e. M agistratu ra sp ra w o w a a n ie
m a l nieograniczon , p atriarch aln w a d z w d zied zin ie u trzy m a n ia porzdku p u
b licznego.

mieszanej arystokracji w adnym wypadku nie jest wadz despoty


czn3.
W ideologii purytaskiej poczesne miejsce zaja doktryna umowy
spoecznej, ktra w koloniach Nowej Anglii przybraa szczegln posta.
Stwierdzono mianowicie, e pastwo powstao wprawdzie z nieprzym u
szonej woli ludu, lecz jego aparat i kompetencje zostay ustanowione
przez Boga. Std obowizkiem uwiconych przeze m agistratur jest
realizacja praw boskich zgodnie z wol ludu4. Istot wynikajcego z tych
zaoe kompromisu midzy wolnoci a wadz stanowio pozostawienie
m agistraturom swobody decyzji co do sposobw urzeczywistniania w yro
kw boych, ktre pniej jake czsto odnosiy si do spraw najzupeniej
doczesnych. W 1664 r. Starsi Kocioa oznajmili, i wadza pastwowa
dzieli si w M assachusetts na prawodawcz, sdownicz i konsultacyjn
albo kierujc sprawam i publicznymi w splnoty. Wadza prawodawcza,
podobnie jak kierujca, naley wesp do obywateli (lub ich przedstaw i
cieli) i gubernatora wraz z Rad. Wadz sdownicz natom iast spraw uj
wycznie m agistratury, z wyczeniem spraw w ynikych z procedury
im peach m en t. Ustrj kolonii nie jest zatem czyst arystokracj, tylko
poczeniem arystokracji i dem okracji, o czym wiadcz kompetencje
Oglnego Zgromadzenia. Jedynie judykatyw a posiada charakter arysto
kratyczny5. W rzeczywistoci pastw u przydzielono rol bracchium
saeculare Kocioa Kongregacyjnego w dziele zbawienia ludu, obywatele
stali si biernym i depozytariuszami swej wolnoci, otrzymawszy iluzj
wsprzdzenia z elit wadzy, a garstce najbardziej bogobojnych przy
znano upraw nienia niemal dyktatorskie. Mimo to rzdy nad ludnoci
byy agodne, a m agistratury sprawoway je bez w tpienia dla jej
dobra, cho bez konsultowania je j6.
Nie ulega wtpliwoci, i purytaska oligarchia wprowadzia w ycie
zasad ustroju mieszanego oraz e w znaczcej mierze zrealizowaa fu n k
cjonalny podzia wadzy midzy poszczeglne dziay aparatu pastw o
wego. Dostrzega rwnie rnic pomidzy s tric te wykonawczymi a dys
krecjonalnym i upraw nieniam i gubernatora i m agistratury. W przeko
naniu M.J.C. Vilea skonstruow any przez ni system ustrojow y tworzy
kombinacj zasady ustroju mieszanego i. rozdziau wadzy, a podzia
funkcji pastwowych midzy ham ujce si organy pastwowe mimo
e w ybrane przez ten sam elektorat pozostaje dowodem wybitnego
wkadu Amerykanw w teori konstytucjonalizm u7. W kadym razie
3 V id e V . L. P a r r i n g t o n : Gwne..., s. 98, 99.
4 S. P e r s o n s : A m e r i c a n M inds. A H i s t o r y of Ideas. N ew Y ork C h ica
go S a n F rancisco T oronto L ondon 1958, s. 40.
5 M. J. C. V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 123, 124.
6 . F. W r i g h t , Jr.: T h e Origins..., s. 172.
7 M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 124, 125; W. S. C a r p e n t e r : T h e
S eparation..., s. 38; L. F i s h e r : P resident..., s. 251, 252.

zaprezentowany powyej szkic purytaskiej doktryny ustroju miesza


nego dowodzi wysokiej k u ltu ry politycznej przywdcw nowoangielskich
kolonii. W skazuje te na ich pomysowo w w ynajdyw aniu instrum en
tw prawnych, sucych zachowaniu spoeczno-politycznej rwnowagi
w modelu organizacji pastwowej tyche przywdcw, jak rwnie w for
m uowaniu ich teoretycznej motywacji. Znakom ity w tej m aterii przy
kad stanowi stosunkowo szybko wprowadzone prawo veta gubernatora
wobec uchwa legislatury, a ktre jak przem ylnie wywodzi W inthrop
nie oznacza ograniczenia swobd obywatelskich, lecz rodek ich za
chowania, gdyby m iay zosta zagroone. Nie znajduj lepszego porw
nania ni rygiel w mynie; nie moe on uruchomi mechanizmu, ale jest
szczeglnie przydatny, gdy trzeba zatrzym a zbyt szybkie obroty, ktre
przy jakiej niezwykej burzy mog narazi na szwank ca budowl8.
1.3.
D oktryna ustroju mieszanego am erykaskich
korespondowaa z teori ustroju rwnowagi, ktra obja w swe wadanie
Angli po restauracji dynastii Stuartw. Zwaywszy, e od tej pory
kontrola metropolii nad koloniami ulega znacznemu nasileniu, teoria ta
wesza w skad oficjalnej ideologii pastwowej rwnie na wschodnich
wybrzeach Ameryki. Do piewcw teorii ustroju rwnowagi zaliczy tam
w ypadnie takich autorw, jak John Wise ktry w 1717 r. okreli
ustrj brytyjski jako Elizjum, a jego mieszany charakter oceni jako
najsuszniejszy na wicie; Jared Eliot ktry w 1738 r. uzna system
polityczny kolonii za zm iniaturyzow any model mieszanego ustroju
metropolii, gdzie kady organ by ham owany i powcigany przez pozo
stae; W illiam Livingston ktry w 1753 r. pisa o ustroju Wielkiej
B rytanii jako o nieskoczenie najlepszym ; a take m.in. Cadwallader
Colden, Joseph Galloway, Joseph W arren i W iliam Douglas9. Przytoczo
na poniej opinia tego ostatniego jest wrcz klasycznym odzwierciedle
niem panujcych wwczas w tej kw estii pogldw: A parat pastwowy
poszczeglnych kolonii skada si z trzech oddzielnych, konkurencyjnych
czci (negatives); dziki gubernatorowi, reprezentujcem u Krla, kolonie
s monarchiczne; dziki Radzie s arystokratyczne; dziki izbie reprezen
tantw lub delegatw ludu s demokratyczne; te trzy [organy R.M.M.]
s wyodrbnione i niezalene, stanowic dla siebie hamulce, a kolonie
ciesz si zaletam i tych trzech systemw rzdw bez ich wad. Wsp
dziaanie tych trzech w ydaje si by najwysz doskonaoci, jak wie
cki ustrj czowieczy moe osign w czasach pokoju10. Utrzym anych
8 V ide V. L. P a r r i n g t o n : Gwne..., s. 101.
9 M . J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 125; . . o n in : S elf-E vid en t...,
s. 150; G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 200.
10 V id e B. B a i l y n : T h e Ideological..., s. 47; E. C. M o u l t o n : S e p a r a
tion..., s. 3. P och leb n e w zm ia n k i na tem a t tej zasady m ona b y o n ap otk a w w ie
lu przejaw ach ycia p u b liczn ego, w tym n a w e t w k azan iach p a storw v id e
S . P e r s o n s : A m erican..., s. 132.

pury

w tej tonacji peanw na cze zasady ustroju rwnowagi mona by


odkurzy i zacytowa znacznie wicej.
Niemniej jednak w miar pogarszania si stosunkw z metropoli
zasada ustroju rwnowagi, w formie przyjtej w koloniach, zacza budzi
coraz powszechniejsz krytyk. Zarzucano jej, i do tego stopnia w ypa
czya system polityczny Wielkiej Brytanii, e nie pozostaje on ju nale
ycie wywaon stru k tu r spoeczno-polityczn, ale stanowi system za
maskowanej tyranii. Nie moe mie zatem zastosowania do kraju, gdzie
monarchia i arystokracja s nie do pomylenia. Zasadniczych wad kolo
nialnego modelu ustrojowego upatryw ano gwnie w dwch instytucjach
gubernatora i Rady. Co si tyczy pierwszego, to nie chciano si po
godzi z jego zbyt siln pozycj i z ustawicznymi deniami do pod
porzdkowania sobie Oglnego Zgromadzenia (podkrelmy, e idzie nam
0 okres do 1776 ., a nie lata 1776 1787). T drug za oskarano o zbyt
ni arystokratyzrn, jak na wczesny gust polityczny Amerykanw.
Istotnie, kompetencje gubernatora znacznie w ykraczay poza w ykonywa
nie ustaw kolonialnej legislatury, a jego stanowisko ustrojowe w porw
naniu z ni byo duo mocniejsze ni Korony wobec Parlam entu. Na
paszczynie refleksji teoretycznej pocztkowo uznawano t sytuacj za
naruszenie reguy rwnowagi, lecz z chwil spopularyzowania m onteskiuszowskiego dziea spr uleg szybkiej transform acji w kontrow ersj pro
wadzon w kategoriach teorii podziau wadzy. Baron de Montesquieu
dostarczy kolonistom nieocenionego rda intelektualnej amunicji.
Przejcie od teorii ustroju rwnowagi do teorii rozdziau wadzy
obrazuje chociaby ideowa metamorfoza Jam esa Otisa. Jeszcze w 1762 r.
wysawia on system polityczny Wysp Brytyjskich jako najlepszy wzo
rzec ustrojow y moliwy do wykoncypowania przez ludzki umys. Nato
m iast w dwa lata pniej, po zaciekej dyspucie na tem at nominacji
wicegubernatora Thomasa Hutchinsona na stanowisko prezesa Sdu N aj
wyszego w M assachusetts, mocno zaakcentowa donioso zasady po
dziau, piszc z pasj o koniecznoci rw noupraw nienia legislatywy
1 egzekutywy oraz uzbrojenia ich w hamulce, ktre zapewniyby mi
dzy nimi stabilne aequilibrium . W 1774 r. John Adams potpi ustrj tej
kolonii jako tyrani opart na koncentracji wadzy prawodawczej, wyko
nawczej i sdowniczej w rkach krlewskich urzdnikw, kadc jedno
czenie silny nacisk na potrzeb ustanowienia rozdziau wadzy11. Rzdy
brytyjskie zatem m.in. dlatego uznano za tyrani, poniewa nie urze
czywistniay wystarczajcego podziau wadzy. Z drugiej jednak strony
nie da si zaprzeczy, e wikszo kolonistw szermowaa tym hasem
nie tyle w intencji zrwnania pozycji ustrojow ej wszystkich organw, ile
wzmocnienia wadzy Oglnego Zgromadzenia kosztem gubernatora12.
11 M. J. . V i 1 e: C o n stitutio na lism ..., s. 125 131, 148.
12 F. W . OB r i e n: T h e E xecutive..., s. 203, 204.

Podzwonne dla zasady ustroju rwnowagi obwiecio opublikowanie


w styczniu 1776 r. pam fletu Z d r o w y rozsdek (The C om m on Sense) Tho
masa P ainea. Paine ostro zaatakowa podstawy brytyjskiego systemu po
litycznego wraz z towarzyszc m u ideologi oraz bezlitonie wykpi
instytucj monarchii i lordw, proponujc w zamian jednoizbowy p arla
m ent pod zm ieniajcym si przewodnictwem. Ukazanie si tego pam fletu
i wezwanie kolonii przez II Kongres K ontynentalny do uchwalenia w a
snych konstytucji zapocztkowao okres wielkiego eksperym entu politycz
nego, podczas ktrego dokonano przewartociowania dotychczasowego
modelu ustrojowego, sigajc po probierz teorii rozdziau. W w ydanym
w tym roku eseju pt. P r a w d z iw e z a s a d y s ta r o d a w n e j sask iej lub an gie l
s k ie j k o n s ty tu c ji (The G enu ine P rinciples of th e A n cien t S axon or En
glish C onstitution) Demophilus sawi saski system rzdw, ktry

utosamia z podziaem wadzy, nieznajomoci reguy ustroju mieszanego


i system u hamulcw, oraz z realizacj funkcji wykonawczej wycznie
przez egzekutyw. A utor artykuu pt. In teres A m e r y k i (The In terest oj
A m erica) opublikowanego 1 VII 1776 r. na amach The Pennsylvania
P acket pisa, e am erykaski system organw pastwowych musi by
nowy, a nie pozostawa szkodliw mieszank starych form ustrojowych.
Sklecony naprdce system organw skadajcy si z kilku czci sta
si chorob ustroju staroytnego Rzymu i Wielkiej Brytanii. Dlatego za
wszelk cen trzeba unikn powoania dwuizbowej legislatywy i nie
przyznawa gubernatorowi praw a veta, bowiem wadza prawodawcza
i wykonawcza musz by w kadej dziedzinie stale tak dalece od siebie
oddzielone, jak to tylko moliwe13. Podobne idee spotykam y w ulotce
wydanej tego roku przez rew olucyjny Komitet Szeregowcw z Filadelfii.
W prawdzie w pismach szeregowcw teoretycznej gbi oczekiwa raczej
nie naley, tym niemniej w arto tej ulotki tkw i w w iernym oddaniu
wczesnych przekona spoecznych co do koniecznoci konstytucjonalizacji zasady podziau wadzy.
Na uwag zasuguje rwnie bardzo mocne podkrelanie zasady su
werennoci w pismach politycznych tam tego okresu, ktra dla wsp
czesnych bya nie do pogodzenia z regu ustroju rwnowagi. Twierdzono,
i wadza sprawowana przez organy pastwowe zostaa na ich rzecz de
legowana przez nard, a poniewa najwaniejsze atry b u ty zwierzchnic
tw a urzeczywistnia parlam ent, to powinien on by jednoizbowy. A utor
pam fletu pt. C z te r y li s ty na interesuj ce t e m a t y (Four L e tte r s on I n te
resting S ubjects) z 1776 r. argumentowa, e tworzenie dwuizbowej legis
latyw y w celu zachowania w spoeczestwie rwnowagi interesw jest
nieporozumieniem. Powinien bowiem istnie tylko jeden interes skada
jcy si z w ielu. Obron zasady rozdziau w czystej postaci, poczon
z krytyk reguy ustroju rwnowagi z bikameralizmem i systemem
13 V ide M . J . C . V i l e :

C onstitu tion alism ..., s. 136, 138.

hamulcw wcznie, zaw iera te pam flet pt. L u d zie najlepsi rz d c y


(The P eople the B est Governors), jak rwnie instrukcje hrabstw Meck
lenburg i Orange z Pnocnej K aroliny dla ich przedstawicieli do stano
wej legislatury14.
Znakomity przykad^ klasycznej ju dzi w USA oracji utrzym anej
w duchu teorii rozdziau wadzy, ale uzupenionej systemem hamulcw,
odnajdujem y w dokumencie znanym pod nazw R ezu lta t z Essex (The
E ssex Result). W 1778 r. opracowano projekt konstytucji M assachusetts
i rozesano go do poszczeglnych hrabstw celem konsultacji. K onsultacja
ta wypada dla niepomylnie, lecz dla nas znacznie waniejszy jest
fakt, i opinie hrabstw zoyy si na szeroki wachlarz pogldw, z kt
rych najciekawsze pochodziy z Essex. R ezu lta t, pira Teophilusa Parsonsa, rozpoczyna si od zaoenia przypominajcego tez wyjciowT Mon
teskiusza, e warunJkiem wstpnym wszelkiej dyskusji politycznej jest
uznanie zasady wolnoci i rwnoci wszystkich ludzi. A utor uznaje an
gielski wzorzec ustroju rwnowagi za zdyskredytow any, jednake nie po
pada w drug skrajno, jak byoby opiewanie niczym nie krpow anej
demokracji. Recepta na dobry ustrj to poczenie elementw dem okracji
i arystokracji, znajdujce swe odzwierciedlenie w skadzie osobowym
legislatywy, oraz utworzenie skutecznie dziaajcej egzekutywy. Funkcj
arystokracji, ktrej w stanach nie byo, mieli spenia gentlem ani legi
tym ujcy si wyksztaceniem, m ajtkiem i wolnym czasem. Dziedziczn
arystokracj Parsons zastpuje wic arystokracj nowego typu. Nastp
nie dokonuje szczegowej analizy przedoonego projektu konstytucji
w wietle reguy podziau wadzy. A utor definiuje poszczeglne wadze,
przeprowadzajc interesujce rozrnienie midzy funkcj wykonawcz
zew ntrzn i wewntrzn. Do pierwszej zalicza spraw y wchodzce w za
kres polityki zagranicznej, do drugiej za przedsiwzicia m ajce na celu
obron pastwa, ochron wasnoci obywateli, zapewnienie przestrzega
n ia praw a i realizacj aktw parlam entu. S tara si rwnie dowie, e
dla zagwarantowania wolnoci jednostki nie w ystarczy jedynie dokona
rygorystycznego rozdziau funkcji pastwowych pomidzy rne organy.
Jeli kady dzia aparatu pastwowego ma by niezaleny, to m usi by
rwnowaony przez pozostae i wyposaony w takie hamulce, ktre uchro
ni go zarwno od popadnicia w zaleno, jak i od poczenia si z in
nym i. Za tym postulatem k ryy si bezporednie w ybory gubernatora
przez obywateli, efektywne rodki pow strzym yw ania legislatywy przez
egzekutyw wraz z praw em veta ustawodawczego i mianowania urzd
nikw, oraz cakowita niezaleno sdownictwa od pozostaych orga
nw. Teophilus Parsons dokona zatem transform acji zasady ustroju rw
nowagi w kombinacj reguy podziau wadzy i system u hamulcw.
A equilibrium midzy elem entam i monarchii, arystokracji i dem okracji
14 Ibidem , s. 137, 141.

ustpio pierwszestwa rwnowadze zachodzcej pomidzy legislatyw,


egzekutyw i judykatyw 15. R ezu lta t z Essex, pozostajc wiadectwem
przekonania co do koniecznoci wprowadzenia solidnego rozdziau w a
dzy, w ytycza drog uczestnikom Konwencji K onstytucyjnej zwoanej
w dziewi lat pniej.
14
O ile nie ulega najm niejszej wtpliwoci, e am eryk
scy ustrojodawcy i pisarze polityczni przeszli ideow ewolucj od teorii
ustroju rwnowagi do teorii podziau wadzy, o tyle nie ma w literaturze
zgody co do przeomowego mom entu tej ewolucji. Zdaniem M.J.C. Vilea
okoo 1776 r, regua podziau staa si nie tylko alternatyw zasady
ustroju rwnowagi, ale wrcz jedynym fundam entem systemu rzdw
konstytucyjnych. Tezy tej nie podwaa naw et to, e fakt w naley
do najdziwniejszych wydarze w dziejach Unii16, poniewa gorzkie do
wiadczenia w dziedzinie stosunkw midzy egzekutyw a legislatyw
skaniay raczej do konstytucjonalizacji zasady jednoci wadzy ni jej
podziau, tj. ustanowienia take form alnej nadrzdnoci Oglnego Zgro
madzenia nad pozostaymi organami. Z kolei G.S. Wood twierdzi, i re
gua podziau zdobya sobie niekwestionowan pozycj dopiero w latach
osiemdziesitych XVIII w., kiedy to wszyscy zaczli si na ni powoy
wa17. Natomiast wedug R.C. Moultona, dat graniczn w procesie prze
chodzenia od jednej zasady do drugiej stanowi czas obrad filadelfijskiej
Konwencji, jako e w stanowych ustawach zasadniczych uchwalanych
w cigu lat 1776 1784 oraz w towarzyszcych im debatach, hod oddano
w pierwszej kolejnoci regule ustroju rwnowagi18.
W moim przekonaniu susznym stanowiskiem w tym sporze pozo
staje ocena prof. Vilea. K onstytucje stanowe nie respektow ay bowiem
takich podstawowych zaoe tej ostatniej zasady, jak poczenie m onarchicznej, arystokratycznej i demokratycznej formy rzdu, podzia funkcji
prawodawczej pomidzy poszczeglne klasy spoeczne, oraz systemu ha
mulcw. Hodowanie przez wspomniane ustaw y zasadnicze czystej regule
podziau wadzy w sferze organizacji aparatu pastwowego, uroczyste
deklaracje zamieszczane w nich na jej tem at, popularno tez m onteskiuszowskich19, inne dokum enty i dyskusje polityczne z tam tej epoki wska-

..

15 Ibidem , s. 150, 151; G. S. W o o d : T h e Creation..., s. 453; R. C. M o u l


Separation..., s. 288 290; A . D . S o f a e r : War..., s. 19.
16 m .in. M. J . C . V i l e : Con stitu tion alism ..., s. 126, 147; B. F. W r i g h t ,
Jr.: T h e Origins..., s. 176; S. P. H u n t i n g t o n :
T h e Founding..., s. 159; B.
a i 1 n: T h e Ideological..., s. 285 287.
17 G. S. W o o d: T h e Creation..., s. 225, 226, 451, 549.
18 R. C. M o u l t o n :
Separation..., s. 7 10. V id e te G. S . W o o d :
The
Creation..., s. 202.
15
W ym ow n ilu stra cj teg o tw ierd zen ia sta n o w i od ezw a I K ongresu K o n
ty n en ta ln eg o do m ieszk a c w p ro w in cji Q uebec z 1774 r., zap raszajca ich d e le
g a cj do w zicia u d ziau w jego obradach. W od ezw ie tej zam ieszczon o ob szern e
c y ta ty z d ziea n iem ierteln eg o M o n tesk iu sza dow odzc, e p od zia w a d zy p o ton:

uj jednoznacznie, i wzorcem teoretycznym zostaa wanie zasada roz


dziau. Nie sposb wprawdzie poddawa w wtpliwo, i wielu dziaaczy
pastwowych by wymieni Johna Adamsa, Johna Randolpha, Gouverneura Morrisa, Jam esa Madisona, a naw et Thomasa Jeffersona
opowiadao si za utrzym aniem w spoeczestwie rwnowagi politycznej,
ktr miao gwnie zagwarantowa utworzenie dwuizbowego parlam en
tu. Faktem te jest, e w przewaajcej wikszoci stanw takie p arla
m enty utworzono. Niemniej jednak nie s to jeszcze okolicznoci, ktre
mogyby przechyli szal kontrow ersji na korzy ustroju rwnowagi.
W ybuch Rewolucji zmit z urzdw krlew skich gubernatorw, rep re
zentujcych nolens volen s elem ent monarchiczny, a jednoczenie odsepa
rowa kolonie od szlachty. Jeli jeszcze wemiemy pod uwag du mo
bilno wczesnego spoeczestwa am erykaskiego i bardzo pynne g ra
nice midzyklasowe20, to moemy z powodzeniem skonstatowa, i trudno
byoby o czynniki o wikszym ciarze gatunkowym, ktre podwaayby
spoeczno-polityczne zaoenia zasady ustroju rwnowagi. Znacznie m niej
sza zoono am erykaskiej stru k tu ry spoecznej w porwnaniu z b ry
tyjsk tym bardziej skaniaa do skoncentrowania zainteresowa na po
dziale funkcji i organw pastwowych ni klas czy stanw.
Zapiski autobiograficzne Adamsa wskazuj, e ju w 1775 r. doszed
on do wniosku, e przy konstruow aniu ustroju politycznego pastw a
trzeba w pierwszej kolejnoci zadba o rwnowag wynik z przepro
wadzenia funkcjonalnego rozdziau wadzy, za o spoeczno-polityczne
aequ ilibriu m dopiero w drugiej. Identycznie zapatryw a si na t spra
w Madison, dla ktrego rwnowaga w pastw ie stanowia efekt przede
wszystkim realizacji rozdziau wadzy uzupenionego o system ham ul
cw21. Jest to argum ent najbardziej waki, gdy jeeli w teorii ustroju
rwnowagi centralne miejsce zajm uje rozdzia stanw spoecznych, to
w teorii podziau wadzy kluczow rol odgrywa rozdzia funkcji pa
stwowych. Nie od rzeczy bdzie rwnie zaznaczy, e autorzy The Fe
deralist Alexander Hamilton, Jam es Madison i John Jay nie uw a
ali systemu politycznego stanw za konglom erat monarchii, arystokracji
i demokracji, ani te za odpowiednik ktrej z tych form. Ich zdaniem
bya to jakociowo nowa forma pastw a republika22. W konkluzji na
zostaje jed ynym sk u teczn ym sp osob em o si g n icia w o ln o c i i dobrobytu, jak i lu
dzie k ied y k o lw iek zd oali w y n a le . V id e M. J . C . V i l e :
Constitutionalism,..
s. 131, 138; J. A . F a i r l i e : T h e Separation..., s. 397; G. R o s s m a n : T h e S p ir it
of L aw s: T h e D octrin e of S e p a ra tio n of P o w e r s. A m erican B ar A sso cia tio n J o u r
n a l 1949, V ol. 35, No. 2, s. 94.
2 . a m m e n: P e o p le of P a ra d o x . A n I n q u ir y C on cernin g th e O rig in s
of A m e r ic a n C iviliza tio n . N ew Y ork 1973 (1972), s. 81.
21 V ide P. K. C o n k i n : S elf-E vid en t..., s. 151 153, 158, 159; B. B a i l y n :
T h e Ideological..., s. 290.
22 R. C. M o u l t o n : Separation..., s. 12.

ley stwierdzi, i w niepodlegych stanach zasada podziau wadzy zdo


bya zdecydowan przewag nad regu ustroju rwnowagi nie pniej
ni w roku ogoszenia D eklaracji Niepodlegoci. Nie znaczy to wszak,
e w dysputach politycznych nie daway jeszcze o sobie zna rem iniscen
cje drugiej z omawianych zasad. Nigdy bowiem cywilizowane spoe
czestwo nie opowiada si jak jeden m za okrelon doktryn poli
tyczno-prawn. W gr wchodzi tylko wikszy lub m niejszy stopie jej
akceptacji.

2. Europejskie dziedzictwo wpyw Monteskiusza


2.1.
Spoeczestwo am erykaskie z drugiej poowy XVIII
lecia byo najbardziej wyksztacone w wczesnym wiecie23. Jego w ar
stwa owiecona czerpaa obficie z gromadzonego od wiekw dorobku
kultury Starego wiata z myl ustrojow wcznie. L iteratu ra Rewo
lucji Amerykaskiej dowodzi, i jej twrcom nieobce byy pisma Platona
i Adama Smitha, A rystotelesa i Samuela Pufendorfa, Cycerona i Edm un
da B urkea, jeli sign do pierwszych z brzegu nazwisk. Ale obok gar
n itu ru pierwszoplanowych postaci europejskich doktryn polityczno-praw
nych, mieszkacy Nowego wiata byli rwnie zaznajomieni z twrczo
ci wielu gwiazd drugiej wielkoci, jak np. Milton, Shaftesbury, Burlamaqui czy Philoleutherus Lipsiensis (Richard Bentley)24. Naley mimo to
ustrzec si od przecenienia zwaszcza wpyww antycznych na osiemna
stowieczn am erykask doktryn ustrojow. Znajomo staroytnych
pisarzy bya czsto powierzchowna, a cytaty z ich dzie dobierano niejed
nokrotnie selektywnie, by podbudowa wasne pogldy, ktre wcale nie
koniecznie musiay harmonizowa z faktycznym i przekonaniami powoy
wanego autorytetu. Nawet u mw stanu posiadajcych gruntow n
wiedz na tem at pimiennictwa antycznego, mona czasami spotka co
najm niej kontrow ersyjne oceny nalecych do dzie. By nie by goo
23
R. F. B u t t s : A C u ltu ra l H is to r y of W e s te r n Education. New. York 1955,
s. 257; A. E. S u t h e r l a n d : C on stitu tion alism ..., s. 124.
?4 W literatu rze rew o lu cy jn ej m ona b y o n a tra fi na liczn e przyp ad k i po
w o y w a n ia si na tak ich au torw erj' sta ro y tn ej, jak H om er, S o 'o k les, P laton,
E urypid es. H erodot, T u k id yd es, K sen ofon t, A ry sto teles, S trab on , L ucjan, D ion,
P lutarch i E p ik tet je li chodzi o G rekw . N a to m ia st z R zym ian o d w oyw an o
:Si n ajczciej do C ycerona, H oracego, W er-giliusza, T acyta, L ukana, S en ek i, L iw iusza, N eposa, S allu stiu sza , O w idiusza, L u k recju sza, K atona, P lin iu sza , J u w e n a
l i a , K urcjdsza, M arka A u reliu sza, P etron iu sza, S w eton iu sza, Cezara, U lp ian a, G ajusza i Ju styn ian a. V id e . B a i l y n : T h e Ideological..., s. 24; J. B u r n h a m :
Congress..., s. 24; E. H. L e v i : Some..., s. 372, 373; M. P. S h a r p : T h e C la ss i
cal..., s. 400, 419; T h e Political W ritin g s of John A d am s. Ed. G. A. P e e k . N ew
Y ork 1954, s. X X I, X X II.

sownym, platoskie Dialogi w opinii Jeffersona zawieray wycznie


.sofizmaty, bahostki i niezrozumiaoci zamroczonego um ysu, za
Adams odebra P a s tw o jako ... saty r25 (sic!).
Duo lepiej wygldaa znajomo XVII-wiecznej doktryny rewolucji
angielskiej oraz twrczoci Owiecenia, a ich oddziaywanie na rodzim
myl polityczn jest o ' wiele bardziej widoczne. W przewiadczeniu
B . Bailyna, wpyw owieceniowych mylicieli przyczyni si w istotnej
mierze do rozwoju am erykaskiego pim iennictwa ustrojowego, tym nie
m niej jeli nie liczy Lockea oddziaywanie to nie byo ani w y
ranie dominujce, ani te nie cakowicie determ inujce26. W odniesieniu
do problem atyki praw naturalnych cytowano powszechnie, cho niekiedy
te tendencyjnie, Johna Lockea i Jeana Jacquesa Rousseau; M onteskiu
sza w kwestii podziau wadzy; Sir Blackstonea, m arkiza de Lolme i Paleya co do' ustroju brytyjskiego; V oltairea przy okazji pitnow ania kle
rykalizmu; Beccari w dyskusji nad reform praw a karnego; Grotiusa,
Pufendorfa i V attela na tem at praw a n atu ry i praw a narodw; Smitha
w dziedzinie ekonomii politycznej; a Sir Cokea w sferze com m on law.
I n s t y t u c j e tego ostatniego zostay uznane przez Johna R utledgea za
prawie fundam ent am erykaskiego system u praw nego27. Z kolei K o n
s t y t u c j a A nglii de Lolme urosa dla Johna Adamsa do rangi najlepszej
obrony rwnowagi politycznej trzech wadz, jak kiedykolwiek napisa
no28.
N ajbardziej popularna bya oczywicie brytyjska doktryna praw no
polityczna ze wzgldu na rozliczne wizi kulturow e czce form ujcy
si nard am erykaski z dawn metropoli. Tymczasem u schyku
XVIII w. najwiksz rol odgryway na Wyspach B rytyjskich dwie szko
y polityczne. Na pierwsz, dominujc, skaday si pogldy Johna
Lockea, Johna Miltona, Jam esa H arringtona i Algernona Sidneya oraz
nowsza doktryna Charlesa Louisa de M ontesquieu i obracajca si w jej
krgu myl ustrojowa Sir W illiama Blackstonea, Jeana Louisa de Lolme
i W illiama P aleya. Drug natom iast tw orzyy idee Jeana Jacquesa Rous
seau, ktrych gwnymi brytyjskim i adm iratoram i byli Joseph Priestley
i Richard Price. W koloniach, przeksztaconych pniej w stany, byy
reprezentow ane obie szkoy, przy czym_o ile Thomas Jefferson i B enja
min Franklin sympatyzowali z t drug, o tyle stronnictw o federalistw
z Alexandrem Hamiltonem, Jamesem Madisonem i Johnem Adamsem
25 B. B a i l y n : T h e Ideological..., s. 24, 25 i in.
2li Ibidem , s. 30.
27 Na
tem at
od d zia y w a n ia
p o g l d w
Sir
E dw arda
C okea v id e
.
S c h w a r t z : T h e Reins..., s. 3 5; B. B a i l y n : T h e Ideological..., s. 30 35;
F. D. W o r m u t h : T h e Origins..., s. 207, 208; R. G. A d a m s : Political..., s. 141;
E . S . C o r w i n : T h e Higher L a w B ackground..., s. 44, 72 i n.; R. B e r g e r :
C on g ress v. th e S u p r e m e Court. C am bridge, M ass. 1969, s. 2328
28 V id e S. P a r g e l l i s : T h e Theory..., s. 46.

poczuwao si do zwizku z t pierwsz29. Finalne dzieo Konwencji Kon


stytucyjnej zawdzicza swj ostateczny ksztat obu tym nurtom intelek
tualnym , niemniej wida w nim wyranie przewag tej myli ustrojowej,
ktrej o stanowia doktryna Lockea, M onteskiusza i Blackstonea.
2.2.
Przechodzc do zagadnienia oddziaywania konstytuc
nalizmu europejskiego na proces opracowywania konstytucji am eryka
skich, naley wskaza, i spord dzie tych trzech wybitnych mw
najdoniolejsz rol odegray pisma barona de Montesquieu. W literatu
rze przedm iotu wymienia si je najczciej, i to nie tylko w kontekcie
podziau wadzy30. K ursuj w niej jednak twierdzenia, ktre pomniejszaj
donioso monteskiuszowskich tez w zestawieniu z pogldami innych
pisarzy politycznych. I tak, w przekonaniu W.G. Hastingsa zasuga
Legislatora Narodw polega gwnie na um iejtnym uoglnieniu b ry
tyjskiego modelu ustrojowego co te naleycie doceniono w Stanaci
Zjednoczonych ale jeli chodzi o zasad rozdziau, to Amerykanie zet
knli si z ni w wikszej mierze za porednictwem Sir Blackstonea31.
O krok dalej posuwa si w tym kierunku H.J. Ford utrzym ujc, i The
Founding Fathers patrzyli na wspomnian regu nie przez pryzm at
O duchu p ra w , lecz K o m e n ta r z y , Madison za zasady tej w w ersji monteskiuszowskiej nie akceptowa. Stanowisko to P.M. Spurlin susznie
okreli mianem ikonoklastycznego32. Niektrzy autorzy, m.in. C.L. Bec
ker, w ysuw aj pogld, e tw rcy K onstytucji nie znali wielu francuskich
dzie i dlatego znaleli si przede wszystkim pod w raeniem angielskiej
doktryny polityczno-prawnej, a zwaszcza myli ustrojow ej Lockea33.
W przekonaniu G, Hagerm anna to nie de Montesquieu, tylko Locke w y
w ar najwikszy wpyw na przyjcie zajm ujcej nas zasady w A m ery
kaskiej Unii, a to dziki piru Johna Adamsa, ktrego z tej racji mona
29 . . o o 1 i d g e: T heoretical..., s. 18.
30 V ide m .in. M. P . S h a r p : T h e Classical..., s. 393, 419; R. C. M o u l t o n :
Separation..., s . 278; P . M. S p u r l i n : M ontesquieu..., s. 826; W. S . C a r p e n
t e r : T h e Separation..., s. 35; R. S c i g l i a n o : T h e S uprem e..., s. 2; R. B e r
g e r : Congress..., s. 28 36; E. S. C o r w i n : T h e P resident..., s. 7; i d e m : The
Higher L a w B ackground..., s. 72, 84 i n.; J. A. F a i r l i e : T h e Separation...,
s. 397; J. M acG regor B u r n s , J. W. P e l t a s o n : G o vern m en t..., s. 65; W. B.
Gwyn:
T h e Meaning..., s. 116; F. G. W i l s o n : T h e Mixed..., s. 22; W. B.
M u n r o: T h e G o vern m en t..., s. 27; A. D. S o f a e r : War..., s. 17; G. W. C a r e y :
Separation..., s. I l l ; R. P a r k e r : T h e Historic..., s. 454; L. P. B e t h : P olitics,
th e C o n stitu tio n a n d th e S u p r e m e Court. E van ston E lm sfond 1962, s. 5, 6; A.
e s t r: S e p a r a t io n of P o w e r s in the D o m a in of Foreign A ffa irs: T h e In te n t
of th e C o n stitu tio n H isto ric a lly E x am in ed. Seton H all L a w R e v ie w 1974, V ol.
5, N o. 3, s. 529, 530; S. K. P a d o v e r : T h e G en ius of A m e ric a . M en W h ose
Id ea s S h a p e d O u r C iviliza tion . N e w Y ork Toronto L ondon 1960, s. 4.
31 W. G. H a s t i n g s :
M ontesquieu..., s. 422 425; P . M. S p u r l i n : M o n
tesquieu..., s. 20.
32 V id e P .M . S p u r l i n : M ontesquieu..., s. 20 22.
33 Ibidem , s. 25, 26.

obwoa ojcem reguy podziau wadzy, przynajm niej w Ameryce34. Nie


mona powiedzie, by grzeszy precyzj M.P. Sharp, ktry uwaa za
prawdopodobne nie tylko zaoferowanie Amerykanom doktryny praw
naturalnych przez Johna Lockea, ale take nadanie cech charakterysty
cznych am erykaskiej w ersji rozdziau, jakkolwiek za porednictwem
Monteskiusza. Jego zdaniem bezporednim rdem tej w ersji by kom
promis pomidzy pogldami Arystotelesa i Lockea, k try znalaz swe
uzew ntrznienie w doktrynie Legislatora Narodw, bdcego zarazem
najwikszym autorytetem w kwestii podziau wadzy pastw ow ej35.
Chciaoby si w tym miejscu powiedzie pan th a rhei.
W rzeczywistoci jednak nasz baron sta si dla Amerykanw z d ru
giej poowy XVIII w. wyroczni w wikszoci kwestii n atu ry polityczno-praw nej, przym iewajc sw saw innych teoretykw. O duchu p r a w
ukazao si, jak pam itamy, w r. 1748, a ju dwa lata pniej pojawi si
pierwszy przekad angielski36. W koloniach, a potem w niepodlegych ju
stanach, duch Monteskiusza by wszechobecny. Jego imi gocio w prasie
najczciej i to nierzadko w towarzystwie takich okrele, jak wysa
w iany, synny, wielki, wzniosy czy niem iertelny. Na jej a
mach. zamieszczano fragm enty jego dzie, reklamowano ich sprzeda, d ru
kowano panegiryki na jego cze (m.in. pira Jam esa Otisa w 1762 r.),
a naw et pam flety i wiersze37. Mao byo dysput politycznych, w ktrych
nie powoywano by si n a tego myliciela, czyniy to za obie polemizu
jce ze sob strony, dobierajc najodpowiedniejsze dla swych racji cy
taty . Odwoywali si do patrioci i lojalici, anglikanie i purytanie, zwo
lennicy i przeciwnicy Konstytucji, federalici i antyfederalici. Zna go
i ceni m stanu i student, praw nik i redaktor, oficer i pastor. Jego
niepodwaalny presti polityczny i naukowy tumaczy naley m.in.
tym, e naszkicowany przeze obraz ustroju W ielkiej B rytanii opie
rajcy si, jak wwczas sdzono, na opoce zasady rozdziau uwaano
34 V id e H. K n u s t : Montesquieu..., s. 83 85.
35 M. P . S h a r p : T h e Classical..., s. 387, 389, 390.
36 W 1774 r. The P en n sy lv a n ia G azette w e z w a a do op racow an ia a m ery
k a sk iej ed y cji O du ch u p r a w ; o sta teczn ie u jrzaa ona w ia to d zien n e w 1802 r.
N atom iast p ierw sze a m ery k a sk ie w y d a n ie D w c h t r a k t a t w o r z d z ie Johna
L o ck ea u kazao si w 1773 r.
37 P . M. S p u r l i n :
M ontesquieu..., s. 3537, 93, 258. Za przyk ad ty ch
ostatn ich m oe su y artob liw a P io se n k a h a n d la r z y w ia d o m o c i n a zim 1788
(T h e N e w s - M o n g e r s Song For th e W i n te r of 1788), zam ieszczon a w k ilk u g a z e
ta ch pod kon iec roku 1787. Jedna z jej zw rotek w z y w a bra p ism ak w , b y prze
sta a si ociga z p isa n iem , gd y K o n w en cja K o n sty tu cy jn a p o zw o lia w kocu
leotu na w y jc ie z w ork a. P isa m iano b y le o czym , n ie w yb rzyd zajc, o duchu
p u b liczn ym , M ontesk iu szu lub w ie lk im doktorze P rice (ib id em , s. 194):
I
Como on brother scribblers, tis idle to lag.
The CONVENTION has let the cat out of the bag,
Write som ething at random, you need not be nice,
Publick spirit, M ontesquieu, and great Dr. P rice.

za wierny. Dlatego te pam itny rozdzia VI ksigi XI budzi szczeglne


zainteresowanie, a byo ono tym wiksze, gdy jego tw rca bardzo mocno
uw ypukli zaleno zachodzc pomidzy wolnoci jednostki a podzia
em wadzy pastwowej. Z gruntow nych studiw P.M. Spurlina wynika,
e w latach 17601801 do ksigi tej sigano trzy razy czciej ni do
wszystkich pozostaych38.
Na Monteskiusza powoywano si take podczas obrad I i II Kon
gresu Kontynentalnego, na stanowych konwencjach konstytucyjnych, na
konwencji federalnej, na konwencjach ratyfikacyjnych gdzie jedni
twierdzili, e K onstytucja narusza regu podziau w w ersji znajdujcej
si w O duchu p ra w , inni za dowodzili, e jest z ni zgodna jak
rwnie w The F ederalist i w Kongresie pierwszych kadencji. Dobr
jego znajomoci wykazali si The Founding Fathers. Jefferson czyta go
w latach 17741776, czynic sobie ze wycigi, jakkolwiek po 1790 r.
zacz polemizowa z jego treciam i39. Adams wielokrotnie cytowa je
w swej Obronie k o n s ty tu c ji u stro ju S ta n w Z jedn oczon ych A m e r y k i
(A D efence of the C onstitution s of G o v e r n m e n t of the U n ite d S la te s of
A m erica) z 1787 r. Madison natomiast, najwikszy adm irator nieocenio

nego autorytetu Mistrza, jeszcze po 20 latach od ukoczenia studiw


w Princeton gdzie w iaty John W itherspoon nie szczdzi czasu ni
wysiku na zaznajomienie studentw z monteskiuszowskim opus m ag n u m
swobodnie i bez bdw recytowa z pamici jego fragm enty. On te
sporzdzi ze excerpta dla Georgea W ashingtona. W dniu otwarcia fila
delfijskiej Konwencji O duchu p r a w byo ju dla Amerykanw dzieem
klasycznym, podrcznikiem wiedzy ustrojowej uznanym przez delegatw
za ewangeli polityczn czy Bibli mdroci politycznej40. Wielu
z nich ywio dla jej autora cze niem al religijn, a w jego doktrynie
rozdziau wadzy upatryw ao najwiksze odkrycie w dziedzinie wiedzy
politycznej od czasw Adama i Ew y41. W kadym razie regu podziau
przyjto na samym pocztku obrad i to bez dyskusji niczym prawd ob
38 Ibidem , s. 133 136, 260;

M. J. .

V i 1 e:

C on stitu tion alism ..., s. 122, 129,

130.
39 W licie do A n to in ea D estu tt de T rcy z 26 X II 1820 r. J efferso n stw ie r
dzi, e praca M on tesk iu sza je st p od p ew n y m i w zg ld a m i in stru k ty w n a , ale r w
n oczen ie zaw iera tak w ie le p arad ok sw , fa sz y w y c h zasad i n ie w a c iw ie do
b ran ych fak tw , i caoci n ad aje to d w u zn aczn w a r to v id e S. P. H u n t i n g t o n : T h e Founding..., s. 167, 203.
P . M . S p u r l i n ; M ontesquieu..., s. 153 156, 177 180, 189 225, 229231,
255; J. T. B r a n d : M ontesquieu..., s. 181; G. R o s s m a n : Th? Spirit..., s. 94;
W. S. C a r p e n t e r : T h e Separation..., s. 37; A. C. C o o l i d g e : Theoretical...,
s. 33; Z. G i a c o m e t t i : G ew alte n tren n u n g..., s. 96; L. F i s h e r : President...,.
s. 5; A . E . S u t h e r l a n d : Con stitu tion alism ..., s. 130.
41
E. S. C o r w i n : T h e P resident..., s. 9; E .S . C o r w i n , L. W. K o e n i g :
T h e P r e s id e n c y T o d a y . N e w Y ork 1956, s. 8; J. T. B r a n d: Montesquieu..., s .
179, 180.

jawion. W 47 numerze T he F ederalist Jam es Madison napisa znam ien


ne sowa: Wyroczni, ktrej si zawsze radzi i cytuje na ten tem at
[podziau wadzy R.M.M.] jest tak w ysaw iany Monteskiusz. G dyby
to nie on by autorem tej nieocenionej reguy wiedzy politycznej, to mia
by przynajm niej zasug najbardziej skutecznego wyoenia jej i zalece
nia ludzkoci42.
Z The R ecords M. Farranda wynika, i podczas Konwencji Konsty
tucyjnej do wyroczni tej odwoywano si 9-krotnie, a w toku obrad sta
nowych konwencji ratyfikacyjnych ponad 30-krotnie, jeli tym razem
przytoczy The D ebates J. Elliota43. B.F. W right, Jr. podnosi wprawdzie,
e w czasie wielkiej debaty w Filadelfii na tle kwestii rozdziau wadzy
pastwowej powoano si na de M ontesquieu tylko raz, natom iast w po
zostaych wypadkach sigano po jego autorytet w kontekcie innych
problemw (zwaszcza ustroju konfederacji)44. A rgum entow i tem u mona
wszak rwnie dobrze przeciwstawi twierdzenie, i stao si tak dlatego,
poniewa wiadomo koniecznoci konstytucjonalizacji zajmujcej nas
zasady bya tak mocno ugruntowana. Natom iast wane jest, e do ad
nego dziea nie sigano na Konwencji tak czsto jak wanie do O duchu
praw . Na Lockea powoano si bowiem jedynie 2-krotnie (a na stano
wych konwencjach ratyfikacyjnych tylko 3-krotnie), a na Sir Blackstonea
zaledwie 1 raz, przy czym w ogle nie chodzio o regu podziau45.
W toku filadelfijskiej Konwencji pisze A.C. Coolidge kad opini
Monteskiusza podchwytywano chciwie jako potny argum ent, a druga
strona nigdy jej nie podwaaa, starajc si jedynie dowie, e opinia
ta zostaa przez pierwsz le zrozumiana albo e nie dotyczy omawianej
spraw y46. Konstatacja ta jest nieco przerysowana, niem niej utw ierdza
nas w gbokim przewiadczeniu co do bytnoci i respektu dla ducha
O duchu p r a w w filadelfijskim State House brzemiennego lata 1787 r.
N aturalnie, moda na wspieranie argum entw wag m onteskiuszowskiego opus i autorytetem jego tw rcy nie wszystkim przypada do
gustu. Nie brako wic wypowiedzi ubolewajcych nad unionymi,
sfrancuziaymi, na wp bezmylnymi m iertelnikam i, tak lubicymi go
cytowa47. Odzyway si rwnie gosy sceptyczne, ktrych nigdy nie
brak, zarzucajce mu bdne pogldy. Anonimowy autor pam fletu n a
zwa podzia wadzy w ytart zasad i wywiechtan m aksym
o czym ju wspomniano a cechujcy si rw nie trzew ym umysem
42 T h e Federalist..., N o. 47, s. 313.
43 V ide T h e R e c o rd s of th e F edera l C o n v e n tio n of 1787. Ed. M. F a r r a n d.
N e w H aven L ondon 1937, V ol. 4, s. 183; H. K n u s t : M ontesquieu..., s. 101.
44 B .F . W r i g h t , Jr.: T h e Origins..., s. 184, 185.
45 G. R o s s m a n : T h e Spirit..., s. 94; T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , .
V ol. 4, s. 134, 172; H. K n u s t : M ontesquieu..., s. 101.
46 V ide A .C . C o o l i d g e : Theoretical..., s. 30.
47 V ide P .M . S p u r l i n : M ontesquieu..., s. 133.

David Williams ochrzci regu rwnowagi organw mianem dziecinnej


i fantastycznej idei48. Gosy te znajdoway jednak niky rezonans. Nie
pow strzym ay chociaby ojcw konstytucji New Hampshire z 1792 r. od
zamieszczenia w art. 18 D eklaracji P r a w normy, i wszelkie kary po
w inny by wspmierne do charakteru przestpstw a49, ktre to sform u
owanie zostao niem al dosownie w yjte z monteskiuszowskiej ksigi.
2.3.
Oczywist jest rzecz, i tego, co wyej napisano, nie
ley odbiera tak, e Ojcowie K onstytucji ogldali wiat polityki w y
cznie z perspektyw y pogldw Legislatora Narodw. Istnieje co do
lego w yrane wiadectwo Madisona50. Pozostali koryfeusze europejskiego
,,Wieku Rozumu take cieszyli si ich estym, przyczyniajc si w po
w anym stopniu do uksztatow ania ich ideowej tosamoci. Polityka
w przeciwiestwie do reigii w ypyw a zazwyczaj z wielu rde. I tak
wielkiego autorytetu posiadanego przez Lockea nie sposb kwestionowa.
Jego D rugi tr a k ta t o rzd zie znajdowa si poza wszelk krytyk. Trudno
si dziwi, e niektre fragm enty pism Jeffersona utrzym ane s w lockeaskiej stylistyce, skoro zalicza on go wraz z Baconem i Newtonem do
trzech najwikszych postaci wszechczasw. Wielkim nazwa go Samuel
Adams. Wpyw Lockea, podobnie jak Rousseau, atwo zauway w pro
cesie upowszechnienia po drugiej stronie A tlantyku takich hase Chwa
lebnej Rewolucji, jak umowa spoeczna, prawo n atu ry i praw a naturalne
oraz suwerenno51. Istotne znaczenie m iaa te twrczo Jam esa H arringtona, ktra zainspirowaa gwnie Johna Adamsa - mona go nawet
uzna za jego ucznia i Jam esa Otisa. Charakterystyczny zwrot rzdy
praw , a nie ludzi, umieszczony w tekcie konstytucji M assachusetts
m ajcy w intencji jej autora oddawa cel wprowadzenia zasady rozdziau
w adzy wyszed spod tego samego pira co Oceana52. Otis w yraa si
o H arrington; e jako o niezrw nanym , Hamilton za uwaa go za
solidnego i pomysowego. Benjamin Rush w swych O bserw acjach
0 o b e c n y m u stroju P e n n sy lv a n ii prbowa godzi w pyw y trzech intere
sujcych nas teoretykw, przeprowadzajc ciekawe, jak na owe czasy,
48 M . J . C . V i l e : C on stitution alism ..., s. 116, 117.
49 P. M. S p u r l i n : M ontesquieu..., s. 228, 229; H.' n u s t: Montesquieu...,
s . 75. V id e te C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 278.
50 V id e jego a rty k u w T he N a tio n a l G azette z 2 0 II 1792 r. pt. O duchu
r z d w o d p o w i e d M o n te sk iu s zo w i. W: W i z je S ta n w Z je d n o c zo n y c h w p i s
m a c h O jc w Z a oycieli. R ed. W. O s i a t y s k i , W arszaw a 1977, s. 436, 437.
51 V id e R. M. M a e l v e r :
E u ropean D oc trin es a nd th e C o n stitu tio n . W:
T h e Constitution..., [Ed. C. R e a d ] , s. 52, 53; A. C. M c L a u g h l i n : F o u n d a
tio n s o f A m e r i c a n C o n stitu tio n a lism . G reenw ich, C onn. 1961, s. 116; A. C. C o o 1 i d g e: Theoretical..., s. 19 29, 45.
52 W ory g in a le za m ia st w yrazu rzdy w id n ie je im p eriu m . V id e R. M.
M aclver:
European..., s. 54, 59; E. S. C o r w i n : T h e H igher L a w B a c k
ground..., s. 8; V. L. P a r r i n g t o n : Gwne..., s.- 453, 545; W. B . G w y n : The
Meaning.,., s. 118.

rozrnienie pomidzy zasadami ustroju i formami ustrojowymi. Rozu


mie zasady ustroju to jedna rzecz, a form y ustroju druga [...] P an Locke
jest wyroczni co do zasad, za H arrington i Monteskiusz s wyrocznia
m i co do form ustrojow ych53. W rzeczywistoci jednak, wedug trafnego
spostrzeenia J. van der Meulen, doktryna Johna Lockea jest lepiej do
stosowana do ustroju W ielkiej B rytanii ni Stanw Zjednoczonych, nato
m iast doktryna de M ontesquieu vice versa 5*. U strj brytyjski bowiem do
dzi dnia hoduje jeszcze pewnym zaoeniom reguy ustroju rwnowagi,
podczas gdy am erykaski system polityczny opiera si na fundamencie
zasady podziau wadzy.
Nie mona jednoczenie nie wspomnie o Sir Williamie Blackstonie,
ktrego K o m e n ta r z e do p r a w A nglii byy bardzo popularne wrd Ame
rykanw. W m niem aniu R.C. Moultona to z tego wanie rda The
Founding Fathers zaczerpnli sw wiedz o funkcjach pastw a55. Ksika
ta, wedug sw Patricka H enryego, znajdowaa si w rku kadego
czowieka; tylko w 1787 r. w USA sprzedano 2500 egzemplarzy tego ty
tu u 5. Z kolei m arkiza de Lolme ceniono szczeglnie za uzasadnienie tezy,
i egzekutywa powinna by monokratyczna, gdy w ten sposb atw iej
j kontrolowa57. Oddziaywanie innych mylicieli europejskich na am e
rykaskich przywdcw politycznych byo selektywne.
Uwagi te w niczym wszak nie podwaaj naszych wczeniejszych
ustale w obrbie starej kontrow ersji ktre z intelektualnych rde
teorii rozdziau wadzy zdoao w najpowaniejszej mierze owadn
um ysy Ojcw K onstytucji? Produkt kocowy Konwencji odzwiercie
dla w najwikszym stopniu wanie doktryn barona de Montesquieu,
nie za Lockea, Blackstonea czy jeszcze kogo innego. Nie naley
wprawdzie stawia spraw y w sposb tak skrajny jak H. Knust, w k tre
go opinii Legislator Narodw by jedynym moliwym rdem teorii
podziau w odniesieniu do stanowych ustaw zasadniczych58. Niemniej
jednak faktem jest, e posiada on dla ich twrcw oraz dla autorw
K onstytucji Unii nieomal monopol w tej dziedzinie. Jeeli naw et stykali
si oni z odnonymi koncepcjami pozostaych teoretykw, to suyy one
praw ie wycznie dalszej promocji jego doktryny. Sigajc raz jeszcze
do wynikw bada P.M. Spurlina, natrafiam y tam na konstatacj, i
w niekoczcych si dyskusjach na tem at rozdziau wadzy, jakie toczyy
si w latach 1760 1801, zawsze powoywano si na Monteskiusza. W prze
badanych pismach tylko raz wymieniono Lockea, ale wraz z autorem
53
54
55
56
pean...,
5;
53

V ide M. J . C . V i l e : C on stitu tion alism ..., s. 146, 147.


J. van der M e u l e n : T h e S e a t of A u th o r ity . L eid en 1945, s. 191 193.
R. C. M o u l t o n : Separation..., s. 286.
P . M. S p u r l i n :
Montesquieu..., s. 24, 136; R. M. M a c l v e r :
E u ro
s. 56; R. B e r g e r : Congress..., s. 30.
A. C. C o o l i d g e : Theoretical..., s. 41.
H. K n u s t : M ontesquieu..., s. 88,

O duchu p ra w . A w okresie 1789 1801 francuski pisarz polityczny byt


uznaw any powszechnie za najwikszy autorytet polityczny50. Stwierdze
nie to jest na tyle wymowne, e nie wymaga komentarza.
D oktryna podziau w adzy de M ontesquieu bya bezsprzecznie n a j
bardziej nowoczesna z wwczas istniejcych i najbliej wychodzia n a
przeciw am erykaskim realiom spoeczno-politycznym. Nie wchodzc
w zbdne w tym miejscu szczegy, chciabym ograniczy si do zwrce
nia uwagi, i w odrnieniu od autora D w ch tr a k ta t w o rzdzie fede
ralna ustaw a zasadnicza w yodrbnia judykatyw jako trzeci i rwno
praw ny dzia aparatu pastwowego, a gwny piastun wadzy w ykonaw
czej nie jest jednoczenie czonkiem w adzy prawodawczej. Ponadto
niezalenie od tego, czy Locke pojmowa suprem acj parlam entu do
sownie (jak w ynika z naszego wczeniejszego wywodu), czy te umow
nie (jak sugeruje E.S. Corwin)60, legislatywa nie jest organem najw y
szym, lecz rwnorzdnym z egzekutyw i judykatyw . Z analogicznych
wzgldw K onstytucja odbiega take od wizji aparatu pastwowego au
tora K o m e n ta r z y do p r a w Anglii. Poza tym nie przyznaje parlamentowi
wadzy suwerennej na zasadzie wycznoci i nie zawiera takich ham ul
cw, jak praw o egzekutywy do rozwizywania legislatywy i odraczania
jej posiedze. Nie powierza rwnie upraw nie sdowniczych adnej
izbie parlam entu61. Dodajmy jeszcze, e ew entualna recepcja zasady
rozdziau w w ydaniu Sir Blackstonea byaby utrudniona na skutek roz
proszenia elementw jego doktryny w obszernych partiach jego dziea.
W rezultacie ginie ona z pola uwagi czytelnika. Z takim ujciem tem atu
kontrastuje metoda Monteskiusza, k try przedstawi swe pogldy w tej
m aterii w sposb zw arty w jednym rozdziale. Jak i wic sens miaoby za
stosowanie przez Ojcw K onstytucji doktryny podziau wadzy w edy
cji Lockea bd Blackstonea, skoro pierwsza bya bardzo niedoskonaa
w porwnaniu z monteskiuszowsk, a druga tru d n a do objcia syntetycz
nym spojrzeniem; naw et jeli pomin wkomponowane w nie determ inu
jce je elem enty teorii ustroju rwnowagi, ktre dla wikszoci uczestni
kw filadelijskiej Konwencji byy nie do przyjcia? Trudno zaprzeczy,
i czowiek jest po czci istot nieracjonaln, nie sposb jednak zakada
cakowit irracjonalno natu ry ludzkiej, szczeglnie doby Owiecenia.
2.4. Niezalenie od rozstrzygnitego wyej sporu, jaki m yii59 P. M. S p u r l i n : M ontesquieu..., s. 255, 260, 281; R. M. M a c l v e r : Eu
ropean..., s. 60; D. S. L u t z :
T h e R e la t iv e Influenc. of E uropean W r ite r s on
L a te E if n t e e n th - C e n t u r y A m e r ic a n Political Thought. The A m erican P o litica l S c ie n
ce R e v ie w 1984, Vol. 78, s. 190 195.
60 E . S . C o r w i n :
T h e President..., s. 8, v id e te M . J . C . V i l e :
Con
stitutionalism ..., s. 66, 67; A. S. H a m e d: Das Prinzip..., s. 93.
61 V id e F. G. W i l s o n : T h e Mixed..., s. 22; I . R. K a u f m a n : T h e Es
sence..., s. 678; P .M . S p u r l i n :
M ontesquieu..., s. 136, 137; M . J . C . V i l e :
C o n stitu tion alism ..., s. 158, 159, 162, 163.

ciel europejski w yw ar najdoniolejszy wpyw na dzieo Konwencji, p o


zostaje jeszcze ustosunkowanie si do stanowiska tych badaczy, ktrzy nie
wdajc si w t kontrow ersj utrzym uj, e K onstytucja nie ma wiele
wsplnego z monteskiuszowsk doktryn rozdziau wadzy. Badacze ci
staraj si wszake wykaza, i federalna ustaw a zasadnicza nie odpo
wiada liberalnym pogldom barona de Montesquieu. Natomiast nie za
daj sobie trudu analizy znacznie waniejszej kwestii, a mianowicie, na
ile Konstytucja jest zgodna z istot wspomnianej doktryny. Za ilustracj
niech posuy przede wszystkim argum entacja R. P arkera. Po pierwsze
twierdzi on im m anentny skadnik myli monteskiuszowskiej, jakim
jest problem spoeczno-politycznej rwnowagi pomidzy monarch, szla
cht i ludem z oczywistych wzgldw nie ma zastosowania do USA. Po
drugie, doktryna ta nie przew iduje moliwoci w yaniania egzekutywy
w drodze wyborw ani te ewentualnoci jej obalenia w w yniku proce
dury im peach m en t. Nie ma w niej rwnie ani sowa o zatwierdzaniu
traktatw przez izb wysz parlam entu, ograniczeniu jej upraw nie
budetowych jedynie do zm iany projektw budetu oraz o przesyaniu
ordzi legislatywie przez egzekutyw. Po trzecie, istnieje w Unii sdowa
kontrola konstytucyjnoci prawa, rozcigajca si zarwno na akty legis
latywy, jak i egzekutywy, ktrej u Monteskiusza nie spotykamy. Po
czwarte, przedmiotowy zakres dziaania egzekutyw y jest w am eryka
skim w ydaniu szerszy od zakresu postulowanego przez francuskiego m y
liciela, gdy wchodzi we nie tylko prowadzenie polityki zagranicznej
i dowodzenie siami zbrojnymi, lecz take zapewnianie cisego w ykony
wania ustaw. Po pite, de Montesquieu w gruncie rzeczy przemilcza ist
nienie caego aparatu adm inistracyjnego, skupiajc si. niemal wycznie
na jego organie najwyszym w osobie m onarchy62.
Prawdziwoci wikszoci tych tw ierdze nie mona zakwestionowa,
ale to jeszcze nie znaczy, i trafiaj one do przekonania. W odniesieniu
do dwch pierwszych argum entw godzi si nadmieni, e w Stanach
Zjednoczonych faktycznie nigdy nie byo m onarchii ani szlachty, jednak
e okolicznoci tej nie naley interpretow a tak, jakby kw estia rw nowa
gi spoeczno-politycznej w ogle w tym k raju nie wchodzia w rachub.
Zmieni si jedynie punkt odniesienia, bowiem stratyfikacj stanow za
stpio wasnociowe uw arstw ienie spoeczestwa. Luk po monarsze
i szlachcie w ypenia relacja: posiadajcy nieposiadajcy. Skoro za
autor O duchu p r a w opowiedzia si za przyznaniem wadzy w ykonaw
czej monarsze (najprawdopodobniej dziedzicznemu), to trudno ode wy
maga postulatu elekcji gwnego piastuna tej w adzy oraz rozcignicia
na odpowiedzialnoci konstytucyjnej. Odnone rozwizania am eryka
62 R. P a r k e r : T h e Historie..., s. 461, 462;
B. F. W r i g h t , Jr.: T h e Origins..., s. 170; G. W.
L. F i s h e r : President..., s. 5, 249 251.

i d e m : S eparation..., s. 1018;
C a r e y : Separation..., s. 111;

skie s po prostu lepiej dostosowane do ustroju republikaskiego, co


mona uzasadnia take na podstawie monteskiuszowskiego opus. Czyta
my w nim, i osoba m onarchy winna by w ita, gdy zasad m onar
chii jest honor. Natomiast zasad republiki jest cnota, a przecie nawet
sama cnota potrzebuje granic63. Procedura budetowa w Kongresie jest
rzeczywicie odmienna od zalecanej przez barona, podobnie jak sposb
zatwierdzania traktatw i przesyania prezydencjalnych ordzi, niemniej
kwestie te m aj tylko w ym iar detalu. A rgum ent trzeci z kolei jest nieco
przedwczesny, poniewa K onstytucja nie reguluje instytucji sdowej
kontroli konstytucyjnoci prawa, jako e Konwencja tego problem u nie
rozwaaa. Instytucja ta wyksztacia si definityw nie dopiero na poczt
ku XIX w. Ten sam charakter m aj pozostae dwa argum enty z zastrze
eniem, i R. P arker przeocz funkcj w ykonywania ustaw parlam entu
monteskiuszowskiego monarchy. Klauzula cisego wykonywania ustaw
staa si jednym ze rde prezydencjalnej potgi rwnie nie od razu,
tak jak aparat adm inistracyjny zoony w osiemnastowiecznym pastwie
z niewielkiej liczebnie kadry, nie przeobrazi si w mgnieniu oka w gi
gantycznych rozmiarw Lewiatana, zatrudniajcego kilka milionw funk
cjonariuszy i bdcego dzi prawdziwym pastw em w pastw ie. W do
datku w tekcie samej K onstytucji o aparacie adm inistracyjnym mwi
si raczej niewiele; wymienia si tylko Prezydenta, W iceprezydenta,
ambasadorw i funkcjonariuszy Stanw Zjednoczonych (art. II).
Przytoczone tu racje nie potw ierdzaj tezy, e K onstytucj niewiele
czy z doktryn Legislatora Narodw, podobnie jak przecz opinii, i
jakkolwiek przyczyni si on do popularyzacji reguy podziau wadzy
w Amerykaskiej Unii, to jednak nie wnis niczego godnego uwagi do
jej interpretacji lub zastosowania. Twierdzenia te s rwnie prawdziwe
jak przeciwstawny im pogld, e federalna ustaw a zasadnicza ucielenia
jego doktryn w caej rozcigoci64. Jest rzecz zrozumia, e z im wik
szej perspektyw y czasowej bdziemy porwnywa doktryn z dosow
nym brzmieniem Konstytucji, tym bardziej bdzie ona nieadekwatna.
Nie mona wszake mie o to do niej pretensji, gdy litera ustaw y za
sadniczej podlega ustawicznej metamorfozie. Wspomniaem, i zwolennicy
tezy o nieadekwatnoci chtnie podkrelaj rnice, jednake nie
kwapi si jako do zainteresowania si podobiestwami. Tymczasem te
ostatnie m aj tu decydujce znaczenie. Okazuje si bowiem, e u podstaw
K onstytucji leg wanie zrb monteskiuszowskiej doktryny rozdziau
podzia wadzy na prawodawcz, wykonawcz i sdownicz; przypisanie
ich odpowiednio Kongresowi, Prezydentow i i Sdowi Najwyszemu; rw
63
64
teilu n g
1947, s.

C. L. de M o n t e s q u i e u : O duchu..., t. 1, s. 50 59, 232, 242.


V ide . von O r e l l i : D as V e rh d ltn is v o n D e m o k r a t ie u n d G e w a l te n u n d seine W a n d lu n g e n in s b e so n d e re im sc h w e iz e ris c h e n Bunde. A arau
62; S. K. P a d v e r: T h e Genius..., s. 7.

no i niezaleno wszystkich trzech organw; system hamulcw. Nato


miast nie jest szczeglnie istotne, i wspomniany akt nie zosta cakowicie
napisany pod dyktando autora O duchu p ra w , poniewa szczcie cako
witej realizacji doktryny politycznoprawnej rzadko umiecha si do jej
twrcy. Liczy si przede wszystkim urzeczywistnienie myli przewodniej
dziea, nie za towarzyszcych jej detali. Reasumujc, K onstytucja jest
wierna istocie omawianej doktryny, ktrej ojciec, na polu roszcze m y
licieli europejskich do zainspirowania The Founding Fathers, zdoa
zdystansowa wszystkich swych rywali.

3. Gentlem ani i barbarzycy" spoeczne


to doktryny podziau wadzy

3.1,
Obok instytucjonalnego i ideologicznego podoa doktry
podziau wadzy The Founding F athers i jej pniejszej konstytucjonalizacji, nader wane, cho mniej widoczne, byo jej to spoeczne. Zasuga
zwrcenia na uwagi przypada w udziale Charlesowi A. Beardowi,
ktrego Ekonom iczna in te rp re ta cja K o n s ty tu c ji S ta n w Z jedn oczon ych
(An Economic In te rp reta tio n oj the C onstitution oj th e U n ite d S ta te s )

z 1913 r. zostaa szybko uznana za rewelacj i klasyczne dzieo szkoy


ekonomicznej egzegezy w historiografii. Wprawdzie praca ta dotyczy nie
tyle w pywu determ inizm u spoeczno-gospodarczego na konstytucjonalizacj interesujcej nas zasady, ile na ksztat samej Konstytucji, niemniej
w kontekcie rozdziau wadzy jest on szczeglnie atwo zauwaalny.
Prof. Beard podda na wstpie krytyce trzy szkoy interpretacji h i
storycznej, ktre mona okreli jako metafizyczno-teologiczn, teutosk i krytyczn. Pierwsza godnie reprezentow ana w osobie G. Bancrofta w penych egzaltacji , sformuowaniach przypisyw aa sukces
opracowania tak stabilnej i otoczonej powanym prestiem ustaw y za
sadniczej szczeglnym walorom m oralnym narodu amerykaskiego, dzia
ajcego pod wpywem boskiej inspiracji. Ta ostatnia umoliwia dojcie
K onstytucji do skutku w w yniku cichej m edytacji i przyjacielskich n a
ra d caego narodu, k try obrawszy sprawiedliwo za przewodnika,
prowadzi swe dzieo z uzasadnion ufnoci i radoci, za wszyscy przy
jaciele ludzkoci yczyli powodzenia jego przedsiwziciu jako jedynej
nadziei na odnow ycia- w iata cywilizowanego65. Szkoa druga doszu
kaa si w rasie germaskiej szczeglnego geniuszu politycznego, odnaj
dujc sekret wolnociowego rozwoju instytucjonalnego w wiecie anglo
65
V id e . A . B e a r d : A n E conom ic I n te r p r e ta tio n of th e C o n s ti tu t io n of
th e U n ite d S ta tes. N e w Y ork 1972 (1913), s. 1, 2, 10.

saskim w jej wrodzonych zaletach rasowych. Trzecia natom iast charak


teryzowaa si unikaniem w ysuw ania hipotez, koncentrujc si w za
m ian na krytycznej edycji odnonych dokumentw i obiektywnej p re
zentacji zwizanych z nim i faktw 66.
Tymczasem zdaniem C.A. Bearda federalna ustaw a zasadnicza pow
staa przede wszystkim dziki deniom klas posiadajcych do zabez
pieczenia swej wasnoci. Wyszedszy z tego zaoenia, dochodzi on do
nastpujcych wnioskw: kam pania na rzecz uchwalenia Konstytucji
zostaa zainicjowana i przeprowadzona przez ludzi, ktrych osobisty
interes nie by naleycie chroniony przez A r t y k u y K on fed era c ji finansjer, posiadaczy pastwowych papierw wartociowych, handlowcw,
wacicieli stoczni, arm atorw i wielkich plantatorw na Poudniu; po
trzeby zwoania Konwencji K onstytucyjnej nie poddano pod powszechn
dyskusj, a klasy nieposiadajce zostay od pocztku w ykluczone od
udziau w pracach tego forum; jego uczestnicy byli z nielicznymi w y jt
kami osobicie i bezporednio zainteresowani osigniciem ekonomicznych
korzyci pyncych z ustanowienia nowego systemu ustrojowego, przj
czym wikszo domagaa si w toku obrad wprowadzenia konstytucyj
nych gw arancji wasnoci pryw atnej; przywdcy zwolennikw Konsty
tu cji reprezentow ali na stanowych konwencjach ratyfikacyjnych te same
klasy posiadajce co uczestnicy konwencji federalnej, i byli w w ik
szoci rwnie zainteresowani w akceptacji jej dziea; podczas debaty
ratyfikacyjnej linia podziau na zwolennikw i przeciwnikw K onstytu
cji przebiegaa w ten sposb, e do pierwszych zaliczali si czonkowie
klas posiadajcych i wierzyciele, a do tych drugich naleeli farmerzy
i dunicy, przy czym w akt zosta przyjty gosami prawdopodobnie
nie wicej ni tylko 1/6 wszystkich dorosych mczyzn. W rezultacie
K onstytucja nie zostaa stworzona przez nard lub stany, lecz dosza
do skutku w efekcie akcji tych si spoecznych, ktrych interesy zyska}
nie stanowy, ale oglnokrajowy wymiar. Staa si w zwizku z tym
dokum entem cakowicie ekonomicznym, ufundow anym na dogmacie, i
wasno jako jedno z podstawowych praw jednostki jest wczeniejsza
od pastw a i e z moralnego punktu widzenia pozostaje poza zasigiem
potencjalnej ingerencji ludowej wikszoci67.
Prof. Beardowi w truje nie m niej od niego znany Vernon L. P arrington piszc, i przed T he Founding F athers pozostawa midzy innymi
do rozwizania praktyczny problem stworzenia systemu, ktry chroni
by mniejszo przed zakusami demagogii politycznej. Skoro niebezpie
66 Ibidem , s. 24.
67 Ibidem , s. 324, 325; i d e m : T h e S u p r e m e C o u rt a n d th e C on stitutio n .
N e w Y ork 1938 (1912), s. 102 112; Z. W a c h l o w s k i :
R z d p r e z y d e n c ja ln y
w S ta n a c h Z je d n o c zo n y c h A m e r y k i . L w w 1935, s. 16.

czestwo kryo si w nie kontrolowanej woli wikszoci, to naleao dla


bezpieczestwa wol t ograniczy. Opracowujc system hamulcw i rw
nowagi czonkowie Konwencji bardziej kierowali si praktycznym i wzgl
dam i determ inizm u ekonomicznego ni teoriam i Monteskiusza. Byli re
alistami, ktrzy zgodnie ze wskazaniami wielkich mylicieli politycznych
od Arystotelesa do Lockea utrzym ywali, e problem rzdzenia polega na
stw orzeniu trw aej rwnowagi midzy interesam i ekonomicznymi gw
nych klas. Rewolucyjna koncepcja rwnoci goszca, e praw a czo
w ieka nie pozostaj w zwizku z wasnoci i s nad wasno wysze,
nie przychodzia im do gowy naw et jako robocza hipoteza. Przemawiay
przeciw niej w arunki panujce w tych niespokojnych czasach. Wasno,
dowodzili, jest stabilizujc si w spoeczestwie. Jest konserw atyw na
i ostrona. Poniewa przew roty spoeczne mog jej wszystko zabra, sta
nowi ona si ham ujc podczas politycznych niepokojw. Natomiast
ludzie nie posiadajcy wasnoci nie m aj nic do stracenia, atwo staj
si erem demagogw i wcigaj spoeczestwo w niem dre ekspery
menty. Eksperym ent republikaski mg funkcjonowa w Ameryce, po
niewa wasno bya tu szeroko rozdzielona, lecz z czasem powstanie
pozbawiona wasnoci wikszo, ktrej kapryne i wywrotowe zapdy
trzeba trzym a w ryzach. Chodzi wic o to, by si przygotowa na tak
ew entualno68. W tej m aterii istniao tylko jedno remedium ustano
wienie konstytucyjnej reguy podziau wadzy pastwowej zabezpieczonej
.systemem hamulcw.
3.2.
W wietle obu powyszych wywodw trudno byoby
docenia roli czynnika spoeczno-gospodarczego w procesie opracowywa
nia ratyfikacji Konstytucji, a co si z tym wie, realizacji zasady
rozdziau wadzy. Skoro autorzy federalnej ustaw y zasadniczej byli do
tego stopnia przepojeni trosk o zachowanie w k raju wasnociowego
sta tu s quo, to nic dziwnego, e skonstruowali taki system podzielonej
wadzy pastwowej, k try strzee stabilnoci ustroju politycznego i spo
eczno-ekonomicznego take w wypadku uzyskania dominujcego wpywu
na dowolny organ przez nieposiadajc wikszo, jak rwnie cho
w m niejszym zakresie przez posiadajc mniejszo. System ten po
ciga za sob konieczno przyznania wszystkim organom pastwowym
rwnorzdnej pozycji praw nej oraz wprowadzenia majtkowego cenzusu
wyborczego, gdy Ojcowie K onstytucji jako beati possessores starali si
ogldnie preferow a posiadajc mniejszo. Cenzus w ustanowiy stany,
jako e federalna ustaw a zasadnicza w pierw otnej w ersji nie normowa
68 V. L. P r i n g t o n: Gwne..., s. 404, 405.

a problem atyki praw i wolnoci obywatelskich, a w tym praw w ybor


czych. Praw o gosowania przyznano tylko 15% wszystkich mczyzn69.
Niemniej jednak, jak na wczesne czasy, by to nad w yraz gboki ukon
w stron zasady powszechnoci praw a wyborczego.
Jakkolw iek The Founding F athers wyznawali ideologi praw n atu
ralnych, mimo to nie zaliczali praw wyborczych do ich katalogu, uznajc
je za jedno z upraw nie przysugujcych jednostce z ty tuu posiadanej
wasnoci. Cakowicie podzielali pogld swego brytyjskiego mistrza Johna
Lockea, i podstawowy obowizek pastw a sprowadza si do ochrony
wasnoci pryw atnej. John Adams, jego najw ierniejszy ucze na konty
nencie pnocnoamerykaskim, uzna naw et t instytucj za fundam ent
wszelkiego ustroju pastwowego70. Um iarkow any konserw atyzm prze
kona The Founding F athers stym ulowaa take ich przynaleno so
cjalna. Wywodzili si bowiem z am erykaskiego odpowiednika angiels
kiej g e n tr y , tworzc w wikszoci intelektualn, polityczn i m ajtkow
elit kraju. W 1786 r. francuski dyplomata, przebyw ajcy wwczas
w USA, pisa do swego m inistra we Francji: Jakkolwiek w Ameryce
nie ma szlachty, to jednak istnieje klasa ludzi zwanych gentlemanami,
ktrzy w swej zamonoci, uzdolnieniu, wyksztaceniu, pochodzeniu, zaj
mowaniu urzdw chc widzie ty tu do wyszoci, jakiej lud im odma
wia; chocia wielu z nich dc do zdobycia popularnoci zdradzio
interesy swojej w arstw y, to jednak wie ich midzy sob wi . tym
bardziej cisa, e praw ie wszyscy boj si denia ludu do pozbawienia
ich m ajtkw ; co wicej, s oni wierzycielami zainteresow anym i w ist
nieniu silnego rzdu i w czuwaniu nad tym, aby praw a byy w ykonywa
n e. George Washington, Pierce B utler i Robert M orris naleeli do n a j
bogatszych obywateli Unii, a i pozostali rekrutow ali si spord zamo
nych w arstw spoeczestwa. W Konwencji K onstytucyjnej brali wic
udzia wycznie gentlemani, ktrych jak to uj Woodrow Wilson
interesy i spojrzenie w ykraczay poza granice stanow e71. Wrd 55 jej
69 A. de R i e n c o u r t : T h e Coming..., s. 73. W tej k w e stii istn ie je jed n ak
k on trow ersja w literatu rze, jak o e w ed u g u sta le R. E. B row n a w p ra w ie ad
nym sta n ie na p o d sta w ie w a sn o cio w eg o cen zu su w yb orczego n ie w y czo n o w i
cej ni 25% b iaej p op u lacji m sk iej, a w w ik szo ci sta n w liczb a ta n ie p rzek ra
czaa 5%. V id e M. D i a m o n d : D e m o c r a c y a n d T he Federalist": A R e co n si
d e r a tio n of th e F r a m e r s Intent. T he A m erica n P o litic a l S cien ce R e v ie w 1959,
V ol. 53, No. 1, s. 58.
70 J. A. S m i t h : T h e G rowth..., s. 29, 30, 34, 35; A. de R i e n c o u r t : T h e
Coming..., s. 73.
71 V id e E. S. C o r w i n :
T h e C o n stitu tio n as I n s tr u m e n t and as S y m b o l .
T he A m erican P o litica l S cien ce R e v ie w 1936, V ol. 30, N o. 6, s. 1074; J. h a
J a s i s k i : K u lt u r a a m e r y k a s k a . W arszaw a 1975, s. 15.

uczestnikw jedynie Roger Sherm an i W illiam Few zdawali si repre


zentowa interes prostego czowieka72.
Z dzisiejszej perspektyw y frapujca jest charakterystyczna dla tam
tejszej epoki zwajca w ykadnia pojcia nard wzgldnie lud (the
people), ktre rezerwowano tylko dla elektoratu. Ze wzgldu na was
nociowy cenzus wyborczy identyfikacja term inw nard i wasno
narzucaa si nieodparcie sama. wiadomie czy te niewiadomie ame
rykascy przywdcy polityczni dokonali recepcji lockeaskiej i m onteskiuszowskiej egzegezy okrelenia lud, gdzie pojcie to zostao zredu
kowane gwnie do buruazji. Nieprzypadkowo wic podczas obrad Kon
wencji Jam es Madison, Gouyerneur M orris i John Dickinson wystpili
z twierdzeniem, e idea wyborcy i obyw atela to wolny waciciel
(freeholder), poniewa jest on najlepszym stranikiem wolnoci. Uza
sadniono je bardzo prosto jedynie niezaleno m ajtkow a jednostki
gw arantuje jej niezaleno polityczn. Dajcie prawo gosu ludziom nie
posiadajcym wasnoci dowodzi Morris ,,a sprzedadz je boga
tym, ktrzy bd mogli sobie pozwoli na jego kupno73. Sdzono, e
przyznanie praw wyborczych nieposiadajcym doprowadzi w przyszoci
albo do wyksztacenia si ustroju arystokratycznego W w yniku za
pewnienia sobie klienteli wyborczej przez wskie grono najzamoniej
szych posiadaczy albo do radykalnej redystrybucji wasnoci pryw at
nej na korzy ubogich. To nie wolni waciciele stw arzaj zagroenie
dla wolnociowego ustroju, ale ci, ktrzy nim i nie s74 owiadczy
72
A. de R i e n c o u r t - : T h e Coming..., s. 75; R. H o f s t a d t e r : T h e A m e
rican P o litica l T r a d itio n an d th e M en W h o M a d e It. L ondon 1962. J eli chodzi
o p rofesjon aln y sk ad K on w en cji, to 33 d eleg a t w b y o p ra w n ik a m i, 8 b u sin e ss
m anam i, 6 w a ciciela m i p lan tacji, 3 z a w o d o w y m i p olity k a m i, 1 d u ch ow n ym , 1
nau czycielem , 1 lekarzem , a 2 b y o bez zaw odu. Co si tyczy w y k szta cen ia , to
9 d elegatw byo a b so lw en ta m i U n iw ersy tetu P rin ceton , 4 W illiam and M ary,
2 H arvard, 2 Y ale, 2 P en n sy lv a n ia , 1 C olum bia; rep rezen to w a n i b y li
rw n ie a b so lw en ci u n iw e r sy te t w w O xford zie, G la sg o w i E dynburgu. R zecz
n ie p ozbaw ion zn aczen ia b y o r w n ie due d o w ia d czen ie p o lity czn e d elegatw :
8 b yo sygn atariu szam i D ek la ra cji N iep od lego ci, 39 czon k am i K ongresu pod rz
dem A r t y k u w K o n fe d e ra c ji, 8 p iastow ao, u rzd gub ern atora sta n o w eg o i 8
w ch od zio w skad sta n o w y ch k o n w en cji k o n sty tu cy jn y ch . W p rzyszoci n ato
m iast 2 spord nich zostao p rezyd en tam i U S A (W ashington i M adison) spoza
grona d elegatw A dam s i J efferso n 1 w icep rezy d en tem , 2 p rezesam i (a 3 s
dziam i) fed eraln ego Sdu N ajw y szeg o , 4 sek retarzam i d ep artam en tw , 6 g u b er
natoram i stan ow ym i i 18 d ep u to w a n y m i do K on gresu p ierw szej k adencji. V ide
W. . M u n r o : T h e G ov ern m en t..., s. 36; B. S c h w a r t z : T h e Reins..., s. 31,
32; J. A. S m i t h : T h e Spirit..., s. 33.
T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d], V ol. 1, s. 36, 37, 39; V ol. 2, s. 202,
203, 207; V. L. P a r r i n g t o n: Gwne..., s. 405; J. A. S m i t h : The G rowth...,
s. 20; K. G r z y b o w s k i : M ontesquieu..., s. 14; R. H o f s t a d t e r : T h e A m e
rican..., s. 14.
74 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d], Vol. 2, s. 207, 209, 210.

Dickinson. Gdy za stan Rhode Island przyzna wyjtkowo szerokie


praw a wyborcze, w tedy na konwencji konstytucyjnej stanu New York
jeden z mwcw woa: Spjrzcie na zgromadzenie prawodawcze Rhode
Island czy 7. nie jest to doskonay obraz m otochu?75.
The Founding F athers wierzc, e optimum to rzdy mdrych, do
brych i bogatych oraz majc pen wiadomo, e to wanie oni bd
bezporednio korzysta z regu ustrojowych, jakie opracuj, bardziej
obaw iali si zdominowania poszczeglnych organw pastwowych przez
ubosz wikszo, ni nadm iernej ingerencji aparatu pastwowego
w sfer praw i wolnoci obywateli. Wolno wizali z wasnoci, a nie
z demokracj. Std przed ich oczyma stale kryo widmo rzdw
motochu (m o b rule, m obocracy) i tyranii wikszoci te dwa okre
lenia najczciej pojawiay si wwczas w obiegu jak rwnie hydra
anarchii, ochlokracji czy piciokracji (fistocracy). Panowanie Krla
Motochu ( K in g M o b ) kojarzyo im si nieodcznie z nieograniczon
dem okracja76. By si zatem przed tak ewentualnoci uchroni, skon
struow ali przem ylny system hamulcw zdolny do zapewnienia pastw u
stabilnej rwnowagi spoeczno-politycznej. W literaturze przedm iotu po
jaw iaj si opinie, i system ten stanowi najbardziej charakterystyczn
cech finalnego dziea Konwencji, bdcego z kolei rezultatem konser
w atyw nej reakcji na postpowe hasa spoeczne umieszczone na sztan
darach Rewolucji A m erykaskiej77. Niektrzy badacze utrzym uj, e
doktryna rwnoci, zajm ujca poczesne miejsce w Deklaracji N iep o d le
goci, zostaa poddana cikiej prbie w pam itnym roku 1787, ponie
wa uchwalenie K onstytucji stao si czym w rodzaju aktu kontrrew o
lucyjnego, a naw et uroso do m iary grzechu apostazji. W bardzo mocn
n u t uderzy w tym nurcie wypowiedzi J.A. Sm ith konstatujc, e fede
ralna ustaw a zasadnicza bya aktem reakcyjnym 78. Pogldy te s jed
nak wyrazem przeceniania roli spenionej przez czynnik spoeczny, o czym
za chwil. W rzeczywistoci bowiem, o ile pierw szy dokum ent zosta
skierow any przeciw najszerzej pojtem u naduyw aniu wadzy, o tyle
drugi m ia pooy tam anarchii79. _
33
Tak jak nie naley przesadnie uw ypukla roli czynn
spoecznego w procesie konstytucjonalizacji reguy podziau wadzy uzu
penionej o system hamulcw, ta k te nie mona go pomniejsza. Obz
Rewolucji nie tw orzy przecie monolitu, ale dzieli si z jednej strony

..

75 V ide V. L. P a r r i n g t o n : Gwne..., s. 396.


76 R. H. J a c k s o n : T h e Struggle..., s. 8; K. v on O r e i l i : D as Verhaltnis...,
s. 37; J . A . S m i t h : T h e Grow th..., s. 79; A. de R i e n c o u r t : T h e Coming...,
s. 79; R. H o f s t a d t e r : T h e A m erican..., s. 10.
77 J . A . S m i t h : T h e G rowth..., s. XI , 79.
78 I d e m : T h e Spirit..., s. 27; S. P e r s o n s : A m erican..., s. 326, 327; M.
D iam ond:
D emocracy..., s. 53; R. H. J a c k s o n :
T h e Struggle..., s. 8.
79 R. H. J a c k s o n : T h e Struggle..., s. 8.

na liberalizujc buruazj i wacicieli latyfundiw (stanowicych trzon


stronnictwa federalistw), z drugiej za na odam demokratyczno-farmerski (skadajcy si na podstawow mas czonkowsk stronnictwa
antyfederalistw). Na filadelfijskim forum reprezentowane byy oba
ugrupowania polityczne, jakkolwiek federalici cakowicie zdominowali
antyfederalistw. W przypadku prawa wyborczego nie odnotowano wszak
powaniejszych kontrowersji. Benjamin Franklin, John F. Mercer, John
Rutledge i Oliver Ellsworth domagali si wprawdzie powszechnego pra
wa gosowania, tym niemniej ich argumentacj skutecznie podway
Gouverneur Morris, wskazujc m.in. e freeholders obejmuj 9/10 wszy
stkich obywateli80. Tak te faktycznie byo, std jeli The Founding
Fathers wspominali w swych pismach o posiadajcej mniejszoci i nieposiadajcej wikszoci, to mieli przewidujco na wzgldzie sytuacj,
jaka si nieuchronnie wytworzy w przyszoci. Nie sposb jednoczenie
stawia znaku rwnoci pomidzy wyznawanymi przez nich ideami
i wartociami a interesami klas posiadajcych, podobnie jak nie mona
przedua linii podziau biegncej midzy zwolennikami i przeciwnikami
Konstytucji na bogatych i biednych. Owszem, zachodzia pomidzy nimi
daleko idca zbieno, jednake naley pamita, i zgodnie z arkanami
sztuki politycznej dyli oni do osignicia midzyklasowego kompro
misu. Ponadto politycy tworz do pewnego stopnia autonomiczn grup
i z wikszym lub mniejszym powodzeniem usiuj si kierowa wasnym
rozeznaniem, Usilne forsowanie ekonomicznej interpretacji federalnej
ustawy zasadniczej zaciera te subtelne rnice81.
Co si za tyczy twierdze, i w sferze praw i wolnoci obywatel
skich ratyfikacja dziea Konwencji oznaczaa w porwnaniu z rokiem
1776 przysowiowy zwrot o 180 majc jakoby wydatnie ograniczy
swobody nieposiadajcych to brzmi one co najmniej przesadnie. Nie
wchodzc nawet w kwesti braku w pierwotnym tekcie Konstytucji
jakiejkolwiek regulacji tej kwestii, wypada w lad za W.B. Munro wska
za, i w tamtych czasach posiadanie wielkiej wasnoci nie byo barier
dla spoecznego zaufania82. Poza tym Deklaracja Niepodlegoci zawie
rajca notabene sporo pretensji do Jerzego III, czytelnych wycznie na
tle zasady rozdziau wadzy rwnie bya w przewaajcej mierze
dzieem ludzi bogatych Georgem Washingtonem, Thomasem Jefferso
nem, Johnem Adamsem, Robertem T. Painem, Elbridgem Gerrym
i Johnem Hancockiem na czele. Inaczej mwic, oba rozpatrywane doku
menty byy autorstwa gentlemanw, nie za hordy barbarzycw czy
80 The Records... [Ed. M . F a r r a n d], V ol. 2, s. 203 208.
81 P.

E i d e l b erg:

The

Philosophy...,

s.

12 18;

The

M ic h ig a n State U n iversity Press 1965, s. X I.


82 W .B . M u n r o :
The Governm ent..., s. 37,
American..., s. 304.

38;

P. H.

[Ed.

Records...

F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 422, 423, 453; The Antifederalist Papers. Ed.

M.

M.

Borden.

Odegard

in.:

zaartego motochu (wedug wczesnych okrele) spogldajcego po


dliwym okiem na cudz wasno. Ojcowie Konstytucji , wykazujc
denia altruistyczne, a nie oligarchiczne, pragnli zbudowa moliwie
najlepszy ustrj polityczny i spoeczny, a znajdujcy si w jego w izji
system hamulcw oznacza przejaw ekspresji chci naleytego wywaenia
takich wartoci, jak rwno, wolno, sprawiedliwo, demokracja. Na
tomiast Deklaracj Niepodlegoci zupenie niesusznie odmalowuje si
w barwach ultrademokratycznych. Biorc to wszystko pod uwag,
M. Diamond dochodzi do wniosku, e twrcy Konstytucji w wyniku
zajcia bardziej umiarkowanego stanowiska w tej materii ni autorzy
Deklaracji, nie stali si jeszcze apostatami wobec wyraonych w niej
hase83. W dodatku Rewolucja Amerykaska, cho jak trafnie zauwaa
J. Baszkiewicz znamion rewolucyjnoci odbiera jej nie naley84, bya
jednak rewolucj do nietypow ze wzgldu na poczenie idei antyfeudalnych z narodowowyzwoleczymi. Sojusz wszystkich klas w toku
wojny o niepodlego uniemoliwi z chwil jej zakoczenia dokonanie
radykalnej zmiany stosunkw wasnociowych. Std teza Edmunda Burkea, i Rewolucja Amerykaska nie bya rewolucj, tylko rewolucj
prewencyjn 85. Ponadto federalna ustawa zasadnicza dziki starannemu
opracowaniu zasady podziau wadzy istotnie kada tam chaosowi, sze
rzcemu si niepohamowanie w latach 1776 1787. Jeeli wic D ekla
racja Niepodlegoci powstaa w wyniku niedosytu wolnoci, to Konsty
tucja na skutek jej nadmiaru.

4. Doktryna, praktyka ustrojowa czy wasno ?

4.1.
Dokonana przez nas analiza przyczyn, ktre zadecydow
y o konstytucjonalizacji zasady rozdziau wadzy przez twrcw pod
staw ustrojowych Unii prowadzi do. niepodwaalnego wniosku, i doszo
do niej w efekcie wzajemnie uzupeniajcego si oddziaywania czynnika
instytucjonalnego, ideologicznego i spoecznego. Naturaln kolej rzeczy
pojawia si problem ich hierarchizacji. Ju prim a jacie mona odpowie
dzie, e spr o prymat ogranicza si tylko do dwch czynnikw
instytucjonalnego i ideologicznego. W zgldy natury spoeczno-ekonomi
cznej byy niewtpliwie bardz istotne, niemniej jednak nie a tak istot
ne jak wczeniej wymienione. Odnotujmy przy tym na marginesie, i
83 M .

Diamond:

Democracy...,

Reins..., s. 30.
84 J. B a s z k i e w i c z :
85 V id e

M. D.

53 56

.;

B.

Schwartz:

Wolno, rwno, wasno. R ew olu cje

W a rs z a w a 1981, s. 71 73; G. S. W o o d :
Peterson:

N e w Y o rk 1962 (1960), s. 89.

s.

The

The

buruazyjne.

The Creation..., s. 3, 128.


Jefferson

Im age

in

the

Am erican

M ind.

wywary one wikszy wpyw na przyjcie systemu hamulcw ni samej


reguy podziau.
Spr o to, czy decydujc rol w dziele konstytucjonalizacji intere
sujcej nas zasady w USA przypisa rodzimym i brytyjskim tradycjom
ustrojowym, czy moe jednak odnonej ideologii europejskiego Wieku
wiata (a w jej ramach doktrynie Monteskiusza), toczy si wrd kon
stytucjonalistw od prawie stulecia i pozostaje nie rozstrzygnity do dzi.
Ramy kontrowersji wyznaczaj jak zwykle opinie skrajne, by wic rzecz
zegzemplifikowa, odwoajmy si do poniszych sdw. Twrcy naszej
federalnej Konstytucji przyjli schemat znaleziony u Monteskiusza, na
ladujc go z prawdziwym entuzjazmem naukowym. Zadziwiajce w y
janienia w The Federalist brzmi jak oryginalne zastosowanie Montes
kiusza do potrzeb i warunkw politycznych Ameryki. Przenika je teoria
hamulcw i rwnowagi [...] Nasi mowie stanu wczeniejszych generacji
nikogo nie cytowali tak czsto jak Monteskiusza, a przytaczali go
zawsze w charakterze naukowego wzorca w dziedzinie polityki 86 (Wood
row Wilson). A oto jeszcze dalej idce owiadczenie: Mona z ca pew
noci stwierdzi, e jest bardzo mao prawdopodobne, by instytucja
Sdu Najwyszego i caa struktura Konstytucji Stanw Zjednoczonych
przysza komu do gowy przed opublikowaniem O duchu p ra w 87 (Sir
H. Maine).
Istniej wszake w tej kwestii oceny biegunowo przeciwne. A d e x e m plum , wedug B.F. Wrighta, Jr. tumaczenie genezy analizowanej reguy
oddziaywaniem monteskiuszowskiego dziea jest niewystarczajce. Od
powied tkwi w historii ustroju 13 kolonii w cigu X V II i X V III w.
Nawet gdyby opus barona w ogle si nie ukazao, to konstytucje sta
nowe uchwalane w latach 1776 1784 niewiele odbiegayby od ostatecz
nie zaakceptowanych wersji. Gdyby za dzieje tych kolonii potoczyy si
inaczej, to podzia wadzy albo przybraby mniej rygorystyczn posta,
albo zgoa inny ksztat. Twrcy pierwszych konstytucji amerykaskich
ulegli wpywowi teorii rozdziau wadzy tylko z tego wzgldu, e ich
dowiadczenie, tak jak je interpretowali, potwierdzio jej mdro; a tak
e dlatego, i szczeglny sposb zastosowania tej reguy, zapisany przez
nich w prawach fundamentalnych, pochodzi bezporednio z ich wasnej
historii instytucjonalnej, natomiast w ogle nie z pism Monteskiusza czy
cc P .M .

S p u r l i n:

Montesquieu...,

s.

10,

11.

A u tor

szczegowo

om a

w ia t kontrow ersj, std te z jego pracy zaczerpnem wikszo przytaczanych


dalej

opinii.

Przy

okazji

w arto

nadm ieni,

dobitne

twierdzenie,

rdem

doktryny podziau w adzy na kontynencie pnocnoam erykaskim byo dzieo


M onteskiusza, zn ajdujem y take u H. K n u s t a
(M ontesquieu..., s. 80, 116, 117)
i

H. W .

Kinnane.
te

Z.

o i 1a

(Rem arks on the Separation / P ow ers:

R eply

to Professor

Am erican B a r Association J ou rnal 1952, Vol. 38, No. 5, s. 368). V id e


Wachlowski:

87 P. M .

S purlin:

Rzd,..., s.

19;

I.

Montesquieu..., s. 9.

Bib:

Podzia..., s.

1235.

jakiegokolwiek innego wyraziciela tej doktryny. Autorzy konstytucji sta


nowych zmienili ramy swego ustroju jedynie na tyle, na ile byo to
konieczne dla dokonania cesji wadzy Korony lub waciciela [kolonii
R.M.M.] na rzecz narodu. Osoby, ktre opracowyway Konstytucj na
rodow, zajmoway si zagadnieniami znanymi im ze stanw. Na Kon
wencji bez powaniejszej opozycji osignito porozumienie co do tych
problemw, co do ktrych dowiadczenia kolonialne i stanowe byy jasne
i wzgldnie jednolite. Tam za, gdzie dowiadczenia te byy niejasne
lub sprzeczne, dochodzio do dysputy z ktrej zazwyczaj wynika kom
promis 88. W jeszcze bardziej kategorycznym tonie utrzymana jest kon
statacja J.B. Perkinsa: Literatura francuska nie oddziaaa na koloni
stw, poniewa oprcz nielicznych wyjtkw wcale jej nie znali. Liczba
osb umiejcych czyta po francusku bya maa, a liczba osb, ktre
w jakim stopniu rzeczywicie to czyniy, bya jeszcze mniejsza [...];
teorie polityczne Monteskiusza i Rousseau, podobnie jak dowcip Voltairea czy niewiara encyklopedystw nie wywary adnego wpywu nau
ludzi, z ktrych wikszo nie znaa nawet nazwisk tych pisarzy. Sposb
mylenia naszych przodkw by cakowicie angielski; myl francuska nie
wpyna ani na tradycje polityczne, jakie odziedziczyli, ani te na insty
tucje, jakie zaoyli 89.

4.2.
Pomidzy tymi ekstremami mona spotka cay wachl
zda porednich wzgldnie kompromisowych, a w kadym razie bardziej
wywaonych. Niemniej szala przechyla si wrd nich wyranie w stron
Legislatora Narodw , bowiem wikszo badaczy przywizuje istotniej
sze znaczenie do jego inspiracji. Dla zobrazowania kilka stosownych
komentarzy. Ksika Monteskiusza cieszya si du popularnoci w ko
loniach; wywar on w Ameryce znacznie wikszy wpyw na rozwj ustro
ju rwnowagi zoonego z trzech dziaw ni jakikolwiek inny autor 90
(A.B. Hart). Monteskiuszowska teoria podziau wadzy stworzya pod
staw systemu ustrojowego przyjtego w Stanach Zjednoczonych u schy
ku X V III w. Lektura pism ludzi, ktrzy najsilniej oddziaali na myl
polityczn tamtych czasw, dowodzi praktycznie jednomylnej akcepta
cji tej teorii 91 (F.J. Goodnow). Z mylicieli francuskich najwikszy
wpyw na teori amerykask wywar Monteskiusz poprzez sw synn
doktryn trjpodziau wadzy. Propozycj t przyjto bez trudnoci od
samego pocztku, a i dzi rzadko poddaje si j w wtpliwo 92 ( E.
Merriam). Padaj rwnie stwierdzenia, e O duchu praw stanowio
Bibli polityczn dla Jeffersona, a elementarz ustrojowy dla Washing
88 B. F.

Wright,

8S V id e

P .M .

Jr.: The Origins..., s. 171, 184.

Spurlin:

90 Ibidem , s. 10.
91 Ibidem , s. 10.
92 Ibidem , s. 12.

Montesquieu..., s. 7.

tona, Madisona i Adamsa (F.N. Thorpe), przy czym pozycja tego dziea
w yciu intelektualnym osiemnastowiecznej Ameryki bya zbyt dobrze
ugruntowana, by wymagaa komentarza 93 (H.M. Jones). Pojawiaj si
take bardziej powcigliwe osdy, jak chociaby opinia E.S. Corwina,
ktry w prawniczo beznamitny sposb przypisuje monteskiuszowskiej
ksidze powany w pyw na ostateczny ksztat Konstytucji94.
Nie brak rwnoczenie gosw zestawiajcych rol wzgldw natury
ideologicznej z innymi czynnikami. Lord James Bryce, wymieniajc
rda wiedzy The Founding Fathers o systemie politycznym dawnej me
tropolii, na ktrym si czciowo wzorowali, wskazuje na brytyjskie
dowiadczenia ustrojowe, prawnicz nad nimi refleksj (a zwaszcza
K om entarze Sir Blackstonea) oraz myl polityczno-prawn X V III stu
lecia. W obrbie tej ostatniej szczeglne znaczenie przywizuje on do
oddziaywania O duchu praw jako wyroczni filozofii politycznej twr
cw Konstytucji, ktra zepchna na drugi plan dziea innych mylicieli
europejskich z Burkem i Rousseau na czele95. Z kolei E.C. Stevens zdaje
si stawia na rwni rol odegran przez pogldy Monteskiusza i Sir
Blackstonea, podkrelajc jednoczenie, i wpyw tego pierwszego na
realizacj zasady niezawisoci sdziowskiej w sdownictwie federalnym
jest niezaprzeczalny, tym niemniej Ojcowie Konstytucji mieli rwnie
przed oczyma podobn praktyk stanow96. W wietle rozwaa zawar
tych w p. III. 3 autor ten jednak zdecydowanie przecenia znaczenie
wspomnianej praktyki. Natomiast A. Nevins wymienia jednym tchem
barona de Montesquieu obok Harringtona, Miltona, Humea, Lockea
i Blackstonea> zrwnujc autora O duchu praw z twrc D w c h trakta
tw o rzdzie, jeli idzie o ich rol w procesie konstytucjonalizacji zasady
podziau wadzy97. Nie mniej ciekaw tez powtrzon bezkrytycznie
przez J.T. Branda98 wysuwa W.S. Carpenter, piszc: Kolonici zwr
cili si pniej do Monteskiusza jak do wyroczni, ktr naleao konsul
towa w kwestii podziau i rwnowagi wadz [...] Na tle czarnego bagna
korupcji angielskiego ycia politycznego monteskiuszowskie zasady sta
way si tym bardziej ywe dla amerykaskich mw stanu. Doktryna
rozdziau wadzy oraz system hamulcw i rwnowagi okazay si nie
tylko prawidowe jako teorie, lecz take odpowiadajce kolonialnemu
dowiadczeniu. Jakkolwiek w Ameryce pisma Monteskiusza szeroko czy
tano i przyjmowano niczym ewangeli polityczn, to jednak zawarte
w nich reguy byy ju kolonistom znane . Powoywany badacz moty
93 Ibidem , s. 12, 13.
94 Ibidem , s. 11, 12; W . B o n d y :
95 J.

Bryce:

The Separation..., s. 15.

The A m erican Com m onwealth. N e w Y o rk

s. 29 31.
96 P.M . S p u r l i n :

Montesquieu..., s. 14, 15.

* Ibidem , s. 15, 16.


98 J.T. B r a n d : Montesquieu..., s. 180.

1905 (1893), V ol. 1,,

wuje swe stanowisko specyfik przedrewolucyjnych rozwiza ustrojo


wych oraz podobnie jak R.G. Gettell znajomoci wrd amery
kaskich pamflecistw ksiki P. de Rapin-Thoyrasa Historia A n glii
(1732 1733)", przedstawiajcej rzekomo doktryn podziau. Oryginalne
rozwizanie rozwaanego tu dylematu co do pierwszestwa czynnika ide
ologicznego lub instytucjonalnego proponuje R.K. Gooch. Cytujc sowa
Lorda Brycea, i de Montesquieu by dla The Founding Fathers wyrocz
ni w sprawach filozofii politycznej, preciwstawia im rwnoczenie spo
strzeenie Alexisa de Tocqueville, e w wiecie cywilizowanym nie ma
narodu mniej zainteresowanego filozofi ni amerykaski. Uwaa on, i
Konstytucja osnuta wok zasady podziau wadzy jest dzieem pragma
tykw, ktrych niewiele obchodzia teoria, za T h e Federalist wykada
monteskiuszowskie idee jedynie celem teoretycznego uzasadnienia tego
aktu, a wic ju post factum 100.
Wielu autorw unika wcignicia w wir odmalowanego tu sporu,
prezenl ajc w zamian mniej lub bardziej obszerne katalogi czynnikw
determinujcych, ich zdaniem, rodowd omawianej zasady po drugiej
stronie Atlantyku. E xem p li gratia, wedug A.T. Vanderbilta zaliczy do
nich naley: myl polityczno-prawn w ogle (tzn. wysiki teoretykw
w poszukiwaniu sekretu dobrego ustroju , poczwszy od Platona a na
Sir Blackstonie skoczywszy), brytyjskie dowiadczenia ustrojowe, nie
waciwe zarzdzanie sprawami kolonii przez metropoli (szczeglnie za
panowania Jerzego III), a take dobrze ugruntowany zdrowy rozsdek
i roztropno polityczn uczestnikw Konwencji101. Niezalenie od tego
w krgu obozu neutralnego cyrkuluje rwnie ocena, e dojcie do
skutku reguy podziau wadzy podczas obrad w State House stanowio
wypadkow oddziaywania czynnika ideologicznego wymienia si tu
zwykle doktryn Legislatora Narodw , niekiedy take Lockea i Blackstonea i instytucjonalnego w gr wchodzi atrakcyjno brytyjskie
go modelu ustrojowego oraz dowiadczenia pynce z praktyki politycz
nej pod rzdami konstytucyjnych kart kolonialnych, stanowych ustaw
zasadniczych i A rty k u w K o n fed era cji 1C2. Wyprzedzajc nieco dalsze
89

W . S.

Carpenter:

The

Separation....

s. 37;

P .M .

S p u r l i n:

M o n te

squieu..., . 16, 17, 29, 30. N a temat ksiki de R ap in -T h o y rasa vide L. F i s h e r :


President..., s. 247, 248.
100 R . K .
Gooch:

Modern...,

s. 176.
101 A .T . V a n d e r b i l t :
102 T ak

m.in. J.P.

s.

581;

B. F.

Wright.

Jr.:

The

Origins...,

The Doctrine..., s. 38 47.

Roche:

Distribution...,

s.

323;

P.K.

Conkin:

S elf-

-Evident..., s. 156; M .P. S h a r p : The Classical..., s. 393; P.H . O d e g a r d


i in.:
American..., s. 302; M .D. F o r k o s c h : The Separation..., s. 529; O.P. F i e l d :
Separation and Delegation of Powers.
1947, Vol. 41, No. 6, s. 1161; J.D. L e e s :
London 1975 (1969), s. 33; A .

The

A m erican

Political Science R e v ie w

The Political System of the United States.

P o d b i e l ski:

Odpowiedzialno Prezydenta w sy

stemie konstytucyjnym Stanw Zjednoczonych. W a rs z a w a W ro c a w

1975, s. 15.

rozwaania mona nadmieni, i spord wszystkich przytoczonych po


wyej pogldw ten ostatni najbardziej trafia do przekonania. Jeli
jednak mamy doj do przysowiowego jdra prawdy, to pora przepro
wadzi ich weryfikacj.

4.3.
Rozstrzygnicie kwestii prymatu czynnika instytucjon
nego nad ideologicznym lub odwrotnie jest spraw bardzo skompliko
wan. Mimo to moemy ju a lim ine odrzuci wszelkie opinie kracowe
na ten temat, przypisujce odegranie wycznej roli w dziele konstytucjonalizacji zasady rozdziau wadzy w Unii tylko jednemu z czonw
tej alternatywy. Suszno ma bowiem prof. Vile utrzymujc, e skoro zada
nie sprecyzowania decydujcych wpyww na dzieo jednego czowieka
pozostaje czasami niezmiernie trudne, to4 c dopiero mona powiedzie
o prbie wyprowadzenia myli i dziaa 55 czonkw filadelfijskiej
Konwencji z jednego przemonego rda. Konstytucja obejmuje przecie
wiele kompromisw, zatwierdzanych wikszoci gosw delegacji po
szczeglnych stanw, ktre nierzadko byy wewntrznie podzielone; a co
wicej, wikszoci te podlegay czstym fluktuacjom i niejednokrotnie
osigay jedynie niewielk przewag nad mniejszociami303. Natomiast
H. Finer jest przewiadczony, i dylematu, czy Ojcowie Konstytucji
dokonali konstytucjonalizacji reguy podziau wadzy pod wpywem, lek
tury monteskiuszowskiego opus, czy te wskutek praktycznej konieczno
ci zabezpieczenia wolnoci i wasnoci, rozstrzygn si nie da. Nie
przeszkadza mu to wszake skania si ku tej drugiej ewentualnoci104.
Istotnie, poniewa jest ju niestety za pno na poddanie The Founding
Fathers badaniom ankietowym, wszelkie odnone rozwaania musz
z koniecznoci obraca si w sferze mniej lub bardziej prawdopodobnych
spekulacji. Tym niemniej grunt, na ktrym roztrzsamy ten problem,
nie jest jednak na tyle niepewny, by opcja za okrelonym czynnikiem
bya pozbawiona sensu.
Najwiksz trudno sprawia cise przenikanie si doktryny monteskiuszowskiej i brytyjskiego ustroju, bowiem jak pamitamy bya
ona w takim czy innym stopniu na nim wzorowana. Gdyby kolonie recypoway francuski bd hiszpaski model ustrojowy, wwczas oparcie
ustroju stanw i ich federacji na kanwie rozdziau wadzy, wypadoby
uzna za wynik niewtpliwego oddziaywania pogldw Legislatora
Narodw . Tymczasem ustrj kolonii zosta uksztatowany na dugo
przed powstaniem O duchu praw. Komplikacj t uwiadamia sobie rw
nie A.C. Coolidge, piszc, e jeli jaka instytucja brytyjska postu
lowana take przez wspomnianego teoretyka zostaa przeniesiona na
amerykask ziemi, to jeszcze nie znaczy, i nastpio to pod jego
wpywem; jeli motywowano ustanowienie jakiej instytucji odwoujc
103 M.J.C.
i4 .

Vile:

F in er:

Constitutionalism..., s. 121.
The Thvory..., s. 99.

si do jego tez, to nie jest jeszcze rwnoznaczne z faktem kierowania si


nimi przy jej tworzeniu; a jeli odnajdujemy w Konstytucji te same ter
miny, zwroty i idee, co spotykane w jego pismach, to nie oznacza to
jeszcze identycznoci ich znacze105. Jej Ojcowie znakomicie zdawali
sobie przy tym spraw z podobiestw zachodzcych midzy brytyjskim
pierwowzorem ustrojowym a jego monteskiuszowsk racjonalizacj.
Konstytucja brytyjska bya dla Monteskiusza tym, czym Homer dla
autorw uprawiajcych poezj epick. Tak jak uznali oni dzieo niemier
telnego barda za doskonay wzr dla zasad i regu sztuki epickiej, za
pomoc ktrych ocenia si wszelkie podobne dziea, tak te wydaje si,
e ten wielki krytyk polityczny uwaa za wzorzec konstytucj Anglii
albo, by uy jego wyraenia, za zwierciado wolnoci politycznej; przed
stawi te w formie prawd elementarnych kilka charakterystycznych
regu tego szczeglnego systemu 106 pisa James Madison.

4.4.
Model ustrojowy Wysp Brytyjskich mia dla uczestnik
obrad w State House najwiksze znaczenie spord wszystkich wzorcw
systemu politycznego. Naturalnie, za instytucjonalne to konstytucjona
lizacji zasady podziau wadzy posuy im take ustrj kolonii, stanw
i Unii z lat 1776 1787 sporadycznie sigano do praktyki ustrojowej
innych pastw, m.in. Polski, znanej w USA za porednictwem Uw ag
o rzdzie polskim Rousseau107 ale wzorzec brytyjski cieszy si naj
wikszym uznaniem. Wyrazem tej rewerencji byo czste powoywanie
si na w trakcie obrad Konwencji Konstytucyjnej, szczeglnie za na
przynaleny do system hamulcw. W przekonaniu Alexandra Hamilto
na model w by najlepszy na wiecie. Natomiast John Adams uwaa,
e ze wzgldu na cechujc go rwnowag polityczn i niewielk podat
no na jej zakcenia, stanowi on najbardziej zachwycajcy wytwr
ludzkiej wyobrani . Dlatego naleao przeszczepi na grunt ameryka
ski jego ducha i materi w takim stopniu, w jakim warunki tego kraju
bd tego wymaga lub pozwol 108. Tumaczy to zaskakujce na pierw
szy rzut oka twierdzenie G.S. Wooda, e kolonici amerykascy pow
stali nie przeciw angielskiej konstytucji, lecz wanie przez wzgld na
ni 109. Oceny te dowodz niesusznoci stanowiska W.S. Carpentera, i
brytyjskie dowiadczenia ustrojowe posiaday dla T h e Founding Fathers
wycznie walor negatywny110. Walor taki miaa dla nich korupcja,
105 A.C.

Coolidge:

s. 8; P. E i d e l b e r g :

Theoretical..., s. 31, 32; P.M .

S p u r lin:

Montesquieu...,

The Philosophy..., s. 4, 5.

106 The Federalist...,'No. 47, s. 313, 314.


107 v i d e T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] ,
108 W . S.

Carpenter;

The

F a r r a n d], V ol. 1, s. 299; A . C . C o o l i d g e :


Die Amerikanische..., s. 29, 30; M. P. S h a r p :
109 G.S.

Wood:

110 W .S.

Carpenter:

V o l. 4, s. 194.

Separation..., s. 41, 42; The

Records... [Ed.

M.

Theoretical..., s. 40; O. V o s s l e r :
The Classical..., s. 407.

The Creation..., s. 10; E.H.

Levi:

The Separation..., s. 41.

Some..., s. 373.

wszechobecna w kuluarach ycia politycznego W ielkiej Brytanii X V III w.,


co przemawiao za oddzieleniem egzekutywy od legislatywy; wieloosobowo wadzy wykonawczej w postaci wykazujcego tendencj do
koncentracji podstawowych decyzji gabinetu otwierajca pole do
zakulisowych wpyww partyjnych i intryg, zwaszcza przy obsadzaniu
stanowisk pastwowych ktra skaniaa do przyjcia monokratycznej
struktury egzekutywy; wybr ministrw przez Parlament, poczalno
funkcji ministra z fotelem deputowanego i prawo Korony do mianowania
parw; oraz szeroki zakres uprawnie dyskrecjonalnych Korony zwa
nych wwczas prerogatyw, co wskazywao na potrzeb ich ogranicze
nia. Dowiadczenia te stwarzay take przesanki do wprowadzenia od
rbnego trybu powoywania egzekutywy i legislatywy, jak rwnie
ustanowienia zakazu czenia czonkostwa w rzdzie i w parlamencie11 .
Z tych to midzy innymi powodw przewijajca si w dawniejszej li
teraturze przedmiotu skrajna teza, e Konstytucja USA stanowi wiern
kopi ustroju dawnej metropolii najbardziej kategorycznie sformu
owa j Sir H. Maine, twierdzc, i Konstytucja amerykaska jest
konstytucj brytyjsk, jeli pomin instytucj monarchii112 jest nie
tylko przeciwstawna powyszemu osdowi W.S. Carpentera, ale i rwnie
faszywa. Federalna ustawa zasadnicza ma poza tym znacznie wicej
wsplnego z doktryn de Montesquieu ni z modelem ustrojowym W iel
kiej Brytanii Mogce si za pojawi wtpliwoci w tej materii rozwie
wa stosowna enuncjacja Charlesa Pinckneya podczas obrad w Filadelfii
(vide p. VII. 8.3).
Jeszcze atwiejsze do dostrzeenia byy pozytywy i negatywy ro
dzimych realiw ustrojowych. W erze kolonialnej do tych pierwszych
nalea podzia wadzy pomidzy gubernatora, Rad, Oglne Zgromadze
nie i sdy oraz kompetencje budetowe legislatur czyli wadza nad sa
kiewk . Do tych drugich z kolei trzeba zaliczy nadmiernie szeroki za
kres uprawnie dyskrecjonalnych gubernatorw i nie zawsze racjonalny
sposb ich wykorzystywania. Co si tyczy konstytucji stanowych, to za
ich plus wypadnie uzna ugruntowanie zasady trjpodziau wadzy mi
dzy legislatyw, egzekutyw i judykatyw, a za minus prawie cakowity
brak hamulcw, ktry doprowadzi do supremacji Oglnego Zgromadze
nia. The Founding Fathers mieli wic wszelkie powody by obawia si
zjawiska despotyzmu legislatywy (legislative despotism ), jak je ww
czas powszechnie nazywano113. Natomiast w odniesieniu do A rty k u w
111 V id e

M.J.C.

Vile:

Constitutionalism...,

tesquieu..., s. 121; The Federalist.., N o. 48, s. 322.


112 V id e E.S. C o r w i n :
The President...,
squieu..., s. 119 129; P.M .
113 V id e

R.

s, 316 326; M .P.


-

12.

Spurlin:

Parker:
Sharp:

The

s.
s.

155,
14,

156;
15;

H.

H.

Knust:

Knust:

M on
M o n te

Montesquieu..., s. 27.

Historic...,

s. 460;

The

Federalist...,

The Classical..., s. 407; R, B e r g e r :

N o.

47, 48,

Congress..., s. 8

Konfederacji mona stwierdzi z cakowitym przekonaniem, i owoce,


jakie wydao ich obowizywanie, miay dla autorw Konstytucji wycz
nie warto ujemn. Uwagi poczynione na ten temat w p. III. 1. dostar
czaj a nazbyt wymownego uzasadnienia tego przewiadczenia114. Jak
dotd jeszcze adne pastwo nie potrafio oby si bez wadzy wykonaw
czej, a w miar upywu czasu jej niezbdno staje si coraz bardziej
oczywista. Z powodzi komentarzy interesujcych nas przywdcw poli
tycznych, dotyczcych katastrofalnej sytuacji kraju powstaej pod rzdem
A rtyk u w , nader celny jest nastpujcy fragment listu Hamiltona do
Jamesa Duane z 3 IX 1780 r.: Inn wad naszego systemu jest brak
energii i metodycznoci w administracji [...] Kongres dziery zbyt du
wadz w swoich rkach i za bardzo wtrca si w szczegy kadego
rodzaju. Kongres jest susznie ciaem deliberujcym, lecz zapomina si,
gdy prbuje odgrywa rol egzekutywy. Nie jest moliwe, by takie
liczne ciao, poddane staym fluktuacjom, mogo zawsze dziaa w takim
systemie z wystarczajcym zdecydowaniem 113.
4.5. Mimo znanej nam doniosej roli odegranej przez czynnik
ideologiczny w procesie konstytucjonalizacji reguy podziau wadzy
w Stanach Zjednoczonych, wikszo tamtejszych badaczy opowiada si
zdecydowanie za dominacj czynnika instytucjonalnego116. Polemizuj
oni jednoczenie z pochlebnymi, jakkolwiek w ich mniemaniu uprosz
czonymi, wypowiedziami brytyjskich komentatorw na temat Konsty
tucji, a wraz z ni zasady rozdziau. Idzie tu o stwierdzenia w rodzaju,
e caa ta budowla zostaa skonstruowana z abstrakcyjnych regu
w obrbie pamici czowieka (John Stuart Mili), tworzc najcudow
niejsze dzieo, jakie kiedykolwiek w okrelonym momencie stworzy
ludzki umys i zamierzenie (William Gladstone), podczas gdy konsty
tucja angielska nie zostaa stworzona, lecz urosa sama (Edmund
Burk)117.
Wedug mojej oceny czynnik instytucjonalny rzeczywicie posiad
pewn przewag nad ideologicznym, ale nie bya ona przygniatajca, jak
sugeruj wspomniani konstytucjonalici. Ojcowie Konstytucji bez wt
pienia nie byli radykalnymi demokratami w stylu Thomasa Painea, ani
te jakim amerykaskim odpowiednikiem jakobinw. Cechujce ich
114 V id e te L. F i s h e r :
President..., s. 5 20, 254 270; i d e m : The Ef fi
ciency..., s. 115 128; F.W . O B r i e n : The Executive..., s. 205, 206, 219; J.K. J a vits:

Who Makes War. The President versus Congress. N e w

115 V id e F.W . O B r i e n : The Executive..., s. 206.


11,1 P.K. C o n k i n: Self-Evident..., s. 144; L . F i s h e r :
idem:

The

Efficiency..., s. 131; M . R a d in :

h a m : - Congress..., s. 26, 27, 50; E.H.

Levi:

The

President..., s. 4, 26; S. P.

s. 152; B.

The Reins..., s. 2; A.S.

P.M .

S p u r 1 i n:

Montesquieu..., s. 27.

1973, s. 6 9.

President..., s. 4, 5;

Doctrine..., s. 843; J. B u r n

Some..., s. 373; A. de R i e n c o u r t :

The Coming..., s. 75, 76.


117
L. F i s h e r :
Schwartz:

Y o rk

Huntington:

Hamed:

Das

The Founding...,

Prinzip..., s. 87;

umiarkowanie i znacznie przekraczajca przecitn doza zdrowego roz


sdku, skaniay ich do prowadzenia poszukiwa ustrojowych raczej
z nastawieniem reformowania- brytyjskiego wzorca ni opracowywania
recepty pastwa idealnego. Dowodz tego obrady Konwencji Konstytu
cy j nej - Motyw przewodni przywiecajcy twrcom stanowych ustaw
zasadniczych w dziedzinie organizacji aparatu pastwowego stanowia
korekta systemu politycznego, wprowadzonego przez kolonialne karty
konstytucyjne w kierunku przesunicia punktu cikoci wadzy pa
stwowej z egzekutywy na legislatyw, poczona z formalnym respekto
waniem zasady rozdziau wadzy. Natomiast czonkowie filadelfijskiego
gremium, wiadomi wynikej std supremacji wadzy prawodawczej oraz
palcej koniecznoci ustanowienia silnej wadzy wykonawczej rysu
jcych si nader wyrazicie na tle dowiadcze wypywajcych z obowi
zywania A rty k u w K on federacji dokonali odwrotnej operacji. Wzmoc
nili egzekutyw, ale rwnoczenie przezornie zabezpieczyli rwnowag
organw w efekcie wyposaenia je w hamulce. Te reformatorskie dziaa
nia nosiy na sobie stygmat poszukiwania instytucjonalnego zotego
rodka, ktry jak na warunki X V III i X IX stulecia faktycznie
udao im si odkry. Ustrj kolonii sta si wic fundamentem, na
ktrym zbudowano ustrj stanw, a z kolei na podstawie ustroju stanw
i angielskiego modelu politycznego wzniesiono ustrj federacji w ustawie
zasadniczej i roku 1787.
By moe, e konstytucjonalizacja rozpatrywanej zasady nastpiaby
w USA take wtedy, gdyby nie znano tam europejskiej teorii podziau
wadzy. Niemniej takiej hipotezy nie mona dowie, mimo e charak
teryzuje j niemay stopie prawdopodobiestwa. Std pogld wyjania
jcy genez tej reguy tylko i wycznie oddziaywaniem doktryny Mon
teskiusza byby zbyt daleko idcy. Najblisze prawdy wydaje si by
twierdzenie, i w bardzo powanej mierze przyczyni si on do jej za
stosowania w tym kraju. Tym bardziej, e zasada ta w jego wersji miaa
te swych przeciwnikw. Byo ich wprawdzie niewielu, jednake nosili
gone nazwiska. Zalicza si do nich Thomas Paine, ktry negowa celo
wo wyodrbnienia judykatywy jako oddzielnego dziau aparatu pa
stwowego, oraz Patrick Henry, ktry uzasadnia potrzeb powierzenia
legislatywie pewnych kompetencji sdowniczych. Na Konwencji za na
lea do nich Benjamin Franklin, ktry broni monokameralnej struk
tury parlamentu, oraz Roger Sherman, ktry domaga si parlamentar
nej kontroli rzdu118. Jakkolwiek nie zdoali oni zatrzyma triumfalnego
pochodu zasady rozdziau wadzy w swej ojczynie, lecz ich postawa
118
s. 461;
A . C.

B.F.
idem:

Wright,

Jr.: The Origins..., s. 170, 180; R.

Separation..., s.

Coolidge:

268; J.A. F a i r l i e :

1017; M .P.

Theoretical..., s. 45. 52;

Sharp:
V. L.

The Separation..., s. 418.

The

Parker:

The Historie...,

Classical..., s. 394, 395;

Farrington:

Gwne..., s. 267,

mimo e odosobniona dowodzi, i ludzi mylcych w ten sam sposb


byoby o wiele wicej, gdyby O duchu praw nie zbdzio na drugi brzeg
Atlantyku. Racj ma zatem C.J. Friedrich utrzymujc, e zbieno do
ktryny monteskiuszowskiej z odnonymi dowiadczeniami ustrojowymi
wikszoci stanw miaa w amerykaskim rodowodzie analizowanej re
guy ustrojowej najwiksze znaczenie119.
W konkluzji wypadnie skonstatowa, i w procesie akceptacji za
sady podziau wadzy w Unii zaznaczy si pewien prymat czynnika
instytucjonalnego nad ideologicznym, a ideologicznego nad spoecznym.
Nie przeceniajmy wszak tej dominacji praktyki ustrojowej nad doktry
n, a doktryny nad wasnoci. Konstytucja ufundowana na opoce roz
dziau wadzy pastwowej nie staa si jedynie wytworem gimnastyki
umysowej w wykonaniu jej autorw jak to ironicznie okreli
L. Fisher, pomniejszajc rol drugiego z czynnikw120 - czy onglerki
abstrakcyjnymi reguami ustrojowymi. Midzy instytucjami pastwowy
mi i spoecznymi a odpowiadajcymi im doktrynami polityczno-prawny
mi zachodzi przecie sprzenie zwrotne. Zwaywszy, e kategorie te
si warunkuj, trudno sobie wyobrazi ich rozwj w oderwaniu od siebie.
A co si tyczy owej gimnastyki umysowej , to brzemiennego lata 1787
uprawiano j na szerok skal w miecie braterskiej mioci i to z do
brym skutkiem. The Founding Fathers nie trzymali si bowiem niewol
niczo monteskiuszowskich regu, ani te nie hodowali bezkrytycznie
wzorom przeszoci. Dziki temu nadali zasadzie podziau wadzy jeszcze
nowoczeniejszy i bardziej rozwinity ksztat, kreujc przy tym instytu
cje, ktrych nie zdoa wynale europejski konstytucjonalizm sdow
kontrol konstytucyjnoci prawa, federalizm i procedur nowelizacji
ustawy zasadniczej121. Zarwno teoretyk myli politycznej, jak i racjo
nalny ustrojodawca, przystpujc do formuowania doktryny ustrojo
wej wzgldnie konstytucji, winien kierowa si z jednej strony rozumem
i wiedz, a dowiadczeniami konstytucyjnymi i spoeczno-politycznymi
z drugiej. Optymalny wzorzec ustrojowy musi bowiem recypowa me
chanizmy stanowice zalety rnych systemw politycznych, jednoczenie
za unika ich wad. Ojcowie Konstytucji byli wierni temu przykazaniu
w tym duchu wypowiedzia si James Wilson122. Gdy wic podczas
obrad Konwencji John Dickinson woa, i naszym wycznym prze
wodnikiem musi by dowiadczenie, gdy rozum moe nas zwie 123, to
da od nich rzeczy niemoliwej.
119 C.J.

Friedrich:

Separation..., s. 664; i d e m :

Constitutional.., s. 177.

120 L . F i s h e r : President..., s. 4.
121 J.P. R o c h e : Distribution..., s. 323.
122 V id e P. E i d e l b e r g :

The Philosophy..., s. X II.

123 V id e The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] ,


Congress...,

s. 25;

Reins..., s. 32.

R. M.

Maclver:

V ol.

European..., s.

2, s. 278; J. B u r n h a m :
57;

B.

Schwartz:

Tht

MOTYWACJA
KONSTYTUCJONAUZACJI
ZASADY PODZIAU WADZY
W POGLDACH
OJCW KONSTYTUCJI"
P rzy

obm ylaniu

jakiegokol

w ie k systemu ustrojow ego


posaaniu
konstytucji
w

i w y
system

h am u lcw i kontroli naley zaoy,


e kady czow iek jest otrem
D a v id H U M E *

1. Metodologiczna ocena doktryny


t

1.1.
Admiracja, jak The Founding Fathers yw ili dla mon
skiuszowskiej ksigi, pozwala zaoy, i jej najtrwalsz doktryn ob
darzyli nie mniejsz estym. Znajomo ta recepcji podziau wadzy na
drugim brzegu Atlantyku w peni to zaoenie potwierdza. adna ogl
na zasada polityczna nie wywara takiego wpywu na ustrojodawcw
i mw stanu Ameryki, jak dogmat, e rozdzia trzech funkcji [pa
stwa R.M.M:] jest nieodzowny dla zachowania wolnoci [...] Zawsze
powraca on w ich pismach i nigdy nie opuszcza ich myli 1 skonsta
towa Lord Bryce. Trudno si temu dziwi tym bardziej, i dogmat w
urs dla Jamesa Madisona do rangi witej maksymy o nieocenionym
znaczeniu , maksymy politycznej o wielkiej wartoci wewntrznej, od
ktrej nie jest wiksza adna prawda polityczna oraz aksjomatu nauki
o pastwie ; dla Alexandra Hamiltona sta si on wysawian maksy
m i wan, dobrze ugruntowan zasad wolnociowego ustroju ; dla
Thomasa Jeffersona przybra ksztat pierwszej zasady dobrego ustroju ;
dla Jamesa Wilsona zyska wymiar wielkiej zasady ; dla Charlesa
Pinekneya zosta najsolidniejsz zasad ; dla Fishera Amesa przyoblek
si w szat teorii najsolidniejszej i najwitszej ; a dla Rufusa Kinga
by po prostu fundamentalnym aksjomatem . Na sali obrad w State
House paday rwnie takie okrelenia, jak wielka zasada czy prze
* V id e S.K . P a d o v e r : The Genius..., s. 82.
1 J. B r y c e : The American..., V o l. 1, s. 29, 30.

wodnia zasada kadego wolnociowego ustroju 2. Nie byy to bynajmniej


czcze frazesy ktrych zawsze pena jest polityka skoro twrcy
Konstytucji postanowili dokona ustanowienia tej zasady bezporednio
po rozpoczciu prac Konwencji, kadc tym samym fundament pod sy
stem ustrojowy caej federacji. Pierwsza merytoryczna uchwaa wspom
nianego forum, podjta 30 V 1787 r., brzmiaa: Postanowiono, e po
winien zosta powoany rzd narodowy, zoony z najwyszej legislaty
wy, judykatywy i egzekutywy 3. Ten fakt pozostaje najlepsz miar tak
doniosoci, jak popularnoci omawianej reguy dla amerykaskich
ustrojodawcw.
Nie od rzeczy bdzie rwnie zauway, i mimo sporadycznie poja
wiajcej si krytyki i zastrzee, przewaajca wikszo opinii publicz
nej Unii wypowiedziaa si za konstytucjonalizacj trjpodziau wadzy,
w tym zarwno jej konserwatywne, jak i radykalne skrzydo. Podzia
ten widziano w mniej lub bardziej jaskrawych odcieniach, ale wszdzie
uznawano go za kardynaln zasad ustroju pastwowego. Uwypuklano
wprawdzie oczywist konieczno specjalizacji poszczeglnych organw
pastwowych, wypywajc z przydzielenia im odrbnych funkcji, nie
mniej podstawowe znaczenie przywizywano do protekcyjnej roli reguy
rozdziau i systemu hamulcw wobec praw i wolnoci obywatelskich4,
mimo e tych ostatnich nie objto regulacj w pierwotnym tekcie Kon
stytucji.

1.2.
Mimo tak wielkiej atencji dla powyszej zasady Ojco
Konstytucji nie stworzyli doktryny podziau wadzy w penym tego
sowa znaczeniu, cho nie brako wrd nich intelektualistw z prawdzi
wego zdarzenia. Madison uchodzi za gbokiego znawc doktryn poli
tycznych i prawnych, Adams by najskrupulatniejszym badaczem teorii
rzdzenia, Jefferson posiada dogbn znajomo angielskiego konstytu
cjonalizmu, prawie wszyscy za zostali przez natur obdarzeni ywym
umysem, szerokimi horyzontami intelektualnymi oraz citym pirem
polemisty. Tym niemniej w ich pismach politycznych odnajdujemy
wszelkie cechy pisarstwa mw stanu. Opracowywano je bowiem
gwnie z myl o potrzebie chwili, czego The Federalist stanowi naj
lepsze wiadectwo. Std stosunkowo rzadko zawieraj w sobie spjny
system ocen i rozwiza, a w wystpujcej w nich myli ustrojowej
wtek pragmatyczny zdecydowanie dominuje nad teoretycznym. p oja----------------------------" * * * &
2 V id e
s.

The

96; M.J.C.

F ed e ra list...,

Vile:

No.

47, s.

C o n s titu tio n a lis m ...,

313,
s.

320;

164;

258; T h o m a s J e ffe rs o n on D e m o cra cy . Ed. S.K.

L.

W.

Kagi:

Fisher:

Padover.

Zur

Entsteh u n g....

Pre sid e n t...,

s. 25,

N e w Y o rk 1958 (1939).

s. 46.
3 The

R ecord s... [Ed. M . F a rra n d ], V ol. 1, s. 30 39; J.

ries..., Vol. 1, s. 364; M .P . S h a r p :


S ep a ra tion ..., s. 15.
4 M .P .

Sharp:

Story:

C o m m e n ta

T h e Classical..., s. 420, 421; W . B o n d y :

The Classical..., s. 396.

The

wiay si, co prawTda, od czasu do czasu dusze rozprawy, jak chociaby


Obrona Adamsa ktry by jedynym teoretykiem wrd interesujcego
nas grona postaci lecz i one nosz na sobie pitno biecej koniunktury
politycznej. Jeli wic The Federalist pozostaje najlepszym komentarzem
do federalnej ustawy zasadniczej, to nie znaczy to jeszcze, e rozstrzyga
on wszystkie wtpliwoci, szczeglnie natury prawnej. Jego twrcy byli
bowiem nie tylko mylicielami, ale i politykami, a polityk czuje si
lepiej w roli polegajcej na uzasadnianiu koniecznoci przyjcia jakiego
rozwizania, ni sprowadzajcej si do wyczerpujcego wyjaniania jego
treci. Nie naley przy tym zapomina o czstych zmianach pogldw
w toku obrad Konwencji Konstytucyjnej, zwaszcza w sprawach szcze
gowych, ktre nastrczaj sporo utrudnie w toku odtwarzania final
nego ksztatu doktryny. Wiele z tych opinii doszo do skutku w drodze
kompromisu. Tak np. Hamilton podj si na amach The Federalist
obrony wszystkich postanowie Konstytucji, mimo e podczas Konwencji
opowiada si za niektrymi innymi propozycjami w tym wzgldzie.
Dlatego te jak to dowcipnie uj J.P. Roche niektre jego wywody
wskazujce na zalety ostatecznie zaakceptowanych norm konstytucyj
nych, brzmi niczym eulogie na cze polubionej pod przymusem
ony5.
Gdyby zajmujcy nas myliciele dochodzili do swych przekonan
w mniejszym stopniu pod wpywem zmiennych wrae dnia codziennego
i potrzeby tumaczenia konkretnych posuni politycznych, natomiast
w wikszym stopniu w drodze abstrakcyjnego rozstrzsania kategorii
prawnych i filozoficznych, to zaistniayby znacznie powaniejsze szanse
ich prezentacji w sposb caociowy i usystematyzowany, co stanowi
konstytutywny element kadej doktryny. Tymczasem zostay one rozpro
szone w rozlicznych pismach politycznych, przychodzc w dodatku na
wiat w momencie, gdy nie byo czasu na pisanie wielkich dzie6. Dzie,
ktre zawierayby wizje systemu politycznego na miar Locke'a lub
Monteskiusza. Tak wic wczesne cele polityczne w pewnym stopniu
przesdzay rwnie o formie tamtejszej myli polityczno-prawnej, nie
tylko o treci. Dlatego dopiero zebranie odpowiednich pogldw The
Founding Fathers w logiczn i przejrzyst cao upowania do nadania
im miana doktryny podziau wadzy, jakkolwiek terminem doktryna'
moemy si tu posugiwa jedynie w umownym znaczeniu.

1.3.
Doktryna ta jest wic w ostatecznym rachunku dzie
zbiorowym, na ktre zoyy si setki rnorodnych utworw pisanych
w rnych okresach przez dziesitki autorw, bdcych jednoczenie
aktywnymi politykami, a zarazem twrcami amerykaskich instytucji
ustrojowych. Przedstawi ich tu wszystkich nie sposb, std przez wzgld
5 J.P.

Roche:

Distribution..., s. 303.

6 Wizje... [Red. W . O s

i a t s i],

s. 8, 9.

na ramy objtociowe niniejszego studium musimy si skoncentrowa


w pierwszym rzdzie na Konwencji Konstytucyjnej, a w sensie perso
nalnym przede wszystkim na opiniach Jamesa Madisona, Alexandra Ha
miltona, Jamesa Wilsona, Gouverneura Morrisa, Charlesa Pinckneya,
Johna Adamsa i Thomasa Jeffersona. Ich dziea i dziaalno polityczna
odegray bowiem gwn rol w procesie konstytucjonalizacji zasady
rozdziau Jakkolwiek zabieg ten z jednej strony zawzi nam wspom
nian panoram pogldw, to wszake z drugiej przyniesie dwie istotne
korzyci. Umoliwi mianowicie skupienie uwagi na kwestiach najistot
niejszych, gdy spucizna pisarska tych mw jest ogromna i nie zaw
sze zachca do lektury nawet specjalist. I tak, tylko w odniesieniu do
Adamsa wystarczy przytoczy wiadectwo V.L. Parringtona, i swe s
niste traktaty, pomniejsze utwory i niezliczone listy pisa on rozwlekle,
ciko, stylem bez wdziku i dowcipu, a liczba jego dzie zebranych moe
zaiste przerazi czytelnika, ktry powziby zamiar zaznajomienia si
z nimi 7. Ponadto by on niekiedy wrcz niepoprawnie dwuznaczny.
Gwoli ilustracji, gdy przy jednej okazji twierdzi, e wadze prawodaw
cza i wykonawcza s w sposb naturalny odrbne i oddzielone, to przy
innej sposobnoci pisa, i legislatywa winna by wadz suwerenn
i najwysz, egzekutywa za tworzy jej cz. W jego O bron ie mona
napotka na takie oto sformuowanie dotyczce trjpodziau wadzy:
Jest to polityczna trjca w jednoci, trjca legislatywy i jednoci wadzy
wykonawczej, ktra w polityce nie jest adn tajemnic . Komentujc
ten cytat, Correa M. Walsh z godn podziwu przenikliwoci niewiecie
go umysu w sferze metafizyki zauwaya, i teza o egzystowaniu jed
noci tak wewntrz, jak i na zewntrz trjcy, jest tajemnic nawet dla
teologa8.
Korzy druga sprowadza si do zwolnienia nas, dziki zapowiedzia
nej operacji, z obowizku ustalenia rzeczywistych intencji wszystkich
uczestnikw Konwencji9. Rzecz w tym, e dociekania w tej materii,
z racji pokanej liczby delegatw obradujcych w State House, mogyby
jedynie stanowi przedmiot mniej lub bardziej mglistych spekulacji. Mo
7 V .L .

Parrington:

s. XI .
8 . M.
za

L.

Walsh:

Fisher:

Gwne...,

s.

440;

S.K.

P a d over:

The

Genius...,

The Political Science of John Adams. N e w Y o rk 1915, s. 15

The Efficiency..., s. 126;

9 Podobne stanowisko zajm u je L .

idem:

Fisher

President..., s. 266, 267.


(President..., s. 253). N ale y przy

tym uw zgldni, i w pracach K o n w en c ji nie b ra li udziau Jefferson i A dam s


pierw szy b y w w czas am basadorem U S A
mimo

to

zalicza

si

ich

poczet

w Paryu , a drugi w

O jc w

K onstytu cji. Ich

Lon dynie lecz


pism a

przyczyniy

si b o w iem w pew nej mieize do o pracow ania federaln ej ustaw y zasadniczej w ta


kiej, a nie innej postaci. O brona A d a m sa by a przedm iotem
lacji w

intensywnej

cy rk u

kuluarach State House, podobnie ja k znane by y delegatom U w agi o sta

nie Virginia Jeffersona. V id e P.M .


The Classical..., s. 406.

S p u r l i n : Montesquieu..., s. 189; M .P. S h a r p :

im zamiarem jest prezentacja i skomentowanie sui generis wsplnego


mianownika pogldw zestawionego uprzednio katalogu pisarzy polity
cznych, jako e to wanie dziki znalezieniu wsplnej ich paszczyzny
konstytucjonalizacja zasady rozdziau wadzy staa si faktem. W zwiz
ku z tym uwag bdziemy koncentrowa gwnie na podobiestwach,
a nie rnicach opinii, mimo e te ostatnie byy niebagatelne10. Dlatego
te nieodzowne jest w tym miejscu sumaryczne przedstawienie filozofii
politycznych tych mylicieli, poniewa w przeciwnym wypadku niektre
ich oceny w kwestiach szczegowych mogyby si wyda niezbyt czy
telne.
Przedstawicielem najbardziej konserwatywnej frakcji w onie The
Founding Fathers by Alexander Hamilton. Zdradza on tendencje arystokratyczno-monarchiczne, rzdy powierzyby finansowo-przemysowej
oligarchii, a w obrbie aparatu pastwowego najchtniej widziaby domi
nacj egzekutywy i przewag organw federalnych nad stanowymi. Zbli
one przekonania ywi Gouverneur Morris. Na drugim biegunie politycz
nym znajdowa si Thomas Jefferson. Reprezentowa on interesy warstw
uboszych, przede wszystkim farmerw, opowiada si za dominacj
legislatywy i gosi konieczno nadrzdnoci aparatu stanowego nad
federalnym. Jego stanowisko przynajmniej czciowo skonni byli dzieli
Benjamin Franklin i George Mason. Natomiast pozycj centrow zajmo
wa James Madison, ktry ordowa za autentyczn rwnorzdnoci le
gislatywy, egzekutywy i judykatywy, rwnowag midzy bogatymi
i biednymi oraz silnym rzdem federalnym. Podobn orientacj przybra
li: John Adams, James Wilson i Elbridge Gerry, przy czym o ile pierw
szy z nich wykaza w tej kwestii wyran inklinacj konserwatywn,
0 tyle dwaj pozostali kierowali si pewnymi skonnociami demokratycz
nymi. Wszystko to wayo na doktrynie.
Wypada jednoczenie dokona systematyzacji doktryny podziau wa
dzy wspomnianych mw stanu. Najoglniej biorc, w powiconych
temu zagadnieniu pismach politycznych i wystpieniach publicznych mo
10
Fathers

Interesujcego
dokona

1 politycznej.

W.

zestawienia

Osiatyski

W a rs z a w a

waniejszych
(E w olucja

rnic

p og ld w

am erykaskiej

1983, s. 158, 159). W y stp iy

one

m yli

The

Founding

spoecznej

na tle takich

kwestii,

jak natura ludzka, naturaln a rw no ludzi, spoeczestwo, hierarchia, opinia p u


bliczna, rzdy wikszoci, zakres w ad zy aparatu pastw ow ego, stosunki midzy
organam i pastw ow ym i, w iz ja ustaw y zasadniczej, zakres p ra w
p raw o wasnoci, federalizm
itd. G w o li ilustracji, tylko m idzy
A dam sem istniaa caa gam a dalszych rnic

obywatelskich,
Jeffersonem i

jejli Adam S uosabia dziedzictwo

staroytnego Rzym u, to Jefferson G recji; jeli A d a m s b y starej szkoy whigiem ,


to Jefferson nalea do wspczesnej szkoy liberaln ej; jeli koncepcje polityczne
A dam sa

b y y

istocie rzeczy

angielskie, to Jeffersona francuskie;

chcia ograniczy w ol narodu, to Jefferson p ragn


w ierzy w

instytucje, to Jefferson w

The Jefferson..., s. 11. V ide te W . B.

jej suprem acji;

czowieka itp.
Munro:

tak M . D.

jeli

A dam s

jeli A dam s
Peterson:

The Governm ent..., s. 50.

na wyrni trzy warstwy tematyczne: uzasadnienie potrzeby wprowa


dzenia zasady rozdziau, sam doktryn rozdziau wadzy oraz problema
tyk gwarancji tej reguy z systemem hamulcw na czele. Analiz dok
tryny rozpocz naley naturalnie od pierwszego zagadnienia, czyli od
prezentacji motyww przywiecajcych wysuniciu postulatu konstytucjonalizacji interesujcej nas zasady. Koczc nawietlanie kwestii wstp
nych pragnbym podkreli, i ambicj nasz bdzie nie tylko rekon
strukcja omawianej doktryny, ale i odtworzenie jej politycznego kolorytu
oraz atmosfery obrad Konwencji. Bdziemy zatem musieli w tym celu
oddawa gos samym Ojcom Konstytucji w stopniu czstszym ni si
to zazwyczaj czyni.

2. W idm o tyranii
2.1.

Logiczny punkt wyjcia doktryny podziau wadzy T

Founding Fathers stanowi przenikajce j denie do zagwarantowania

szeroko rozumianej wolnoci jednostki. Sen z powiek spdzay im usta


wicznie dwa niejako konkurujce ze sob widma tyrania i anarchia.
Demon tyranii straszy ich, j^zybierajc rne ksztaty, najczciej jednak
przywdziewa szat tyranii wikszoci albo tyranii mniejszoci. Tyrania
mniejszoci moga by nastpstwem rzdw jednostki (autokracji) wzgl
dnie rzdw wskiej grupy (oligarchii). Natomiast tyrania wikszoci
moga sta si pokosiem tylko jednego zjawiska demokracji,, la za
bya nieodwoalnie skazana na przeistoczenie si w anarchi. Dojmujce
pragnienie uniknicia stoczenia si w otcha tyranii stawiao autorw
Konstytucji wobec dylematu, ktry w niecae stulecie pniej tak celnie
sformuowa Abraham Lincoln: C zy rzd z koniecznoci musi by zbyt
silny wzgldem sfery wolnoci obywateli, czy te nazbyt saby by si
w ogle utrzyma przy wadzy? 11. Sowa Lincolna byy poniekd trawestacj monteskiuszowskiej tezy, i wolno jest w rwnym stopniu za
groona, kiedy rzd posiada tak zbyt du wadz, jak i zbyt ma.
Nie popadajc w adn z tych skrajnoci zajmujcy nas przywdcy
polityczni znaleli jedyne w tej materii remedium reguo podziau
wadzy wi az z systemem hamulcw. O sile ich przekonania co do susz
noci zastosowania tego rozwizania wiadcz dobitne sowa Madisona:
Z pewnoci adna prawda polityczna nie posiada wikszej wartoci
wewntrznej, ani te nie nosi znamienia autorytetu bardziej owieconych
obrocw wolnoci anieli ta, ktrej dotyczy zarzut [rozdzia wadzy
11

J.

Burnham:

Congress...,

s.

18;

a m m en:

C.H. M c l l w a i n : Constitutionalism and the Changing..., s. 245; S.K.


T h e Genius..., s. 104; M .J .C . V i l e :
Politics in the U.S.A. London
P.K.

C o n k i n:

Self-Evident..., s. 144.

People....

s.

Padover:
1970, s. 23:

249:

R.M.M.J. Skupienie wszystkich wadz: prawodawczej, wykonawczej i s


downiczej w tych samych rkach obojtnie czy w jednych, kilku lub
wielu, i czy w dziedzicznych, samozwaczych czy pochodzcych z wyboru
naley susznie uzna za prawdziw definicj tyranii 12. Madisonowi
wtrowa Jefferson a w lad za nim rwnie John Jay konstatujc,
i skoncentrowanie tych wadz w tych samych rkach jest precyzyjnym
okreleniem ustroju despotycznego . Washington stwierdzi, e duch
uzurpacji zmierza do konsolidacji caej wadzy wszystkich trzech dziaw
aparatu pastwowego w jednym, a w ten sposb do ustanowienia faktycz
nego despotyzmu bez wzgldu na form ustroju . Adams z kolei gosi,
i podstawowym artykuem jego wiary politycznej pozostaje przekonanie,
e despotyzm, nieograniczona suwerenno bd wadza absolutna to
to samo, niezalenie od tego czy rzdy sprawuje wikszo zgromadzenia
narodowego, rada arystokratyczna, oligarchiczna koteria czy imperator.
S one rwnie arbitralne, okrutne, krwawe i pod kadym wzgldem
diaboiczne 13.
2.2.
Akceptacja tego rodzaju przesanek wkrtce podnio
zasad rozdziau w oczach wyej wymienionych mylicieli do roli aksjo
matu wszelkiej wiedzy ustrojowej. Thomas Jefferson pisa, i pierwsz
zasad dobrego ustroju jest z pewnoci istniejcy w nim podzia wadzy
na wykonawcz, sdownicz i prawodawcz, oraz dalszy rozdzia tej
ostatniej na dwa lub trzy dziay 14. Alexander Hamilton uwaa, i tylko
w systemie trjpodziau wadzy poszczeglne organy pastwowe mog
zosta organizacyjnie wyodrbnione i niezalene od siebie. Z opini t
korespondowao przewiadczenie Johna Adamsa, e jedynie poprzez
zrwnowaenie kadej z tych trzech wadz z dwiema pozostaymi mona
powstrzyma i powcign zapdy ludzkiej natury w kierunku tyranii
oraz zapewni pewien stopie wolnoci , a w konsekwencji rzdy praw,
nie za ludzi . Ustrj pastwowy spoczywajcy na opoce rozdziau wa
dzy by, jego zdaniem, nie tylko najbardziej praktyczny, ale i najbar
dziej zgodny z natur. Idzie bowiem o to, e istota wolnociowego
ustroju polega na skutecznej kontroli rywalizacji. Wadza wykonawcza
i prawodawcza to naturalni rywale, a jeli adna z nich nie ma skutecz
nej kontroli nad drug, to sabsza zawsze bdzie jagniciem w apach
wilka 15.
12 The Federalist..., N o. 47, s. 313; G .W .
th? Madisonian M od el:

Reply

Carey:

to the Critics.

Separation of Pow ers and

The A m erican Political

Science

R e v ie w 1978, Vol. 72, No. 1, s. 154. W podobnym duchu w y p o w ied zia si Edm und
Randolph vide M .P. S h a r p : The Classical..., s. 430.
13 V ide W . B o n d y: The Separation..., s. 14; A . T .
Doctrine..., s. 4:

S. K.

P a d over:

The Genius..., s. 52, 53;

Vanderbilt:
L.

Fisher:

The

The Ef fi

ciency..., s. 121.
14 V ide M . P. S h a r p :
15 V id e W .B . G w y n :
s. 198.

The Classical..., s. 397.


The Meaning..., s. 117; G.S.

Wood:

The Creation...,

Wedug Jeffersona racjonalny ustrj mona osign ..nie w wyniku


zespolenia wadz, lecz ich podziau , gdy skonsolidowana wadza pa
stwowa wymyka si nieuchronnie spod kontroli narodu, przynoszc
w efekcie najbardziej szkodliwy ustrj na ziemi . Dla autora Deklaracji
Niepodlegoci tylko nard by bezpiecznym depozytariuszem wolnoci,
poniewa w wypadku odseparowania ode wadzy staje si ona arbi
tralna i absolutna. Dodajmy, e Ojcowie Konstytucji nie twierdzili, i
system republikaski jest wolny od wad. M ieli jednak nadziej, e wa
ciwa struktura Unii uwolni j od chorb immanentnych dla tego
ustroju 16.

3. Despotyzm legislatywy"

3.1.
Tyrania bya antytez wolnoci. Krg podmiotw po
dajcych potencjaln moliwo sprawowania wadzy w ten drastyczny
sposb pozostawa i pozostaje do szeroki, niemniej koryfeusze amery
kaskiego Owiecenia skonni go byli zawa gwnie do dwch ewen
tualnoci - despotyzmu legislatywy i tyranii wikszoci. Obawy te nie
byy bynajmniej ponne. Dowodz tego zmienne koleje losu systemu po
litycznego stanw w okresie poprzedzajcym uchwalenie Konstytucji,
a zwaszcza stanw najbardziej zrewolucjonizowanych, jak Pennsylvania,
Vermont, New Hampshire i Rhode Island. Znamienne, e zasada rozdzia
u wadzy, bdc jednym ze sztandarowych hase Rewolucji Ameryka
skiej, przyczynia si mimowolnie w 1776 r. do supremacji legislatur,
podczas gdy w r. 1787 posuya krytyce ich ekspansjonizmu. Za tyrani
uznano teraz wykraczanie poza swe kompetencje przez kady organ pa
stwowy, w szczeglnoci jednak przez parlament. Struktura i reguy
funkcjonowania aparatu pastwowego musiay wic zosta tak zaprojek
towane, by aden organ nie mg przej w swe rce nie tylko caej
wadzy, lecz take wadzy nadmiernej. John Adams czsto podkrela
zaleno pomylnoci spoeczestwa i pastwa od zachowania w nim
spoeczno-politycznej rwnowagi, wynikajcej z respektowania przeze
zasady podziau wadzy. Kres dominacji Aten wrd starogreckich miast-pastw, zmierzch potgi i rozkad Imperium Rzymskiego, upadek Pol10
s. 14; G .W .
M .P.
S.P.

L.

Fisher:

Carey:

Sharp:

The

Huntington:

President...,

s.

259,

Separation..., s. 99; M.J.C.


Classical...,

s.

402;

S.K.

The Founding..., s.

266;

W.

Vile:

Padover:

161, 163,

( tion..., J.A. S m i t h : The Spirit..., s. X IV , 129, 130.

Bondy:

The

Separation...,

Constitutionalism..., s. 133;

164; C.

The

Genius...,

S trout:

s.

48;

Introduc-

ski wszystko to skutki niezoenia jej nalenego hodu17. Co si za


tyczy tyranii wikszoci, to zwrcenie uwagi na moliwo jej pojawienia
si na scenie politycznej dobrze wiadczy o zdolnoci przewidywania
Ojcw Konstytucji . Staa si ona bowiem udziaem dopiero pniejszych
czasw. Jeli nie liczy sporadycznych rewolucji, to w wiecie cywilizo
wanym dugo jeszcze mniejszo panowaa niepodzielnie nad wikszoci.
3.2.
Despotyzm legislatywy , w przekonaniu Jamesa Wilso
by spord despotyzmw wszelkiej barwy i odcieni najokropniejszym
i najtrudniejszym do naprawy . Obawiano si go z wielu wzgldw. Ge
neralnie, tendencj legislatywy do dominacji w onie aparatu pastwowego
uwaano za rzecz naturaln i dlatego uczyniono j tez wyjciow do
wszelkich rozwaa o charakterze ustrojowym. Ocena ta stanowia w ja
kiej mierze odbicie doktryny Lockea zakadajcej m.in. podporzdko
wanie rzdu parlamentowi. Natomiast niespecjalnie obawiano si egzeku
tywy, a ju w ogle nie antycypowano tyranii judykatywy 18. Madison
wraz z Morrisem sdzili, e ucisk legislatywy to najpowaniejsza gro
ba wiszca nad wolnoci obywateli. Obawiali si, i w przyszoci po
zbawiona wasnoci wikszo moe zdoby przygniatajc przewag
w parlamencie i przejawi niegodziw dno w formie szau za pie
nidzem papierowym , rwnego podziau wasnoci lub dania zniesie
nia dugw. Adams z kolei nie mia adnych wtpliwoci, i we wszy
stkich wolnociowych ustrojach proces rozkadu zaczyna si zawsze od
legislatury. Wniosek ten wysnu na podstawie obserwacji wprost nie
bywaej korupcji i stronniczoci krlujcej wszechwadnie w Parlamencie
brytyjskim osiemnastego stulecia. Tam gdzie legislatywa, a zwaszcza
izba wysza, siga po wadz, tam zawsze rodzi si oligarchia. Jednake
najwaniejszym powodem do obaw interesujcego nas teoretyka przed
despotyzmem legislatywy by stan posiadania zamonej mniejszoci.
Wasno, stanowic dla podstawowe rdo wadzy politycznej, uzna
za najbardzir - zagroone prawo jednostki. Gdyby o wszystkim decydo
wano wikszoci, wtedy biedni zaatakowaliby bogatych, leniwi wyst
17 J.

Adams:

States

of Am erica.

A dam s

tak

jest ru in a
otr,

jeden

oto
tej

A Defence of the Constitution of G overn m en t of the United,


W:

The

Political...,

charakteryzow a

szacownej,

czonek

skutki

lecz le

p arlam entu

[Ed.

G .A .

Peek],

s.

polskiego

liberum

veto:

zbudow an ej

bdcego

110,

121,

128,

154:

K onsekw encj

rzezyposipolitej. Je.den dure lub

jedynym

suw erennym

zgrom adzeniem ,

przekupiony przez intrygujcego am basadora jakiego zagranicznego m ocarstwa,


moe zapobiec uchw aleniu najbardziej istotnych rodkw niezbdnych dla obrony,
bezpieczestwa i egzystencji narodu. Std upokorzenia i rozbiory . V id e te E.H.
L e v i : Some..., s. 375, M .P. S h a r p : The Classical..., s- 400, 401.
18 J. B u r n h a m :
Congress..., s. 92 100. W p ra w d z ie H. L a s k i
rican Presidency, A n

Interpretation. Lon don

si w an ie egzekutywy, ale w

(The A m e

1940, s. 24) utrzym uje, e obaw iano

wietle rozw aa zaw artych w p. V . 3 p ogld ten

nie w ytrzym uje krytyki. V ide te The Federalist..., N o. 10, s. 53 62.

piliby przeciw pracowitym, a pod gosowanie zostaby poddany cako


wicie rwny podzia wszystkiego 19.
Wedug Adamsa jeli kiedykolwiek ludzie nie byli odpowiednio
powstrzymywani, to zawsze byli niesprawiedliwi, tyrascy, brutalni,
barbarzyscy i okrutni, jak kady krl czy senat dysponujcy niekontro
lowan wadz. Wikszo zawsze i bez wyjtku uzurpowaa sobie prawa
mniejszoci . Z tych te powodw jednoizbowy parlament ustanowiony
bez jakiejkolwiek przeciwwagi, rwnowagi lub a equilibrium zmierza;bdzie do skupienia w swych rkach caej wadzy prawodawczej, wyko
nawczej i sdownie .' j . Bdzie w .zwizku z tym dy do uchwalania
konstytucji, do jej dowolnego interpretowania, do rozstrzygania wszelkich
istotniejszych sporw prawnych wynikych na tle jej brzmienia, jak
rwnie do jej stosowania wedug wasnego uznania. Co wic ma go po
wstrzyma od wydawania tyraskich praw i wykonywania ich w tyraski sposb? 20. W kontekcie nastpstw wypywajcych z ewentualnego
podporzdkowania egzekutywy legislatywie analogicznie wypowiada si
Madison. Na tle tak zarysowanego stanowiska w peni zrozumiaa jest
konkluzja Jeffersona zawarta w jego Uwagach o stanie V irginia (N o te s
on the State of V irg in ia ) z 1781 r . i elekcyjny despotyzm nie by
ustrojem za ktry walczylimy . Nie ma bowiem rnicy czy wszystkie
funkcje pastwowe skoncentrowane s w wielu rkach, czy te tylko
w jednych, jako e ucisk 173 despotw [liczba deputowanych do virgiskiego parlamentu R.M.M.] byby niewtpliwie rwnie wielki jak jed
nego 21. Z opini t cakowicie solidaryzowa si Hamilton.
Przedstawione powyej pogldy byy echem przekona markiza de
Lolme, przypisujcego stabilno ustroju przede wszystkim ograniczeniu
wadzy legislatury. Dla zabezpieczenia konstytucji pastwa konieczne
jest bez wtpienia ograniczenie wadzy wykonawczej; lecz jeszcze bar
dziej nieodzowne jest ograniczenie legislatywy. To, co ta pierwsza moe
uczyni w drodze kolejnych krokw (chodzi mi o obalenie praw), ta ostat1!l J. A d a m s :
s.

11,

12;

L.

s. 156; M .P. S h a r p :
L III;

J.

Defence..., s.

Fisher:

M acG re g o r

President...,

141,

142,

s.

268;

147, 148; R.
M.J.C.

The Classical..., s. 419; C.


Burns,

J.W.

Berger:

Vile:

S t r o u t:

P e l t a son:

Congress...,

Constitutionalism....
Introduction..., >. L II,

Governm ent...,

s.

64,

65;

J.A.

S m H t h : The Growth..., s. 29, 85; The Federalist..., No. 48. s. 322, 323; R. P a r k e r :
The

s. 460;

Historic...,

i n g t o n:

z M archam ontem
latu przekazania

-1 V ide
397; P. M.

o n in :

L.

|Ed.

s.

166,

176;

V .L .

Parr-

legislaty w y A dam s polem izow a

Nedham em , ktrego niesusznie posdzi o pro pago w an ie postu-

Fisher:
S.K.

Defence..., s. 149; W .B .
The

Padover],

Spurlin:

P.H. O d e g a r d

Self-Evident...,

tle despotyzmu

caej w adzy parlam entow i. V id e

s. 118 121.
J.A. A d a m s :
Thomas...

P.K.

Gwne..., s. 445. N a

Efficiency...,
s.

46;

s.

M .P.

W .B .

Gwyn:

Gwyn:

The

122;

idem:

Sharp:

The

The Meaning...,

Meaning..., s. 118.
President...,

s.

262:

Classical...,

s.

396,

Montesquieu..., s. 188; The Federalist..., N o. 48, s. 324, 325;

i in.: American..., s. 307.

nia dusz lub krtsz kolej rzeczy moe zrobi w jednej chwili. Tak
jak jedynie sama jej wola moe by rdem praw, tak te ta sama wola
moe je uniewani; [...] Musimy wszak przestrzega rnicy pomidzy
wadz prawodawcz a wykonawcz. T ostatni atwiej ograniczy, kiedy
nie jest podzielona. Natomiast z legislatur przeciwnie by. j ograni
czy, naley j cakowicie podzieli 22. Groba despotyzmu legislatywy
jawia si zajmujcym nas autorom w tak monstrualnych rozmiarach, e
nawet zawsze trzewo rozumujcy Madison posun si do proroctwa, i
jeli nie uda si jej odwrci, wwczas dojdzie do wybuchu rewolucji23.
Obywatele nie bd bowiem znosi w nieskoczono permanentnego na
ruszania ich praw przez parlament.

3.3.
Wyjcia z sytuacji szukano przede wszystkim w r
kach zmierzajcych do zapewnienia rwnowagi midzy wadz wielu
a wadz nielicznych. Wynaleziono cay ich wachlarz, za rol pierwszych
skrzypiec powierzono zasadzie rozdziau wadzy, systemowi hamulcw
oraz instytucji wasnoci prywatnej. Uznano je za najlepsz gwarancj
wolnoci, a tym samym za gwn przeszkd na drodze do wprowadze
nia tyranii. Zdaniem M.P. Sharpa to wanie naoenie wodzy wikszoci
w interesie zamonej mniejszoci pozostawao najwaniejszym celem
ustanowienia podziau wadzy w Stanach Zjednoczonych24. Pastwu
przeznaczono funkcj uczciwego maklera interesw rnego rodzaju
wasnoci . James Madison dowodzi, i rzdy powinny by tak zorgani
zowane, by ochroniy bogat mniejszo przed wikszoci nieposiadajcych. Natomiast Alexander Hamilton zaobserwowa, e jeli mniejszo
znajdzie si w posiadaniu wadzy, wtedy bdzie tyranizowa wikszo
i vice versa. Std wniosek, i wolnoci trzeba poszukiwa nie w mrokach
despotyzmu czy pord koszmaru nieograniczonej demokracji, lecz
w ustroju umiarkowanym, w ktrym i wikszo, i mniejszo bdzie mie
zapewniony trway udzia we wadzy. Mimo to przyznawa otwarcie, e
w nowym ustroju lwia jej cz winna przypa Rogatym i dobrze uro
dzonym, tj. wacicielom ziemskim, finansjerze, kupcom i przedstawicie
lom wolnych zawodw. Jednoczenie opowiada si za zagwarantowaniem
praw warstw pozbawionych wasnoci oraz za parlamentarn reprezen
tacj interesw farmerw i rzemielnikw. W tym to midzy innymi celu
naleao zrealizowa zasad podziau wadzy. Stabilnoci ustroju spoe
cznego i politycznego pastwa kierowa si take Thomas Jefferson pi
szc, i wadza aparatu pastwowego winna zosta tak zrwnowaona
i rozdzielona midzy poszczeglne organy [...] by aden z nich nie zdoa
22 V id e J. S t o r y :

Commentaries..., V ol.

1, s. 372, 373;

The

Records...

[Ed.

M . F a r r a n d], V ol. 1, s. 299.


23 Th e Records... [Ed. M . F a r r a n d], V ol. 2, s. 35.
24 M .P .
s. 166;

A.

Sharp:

n i n:
Smi th;

The Classical..., s. 434, 436; P.K . o

de R i e n c o u r t :

The

s. 79, 80; J. M acG re g o r B u r n s ,

Coming...,

s. 80;

J.W . P e l t a s o n :

J.A.

Self-Evident...,
The

Growth...,

Governm ent..., s. 64.

wykroczy poza prawne granice swych kompetencji wskutek skuteczne


go hamowania go i powstrzymywania przez inne organy 25.
Obmylono rwnie cay arsena innych rodkw zaradczych, jak
chociaby regu bikameralizmu, wasnociowy cenzus. wyborczy, kadencyjno wikszoci organw, utworzenie silnej egzekutywy oraz niezawi
sej judykatywy i inne. Potrzeb ustanowienia sprycie funkcjonujcej
wadzy wykonawczej Gouverneur Morris motywowa przede wszystkim
koniecznoci szachowania dcej zawsze do ekspansji wadzy prawo
dawczej, rozlegoci kraju i koniecznoci strzeenia pokoju spoecznego.
Hamujce dziaania izby wyszej parlamentu uwaa za niewystarcza
jce26. Jefferson z kolei przywizywa szczegln wag do potrzeby
zbudowania niezawisego sdownictwa, ktre powinno cieszy si rwno
rzdn pozycj z pozostaymi organami. Sdziowie, oprcz solidnego
przygotowania fachowego, powinni legitymowa si wysokimi kwalifi
kacjami moralnymi. Gwarancj ich niezawisoci miaa by staa gaa
oraz doywotnie sprawowanie funkcji pod warunkiem naleytego spra
wowania. ' Od zachowania niezalenoci i rwnoprawnego stanowiska
ustrojowego judykatywy autor U w a g o stanie Virginia, w sowach pe
nych patosu, uzalenia godno i stabilno wszystkich dziaw aparatu
pastwowego, moralno narodu i wszelkie bogosawiestwa pynce
z ycia w spoeczestwie 27.
3.4.
Spojrzenie T h e Founding Fathers na problem tyranii
dalekie od jednostronnoci. Niektrzy z nich, jak Morris, Hamilton,
Adams, Franklin i John F. Mercer obawiali si take sytuacji odwrot
nej. Dlatego te przestrzegali przed dominacj bogatych, pocigajc za
sob oligarchizacj ustroju i maksymaln eksploatacj biednych. Gou
verneur Morris za najbardziej prawdopodobn uzna oligarchi kupcw
i bankierw, nie za wielkich wacicieli ziemskich. Tym sposobem
proroczo przepowiedzia nadejcie w 100 lat pniej okresu nazywanego
w historiografii amerykaskiej Wiekiem Pozacanym (T h e G ilded A g e ),
charakteryzujcego si rzdami plutokracji. Z tego samego powodu Elbridge Gerry gosi nieodzowno zrwnowaenia wpyww ziemiastwa
z jednej strony, oraz kupcw i bankierw z drugiej. Natomiast Mer
cer wyobraa sobie legislatyw jako narzdzie w rkach posiadaczy,
25 V id e Thomas..., [Ed. S.K. P a d o v e r], s. 46; i d e m : The Genius..., s. 83;
M.J.C. V i l e : Constitutionalism..., s. 132, 152; L . F i s h e r :
President..., s. 26;
V J j. P a r r i n g t o n :
Gwne..., s. 405; J.A. S m i t h :
T h e Spirit...,
S t r o u t : Introduction..., s. L I I I ; The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] ,

s. 37; C.
V ol. 1, s.

308, 309, 432.


26 Th e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V o l. 2, s. 52.
Padover],

s.

61;

sical..., s. 393, 400, 408 411, 420; J. A d a m s :

27 V id e

Defence..., s.

Thomas...

President..., s. 268; C.P.

[Ed.

S.K.

Patterson:

Jefferson. A ustin 1953, s. 118, 119.

M .P.

Sharp:

The

C la s -

149; L . F i s h e r :

The Constitutional Principles of Thomas

a w egzekutywie widzia protektora interesu oglnospoecznego. N ie


mniej jednak niektrzy uczestnicy obrad w State House (np. Charles
Pinckney) bagatelizowali zagraajce std niebezpieczestwo. Utrzymy
wali oni o czym zreszt bya ju mowa e dziki upowszechnieniu
w USA wasnoci nie istniej w tym kraju tradycyjne klasy czy stany
spoeczne, podobnie jak nie ma jakiego substytutu monarchy czy szlach
ty. Przewiadczenie to nie oznaczao wszake ani osabienia zaufania
w skuteczno reguy podziau wdzy jako panaceum na wszelkie tyraskie rzdy, ani te lekcewaenia "groby tyranii w ogle. Sdzono bo
wiem nie bez racji, i groba ta niczym miecz Damoklesa wisi nad ka
dym pastwem, przy czym jeli tyrania mniejszoci wiedzie do oligarchii,
to tyrania wikszoci zmierza do partyjnictwa (th e rule of faction),
w konsekwencji prowadzi albo do anarchii, albo do dyktatury28.

4. Hydra fakcji

4.1.
Podstawow przyczyn tyranii upatrywano w wystpuj
cym od niepamitnych czasw podziale klasowo-warstwowym spoecze
stwa. Na tym tle uwidoczniy si jednak powane rozbienoci w pogl
dach. Jeden biegun kontrowersji wyznaczya teza Johna Adamsa, i
spoeczestwo amerykaskie tworzy dokadn replik europejskiego spo
eczestwa stanowego. Rozwijajc j nie by wszak konsekwentny, gdy
przyznawa, e w Unii rnice stanowe odbijaj si wycznie w hierarchii
urzdw29. Biegun drugi okrelio twierdzenie Thomasa Jeffersona, i
spoeczestwo amerykaskie stanowi relatywnie homogeniczny zbir
jednostek.-Jego autor by wprawdzie konsekwentny w propagowaniu go,
ale daleki od prawdy zwaywszy, e zgodnie z ustaleniami S.P. Hunting
tona nard w ujciu tego pisarza politycznego to pojcie o zabarwienia
emocjonalnym, abstrakcyjny mit,, pozbawiony znaczcej konotacji empi
rycznej 30. W zblionym duchu solidaryzmu klasowego wypowiedzia si?
Charles Pinckney utrzymujc, i spoeczestwo amerykaskie rozpada si
na trzy klasy: ziemiask, kupieck i ludzi o okrelonej profesji. Jed
nake ze wzgldu na ich polityczne rwnouprawnienie, posiadanie wspl
28 V id e P.K .

Conkin:

S elf-Evident..., s. 171, 177 180; M .P .

Classical..., s. 400; V .L . P a r r i n g t o n :

Gume..., s. 409, 450;

The

Philosophy..., s. 14,1 143; L ivin g Ideas of Am erica.

N ew

Y o rk Evanston L ondon

rican..., s. 8.
29 J. A d a m s :

1964 (1951), s. 212;

Defence..., s.

153.
30 S.P. H u n t i n g t o n :

127; S.P.

R.

Ed. H.S.

Sharp:

The

E i de lb e r g :
Commager.

Hofstadter:

Huntington:

7
The Founding..., s. 153, 180.

P.

The A m e

T h e Founding...,

nego interesu i wzajemn zaleno wsptworz one jeden stan spo


eczny31.
(
Nietrudno zorientowa si, e obie strony sporu znajdoway si
w bdzie, poniewa kroiy swe wizje nie na miar realiw, lecz swych
wyobrae. Trafn natomiast diagnoz postawi James Madison, zajmujc
stanowisko porednie midzy dwiema ekstremalnymi hipotezami. Przy
j on zaoenie, i trzeba przeprowadzi analiz rzeczywistego spoecze
stwa, jakkolwiek ideaem analogicznie jak dla Jeffersona bya dla
spoeczno agrarna. W rezultacie, niczym wspczesny politolog ze szko
y Harolda D. Lasswella, dostrzeg on w nim przede wszystkim splot
zalenoci zachodzcych pomidzy du liczb fakcji, reprezentujcych
zwaszcza interesy gospodarcze i lokalne. Fakcj zdefiniowa jako pewn
liczb obywateli, tworzcych wikszo lub mniejszo, ktrych jednoczy
i popycha do dziaania jaki wsplny impuls,' interes lub namitno,
ktre s sprzeczne z prawami pozostaych obywateli wzgldnie z nie
zmiennym i wsplnym interesem spoeczestwa 32.
Wybiegajc nieco naprzd warto podkreli, i koncepcja fakcji
Madisona trafiy do przekonania wikszoci Ojcw Konstytucji , sama
za nazwa fakcja - notabene bardzo porczny termin analizy politycz
nej zrobia w ich pismach prawdziw karier. Podobnie jak w czasach
rzymskich, tak i w X V III w. z okreleniem tym wizano osd wartociu
jcy, rozumiejc pod nim zwizek dcy do osignicia celw nagan
nych spoecznie. Akceptacja takiej przesanki aksjologicznej doprowa
dzia automatycznie do umieszczenia znaku rwnoci pomidzy rozpatry
wanym przez nas pojciem a kategori za. Zwrmy uwag, e podana
wyej definicja nie jest bynajmniej neutralna z etycznego punktu wi
dzenia. Jej twrca nada bowiem terminowi fakcja niedwuznacznie
pejoratywny wydwik. Z definicji tej wynika, e przeforsowanie inte
resu fakcji na forum oglnym musi godzi w interes obywateli, ich grup
wzgldnie caego spoeczestwa. Nasuwa si zatem pytanie, w jakiej
mierze poszczeglne zwizki s nolens volens fakcjami, gdy gwny
architekt Konstytucji widzia w tej roli nie tylko partie polityczne. Jego
definicja sugeruje, i zaley to od punktu widzenia d&na grupa moe
jednoczenie by fakcj albo w ogle ni nie by. Wskazuje si, e z dal
szych rozwaa Madisona wynika, e pojcie to interpretowa on szerzej,
a mianowicie jako reprezentacj kadego odrbnego interesu33. Jednake
literalna wykadnia przytoczonej tu definicji oraz lektura T h e Federalist
31 The Records..

[Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 402 404, 411.

32 T h e Federalist..., No.
S.P. H u n t i n g t o n :
Gwne...,

s.

488;

R.

C .- S t c o u t :

s. 150, 151, 179,

Hofstadter:

The

O s i a t y s k i ] , s. 412 418.
33 S.P. H u n t i n g t o n :
Origins..., s. 37.

10, s. 53 61;

The Founding...,

The

American...,

Founding...,

s.

180,

Introduction..., s. X L V I ;
180; V .L .
s.

41;

181;

Parrington:

V/izje...
B.

[Red.

Bailyn:

W.
The

utwierdzaj w przekonaniu, i okrelona grupa tworzy fakcj wtedy,


kiedy reprezentuje interes sprzeczny z oglnospoecznym, a jeli zgodny,
to fakcj by przestaje;
Interesujcy nas m stanu dostrzega wiele przebiegajcych przez
spoeczestwo linii podziau, ktre si w dodatku czsto ze sob krzy
oway. Linie te odzwierciedlay wielo i zoono wystpujcych
w nim interesw oraz zaznaczajce si midzy nimi sprzecznoci.
Sprzecznoci interesw rodziy si na tle dzielcych ludzi rnic politycz
nych, ideologicznych, a nawet osobowociowych. Szczegln wszak rol
odgrywaa w tym wzgldzie dyferencjacja majtkowa spoeczestwa.
Madison w opozycji do Pinckneya uwaa, e kade spoeczestwo ska
da si z jednej strony z biednych i bogatych, dunikw i wierzycieli;
z drugiej za z ziemiastwa, przemysowcw, kupiectwa (te trzy warstwy
uzna za podstawowe) i finansjery. Wszystkie te klasy i warstwy cechuj
jeszcze wewntrzne podziay, niemniej gwna linia stratyfikacji oddzie
la posiadajcych od nieposiadajcych. Ocena ta. korespondowaa z po
gldami Adamsa, ktry bardzo mocno akcentowa nieuchronno wszel
kich nierwnoci spoecznych, zwaszcza w sferze majtku i urodzenia.
W kadej nacji ludzie dziel si na dwa naturalne rodzaje, gentlemanw
i prostakw (sim p lem e n ) [...] Zawsze w cywilizowanych spoeczestwach
istniaa wielka i odwieczna odrbno interesw bogatych, ktrych jest
mao, i biednych, ktrych jest wielu . Toczy si midzy nimi nieustanna
walka, mimo e przeznaczeniem biednych jest praca, bogaci za dziki
swemu wyksztaceniu, niezalenoci i dysponowaniu wolnym czasem
kwalifikuj si do wyszych stanowisk 34. Nie inaczej wypowiada si
Hamilton, ktrego zdaniem tylko bogaci mog piastowa urzdy pa
stwowe, gdy nie s podatni na korupcj35. Natomiast podzia, rodu czo
wieczego na bogatych i biednych, mdrych i gupich itp. uznawa za
prawd na tyle oczywist, e nie wymagajc adnych dowodw.
Stratyfikacj spoeczestwa oraz rozmaito i sprzeczno istniej
cych w nim interesw gwny architekt Konstytucji uwaa za najwa
niejsz przyczyn powstawania najprzerniejszych i rywalizujcych ze
sob fakcji. Ich podstawowy podzia pokrywa si ze zrnicowaniem
majtkowym posiadajcy tworzyli fakcj mniejszoci, a nieposiadajcy
fakcj wikszoci. Przeciwdziaa temu niekorzystnemu zjawisku mona
dwoma sposobami albo usun jego przyczyny, albo wpyn na zmia
n jego skutkw. Pierwsze rozwizanie polegaoby na ujednoliceniu na34 J. A d a m s :

Defence..., s.

158; The

Federalist..., N o.

10, s. X IV ,

XV;

The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 422; S.P. H u n t i n g t o n :


The
Founding..., s. 179 182; V .L . P a r r i n g t o n : Gwne..., s. 411, 412; P.K . C o n k i n:
S elf-Evident..., s. 192; S.K . P a d o v e r: The Genius..., s. 50.
35 A. K o c h : P ow er, Morals, and the Founding Fathers: Essays in the In ter
pretation of the A m erican Enlightenm ent. Ithaca, N .Y . 1961, s. 61.

mitnooi, pogldw i interesw wszystkich obywateli (co jest niemoli


we), wzgldnie na pozbawieniu ich swobody myli i dziaania (co byoby
jeszcze gorsze od samej choroby ). Skoro sposb ten jest nie do przy
jcia, naley si uciec do drugiego. Im mniej fakcji, tym wiksze staje
si niebezpieczestwo trwaej polaryzacji interesw, a tym samym zdo
bycia przez okrelon fakcj wikszoci w parlamencie, czego konsek
wencj byoby wprowadzenie tyranii. Trzeba zatem tak postpowa,
wykorzystujc liczebno i .sytuacj lokaln wikszoci, by mimo tych
interesw i namitnoci nie moga uzgodni swego dziaania i nie zdoaa
narzuci swych planw przemoc. Wiemy dobrze, e gdy dopucimy do te
go, by namitnoci wykorzystay nadarzajc si okazj, adne moty
w y moralne czy religijne nie bd stanowi dostatecznej kontroli 30. Cho
dzio wic o neutralizacj oddziaywania fakcji w takim zakresie, by wik
szo zostaa pozbawiona moliwoci cakowitego zmajoryzowania mniej
szoci. D ivid e et im pera ta potpiana maksyma tyranii pozostaje pod
pewnymi warunkami jedyn dyrektywy polityczn, za pomoc ktrej
mona rzdzi republik odwoawszy si do susznych zasad . Cay mecha
nizm ustrojowy powinien zosta tak zaprojektowany, aby ambicja mu
siaa przeciwstawia si ambicji , gdy inaczej- spoeczestwo zostanie
owiane do gbi zaraliwym oddechem fakcji 37. Antidotum przeciw fakcjom winny by same fakcje. Dlatego te G.S. Wood ochrzci analizowa
n tu koncepcj fakcji mianem kinetycznej teorii polityki 38.
Hydr fakcji pitnowali w lad za Madisonem take inni przywdcy
polityczni z Hamiltonem n czele. By on nastawiony niechtnie do partii
politycznych, ale jeszcze mniej aprobaty znajdowa dla pozostaych fakcji.
Zdawa sobie wszak spraw, i zjawiska tego wykorzeni si nie da,
piszc z rezygnacj: Tak_ jak nie mona zetrze z powierzchni ziemi
demona fakcji, tak te nie mona tego zrobi z demonem ludzkiej niegodziwoci, bdcym jego rodzicem i potomstwem 39. Obu tym mylicie
lom sekundowa Adams utrzymujc, e zaznaczajca si 'w kadym spo
eczestwie ekonomiczna dyferencjacja poszczeglnych grup prowadzi do
heterogenicznoci formuowanych przez nie programw politycznych,
wobec czego podziay i sojusze partyjne staj si nieuniknione. Teoretyk
36 Th e Records... ,[Ed.
The

Genius..., s.

gar-d
P.

103;

M.

W .S.

F a r rand],

Vol.

1, s. 135, 136; S.K. P a d o v e r : .

Carpenter:

The

Separation..., s. 32; P.H .

i in.: American..., s. 290, 291; V .L.

Eidelberg:

The

Philosophy...,

s.

68;

P a r r i n g ton:
C .A .

Beard:

O d e-

Gwne..., s. 410, 411;


An

Economic...,

s.

14,

15.
A

37 V id e The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s, 422, 423; J. A d a m s :


Defence..., s. 156, 157; S.P. H u n t i n g t o n : The Founding..., s. 154, 184; P.K.

C o n in : Self-Evident..., s. 178, 180; W .S. C a r p e n t e r :

The Separation..., s. 43;

K. von O r e l l i: Das Verhaltnis..., s. 37.


38 G.S. W o o d :
39 V id e

The Creation..., s. 605.

Builders

of

A m erican

Institutions.

Readings

E ds. F. F e i d e 1, N . P o l l a c k , C hicago 1963, s. 99.

in

Am erican

History.

ten szed nawet dalej, gdy wskazywa wrcz na konieczno egzystowa- '
nia partii politycznych. Caa rzecz tylko w tym, by zachowa nad nimi
kontrol. Std kompetencja musi przeciwstawia si kompetencji, sia
Sile, moc mocy, interes interesowi, a take rozum rozumowi, elokwencja
elokwencji i namitno namitnoci 40. Jeeli bowiem kontrola ta zosta
nie utracona, wwczas pastwo albo, stoczy si w otcha anarchii, albo
wpadnie w objcia dyktatury.

4.2.
By si uchroni przed tak niezbyt ncc ewentualnoc
naleao przedsiwzi wiele rodkw zaradczych. Obok przeciwstawienia
fakcji fakcjom w ramach koncepcji pluralizmu Madisojia (vide p. VII. 6),
priorytetowe znaczenie przyznano konstytucjonalizacji zasady podzia
u wadzy wspartej systemem hamulcw. Wprawdzife w przekonaniu
G.W. Careya, w pisarz polityczny upatrywa we wspomnianej regule
przede wszystkim remedium przeciw arbitralizmowi wadzy pastwo
w ej41, niemniej trudno zaprzeczy, e rozdzia wadzy by wymierzony
rwnie przeciwko partyjnictwu . W dalszej kolejnoci wymieniano ta
kie instrumenty, jak ustanowienie ustroju republikaskiego, zapewnienie
szerokiej reprezentacji wszystkich klas i warstw spoecznych w dwuizbo
wym parlamencie, dugoletnia kadencja izby wyszej, utworzenie silnej
i niezalenej egzekutywy, dokonanie spoecznego podziau wadzy, wpro
wadzenie systemu federalnego oraz wasnociowego cenzusu wyborczego.
Zdaniem Adamsa ustanowienie powszechnoci prawa gosowania byoby
bowiem rwnoznaczne z otwarciem puszki Pandory demokracji 42.

5. Anarchia nieograniczonej demokracji

5.1.
Rozdzia wadzy oraz system hamulcw byy take n
odzowne z tej racji, by postawi tam nadmiernie wybujaej demokracji.
Zwrmy jednak na wstpie uwag na pewien paradoks i kontrowersj
zarazem. Wspczenie Ojcowie Konstytucji ciesz si w peni zasuon
renom twrcw demokracji amerykaskiej. Tymczasem w rzeczywi
stoci do nieograniczonej demokracji nie zdradzali wielkiego sentymentu
i dlatego drapowanie ich w togi trybunw ludowych byoby nieporozu
mieniem. Dla Alexandra Hamiltona oznaczaa ona pojcie bliskie ochlo40 J. A d a m s :
rington:
je s t

Defence...,

Gwne..., s. 411. W

konstatacja

E.

W righta

s.

145;

A.

Koch:

Power...,

s.

82;

V .L .

P a r-

kontekcie tych u w a g co n ajm niej kontrow ersyjna


(Fabric

of

Freedom

1763 1800. N e w

Y o rk

1961,

s. 186), e The Founding Fathers nie t a li pod u w a g partii politycznych w toku


o praco w y w an ia Konstytucji.
41 G .W . C a r e y :

Separation of P ow ers and..., s. 156.

42 V id e S.K. P a d o v e r :
s. 293.

The Genius..., s. 53; B. B a i l y n :

The Ideological...,

kracji; dla Elbridgea Gerryego najgorsze zo polityczne z moli


wych; dla Fishera Amesa iluminowane pieko, rozbrzmiewajce za
baw pord wyrzutw sumienia, okropnoci i tortur ; a dla Johna
Adamsa uderzajcego zwykle w najmocniejsz nut najbardziej
ndzn, niesprawiedliw i nienawistn form ustroju
ustrj arbi
tralny, tyraski, krwawy, okrutny i nieznony 43. Demokracj czsto
odmalowywano jako zwyczajne rzdy motochu, ktrych celem ostatecz
nym jest likwidacja wszelkich praw wasnoci i zagodzenie funkcjo
nariuszy pastwowych. W wczesnych czasach nazwa ta kojarzya si
w pierwszej kolejnoci z grob rozruchw spoecznych, owocujcych
ustanowieniem dyktatury. Wedug bada V.L. Parringtona potwier
dzonych wspczenie przez G.S. Wooda przed rewolucj francusk
z 1789 r. okrelenie demokrata wywoywao w USA bardzo nieprzy
chyln reakcj. Sowo to uchodzio powszechnie za obelg. Std te ter
minem demokracja posugiwano si rzadko, nawet sam Jefferson go
unika. Bellua m u ltoru m capitum, wcielenie bezbonoci, nasienie anar
chii44 oto czym bya demokracja.
Opierajc si na tej podstawie J.A. Smith a w nowszych czasach
R.A. Dahl doszli do wniosku, e dla T h e Founding Fathers demokra
cja nie stanowia celu, ktry naleao osign, lecz zjawisko, ktrego
trzeba byo unikn. Wyszli oni bowiem z zaoenia, e im mniejszy
udzia otrzyma lud we wadzy, tym lepiej, jak zreszt wprost owiadczy
Roger Sherman. W konsekwencji zdecydowali, e cay wysiek powinien
zosta skierowany na opracowanie takiej ustawy zasadniczej, ktra by
z jednej strony stwarzaa ludowi jak najmniejsze moliwoci partycypo
wania w sprawowaniu wadzy pastwowej, z drugiej jednak na tyle sze
rokie, by uzyska jej ratyfikacj45. C.A. Beard twierdzi, i podczas obrad
Konwencji Konstytucyjnej panowao prawie powszechne przekonanie, e
poniewa demokracja jest rzecz niebezpieczn, to naley j ogranicza,
a nie popiera46. Tymczasem w literaturze przedmiotu mona take zna
43 V id e . B a i l y n :

The Ideological..., s. 282; H .L. M . c B a i n :

s. 154; J.A. S m i t h :

The Growth..., s. 80; i d e m :

kin:

s.

Self-Evident...,

court:

187,

188;

E.

Wright:

The Coming..., s. 73; The Political...

s.

P a r r i n g ton:

222,. 223;

Bailyn:
s. 48. W

A.

Th e

Koch:

Gwne...,

Power...,

Ideological...,

s.

s. 282;

Fabric...,

The

E.

171;

A.

de

RienL iv in g ...

Congress..., s. 60.

395, 457;

89;

s.

[Ed. G .A . Peek], s. X V I I I ;

[Ed. H.S. C o m m a g e r ] , s. 214; J. B u r n h a m :


44 V. L .

The Living...,

The Spirit..., s. 34; P.K. C o n -

G .S .

Wright:

Records...

Wood:

The

Fabric...,

s.

[Ed. M .

Creation...,

186,

Farrand],

187;
V ol.

B.
1,

twrczoci A d am sa spotykam y jeszcze jedn definicj: W rzeczywistoci

sow o

d em o k ra cja

przed

w pro w ad zen iem

znaczy

ak urat

jak iejk o lw iek

tyle,

co nard

kofistytucji

nie

m ajcy

vide

V .L .

adnego

ustroju

Parrington:

Gwne..., s 449.
45

J.A. S m i t h :

The Spirit..., s. 29 39; G .W . C a r e y :

and..., s. 164; T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 48.


48 C .A . i M .R. B e a r d :

The Rise..., V ol. 1, s. 315, 325.

Separation of P o w ers

le zgoa przeciwne stanowiska. I tak wedug M. Diamonda uczestnicy


tego gremium byli szczerymi demokratami47. P.K. Conkin uwaa, i
w okresie debaty ratyfikacyjnej pojcie demokracja miao w sumie
pozytywny wydwik i spor warto polemiczn48. W opinii M. Kammena Stany Zjednoczone miay by w wyobraeniu uczestnikw obrad
w State House dobrze wyregulowan demokracj . James Wilson
owiadczy nawet, e Konstytucja jest czysto demokratyczna 49. Nie
brak przy tym i ocen porednich. Zdaniem P. Eidelberga trudno roz
strzygn ten problem w sposb jednoznaczny. Kady delegat mg
przecie przybra demokratyczne nastawienie wzgldem jednego zagad
nienia, a niedemokratyczne wobec drugiego. W sumie chcieli oni usta
nowi nie tyle ustrj demokratyczny, ile system mieszany50. Z osdem
tym zbieny jest pogld H.J. Storinga, e zasadnicz trudno, jaka
przypada im w udziale, mona redukowa do dylematu jak uzyska
korzyci pynce z ustroju demokratycznego przy rwnoczesnym unik
niciu jego wad51.
Kluczem do rozwizania tej kwestii pozostaje ustalenie, co Ojcowie
Konstytucji Rozumieli pod interesujcym nas terminem. Okazuje si,
i by on wyjtkowo wieloznaczny. Uywano go na oznaczenie najnisze
go stanu spoecznego, suwerennoci ludu, rzdw gmin (com m on s), jak
rwnie demokracji bezporedniej, czyli jak to uj James Otis
rzdu wszystkich nad wszystkimi . Autorzy federalnej ustawy zasad
niczej posugiwali si nim gwnie w tym ostatnim sensie, w pierwszym
rzdzie mieli jednak na wzgldzie jedn z jej form, a mianowicie rzdy
zgromadzenia ludowego na wzr antycznego greckiego polis. W tym kon
tekcie awersja do tej formy ustrojowej bya najzupeniej zrozumiaa,
gdy jak uczyo dowiadczenie bya ona najmniej trwaa z istnie
jcych. Opierajc si na swej rozlegej wiedzy historycznej, T h e Founding
Fathers widzieli w niej przede wszystkim stadium przejciowe wiodce
nieubaganie do narodzin tyranii lub do wybuchu anarchii. John Adams
nie ywi najmniejszych zudze, e rzdy zgromadzenia ludowego s
skazane na zagad, bowiem nigdy jeszcze nie byo demokracji, ktra
nie popeniaby samobjstwa . A to na skutek braku hamulcw zapew
niajcych rwnowag polityczn, ktre ograniczayby niebezpieczestwa,
sza, nierozwag, trucizn oraz burzliw i niepohamowan natur demo47 M .

Diamond:

Democracy...,

s.

52 60 i

n.;

A.

de

Riencourt:

The-

Corning..., s. 73.
48 P.K . C o n k i n :

Self-Evident..., s. 188; G.S. W o o d :

The Creation..., s. 562,

a m m e n:

People..., s. 243, 244; G. S.

The Creation..., s. 603,

50 P.

Eidelberg:

563.
Wood:

604.
s. 242.
51 H.J. S t o r i n g :

The

Philosophy...,

Forew ord. W :

s.

20 30;

P. E i d e l b e r g :

. a in m e n :

People...,

The Philosophy..., s. X I I r

/kracji uzupenili Alexander Hamilton, Fisher Ames i Edmund Ran


dolph. Z tego to powodu Adams podda tak ostrej krytyce Z d ro w y roz
sdek Thomasa Painea (gwiazdy nieszczcia ), oceniwszy go jako tak
demokratyczny, bez jakichkolwiek ogranicze lub choby nawet prby
wprowadzenia jakiej rwnowagi lub przeciwwagi, e musi doprowadzi
do zamtu i fiaska wszystkich przedsiwzi 52.
Biorc zatem pod uwag oryginalne wypowiedzi zajmujcych nas
pisarzy politycznych oraz pniejsze do nich komentarze konstytucjona
listw, pytanie o to, czy zamierzali oni ustanowi demokracj, czy te nie,
uwaam za niewaciwie sformuowane. Nie ulega najmniejszej wtpli
woci, i pragnli j wprowadzi, ale jako demokracj poredni, nie
za w formie rzdw zgromadzenia ludowego. Tym niemniej ze wzgldu
na wczesny poziom wyksztacenia i stopie dojrzaoci politycznej spo
eczestwa nie moga to by jeszcze demokracja pena, a korzysta z niej
mieli wprawdzie wszyscy obywatele, przede wszystkim jednak freehol
ders. W zwizku z tym poprawnie postawione pytanie powinno brzmi:
W jakim zakresie Ojcowie Konstytucji uznali za celowe wczenie ele
mentw demokracji do konstruowanego przez siebie modelu ustrojowe
go? Odpowied na nie determinowaa jednoczenie stopie realizacji
zasady podziau wadzy zarwno w teorii, jak i praktyce konstytucyjnej.

5.2.
Ideaem ustrojowym amerykaskich mw stanu by
republika, ktr przeciwstawiali demokracji. Jednake w umysach ko
lonistw cbie te kategorie byy blisko ze sob zwizane, a poniewa
czsto uywano ich zamiennie, std wywoyway mieszane uczucia. Jed
nake po dokadnym zbadaniu zagadnienia okazuje si, e pojcie to
stanowio dla nich synonim ustroju idealnego, ktry moe powsta je
dynie w wyniku poczenia wszystkich zalet monarchicznej, arystokra
tycznej i demokratycznej formy pastwa, uosabiajc triumf cnoty i ro
zumu. Gwn ide, jaka im przywiecaa, bya jak wiemy wolno, ktr
czyli z wasnoci. Doskonale wic zdawali sobie spraw z zagroenia,
jakie niosa dla niej tak autokracja i oligarchia, jak demo.kracja bezpo
rednia, brzemienna'w demagogi i wiodca prost drog do rozkadu.
Dlatego te kad z wymienionych tu form ustrojowych traktowali se
lektywnie. Naturalnie, zaoenia te tworzyy wypadkow koncepcji repu
bliki zajmujcych nas mylicieli, jako e w wielu dalszych kwestiach
zaznaczyy si midzy nimi rnice zda. A d exem plum , wizja tej insty
tucji zaprezentowana przez Johna Adamsa nosia na sobie stygmat w y
ranej inklinacji arystokratycznej. Miao to by pastwo rzdzone przez
52

J.

Adams:

Defence..., s. X V I I I ,

124;

B.

Bailyn:

The

Ideological...,

s. 288, 289; A . de R i e n c o u r t : The Coming..., s. 73; The Records... [Ed. .


F a r r a n d ] , Vol. I, s. 27, 58; R. H o f s t a d t e r :
The Am erican..., s. 4, 13; W. S.
Carpenter:
Padover:

The

The

Separation...,

Genius...,

V.L. F a r r i n g t o n :

s.

s.

42;

83, 94;

Gwne..., s. 431;

R.M .

Living...
W.

M a c lv e r:
[Ed.

European...,

H.S.

Osiatyski:

s.

Commager],

58;

S.K.

s.

213:

Ewolucja..., s. 143.

elit majtku i intelektu, z siln egzekutyw o icie monarszym prestiu


na czele, przy jednoczesnym cisym ograniczeniu udziau ludu we wa
dzy. Wskazuje na to choby projekt tytuu gowy pastwa, ktry miaby
brzmie Jego Wysoko, Prezydent Stanw Zjednoczonych Ameryki
i Protektor jej Wolnoci 53.
Koncepcja republiki T h e Founding Fathers bya jednoznacznie elitarystyczna. Sprzyjao jej zreszt umiarkowanie i powcigliwo wikszo
ci wczesnego spoeczestwa amerykaskiego w kwestiach natury ustro
jowej. Tamtejszych radykaw, analogicznie jak ich brytyjskich pobra
tymcw, nie interesoway jeszcze kwestie, ktre podnosiy do stanu
wrzenia temperatur umysw ich ideowych spadkobiercw X IX i X X
stulecia przebudowa porzdku spoecznego, likwidacja nierwnoci
ekonomicznej ludzi,, eliminacja niesprawiedliwoci z ycia publicznego
itd. Ich idee fix e stanowia sanacja zepsutego ustroju i walka z upraw
nieniami dyskrecjonalnymi wadzy wykonawczej. Nawet oni nie. uwaali
za celowe zebrania i zgromadzenia wesp krawcw, szewcw, oraczy
i pasterzy i oczekiwania od nich debatowania i decydowania o spra
wach najwyszej wagi pastwowej 54. Uwaali ich bowiem za niekompe
tentnych, stronniczych i nazbyt podatnych na naciski, by mogli by zdolni
do rzdzenia, a przez to rzuconych na up demagogom. Tradycja i do
wiadczenie historyczne uczyo, e bez oddania wadzy w rce warstwy
niezalenej finansowo, wyksztaconej i starajcej si dba rwnie o in
teres ogu, niepodobna osign niczego poza nieprzebran rozmaitoci
interesw partykularnych i sprzecznych opinii, a w ostatecznym rachun
ku chaosem. Twierdzono, i otwarcie bram dla demokracji musiao
by niechybnie pocign za sob objcie steru rzdw przez barbarzy
cw , ktrzy byskawicznie usunliby w cie politykw najbardziej pre
destynowanych do sprawowania wadzy. Zastanawiano si, cho dosy
powierzchownie, jakim sposobem miaaby zosta zachowana rwnowaga
zabezpieczajca wolno w pastwie, gdzie nie istniayby adne rnice
53 S.K. P a d o v e r :
R. C.

Moulton:

The Genius..., s. 53; B. B a i l y n :

Separation...,

s.

13,

14,

27 31;

A.

The Ideological..., s. 282;


Koch:

Power...,

s.

93.

Szczeglnie rniy si jefferson ow sk a i m adisonow ska idealizacja republiki. Jeli


dla

Jeffersona

zw izany

ustrj

z ludem,

republikaski

to dla

groenie dla tego ustroju

M adison a

staw a

si

tym

odwrotnie. Jeli

czystszy,
dla

im

Jeffersona

bardziej

by

g w n e

za

stanowia tyrania arystokracji, to dla M adison a tyrania

arbitralnej wikszoci lokalnej. Jeli dla Jeffersona ustrj

repu blikask i oznacza

m aksim um

dla

w spudziau

tosamy z ograniczeniem
prezentacji.

Jeli

dla

ludu

rzdzeniu

pastwem ,

to

M adisona

by

on

w p y w u ludu na w adz p a stw o w poprzez zasad r e

Jeffersona

dem okracja

bezporednia

pozostawaa

esencj

owego ustroju, a zasada reprezentacji stanow ia jego rozcieczon form , to dla


M adisona
rednia

ta

za

ostatnia
tw orzya

s. 189.
54 B. B a i l y n :

zasada
jej

konstytuowaa

antytez.

V id e

istot republiki, dem okracja bezpo


Huntington:
The Founding...,

S.P.

The Ideological..., s. 283 285.

pozycji spoecznych, gdzie nikt nie miaby wikszych praw ni inni


obywatele, i gdzie aparat pastwowy musiaby wyraa jedynie wol
demokracji . Jakie elementy naleaoby wtedy rwnoway i jakie
organy ^winny sta na stray ich interesw? Rne wtki rozwaa nie
zmienne prowadziy do identycznej konkluzji rzdzenie powinno by
zarezerwowane wycznie dla gentlemanw, gdy jest ono spraw zbyt
powan, by mona je byo powierzy w rce sim plem en 55. Stosunek w
czesnej elity politycznej Unii do demokracji bezporedniej najcelniej uj
nowoangielski pastor Jeremy Belknap: Niech zostanie ustanowiona za
sada, e pastwo pochodzi od ludu; ale trzeba te gosi ludowi, e on
sam nie jest zdolny do rzdzenia sob 56.

5.3.
Celem utrzymania i zapewnienia tak pojmowanej rep
blice stabilizacji spoecznej i politycznej wymylano rne remedia na
demokracj . Na pierwszym miejscu wymieniano regu podziau wadzy
wraz z towarzyszcym jej systemem hamulcw, bowiem utrzymujce si
w kadym spoeczestwie nierwnoci majtkowe zawsze stwarzaj po
tencjaln grob zamachu spauperyzowanej wikszoci na stan posiadania
bogatej mniejszoci. Tym samym jedn z przesanek urzeczywistnienia
zasady rozdziau na zaatlantyckich antypodach konstytuowao zapotrze
bowanie na instytucj bronic uprzywilejowanej pozycji klasy posiada
jcej przed atakami demokratw . Oprcz tego wysuwano propozycj
powoania dwuizbowego parlamentu. Coraz goniej rozlegay si woania
o utworzenie sprycie dziaajcej egzekutywy, najlepiej jednoosobowej,
o staych poborach, wyposaonej w prawo veta ustawodawczego i dys
ponujcej szerokimi uprawnieniami nominacyjnymi. W tej materii poja
wiay si take dalej idce sugestie. E xem p li gratia, Hamilton, ktrego
odczucia co do republiki byy bardzo zbiene z pogldami Adamsa, pra
gn utrzyma w posuszestwie nieposiadajc wikszo m.in. za po
moc doywotniej egzekutywy i senatu wybieranego porednio. Poczt
kowo zaleca nawet utworzenie stanowiska dziedzicznego sdziego naj
wyszego o szerokich uprawnieniach57. Postulat ten nie mia wszake
szans realizacji w przeciwiestwie do cieszcego si szerokim poparciem
dania wprowadzenia wasnociowego cenzusu wyborczego.
Nieatwe, a i niewdziczne zarazem zadanie uzasadnienia konieczno
ci signicia po ten cenzus, wzi przede wszystkim na siebie John
Adams. Problem ten przewija si w jego twrczoci z czstotliwoci
55 V .L .

Parrington:

Gwne...,

s.

428;

P.K .

Conkin:

Self-Evident...,

s.

171; Living... [Ed. H. S. C om m anger], s. 213.


56 V id e R. H o f s t a d t e r :
W:

Th e

Dewey:

Philosophy...,

s. X I I ;

The American..., s. 6, 7; H.J. S t o r i n g :


M .D .

Peterson:

The

Jefferson...,

s.

Foreward.
10;

Ed.

J.

The L ivin g Thoughts of Thomas Jefferson. L ondon E dinburgh 1941, s. 46.

57 S.K . P a d o v e r :
s. 430; F .W . O B r i e n:

The

Genius..., s. 83, 85; V .L .

Parrington:

Gw ne...r

The Executive..., s. 205; The Federalist..., N o. 70, s. 454;

E.H. L v i: Some..., s. 377.

obsesyjnego refrenu. Gwny argument to naturalna nierwno ludzi,


ktr autor O b ro n y uwaa za normalny stan rzeczy. Jakkolwiek wszyscy
posiadaj te same naturalne prawa, to jednak nie s rwni pod wzgl
dem politycznym, spoecznym, ekonomicznym, intelektualnym itd. Trud
no rzec, e nie wszyscy ludzie posiadaj rwne prawa; lecz przyznajmy
irti te rwne prawa i rwny udzia we wadzy, a natychmiast wyniknie
std rewolucja [...] Nigdy nie czytaem rozumowania bardziej absurdal
nego, wikszego sofizmatu [...] ni subtelne prace Helvetiusa i Rousseau
dowodzce naturalnej rwnoci ludzkoci 58. Przekonanie to stao si
udziaem zapewne wszystkich autorw Konstytucji, chocia nie gosili
go tak otwarcie i uporczywie jak jego gwny propagator. Jedynie
Alexander Hamilton mia odwag stwierdzi, e z punktu widzenia prawa
natury ludzie s wprawdzie rwni, lecz w rezultacie zawarcia umowy
spoecznej rwno t trac. Nawet tak wielki ordownik wolnoci i rw
noci jak Thomas Jefferson przyznawa, e istnieje naturalna arystokra
cja , tzn. osoby wyrniajce si talentami. T h e F ounding Fathers Wie-rzyli, i ze spoeczestwa mona wyodrbni cz senatorsk , czyli
naturaln elit, ktrej przeznaczeniem jest zasiadanie w izbie wyszej
parlamentu (vide p. VI. 3.1). W tym kontekcie zrozumiay jest pogld
Gouverneura Morrisa, e nigdy nie byo i nie bdzie cywilizowanego
spoeczestwa bez arystokracji. Dlatego te A. de Riencourt przyrwna
wspomnianych mw stanu do rzymskich patrycjuszy, ktrzy byli wi
cie przekonani o naturalnej nierwnoci ludzi, a rwno poczytywali
za najwiksze zagroenie wolnoci59. Pewna rnica jednak istniaa, po
niewa ci pierwsi uznawali wszak rwno jednostek w aspekcie praw
nym, ergo najwaniejszym ze wszystkich. Tym niemniej moemy przy- %
j, i znajdujce si w Deklaracji Niepodlegoci haso, e wszyscy
ludzie s z natury rwni ,- przestao by prawd oczywist w przeo
mowym roku 1787, gdy przyszo do jego praktycznego zastosowania
w skali federacji60.
Wprawdzie powtrnie zadeklarowano wwczas potrzeb ustanowienia
rzdw wolnoci, ale tym razem wraz z lockeask korekt, e wolno
uzaleniona jest w jakiej mierze od posiadania wasnoci. Jeli wic
uczestnicy Konwencji Konstytucyjnej szermowali pojciem lud , to
58

V id e J.A. S m i t h :

The Growth..., s. 29; S.P. H u n t i n g t o n :

ing...., s. 153, 154; R.M . M a c l v e r :


?. 133, 134.
53
s.

A . de R i e n c o u r t :

136; i d e m :

Wizje...,

Pow er..., s 26; A.

s.

Bestor:

173;

European..., s. 57; S. P e r s o n s :

The Coming..., s. 73; W.


G.S.

Wood:

The

Osiatyski:

Creation...,

Separation..., s. 587; S.K.

The Fou nd

American...,

s. 209;

Padover:

A.

The

Ewolucja...,
Koch:

Genius...,

s. 59; The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] . V ol. 1, s. 477, 545; S. P e r s o n s :

Am e

rican..., s. 135.
60
Z w r m y u w ag, e tylko 8 uczestnikw K o n w en c ji byo jednoczenie sy
gnatariuszam i Deklaracji Niepodlegoci.

jak ju wspomniano (p. IV. 3.2.) nie by to lud w wydaniu Jeana*


Jacquesa Rousseau (pojmowany jako zbiorowo penoprawnych jedno
stek wyraajcych sw suwerenn wol), tylko lud w rozumieniu Johna
Lockea i Ch^rlesa Louisa de Montesquieu (og posiadaczy) albo Edmun
da Burkea (og jednostek legitymujcych si majtkiem, rozwag i do
wiadczeniem politycznym). Std te mimo czstych peanw na cze
zasady suwerennoci narodu, interesujcy nas myliciele wzbraniali siprzed jej egalitarn egzegez, nie widzc siebie w aden sposb w roli
niewolniczych wielbicieli naszego suwerennego pana ludu 61, jak
to pniej okreli John Quincy Adams. We wszystkich wyznawanych
przez nich kanonach filozofii politycznej i spoecznej powiadano, i na
ley ogranicza wol wikszoci po to, by moga rzdzi bogatsza i bar
dziej owiecona mniejszo. Uznajc zatem uniwersalno prawa w y
borczego, uczynili to pod warunkiem odniesienia go jedynie do ludu
interpretowanego jako og wolnych wacicieli kraju. Wikszo delega
tw zebranych w State House bya bowiem z ducha arystokratyczna,
przy czym mona odnie wraenie, e kwintesencj jej stosunku do
warstw niszych stanowiy znane sowa Horacego: Odi profanum vulgus
et arceo .
5.4.
Mimo tej postawy i wszelkich kltw rzucanych na
ograniczon demokracj, Ojcowie Konstytucji byli niechtni take rz
dom arystokratycznym. Niech ta bya tylko mniejsza i rzadziej prze
jawiana. Jeden z fundamentalnych dogmatw ich wiary politycznej ho
dowa zaoeniu, e ustrj optymalny jest rwnie efektem spoeczno-po
litycznej rwnowagi midzy wszystkimi klasami i warstwami. Cakowite
, odrzucenie demokracji musiaoby si skoczy albo tyrani oligarchii
albo autokracj. Zaleno t w peni sobie wwczas uwiadamiano, moe
nawet lepiej ni w naszych czasach. Tym wypadnie tumaczy twierdze
nie Adamsa, i ustrj pastwowy winien zosta tak skonstruowany, by
arystokracja i demokracja neutralizoway si nawzajem62; analogicznie
zreszt jak wypowied Luthera Martina, e ustrj USA trzyma w ry
zach tak demokracj, jak arystokracj. Jefferson jako ideolog demokra
cji, cho nie.jej pomienny prorok, sdzi, i jest to wyczna forma rzdu
Wiodca do osignicia pewnego stopnia sprawiedliwoci spoecznej, bo
wiem wadza wykazuje tendencj do koncentracji w rkach nielicznych,
a wszelkie rzdy sprawowane przez nielicznych s ze. Ustosunkowujc
si do stale powtarzanego przez federalistw argumentu goszcego, e
sprawy pastwowe mona powierzy tylko ludziom majtnym, przywd
ca obozu antyfederalistw niezmiennie odpowiada: N ie zauwayem do61 V .L .
s. 57, 58.
62 J.

Parrington:

Adams:

Hofstadter:

Gwne...,

Defence...,

s.

Th e American..., s. 10.

s.

121;

405,
S.

406;

R.

Persons:

M a elver:
American...,

European...,
s.

142;

R.

td by uczciwo czowieka rosa z jego majtkiem 63. Bdc idealist


uwaa, i jedynym celem pastwa powinno by dobro ogu, a nie po
mylno tej czy innej grupy spoecznej. Nawet zachowawczo zwykle na
strojony Morris' da wyraz przekonaniu, e trzeba zapobiec opanowaniu
ignorantom64. George Mason z kolei ordowa za takim urzdzeniem pasu, podsyca dz wadzy i skania do ucisku. W opinii A. Koch, Adams
nie ufa bogatym bardziej ni biednym, a wyksztaconym bardziej niignorantom64. Geoge Mason z kolei ordowa za takim urzdzeniem pa
stwa, by w pierwszej kolejnoci gwarantowao ono prawa i pomylno
najniszych stanw spoecznych, niezalenie od ich powszechnego zabez
pieczenia. Nawet tak konserwatywny zawsze Hamilton opowiedzia si
ostatecznie za przyznaniem freeholders prawa wyboru izby niszej par
lamentu, jak rwnie za nadaniem rzdzonym prawa kontroli rzdz
cych, cho w granicach przyzwoitoci . W imi koniecznoci utrzymania
wizi pomidzy rzdzonymi a rzdzcymi Madison sprzeciwia si nad
miernej limitacji prawa tych pierwszych do wyboru tych drugich. W y
powiadajc si za bezporednimi wyborami do Izby Reprezentantw, uza
sadni je potrzeb zachowania jakiej czci demokracji 65. Std prze
konanie M. Kammena, e amerykascy vires illum inati byli wyraziciela
mi demokratycznego elitaryzmu66.
5.5.
Powysze uwagi dowodz trafnoci tezy wyjciowej,
czonkowie filadelfijskiej Konwencji pragnc zbudowa optymalny system
polityczny, pomylany jako aglomerat zalet trzech gwnych form ustro
jowych monarchii, arystokracji i demokracji traktowali je selek
tywnie, nie wyczajc tej ostatniej. Wbrew swemu umiarkowanie kon
serwatywnemu nastawieniu nie opowiedzieli si definitywnie ani pt>
stronie zamonej mniejszoci (mimo duej wobec niej sympatii), ani tym
bardziej po stronie uboszej wikszoci (mimo zawoalowanej antypatii).
Dowodzi tego przede wszystkim sposb rozstrzygnicia kwestii powoy
wania najwyszych organw pastwowych, a mianowicie wyanianie Izby
Reprezentantw w wyborach przeprowadzanych na podstawie relatywnie
niskiego cenzusu majtkowego, powoywanie Senatu przez parlamenty
stanowe, elekcja Prezydenta przez kolegium elektorw wybieranych
w wyborach opartych na cenzusie majtkowym oraz powoywanie Sdu
Najwyszego przez Prezydenta i Senat; dodajmy wszak, i wspomniany
cenzus zosta wprowadzony przez wadze stanowe. Te w miar demokra63 V .L .

Parrington:

Gwne..., s. 487 498, 500.

64 A. K o c h : Power..., s. 93.
65 S. G e b e r t : Kongres. W :

Instytucje

polityczno-praw ne

Stanw

Z jed n o

czonych A m eryki. Red. W . Sokolewicz. W ro c a w W a rs z a w a K ra k w G dask 1977,


s. 195; The Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 48, 49; Vol. 2, s. 52: J.A. S m i t h :
The Spirit..., s. 38; R. H o f s t a d t e r : The American..., s. 5 8; S.K. P a d o v e r r
Th e Genius..., s. 84; R.M. M I v e r: European..., s. 58.
66 M. K a m m e n :
People..., s. 298; G.S. W o o d :

The Creation..., s. 492.

tyczne rozwizania byy jak na owe czasy wydarzeniem rewolucyj


nym, stajc si obiektem marze mieszkacw Starego wiata. Znajc
dzieje antyczne i obserwujc praktyk ustrojow Unii pod'rzdem A r
tyk u w K onfederacji, twrcy Konstytucji nie mogli gosi apologii ni
czym nie skrpowanej demokracji. Gdy wic Elbridge Gerry, oceniajc
wypadki lat 1776 1787, postawi diagnoz, i zo ktrego dowiadczamy,
wypywa z nadmiaru demokracji 67, to jakie ziarno prawdy moemy
z niej wyuska. Dlatego te, w moim przekonaniu, gdy analizujemy sto
sunek The Founding Fathers do demokracji, to przy gbszym wejrzeniu
w zagadnienie uderza nie tylko ich altruistyczny egoizm czy moe ego
istyczny altruizm, lecz take gboka przezorno. Ich celem nadrzdnym
byo uniknicie, z jednej strony, redystrybucji wasnoci gentlemanw
na rzecz barbarzycw , z drugiej za chaosu i rozprzenia. Chodzio im
wic o oszczdzenie sobie za wszelk cen widoku sytuacji, o ktrej tak
zowrebnie pisali Dawid Humphreys i Lemuel Hopkins w swej A n a r chiadzie (T h e Anarchiad) z 1786 r.
T am C h ao s-A n arch ista siga po sw wadz,
I czer w tysicznych tum ach na drogach grom adzi08.

6. Sprawno dziaania machiny pastwowej

6.1.
Konstytucjonalizacji zasady podziau wadzy domaga
si take przez wzgld na sprawno dziaania machiny pastwowej. Na
tle tego dania powstaa w nauce frapujca kontrowersja co do motyww
wprowadzenia tej reguy przez Ojcw Konstytucji . Konkurujcymi ze
sob przesankami byy przede wszystkim efektywno funkcjonowa
nia aparatu pastwowego oraz ch zapobieenia tyranii. Spr zosta
zapocztkowany w 1926 r. autorytatywn enuncjacj sdziego Sdu N aj
wyszego Louisa D. Brandeisa, ktry w voturn separatum w sprawie
Myers v. United States, 272 U.S. 52, orzek co nastpuje: Doktryna
podziau wadzy zostaa przyjta przez Konwencj z 178f7 r. nie po to,
by stymulowa efektywno, lecz po to, by nie dopuci do powstania
arbitralnej wadzy. Celem nie byo uniknicie tarcia, ale wanie poprzez
takie nieuchronne incydenty dokonanie rozdziau wadzy pastwowej po
midzy trzy dziay, by uchroni nard od autokracji 69. Przewiadczenie
to podzieli sdzia Felix Frankfurter przytaczajc wypowied Bran
s V ide The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 48; J.
gress...,

s.

40;

P.

Eidelberg:

The

Philosophy...,

s.

11;

The Coming..., s. 73; E. W r i g h t : Fabric..., s. 181.


68 V id e M .

K a m m e n : People.., s. 79.
There Chaos, A n arch old, asserts his sway,
A n d mobs in m yriads blacken all the w a y .

69 V id e F.W .

O B r i e n:

The Executive..., s. 201.

A.

Burnham:
de

Con

Riencourt:
v

deisa in extenso w swej opinii zbienej w sprawie Youngstown Sheet


& Tube Go. v. Sawyer, 381 U.S. 579 (1952) a take Earl Warren
w sprawie United States v. Brown, 381 U.S. 437 (1965). Pogld ten mo
na rwnie spotka w literaturze przedmiotu. I tak, zdaniem P.K. Conkina u progu Rewolucji w regule podziau wadzy upatrywano gwnie
instrument ograniczajcy nadmiern swobod ingerencji aparatu pa
stwowego w sfer wolnoci obywateli. W 1787 r. wprawdzie dostrzeono
w niej nowe akcenty, takie jak denie do zwikszenia sprawnoci dzia
ania tego aparatu oraz pragnienie uniknicia anarchii lub tyranii wik
szoci, to jednak akcent pierwotny pozosta najbardziej istotny70.
6.2.
Zaprezentowanego tu pogldu sdziw zaaprobowa
sposb ju choby z tej przyczyny, e nawet na pierwszy rzut oka oka
zuje si zbyt jednostronny. Jakkolwiek we wzmiankowanych orzecze
niach wydanych notabene w postpowych intencjach sdziowie
polemizuj z dzisiejszymi argumentacjami przyjmujcymi skuteczno
funkcjonowania pastwa za warto nadrzdn, tym niemniej ,,przy
okazji kategorycznie rozstrzygaj problem historyczny. Werdykty Sdu
Najwyszego tworz podstaw amerykaskiego konstytucjonalizmu, jed
nake czonkowie tego organu w roli historykw nie zawsze wypadaj
najlepiej. Faktem jest, i wolno jednostki ley u podstaw wszystkich
doktryn rozdziau wadzy, ale sytuacja kraju w latach 1776 1787 naka
zywaa w pierwszej kolejnoci myle o zapewnieniu sprawnoci dziaa
nia machiny pastwowej, a o zabezpieczeniu praw i wolnoci obywateli
dopiero w drugiej. Przekonanie to yw ili Washington, Adams, Hamilton,
Jay, Wilson i Jefferson; moe tylko Madison, jako najwierniejszy ucze
barona de Montesquieu na amerykaskiej ziemi zdawa si jednakowo
ceni obie te wartoci71. Podan efektywno funkcjonowania miao,
ich zdaniem, przynie aparatowi pastwowemu ustanowienie trjpo
dziau wadzy, a w jego ramach utworzenie silnej wadzy wykonawczej.
Dano temu wyraz midzy innymi w pierwszych 28 numerach T h e F ed e
ralist, gdzie ostrej krytyce zosta poddany dotychczasowy ustrj Unii72.
Szczeglnie cikie zarzuty paday pod adresem Kongresu, stanowicego
w myl A rty k u w K on fed era cji jedyny organ wsplny Stanw Zjedno
czonych. George Washington uskara si, e ciao to byo nie tylko
70 P.K .

o n i n:

127; P. E i d e l b e r g :
tional..., s. 178; F .W .

Self-Evident...,
The

s.

144;

M.

Philosophy..., s. 40, 41;

O B r i e n :

The

Sobolewski:

Zasady...,

s.

C.J. F r i e d r i c h :

Constitu

Executive..., s. 201, 202, 220; L .

Fisher:

Th e Efficiency..., s. 113 115, 131; i d e m :

President..., s. 2, 3, 15; A.S.

Miller:

A n Inquiry..., s. 587; P. D o n h a m, R.

Fahey:

Congres N eeds Help. N e w Y o rk

1966, s. 6. N atom iast M .D. F o r k o s c h

(The Separation..., s. 531) traktuje oba te

w zgld y jako r w n o p raw n e w rozpatryw anej materii.


71 V id e A.S. M i l l e r : A n Inquiry..., s. 588, 589; W .B . G w y n :
s. 34; M .P. S h a r p : The Classical..., s. 413.
72 V id e The Federalist..., N o. 1 28, s. 3 174.

The Meaning.

ociae, sabe i podatne na kady powiew , ale i wykazywao brak


niezbdnej dyskrecji w dziaaniu, wyniky z poczenia w jednych i tych
samych rkach funkcji prawodawczej i wykonawczej. Nawizujc do
krytycznej oceny Alexandra Hamiltona, Kongres posiad zbyt szerokie
kompetencje, zbytnio wtrca si w szczegy kadego rodzaju , a jako
organ deliberujcy zapomina si, prbujc odgrywa rol egzekutywy .
Cechowaa go powolno, dekoncentracja i dyfuzja odpowiedzialnoci,
pozostajce w sprzecznoci z najbardziej akceptowanymi i uznawanymi
zasadami wolnociowego ustroju, wymagajcymi, by wadza prawodaw
cza, wykonawcza i sdownicza zostay powierzone odrbnym i oddziel
nym rkom . Albowiem w racjonalnie zorganizowanym pastwie jedy
nie poprzez podzia i isubpodzia obowizkw mona administrowa wszy
stkimi sprawami, wielkimi i maymi, a do perfekcji . Tam za, gdzie
funkcje pastwowe s zczone, mona oczekiwa wycznie bdu, za
mieszania i braku stabilnoci 73.
W tym chrze utyskiwa nie mogo zabrakn gosu Johna Adamsa,,
ktry jeszcze w 1776 r. zaleca przeprowadzenie rozdziau wadzy, ostrze
gajc przed jej koncentracj w onie jednego organu, a zwaszcza legisla
tywy. Oprcz wyliczenia wymienionych ju wad ustrojowych, zarzuci
on Kongresowi ca litani grzechw, wrd ktrych niepoledni rol
gray takie uomnoci rodzaju ludzkiego, jak kaprysy, uleganie nastrojom
chwili, niestao, skpstwo, egoizm, wygrowane ambicje, nadmierny
popiech w zaatwianiu spraw, absurdalno osdw, dza wadzy, jak
rwnie limaczy tryb obrad. Saboci te uniemoliwiay mu sprawowa
nie funkcji egzekutywy. Jednoczenie Kongres nie by zdolny do w yknywania funkcji judykatywy, poniewa nie posiada po temu ani odpo
wiednich predyspozycji, ani te przygotowania fachowego, nie potrafi
zachowa dyskrecji, by nazbyt liczny, a poza tym zdradza skon
no do arbitralnego kierowania si wycznie swym wasnym in
teresem74. Trudno si w tym momencie oprze uczuciu zdumienia, e
mimo tak wielkich win kongresmanw Adams nie domaga si dla nich
kary potpienia wiecznego. Analogiczne, chocia nie w tak przesadnej
utrzymane tonacji, byy odnone spostrzeenia Jamesa Wilsona. Twierdzi
on, i tylko powierzenie wadzy wykonawczej ogranowi jednoosobowemu
moe zaowocowa szybkoci i spjnoci dziaania, aktywnoci, stao
ci i energi. Nie inaczej wypowiada si John Jay konstatujc, e
przydzielenie trzech funkcji pastwowych jednemu niestabilnemu ciau
nigdy nie bdzie posuniciem mdrym, bowiem powinny one by na
zawsze rozdzielone oraz tak usytuowane, by suyy jako hamulce wobec
73 M . K a m m e n :
Huntington:

People..., s. 71; L. F i s h e r :

The Founding..., s. 164.

74 V id e M .P . S h a r p :

The Classical..., s. 398.

The Efficiency..., s. 118; S.P..

pozostaych 75. Aparat pastwowy bez naleycie zorganizowanej egzeku


tyw y i judykatywy byby jedynie ciaem kadubowym, a wic niezdolnym
do ruchu i dziaania przekonywa James Madison. Natomiast Thomas
Jefferson pisa w licie do Edwarda Carringtona z 4 V III 1787 r., i nieoddzielenie funkcji prawodawczej od wykonawczej stao si rdem
wikszego za od jakiegokolwiek dowiadczonego przez nas z innej przy
czyny. Nic nie jest tak kopotliwego ani szkodliwego w wielkim zgroma
dzeniu, jak szczegy wykonawstwa. Najmniejsza bahostka tego rodzaju
zajmuje tyle czasu, ile najwaniejszy akt ustawodawczy i nie pozostawia
czasu na nic innego . W ten sposb odwraca si uwag od celw w iel
kich na rzecz maych 76.
Niestrudzony Adams nie omieszka rwnie w iswej O bro n ie sprokurowa ponurej wizji pastwa rzdzonego przez parlament, wyoniony
w powszechnych, rwnych i bezporednich wyborach. Wizja ta jest
wprawdzie nieco przerysowana, std i nie w peni adekwatna, niemniej
patrzc z wczesnej perspektywy naley j uzna za dobrze osadzon
w tamtejszych realiach politycznych. Jej twrca uzna kreowanie legislatury na zasadzie powyszych zasad prawa wyborczego za najbardziej
sprzyjajce realizacji egoistycznych interesw garstki nielicznych. Taki
parlament byby ab initio skazany na opanowanie go przez klik rekru
tujc si spord warstwy wyrniajcej si bogactwem, urodzeniem,
wiksz zrcznoci polityczn, koneksjami i reputacj. Klika ta prdzej
czy pniej, zapewni sobie wielokrotny wybr na stanowiska deputowa
nych, a w wyniku intryg pozbdzie si wikszoci posw zaliczajcych
si do jej przeciwnikw. Wprowadzajc nastpnie na ich miejsce swych
adherentw, zacznie ich faworyzowa, powierzajc im wszelkie urzdy
i funkcje publiczne, skutkiem czego zyska na swe usugi ca wadz
wykonawcz i sdownicz. Wspomniana klika bdzie rwnie udziela
swym stronnikom przywilejw handlowych, skada zamwienia rzdowe
itp., a rwnoczenie przystpi do dyskryminowania i przeladowania
wszelkich oponentw. T drog z kolei zapewni sobie wikszo w ka
dych wyborach. Niezalenie od tego przejcie wadzy wykonawczej zde
prawuje legislatyw tak jak rdza przeera elazo albo jak arszenik zatru
wa ludzkie ciao . Jedynym wyjciem z sytuacji jest wic dokonanie po
dziau wadzy, a w jego ramach utworzenie silnej i niezalenej egzekuty
wy. Autor da jednoczenie wyraz swemu ubolewaniu nad bezmyln pro
75 V id e L. F i s h e r :

The Efficiency..., s. 117, 118, 120, 125; i d e m :

s. 26, 256, 265; M .P . S h a r p :

The

President...,

Classical..., s. 398 400, 405, 42, 413, 434; B.

B a i l y n : The Ideological..., s. 289; A.S. M i l l e r : A n Inquiry..., s. 589.


76 V id e

M .P . S h a r p :

r a n d], V ol. 1, s. 124.

The

Classical...,

s. 397; The

Records...

[E d

M. F a r -

stot tych, ktrzy w odrbnej wadzy wykonawczej dopatrywali si


wroga ludu 77.
Przysowiow kropk nad i znajdujemy w wypowiedzi Washingto
na, i ikonstytucjonalizacja zasady rozdziau nie nastpia pod wpywem
doktryny bd obawy przed deprawujc i tyrask natur wadzy
pastwowej. Doszo do niej raczej w rezultacie poszukiwania solidnego
ustroju, jako e dobrze wiadomo, i bezsilno Kongresu w poprzedniej
konfederacji oraz niestosowno przyznania rozleglejszych prerogatyw
pojedynczemu ciau day pocztek rnym dziaom tworzcym obecny
oglny aparat pastwowy 78. Co prawda w wietle znanego nam ju ro
dowodu konstytucjonalizacji reguy podziau wadzy nie sposb cakowi
cie zgodzi si z tym osdem, tym niemniej zwaywszy na osob, ktra
z nim wystpia, ma on jednak sw wymow.

..

63
Gdyby nie nasze wczeniejsze rozwaania na temat za
dy rozdziau jako remedium przeciw tyranii (p. V. 2), mona by doj
do wniosku, e na tle doktryny The Founding Fathers szala kontrowersji
przechyla si zdecydowanie na korzy badaczy utrzymujcych, i pierw
szoplanowe znaczenie dla konstytucjonalizacji reguy rozdziau miaa dla
nich sprawno dziaania aparatu pastwowego. Mona by tu wprawdzie
zgosi wtpliwo, odwoujc si do przesanek logicznych, e wysoka
efektywno funkcjonowania machiny pastwowej jest znacznie atwiej
sza do osignicia przy zasadzie jednoci wadzy ni jej podziau. Pra
widowo ta nie sprawdza si wszake, gdy ca wadz sprawuje legis
latywa; A rty k u y K on fed era cji s jej dobitnym potwierdzeniem. W sytu
acji, kiedy istnia tylko jeden organ federalny, i to w dodatku
prawodawczy, utworzenie odrbnej egzekutywy i judykatywy oznaczao
ogromny postp, mimo oparcia wzajemnych stosunkw midzy tymi
organami na bazie rwnoci i niezalenoci. Niezalenie od tego wraenie
o przesuwaniu si punktu cikoci omawianego sporu w stron spraw
noci dziaania aparatu pastwowego byoby zudne. Idzie bowiem o to,
i nie da si go rozstrzygn w zdecydowany sposb. Jeli przyznamy
prymat efektywnoci funkcjonowania, to eo ipso przynajmniej czciowo
zanegujemy rol odegran przez doktryn monteskiuszowsk. Jeeli na
tomiast obdarzymy palm pierwszestwa wolno jednostki, to byoby
to rwnoznaczne z cakowitym abstrahowaniem od katastrofalnego po
oenia kraju w okresie poprzedzajcym uchwalenie Konstytucji, co sta
nowioby nie mniejsze uproszczenie. W zwizku z tym za jedyne racjo
nalne rozwizanie analizowanego problemu uwaam przyjcie stanowi
ska, e autorzy federalnej ustawy zasadniczej przeprowadzili konstytucjonalizacj zasady rozdziau wadzy pod bezporednim wpywem ko
77 J. A d a m s :

Defence..., s. 115, 150 152; M .P. S h a r p :

The Classical...,

s. 398, 405; L . F i s h e r : President..., s. 20.


78 V id e L . F i s h e r :

President..., s. 257; i d e m :

The Efficiency..., s. 257.

niecznoci zabezpieczenia sprawnoci dziaania machiny pastwowej, nie


tracc przy tym z pola widzenia doniosego znaczenia tej reguy jako
gwarancji praw i wolnoci obywateli oraz stabilnoci ustroju politycznego
i spoecznego.

7. N atura ludzka

7.1.
Inn jeszcze przesank skaniajc zajmujcych na
w stanu do konstytucjonalizacji zasady podziau wadzy bya dobra
znajomo tajnikw ludzkiej natury. Wypada bowiem zway, i irracjonalno jednostki, szczeglnie za jej deprawacja, na przeomie X V II
i X V III w. przestay by domen zainteresowa teologw i wkroczyy
w krg najbardziej ulubionych tematw literatury wieckiej. Wiedza
polityczna to znajomo czowieczej natury 79 zawyrokowa Hamilton,
i Jak to si czsto zdarza, w literaturze przedmiotu zdania s podzielone co
do stosunku Ojcw Konstytucji do odwiecznego sporu o to, ktra strona
tej natury bierze zwykle gr dobra czy za. Cz znawcw zagad
nienia przypuszcza, e charakter czowieka uwaali oni za cakowicie
zdeprawowany. W mniemaniu R. Hofstadtera powodowa nimi kalwi
ski pogld na zo i potpienie wieczne, std w najlepszym wypadku
widzieli w jednostce atom wasnego interesu . Mieli oni przyj mer
kantylny obraz ycia jako pola wiecznej walki i zakadajc hobbesowsk
wojn wszystkich ze wszystkimi nie proponowali, by pooy jej kres,
chcieli j tylko wtoczy w pewne ramy, czynic j przez to mniej mor
dercz 80. Znacznie bardziej kategoryczny ton pobrzmiewa w opinii
H. Whitea: Konstytucja Stanw Zjednoczonych spoczywa na systemie
hamulcw i rwnowagi. Jej twrcy nie oczekiwali harmonii pomidzy
rnymi dziaami aparatu pastwowego. Nie zakada te ona wzajemnego
zrozumienia midzy nimi. Stanowic, i na dalsz met winna przewaa
wikszo, umoliwia ona rwnie najswobodniejsz gr namitnoci i in
teresw w obrbie okrelonych granic. Zostaa ona ufundowana na filo
zofii Hobbesa i religii Kalwina. Zakada, e naturalnym stanem ludzkoci
jest stan wojny i e myl wiecka jest Bogu nieprzyjazna 81.
Warto naturalnie podkreli, i przytoczone tu opinie s w pewnej
mierze refleksem przekona zawartych w pismach wspomnianych pisarzy
politycznych. Samuel Adams owiadczy, e zepsucie ludzkoci jest tak
wielkie, i ambicja i dza wadzy stojcej ponad prawem stanowi [...J
79 V ide The Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 378; A.S. M i l l e r :
quiry..., s. 588.
80 R, H o f s t a d t e r :

The

American...,

s.

3,

losophy..., s. 6, 7; W. a g i: Zur Entstehung..., s. 95.


81 V id e A.C. C o o l i d g e : Theoretical..., s. 54.

16;

P.

Ei del berg:

An In

The

P h i

dominujc pasj w piersiach wikszoci ludzi . Instynkty te pord


wszystkich narodw zczyy najgorsze namitnoci rodzaju ludzkiego
przeciw wolnoci ludzkoci . John Adams, najlepszy psycholog p oli
tyczny amerykaskiego Owiecenia, argumentowa, e namitnoci ludz
kie s nieuleczalne, a rozum, sprawiedliwo i suszno nigdy nie miay
dostatecznej wagi, by rzdzi czynami czowieka. Jeli wic ludzie s
kiedykolwiek dobrzy, to wycznie z koniecznoci. Powszechny egoizm
natomiast prowadzi z jednej strony do tyranii, a do anarchii z drugiej.
Jakkolwiek mona odnale w jednostce yczliwo i cechy szlachetne,
mimo to ,,etycy twierdz, e wrd ogu ludzi egoistyczne namitnoci
s najsilniejsze [...] Wasny interes, osobista chciwo, ambicja i skpstwo
bd istnie w kadym pastwie i w kadej formie ustrojowej 82. Teore
tyk ten nie omieszka take uwypukli, i hom o sapiens to jedyny gatu
nek ssakw uwikany w wieczn walk ze swym wasnym rodzajem.
L w y i tygrysy to tylko jagnita w porwnaniu-do niszczcego charak
teru czowieka 83. Jego egoizm musi wie do naruszania praw innych.
Akceptujc t kalwisk wiar Adams by przewiadczony, e jest ona
prawdziwa niczym euklidesowy dowd .
O
zwykej deprawacji czowieczej natury wspominali rwnie H a
milton, Morris i Gerry. Wedug oceny tego ostatniego, ludzie wcale
cnoty nie pragn. Hamilton rozwin t myl nastpujco: Pisarze poli
tyczni ukuli regu, e przy obmylaniu jakiegokolwiek systemu ustrojo
wego i wyposaaniu konstytucji w system hamulcw i kontroli naley
zaoy, i kady czowiek jest otrem i e nie kieruje si w swych dzia
aniach adnym innym .celem, jak tylko osobistym interesem. Musimy
rzdza nim wanie poprzez ten interes, skaniajc go w ten sposb do
wsppracy na rzecz dobra publicznego, mimo jego nienasyconej chciwo
ci i ambicji. Bez tego prno moemy szczyci si zaletami jakiejkolwiek
konstytucji 84. Ocena ta zostaa po raz pierwszy sformuowana przez Davida Humea w jego Esejach m oralnych, politycznych i literackich (T h e
Essays M oral, Political, and Litera ry ). Tym niemniej jej powtrzenie su
geruje, e The Founding Fathers gotowi byli przyzna racj dawnym
realistom, ktrzy twierdzili, i ludzie s zwierztami o gwatownych in
stynktach i dlatego potrzebny jest rzd, ktry z tymi bestiami daby
sobie rad. Czowiek to wieczny rebeliant, musi wic podlega staej
e j . A d a m s : A Defence..., s. 150; R. H o f s t a d t e r : The American..., s. 7;
B a i l y n : The Ideological..., s. 60; V.L. P a r r i n g t o n : Gwne..., s. 444, 447.
83 V id e

S.

Persons:

American...,

s.

133;

S.K.

P a do v er:

The

Genius...,

s. 49.
84 V id e The Federalist..'., N o. 78, s. 511; S.K. P a d o v e r :
82; A.

Koch:

Power..., s. 106; J.

Burnham:

The Genius..., s. 49,

Congress..., s. 19; . von 11 i:

Das Verhaltnis..., s. 36; The Records... [Ed. M. F a r r a ' n d ] , Vol. 1, s. 48; W . O s i a t yski:

Ewolucja..., s. 114; Z. W a c h l o w s k i :

R z d .., s. 23.

kontroli. Lud! To to tylko ogromna bestia! 85. Ta brutalnie wrcz szcze


ra wypowied Alexandra Hamiltona miaa pniej wprawia w zakopo
tanie kadego jego biografa.

7.2.
Inni autorzy s jednak zdania, e diagnoza postawio
przez zajmujcych nas przywdcw politycznych w odniesieniu do ludz
kiej natury bya znacznie mniej pesymistyczna. Celem ilustracji, C. Bec
ker w swym K rlestw ie N iebiesk im osiem nastowiecznych filozofw do
szed do wniosku, i myl owieceniowa nie uznaa wszak czowieka za
istot z natury zepsut. Przeciwnie, sdzono, e jest on zdolny do pro
wadzenia przyzwoitego ywota na ziemi, jeli kieruje si wycznie wia
tem rozumu i dowiadczenia86. Nie kto inny jak sam Hamilton pisa:
Zaoenie kompletnej sprzedajnoci ludzkiej natury oznacza niewiele
mniejszy bd w rozumowaniu politycznym ni domniemanie jej cako
witej prawoci. Instytucja wadzy delegowanej zakada, i ludzko po
siada jak doz cnoty i honoru, ktra moe tworzy racjonaln podsta
w zaufania, a dowiadczenie teori t potwierdza 87. W przewiadcze
niu P. Eidelberga z przedstawionego cytatu wynika, e pogld intere
sujcych nas mylicieli w rozpatrywanej tu kwestii nie by tak uprosz
czony i przygnbiajcy jak R. Hofstadter pragnby, bymy uwaali. To
wanie zaufanie do czowieka skonio ich do ustanowienia ustroju re
prezentacyjnego, a jego brak do wprowadzenia systemu hamulcw. By
moe, i w trakcie oceny charakteru jednostki przechylia si na jej nie
korzy. Ale czy by to hobbesowski pesymizm, czy trzewy realizm?88.
Ten problem autor pozostawia bez odpowiedzi.
Podejmuje go jednak S.K. Padover, utrzymujc nie bez podstaw, e
to wanie Thomasowi Hobbesowi Amerykanie zawdziczaj swj system
hamulcw jako oparty n braku zaufania do istoty czowieczej89. W wie
tle poprzednich rozwaa pogld ten nie jest wszak w peni przekony
wajcy. Do przekonania bardziej natomiast trafia opinia sdziego Frank
fu r t e r z powoywanej ju sprawy Youngstown Sheet & Tube Co. v.
Sawyer, i Ojcowie Konstytucji bynajmniej nie yw ili iluzji co do
tego, e nasi ludzie s biologicznie, psychologicznie czy socjologicznie
wolni od niebezpieczestw, jakie niesie ze sob skoncentrowana wa
dza 90. Std te w przeciwiestwie do innych nacji ugruntowali przeko
85 V .L .

Parrington:

rican..., s. 5.
86 C.L. B e c k e r :
N ew

H aven

1961

Gwne..., s. 339, 428; R. H o f s t a d t e r :

The A m e

The H ea venly City of the E ighteenth-Century Philosophers.

(1932), s.

102; A .S .

Miller:

[Eds. F. F r e i d e 1, N . P o l l a c k ] , s. .
87 The Federalist..., N o. 76, s. 495.
88 P. E i d e 1 b e r g: The Philosophy..., s. 7.
89 S.K. P a d o v e r :
90 V ide E. H. L e v i :

The Genius..., s. 5.
Some..., s. 374.

An

Inquiry...,

s. 589;

Builders...

nanie, e nie istnieje adna jednostka zwaszcza w postaci przysowio


wego ma opatrznociowego grupa lub instytucja, ktra byaby nie
czua na pokusy wynike z faktu sprawowania wadzy i zdolna do bez
interesownego rzdzenia pastwem. Tak wanie narodzia si amerykaska tradycja, i z uwagi na wrodzon inklinacj czowieka do despotyzmu
nikomu nie mona powierzy wadzy nie zabezpieczonej systemem ha
mulcw91. John Adams twierdzi, e mimo wszystko jednostka jest nie
tyle zdeprawowana, ile chwiejna i pena silnych namitnoci. W zwizku
z tym nie jest rzecz bezpieczn ufa jakiemukolwiek ciau sprawujcemu
wadz. Przekonanie to wyznawa rwnie Thomas Jefferson, chocia na
lea on do tej garstki spord panteonu zajmujcych nas mw, ktra
odkrya w przecitnym czowieku istot yczliw i rozumn. Niemniej
i on by zdania, by uzyska dobry i bezpieczny aparat pastwowy nie
wolno go w caoci powierzy jednostce, ale trzeba go podzieli midzy
wielu, przydzielajc kademu dokadnie te funkcje, ktre w kompe
tentny jest spenia 92. . Wedug sumarycznej oceny W. Osiatyskiego
istota ludzka z natury swej bya dla Jeffersona dobra, dla Madisona
w rwnej czci i dobra, i za, za dla Adamsa i Hamiltona bardziej za
ni dobra93.

7.3.
Conditio sine qua non rozwikania omwionej wyej k
trowersji stanowi zachowanie ostronoci i rezerwy w podejciu' do przy
toczonych enuncjacji twrcw filadelfijskiego dziea. Jak bowiem uczy
dowiadczenie, utwory pisarzy politycznych, ktrzy dostpili pniej
zaszczytu awansowania do rangi mw stanu, obfituj najczciej w we
wntrzne sprzecznoci. Jest to efekt zazwyczaj wielkiej objtoci takich
dzie, cho przede wszystkim profesji ich autorw. Polityk miewa zwykle
zrnicowany stosunek do okrelonej kwestii dzisiejsza aprobata moe
zosta zastpiona jutrzejsz dezaprobat i na odwrt. W rezultacie na
podstawie twrczoci mylicieli parajcych si polityk mona i atako
wa, i broni identycznych stanowisk, chronic si za dymn zason
stosownych cytatw, i to niekoniecznie wyrwanych z kontekstu. Nie po
zostaje zatem nic innego jak wczucie si nie w liter pism przywdcw
politycznych, ale w ich ducha, gdy co wicej nigdy nie naley
traktowa dosownie owiadcze polityka w przeciwiestwie do twier
dze uczonego.
Caoksztat wypowiedzi twrcw Konstytucji in grem io uprawnia
mnie, jak sdz, do wysunicia tezy, i natur ludzk pojmowali oni jako
amalgamat dobra i za. Ocena ta bya najzupeniej prawidowa. W tej
91 J. B u r n h a m :
92 M .P. S h a r p :
s. 49; V .L .

Congress..., s^39.
The Classical...,

Parrington:

Gwne...,

s.

400;

s. 444;

S.K.

P ad over:

S. P e r s o n s :

T h e Living... [Ed. J. D e w e y ] , s. 42.


83 W. O s i a t y s k i : Ewolucja..., s. 158; A . K o c h :

The

Genius...,

American...,

Power..., s. 106.

s.

134;

dziedzinie take mniej wyksztaceni czonkowie Konwencji Konstytucyj


nej posiadali rozleg wiedz, kompensujc ni sobie braki w znajomoci
brytyjskiego konstytucjonalizmu, doktryn polityczno-prawnych i filozofii.
Wspomniana diagnoza nie wypywaa z hobbesowskiego pesymizmu, lecz
z realistycznego spojrzenia na otaczajc ich rzeczywisto. The Founding
Fathers byliby ludmi niesychanie zalepionymi, gdyby wbrew oczywi
stym faktom uwaali, e kady czowiek jest zezwierzcon kreatur
powodowan wycznie samolubstwem. E x adverso ^ wykazaliby karygod
n naiwno, gdyby uwierzyli, i niebiosa obdarzyy swe stworzenia icie
anielskimi przymiotami serca i umysu. A poniewa byli ludmi zotego
rodka, dlatego natur czowiecz uznali po prostu za twr niedoskonay.
Natur t przecie wedug sw Alexandra Popea, cytowanego przez
Adamsa rwnoczenie czcimy i .pogardzamy ni94. Suszny jest w ic
pogld M. Kammena, e w tej materii delegaci na Konwencj byli opty
mistami i pesymistami zarazem95. Zaufanie do jednostki, a zarazem jego
brak przebijaj wyranie z poniszych sw autora Deklaracji N iep o d le
goci: To ostrono, a nie zaufanie dyktuje liter Konstytucji majc
wiza tych, ktrym zobowizana jest powierzy wadz. Nasza Konstytu
cja odpowiednio ustalia granice, do ktrych signie nasze zaufanie, lecz.
nie dalej. Niech w sprawach wadzy nie syszy si wicej o zaufaniu da
czowieka, ale uchromy go od szkody, wic go acuchami Konsty
tucji 96.
Twrcy rzeczonych okoww, zdajc sobie spraw, i w okrelonym
przedziale czasowym nie wszystkie problemy polityczne, spoeczne i go
spodarcze mog si doczeka rozwizania, wiadomie nie budowali ideal
nego modelu ustrojowego, lecz system optymalny w wczesnych warun
kach. System ufundowany na przeciwstawieniu jednych ambicji dru
gim. Jako realici wiedzieli, e cnota nie jest dostatecznym hamulcem
dla wystpku. Ewangeliczne bochenki chleba i ryby musz przekupi
demagogw grzmia w Filadelfii Gouverneur Morris a ludzkie
wady tak jak s, musz zosta skierowane przeciw sobie samym; jeden
interes powinien by przeciwny innemu 97. Kamieniem wgielnym po
wyszego modelu stao si niewtpliwie trafne zaoenie Edmunda Burkea, i kady system polityczny zakadajcy istnienie nadludzkich bd
heroicznych cnt moe jedynie zaowocowa wystpkiem i rozkadem 98.
94 V id e

J. A d a m s : A Defence..., s. 135. Pope napisa mianowicie,


O f hum an nature, w it her w orst m ay write,

e:

W e all revere it in our ow n despite.


95 M. K a m m e n : People..., s. 166.
96 V id e: W . K a g i : Zur Entstehung..., s. 248; R. B e r g e r :
37
ter:

V id e

Congress..., s. 13.

The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 512, 513; W .S. C a r p e n

The Separation..., s 42; S.K. P a d v e r: The Genius..., s. 100; S. P e r s o n s :

American..., s. 133; R. H o f s t a d t e r :
98 V id e J. B u r n h a m :

The American..., s. 7.

Congress.., s. 19,-20.

Koczc ten wtek rozwaa, pragnbym zamkn go spostrzeeniem,


-ze z dwojga zego, tzn. nadmiernej ufnoci albo zbyt daleko posunitego
braku zaufania zarwno co do intencji przywdcw politycznych, jak
i postawy obywateli, mniejszym pozostaje to drugie. Wszystko wskazuje
na to, i dla amerykaskich luminarzy Wieku wiata maksyma ta
staa si drogowskazem. -Ten za mg by zwrcony w stron tylko
jednego kierunku postpowania - konstytucjonalizacji zasady podziau
wadzy i systemu hamulcw.

8. N atura wadzy pastwowej


8.1.

Z t trzew, cho niezbyt zachcajc ocen ludzk


charakteru cile wie si ostatni istotniejszy motyw przemawiajcy za
konstytucjonalizacj omawianej reguy ustrojowej. By to ten sam mo
tyw. ktry Lord Acfton ubra pniej w szat synnego aforyzmu
Wszelka wadza deprawuje, a wadza absolutna deprawuje absolutnie".
Ojcowie Konstytucji zawsze bardzo zdecydowanie i konsekwentnie sto
sowali dystynkcj pomidzy dwiema sferami oddziaywania prawa: sfer
wolnoci i sfer wadzy pastwowej. Pierwsz uwaali za delikatn, wra
liw i pasywn; drug, odwrotnie uznali za brutaln, bezceremonial
n i wiecznie aktywn. Doktryna praw naturalnych nakazywaa im bro
ni tej pierwszej, tej drugiej za opiera si, przynajmniej do pewnych
granic. Pod adnym wszake pozorem nie wolno byo obu ze sob
czy. Wprawdzie wadz pastwow uwaano za naturaln i niezbdn,
tym niemniej lektura dzie politycznych pochodzcych z tamtej epoki na
suwa nieodpart impresj, i wadza ta stanowia dla wspczesnych w ja
kim metafizycznym sensie zjawisko z istoty wej ze. Jakkolwiek B. Ba
ilyn tego ostatniego wraenia nie podziela, to jednak posuwa si jeszcze
dalej twierdzc, e pojcie wadzy byo wwczas synonimem ucisku,
a nawet miao wrcz jaki sadystyczno-masochistyczny posmak 99.
.Aparat pastwowy niczym ubir to oznaka straconej niewinnoci 100
konkludowa Thomas Paine.
Najczciej uwypuklano zaborczo wadzy pastwowej i permanentn
tendencj do wykraczania poza granice prawa. Przecigano si w pomy
sowoci przy wynajdywaniu porwna, metafor i analogii personifikujcych wadz. Jej natur okrzyknito agresywn , uzurpujc i nie
ustpliw . Dowodzono, e jeli wadza na pocztku nie napotka adnej
kontroli, wwczas peza stopniowo i szybko wszystko ujarzmia, a co za
garnie, to zatrzyma . Czasami jest jak ocean, ktry nieatwo utrzyma
99

B. B a i l y n :

The Ideological..., s. 56, 58; J.A. S m i t h :

J. B u r n h a m : Congress..., . 39.
mo v id e Living... [Ed. H. S. o m m a g e r], s. 129; S.
s. 131.

The Growth..., s. 18;

Persons:

American...,

w obrbie brzegw , czasami jak rak, ktry z kad godzin coraz szyb
ciej opanowuje organizm , czasami znw przybiera zowrogi ksztat
szczk, zawsze otwartych, by pore sw ofiar wolno albo pra
wa101. Samuel Adams by pewien, i wadza wiecznie i wszdzie wywiera
szkodliwy i deprawujcy wpyw na ludzki rd, przemieniajc dobrego
czowieka w yciu prywatnym w tyrana na urzdzie . Dziaa na jak
alkohol z natury swej zbyt oszaamiajcy i atwy do naduycia , pod
czas gdy jednostka nie dysponuje wystarczajco siln wol, by mu si
oprze. Nawet w najlepszych systemach rzdw perorowa Jefferson,
najbardziej pod tym wzgldem wyczulony m stanu sprawujcy
wadz przeksztacali j w tyrani , tym bardziej e w kadym ziemskim
ustroju znajduje si jaki lad ludzkiej saboci, jaki zalek rozkadu,
degeneracji i otwartej niegodziwoci . Sama tylko koncentracja wadzy
wykonawczej i sdowniczej powoduje ich deprawacj, oddajc je w naj
bardziej niepohamowane i marnotrawne rce 102 gosi John Adams.
Twrcy Konstytucji zdawali sobie spraw, e pastwo jest koniecznoci,
ale nie mieli zudze, i jest to konieczno niebezpieczna.
Sposb pojmowania wadzy pastwowej przez T h e Founding Fathers
nie mg pozosta bez wpywu na sposb rozumienia polityki, ktr in
terpretowali bardzo prosto w kategoriach walki pomidzy namitnociami
rzdzcych a interesem rzdzonych. Zdaniem Thomasa Gordona co
kolwiek jest dobre dla narodu, jest ze dla jego rzdcw; a co jest
dobre dla jego rzdcw, jest szkodliwe dla narodu 103. Ta wybitnie nie
skomplikowana filozofia polityczna zostaa przez nich zapoyczona od
whigw. Niemniej jednak bardziej precyzyjn formu wyraajc opini
amerykaskich przywdcw politycznych w tej kwestii, znajdujemy
u pastora Petera Whitneya: Tak jak pastwo jest wielkim bogosa
wiestwem wrd innych bogosawiestw, tak te moe si sta dla
narodu plag, przeklestwem i surow kar 104. Tym, co pchao je w tym
kierunku, co czynio wadz pastwow szkodliw, bya nie tyle jej na
tura, ile charakter samego czowieka, jego podatno na zepsucie i dza
ekspansji. Szczeglne niebezpieczestwo powstawao wtedy, kiedy wadza
przypadaa w udziale jednostkom sabym albo ignorantom. Efektem sta
wa si powszechny chaos, bowiem wadza czynia ich odurzonymi
i prnymi, pozbawiajc ich tej niewielkiej zdolnoci rozumienia sytuacji,
jak posiadali uprzednio . Jednake spostrzeenie to nie odnosio si w y
cznie do sabych i gupich. Dotyczyo ludzkoci w ogle 105.
101 V id e . B a i l y n : The Ideological..., s. 56, 57.
102 J. A d a m s : A Defence..., s. 156; B. B a i l y n :
<5.8. W o o d :
R.

The Creation..., s. 413; S.P. H u n t i n g t o n :

H o f s t a d ter:

The

The American..., s. 26; The Living... [Ed. J.

103 G S . ' W o o d : The Creation..., s. 18.


104 V id e B. B a i l y n : The Ideological..., s. 59.
105 Ibidem , s. 59, 60.

Ideological...,

s. 60;

The Founding..., s. 162;


Dewey],

s. 40.

8.2.
Skoro wadza pastwowa w odczuciu wspczesnych w
dawaa si by obciona brzemieniem grzechu pierworodnego, to jest
rzecz najzupeniej zrozumia, e adna idea polityczna nie zdobya
sobie wikszego uznania w okresie rewolucyjnych przemian jak wanie
ta, e wszelka wadza musi zosta cile ograniczona. To Thomas Jeffer
son by autorem znanego aforyzmu, i ten rzd jest najlepszy, ktry
rzdzi najmniej106. Inspiratorzy tych przemian, podobnie jak caa elita
majtkowa X V III stulecia, sdzili, e zakres dziaania pastwa nie po
winien by szeroki. Co wicej, ci liberalni myliciele, odmwiwszy uzna
nia suwerennnoci wadzy monarszej, nie byli rwnie gotowi scedowa
nieograniczonej wadzy nawet na suwerenny nard w demokratycznym
pastwie. Zakazywaa im tego doktryna umowy spoecznej, zawierajca
immanentny imperatyw limitacji wadzy pastwowej: Imperatyw w
najlepiej moga urzeczywistni zasada rozdziau wadzy. Z tej to przy
czyny konstruktorzy modelu ustrojowego USA zbudowali go na opoce
sceptycznego zaoenia, i jedynie trjpodzia wadzy stanowi remedium
skutecznie przeciwdziaajce nieuchronnemu trendowi zmierzajcemu do
koncentracji wadzy pastwowej, a w konsekwencji do naruszenia sfery
wolnoci. Przeprowadzenie tylko dwupodziau wadzy (tzn. midzy legis
latyw i egzekutyw) oceniono jako niewystarczajce, poniewa jak
orzek John Adams ,,te dwie wadze bd si sobie przeciwstawia
i osabia wzajemnie, dopki spr nie przerodzi si w wojn . Niezbdne
jest zatem utworzenie drugiej izby w parlamencie, majcej gra rol
mediatora midzy tymi dwoma skrajnymi dziaami aparatu pastwo
wego, jak rwnie niezawisej judykatywy zoonej z osb obdarzonych
wiedz, dowiadczeniem prawniczym i mdroci, a piastujcych sw
funkcj doywotnio. Dziki temu potencjalna ekspansja jednego dziau
bdzie zawsze powstrzymywana przez czasowy alians dwch pozostaych,.
za ewentualne spory pomidzy dwoma dziaami machiny pastwowej
bd stale miarkowane przez trzeci107.
Natomiast zadanie instrumentw ograniczajcych wadz pastwow,
przydzielono rozbudowanemu systemowi hamulcw, majtkowemu cen
zusowi wyborczemu, podwyszonym wymogom kwalifikacyjnym wobec
kandydatw na urzdy pastwowe, a w dziedzinie ideologicznej idei
konstytucji pisanej, doktrynie praw naturalnych oraz zasadzie rwnoci
obywateli. Oczywicie, najdoniolejsz rol powierzono pierwszemu in
strumentowi, poniewa naleao tak obmyli wewntrzn struktur
aparatu pastwowego, by kilka jego czci skadowych poprzez wzajemne
stosunki stao si rodkami utrzymujcymi si wesp w swym waci
10G J. A .

Smith:

The Growth..., s. 85; Living... [Ed. H. S.

Commager],

s.

129; J. M acG rego r B u r n s , J. W. P e l t a s o n : Government..., s. 67.


107
J. A d a m s : A Defence..., s. 106, 107; B. B a i l y n : The Ideological..., s. 289,
290; M .P . S h a r p :

The Classical..., s. 398, 399;

ding..., s. 152; Living... [Ed. H. S. C o m m a g e r ] ,

S.P.
s. 214.

Huntington:

The

Fou n

wym miejscu . Kontrola opinii publicznej w aden sposb tu nie w y


starczy108. wiadomie czy niewiadomie Madison przemawia w tym
momencie najczystszym newtonowskim jzykiem.

8.3.
Trudno zapewne o lepsze podsumowanie zaprezento
nych tu treci ni poniszy fragment The Federalist, pira gwnego
architekta federalnej ustawy zasadniczej, ktrego nie moe pomin
aden szanujcy si znawca przedmiotu: Natomiast mocne zabezpiecze
nie przeciw postpujcej koncentracji kilku funkcji w tym samym dziale
aparatu pastwowego polega na wyposaeniu ludzi kierujcych kadym
dziaem w niezbdne rodki konstytucyjne i motywy osobiste, by byli
zdolni przeciwstawia si zakusom pozostaych dziaw. Przepis przewi
dujcy odnon obron musi by w tym wypadku, tak jak i w innych,
wspmierny do niebezpieczestwa ataku. By moe jest ujm dla ludz
kiej natury, e takie rodki winny by konieczne do kontroli aparatu
pastwowego. Ale czym jest sam aparat pastwowy jak nie najwiksz
ze wszystkich ujm dla natury czowieczej? Gdyby ludzie byli anioami,
aden aparat pastwowy nie byby potrzebny. Gdyby anioy miay rz
dzi ludmi, nie byyby konieczne ani zewntrzne, ani wewntrzne in
strumenty kontroli. W toku opracowywania ustroju, w ktrym ludzie
bd kierowa ludmi, wielka trudno sprowadza si do tego, i naj
pierw trzeba umoliwi organom pastwowym kontrol rzdzonych, a na
stpnie zobligowa je do kontrolowania siebie samych. Niewtpliwie
zaleno od narodu pozostaje gwnym instrumentem kontroli aparatu
pastwowego, dowiadczenie przekonao wszak ludzko co do koniecz
noci przedsiwzicia dodatkowych rodkw ostronoci 109.
Jak wynika z omwionych w niniejszym rozdziale motyww kon
stytucjonalizacji reguy podziau wadzy oraz systemu hamulcw, Ojco
w ie Konstytucji zamierzali skonstruowa mechanizm ustrojowy Unii
na wzr szwajcarskiego zegarka. Bdc nieodrodnymi dziemi Owiece
nia znajdowali si w sferze oddziaywania odkry Sir Isaaca Newtona,
a zwaszcza jego prawa o akcji i reakcji. Byli wic przekonani, e skoro
wszechwiat zosta zbudowany na fundamencie rwnowagi zgodnie
z ktr kade ciao niebieskie dziki grawitacji pozostaych cia utrzy
muje si dokadnie w swej orbicie tak i w kadym systemie politycz
nym mona w ten sposb zrwnoway wszystkie organy pastwowe, e
efektem bdzie ad i symetria. Ustrj pastwowy wyobraali sobie nie
jako organizm, ale mechanizm, ktry tym lepiej bdzie funkcjonowa,
im staranniej zostanie zaprojektowany110. Skdind jednak wiadomo, i
108 The Federalist..., No. 51, s. 333; J.A. S m i t h : The Growth..., s. 13 19;
M .J .C . V i l e : Politics..., s. 23; E. H. L e v i : Some..., s. 374; K . P r e w i t t , S. V e r
ba: A n Introduction..., s. 366.
109 The Federalist..., N o. 51, s. 337.
110 S.K . P a d o v e r : The Genius..., s. 101; W .B . M u n r o: The Governm ent...,
s. 58; The Political... [Ed. G .A . P e e k ] , s. X X I I I .

kreowanie machiny to przedsiwzicie na og znacznie atwiejszy od


stworzenia skutecznie dziaajcych instytucji polityczno-prawnych. Kon
struktor mechanizmu moe poza tym w miar precyzyjnie przewidzie
skutki wdroenia swego wynalazku, podczas gdy ustrojodawca skazany
jest pod tym wzgldem na bkanie si po krainie domysw. Biorc
wszak pod uwag, e trudne nie jest rwnoznaczne z niemoliwym, przyj
rzyjm y si statycznemu ujciu dziea opracowanego przez uczestnikw
Konwencji Konstytucyjnej.

Rozdzia

DOKTRYNA PODZIAU WADZY


OJCW KONSTYTUCJI"
I JEJ ODZWIERCIEDLENIE
W FEDERALNEJ USTAWIE
ZASADNICZEJ

VI

M usim y pj za p rzy k ad em
Solona, ktry nie nad a Ateozykom
najlepszego ustroju, ja k i m g w y
myli, ale najlepszy
m ogli oni iprzyj

z tych, ja k ie

Pierce B U T L E R *

1. Koordynacja organw pastwowych

1.1.
Konstytucjonalizacja zasady podziau wadzy stanowi
aksjomat myli politycznej Wieku Rozumu , bya dla filadelfijskiego
forum spraw przesdzon ju w momencie rozpoczcia obrad. Problem
polega jedynie na tym, jak form regua ta przybierze. Nikt bowiem
z tego grona nie mia jasnej koncepcji rozdziau, wskutek czego adna
inna zasada ustrojowa nie przysporzya Konwencji tylu kopotw1. Po
zornym paradoksem pozostaje fakt, i to, co dzi naley do nieomal tru
izmw w tej materii, w toku obrad tworzyo niejednokrotnie wielk
niewiadom. Jako ilustracja do tej tezy niech posuy zagadnienie spo
sobu wyboru egzekutywy, ktre byo otwarte od pierwszych do ostatnich
dni debaty w State House, mimo e dyskutowano nad nim niestrudzenie.
Najwiksze rnice zda powstay gwnie na tle takich kwestii, jak in
terpretacja reguy podziau wadzy (rygorystyczna czy elastyczna), liczba
i rola hamulcw oraz stosunek egzekutywy do legislatywy. Trjpodzia
funkcji pastwowych i odpowiadajcych im organw mona uzna za
trwale zakorzeniony w wiadomoci politycznej Ojcw Konstytucji ,
jakkolwiek zdarzay si pod tym wzgldem znaczce wyjtki.
I
tak, wyrane niezdecydowanie wykaza tu John Adams, mimo e
jeszcze w 1775 r. doszed do przekonania, e wadza prawodawcza, wy
konawcza i sdownicza obejmuj to wszystko, co rozumie si przez aparat
* Vide The Records... |Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 125.
1

P.K . C o n k i n :

M .D . F o r k o s c h :

The

Self-Evident..., s. 181; M .P . S h a r p :

Separation..., s. 530; L . F i s h e r :

The Classical..., s. 419;:

President..., s.

17.

pastwowy 2. Jeli bowiem zazwyczaj wymienia on ten wanie katalog


funkcji i organw pastwowych zarazem, to niekiedy zwyk go reduko
wa tylko do dwch pozycji, a mianowicie do wadzy prawodawczej i w y
konawczej. Wahanie to wypywao z faktu niedoceniania przeze judyka
tywy, bdcego z kolei nastpstwem niedostrzegania czy te ignorowania
wyodrbniajcej si zwolna w poszczeglnych stanach sdowej kontroli
konstytucyjnoci prawa. Dopiero w pniejszych jego pismach natrafia
my na konsekwentne stosowanie trjpodziau funkcji i organw, stano
wice wszak rezultat akceptacji oglnej systematyki federalnej ustawy
zasadniczej, wyraajcej implicite klasyczn triad. Poza tym, jak ju
wspomniano, zajmujcy nas teoretyk by pocztkowo zwolennikiem po
gldu, by egzekutywa tworzya integraln cz legislatywy pod warun
kiem swobodnego i niezalenego wykonywania swej funkcji 3. Poniewa
urzeczywistnienie tego postulatu popieranego notabene przez antyfederalistw przedstawiao si rwnie atwo jak rozwizanie zagadnienia
kwadratury koa, nic dziwnego e wzbudzi on znaczne zamieszanie
w umysach. Jego ordownik czyni wic potem przerne wolty przy
wyjanianiu swego stanowiska, by w kocu wypowiedzie si za rozdzia
em obu tych organw. Nie by rwnie pewien, czy naley przyj me
tafizyczn, czy moe pragmatyczn koncepcj rodowodu, trjpodziau
wadzy. Przy jednej okazji twierdzi bowiem, i posiada on niezmienne
oparcie w naturze , za innym razem gosi wszem i wobec, e stanowi
efekt dowiadczenia i rozlicznych eksperymentw ustrojowych4. Warto
jednoczenie podkreli, i w swym projekcie konstytucji stanu Massach
usetts Adams nie dokona rozdziau wadzy wedug kryterium przedmio
towego, tylko na podstawie majcego charakter wtrny kryterium pod
miotowego (parlament, gubernator, rada, sdownictwo), przydzieliwszy
tym organom uprawnienia nalece do rnych funkcji pastwowych.
Ponadto trudnoci we waciwym odbiorze jego pogldw w tej kwestii
przysparza take brak synchronizacji pomidzy liczb wymienianych
przeze funkcji pastwowych (ostatecznie trzy), a liczb stanw spo
ecznych (dwa). Nie istniaa zatem korelacja pomidzy funkcjonalno-organizacyjnym a spoeczno-politycznym podziaem wadzy pastwowej.
Cakowit konsekwencj nie grzeszy rwnie James Madison, mimo
e by najwikszym szermierzem analizowanej zasady na kontynencie
pnocno-ameirykaskim. Jego projekt Konstytucji przewidywa powie
rzenie caej wadzy dwuizbowemu parlamentowi, wybr izby wyszej
przez nisz oraz powoywanie rzdu i sdziw przez obie izby. Dopiero
2 V id e M.J.C. V i l e : Constitutionalism..., s. 133.
3 L.
The

Fisher:

Political...

[Ed.

The Efficiency..., s. 125; M .P. S h a r p :


G .A .

Peek],

s. X X ;

The Classical..., s. 399;

S.P. H u n t i n g t o n :

The

Founding...,

a. 151.
4 L.
Wood:

Fisher:

President..., s. 267;

The Creation..., s. 527 529,

J.P.

Roche:

Distribution..,

s. 305;

G.S.

w trakcie obrad Konwencji stopniowo przekonstruowa swj model ustro


jowy, odstpujc od centralizacji wadzy. To wtedy ideaem staa si
dla rwnowaga organw, ktr uzaleni od nadania im rwnorzdnej
pozycji ustrojowej, niezalenej i odrbnej procedury powoywania oraz
wprowadzenia systemu hamulcw. Sdzi, i dziki temu jakakolwiek
akcja zmierzajca do zakcenia tej rwnowagi, podwaenia istniejcego
porzdku spoeczno-politycznego lub do naruszenia praw i wolnoci oby
watelskich zostanie unicestwiona w zarodku5. Kadc duy nacisk na
konieczno wyposaenia mechanizmu pastwowego w system hamul
cw, Madison sta si gwnym rzecznikiem elastycznej interpretacji
zasady rozdziau. Instytucja hamulca ustrojowego oznacza bowiem si
rzeczy pewien wyom w onie tej reguy, gdy jest to nic innego jak
przejaw pewnego uzalenienia jednego organu od drugiego. Std jeeli
system ustrojowy zawiera zestaw istotnych hamulcw, wwczas powie
my, e jest to wynik elastycznej wykadni zasady podziau wadzy przez
jego twrcw, jeeli za maj one charakter symboliczny, to jest to re
zultat egzegezy rygorystycznej.
Jednak nie wszyscy T h e Founding Fathers podzielali punkt widzenia
gwnego architekta Konstytucji. Thomas Jefferson ujmowa zagadnienie
rozdziau wadzy raczej rygorystycznie ni elastycznie, bardziej w kate
goriach prawno-organizacyjnych ni politycznych. Przywizywa ponadto
wiksz wag do podziau wadzy w aspekcie pionowym (federacja-stany)
ni poziomym. Pocztkowo uzna, e federalna ustawa zasadnicza mdrze
uczynia wszystkie dziay aparatu pastwowego wzajemnie rwnymi
i suwerennymi w ramach swych gestii . Instytucj hamulcw oceni
w zwizku z tym jako niezbdn do jej penego i skutecznego zastoso
wania. Jest aksjomatem wiecznej prawdy w polityce, e jeli jakakol
wiek wadza w jakimkolwiek ustroju jest niezalena, to jest take abso
lutna 6. To samo mia na myli Gouverneur Morris, mwic o odpowied
nio zabezpieczonym podziale wadzy. Tymczasem z biegiem lat autor
D eklaracji Niepodlegoci zacz przybiera coraz bardziej niechtn po
staw wobec systemu hamulcw, w miar jak stopniowo dawa si
zauway wzrastajcy w pyw egzekutywy na proces legislacyjny i za
czynaa si ksztatowa sdowa kontrola konstytucyjnoci prawa. T
ostatni uwaa za przejaw denia judykatywy do supremacji. W 1809 r.
dostrzega jeszcze w instytucji hamulcw pewne zalety mimo zjawiska
hipertrofii Sdu Najwyszego, jakkolwiek twierdzi, i w stosunku do
tego organu nie dziaaj one tak efektywnie jak wobec Kongresu i Pre
zydenta. Natomiast siedem lat pniej, ju u schyku ycia, wypowiedzia
si za cakowicie ortodoksyjn interpretacj reguy rozdziau, czyli od
5 W .S. C a r p e n t e r :

The Separation..., s, 32; F.G . W i l s o n :

s. 14; P.K . o n i n : Self-Evident..., s. 158.


6 C.P. P a t t e r s o n : The Constitutional..., s. 123.

The

Mixed.,

rzuceniem wszelkich hamulcw, zupen niezalenoci organw od siebie


i wikszym podporzdkowaniem ich narodowi. Ten ostatni postulat ozna
cza bezporedni wybr wszystkich organw przez wyborcw i sta przed
nimi odpowiedzialno. Swoj drog, do podobnych przekona doszed
jeszcze w 1654 r, Marchamont Nedham, domagajc si by caa wadza
pyna odrbnymi kanaami 7, a we Francji na kilka lat przed Jefferso
nem opat Emanuel Sieyes.
Nie byo to stanowisko odosobnione, jako e rwnie Patrick Henry
kwestionowa gwarancyjny charakter systemu hamulcw wzgldem za
sady podziau. W nieco doktrynerski sposb traktowa ten problem James
Wilson, zdradzajc przy tej okazji skdind chwalebne upodobanie do
matematycznej dokadnoci i estetycznego ukadu. Najwiksze znaczenie
przykada do tego, by kada wadza przy wykonywaniu jej odrbnych
kompetencji bya oddzielona i niezczona z ktr z pozostaych wadz
albo z obydwiema. Kady stopie planowego zachodzenia na siebie kom
petencji zrodzi tu odpowiedni stopie ingerencji, opozycji, poczenia lub
zamieszania w ich wykonywaniu [...] Wzajemna niezaleno kadej
wadzy polega na tym, e jej postpowanie, bdce efektem jej moty
ww, pogldw i zasad, winno by wolne od najdalszego wpywu, bezpo
redniego lub poredniego, kadej z pozostaych dwch wadz. Ponad to
niezaleno kadej wadzy nie powinna wszak wykracza. Planowanie
jej dziaa ma przebiega bez ogranicze, lecz ich wykonywanie winno
podlega kontroli 8.
Naturalnie, znaleli si i tacy, ktrzy popadli w drug skrajno.
Przewodzi im John Adams utrzymujc, i kompetencje Kongresu, Pre
zydenta i Sdu Najwyszego pokrywaj si w niewystarczajcej mierze.
Bardziej umiarkowan pozycj zaj Alexander Hamilton, ktry proble
matyce hamulcw powica wicej uwagi ni samemu rozdziaowi wa
dzy. Uzmysowi sobie bowiem, e bez rzeczonego systemu podzia wa
dzy musiaby przybra charakter nominalny, a zatem nie byoby sensu
go przeprowadza9. Ostatecznie jednak uczestnicy filadelfijskiego forum
przyjli madisonowsk koncepcj interesujcej nas reguy ustrojowej
zarwno dziki swej skonnoci do kompromisu, jak i sile przekonywania
jej autora. Triumf Madisona by wic rwnie zasuony co nieprzypadko
wy. Wedug J.P. Rochea zasada rozdziau wadzy dosza do skutku jako
7 M .P . S h a r p :

The Classical..., s. 396; S.P. H u n t i n g t o n :

s. 164, 165, 187; L . F i s h e r :


nalism ..., s. 164 166.
8 V id e M .P . S h a r p :

The

The Founding...,

Efficiency..., s. 124; M .J.C. V i l e :

Constitutio

T h e Classical..., s. 411 415, 430; J. S t o r y :

C om m en

taries..., V o l. 1, s. 378; J. B u r n h a m : Congress..., s. 91.


9 The Federalist..., N o. 71, s. 465; M .P . S h a r p : The Classical..., s. 435; The
Political... [Ed. G .A . P e e k ] , s. 169; L. F i s h e r : The Efficiency..., s. 127; S.P
Huntington:

The Founding..., s. 165, 166.

jeden z kompromisw, w ktre Konwencja obfitowaa10. Opinia ta w y


maga wszak drobnej korekty. Zwaywszy, e regua ta stanowia aprio
ryczne zaoenie wszystkich projektw konstytucyjnych, oraz e aden
z delegatw jej nie kwestionowa, nie ona staa si przedmiotem kompro
misu tylko jej posta finalna.

1.2.
Trudnoci w odczytywaniu zaoe doktryny podz
wadzy Ojcw Konstytucji bior si take std, i federalna ustawa za
sadnicza nie jest dokumentem mogcym suy za wzr jasnoci. Std na
ironi zakrawayby sowa Wilsona, e w adnej konstytucji jakiegokol
wiek kraju na wiecie nie przestrzega si tak cile tej wielkiej zasady,
wzgldnie nie normuje si jej z tak wielk precyzj i dokadnoci, jak
w tej 11, gdyby odnie je do wspczesnoci. Wprawdzie nie mona nie
zgodzi si z twierdzeniem P. Eidelberga, e Konstytucja to nie traktat
polityczny, ktrego filozoficzne zasady byyby oczywiste12, tym niemniej
wiele kwestii w obrbie rozdziau wadzy uregulowano w tak enigmaty
czny sposb, i wedug wiadectwa L. Fishera, analizowana regua ustro
jowa ma pod tym wzgldem niewiele rywalek na tym polu13. Co wicej,
federalna ustawa zasadnicza jest lakoniczna, wiele jej przepisw zostao
sformuowanych bardzo oglnie, jeli nie oglnikowo, a rwnoczenie nie
brak w niej norm ubranych w icie pytyjsk szat. Wyjanienia tego
stanu rzeczy szuka naley przede wszystkim w osiemnastowiecznej tech
nice legislacyjnej. wczeni prawodawcy nie widzieli potrzeby uwzgld
niania wszystkich kwestii szczegowych w opracowywanych przez siebie
aktach normatywnych, poniewa tam, gdzie takie prby podejmowano
efektem bya rozwleko i niejasno tekstu. Dlatego uwaano, e akt
prawny powinien przede wszystkim zawiera starannie wyraony cel'
swego obowizywania oraz te przepisy szczegowe, ktre s rzeczywicie
niezbdne. Reszt pozostawiano interpretacji sdowej14. Druga przyczyna
to kompromisowy charakter Konstytucji, uchwalonej na dodatek jedno
mylnie, lecz cen tej jednomylnoci wedug komentarza Madisona
stanowia wieloznaczno sformuowa.
Niemniej jednak wanie dziki temu, i dokument ten sta si wi
zk kompromisw (M. Farrand)15 czy, mwic pesymistycznie, mo
zaika rozwiza drugiego wyboru (C.A. Beard)16 zosta on tak dobrze
wywaony, e suy do dnia dzisiejszego. Jego twrcy zdawali si celowo
nie rozstrzyga pewnych spraw do koca, jakby dajc tym samym ka
10 J.P. R o c h e :

Distribution..., s. 305.

11 V id e G.S. W o o d : The Creation..., s. 550.


12 P. E i d e 1 b e r g: The Philosophy..., s. 28.
13 L . F i s h e r :
14 W .W .

The Efficiency..., s. 113.

C r o s s key:

Politics

and

the

Constitution

in

the

History

of

United States. Chicago 1953, Vol. 1, s. 364.


15 V id e B. S c h w a r t z :

The Reins..., s. 33; E. W r i g h t :

16 C.A. i M .R. B e a r d : The Rise..., V ol. 1, s. 317.

Fabric..., s. 172.

the?

demu pokoleniu moliwo ich rozwizania podug wasnych zapatrywa.


Jedynie w ten sposb, orzek patetycznie Sd Najwyszy, Konstytucja
bya w stanie przetrwa dugi upyw wiekw, ktrych wydarzenia
zostay zamknite w niezbadanych wyrokach Opatrznoci 17. Istotnie,
gdyby nie lakoniczno i elastyczno tego aktu, nie mgby on przez
dwa stulecia ulega ustawicznej aktualizacji i rozwijaniu, dotrzymujc
przez to kroku zmieniajcym si realiom ustrojowym. Zwrmy na mar
ginesie uwag, e zmianom podlega eo ipso ksztat zasady podziau wa
dzy, podobnie jak coraz wikszej rozbudowie ulega uzupeniajcy j sy
stem hamulcw. Okolicznoci te tworz dodatkowe rdo atrakcyjnoci
omawianej problematyki. Powracajc jednak do gwnego nurtu rozwaa
wypada wskaza, i nie zmienia to faktu, e w sferze rozdziau wadzy
federalna ustawa zasadnicza dostarcza wicej pyta ni odpowiedzi.
Elastyczne i nieszablonowe podejcie do zagadnienia konstytucyjnej
regulacji tej tematyki wywoao krytyk Konstytucji podczas debaty ra
tyfikacyjnej. Wiele gosw pado przeciw temu aktowi wycznie z tego
powodu, i regua podziau nie znalaza w nim rzekomo naleytego
odzwierciedlenia. Jednym z gwnych zarzutw podnoszonych przez
godniejszych szacunku przeciwnikw Konstytucji jest domniemanie po
gwacenie maksymy politycznej, e dzia prawodawczy, wykonawczy
i sdowniczy powinny by rozdzielone i odrbne. Powiada si, i w struk
turze aparatu federalnego w ogle nie uwzgldniono tego nieodzownego
rodka zabezpieczenia wolnoci. Poszczeglne dziay aparatu pastwowe
go miay podobno zosta w taki sposb podzielone i zmieszane, e na
tychmiast zburz ca symetri i pikno formy, naraajc przy tym
niektre wane czci budowli na niebezpieczestwo zmiadenia wsku
tek nieproporcjonalnej wagi innych czci 18 pisa Madison na kartach
T he Federalist. Obiekcje te polegay oczywicie na nieporozumieniu,
tym niemniej zgaszajcych je usprawiedliwiaa przynajmniej czciowo
wyjtkowa zoono rzeczy.

1.3.
Konieczno uczynienia trzech najwyszych
pastwowych niezalenymi i rwnorzdnymi w imi zachowania wolno
ci dotara do wiadomoci uczestnikw obrad w filadelfijskim State
House stosunkowo szybko. Jeli fundamentalna zasada wolnociowego
ustroju ma polega na tym, e wadza prawodawcza, wykonawcza i s
downicza powinny by wykonywane oddzielnie, to pozostaje spraw
rwnie istotn, by byy one wykonywane niezalenie owiadczy
17 V id e

Schwartz:

The

Reins...,

s.

32;

Essays

Ed. R.G. M c C l o c k e y . N e w Y o rk 1957, s. 59.


18 The Federalist..., N o. 47, s. 312, 313; L. F i s h e r :
The

Efficiency..., s. 119; J-A. F a i r l i e :

Th e Classical..., s. 396, 428; J. S t o r y :


Antifederalist...

[Ed.

M.

Borden],

in

Constitutional

Law.

President..., s. 24; i d e m :

The Separation..., s. 398; M .P . S h a r p :


Commentaries..., V o l.

s. X I ;

P.K .

Conkin:

P.H . O d e g a r d i in.: American.., s. 308; G.S. W o o d :

1, s. 371, 380; The

Self-Evident...,

s.

The Creation..., s. 548.

18;

orga

James Madison. Z tez t harmonizowao przekonanie Adamsa, ktry


w swej O bron ie wspomnia o potrzebie podziau wadzy midzy ;,trzy
rwnowane dziay 19. Jednake dla utrzymania rwnorzdnej pozycji
ustrojowej organw nieodzowne byo uzbrojenie ich w hamulce, suce
wzajemnej ingerencji w dziaalno tyche organw. Jak ju stwierdzo
no, inkorporacja systemu hamulcw do mechanizmu pastwowego jest
rwnoznaczna z rezygnacj realizacji zasady rozdziau w jej rygorysty
cznej czy, jak kto woli, czystej postaci. Rezygnacja ta nie przysza The
Founding Fathers trudno, poniewa nigdy reguy tej nie absolutyzowali
wiedzc, i nawet sam Mistrz tego nie czyni. Jego najwierniejszy ucze
doszed do wniosku, e poszczeglne dziay aparatu pastwowego mogy
jego zdaniem, posiada czciowo wsplny zakres kompetencji lub
wzajemn kontrol nad swoimi dziaaniami. Jego [Monteskiusza
R.M.M.] interpretacja, wedug wasnych sw jeszcze bardziej przekony
wajco zilustrowana przykadem, sprowadza si ni mniej ni wicej tylko
do tego, e gdzie caa wadza jednego dziau spoczywa w tych samych
rkach, w ktrych posiadaniu znajduje si caa wadza innego dziau,
tam fundamentalne zasady wolnociowej konstytucji zostay obalone .
W zwizku z tym kompetencje waciwie przysugujce jednemu z dzia
w nie powinny by bezporednio i cakowicie wykonywane przez
ktrykolwiek z pozostaych dziaw. Rwnie oczywiste jest, i aden
z nich nie powinien bezporednio lub porednio wywiera przemonego
wpywu na pozostae dziay w wykonywaniu odnonych kompetencji 20.
Nasuwa si std nieodparty wniosek, e kady organ moe realizowa
niektre uprawnienia nalece do innych organw, tyle e porednio
i czciowo, jak rwnie wywiera pewien wpyw na ich dziaalno,
byleby nie by on przemony.
O
trafnoci tego wniosku wiadcz dalsze wypowiedzi Madisona,
stwierdzajce midzy innymi, e zasada podziau wadzy bynajmniej
nie zabrania powiza midzy dziaami aparatu pastwowego. Wrcz
przeciwnie jeli dziay te nie zostan ze sob powizane i zmieszane
tak dalece, by umoliwi kademu z nich sprawowanie konstytucyjnej
kontroli nad pozostaymi, to stopie rozdziau wymagany przez t mak
sym dla wolnociowego ustroju moe w praktyce nigdy nie zosta
osignity . Dlatego te skoordynowane dziay tego aparatu musz
funkcjonowa zgodnie i harmonijnie, a nie sta si wodoszczelnymi prze
l The Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 34, 35, 56; J. B u r n h a m :
-Congress..., s. 34, 37; F. W. O B r i e n : The Executive..., s. 212; F. G. W i l s o n : The
Mixed..., s. 24; S.P.
20
s. 99;

Huntington:

The Federalist..., N o.
W.

Kagi:

Zur

The Founding..., s. 159.


47, 48, s. 314, 315, 321;

Entstehung..., s. 96;

W.

Bondy:

H. K n u s t :

Montesquieu...,

The Separation..., s. '23;

M .J.C. V i l e : Constitutionalism..., s. 130, 159, 160; L . F i s h e r : President..., s. 23


25; J. S t o r y : Commentaries..., Vol. 1, s. 371; S .P . H u n t i n g t o n : The Fou n
ding..., s. 187, 188.

grodami 21. Autor tych okrele uwaa zatem czciowe zmieszanie


(b le n d in g ) kompetencji nie tylko za podane, ale wrcz niezbdne do
zagwarantowania niezalenoci organw i ich skutecznego dziaania, a tym
samym do zabezpieczenia reguy rozdziau. Do tego trzeba jeszcze byo
opracowa system instrumentw, dajcych kademu organowi rodki
obrony i odwetu na wypadek zbyt gbokiego wkroczenia w zakres jego
kompetencji przez inny organ. Wkomponowanie zestawu hamulcw w sy
stem podzielonej wadzy winno zatem zapewni upragnion rwnowag
i stabilno caego aparatu pastwowego. Hamulce miay wszak do spe
nienia jeszcze jedn rol powinny zapobiega uzyskaniu cakowitej
niezalenoci legislatywy, egzekutywy i judykatywy. Niezaleno orga
nw miaa si wic ogranicza zwaszcza do swobodnego decydowania
o- sposobach i metodach prowadzenia gwnego nurtu dziaalnoci. Na
tomiast te jej sfery, ktre dotyczyy innych organw, winny podlega
ich kontroli22.
Zbliony pogld znajdujemy w pismach Jamesa Wilsona: Wan
konkluzj wycignit z przyjtych przez nas przesanek stanowi wnio
sek, i doskonao aparatu pastwowego jako caoci zaley od rwno
wagi jego czci, a rwnowaga czci polega na niezalenym wykonywa
niu ich oddzielnych kompetencji, jeli za kompetencje te wykonywane
s oddzielnie, to jednak przy wzajemnym wpywaniu i oddziaywaniu
na siebie. Kada cz oddziaywuje i podlega oddziaywaniu, wspomaga
i jest wspomagana, reguluje i jest regulowana przez reszt. Mona by
przypuszcza, e kompetencje te, tak wzajemnie powcigane i kontro
lowane, pozostan w stanie bezwadu. Jednake w ludzkich sprawach
istnieje konieczno dziaania, a wadze te zmuszone s dziaa, i to
zgodnie'23. Oprcz tej bezsprzecznie wzorowanej na O duchu praw w y
powiedzi spotykamy rwnie wiele mwic konstatacj, i oddzielenie
organw nie wymaga powierzenia im odrbnych zada, niemniej winny
one dziaa oddzielnie mimo realizacji tego samego zadania . Podobne
stanowisko zajmowa Alexander Hamilton argumentujc, e czciowe
pokrywanie si uprawnie jest nie tylko najzupeniej zgodne z zasad
podziau, lecz take nieodzowne dla wzajemnej obrony poszczeglnych
dziaw aparatu pastwowego przeciw pozostaym . Tylko w obrbie
gwnych kierunkw ich dziaalnoci powinny by one odrbne i nie
poczone 24.
21 The Federalist...r N o. 48, 49, s. 321, 323, 328; L. F i s h e r : President..., s. 2, 226.
22 J.A.

F a i r l ie:

The

Separation...,

s.

399;

P.K .

C o n in :

Self-Evident...,

s. 181; M. P. S h a r p : The Classical..., s. 407, 409; S .P . H u n t i n g t o n : The F o u n


ding..., s. 187; W . B o n d y : The Separation..., s. 25, 26; The Records... [Ed. M. F a r r a n d], V ol. 2, s. 77.
23 V id e M .P . S h a r p : The Classical..., s. 415.
24 The Federalist..., No. 66, s. 429; The Records..., [Ed. M . F a a n d], V ol. 2,
s. 77.

Za zmieszaniem kompetencji przemawiay ponadto dwa dodat


kowe wzgldy. Ot wedug odkrywczego spostrzeenia Hamiltona nie
ktrych kompetencji nie mona w sposb jednoznaczny zaliczy do pra
wodawczej, wykonawczej lub sdowniczej funkcji pastwa. Na poparcie
swej obserwacji odwoa si on do problematyki zawierania traktatw
wskazujc, i jest rzecz bezsporn, e negocjacje w tej kwestii winien
prowadzi rzd, natomiast z uwagi na donioso polityczn tego rodzaju
umw oraz ich wpyw na prawo wewntrzne powinny one podlega
ratyfikowaniu przez parlament. Std materi t naley powierzy cz
nej gestii Prezydenta i Senatu25. Druga racja sprowadzaa si do przeko
nania Ojcw Konstytucji , ktrego nabrali pod wpywem lektury dzie
Monteskiusza i Sir Blackstonea, e organy pastwowe wyka wiksz
skonno do rywalizacji ni wsppracy. W tej sytuacji zmieszanie
kompetencji i system hamulcw miay je do tej wsppracy zmusi2G.
Przytoczone powyej opinie dowodz niedwuznacznie ustanowienia
przez delegatw na Konwencj Kontytucyjn nie separacji organw
pastwowych, ale ich rozdziau i skoordynowania funkcjonowania, co
zgodnie przyznaj wszyscy kompetentni badacze27. I tak Hamilton utrzy25 The Federalist.-., No. 75, s. 486, 487; M .J.C. V i l e :
.. Thach,

wychodzc z zaoenia, i m ao

jest

Constitutionalism..., s. 143.

system w ustrojow ych

ch arak

teryzujcych si w ikszym stopniem zm ieszania kom petencji poszczeglnych o rgimw. doszed do bardzo w tp liw e j konkluzji, e zasada podziau w ad z y nie w y
w a ra decydujcego w p y w u na The Founding Fathers. V id e F .W . O B r i e n :
The Executive..., s. 217.
26 V id e F .W . O B r i e n :

The Executive..., s. 218; A .D . S o f a e r :

War..., s. 42.

Najczciej uyw anym terminem w kontekcie reguy rozdziau w adzy byo okre
lenie

separation, ktre naley tumaczy

trafiam y w

jako

rozdzia . Znacznie rzadziej

na

ich pismach na nazw distribution, a w ic podzia, ale posiadajce

nieco inny w y dw ik idzie tu gw nie o podzia jednolitej caoci na identyczne


w zgldnie podobne czci. V id e The Federalist..., N o. 41, s. 259; W ebsters Third
N ew International Dictionary, s. 660, 664, 2070. L . F i s h e r ( The Efficiency...,
124; President..., s. 264, 265) podaje p ew ien ciekaw y szczeg, rzucajcy

dodat

kowe

wiato na t kwesti. Ot Thom as Jefferson w jedn ym ze sw ych listw


do Johna A dam sa pocztkowo posuy si pojciem division of powers, jednake
w ostatecznej redakcji zastpi go terminem distribution of powers. N a tej p od
staw ie p ow o y w an y

autor przypuszcza, e powysza zm iana

zostaa podyktowana

tym, i term in division sugeruje statyczn i sztuczn delim itacj kom petencji
o rganw pastw ow ych,
podczas gdy okrelenie
distribution
zaw iera w sobie
czciowe p ok ryw an ie si up raw n ie i w zajem n e ham ow anie si organw.
27 T ak m.in. J. S t o r y : Commentaries..., V ol. 1, s. 368; M .J.C. V i l e : Consti
tutionalism...,

s.

18,

19;

L.

Fisher:

The

Separation..., s. 316, 317; K. S c i g l i a n o :

Efficiency...,

s.

124;

R.C. M o u l t o n :

The Supreme..., s. 2, 7; W .B . M u n r o :

The Governm ent..., s. 59; F .W . O B r i e n : The Executive..., s. 220; J. M a c G re g o r


B u r n s , J.W . P e l t a s o n : Governm ent..., s. 67; P. E i d e l b e r g : The Philoso
phy..., s. 193; I. R. K a u f m a n :
The Essence..., s. 688, 689; C .J . F r i e d r i c h :
Separation..., s. 666. Pojciem separacja w
O jc w

K onstytucji

114, 115).

nietrafnie

posuguje

kontekcie doktryny podziau w adzy

si

W.

Osiatyski

(Ewolucja...,

s.

mywa, i postulatu odrbnoci i niezalenoci organw nie naley abso


lutyzowa. Wilson pisa, e cakowity rozdzia tych wadz przynisby
w kocu ich uni, ktrej ma on wanie zapobiec . Legislatywa szyb
ko staaby si tyraska, gdy przywaszczyaby sobie uprawnienia
egzekutywy i judykatywy. Dlatego te ostatnie organy musz by wobec
niej czujne i aktywne, a umoliwi im to system hamulcw, dziki kt
remu take i ona bdzie respektowa wol narodu28. Analogicznie wypo
wiada si Madison podkrelajc, i separacja doprowadziaby albo do
sparaliowania caej machiny pastwowej, albo do cakowitego podpo
rzdkowania jej legislafcurze. Tak w jednym, jak i drugim wypadku re
zultat byby ten sam kres wolnoci jednostki. W obliczu takiego
stanu rzeczy powstaaby konieczno permanentnego odwoywania si do
narodu jako najwyszego arbitra w sporach kompetencyjnych.
Swoj drog, zwolennikiem takiego rozwizania by Thomas Jeffer
son uwaajc, e naleaoby w takich wypadkach zwoywa konwencj
konstytucyjn. Madison z Hamiltonem dowiedli wszake, i nawet jeli
pomin ewidentn niepraktyczno takiej instytucji, to dziaaaby ona
na korzy legislatywy z racji jej bezporedniej wizi z elektoratem.
Wyborcy ratyfikowaliby w ten sposb kolejne akty naruszenia Kon
stytucji, pozbawiajc tym samym aparat pastwowy nalenego mu auto
rytetu i podanej stabilnoci. Przyjcie tego rozwizania wiodoby po
nadto do bezporedniej elekcji kadego z trzech najwyszych organw
przez nard, co byoby szczeglnie niestosowne w odniesieniu do Sdu
Najwyszego. Jednoczenie istniejce przedziay spoeczne ulegyby
utrwaleniu, a wzajemne animozje podsyceniu, przyczyniajc si do poli
tycznego rozbicia spoeczestwa. Akceptacja tej instytucji przekony
wa Hamilton byaby do pomylenia wycznie w -narodzie filozofw.
Tymczasem uformowanie si takiego narodu jest rwnie prawdopodobne,
jak pojawienie si filozoficznej rasy wadcw pozostajcej przedmiotem
marze Platona. Jedyne wyjcie z sytuacji stanowi ufortyfikowanie
kadego organu hamulcami, ktre zagwarantuje aequilibrium w onie
caego aparatu pastwowego. Inaczej podzia wadzy stanie si tylko
chimer . Dlatego konstruujc gmach wspomnianego aparatu, naley
unika sztucznej struktury i regularnej symetrii 29.
28 V id e The Federalist..., N o. 71, s. 465; M .P . S h a r p :

The Classical..., s. 415,

420; G .W . C a r e y : Separation..., s. 114; M .J.C. V i l e : Constitutionalism..., s. 152,


159; R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 319, 320; L . F i s h e r :
The Efficiency,.
s.

119;

idem:

President...,

s.

22,

258;

S.P.

Huntington:

The

Founding.,.r

s. 173; W . B o n d y : The Separation..., s. 24; P.K . C o n k i n : Self-Evident..., s. 181.


29 The Federalist..., N o. 49, s. 327 332; V.K. C o n k i n : Self-Evident..., s. 182;
R.C. M o u l t o n :
M.J.C. V i l e :
idem:

Separation..., s. 317, 318; L.

Fisher:

Constitutionalism..., s. 166; G .W . C a r e y .

Separation and the..., s. 158; C.P. P a t t e r s o n :

J. B u r n h a m :

Congress..., s. 23; W. B o n d y :

The

Efficiency..., s. 130;

Separation..., s. 127, 128;


The Constitutional..., s. 42;

The Separation..., s. 25; Supreme-

C ourt and Suprem e Law Ed. E. a h n. Bloom ington 1954, s. 21 23.

1.4.
Podsumowujc zamieszczone w yej rozwaania nietru
no wydedukowa, e p rzy rozstrzyganiu analizowanej kwestii The F o u n
ding Fathers oparli si na nastpujcych przesankach. Po pierwsze, trze
ba przeprowadzi rozdzia w adzy pastwowej pom idzy legislatyw,
egzekutyw i judykatyw. Po drugie, naley dokona ich oddzielenia
wraz z rwnoczesn koordynacj dziaalnoci. Albow iem wprowadzenieinstytucji separacji oznaczaoby skazanie funkcjonowania aparatu past
wow ego na utknicie w m artw ym punkcie, analogicznie zreszt jak nad
mierna rozbudowa systemu hamulcw. Po trzecie, podzia wadzy nie
powinien i dalej ni do stopnia wykluczajcego moliwo podporzd
kowania jednego organu przez drugi. Po czwarte, niezaleno organw,
ich rwnowag, a w konsekwencji sam regu rozdziau zagwarantuje
gwnie system hamulcw i czciowe pokrywanie si uprawnie. Po
pite, czciowe zm ieszanie kompetencji jest nieodzowne rwnie przez
wzgld na potrzeb skoordynowania dziaania wszystkich organw celem
zabezpieczenia ich harmonijnej wsppracy, a take z powodu niemo
noci jednoznacznego przydzielenia niektrych uprawnie do jakiejkol
wiek funkcji pastwowej. Po szste, niezaleno organw nie moe by
niezalenoci pen. Optimum to nie zesp organw cakowicie od siebie
niezalenych, lecz system organw wzajem nie od siebie uzalenionych,
ale rwnorzdnych. Po sidme, kady organ winien w ykonywa w spo
sb niezaleny przede wszystkim najwaniejsze kompetencje wchodzce
w zakres powierzonej mu funkcji. Innym i sowy, rzecz w tym, by gw ny
nurt dziaalnoci organu by prowadzony samodzielnie, a wikszo po
siadanych przeze uprawnie wynikaa z realizowanej funkcji; dla zobra
zowania, gwnym nurtem dziaalnoci Prezydenta pozostaje sprawo
wanie funkcji wykonawczej (administrowanie), natomiast posiadane przez
niego prawo veta ustawodawczego naley ju do funkcji prawodawczej
stanowicej domen Kongresu. Stosownie do tych zaoe funkcje fo r
malne nie zostay w K onstytucji w peni zsynchronizowane z m aterial
nymi. Jej tw rcy wiadomie p rzyjli wic pewn wielofunkcyjno orga
nw pastwowych, przez co mimowolnie przyczynili si do nadania swe
mu dzieu dugowiecznoci. Organy pastwowe musz zawsze by
w pewnej mierze wielofunkcyjne, jako e ycie spoeczestwa staje si
coraz bardziej skomplikowane i coraz trudniej oddzieli wypeniane
przez nie funkcje wedug kryterium: akt w oli akt wykonania. Std
te trend do ich wielofunkcyjnoci ulega systematycznej petryfikacji.
Jak z powyszego wynika, ustrojodawcy amerykascy pooyli pod
w alin y nie pod statyczn, lecz dynamiczn rwnowag w obrbie aparatu
pastwowego. W przewiadczeniu R.C. Moultona postulat koordynacji
funkcjonowania organw pastwowych uzyska w doniosym roku 1787,
obok dania ich rozdziau, status konstytucyjnego dogmatu, stajc si

punktem wyjcia dla wikszoci projektw ustrojowych. Dogmat ten


zosta nastpnie jednym z wanych skadnikw tradycji politycznej Sta
nw Zjednoczonych i uznan regu tamtejszego konstytucjonalizmu30.
Istotnie, filadelfijskie gremium nie rozpatrywao adnego projektu usta
w y zasadniczej, ktry zakadaby czysty podzia wadzy. Jego uczestnicy
woleli pj w tej m aterii na ustpstwa w sferze teorii, ni wskutek
przybrania w tym wzgldzie ortodoksyjnej postawy zosta pniej zmu
szonymi do takich koncesji w sferze praktyki, ktre rw nayby si
przekreleniu zajmujcej nas zasady. Takie podejcie wypada podnie
do rangi jednego z podstawowych przykaza racjonalnego ustrojodawcy.

1.5.
W akim przejaw em elastycznoci O jcw Konstytu
w interpretowaniu reguy rozdziau b yy take losy zaproponowanej
w toku debaty ratyfikacyjnej poprawki do federalnej ustawy zasadni
czej, przewidujcej wprowadzenie do klauzuli dystrybucyjnej. Klauzula
ta miaaby ustanowi trjpodzia w adzy expressis verbis na wzr kon
stytucji stanowych. W wyniku prac legislacyjnych w Kongresie p ierw
szej kadencji opracowano tak oto wersj poprawki: Uprawnienia
delegowane przez t konstytucj przysuguj tym dziaom aparatu pa
stwowego, ktrym je odpowiednio powierzono, tak e: dzia prawodawczy
nigdy nie moe w ykonywa kompetencji nalenych dziaowi wykonaw
czemu lub sdowniczemu, ani dzia w ykonaw czy nigdy nie moe w y k o
nywa kompetencji nalenych dziaowi prawodawczemu lub sdownicze
mu, ani te dzia sdowniczy nigdy nie moe w ykonywa kompetencji
nalenych dziaowi prawodawczemu lub wykonawczem u 31. Madison
popar ten utrzymany w staro-testamentowej stylizacji projekt, lecz stor
pedowa go Senat (7 IX 1789 r.). L. Fisher zdaje si sugerowa, i decy
zja Senatu w ypyw aa z przekonania, e proponowana norma byaby
zbyteczna, poniewa stanowiaby co n ajw yej ostrzeenie wobec poszcze
glnych organw, by nie ingeroway w sw dziaalno. Natomiast wcale
nie zapobiegaby ani dokonanemu ju zmieszaniu uprawnie w pier
wotnym tekcie Konstytucji, ani tym bardziej nie stworzyaby tamy dla
delegowania przez Kongres swych kompetencji na rzecz Prezydenta32.
Przypuszczenie to wypada uzna za prawdopodobne. W tpliw ym wszak
pozostaje, by nawet najbardziej kazuistyczna klauzula dystrybucyjna
przybliya choby o krok rozwikanie problemu, w jakim stopniu zasada
podziau w adzy dopuszcza koordynacj funkcjonowania Kongresu,
Prezydenta i Sdu N ajw yszego czy patrzc na odwrotn stron m e
dalu w jakim zakresie koordynacji tej zabrania. W kadym razie
jedno isst pewne odnona klauzula sprzyjaaby zdecydowanie dogma 30 R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 319, 320.
31 L. F i s h e r : T h e E fficien cy..., s. 131; i d e m :
32 L. F i s h e r : Presid en t..., s. 26, 27.

Presid en t..., s. 24,

25.

tyzacji omawianej regu y ustrojowej, odbijajc si przez to ujemnie na


sprawnoci dziaania machiny pastwowej.
Co si tyczy zagadnienia delegacji uprawnie, to znalazo ono niky
oddwik w obradach delegatw zebranych w State House. Jedyny lad,
jaki tu odnajdujemy, to propozycja Madisona z ktr pniej solida
ryzowa si Jefferson by konstytucyjnie upowani egzekutyw do
wykonywania dodatkowych kompetencji ewentualnie delegowanych je j
przez legislatyw pod warunkiem, e uprawnienia te nie bd ani pra
wodawczej, ani sdowniczej natury33. Konw encja nie przyja jednak
tego wniosku Przypom nijm y na marginesie, i regu Delegata potestas
ncn potest delegari przypisywan ju H enryemu o f Bracton w y

znawa m.in. John Locke. Wspczenie uwaa si j za jedn z podsta


wow ych im plikacji zasady rozdziau, a nawet za je j sankcj34. Spora cz
orzecznictwa Sdu Najwyszego w ramach zagadnienia podziau wadzy
dotyczy tej wanie tematyki. Dlatego te nad pominiciem je j przez
czonkw Konw encji Konstytucyjnej mona tylko ubolewa. N ie w ym a
gajm y jednak od nich umiejtnoci przewidywania wszystkich sporw
konstytucyjnych, jakie mog wynikn w przyszoci. Takiego daru nie
biosa nie zsyaj nawet na najwikszych geniuszy politycznych.

1.6.

Przejaw ionej przez autorw federalnej ustawy zasa


czej inklinacji do koncesji w dziedzinie funkcjonalnego rozdziau wadzy
nie naley odczytywa jako skonnoci do rwnej elastycnoci co do
je j podziau organizacyjnego. Zdaniem C. Morgana m ieli oni znacznie
wicej szacunku dla interesujcej nas reguy ni A n glicy35, co postaw
t tumaczyo. Wikszo zaaprobowaa pogld, e deputowani nie mog
sprawowa adnych stanowisk administracyjnych i sdowych, podobnie
jak kadra administracyjna i sdziowska nie powinna piastowa manda
tw poselskich. Uzasadniano go tym, i w przeciwnym wypadku parla
ment mgby tw orzy lukratywne urzdy dla swych czonkw (O liver
Ellsworth), rzd za zyskaby dziki temu mono kuszenia nimi
parlamentarzystw, by t drog wpyw a na decyzje legislatury. W lad
za tym pojawiaby si nieuchronnie korupcja, jak w W ielk iej Brytanii,
oraz zjawisko polowania na synekury (George Mason, Nathaniel Gor
ham)35. Incom patibilitas miaa wic sprzyja take w yszej jakoci p rofe
sjonalnej kadry aparatu pastwowego i je j specjalizacji. Obawiano si
33 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 67; C.P. P a t t e r s o n : T h e
T h e E ffic ie n c y ..., s. 122.
34 J.P. R o c h e : D istribu tion ..., s. 305; R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 97;
O.P. F i e l d : S eparation..., s. 1161.
35 C. M o r g a n : T h e Lib erty ..., s. 14.
36 T h e Records..., [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 379, 381; Vol. 2, s. 283, 286,
483, 484, 491; F . W. O B r i e n : T h e E x ecu tive..., s. 213.
C o n s titu tio n a l..., s. 93; L. F i s h e r :

rwnie w ynikych std tar i zgrzytw w trakcie funkcjonowania m a


chiny pastwowej.
Goszono te jednak zupenie qdmienne przekonania. James Madison
zajmowa w tej kwestii stanowisko porednie, lecz James Wilson, A le
xander Hamilton i Charles Pinckney argumentowali za nieustanawianiem
wspomnianego zakazu utrzymujc, e w ten sposb Kongres stanie si
magnesem dla osb o najwyszych kwalifikacjach. Incompatibilitas sta
nowiaby niejako kar za ich talenty. W odniesieniu do korupcji Rufus
K in g uzna ide je j zapobieenia za zgoa fantastyczn, podczas gdy W il
son oceni j jako realn pod warunkiem nieprzyznawania legislatyw ie
prawa obsadzania stanowisk. John F. M ercer uwaa, i pow yszy zakaz
pozbawi Prezydenta gwnego rda w pyw u na Kongres, zmniejszajc
tym samym jego si przetargow: R zdy mona podtrzym ywa jedynie
si lub wpywam i. Egzekutywa siy nie ma, jeli zatem pozbawi j
w pyw u wprowadzajc zakaz penienia funkcji wykonawczych przez
deputowanych, to stanie si ona tylko widmem w ad zy 37. T szczegln
opini co do bezsilnoci prezydentury podziela Gouverneur Morris,
ostrzegajc ponadto przed wykluczeniem od zasiadania w Kongresie
oficerw armii i floty, poniewa m ogliby oni stworzy wwczas prze
ciwwag dla wadz cywilnych. W edug niego ca spraw mona spokoj
nie odda w rce wyborcw. Skoro bd mie zaufanie do osb piastuj
cych funkcje administracyjne, to dlaczego nie m ieliby wybra ich do
parlamentu. M otywacja ta nie znalaza wszak wikszego rezonansu.
Konwencja przychylia si do stanowiska Rogera Shermana, e brak
stosownego zakazu za bardzo wzm ocniby w p y w y Prezydenta, a nawi
zujc do wypow iedzi Morrisa, Elbridge G erry replikowa, i zaufanie /
to droga do tyranii38. Incom patibilitas staa si faktem (art. 1 6 K on
stytucji).

2. Funkcje i kompetencje organw

2.1.
Najwikszych trudnoci teoretycznych w sferze prob
matyki podziau wadzy przysparza definiowanie funkcji pastwa, czyli
tradycyjnych w ad z . Mimo to ustrojodawcy amerykascy zbytnio si
nimi nie przejm owali. Konstytuanty stanowe arbitralnie przydzielay
rne kompetencje poszczeglnym organom, ktre to uprawnienia dopiero
w tedy nabieray odnonego charakteru. I tak, jeli legislatury dokony3? T h e R ecords... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. I, s. 387 389; Vol. II, s. 283, 284,.
380 382; F.W . O B r i e n : T h e E x e c u tive ..., s. 213 215; G.W. C a r e y : Separation...
s. 117; Ed. G.A. Peek: T h e Politica l..., s. 171.
38
T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 386 388, 514; Vol. 2, s. 286,.

289, 290, 490, 491.

4------------

F U N K C JE I K O M PE TENC JE O R G A N W

189

w a y nominacji na rne stanowiska bd udzielay rozwodw, to kom


petencje te uwaano za prawodawcze39, jakkolw iek pierwsze uprawnienie
jest par excellence natury wykonawczej, a drugie sdowniczej. Podobnie
tw rcy federalnej ustawy zasadniczej, miast zagbi si w gszcz teore
tycznych niuansw, oszczdzali intelekt i energi na poczet zacitych
sporw i polemik dotyczcych zagadnie szczegowych. Std nieco za
skakujca, lecz trafna teza J.P. Rochea, e z historycznego punktu w i
dzenia zasada rozdziau wkroczya do amerykaskiego konstytucjonaliz
mu raczej pod postaci prostego faktycznego rozdzielenia organw pa
stwowych, ni w form ie subtelnego usiowania zrnicowania organw
pod ktem funkcjonalnym40.
Rzeczywicie, w protokoach K onw encji nie sposb natrafi choby
na najm niejszy trop wiodcy do abstrakcyjnego okrelenia w adzy pra
wodawczej. P rby tego rodzaju mona jednak uwiadczy na amach
The Federalist. W przekonaniu Alexandra Hamiltona istot w adzy
prawodawczej jest uchwalanie praw albo, mwic inaczej, ustalanie regu
dla normowania ycia spoeczestwa , wskutek czego regulowane s
prawa i obowizki obyw ateli . D efinicja ta zostaa prawdopodobnie za
poyczona od Sir Blackstonea. Cytow any autor wyodrbni take wadz
prawodawcz od wadzy stanowienia praw, ale nie sprecyzowa tkwicej
m idzy nimi rnicy41. James Madison z kolei stara si bliej okreli
wadz prawodawcz poprzez enumeracj gwnych nurtw dziaalnoci
legislatyw y. Pisa w zwizku z tym, e parlament tw o rzy uirzd, ustala
jego kompetencje, reguluje dugo kadencji i wyznacza wysoko w y
nagrodzenia. Uczyniwszy to, wadza prawodawcza ustaje 42. Sumarycznie
rzecz mona, e dla O jcw K onstytucji wadza ta oznaczaa przede
wszystkim mono normowania zachowania jednostki. Niem niej pojcie
to rozcigano rwnie na takie materie, jak nakadanie podatkw, przy
znawanie rzdowi funduszy przez parlament, okrelanie wysokoci w y
datkw, ustanawianie urzdw, wypowiadanie w o jn y i zawieranie trak
tatw. Zajmujcych nas m w stanu d zieliy wszak pewne rozbienoci
stanowisk, co do zakresu przedm iotowego funkcji prawodawczej. G w oli
ilustracji, jeli w opinii Madisona i W ilsona wypowiadanie w o jn y i za
wieranie traktatw m iay charakter prawodawczy, to dla Hamiltona,
wpatrzonego w prerogatyw y Korony, b yy wykonawczej natury itp.
W arto nadmieni, i na tle tego zagadnienia mona zauway znaczce
rnice w pogldach pomidzy amerykaskimi a europejskimi m ylicie
lami politycznymi. A d exem plum , Locke i de Montesquieu prowadzenie
39 C.P. P a t t e r s o n : T h e C onstitu tion al..., s. 88, 89.
40 J.P. R o c h e : D istribu tion ..., s. 305.
41 T h e Federalist..., No. 33, 75, s. 199, 486; R.C. M o u l t o n :
s. 410.
42 L. F i s h e r :

President...,

s. 25; R.C. M o u l t o n :

Separation...,

S eparation..., s. 311.

polityki zagranicznej pastwa wcznie z prawem wypowiadania w ojn y


oddawali w rce egzekutywy, a jeli chodzi o prawo nakadania i ciga
nia podatkw, to zdawali skania si ku wykonawczemu charakterowi
tej kom petencji43.
Opinie The Founding Fathers ulegy naturalnie przeoeniu na jzyk
Konstytucji, mimo e dokument ten nie definiuje pojcia wadzy prawo
dawczej, analogicznie jak wykonaw czej i sdowniczej. W art. 1 i posta
nowiono, e wszystkie kompetencje ustawodawcze tu przyznane p rzy
suguj Kongresowi Stanw Zjednoczonych
a w art. I 8 upraw
nienia te wym ieniono w 18 punktach. Z istotniejszych trzeba w yliczy
prawo nakadania podatkw w celu zapewnienia wsplnej obrony i ogl
nego dobrobytu USA, zacigania poyczek, regulowania obrotu z zagra
nic i m idzy stanami, emitowania rodkw patniczych, tworzenia sdw
niszych w stosunku do Sdu Najwyszego, wypowiadania wojny, w y
stawiania i utrzym ywania si zbrojnych, stosowania rodkw dla zapew
nienia wykonywania ustaw federalnych itd. Jednoczenie w art. III 2
Kongresowi nadano prawo okrelania waciwoci apelacyjnej Sdu
Najwyszego, w art. IV 3 prawo rozporzdzania terytoriam i i w art. V
prawo proponowania poprawek do Konstytucji.
Nasuwa si wobec tego pytanie, czy Konstytucja powierza K ongre
sowi ca wadz ustawodawcz, czy te ogranicza j wycznie do
uprawnie wym ienionych ex p licite. N iew tpliw ie czyni go ona jedynym
organem ustawodawczym spord organw federalnych, natomiast ca
wadz ustawodawcz w pastwie dzieli m idzy Kongres i parlam enty
stanowe. Nacisk zosta pooony wszake na Kongres, zw ayw szy i
art. I 8 koczy si w yjtk ow o wan klauzul przyznajc temu orga
nowi prawo wydaw ania wszelkich aktw prawnych, ktre oka si
potrzebne i waciwe ( necessary and p ro p er) do wykonywania kompe
tencji wym ienionych pow yej, oraz wszystkich innych przyznanych przez
t Konstytucj wadzom Stanw Zjednoczonych albo jakiemukolwiek
ich organowi lub funkcjonariuszowi . Klauzula ta otwiera pole do w y
bitnie rozszerzajcej interpretacji uprawnie federalnej legislatury.
Pow staje rwnie drugie pytanie, a mianowicie czy w m yl K on
stytucji caa wadza ustawodawcza naley do Kongresu, czy patrzc
z odwrotnej perspektyw y wszystkie jego kompetencje maj charakter
ustawodawczy. Obie te w ykadnie b yyb y jednak nieprecyzyjne. Problem,
ten jest bardzo zoony, a chcc go rozwiza w sposb w peni satys
fakcjonujcy, naleaoby przeprowadzi dogbn analiz odnonej prak
tyk i konstytucyjnej, na co nie pozwalaj ani ramy, ani objto niniej
43
R .C . M o u l t o n : Separation..., s. 299 315; R. S c i g l i a n o : T h e Suprem e...,
s. 3; J.K. J a v i t s : W h o..., s. 13, 14; A. e s t o r : Separation..., s. 576; L. K a
s k i : K o m p e t e n c je K o n g r e s u w zak resie k szta tow a nia p olityk i z a g ra n ic z n e j Stanur
Z je d n o c z o n y c h A m e r y k i. S tu d iu m p r a w n o -k o n s t y tu c y jn e . Pozna 1982, s. 21 23.

szego studium. Tym niemniej mona wskaza, e rezulatem wspomnianej


analizy byoby twierdzenie, i gwnym piastunem wadzy ustawodaw
czej jest Kongres, za podstawowym nurtem jego dziaalnoci obok kon
troli prezydentury pozostaje stanowienie prawa. Identyczne dwa pytania
wyaniaj si p rzy art. 1 1, przewidujcym e w adz wykonawcz
sprawuje Prezydent Stanw Zjednoczonych A m ery k i i art. III 1
stwierdzajcym, i wadz sdownicz Stanw Zjednoczonych sprawuje
Sd N ajw yszy Stanw Zjednoczonych oraz takie sdy nisze, jakie
z biegiem czasu Kongres ustanowi i utw orzy . W ym agaj te one iden
tycznej odpowiedzi44. Madison orzek, e przytoczone tu normy wyraaj
generaln delegacj w adzy prawodawczej na rzecz Kongresu, w ykonaw
czej na rzecz Prezydenta i sdowniczej na rzecz Sdu Najwyszego,
natomiast zawarte w Konstytucji uprawnienia szczegowe te oglne
przepisy w yjaniaj i okrelaj . I chocia pniej zmieni zdanie pi
szc, e konstytucyjne kompetencje szczegowe wyczerpuj tre zacy
towanych norm oglnych, to jednak z punktu widzenia potrzeb wsp
czesnoci naley si stanowczo opowiedzie za pierwsz jego interpreta
cj. Tym bardziej, i podczas K on w en cji wypow iedzia si za taksatywnym wyliczeniem uprawnie Kongresu tylko przez wzgld na zasad
federalizmu, ywic rwnoczenie spore wtpliwoci co do praktycznoci
tego rozwizania. W ilson natomiast by przeciw ny wszelkiej enumeracji45.
K orzystajc z okazji podkrelmy, e koncepcja zmieszania kompetencji
dotkna w najwikszym stopniu wanie uprawnie natury prawodaw
czej.

2.2.
W ok egzegezy pojcia w adza wykonawcza rozgorz
y powane spory. Term in ten, spord trzech tu rozpatrywanych, naj
trudniej wtoczy w sztywne ram y definicji, a obrazujca ten fakt
utarta w pniejszej nauce niem ieckiej paremia: W as man nicht definieren kann, dass sieht man ais Verwaltung an zdawaa si by ustrojodawcom amerykaskim jakby znana46. Z najbardziej zwajc interpre
tacj tej naziwy wystpi Roger Sherman, w ktrego przekonaniu m agiatratura wykonawcza to nic w icej ni instytucja realizujca wol
legisla tyw y . Akceptacja tego stanowiska oznaczaaby si rzeczy ubez
wasnowolnienie egzekutywy. Znacznie bardziej realistyczne rozumienie
wadzy wykonawczej w ykaza Alexander Hamilton, definiujc j jako
44 W. S o k o l e w i c z : P r e z y d e n t u r a i a d m in istra cja . W : In s ty tu c je ... [Red.
W. S o k o l e w i c z ] , s. 284, 285; W .W . C r o s s k e y ; Politics..., V ol. 1, s. 379
381; E.S. C o r w i n : T h e Presid en t..., s. 4; E.S. C o r w i n , L.W . K o e n i g : T h e
Presid en cy..., s. 2, 3; T h e P o w e r o f P r e sid e n c y . C o n c e p ts and C o n tr o v e r s y . Ed.
R.S. H i r s c h f i e l d . Chicago 1973, s. 2.
45 T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 53, 60; T h e Federalist...^
No. 44, s. 268, 269; R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 321; E. H. L e v i : Some.....
s. 377; R. S c i g l i a n o : T h e S uprem e..., s. 6.
46 V id e u w agi H am iltona w T h e F ederalist..., No. 67, s. 436.

dziaalno polegajc na wykonywaniu ustaw, prowadzeniu polityki


zagranicznej, opracowywaniu budetu, wydatkowaniu funduszy pastwo
w ych zgodnie z wczeniejszym upowanieniem parlamentu, rekrutacji
si zbrojnych, kierowaniu operacjami wojennym i oraz skupianiu si
caego kraju tak do wykonywania ustaw, jak i wsplnej obrony. Z ela
styczn wykadni wystpi James Madison proponujc, by wyposay
rzd w kompetencje do wcielania w ycie federalnych aktw prawnych,
mianowania urzdnikw i kontrolowania ich pracy oraz wykonywania
wszystkich innych uprawnie, jakie od czasu do czasu legislatura moe
mu powierzy. James W ilson za za cile wykonawcze kompetencje
uzna jedynie realizacj praw i obsadzanie stanowisk pastwowych47.
Najciekawszy pogld w tej m aterii reprezentowa Thomas Jefferson,
ktry take w ypowiedzia si za upowanieniem parlamentu do delego
wania pewnych uprawnie na rzecz rzdu. W projekcie ustawy zasad
niczej V irgin ii z 1776 r. lansowa tez, i gubernator winien posiada te
same kompetencje, ktrym i dotychczas cieszya. si Korona z zastrzee
niem, e maj go obowizywa akty prawne legislatury. Skoncentrowa
si wszake na negatywnym aspekcie okrelenia wadzy wykonawczej,
enumeratywnie w yliczajc uprawnienia nie wchodzce w je j zakres.
W 1783 r. zm odyfikow a jednak swe stanowisko, konstatujc w aneksie
do U w a g o stanie V irg in ia , e gubernatorowi nie naley przyznawa
uprawnie posiadanych w okresie kolonialnym, gdy prerogatyw y K o
rony nie mog tu stanowi odpowiedniego wzorca do naladowania;
stanowisko to popar pniej Wilson. D ajm y mu tylko te uprawnienia,
ktre s niezbdne do wykonywania ustaw i do zarzdzania organami
pastwowymi, a ktre z natury swej nie s ani prawodawczymi, ani
sdowniczymi. Zastosowanie tej idei musi wszak zosta pozostawione
rozumowi 48. Z powyszego wynika, i autor D eklaracji Niepodlegoci
dostrzeg w obrbie funkcji wykonaw czej przede wszystkim dwa jej
czony urzeczywistnianie aktw legislatyw y i kompetencje charak
terze dyskrecjonalnym. Takie ujcie problemu stanowio powany krok
naprzd w teorii prawa konstytucyjnego, gdy definityw nie zrywao
z odnon tradycyjn doktryn brytyjsk. Doktryna ta zakadaa, e
z formalnego punktu widzenia rdem wszelkiego prawodawstwa
i sprawiedliwoci jest nionarcha, natomiast Parlam ent i sdy pozostaj
jego organami doradczymi, wykonujcym i swe funkcje w jego imieniu.
47 T h e Records..., [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. l, s. 65, 66; R. S c i g l i a n o : T h e
F ederalist..., No. 75, s. 486; C.P. P a t t e r s o n : T h e C o n
stitutional..., s. 92, 93; P. E i d e l b e r g : T h e Ph ilosop h y..., s. 192; R.C. M o u l t o n :
Separation..., s. 291, 300; J. B u r n h a m : C ongress..., s. 97; H. K n u s t : M o n t e s
quieu..., s. 131; F.W. O B r i e n : T h e E xe c u tive ..., s. 209.
48 V ide C. P a t t e r s o n : T h e C on stitu tion al..., s. 90; R.C. M oulton: S e p a ra
tion..., s. 292 296; T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 65, 66; L. F i s h e r :
S u p rem e..., s. 3, 4; T h e

T h e E fficien cy..., s. 122.

Naturalnie, w obliczu faktycznej przew agi politycznej Parlamentu nad


Koron oraz realizacji zasady niezawisoci sdziowskiej, praktyka ustro
jow a bya cakowicie odmienna, tym niem niej w fakt nie odbiera tezie
Jeffersona miana nowatorskiej.
Stosownie do tych zaoe czonkowie K on w en cji K onstytucyjnej
zgodnie zdecydowali pow ierzy Prezydentow i w ykonywanie aktw K on
gresu, a zwaszcza ustaw std art. II 3 gosi, i P rezyden t zapewnia
cise wykonyw anie ustaw oraz sprawowanie naczelnego dowdztwa
si zbrojnych i m ilicji poszczeglnych stanw, gdy zastanie powoana
do suby czynnej Stanw Zjednoczonych (art. II 2). N ie wahano si
rw nie przyzna Prezydentow i prawa aski (art. II 2), jakkolw iek po
w stay rnice zda na temat przestpstw, jakie miao ono obejmowa.
Jednomylno w przypadku tych prerogatyw jeli pomin sprzeciw
Georgea Masona co do dwch ostatnich bynajm niej nie zapobiega
zaistnieniu istotnych kontrowersji co do innych kwestii, nie mwic ju
0 sporach dotyczcych niuansw. Tak np., jeli W ilson zalicza upraw
nienia nominacyjne do uprawnie dyskrecjonalnych egzekutywy, to M a
dison wiza je z realizowaniem ustaw43. Co si tyczy podmiotu, ktry
miaby t prerogatyw dysponowa, to jedni zalecali przyznanie je j
prezydenturze, podczas gdy drudzy wysunli projekt utworzenia kilku
osobowej rady, ktra posiadaaby monopol na wszelkie nominacje: nie
ktrzy za delegaci optowali za mianowaniem sdziw i ambasadorw
przez Senat. Wspomniany projekt w yw oa ostr k rytyk Hamiltona
1 Morrisa, ktrzy wskazywali, e rada ta wskutek tajnoci postpowania
byaby ciaem w yjtkow o skonnym do in tryg i kierow aaby si w ycz
nie osobistymi zobowizaniami. G dyby je j skad zmienia si rzadko, w te
d y w wyniku ewentualnego faworyzowania kilku rodzin mogaby powsta
w Unii arystokracja bd oligarchia, jeli za czsto, wwczas polityka
nominacyjna byaby niestabilna. Organ ten byby poza tym znacznie
bardziej podatny na naciski Prezydenta ni Senat. Dlatego te prawo
obsadzania urzdw trzeba koniecznie pow ierzy Prezydentowi, jako e
posiada on lepsz znajomo kw alifikacji potrzebnych do objcia danej
funkcji, wiksze poczucie odpowiedzialnoci za desygnowanie konkretnej
osoby oraz znacznie szersz swobod podejmowania decyzji personalnych,
w przeciwiestwie do chwiejnego, rozdartego m idzy fakcje oraz penego
in tryg i zakulisowych machinacji Kongresu50.
Spierano si take, komu zleci zawieranie traktatw. Madison,
Charles Pinckney i Sherman proponowali poruczy je Senatowi, gdy
49 T h e F e d e r a l i s t . No. 74, s. 481 484; R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 299
307; L. F i s h e r : P resid en t..., s. 25; A. B e s t o r : Separation..., s. 532, 533; C.P.
P a t t e r s o n : T h e C onstitu tion al..., s. 92; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 429.
50 T h e Federalist..., No. 76, 77, s. 492, 493, 499 501; T h e Records... [Ed. M .
T a r r a n d], Vol. 2, s. 183, 336, 538; Vol. 3, s. 599.

w opinii tego ostatniego organ ten gwarantowa zachowanie dyskrecji


w odrnieniu od caego Kongresu. Ze stanowiskiem tym podjli pole
mik John F. M ercer i Mason, sigajc du cokolwiek dziwacznego argu
mentu, i Senat moe dokona rozbioru kraju. Natomiast W ilson i Tho
mas Fitzsimons domagali si powierzenia tej kompetencji obu izbom
cznie, m otywujc swj wniosek nieuniknionym oddziaywaniem trak
tatw na prawo wewntrzne. W edug M.J.C. V ile a sposb podejcia
filadelfijskiego forum do tej materii, z jedn ej strony zdradza potrakto
wanie je j w kategoriach hamulcw, z drugiej za wyglda na kompromis
bdcy efektem niezdecydowania, czy zawieranie traktatw to uprawnie
nie natury prawodawczej czy w ykonaw czej51. Swoj drog, wahanie to
byo cakiem zrozumiae, skoro analizowane zagadnienia budz wtpli
woci take i dzi. Ad, exeviplu m , jeeli veto egzeku tyw y zdaniem
T.M. Cooleya i J.P. Rochea pozostaje kompetencj o charakterze
prawodawczym, to w mniemaniu G. Marshalla posiada ono raczej cha
rakter w ykonaw czy52.
M imo znacznych rozbienoci w pogldach O jcow ie K onstytucji
potrafili znale drog poredni, oparszy si sile przycigania obu
biegunw skrajnoci. Postanowiono, e prawo obsadzania urzdw otrzy
ma Prezydent, ale nominacje na najwaniejsze stanowiska w tym
sdziw Sdu Najwyszego, ambasadorw, konsulw i sekretarzy depar
tamentw - bd podlega zatwierdzeniu przez Senat. Konstytucja
uywa tu (art. II 2) formuy, i na stanowiska te Prezydent wyznacza,,
a za rad i zgod Senatu m ianuje . Wspomniana rada i zgoda (th e
advice and consent) winna by udzielona wikszoci 2/3 obecnych sena
torw. Zauwam y na marginesie, e ta tradycyjnie stosowana w konsty
tucjonalizmie angielskim formua (od 1685 r.) zakada dyskusj nad tym i
sprawami. W rezultacie nominacja odbywa si w trzech fazach: a) w y
znaczenie kandydata przez Prezydenta (nom in ation); b) zatwierdzenie
przez Senat (confirm ation); ) mianowanie i wprowadzenie na urzd przez
Prezydenta (com m issioning). Dziki temu, argumentowa Gouverneur
Morris, ze wzgldu na udzia Prezydenta decyzje personalne bd odpo
wiedzialne, a uwagi na partycypacj Senatu optymalne i bezpieczne.
Identycznie rozwizano problem traktatw. Takie postawienie spra
w y Hamilton uzasadnia zarwno charakterem prawnym umw tego
rodzaju, jak i specyficzn procedur ich zawierania. Czynno ta nie
jest bowiem natury wykonawczej, poniewa nie polega na wykonywaniu
ustaw, ani te prawodawczej, gdy nie sprowadza si do ich tworzenia.
51 M.J.C. V i l e: C on stitu tion a lism ..., s. 156; T h e R ecords..., [Ed. M . F a r a n d], Vol. 2, s. 183, 287, 298, 538, 540; V ol. 3, s. 509; A. e s t r: S ep a ra tion ....
s. 635 638.
52 J.P. R o c h e : D istribu tion ..., s. 305; G. M a r s h a l l : C onstitu tion al..., s. 103,:
. M. C o o l e y : T h e G e n e r a l P r in c ip le s o f C o n stitu tion a l L a w in the U n ite d Staten
o f A m e r ic a . Boston 1898 (1880), s. 51.

Najbardziej predestynowanym podmiotem do ich zawierania pozostaje


egzekutywa dziki szybkiemu podejmowaniu decyzji i nieodzownej dys
krecji. Jednake donioso polityczna traktatw oraz fakt w yw ierania
przez nie w p yw u na prawo wewntrzne skaniaj do wczenia do tego
procesu legislatyw y. Pow ierzenie tej kom petencji samemu Prezyd en tow i
byoby niebezpieczne, jako e m gby on zosta przekupiony przez,
zagranicznego kontrahenta. Senat z kolei nie budziby nalenego respektu
u ukadajcej si strony, a jego decyzje m ogyby by w ynikiem zmowy.
Natomiast Izba Reprezentantw w ogle nie moe wchodzi tu w rachub
jako ciao zbyt liczne, chwiejne i zmienne. W ostatecznym rachunku
tylko czne zawieranie traktatw przez Prezydenta i Senat elim inuje
wszystkie potencjalne zagroenia dla interesu pastwa53.
Waciwo zatwierdzajca izby w yszej nadaa jej, wedug k rytycz
nej oceny Jamesa Wilsona, mieszany charakter praw odaw czo-wyko
nawczy, co przeciw nicy K onstytucji niezwocznie uznali za niewaci
we i niebezpieczne zmieszanie kompe'tencji aparatu pastwowego . W t
pliwoci na tym tle powstay take w obozie je j zwolennikw. John
Adams sprzeciwia si takiemu poczeniu uprawnie Prezydenta i Sena
tu, chocia zastrzeenia swe m otywowa w ypyw ajcym std zm niejsze
niem odpowiedzialnoci egzekutywy. George Mason owiadczy za, e
na skutek poczenia kom petencji Konstytucja uczynia Prezydenta i Se
nat m em i on , p rzy czym owocem tego mariau moe by jed yn ie
tyrania, bowiem w efekcie naruszenia rwnowagi pomidzy tym i organa
m i jeden z nich uzyska zbyt duy w p yw na drugi. W odpowiedzi G ouvem eu r M orris zauway, i krytykowana norma nie stwarza adnego
zagroenia dla wolnociowego ustroju kraju wanie ze wzgldu na
wsplne wykonywanie tak istotnych uprawnie nominacyjno-traktatowych przez egzekutyw i izb wysz legislatyw y. Podobnie A lexander
Hamilton, ustosunkowujc si do obiekcji Masona replikowa, e s one
bezprzedmiotowe, gdy dziki wsplnemu realizowaniu tych uprawnie
Prezydent i Senat bd si wzajem nie ogranicza i hamowa, co z g ry
wyklucza w ytw orzenie si przewagi ktregokolwiek54.
53 T h e R ecords... [Ed. M . F r a n d], V ol. 2, s. 495, 498, 499, 523, 524, 537, 538;
T h e F ederalist..., No. 75, 76, s. 485496.

54 T h e F ederalist..., No. 64, 77, s. 416 120, 497 499; T h e A n tifed era list...
[Ed. M . B o r d e n ] , s. 135, G.S. W o o d : T h e C reation..., s. 548; M .P. S h a r p : T h e
Classical..., s. 425', 426, 428; J. B u r n h a m : C on g ress..., s. 94; L . F i s h e r: T h e
E fficien cy ..., s. 127, 130; A . B e s t or : Separation..., s. 539 542, 621, 664, 665.
M im o to James W ilson ow iadczy w trakcie obrad co nastpuje: R n e dziay
pow inny by niezalene od siebie, tymczasem zostay one poczone i zm ieszane
w Senacie. Senat moe sprawowa kom petencje tak legislacyjne, jak wykonawczai sdownicze. Zaw ieran ie traktatw to kom petencja prawodawcza, a m ianowanie
urzdnikw wykonaw cza, bow iem nom inacje w inny nalee tylko do egzeku tyw y.
Procedura im p e a c h m e n t z kolei to upraw nienie sdownicze. Jeli w ic nie jest
ta arystokracja, to ja nie w iem co to jest vid e T h e R ecords... [Ed. M. F a .ti
r a n d], Vol. 2, 522, 523, 530.

Kom prom isowy charakter nosi rwnie sposb regulacji kwestii pro
wadzenia dziaa wojennych, ktrej natur take nieatwo przyszo
sprecyzowa. Pinckney zada przyznania prawa wypowiadania w ojn y
Senatowi, poniewa uwaa, i obowizujca w Izbie Reprezentantw
procedura byaby zbyt przewleka. Pierce Butler yczy sobie, by prawo
to posiad Prezydent, co w yw oao kategoryczny sprzeciw wikszoci,
ktra orzeka, e wwczas egzekutyw a staaby si monarchi najgor
szego rodzaju . W tedy Madison wystpi z wnioskiem, by Kongres o trzy
ma prawo wypowiadania wojny, a Prezydent odpierania nagych atakw
na Uni. Ostatecznie przychylono si do tej propozycji, jakkolwiek nie
brako gosw, i tym sposobem Prezydent stanie si uzurpatorem,
poniewa bdzie mg narzuci prawo ostrzem bagnetu . Odnotujmy
p rzy tej okazji, e w przeciwiestwie do brytyjskiej doktryny ustrojo
w ej i odpowiadajcych je j koncepcji Sir W illiam a Blackstonea, uczestnicy
obrad w State House w ypow iedzieli si przeciw powierzeniu egzekutywie
kompetencji wystawiania i utrzym ywania si zbrojnych, jako e doszli
do wniosku, i ma ona charakter prawodawczy55.
Z pozostaych kompetencji nie stanowicych hamulcw Prezydent
zosta wyposaony w prawo przyjm owania przedstawicieli dyplom atycz
nych innych pastw; zwoywania w razie nadzwyczajnych okolicz
noci jednej lub obu izb Kongresu; a w przypadku, gdy izby nie mog
uzgodni czasu odroczenia obrad, odroczenia ich na czas, jaki uzna za
stosowny (art. II 3). Rwnoczenie naoono na obowizek kierowania
do Kongresu od czasu do czasu ordzi o stanie pastwa i przedstawia
nia w nich do rozwaenia rodkw, ktre uwaa za potrzebne i waci
w e (art. II 3). Niem niej jednak obowizek ten jest bardzo pomocny
Prezydentow i, gdy moe on w ten sposb wpywa na kierunek prac
legislacyjnych Kongresu.
W literaturze przedmiotu istnieje zadawniona kontrowersja na te
m at prawzoru prezydencjalnych prerogatyw. Jedni badacze (m.in. E.S.
Corwin) w brew jednoznacznym wypowiedziom Jeffersona i Wilsona uwa
aj, e The Founding Fathers p rzy kreowaniu prezydentury w powa
nej mierze odtw orzyli prerogatyw y Jerzego III. W . Osiatyski posuwa
si nawet do stwierdzenia, e ustrj federalny U S A przypomina do
zudzenia ten, ktry funkcjonowa w Imperium B rytyjskim w X V III w.,
skoro miejsce krla zaj Prezydent, a Parlamentu Kongres56. Inni
autorzy wskazuj wszak na wystpowanie zasadniczych rnic w usytu
owaniu prawnym K oron y i Prezydenta (m.in. W .W . Crosskey i sdzia
55 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 64 66, 73, 74; Vol. 2, s. 318,
319; Vol. 3, s. 599; A. B e s t o r : Separation..., s. 534; A.D. S o f a e r : W a r..., s. 12,
31, 35, 51, 52.
56 W. O s i a t y s k i : E w o lu cja ..., s. 108; E.S. C o r w i n : T h e President...,
s. 7, 14, 15.

M cReynolds w sprawie Flem ing v. Page, 9 How, 603 (1850)57. Zam ierza
jc w spr rozstrzygn, wypadnie dokona zestawienia monarszych
i prezydencjalnych prerogatyw, patrzc na nie pod ktem podobiestw
i rnic. Okazuje si, i mona wyrni trzy ich kategorie: a) wsplne
tj. wykonywanie ustaw, prawo aski, przyjm ow anie przedstawicieli
dyplomatycznych; b) zblione tj. uprawnienia nominacyjne (w U S A
przy wspudziale Senatu), prawo veta ustawodawczego (w U S A zawie
szajce, w W ielkiej Brytanii absolutne), dysponowanie siami zbrojnym i
(w W ielk iej Brytanii wyposaenie si zbrojnych pozostaje formalnie
wasnoci Korony); c) odmienne tj. prawo krla do rozwizywania
Parlamentu oraz wypowiadania w o jn y i zawierania pokoju. W gr
wchodz ponadto wakie rnice dotyczce statusu prawnego Prezydenta
i Korony, jak rwnie nalecych do nich obowizkw. Biorc te okolicz
noci pod uwag, skonny jestem zaj w tej kontrowersji stanowisko
porednie, a mianowicie, e koncepcja prezydentury O jcw K onstytucjir
stanowi wypadkow kom petencji stanowego gubernatora (w m akroskali)
i formalnych prerogatyw brytyjskiego monarchy. Jeli chodzi o tego
pierwszego, to wzorowano si gwnie na ustawie zasadniczej Massachu
setts i N ew Yorku. Natomiast enumeracj uprawnie Kongresu oraz
czciowe w yliczenie prezydencjalnych prerogatyw trzeba m.in. eksplir
kowa wanie deniem do nowego podziau dawnych kom petencji K o
rony. W ostatecznym rachunku tak Prezydent, jak i Kongres otrzym ali
z formalnego punktu widzenia mniej uprawnie ni krl i Parlam ent.
W rzeczywistoci jednak ich wadza signa znacznie dalej.
Mimo to nie sposb zaprzeczy, i art. II Konstytucji, powicony
niemal bez reszty egzekutywie, zosta sformuowany najbardziej m gli
cie na tle pozostaych i w najlepszym razie zawiera tylko zarys prezy
dencjalnych prerogatyw. Zazbiaj si one bowiem z licznym i kompe
tencjami Kongresu, a rota przysigi nakada na Prezydenta obowizek
strzeenia Konstytucji, nie wspominajc w ogle o ustawach. Na tej
podstawie R. Scigliano sugeruje, e tw rcy tego aktu b yli znacznie bar
dziej szczodrzy p rzy wyposaaniu w uprawnienia Prezydenta i Sd N a j
w yszy ni w stosunku do Kongresu58. Dlatego te zupenym nieporozu
mieniem jest opinia C.P. Pattersona, i dla T h e Founding Fathers prero
ga tyw y Prezydenta posiaday czysto doradczy charakter59. Niezalenie
57 W .W . C r o s s k e y :

Politics..., V ol.

paration..., s. 335, 336; L.D . W h i t e :

The

1, s. 418, 443, 446; R.C. M o u l t o n :


F ed era lists. A

S tu d y

Se

in A d m in is tr a tiv e

H is to ry 1789 1801, N e w Y o rk London 1965, s. 16.

58 R. S c i g l i a n o : T h e S u p rem e..., s. 5; E.S. C o r w i n : T h e President...,.


s. 3; A.D. S o f a e r : W ar..., s. 3, 60; J.A. S m i t h : T h e Spirit..., s. 146; T h e P ow e r...,
[Ed. R.S. H i r s h f i e 1 d], s. 1, 2; J. B r y c e : T h e A m e rica n ..., V ol. 1, s. 38
40.
5S C.P. P a t t e r s o n : T h e C onstitu tion al..., s. 98.

do tych ustale warto jeszcze dorzuci jedno wane spostrzeenie. W tra


kcie kreowania amerykaskiej prezydentury niejako w podtekcie
uwzgldniono powszechny autorytet G eorgea Washingtona, ktrego kan
dydatur przewidywano na to stanowisko. Tym samym jak to celnie
uj W. Sokolewicz federalna ustawa zasadnicza bya w zakresie
prezydentury krojona na miar jednego nieprzecitnego czowieka, co
zreszt nie stanowi rzadkoci w prawie konstytucyjnym. Kopot powsta
j e wtedy, gd y miara nastpcw jest inna 60.
2.3.
Najm niej kontrowersji w ywoaa kwestia rozumienia
m inu wadza sdownicza . Pojm owano go jako rozstrzyganie konfliktw
w sprawach karnych i cywilnych (W ilson) oraz interpretowanie obowi
zujcego prawa (Hamilton). Przyznanie sdom prawa w ykadni aktw
praw nych byo rwnoznaczne z odstpstwem od doktryny Sir Blacksto
nea, ktry wiza je z funkcj prawodawcz, poniewa Izba Lordw bya
rwnoczenie sdem ostatniej instancji. Z kolei z doktryn barona de
Montesquieu kontrastowao operowanie przez autorw K onstytucji nazw
w adza sdownicza , ktrej zakres przedm iotowy pozostaje znacznie
szerszy od okrelenia w adza sdzenia . Generalnie, uczyniono Sd
N a jw yszy instancj odwoawcz o zakresie rozpatrywanych z tego
tytuu spraw decyduje jednak Kongres za w piciu kategoriach
spraw nadano mu waciwo pierwotn (art. I I I 2), niemniej te ostat
nie sprawy nie odgryw aj istotniejszej roli w dziaalnoci orzeczniczej
tego organu. Ze wszech miar naley p rzy tym podkreli, i niektrzy
przyw d cy polityczni ju wwczas rozcigali waciwo interpretacyjn
sdw take na liter ustawy zasadniczej. Mona rwnie z powodzeniem
broni hipotezy, e ustrojodawcy zebrani w F ila d elfii przydzielili po
nadto implicite Sdowi Najwyszem u prawo badania konstytucyjnoci
aktw prawnych legislatyw y i egzekutyw y z ustawami wcznie (vide
p. VII.4), wytyczania granic kompetencji obu tych organw, szczeglnie
za dyskrecjonalnych uprawnie Prezydenta, a take precyzowania za'kresu praw obywatelskich61. Mona te nadmieni, i Madison w czym
sekundowa mu Hamilton usiowa dokona bliszego okrelenia podo
biestw i rnic zachodzcych midzy funkcj sdownicz i wykonawcz,
snujc na ten temat nad w yraz abstrakcyjne refleksje, jak np. e p ie rw
sza opiera si na sile, podczas gdy druga na osdzie itd.62. W sumie jed60 W. S o k o l e w i c z : Pre zy d e n tu ra ..., s. 284.
61 T h e F ed e ra list..., No. 78, s. 505 509; W.B. G w y n : T h e M e a n in g..., s. 125;
R.C. M o u l t o n : S ep a ra tion ..., s. 313, 314; M.P. S h a r p : T h e Classical..., s. 414;
B . B a i l y n : T h e Id e o lo g ica l..., s. 74, 75; R. S c i g l i a n o : : T h e S u p rem e..., s. 4,

12 .
62 T h e R ecord s... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 34; R. S c i g l i a n o :
,.., s. 4, 5.

The S u -

nak impresje te b yy zbyt oderwane, by zasugiway na co w icej ni


wzmiank.
Znamienne jak ju wspomniano e O jcow ie K onstytucji
pod monteskiuszowskim w p yw em pocztkowo nie traktowali w adzy
sdowniczej jako rwnorzdnej z dwiema pozostaymi. R.C. Moulton za
ryzykow a nawet konstatacj, i jest zgoa nieprawdopodobne, b y wia
domie chcieli oni uczyni judykatyw rywalem , z prawdziwego zda
rzenia, legislatyw y i egzeku tyw y63. Teza ta znajduje pewne pokrycie
w faktach, jakkolw iek nie jest ono wystarczajce. I tak, John Adams
w 1766 r. uzna sdownictwo jedynie za czon wadzy wykonawczej,
mimo e kad nacisk na niezawiso sdziowsk, doywotnio sprawo
wania funkcji i stao uposaenia. Dopiero pniej zda sobie spraw
z koniecznoci wprowadzenia funkcjonalno-organizacyjnej odrbnoci
judykatywy, cho nadal uwaa j tylko za dodatkowy, jakkolwiek zba
w ien n y hamulec wobec parlamentu i rzdu. Zasadnicze fila ry aparatu
pastwowego, od ktrych zaleaa jego stabilno i rwnowaga, stanowili
dla Prezydent, Senat i Izba Reprezentantw. James Madison owiadczy
nie bez racji, e sdownictwo to najsabsze ogniwo aparatu pastwowe
go. Opini t podchwyci Alexander Hamilton, stwierdzajc co nastpuje:
K to k o lw iek uwanie zastanawia si nad rnym i dziaami wadzy, ten
musi spostrzec, i sdownictwo z natury swych funkcji bdzie zawsze
najmniej niebezpieczne wzgldem praw politycznych Konstytucji, bo
w iem bdzie mie najmniejsze moliwoci, b y je naruszy albo dokona
ich uszczerbku. Egzekutywa nie tylko nadaje zaszczyty, ale i dziery
miecz spoecznoci. Legislatyw a nie tylko rozporzdza sakiewk, lecz
take ustala zasady regulujce obowizki i prawa kadego obywatela.
Odmiennie judykatywa nie ma w pyw u ani na miecz, ani na sakiewk;
nie panuje ani nad si, ani nad bogactwem spoeczestwa; i nigdy nie
moe szybko podj postanowienia. Praw d powiedziawszy, nie ma ona
ani siy, ani te woli, jedynie osd; i ostatecznie musi by zalena od
pomocy ramienia wykonawczego dla skutecznoci swych w yrokw. Ten
prosty pogld na spraw sugeruje kilka istotnych konsekwencji. D owodzi
on bezspornie, e sdownictwo jest bez porwnania najsabszym z trzech
dziaw wadzy; e nigdy nie bdzie mogo zaatakowa z powodzeniem
ktrej z pozostaych wadz; i e trzeba zatem jak najlepiej zatroszczy
si o wyposaenie go w rodki obrony przed ioh atakami 64. Dopiero
z chwil wyksztacenia si sdowej kontroli konstytucyjnoci prawa ar
chitekci filadelfijskiego dziea uznali Sd N ajw yszy za organ cakowicie
rwnorzdny w politycznym tego sowa znaczeniu z Kongresem i P rezy
63
64
s. X X ;
315; J.

R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 463.


F ederalist..., No. 78, s. 503, 504; T h e Political... [Ed. G.A. P e e k ] ,
J. B u r n h a m : C ongress..., s. 100; R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 313,
s t o r y : C o m m en ta ries..., Vol. 1, s. 379; G.S. W o o d : T h e C reation..., s. 159.

The

dentem, mogcy skutecznie sprawowa rol arbitra w sporach kompetencyjnych pom idzy nim i65.

2.4.

Jak wynika z zaprezentowanych tu rozwaa, T h e F o

ding Fathers w efekcie niezachowania penej korelacji m idzy funkcjami

pastwowym i a odpowiadajcymi im organami, dokonali nader istotnego


zmieszania kompetencji. Prezydentow i powierzono bowiem sprawowa
nie prawa aski (funkcja sdownicza) i veta ustawodawczego (funkcja
prawodawcza); Kongresowi przyznano prawo zatwierdzania nominacji
(funkcja wykonawcza), im peachm ent i ogaszanie amnestii (funkcja s
downicza); a Sdowi Najwyszem u prawo kontroli konstytucyjnoci
ustaw (funkcja prawodawcza) oraz w iele drugorzdnych uprawnie n a
tury wykonawczej. Fakt ten dowodzi zarwno nieszablonowego podejcia
ustrojodawcw amerykaskich do zagadnie ustrojowych, jak ich realiz
mu politycznego. M ieli oni stale w pamici sowa Thomasa Jeffersona,
i kada wadza nie zwizana oglnymi reguami jest niebezpieczna",
a jednoczenie nie y w ili zudze co do moliwoci poddania dokadnej
delim itacji wszystkich funkcji organw pastwowych. G w ny architekt
Konstytucji przyzna, e granice pom idzy wadz wykonawcz, prawo
dawcz i sdownicz, cho oglnie biorc tak mocno zaznaczajce si
same, sprowadzaj si w wielu wypadkach jedynie do cienia rnicy .
A lbow iem dowiadczenie nauczyo nas, i nie ma takiego kunsztu
w nauce o pastwie, na podstawie ktrego mona by wyodrbni i okre
li z dostaiteczn pewnoci trzy jej wielkie dziedziny legislatyw,
egzekutyw i judykatyw [...] W toku praktyki codziennie pojawiaj
si wtpliwoci dowodzce krlujcej w tej m aterii niejasnoci, ktra
wpraw ia w zakopotanie najwikszych adeptw w ied zy politycznej 6*.

3. Struktura organw

3.1.
Odpowiednia struktura organw tw orzya kolejny kan
ktry naleao zrealizowa celem utrzymania zasady podziau wadzy
nie tylko w teorii, lecz take w praktyce ustrojowej. Budow Sdu N a j
wyszego nie zajmowano si, zadowalajc si widocznie stanowym w zo
rem tej instytucji. Niem niej w brak zainteresowania nadrobiono z na
wizk koncentracj uwagi na zagadnieniu optymalnej struktury dwch
innych organw. Co si tyczy legislatyw y, to nie miano praw ie adnych
65
T h e F ederalist.,., No. 78, 79, s. 503, 508 513; B. B a i l y n : T h e Id eological...,
s. 290; R. S c i g l i a n o : T h e S u p rem e..., s. 4, 11; S.P. H u n t i n g t o n : T h e F o u n d
ing..., s. 159; L.P. B e t h : Politics..., s. 17.
86 V id e R.C. M o u l t o n : Separation..., s. 350, 351; C.P. P a t t e r s o n : T h e
Constitu tion al..., s. 90; J. M acG regor B u r n s , J.W. P e l t a s o n :
G o v e rn m e n t...,
s. 67; L. F i s h e r: President..., s. 22, 23.

wtpliwoci jedynym rozwizaniem do przyjcia bya dwuizbowo.


Godzi si wprawdzie przyzna, i w pierwszym okresie R ew olucji kwestia
ta nie naleaa do oczywistych, czego dowodem utworzenie przez pennsylvaskich radykaw i konstytuant G eorgii jednoizbowego parlamen
tu. Anonim ow y autor pamfletu C z te ry listy na interesujce tem aty
oponowa przeciw regule bikameralizmu, wytaczajc takie argumenty jak
twierdzenie, e wzajemne hamowanie si izb prowadzi do kom plikacji
i przeduania obrad, e w yw ou je niesnaski i z wol, e im w icej
izb, tym w icej partii , poniewa kada izba suy instytucjonalizacji
odmiennych interesw i zaostrzaniu wystpujcych m idzy nimi konflik
tw, ktre w przeciwnym razie m ogyby zosta zaegnane itp.07 Jednak
e 11 lat pniej dwuizbowo bya spraw przesdzon od pocztku do
koca prac filad elfijskiej Konwencji.
Projekt monokameralnej legislatury zawiera tylko tzw. Plan N ew
Jersey, a do jednego z paradoksw K onw encji nalea fakt, i broni go
wycznie sdziwy Benjamin Franklin notabene delegat Pennsylvanii
mimo e podeszy w iek sprzyja na og konserwatyzmowi pogldw.
W niezbyt wyszukany sposb przyrw nyw a on dwuizbow y parlament
do wozu cignitego przez dwa konie w przeciwnych kierunkach, p rzy
taczajc ponadto biblijn przypowie o wu dwugowym , ktry sko
czy ywot, nie mogc dziki swym gowom pokona potu dzielcego go
od wodopoju. Delegaci zgromadzeni w F iladelfii wprawdzie cenili sobie
nauki pynce z Pism a w itego, mimo to stanowisko Franklina spotkao
si z gwatown krytyk. W illiam Paterson dowodzi, e izba wysza
stanowi niezbdny hamulec wobec niszej, jest rdem wikszej mdro
ci i um oliwia gbsz refleksj nad projektam i ustaw oraz ich dalsze
doskonalenie. Natomiast James Wilson stwierdzi bez osonek: Jedno
izbowa legislatywa jest pomylana po to, by skupi w niej .wszystkie
szkodliwe cechy rnych skrajnoci kiepskiego ustroju. Przynosi ona
ogln sabo, bierno i niead; cechy te cz si z nagym i i gw atow
nymi paroksyzmami despotyzmu, niesprawiedliwoci i okruciestwa
[...l 68 Ju tylko ta wypowied czyni bezprzedmiotow lansowan przez
niektrych badaczy tez, i utworzenie Senatu stao si dzieem p rzy
padku69.
M otyww , jakim i kierowano si podczas ustanawiania dwuizbowego
parlamentu, byo wiele, jednake na czoo zdecydowanie wysuno si
gboko ugruntowane przewiadczenie o grobie despotyzmu legislaty
67 B. B a i l y n: T h e Id eological..., s. 298.
68 T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 48, 260, 276; M .P. S h a r p : T h e
Classical..., s. 396, 411, 413, 421; J. S t o r y :
C o m m en ta rie s..., V ol. 1, s. 376; J.
B u r n h a m : C ongress..., s. 97.
69 V ide B.F. W r i g h t , Jr.: T h e O rigins..., s. 181, 182; T h e Federalist..., No. 71,
s. 465, 466.

w y . Jak ju pisalimy, uwaano, e wadza prawodawcza jako poten


cjalnie najsilniejsza k ry je w sobie niebezpieczestwo zdominowania po
zostaych, a tym samym narzucenia tyranii. vStd racjonalny ustrojodawca nie ma innego wyjcia, jak tylko dokona je j rozdziau na dwie kon
kurencyjne izby. Z caoksztatu twrczoci politycznej O jcw Konstytu
c ji mona wywnioskowa, i pod w pyw em tak Lockea i Sir Blacksto
nea, jak praktyki b rytyjskiej wiadomie zaakceptowali oni fakt supre
m acji legislatyw y, a podwiadomie uwaali j za gw n y fila r caej
konstrukcji aparatu pastwowego. Dlatego te uhonorowali j w tekcie
federalnej ustawy zasadniczej powiceniem je j pierwszego artykuu. T
naturaln nierwnowag trzeba wszak byo zniwelowa, przezornie za
bezpieczajc pozostae organy przed przemonym oddziaywaniem parla
mentu. Podleganie prawom to jedna rzecz pisa Hamilton o tenden
c ji do wchonicia egzekutyw y i ju d yk atyw y przez legislatyw za
podleganie ciau prawodawczemu, druga. Pierwsza idzie w parze z pod
staw owym i zasadami dobrego ustroju, a druga je narusza i w brew
jakim kolwiek formuom konstytucji jednoczy wadz w tych samych
rkach . Legislature bdzie ustawicznie dy do ekspansji, owiadczy
Wilson w toku obrad Konwencji, dodajc: Jak dugo wadza prawodaw
cza nie zostanie ograniczona i podzielona na odrbne i niezalene
dziay, tak dugo nie bdzie ani wolnoci, ani stabilnoci 70.
Ocena Madisona bya bardziej wnikliwa. Zwaywszy, e w ustrojiu
republikaskim z koniecznoci dominuje wadza prawodawcza, najsku
teczniejsze remedium na t niedogodno stanowi podzia parlamentu
na dwie izby. Izby te naley p rzy tym maksymalnie zrnicowa, w pro
wadzajc rne sposoby ich wyboru oraz rne zasady dziaania. Bikameralizm pozostaje najbardziej skutecznym ograniczeniem legislatywy,
poniewa jest instrumentem dziaajcym stale. Niezalenie od tego, w gr
mog wej jeszcze dalsze rodki ostronoci. Idzie bowiem o to, i nie
mona przyzna kademu dziaowi laparatu pastwowego rw n ej siy
samoobrony. [...] Tak jak waga wadzy prawodawczej wym aga jej roz
dziau, tak z drugiej strony sabo egzeku tyw y moe domaga si jej
ufortyfikowania 71. Std wanie wezwanie Wilsona do wzmocnienia
niezalenoci egzekutyw y i judykatywy, gdy poczona waga tych
dwch dziaw jest nieodzowna, b y zrwnoway ciar samej tylko
legisla tyw y . T ym przekonaniem wypadnie tumaczy zamiar przyn aj
mniej czci delegatw zebranych w State House, by midzy Prezyden
70 T h e

R eco rd s

[Ed. M.

Suprem e..., s. 8; G.S. W o o d :

Farrand],

Vol.

1, s. 254; R.

Scigliano:

The

T h e C reation..., s. 248, 249. wiadom e czy moe pod

wiadom e przewiadczenie o centralnej p ozycji parlam entu u trzym yw ao si j e


szcze dugo, o czym wiadczy m.in. ordzie prezydenta Jamesa M onroe do K o n
gresu z 4 V 1822 r. V ide J. B u r n h a m : C on gress..., s. 92.
71 T h e F ed era list..., No. 51, s. 338; G. W. C a r e y :
S e p a ra tio n of P o w e r s
and..., s. 160 163; G.S. W o o d : T h e C rea tio n ..., s. 559.

tem a Sdem N ajw yszym powsta pewien nieform alny alians w ym ie


rzony w pierw szej kolejnoci przeciw Kongresowi (a zwaszcza Izbie
Reprezentantw) w celu jego zrw now aenia , w drugiej za skiero
w an y przeciwko interesom, ktre Izba ta miaa reprezentowa. Natomiast
kady z nich zdawa sobie spraw, e sojusz pom idzy Prezydentem
a Kongresem okazaby si po stokro niebezpieczniejszy. Obu izbom
parlamentu przydzielono
wic rol
zrwnowaonego mechanizmu
w oglnym systemie rwnowagi. Senat musi si sta dla pastwa tym,
zym balast dla okrtu72 oznajmi kategorycznie Alexander Hamilton.
Drug przesank, skaniajc amerykaskich mw stanu do p rzy
jcia reguy bikameralizmu, stanowio denie do zapewnienia K on gre
sowi stabilnoci, prestiu i fachowoci poprzez zapenienie go odpowied
nimi ludmi. Sdzili oni, e jeli deputowani bd si rekrutowa w y
cznie spord przedstawicieli ludu, wwczas parlament stanie si
niemal e x definitione ciaem chwiejnym , skorym do popeniania bdw
i poddawania si namitnociom oraz atw ym do opanowania przez za
mon i przedsibiorcz mniejszo. Bdzie mu rwnie brakowa praw
niczego kunsztu, przezornoci i poczucia odpowiedzialnoci, w zwizku
z czym szybko zawiedzie zaufanie narodu. W szystkie te cechy przypisy
wano pniej Izbie Reprezentantw. Z tego te powodu konieczny jest
podzia legislatury na dwa kontrolujce si nawzajem organy, z ktrych
przynajm niej jeden bdzie zdolny do nabycia stosownej w ied zy o in tere
sie publicznym (Madison). Izbie zoonej z przedstawicieli ludu trzeba
zatem przeciwstawi drug, skadajc si z obyw ateli o najw ikszej
mdroci, dowiadczeniu i cnocie . Zw rm y uwag, i zalety te wizano
z bogactwem. Ci owieceni obywatele dziki wyodrbnieniu ich w osobn
izb stworz zapor dla tyranii wikszoci i korupcji, dziki za swej
niewzruszonej postawie zdoaj w por pokrzyowa popieszne i nieroz
wane zamiary izby niszej (O liver Ellsworth). Senat pokryje zatem
zapotrzebowanie kraju na mdrych i zdolnych deputowanych, uosabiajc
takie cechy, jak wiedza, stao, energia i stanowczo. Madison prze
strzega jednoczenie przed nadmiern liczebnoci tego organu, gdy
inaczej straci on wadz i w p y w y niczym rzym scy trybuni. Zaleca, by
Izba Reprezentantw skadaa si z wikszej liczby posw, poniewa
:ma odzwierciedla interesy pluralistycznego spoeczestwa. Senat nato
miast powinno tw orzy stosunkowo niewielkie grono gentlemanw, po
niewa jest on obowizany broni interesu oglnospoecznego. N iew ielkie
rozm iary personalne izby wyszej spowoduj, e jego czonkowie nie
72

T h e Records... [Ed. M.

F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 34, 35; G. S. W o o d : T h e C r e a


M o u l t o n : Separation..., s. 316, 317; G.W. C a r e y : S ep a ra
tion..., s. 115; S.P. H u n t i n g t o n :
T h e F oun din g..., s. 187, 188; J. B u r n h a m :
C o n g re ss ... s. 94 96, 100; P.K . C o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 178, 179, 182; R. S ig 1 i a n o: T h e S u p r e m e C ourt..., s. I.

tion..., s. 210; R.C.

zalenie od posiadanych

cech

charakterologicznych

nabior

poczucia

esprit du corps oraz zwikszonej odpowiedzialnoci. Poczucie to wpynie

na przybranie przez nich zachowawczej postawy politycznej, ergo nie


chtnej demokracji i wyczulonej na wszelkie zamachy na wasno p ry
watn. Senatorzy bd take skutkiem tego zazdronie strzec swych
konstytucyjnych kompetencji, a ich ambicje osobiste zostan zharmoni
zowane z interesem ogu. Godno i presti urzdu s bowiem tym
wiksze, im mniej sprawuje go osb73.
W ysokie kw alifikacje i szczeglne predyspozycje czonkw Senatu
dodatkowo podnosiy warto tej instytucji w oczach The Founding F at
hers przez w zgld na moliwo penienia funkcji doradczej wobec P r e
zydenta, szczeglnie w takich kwestiach, jak nominacje i traktaty. Jej
powoanie dyktowaa rw/iie potrzeba wyduenia procesu legislacyjne
go, korzystnie odbijajca si na jakoci parlamentarnych aktw praw
nych (Charles Pinckney, Thomas Jefferson) i stabilnoci polityki pa
stwa. Przekonywano, i senatorzy jako przedstawiciele stanw fede
ralny ustrj kraju konstytuowa trzeci przesank dwuizbowoci
Kongresu lepiej odzwierciedlaj charakter narodowy i lepiej rozumiej
interes kraju, podczas gdy deputowani do izby niszej zdaj si czasami
yWi urojenia, e sami s narodem, zdradzajc wyrane symptomy
zniecierpliwienia i urazy wobec najm niejszej oznaki sprzeciwu z j a
kiejkolw iek strony. Jakby realizacja je j aktw prawnych czy to przez
egzekutyw, czy to przez judykatyw oznaczaa zamanie ich przyw ileju
i zniewag dla ich godnoci. Czsto wydaj si skorzy do roztoczenia
wadczej kontroli nad innymi dziaami, a jako e maj zw ykle lud po
sw ojej stronie, zawsze dziaaj z takim impetem, i bardzo trudno utrzy
ma innym dziaom aparatu pastwowego rwnowag konstytucji 74
pisa Hamilton, nader plastycznie odmalowujc mroczny obraz p rzy
szej Izby Reprezentantw. Ten niezbyt zachcajcy wizerunek tonowa
no, przeciwstawiajc mu dla kontrastu utrzyman w pogodnych i k rz e
picych barwach w izj Senatu.
Czwarta racja przemawiajca za wprowadzeniem bikameralizmu to
przekonanie wikszoci uczestnikw K onw encji Konstytucyjnej, podob
nie jak wyszych warstw spoeczestwa, e izba wysza bdzie spenia
zadanie hamulca wobec wszelkich dem okratycznych zakusw uboszej
wikszoci reprezentowanej przez izb nisz. Trud teoretycznego uza
sadnienia susznoci tego przewiadczenia zadali sobie gwnie Morris,.
Adams, Hamilton i Madison. Gouverneur M orris spoglda na w prob
73 T h e R ecords... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 151, 152, 158, 421, 422, 430, 431:
Vol. 3, s. 110; T h e Federalist..., No. 62, 63, s. 403 414; G.S. W o o d : T h e Creation...,
s. 214, 556 560.
74 T h e Federalist..., No. 71, s. 466; S.P. H u n t i n g t o n : T h e Fou n d in g...,
s. 167, 186; P.K. C o n k i n: S e lf-E v id e n t..., s. 178, 179; P. E i d e l b e r g ; ThePh ilosop h y..., s. 83 87; E.H. L e v i : Som e..., s. 376.

lem przez pryzm at odwiecznej walki biednych z bogatymi, ktra w za


lenoci od wyniku przyniesie ostatecznie albo despotyzm, albo oligar
chi. Doszed zatem do wniosku, e skoro izba nisza ma zosta zdomino
wana przez lud, to wysza musi si sta ostoj warstw posiadajcych,
uosabiajc arystokratycznego ducha. Biorc za pod uwag, i ciao to
bdzie sta na stray przede wszystkim interesw zamonej mniejszoci,
tym bardziej naley je odizolowa od pozostaych organw w obawie
przed niebezpieczestwem ustanowienia oligarchii. Morris nie przejaw i
tu wszak peni konsekwencji, bowiem mimo kreowania Senatu jako
niezdobytego bastionu posiadaczy, przydzieli mu jeszcze funkcj arbitra
w konflikcie biednych i bogatych. Dlatego o wiele bardziej sensownie
brzm i jego pniejsza sugestia, b y rol bufora zapewniajcego tak po
dane aequilibrium pom idzy zamon mniejszoci a ubosz wikszo
ci odgrywaa silna egzekutywa75. W arto w tym miejscu podkreli, i
zblione koncepcje pojaw iay si ju u progu zdobycia niepodlegoci.
To przecie Carter Braxton gosi, e izba wysza w drodze mediacji
m idzy gubernatorem a legislatur powinna przyczynia si do elimina
cji wszelkich zaburze stanowicych pokosie prostej dem okracji .
W imi tego szczytnego celu deputowani do tej izby winni zachowa
swe mandaty doywotnio, b y m ogli zyska ca powag, stao i god
no nalen prestiowi ich urzdu oraz czas i rodki potrzebne do g
bokich studiw nad polityk i prawem 76.
John Adams pocztkowo nie mia sprecyzowanej opinii co do cha
rakteru izby w yszej parlamentu. W swych M yla ch o rzdzie szkicowa
on ten organ jako w ybierany przez izb nisz, a penicy funkcj m e
diatora pom idzy dwoma skrajnymi dziaami izb nisz parlamentu
i egzekutyw. K ogo mia on reprezentowa, w jaki sposb mia zachowa
niezaleno, czy powinien sprawowa jakie funkcje dodatkowe
wszystkie te pytania autor pozostawi bez odpowiedzi. Dopiero na pod
stawie ponad 10 lat pniejszej O b ro n y przekonujem y si, e w odnie
sieniu do pierwszej kwestii teoretyk nasz wypow iedzia si za Senatem
jako ciaem zoonym z ludzi majtnych, dobrze urodzonych i obdarzo
nych zdolnociami, a piastujcych swj mandat moe nawet dziedzicnie77. Alexander Hamilton z kolei upatrywa w Senacie bardziej insty
tucj bronic interesw zamonej i owieconej czci spoeczestwa
ni organ w adzy prawodawczej. Rw nolegym torem biega myl Tho
masa Jeffersona, mimo jego demokratycznej filo zo fii politycznej. Uwaa
on, i obie izby legislatyw y pod adnym pozorem nie mog by homo
75 T h e R ecord s... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1. s. 512 514, 517 519; P.K. C o n A i n : S e lf-E v id e n t..., s. 178; P. E i d e l b e r g : T h e P h ilo s o p h y ..., s. 80.
76 B. B a i l y n : T h e Id e o lo g ica l..., s. 291, 292.
77 Ibidem , s. 290, 291; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 399; S.P. H u n t i n g
d o n : T h e F ou n d in g..., s. 158, 186; W.B. G w y n : T h e M e a n in g...., s. 117.

geniczne pod wzgldem wyksztacenia parlamentarzystw, ich pozycji


spoecznej i reprezentowanych przez nich interesw. W ostatecznoci,
konstatowa, z dwojga zego m niejszym bdzie uczynienie izby wyszej
doywotni ni zalen od ludu78. Tak wic i dla autora Deklaracji N ie
podlegoci Senat pozostawa domen gentlemanw.
Stanowisko Jamesa Madisona byo w tej materii niejednolite. P ro
pozycja staej rezerw acji konkretnego organu pastwowego do wycznej
obrony interesw danej grupy czy klasy spoecznej bya sprzeczna z jego
koncepcj fakcji. Rozumiejc wszake, i w przyszoci wikszo spoe
czestwa bd tw orzy ludzie pozbawieni wasnoci, przyj rozwizanie
kompromisowe, preferujc dug kadencj senatorw i ich poredni
elekcj. W pew nym sensie propozycja ta oznaczaa odwrcenie propa
gowanej przeze tezy, e pastwo winno by tak zorganizowane, by
chronio mniejszo przed naciskiem wikszoci. Bikameralizm mia bo
wiem wyelim inowa nie tylko t ewentualno, lecz take moliwo
ucisku danej wikszoci przez okrelon mniejszo. Natomiast z zapre
zentowanymi pow yej p ogldami nie harmonizowao stanowisko Charlesa
Pinckneya. Na podstawie iluzorycznego zaoenia, e w U S A dziki
upowszechnieniu wasnoci pryw atnej nie wystpuje klasa wielkich po
siadaczy, doszed on do przekonania, i Senat nie ma jej neutralizowa,
tylko spenia zadanie stabilizatora gwarantujcego rwnowag midzy
ludem a egzekutyw79. Gos ten pozosta jednak odosobniony, gdy
O jcow ie Konstytucji wprawdzie obawiali si ewentualnoci zdomino
wania biednych przez bogatych, tym niemniej przew aay nastroje n ie
pokoju z powodu prawdopodobiestwa w ytworzenia si w Senacie supre
m acji barbarzycw , ktrzy w wyniku walki w yborczej mog w y e li
minowa najbardziej utalentowanych i szanowanych kandydatw80. Do
takiej sytuacji mona byo dopuci co n ajw yej w Izbie Reprezentan
tw, Senat natomiast mia pozosta niewzruszon redut gentlemanw.
Dlatego te tak niewielu kwestionowao wwczas twierdzenie, e jeli
legislatywa ma naleycie funkcjonowa w zrwnowaonym systemie
trjpodziau wadzy, to trzeba rwnie zadba o aequilibrium w obrbie
je j samej, dzielc j w tym celu na dwie rwnoprawne izby. W ten
wanie sposb dano pocztek aksjomatowi dwuizbowoci penej w teorii
rozdziau wadzy. Do problem atyki charakteru izby w yszej parlamentu
w doktrynie T he Founding Fathers bdziem y musieli jeszcze powrci,
jakkolwiek w innym kontekcie (p. V II. 7).
78 B. B a i l y n :
T h e Ideological..., s. 293; M.P.
Sharp:
T h e Classical...,
s. 422; G.S W o o d : T h e C reation..., s. 215.
79 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 422, 423; S.P. H u n t i n g t o n :
T h e F ou n d in g ..., s. 186; P.K . C o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 178, 179; P. E i d e I
b e r g : T h e Ph ilosop h y..., s. 84 87.
80 P.K. C o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 171.

3.2.
Zgodnie z tym i zaoeniami Kongres podzielono na Se
i Izb Reprezentantw, zaopatrujc je w identyczne kompetencje w pro
cesie legislacyjnym . Kada izba posiada prawo in icjatyw y ustawodawczej
i kada moe odrzuci projekt ustawy zainicjowany przez drug izb.
Podczas filadelfijskiej debaty postawiono wniosek, by wzorem b ry ty j
skim projekty ustaw budetowych (m o n e y bills) moga inicjowa i uchwa
la wycznie izba nisza. Izba wysza natomiast mogaby te projekty
torpedowa czy umierca (to kill), ale nie mogaby ich zmienia. Adh e
renci tego postulatu uzasadniali go przede wszystkim faktem, e Izba
Reprezentantw w odrnieniu od Senatu stanowi bezporedni repre
zentacj narodu. Tymczasem jedynie nard winien trzyma sznurki od
sakiewki , bowiem podatki i reprezentacja to kwestie nierozerwalnie ze
sob zwizane (Elbridge Gerry, John Dickinson, George Mason). U trzy
mywano rwnie, i Senat bdzie bardziej podatny na w p y w Prezydenta
i prdzej te moe ulec wszechobecnej korupcji (Edmund Randolph).
Mason m otywowa ponadto proponowane rozwizanie rzekomo arysto
kratycznym charakterem tego organu: Ciao arystokratyczne niczym
ruba w mechanice toruje sw drog wolnym i obrotami, trzymajc
mocno to, co ju zyskao. Dlatego zawsze naley je podejrzewa o ten
dencj uzurpatorsk sznurki sakiewki nigdy w ic nie pow inny dosta
si w jego rce . Delegat w posun si nawet do rwnie zowrbnej
ca demagogicznej sugestii, e Senat moe sprzeda kraj w drodze trak
tatu81.
Naturalnie, takie postawienie sprawy musiao si spotka ze sprzeci
wem wikszoci uczestnikw Konwencji. D owodzili oni, i przeforsowa
nie proponowanej normy bdzie przejawem dyskrym inacji izby wyszej,
czego najbardziej brzemiennym nastpstwem stanie si zaprzestanie ha
mowania przez ni izb y niszej. W ostatecznym rachunku efektem bdzie
destrukcja konstytucyjnego podziau w adzy (James M cHenry, Daniel
Carroll). Podnoszono, e Senat ma w takim samym stopniu charakter
przedstawicielski jak Izba Reprezentantw, a poniewa senatorzy bd
prawdopodobnie zdolniejszym i deputowanymi ni kongresmani, std
byoby niepodane wycza ich od udziau w rozpatrywaniu tak w a
nej m aterii jak budet pastwa (Madison). Argumentowano, i najbar
dziej ambitni i utalentowani senatorzy bd rezygnowa ze swych foteli
w Senacie na rzecz mandatu kongresmana (Pierce Butler). Przekony
wano obrazowo, e skoro sakiewka posiada dwa sznurki, to koniec kadego
z nich powinna dziery osobna izba. Zw aywszy, e rodki finansowe
s nierozerwalnie zczone z takimi przedsiwziciami, jak wojna czy
handel, ograniczenie prawa dysponowania nimi jedynie do Izb y Repre
zentantw pozbawioby Senat moliwoci zainspirowania uchwalenia ja81
T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 233; Vol. 2, s. 178, 224, 273, 275_
378, 279, 287, 297; T h e Federalist..., No. 66, s. 432.

kiejkolw iek istotnej ustawy (Wilson, Sherman, Pinckney, Morris). Nie


spotka si natomiast z wikszym oddwikiem wniosek Johna Rutledg e a, by Senat inicjowa p rojekty ustaw, a Izba Reprezentantw je
zatwierdzaa82.
Tak jak w wielu innych wypadkach cay ten spr zakoczy si
spotkaniem wp drogi. Zdecydowano, e Izba Reprezentantw otrzyma
wyczn inicjatyw w zakresie wszelkich projektw ustaw dotyczcych
pobierania dochodw pastwowych, za Senat moe do nich wnosi
poprawki (art. I 7). T ym sposobem wyczno in icja tyw y izby niszej
w sferze budetu rozciga si tylko na jego stron dochodow, natomiast
obie izb y zachowuj rwne prawa co do irilcjowania wydatkw. Zw r
m y uwag, i pr^wo inicjowania ustaw budetowych wraz z p rzy
dzielaniem kredytw z przeznaczeniem na w ydatki pastwowe Madison
uzna za najskuteczniejsz bro w rkach Izby Reprezentantw83. W p rzy
jtej normie konstytucyjnej nie naley jednak dopatrywa si czynnika
zakcajcego rwnowag m idzy obiema izbami Kongresu, jako e
wiksze uprawnienia budetowe Izby Reprezentantw zrekompensowano
Senatowi powierzeniem wycznego prawa zatwierdzenia prezydencjalnych nominacji i ratyfikacji traktatw. Dziki temu obie izby uzyskay
mniej wicej jednakowe znaczenie ustrojowe.
3.3.
Z jednomylnoci zajmujcych nas mw stanu co
koniecznoci wprowadzenia bikameralizmu, kontrastowao zrnicowanie
ich pogldw na temat najwaciwszej budowy egzekutyw y z punktu'
widzenia zasady podziau wadzy. Trudno si temu dziwi, skoro Gouverneur Morris przyzna, e problem naleytego usytuowania prawnego
tego organu jest najbardziej skomplikowany ze wszystkich, bowiem je
li okae si on zbyt saby, to zostanie zdominowany przez legislatyw,
i odwrotnie. Pom inwszy beztrosk enucjacj Hugha Williamsona, i
zagadnienie struktury w ewntrznej egzekutyw y nie ma adnego znacze
nia, wczesna amerykaska myl polityczna przyw izyw aa do tej kw e
stii spor wag, czego dowodem liczne polemiki. Wiadomo, e niekt
rzy je j koryfeusze pocztkowo zakadali nawet podlego rzdu parla
mentowi. John Adams wyobraa sobie egzekutyw jako integralny
organ w ew ntrzny legislatyw y, gdy jak cokolwiek zagadkowo tu
maczy w przeciwnym wypadku byby on mniej skory do korzystania
z prawa veta ustawodawczego. Sdzi mianowicie, e siganie po ten do
drastyczny instrument bdzie pociga za sob reperkusje polityczne
w spoeczestwie. W przypadku za fu z ji rzdu z parlamentem odium
83 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 223, 234; Vol. 2, s. 210, 211, 224,
274 279, 297, 545.
83 A.D. S f a e r:

W ar..., s. 43.

spadnie take na ten ostatni organ84. Podczas obrad K onw encji szybko
wszake przewaya opinia, i egzekutywa winna stanowi instytucj
odrbn, w peni samodzieln i powoywan niezalenie od legislatyw y.
W ynika wwczas kontrowersja dotyczca wew ntrznej organizacji
rzdu, ktra ogniskowaa si gwnie wok dylematu, czy ma to by \
organ jedno- czy te wieloosobowy. N aw et James Madison nie mia na
pocztku wyrobionego zdania w tej materii, nie mogc si zdecydowa,
czy poprze projekt egzekutyw y monokratycznej wspomaganej przez
rad o charakterze doradczym, czy moe opowiedzie si za sam rad
wykonawcz, ktrej przewodniczcy byby jedynie prim us inter pares.
Niem niej koncepcja pluralistycznej egzeku tyw y objta m idzy innymi
tzw. Planem N ew Jersey zdobya sobie niewielu zwolennikw. Nalea
do nich, cho tylko w pierwszych dniach debaty w Filadelfii, radykalny
przeciwnik silnej w adzy wykonawczej Roger Sherman. Posun si on
nawet do dania, b y nie ustala konstytucyjnie liczby czonkw rzdu,
lecz przekaza t spraw w gesti kadorazowego Kongresu, ktry m g
by powoa tylu czonkw tej instytucji, ilu uzna za stosowne. Akcepta
cja takiego rozwizania w najlepszym wypadku dostarczyaby pierw o
wzoru dla egzekutyw y dyrektorialnej typu szwajcarskiego, w najgorszym
za o w iele bardziej prawdopodobnym doprowadziaby do cakowi
tej utraty znaczenia w adzy wykonawczej. Edmund Randolph, George
Mason i niefrasobliwy Hugh W illiam son ordowali z kolei za trjosobow ym organem wykonawczym twierdzc, e bdzie on lepszym w yrazi
cielem interesu kraju ni organ jednoosobowy; e zapobiegnie on intry- '
gom kandydatw pragncych zaj ktry z trzech znajdujcych si
w tej instytucji foteli; e organ jednoosobowy za bardzo przypominaby
odnony wzorzec brytyjski, skutkiem czego staby si podem monar
chii , w ktr ustrj amerykaski musiaby si w tedy niechybnie w yrodzi; e do takiego organu nigdy nie mona byoby mie zaufania itd.
W edug wiadectwa Jamesa W ilsona trjca powysza bya z gry
uprzedzona do egzekutywy, w legislatyw ie natomiast widziaa palladium
wolnoci 85.
84 T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ], V ol. 1, s. 71; V ol. 2, s. 105; Ed. G.A.
P e e k : T h e Political..., s. 169, 170; L. F i s h e r : T h e E ffic ie n c y ..., , s. 127; i d e m :
Presid en t..., s. 265, 268; P.K . C o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 179; G.S. W o o d : T h e
Creation..., s. 207.

85 T h e R ecords... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 66, 92, 103, 110 114, 260, 269,
272; Vol. 2, s. 100, 101; Tj. F i s h e r : T h e E fficien cy..., s. 128; i d e m : President...,
s. 21, 269; F.W . O B r i e n : T h e E x e c u tive ..., s. 209; J. B u r n h a m ; Congress...,
s, 95; C.P. P a t t e r s o n : T h e C on stitu tion al..., s. 81, 92; E.S. C o r w i n : T h e P r e
sident..., s. 11; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 422; G.W. C a r e y : Separation...,
s. 118; B uilders... [Eds. F. F r e i d e 1, N. P o l l a c k ] , s. 82; W. K a g i : Z u r E n stehung..., s. 100; C. van D o r e n : T h e G r e a t R eh ea rsa l. T h e S to r y of M a k in g
and R a tify in g o f th e C o n s titu tio n o f the U n ite d States. N e w Y o r k 1948, s. 54,
57, 59.

. Jednake przygniatajca wikszo delegatw opowiedziaa si zde


cydowanie za rzdem monokratycznym. N ie do, e nie dopatrzono si
w nim koncesji na rzecz monarchii, lecz uznano, i to wanie wielooso
bowa egzekutywa tw orzyaby potencjalne rdo tyranii. W ilson dow o
dzi, e pom idzy trzema rw nym i sobie czonkami rzdu dochodzioby
ustawicznie d spi i zadranie. W ypyw ajce za std animozje za
truw ayby atmosfer polityczn, przyczyniajc si do rozbijania spoe
czestwa na skutek podsycania sprzecznoci zachodzcych midzy fakcjami. Dalsze nastpstwa to permanentna walka o regionalne korzyci, o g l
ne rozprzenie i zanik odpowiedzialnoci, a w kocu jeden z czonkw
tego organu staby si panem swych kolegw. Historia staroytnego
Rzymu przecie poucza, e yw oty trium w iratw trw ay nad w yraz krt
ko. Do tych samych d ziejw odwoa si Alexander Hamilton podnoszc,
i wszyscy najwiksi teoretycy pastwa postulowali ustanowienie jedno
osobowego rzdu i wieloosobowego parlamentu, zalecajc rwnoczenie
szybkie podejmowanie decyzji przez ten pierwszy, a niepieszne przez
drugi. Elbridge G erry i Richard Butler uzasadniali potrzeb wprowadze
nia monokratycznej egzekutyw y wzgldam i m ilitarnym i obawiajc si,
e skoro wadzy wykonawczej powierzono sprawowanie naczelnego do
wdztwa si zbrojnych, to m ogaby ona przybra posta trjgow ego
generaa . Take Thomas Jefferson w swych pracach wskazywa, i
wszystkie stosowne dowiadczenia ustrojowe Starego i N ow ego wiata
. w ykazay wyszo egzekutyw y monokratycznej nad pluralistyczn.
W prawdzie ta pierwsza jest brzemienna w grob uzurpacji, ale wcale
nie rzadziej dochodzi do i przy tej drugiej. W podobnym duchu Wilson,
Hamilton, Adams i John Jay utrzym ywali, e tylko rzd jednoosobowy
zdolny jesit dziaa odpowiedzialnie, bezstronnie i energicznie, jak rw
nie e jedynie tak zbudowany organ w adzy wykonaw czej bdzie mg
skutecznie przeciwstawia si parlamentowi. Kwintesencj pogldw The
Founding Fathers w kwestii optymalnej struktury organw pastwo
wych z punktu widzenia teorii rozdziau w adzy najtrafniej wyrazi
pierw szy z nich radzc: Jeli chcesz kontrolowa legislatyw, to musisz
j podzieli, jeli za chcesz kontrolowa egzekutyw, to musisz j
zjednoczy 86.
Argum ent ostatni okaza si rozstrzygajcy. To on przede wszystkim
zaw ay na odrzuceniu propozycji utworzenia p rzy Prezydencie rady
jako organu opiniodawczo-doradczego. G erry i Morris owiadczyli po
nadto, i saby prezydent nie tylko ulegaby zawsze jej sugestiom, lecz
86
The Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 62, 63, 66, 73, 74, 88 93, 96,
97, 105, 254; T h e F ederalist..., No. 70, s. 454 463: G.W. C a r e y : Separation...,
s. 118, 119; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 422; E.H. L e v i : Som e..., s. 377;
L . F i s h e r : T h e E fficien cy..., s. 126; Thom as... [Ed. S.K. P a d o v e r ] , s. 59 61;
E.S. C o r w i n , L. W. K o e n i g : T h e P resid en cy ..., s. 15.

take szukaby w niej poparcia dla bdnej polityki. Postanowiono na


tomiast ustanowi nieform alny gabinet Prezydenta, bdcy jego ciaem
pomocniczym. Instytucja ta spotkaa si z pniejsz aprobat Jeffersona,
gdy w jego przekonaniu um oliwiaa Prezydentow i ustalanie jednolitej
polityki i stymulowanie jednoci dziaania wszystkich dziaw aparatu
pastwowego. Jednoczenie zdecydowano si utworzy urzd W iceprezy
denta, pozostajcego ex officio przewodniczcym Senatu. Posunicie to
wyw oao krytyk ze strony dem okraty G eorgea Masona, poniewa
oznaczao wedug niego naruszenie autonomii izb y w yszej w rezultacie
takiego zmieszania kompetencji. W odpowiedzi Hamilton oznajmi, e
poczenie tych funkcji jest nieodzowne z uwagi na parzyst liczb sena
torw. Idzie bowiem o to, by organ ten m g zawsze podj uchwa,
gdy w razie rwnego podziau gosw zdanie W iceprezydenta przeway
szal87.

3.4.
Niestety, nie uregulowano w K onstytucji liczby czonk
Sdu Najwyszego Stanw Zjednoczonych. K w esti t pozostawiono nie
rozwanie w gestii Kongresu, bowiem przynajm niej formalnie daje mu
to stanowczo zbyt powany dodatkowy hamulec wobec federalnej judy
katywy. Liczba czonkw tego organu pocztkowo wynosia 5, by potem
wzrosn stopniowo do 10. Od 1869 r. uksztatowa si jednak konwenans
konstytucyjny, na mocy ktrego skad Sdu N ajw yszego jest 9-osobowy.
W 1937 r. Franklin D. Roosevelt podj prb rozszerzenia go do 15 s
dziw z powodu blokowania przez Sd reform N ow ego adu . Inicja
tyw a ta napotkaa na zdecydowany opr Kongresu i opinii publicz
nej, ktra znajc czysto polityczne pobudki dziaania prezydenta,
susznie potraktowaa jego The C ou rt Packing Pla n jako zamach na nie
zawiso sdziowsk. Sdz, e gwnie przez t perspektyw naley
patrze na wszelkie ewentualne usiowania zmiany skadu liczbowego
federalnej judykatywy. Dlatego te moliwo taka jest bardzo proble
matyczna, mimo e historia nie zawsze si powtarza.

4. Tryb powoywania organw


i

4.1.
Zachowanie niezalenoci organw pastwowych jest u
lenione take od sposobu ich powoywania. A le t oczywist dzi prawd
O jcow ie Konstytucji uwiadomili sobie nie od razu, a wczesna teoria
podziau wadzy zachowywaa na ten temat powcigliwe milczenie.
Na tle tego zagadnienia doszo do powstania szerokiego wachlarza opinii,
87
T h e R ecords... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 70, 71, 74, 105; Vol. 2, s. 328,
329, 342 344, 533, 536, 537, 542; Vol. 3, s. I l l ; T h e F ederalist..., No. 69, s. 445;
M.P. S h a r p : T h e Classical..., s. 426; M.J.C. V i l e : C onstitu tion alism ..., s. 154 _
156; A . e s t o r : Separation..., s. 643 i n.

co si za tyczy wyboru Prezydenta, to nie byo problemu, o ktry kru


szono by kopie z rwnie w ielk zacitoci od pocztku do koca obrad.
P ew nej pikanterii dodaje tu fakt, e nawet najtsze umysy nie b yy
pod tym wzgldem cakowicie konsekwentne. Na dowd wypada pod
kreli, i jeli Adams w swych M yla ch o rzdzie zaleca elekcj egzeku
ty w y przez obie izby parlamentu, to ,w O bron ie doszed do wniosku, i
rozwizanie tego typu byoby rwnoznaczne z naruszeniem zasady roz
dziau. Wszystkie inne sposoby wyaniania organu wadzy wykonawczej
stay si dla odtd dopuszczalne, poza tym jednym. Madison w dniu
otwarcia filadelfijskiego forum nie b y w ogle zdecydowany, jak drog
wyboru egzekutyw y naley wybra. N ajpierw udzieli poparcia tzw. P la
nowi Virginii, przewidujcemu powoywanie rzdu przez parlament,
nastpnie przyczy si do zwolennikw bezporedniej elekcji przez na
rd, b y w kocu przysta na wybr przez kolegium elektorw. Z powodu
wahania przyw dcw politycznych najwikszego formatu jeszcze wiksza
rozterka ogarna sabsze umysy. Szczyt elastycznoci osign Elbridge
Gerry, ktrego zdania w tej kwestii zm ieniay si jak w kalejdoskopie.
Proponowa on kolejno: nie powierza wyboru egzekutyw y legislatywie
ani narodowi; pozostawi t spraw kolegium elektorw wybieranemu
przez legislatury stanowe; dokonywa wyboru przez legislatyw lub na
rd, ale nie przez stanowe legislatury; przekaza w ybr stanowym legislaturom; kolegium elektorw; gubernatorom stanowym; Senatowi; Izbie
Reprezentantw88. T ym samym niemal wszystkie moliwoci pow oyw a
nia Prezydenta u legy wyczerpaniu.
Jednake nawet najwikszy chaos ma granice. P od koniec lipca
1787 r. przeway pogld, e poszczeglne organy w inny by powoywane
niezalenie od siebie, przez rne podmioty, w drodze odmiennych pro
cedur i na rnej dugoci kadencje. Jego m otywacj, pira Madisona,
znajdujem y na kartach The Federalist: B y pooy odpowiedni funda
ment dla odrbnego i oddzielnego wykonywania rnych kompetencji
aparatu pastwowego, spoczywajcego w pew nej m ierze we wszystkich
niezbdnych dla zachowania wolnoci rkach, oczywiste jest, e kady
dzia powinien mie sw wasn wol; nastpnie, winien zosta tak skon
struowany, by czonkowie kadego z nich m ieli jak najm niejszy udzia
w powoywaniu czonkw innych dziaw. G dyby regu t zastosowa
w sposb rygorystyczny, w tedy naleaoby temu samemu rdu wadzy,
czyli narodowi pow ierzy wybr najw yszej w adzy wykonawcze], pra
wodawczej i sdowniczej poprzez kanay nie majce ze sob adnych
es T h e R ecord s... [Ed. M. F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 80, 174 176; Vol. 2, s. 57,
58, 101, 109, 513, 522; W.B. G w y n : T h e M ea n in g ..., s. 121, 122; L. F i s h e r : T h e
E fficien cy..., s. 128; G.W . C a r e y : S eparation..., s. 117, 118; P.K . C o n k i n : S e l f -E v id e n t..., s. 158.

pocze 89. Skdind wszake wiadomo, i


twrcom Konstytucji obcy by jakikolw iek
strony przypomnia sentencj Monteskiusza,
w y jest funkcjonariuszem tych, ktrzy go
oczekiwa, staa si ona wanym memento
skiego gremium.

w kwestiach ustrojowych
rygoryzm . W ilson ze swej
e funkcjonariusz pastwo
mianowali90. Jak naleao
dla uczestnikw fila d elfij

4.2.
Zagadnienie sposobu wyboru Izby Reprezentantw
gruncie rzeczy nie zaliczao si do spornych, dziki czemu szybko
zostao rozstrzygnite (art. I 2). W prawdzie Roger Sherman, Elbridge
Gerry, Charles Pinckney, Pierce Butler i John Rutledge opowiedzieli si
za jej wyanianiem przez stanowe legislatury, ale wniosek ten nie mia
najmniejszych szans na przejcie. Przygniatajca wikszo delegatw
staa bowiem na stanowisku, e optymalna droga tworzenia izby niszej
parlamentu to w ybr bezporedni przez nard. Wilson z Madisonem
stwierdzili obrazowo, i jeli piramida federalnego aparatu pastwowego
ma osign znaczn wysoko, to musi zosta zbudowana na szerokiej
podstawie. Podstaw t winno stanowi zaufanie i poparcie narodu, jako
e wadza pastwowa nie moe si opiera wycznie na sile. Std Izba
Reprezentantw powinna by m oliw ie najdokadniejszym odzwierciedle
niem istruktury caego spoeczestwa, a nie przedstawicielstwem stano
wych legislatur. Konieczno wprowadzenia w yborw bezporednich w y
nika p rzy tym ze w zgldw natury demokratycznej, poniewa taka
elekcja dowodzi autentycznoci zasady suwerennoci narodu. G dyby de
putowani m ieli by wybierani przez parlamenty stanowe, w tedy nard
byby tylko relatyw nym suwerenem (Wilson). Deputowani ci realizowa
liby poza tym partykularne interesy stanowe kosztem interesu oglno
narodowego (Rufus King). Na obiekcje G erryego, i w y b o ry bezporednie
przez nard spowoduj opanowanie izby niszej Kongresu przez ludzi
skorumpowanych i demagogw, Madison odpowiedzia artobliwie, e
w p yw ow y demagog moe da p ozytyw n y impuls caoci. Demagodzy
bowiem nie zawsze s ludmi niepodanymi, a historia Rzym u wskazu
je, i wielu demagogw rekrutowao si take spord patrycjatu, nie
za wycznie z plebsu91.
Znacznie wikszych trudnoci przysporzy T h e F ounding Fathers
problem procedury powoywania Senatu (art. 1 3). Okazao si, e at
w iej byo zakada istnienie senatorskiej czci spoeczestwa, ni
89 T h e Federalist..., No. 51, s. 336, 337; M.P. S h a r p : T h e Classical..., s. 396,
397, 399, 407, 410; J.P. R h e: D istribution..., s. 305; P.K. o n in : S e lf - E v i
dent..., s. 158; W .. G w y n : T h e M eaning..., s. 122, 123; L. F i s h e r : T h e E f fic ie n
cy..., s. 122; J. B u r n h a m : C ongress..., s. 51; G.W. C a r e y : Separation..., s. 129.
90 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 530.
91 Ibidem, Vol. 1, s. 27, 28, 36, 37, 39, 48 58, 61, 132 134, 140 142, 147, 359 365; V ol. 3, s. 619; T h e F ederalist..., No. 52, s. 343; P. E i d e l b e r g : T h e P h ilo
sophy..., s. 74, 75; C. van D o r e n : T h e Great..., s. 48.

ustali metod wyodrbnienia je j od reszty. Edmund Randolph w ypo


wiedzia si za elekcj Senatu przez Izb Reprezentantw, co wywoao
replik Shermana i Masona, i pocignoby to za sob zbytnie uzale
nienie jednej izby od drugiej. George Read zgosi wwczas wniosek, by
senatorw mianowa Prezydent z grona kandydatw zgoszonych przez
legislatury stanowe, podczas gdy James W ilson i Gouverneur Morris
optowali za narodem; ten ostatni dokona jednak pniej opcji na rzecz
Prezydenta. Take W ilson zm odyfikow a potem swj projekt i przy
poparciu Hamiltona zaproponowa, by Senat pochodzi z wyboru doko
nywanego przez kolegium elektorw wyaniane przez nard. W jego
przekonaniu odmienno podmiotw powoujcych obie izb y Kongresu
zaowocowaaby powstaniem wrd nich rozdwikw, nie mwic ju
o tym, e izba wysza zostaaby nadmiernie uzaleniona od parlamentw
stanowych, w wyniku czego staaby si wyrazicielem nie interesu oglno
narodowego, leciz lokalnych de i uprzedze. Racje te nie trafiy jed
nak czonkom Konw encji Konstytucyjnej do przekonania. Wikszo
przychylia si bowiem do zdania Johna Dickinsona, i stanowe legisla
tury s znacznie lepiej predestynowane do tego zadania od narodu, gdy
posiadajc lepsze wyczucie interesu pastwa, wybior senatorw o naj
lepszych cechach charakteru oraz odpowiedniej pozycji spoecznej i ma
jtkowej, przypominajcych najbardziej brytyjskich lordw92. Tak wic,
mimo rozlicznych pretensji zgaszanych przez amerykaskich ustrojodawcw do brytyjskiego systemu politycznego niewiele straci on dla
nich ze swej siy przycigania.
Zw rm y jednoczenie uwag, e na powierzenie wyboru Senatu
legislatywom stanowym powany w p yw w yw ara take regua federalizmu, czyli podziau wadzy w aspekcie wertykalnym . W skad Unii
weszy stany znacznie rnice si liczb ludnoci, wielkoci terytorium,
zasobami naturalnymi i potencjaem gospodarczym, p rzy czym stany
mae obawiay si zdominowania w onie federalnej legislatury przez
stany due. Osignito kompromis zgodnie z ktrym Senat winien ska
da si z jednakowej liczby przedstawicieli z kadego stanu (po dwch),
natomiast Izba Reprezentantw ma by wybierana proporcjonalnie do
liczby ludnoci (tak np. V irgin ii przyznano 10 mandatw, a Rhode Island
1). Stosownie do tych ustale Senat powinien liczy pocztkowo 26 depu
towanych, za Izba Reprezentantw 65; wspczenie liczby te ksztatuj
si odpowiednio 100 i 435. Tym samym uznano, e w ybr senatorw przez
stanowe parlamenty najlepiej zabezpieczy interes stanw w Kongresie.
W ybiegajc myl nieco naprzd warto nadmieni, i praktyka ustrojowa
52
T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 20, 27, 28, 46, 51, 52, 58, 59,
136, 137, 148 151, 156 160, 405, 406, 413, 414, 513; V ol. 3, s. 110, 596; G.W.
C a r e y : S e p a ra tio n ..., s. 114, 116; P. E i d e l b e r g : T h e Ph ilosop h y..., s. 77 80,
84, 87 92; G.S. W o o d : T h e C reation..., s. 210, 558.

posza zupenie odmienn drog. Trzykrotnie dusza kadencja Senatu


oraz zajmowanie si sprawami zagranicznym i spowodoway, e Senat sta
si rzecznikiem interesu oglnonarodowego, podczas gdy Izba Reprezen
tantw stana na stray gwnie interesw lokalnych. N ie bez w pyw u
na taki obrt spraw pozostaa X V II Poprawka do Konstytucji z 1(913 r.,
ktra wprowadzia bezporednie w yb ory senatorw przez nard. Urato
waa ona Senat od losu b rytyjskiej Izb y Lordw, ktrej udziaem sta
si postpujcy spadek znaczenia polityczno-prawnego.
4.3.
.Najtwardszym orzechem do zgryzienia spord wszy
kich problem w przed ktrym i staa Konwencja, bya kwestia trybu po
woywania egzekutywy. P ropozycji zgoszono wiele, jakkolw iek nie
wszystkie mona oceni jako realne. I tak Hamilton, jako niew tpliwie
najbardziej konserwatywny uczestnik tego forum otwarcie wypowiedzia
si za dziedzicznoci organu wykonawczego, a przynajm niej za doy
wotnim sprawowaniem przeze funkcji. W ydaje si, i ten drugi wariant
najbardziej odpowiada Adamsowi. Tymczasem sugestie te, jak na wcze
sne warunki amerykaskie i panujce wrd uczestnikw debaty w State
House nastroje, naleay do zgoa fantastycznych. N iew iele wiksze szan
se akceptacji mia projekt G erryego, przew idujcy elekcj Prezydenta
przez gubernatorw stanowych. Kom entujc go Randolph skonstatowa,
e w takim wypadku prezydentura nie bdzie naleycie przeciwdziaa
wypadkom naruszania przez nich kom petencji wadz federalnych. C zy
przypuszcza Pan pyta przy tym obrazowo e chtnie wznios
oni ten w ielki db, skoro sami niczym krzaki bd musieli siedzie
w jego cieniu? 93.
Najwiksz popularno zdobyy sobie dwa ustawicznie cierajce
si ze sob sposoby wyboru przez Kongres oraz przez kolegium elek
torw. Adherenci tego pierwszego rozwizania, zgaszanego najczciej
u progu obrad, utrzym ywali, i niezaleno egzekutyw y to nic innego
jak istota tyranii, a zatem trzeba j podporzdkowa legislatywie; e
parlament lepiej rozumie interes narodowy ni sam nard, ktry jedno
czenie nigdy nie bdzie zna w dostatecznym stopniu sylwetek kandy
datw do prezydencjalnego fotela; e elekcja przez nard przebiegnie
pod dyktando demagogw, podczas gd y Kongres dokona optymalnego
wyboru, poniewa bdzie zainteresowany osob dajc najlepsz rkojm i
waciwego wykonywania jego aktw; e w ybr przez kolegium elektorskie bdzie w istocie wyborem przez Senat, co jest o tyle niewskazane,
e organ ten dysponuje rwnie prawem sdzenia Prezydenta w trybie
im peachm ent (Pinckney, Sherman, Rutledge)94.
S3

The

Records...

[Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 174 176, 181, 300; V ol. 2, s.

110 , 111 .
Ibidem , Vol. 1, s. 62, 63, 68, 81, 91; Vol. 2, s. 29 31, 57, 99, 185, 401, 403,
511; J. B u r n h a m : C ongress..., s. 94, 97; G.W. C a r e y : Separation..., s. 114; C.
P a t t e r s o n : T h e C on stitu tion al..., s. 92; B.F. W r i g h t , Jr.: T h e Origins...,
s. 178.

Niem niej jednak wobec projektu powoywania egzekutyw y przez


legislatyw powstaa silna opozycja. G w ny zarzut, jaki wobec niego
zosta wysunity, stanowia niepodwaalna w tamtejszych warunkach
teza, i przeforsowanie wspomnianego projektu doprowadzioby do auto
matycznej likw idacji niezalenoci organu wykonawczego. Pisa o tym
jeszcze przed zwoaniem K onw encji John Adams, a jego przewiadczenie
w tej kwestii podzielali m idzy innym i Madison, W ilson i Morris. Gouverneur M orris krytykow a w wariant najostrzej, gdy uwaa go za
najgorszy z m oliwych. W takim wypadku m w i Prezydent bdzie
jedynie narzdziem Kongresu, jego wybr za stanie si dzieem in try
gi, zm ow y i fa k cji , bowiem rzeczywista zasuga rzadko bdzie tytuem
do nominacji. Parlam entowi nie wolno pod tym wzgldem ufa, gdy
bd w nim stale wystpowa dwie partie, a prezydentura musiaaby
si rzeczy zwiza si z ktr bliej. Taki piastun wadzy wykonaw
czej dbaby wwczas tylko o wasne korzyci, skutkiem czego legislatura
przejaby niepostrzeenie ca wadz. Efektem tej sytuacji mogaby si
sta wycznie tyrania. Z kolei James Madison wspomagany przez
Jamesa Wilsona, Pierce Butlera i Hugha W illiamsona argumentowa,
e taki tryb wyaniania egzekutyw y szybko przybraby posta wolnej
elekcji na w zr polski, otw ierajc szeroko drzw i obcym wpywom , a na
wet interwencjom. Jego nastpstwem byoby polityczne rozbicie spoe
czestwa, pom ijajc ju fakt, i kandydaci na stanowisko Prezydenta
zawdziczaliby w ybr intrygom dominujcej fakcji parlamentarnej.
W zamian za to musieliby preferowa jej interesy w trakcie sprawowa
nia rzdw. Std wniosek, e wszelkie nominacje dokonywane przez
ciaa zbiorowe s zawsze znacznie mniej podane od mianowania przez
organ jednoosobowy lub od wyboru przez nard, za ktrym naley si
w tym przypadku w ypow iedzie95. Gdy wic z symptomatycznym za
strzeeniem wystpi w ted y George Mason, uskarajc si na dwuznaczne
traktowanie parlamentu W jednej chw ili m wi si nam, i legislatywa
zasuguje na cakowite zaufanie i nieograniczon wadz. W drugiej za
powiada si, e rzdzi ni intryga i korupcja, i dlatego w ogle nie mona
je j ufa Wilson odrzek na w zr Salomona, i w tezie tej nie ma
sprzecznoci, poniewa organ ten pod pew nym i wzgldam i jest godny
zaufania, a pod pew nym i nie. Problem nominacji zalicza si wanie do
tych ostatnich, jako e stanowi one zazwyczaj najbardziej jaskrawe
p rzejaw y korupcji parlamentarnej96.
95 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 29 32, 103, 109 114, 402 404,
407, 500 502, 522, 523, 527 529; G.W. C a r e y : Separation..., s. 117.
96 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 69, 71, 77, 80, 175, 181;
V ol. 2, s. 55 57, 535, 536; Vol. 3, s. 622; P. E i d e l b e r g : T h e Philosop h y....
s. 180 186, 189; F.W. O B r i e n : T h e E xe c u tive ..., s. 212, 216; M .P. S h a r p : T h e
Classical..., s. 423, 424, 426; P.K . C o n in : S e lf-E v id e n t..., s. 180; R. S i g 1 i a n o:
T h e S u p rem e..., s. 8.

Ostatecznie przew ay wniosek, b y Prezydenta powoywao kolegium


elektorskie wybierane bezporednio przez nard (tj. og wyborcw),
przy czym jeli kolegium to elekcji nie dokona, wwczas funkcja ta
przypada Izbie Reprezentantw, a w razie niewybrania przez ten organ
Senatowi (art. II 1). W yb r egzekutyw y przez nard nie zyska pow
szechnej aprobaty, gdy wikszo delegatw uznaa go za jeszcze nie
dojrzay do tak odpowiedzialnego zadania. Pow ierzenie mu tej kompe
tencji sprzyjaoby gwatownemu rozw ojow i fakcji oraz nieograniczonej
demokracji, zastawiajcej liczne puapki, a zwaszcza otw ierajcej pole
dziaania demagogom (Hamilton, G erry). N aw et demokratycznie zw ykle
nastrojony Mason owiadczy, i przyznanie narodowi wyboru waci
wego charakteru Najw yszej M agistratury (C h ie f M agistra te) byoby
rwnie nienaturalne, jak zlecenie lepemu rozrniania kolorw '557. Jeli
wic nard rzadko umiaby wybra najlepiej, to z pewnoci nie mona
tego powiedzie o kolegium elektorw. Zw ayw szy bowiem, i Prezyden
tem powinna zosta osoba o wysokich kwalifikacjach i walorach m oral
nych, tudzie innych jeszcze predyspozycjach, jedynie stosunkowo nie
liczne grono zdoa obiektywnie oceni kandydata.
Co do podmiotu majcego pow oyw a wspomniane kolegium, paday
rne propozycje: legislatyw y stanowe, osobne kolegium wybierane przez
nard - jednake wikszo konsekwentnie optowaa za narodem. Na
zarzut, e to wanie ten wariant elekcji prezydentury pocignie za sob
identyczne nastpstwa jak wolna elekcja w Polsce, odpowiadano, i
szlachta polska posiada dostateczn si i rodki b y przeciwstawi si
pastwu. Natomiast sytuacja elektorw jest zupenie inna, bowiem po
pierwsze, ich kolegium nigdy nie zbierze si razem, lecz w stolicach
swoich stanw, w rezultacie groba oddziaywania fakcji, intryg, zm owy
i korupcji ulega oddaleniu. Po drugie, skoro elektorami nie mog by
senatorzy ani kongresmani, ciao to bdzie wolne od parlamentarnych
sporw i zobowiza wynikajcych z w oli kongresowej wikszoci98.
Godzi si w tym miejscu podkreli, e Hamilton jako autor tej repliki
antycypowa w tym momencie ujemne skutki konwencji partyjnych,
ktrych chcia unikn. Niezalenie od tego powierzenie elektorom w y
boru federalnej egzeku tyw y dowodzi, i Prezydenta uznano implicite tak
e za organ reprezentujcy nard, z czego w y p yw a jego porednio przed
stawicielski charakter. Std m idzy innym i osd E. W righta, e odnony
przepis zawiera najbardziej teoretyczn norm w skdind tak praktycz
nej K on stytu cji". W yprzedzajc pniejsz je j ocen (p. V III. 3) prag
nbym ograniczy si tu do wskazania, i Konstytucja dlatego jest
97 V id e T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 2, s. 31.
98 T h e Federalist..., No. 68, s. 441 444.
90 E. W r i g h t: F abric..., s. 171; B.F. W right, Jr.: T h e O rigins..., s. 181; W.B.
G w y n : T h e M eaning..., s. 124

tak praktyczna, poniewa ufundowano j wanie na solidnej podbudowie


teoretycznej.

4.4.
Przedm iotem sporw stao si rwnie zagadnienie s
sobu powoywania sdziw Sdu Najw yszego USA, jakkolwiek ani tem
peratura polemik, ani czas ich trwania nie dorw nyway poprzednim,
Mimo e The Founding Fathers nie przeceniali odnonych predyspozycji
narodu, odezwao si wszak kilka gosw zalecajcych, by Sd N ajw yszy
pochodzi z w yborw powszechnych. Edmund Randolph i John Rutledge
proponowali zleci wybr tego organu Izbie Reprezentantw, natomiast
Charles Pinckney i Roger Sherman sugerowali nada to uprawnienie
K ongresowi in gremio. Zarwno jedni, jak i drudzy w yszli z niezbyt ra
cjonalnego zaoenia, i w wypadku gdyby nominacje sdziw m iay
przypa w udziale Prezydentowi, wwczas oznaczaoby to zbyt gboki
ukon w stron monarchii. Dowodzili ponadto, e N ajw ysza Magistratura
nie bdzie zna sylwetek kandydatw w wystarczajcej mierze, by po
dejmowa sensowne decyzje personalne. T ym niemniej wikszo ucze
stnikw zgromadzenia w F iladelfii kategorycznie sprzeciwia si przyzna
niu tej kom petencji Izbie Reprezentantw, sigajc do znanych nam
argumentw, jak skonno tego organu do intryg, stronniczo, kumo
terstwo, podatno na korupcj, brak odpowiednich kw alifikacji i sto
sownej odpowiedzialnoci. Randolph, ktry zmieni pniej swe stano
wisko, twierdzi, i w procesie nominacyjnym deputowani kierow aliby
si nie tyle kwalifikacjam i zawodowym i kandydatw, ile powodami czy
sto osobistymi, ulegajc p rzy tym na domiar zego naciskom z zewntrz100.
Z tych to przyczyn autorzy powyszego projektu zm odyfikowali go,
zastpujc Izb Reprezentantw Senatem. Doszli bowiem do wniosku, e
izba wysza jako ciao mniej liczne od niszej bdzie bardziej stabilna,
niezalena i odpowiedzialna oraz e bdzie si trudniej poddawa zaku
lisowym presjom. N ie kwestionujc tych oglnych cech Senatu, Wilson,
Madison, Morris i Nathaniel Gorham orzekli, i w tej materii decyzje
tego organu b yyb y rwnie stronnicze i nieobiektywne jak Izby R epre
zentantw. Senatorzy poza tym wcale nie znajd si w posiadaniu bo
gatszego zestawu inform acji o kandydatach na sdziw Sdu N ajw ysze
go ni Prezydent, a nawet w rcz przeciwnie, gdy zamiast faktycznych
w izerunkw kandydatw otrzym aj ich mocno podkoloryzowane przez
przyjaci konterfekty. W zwizku z tym tylko nominacje egzekutyw y
bd dochodzi do skutku po starannym rozwaeniu sprawy, tym bar
dziej e w razie bdnej decyzji personalnej cae odium spadnie na ni.
Za Prezydentem wypow iedzia si pniej take Thomas Jefferson, cho
cia najchtniej rol kreowania najw yszej ju d yk atyw y pow ierzyby na
100
T h e R ecords... [Ed. M. F a n d], Vol. 1, s. 21, 119, 227, 232; Vol. 2,
s. 42, 43, 83; Thom as... [Ed. S.K. P a d v e r ]; s. 62, 63, 63; S.P. H u n t i n g t o n *
T h e F oun din g..., s. 186.

rodowi. Jak ju wspomniano, w ostatecznym rachunku zw yciy tak ty


pow y dla K onw encji kompromis sdziw Sdu Najw yszego Stanw
Zjednoczonych wyznacza Prezydent, a nominacje zatwierdza Senat,
udzielajc swej rady i zgody . W opinii Madisona i Hamiltona rozstrzy
gnicie to miao przynie podwjn korzy, bowiem z jednej strony po
winno zapewni odpowiedzialny w ybr przez prezydentur, ktra jest
bardziej predestynowana do mianowania odpowiedniego kandydata ni
Kongres, z drugiej natomiast winno zagwarantowa optymalno^ nomi
nacji, jako e gdyby Prezydent zdecydowa si wysun nieodpowiedni
kandydatur z racji swej nierozwagi, stronniczoci lub skorumpowania,
w tedy przeciwstawi si je j Senat101.
Postanowienie o wsplnym powoywaniu Sdu Najw yszego przez
Prezydenta i Senat stanowio odstpstwo od niepisanej reguy, i zasada
podziau wadzy zakada m idzy innymi wyanianie poszczeglnych orga
nw pastwowych przez rne podmioty. Jak to zw ykle bywa, niewiele
regu daje si utrzyma bez w yjtkw . O jcow ie K onstytucji , majc
w tej m aterii bardzo ograniczone pole manewru, starali si po prostu
znale najlepsze w yjcie z sytuacji, dowodzc rwnoczenie po raz ko
lejn y swej niechci do postpowania wedug utartego szablonu. T ym nie
mniej m ieli pen wiadomo, e taka procedura nominacji pociga za
sob pewn zaleno ju d yk atyw y od egzeku tyw y i legislatyw y. Dlatego
te zneutralizowali j wprowadzeniem doywotniego piastowania stano
wisk sdziowskich oraz konstytucyjnym zabezpieczeniem wysokoci
otrzym ywanych poborw102. W ten oto sposb doszlimy do ostatniego
kanonu amerykaskiej w ersji zasady rozdziau wadzy.

5. Kadencja organw

5.1.
Oprcz sposobu powoywania organw pastwowy
z punktu widzenia reguy podziau niew iele mniejsze znaczenie ma
dugo ich kadencji. Tymczasem o ile w 1787 r. teoria rozdziau wadzy
rzucaa na poprzednio omwione kwestie niewiele wiata, o tyle problem
dugoci kadencji organw spowija zupeny mrok. Mimo to stosunkowo
szybko rozstrzygnito go w odniesieniu do Izby Reprezentantw. James
101 T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 119, 120, 126, 128, 232, 233,
244; Vol. 2, s. 41 44, 80 82; G.W. C a r e y :
Separation...,
s. 123, 124; J.
Burnham:
Congress..., s. 94;
R. S c i g l i a n o :
T h e Suprem e..., s. 8. O liver
Ellsw orth zaproponowa rozw izanie odw rotne w stosunku do ostatecznie p rzy
jtego Sd N ajw yszy w inien by pow oyw an y przez Senat, natomiast P re z y
dentowi powinno przysugiw a praw o veta w obec poszczeglnych kandydatur.
102 T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , V ol. 2, s. 34, 35; T h e Federalist..., No.
51, s. 336; S.P. H u n t i n g t o n : T h e F ou n d in g ..., s. 186; W.B. G w y n : T h e
M eaning..., s. 123; G.W. C a r e y : Separation..., s. 129.

Wilson, Roger Sherman i O liver Ellsworth, wzorujc si na istniejcej


praktyce stanowej, postulowali wprowadzenie kadencji rocznej. Okres
ten wzbudzi jednak zastrzeenia u Jamesa Madisona i Alexandra Ham il
tona, ktrym chodzio przede wszystkim o podniesienie spoecznego pres
tiu parlamentarzystw przy jednoczesnym zmniejszeniu wpyw u elek
toratu. Stw ierdzili oni, e tak krtka kadencja skada si wanie na
jedn z podstawowych wad ustroju stanw, bowiem zbyt czste elekcje
powoduj zobojtnienie w yborcw i rezygnacj najbardziej wartocio
wych kandydatw z w alki o obieralne stanowiska. W rezultacie tak
wane funkcje jak mandaty deputowanych nie przypadaj w udziale
gentlemanom, lecz demagogom i rozmaitego autoramentu miernotom.
Nic w ic dziwnego, e k ied y kocz si doroczne w ybory, zaczyna si
tyrania . A przecie misja deputowanego jest tak trudna, i nawet naj
lepszym nieatwo przyjdzie j wykonywa. Kadencja o rocznej dugoci
uniemoliwi poznanie praw dziw ego interesu kraju . Konkludujc, po
winna ona wynosi przynajm niej 3 lata. Wikszo uczestnikw K on
w encji Konstytucyjnej przychylia si wszake do kompromisowego po
gldu Elbridgea G erryego, e 1 rok to jedynie niezbdne zabezpieczenie
przed uzurpacj ze strony egzekutywy, natomiast 3 lata to mimo wszyst
ko okres zbyt dugi, wobec czego kadencj Izb y Reprezentantw na
ley ustali na lat 2103 (art. I 2).
5.2.
Powaniejsze spory tow arzyszyy okreleniu dugoci
dencji Senatu. Jeli zsumowa wszystkie projekty, to proponowano 3, 4,
5, 6, 7 i 9 lat, a zachowawczo nastawieni delegaci, jak Hamilton i Morris
zalecali kadencj doywotni pod warunkiem naleytego sprawowania
si. Za relatyw n ie krtkim okresem optowa dem okrata Sherman,
mwic nieco demagogicznie, i jeli senatorzy stan na wysokoci za
dania, to zostan wybrani ponownie, a jeli nie, to tym szybciej wyborcy
zdoaj si ich pozby. K rtka kadencja zagwarantuje ponadto bezpie
czestwo ustroju. Do gosu doszy jednak racje konserwatywne. A rg u
mentowano nie bez susznoci, e im dusza kadencja danego organu,
tym skuteczniejszy hamulec wobec pozostaych. Senat musi zosta ciaem
o dugiej kadencji, a przynajm niej znacznie duszej od Izb y Reprezen
tantw, zw ayw szy e: ta ostatnia moe przyj orientacj ultrademokratyczn i dlatego tym bardziej nie wolno dopuci do zdominowania
przez ni Kongresu; izba wysza winna cieszy si powanym prestiem
spoeczno-politycznym; ma formuowa mdr, spjn i dugofalow poli
tyk pastwa; musi sta nieugicie na stray wasnoci prywatnej, stabil
noci ustroju i interesu oglnonarodowego; powinna skutecznie przeciw
103
T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 209, 214, 215, 220, 298, 299,
354, 360 362, 365 368; T h e F ederalist..., No. 53, s. 347 353; P. E i d e l b e r g :
T h e Ph ilosoph y..., s. 94 97, 158. Dodajm y, i John Dickinson- proponowa 3-letni
kadencj i coroczn rotacj 1/3 skadu Izby.

stawia si prbom zm ow y Prezydenta z demagogam i z izby ludow ej


itp. (Madison, Randolph, Mason). Jednoczesne ustanowienie wym ogu obo
wizkowej rotacji w ytrci bro z rk tych, ktrzy w dugiej kadencji se
natorw dopatruj si koncesji na rzecz monarchii (Wilson). Charaktery
styczne, i nawet Thomas Jefferson najbardziej liberalnie nastrojony
O jciec K onstytucji yczy sobie cakowitej niezalenoci izby w y
szej parlamentu od elektoratu, czemu miaa suy 9-letnia kadencja bez
moliwoci reelekcji104. Ostatecznie kadencj Senatu wyznaczono na lat
6, wprowadzajc rwnoczenie obowizkow rotacj 1/3 skadu co 2 lata
(art. I 3).

5.3.
Jak mona oczekiwa, najwiksze kontrowersje wywo
kwestia okrelenia dugoci sprawowania funkcji przez Prezydenta. P o
dobnie jak wczeniej paday najprzerniejsze cyfry: 3, 4, 6, 7, 8, 10, 11,
12, 15 i 20 lat (t ostatni sugesti Rufus K in g uzasadnia na wp serio
redni dugoci trwania ycia ksit), a nawet doywotnio. atw o si
domyli, e najgortszym i zwolennikami tego ostatniego wariantu b yli
Alexander Hamilton i Gouverneur Morris, jakkolw iek zastrzegali nale
yte sprawowanie si prezydentury. Hamilton, jak zawsze zafascyno
wany ustrojem W ielk iej Brytanii, tw ierdzi, i w republice ustanowienie
dobrej egzekutyw y nie jest w ogle m oliwe, gdy z natury rzeczy jest
ona podatna na podszepty korupcji i w p y w y obcych pastw. Tymczasem
w dawnej m etropolii dziedziczny interes krla jest zczony z interesem
narodu, a jego legalne dochody S tak wielkie, i aden obcy czynnik nie
jest w stanie go przekupi. Monarcha brytyjsk i pozostaje zatem poza
wszelk pokus. Std jedyne w yjcie dla republiki stanowi uczynienie
swego organu wykonawczego doywotnim. Z najzupeniej oczywistych
powodw propozycja ta sza za daleko; George Mason oznajm i nawet,
e prowadzi do monarchii dziedzicznej. Mimo i najczciej p rojekty
dugoci kadencji opiew ay na lat 7, za wszyscy zgodnie dekla
rowali, e w yb ory prezydencjalne nie mog odbywa si nazbyt czsto,
bowiem odstrcz najbardziej wartociowych kandydatw, a innych sko
ni do korupcji105, ustalono definityw nie okres 4-letni (art. I I 1).
Norma ta bya przypuszczalnie nastpstwem uprzedniej decyzji
o wprowadzeniu moliwoci wielokrotnej elekcji, co do. ktrej dugo to
czyy si zaarte boje. Wikszo przeciwnikw ponownego wyboru
im T h e R ecord s... [lid. M. F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 218 222, 408, 409, 415, 421,
423, 425 428, 430 433, 512; Vol. 3, s. 621; P.K . C o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 178;
B. B a i l y n : T h e Id eological..., s. 293; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 422; P.
E i d e l b e r g : T h e P h ilo so p h y ..., s. 108, 128, 129, 131; C. van D o r e n : T h e

Great..., s. 71.

105
T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 1, s. 62 64, 68 71,. 77, 289, 291 299;
Vol. 2, s. 33, 36, 52, 54, 100 102, 111, 112, 118 120, 493, 497, 525; V ol. 3, s. 110,
111, 599; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 422; C. van D o r e n : T h e Great...,
5. 134.

Prezydenta zaja takie stanowisko tylko dlatego, jako e wedug wstp


nych propozycji egzekutywa miaa by wybierana przez legislatyw, przez
co powtrna elekcja czyniaby go zalenym od Kongresu. Zastrzeenia te
zniky jednak z chwil przyjcia postanowienia o przekazaniu tej kom
petencji kolegium elektorw. Klasyczn oracj w obronie prezydencjalnej reelekcji autorstwa Hamiltona mona znale w numerze 72 The
Federalist, gdzie punkt po punkcie m otyw uje on swj pogld. Z uwagi
na to, i wym ienione przeze przesanki cile koresponduj z odnonymi
argumentami Morrisa przedstawionymi uczestnikom Konwencji, prezen
tujem y je cznie. Po pierwsze, gdyby wykluczy ewentualno ponow
nego wyboru, wwczas ze strat dla caego spoeczestwa nie mona b y
oby nadal w ykorzystyw a talentw i dowiadczenia Prezydenta, ktrych
dowid on podczas sprawowania pierwszej kadencji. P o drugie, Prezydent
nie zdoaby w cigu 4 lat zrealizowa wszystkich swych zamierze. Z a
tem rozpoczynanie ich, majc wiadomo, e nie zostan one ukoczone,
byoby dziaaniem pozbawionym sensu. Po trzecie, przestaaby w tedy
wchodzi w rachub stabilna polityka rzdu, tymczasem moliwo reelek
cji zwiksza zarwno niezaleno prezydentury, jak i bezpieczestwo
narodu. Po czwarte, Prezydent nie bdzie m g naleycie sprawowa swej
funkcji, gdy zdajc sobie spraw, i za swe starania nie otrzyma nagrody
w postaci powtrnego wyboru, dy bdzie wycznie do osobistych ko
rzyci. Po pite, ambitna jednostka na tym urzdzie wiedzc, e moe go
peni jedynie przez 4 lata, mogaby przejaw i tendencje uzurpatorskie.
Innym i sowy, skoro zostanie przed ni zamknita formalna droga do
chway, wwczas moe j sobie otw orzy za pomoc miecza. C zy p rzyczy
nioby si do utrwalenia pokoju spoecznego lub stabilnoci ustroju p
tuzina osb, posiadajcych wystarczajce zasugi, by zosta w yw yszo
nymi do godnoci najwyszej magistratury, a ktre snuyby si midzy
ludmi niczym zawiedzione upiory, wzdychajc do stanowiska, ktre ju
nigdy wicej n-ie bdzie im przeznaczone? 106. W szystkie te w zgldy prze
m awiay przeciw rotacji na urzdzie Prezydenta.
Odmienne przekonania y w i Thomas Jefferson, ktry najwidoczniej
mniej przejmujc si upioram i ex-prezydentw, gotw by dopuci
co najw yej jedn reelekcj tej samej osoby na prezydencjalny fotel.
Sdzi, e przyjte w tej materii rozwizanie konstytucyjne czyni praw
dopodobnym objcie tej funkcji przez dyktatora, a nawet dziedzicznego
monarch. Rozum i dowiadczenie mwi nam, i pierwszy urzdnik
bdzie zawsze w ybieran y ponownie, jeli tylko bdzie mg by w ybie
ranym. Stanie si wic doywotnim funkcjonariuszem pastwowym .
106

The

Federalist...,

No. 72, s. 468 474, T h e Records...

[Ed. M. F a r r a n d),

Vol. 1, s. 62, 63, 68, 69, 71, 78, 244, 247; Vol. 2, s. 33, 35, 52 58, 100, 101, 111
113, 118 120, 185, 511. W arto nadmieni, i Gunning Bedford, Jr. proponowa
3-letni kadencj z co n a jw yej dwiem a reelekcjam i.

Prezydent w ydaje si by kiepsk im itacj polskiego krla . Na tej


podstawie m yliciel w prorokowa, i na Stany Zjednoczone spadn
wszystkie klski i nieszczcia, jakich dowiadczaj elekcyjne monarchie.
Obce pastwa, pragnc b y na stanowisku szefa w adzy wykonawczej
zasiada yczliwa im osoba, bd dla osignicia tego celu snu najprze
rniejsze intrygi, stosowa przekupstwo, a nawet ingerowa zbrojnie.
Jedyn rzecz, jak bdzie mona w tej sytuacji zrobi, pozostanie usta
nowienie dziedzicznej monarchii107.
Przyszo dowioda wszake, i w tej wanie kwestii Jefferson,
ogldnie mwic, w roli Kassandry wypad nie najlepiej. Niem niej
abstrahujc od faktu, e niespenione proroctwa s specjalnoci p olity
kw, trzeba wskaza, i praktyka konstytucyjna przez niemal cay okres
istnienia Unii dopuszczaa najw yej dwie kadencje Prezydenta. Pierw szy
prezydent, George Washington, odm wi kandydowania po raz trzeci
owiadczajc, e 8 lat prezydentury to okres wystarczajcy dla jednego
czowieka. W ten sposb powsta precedens, ktry da pocztek konwe
nansowi konstytucyjnemu przestrzeganemu a do prezydentury Franklina
D. Roosevelta (1932 1945), wybieranego 4-krotnie. Jednake jako re
akcja na jego przeamanie w 1951 r. wesza w ycie X X I I Poprawka do
Konstytucji, dopuszczajc na tym stanowisku tylko jedn reelekcj tej
samej osoby. Duch autora U w a g o stanie V irgin ia moe si w ic czu
usatysfakcjonowany.
5.4.
Natomiast niewielkie rnice zda powstay na tle d
goci okresu sprawowania funkcji przez sdziw Sdu Najwyszego. Ze
wzgldu na potrzeb zagwarantowania zasady niezawisoci sdziowskiej
oraz niezalenoci Sdu czciowo naruszon poprzez wsplne powo
ywanie jego czonkw przez Prezydenta i Senat zdecydowano na
wzr wikszoci stanw, i bd peni swj urzd doywotnio pod wa
runkiem naleytego sprawowania si. T ym razem pow ody do zadowole
nia mia Alexander Hamilton, poniewa to on wanie by jednym z czo
owych ordownikw doywotnoci kadencji sdziw najw yszej ju d y
katywy. Uzasadnia j koniecznoci dugoletniego studiowania prawa
przez sdziw, nie dajc si pogodzi z kilkuletnim sprawowaniem
funkcji orzeczniczej. Tytuem uzupenienia mona doda, e Jefferson
pod koniec ycia zaleca, by kadencja Sdu N ajw yszego wynosia 4
wzgldnie 6 lat, przy czym sdziowie winni podlega odwoaniu uchwa
obu izb Kongresu take w czasie je j trwania. Doszed bowiem do w n io
sku, i organ ten dalece w ykroczy poza ram y swych konstytucyjnych
uprawnie108. Sugestie te b yy wszak o w iele spnione, a i na forum
Konwencji m iayby niewielkie szanse akceptacji.
107 Thom as... [Ed. S.K. P a d o v e r ] ,
s. 124; C.P. P a t t e r s o n :

s. 55 59; T h e L ivin g ... [Ed. J. D e w e y ] ,

T h e C onstitu tion al..., s. 39, 98, 99.

108 T h e Records... [Ed. M . F a r r a n d ] , V ol. 2, s. 428, 429; Vol. 3, s. 625; C.P.


P a t t e r s o n : T h e C onstitu tion al..., s. 124; SJC. P a d o v e r : T h e Genius..., s. 66.

Na podstawie zaprezentowanych tu faktw i opinii moemy wysun


tez, e T he Founding Fathers w trakcie obrad w State House dopraco
wali si jeszcze jednego kanonu swej doktryny podziau w adzy obli
gatoryjnej kadencyjnoci legislatyw y i egzeku tyw y oraz doywotnoci
judykatywy. Stanli rwnie na stanowisku, e z uwagi na demokraty
czny charakter izby niszej parlamentu je j kadencja powinna by krtka
(2 lata); e ze wzgldu na zachowawcz natur izby wyszej je j mandat
winien by relatyw nie dugi (6 lat), p rzy czym 1/3 skadu ma podlega
rotacji co 2 lata, b y nie spowodowa ( gw atownej zm iany polityki parla
mentarnej, zagraajcej stabilnoci systemu politycznego; oraz e z racji
neutralnej pozycji ustrojowej egzekutyw y czas sprawowania przez ni
funkcji powinien osign dugo poredni (4 lata). W zrnicowanej
dugoci kadencji wszystkich organw pastwowych ustrojodawcy ame
rykascy upatrywali jeszcze jednej gwarancji zachowania rwnowagi
w pastwie i spoeczestwie.

6. Podzia wadzy pastwowej a suwerenno


narodu
6.1.

W e wszelkich doktrynach rozdziau w adzy pojawia


zawsze problem relacji tej reguy do zasady suwerennoci, szczeglnie
za do wewntrznego aspektu tej ostatniej, tj. zasady zwierzchnictwa.
Doktryna podziau tw rcw Konstytucji nie stanowi tu wyjtku, mimo
e zagadnienie to wzbudzio u nich niew ielkie zainteresowanie. R.M.
M aclver pisze nawet, e zostao przez nich po prostu zignorowane. Na
poparcie swej tezy autor przytoczy w ypow ied Rufusa K inga w yraaj
c zdziwienie, i ludzie gotow i s do powicenia swego rzeczywistego
dobra dla zudy suwerennoci , ktra pryska w konfrontacji z realia
m i109. Nieco inaczej ocenia t kwesti R.G. Adams utrzymujc, e zaj
m ujcy nas przyw dcy polityczni, w przeciwiestwie do teorii spoecze
stwa i teorii ustroju politycznego, nie w ypracow ali wasnej teorii pa
stwa. O pastwie w nowoczesnym rozumieniu tego sowa w iedzieli
w gruncie rzeczy niewiele. Przecie sam John Adams zawyrokowa
cho, w moim przekonaniu, z jawn przesad i Am erykanie s
lepszymi etykam i ni znawcami problem w ustrojowych. U czyniw szy za
suwerenem nard, nie w idzieli potrzeby stwarzania m etafizyczno-organicznego bytu zwanego pastwem i wyposaania go w suwerenn wadz.
Z tej te przyczyny niew iele przejm ow ali si pojciem zwierzchnictwa,
nie wyczajc Jamesa Wilsona, ktrego dywagacje na ten temat b yy
109 R.M. M a c l v e r : European..., s. 60, 61,

najbardziej przejrzyste. Rezultatem niekoherencja ich koncepcji su


werennoci w aspekcie w ew ntrznym 110.
eby oceni stopie trafnoci w zg l d n ie ' bdu powyszych opinii,
naley koncepcj t zrekonstruowa. Zabieg ten jest rwnie nieodzowny
ze wzgldu na sformuowany na wstpie problem w yjciow y. Jak w ia
domo, logiczn konsekwencj przyjtego przez O jcw K onstytucji a k
sjomatu, e jedyn drog wiodc do uniknicia tyranii pozostaje dekon
centracja w adzy pastwowej, stao si konstytucyjne rwnouprawnienie
wszystkich trzech najwyszych organw legislatyw y, egzekutyw y
i judykatywy. Tymczasem skoro organy te s rwnoprawne i niezalene
to nie sposb przydzieli ktrem ukolwiek zadania wycznej realizacji
suwerennej wadzy. Rodzi si zatem pytanie, czy doktryna podziau w a
dzy \y wydaniu czoowych przedstawicieli m yli politycznej Unii tamtego
okresu nie jest przypadkiem sprzeczna z zasad suwerennoci.
6.2.
Odpowied na tak postawione pytanie w wietle po
nionych w p. I. 4.2 ustale wypada negatywnie. Rekonstrukcja odnonych
pogldw wspomnianych m ylicieli nie naley do przedsiwzi atwych,
niemniej, niezalenie od wystpujcych m idzy nimi rnic, mona do
szuka si wsplnego ich mianownika czy rdzenia. I tak, za suwerena
uznali oni jednoznacznie nard, ktry w istocie uczynili gwnym
piastunem funkcji ustrojodawczej. Rwnoczenie w lad za autorem
O b ro n y p rzyjli naoenie, i pie mona podzieli w adzy suwerennej
w aspekcie zewntrznym (tj. niezalenoci), podobnie jak w aspekcie
wewntrznym (tj. zwierzchnictwa). Jednake w odniesieniu do tego
ostatniego stwierdzili, e mona dokona podziau funkcji sucych
realizacji zwierzchnictwa. Zaoenia te uwieczyli tez, i prawa narodu-suwerena w inny urzeczywistnia wesp wszystkie trzy najwysze
organy pastwowe. Innym i sowy, Kongres, Prezydent i Sd N ajw yszy
nie mog sobie roci pretensji do wycznego reprezentowania w oli
i interesw narodu, tym niemniej kady z tych organw powinien repre
zentowa te wartoci odpowiednio do w ykonywanej przez siebie funkcji.
Na dowd m oem y przytoczy odnone konstatacje The Founding Fathers
powiadajce, e suwerenno jako rdo wadzy pastwowej spoczywa
w narodzie ; e nard moe j delegowa w takiej czci, na rzecz takich
cia, pod takimi warunkami, i przy takich ograniczeniach, jakie uzna za
stosowne ; e organy pastwowe s depozytariuszami zwierzchnictwa,
ktre otrzym ay od narodu tylko jako jego penomocnicy ; i e kady
obieralny funkcjonariusz pastwowy jest w pewnym sensie reprezen
tantem narodu i depozytariuszem jego suwerennoci (Adams, Wilson,
110
R.G. A d a m s : Political..., s. 186, 187; J. B u r n h a m .
P.K. o n k i n : S e lf-E v id e n t..., s. 143.

Congress...,

s. 34;

Jay, Dickinson)111. Praw idow e jest zatem odczucie J. Burnhama, i na


tle m yli polityczno-prawnej tw rcw Konstytucji oraz praktyki stoso
wania tego aktu mona odnie wraenie, e zwierzchnictwo nie zostao
poddane operacji rozczonkowania. Dokonano raczej jego rozproszenia
( diffusion ) ni podziau (division), nie mwic ju o separacji (separa
tion )112.

Naturalnie, przedstawiona tu koncepcja zwierzchnictwa narodu sta


nowi produkt roku 1787. Jedenacie lat wczeniej w wsplny mianownik
odnonych pogldw by znacznie skromniejszy. E xem pli gratia, Benja
min Rush twierdzi, i bdna jest formua suwerenno naley do
narodu. Powinna ona bowiem brzmie wszelka wadza pochodzi od
narodu. Posiada on j jedynie w dniu wyborw. Potem staje si ona
wasnoci rzdzcych, std nard nie moe jej wwczas ani wyraa,
ani przejm owa 113. Teza Rusha i jej podobne spotkaa si wszak z gw a
townym i atakami radykaw, ktrzy wyznaw ali w tej kwestii cakowicie
odmienne przekonania. I cho konserwatyci oskarali ich o ,.kalanie
( bastardization ) hase Rew olucji Am erykaskiej, to jednak trudno za
przeczy, i sw koncepcj suwerennoci narodu Am erykanie zawdzi
czaj bardziej barbarzycom ni gentlemanom. Tym niemniej o ile
w 1776 r. prawo urzeczywistniania suwerennej w adzy narodu przypi
sywano wycznie legislatyw ie (vide p. III. 3.3), o tyle. w dobie K on
w encji Konstytucyjnej wszystkim trzem organom pastwowym. Dodaj
m y jeszcze, e dziki tej nowej koncepcji zwierzchnictwa wakiej mo
dyfikacji ulega rwnoczenie doktryna umowy spoecznej. Dotd, mwic
najoglniej, oznaczaa ona ugod, na mocy ktrej rzdzeni udzielali rz
dzcym inwestytury do sprawowania wadzy pastwowej na tak dugo,
jak dugo ci drudzy bd rzdzi w interesie tych pierwszych. Natomiast
w Filadelfii nadano je j charakter ograniczonego penomocnictwa, zgodnie
z ktrym kady organ pastwowy zosta upowaniony do dziaania w in
teresie narodu w ramach swoich funkcji i w drodze okrelonych proce
dur114.

..

63
W wietle powyszego wywodu trudno uzna koncep
suwerennoci narodu za bia plam na Obszarze doktryny ustrojowej
interesujcych nas mw stanu. Okazuje si, i mimo cechujcej ich
inklinacji pragmatycznej, nie tylko e nie zignorowali oni tego proble
mu, ale w teoretycznej nad nim reflek sji nie dopucili si te grzechu
111 GJS. W o o d : T h e C reation..., s. 447, 448, 530, 531, 54.1 547; S.P. H u n
tington:
T h e F oun din g..., s. 155; P.K . o n in :
S e lf-E v id e n t..., s. 158; E.H.
L e v i : Som e..., s. 376; M.P. S h a r p : T h e Classical... s. 399; J.A. S m i t h : T h e
G row th ..., s. 81.

112 J. B u r n h a m : C ongress.:., s. 38, 51


113 V id e G.S. W o o d : T h e C reation..., s. 374.
114 E.H. L e v i : Som e..., s. 376, 377; G.S. W o o d :

The

C reation...,

s. 374, 382,

niespjnoci. Ich koncepcja zwierzchnictwa nie wchodzi rwnie w kon


flikt z zasad podziau wadzy. Uznawszy bowiem nard za suwerena,
upowanili Kongres, Prezydenta i Sd N ajw yszy do sprawowania w a
dzy pastwowej w jego imieniu i pod jego kontrol. T ym samym doko
nali podziau funkcji pastwa i rozdziau odpowiadajcych im organw,
nie za repartycji zwierzchnictwa. Pew nej niekoherencji mona si na
tomiast doszukiwa w sposobie potraktowania przez nich zagadnienia
suwerennoci na linii federacja stany. Jest to jednak zupenie odrbny
problem, ktry zreszt cakowicie wykracza poza tematyk niniejszego
studium. Dlatego ogranicz si do stwierdzenia, e nawet od najwiatlej
szych umysw nie naley oczekiwa formuowania wycznie oryginal
nych twierdze i hipotez. Aliquando bonus dormitat Hom erus.

Rozdzia

VII

FORMALNE I MATERIALNE
GWARANCJE ZASADY
PODZIAU WADZY SYSTEM HAMULCW
G d yb y anioy m iay rzdzi
ludmi, nie byyb y potrzebne ani
zewntrzne, ani w ew ntrzne instru
m enty kon troli
James M A D I S O N *

1. Pergaminowe bariery" i dodatkowe


rodki' ostronoci"

1.1.
Najwaniejszym zadaniem, jakie stano przed K onw
cj Konstytucyjn pozostawao opracowanie takiej ustawy zasadniczej,
ktra stworzyaby trwae podstawy rwnowagi m idzy ryw alizujcym i
ze sob organami pastwowymi, zabezpieczajc jednoczenie ich
wspdziaanie oraz gwarantujc prawa i wolnoci obywatelskie. Klucz
do jego rozwizania upatrywano, jak wiem y, w zasadzie rozdziau w a
dzy. Niem niej jednak tw rcy tego aktu dobrze rozumieli, i byoby
naiwnoci sdzi, e sama je j konstytucjonaiizaeja bdzie krokiem do
statecznym. Dowiadczenia ustrojowe lat 1776 1787 zdyy skutecznie
zrazi wszystkich rozsdnych przywdcw politycznych do wprowadze
nia reguy podziau w je j czystej formie. Przekonanie to dzielili take
antyfederalici, do ktrych stopniowo zacza dociera wiadomo, i
konstytucjonaiizaeja tej zasady w ortodoksyjnym ksztacie musiaaby
nieuchronnie doprowadzi do bezwzgldnej supremacji Kongresu w o
nie federalnego aparatu pastwowego, czego nawet oni sobie nie yczyli.
Dlatego te w State House adherenci takiego posunicia b yli w zdecydo
wanej mniejszoci1. Wikszo obawiajc si najbardziej dominacji legi
slatywy, chciaa poprzez hamulce wzmocni egzekutyw. Rozumiejc,
e czciowe zm ieszanie kompetencji poszczeglnych organw wymusi
jedynie wspprac tyche wskutek koordynacji ich dziaania, uwiado
* T h e Federalist..., No. 51, s. 337.
1
M.J.C. V i l e : C onstitu tion alism ...,
s. X L V II; R.M. M a c l v e r : European..., s. 58.

s.

153, 154; . S t o u t :

In trodu ction ...,

miono sobie, i do cakowitej realizacji wytyczonego celu naley jeszcze


skonstruowa mechanizm ustrojowy, ktry stojc na stray relatyw nej
niezalenoci i polityczno-prawnej rwnorzdnoci organw, utrzym y
w aby je w stanie przynajm niej wzgldnej rwnowagi. Na mechanizm
ten winny skada si instrumenty kontrakcji na wypadek nadmiernej
ingerencji jednego organu w dziaalno drugiego, dziki czemu mona
bdzie wyelim inowa moliwo podporzdkowania sobie organw. W re
zultacie zostanie osignita stabilno aparatu pastwowego oraz zapew
nione bdzie przestrzeganie praw i wolnoci obywateli. Rzecz zatem
w tym, by znale takie gwarancje 'podziau wadzy, jak rwnie takie
rodki ustrojowe, ktre zabezpiecz spoeczno-polityczne aequilibrium
w pastwie, odsuwajc na zawsze w cie widmo tyranii.
W enuncjacjach O jcw K onstytucji m otyw gwarancji zasady roz
dziau wadzy przew ija si wielokrotnie. G w oli ilustracji, James M adi
son stwierdzi w toku obrad w Filadelfii, e gd yb y konstytucyjna dy
stynkcja poszczeglnych dziaw, [aparatu pastwowego R.M.M.] na
papierze zapewnia dostateczne bezpieczestwo kademu z nich wobec
naruszania ich uprawnie. przez pozostae dziay, to wszelkie dalsze
przepisy byyby faktycznie zbyteczne. Dowiadczenie nauczyo nas wszak
nieufnoci do takiego bezpieczestwa, a take e konieczne jest ustano
wienie takiej rwnowagi wadz i interesw, ktra zagw arantuje, prze
pisy na papierze 2. W podobnym duchu zapytywa na amach The F e
deralist : C zy w ystarczy precyzyjnie zaznaczy granice tych dziaw
w konstytucji pastwa i zawierzy tym pergaminowym barierom w brew
uzurpatorskiemu duchowi wadzy? [...] Samo tylko wytyczenie konsty
tucyjnych granic poszczeglnych dziaw na pergaminie nie stanowi do
statecznej ochrony przed naruszeniami kompetencji, ktre prowadz do
tyraskiej koncentracji wszystkich uprawnie aparatu pastwowego
w tych samych rkach 3. Trzeba wic uciec si do dodatkowych rodkw
ostronoci . Pozostajc p rzy retoryce gwnego architekta Konstytucji
wypada skonstatowa, i skoro je j autorzy m ieli na w zgldzie utrzy
manie wszystkich organw w e waciwych miejscach , to w pierwszej
kolejnoci musieli sign do takiego dodatkowego rodka ostronoci
jak system hamulcw.
Korzystajc z okazji zwrm y jeszcze uwag na fakt zrnicowanej
postawy wobec tego systemu zajtej przez, federalistw i antyfedeTalistw. W prawdzie adna z obu partii nie negowaa potrzeby jego kon
stytucjonalizacji, tym niemniej w przeciwiestwie do tych pierwszych, ci
drudzy utrzym ywali, e Konwencja albo w ogle nie w ywizaa si
z tego zadania, albo w stopniu dalece niewystarczajcym. I tak, Fisher
2

The

Records...

[Ed. M. F a r r a n d ] ,

Vol. 2, s. 77; M.J.C. V i l e :

tionalism...., s. 153, 154.

3 T h e Federalist..., No. 48, s. 321, 326.

C o n s titu

Am es w oratorskim uniesieniu nazwa hamulce pajczym i wizam i dla


lw w . Luther Martin w raporcie dla legislatury stanu M aryland zale
ci, by m j kraj odrzuci kajdany, ktre zostay dla w yku te . Jednym
z ogniw tych kajdan b yy dla niego te norm y Konstytucji, ktre w jego
mniemaniu um oliwiay prezydentowi zostanie krlem, czyli Anioem
Ciemnoci . A Patrick H enry posun si w rcz do kuriozalnej oceny,
i realny system hamulcw wystpuje jedynie w W ielk iej Brytanii,
poniewa krl i lordowie s zainteresowani utrzymaniem ustroju, pod
czas gdy Prezydent i Senat nie4. N ie zapominajmy jednak, e zgodnie
z ewangelicznym tytuem studium' Cecelii M. Kenyon The Peop le o j
L ittle Faith antyfederalici byli ludmi maej wiary.

1.2.
Zanim wszak przystpim y do omwienia wspomnia
go systemu, winnim y rozstrzygn pewn kontrowersj natury term i
nologicznej. Jak ju wspomniano, pojcie to posiada w nauce prawa kon
stytucyjnego przerne konotacje, czego wynikiem pozostaje wym ienia
nie przez rnych badaczy najrozmaitszych katalogw hamulcw K on
stytucji Stanw Zjednoczonych, jak rwnie identyfikacja nazwy r w
nowaga ( balance ) albo z hamulcami, albo z sum jakich rwnowag
czstkowych. Za przykad niejasnoci w odniesieniu do pierwszego p rzy
padku suy mae stanowisko C. Strouta, dla ktrego system hamul
cw skada si li tylko z reguy bikameralizmu, veta ustawodawczego
i zasady federalizm u5. Natomiast chaos pojciowy, w ynik y na tle dru
giej kwestii, mona zegzem plifikowa przytaczajc chociaby stosowny
pogld Johna Adamsa, ktry w 1814 r. napisa, i w tekcie Konstytucji
natrafiamy na 8 poniszych balances: a) stany i terytoria contra wadze
federalne, b) Izba Reprezentantw contra Senat; c) Prezydent contra
Kongres: d) Sd N ajw yszy contra Kongres, Prezydent i wadze stano
we; e) Senat contra Prezydent; f) nard contra jego reprezentanci;
g) legislatyw y stanowe contra Senat; h) kolegium elektorW contra na
rd6. Zagadnienie ulega dalszej komplikacji, jeli zway, e istnieje
jeszcze znany nam ju term in koncepcja hamulcw i rw now agi , ma
jcy oznacza caoksztat teoretycznej reflek sji nad systemem hamul
cw.
B y rozw ika w problem, naley zacz od definicji. Zgodnie z za
w artym na wstpie okreleniem (p. 1.4.4) system ten polega na czcio
4 V id e F.W . O B r i e n : T h e E xe c u tive ..., s. 216; T h e P o w e r... [Ed. R.S. H i r s c h f i e l d ] , s. 22 29; G.S. W o o d : T h e C r e a tio n ., s. 548, 560, 561; . S t r o u t :
In trod u ction ..., s. L ; M.J.C. V i l e : C onstitu tion alism ..., s. 161; M.P. S h a r p : T h e
Classical..., s. 428; T h e A n tifed era list... [Ed. M . B o r d e n ] , s. 143 148; D. F i
s c h e r : T h e M y t h o f E sse x Junto. W illia m and M a ry Q u arterly 1964, Vol. 21,
No. 2, s. 207.
5 C. S t r o u t : In trodu ction ..., s. X L V II.
*
F.G. W i l s o n : T h e M ix e d ..., s. 23; S.P. H u n t i n g t o n : T h e F oun din g...,
s. 156; Z. W a c h l o w s k i : Rzd..., s. 23 28.

w ym rozdzieleniu funkcji w obrbie rozdzielonej wadzy, um oliwiaj


cym kademu organowi pastwowemu bezporednie sprawowanie cz
ciowej kontroli nad pozostaymi za pomoc odpowiednich instrumentw
prawnych, a wynikajce std hamowanie si organw im plikuje ich rela
tywn rwnowag. Jeli teraz spojrzym y na zestaw hamulcw w ym ie
niony przez C. Strouta przez pryzm at tej definicji, to okae si on za
rwno niekompletny, jak nieprecyzyjny. Co si tyczy zarzutu niekom
pletnoci, to nawet pobiena lektura niniejszego rozdziau dowodzi, e
wspomnianych instrumentw Konstytucja zawiera przynajm niej trzykrot
nie wicej. Z kolei brak precyzji sprowadza si albo do niewaciwego
okrelenia danego hamulca, alibo do przypisania takiej roli instrumen
towi, ktrej w sferze podziau wadzy odgrywa on nie moe. I tak bikameralizm sam w sobie hamulca jeszcze nie tworzy. Funkcj t spe
nia dopiero moliwo sprzeciwu izb y wyszej wobec projektu -uchway
izby niszej lub vice versa. Teoretycznie bowiem taka moliwo wcale
istnie nie musi, jeli zaoy totaln dominacj jednej izlby nad drug.
Identyczne zastrzeenie wypada wysun wobec reguy federalizm u
mog w niej tkwi instrumenty wypeniajce rol hamulcw, jednake
nie w kontekcie rozdziau wadzy w skali horyzontalnej. G dyby U S A
stay si w pewnym momencie krajem unitarnym, to stosunki midzy
Kongresem, Prezydentem i Sdem N ajw yszym wcale nie musiayby
ulec powaniejszym zmianom, w yjw szy pewne wzmocnienie pozycji
ustrojowej pierwszego organu.
Nie sposb p rzy tym kwestionowa, i przynajm niej czciow win
za istniejcy w tej m aterii niead terminologiczny ponoisz sami The
F ounding Fathers. U yw ali oni nazw y hamulec dosy dowolnie, a nie
kiedy nawet posugiwali si ni w znaczeniu nader fantazyjnym. E x e m p lum wypowied W illiam a Patersona podczas Konwencji, e sam fakt,
i w skad obu izb Kongresu w ejd deputowani z rnych stanw, ju
stanowi hamulec7. Podajc za t wskazwk, mona b y znale znacz
nie wicej takich hamulcw , jak np. iloraz inteligencji parlamenta
rzystw, ich wyksztacenie, zawd, stan cyw iln y itp. Podobnie James
Wilson i Hugh Williamson oznajm ili m.in., e wskutek odmiennych spo
sobw powoywania obu izb Kongresu naturaln kolej rzeczy powstan
wrd nich rozdwiki, przez co stan si one dla siebie hamulcem8.
Tymczasem wanie takie instytucje, jak odrbny tryb powoywania or
ganw czy odmienno obowizujcej w nich procedury, nie mog rea
lizowa zadania hamulca, gdy pojcie to zawiera w sobie immanentnie
cech kontrakcji, z ktr instytucje te nie maj niczego wsplnego.
M aj one wprawdzie istotne znaczenie dla zasady podziau wadzy, ale
7 T h e R ecords... [Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 251.
8 Ibidem, Vol. 1, s. 150, 151.

posiadaj ono inny charakter ni rozpatrywane tu przez nas instrumenty.


Natomiast powracajc do tezy Adamsa, naley podkreli, i trudno tu
m wi o hamulcach w jakim kolwiek znaczeniu. cile biorc, z katalogu
wyliczonych przez niego balances wynika jedynie, e w globalnym apa
racie pastwowym Stanw Zjednoczonych istnieje oglne aequilibrium ,
w ypyw ajce z faktu wystpowania rwnowag czstkowych pomidzy
rqznymi jego czonami i innymi podmiotami. Za hamulce wzi je m.in.
jeszcze w ubiegym stuleciu T.M. Cooley, jakkolwiek wykazujc iluzoryczno niektrych z nich, zwaszcza ostatniego9. Ze swej strony jest
md najtrudniej dopatrzy si jakiejkolw iek balance pomidzy Sdem
N ajw yszym pozostajcym notabene najsabszym z trzech n ajw y
szych organw federalnych a Kongresem, Prezydentem i wadzami
stanowymi w zitym i razem. U w zgldnijm y jeszcze, e wchodzi poza tym
w rachub teoretyczna moliwo rozrnienia hamulcw prostych i zo
onych. Jednolite polegayby na moliwoci ingerencji jednego organu
w okrelon dziedzin dziaalnoci drugiego, ale bez ewentualnoci re
torsji tego ostatniego (nip. im peachm ent). Natomiast zoone obejm owa
yb y tak ewentualno (np. veto Prezydenta podlegajce retorsji K on
gresu w form ie moliwoci jego przeamania). W hamulcu zoonym nie
naley jednak widzie dwch hamulcw prostych, bowiem jego natura
jest jednolita.
Przedstawione w yej rozumowanie zmierza do konkluzji, e naj
bardziej sensownym wyjciem z sytuacji bdzie wyrnienie form al
nych i materialnych gwarancji reguy podziau w adzy oraz wczenie
systemu hamulcw do grupy tych pierwszych. Gwarancji tych nie mo
na przecie redukowa tylko do zestawu omawianych poprzednio instru
m entw u strojow ych . W prawdzie s one rwnoczenie gwarancjami
Konstytucji, tym niemniej zabezpieczaj nade wszystko rozdzia w a
dzy m idzy organami. Prezentacj rozpoczniemy od systemu hamulcw
jako zestawu najwaniejszych rodkw zabezpieczajcych wspomnian
zasad. Nadmiemy wszake, i jeden z nich w postaci zatwierdzania prezydencjalnych nominacji i ratyfikacji traktatw zosta ju omwiony
w trakcie analizowania problematyki czciowego zmieszania kompe
tencji w doktrynie autorw filadelfijskiego dziea (p. V I.2.2).

2. Veto ustawodawcze

2.1.
Najduszy i najbardziej zacity przebieg w obrbie
m atyki hamulcw miaa dyskusja nad prawem veta ustawodawczego
egzekutywy. Zastosowanie tego instrumentu zalecali ju Locke, Mon
9 T.M . C o o l e y : T h e G eneral..., s. 160 163.

teskiusz i Sir Blackstone. Wspomniano te, e w okresie kolonialnym


gubernatorowi przysugiwao tzw. prawo gosu negatywnego wobec
ustaw i uchwa Oglnego Zgromadzenia, na wzr monarszego prawa
sankcji, czyli veta absolutnego. Poniewa uprawnienie to godzio ew i
dentnie w pozycj ustrojow legislatywy, a gubernatorzy czynili ze
czsty uytek, po zdobyciu niepodlegoci w wikszoci stanw pozba
wiono egzekutyw tej kompetencji. Utrzymano j tylko w ustawach
zasadniczych Massachusetts, Connecticut i N ew Yorku. W tym ostatnim
stanie gubernator m g j w ykonywa jedynie wraz z Rad Rewizyjn,
zoon z kanclerza i sdziw Sdu Najwyszego, przy czym veto to
mogo zosta obalone przez legislatur uchwa powzit wikszoci 2/3
w obu izbach. Rozwizanie to posuyo filad elfijskiej K onw encji za
podstaw do dyskusji.
John Adams ju w 1775 r. broni prawa veta absolutnego egze
k u tyw y i, przypom nijm y, on by autorem konstytucji Massachusetts
z 1780 r., jakkolwiek przewidywaa ona tylko instytucj veta zawie
szajcego. Jak si bowiem plastycznie wyrazi, gdyby egzekutywa nie
dysponowaa t broni w obliczu ducha uzurpacji przejawionego przez
legislatyw, wwczas musiaaby przed ni ucieka niczym zajc przed
m yliw ym i 10. Z kolei Thomas Jefferson w swych Uwagach o stanie
Virginia proponowa przyznanie prawa veta ustawodawczego organowi
zoonemu z gubernatora i sdziw Sdu Najwyszego, ktre podlega
oby jednak przeamaniu kwalifikowan wikszoci gosw obu izb par
lamentu11. Um iejtne rozpropagowanie tego postulatu w poczeniu z nie
mal cakowitym ubezwasnowolnieniem stanowych organw wykonaw
czych przekonao wikszo delegatw na K onw encj Konstytucyjn do
koniecznoci konstytucjonalizacji tego instrumentu.
Naturalnie, znaleli si rwnie oponenci. Benjamin Franklin w y
stpi z krytyk owego szkodliwego hamulca , gdy w czasach kolo
nialnych gubernatorzy naduywali go, dc wycznie do uzyskania
wasnych korzyci. Gunning Bedford uzna veto za niepotrzebne, po
niewa wszelkim wykroczeniom parlamentu poza jego kompetencje
mona zaradzi waciwym zdefiniowaniem w adzy prawodawczej. P o
nadto reprezentanci narodu sami bd wiedzie najlepiej, co najbardziej
ley w jego interesie, a dostateczn kontrol zapewni sama dwuizbo
wo Kongresu. W podobnej tonacji w ypow iedzia si Roger Sherman
utrzymujc, i tak jak nie mona przeciwstawia si w oli wikszoci
reprezentowanej przez legislatyw, tak te nie sposb zakada, e jed
nostka bdzie chlubi si wiksz mdroci i cnot ni ich zesp. El10 Vide L. F i s h e r : T h e E fficien cy..., s. 125; i d e m : Presid en t..., s. 265, 266;
M.J.C. V i l e : Con stitu tion a lism ..., s. 133.
11 M.J.C. V i l e : Con stitu tion a lism ..., s. 164; L. F i s h e r : T h e E fficien cy..., s.
122 124; i d e m : P r e s i d e n t . s . 263.

bridge G erry take nie widzia potrzeby wprowadzania omawianej in


stytucji argumentujc, i parlament bdzie si skada z najlepszych
obyw ateli kraju, a Prezydent moe zakada veto nie tylko przeciw
ustawom niesprawiedliwym i niem drym , ale i susznym i rozsdnym.
George Mason, wychodzc z zaoenia, e korupcja zawsze siedzi w przed
sionku wadzy, twierdzi, i veto stanie si rdem przekupstwa i szan
tau wobec Kongresu. Efektem bdzie stronniczo i sprzedajno na
wzr brytyjski tym bardziej, e Konwencja kreuje jeszcze bardziej
niebezpieczn monarchi, bo elekcyjn . Najciekawszy zarzut przeciw
temu hamulcowi wysun Pierce Butler, ktrego zdaniem nie naleao
t drog wzmacnia egzekutywy, jako e we wszystkich krajach obser
w u je si postpujcy wzrost je j ustrojowego znaczenia12. Bya to wszak
bardziej prorocza w izja ni odzwierciedlenie wczesnych realiw.
Racje te nie trafiy jednak do przekonania wikszoci delegatw,
za Mason i G erry w ycofali si potem ze swych stanowisk. S ignum la udis za najpeniejsze um otywowanie koniecznoci uzbrojenia Prezydenta
w prawo veta winnim y przyzna Alexan drow i Hamiltonowi. Zakadajc
analogicznie jak Madison, i tylko pergaminowe w ytyczenie granic
sfery dziaania organw jest zdecydowanie niewystarczajce, trzeba ka
demu z nich da konstytucyjn wadz samoobrony po to, by aden
nie pozostawa na asce drugiego . Ze w zgldu na szczegln skon
no legislatyw y do przejmowania uprawnie innych organw oraz do
naruszania praw i wolnoci obywatelskich pozbawiona moliwoci za
stosowania veta egzekutywa byaby bezsilna wobec takiej grabiey .
Mao tego, m ogaby nawet zosta stopniowo pozbawiona wadzy w w y
niku kolejnych uchwa, a nawet unicestwiona w pojedynczym goso
waniu . Nastpstwem tego stanu rzeczy byaby cakowita supremacja
Kongresu, wiodca prost drog do tyranii. Ponadto veto jest nieod
zowne dla zapobieenia uchwalaniu niewaciwych ustaw. Ustanawia
ono zbawienny hamulec w stosunku do ciaa prawodawczego, obliczony
na ochron spoeczestwa przed skutkami dziaania fakcji, jak rwnie
popiechu bd jakiegokolwiek impulsu godzcego w dobro publiczne,
ktre mog wpyn na wikszo tego ciaa . Ustosunkowujc si do
obiekcji, i mdro bdzie raczej udziaem wielu ni jednostki, Ham il
ton pisa, e nikt wzgldem Prezydenta z przeciwnym domniemaniem
nie wystpuje. Idzie jedynie o to, e prawidowo ta nie stanowi je
szcze gwarancji nieomylnoci Kongresu. Poza tym dza wadzy moe
spowodowa jego ingerencj w sfer dziaania innych organw, duch
fakcji moe czasami sprowadzi jego obrady na niewaciwe tory, a na
stroje chw ili mog go niekiedy skoni do podjcia krokw, ktre on
sam z pewnoci potpiby po bardziej dojrzaej nad nimi refleksji. Te
12
The R ecords... (Ed. M . F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 98 101, 104, 106, 107, 109;
J. B u r n h a m : Congress..., s. 94; F.W. O B r i e n : T h e E xe c u tive ..., s. 208.

same kwestie podnosi James Madison wskazujc w dodatku, i celem


veta ustawodawczego jest uniknicie rnych niesprawiedliwoci stano
wicych w yraz ucisku bogatej mniejszoci przez ubosz wikszo. Ja
mes Wilson za usiowa udowadnia, e instrument ten nie posiada
natury praw odaw czej13, jakkolwiek czyni to bez wikszego powodze
nia.

2.2.
Z momentem przyjcia postanowienia o konstytuc
nalizacji veta egzekutyw y wyoni si problem jego charakteru, a mia
nowicie czy ma to by veto absolutne, czy zawieszajce. Za pierwszym
jego wariantem opowiedzia si, jak wiem y, Adams, a spord ucze
stnikw filad elfijskiej debaty Hamilton, Wilson. K in g i Morris. Ten
ostatni uzasadnia go potrzeb postawienia tam y wszelkim uzurpacjom
Kongresu, szczeglnie za zoonej z przedstawicieli ludu Izby Repre
zentantw. Wilson natomiast prbowa upi czujno oponentw prze
konujc, e nie byaby to tak grona bro w 'rkach Prezydenta, gdy
bdzie ona rzadko uywana. Kongres bowiem, w obawie b y nie zostaa
zastosowana, bdzie si powstrzym ywa od uchwalania w tpliwych
ustaw. Tym samym na linii Kongres Prezydent nastpi stan penej
harmonii. Konkluzja jego w yw odw koczya si mocnym akcentem
bez veta absolutnego pierw szy z organw pogryby drugi w nie
bycie 14.
Oponenci nie dali si wszake zwie i wikszo delegatw po
para wniosek zalecajcy przyjcie veta zawieszajcego. I tak, Madison
uwaa, i veto absolutne wobec legislatyw y w ydaje si by na pierw
szy rzut oka naturaln broni, w ktr wykonawcza magistratura po
winna zosta uzbrojona. T ym niem niej nie byaby ona ani cakowicie bez
pieczna, ani wystarczajca. Podczas zwyczajnych okolicznoci mogaby
by stosowana bez odpowiedniej stanowczoci, podczas nadzwyczajnych
za mogaby by wiaroomnie naduywana 15. Poza tym istnieje ewen
tualno wystpienia u Prezydenta pewnych oporw, w wypadku gdyby
mia zaoy veto absolutne przeciw ustawie uchwalonej niemal jedno
gonie w obu izbach. Te.n punkt widzenia podzieli pniej Hamilton,
bronicy Konstytucji w kolejnych numerach The Federalist ze wszyst
kimi je j wadami i zaletami. Argum entowa w nich, e prezydentura
bdzie bardziej skora do sigania po ten rodek, jeli bdzie on mie
nie absolutny, lecz zawieszajcy charakter z uwagi na niearbitraln na
tur takich decyzji. Poza tym wyekwipowanie egzeku tyw y w prawo
13 T h e Federalist..., No. 73, s. 476, 477; T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] ,
Vol. 1, s. 108, 110, 292; Vol. 2, s. 587; M .P. S h a r p : T h e Classical..., si. 431; R.
B e r g e r : C ongress..., s. 17; W. K a g i : Z u r E ntstehu ng..., s. 100.
14 T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 98, 100, 105; V ol. 2, s. 299;
G.W. C a r e y : Separation..., s. 119.
15 T h e F ederalist..., No. 51, s. 338.

veta absolutnego byoby wanie rwnoznaczne z milczcym zaoeniem,


i posiada ona wiksz mdro ni obie izby legislatyw y16.
2.3.
Akceptacja ustawodawczego veta zawieszajcego otwie
raa pole nastpnej kontrowersji. W yn ik bowiem spr, jak wikszoci
Kongres powinien veto przeamywa. Zw olennicy silnej pozycji ustro
jow ej prezydentury, jak Hamilton, Morris, Madison i W ilson optowali
za wikszoci 3/4 w obu izbach, podczas gdy wikszo preferowaa 2/3.
Nie pomogo tu napomnienie Madisona, e w wietle dotychczasowych
dowiadcze stanowych liczba 2/3 jest za niska, co w rezultacie spowo
duje osabienie stanowiska Prezydenta. Ten sam skutek odniosa w ypo
wied Morrisa, i zaostrzone w ym ogi liczbowe potrzebne do obalenia
veta w pynyby na optymaln liczb ustaw, poniewa naley si nie
tyle obawia nieodpowiedniej ich jakoci, ile ioh nadmiaru. Swoj dro
g, przynajm niej cz wymienionych w yej pisarzy politycznych obsta
waa za wikszoci 3/4, gdy miaa nadziej, i jeli stosunek gosw
zostanie ustalony na tak wysokim puapie, wwczas efekt moe by
identyczny jak przy uyciu veta absolutnego. Tymczasem opozycja staa
na stanowisku, e 3/4 daoby prezydenturze zbyt du wadz (Pinckney,
Williamson), podczas gdy veto obliczone jest mniej na strzeenie inte
resu pastwa, natomiast bardziej na obron egzekutyw y przed legisla
tyw (Gerry). Sceptycznie nastawiony do wadzy wykonawczej Sherman
sugerowa, i Prezydent prdzej ni Kongres znajdzie si w bdzie,
wzgldnie nie bdzie si liczy z nastrojami spoecznymi17. Ostatecznie
przeway punkt widzenia opozycji.
2.4.
Na tym wszak kontrowersje si nie koczyy. Najpo
waniejsze rnice zda powstay w zwizku z pojawieniem si kwestii,
czy veto ustawodawcze Prezydent winien wykonywa samodzielnie, czy
te wesp z pewn liczb sdziw Sdu Najwyszego, z ktrym i miaby
tw orzy Rad R ew izyjn ( Council of Revision). Wspomniano, e za tym
drugim rozwizaniem wypow iedzia si jeszcze przed zwoaniem K on
w encji Jefferson, natomiast w je j trakcie m.in. Madison, Wilson, Morris,
Mason i Ellsworth. Powoanie Rady R ew izyjn ej zakada te tzw. Plan
Virginii, przewidujc rozpatrywanie przez w organ kadej ustawy fe
deralnej i stanowej zanim nabierze ona mocy prawnej. Adherenci tej
instytucji y w ili wsplne przekonanie, i powierzenie prawa veta sa
memu Prezydentow i tu nie wystarczy, bowiem dopiero poczenie si
egzekutyw y i judykatyw y stworzy odpowiedni przeciwwag dla legisla
tyw y. R ozw ijajc ten argument George Mason dowodzi, e poniewa
Kongres ma prawo nakadania podatkw, moe w ic zebra fundiusze na
16

Ibidem, No. 73, s. 480; T h e

R ecords...

102; Vol. 2, s. 106, 107, 109, 144.


T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] ,

[Ed. M. F a r r a n d ] ,

Vol.

1, s. 99,

Vol. 1, s. 104; Vol. 2, s. 299, 301, 585

587; F.W. O B r i e n : T h e E xe c u tive ..., s. 215.

prowadzenie ,,samodzielnej wojny. Rada powinna si temu kadora


zowo przeciwstawi, bowiem miecz i sakiewka nigdy nie mog znale
si w tych samych rkach. Wilson twierdzi, i udzia sdziw Sdu
Najwyszego w procedurze zakadania veta jest mieodzowny z dwch
powodw. Sd bdzie wwczas dysponowa nie tylko prawem inter
pretowania ustaw, lecz take lepsz moliwoci obrony swych konsty
tucyjnych kompetencji. P o drugie, ustawy mog by iniekiedy niespra
w iedliw e, nierozwane, destruktywne, nawet niebezpieczne, a mimo to
niesprzeczne z Konstytucj. Dziki vetu organ ten bdzie w stanie ko
rygowa niewaciwe pogldy legislatury , Prezydent za zyska zaufa
nie spoeczestwa przy korzystaniu z tego instrumentu, o czym trudno
byoby mwi, gdyby czyni to samodzielnie18.
Uzasadnienie Jamesa Madisona byo zblione. W edug niego utwo
rzenie Rady R ew izyjn ej wzmocnioby moliwoci obronne tak egze
kutywy, jak judykatyw y przed prbami przejcia ich uprawnie przez
legislatyw, bdc jednoczenie z korzyci dla wszystkich tych orga
nw. Dla Prezydenta, poniewa bdzie on w tedy 'bardziej zdecydowanie
siga po prawo veta; dla Kongresu, gdy bdzie on bardziej dba o lep
sze opracowywanie ustaw pod wzgldem techniczno-legislacyjnym, jak
rwnie o ich spjno, zwizo i jasno; dla Sdu Najwyszego, jako
e uczestnictwo w pracach Rady .bdzie tw orzy dodatkow gwarancj
jego niezawisoci; i nawet dla spoeczestwa, bowiem organ ten bdzie
stanowi dodatkowy hamulec wobec pogoni za wszystkimi nierozwa
nymi i niesprawiedliwym i zarzdzeniami, ktre stay si wielk porcj
naszych nieszcz . atw iej jest przecie zapobiec uchwaleniu zej usta
w y, ni ogosi j za niewan po nabraniu mocy obowizujcej. O liver
Ellsworth z kolei by przewiadczony, e udzia sdziw Sdu N a jw y
szego w procedurze zakadania veta przyda Prezydentow i wicej roz
w agi i zdecydowania, zw aywszy e reprezentuj oni naleyt znajo
mo prawa, ktrej od niego nie zawsze mona oczekiwa. Natomiast
w przekonaniu Gouverneura Morrisa partycypacja Sdu bya tu koniecz
na w celu wzmocnienia egzekutyw y na skutek zagroenia jej trybem
impeachm ent, ktrego Kongres moe uy jako rodka odw etowego19.
18 T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 21, 105, 106, 109, 114; Vol. 2,
73, 74, 79; E.C. M a s o n : T h e Veto..., s, 20; M.J.C. V . i l e : C o n s titu tio n a lism
164; S.P. H u n t i n g t o n : T h e F oun din g..., s. 188; G.W. C a r e y : Separation...,
113; C.P. P a t t e r s o n : T h e C onstitu tion al..., s. 37; Builders... [Ed. F. F r e i d e l ,
P o l l a c k ] , s. 88; P. E i d e l b e r g : T h e Ph ilosop h y..., s. 210.
10
T h e Records... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 105, 106, 139 144; Vol. 2, s. 73
76, 298; E.C. M a s nr: T h e Veto..., s. 21; F.W . O B r i e n : T h e E x ecu tive..., s.
208; B uilders... [Ed. F. F r e i d e l , N. P o l l a c k ] , s. 84; G.W. C a r e y : S e p a ra
tion..., s. 120; L. F i s h e r : Presid en t..., s. 22; M.P. S h a r p : T h e Classical..., s. 424,
s.
s.
s.
N.

425.

Koronny zarzut adwersarzy Rady R ew izyjn ej konstytuuowaa oczy


wista sprzeczno tej instytucji z zasad podziau wadzy. W prawdzie
Madison z Morrisem usiowali odeprze go utrzymujc, i takie1 z
czenie wadz nie tylko reguy tej nie narusza, ale wprost przeciwnie,
utrwala j, poniewa tw orzy hamulec wobec Kongresu. G dyby zgodzi
si z twierdzeniem oponentw, w tedy z rwnym powodzeniem mona
byoby w ogle postawi pod znakiem zapytania udzia Prezydenta
w procesie legislacyjnym. Niem niej jednak iah wysiki okazay si da
remne20 i innymi zreszt by nie mogy. Tym bardziej, e przeciwnicy
wysunli take obszerny katalog dalszych obiekcji. Argumentowano, i
zadanie Sdu Najwyszego polega na objanianiu prawa, nie
arbitralnej ocenie dziaa politycznych

za na

ktrych ustawy s przeja

wem gdy nie ma on po temu stosownych kwalifikacji. Rada staaby


si uosobieniem niewaciwej koalicji pomidzy egzekutyw a judykatyw, a sdziw Sdu kreowano by na mw stanu, obrocw praw
narodu i legislatorw (Elbridge Gerry, Ruf us King, John Dickin
son, Nathaniel Gorham). Zwizek taki stanowiby niebezpieczny w y
nalazek , jako e Sd N ajw yszy moe uzna ustaw za niekonstytu
cyjn w toku drogi sdowej, co ju urasta do rangi sui generis veta
ustawodawczego. Utworzenie Rady oznaczaoby w tej sytuacji nadanie
federalnej judykatywie prawa niejako drugiego veta, a przecie nie spo
sb posdza sdziw o wiksz znajomo ludzkiej natury i spraw le
gislacji ni czonkw legislatury. Nastpstwem powoania tej instytucji
staaby si utrata zaufania spoeczestwa do Sdu (Luther Martin). R w
noczenie wyraono opini, i Rada stworzy pocztek aliansu egzekutyw y
z judykatyw, przeciw ktremu legislatywa nie odway si wystpi.
Dano take w yraz obawie, e w onie tego organu Prezydent zostanie
zm ajoryzowany przez sdziw (Gorham), e m gby on wwczas posu
giwa si vetem stronniczo dziki sankcji sofistyki sdziw

(G erry)

i e Sd N ajw yszy nie powinien zajmowa si polityk ani te ingero


wa w dziaalno falkcji (Sherman). Odwoano si przy tym do dowiad
cze Peninsylvanii, w ktrej funkcjonowaa Rada Cenzorw ( Council of
Censors ) podkrelajc, i jej czonkowie bynajmniej nie tw orzyli grona

niezawisych i neutralnych arbitrw. W chodzili bowiem w skad zarw


no egzekutywy, jak i legislatywy, aktywnie uczestniczyli w dziaalnoci
fakcji, decyzje podejm owali czciej pod w pyw em emocji ni rozumu
20
The

The

R ecord s...

[Ed. M. F a n d], Vol. 1, s.

F ed e ra list..., No. 73, s. 481; W.S. C a r p e n t e r :

The

105, 139, Vol. 2, s. 73 79;


S ep a ra tion ..., s. 42, 43;

L. F i s h e r : P re sid e n t..., s. 269, 270; i d e m : T h e E fficie n c y ..., s. 129; G.W. C a r


e y : S ep a ra tion ..., s. 120 122; F.W. OB r i e n : T h e E x e c u tiv e ..., s. 208; M.P. S h a r p :
T h e C lassical..., s. 424; B u ild ers... [Eds. F. F r e i d e 1, N. P 11 a k], s. 82.

i std b yy
itd.21

one zazwyczaj bdne, w dodatku ich nie respektowano

2.5.
Cay ten spr zakoczy si oddaniem prawa veta usta
wodawczego do wycznej gestii Prezydenta. P rojek t sformowania Rady
R ew izyjn ej rzeczywicie godzi w podstawowe kanony zasady rozdziau
wadzy, a konkretnie tak w je j funkcjonalne, jak i organizacyjne roz
dzielenie. Rada staaby si nolens volens czym w rodzaju czwartej w a
dzy o skadzie administracyjno-sdowym, sprawujcej funkcj praw o
dawcz. Czonkowie Konwencji, odrzucajc w projekt, kierow ali si
widocznie t sam myl, ktra wspczenie kazaa Lordow i D evlinow i
napisa, e z dwojga zego m niejszym jest, gdy organy wykonawcze dzia
aj w sposb sdowy, ni gd y sdy dziaaj na sposb administracyj
ny22. Niezalenie od tego winnimy odnotowa propozycj Madisona, by
prawo veta rozcign rwnie na uchway Kongresu, gdy moe on na
tej drodze stanowi prawa sprzeczne z Konstytucj. W odpowiedzi sto
sownie do art. I 7 analizowany tu dodatkowy rodek ostronoci roz
cignito na ustawy oraz wszelkie zarzdzenia, rezolucje i uchway
wymagajce zgodnego stanowiska Senatu i Izby Reprezentantw, w y
jw szy kwesti odroczenia obrad. Zw rm y jednoczenie uwag na inte
resujce, cho m ylne przypuszczenie Hamiltona, e Prezydent bdzie
jeszcze bardziej powcigliwie korzysta z tego instrumentu ni monar
cha brytyjski, bowiem jest bardziej zaleny od parlamentu. Spekulacja
ta zostaa uzupeniona trafn tym razem przestrog, i nieuywanie veta
byoby o wiele bardziej niebezpieczne dla polityczn-prawnej pozycji
prezydentury ni wzgldnie czste siganie po23. W kadym razie The
Founding Fathers m ieli pen wiadomo, e zakadanie veta ustawo
dawczego bdzie wymaga od Prezydenta odpowiedzialnoci, rozwagi,
a przede wszystkim duego taktu politycznego.
2.6.
Instytucja veta zostaa w toku debaty ratyfikacyjnej
rnie oceniona przez rne rodowiska. Oglnie biorc, bya to naj
mniej kwestionowana przez antyfederalistw prezydencjalna prerogatywa.
Mimo to tu i wdzie odzyway si gosy, i powierzenie tej kompetencji
egzekutywie stanowi bd polityczny najwikszej wielkoci . Take po
drugiej stronie barykady nie wszyscy byli zadowolemi. Zdaniem Adam 21
T h e R ecord s... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s. 97, 98, 108 110, 139, 140,
144; Vol. 2, s. 73 80, 300; T h e F ed era list..., No. 50, s. 333. Charles Pinckney zale
ca pocztkowo utw orzenie Rady R e w izy jn e j zoonej z Prezydenta i sekretarzy
departamentw. Pn iej doszed jednak do wniosku, i lepszym rozw izaniem bdz:ie pow ierzenie praw a veta samemu Prezydentow i, poniewa sekretarze ulega
liby jego sugestiom.
32
Vide E.H. L e v i : Som e..., s. 378; G.W. C a r e y : S e p a ra tio n .., s. 114, 120;
F.W. O B r i e n : T h e E x e c u tiv e ..., s. 208.
2:i T h e R ecord s... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol. 1, s 145; Vol. .2, s. 301, 302; T h e
F ed era list..., No. 73, s. 478, 479.

U-240

sa veto zawieszajce w raz z w ym ogiem zatwierdzania przez Senat pre


zydencjalnych nominacji b yy rozwizaniami szkodliwymi, poniewa
osabiajc pozycj prezydentury, pocigay za sob naruszenie tak de
likatnej rwnowagi m idzy trzema organami. Do najbardziej zastana
wiajcych nalea jednak fakt, e zarwno zwolennicy tego hamulca, jak
i przeciwnicy pow oyw ali si na regu podziau w adzy24. W ypyw aj ze
dwa czce si ze sob wnioski. Po pierwsze, zasada ta bya rnie
interpretowana przez rne rodowiska polityczne, a przez niektre za
moga by akceptowana jedynie werbalnie. Po drugie, teoria rozdziau
bya w ted y jeszcze ina tyle nierozwinita, i nie bya w stanie dostar
czy jasnej odpowiedzi na pytanie, czy zajmujca nas instytucja jest
z ni zgodna, czy te nie. N ie wszyscy bowiem zdoali sobie uzmyso
wi, e hamulce a w ich ohrbie rwnie veto ustawodawcze jak
kolwiek stanowi prim a facie instrumenty godzce w regu podziau
wadzy, to jednak przede wszystkim pozostaj rodkami niezbdnymi
do jej utrzymania. W materiach ustrojowych sprzeczno na krtk
met nie wyklucza zgodnoci na dugi dystans.
i .

3. Impeachment

3.1.
Jeli podstawow broni Prezydenta wzgldem K on g
su stao si veto ustawodawcze, to najsilniejszym orem Kongresu w o
bec Prezydenta i sdziw Sdu Najwyszego zarazem uczyniono m oli
wo pocignicia ich do odpowiedzialnoci w trybie impeachm ent. Ba
ron de Montesquieu wyklucza wprawdzie odpowiedzialno konstytu
cyjn monarchy, jednake nie mia nic przeciwko objciu ni ministrw.
Niebagateln rol w konstytucjonalizacji tego instrumentu odegraa od
nona praktyka brytyjska k trej by on znany wedug jednych rde
ju od 1376 r., wedug innych za od roku 145925 oraz kolonialna
i etanowa. Jakkolwiek O jcow ie K onstytucji byli nad w yraz wyczuleni
na punkcie niezalenoci poszczeglnych organw (zwaszcza egzekuty
w y) i rozumieli, e w tryb stanowi pewinego rodzaju w yom w zasadzie
rozdziau, mimo to w przewaajcej wikszoci opowiedzieli si za p rzy
24 T h e

[Ed. M. B o r d e n ] , s. 209, 210; L F i s h e r : P r e s i


W i l s o n : T h e M ix e d ..., s. 23; [Ed. G.A. P e e k ] T h e Political...,
s. 164, 170, 171; F.W. O B r i e n : T h e E x e cu tive...., s. 219; W.B. G w y n : T h e M e a
ning..., s. 120; G.W. C a r e y : Separation..., s. 112.
25 W.B. G w y n : T h e M ea n in g ..., s. 16; R. B e r g e r : Im p e a c h m e n t: T h e C o n
stitutiona l P r o b le m s . Cam bridge, Mass. 1974, s. 1, 62. 63; J. J a s k i e r n i a : Z a
A n tije d e ra lis t...

dent. .., s. 22; F.G.

g adn ienie
fe d e ra ln y m

p od sta w
w

do

p ra w ie

w szczcia
i p ra k ty ce

p roced ury
u s tr o jo w e j

im p e a c h m e n t
S ta n w

niczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 1975, nr 4, s. 122.

p rz ec iw k o

Z je d n o c z o n y c h .

u rz d n ik o m

Ruch P ra w

jciem tej procedury. Miaa ona spenia funkcj w dzida wobec


dnego w adzy prezydenta i jego podwadnych. Naturalnie, w gr nie
wchodzia tu odpowiedzialno polityczna, gdy tej nie mona ju by
oby pogodzi z regu niezalenoci organw pastwowych. Thomas
Jefferson postulowa wprowadzenie trybu im peachm ent w roku w ybu
chu Rewolucji, cho w bez maa p wieku pniej orzek, i w zakre
sie tego, przed czym zabezpiecza, nie jest nawet strachem na wrble,
lecz nieporcznym, przestarzaym procesem . Podczas obrad K onw encji
James W ilson uzna go za istotn gwarancj naleytego wypeniania obo
wizkw egzekutywy, George Mason argumentowa, i bez tego rodka
znalazaby si ona ponad prawem, a John Randolph dowodzi jego nie
zbdnoci z racji otwierania si przed ni szerokich moliwoci naduy
wania wadzy. N aw et tak nieugity rzecznik silnej w adzy wykonaw
czej jak Alexander Ham ilton solidaryzowa si z tym i opiniami wska
zujc, e nawet najwiksi adepci w ied zy politycznej uwaaj omawian
instytucj za rwnie niezbdn barier przeciw uzurpacji jak veto usta
wodawcze26.
Przeciw nicy procedury im peachm ent b yli co prawda nieliczni, ale
za to w pyw ow i. Do ich grona zaliczali si: John Dickinson, Rufus K ing,
Charles Pinckney i gw ny oponent Gouverneur Morris. Sdzi on, i
w razie ustanowienia tego niebezpiecznego rodka Prezydent prze
stanie by zdolny do przeciwstawiania si Kongresowi, jak rwnie do
niewzruszonej obrony praw obywateli. W prost przeciwnie stanie si
narzdziem dominujcej fakcji albo najwikszego parlamentarnego de
magoga. Pinckney z kolei by zdania, e z obaw y przed odpowiedzial
noci w tym trybie egzekutywa nie bdzie skonna korzysta z prawa
veta, skutkiem czego legislatywa zdoa j sobie podporzdkowa. W szyscy
natomiast prbowali dowie sprzecznoci tego hamulca z zasad po
dziau wadzy, co pniej naturaln kolej rzeczy podchwycili antyfederalici27. N ie zdoali wszak przekona wikszoci swych kolegw, a zmia
na stanowiska dokonana nastpnie przez podpor tej opozycji przypiecz
towaa je j porak.

3.2,
P o ja w iy si wwczas rozbienoci pogldw co do cz
nw, za ktre prezydentura winna ponosi odpowiedzialno, oraz przed
jakim organem. James Madison proponowa umieszczenie w tekcie fe
deralnej ustawy zasadniczej norm y bronicej spoeczestwo przed n ie
Vol.

1, s. 86, 292, 300; V ol. 2, s. 65;

T h e F ederalist..., No. 66, s. 429, 430; L . F i s h e r :

26 T h e

Presid en t..., s. 250, 259; Thom as...

Records...

[Ed. M. F a a n d ] ,

[Ed. S.K. P a d o v e r ] , s. 61; M .P. S h a r p : T h e Classical..., s. 424, 426; G.W. C a


r e y : Separation..., s. 122, 123; R. B e r g e r ; Im p ea ch m en t..., s. 104, 105, 123, 124,
127; A . J a s k i e r n i a : Za ga dn ienie..., s. 119.
27 T h e R ecords... [Ed. M. F a r r a n d ] , Vol.
53, 64, 65, 103.

i
1, s. 85 87, 300; Vol.

2, s. 42,

zdatnoci, niedbalstwem luib wiaroomstwem najwyszej magistratury .


Hamilton sugerowa odpowiedzialno egzekutyw y za nieodpowiednie
sprawowanie si i korupcj, a w wypadku uznania piastuna wadzy
wykonawczej za winnego, pozbawienie go urzdu i prawa do zajmo
wania jakichkolwiek stanowisk w aparacie pastwowym. W toku obrad
w Filadelfii pierwsza w ersja odnonej normy konstytucyjnej zakadaa
odpowiedzialno za zdrad, przekupstwo lub korupcj . Mason orzek
wtedy, e nie jest ona wystarczajca, jako e mona narusza Konsty
tucj take innymi czynami, i przy poparciu Elbridgea G erryego po
stawi wniosek, by doda do tej form uy niewaciwe administrowanie
(m aladm inistration). Sprzeciwi si temu Madison trafnie zauwaajc,
i z prawnego punktu widzenia termin ten jest nazbyt nieokrelony, czego
nastpstwem m ogoby sta si odwoywanie prezydentw przez K on
gres wedug swobodnego uznania. W odpowiedzi Mason skorygowa
sw j wniosek, zalecajc wprowadzenie odpowiedzialnoci za zdrad,
przekupstwo albo inne cikie przestpstwa i przewinienia ( treason, bri
b e ry , or other high crim es and m isdem eanors) przeciw Pastwu , ktra
to formua po usuniciu dwch ostatnich w yrazw zostaa ostatecznie
zaaprobowana28.
Bardziej skomplikowany okaza si problem ustalenia najwaciw
szego organu powoanego do egzekwowania tej odpowiedzialnoci. P a
d y w sumie trzy propozycje Izba Reprezentantw, Sd Najw yszy,
Senat na wniosek Iziby Reprezentantw. W ariant pierwszy nie w yw o
a adnego oddwiku, ale drugi zyska obrocw w osobach Madisona
i Hamiltona, jakkolwiek ten ostatni wolaby specjalny trybuna zoony
z prezesw lub sdziw stanowych sdw najwyszych. Obaj natomiast
byli zdania, e przyznanie tej funkcji tylko i wycznie Senatowi nad
miernie uzalenioby Prezydenta od Kongresu. To samo niebezpiecze
stwo dostrzeg rwnie Pinckney podkrelajc, i jeli egzekutywa zaoy
veto wobec ustawy, na ktrej legislatyw ie szczeglnie zaley, wwczas
obie izb y mog w odwecie wszcz przeciw niej procedur impeachm ent.
Ponadto odzyw ay si gosy, e Senat nie byby waciwym arbitrem,
bowiem ,zatwierdzajc prezydencjalne nominacje i ratyfikujc traktaty,
m gby okaza zbytni pobaliwo w stosunku do osb, ktrych .nomi
nacje zatwierdzi, za w wypadku pocignicia Prezydenta do odpowie
dzialnoci za zawarcie niekorzystnego traktatu osdzaby wasne czyny.
Tym niemniej Gouverneur Morris i Roger Sherman stwierdzili w replic, i powierzenie tej kompetencji Sdowi Najwyszem u byoby je
szcze gorszym rozwizaniem. Pierw szy skonstatowa, e nie mona mie
28 Ibidem : Vol. 2, s. 427, 495, 499, 550; L. F i s h e r : President..., s. 250; A.
J a s k i e r n i a : Zagadnienie..., s. 123, 124; A. P o d b i e l s k i : O dpow ied zia ln o...,
s. 89, 90; T h e L a w of P re sid e n tia l Im p e a c h m e n t. N ew Y o rk Evanston San F ran
cisco London 1974, s. 9 13

pod tym wzgldem dostatecznego zaufania do tego organu, poniewa z po


wodu jego nielicznego skadu atwo bdzie na wpyn lub go prze
kupi. O bawy te b yy wszak najzupeniej ponne, gdy dzieje Sdu do
wiody, i jest to bardzo trudne. Drugi z kolei ograniczy si do p rzy
puszczenia, e judykatywa moe si okaza nieobiektywna, zw aywszy
e sdziowie bd zawdzicza swe nominacje potencjalnemu podsdnemu 29.
3.3.
W kocu postanowiono, i Prezydenta bdzie
w stan oskarenia Iziba Reprezentantw, a sdzi Senat obradujcy pod
przewodnictwem Prezesa Sdu Najwyszego. Odpowiedzialnoci w roz
patrywanym trybie objto rwnoczenie Wiceprezydenta, sdziw Sdu
Najwyszego, sekretarzy departamentw i wszystkich funkcjonariuszy
cywilnych Stanw Zjednoczonych (art. I 2, 3 i art. II 4). Orzeczenie
skazujce zapada wikszoci 2/3 obecnych senatorw. Zgodnie z art.
I 3 nie mona orzec w tej procedurze kary surowszej ni wydalenie
z urzdu oraz utrat zdolnoci do przyjcia^ i penienia w subie Stanw
Zjednoczonych jakiejkolw iek zaszczytnej funkcji honorowej lub odpatnej, przy czym skazanie nie wycza nastpnie zastosowania przepisw
prawa karnego i ukarania przez sd powszechny. Jednoczenie w trybie
im peachm ent wyklucza si udzia aw y przysigych (art. I I I 2), P re
zydent za nie moe skorzysta z prawa aski wobec skazanych (art. II
2). Procedura ta nie jest w ic zw ykym postpowaniem karnym i tym
samym odbiega od p rzyjtej w W ielk iej Brytanii.

staw

Tak wic zdecydowano si na rozwizanie kompromisowe, zapew


niajce udzia w tym postpowaniu zarwno obu izbom Kongresu, jak
i Sdowi Najwyszemu. Natomiast ustanowienie wikszoci kw alifiko
wanej potrzebnej do skazania zagwarantowao odpowiedni stopie n ie
zalenoci Prezydenta. Twrcom K onstytucji chodzio bowiem o to, by
egzekutywa nie staa si zbyt niezalena od pozostaych organw, gdyby
tryb im peachm ent by nazbyt trudny do wdroenia, ani te zbyt zale
na, gdyby mia si on okaza nazbyt atwy. Optymalno tego rozstrzy
gnicia Alexander Hamilton m otywowa potem w The Federalist niemal
analogiczn praktyk brytyjsk, zgodnie z ktr premiera bd mini
stra stawia w stan oskarenia Izba Gmin, a sdzi go Izba Lordw . N ie
zalenie od tego w brew swemu wczeniejszemu stanowisku uzna, i
wyposaenie w to uprawnienie Sdu Najw yszego nie byoby wskazane,
jako e jest bardzo wtpliwe, by organ ten wykaza w tej sprawie odpo
wiedni hart ducha . Pozostaje rzecz rwnie wtpliw, czy Sd bdzie
posiada wystarczajcy autorytet i zaufanie spoeczestwa (Hamilton
niesusznie okaza si pod tym wzgldem pesymist). Brak pierwszej ce
28
T h e R ecords..., [Ed. M. P a r r a n d ] , Vol. 1, s. 292, 300; Vof. 2, s. 427, 551,
552, 612; T h e Federalist..., No. 65, s. 432, 434.

chy m gby si skoczy fatalnie dla oskaronego, a niedostatek dwch


nastpnych m gby zagrozi spokojowi publicznemu. Przyznanie tej kom
petencji judykatyw ie byoby take nierozwane z uwagi na je j szczu
py skad, nie mwic ju o tym, e efektem uznania Prezydenta w in
nym m gby si pniej sta proces karny, ktry w ostatniej instancji
m iaby szanse znalezienia si ,na wokandzie tego samego Sdu. Dlatego
te definitywnie zaakceptowana norma w Konstytucji stanowi najlepsze
rozwizanie tego zagadnienia, bowiem adna izba nie jest jednocze
nie i sdzi, i oskarycielem, a ewentualny w p yw fakcji ulega elim i
nacji30. W ten oto sposb prezydencjalne veto zostao zrwnowaone
moliwoci pocignicia prezydentury gwnie do odpowiedzialnoci
konstytucyjnej.

3.4.
Okrelenie gw n ie w ostatnim zdaniu wystp
w nim dlatego, poniewa mimo mnogoci norm konstytucyjnych i oy
wionej nad nimi dyskusji, Konw encja uregulowaa postpowanie im p e
achm ent w yjtkow o nieprecyzyjnie31. N iew iele przepisw moe z nimi
pod tym wzgldem konkurowa. I tak, nie jest jasne, czy w trybie tym
Prezydent, sdziowie, sekretarze departamentw i inni funkcjonariusze
mog by usuwani z urzdu z powodu niezdolnoci do penienia funk
cji (disability ), choroby um ysowej (insanity) czy podeszego w ie
ku (senility). Konstytucja zdaje si te kwestie wycza z interesujcej
nas procedury (vide art. II 1, a obecnie X X V Poprawka). P o drugie,
w gruncie rzeczy nie wiadomo za co mona skaza w tym postpowaniu.
0 ile pojcie zdrady definiuje sama ustawa zasadnicza (art. I I I 3),
a termin przekupstwo nie budzi wtpliwoci, o tyle pojcie cikich
przestpstw a zwaszcza przew inie jest ju pynne. Nazwa high
crim es and m isdem eanors narodzia si w czternastowiecznej A n glii
1 bya przez The Founding Fathers rozumiana prawdopodobnie jako sy
nonim terminu high offenses, tj. cikie przestpstwa, i interpreto
wana w duchu com m on law. James W ilson precyzowa bdce zasadni
cz koci niezgody pojcie m isdem eanor jako sprzeniewierzenie si
obowizkom32. W ynika std przede wszystkim, e podstaw skazania
nie moe by sama nieudolno, lecz cikie naruszenie obowizkw.
W rachub wchodzi wic element subiektywny, cho niekoniecznie zwi
zany z pogwaceniem przepisu karnego. Wskazuje na to stwierdzenie Ha
miltona, i celem
im peachm ent
jest zapewnienie
narodowi wgldu
w prowadzenie si osb na stanowiskach publicznych33. P o trzecie,
30 The Federalist..., N o . 65, 66, s. 425 428, 430;

G .W . C a r e y :

s. 123.
31 R . B e r g e r : Impeachment..., s. 5 i n.
32 Ib id e m , s. 79; J. J a s k i e r n i a: Zagadnienie..., s.
Kongres..., s. 488, 489.
33 The Federalist..., N o. 65, s. 424; S. G e b e r t :

120,

121;

Separation...,

S.

Gebert:

Kongres..., s. 488, 489.

istnieje wtpliwo co do krgu osb, ktrych procedura ta moe do


tyczy, a przede wszystkim kongresmanw i senatorw. czy si z tym
pytanie, czy jest to jedyn y tryb odwoywania sdziw. Sprawuj cmi
bowiem swe funkcje pod warunkiem naleytego zachowania si ,
a okrelenie to nie wchodzi w skad form uy impeachm ent. Po czwarte,
czy przedmiotem zarzutu moe by take odpowiedzialno za podle
gych pracownikw? Po pite, czy im peachm ent dotyczy rwnie czy
nw popenionych przed objciem danego stanowiska? Po szste, czy
orzeczenia .zapade w tym postpowaniu podlegaj kontroli Sdu N a j
wyszego w ramach judicial re view (vide p. V II. 4)?
Niestety, jeli odwoam y si do pism zajmujcych nas mw sta
nu, to na adne z postawionych w y ej pyta nie uzyskamy jednoznacz
nej odpowiedzi. Z tej te przyczyny nie zamierzam tych kwestii tu ana
lizowa tym bardziej, e celem ich satysfakcjonujcego rozwikania na
leaoby zbada odnon praktyk konstytucyjn w cigu caej historii
Stanw Zjednoczonych. Przedsiwzicie tego typu ewidentnie w ykra
czaoby poza ram y niniejszego studium. Procedura im peachm ent na
strczyaby konstytucjonalistom znacznie mniejszych kopotw, gdyby
delegaci zgromadzeni w State House nie skoncentrowali uwagi niemal
wycznie na prezydenturze. Stao si jednak inaczej.

4. Rewizja sqdowa"

4.1.
Wczenie do rozwaa nad systemem hamulcw s
w ej kontroli konstytucyjnoci prawa wystpujcej w jurysprudencji
anglosaskiej pod niewinnym szyldem re w izji sdowej ( judicial re view )
moe zosta uznane za zabieg kontrowersyjny. W niniejszej monografii
zajm ujem y si bowiem doktryn podziau wadzy O jcw K onstytucji ,
szczeglnie za tym i je j wtkami, ktre znalazy mniej lub bardziej
wyrane
odzwierciedlenie w tekcie
federalnej ustawy
zasadniczej,
a poz tym nie wykraczam y in principio poza rok 1787. Tymczasem
w dokumencie tym prno byoby szuka norm y uprawniajcej sdy po
wszechne z Sdem N ajw yszym U S A na czele tak do interpretacji K on
stytucji, jak do badania zgodnoci z ni ustaw federalnych. Kom petencj t przypisa judykatywie e x pressis verbis sdzia John Marshall
w 1803 r. w najsynniejszym w historii orzeczeniu Sdu w sprawie Marbury v. Madison, 1 Cranch 137. Niem niej jednak decydujce znaczenie ma
dla mnie fakt, e co wiatlejsi mowie z grona ustrojodawcw am ery
kaskich przyznawali sdownictwu to uprawnienie, mimo e raczej im
plicite ni explicate. Std w nauce tamtejszej istnieje zadawniony spr
odnoszcy si do intencji The F ounding Fathers co do judicial review .

Oglnie biorc, reprezentowane s w tej m aterii cztery stanowiska. Jed


ni autorzy twierdz, i wiadomie, cho w sposb dorozumiany, umiecili
oni t instytucj w Konstytucji. Drudzy temu zaprzeczaj, oskarajc
jednoczenie Sd N ajw yszy o uzurpacj . Trzeci wypowiadaj si w tej
kwestii pozytywnie, ale powanie zawaj zakres przedm iotowy r e
w izji sdowej . Inni jeszcze utrzymuj, e problemu tego w ogle roz
strzygn si nie da, gdy zachowane rda historyczne nie pozwalaj
na wycignicie jednoznacznej konkluzji34. N ie zraajc si wszak tymi
trudnociami, sprbujemy to zagadnienie rozwiza. T ym niemniej mu
simy w pierw cofn si nieco w przeszo.

4.2.
Geneza idei sdowej kontroli konstytucyjnoci pra
podobnie jak rodowd wikszoci instytucji ustrojowych, jest duga
i zoona. Jakkolwiek je j elemenity tkwi korzeniami w angielskiej prak
tyce ustrojowej, to jednak oficjalnej doktrynie polityczno-prawnej tego
kraju nie bya znana. Pow ody tego stanu rzeczy b yy dwa. Parlament
uwaano mianowicie za najw yszy i wraz z Koron suwerenny organ
pastwowy. G dyby wic dopuci kontrol konstytucyjnoci w ydawa
nych przeze ustaw, wwczas dokonujcy je j organ zyskaby automa
tycznie pozycj nadrzdn w dziedzinie legislacji. Przyczyna druga po
legaa na nieistnieniu w W ielk iej Brytanii konstytucji w sensie ustawy
zasadniczej. Jej rol odgrywa i odgrywa do dzi zbir ustaw zwykych
i konwenansw konstytucyjnych. Tymczasem immanentnym zaoeniem
kontroli zgodnoci ustaw z konstytucj pozostaje zwizanie parlamentu
ustaw zasadnicz. Zaoenie to nie wyklucza oczywicie moliwoci
je j zmiany przez parlament, jednake tryb zmiany konstytucji z uwagi
na je j najwysz moc prawn jest najtrudniejszy spord wszystkich
trybw zmiany aktw normatywnych. K onstytucja brytyjska jest za
tem w yjtkow o elastyczna, co powanie utrudnia ewentualn kontrol
konstytucyjnoci ustaw. W dodatku idea jakiegokolwiek ograniczenia
legislatury przez konstytucj wydawaa si by dla B rytyjczykw nie
pojta, kontrastujc pod tym wzgldem z odnonymi uczuciami A m ery
kanw35. T ym bardziej, e istniejc praktyk ustrojow wspieraa je
dnoczenie doktryna Monteskiusza i Sir Blaokstonea. Przypom nijm y,
e koncepcja wadzy sdowniczej tego pierwszego bya medhanistyczna,
jako e sdy sprowadza jedynie do roli ust prawa . W lad za L ilburnem i Harringtonem uwaa, i nie powinny one rozstrzyga spraw
podug swobodnego uznania, poniewa grozioby to destabilizacj po
34
..., s. L ;

P. E i d e 1 b e r g :
B .F . W r i g h t ,

The Philosophy..., s. 202, 203; C. S t r o u t: Introduction.

Jr.: The Origins..., s. 183; M .P . S h a r p :

The Classical...,

s. 412; C .A . B e a r d : A n Economic..., s. 162 164; i d e m : The Supreme..., s. 1 3;


Essays... [E d. R .G . M c C l o s k e y ] , s. 24, 25; C.G. H a i n e s : The American...,
s. 127, 133.
M .J.C. V i l e : Constitutionalism..., s. 158, 159.

rzdku prawnego. Drugi natomiast wprawdzie liczy si z moliwoci,


e ustawa Parlamentu moe by sprzeczna z konstytucj , tym' nie
mniej twierdzi, i aden organ nie moe ich kontrolowa, gdy stanby
wtedy ponad Parlamentem36.
Mimo wszystko doktrynalna i ustrojowa nadbudowa Anglii daa
pewien asumpt do rozwoju idei rew izji sdowej . Jak ju wspomnia
no, w pocztkach X V II w. Sir Edward Coke gosi pogld, e jeli usta
wa jest sprzeczna z com m on law lub ze zdrowym rozsdkiem, albo jeli
jest niewykonalna, wwczas jest niewana. Kontrol wanoci ustaw
winny za przeprowadza sdy, bowiem s to jedyne organy powoane
do interpretacji prawa. Na podstawie stosownego precedensu w sprawie
dr. Bonhama sdy zaczy sobie t kompetencj przypisywa i w kilku
wypadkach najgoniejsze orzeczenie zapado w sprawie Godden v.
Hales z 1686 r. ogosiy niewano ustaw z racji godzenia przez nie
w krlewskie prerogatywy. Tymczasem w dwa lata pniej w wyniku
Chwalebnej Rewolucji dominujc pozycj w pastwie uzyska Par
lament, co si rzeczy osabio denie sdw do kontrolowania jego
aktw, ale wbrew niektrym autorom37 nie zlikwidowao go.
Suszno tezy Sir Cokea potwierdzi w 1702 r. naczelny sdzia Sir
John Holt, za w drugiej poowie tego stulecia domaga si jej reali
zacji Granville Sharp w pamflecie pt. O dezw a do narodu A n glii (A d d ress
to the Peop le of E n gla n d )38.

Doniose znaczenie w procesie ewolucji idei judicial re view posia


daa take koncepcja ius resistendi Johna Lockea. Zakadaa ona, e
poddani mog uciec si do stawienia oporu wobec monarchy, jeli za
ma on umow spoeczn, czyli wykroczy poza granice obowizujcego
prawa. Dziki swej doktrynie praw naturalnych i umowy spoecznej,
narzucajcych pewne ograniczenia rwnie na wadz prawodawcz,
wspomniany myliciel bezwiednie przyczyni si do uksztatowania s
dowej kontroli konstytucyjnoci ustaw. Wedug E.S. Corwina idea ta
bez lockeaskiego zaplecza teoretycznego musiaaby ulec atrofii przy
najmniej w sferze praw i wolnoci obywatelskich39. Warto rwnie zau
way, i rola sdw powszechnych na Wyspach Brytyjskich bya zna36 Ibidem , s. 89; I.R. K a u f m a n : The Essence..., s. 678; F.D. W o r m u t h :
The Origins..., s. 208; R. B e r g e r : Congress..., s. 23 27.
37 Ta k J.A. S m i t h : The Spirit..., s. 85; W .W . C r o s s k e y : Politics..., Vol. 2,
s. 941.
38 R .G. A d a m s : Political..., s. 141; . S c h w a r t z : The Reins..., s. 6, 7;
F.D. W o r m u t h : The Origins..., s. 207; M . C a p p e i l e t t i , W. C o h e n : C o m
parative..., s. 8, 9; C.G. H a i n e s : The American..., s. 33 36, 223 225; W . S z y s z
k o w s i: Sd N a jw yszy

Stanw Zjednoczonych. Studium prawa konstytucyjne

g o : W a rs z a w a 1969, s. 114.

39 E.S. C o r w i n :

The H igher

The American..., s. 208 210.

L a w Background..., s. 72 i n.; C.G. H a i n e s :

czinie bardziej wyeksponowan ni na kontynencie. Ju od 1701 r. cie


szyy si pen niezawisoci, a poniewa podstaw ich orzecznictwa
stanowio com m on law, faktycznie wsptworzyy prawo poprzez inter
pretacj. Model sdownictwa brytyjskiego wykracza wic poza ramy
wyznaczone judykatywie przez autora O duchu praw. Zdaniem J.A.
Smitha w toku rozwoju angielskich instytucji ustrojowych powstao zja
wisko deifikacji czy nawet patosu prawa . Doktryna prawa natury
(prawa boskiego) i umowy spoecznej sugeroway bowiem niedwuznacz
nie, e wszyscy funkcjonariusze pastwowi poddani s prawu fundamen
talnemu40. Jeli do powyszych przesanek dorzucimy jeszcze przypom
nienie o Tajnej Radzie za porednictwem ktrej Korona moga uchy
li kad ustaw kolonialnej legislatywy, o ile bya ona nierozwana
albo sprzeczna z prawami Krlestwa A nglii 41 to mona skonstato
wa, i do pojawienia si idei rew izji sdowej po drugiej stronie Atlan
tyku pozostawa tylko przysowiowy krok.

4.3.
Kolonici zamieszkujcy terytorium przyszej Unii b
wszak bardziej krytycznie ustosunkowani zarwno do pozycji ustrojo
wej, jak i dziaalnoci Parlamentu, ni poddani Korony w metropolii.
Skutki jego ustaw odczuwali przecie bolenie na wasnej skrze. Ju
cae stulecie wczeniej mieszkacy Massachusetts dali ograniczenia
uprawnie dyskrecjonalnych krlewskich gubernatorw. Pastor Roger
Williams naucza, e skoro wadza pastwowa wywodzi si z umowy
spoecznej, to z istoty swej jest ograniczona. W X V III w. inny pastor,
Jonathan Mayhew, wieci, i krl ograniczony jest przez wieczne pra
wa prawdy, mdroci i susznoci . Kolonici posiadali te zupenie inne
wyobraenie o konstytucji, m.in. pod wpywem lektury dziea szwaj
carskiego uczonego Emmericha de Vattela pt. Pra w o narodw z 1760 r.
Podkrelajc wyszo prawa natury nad prawem pozytywnym dowo
dzi on, e parlament nie ma prawa zmiany konstytucji uchwalonej
przez nard, oraz e organ wykraczajcy poza swe kompetencje godzi
eo ipso w podstaw swej wadzy42. Na w izj ustawy zasadniczej Am e
rykanw oddziaaa take doktryna ustroju ograniczonego, zgodnie z kt
r uprawnienia aparatu pastwowego winny zosta poddane limitacji
przez prawo fundamentalne (konstytucj), zoone z raz ustalonych i niezmienialnych norm. Wypywa std wniosek, i skoro normy te miay
40 J.A. S m i t h :
s. 29 43, 206 208.

The

Growth..., s. 95 i n.;

C.G.

Haines:

The

American...,

41 M . C a p p e l l e t t i , W. C o h e n : Comparative..., s. 10, 11; A.C. M c L a u


g h l i n : Foundations..., s. 112, 113; I.R. K a u f m a n : The Essence..., s. 679; C.G.
Haines:

Th e American..., s. 44 49; W . S z y s z k o w s k i :

Sd..., s. 114, 115. N a j

goniejsza sp raw a to W in th rop , v. Leehm ere z 1727 r. W sumie uniewanione


. 7% wszystkich ustaw kolonialnych, tj. ponad 600 na ogln liczb 8823.
4berg:

C.G.

H a ir. es:

The American..., s. 29, 30 43, 63 68, 218 i .; P.

The Philosophy..., s. 203; G.S. W o o d :

The Creation..., s. 283, 284.

E i d e 1-

by niezmiennie obowizujce, to wszystkie pozostae akty prawne po


winny by z nimi zgodne. Zgodno t winny stwierdza sdy powszech
ne, gdy konstytucja jako prawny wyraz umowy spoecznej jest dzieem
narodu, a nie legislatury.
Na gruncie amerykaskim po raz pierwszy da tym zaoeniom teo
retyczny wyraz James Otis w swych Praw ach kolonii brytyjsk ich pod
trzym anych i dowiedzionych (T h e Rights of the British Colonies Asserted
and P r o v e d ) z 1764 r. Napisa on m.in., e jeli ustawa Parlamentu'jest

sprzeczna ,,z naturaln susznoci, prawami naturalnymi, wieczyst


prawd lub sprawiedliwoci , to sdy maj obowizek ogosi j za
niewan, Parlament za powinien j nastpnie uchyli. W przekona
niu tym mona upatrywa prb zastosowania XVII-wiecznej recepty
ustrojowej do X VIII-wiecznej choroby. Odnajdujemy w niej bowiem
echa przewiadczenia Sir Cokea, i Parlament stanowi nie tylko ciao
prawodawcze, lecz rwnie najwyszy organ sdowy. W opinii B. Bailyna Otis postulowa kontrol aktw prawnych przy uyciu probierza
praw naturalnych nie w celu dostarczenia sdom podstaw do Uznania
ich za niewane, ale w intencji wyposaenia sdw w reguy interpretacji
umoliwiajce eliminacj ich nieracjonalnoci i tkwicych w nich
sprzecznoci43. Pewien anachronizm tej koncepcji nie odbiera jednak
autorowi P ra w kolonii brytyjsk ich miana prekursora sdowej kontroli
konstytucyjnoci prawa w Amerykaskiej Unii. Niezalenie od tego, czy
w jego opinii Parlament mia charakter czysto prawodawczy, czy te
legislacyjno-judykacyjny, a take czy byby skonny uchyla zakwe
stionowane ustawy, czy utrzymywa je w mocy, najwaniejsze znacze
nie miaa teza, e to sdy winny bada konstytucyjno ustaw. Teza ta,
tworzc zarazem punkt cikoci caej koncepcji Otisa, otwieraa wrota
doktrynie judicial review .
Wspomniana koncepcja wywoaa w krtkim czasie w koloniach
znaczny ferment ideowy, ktry zaowocowa wykrystalizowaniem si prze
konania, e konstytucja nie powinna by zwykym aktem ustawodaw
czym, lecz ustaw zasadnicz, gdy stanowi odzwierciedlenie umowy spo
ecznej; e parlament moe jedynie proponowa j zmieni, ale podmio
tem wycznie uprawnionym do jej zmiany winien by nard; i e
konstytucja, jako zbir fundamentalnych zasad prawnych, ktrym pod
legaj tak rzdzeni/ jak rzdzcy, powinna by wita i nienaruszalna
i dlatego interpretowana przez sdy. Zaoenia te pooyy podwaliny
pod wspomnian doktryn. W 178 r. Samuel Adams orzek, i kon
43

lism..., s,
s.

I'll,

B. B a i l y n : Th e Ideological...,
129; L.P. B e t h : Politics..., s. 7;

112,

118 123;

A.E.

Sutherland:

A d a m s:- Political..., s. 142; B. S c h w a r t z :

The Am erican...,

s. 59 62.

s. 178 180; M.J.C. V i l e :


C on stitutiona
A .C . M c L a u g h l i n : Foundations...,

Constitutionalism ..., s. 125, 126; R.G.


The Reins..., s. 6, 7; C. G. H a i n e s :

stytucja jest ustalona std wanie najwysza legislatywa, jak rw


nie najwysza egzekutywa wywodz sw wadz . W rok pniej pa
stor John Zuby wyranie rozdzieli pojcia konstytucja i legisla
tin g konstatujc, e to Parlament wyprowadza swj autorytet i wa
dz z konstytucji, a nie konstytucja od Parlamentu . Konstytucja jest
trwaa i zawsze ta sama , Parlament za nie moe uchwala ustaw
przeciwnych konstytucji lub niezmiennym przywilejom poddanych bry
tyjskich , ani te jej zmienia, bowiem wadza Parlamentu