Vous êtes sur la page 1sur 352

Bernard Lecomte

Tajemnice

Watykanu

Wprowadzenie

Watykan. Watykaskie tajemnice, muzea, finanse, lochy, dymy z


watykaskiego komina. To jedno z najbardziej tajemniczych miejsc na
wiecie - kto wie, moe najbardziej fascynujce. Nie chodzi o to, e
tajemnice, ktre skrywa, s podwjnie strzeone, nie stanowi te one
jakiego szczeglnego zagroenia dla naszej planety. Stolica Kocioa
katolickiego to jednak wyjtkowy przypadek w skali wiata: nigdy nie
przystaa na reguy panujce w wiecie rzdzonym przez media. Bada
na temat Watykanu nie da si prowadzi tak, jak to si robi w
odniesieniu do Biaego Domu czy nawet do Kremla. Z mieszkajcymi
tam osobami nie umawia si telefonicznie. A chocia doskonale
funkcjonujce biuro prasowe przekazuje dziennikarzom informacje na
temat dziaalnoci Ojca witego, reorganizacji Kurii i wanych decyzji
podejmowanych przez poszczeglne dykasterie, Pastwo Watykaskie
nigdy nie ogosio u siebie glasnosti: jawno nie jest tam zasad i by
moe nigdy ni nie bdzie.
W miejscu, na ktrym dzi wznosi si bazylika powicona
pierwszemu papieowi, dzieje dwustu szedziesiciu piciu pontyfikatw wytyczaa ogromna liczba wanych wydarze, poczwszy od
dnia mczeskiej mierci witego Piotra. Byy to wielkie chwile,
kolejne konklawe, koronacje, wita, kanonizacje, ale take dramaty,
zbrodnie, intrygi, podoci. Oraz tajemnice, sekrety. Ktre z krlewskich
paacw, zamkw czy posiadoci w wiecie mog podobnie jak
Watykan pochwali si, e przetrway dwa tysice lat?
Niniejsza ksika ogranicza si do czasw obecnych. Z tej dwutysicletniej historii, ktrej omwienie wymagaoby dziea wielotomowego, trzeba byo wybra jaki wycinek. Ponadto autor tych

sw nie jest z wyksztacenia historykiem, a nie da si bada odlegej


przeszoci Watykanu, nie dysponujc solidnymi narzdziami
metodologicznymi. Z tych dwch powodw ksika przedstawia
najwaniejsze tajemnice dziejw Watykanu z minionych stu lat, od
chwili pojawienia si wielkiego rywala chrzecijastwa, komunizmu, a
do wyboru obecnego papiea.
Dlaczego to Mussolini utworzy Pastwo Watykaskie? Na czym
naprawd polegao milczenie Piusa XII w obliczu nazizmu? Dlaczego
Koci sam przekreli dowiadczenie ksiy robotnikw? Pod jakim
wzgldem II Sobr Watykaski by bliski katastrofy? Czy sprawa
Lefebvre'a bya prawdziw schizm? Jaka bya dokadna przyczyna
mierci Jana Pawa I? Kto chcia zabi Jana Pawa II? Co zawieraa
trzecia tajemnica fatimska? Wiele ju napisano na te i par innych
poruszanych tu tematw. Jednak kady z nich skrywa si nadal w
pewnym mroku, kady wci otaczaj pytania, kady jest jeszcze jakim
tabu - i dlatego zasuguj na kolejne zbadanie...

1
Papie przeciwko Sowietom
Jak Pius XI chcia okpi rosyjskich bolszewikw

Po raz pierwszy w dziejach papie wsppracuje z jezuitami!


Jeden z kardynaw, Rzym, 1926
Wiara rzymskokatolicka to wielka nadzieja caego wiata.

wietlana Allilujewa, crka Stalina

Piotrogrd, 18 marca 1917 roku. Cesarstwo rosyjskie wanie si


zachwiao i zmierza w nieznanym kierunku. 15 dnia tego miesica abdykowa Jego Wysoko car Mikoaj II. Zastpi go Rzd Tymczasowy.
Wrd potoku reakcji, ktry nastpi po tym historycznym wydarzeniu,
niewielki, szesnastostronicowy miesicznik Sowo Istiny" (Sowo
prawdy) nie skrywa radoci: Chwaa wielkiej, wolnej Rosji! Chwaa jej
wyzwolicielom! Ofiarom Rewolucji wieczna pami!". Czyby to byo
jakie pisemko socjaldemokratyczne? A moe periodyk anarchistyczny?
Organ walczcego bolszewizmu? Bynajmniej: zaoone w roku 1913
Sowo Istiny" to pismo zwizku rosyjskich katolikw.
Nieco dalej w tym samym numerze informacja z ostatniej chwili"
gosi, e nowy rosyjski minister spraw zagranicznych Pawie Milukow
otrzyma telegram zawiadamiajcy go, e kardyna Gasparri, sekretarz
stanu Stolicy Apostolskiej, wyraa podziw i rado" biskupa Rzymu
wobec tej rewolucji, ktra kosztowaa tak niewiele ofiar". Benedykt
XV poleci nawet ucili, e w przyszoci stosunki midzy Stolic
Apostolsk i Rosj mog jedynie si umacnia i polepsza, opierajc si
na programie nowego Rzdu Tymczasowego".
W tym samym dniu, w ktrym ukazuje si owo zdumiewajce
wyznanie wiary, na Dworcu Mikoaja w Piotrogrodzie z pocigu

13

wysiada pewien wany dostojnik kocielny, ktrego wita niewielka grupa wiernych. Arcybiskup Andrzej Szeptycki, greckokatolicki metropolita lwowski, otrzyma niedawno od papiea
Piusa X jurysdykcj nad rosyjskimi katolikami obrzdku wschodniego. Aresztowany 15 sierpnia 1914 roku przez carskie wojska,
by przenoszony z jednego wizienia do drugiego mimo wielu interwencji Stolicy Apostolskiej. Sprawc jego niedawnego uwolnienia by czowiek czynu nowego reimu - Kierenski, minister
sprawiedliwoci w Rzdzie Tymczasowym. W chwili przybycia
do Piotrogrodu metropolita mwi dziennikarzowi gazety Nowoje
Wriemia" (Nowy czas), e zalicza rosyjsk rewolucj do najpikniejszych dni swego ycia".
18 czerwca 1917 roku ojciec Eugene (Pius) Neveu, asumpcjonista, na parafii w Makiejewce w Zagbiu Donieckim, pisze
do swojej wsplnoty w Paryu: Co mylicie o naszej rewolucji?
Patrzcie, jak szybko si dokonaa! Tego wieczoru, kiedy zadzwoniono do mnie z wieci o abdykacji Mikoaja II, nie potrafiem
usn nawet na chwil: tyle marze, nowe horyzonty, nadzieje i
zmagania!". Ojciec Neveu nie skrywa wasnych odczu: jego zdaniem rosyjska rewolucja to najlepszy sposb, by z Bo pomoc"
katolicy posunli si wreszcie naprzd w dziele zbawiania zbkanych rosyjskich dusz...

Kiedy burza wisi w powietrzu..."


W ten sposb rosyjska rewolucja - przynajmniej ta z lutego
1917 roku - zostaa przyjta przez katolikw jak bogosawiestwo. Doda trzeba, e sytuacja wyznaniowa w epoce caratu nie
wygldaa rowo - z wyjtkiem sytuacji religii oficjalnej, prawosawia, cakowicie dominujcego i nacjonalistycznego, podporzd-

14

kowanego zupenie woli cara za porednictwem oberprokuratora


witego Synodu. Sytuacja religii katolickiej bya wrcz
tragiczna: A do abdykacji Mikoaja II wrota Rosji byy
zamknite na cztery spusty przed katolickim apostolatem" - pisa
jeden ze wiadkw epoki. Tymczasem w wyniku kolejnych
rozbiorw Polski Rosja wchona prawie sze milionw
katolikw polskich, litewskich, ukraiskich, biaoruskich i
innych: jedn trzeci stanowili acin-nicy, nad ktrymi
zwierzchno sprawowa z Mohylewa arcybiskup, a dwie trzecie
- unici w obrzdku bizantyjskim, nad ktrymi zwierzchno
sprawowa ze Lwowa metropolita.
Wszyscy ci wierni, a jeszcze bardziej ich duszpasterze, dowiadczali upokarzajcych szykan i miertelnych przeladowa.
Katolicyzm a c i s k i w znacznej wikszoci praktykowali
Polacy, wskutek czego przez Rosjan by utosamiany z ich odwiecznym wrogiem; biskup wileski von der Ropp, Niemiec polskiego pochodzenia, mia ogromne trudnoci ze sprawowaniem
zwierzchnictwa nad podlegymi mu dwoma milionami katolikw
polskich, niemieckich, litewskich i biaoruskich, ktrych
wzajemne relacje podminowane byy zaciek animozj. Jeli
chodzi o katolicyzm o b r z d k u w s c h o d n i e g o -od
prawosawia nie odrniao go nic prcz tego, e odczy si od
niego, by zjednoczy si z Rzymem (od aciskiego czasownika
unire", jednoczy", pochodzi nazwa unita") - rosyjskie wadze
uwaay go za obc religi: jego centrum znajdowao si na
Ukrainie, pod kontrol au-stro-wgiersk. Natomiast rosyjski
patriarchat uwaa katolicyzm obrzdku wschodniego za konia
trojaskiego rzymskiego papiea na prawosawnej ziemi.
Ta narodowa, jzykowa i kulturowa rywalizacja skazywaa na
porak wszelkie prby rozwinicia miejscowych wsplnot katolickich i nadania im spjnej struktury: za kadym razem, gdy jaki obcy kapan - francuscy asumpcjonici dostarczyli na to wielu
przykadw - prbowa zorganizowa rosyjskich katolikw,
ciga na siebie gromy ze wszystkich stron: ze strony Polakw,
przekonanych, e ponowne pozyskanie Rosji dla wiary
katolickiej jest ich

15

domen; ze strony rosyjskich prawosawnych, zazdronie strzegcych swojego carskiego monopolu; i ze strony carskich wadz,
wrogich idei, e rosyjscy obywatele mogliby podlega jakiemu
metropolicie z zagranicy!
7 listopada 1917 roku rosyjska rewolucja powraca: bolszewicy,
dotychczas znajdujcy si w mniejszoci, przejmuj wadz - albo
to, co z niej zostao - w Piotrogrodzie. W krajach zachodnich,
take katolickich, wydarzenie to postrzega si jedynie w aspekcie
jego wpywu na przebieg wojny: jeli Rosja wycofa si z walki,
losy konfliktu mog zmieni si cakowicie. Znaczca jest
pierwsza reakcja paryskiego La Croix" z 9 listopada: To koniec
blokady Niemiec!". Zdaniem tego katolickiego dziennika
Niemcy natychmiast dostrzegy, jak mog odnie korzy" z
pogorszenia si rosyjskiej sytuacji: Sprzyjay przenikaniu na ich
terytorium wygnacw spragnionych odegrania wasnej roli w
Rosji i wysyay swoich tajnych emisariuszy, zawsze wedle tego
samego schematu: w ten sposb Zederblum pod nazwiskiem
Lenin mg przejecha przez Niemcy z wszelkimi moliwymi
udogodnieniami i bez wtpienia z zacht w kieszeni". Skd
pochodzi nazwisko Zederblum? To zagadka. Jednak rwnie
podejrzany osobnik moe by tylko ydem. Opinie z gazet przytaczane w przegldzie prasy zagranicznej w La Croix" s zgodne:
Od dawna istniej dowody na to, e Lenin i Trocki otrzymuj
bezporednie wsparcie z Niemiec" - wyjania Daily Chronicie".
Lenin, niemiecki agent, zapisa jakby pierwszy artyku bliskiego
paktu pokojowego" - wtruje jej The Morning Post". Piotrogrd
to nie Rosja, to kwatera gwna niemieckiego zaborcy w Rosji" uzupeniaj Daily News".
11 listopada L'Osservatore Romano" z najwysz przezornoci podkrela spokojnie, e sytuacja w Rosji jest przewidywalna.
Kiedy burza wisi w powietrzu, musi uderzy piorun [...].
Historia, podobnie jak prawda, nie moe zadowoli wszystkich" sentencjonalnie komentuje watykaski dziennik. W kolejnych
tygodniach z Rosji dochodz tak wyrywkowe i sprzeczne
informacje, e nie wzbudzaj wielu komentarzy. Kiedy prawie
miesic po zajciu

16

Paacu Zimowego dociera wiadomo, e bolszewicy odmawiaj


dalszego udziau w wojnie, w prasie europejskiej rozlega si jednogony okrzyk oburzenia, prorokujcy maksymalistom" w oglnoci, a Bronsteinowi-Trockiemu" w szczeglnoci, e ich odmowa
stawienia czoa Niemcom jest samobjstwem.
Anarchia, rewolucja, zdrada, wstyd, rozpacz - europejskie
dzienniki surowo obchodz si z Sowietami. Jedynie L'Osservatore
Romano" wyjania, e Rosja nie znikna" i e rewolucje s niczym wahada: oscyluj midzy dwiema skrajnociami, a wyczerpie si ich pocztkowy rozpd i wtedy zatrzymuj si dokadnie
porodku". Wierny swojej polityce neutralnoci, ktra kosztowaa
go wiele obelg ze strony katolikw francuskich i niemieckich, papie Benedykt XV nie potpia dajcego si przewidzie wycofania si z konfliktu" przez Rosj, ktra mimo wszystko nie znika
ze sceny wiatowej polityki".

Dwaj przyszli papiee w pierwszym szeregu


Biskup Rzymu jest systematycznie informowany o sytuacji w
Rosji przez swoich dwch przedstawicieli: w Polsce i w Niemczech. Ci
dwaj dostojnicy kocielni to osoby najwyszego kalibru: pierwszy,
monsinior Achille Ratti, ma niedugo zosta nuncjuszem w Polsce, a
w przyszoci Piusem XI; drugi, monsinior Eugenio Pacelli, w
przyszoci zostanie Piusem XII. To za porednictwem nuncjusza
Pacellego, ktry utrzymywa kontakty z hrabi von Mirbachem,
pruskim ambasadorem w Piotrogrodzie, papie proponuje, e w wypadku zagroenia ycia rodziny carskiej moe j przyj do Watykanu.
Odpowied na t propozycj miaa nigdy nie nadej: papie - tak jak
wszyscy - dowie si, e 17 lipca 1918 roku w Jekaterynburgu bolszewicy zgadzili cara wraz z ca jego rodzin.

17

Poza t bardzo precyzyjnie ukierunkowan propozycj


humanitarn Watykan nie wypowiada ani sowa. Nawet wydany
przez bolszewikw 23 stycznia 1918 roku dekret, ktry brutalnie
ogranicza wolno wyznania, nie wywouje adnej reakcji ze
strony Rzymu. Jedynie arcybiskup mohylewski von der Ropp
protestuje oficjalnie przeciwko tym rozporzdzeniom, ktre w
licie do papiea nazywa przeraajcymi. Pod koniec maja 1918
roku papie odpisuje mu, e sprawy w kocu si uo i e Bg
sprawi, e w Rosji wzejdzie jutrzenka wolnego i
niepohamowanego rozwoju". Piszc ze swojego donieckiego
miasteczka, ojciec Neveu nie ma wikszych zudze, ale w
swoich listach podkrela korzyci, jakie mog pyn dla katolikw z oddzielenia Kocioa od pastwa. Nie wie jeszcze, e
caa jego korespondencja trafi w kocu na biurko papiea.
Chaos, ktry zapanowa w Rosji, dla Benedykta XV jest
przede wszystkim nieoczekiwan okazj do wielkiego powrotu
papiestwa na scen midzynarodow. W maju 1915 roku Wochy
zgodziy si przystpi do wojny po stronie ententy, stawiajc
potajemnie warunek wyczenia Stolicy Apostolskiej z
przyszych rokowa pokojowych. Pod koniec listopada 1917 roku
Sowieci znaleli zoliw przyjemno w ujawnieniu ukrywanego
artykuu 15 ukadu londyskiego - podpisanego przez Rosjan, ale
rwnie przez Anglikw i Francuzw - ktry wyklucza papiea z
wielkiej gry dyplomatycznej. Tymczasem od teraz w owej grze
papie dysponuje wanie najmocniejsz kart: uznaniem nowego
pastwa rosyjskiego. Biorc pod uwag skutki uboczne takiej
deklaracji (poczynajc od dajcej si przewidzie wciekoci
polskich katolikw), ten nieoczekiwany atut nadal naley trzyma
w zanadrzu, by mc go wycign w odpowiedniej chwili.
Taka jest przyczyna powcigliwoci Watykanu. Jedyny
rzymski dostojnik, ktry mwi troch po rosyjsku, monsinior
Ratti, zosta niedawno mianowany wizytatorem apostolskim w
Polsce i na Litwie, ale Benedykt XV rozciga podlege mu
terytorium na Estoni, otw i Rosj. Ju we wrzeniu 1918 roku
Ratti kontaktuje si z Sowietami i prosi ich o tradycyjne
gwarancje, by mc

18

uda si z wizytacj do katolikw w Rosji, oczywicie w celu


czysto religijnym": chodzi o moliwo swobodnego poruszania
si, nietykalno korespondencji itd. Odpowied brzmi: Niet".
Podr przyszego papiea do kraju Sowietw si nie odbdzie.

Matactwa, mczarnie, masakry


Niemal dokadnie w tym samym czasie dwie kolejne
interwencje Stolicy Apostolskiej wywouj niezbyt przyjemne
reakcje ze strony nowych wadcw Kremla. Najpierw, 3 lutego
1919 roku, kardyna Gasparri, sekretarz stanu, wysya telegram,
w ktrym protestuje przeciwko nieuzasadnionemu aresztowaniu
arcybiskupa mohylewskiego von der Roppa: sarkastyczna
odpowied zawiera wyjanienie, e nie aresztowano samego
dostojnika, lecz jego krewnego, i to z powodu przemytu walut"!
12 marca kolejny telegram adresowany do Lenina wyraa
ubolewanie z powodu zamordowania metropolity kijowskiego
Wodzimierza, okoo dwudziestu biskupw i kilkuset kapanw
prawosawnych: odpowied cynicznie zaprzecza, jakoby w ogle
tego rodzaju bezprawie miao miejsce, oraz - wbrew wszelkim
dowodom - oskara prawosawnych informatorw papiea, e
wprowadzaj go w bd. Obydwie odpowiedzi zostan nastpnie
opublikowane w L'Osservatore Romano", by da czytelnikom
przykad postpowania sowieckich wadz.
Dwa lata po przejciu wadzy przez bolszewikw Rosja
pogra si w straszliwej ndzy: mier godowa zbiera obfite
niwo - mniej wicej dwa miliony ofiar. 5 sierpnia 1921 roku
papie Benedykt XV kieruje apel do caej ludzkoci w sprawie
Rosji i proponuje udzielenie pomocy, majcej na celu
bezporednie wsparcie godujcych. Propozycja zostaje przyjta:
Lenin wysya do papiea swojego wieloletniego przyjaciela
Wacawa Worowskiego, szefa sowieckiego

19

przedstawicielstwa handlowego w Rzymie, by udzieli penomocnictw misji apostolskiej, ktra ma uda si do samej Rosji.
Katoliccy zwierzchnicy bd zatem mogli nawiza bezporednie
kontakty z rosyjsk ludnoci! Jeszcze 22 stycznia 1922 roku, na
ou mierci, sdziwy papie dopytuje otaczajce go osoby:
- Czy dotary sowieckie wizy?
Dopiero jego nastpca, byy nuncjusz Achille Ratti, ktry 6
lutego zosta Piusem XI, udziela monsiniorowi Giuseppemu
Pizzardowi, podsekretarzowi spraw zagranicznych Kocioa, penomocnictw do podpisania z przedstawicielem Lenina
pierwszego i jedynego porozumienia, jakie kiedykolwiek zostao
zawarte midzy Watykanem i pastwem sowieckim.
Byaby to pora na odprenie, gdyby nie to, e 23 lutego 1922
roku ten sam Lenin podpisa dekret, nakazujcy najzwyczajniej w
wiecie, z najwysz energi i bez litoci", przej wszelkie
cenne dobra nalece do rosyjskich kociow i klasztorw. W
tajnym licie wysanym 15 marca do towarzysza Mootowa"
Lenin ujawnia podwjny cel tego posunicia: szybko napeni
pastwow kas w przededniu negocjacji gospodarczych w Genui
oraz wykorzysta t okazj do rozstrzelania jak najwikszej
liczby przedstawicieli buruazji i kleru", by wykorzeni wszelk
ide sprzeciwu na wiele dziesitek lat"!
Kiedy 10 kwietnia 1922 roku rozpoczyna si konferencja w
Genui, Lenin jest ju chory i sowieckiej delegacji przewodniczy
Gieorgij Cziczerin, ludowy komisarz spraw zagranicznych.
Cziczerin to czowiek inteligentny i wyksztacony, poliglota i
meloman: nie jest typowym bolszewikiem. Konferencja, ktra
odbywa si w Palazzo San Giorgio, gromadzi dwadziecia
dziewi krajw, zwycizcw i zwycionych z lat 1914-1918,
tych, ktre skorzystay, i tych, ktre straciy na traktacie
wersalskim, a jej celem jest odbudowanie na zdrowych
podstawach powojennej gospodarki europejskiej.
Stolica Apostolska nie znajduje si oczywicie wrd tych
krajw, ale papie Pius XI prowadzi zrczn polityk, by mimo
wszystko odegra jedn z pierwszoplanowych rl w tym
brzemiennym w skutki

20

wydarzeniu dyplomatycznym, podczas ktrego wa si losy


Europy. Arcybiskup Genui monsinior Signori, ktry najpierw
ostentacyjnie zachca wiernych do modlitwy w intencji
powodzenia konferencji, a potem przekaza serdeczne przesanie
pokoju od Piusa XI, zostaje zaproszony na ceremoni
rozpoczcia, a nastpnie na bankiet wydany przez woskiego
krla na pokadzie pancernika Dante Alighieri. Zaproszeni zostali
usadzeni w porzdku alfabetycznym, w zwizku z czym Signori
znajduje si naprzeciwko Cziczerina:
- Przeciwiestwa si spotykaj! - komentuje humorystycznie
Wiktor Emanuel III, zachcajc ich do wsplnego toastu.
Zdjcie uwieczniajce t chwil obiega wiat. 5 maja, wykorzystujc w medialny przyczek, Pius XI posya do Genui
jednego ze swoich najlepszych dyplomatw, modego i byskotliwego Giuseppego Pizzarda, by dorczy memorandum przeznaczone dla szefw delegacji. Papie otwarcie wyraa w nim
pragnienie ponownego przyjcia Rosji do harmonii krajw cywilizowanych", oczywicie w zamian za przywrcenie w tym
kraju wolnoci wyznania. Wysannik papiea zostaje przyjty
przez Cziczerina w jego apartamencie w paacu krlewskim, a
ich rozmowa trwa ponad dwie godziny. Podczas zorganizowanej
trzy dni pniej konferencji prasowej reprezentant Sowietw ku
oglnemu zdumieniu chwali wysoki autorytet moralny papiea".

Oko Watykanu
Czy tym razem lody midzy Watykanem i Kremlem zostay
przeamane - mimo zasmucajcych wieci, ktre wanie dotary
do Genui, o aresztowaniu patriarchy Tichona, najwaniejszego
rosyjskiego przywdcy religijnego? W latach 1922-1923

21

upragniona przez poprzedniego papiea Benedykta XV apostolska


misja pomocy dla rosyjskiej wsi, kierowana przez jezuit
Edmunda Walsha i dwunastu innych ksiy w cywilu, znacznie
przyczyni si do ocalenia setek tysicy ludzi, pozwoli take
Watykanowi zebra cenne informacje na temat toczcej si w
Rosji permanentnej wojny domowej, nie bdzie miaa jednak
adnego wpywu na kontekst polityczny. A kontekst ten tworz
arbitralne aresztowania, fingowane procesy oraz wyroki mierci:
aresztowani, skazywani, wydalani z kraju lub wrcz zabijani s
nawet przedstawiciele katolickiego episkopatu, na przykad biskup Konstanty Budkiewicz, ktrego rozstrzelano w lochach
ubianki w Moskwie.
Ze strony Watykanu nie moe by mowy o popiechu w uznaniu tak nieludzkiego reimu. Nie moe jednak rwnie by mowy
o tym, by zrywa z nim kontakty: mimo systematycznego likwidowania wszystkich kanaw informacyjnych papie Pius XI wie
teraz dokadniej ni kiedykolwiek o wszystkim, co wie si z
rozwojem sytuacji na Wschodzie: o zakoczeniu wojny domowej,
o terrorze policyjnym, o Nowej Ekonomicznej Polityce, o
pocztku przymusowej kolektywizacji, o godzie...
Od roku 1918 najwaniejszym informatorem Watykanu na
temat sowieckiej rzeczywistoci jest ojciec Neveu. Ten asumpcjonista przyjecha do Rosji w roku 1906, majc dwadziecia
dziewi lat, by zosta kapelanem w szkole eskiej w Sankt
Petersburgu. Od tego czasu jest w Rosji nieprzerwanie. Wysany
do Makiejewki, trzydziestotysicznego orodka przemysowego
w Zagbiu Bonieckim, mitycznej kolebce Kozakw doskich, by
utworzy tam francusk parafi, jest jedynym kapanem spoza
Rosji, ktry cudem unikn wydalenia lub uwizienia.
Pewnego wiosennego dnia 1919 roku w wojskowym porcie
Taganrog nad Morzem Azowskim ojciec Neveu spotyka
kapelana brytyjskiej marynarki wojennej, benedyktyna i szpiega
w jednej osobie, ktry przekazuje mu yczenie delegata
apostolskiego ze Stambuu:

22

- Niech ojciec pilnie ledzi to, co si dzieje w Rosji w zakresie religijnym, to wane dla przyszoci. Oczy Rzymu s zwrcone na ten kraj!
Neveu doskonale mwi po rosyjsku i ma trzynastoletnie dowiadczenie pracy w Rosji. Pozna ten kraj za caratu, przey
wojn, rewolucj, zazna bolszewizmu. Obdarzony prawdziwym
talentem do obserwacji, dobrym wyczuciem politycznym oraz
ywym i precyzyjnym pirem, w latach 1922-1925 pisze setki
przejmujcych listw na temat ycia w Zwizku Radzieckim, a
wszystkie one trafi do rk papiea. W maju 1922 roku panujcy
w kraju gd sprawia, e gos ojca Neveu brzmi mocniej: Panie,
czy nikt si nie znajdzie, by przyj z pomoc temu biednemu
ludowi? Przecie w Europie wszyscy dobrze wiedz, jak bardzo
cierpi Rosja!"
Ojciec Neveu i papie Pius XI, kady na swoim miejscu, dzielili
jedn trosk, jedno zmartwienie: jak zapewni cigo duszpastersk na tym olbrzymim terytorium, gdzie miliony wiernych s pozbawione kapanw i sakramentw i gdzie nie ma ju ani jednego
sprawujcego swoje funkcje biskupa katolickiego - ani obrzdku
aciskiego, ani wschodniego? Ze swojej parafii w Makiejewce
Neveu kieruje do Ojca witego poruszajce i pene trwogi woanie: Gdyby Wasza witobliwo widzia t odraajc amoralno, t piekieln propagand bezbonoci, zdumiony byby Wasza
witobliwo, e mona znale jeszcze tyle dusz wiernych Bogu
swoich ojcw!".
Ojciec Neveu wielokrotnie le do Piusa XI pene szacunku
proby, by papie zrobi wszystko dla uznania pastwa sowieckiego, choby jedyn korzyci z tego miao by przywrcenie pozwolenia na druk ksiek religijnych. Z tego powodu oszczdzaj
go agenci GPU - jak naley si domyla, rwnie oni suchaj
tych jego rad, czytajc kady jego list.

23

Rokowania? Po co?
Wiosn 1924 roku Sowieci podejmuj decyzje o wycigniciu
biskupa Jana Cieplaka z wizienia, w ktrym gni od ponad roku, i
o wydaleniu go manu militari na otw. Biskup pomocniczy
Mohylewa, ktry ledwie unikn zbiorowej egzekucji, by ostatnim
yjcym jeszcze na sowieckim terytorium biskupem katolickim.
Pius XI widzi zatem, e cakowicie znika moliwo oficjalnych
kontaktw z przywdcami Zwizku Radzieckiego.
Papie postanawia wwczas przystpi do tajnych, bezporednich rozmw z sowieckimi wadzami. Na marginesie konferencji
w Genui Zwizek Radziecki podpisa z Niemcami traktat, nuncjusz
apostolski w Niemczech monsinior Pacelli wydaje si najodpowiedniejszym porednikiem do przeprowadzenia tej sprawy. w kocielny dyplomata, ktry wanie spdzi siedem lat w Monachium,
w sierpniu 1924 roku obejmuje placwk w Berlinie.
Zgodnie z przewidywaniami 2 lutego 1925 roku sowiecki
ambasador Nikoaj Krestinski powiadamia Pacellego, e zgadza
si omwi kwesti obecnoci biskupw katolickich w Zwizku
Radzieckim, rzd zobowiza go do uzyskania uznania dyplomatycznego jego kraju przez Stolic Apostolsk. Rozmowy Pacelli Krestinski rozpoczynaj si, z kocem lutego nastpuje przerwa,
a potem zostaj wznowione jesieni. 6 padziernika w drodze do
Baden-Baden, dokd udaje si na leczenie, minister Cziczerin potajemnie spotyka si z nuncjuszem. Zostaj potwierdzone warunki
rokowa: wolna rka dla papiea w zakresie mianowania katolickich biskupw - z zastrzeeniem wymogu owiadczenia o lojalnoci wobec reimu - w zamian za oficjalne uznanie Zwizku
Radzieckiego. Jean Herbette, ambasador Francji, ktry wanie
rozpocz prac w Moskwie, dowiaduje si od Cziczerina przy deserze, e Watykan jest nieco zbyt wymagajcy" - ale w tej rozmowie, przeprowadzonej celowo, by zostaa przekazana dalej, nie
ma podstpu.

24

A potem... ju nic. Cisza. mier Lenina wywouje straszliwe


walki o wadz, ktre najwyraniej absorbuj ca energi rzdzcych w Zwizku Radzieckim. W szczeglnoci Krestinski jest podejrzewany o trockizm przez Stalina, sekretarza generalnego partii, ktrego wadza wraz z upywem czasu si umacnia. W lutym 1926 roku,
podczas pewnego bankietu w Berlinie, Cziczerin powiadamia swojego ambasadora, e sprawa jest w toku, e rnice zda nie wydaj
si nieprzezwycialne, e przygotowywany jest oklnik...
Dla monsiniora Pacellego jest to potwierdzenie, e nie mona
ufa komunistom. Nuncjusz przekazuje sprawozdanie Piusowi XI,
ktry si niecierpliwi. 4 marca papie w wielkiej tajemnicy wzywa
ojca Gervais'go Quenarda, przeoonego generalnego asumpcjonistw. Quenard dobrze zna Rosj, poniewa przed rewolucj peni
tam posug kapask, i regularnie koresponduje z ojcem Neveu.
Pytanie papiea brzmi, czy proboszcz z Makiejewki nie byby uyteczniejszy w Moskwie? I czy nie byby dobrym biskupem?
Odpowied jest pozytywna. Teraz trzeba jeszcze konsekrowa
przyszego biskupa! Ojciec Neveu napisa wanie w styczniu do
swojego przeoonego dugi list: jeli nadal katolikom bdzie brakowao pasterzy, katechizmw, seminariw, bdzie to oznacza
powoln, lecz pewn mier katolicyzmu aciskiego". Ton listu
jest rozpaczliwy: Mimo wszystko mam nadziej, e w Rzymie
nikt nie chce takiego nieszczcia!".

Biskup u Sowietw
Papie podejmuje wwczas historyczn decyzj, o ktrej niewiele
byo wiadomo, dopki w ostatnim czasie tej niewiarygodnej
sprawy nie zbada ojciec Antoine Wenger, byy redaktor naczelny
La Croix" i wielki znawca Rosji. Pius XI postanowi: skoro nie da

25

si nakoni sowieckiego rzdu, by spojrza przychylnym okiem


na przywrcenie hierarchii katolickiej na swoim terytorium, to
przywrmy j potajemnie!
W ten sposb papie rzuca skrycie ogromne wyzwanie
Kremlowi. Do szalone to przedsiwzicie, biorc pod uwag,
e GPU jest w Zwizku Radzieckim wszechobecne, e jego
agenci ledz kadego wiejskiego popa i e jego
zdemaskowane" ofiary dostaj za swoj odwag lub naiwno
kul w eb. Papie Ratti wie, e podejmuje olbrzymie ryzyko. Ale
zna ten kraj. A stawka jest tak wielka, e naprawd nie ma
wyboru.
Kardyna Gasparri, ktrego papie wtajemniczy w swj zamiar, zaczyna od puszczenia w obieg plotki: w razie gdyby rzd
radziecki udzieli zezwolenia na konsekracj nowego biskupa,
papie mgby zleci to zadanie byemu ordynariuszowi
Tyraspolu,
sie-demdziesiciosiedmioletniemu
biskupowi
Antonowi Johannesowi Zerrowi, ktry mieszka jako emeryt na
Krymie, niedaleko Odessy. Wiadomo ta za porednictwem
ambasady francuskiej w Moskwie dociera do uszu ojca Neveu,
ktry podrwiwa.
- To nie modzieniaszek!
Jednake wiek czcigodnego biskupa Zerra nie ma znaczenia:
pogoska jest faszywa. Prawdziwy czowiek papiea, w ktrym
Pius XI pokada wszystkie swoje tajemne nadzieje, nazywa si
Michel dHerbigny, ma czterdzieci sze lat i nie jest jeszcze nawet biskupem.
Urodzony w Lille, jest wyrniajcym si jezuit, wykadowc
filozofii na Papieskim Uniwersytecie Gregoriaskim w Rzymie.
Podczas jednej z audiencji Benedykt XV zasugerowa mu, by
pracowa dla Rosji". D'Herbigny poszed w tym kierunku, sta
si dobrym znawc tematu - do tego stopnia, e w padzierniku
1922 roku Towarzystwo Jezusowe powierzyo mu piecz nad
Papieskim Instytutem Wschodnim. Z tego powodu odby wiele
misji po Europie - wrd nich na szczegln uwag zasuguje
podr do Berlina (gdzie yje wwczas na emigracji okoo
dwustu tysicy Rosjan), ktra umoliwia mu poznanie nuncju-

26

sza Pacellego. We wrzeniu 1925 roku wykorzystuje nadarzajc


si okazj - oficjalne zaproszenie patriarchatu - by uczestniczy
w Moskwie w drugim synodzie oficjalnego Kocioa prawosawnego. Szczliwie uzyskana wiza wypoczynkowa i naukowa"
pozwala mu normalnie porusza si po Zwizku Radzieckim od 4
do 20 padziernika. To niczym rekonesans spadochroniarza
przygotowujcego si do nocnego skoku...
Sam Neveu niczego si nie domyla. Gorzej: jesieni 1925
roku po otrzymaniu krtkiej broszury opracowanej po podry
przez ojca dHerbignyego, pisze do jednego z adresatw swoich
listw, e piknych rzeczy si z niej dowiedzia: ojciec
dHerbigny przyjecha do Zwizku Radzieckiego na wycieczk.
Tymczasem jezuici nie maj tu nawet domu!". Nastpnie
proboszcz z Makiejewki kpi sobie z tych informatorw, ktrzy
przyjedaj do kraju na cztery dni, a potem wygaszaj na jego
temat dugie tyrady...".
We wtorek 9 lutego 1926 roku ojciec dHerbigny otrzymuje od
papiea ustne polecenie, ktremu nie moe si sprzeciwi. Jego
misja jest absolutnie tajna. Motuproprio z 10 marca udzieli mu
koniecznych penomocnictw. Jest to misja w celach nam
znanych" -wyjania jedynie papie, ktry sporzdzi dwie wersje
tekstu: nazywajc papieskiego delegata na teren Rosji", jedna z
nich mwi o ojcu" dHerbignym, druga o monsiniorze"
dHerbignym. Tego samego dnia Sekretariat Stanu, nadal w
tajemnicy, publikuje plan cakowitej reorganizacji hierarchii
katolickiej w Zwizku Radzieckim i powierza Michelowi
dHerbignyemu zadanie przeprowadzenia wszystkich
przewidzianych w nim konsekracji biskupich.
Niewiele brakowao, a tajny delegat Piusa XI w ogle by w
swoj misj nie wyruszy. Konsulat sowiecki w Paryu odmawia
wydania wizy czowiekowi Kocioa posugujcemu si paszportem dyplomatycznym - nie dlatego, e dziwne wydaje si, i
ma zosta wysany do Zwizku Radzieckiego na inspekcj francuskich dbr religijnych znacjonalizowanych przez Sowietw

27

w 1918 roku" (sic!), lecz dlatego, e konsulat nie chce


dokonywa adnego oficjalnego aktu dotyczcego kapana:
rozdzia Kocioa i pastwa zobowizuje! Radzieckie
przedstawicielstwo da, by ojciec dHerbigny posugiwa si
zwykym paszportem.

Pod nosem GPU


W poniedziaek 19 kwietnia, w pierwszy dzie Wielkiego
Tygodnia, Michel dHerbigny zatrzymuje si w Berlinie, gdzie
Pacelli wszystko zorganizowa: na zakoczenie mszy odprawionej w kaplicy nuncjatury przy zamknitych drzwiach i w obecnoci sekretarza jako jedynego wiadka przyszy papie przystpuje do konsekracji biskupiej swojego gocia, ktry jeszcze tego
samego wieczora wsidzie do pocigu do Moskwy przez Ryg. W
sowieckiej stolicy, gdzie zatrzymuje si w hotelu Moskwa, natychmiast wtajemnicza w ca spraw francuskiego ambasadora
Jeana Herbettea. Dyplomata od razu pojmuje, e hierarchia katolicka w Zwizku Radzieckim nie zostanie, jak mu wczeniej mwiono, odtworzona przez miego staruszka, ktry pdzi spokojne
dni na Krymie.
Herbette wezwa ojca Neveu do Moskwy, ale nie poda mu
celu tej wyprawy. DHerbigny z kolei powoa dwie osoby na
wiadkw konsekracji biskupiej: Alice Ott, administratork kocioa witego Ludwika (Saint-Louis-des-Francais), oraz porucznika Berger, attache wojskowego ambasady Woch, ktrego
poleci mu osobicie Pius XI: porucznik by jednym z najlepszych przyjaci papiea w czasach, kiedy nuncjusz Ratti przebywa na placwce w Warszawie. Drzwi kocioa s starannie
zamknite. Koci witego Ludwika znajduje si przy ulicy
ubianka, dokadnie na wprost budynku GPU: jeli jest jakie

28

miejsce, w ktrym nie naley spiskowa przeciwko reimowi, to


jest nim wanie ten koci!
Wszystko gotowe do ceremonii. Jednak ojca Neveu wci nie
ma: kolejne telefony ambasadora zwrciy uwag GPU, ktre
wzywa proboszcza Makiejewki na rutynowe przesuchania, co
znacznie opnia jego przyjazd. Zaniepokojony dHerbigny
zastanawia si, czy nie zosta ju zdemaskowany przez policj
polityczn. W kocu ojciec Neveu dociera do Moskwy w rod
21 kwietnia rano ubrany w skrzan marynark i spodnie: zostaje
wywicony na biskupa, zanim udaje mu si zrozumie do koca,
co si dzieje! Przez osiem godzin nie mogem zmruy oka" bdzie
pisa,
jeszcze
wzruszony,
do
przeoonego
asumpcjonistw i doda do swojego podpisu maleki biskupi
krzyyk, proszc zwierzchnika, by nie rozgosi wieci o jego
konsekracji jakim nierozwanym artykuem na amach La
Croix"!
Nastpnego dnia specjalny wysannik Ojca witego wyrusza
do Charkowa na Ukrainie, gdzie mianuje sdziwego ksidza
Ugina administratorem apostolskim, nastpnie do Odessy, wci
pod pretekstem przeprowadzania inspekcji francuskich
kociow. Odwiedza Kijw, Mohylew, Witebsk, Leningrad,
gdzie troch czasu zajmuje mu przekonanie modego ksidza
Bolesawa Sloskansa, wikariusza polskiej parafii: on i Aleksander
Frison, proboszcz z Symferopolu na Krymie, zostan w kocu
konsekrowani 10 maja, podczas drugiej ceremonii w kociele
witego Ludwika w Moskwie, z zachowaniem absolutnej
dyskrecji. Wrciwszy przez Berlin i Zurych, biskup dHerbigny
zostaje 25 maja przyjty przez Piusa XI, ktry chce si
dowiedzie wszystkiego o jego dugiej podry...
Obaj s zgodni: tajny wysannik papiea powinien jak
najszybciej wrci do Zwizku Radzieckiego, by dopeni dziea,
zanim bdzie za pno. W lipcu Michel dHerbigny otrzymuje
wiz do Moskwy, skd wypuszcza si do Leningradu, by
konsekrowa tam ksidza Antoniego Maeckiego, dawniej
wikariusza generalnego Mohylewa, wykorzystujc jako pretekst
wizyt na targach w Ninim Nowogrodzie. Czy policja polityczna
daa si zwie? By moe.

29

Ale nie na dugo. Tyle e strategia przyjta przez Piusa XI nie polega na tym, by bawi si w szpiegw ad vitam aeternam. 15
sierpnia, w wito Wniebowzicia Najwitszej Maryi Panny,
Michel d'Her-bigny odprawia w moskiewskim kociele witego
Ludwika sum: ubrany w purpurow sutann, z mitr na gowie i
krzyem pasterskim w doni. Wywouje sensacj, zwaszcza gdy
zapowiada ryche wprowadzenie na urzd administratora
apostolskiego w Moskwie.
GPU zostaje oczywicie natychmiast powiadomione, e u moskiewskich katolikw dziej si dziwne rzeczy. Czy to zbieg okolicznoci? 31 sierpnia ojcu dHerbignyemu odmawia si zgody na
wyjazd do Odessy (zamierza zaoy tam seminarium) i przekazuje si nakaz opuszczenia terytorium Zwizku Radzieckiego z
powodu wyganicia wizy. Jaki urzdnik niszego szczebla
przedua mu wiz do 6 wrzenia, co pozwala mu zaledwie na
wprowadzenie na urzd biskupa Neveu, ktry z chwil dotarcia
do stolicy rwnie zostaje wezwany przez policj. W dziaaniach
sub odpowiedzialnych za pilnowanie tych dwch ludzi daje si
zauway pewn nerwowo, ale nie ma adnej powanej reakcji.
W kocu dHerbigny opuszcza Zwizek Radziecki 8 wrzenia
1926 roku. Ju nigdy nie postawi nogi w tym kraju.
Trzy dni pniej w Berlinie monsinior Pacelli otrzymuje
wreszcie od swojego sowieckiego kolegi projekt oklnika,
majcego okrela sytuacj Kocioa katolickiego w Zwizku
Radzieckim. Rezultat dugich miesicy milczcych rokowa jest
przygnbiajcy: Koci katolicki nie bdzie mia ani osobowoci
prawnej, ani prawa posiadania nieruchomoci, ani zezwolenia na
nauczanie. Tak zadekretowa sowiecki rzd, stanowczo wrogi
wobec wszelkiej religijnej i obcej dziaalnoci na swoim
terytorium.
Ambasador Herbette przekona si, jak trudno wyj z tego
impasu, kiedy 22 stycznia 1927 roku spotka si z Aleksiejem
Rykowem, przewodniczcym Rady Komisarzy Ludowych.
- Papie - napomina Rykw - sprzymierza si z prawosawnymi na wygnaniu i dziaa na rzecz przywrcenia monarchii w
Zwizku Radzieckim!

30

- Papie - ripostuje ambasador - chce przede wszystkim pooy kres sytuacji, w ktrej wierni w Zwizku Radzieckim s rzdzeni w dziedzinie religijnej z zagranicy!
Daremny trud. Chocia w Berlinie dialog midzy Pacellim i
Krestinskim nadal trwa, jest to dialog guchych. Ju sam fakt tak
miernych wynikw rozmw dyplomatycznych usprawiedliwia zdecydowane i zuchwae posunicie papiea z minionego lata. podobnie jak za dawnych dobrych czasw caratu, ale z innych tym razem
powodw, Koci katolicki nie ma ju w Zwizku Radzieckim adnych praw - i bdzie tak przez dugi czas. Przynajmniej zatem ma
tam teraz biskupw, ktrzy mog przygotowa wiernych na nadchodzce czasy.
A bd to czasy tragiczne - wszyscy ci podzienini i odwani pasterze po kolei znikn: ksidz Ilgin zostanie w grudniu 1926 roku
aresztowany, po czym wywieziony do guagu; biskup Sloskans
zostanie aresztowany w sierpniu 1927 roku i rwnie zesany na
Syberi; biskup Frison, ktremu ograniczono swobod poruszania
si, zostanie rozstrzelany w czerwcu 1937 roku; ojciec Maecki zostanie aresztowany w maju 1927 roku, po czym zesany do guagu;
Leonid Fiodorw, egzarcha greckokatolicki, ktry trzy lata spdzi
w wizieniu, zostanie w kocu skazany w czerwcu 1926 roku na
guag i umrze z wyczerpania w roku 1935. Nawet niesamowity
biskup Neveu, ktry w cudowny sposb zostanie oszczdzony
przez sowieckie wadze, wielokrotnie bdzie dowiadcza szykan
z powodu piastowanego urzdu, a kiedy w sierpniu 1936 wybierze
si w podr do Parya i Rzymu, nie uzyska ju wizy powrotnej i
nigdy wicej nie ujrzy Zwizku Radzieckiego.
Tej dramatycznej przyszoci nie mona byo oczywicie przewidzie. 3 lutego 1937 roku w Rzymie Pius XI, blady i osabiony
przez chorob, bardzo wzruszony przyjmuje biskupa Neveu na
prywatnej audiencji w wielkim salonie Paacu Apostolskiego. Ich
spotkanie trwa ponad godzin. Kiedy Neveu egna si na klczkach, tonie we zach. Sam papie, ktry przecie potrafi panowa
nad emocjami, nie moe powstrzyma si od paczu.

2
Niech yje papie! Niech yje duce!"
Dlaczego Pastwo Watykaskie
zostao utworzone przez Mussoliniego

Koci Piotrowy powinien przyj wasn przeszo albo wykopie sobie grb.

Kardyna Eugenio Pacelli, 1936


Rzym, 11 lutego 1929 roku. Jak co dzie, w poudnie rozlega
si wielki dzwon Bazyliki witego Jana na Lateranie. Jednak w
ten deszczowy poniedziaek dwik dzwonu wywouje dreszcz u
setek gorczkowo oczekujcych przed Paacem Apostolskim
osb, otoczonych kordonem carabinieri. Jest tam kilku
kocielnych dostojnikw, ksiy, wielu klerykw i rzymskich
gapiw, a wszyscy z wielkim przejciem myl tym, co dzieje si
wewntrz budynku.
O godzinie 10.45 do paacu wszed kardyna Pitro Gasparri,
sekretarz stanu papiea Piusa XI, a towarzyszy mu jego
wsppracownik, monsinior Borgognini-Duca. W lad za nimi
weszo tam kilka innych wybitnych osobistoci, jedni w
kardynalskich nakryciach gowy zwanych galero, inni w
okolicznociowych wysokich cylindrach. O 11.35 przed paacem
zatrzymaa si wielka limuzyna, z ktrej wysiad sam premier
Benito Mussolini, po czym i on wszed do budynku w
towarzystwie trzech czonkw swojego rzdu - by wrd nich
minister sprawiedliwoci Alfredo Rocco. Po przejciu sali
muzeum misyjnego weszli do sali soborowej i zajli miejsca za
dugim prostoktnym stoem, przy ktrym mieli odczyta,
podpisa i wymieni szereg dokumentw. Przed dwoma
sygnatariuszami ponie smuka wieca. Po prawej premier w
krawacie, w koszuli z amanym konierzykiem; po lewej sekretarz
stanu w czerwonej pelerynce i kardynalskim birecie. Mussolini i
Gasparri - U Duce e U Cardinale\ jak napisz woskie dzienniki reprezentuj odpowiednio krla Wiktora Emanuela III

35

i papiea Piusa XI. Operator kamery i kilku fotografw


uwieczniaj ten moment, ktry dziennik Corriere dltalia" nazwie
uroczyst chwil".
Na zakoczenie wymiany dokumentw kardyna Gasparri
dyskretnie roni z - sdziwy dostojnik jest uczuciowy i atwo
pacze - po czym uroczycie ofiarowuje Mussoliniemu zote
piro, ktre posuyo do zoenia historycznego podpisu.
Ceremonia trwaa dwadziecia minut. Na zewntrz jaki
dziennikarz wyjania gapiom, e jest to konkordat. Czy to ten
synny konkordat, na ktry oczekiwano z nadziej od tak dawna i
ktry w kocu ureguluje stosunki midzy Wochami a Stolic
Apostolsk? Czy miaoby to oznacza, e papie nie jest ju
winiem" w Watykanie? Tu przy balustradzie jaki kleryk
zaczyna odczytywa komunikat, ktry wanie mu przekazano.
Tum si porusza, potem wybucha radoci. Ksia ze zami w
oczach padaj na bruku na kolana w akcie dzikczynienia.
Wkrtce zgromadzeni intonuj Te Darni. Rado jest nie do
opisania:
- Viva U papa! Viva Savoia! Viva Mussolini!
Wrd takiego wanie szalonego aplauzu o 12.40 Gasparri i
Mussolini wsiadaj do samochodw. Kardyna jest napuszony.
Premier - rozpromieniony. Maj prawo tak si zachowywa. Trzy
podpisane tego dnia na Lateranie dokumenty kad kres kwestii
rzymskiej", ktra od szedziesiciu lat marginalizowaa
publiczn dziaalno Stolicy Apostolskiej i zatruwaa woskie
ycie polityczne. Od tej chwili papie rzeczywicie dysponuje
wadz doczesn, symbolizowan przez pewn nowo: Citta del
Yaticano, Pastwo Watykaskie.

Cie Konstantyna
Wadza doczesna papiea siga IV wieku. Dokadnie, datuje
si od wyjazdu Konstantyna Wielkiego do Bizancjum, nowej
stolicy cesarstwa rzymskiego. Papie, pozostawiony w Rzymie,
z dala od dajcych ochron wojsk cesarskich, musia sam stawia
czoa najazdom barbarzycw, od Alaryka do Attyli, do czasu a

wezwa na pomoc swoich potnych frankoskich ssiadw, by


bronili jego terytorium przed ostrogockimi czy lom-bardzkimi
najedcami. W roku 800 Karol Wielki, obroca papiea, uzyska
dziki temu cesarsk koron, a w zamian uzna pastwo Stolicy
witej, odrbne od witego" Cesarstwa Rzymskiego Narodu
Niemieckiego i wkrtce majce sta si jego rywalem.
Kiedy istniej dwie wadze najwysze, zawsze jest o jedn za
duo. Bdzie ni albo duchowiestwo, albo cesarstwo.
miertelna walka, ktra z powodu braku onierzy nie wywizaa
si midzy papieem a Konstantynem, teraz zostaje wydana
nowym kandydatom do panowania nad wiatem - Ottonowi
Wielkiemu, Fryderykowi Barbarossie - a do chwili gdy papie
Grzegorz VII, obroca Wiecznego Miasta, stranik grobw
apostow, zmusi ich cesarskiego nastpc Henryka IV, by
przyby do Kanossy, podda si mu i baga na klczkach o jego
apostolskie przebaczenie.
Synny epizod z Kanossy (1077) sta si dla kolejnych
papiey lekcj-, jedyn gwarancj ich suwerennoci, wycznym
uzasadnieniem ich politycznego bytu jest to terytorium, ktrym
dysponuj, a ktrego powierzchnia w gruncie rzeczy ma
niewielkie znaczenie - liczne donacje, ktrych beneficjentem
bdzie w cigu tysica lat papiestwo, nie zapobiegn jego
unicestwieniu w roku 1870 w wyniku jednej tylko kampanii...
W poowie XIX wieku w caej Europie ronie poczucie tosamoci narodowej. Na Pwyspie Apeniskim kolejne sukcesy
wici organizacja Mode Wochy, ktr kieruje Giuseppe
Mazzini, a zjednoczenie Woch wydaje si nieuniknione. Zreszt
wybrany w roku 1846 nowy papie-krl, ktry przyj imi Pius
IX, jawi si liberalnym patriot: w podlegym sobie Pastwie
Kocielnym mnoy reformy, idc z duchem czasu i w kierunku
wyznaczanym przez risorgimento: szeroko zakrojona amnestia,
zgoda na dziaalno k

37

politycznych, wolno prasy, zgromadzenie doradcze. Korzystaj


z tego jednak jego przeciwnicy, zwaszcza tajne stowarzyszenia,
karbonariusze, wolnomularze, ktrzy w Pastwie Kocielnym
upatruj gwn przeszkod dla woskiego zjednoczenia i dla
ktrych papie jest zaprzysigym wrogiem, kim, kogo naley
pokona.
Kiedy rozruchy dwukrotnie docieraj do Rzymu, Pius IX zawdzicza swoje ocalenie jedynie wojskom cesarstwa austriackiego (w roku 1831, kiedy nie by jeszcze papieem), a nastpnie
armii ksicia Napoleona (w roku 1849): Francuzi nie s przeciwni
liberalizmowi goszonemu przez woskich patriotw, bynajmniej,
nie chc jednak pozwoli cesarzowi Franciszkowi Jzefowi zagarn tego, co pozostao z Pastwa Kocielnego! W trakcie tej
toczonej na arenie midzynarodowej rywalizacji wielkich mocarstw z biegiem lat umacnia si pozycja Krlestwa Piemontu - z
jego monarch Wiktorem Emanuelem i jego ministrem
Cavourem.
Kiedy zatem we wrzeniu 1870 roku, w peni obrad I Soboru
Watykaskiego, francuskie wojska cesarskie w wielkim popiechu opuszczaj Rzym po klsce Francuzw pod Sedanem, krl
Piemontu, ktry w roku 1861 zosta krlem Woch, ogasza - niemal wbrew sobie - e od tej chwili on jeden odpowiada za porzdek na caym woskim terytorium oraz - przy okazji - za obron
Stolicy Apostolskiej".
Czytajc krlewski list potwierdzajcy dobre zamiary
nowego wadcy, papie reaguje sowami:
- Bele parole ma brutifatti!
Okrutne czyny". Ma racj. 20 wrzenia 1870 roku prawie siedemdziesit tysicy piemonckich kanonierw i piechurw pod
dowdztwem generaa Cadorny wkracza do miasta przez wyom
obok Porta Pia. Papie Pius IX nie stawia oporu, jego oddziay dziesi tysicy ludzi pod dowdztwem generaa Kanzlera wywieszaj bia flag, podczas gdy sam papie zamyka si w
Watykanie i dobrowolnie ogasza si winiem.

38

- Panowie, jestecie wiadkami, e ustpuj wobec


przemocy. Poczwszy od tej chwili, papie jest winiem
Wiktora Emanuela!
Jeszcze tego samego wieczoru papie kreli pospiesznie kilka
sw do swojego bratanka Luigiego: Drogi bratanku, wszystko
skoczone! Nie majc wolnoci, nie mona rzdzi Kocioem.
Mdlcie si wszyscy za mnie!".

Ustawa gwarancyjna"
Wyzwolenie" Rzymu to ostatni akt woskiego zjednoczenia:
2 padziernika w wyniku plebiscytu Rzym zostanie uznany za
stolic Krlestwa Woch. Jednak przed wadcami zjednoczonych
Woch staje pilne pytanie: co zrobi z papieem? Nie mona wygna gowy Kocioa katolickiego, nie mona jej zamkn ani
sprawi, by znikna, tym bardziej e papie jest biskupem
Rzymu! Poza tym nawet najbardziej antypapieski republikanin na
pwyspie nie moe zanegowa, e Rzym wiele zawdzicza
papiestwu w zakresie kultury, prestiu i bogactwa.
Zmary w roku 1861 Cavour zaleca jeszcze niedawno
wolny Koci w wolnym pastwie". Kierowany przez
Giovanniego Lanz rzd bardzo szybko opracowuje tekst
inspirowany tymi zasadami, wywaony i peen szacunku, ktry
wkrtce zostaje wcielony w ycie dziki ustawie gwarancyjnej",
opublikowanej w Gazzetta Ufficiale" z 13 maja 1871 roku.
Ustawa ta zapewnia papieowi, osobie witej i nietykalnej,
niezaleno; Stolicy Apostolskiej gwarantuje eksteryto-rialno;
dyplomatom przy Stolicy Apostolskiej przyznaje immunitet
dyplomatyczny; kontakty papiea z katolickim wiatem bd si
dokonyway bez najmniejszej ingerencji woskiego rzdu; papie
nadal korzysta z watykaskich paacw, w tym

39

take ze swojej letniej rezydencji Castel Gandolfo, a wszystkie


one znajduj si pod ochron woskiej policji, wojska i sdw; na
potrzeby Ojca witego zostaje przyznana znaczna coroczna renta
(3,2 miliona lirw). Oburzona Stolica Apostolska moe sobie bra
na wiadka reszt wiata i ubolewa z powodu tej gorszcej
uzurpacji", tego potwornego rabunku" - w dziejach znane byy
ju boleniejsze i szybciej przeprowadzane tego typu dziaania!
Dlaczego zatem Pius IX przyjmuje tak negatywn postaw,
ekskomunikujc przy okazji krla Wiktora Emanuela II, jego rzd
i parlament? Poniewa mimo pozorw korzyci, jakie daje
ustawa gwarancyjna", ma ona jedn gboko ukryt wad:
zawarte w niej przywileje zostay nadane jednostronnie przez
wadz cywiln, ktra moe w kadej chwili zmieni swoje
warunki. Ustawa ta skazuje nastpc Piotra na ask zmieniajcej
si wikszoci parlamentarnej albo uzalenia go od odraajcych
targw midzy stronnictwami. Jest zatem nie do przyjcia, co
Pius IX ogasza uroczycie ju 15 maja, dwa dni po
opublikowaniu ustawy, w encyklice zatytuowanej Ubi nos.
Dla papiea jest to sprawa zasad i godnoci. Nie ma mowy, by
postawi stop na ziemi, do ktrej prawo wasnoci zostao mu
zabrane si! Pozostanie zatem zamknity w swoich
apartamentach przy Bazylice witego Piotra. Na zaofiarowan
mu teoretyczn wolno papie odpowiada pozornym
uwizieniem si. Jednak te gesty s mocniejsze i maj wiksz
si nacisku ni cae plutony onierzy: przez kolejne p wieku
rzd woski bdzie jednostronnie stosowa swoj ustaw, a
papiee nie przestan jej uporczywie ignorowa.
Pius IX zakazuje woskim wiernym wszelkiego uczestnictwa
w yciu politycznym tego bezbonego i uzurpatorskiego
pastwa: katolicy nie bd neeletti, neeletto'. Nie bd
wybierani, nie bd te wybierali - nie bd uzyskiwali ani
mandatw wyborczych, ani zatrudnienia w urzdach
publicznych. Paradoks wynikajcy z tej reguy, nazwanej non
expedit, polega na tym, e pozostawia

40

ona wosk polityk wycznie w rkach przeciwnikw Kocioa,


a dzieje si to w epoce, kiedy w caej Europie a huczy od
rewolucji. Jednak Pius IX nie ma wyboru.
Jego nastpca Leon XIII na nowo zdecydowanie formuuje
owo potpienie w encyklice Inscrutabili z 21 kwietnia 1878 roku,
kilka tygodni po swoim wyborze. W najmniejszym stopniu nie
przeszkadza to temu bardzo zaangaowanemu politycznie
papieowi tak kierowa Kocioem, by odgrywa on w skali
wiatowej nadzwyczajn rol dyplomatyczn i ekumeniczn wystarczy wspomnie przyczenie si francuskich katolikw do
Republiki albo ogoszenie nauki spoecznej Kocioa - jakby
chcc podkreli, e duchowe znaczenie Stolicy Apostolskiej nie
zaley od jej formalnego uznania przez t czy inn ziemsk
wadz. Dziki swej zrcznoci Leon XIII dokonuje cudw od
Londynu do Sankt Petersburga. Nawet we Francji stwierdzenia,
e Stolica Apostolska ju nie istnieje, wygaszaj jedynie
najbardziej antyklerykalni radykalni deputowani, jak Francois
Raspail, albo... dzieci markizy de Plessis-Belliere, ktra zmara w
roku 1890, zapisujc swoj fortun najwyszemu pasterzowi, ku
wielkiemu alowi wasnych spadkobiercw.
W Rzymie w wysokich sferach utrzymuje si podzia na dwie
czci: z jednej strony biali" (sprzyjajcy krlowi), z drugiej
czarni" (sprzyjajcy papieowi). W stosunkach midzy
Kwirynaem a Watykanem po okresach wrogoci nastpuj
okresy zblienia, po gestach dobrej woli - napady antyklerykalizmu. Rzd woski usuwa krzy grujcy nad Kapitolem, rozwizuje ponad sto wsplnot zakonnych, zamyka dwiecie kociow, haaliwie odsania pomnik zbuntowanego mnicha
Giordana Bruna, mnoy obraliwe gesty. 13 lipca 1881 roku
zachca ludno Rzymu do tego, by wrzuci szcztki Piusa IX do
Tybru - tylko o wos udaje im si unikn tego losu. Jaki jednak
gboki szacunek ywi w sobie ten sam mody rzymski lud, kiedy
kilka lat pniej, zgromadzony na brzegu Tybru i wzdu Borgo,
patrzy na Jego Wysoko cesarza Wilhelma II,

41

ktry z wielk pomp i pod eskort wojska skada wizyt najwyszemu pasterzowi!
Papiee Pius X (1903-1914) i Benedykt XV (1914-1922) bd
si trzyma tej samej rewindykacyjnej i nieprzejednanej linii bez
wzgldu na wszystko i wbrew wszystkiemu, za kadym razem
podkrelajc, e ich postawa jest wolna od wszelkiego ducha ambicji, od wszelkiego ducha dominacji". Mimo wszystkich polemik
kady zrozumia to ju dawno: wszelk conciliazione blokuje nie
obawa przed powrotem do redniowiecza, lecz upr jednej strony
i bezkompromisowo drugiej.

Wojna punkt zwrotny


Wojna 1914-1918 jest dla Woch dramatem. Kraj nie potrafi
utrzyma neutralnoci duej ni przez rok. W maju 1915 roku,
sprzymierzone z entent, Wochy wypowiadaj wojn Austrii.
Walki te kosztuj woskie spoeczestwo szeset tysicy polegych
i osiemset tysicy poranionych"* - rannych lub kalek. Konflikt
ten stanowi jednak rwnie psychologiczny i polityczny punkt
zwrotny, poniewa w caym jego przebiegu katolicy z pwyspu
okazuj si patriotami najwyszej prby.
Jednake sama Stolica Apostolska - mimo najrozmaitszych naciskw - pozostaje neutralna. Benedykt XV, Woch z pochodzenia
i pacyfista z przekonania, wzywa do zaprzestania dziaa wojennych wbrew wszystkim monym wczesnego wiata: Clemenceau
* Gueules cassees - sownikowo ranni w twarz". Okrelenie to w jzyku
francuskim ma jednak specyficzny, a jednoczenie szerszy ni jego polski odpowiednik, zakres: dotyczy osb, ktre podczas pierwszej wojny wiatowej odniosy
powane obraenia fizyczne lub psychiczne (przyp. tum.).

42

uwaa go za szwabskiego papiea", Ludendorff za papiea


francuskiego"! Jednak n e u t r a l n o Stolicy Apostolskiej
nigdy nie czy si z d e f e t y z m e m, rwnie w odniesieniu
do dawnego austriackiego sojusznika, nie oznacza te ona - to
subtelne rozrnienie - neutralnoci Kocioa woskiego. Poza
tym to wanie z bogosawiestwem papiea oraz w
porozumieniu z przywdcami politycznymi we Woszech zostaje
mianowany biskup polowy.
Nadszed czas na porozumienie, a nie na prawnicze subtelnoci. Niemniej jednak papie przypomina, e jego wasna sytuacja
- ktrej niepewno w czasie wojny ukazuje si jeszcze wyraniej
-nadal jest nie do przyjcia. A rzd woski wci zdecydowanie
sprzeciwia si zaproszeniu Stolicy Apostolskiej do jakichkolwiek
rokowa midzynarodowych, zwaszcza na kongres pokoju,
ktry pewnego dnia zakoczy dziaania wojenne...
Jednak wiatowy konflikt rozda karty na nowo. W encyklice
Pacem Dei munus papie ogasza, e znosi wprowadzone przez
Piusa IX weto wobec wszelkich oficjalnych wizyt wadcw katolickich w Rzymie. Albert I, krl Belgw, oraz Alfons XIII, krl
Hiszpanii, niezwocznie korzystaj z tego otwarcia. Papie ogasza jednak przede wszystkim zniesienie zasady non expedit i
popiera w roku 1919 utworzenie przez sycylijskiego ksidza don
Luigiego Sturza Woskiej Partii Ludowej, prekursorki
Chrzecijaskiej Demokracji. Tysice katolikw, ktrych wojna
pojednaa z ojczyzn, angauj si w polityk. Niewielu z nich
byo na wiecie w roku 1870. Cay zatarg midzy Kocioem
katolickim a pastwem woskim zaczyna zalatywa stchlizn:
kto pamita, dlaczego waciwie papie nie utrzymuje adnych
kontaktw z Wochami?
W maju 1921 roku, po caych latach dyplomatycznego
wakansu, rzd francuski deleguje katolickiego senatora Jonnarta,
byego ministra, a w przyszoci czonka Akademii Francuskiej,
by reprezentowa Republik przy Stolicy Apostolskiej. Woski
dziennik II Messaggero", skdind bardzo antyklerykalny,
rozpoczyna debat: dlaczego rwnie Wochy nie maj mie
ambasadora przy Stolicy Apostolskiej? Czy pastwo, ktre
znajduje si wrd zwycizcw

43

wielkiej wojny, nie jest jeszcze wystarczajco dojrzae, by przesta wreszcie uwaa papiea za zagroenie dla swojej jednoci?
Odpowied liberalnego dziennika II Tempo" brzmi: oczywicie,
lecz by rozwiza t przestarza i kopotliw kwesti rzymsk",
potrzebna jest przestrze, konieczna dla utwierdzenia doczesnej
wadzy papiea, choby to mia by centymetr kwadratowy". II
Messaggero" przyznaje, e wbrew dawnym nadziejom
Mazziniego i Garibaldiego papiestwo nie tylko nie upado, lecz
w znaczcy sposb wzmocnio swj presti moralny i swoj
wadz duchow", a aden demokratyczny obroca wieckoci
pastwa nie powinien si niepokoi", e znw podnosi si temat
niezalenoci papiea. LOsservatore Romano" zauwaa
ostronie: Przyjmujemy do wiadomoci".
Kilka miesicy pniej, 6 lutego 1922 roku, arcybiskup
Mediolanu kardyna Ratti zostaje wybrany na papiea i przyjmuje
imi Pius XI. W odrnieniu od swoich czterech poprzednikw
nowa gowa Kocioa bogosawi ludowi, urbi et orbi, z balkonu
Bazyliki witego Piotra - nie zapominajc podkreli wszelkich
koniecznych zastrzee w zakresie nienaruszalnych praw
Kocioa i Stolicy Apostolskiej". W swojej pierwszej encyklice,
Ubi arcano Dei, piszc o Woszech, Pius XI uywa okrelenia
Ojczyzna nasza najdrosza". Opinia publiczna ju dojrzaa,
nadchodzi czas pojednania. Naleaoby jeszcze tylko zasi do
stou i przeprowadzi powane rokowania.
W cieniu tych wydarze kardyna Gasparri - ktry zawsze
skrycie marzy o dojciu do porozumienia z pastwem woskim nieoficjalnie sonduje jednego czy drugiego republikaskiego ministra, ktrzy s na og niechtni jakimkolwiek rokowaniom.
Pewnego dnia przeprowadza on jednak rwnie rozmow z szeregowym deputowanym o nazwisku Benito Mussolini. Spotkanie
odbywa si u katolickiego senatora hrabiego Santucciego, w
pobliu Piazza del Gesu. Faszystowski pose opowiada si za
doczesn niezalenoci papiea na wyznaczonym terytorium
Rzymu, na co kardyna z rozaleniem mwi:
- Ale, panie pole, nie bdziecie w stanie doprowadzi do
uchwalenia tego przez izb!

44

- No to - odpowiada Mussolini - zmieni si izb!


- Ale jeli rozwiecie izb bez zmieniania prawa
wyborczego, wyborcy przywrc wara t sam izb!
- No to zmieni si prawo wyborcze!

Mussolini, Boski ulubieniec"


Ten dialog by ostrzeeniem. W padzierniku 1922 roku
Mussolini prowadzi marsz na Rzym, co wstrzsa wosk scen
polityczn, lecz nie zmienia niczego w jego postawie wobec
Kocioa: dwie wadze patrz na siebie przychylnym, a nawet
yczliwym okiem. Faszyci wieszaj na nowo krzye w szkoach
i.sdach, przywracaj nauczanie religii w szkole, umacniaj
instytucj maestwa, przychylnie patrz na obchody Roku
witego 1923. W zamian za to Pius XI i jego otoczenie ufaj
pocigajcym deklaracjom nowych wadz. Nie protestuj zbyt
mocno, kiedy niedugo potem Mussolini zakazuje dziaalnoci
Woskiej Partii Ludowej don Sturza, a jego samego zmusza do
opuszczenia kraju. I nie rezygnuj z przypominania o swoich
zasadniczych roszczeniach, na przykad w artykule
opublikowanym w L'Osservatore Romano" podczas wizyty krla
Alfonsa XIII w Rzymie: Rany zadanej 20 wrzenia 1870 roku
nie uleczy si kataplazmami. Pozostaje ona i pozostanie nadal
otwarta tak dugo, jak dugo nie zostanie zaopatrzona [...] Kwestia
rzymska nadal pozostaje nie rozwizana".
Zachty, pojednawcze sowa, niewiarygodna ekwilibrystyka.
4 padziernika 1926 roku w Asyu, podczas uroczystoci ku czci
witego Franciszka, podejmowany tam z najwyszymi honorami
kardyna Merry del Val, legat Piusa XI, bez wahania serdecznie
dzikuje temu, ktry trzyma w rku ster rzdu" i ktry, bdc w
widoczny sposb Boskim ulubiecem", mdrze zmieni losy
kraju".

45

Niewtpliwie Mussolini nie domaga si a takich pochwa. Tego


samego dnia duce rozpoczyna proces rokowa dotyczcych kwestii rzymskiej, wysyajc list do profesora Domenica Baronego,
radcy stanu, ktry by jednym z twrcw faszystowskiej
konstytucji.
W rzeczywistoci ju 6 sierpnia radca Barone zaprosi do
siebie starszego brata nuncjusza apostolskiego w Berlinie,
adwokata konsystorskiego, markiza Francesca Pacellego, by
wybada teren. Ci dwaj prawnicy, szybko doszedszy do
przekonania, e porozumienie jest moliwe, odbd z
zachowaniem najwikszej dyskrecji cay szereg spotka. W tym
samym czasie, gdy do Baronego dociera wanie list od
Mussoliniego, Pacelli otrzymywa podobny od kardynaa
Gasparriego, sekretarza stanu, zawierajcy upowanienie do
prowadzenia rokowa z zachowaniem jak najwikszej tajemnicy.
Miesic pniej wstpny projekt traktatu jest ju opracowany.
Z pomoc sekretarza witej Kongregacji Nadzwyczajnych
Spraw Kocioa monsiniora Borgogniniego-Duki w kwietniu
1927 roku zostaje opracowana pierwsza wersja przyszego
konkordatu. Jest jednak jedno kopotliwe zagadnienie: reim
faszystowski domaga si zachowania monopolu w zakresie
kontroli nad organizacjami modzieowymi, ktre w oczach
Kocioa stanowi jeden z filarw Akcji Katolickiej.
Dziesitki rozmw, kilka duszych przerw, niespodziewana
mier Baronego: trzeba bdzie jeszcze ptora roku, by
poczwszy od 8 stycznia 1929 roku, wyznaczony oficjalnie przez
kardynaa Gasparriego adwokat Pacelli rozpocz ostatnie
rozmowy z samym Mussolinim w paacu Chigi, gdzie mieszka
duce. Codziennie rano Francesco Pacelli osobicie zdawa relacj
Ojcu witemu z rozmw odbytych poprzedniego dnia.
3 lutego wszystko jest ju ustalone. Sidmego Gasparri
grzecznociowo i nieoficjalnie przekazuje informacj na ten
temat misjom dyplomatycznym przy Stolicy Apostolskiej.
Ambasador Francji Joseph de Fontenay pierwszy przekazuje
papieowi gratulacje od swojego rzdu. A 11 lutego zostaj
wymienione podpisy w Paacu Apostolskim na Lateranie - tam
gdzie szesnacie wie-

46

kw wczeniej cesarz Konstantyn ofiarowa wczesnemu papieowi Milcjadesowi paac cesarzowej Fausty jako rezydencj,
ktra staa si pierwszym skrawkiem kocielnego terytorium...

Traktaty lateraskie
Tak zwane traktaty lateraskie skadaj si z trzech czci, z
ktrych pierwsz jest t r a k t a t p o l i t y c z n y zapewniajcy
Stolicy Apostolskiej pen suwerenno i niepodlego Pastwa
Watykaskiego w stosunku do pastwa woskiego. Na Pastwo
Watykaskie skada si ufortyfikowana cao staroytnego
miasta Watykan, paac w Castel Gandolfo, trzy bazyliki
patriarchalne: witego Jana na Lateranie, Matki Boskiej
Wikszej i witego Pawa za Murami, oraz kilka innych
przylegych budynkw. W zamian Stolica Apostolska uznaje
krlestwo Woch i definitywnie zrzeka si wszelkich roszcze
dotyczcych dawnego Pastwa Kocielnego.
Traktaty zawieraj rwnie ugod f i n a n s o w przyznajc
Stolicy Apostolskiej odszkodowania (siedemset pidziesit
milionw lirw rocznie) za strat terytoriw i przychodw od
czasu powstania pastwa woskiego.
Wreszcie konkordat ustanawia katolicyzm religi pastwow
we Woszech. Wadz mianowania biskupw przyznaje wycznie najwyszemu pasterzowi, przy czym nowo wywicani
biskupi maj skada przysig wiernoci krlowi. Podjte zostaj
take inne decyzje, bardzo korzystne dla Kocioa: w szkoach
podstawowych i rednich nauka religii ma by obowizkowa;
rozwody s zabronione; zgromadzeniom zakonnym przyznaje si
osobowo prawn, co pozwala im nabywa dobra, itd.
Najbardziej spektakularn nowoci jest oczywicie to
miniaturowe terytorium czterdziestu czterech hektarw, ktre
czyni z Watykanu

47

najmniejsze pastwo na wiecie: podczas gdy w roku 1859 ziemie


nalece do papiea zajmoway powierzchni osiemnastu tysicy
hektarw, teraz Pastwo Watykaskie jest wielkoci jednej
trzeciej Ksistwa Monako! Skdind Mussolini proponowa, by
doczy do Watykanu kilka innych posiadoci od strony
Janikulum, w tym kilka zamieszkanych dzielnic, ale kardyna
Gasparri odrzuci t ofert:
- Nie chcemy by zmuszeni zajmowa si strajkami
tramwajarzy!
Nazajutrz po podpisaniu traktatw Pius XI napisze w licie do
rzymskich proboszczw i kaznodziejw: Chcemy, aby
posiado ziemska bya zredukowana do tak maych rozmiarw,
by mona i trzeba byo uzna j sam za uduchowion przez
ogromn, delikatn i naprawd Bosk moc duchow, ktr ona
sama ma podtrzymywa i ktrej ma suy".
Mussolini doda ze swej strony taki oto krtki komentarz:
- Pastwo Watykaskie jest wielkie przez to, co reprezentuje,
a nie z powodu jednego wicej lub mniej kilometra
kwadratowego!
To Mussolini wymyli nazw Pastwo Watykaskie, podczas
gdy wielu dostojnikw kocielnych proponowao Roma vaticana,
Rzym watykaski. Dla jednych i drugich to odzyskane terytorium
jest czym wicej ni symbolem: naturalnie, jest to przecie
Stolica Apostolska, zachowujca osobowo prawn w wietle
prawa midzynarodowego i odzyskujca w ten sposb
prawowito polityczn w oczach reszty wiata.

Bardzo krtkie porozumienie


Owego 11 lutego 1929 roku, po uroczystoci zoenia
podpisw na Lateranie, inny tum zbiera si przed Kwirynaem,
rezydencj krla, by tam rwnie manifestowa nieokieznany
entuzjazm. Wrd podekscytowanych rzymian nie brakowao
ksiy w sutannach:

48

-Vrval'Italia!VivailRe!
Mimo ulewnego deszczu jeszcze wikszy tum gromadzi si
wkrtce na placu witego Piotra. Papie ukazuje si na
balkonie bazyliki, bogosawi lud, wojsko, Wochy, nastpnie
wesoo macha nakryciem gowy, a rozradowany tum krzyczy:
- Viva U Papa! Viva U Re! Viva Mussolini!
Dla papiea to historyczny sukces. Pius XI moe teraz planowa na 25 lipca swoje pierwsze wyjcie z Watykanu - procesj
z Najwitszym Sakramentem wzdu kolumnady Berniniego - a
potem wizyt w Bazylice witego Jana na Lateranie, gdzie 20
grudnia odprawi msz z okazji rocznicy swoich wice kapaskich. Ubrany w szkaratny paszcz papie, jadcy powoli ulicami
Wiecznego Miasta - kt by w to uwierzy? Papie nie jest ju
wygnacem we wasnym pastwie. Na nowo nawizuje kontakt z
histori.
Dla ducego jest to znaczcy sukces polityczny. Jednogonie
przyznaje to znaczna wikszo chrzecijan i antyklerykaw we
Woszech. Za granic demokraci i republikanie wynosz wielkiego Mussoliniego" pod niebiosa, a dziennik La Croix" posuwa
si do porwnania go z cesarzem Konstantynem. By dostrzec niezwyky wpyw traktatw lateraskich, wystarczy spojrze na
fresk, ktrym malarz Nincheri przyozdobi sufit kocioa NotreDame--de-la-Defense w Montrealu: przedstawia on ducego na
koniu.
Ta jednomylno w ocenach nie bdzie jednak trwa zbyt
dugo, a winny temu bdzie sam dyktator. Wprawdzie w expose
wyjaniajcym motywy towarzyszce projektowi ustawy, ktr
parlament mia zatwierdzi 14 maja 1929 roku, Mussolini chowa
pazury: adnej wrogoci, adnej nieufnoci wobec Kocioa i
wobec religii [...] Skoro niemal cae woskie spoeczestwo to
katolicy, a katolicyzm od dawien dawna jest wosk chlub i
tradycj, pastwo, ktre jest instytucj prawn woskiego narodu,
reprezentantem jego ducha i jego tradycji, nie jest i nie moe by
inne ni katolickie!" - jednake ju 13 maja, w przeddzie
gosowania, ten sam Mussolini, sprowokowany gosami
antyklerykalnego skrzyda

49

parlamentu, wygasza przemwienie pene niespodziewanej agresji wobec Kocioa, czoobitne wobec Garibaldiego i Cavoura i
drwice z papiestwa:
- Jaki jednak barbarzyca negowaby wity charakter
Rzymu? [...] Panowie, my nie wskrzesilimy wadzy doczesnej
papiey, my j pogrzebalimy! Zostawilimy jej tyle tylko ziemi,
ile trzeba bdzie do tego, by j raz na zawsze pochowa! [...]
Pastwo faszystowskie jest katolickie, ale jest faszystowskie!
Wicej, jest wycznie, jest w samej swej istocie faszystowskie!
Ataki te powtrzy 25 maja przed senatem. To powrt wojujcego Mussoliniego, ktry jeszcze niedawno namawia papiea, i
to do stanowczo, by wyprowadzi si z Rzymu i uda si do
Awinionu"!
5 czerwca Gazzetta Ufficiale" obwieszcza, e traktaty lateraskie zostay w kocu promulgowane. Tego samego dnia
L'Osservatore Romano" publikuje list papiea, bdcy odpowiedzi na kolejne ataki i zniewagi Mussoliniego i kwestionujcy - to
zasadnicza ko niezgody midzy nimi - monopol pastwa w zakresie wychowania modziey. Pi miesicy pniej papie bdzie protestowa, kiedy dowie si, e jednym pocigniciem pira
reim zakazuje dziaalnoci ponad piciu tysicom grup
modziey katolickiej...
Porozumienie midzy ducem i papieem zostao ju zerwane.
Doprowadzio jedynie do uregulowania kwestii rzymskiej", w
ktrej rozwizaniu obaj przywdcy mieli swj interes jako
dyplomaci, a nie jako przedstawiciele wyznawanych przez siebie
ideologii. Pniej, po upadku faszystowskiego reimu, traktaty
lateraskie zostan w nie zmienionej postaci wczone do
woskiej Konstytucji z roku 1947. Tyle e nikt w Watykanie nie
bdzie ju mia zamiaru porwnywa Mussoliniego do nowego
Konstantyna.

3
Przerwana encyklika
Jak papie nie potpi rasizmu i antysemityzmu

Kto ponad skal [wynosi] [...] ras albo nard, albo pastwo [...] i
oddaje si im bawochwalczo, ten przewraca i faszuje porzdek rzeczy
stworzony i ustanowiony przez Boga. Pius XI,

encyklika Mit brennender Sorge, 1937

Castel Gandolfo, 22 czerwca 1938 roku. Rankiem owego dnia


pewien zwyky ksidz w sutannie wchodzi szybkim krokiem i ze
cinitym sercem do przedpokoju letniej rezydencji, do ktrej
uda si Pius XI, by uciec przed panujcym w Rzymie dokuczliwym upaem. Go papiea nazywa si John LaFarge. Ma trzydzieci osiem lat. Jest jezuit. Nie zna jeszcze powodu
zaproszenia go przez Ojca witego, ktre otrzyma kilka dni
wczeniej, kiedy przygotowywa si ju do wyjazdu do Stanw
Zjednoczonych. Nawet mu si nie ni, e zostanie wczony do
jednego z najwaniejszych projektw w dziejach wspczesnego
papiestwa.
John LaFarge jest Amerykaninem. Jego bretoski dziadek,
zanim przenis si na drug stron Atlantyku, suy w armii
napoleoskiej. Matka pochodzi bezporednio od Benjamina
Franklina. Po studiach na Harvardzie, dysponujc wyjtkowym
talentem do nauki jzykw obcych, ten naprawd nieprzecitny
student wyjeda do Innsbrucku w Austrii, by wstpi tam do
wyszego seminarium, w ktrym zostaje nastpnie wywicony
na kapana w roku 1905, po czym wstpuje do Towarzystwa
Jezusowego. Pitnacie lat pracy apostolskiej w rnych
parafiach na poudniu Marylandu oraz dziesi lat wsppracy z
jezuickim tygodnikiem America" czyni go specjalist w
sprawach dotyczcych amerykaskich Murzynw, w czasach
kiedy w Stanach Zjednoczonych szaleje segregacja rasowa.

53

W roku 1934 zakada New York Catholic Interracial Council,


stowarzyszenie majce na celu walk z dyskryminacj rasow, a
w roku 1937 zbiera swoje dowiadczenia i refleksje w ksice
zatytuowanej Interracial Justice, ktr publikuje wydawnictwo
America Press w Nowym Jorku. Nie przypuszcza wtedy, e
pewnego dnia jego dzieo przeczyta sam papie - Pius XI, dawny
prefekt biblioteki, pozosta nie nasyconym czytelnikiem - i e
odnajdzie w nim wiele wasnych intuicji. A szczeglnie jedn
myl: e rasa nie ma adnego fundamentu naukowego, adnej
podstawy biologicznej oraz e w zakresie swoich rasistowskich
sformuowa nazizm przeczy temu, co jest jednym z
fundamentw chrzecijastwa: jednoci rodzaju ludzkiego.
2 maja 1938 roku John LaFarge wysiada ze statku w Anglii, z
omiuset dolarami w kieszeni i zamiarem spdzenia trzech miesicy na Starym Kontynencie. Towarzystwo Jezusowe zawsze
dbao o ksztacenie swoich czonkw: redaktor naczelny
America" ojciec Talbot nie tylko zleca LaFargeowi napisanie
reportau z kongresu eucharystycznego w Budapeszcie, lecz
take poleca mu objechanie Europy - uda si do Koblencji, Pragi,
Budapesztu, Zagrzebia i innych miast - oraz zacienienie wizi z
innymi czasopismami wydawanymi przez jezuitw, takimi jak
The Month" (w Anglii), Etudes" (we Francji) czy La Civilta
Cattolica" (we Woszech). Zadaniu temu LaFarge oddaje si z
zapaem.
Bdc 5 czerwca przejazdem w Rzymie, spotyka wczesnego
generaa jezuitw ojca Wodzimierza Ledchowskiego i uczestniczy w audiencji generalnej papiea Piusa XI w sali szwajcarskiej
paacu w Castel Gandolfo, wrd tumu pielgrzymw, w
towarzystwie zaprzyjanionego rektora kierowanego przez
jezuitw Papieskiego Uniwersytetu Gregoriaskiego, synnego
Gregorianum.
Kilka dni pniej, kiedy zamyka walizk, wybierajc si do
Parya, otrzymuje zdobione papieskim herbem zaproszenie na
majc si odby 22 czerwca audiencj - bez adnego
dodatkowego wyjanienia. W pisanym przez siebie dzienniku
wyzna, e go to rwnie tajemnicze, jak nieoczekiwane wezwanie
wprawio w osupienie" i e na gow spada" mu tego dnia
skaa witego Piotra"!
O wyznaczonej porze mody jezuita zjawia si na dziedzicu
paacu papieskiego. Monsinior Mella di SantElia, przeoony

domu Jego witobliwoci, prowadzi go do gabinetu sdziwego


i osabionego z powodu cukrzycy i choroby serca papiea, ktry
spoglda na niego yczliwie zza swoich zotych binokli:
- Witaj!
LaFarge opisuje to spotkanie w swoich wspomnieniach
opublikowanych w roku 1954. Ojciec wity przyj mnie
bardzo mio" - opowiada, przemilcza jednak to, co najwaniejsze,
to znaczy niezwyk prob, z jak zwrci si do niego Pius XI.
Przemilcza susznie, poniewa papie kaza mu obieca, e
zachowa to w cakowitej tajemnicy!
- Powiadaj, e tajemnica papiea to tajemnica poliszynela by moe, ale w tym wypadku nie powinno tak by: to, co ojcu
mwimy, mwimy naprawd w tajemnicy!
Trzeba zatem przeszuka osobisty notes, ktry LaFarge
poufnie przekaza ojcu Josephowi Murphyemu, asystentowi
swojego nowojorskiego prowincjaa, by z niego dowiedzie si,
e w owym dniu dostojny gospodarz ojca LaFargea zleci mu ni
mniej, ni wicej, tylko napisanie projektu encykliki na temat,
ktry w tym momencie uwaa za najbardziej palcy": na temat
rasizmu i antysemityzmu. Powiedzia mi, e Bg mnie do niego
przysa" - opowiada LaFarge, ktremu papie da tylko jedn
wskazwk na temat tego, co ma pisa:
- Niech ojciec pisze cakiem tak, jakby ojciec pisa, gdyby
sam by ojciec papieem!

Wybuchowe encykliki
Ta metoda nie jest zaskakujca. Rzadko si zdarza, by to sam
papie pisa encyklik. Moe powierzy jej przygotowanie
zwierzchnikowi jakiej dykasterii albo jednemu ze swoich
doradcw,

55

a nawet jakiej osobie spoza cisego grona najbliszych wsppracownikw. Jeli nie zdarzy si, e nieoczekiwanie kto nie
dochowa tajemnicy, to brudnopisy tych tekstw, ich autorzy, tak
samo jak uyta metodologia, zostaj ukryte. Niektre encykliki
wymagay caych lat dyskusji i kryy tam i z powrotem midzy
zaangaowanymi w ich powstawanie urzdami i autorami, nie
liczc czasu na ich ostateczne spisanie i przetumaczenie na rne
jzyki.
Nie po raz pierwszy zreszt Pius XI, od czasu swojego
wyboru 6 lutego 1922 roku, zamierza wyda tekst o wydwiku
politycznym. W cigu siedemnastu lat pontyfikatu opublikuje
wicej tekstw zwizanych z wydarzeniami na scenie
midzynarodowej ni ktrykolwiek z jego poprzednikw.
Ju w roku 1926 papie potpi Action Francaise i jej pogask koncepcj pastwa", co byo dramatem dla znacznej czci
francuskich katolikw. 29 czerwca 1931 roku Pius XI ogosi kolejny tekst w tej walce, tym razem w uroczystej formie encykliki
Non abbiamo bisogno, napisanej po wosku i wymierzonej przeciwko totalitarnej koncepcji prawa i roli pastwa propagowanej
przez faszyzm". Poniewa sytuacja wymagaa ju zmylenia czujnoci policji Mussoliniego, papie powierzy pierwsze egzemplarze tekstu kilku wysannikom, odpowiedzialnym za ich opublikowanie za granic. Na przykad monsinior Gaston Vanneufville,
watykaski korespondent dziennika La Croix", zosta pewnego
ranka poproszony o udanie si pierwszym pocigiem do Parya z
cennym tekstem w torbie, podczas gdy jego modszy amerykaski
kolega Francis Spellmann, przyszy arcybiskup Nowego Jorku,
polecia do Stanw Zjednoczonych z innym egzemplarzem skrytym w walizce...
19 marca 1937 roku (w dzie witego Jzefa, patrona robotnikw) ukazuje si encyklika Dirini Redemptoris, potpiajca
bolszewicki i bezbony" komunizm, o ktrym jej dostojny autor
pisze, e jest zy w samej swej istocie". To bardzo mocny tekst,
nie zdumiewa on jednak wielu obserwatorw, poniewa w owym
cza-

56

sie Koci uwaa komunizm za najwiksze zagroenie dla


wiata w oglnoci, a dla chrzecijastwa w szczeglnoci. Raz
co ta kiego mogo si zdarzy: na rozkaz Fiihrera niemiecka
prasa jednogonie wynosi papiea pod niebiosa!
Tymczasem dwa dni pniej ku powszechnemu zaskocz niu
papie publikuje datowan na niedziel 14 marca (niedziel Mki
Paskiej) kolejn encyklik, Mit brennender Sorge, napisan w
jzyku niemieckim i ogaszajc potpienie nazizmu. Dwa
miesice wczeniej, 16 stycznia, piciu niemieckich
arcybiskupw - byli wrd nich kardynaowie Faulhaber, Bertram
i Schulte - przybyo do Rzymu z wizyt ad limina i poprosio
papiea o wydanie dokumentu potpiajcego doktryn Hitlera.
Najwyszy pasterz, bardzo chory, przyj ich w sypialni.
Niemieccy arcybiskupi raczej nie liczyli na to, e Pius XI posunie
si a do wydania encykliki. Tymczasem papie przygotowa j
przy wspudziale jednego z nich, kardynaa Michaela von
Faulhabera, arcybiskupa Monachium, ktry opracowa szkic,
piszc go samemu (odrcznie), by nie musie przekazywa tekstu
do przepisania na maszynie. Na koniec siedmiotygodnio-wej
pracy tekst przeczyta kardyna Eugenio Pacelli, sekretarz stanu, i
wyostrzy w nim jeszcze niektre fragmenty, w wyniku czego
powstao najbardziej bezporednie potpienie systemu
politycznego, jakie kiedykolwiek w swojej historii wydaa Stolica
Apostolska.
Rwnie i tym razem bardzo dbano o zachowanie tajemnicy.
Encyklik przeczytao bezporednie otoczenie papiea, po czym
w tym samym gronie wydrukowano kilka jej egzemplarzy i wyprawiono - poczt dyplomatyczn - do nuncjatury w Berlinie, by
tamtejszy arcybiskup, stosujc niejednokrotnie ryzykowne fortele, mg j rozesa do wszystkich niemieckich biskupw, ktrzy mieli wydrukowa dziesitki tysicy egzemplarzy encykliki w
dwunastu pracowniach drukarskich, pod nosem Gestapo.
21 marca dokument zosta odczytany z ambon we wszystkich
kocioach i rozdany wiernym w caych Niemczech, podczas

57

gdy w Rzymie L'Osservatore Romano" upublicznio to potpienie nazizmu i jego systemu, ktry ubstwia pastwo, sprowadza
osob ludzk do roli elementu mechanizmu, indoktrynuje
modzie itd. Napitnowano rwnie rasizm jako doktryn krwi
i ziemi", nie wspominajc jednak o antysemityzmie. Na razie.

Strach przed wojn


Pius XI nie by rewolucjonist ani nawet wojujcym papieem, jego bystry wzrok siga jednak daleko. Niewielu przedstawicieli Kocioa przewidziao wybuch wojny wiatowej z tak
przenikliwoci jak on:
- Miaem nadziej, e przed mierci nie bd znowu oglda
wojny - powiedzia w roku 1938 - ale teraz ju na to nie licz!
W czasie poprzedniej wojny zosta wysany w latach 19171918 jako wizytator apostolski na front polski i rosyjski. W roku
1919, mianowany nuncjuszem w Warszawie, mimo
niebezpieczestwa pozosta w nuncjaturze, kiedy trwa konflikt
rosyjsko-polski. Liczne jego przemwienia i homilie - lecz take
mnstwo krtkich wypowiedzi wygaszanych bez przygotowania
na zakoczenie tej czy innej osobistej audiencji - wiadcz o tym,
e z przeraeniem obserwowa rosnce napicie. I nie tylko do
obserwacji si ogranicza: niejednokrotnie z moc potpia
ideologie i reimy prce do konfrontacji.
Tak dzieje si na przykad po ogoszeniu Anschlussu, kiedy
14 marca 1938 roku kanclerz Adolf Hitler przybywa osobicie do
Wiednia, by obwieci przyczenie Austrii do Rzeszy. Po zoeniu wizyty Hitlerowi wiedeski arcybiskup kardyna Theodor
Innitzer daje wyraz wiernopoddastwa wobec Fiihrera i zachca

58

austriackich katolikw - a w szczeglny sposb przywdcw organizacji modzieowych - by stanli bez zastrzee po stronie
wielkiego pastwa niemieckiego i jego Fuhrera". Po czym
omamiony kardyna poprzedza swj podpis odrcznym dopiskiem: Und heil Hitler!". W Watykanie - osupienie! 1 kwietnia
L'Osservatore Romano" potpia owiadczenie Innitzera, ktry w
trybie pilnym zostaje wezwany do Rzymu, gdzie dostaje bur od
kardynaa Pacellego, a nastpnie od samego papiea: nie baczc
na jego godno kardynalsk, kieruje si do niego prob o
odwoanie wczeniejszych stwierdze w oficjalnym owiadczeniu, ktre obiega cay wiat!
7 kwietnia papie przyjmuje Bonifacia Pignattiego, ambasadora faszystowskiego reimu przy Stolicy Apostolskiej, i wyraa
gone ubolewanie z powodu apoteozy p. Hitlera , ktra szykuje
si podczas jego planowanej podry do Rzymu: 3 maja
niemiecki kanclerz ma w spektakularny sposb przywita si z
Mussolinim, a towarzyszy mu ma nowy minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop. Ostrzeony przez Pignattiego,
jak usposobiony wobec niego jest Pius XI, Hitler rezygnuje z
proby o audiencj u Ojca witego. Kilka dni przed jego wizyt
papie, powoujc si na traktaty lateraskie, wydaje zakaz
wywieszania flag ze swastyk na wszelkich rzymskich budynkach nalecych do Kocioa, a nastpnie postanawia ostentacyjnie opuci Watykan i uda si do Castel Gandolfo. Kae nawet
ogosi ten fakt w L'Osservatore Romano", by wszyscy wiedzieli, e atmosfera w Rzymie staa si nagle zbyt niezdrowa"
dla gowy Kocioa katolickiego.
Zdaniem Piusa XI (a zdanie to wygosi ju nastpnego dnia
w obecnoci przedstawicieli Akademii Archeologii witej) swastyka jest krzyem wrogim krzyowi Chrystusa". Jego zdaniem
sprawa jest jasna: Hitler to antychryst.

59

A rasizm?
Tym jednak, co coraz bardziej zajmuje starzejcego si
papiea, jest rasizm i antysemityzm, tematy stosunkowo
podrzdne" w caym polityczno-wojskowym harmidrze tych lat
oowiu. W czasie gdy caa Europa niepokoi si z powodu
ekspansjonistycznych zakusw Hitlera, morderczych zapdw
nazistowskiej dyktatury, zblienia Woch Mussoliniego do
Rzeszy, ryzyka rozszerzenia si rosyjskiej rewolucji,
dyktatorskich metod towarzysza Stalina, niebezpieczestwa
rozptania wiatowej poogi - niewielu komentatorw uwaa za
rzeczy istotne segregacj rasow i dziaania wymierzone przeciw
ydom.
Dziaania te s oczywicie godne potpienia, wydaj si jednak drugorzdne. Pogldy wygaszane przez najbystrzejszych
wczesnych obserwatorw, midzy innymi przez dziennikarza
Alberta Londresa i dyplomat Leona Noela, ambasadora Francji
w Warszawie, pokazuj, e nikt w owym czasie nie podejrzewa,
e kwestia ydowska skoczy si czym takim jak Szoah. Jak
podsumowuje historyk Emile Poulat, w przeddzie wybuchu
wiatowego konfliktu ydzi nie stanowili rzeczywistego
problemu". A Murzyni jeszcze mniej. Dla nikogo - z wyjtkiem
kilku umysw obdarzonych zdolnoci profetyzmu, takich jak
Edyta Stein, filo-zofka, nawrcona ydwka, ktra podzielia si
swoim niepokojem z papieem Piusem XI w prywatnym licie
napisanym w przeddzie swojego wstpienia do Karmelu w
kwietniu 1933 roku. Zbyt wczenie" - trzewo komentuje
profesor Poulat.
Sami katolicy maj wprawdzie na og przekonanie o
jednoci rodzaju ludzkiego", ktrej pierwszym egzeget by
wity Pawe, jednak wci idzie wraz z nimi antyydowska"
tradycja, rwnie stara jak chrzecijastwo. Ju samo pojawienie
si chrzecijastwa, zorganizowanego odamu judaizmu, ktry
nie rozpozna Mesjasza, zawiera w sobie ziarno wzajemnej
wrogoci, ktra wkrtce wybuchnie, przyjmujc posta pogardy,
a nawet nienawici, i ktra

60

w duej mierze bdzie tumaczy brak zainteresowania antyydowsk polityk Hitlera wrd europejskich chrzecijan.
Jednake ten antyjudaizm teologiczny, socjologiczny i kulturowy, ktrego katolicy z takim trudem bd si pozbywa, nie jest
rasizmem w ideologicznym i biologicznym znaczeniu tego sowa.
Nie zakada on adnej wycznoci rasowej - w przeciwiestwie
do antysemityzmu, ktry jest od niego pniejszy i ktrego fundamenty maj charakter ontologiczny, wrcz genetyczny.
Wprawdzie poywk dla nazizmu moe by gleba tradycyjnego
antyjudaizmu, jednak nazizm bdzie si odcina od postawy wielu
niemieckich chrzecijan w owej epoce, goszc antysemityzm o
podou rasowym, znajdujcy si na antypodach ewangelicznego
ordzia.
3 maja 1938 roku L'Osservatore Romano" publikuje na
pierwszej stronie tekst listu papiea do rektorw wszystkich
katolickich uniwersytetw na caym wiecie - w szczeglny
sposb do francuskiego kardynaa Baudrillarta, rektora
paryskiego Catho". Pismo to zawiera zdecydowane potpienie
wszelkich teorii nazistowskich dotyczcych nierwnoci ras,
czystoci ras, wyszoci rasy nad religi, instynktu rasowego itd.
Odwoujc si do synnego Syllabusa Piusa IX wymierzonego
przeciwko modernizmowi, francuska prasa katolicka pisze o
syllabusie przeciwko rasizmowi".
Reakcja Hitlera jest gwatowna. Mno si ataki na
niemieckich katolikw. Tego samego dnia, kiedy John LaFarge
zostaje przyjty przez papiea w Castel Gandolfo, na amach
dziennika La Croix" ukazuj si doniesienia o nieustannych
atakach przypuszczanych przez pras nazistowsk na papiea,
ktrego nazywa si odwiecznym wrogiem", zmierzajcym do
tego, by przeszkodzi dwudziestu milionom niemieckich
katolikw yjcych poza granicami Rzeszy w uznaniu ich
wsplnoty rasowej ze wszystkimi pozostaymi Niemcami". Papie
ma by gwn przeszkod w zjednoczeniu niemieckiej rasy!
Jednake do rozognienia rasizmu dochodzi we Woszech - jest
to zjawisko niesychane w tym kraju, a wywouje je wizyta
Hitlera w Rzymie w maju 1938 roku. Doradcy" Fiihrera
zamieszkuj w Mediolanie i pomagaj partii faszystowskiej
spreparowa ustawy
rasowe, ktre ogaszaj w trakcie bezprecedensowej kampanii
propagandowej. 14 lipca grupa wykadowcw woskich

uniwersytetw publikuje Dichiarazione delia Razza (Deklaracj


rasy), na ktr skada si dziesi punktw przedstawiajcych
faszystowsk koncepcj rasizmu. Deklaracja wyjania, e odtd
istnieje czysta rasa woska" pochodzenia aryjskiego", ktrej nie
ma mona zmienia" przez mieszane maestwa, zwaszcza z
ydami!

Jestemy Semitami!"
Wstrznity Pius XI odpowiada na to trzykrotnie. 15 lipca,
kilka godzin po opublikowaniu manifestu przedstawicieli wiata
uniwersyteckiego, przy okazji audiencji udzielonej kapitule
generalnej sistr Notre-Dame-du-Cenacle protestuje przeciwko tej
formie aposta-zji niezgodnej z wiar chrzecijask. 21 lipca,
zwracajc si do stu pidziesiciu duszpasterzy woskiej
modziey nalecej do Akcji Katolickiej, potpia rasizm i
przeciwstawia mu powszechno" rasy ludzkiej zgodnie z tym,
jak j rozumie chrzecijastwo. Wreszcie w czwartek 28 lipca, w
przeddzie urodzin Mussoliniego, w obecnoci goszczcych w
Castel Gandolfo czonkw Propaganda Fide Pius XI wygasza
dugie przemwienie, ktre hrabia Ciano, minister spraw
zagranicznych
i
zi
ducego,
nazwie
stanowczo
antyrasistowskim";
- Katolicki znaczy powszechny, nierasistowski i nienacjonalistyczny! [...] Rodzaj ludzki, cay rodzaj ludzki jest jedn wielk
powszechn ludzk ras! Pytamy, dlaczego przez nieszczsne naladownictwo Wochy musiay wzi przykad z Niemiec! [...]
Rzeczywisto ludzka i godno ludzka wymagaj jednej wielkiej
rodziny, rodzaju ludzkiego, rasy ludzkiej!
Nazajutrz w Niemczech - bardziej jeszcze ni zazwyczaj caa prasa uywa sobie na papieu. Nie moe mu wybaczy
zwaszcza

62

tego, e w swojej krytyce czy nazizrn z bolszewizmem. W sobot 30 lipca odpowiada papieowi sarn Mussolini, przebywajcy
z wizyt w obozie modziey faszystowskiej w Forli. Szczeglnie
urazio ducego to, e Pius XI oskary go o mapowanie Hitlera.
Tote woski dyktator zapewnia, e sowa papiea nie poruszaj go
w najmniejszym stopniu. Posuwa si do krzyku. W kwestii rasizmu, podobnie jak w innych sprawach, noi tireremo dirito!" (pjdziemy naprzd!").
4 sierpnia woskie dzienniki ogaszaj, e ydowskie dzieci i
modzie po powrocie z wakacji nie bd ju przyjmowane do
szk. 1 wrzenia Rada Ministrw ogasza wydalenie nie-Aryjczykw" z terytorium Woch. Nastpnego dnia postanawia wykreli z list wszystkich nauczycieli rasy niearyjskiej". Sytuacja woskich ydw staje si nie do zniesienia.
6 wrzenia, w tym samym dniu, kiedy w Niemczech rozpoczyna si nazistowski kongres w Norymberdze, Pius XI przyjmuje w Rzymie uczestnikw pielgrzymki organizowanej przez
belgijskie radio katolickie, ktrzy ofiarowuj mu starodawny msza.
Kartkujc dzieo, papie zatrzymuje si przy fragmencie dotyczcym ofiary Abrahama, ktry odczytuje powoli, dononie, po czym
z uczuciem komentuje ten wzniosy tekst":
- Przez Chrystusa i w Chrystusie jestemy duchowym potomstwem Abrahama. Nie, chrzecijanie nie mog uczestniczy w antysemityzmie [...] ktry jest niedopuszczalny! Duchowo jestemy
Semitami!
Wygaszajc te ostre sowa, papie nie mg si powstrzyma
od paczu. Woskie dzienniki nie powtrz tych nieprzygotowanych wczeniej kilku zda. Jednak papie zachci jednego z pielgrzymw, monsiniora Louisa Picarda, by przedrukowa je poficjalnie, co ten uczyni 14 wrzenia na amach La Libr Belgiue".
Pius XI chce, by jego potpienie wywaro skutek!

63

Pracowite lato
Zaraz po opuszczeniu Castel Gandolfo 22 czerwca 1938 roku
John LaFarge wraca do Rzymu i wkrtce zasiga rady generaa
swojego zgromadzenia, ojca Wodzimierza Ledciowskiego,
ktry jest cakowicie zaskoczony. Uraony brakiem
wczeniejszego powiadomienia wielebny ojciec pojedzie nawet w
nastpn niedziel do Castel Gandolfo, by uzyska potwierdzenie
tego zadania.
W poniedziaek 27 czerwca LaFarge spdza cz popoudnia
w gabinecie swojego przeoonego generalnego. Prosi go w
szczeglnoci o zgod na udanie si na czas pracy do Parya, by
zapewni pen dyskrecj, oraz o danie mu do pomocy jednego
lub dwch wsppracownikw - natychmiast zostaj mu przydzieleni dwaj jezuici: Francuz Gustave Desbuuois, majcy wwczas
szedziesit osiem lat, i Niemiec Gustav Gundlach, majcy lat
czterdzieci pi.
Pierwszy z nich jest osob blisko zwizan z Tygodniami
Spoecznymi Josepha Follieta oraz doradc JOC (Jeunesse
Ouvriere Chretienne, Chrzecijaskiej Modziey Robotniczej).
Drugi, ktry bra udzia w dziaalnoci klubw inteligencji
katolickiej Republiki Weimarskiej, by osobistym znajomym
nuncjusza w Berlinie, mon-siniora Eugenia Pacellego.
Zaangaowani w katolicyzm spoeczny, ktry zaleca Leon XIII
w Rerum novarum, obaj jezuici brali ju wczeniej udzia w
tworzeniu projektw encyklik - pracowali razem przy
Quadragesimo anno (1931), a rady ojca Desbuuois zasigano
przy Divini Redemptoris (1937).
W pierwszych dniach lipca 1938 roku trzej jezuici spotykaj
si w Paryu w siedzibie pisma Etudes", a nastpnie w Vanves
przy rue Raymond-Marcheron, w budynku, w ktrym od roku
1922 mieszcz si biura Action Populaire. Ojcowie maj do
dyspozycji trzy pokoje i do dobrze zaopatrzon bibliotek. W
sierpniu doczy do nich czwarty jezuita, ojciec Heinrich Bacht,
ktrego zadaniem bdzie przeoenie zaproponowanego tekstu na
kocieln acin.

64

By zmyli Gestapo, ktrego agenci ledz ojca Gundlacha od


czasu, gdy w kwietniu wystpi ze zdecydowanym protestem
przeciwko Anschlussowi na falach Radia Watykaskiego,
wymagane jest zachowanie jeszcze wikszej tajemnicy i
dyskrecji ni kiedykolwiek. Ojciec Ledchowski pisze nawet do
LaFargea 17 lipca, by mu o tym przypomnie. Uprzedza go
rwnie, e bdzie musia zosta w Paryu a do zakoczenia
pracy. LaFarge, odbierajc t nudn i duszn podmiejsk okolic
jako miejsce przymusowego odosobnienia, tskni do Stanw
Zjednoczonych i rozpacza, e od koca lipca nie moe opuci
swego wizienia".
Na statek powrotny wsidzie dopiero 1 padziernika w
Boulogne. Dziesi dni wczeniej wraca do Rzymu, by osobicie
wrczy ojcu Ledchowskiemu brudnopis encykliki. W
Towarzystwie Jezusowym przy Borgo Santo Spirito wzrasta
powszechny niepokj z powodu ekspansjonistycznych zakusw
Hitlera wobec Czechosowacji. Zdaniem wielu osb mimo
ukadu monachijskiego wojna jest nieuchronna. Najbardziej
przenikliwe umysy epoki nie wierz w ten faszywy pokj.
Poczynajc od Piusa XI.

Czarny papie" przeszkadza


Czy to z powodu tej napitej atmosfery ojciec Ledchowski
opnia przekazanie dokumentu papieowi, o ktrym mwi si,
e jest powanie chory? Czy genera jezuitw umylnie odsuwa
chwil, w ktrej Pius XI mgby tekst zatwierdzi i opublikowa?
8 padziernika Ledchowski przekazuje skrcon wersj
encykliki w jzyku francuskim ojcu Enricowi Rosie z La Civilta
Cattolica", najwaniejszego pisma woskich jezuitw. Do
ekspertyzy" - twierdzi.
Osiemdziesiciodwuletni Wodzimierz Ledchowski, genera
jezuitw od roku 1915, to wyjtkowa osoba. Jednak temu
czarnemu

papieowi", jak go nazywaj, wyranie bardziej ley na sercu


sprawa przyszoci Rosji i niebezpieczestwa bolszewizmu (jego
rodzony brat Ignacy by generaem dywizji w wojsku polskim w
czasie wojny z Rosj Radzieck), jak rwnie groby wiatowego
konfliktu ni sytuacja ydw i dyskryminacja rasowa - te zagadnienia s jego zdaniem duo mniej naglce. Podziela nadzieje rzdzcych w Warszawie pukownikw co do kruchego przymierza
midzy Niemcami a Polsk, majcego ywotne znaczenie dla jego
kraju: nie naley naraa go na szwank jak zbyt wrog wobec
nazistw deklaracj...
Dopiero na usiln prob samego papiea - do ktrego ojciec
LaFarge napisa w tajemnicy ze Stanw Zjednoczonych -21
stycznia 1939 roku ojciec Ledchowski przekazuje w kocu
dokumenty do Watykanu. Pius XI, o ktrym mwi si, e umiera,
czuje si lepiej i przygotowuje wane przemwienie skierowane
do wszystkich woskich biskupw, ktrych wezwa na niedziel
11 lutego.
Tego dnia obchodzona bdzie dziesita rocznica traktatw lateraskich. To dobra okazja, by w obecnoci Mussoliniego
napitnowa to wszystko, co w praktycznej dziaalnoci
faszystowskiego reimu jest pogwaceniem ducha tych
porozumie. Poczynajc od nowych ustaw rasowych, ktre s
sprzeczne z prawem kanonicznym, stanowi powane
wypaczenie konkordatu ustanowionego w roku 1929 i
sprzeciwiaj si przyszej jednoci wszystkich ludw,
wszystkich narodw, wszystkich ras, wszystkich zjednoczonych i
spokrewnionych we wsplnej wizi wielkiej rodziny ludzkiej..."
Pod koniec pisanego rk papiea brudnopisu linijki staj si
trudne do odczytania, niezrozumiae i chwiejne.
Pius XI strawi resztki si na przygotowywaniu tego przemwienia. Umar nagle o 5.30 w nocy z 9 na 10 lutego 1939 roku.
Jego stan pogarsza si od trzech dni. We wtorek 7 lutego
osobisty lekarz papiea, zaniepokojony jego skrajnym
osabieniem, poleci mu odwoa wszystkie audiencje, co
wywoao kolejn fal plotek. W rod kardyna Pacelli
zaproponowa gorczkujcemu sdzi-

66

wemu papieowi przeoenie rocznicowych obchodw z 11 lutego,


lecz spotka si ze zdecydowan odmow. Jednak mier miaa wydrze Piusowi XI to spotkanie z histori.

W tajnych archiwach
Wedug osb z jego otoczenia papie, ju bardzo osabiony, przezibi si i nie dba o siebie. Wedug innych umar w wyniku zwykego ataku serca, co nie jest niczym zaskakujcym u osiemdziesiciojednoletniego mczyzny od dawna chorego na serce. Kardyna
Tisserant z kolei, ktry by modym wsppracownikiem papiea,
u schyku wasnego ycia w lutym 1972 roku by przekonany, e
Pius XI zosta zamordowany na rozkaz Mussoliniego przez doktora
Francesca Petacciego, oficjalnego lekarza watykaskiego i ojca kochanki dyktatora. Petacci mia da papieowi miertelny zastrzyk!
Tak czy owak, poza szkicem przemwienia zmary zostawi w
swoim gabinecie brudnopis encykliki Humani generis unitas, ktry
czeka na niego od dwudziestu dni. Wedug wszelkiego
prawdopodobiestwa nie zdy go przestudiowa przed mierci.
Kamerlingiem, ktry zarzdza uporzdkowanie rnych dokumentw pozostawionych na biurku papiea po stwierdzeniu jego mierci,
jest kardyna Pacelli. Czy to moliwe, by papie nie powiedzia mu
o swoim projekcie encykliki? Pytany o to przez woskiego ambasadora Maria Pignattiego-Morana, ktry dowiedzia si o tekcie
z plotki pochodzcej zza Atlantyku, Pacelli mia odpowiedzie:
- Pozostanie on martw liter, umiecimy go w tajnych archiwach.
To tradycja: tekst, ktry nie nosi formalnego podpisu papiea,
uznawany jest za niebyy, a ma to na celu uniknicie wszelkich manipulacji dokonywanych w ostatniej chwili. Czy Pacelli przeczyta

67

ten dokument? Nie wiadomo. Na pewno czas po mierci papiea nie


jest najlepszy na to, by roztrzsa nie dokoczone sprawy: kamerling musi osobicie towarzyszy w Kaplicy Sykstyskiej osobistociom najwyszej rangi, przybyym pokoni si zwokom Piusa XI,
a przede wszystkim musi jak najszybciej przygotowa konklawe konklawe, ktrego zreszt on sam jest gwnym faworytem!
2 marca, podczas trzeciej tury gosowania, to wanie Eugenio
Pacelli zostaje wybrany na papiea i przyjmuje imi Pius XII.
Pytany dwa dni po wyborze przez jedn z bliskich osb o projekt
encykliki, nowy papie stwierdza, e nie wie, jak wyglda ta
sprawa, ale bdzie o to pyta ojca Ledchowskiego. Wedug
wszelkiego prawdopodobiestwa Ledchowski wrd wielu spraw
wspomina o tym Piusowi XII, ale ten ma wwczas na gowie duo
innych zmartwie, i wydaje si logiczne, e przekazuje projekt encykliki do tajnych archiww. Zgodnie z jedn z hipotez - nikt nie
moe jej wykluczy - wedle ktrej nowy papie wiedzia o istnieniu tego dokumentu, wiele wskazuje na to, e nie mg postpi
inaczej: bdc osob tak mocno angaujc si w polityk, zaciekle atakowan za sprzeciwianie si przyczeniu si Mussoliniego
do Hitlera w wojowniczym szalestwie, nie zaryzykowaby sprowokowania otwartego ataku ducego na Koci.
W poniedziaek wielkanocny ojciec Mahler, amerykaski zastpca Ledchowskiego, informuje Johna LaFargea, e zwrci mu
francusk i angielsk wersj projektu i e bdzie on mg je w razie potrzeby wykorzysta do jakiej publikacji dotyczcej tego zagadnienia, pod w a r u n k i e m e nie wspomni o zamiarach
P i u s a XI. 10 maja ojciec Gustav Gundlach otrzymuje od wasnej
hierarchii niemieck wersj maszynopisu wraz z tym samym
zezwoleniem na wykorzystanie go bez ujawniania pochodzenia.
Ci dwaj mczyni wiedz wwczas, e sprawa zostaa pogrzebana", jak pisze Gundlach do LaFargea. I e encyklika nigdy
nie ujrzy wiata dziennego.

4
Milczenie Piusa XII
Co naprawd mona zarzuci papieowi
z czasu wojny

Quid est quod ultra debuimus facere, et non fecimus?


(Co jeszcze mielimy uczyni, a nie uczynilimy?)
Pius XII, 1952

Rzym, sobota 16 padziernika 1943 roku. Na Wieczne


Miasto, od piciu tygodni okupowane przez wojska niemieckie,
pada deszcz. Dzie jeszcze nie wsta. Ulice s opustoszae, z
wyjtkiem Lungotevere, nad Tybrem, gdzie sycha warkot
silnikw kolumny okrytych plandekami pojazdw SS i WaffenSS. Te tajemnicze przygotowania trwaj pod dowdztwem
Hauptsturmfuhrera Theodora Danneckera, byego szefa
nazistowskiego kontrwywiadu w Paryu, on sam za dziaa na
rozkaz Adolfa Eichmanna, szefa wydziau IV B odpowiedzialnego w Gestapo za sprawy ydowskie, a w szczeglnoci, od
stycznia 1942 roku, za wywoenie ydw do obozw zagady.
Cel operacji: fizyczna likwidacja dwunastu tysicy rzymskich
ydw.
O godzinie 5.30 pierwsze ciarwki ruszaj w kierunku dawnego miejskiego getta, do Teatru Marcellusa naprzeciwko Wyspy
Tybrowej. Inne wyjedaj w stron dzielnic Trastevere i
Testaccio. Dysponujc listami sporzdzonymi osiem dni
wczeniej, okoo trzystu onierzy zaraz zacznie otwiera albo
wywaa drzwi setek mieszka zajmowanych przez rodziny
ydowskie, wyciga z ek osupiaych mczyzn, kobiety i
dzieci. O tak wczesnej godzinie w dzie szabatu niewielu ydw
unika apanki. Nieliczni maj czas, by uciec do ssiadw albo do
ktrego kocioa w swojej dzielnicy, na przykad do San
Bartolomeo na Wyspie Tybrowej.
Stoczeni w ciarwkach nieszcznicy - w sumie tysic
dwiecie pidziesit dziewi osb: trzystu szedziesiciu
trzech

71

mczyzn, szeset osiemdziesit dziewi kobiet, dwiecie siedmioro dzieci - szybko zostaj umieszczeni w jednym skrzydle
Collegio Militare przy Via delia Lungara, u stp Janikulum. Ca
niedziel spdz w tym pospnym budynku, ktry ssiaduje ze
synnym wizieniem Regina Coeli, kilka przecznic od Watykanu.
Po sprawdzeniu tosamoci dwustu trzydziestu siedmiu zatrzymanych zostanie zwolnionych. Noc z niedzieli na poniedziaek
te same ciarwki odwioz tysic dwudziestu pozostaych na
dworzec Roma Tiburtina w pnocno-wschodniej czci miasta,
gdzie zostan zaadowani w grupach po pidziesit lub
szedziesit osb do dwudziestu wagonw towarowych i
zamknici od zewntrz. O godzinie 14.05 konwj wyruszy w
kierunku Auschwitz. Moda arystokratka majca znajomoci w
Watykanie, ksina Enza Pignatelli Aragona, otrzymuje
telefoniczn wiadomo od przyjaciki, ktra widziaa
ciarwki nadjedajce na nabrzee Tybru. Ksina
natychmiast, jeszcze tej samej soboty, udaje si do Paacu
Apostolskiego, by powiadomi o tym papiea. Papieski
szambelan prowadzi j na trzecie pitro budynku, gdzie Pius XII
modli si w prywatnej kaplicy. Ksina mu o wszystkim
opowiada, papie jest osupiay, skonsternowany i oburzony".
Mwi:
- Ale Niemcy obiecali, e nie tkn rzymskich ydw!
I Pius XII natychmiast dzwoni do swojego sekretarza stanu
kardynaa Maglionego, by pilnie wezwa ambasadora niemieckiego Ernsta von Weizsackera i zada od niego wstrzymania
tych aresztowa. Ku zaskoczeniu Maglionego sam Weizsacker
sugeruje - w cakowitej tajemnicy - e papie powinien
zaprotestowa przeciwko temu, co si dzieje: wielu Niemcw
pracujcych w Rzymie, cho nie moe tego powiedzie, jest
przeciwnych radykalizacji wojny, ktra staa si okrutna, a
zwaszcza deportacji ydw...
- Zrobi, co w mojej mocy - mwi papie, po czym dzikuje
ksinej i zamyka si w gabinecie.
Po przemyleniu sprawy Pius XII postanawia nie protestowa
osobicie, lecz zrobi to za porednictwem biskupa Aloisa
Hudala, rektora kocioa Santa Maria deli Anima, niemieckiej pa-

72

rafii w Rzymie, z ktrym skontaktowa si przez swojego


bratanka Carla Pacellego. Hudal, utrzymujcy bliskie kontakty z
nazistami, natychmiast pisze do generaa Rainera Stahela,
dowdcy garnizonu rzymskiego, by wyda rozkaz
natychmiastowego wstrzymania tych aresztowa". Stahel
przekazuje danie Himmlerowi, najwyszemu zwierzchnikowi
SS, ktry... natychmiast odwouje generaa z powodu
przejawianej saboci i wysya go na front wschodni! Weizsacker
z kolei le do swojego ministerstwa w Berlinie telegram, w
ktrym podkrela, e stanowisko zajte przez Hudala wyraa
reakcj Watykanu na deportacj rzymskich ydw" i e
nastpnym razem to sam papie podejmie interwencj - zapewni
go o tym Maglione - i okryje Trzeci Rzesz hab w oczach
caego wiata...
Czcza groba. Nigdy nie dojdzie do tej energicznej
interwencji Piusa XII, ktr grozi niemiecki dyplomata. Papie
jest oczywicie poruszony tym, co si dzieje, jednak postanowi
nie angaowa papiestwa w t walk. Czy spektakularny protest,
gdyby zosta ogoszony w owym dniu, ocaliby ycie
przygotowanych do wywzki nieszcznikw? Czy Pius XII
zmusiby Hitlera do porzucenia szalonego przedsiwzicia
likwidacji europejskich ydw? Dzisiejsi krytycy papiea
twierdz, e tak. Jego obrocy utrzymuj, e nie. Czy papie, jak
to uj pewien brytyjski dyplomata, nie doceni wasnego
autorytetu moralnego"? Albo te - co gorsza - czy skrycie
sprzyja nazistom?

Bg i prawo
Przez cae ycie Eugenio Pacelli mia dwa punkty
odniesienia: Boga i prawo. Urodzony 2 marca 1876 roku
nieopodal placu witego Piotra, dokadnie po drugiej stronie
Tybru, przyszy Pius XII

73

dorasta w rodzinie, w ktrej suono papiestwu od trzech


pokole: czy jego dziadek nie by zaoycielem L'Osservatore
Romano"? Kiedy w wieku osiemnastu lat postanawia wstpi do
seminarium, nikogo to nie dziwi. Jego siostra Elisabetta powie o
nim: Urodzi si ksidzem". Gdyby si odwaya, mogaby
doda: Urodzi si papieem". Powoaniem tego nadzwyczajnie
zdolnego mczyzny -obdarzonego przenikliwym umysem,
wyjtkow pamici i zdolnoci do cikiej pracy - bya z
pewnoci suba Kocioowi na najwyszym szczeblu.
Jednak Eugenio Pacelli by rwnie przez cae ycie prawnikiem. Podobnie jak jego dziadek Marcantonio, ktry by adwokatem w Sacra Rota za czasw Piusa IX; podobnie jak jego ojciec
Filippo, specjalista w zakresie prawa kanonicznego, ktry by
dziekanem adwokatw Stolicy Apostolskiej; podobnie jak jego
brat Francesco, gwny wiecki negocjator traktatw lateraskich
(zobacz rozdzia 2). W roku 1901 Pitro Gasparri, przyszy
kardyna, podwczas sekretarz stanu w witej Kongregacji
Nadzwyczajnych Spraw Kocioa, specjalista w zakresie prawa
kanonicznego i dawny wykadowca prawa midzynarodowego w
paryskim Instytucie Katolickim, zatrudnia tego dwudziestopiciolatka, widzc w nim przede wszystkim modego i byskotliwego
prawnika.
Swojemu zdolnemu nowemu pracownikowi Gasparri powierza ledzenie sprawy francuskiego rozdzielenia Kocioa i pastwa w roku 1905, nastpnie przygotowanie nowego kodeksu
prawa kanonicznego, nad ktrym prace zostaj rozpoczte w tajemnicy w roku 1904, a ktry w ycie wejdzie w roku 1917. Jego
celem jest uzgodnienie wielu wersji prawa miejscowego, zaprowadzenie porzdku w nie zharmonizowanym prawie konkordatowym, wzmocnienie znajdujcych si w trudnej sytuacji
Kociow mniejszociowych i przywrcenie papieowi, od roku
1870 pozbawionemu wszelkiego oparcia terytorialnego,
niekwestionowanej wadzy nad caym Kocioem. Ta myl, e
papiestwo, nkane przez cay XIX wiek, powinno rzdzi
Kocioem, nigdy nie opu-

74

ci Pacellego, ktry zawsze uwaa, e papie jest namiestnikiem


Chrystusa na ziemi.
Gasparri powierza mu doprowadzenie do koca konkordatu z
Serbi (1914), jednego z czterdziestu konkordatw zawartych
przez Stolic Apostolsk w pierwszych trzydziestu paru latach
XX wieku. Zostawszy nuncjuszem w Monachium, a nastpnie w
Berlinie, Pacelli wynegocjuje trzy kolejne konkordaty: z Bawari
(1924), Prusami (1929) i Badeni (1932). W tym samym roku, zachcony podpisaniem traktatw lateraskich z Wochami, wysu
nie projekt konkordatu z Rzesz, ktry zawrze jako sekretarz stanu
20 lipca 1933 roku z mianowanym 30 stycznia nowym niemieckim
kanclerzem Adolfem Hitlerem.

Pakt z diabem
Nowy pan Rzeszy nie jest jeszcze diabem. Eugenio Pacelli spdzi w Niemczech dwanacie lat, mwi po niemiecku, jest wraliwy
na kultur tego kraju, zna tamtejszych ludzi. Jego zdaniem Hitler
jest osob mao pocigajc, mniej jednak wrogo usposobion do
Kocioa katolickiego ni Bismarck za czasw kulturkampfu p
wieku wczeniej. Pacelli jest zreszt przekonany, e nowy przywdca
Rzeszy ma interes w tym, by si dogada z Kocioem katolickim
i jego dwudziestoma trzema milionami wiernych: trzeba to wykorzysta, by uzyska jak najwiksze profity zarwno dla chrzecijan
niemieckich, jak i dla Stolicy Apostolskiej. Nawet gdyby trzeba byo
nie sprzeciwi si wyeliminowaniu chrzecijasko-demokratycznej
partii Zentrum, jedynej rzeczywistej przeszkodzie politycznej dla
wyborczego sukcesu nazistw. Czy to nie dziki opuszczeniu przez
Watykan jej woskiego odpowiednika, Woskiej Partii Ludowej don
Sturza, moliwe stao si podpisanie traktatw lateraskich?

75

Za porednictwem swojego negocjatora von Papena Hitler zgadza si na wszystkie dania Watykanu. Dla kanclerza, ktry nie
ma najmniejszego zamiaru wprowadza w ycie tych porozumie,
podpis Pacellego oznacza uznanie jego reimu - i to jest najwaniejsze. Zanim na podpisanych dokumentach zdy zaschn
atrament, Hitler cynicznie gratuluje sobie tego osignicia przed
Rad Ministrw: konkordat, jak powiada, tworzy sfer zaufania,
ktra bdzie szczeglnie znaczca w nie cierpicej zwoki walce
przeciwko midzynarodowemu ydostwu"! 22 lipca w licie do
partii nazistowskiej wyjania, co oznacza konkordat: Koci katolicki uznaje pastwo narodowosocjalistyczne".
Natomiast kardyna Pacelli podszed do zawarcia tego zasadniczego porozumienia jak drobiazgowy prawnik. Sekretarz stanu
nie ywi wielkich zudze co do respektowania ukadu przez nazistw, czsto jednak wyjania, e wanie tego rodzaju
konkordat stanowi podstaw uzasadniajc nasze protesty". W
L'Osservatore Romano" z 26 i 27 lipca odpowiada na
fanfaronad Fiihrera, zapewniajc, e na mocy jego podpisu to
pastwo niemieckie uznaje i przyjmuje bez zastrzee kocielne
prawo". Czy wierzy w to, co mwi? Wobec ambasadora
brytyjskiego Ivone'a Kirkpatricka, ktrego przyjmuje w sierpniu,
nie skrywa swojej odrazy do Hitlera, gono ubolewa z powodu
przeladowa ydw i przyznaje, e podpisa konkordat, nie
majc pola manewru, z pistoletem przystawionym do skroni".
To jasne: przyszy papie uwaa, e naley za wszelk cen
szuka porozumienia z nowymi niemieckimi wadzami. Nie
odstpi od tego przez sze lat - penych napi, aktw przemocy
i podoci, ktre doprowadz do wojny. W cigu owych szeciu
lat, jak to opisuje w swoich wspomnieniach francuski ambasador
Francois Charles-Roux, papie Pius XI i jego sekretarz stanu
nieustannie bd polemizowa z przywdcami Rzeszy,
pozwalajc sobie niejednokrotnie na mocne gesty, takie jak
umieszczenie w lutym 1934 roku na indeksie ksiki Alfreda
Rosenberga zawierajcej doktryn reimu czy te opublikowanie
w marcu 1937 roku potpiajcej na-

76

zizm encykliki Mit brennender Sorge. Katolicy francuscy suchaj


w Lourdes, jak w roku 1935 kardyna Pacelli rozprawia si z ideologiami optanymi bawochwalstwem rasy i krwi". W roku 1937
w paryskiej katedrze Notre-Dame mwi o tym wielkim i szlachetnym narodzie, ktry li przewodnicy sprowadzaj na manowce
ideologii rasy". Zdaniem Pacellego linia postpowania jest jasna:
chodzi o to, by stanowczo mwi, co ma si do powiedzenia, nie
prowokowa jednak zerwania kontaktw z Rzesz.

Zapobiec wojnie
1 marca 1939 roku, kiedy nadchodzi pora, by wskaza nastpc zmarego papiea Piusa XI, wikszo dyplomatw francuskich i brytyjskich nie kryje sympatii dla kandydatury kardynaa Pacellego, ktry w rzeczy samej zostaje wybrany bardzo
szybko, majc szedziesit trzy lata. Wybr kardynaa Pacellego
jest doskonay" - telegrafuje Francois Charles-Roux do swojego
ministra Georgesa Bonneta. W Niemczech natomiast nie tylko
Berliner Morgenpost" woa: Wyboru Pacellego nie przyjto w
Niemczech yczliwie, poniewa zawsze by on wrogiem
narodowego socjalizmu". Na wspania ceremoni koronacji
Piusa XII w Rzymie Niemcy jako jedyne pastwo nie przysay
swojego przedstawiciela.
Od chwili wyboru Pacelli owadnity jest jedn myl: zrobi
wszystko, by zapobiec wojnie. Jeszcze przed koronacj nowy
papie wezwa czterech najwaniejszych niemieckojzycznych
dostojnikw kocielnych (kardynaw: Faulhabera, Innitzera,
Bertrama i Schultego), by da im zna, e zamierza osobicie zaj
si stosunkami z Rzesz. Wraz z nimi odsya starannie sformuowany telegram, w ktrym ponownie skada na rce Hitlera wyrazy

77

gbokiej i penej yczliwoci przyjani wobec narodu niemieckiego". Taktyka jest przejrzysta: Hitlera mona przywoa do rozumu w inny sposb, ni go prowokujc.
Jeszcze w maju 1939 roku Pius XII wierzy, e bdzie potrafi
zapobiec wojnie przy uyciu rodkw dyplomatycznych.
Ambasador Charles-Roux opisuje w swoich wspomnieniach, e
tej sprawie papie powica najwicej czasu: nawizuje kontakty
ze wszystkimi stronami, mobilizuje nuncjuszw, proponuje
konferencj z udziaem rzdw piciu zainteresowanych pastw Woch, Niemiec, Polski, Francji i Wielkiej Brytanii - ktra
mogaby odby si nawet w Watykanie, gdyby tylko yczyli sobie
tego jej uczestnicy. Z rozmaitych powodw wszystkie pi
odpowiedzi miao okaza si rwnie kurtuazyjnych, jak
odmownych. W szczeglnoci odpowied kanclerza Hitlera
stanowi pene potwierdzenie niemieckich celw: Niemcy, co
Fuhrer osobicie wyjania nuncjuszowi Cesaremu Orsenigowi, nie
maj najmniejszego zamiaru doprowadzi do wybuchu wojny...
Arcydzieo hipokryzji" - komentuje Charles-Roux. Papie nie
jest naiwny. Zbyt dobrze zna Niemcw, by da si zwie. Skoro
Rzesza nie planuje wojny, to po co 22 maja zawiera traktat
sojuszniczy z Wochami, ktry spektakularnie nazywa paktem
stalowym? Papie jest przekonany, e Wosi nie chc wojny,
powanie jednak ryzykuj, e zostan w ni wcignici wbrew
sobie. W ordziu radiowym z 24 sierpnia 1939 roku,
wygoszonym z Castel Gandolfo, Pius XII wzywa jeszcze pi
rzdw - przede wszystkim chce przekona Wochy, e wojna nie
jest nieuchronna - by rozwizyway konflikty na drodze
uczciwych pertraktacji:
- Na krew Chrystusa, jeszcze nie jest za pno! Pki trwa pokj, nic si nie traci. Wraz z wojn mona straci wszystko!
Papie wierzy, e jeli ma jeszcze niewielkie szanse na ocalenie pokoju, to pod warunkiem, e pozostanie na innej paszczynie ni strony sporu. Doskonale pamita, e w latach 1914-1918
jego poprzednik Benedykt XV rwnie opar swoj postaw na
pozycji neutralnoci, zachowujc w ten sposb swobod dziaania
-

78

za cen potnej krytyki i mnstwa zniewag ze strony wszystkich


uczestnikw konfliktu. Take na Piusa XII wywierane s naciski,
take on spotyka si z zarzutami, jednak nie ustpuje.
Po wybuchu wojny we wrzeniu 1939 roku papie dy do
osignicia dwch celw. Z jednej strony angauje Koci w szeroko zakrojony program pomocy cywilnym ofiarom konfliktu:
uchodcom, wysiedlonym, aresztowanym itd. Podczas poprzedniej wojny znajdowa si w tym wzgldzie na pierwszej linii. Wie
take, e neutralno Stolicy Apostolskiej uatwia mu to zadanie.
Pius XII zachowuje zreszt stanowisko zblione do tego, ktre zaj midzynarodowy Czerwony Krzy; rwnie ta organizacja bdzie zachowywa neutralno duej, ni wydawaoby si to rozsdne: kiedy jesieni 1942 roku kierownictwo Midzynarodowego
Komitetu Czerwonego Krzya zostanie dokadnie powiadomione
o nazistowskich okruciestwach i deportacjach ydw, podejmie
decyzj o zachowaniu neutralnoci za wszelk cen i nie wyda adnego publicznego owiadczenia z obawy przed naraeniem na niebezpieczestwo swojej akcji pomocy humanitarnej.
Z drugiej strony na paszczynie dyplomatycznej Pius XII robi
wszystko, co w jego mocy, by odwie Mussoliniego od przystpienia do wojny u boku Rzeszy: pisze pene patosu listy, nadmiernie wychwalajce nieskoczon mdro ducego! I tym razem
jego trud jest daremny. Pius XII, jak powie brytyjski dyplomata
Andrew Noble, prbowa egzorcyzmowa diaba agodnymi probami". Jego wywaone protesty, stumione potpienia, niepewne
oskarenia na nic si nie zdadz - podobnie jak bolesna skarga"
zanoszona z powodu Polski, narodu tak [...] drogiego", wtrcona
w encyklice Summi pontificatus z padziernika 1939 roku. Na nic te
nie zda si spektakularna i uroczysta wizyta u krla Woch, zoona 28 grudnia na Kwirynale, po ktrej papie yczy Wochom,
by mogy przyczyni si do zaprowadzenia pokoju w Europie...

79

Spisek przeciwko Hitlerowi


Czy Piusowi XII zabrako przenikliwoci? Moe. Odwagi? Na
pewno nie. Zdarzao mu si nawet podejmowa ogromne ryzyko.
Na przykad w pierwszych dniach listopada 1939 roku papie
dowiaduje si od swojego sekretarza, jezuity Roberta Leibera, e
grupa oficerw i onierzy Abwehry zjednoczona wok generaa
Ludwiga Becka, byego szefa sztabu generalnego armii
niemieckiej, ma zamiar obali Hitlera. Spiskowcy chc usun
dyktatora, zakoczy wojn i stopniowo przywrci funkcjonowanie pastwa prawa. Potrzebuj jeszcze zapewnienia, e alianci
nie wykorzystaj tego do zniszczenia Rzeszy pozbawionej w ten
sposb przywdcy i e nie bd kwestionowa, przynajmniej w
najbliszej przyszoci, ani przyczenia Austrii, ani ukadu
monachijskiego. Wrd spiskowcw znajduje si tajny agent
Hans Oster, ktry pozna Pacellego, kiedy ten by nuncjuszem w
Monachium. To on wystpi z propozycj potajemnego wykorzystania papiea jako mediatora za porednictwem bawarskiego
adwokata Josepha Mullera, katolika, ktry nawie kontakt z jednym z nielicznych zaufanych ludzi papiea, byym politykiem
Ludwigiem Kaasem, niemieckim duchownym i bliskim
znajomym ojca Leibera.
Powiadomiony 5 listopada o sprawie przez Leibera i Kaasa
papie nie informuje o tym nikogo, nawet swojego sekretarza
stanu Luigiego Maglionego, i ju nastpnego dnia przekazuje
Mullerowi wiadomo, e gotw jest zrobi wszystko, co w jego
mocy. Kaas sonduje ambasadora brytyjskiego przy Stolicy
Apostolskiej Francisa DArcy'ego Osbornea po raz pierwszy 1
grudnia, a potem ponownie 8 stycznia 1940 roku. Zwierzchnik
Osbornea Edward Halifax, powiadomiony o sprawie 17 stycznia,
prosi o wicej szczegw. 6 lutego z zachowaniem najwikszej
tajemnicy Osborne zostaje przyjty osobicie przez Piusa XII,
ktry potwierdza informacje na temat spisku, daje jednak rwnie
do zrozumienia, e

80

byoby rzecz nierozsdn - dla niego samego i dla Kocioa posuwa si dalej i e jego rola koczy si w tym miejscu. 17
lutego w licie do Osbornea Halifax gra na zwok i ponownie
domaga si od papiea dokadniejszych informacji...
Wahania sceptycznych Brytyjczykw i ich ch wczenia
Francuzw do rozwaa na temat gwarancji, ktre miayby zosta udzielone tajemniczym spiskowcom, sprawi, e caa
sprawa utknie gdzie midzy Londynem i Berlinem. Ku wielkiej
uldze sekretarza papiea, ojca Roberta Leibera, uwaajcego cakiem susznie - e ryzyko, ktre podejmuje Ojciec wity, jest
o wiele za due: jak zareagowaby Hitler, gdyby dowiedzia si,
e Pius XII osobicie macza palce w spisku przeciwko niemu?
Znany jest te inny epizod podczas wojny, ktry pokazuje
niezaprzeczaln odwag osobist Piusa XII. 19 lipca 1943 roku
przywdcy alianccy wydaj rozkaz przeprowadzenia ryzykownej
operacji militarnej, ktrej papie obawia si od miesicy: bombardowania Rzymu. Przed poudniem, poczynajc od godziny 11,
okoo piciuset amerykaskich bombowcw spuszcza adunki na
wosk stolic - na dworce kolejowe, skady towarowe, lecz take
na budynki cywilne, kocioy, ulice - powodujc setki ofiar
wrd ludnoci cywilnej.
O godzinie 16.30 Pius XII udaje si samochodem do dzielnicy, w ktrej znajduje si na poy zniszczona staroytna bazylika
witego Wawrzyca (niemiecki sztab generalny wybra sobie na
kwater gwn budynek pooony kilkaset metrw od tego
kocioa) i w towarzystwie ubranego w czarn sutann monsiniora Montiniego wchodzi midzy osupiaych mieszkacw.
Max Bergerre, korespondent agencji Havas - ktra nie nazywa si
jeszcze AFP - przy Stolicy Apostolskiej, opisuje: W chwili gdy
w pobliu dworca centralnego widz pierwszych ocalonych z
dzielnicy witego Wawrzyca, ktrych twarze s jeszcze
usmolone od dymu, cigncych wzki zaadowane materacami i
innymi marnymi przedmiotami, dowiaduj si, e papie
wyjecha w towarzystwie monsiniora Montiniego, by przej si
po dymicych

81

ruinach i pobogosawi zmarych i umierajcych [...]. Jak


wiadomo, wrci stamtd w szatach poplamionych krwi". Tego
samego dnia paczce kobiety woaj do papiea:
- Padre Santo, dateci la pace! La Pace! Non ne possiamo piu!
(Ojcze wity, obdarz nas pokojem! Pokoju! Ju nie moemy!)
Ten obraz pozostanie w pamici, podobnie jak podejmowane
przez papiea w maju i czerwcu 1944 roku wysiki, aby rzd woski proklamowa Rzym miastem otwartym, rezygnujc z obrony,
oszczdzajc jednak miastu niezliczonych zniszcze podczas zdobywania go przez aliantw. 5 czerwca, kiedy armia dowodzona
przez generaa Juina wkracza do Rzymu, setki tysicy rzymian
schodz si na placu witego Piotra, by uczci Piusa XII,
nowego defensor cwitatis, obroc Wiecznego Miasta.

Usun papiea!"
Wyjanieniem milczenia Piusa XII nie jest zatem strach.
Ostrono papiea, ktra cignie na niego pniej tak potn
krytyk, wynika z pierwszej najwaniejszej przesanki: obawy
przed represjami. Nie wobec niego samego, to zrozumiae.
Chocia tej ponurej jesieni 1943 roku hipoteza zajcia Watykanu
przez onierzy SS nie bya fikcj.
Trzy miesice wczeniej, 25 lipca, nazajutrz po odsuniciu
Mussoliniego od wadzy przez Wielk Rad Faszystowsk, bardzo poirytowany Adolf Hitler zebra swoj rad wojskow, by
oznajmi jej czonkom, e wanie postanowi zaj Rzym, uwolni Mussoliniego i... usun papiea Piusa XII. Jego zdaniem brutalne odsunicie Mussoliniego od wadzy jest wynikiem spisku
Watykanu, ktry mia wsparcie rodziny krlewskiej. Papie sta
si wrogiem, naley zatem si go pozby:

82

- Wydaje si wam, e przejmuj si Watykanem? [...]


Przegnamy t band wieprzw! [...] A potem si z tego
wytumaczymy, gwid na to!
Hitler obawia si przede wszystkim tego, by w wypadku odbicia miasta przez aliantw jego wrogowie nie wykorzystali papiea do wasnych celw. Dwa pierwsze punkty planu zostay
zrealizowane 10 wrzenia: Rzym zosta zajty, a Mussolini
uwolniony. Trzy dni pniej czterdziestotrzyletni genera Karl
Friedrich Otto Wolff, gwnodowodzcy SS i policji niemieckiej
we Woszech, zostaje wezwany do kwatery gwnej Hitlera w
Prusach Wschodnich. Temat rozmowy: Okupacja Watykanu i
wywiezienie papiea Piusa XII, a take Kurii, do Liechtensteinu".
Ma to by cile tajny plan, o ktrym Wolffowi nie wolno
wspomina nikomu poza Himmlerem.
Genera SS wyjania wwczas swojemu Fiihrerowi, e jego
podwadni w Rzymie maj duo pracy i e tego rodzaju operacj
moe przeprowadzi dopiero za cztery do szeciu tygodni". Po
powrocie Wolff zabiera si do pracy i wymyla plan nocnego
zajcia Pastwa Watykaskiego przez esesmanw przebranych
za woskich onierzy, ktrzy w razie czego ponieliby
odpowiedzialno za mier papiea.
Na pocztku grudnia 1943 roku Hitler przypomina Wolffowi o
rozkazie: na jakim etapie znajduje si plan usunicia papiea? Ten
wyjania, e wszystko jest gotowe, zgasza jednak pewne zastrzeenia: Koci katolicki jest jedynym nie kwestionowanym i
nie atakowanym autorytetem we Woszech"; usunicie papiea
wywoaoby skrajnie negatywne reakcje", co ograniczyoby nazistowsk zdolno bojow z powodu wrogiego nastawienia
ludnoci do wojska, itd. Niezdecydowany Hitler w kocu porzuca
ten plan - ku wielkiej uldze oficera SS.
Papie o wszystkim wie. Zaniepokojony przeraajcymi konsekwencjami tego rodzaju operacji Wolff postanowi potajemnie
przestrzec swoj ofiar za porednictwem rektora niemieckiego
kolegium, jezuity ojca Iva Zeigera. Przy zachowaniu jak
najwikszej

83

dyskrecji Pius XII zwouje kilku kardynaw, by ostrzec ich przed


niebezpieczestwem. Niektrzy z wtajemniczonych przyjaci
papiea zastanawiaj si nad potajemnym wywiezieniem go do
Hiszpanii. Kto z jego otoczenia zajmuje si wykonaniem mikrofilmw z najpilniejszych dokumentw i wysaniem ich do nuncjusza w Waszyngtonie, monsiniora Amleta Cicognaniego. Przede
wszystkim jednak zostaje ustalona jedna zasada: w razie porwania
papie ma zosta automatycznie pozbawiony urzdu i wrci do
godnoci kardynalskiej, aby ci, ktrzy go pojmaj, nie mogli
wykorzysta jego wadzy jako papiea wbrew jego woli.

Obawa przed represjami


Represje zatem, ktre spdzaj papieowi sen z powiek, s innego rodzaju i innej wagi. Przede wszystkim najywsze
wspomnienie wice si z tymi obawami siga lipca 1934 roku.
W czasie gdy Hitler prbuje przyczy Austri do Rzeszy, Pacelli
podejmuje w imieniu Piusa XI aktywne zabiegi dyplomatyczne,
by Austria pozostaa Austri". Jest w tym cakiem osamotniony:
Francuzi i Anglicy wstydliwie odwracaj si od tego, co
zapowiada si na prawdziwy midzynarodowy napad, a austriaccy
socjaldemokraci sprzyjaj Anschlussowi. Jedynie miejscowi
katolicy nie ulegaj syreniemu piewowi Rzeszy i dziki
dziaalnoci bliskiego Watykanowi kanclerza Dollfussa udaje im
si uzyska tyle, e sprawa ta ma zosta poddana pod referendum.
Hitler odpowiada seri spektakularnych morderczych zamachw,
przeciwko ktrym protestuje Watykan: LOsservatore Romano"
ujawnia czyny terroryzmu spod znaku nazistw", ktrych uwaa
za obudnikw patriotyzmu, piratw, bandytw, aonikw,
wyjtych spod prawa" i ajdakw, ktrzy z wciekoci chc
przemoc narzu-

84

ci wasn doktryn polityczn". 25 lipca kolejny tekst od


redakcji w LOsservatore Romano" potpia barbarzystwo,
ktre pojawio si w praktyce polityki midzynarodowej". Trzy
dni pniej nazici ka swoim zwolennikom wyj na ulice
Wiednia i morduj kanclerza Dollfussa. W Watykanie osupienie:
Pacelli z najgbsz gorycz i najywszym blem" publicznie
pitnuje to okropne morderstwo". Wydarzenie to odcinie
trwae pitno na przyszym papieu.
Drugie wspomnienie pochodzi z lipca 1942 roku. Kiedy z pocztkiem lata zaczynaj napywa kolejne zgodne informacje na
temat ostatecznego rozwizania, po raz kolejny pojawia si
pytanie o potrzeb uroczystego protestu ze strony papiea. Kilku
kocielnych dostojnikw zaczyna wywiera naciski na Stolic
Apostolsk. Do tego samego d rezydujcy w Watykanie
przedstawiciele aliantw, Brytyjczyk Francis DArcy Osborne
oraz Amerykanin Harold Tittmann, ktrzy potwierdzaj
jednoczenie pierwsze doniesienia na temat masowych deportacji
europejskich ydw do obozw zagady. Sekretarz stanu
Maglione odpowiada im:
- To by tylko pogorszyo spraw.
W Holandii nie przyjto tego do wiadomoci. W niedziel 26
lipca 1942 roku Johannes de Jong, arcybiskup Utrechtu i prymas
holenderskiego Kocioa, nakazuje odczytanie we wszystkich
kocioach na podlegym mu terenie listu pasterskiego,
zawierajcego stanowczy protest przeciwko pierwszym
deportacjom ydw w Holandii. List ten wywouje natychmiast
fal surowych represji: 2 sierpnia nazici aresztuj i wywo
wszystkich holenderskich katolikw nie-Aryjczykw", to znaczy
pochodzenia ydowskiego - jest wrd nich niejaka Edith Stein,
filozofka, karmelitanka i przysza wita, ktra ginie wraz ze
swoj siostr R zaraz po przybyciu do Auschwitz 9 sierpnia
1944 roku.
Wedug dbajcej o dom papieski siostry Pasualiny papie by
ju gotw przekaza redakcji L'Osservatore Romano" dwukartkowy dokument potpiajcy dziaanie Hitlera, kiedy dotara do
niego wiadomo o dokonanej w Holandii brutalnej deportacji

85

czterdziestu tysicy osb (liczba ta bya zdecydowanie zawyona)


w wyniku interwencji arcybiskupa Utrechtu. Blady jak trup
papie zrezygnowa z uroczystych protestw i poleci swojemu
wsppracownikowi
Giovanniemu
Batticie
Montiniemu
zniszczy brud-nopis tekstu, na wypadek gdyby pewnego dnia
faszyci mieli zaj Paac Apostolski.

Boonarodzeniowe ordzie radiowe z roku 1942


Poczwszy od lata 1942 roku, pastwa europejskie s w posiadaniu coraz precyzyjniejszych informacji na temat obozw
zagady. W lipcu nuncjusz w Vichy powiadamia Stolic
Apostolsk, e na terytorium Francji apanki objy czterdzieci
dwa tysice ydw. W padzierniku za porednictwem generaa
Sikorskiego, dziaajcego na emigracji w Londynie, polski kurier
Jan Karski przekazuje rzdom Stanw Zjednoczonych i Wielkiej
Brytanii bogato udokumentowany raport na temat eksterminacji
ydw w Polsce.
Jednake zarwno w Waszyngtonie, jak i w Londynie nikt nie
reaguje. Gorzej: potwierdzajce si informacje o dramacie europejskich ydw niepokoj alianckich przywdcw i strategw,
ktrzy obawiaj si, e moe to zakci ich wysiki wojenne.
Ani Rooseveltowi, ani Churchillowi - ani te generaowi de
Gaullebwi - nigdy nie przyszo do gowy, by sprawa ydw, cho
jest to sprawa straszna, moga ich odwrci od wytyczonego celu:
najpierw i przede wszystkim pokona Niemcy! W umysach
wszystkich zachodnich przywdcw dramat przeywany przez
europejskich ydw wpisuje si w t absolutnie prost logik:
- Jeli wygramy wojn, kwestia ydowska sama si rozwie!
Ale w opinii Roosevelta i Churchilla wypowiedzenie si papiea przeciwko okruciestwom Hitlera mogoby przyczyni si

86

do osabienia pozycji kanclerza. Mogyby temu suy napywajce nieustannie informacje na temat dramatu ydw. 19
wrzenia 1942 roku papie przyjmuje specjalnego wysannika
amerykaskiego prezydenta, przemysowca Myrona Taylora.
Taylor stawia spraw jasno: nie pora ju na kompromisy, nie
mona dalej pobaa nazistom, wszystko trzeba teraz
podporzdkowa jednemu wsplnemu celowi - wygraniu wojny!
Czy papie nie mgby w tyme duchu zdecydowanie potpi
bestialstw popenianych przez nazistw? Monsinior Tardini,
sekretarz witej Kongregacji Nadzwyczajnych Spraw Kocioa,
ktry uczestniczy w tej rozmowie, wznosi oczy ku niebu:
- Ojciec wity ma potpi nazizm? Nie moe si w kko
powtarza!
Z kolei 18 grudnia ambasador brytyjski Osborne przekazuje
monsiniorowi Tardiniemu pen dokumentacj dotyczc obozw, sugerujc, by papie skorzysta z niej podczas pisania tradycyjnego ordzia boonarodzeniowego, ktre jest nadawane przez
radio na cay wiat. Przez kolejne dni Pius XII pisze kilka wersji
swojego ordzia radiowego, ktre potem przeczyta przed mikrofonem 24 grudnia. Bdzie to dwudziestoszeciokartkowy tekst, u
ktrego koca papie wspomni o setkach tysicy osb, ktre bez
najmniejszej wasnej winy, niejednokrotnie jedynie z powodu
swojej narodowoci lub rasy, skazywane s na mier lub
stopniowe wyniszczenie"...
Zdaniem papiea i jego otoczenia najwaniejsze zostao
powiedziane: To byo krtkie, ale dobrze zrozumiae" - napisze
pniej Pius XII do arcybiskupa von Preysinga, metropolity
berliskiego, ktry nalega, by papie porzuci powcigliwo.
Pjcie dalej, uwaa papie, wizaoby si z opowiedzeniem si
za ktr stron. Oznaczaoby to zaangaowanie Kocioa po
stronie jednych przeciwko drugim. I tu jest zasadniczy problem: o
ile papie moe jeszcze unikn wyranego opowiedzenia si po
stronie aliantw przeciwko Niemcom, to czy moe nadal nie
zajmowa stanowiska w sprawie ydw i ich oprawcw? Pius
XII prawnik, Pius XII

87

dyplomata poprzestaje na oglnych wypowiedziach i zachowuje


neutralno na arenie midzynarodowej w przekonaniu, e przyda
si ona wszystkim, kiedy konflikt si zakoczy. Nie posunie si
dalej, ni mu to nakazuje polityczny rozsdek.
Tymczasem Amerykanie i Brytyjczycy umacniaj go w przyjtej postawie ostronoci, kiedy 19 kwietnia 1943 roku spotykaj
si na Bermudach podczas midzynarodowej konferencji powiconej problemowi uchodcw" - to znaczy wysiedlanej lub uciekajcej przed przeladowaniami ludnoci ydowskiej. Tego bowiem dnia przedstawiciele aliantw rozmylnie postanawiaj...
nie udziela pomocy ydom: ani wsparcia finansowego, ani
pomocy materialnej. Delegaci rozjedaj si cichaczem po
przyjciu rady Departamentu Stanu: nie podejmowa adnych
konkretnych rodkw, nie opracowywa adnych planw
ratowania, nawet zagodzenia restrykcji dotyczcych imigracji do
Stanw Zjednoczonych czy Anglii. Przede wszystkim adnych
dziaa.
Tego samego dnia, w ktrym rozpoczynaa si konferencja na
Bermudach, ydowski ruch oporu w warszawskim getcie
wznieci powstanie, skadajc w ofierze wasn spoeczno,
stawiajc wszystko na jedn kart. Prawie wszyscy uczestnicy
tego zrywu zgin na oczach obojtnego wiata. Jeden z przywdcw ydowskich Szmul Zygielbojm, czonek Rady Narodowej
Rzeczypospolitej Polskiej na uchodstwie, specjalny wysannik
Bundu, popenia 12 maja 1943 roku w Londynie samobjstwo, a
jako powd swojego czynu podaje bierno aliantw w obliczu
dramatu jego wspwyznawcw.
W Rzymie papie jest o wszystkim informowany. I o dramacie warszawskiego getta, i o wynikach konferencji na
Bermudach. Nowe wiadomoci, ktre 5 maja napyny z Polski,
przekonay go, e komory gazowe s ponur rzeczywistoci. 2
czerwca 1943 roku, przemawiajc do zebranych kardynaw, Pius
XII po raz kolejny wyraa wspczucie w stosunku do tych,
wobec ktrych z powodu ich narodowoci lub rasy stosuje si
metody zagady". Nie uywa sowa yd".

88

Kilka miesicy pniej, 16 padziernika 1943 roku, SS przeprowadza apank w Rzymie, niemal pod papieskimi oknami.
Dla papiea jest to najwaciwszy moment, by porzuci
powcigliwo.

Tysice ydw ukrywanych w Watykanie

Tymczasem w wyniku wielkiej rzymskiej apanki obawy papiea przed dramatycznymi represjami, ktre mgby sprowokowa bezporednim publicznym atakiem na Hitlera, wanie si
wzmagaj. W chwili rozpoczcia apanki tysice woskich ydw
ju ukrywa si w niezliczonych rzymskich instytucjach
religijnych podlegych Watykanowi, w nadziei e tak jak
dotychczas Niemcy bd nadal respektowa eksterytorialno
Kocioa. Ich liczba wzrosa wyranie po ogoszonej latem 1938
roku Deklaracji rasy i jej nastpstwach legislacyjnych, ktre
sprawiy, e setki rzymskich ydw zostay pozbawione pracy:
Pacelli, bdcy wwczas sekretarzem stanu, umoliwi wielu z
nich znalezienie zajcia przy podlegych mu instytucjach, w
Bibliotece Watykaskiej lub w Radiu Watykaskim. Takiego
szczcia dowiadczy kartograf Roberto Almagia, prawnik
Giorgio del Vecchio czy islamo-log Tullio Levi-Civita. Pacelli
pomaga te innym, wyposaajc ich w niezbdne zawiadczenia
imigracyjne lub znajdujc im posady w Ameryce - kolejne
przykady to lekarz Guido Mendes czy fizyk Vito Volterra.
Inne czasy, inne obyczaje: tym razem szaleje wojna, wojska
niemieckie okupuj Wochy, a celem przeladowa jest caa spoeczno ydowska. Istnieje wiele wiadectw, potwierdzajcych,
e Pius XII osobicie zachca klasztory, seminaria, kocioy,

89

zgromadzenia zakonne, biblioteki, szpitale, uniwersytety i domy


pielgrzymw - w tym take niektre klasztory klauzurowe - do
otwarcia budynkw. Instytucje prowadzone przez takie siostry jak
asumpcjonistki czy siostry Notre-Dame-de-Sion (Matki Boskiej z
Gry Syjon) przyjmoway dziesitki ydowskich matek z creczkami, a czasami, przy zachowaniu penej dyskrecji, z
synkami. Naczelny rabin Rzymu Izrael Zoili, ktry czsto
przestrzega wasn spoeczno przed grocym jej
niebezpieczestwem, znalaz schronienie w katolickim przytuku
wraz z on i crk, a pniej zosta zakwaterowany w obrbie
Watykanu.
Wedug historyka Michaela Tagliacozza wewntrz Watykanu
schronio si w sumie czterystu siedemdziesiciu siedmiu ydw,
a ponad cztery tysice w instytucjach i budynkach nalecych do
Kocioa. W obrbie Castel Gandolfo, letniej rezydencji papiea,
ktra gruje nad jeziorem Albano, blisko trzy tysice ydw znalazo schronienie a do zakoczenia wojny. Okoo osiemdziesiciu procent spoecznoci ydowskiej Rzymu unikno w ten sposb najgorszego.
Wielu kocielnych dostojnikw o nastawieniu podobnym do
Piusa XII poszo za jego przykadem i wykazao due
zaangaowanie w ochron ydowskich rodzin - na przykad
arcybiskup Genui, biskup Asyu czy nuncjusz w Stambule,
niejaki Angelo Roncalli, ktrego nikt wwczas nie podejrzewa o
to, e bdzie nastpc Piusa XII jako Jan XXIII.
Pius XII obawia si przede wszystkim, by jego ostentacyjna
interwencja nie sprowokowaa represji w postaci zajcia przez SS
wszystkich budynkw tych uwanie obserwowanych przez
Gestapo instytucji. Czy dokonany 23 marca 1944 roku przez
komunistw zamach przy Via Rasella, ktry kosztowa ycie
trzydziestu trzech niemieckich onierzy, nie wywoa
natychmiastowych egzekucji trzystu trzydziestu piciu Wochw
w Fosse Ardeatine? Papie wiedzia, e zwyky gniew Adolfa
Hitlera moe sprowadzi katastrof: c znaczy klasztorna
klauzura czy bramy kocioa wobec oddziau uzbrojonych
komandosw wspartych przez kilka czogw?

90

Swoje zaniepokojenie Pius XII przekaza listownie kilku nuncjuszom, ktrych sprawa ta bezporednio dotyczya, nakazujc
im nie prowokowa na prno nazistw zbyt mocnymi
owiadczeniami. Na Wgrzech, gdzie papie a do koca
delikatnie obchodzi si z admiraem Horthym, ta strategia si
opacia i pozwolia nuncjuszowi w Budapeszcie, ktrym by
monsinior Angelo Rotta, oszczdzi ponad trzem tysicom
tamtejszych ydw deportacji bez moliwoci powrotu. Jak
jednak mona podsumowa cakowity bilans tej strategii, ktra
nie wytrzymuje krytyki?
W kwietniu 1943 roku w jednym z niezliczonych prywatnych
listw do arcybiskupa berliskiego von Preysinga Pius XII jednoznacznie wyjani swj dylemat: Rzadko kiedy Bg nakada
rwnie cikie brzemi na barki papiea [...]. Dzie po dniu dowiadujemy si o nieludzkich czynach, ktre nie maj nic wsplnego z koniecznoci czasu wojny. Wprawiaj nas one w osupienie i napawaj przeraeniem. [...] Jeli chodzi o owiadczenia
wydawane przez biskupw, pozostawiamy pasterzom na kadym
miejscu zadanie oceny, czy i w jakim stopniu niebezpieczestwo
represji i ucisku [...] zaleca powcigliwo - nawet gdyby
istniay racje uzasadniajce interwencj - aby unikn wikszego
za. Jest to jeden z powodw, dla ktrych my sami narzucamy
sobie pewne ograniczenia w swoich owiadczeniach".
Takie s fakty. Szkoda, e skonne do przesady i czsto
tchnce nienawici polemiki, ktre towarzysz dzi kadej
wzmiance o Piusie XII, prowadzone s na og w cakowitym
oderwaniu od tych danych historycznych, zupenie tak, jak to
byo w roku 1963 w wypadku sztuki Der Stelhertreter
(Namiestnik) autorstwa modego niemieckiego pisarza Rolfa
Hochhutha, ktra na trwae zmienia wizerunek tego papiea.
Pius XII nie by ani zwolennikiem nazizmu, ani antysemit,
jak to daj do zrozumienia jego krytycy. wiadcz o tym i jego
deklaracje, i jego gesty. Jednak w wyjtkowo burzliwych
czasach, kiedy kady akt polityczny przekada si na liczb
ludzkich istnie, ten

91

papie by bardziej dyplomat ni prorokiem. Kwesti t przedstawi ju w roku 1951 katolicki pisarz Francois Mauriac w przedmowie do ksiki Le breyiaire de la haine (Brewiarz nienawici) Leona
Poliakova, uywajc jak najbardziej susznych sw: Nie ma wtpliwoci, e okupant dysponowa przemonymi rodkami nacisku
i e milczenie papiea oraz jego hierarchii byo potwornym obowizkiem; chodzio o to, by unikn gorszych nieszcz. Mimo to
prawd jest, e ta olbrzymia zbrodnia spada w niemaej czci na
wszystkich jej wiadkw, ktrzy przeciw niej nie woali, i to bez
wzgldu na przyczyny ich milczenia".

5
Sprawa braci Finalych
Jak papie i ydzi kc si o sieroty wojenne

Wywoa Matka now spraw Dreyfusa!

Kardyna Gerlier, wrzesie 1952

Pary, 20 lipca 1946 roku. Na pierwszym pitrze pooonego


na rogu avenue du President-Wilson okazaego budynku, ktry
kiedy by rezydencj ksicia Monako, a ponad dwadziecia lat
temu sta si siedzib ambasady Stolicy Apostolskiej, panuje
niezwyke poruszenie. Nuncjusz apostolski monsinior Angelo
Roncalli wanie dosta list pochodzcy od Consistoire Central
des Juifs de France (Centralnego Konsystorza ydw
Francuskich). Podpisa go przewodniczcy Leon Meiss i naczelny
rabin Francji Isaie Schwartz. Ju sam fakt wystosowania tego
listu jest ewenementem: w owym czasie oficjalne kontakty
midzy ydami i chrzecijanami prawie nie istniej.
List pocztkowo jest uprzejmy. Dwaj wspomniani
zwierzchnicy
spoecznoci
ydowskiej
przekazuj
przedstawicielowi papiea we Francji podzikowania naczelnego
rabina Palestyny Izaaka Herzoga dla wszystkich ksiy i
katolikw w oglnoci, ktrzy w czasie okupacji uratowali ycie
wielu ydom. Potem ton listu si zmienia: jego autorzy wyraaj
oburzenie, e dwa lata po wyzwoleniu Francji wci zdarzaj si
wypadki ukrywania ydowskich dzieci przez katolickie placwki
zakonne, ktre odmawiaj ich oddania organizacjom
ydowskim...
Nuncjusz zna t spraw dokadnie. Czas, ktry upyn od zakoczenia wojny - i to nie tylko we Francji - by okresem
ujawniania si wielu skomplikowanych sytuacji, ktre stawiay
naprzeciw siebie rodziny, rozdzieray sumienia i uruchamiay
procesy sdowe. A wszystko to dotyczyo ydowskich dzieci
ukrywanych przez katolikw i pozbawianych wiedzy o swoich
prawdziwych rodzicach,

95

ktrzy zginli w nazistowskich obozach. Niektre z tych


osieroconych dzieci zostay adoptowane przez rodziny, ktre
udzieliy im schronienia. Czasami zostaway one ochrzczone w
bardzo wczesnym wieku. Czasami wiadomie przyjmoway wiar
chrzecijask. Niektre z nich, pozbawione innych perspektyw,
pozostay w konwentach czy klasztorach i obieray ycie zakonne.
Jeszcze inne staway si przedmiotem gwatownych targw
midzy swoimi wybawcami a ocalaymi czonkami swoich
pierwotnych rodzin.
Roncalli prosi o opini Stolic Apostolsk. wita i
najwysza Kongregacja" witego Oficjum przesya mu datowane
na 23 padziernika 1946 roku francuskie tumaczenie poufnej
noty, zredagowanej miesic wczeniej przez monsiniora
Domenica Tardiniego, sekretarza witej Kongregacji
Nadzwyczajnych Spraw Kocioa w Stolicy Apostolskiej.
Dokument, ktry zosta przedoony do przewietnego
zatwierdzenia przez najwyszego pasterza", wzywa najpierw do
roztropnoci" w kontaktach z ydami, wyranie jednak
stwierdza, e dzieci, ktre zostay ochrzczone, nie mona
powierza instytucjom, ktre nie byyby w stanie zapewni im
chrzecijaskiego wychowania", a nastpnie, e jeli dzieci tych
domagaj si ich rodzice, to, pod warunkiem e nie zostay one
ochrzczone, mona je bdzie odda".
Chrzest jest bowiem sakramentem, ktry pociga za sob
obow i z e k chrzecijaskiego wychowania. Nauka Kocioa w
tym wzgldzie datuje si od synodu w Toledo z roku 633. Na
podstawie noty monsiniora Tardiniego wida, e si nie zmienia.

Dwch ochrzczonych z La Tronche


Wrd przypadkw wspomnianych w licie podpisanym przez
dwch czoowych przywdcw ydowskich wymienieni s bracia Finay. Robert (urodzony w roku 1941) i Gerald (urodzony

96

w roku 1942) s synami Fritza i Anni Finalych, maestwa


austriackich ydw, ktrzy zbiegli z Rzeszy po Anschlussie i
zamieszkali tymczasowo w La Tronche, w pobliu Grenoble.
Rodzice, ktrzy obrzezali niemowlta, nadajc im wwczas
imiona Ruben i Guedalia, ukryli je w obku w Merlan tu przed
swoim przymusowym wyjazdem do Drancy 14 lutego 1944 roku.
Wkrtce potem zostali wsadzeni do pocigu do Auschwitz.
Nigdy stamtd nie wrcili.
Znajoma Finalych przekazuje dwch osieroconych chopcw
zakonnicom Notre-Dame-de-Sion (Matki Boskiej z Gry Syjon)
w Grenoble, s oni jednak zbyt mali, by mogli by wychowywani
w klasztorze: siostry wysyaj ich do gminnego obka w tym
miecie - znaj dobrze jego dyrektork, pann Antoinette Brun.
Ta kobieta o mocnym charakterze, rwnie szlachetna, jak
odwana, adoptowaa ju picioro dzieci przed wojn i - z
naraeniem wasnego ycia - ukrywaa dziewicioro ydowskich
dzieci na zamku w Vif, gdzie dwaj mali Finay mieli zosta a do
wyzwolenia.
Natychmiast po zakoczeniu wojny dwie siostry Fritza Finay
ego - przebywajca w Nowej Zelandii Margarete Fischl i
Hedwige Rosner, ktra mieszka w Izraelu - zwracaj si do mera
La Tronche z daniem odzyskania Roberta i Geralda za
porednictwem Oeuvre de Secours aux Enfants (OSE), jednej z
organizacji ydowskich wytrwale poszukujcych ukrywanych lub
zaginionych dzieci, ktrych liczb szacuje si na trzy tysice.
Niektre z tych instytucji, na przykad Service d'Evacuation et de
Regroupement des Enfants (SERE), nie kryj, e ich celem jest
wywiezienie wszystkich tych dzieci do Palestyny, gdzie nowe
pastwo ydowskie potrzebuje rk do pracy. Sprawa syjonizmu,
tak wwczas kontrowersyjna, dzieli francuskich ydw i
wstrzsa wiatem katolickim.
Dwie ciotki braci Finalych otrzymuj wymijajc odpowied.
Bratowa Fritza Finalyego Augusta, wracajc do Austrii, zbacza z
drogi i jedzie przez Grenoble, by w towarzystwie przedstawicielki OSE odwiedzi dzieci. Panna Brun owiadcza jej, e zamierza je nadal wychowywa. W listopadzie 1946 roku uzyskuje

97

dla siebie tytu tymczasowej opiekunki prawnej chopcw i odwleka spraw, w nadziei e czas bdzie gra na jej korzy, e
ciotki z kraca wiata porzuc dalsze starania i e w kocu bdzie
moga adoptowa malcw, ktrych zapisaa do szkoy pod nazwiskiem Brun.
Dzielna panna Brun nie moe si pogodzi z myl, e ci dwaj
mwicy do niej mamo" chopcy mieliby zosta wysani z
obcymi ludmi do Izraela, maego, znajdujcego si w stanie
wojny kraju, w ktrym nikogo nie maj i ktrego jzyka nie
znaj. Podobnie reaguje jej otoczenie. W tamtym czasie ogromna
wikszo Francuzw (nie tylko katolikw) uwaa, e tych
wszystkich ydowskich dzieci, ktre beztrosko yj w swoich
zastpczych rodzinach w atmosferze bezpieczestwa i mioci, nie
powinno si skazywa z powrotem na ndz, niepewno i
nieszczcia -a to wszystko byo synonimem powrotu do czsto
wyniszczonych i rozproszonych rodzin ocalaych z obozw.
W marcu 1948 roku, powodowana chci zapewnienia
zbawienia maym duszyczkom powierzonym jej opiece, mocno
wierzca panna Brun podejmuje na wasn rk brzemienn w
skutki decyzj. Bez powiadamiania znajdujcych si daleko
ciotek, ktre w tym czasie podejmuj kolejne kroki
administracyjne w celu odzyskania chopcw, ich tymczasowa
opiekunka chrzci ich i wcza do Kocioa katolickiego. Wie
jednak, e po narodzinach zostali obrzezani. Wybiera im na
katolick matk chrzestn on ydowskiego kunierza, ktrego
rwnie ukrywaa w czasie wojny: pani Eliascheff nie odmwi
niczego osobie, ktra pozwolia jej mowi unikn apanek i
deportacji. Chopcy zostaj ochrzczeni w kociele w Vif 28 marca
1948 roku.
W samym fakcie ochrzczenia ydowskich dzieci nie ma nic
racego. W owym czasie chrzecijanie - katolicy na rwni z
protestantami - s w wikszoci przekonani, e zbawienie ydw
dokonuje si na drodze konwersji na chrzecijastwo.
Ochrzczenie ydowskiego dziecka i wychowanie go w religii
chrzecijaskiej to zapewnienie zbawienia jego duszy.
Podstawowym powoaniem zao-

98

onego sto lat wczeniej zgromadzenia sistr Notre-Dame-deSion jest wanie nawracanie wyznawcw judaizmu.
Paradoksalnie wanie dugotrwae i bliskie kontakty z
rozmaitymi
spoecznociami
ydowskimi
sprawi,
e
zgromadzenie to - w Lyonie i Grenoble, lecz take w Antwerpii,
Rzymie, Budapeszcie i Bukareszcie - bdzie ukrywa i ratowa
tysice ydowskich dzieci w czasie wojny. Nikt nie stanowi
lepszego przykadu, na czym polega rnica midzy
antyjudaizmem a antysemityzmem, ni zakonnicy i zakonnice
Notre-Dame-de-Sion. Wszyscy ci chrzecijanie potpiaj antysemityzm jako teori biologiczn czy rasow. Trzeba bdzie czeka
do II Soboru Watykaskiego - zwoanego w roku 1962 przez
dawnego nuncjusza Roncallego, ktry zostanie papieem Janem
XXIII - by porzuci rwnie to dawne antyjudaistyczne
przekonanie, e dobry yd to yd nawrcony.

Dwie sieroty znikaj


W styczniu 1949 roku midzy pann Brun, coraz mniej
skonn odda swoje" dzieci, a mieszkajcym w Grenoble
przyjacielem rodziny Finalych Moisem Kellerem, ktry zosta
penomocnikiem ciotek, zaczyna si ostry spr sdowy. W
wyniku postanowie wydawanych przez sd ustanawiani s
kolejni opiekunowie rodziny", a same te postanowienia sprzeczne zreszt - s po kolei uniewaniane, a do 18 lipca 1952
roku, kiedy to sd apelacyjny w Grenoble nakazuje pannie Brun
oddanie dzieci Moisemu Kellerowi i zarzdza jej aresztowanie.
Adwokat Antoinette Brun na prno domaga si kasacji aresztu:
wyrok ma by wykonany. Inynier Keller udaje si wic do
obka gminnego witego Brunona przy rue Henri--Le-Chatelier,
by odnale chopcw. Czeka go tam przykra niespodzianka:
dzieci znikny.

99

Przeoona klasztoru Notre-Dame-de-Sion, matka Antonina,


krewna panny Brun, prdko i dyskretnie wywioza Roberta i
Geralda na kolonie letnie do Tierbach w Alzacji. Matka Antonina
ukryje ich nastpnie w swoim domu zakonnym w Paryu prze rue
Notre-Dame-des-Champs, po czym przewiezie ich do Marsylii,
gdzie zapisze - pod faszywym nazwiskiem Quadry, nadanym im
w czasie okupacji - do szkoy Notre-Dame-de-la-Visite. Celem
tego podstpu jest umieszczenie chopcw w bezpiecznym
miejscu do czasu wydania wyroku przez sd kasacyjny.
Matka Antonina nie postpowaa pod wpywem jakiego szalestwa. Poradzia si kardynaa Gerliera w Lyonie, ktry da jej
impuls do dziaania:
- Te dzieci s ochrzczone, wic trzeba poruszy niebo i
ziemi,
eby wychowa je w religii chrzecijaskiej!
Matka Antonina udowodnia, e potrafi poruszy niebo i ziemi, w czasie okupacji, kiedy bdc w Lyonie - gdzie kierowaa
placwk Notre-Dame-de-Sion a do roku 1944 - zapewnia
schronienie setkom rodzin ydowskich i utrzymywaa czno z
osadzonymi w forcie Montluc, zowrogim wizieniu lyoskiego
Gestapo. Kardyna moe jej zaufa: zastosuje si do jego rady!
Kardyna Gerlier, prymas Francji, jest osob dwuznaczn,
lecz szczer. Patriota, kombatant, bardzo mile powita Petaina w
Lyonie w listopadzie 1940 roku:
- Petain to Francja, a dzi Francja to Petain!
Jednoczenie jako jeden z pierwszych ju 21 stycznia 1942
roku publicznie potpi odraajce przeladowania" skierowane
przeciwko ydom i podj wiele potajemnych dziaa w regionie
lyoskim, zwaszcza majcych na celu zapewnienie bezpieczestwa setkom ydowskich dzieci. Miao go to kosztowa nazwanie
go przez kolaborujc z okupantem pras majaczcym talmudyst".
Sprawa dzieci, ktrych zwrotu domaga si ich wasna
spoeczno, jest wic mu znana. Powiadomiony ju we wrzeniu
1946 roku, e podobnych sytuacji jest wicej, zwrci si do
nuncjatury

100

w Paryu, ktra przysaa mu kopi synnej noty witego


Oficjum. Lyoski hierarcha, podobnie jak wielu wczesnych
biskupw, zastosowa jedynie regu wydan przez wadze
zwierzchnie w Rzymie. Jego wahania s tym mniejsze, e i
wrd samych ydw widzi niejednolite opinie w tej sprawie: s
tacy, ktrzy chc po prostu odnale dzieci - midzy innymi
rabin Jacob Kapan czy profesor Jules Isaac - i tacy, ktrzy chc
je wysya do pracy w kibucach nowo powstaego pastwa
izraelskiego. Jeli ci dwaj chopcy zostan zabrani do Palestyny,
to z ca pewnoci mona bdzie zapomnie o tym, e s
ochrzczeni! Kardyna jest stanowczy: braci Finalych naley
ukry do czasu, a wypowie si sd.

Opinia witego Oficjum


Pozwana do sdu przez Hedwige Rosner i jej adwokata, pana
Mauricea Garcona, z powodu nieokazania dziecka" Antoinette
Brun zostaje najpierw zwolniona (adna instancja sdownicza nie
powierzya opieki nad dziemi ich ciotce), jednake prokuratura
skada odwoanie: kolejny proces zostaje wyznaczony na 8 stycznia 1953 roku.
Zbieg okolicznoci: tego samego dnia kardyna Gerlier przebywa w Rzymie z wizyt ad limina, co pozwala mu przedstawi
problem samemu papieowi Piusowi XII. Jeli sd nie przyzna racji pannie Brun, to czy trzeba bdzie si temu podporzdkowa,
ryzykujc pogwacenie witego charakteru chrztu, czy raczej nadal utrzymywa dzieci w ukryciu, ryzykujc wywoanie
bezprecedensowej kampanii prasowej przeciwko Kocioowi?
Odpowied Piusa XII jest dwoista: po pierwsze, nie naleao
chrzci tych dzieci; po drugie, nauka Kocioa nie zmienia si w
zalenoci od kampanii prasowych, choby byy zjadliwe. Po
czym papie prosi

101

o peniejsz dokumentacj, ktr Gerlier dosya mu 14 stycznia,


stawiajc jasne pytanie: Czy bez wzgldu na to, co si stanie, powinno si doradza sprzeciw wobec oddawania dzieci, ktre przynale do Kocioa na mocy chrztu i ktrych wiara wedle wszelkiego prawdopodobiestwa nie potrafiaby si oprze wpywowi
rodowiska ydowskiego, gdyby w nim zostay? Czy te - przeciwnie - mona z czystym sumieniem uzna, e ciar zgorszenia
wywoanego przez rozpoczynajc si i nabierajc
midzynarodowego zasigu kampani prasow, opierajc si na
wzgldach ludzkich, bez wtpienia mogcych poruszy opini
publiczn, stanowi wystarczajcy powd, by tolerowa oddanie
dzieci ich naturalnej rodzinie - pod presj ostatecznej decyzji sdu
i w celu uniknicia wikszego za?". Po czym kardyna dodaje:
Sprawa jest wyjtkowo naglca!".
Cztery dni pniej, kiedy czeka na odpowied Stolicy
Apostolskiej, arcybiskup Lyonu otrzymuje ocen, ktr zleci
grupie profesorw seminarium z Grenoble jego dawny kolega z
tego miasta, dziewidziesicioczteroletni biskup Caillot.
Zdaniem pytanych teologw panna Brun nie powinna bya powoywa si na powierzon jej tymczasowo opiek nad dziemi
jako uzasadnienie ich ochrzczenia: chrzest maych Finalych, tak
brzmi ocena, jest sakramentalnie wany i powanie niegodziwy". Biskup Caillot i jego doradcy z Grenoble opowiadaj
si za oddzieleniem stanowiska Kocioa od stanowiska panny
Brun i wypowiadaj si na korzy oddania dzieci. Kardyna,
sceptyczny, zauwaa, e sformuowanie: s a k r a m e n t a l n i e
wany i powanie n i e g o d z i w y", jest dobrym podsumowaniem tej sprawy.
23 stycznia 1953 roku - w wyjtkowo krtkim jak na obyczaje
Kocioa czasie - wite Oficjum pismem podpisanym przez kardynaa Giuseppego Pizzarda, swojego bardzo konserwatywnego
sekretarza, odpowiada biskupowi Gerlierowi:
- e chrzest dzieci, ktre osigny wiek uywania rozumu,
jest wany;

102

- e Koci ma obowizek broni wolnego wyboru tych


dzieci, ktre przez chrzest do niego przynale;
- e panna Brun powinna sprzeciwi si nakazowi wydania
dzieci, jednak nie a do tego stopnia, by spowodowao to
powane szkody dla niej samej lub dla Kocioa".
wite Oficjum si wypowiedziao. Niech tak si stanie.
Arcybiskup Lyonu nie jest zadowolony po lekturze tego pisma. Trzeba powiedzie, e sprawa przybiera inny obrt. Prasa
zaja si ni na caego. Pierwszy w listopadzie 1952 roku opisa
j dziennikarz Alexis Danan na amach gazety Franc-Tireur".
Tematem zaj si potem redaktor Wadimir Rabinovitch, zwany
Rabi, w dzienniku syjonistycznym La Terre Retrouvee". A
potem nastpni, lepiej lub gorzej zorientowani, bardziej lub mniej
wojowniczy, z wiksz lub mniejsz przesad.
Opinia publiczna wrze. Wolnomyliciele, ateici, wolnomularze i agnostycy przecigaj si w oskareniach pod adresem spiskowcw w sutannach", czarnej midzynarodwki", pisz o powrocie inkwizycji" i o fanatyzmie nawracajcych", a Le
Canard" znajduje zgrabny tytu: LE NOEUD DE VICAIRES" +.
Po drugiej stronie w polemik wcza si wielu intelektualistw
chrzecijaskich, midzy innymi ojcowie Michel Riquet, Yves
Congar, Henri--Irenee Marrou czy Joseph Folliet. Francois
Mauriac, ktry omiela si zasugerowa w Le Figaro", eby
pozwoli tym dwm chopcom samym zadecydowa o wasnym
losie, ciga na siebie gromy! W caej tej przeraajcej wojnie na
sowa on jeden interesuje si samymi dziemi...
ydzi, wierzcy i niewierzcy, nie pozostaj duni. Moise
Keller zwraca si do wiatowego Kongresu ydw z prob o
fundusze - ktre otrzymuje w pokanej wysokoci - na
przeprowadzenie prawdziwej kampanii medialnej: Jeli dzieci
nie zostan
* Dosownie: kbowisko wikarych". Gra sw z wyraeniem Je noeud de
peres" - kbowisko mij"; w jzyku francuskim sowa vipires" i caires" rni
si w wymowie tylko jedn gosk (przyp. tum.).

103

oddane, zrobimy z tego kolejn spraw, gorsz ni sprawa


Dreyfusa!". Rozmaite komitety Finalych tworzone na przemian
przez Fonds Social Juif Unifie, OSE, Konsystorz Centralny lub
sam CRIF (Conseil Representatif des Institutions Juives de
France) organizuj spotkania i odczyty, bior udzia w setkach
manifestacji przeciwko Kocioowi, zodziejowi dzieci". Stanowi
to codzienn poywk dla takich pism jak Le Monde", The
Times" i wiele innych, publikujcych na temat tej sprawy wci
nowe informacje, komunikaty, sprawozdania, sprostowania,
wiadectwa, zdjcia itd.
W cigu szeciu miesicy Le Monde" powici sprawie
Finalych szedziesit dwa artykuy. Zwyka historia staa si
spraw narodow. Rabini Henri Schilli i Jacob Kapan bardzo
szybko zostaj publicznie upomniani i oskareni, e dziaaj na
korzy katolikw. Koci znajduje si pod ostrzaem: nastpuje
niespotykana dotd fala antyklerykalizmu. Polemika nabiera
ostroci. Pann Brun nazywa si despotyczn star pann,
przesiknit swoim katechizmem", a Moisego Kellera
sierantem werbownikiem Pastwa Izrael". Trwa wojna na
argumenty. A take na nieprawdy i obelgi.
Kto inny przypomina spraw Mortary, ktra wywoaa skandal za czasw Piusa IX, cae stulecie wczeniej. Edgardo
Mortara, may ydowski chopiec potajemnie ochrzczony przez
suc w czasie choroby, zosta zabrany ydowskiej rodzinie na
podstawie ustanowionej w VII wieku racji teologicznej, ktra
przez dugi czas stanowia wykadni prawa: zezwolenie mu na
powrt do religii rodzicw oznaczaoby popchnicie go ku
apostazji, a zatem skazanie na pieko. Bdc wwczas poddanym
Pastwa Kocielnego, Edgardo zosta ksidzem w Kociele
katolickim. Podczas kadego spotkania dotyczcego sprawy braci
Finalych podnosi si krzyk:
- Nie chcemy nowej sprawy Mortary!

104

Ucieczka do Hiszpanii
29 stycznia 1953 roku staje si to, czego obawia si kardyna
Gerlier: sd apelacyjny w Grenoble nakazuje stawienie si panny
Brun, winnej porwania dzieci", przed sdem przysigych.
Eksopiekunka dwojga dzieci zostaje wpisana na list osadzonych
w wizieniu w Grenoble. Zarwno kardyna, jak i matka
Antonina postanawiaj bez wahania: dzieci powinny pozosta w
ukryciu. Jednake prasa publikuje zdjcie dwch malcw,
wykradzione pannie Brun przez jakiego nieuczciwego
dziennikarza. Matce Antoninie wracaj odruchy z czasw ruchu
oporu. Rusza do Marsylii, ukrywa na chwil dwch braci u
ksidza Mollarda, proboszcza parafii witego Michaa, po czym
zapisuje ich - pod nowym nazwiskiem i przy uyciu sporzdzonych na miejscu faszywych dokumentw - do Szkoy
witego Ludwika Gonzagi w Bajonnie, gdzie uczy ksidz
Barthelemy Setoain, brat jednej z jej znajomych z Grenoble,
nauczycielki w Notre-Dame-de-Sion. Jednak dyrektor szkoy
ksidz Silhouette, ktry widzia w gazecie zdjcia chopcw i
rozpozna ich, powiadamia o tym wikariusza generalnego,
ksidza Narbaitza. Ten z kolei - w dobrej wierze - przekazuje t
informacj bajoskiej prokuraturze, ktra zawiadamia Moisego
Kellera w Grenoble.
Tymczasem matka Antonina, szybsza ni Moise Keller, 2 lutego przybywa do Biarritz. Spotyka si z miejscowym ordynariuszem, biskupem Terrierem, ktremu przedstawia zatwierdzone
przez Rzym wskazwki kardynaa Gerliera - ukry dzieci" - po
czym odnajduje ksidza Setoaina, ktry zobowizuje si zadba o
to, by chopcy zniknli. Powierza ich dwm znanym i szanowanym ksiom z Bajonny, ojcom Laxague'owi i Pagoli. Noc z 12
na 13 lutego ksidz Ibarbaru, proboszcz Biriatou, pomoe im
przekroczy granic z Hiszpani zanieonym szlakiem w
kierunku San Sebastian. Kiedy Keller przybywa do gmachu sdu
w Bajonnie

105

w towarzystwie wikariusza generalnego tamtejszej diecezji, nie


wierzy wasnym oczom: dwaj chopcy znowu zniknli.
Matka Antonina, ktra jeszcze tego samego dnia wrcia paryskim pocigiem, zostaje zatrzymana przez policj zaraz po
powrocie do Grenoble 4 lutego i osadzona w wizieniu witego
Jzefa. Wraz z kilkoma wsplnikami zostaje oskarona o
uwizienie nieletnich" na podstawie artykuu 341 kodeksu
karnego. Zdjcie z aresztowania zakonnicy wywouje skandal i
rozbudza emocje: matka Antonina jest znana ze swojego udziau
w lyoskim ruchu oporu, a wszystkie osadzone wraz z ni
kobiety, zakonnice czy te osoby wieckie, bray w nim czynny
udzia: w czasie wojny ratoway ydw, mona o nich
powiedzie wszystko, tylko nie to, e s antysemitkami!
Wie o tym wszystkim rabin Jacob Kapan - i to nie tylko ze
syszenia: w czasie okupacji jego wani synowie byli ukrywani,
zaopatrywani w sfaszowane dokumenty i w kocu uratowani
przez zakonnice z lyoskiego stowarzyszenia Amities
Chretiennes, ktre kardyna chroni wasnym autorytetem i ktre
miao siedzib przy rue Pierre-Robin, w budynku sistr NotreDame-de-Sion! Dlatego stara si na wszystkie sposoby unikn
rysujcej si wojny judeo--katolickiej - jest to epoka, w ktrej
Stolica Apostolska z cakiem innych przyczyn odmawia uznania
Pastwa Izrael - i negocjowa z Kocioem. Ale co negocjowa?
5 lutego w Paryu Jacob Kapan udaje si z wizyt do arcybiskupa Feltina, ktry natychmiast umawia go na spotkanie z
matk Mari Feliksa, przeoon generaln sistr Notre-Damede-Sion. W tym samym czasie na drugim brzegu Sekwany nuncjusz Roncalli otrzymuje prob francuskiego prezydenta
Vincenta Auriola, by spotka si z panem Garconem, adwokatem
rodziny Finalych. Dopiero minister sprawiedliwoci zaproponuje
kompromis. Czy mona odda chopcw i powierzy ich jakiej
neutralnej osobie? Zagwarantowa im wolno wyznania przy
jednoczesnym zwolnieniu z wychowania ydowskiego? Wycofa
pozwy przeciwko pannie Brun w zamian za oddanie dzieci?

106

10 lutego biskup Caillot, sdziwy ordynariusz z Grenoble,


wystosowuje za porednictwem AFP apel, by jak najszybciej
odnale dzieci. Impuls do dziaania da mu kardyna Gerlier,
chcc okaza dobr wol Kocioa. Jednak francuski prymas nie
przestaje o tym myle. W rzeczywistoci wszystkich:
Roncallego, Feltina, Gerliera, Caillota, jak rwnie Kapana i
wielu francuskich ydw, drczy jedno pytanie: w jaki sposb w wypadku, gdyby chopcy zostali oddani - uniemoliwi ich
natychmiastowe wywiezienie do Izraela, skd ju nie wrc?
Rodzina nie skrywa, e ma taki zamiar, i ona rwnie proponuje
kompromis: zapisa dwch braci do szkoy francuskiej w
Jerozolimie! 27 lutego sekretarz nuncjusza potwierdza
kardynaowi Gerlierowi, e Rzym domaga si powrotu dzieci do
Francji, chciaby jednak, by podjto rodki ostronoci, aby nie
popchnito ich w kierunku judaizmu".

Od Ottavianiego do Montiniego
Na miejscu sytuacja si zmienia. 19 lutego lotna brygada z
Bordeaux aresztowaa ksidza Ibarbaru i pomagajcego w nielegalnym przekraczaniu granicy Josepha Susperreguy, ktrzy przyznaj si do przeprowadzenia chopcw do Hiszpanii i bez oporu
wskazuj swojego cichego wsplnika, ksidza Laxague'a, wykadowc wyszego seminarium w Bajonnie. Aresztowanie
obejmuje zatem i jego, jak rwnie trzech innych baskijskich
ksiy oraz jedn osob wieck, podejrzanych o ukrywanie
ucieczki dzieci. Kolejne oskarenia zostaj postawione ksiom i
zakonnicom z Marsylii i Grenoble. W sumie do wizienia trafia
prawie pitnacie osb: wszyscy to arliwi katolicy, ktrzy
dziaali z pen wiadomoci, wszyscy jednak (lub prawie
wszyscy) to rwnie znani dziaacze ruchu oporu!

107

6 marca 1953 roku w Lyonie dochodzi do zawarcia szeciopunktowej ugody midzy przedstawicielem Kocioa (ojcem
Chailletem) i rodziny (Hedwige Rosner). Ugoda stanowi w szczeglnoci, e wszystkie wytoczone powdztwa zostan wycofane,
e dzieci zostan zwrcone swojej ciotce Rosner, ale bez wzgldu
na wszystko nie wyjad do Izraela przed upywem czterech
miesicy. Skomplikowany kompromis zostaje zatwierdzony przez
Gerliera i Kapana. Kardyna nie jest z tego dumny: pisze wprost
do podsekretarza witego Oficjum, swojego kolegi Alfreda
Ottavianiego, chcc mu wyjani, e radykalnej linii Watykanu
nie dao si utrzyma.
W Rzymie zaczyna narasta niepokj. Ataki na Koci drani niejednego kardynaa w Kurii. Nieprzejednan postaw
Ottavianiego kwestionuje si na najwyszym szczeblu, to znaczy
w Sekretariacie Stanu. I oto sprawa dostaje si w inne rce. 23
marca na pismo kardynaa Gerliera proszcego o zgod na
rozpoczcie poszukiwa braci odpowiada ju nie dogmatyczny
Ottaviani za porednictwem nuncjusza Roncallego, lecz
monsinior Giovanni Battista Montini, substytut w Sekretariacie
Stanu, w rzeczywistoci numer dwa Watykanu. Montini przyszy Pawe VI - nie jest guchy na argumenty ambasadora
Francji Wadimira d'Ormessona: zgoda, Stolica Apostolska moe
nie yczy sobie wika si w t zagmatwan spraw chrztu, ale
niech przynajmniej wpynie na Koci hiszpaski, by uatwi
powrt dzieci...
Monsinior Montini, ktry powiadomi o wszystkim Piusa XII,
chce w tym pomc. W gwnych zarysach jego telegram
sugeruje, by kardyna Gerlier wysa swojego przedstawiciela do
nuncjatury w Madrycie - Rzym pyszni si, e przekona
Hiszpanw! Jeszcze tego samego wieczora arcybiskup Lyonu
wysya Germaine Ribiere do Madrytu. Cieszca si
bezdyskusyjnym szacunkiem bohaterka ruchu oporu bardziej ni
ktokolwiek inny nawyka do poufnych misji. Nie spodziewa si,
e to zadanie zajmie jej trzy miesice.
Ta pena niedomwie i tajemnic rozgrywka jest bowiem daleka od zakoczenia. Teraz trzeba si liczy z rzdem
hiszpaskim

108

- ca spraw ledzi osobicie Franco - ktry sprzeciwia si wszelkiej ekstradycji i ostentacyjnie broni wariantu polegajcego na zatrzymaniu chopcw: caudillo zleca nawet swojemu ministrowi
spraw zagranicznych przedoenie Quai dOrsay propozycji wymiany dwch Finalych za republikaskich bojownikw baskijskich znajdujcych si na zesaniu w Tarbes. Czy minister Georges
Bidault domyla si, e Franco blefuje? Na przekazanej mu notatce
pisze na czerwono: Nie".
Jeli chodzi o hiszpaski Koci, to wedug sw kardynaa
prymasa Pla y Deniela, arcybiskupa Toledo, w najmniejszym
stopniu nie zamierza uatwia sprawy. Nuncjusz apostolski w
Madrycie monsinior Cicognani, utrzymujcy bliskie kontakty ze
sprawujcymi wadz frankistami, wykazuje si ostentacyjn biernoci. W Kraju Baskw francuski konsul w San Sebastian przyjmuje Germaine Ribiere, ale i on nie przejawia najmniejszej inicjatywy. Wielu obserwatorw uwaa, e francuski Koci jest bierny,
i oskara go o wspdziaanie z Kocioem hiszpaskim, w oczywisty sposb zwizanym z generaem Franco!

Baskijskie mataczenie
Rzeczywisto jest przykra: ani frankistowski rzd, ani
prymas Kocioa hiszpaskiego - ktry 5 maja otrzymuje od
Montiniego telegram z ostrzeeniem - nie wiedz naprawd,
gdzie s poszukiwane dzieci! Germaine Ribiere dowiaduje si od
jakich ksiy z Bajonny, e chopcy nie zostali wywiezieni do
Madrytu, jak to byo ustalone, lecz do klasztoru benedyktyskiego w Lazcano w prowincji Guipiizcoa, po czym zostali
rozdzieleni i powierzeni osobom prywatnym. Robert bdzie
pniej opowiada, e przebywa incognito u jakiego inyniera

109

w Guetarii, noszc nazwisko Jean Etcheverry, i e szczeglnie


dotkliwe byo dla niego oddzielenie go od brata.
Okazuje si jednak, e Baskowie s jeszcze mniej skonni do
ustpstw ni Hiszpanie! Kiedy Germaine Ribiere udaje si do
Lazcano, miejscowy opat dom Maur Elizondo, na ktrym to nadzwyczajne dyplomatyczno-kocielne poruszenie nie robi
najmniejszego wraenia, uprzejmie jej odmawia. Tamtejszym
Baskom - nacjonalistom, antyfrankistom - nikt nie bdzie
rozkazywa...
Jak wytumaczy przedstawicielom Kurii, francuskim ydom,
komitetom Finalych i antyklerykalnej prasie, e to milczenie jest
dla baskijskich nacjonalistw sposobem okazania lekcewaenia
rzdowi Franco? 5 czerwca Kapan, popierany przez rozmaite
ydowskie instytucje, ktre chce poczy wok Konsystorza
Centralnego, ujawnia prasie porozumienie z 6 marca i oskara
Koci o prowadzenie podwjnej gry. Wszystkie dzienniki wracaj nagle do sprawy, mno faszywe sensacyjne doniesienia,
znieksztacone informacje i pene oburzenia komentarze, nie wiedzc nic o tym, co si szykuje ze strony San Sebastian...
11 czerwca kardyna Gerlier uderza pici w st. Wzywa do
Lyonu Germaine Ribiere, matk Antonin, baskijskich ksiy
Aritzi i Laxaguea, modego sekretarza bajoskiego biskupa ktrym jest nie kto inny ni przyszy kardyna Etchegaray - oraz
kilku innych protagonistw, by okreli ostateczny i jedyny cel:
zmusi nieugitych baskijskich ksiy, by ustpili i zwrcili braci
Finalych. Dwaj baskijscy ksia i sekretarz biskupa Terriera
opuszczaj spotkanie zakopotani, ale przekonani. Majc ich
poparcie, Germaine Ribiere wraca do swojej misji: od porednika
do porednika...
Jednak baskijscy zakonnicy s uparci, zwaszcza opat
Lazcano. Poproszono go, by ochroni dwoje ochrzczonych dzieci,
to wita sprawa, bdzie jej broni a do koca! Potrzebny bdzie
wyrany nakaz monsiniora Montiniego, wydany 15 czerwca w
Rzymie, i list szefa baskijskiego rzdu na wychodstwie,
niezwykle szanowanego Josego Antonia Aguirrea, uchodcy
przebywajcego od

110

roku 1946 we Francji, aby Germaine Ribiere zostaa w kocu pokierowana do ojca opata z benedyktyskiego klasztoru w Belloc
na terytorium francuskim. Opactwo to jest zwizane z opactwem
w Lazcano. Ojciec przeoony, dawny zesaniec, kuzyn ksidza
Laxague'a, obiecuje jej dotrze do chopcw tam, gdzie s, i przekaza ich jej 25 czerwca o godzinie 11 w konsulacie francuskim
w San Sebastian. Ojciec Inda dotrzymuje sowa. Germaine Ribiere
spotyka si z chopcami, po czym odstawia ich do granicy, gdzie
czeka na nich samochd francuskiego ministra spraw wewntrznych. Nareszcie!
23 czerwca sd kasacyjny odrzuca skarg panny Brun i potwierdza przyznanie Hedwige Rosner opieki nad dziemi. Ciotka
chopcw poczeka jeszcze, a 18 lipca prefekt policji osobicie
wrczy jej ich paszporty, i dopiero wtedy wycofa wszystkie swoje
pozwy przeciwko pannie Brun i uwizionym zakonnikom. Nie
ma ju mowy o wychowaniu dzieci w wierze katolickiej, o daniu
im czasu na zastanowienie si czy spdzeniu kilku miesicy we
Francji.
25 lipca Robert i Gerald Finay w towarzystwie pastwa
Rosnerw wyjedaj do Izraela. Na zawsze.

6
Dramat ksiy robotnikw
Dlaczego Pius XII spali mosty
czce Koci ze wiatem proletariatu

Koci oddziela od mas pracujcych mur. Ten mur trzeba zburzy!

Kardyna Suhard, 5 grudnia 1948

Pary, roda 23 wrzenia 1953 roku. O godzinie 15 ozdobiony


herbem Watykanu samochd nuncjusza apostolskiego powoli
wjeda w rue Barbet-de-Jouy i zatrzymuje si przed paacem
Rambuteau, pod numerem 32, gdzie znajduje si siedziba
arcybiskupa Parya. Dostojnego gocia w przyciemnionych okularach witaj kardynaowie Achille Lienart, przewodniczcy francuskiego Zgromadzenia Kardynaw i Arcybiskupw (Assemblee
des Cardinaux et Archeveques, ACA), biskup Lille, oraz Maurice
Feltin, arcybiskup Parya, ktrych otacza okoo dwudziestu biskupw i wyszych przeoonych zgromadze zakonnych. Z wyjtkiem sekretarza ACA, modego Jeana Villota, wszystkich tych
duchownych, zarwno ksiy diecezjalnych, jak i zakonnikw, czy jedno: wrd swoich podwadnych maj ksiy robotnikw.
Od fabryk w Lille do dokw Marsylii, od portu Havre do zapr w
Alpach okoo setki ksiy i zakonnikw angauje si w owym
czasie cakowicie w ycie proletariatu, by dawa w tym rodowisku wiadectwo Ewangelii. Podejmujc ryzyko, e w tym wiecie
przepadn.
Wanie o tym chce rozmawia podczas tego niezwyczajnego
spotkania dostojny przedstawiciel papiea. Nuncjusz Paolo
Marella jest bliskim krewnym kardynaa Ottavianiego, podsekretarza Kongregacji witego Oficjum. Dawny delegat apostolski w
Japonii, a potem w Australii, zastpi w czerwcu Angela Giuseppego Roncallego w rezydencji przy avenue du PresidentWilson,

115

ktra od roku 1923 jest siedzib nuncjatury apostolskiej. Jego


gosem przemawia sam papie:
- Ksia robotnicy s zgorszeniem dla chrzecijan i naraaj
Koci na powane niebezpieczestwo!
Nuncjusz w ostrym tonie podkrela liczne i wiarygodne informacje, zarwno ustne, jak i pisemne, ktre napywaj do
Stolicy Apostolskiej". Kapan jest kapanem, a robotnik
robotnikiem, nie ma co do tego wraca! Dostojnik nie wspomina
nawet o samej misji ani o stosunku Kocioa do wiata pracy. Nie
przyby tu dyskutowa, lecz przekaza rozkaz. Dowiadczenie jest
negatywne, naley wic pooy mu kres. I kropka.
W cigu minionych czterdziestu lat w pomieszczeniach paacu
Rambuteau nigdy nie panowao rwnie cikie milczenie. To
jedna z najtrudniejszych kart w dziejach Kocioa, ktra teraz, w
sposb autorytarny i okrutny, si zamyka. Trzydzieci lat
eksperymentw, wysikw, inicjatyw i przygd, w ktrych
szlachetne zamiary mieszay si z naiwnoci, szalestwo z
ofiarnoci, wielko ze zudzeniami - wszystko to wanie
zostao brutalnie przekrelone.

wiat, gdzie nie znaj Chrystusa"


Zaoona w roku 1925 w Belgii przez ksidza Josepha
Cardijna organizacja Jeunesse Ouvriere Chretienne (JOC,
Chrzecijaska Modzie Robotnicza) powstaa w sferze
oddziaywania Akcji Katolickiej, wielkiego dziea Piusa XI. Do
Francji przeszczepi j w roku 1927 ksidz Georges Guerin z
Clichy-sous-Bois. Miaa zaradzi panujcemu od poowy XIX
wieku brakowi zainteresowania Kocioa wiatem pracy - ktry
przecie w owym czasie stanowi ubogich par excellence. Sam
Pius XI nazwa to zaniedbanie najwikszym zgorszeniem XIX
wieku".

116

Wkrtce kilku duszpasterzy JOC (Albert Bouche, Bernard


Rouzet) schodzi do kopalni, zaczyna prac w Halach, odbywa
praktyki w zakadach Renault: ludzie nazywaj ich apostoami
robotnikami albo misjonarzami pracy. Wpyw JOC rozciga si
na katolick modzie, jednak te eksperymenty pozostaj nadal
bardzo marginalne.
Druga wojna wiatowa zmienia sytuacj. Poczwszy od
majowej klski 1940 roku, wielu ludzi Kocioa - podobnie jak
cae francuskie spoeczestwo - zostaje wczonych w
zawieruch. Odkrywaj istnienie rodowisk spoecznych, ktrych
nie znali. Setki, a potem tysice ksiy zostaj wkrtce jecami
wojennymi w Niemczech, gdzie stykaj si z dziesitkami
tysicy w przewaajcej mierze zdechrystianizowanych
robotnikw. Rne warstwy spoeczne zostaj dodatkowo
wymieszanie, najpierw w wyniku funkcjonowania Service du
Travail Obligatoire (STO, Obowizkowej Suby Pracy), a potem
w partyzantce.
W roku 1941 monsinior Rodhain, krajowy duszpasterz jecw
wojennych, potajemnie wysya dwudziestu piciu kapanw, a
nastpnie kolejnych dwustu, by przeniknli do rzeszy omiuset
tysicy robotnikw STO. Wielu z nich zoy wiadectwo na
temat tego niezwykego dowiadczenia. Niektrzy stamtd nie
wrc. Jeden z tych potajemnych bohaterw, ojciec Victor
Dillard, jezuita, ktry zginie w Dachau, tak pisze w ktrym ze
swoich listw: Odnosiem wraenie, e jestem dla nich kim
obcym, e nale do innej kultury. Moja acina, liturgia, teologia,
msza, moje modlitwy, kapaskie szaty - wszystko to sprawiao,
e byem kim innym od nich, jakim ciekawym zjawiskiem,
kim w rodzaju popa albo japoskiego bonzy..."
W tym samym roku 1941 swe pionierskie dzieo rozpoczyna
pewien
czowiek:
szedziesiciosiedmioletni
kardyna
Emmanuel Suhard, nowy arcybiskup Parya. Ju dwanacie lat
wczeniej jako mody biskup Bayeux i Lisieux by pod duym
wraeniem wszystkich tych fabryk, gdzie nie znaj Chrystusa" i
gdzie ju wtedy chcia posa misjonarzy, tak jak Koci posya
ich w sam rodek

117

afrykaskiej sawanny czy na wyspy Pacyfiku. Poniewa jeszcze


niedawno w Rzymie studiowa razem z Eugeniem Pacellim (ktry
zosta papieem Piusem XII) i Luigim Maglionem (ktry zosta
sekretarzem stanu), cieszy si pewnym zaufaniem. Przekona
francuskie Zgromadzenie Kardynaw i Arcybiskupw do zorganizowania specjalnego szkolenia dla ksiy przeznaczonych do
pracy w najbardziej zdechrystianizowanych warstwach francuskiego spoeczestwa. 5 padziernika 1942 roku w Lisieux
otwiera seminarium Mission de France, majce ksztaci
przyszych ksiy, chccych ewangelizowa wiat pracy.
Prowadzenie seminarium powierza kanonikowi Louisowi
Augrosowi, sulpicjaninowi, dawnemu przeoonemu seminarium
w Autun.
To tam, w domu witego Jana z Lisieux, zamieszkuje ksidz
Henri Godin, krajowy duszpasterz JOC, ktrego ksiki rozchwytywane wwczas przez modych dziaaczy chrzecijaskich stanowi oskarenie pod adresem religii katolickiej, stworzonej dla
bogatych". Wraz z ksidzem Yvanem Danielem, rwnie duszpasterzem JOC, Godin pisze pidziesicioomiokartkowe, odbijane na powielaczu dzieko zatytuowane Memoire sur la
conuete chretienne dans les miliewc proletaires (Wspomnienia z
chrzecijaskiego podboju rodowisk proletariackich), ktre
zawiera propozycj rozpoczcia misji do naszych proletariuszy
bez religii".

Francja, kraj misyjny


26 kwietnia 1943 roku, w Poniedziaek Wielkanocny, w paryskim paacu arcybiskupim kardyna Suhard je spokojnie posiek
ze swoim sekretarzem, ksidzem Le Sourdem, ktry poleca jego
uwadze broszurk Godina i Daniela. Poruszony t lektur
arcybiskup wzywa natychmiast do siebie jej autorw i postanawia
wydruko-

118

wa w dokument w osiemdziesiciu egzemplarzach, aby rozprowadzi go z rozwag i w zamknitym krgu odbiorcw. Dzieko
to rzeczywicie kry, przekazywane gorczkowo z rk do rk,
po parafiach, seminariach i klasztorach. We francuskim
Kociele zaraz wybuchnie bomba" - zauwaa jeden z teoretykw
Akcji Katolickiej, kanonik Pierre Tiberghien, na ktrym
broszurka ta rwnie wywiera ogromne wraenie.
Po uzyskaniu 23 maja nihil obstat od cenzora kocielnego dokument trafia wreszcie do ksigar 12 wrzenia 1943 roku, rozwinity i uzupeniony licznymi nowymi przykadami. Publikuje
go wydawnictwo Abeille w Lyonie - filia wydawnictwa Cerf,
ktr dominikanie wykorzystuj w strefie nieokupowanej do dalszego prowadzenia dziaalnoci - pod prowokacyjnym tytuem:
La France, pays de mission? (Francja, kraj misyjny?). eby
Francj, najstarsz crk Kocioa, kraj witych, katedr i
teologw, traktowa jak kraj wymagajcy ewangelizacji tak samo
jak Grna Wolta czy Papua-Nowa Gwinea, to prawdziwa
prowokacja.
Ksika okazuje si znaczcym sukcesem: w cigu kilku lat
jej nakad przekroczy sto tysicy egzemplarzy. Ju w niej postawione zostaj dwa problemy, ktre bd odzywa si nieprzyjemnym zgrzytem w dowiadczeniu ksiy robotnikw, a pniej
spowoduj jego katastrof:
- Jak ma si misja wrd proletariatu do lokalnej parafii? Czy
autonomia tej specyficznej misji nie sprawia, e staje si ona
now parafi, pozbawion wszelkich zwizkw hierarchicznych
czy strukturalnych z parafi tradycyjn? Czy ryzyko
podejmowane przez tych nowych misjonarzy nie polega przede
wszystkim na odizolowaniu od Kocioa instytucjonalnego i
zerwaniu z nim?
- Czy chrzecijastwo moe si przyj w wiecie pracy?
Czy tego chcemy, czy nie - napisze kto inny - nasze
chrzecijastwo jest zwizane z pewn kultur". Tymczasem jeli
chodzi o kultur robotnicz, to cechuje j szczeglna i
niezaprzeczalna spjno. Czy skoro chce si by zbratanym z
ludem", to czy nie trzeba bdzie stworzy tam tubylczej"
kultury, tak jak to musz robi

119

misjonarze w Afryce, kultury nowej i konkurencyjnej w stosunku


do tej, ktra podtrzymuje chrzecijastwo?
Autorzy nie ukrywaj, e kady z ksiy robotnikw
podejmuje pewne ryzyko. Z tego powodu, pisz dalej,
zdobywanie proletariatu jest prac surow, ktra dugo moe
pozosta bezowocna, tote wymaga ona od wszystkich, ktrzy j
podejmuj, cakowitego oddania [...] Dlatego misjonarze ci
powinni si przygotowa na to, e nawet w oczach wasnych
wspbraci bd naraeni na k o m-p r o m i t a c j e". Powinni
porzuci nadziej, e kiedykolwiek odnajd si na nowo". Te
ostrzegawcze uwagi miay si potwierdzi w dramatyczny sposb
dziesi lat pniej.
Kilka tygodni po spotkaniu z Godinem i Danielem, 1 lipca
1943 roku, kardyna Suhard tworzy Mission de Paris. Proponuje
kierowanie tym projektem proboszczowi kocioa Najwitszego
Serca Pana Jezusa w Petit-Colombes ksidzu Georgesowi
Michonneau, ktry zasyn wwczas z powodu innowacji liturgicznych wprowadzanych z myl o prostych ludziach, nie majcych adnego wyksztacenia religijnego. Ksidz Michonneau
odrzuca jednak t ofert. Kardyna zwraca si zatem do ojca
Hollandea, proboszcza z Polangis, robotniczej dzielnicy miasteczka Joinville-le-Pont. Ten si zgadza.
W dniu inauguracji, 14 stycznia 1944 roku, kardyna Suhard
nie owija w bawen:
- Pierwszym celem Misji jest nawracanie pogan. Jej celem do
datkowym jest pokazanie chrzecijanom, e trzeba przyj now
postaw, e trzeba wywoa wstrzs!
Nowa postawa, wywoanie wstrzsu. W tym wszystko si zawiera. Po przemwieniu kardynaa pierwsi ksia ochotnicy,
wrd ktrych s Godin i Daniel, skadaj przysig:
- Zobowizuj si powici cae ycie chrystianizacji pary
skiej klasy robotniczej...
To zobowizanie jest czym niepospolitym. czy dar z
siebie z romantyzmem, przeamuje bariery. Dowodem tego jest
sukces powieci Gilberta Cesbrona Les saints vont en enfer
(wici id do

120

pieka) z roku 1952, ktra sprzedaje si w omiuset tysicach egzemplarzy. Osobowo anonimowego kapana, ktry pogra si
w prawdziwym spoeczestwie, odpowiada potrzebie chwili.

Zagroenie dla kapastwa


Francuscy biskupi z uwag i w przewaajcej mierze z
yczliwoci obserwuj mnoce si inicjatywy tego rodzaju.
Prnie dziaa Akcja Katolicka. W grudniu 1941 roku w Marsylii
dominikanin Jacues Loew, byy adwokat, nawrcony w wieku
dwudziestu piciu lat, za zgod arcybiskupa de Provencheresa z
Aix-en-Provence postanawia zosta dokerem i pracowa z
dokerami. W tym samym czasie w Lyonie Louis-Joseph Lebret,
dawny oficer marynarki, ktry wstpi do dominikanw, zakada
grup Economie et Humanisme (Ekonomia i Humanizm), ktra
popularyzuje ide pomocy krajom Trzeciego wiata. W roku
1943 w La Houssaye-en-Brie ojciec Epagneul zakada
zgromadzenie braci misjonarzy wiejskich. W roku 1947 w Aix
en-Provence ojciec Voillaume u pocztkw maych braci Jezusa
zakada pierwsz robotnicz fraterni, inspirowan ide ojca
Charlesa de Foucaulda...
Wojna i okupacja pobudziy duszpastersk wyobrani, ujawniy kapaskie osobowoci, z ca ostroci ukazay rozbienoci
midzy dotychczasowymi wyobraeniami a rzeczywistoci.
Wyzwolenie zwielokrotnia to wrzenie: po wojnie, ktra wywoaa
najwiksze okruciestwa w dziejach, chrzecijanie staj w pierwszych szeregach tych, ktrzy uwaaj, e wiat naley zbudowa
na nowo.
Wszelkie innowacje s ciekawe. Sprawiaj, e Francja staje
si owym laboratorium Kocioa, ktre Rzym wci obserwuje z
obaw, ale wiat chrzecijaski patrzy na nie z zazdroci.

121

Dowodem jest wizyta modego polskiego ksidza w Marsylii 8


lipca 1947 roku: w parafii witego Trofima w dzielnicy La Cabucelle dowiaduje si on o eksperymencie prowadzonym przez
ojca Loewa. w mody czowiek, ktry z zapartym tchem
przeczyta ksik Godina i Daniela, nazywa si Karol Wojtya.
To, co odkrywa, tak go zafascynuje, e po powrocie do Polski
napisze na ten temat artyku, ktry stanie si przeomowy - i ktry
gazety bd odgrzebywa z szuflad trzydzieci lat pniej, kiedy
zostanie wybrany na papiea i przyjmie imi Jan Pawe II.
Od roku 1944 do 1947 cae grupy ksiy robotnikw powstaj
w Lille, Rouen, Marsylii, Limoges, Saint-Etienne, Bordeaux i
Lyonie - gdzie kardyna Gerlier, prymas Francji, powierza
Mission de France prowadzenie parafii robotniczej w Givors. W
samej stolicy podlegajca bezporednio arcybiskupowi Mission
de Paris zwiksza liczb czonkw z siedmiu do dwudziestu
piciu. Pocztkowo wszyscy ci misjonarze tworz mae grupy
kapaskie o specyficznym profilu, autonomiczne, ale powizane
z parafiami i dziaajce pod opiek lokalnych biskupw.
Tymczasem od lata 1945 roku w kuluarach Watykanu daje si
zauway pewne zaniepokojenie, sycha komentarze przeciwne
temu, co dzieje si we Francji. Kardyna Suhard, ktry nie jest
naiwny, chce uprzedzi ewentualn krytyk i nalega na ojca
Hollandea, przeoonego Mission de Paris, i ojca Augrosa,
przeoonego Mission de France, by pojechali broni swoich racji
na samym szczycie kocielnej wadzy, w Rzymie. 27 listopada
1946 roku ci dwaj ksia zostaj przyjci przez Piusa XII.
Audiencja trwa siedem minut, ani minuty duej. Louis Augros
od razu przechodzi do sedna sprawy, wyjania, jaki jest cel misji
w rodowisku pogaskim", i prosi o wyrane poparcie papiea
dla tego eksperymentu, ktry bdzie bardzo trudny i ktry
wymaga autonomii zaangaowanych w niego kapanw.
Odpowied papiea brzmi:
- Bdcie roztropni, tu w gr wchodzi powoanie.
Ojciec Hollande przytakuje. I prosi, by ci zupenie szczeglni
ksia mogli wyjtkowo odprawia msz wieczorem.

122

- Zobaczymy, zastanowimy si...


Pius XII udziela swoim gociom bogosawiestwa, po czym
egna si z nimi, pozostawiajc w ich doniach race, a w sercach poczucie, e ten niezwyky papie ich zrozumia. Jednak nastpnego dnia w siedzibie Kongregacji witego Oficjum monsinior Alfredo Ottaviani, asesor tej cieszcej si z saw
dykasterii - czy wite Oficjum nie jest bezporednim nastpc
witej Inkwizycji? - przyjmuje dwch mczyzn, ktrzy zdaj
sobie w tym momencie spraw, e tej partii nie wygrali. Kiedy
prosz o zezwolenie ksiom robotnikom na odprawianie mszy w
godzinach wieczornych i zagodzenie zasad dotyczcych postu
eucharystycznego, spotykaj si z wymownym grymasem.
Najwyraniej Ottaviani nie jest po ich stronie.
Kardyna Suhard przekonuje si o tym osobicie, kiedy 15 lutego 1947 roku wite Oficjum prosi go o odpowied na list
niezbyt uprzejmych dziewiciu pyta: Czy ksia robotnicy
przestrzegaj obowizkw stanu kapaskiego? Czy wieczorna
msza jest naprawd konieczna? Czy ten eksperyment nie
zaszkodzi tradycyjnej posudze kapaskiej? Czy nie ma innych
sposobw dotarcia do mas?". I tak dalej... Ich ton wskazuje na
nieufno. Nuncjusz w Paryu, monsi-nior Roncalli, nie ukrywa,
e podziela te zastrzeenia...
Natomiast w Rzymie substytut Montini, jedna z dwch
najbardziej zaufanych osb Ojca witego, jest zwolennikiem
tego, by podejmowa pewne ryzyko, eby nie musie sobie
wyrzuca, e nie zrobio si wszystkiego dla zbawienia wiata".
Monsinior Montini, przyszy Pawe VI, zatwierdza w tyme roku
tumaczenie na jzyk woski ksieczki ojca Loewa En mission
proletarienne (Na proletariackiej misji), ktre przekazaa mu
francuska ambasada. W roku 1951 podczas audiencji w Rzymie
Montini mwi Loewowi:
- Potrzeba nowych metod, eby ryby wrciy do sieci Piotrowej...

123

Koci w Kociele?
Nowe metody? Prosz bardzo. Chcc kontynuowa swoj misj, niektrzy z tych kapanw prosz o zgod na zatrudnienie si
w charakterze robotnikw. Taka proba jest logiczna. Tak samo
jak wity Pawe prosi, by sta si ydem dla ydw, poganinem dla pogan", ksidz robotnik powinien sta si robotnikiem
dla robotnikw", w czym nie mog przeszkadza mu adne obowizki liturgiczne czy parafialne. Ani konieczno noszenia
szczeglnego stroju.
I wanie ten aspekt budzi oficjalne zastrzeenia hierarchii:
nienoszenie sutanny. Czy mona wymaga od tokarza, eby
przestrzega wszystkich przepisw liturgicznych wynikajcych z
jego posugi kapaskiej? Odprawianie mszy przed pjciem do
pracy czy odmawianie brewiarza wieczorem przed spoczynkiem to jeszcze jest do pomylenia. Ale przenoszenie workw z
cementem w sutannie jest pomysem rwnie niedorzecznym, jak
instalowanie konfesjonau w zajezdni miejskich autobusw.
Tymczasem wkrtce postawione zostaje caociowe pytanie o
kapastwo. Czy kapan moe by kim innym ni kapanem?
Niektrzy teologowie, midzy innymi ojciec Chenu, dominikanin, miao rozpoczynaj debat na ten temat. Zanegowanie
prymatu parafii, podstawowej komrki Kocioa powszechnego,
odejcie od zasad wynikajcych z prawa kanonicznego, zakwestionowanie wadzy biskupa - wszystko to wzbudza liczne dyskusje, ktre szybko zaczynaj niepokoi niektrych kardynaw
Kurii: czy to nie prowadzi do stworzenia jakiego nowego
Kocioa w Kociele?
Pierwszy grom z jasnego nieba spada z inicjatywy samego papiea na kapask misj wrd robotnikw. 23 wrzenia 1950
roku Pius XII publikuje adhortacj apostolsk o kapastwie,
Menti nostrae, ktra ustawia rozregulowany mechanizm. Kapan,
zdecydowanie przypomina papie, jest drugim Chrystusem",
rni si od

124

pozostaych ochrzczonych: jest oddany posudze kapaskiej i z


koniecznoci oddany wsplnocie. Powinien wystrzega si
dwch niebezpieczestw: herezji czynu" i dzy nowoci". Nie
ma mowy, by kapani rzucali si w wir zewntrznej
dziaalnoci", nie ma mowy, by rezygnowali z rygoru
doktrynalnego na rzecz gustw, metod czy mody danej epoki.
Dla wikszoci ksiy robotnikw tekst ten nie jest niczym
wicej ni pozbawionym konsekwencji przypomnieniem teorii.
Jednak 10 lutego 1951 roku, podczas ich krajowego zjazdu, sam
kardyna Feltin przekazuje im podpisany przez monsiniora
Ottavianiego list witego Oficjum, ktry sugeruje, by biskupi
majcy w swoich diecezjach ksiy robotnikw stworzyli
dyrektorium w celu przeanalizowania ich sytuacji i uniknicia
pewnych wypacze". Dyrektorium? Czemu nie? Nie wszyscy
rozumieli jesz cze, e uruchomiono wanie majc ich
zmiady machin. I e nic ju jej nie powstrzyma.

Widmo komunizmu
W rzeczywistoci wszelkie inne wzgldy przymi miaa cakiem inna troska, duo bardziej niepokojca: paniczny strach
Kocioa katolickiego w oglnoci, a papiea w szczeglnoci, w
obliczu niepowstrzymanego rozprzestrzeniania si bezbonego
komunizmu w Europie i na caym wiecie. Trzeba przyzna, e w
owym czasie Pius XII i jego kardynaowie mieli pene prawo, by
si tego ba.
Po zakoczeniu drugiej wojny wiatowej pod bat Kremla
wpada caa Europa rodkowa i Wschodnia, wszystkie kraje o
starej kulturze chrzecijaskiej. Od roku 1948 przychodzi kolej
na zaraenie Azji: 1 padziernika 1949 roku Mao Zedong ogasza
triumf

125

rewolucji w Chinach; w czerwcu roku 1950 wojna w Korei


doprowadzi do powstania jednego z najtrwalszych reimw
marksistowskich w dziejach. Komunistyczny walec drogowy jest
najwyraniej niezniszczalny.
Koci uwaa t haaliw ekspansj polityczn za tym
bardziej diabelsk, e pociga ona za sob rewolucje ideologiczne
i przeladowania wymierzone przeciwko religii. Ich pocztkiem
jest brutalne zgadzenie ukraiskich katolikw przez Stalina w
roku 1946. W tym samym roku arcybiskup Stepinac, prymas
Chorwacji, zostaje wtrcony do wizienia przez now wadz
komunistyczn, ktr ucielenia marszaek Tito. W roku 1949 z
kolei po sfingowanych procesach politycznych uwizieni zostaj
arcybiskup praski Beran i kardyna Mindszenty, prymas Wgier.
Z kolei 25 wrzenia 1953 roku, niemal w tym samym czasie, gdy
w paacu arcybiskupim w Paryu odbywa si synne spotkanie z
nuncjuszem, polski Urzd Bezpieczestwa aresztuje kardynaa
Wyszyskiego, prymasa Polski, i umieszcza go w wizieniu,
wprawiajc w osupienie wszystkie europejskie gazety. Cztery
miesice pniej La Croix" przedstawia pierwszy bilans tych
niespokojnych czasw: ofiar triumfujcego komunizmu pado
ju czterech kardynaw, trzydziestu dwch arcybiskupw, stu
siedemnastu biskupw...
Dla papiea, przez ktrego paac przewijaj si dziesitki
wstrznitych, osupiaych, niejednokrotnie pozbawionych
wszystkiego kocielnych dostojnikw na wygnaniu, zwoka jest
niebezpieczna. Nowy francuski ambasador przy Stolicy
Apostolskiej Wadimir dOrmesson, ktry zastpuje filozofa
Maritaina w padzierniku 1948 roku i czsto spotyka si z
Piusem XII, odnotowuje rosnce zaniepokojenie Watykanu w
obliczu tego nagromadzenia niebezpieczestw i przyznaje racj
gowie Kocioa. Komunizm bowiem rozwija si rwnie w
Europie Zachodniej: w dwch krajach pooonych najbliej
Watykanu, Francji i Woszech, gdzie komunici otrzymuj ponad
trzydzieci procent gosw, naprawd niewiele brakuje, by doszli
do wadzy. Doszliby nawet do niej w roku 1947 (we Francji) i w
roku 1948 (we Woszech), gdyby

126

Stalin si temu nie sprzeciwi, ze wzgldu na wasn taktyk


midzynarodow!
Gosem witego Oficjum Stolica Apostolska przypomina w
lipcu 1949 roku zasad, w myl ktrej komunici podlegaj ekskomunice: wynika to ze synnej encykliki z roku 1937, w ktrej
Pius XI pisze o komunizmie, e jest zy w samej swej istocie".
W kuluarach Watykanu tak zwani katoliccy progresici, ktrzy
skaniaj si ku komunizmowi, nie mog ju liczy na poparcie podobnie jak ksia, ktrzy uczestniczyli w wielkich strajkach robotniczych z roku 1947 i 1950, albo te jak teologowie
progresici, ktrzy jak ojciec Chenu w marcu 1950 roku podpisali
zainicjowany przez Moskw apel sztokholmski, majcy na celu
zakazanie amerykaskich bomb atomowych.
Tymczasem dryfowanie ksiy robotnikw w kierunku komunizmu jest nieuniknione. Niektrzy z nich pochodz ze rodowiska proletariackiego i znaj ju zbratanie warsztatu", tsknot za
rokiem 1936 i sowa Midzynarodwki. Inni odkrywaj wiat
robotnikw, cierpi, przekonujc si o wasnej fizyczne) saboci,
zastanawiaj si nad swoim inteligenckim statusem, z zapaem
angauj si w walk zwizkow lub polityczn. W wikszoci
wypadkw s lepiej ni ich towarzysze wyksztaceni,
przyzwyczajeni do publicznych wystpie, a ich celibat sprawia,
e wieczorami i w weekendy maj wicej czasu: s
byskawicznie wybierani na przedstawicieli zwizkw
zawodowych lub na delegatw zag do CE (Comites
dEntreprise, Rad Zakadowych) w fabrykach, powierza im si pisanie listw i ulotek, reprezentowanie kolegw w sporach z
pracodawcami.
Czy nie jest rzecz naturaln, e zachca si ich rwnie
usilnie do wstpowania do CGT (Confederation Generale du
Travail, Powszechnej Konfederacji Pracy) oraz do PCF (Parti
Communiste Francais, Francuskiej Partii Komunistycznej) i do
podejmowania tam konkretnych obowizkw? Na przykad
ojciec Barreau z Mission de Paris jest pierwszym ksidzem
wybranym do sekretariatu Union des Travailleurs de la
Metallurgie de la Seine

127

(Sekwaskiego Zwizku Zawodowego Pracownikw Metalurgii).


Wszechobecni w fabrykach dziaacze komunistyczni nie obnosz
si ani z wsami Stalina, ani z binoklami Berii. W codziennej
rzeczywistoci w ostrych walkach spoecznych nikn kontrowersje dotyczce ideologii marksistowsko-leninowskiej. W ndznym
warsztacie, cuchncym olejem silnikowym, i wrd
proletariackiej braci, na nabrzeu penym skadw towarowych,
na budowie alpejskiej tamy nie odczuwa si adnej bliskoci
syberyjskich guagw ani wschodnioniemieckiej Volkspolizei!

Na celowniku witego Oficjum


Do Rzymu napywaj setki listw dotyczcych tego arcydraliwego tematu: wyraaj szczere zaniepokojenie, zawieraj
ostrzeenia, podstpne skargi, oburzenie, donosy na konkretne
osoby. Przekazuj je biskupi, docieraj za porednictwem
nuncjusza, pochodz bezporednio z Kurii. Kiedy w listopadzie
1953 roku kardyna Feltin bdzie chcia przekaza kardynaowi
Ottavianiemu trzysta listw zawierajcych wiadectwa na temat
rzeczywistoci pracy duszpasterskiej ksiy robotnikw, spotka
si z uprzejm odmow:
- To zbyteczne, t spraw mamy obficie udokumentowan...
Atmosfera jest niedobra. Pius XII, od poowy stycznia ciko
chory, ley przykuty do ka w Castel Gandolfo. Poniewa po
mierci kardynaa Maglionego w roku 1944 nie chcia mianowa
nowego sekretarza stanu, wadza jest podzielona midzy monsiniora Tardiniego i monsiniora Montiniego, podsekretarzy stanu,
ktrzy nie s nawet kardynaami, oraz wite Oficjum, ktre na
tym korzysta: kardynaowie Ottaviani (asesor) i Pizzardo (sekretarz) mno inicjatywy i upomnienia, narzucajc Kocioowi niemal policyjn kontrol, jake dalek od troski ewangelicznej.

128

Lektura wczesnych kronik czy dziennikw prowadzonych


przez rnych zwizanych z t spraw francuskich teologw ukazuje, jak silna jest tumiona zo, a nawet zapieka wrogo, jak
wielu ludzi Kocioa zaprzysiga nikczemnemu i ndznemu systemowi, ktry panuje [...] w Rzymie" (Congar), modym gryzipirkom ze witej Kongregacji" (Feret). Uwaaj ten system za
policyjny, autokratyczny, totalitarny, kretyski" (Congar),
porwnywalny z GPU czy Gestapo. Z pogard odnosz si do
pobonych i posikujcych tekstw kardynaa Ottavianiego"
(Congar). Kiedy si czyta tak gwatowne opinie, zrozumiae staje
si, dlaczego kilka lat pniej, podczas II Soboru Watykaskiego,
wite Oficjum spotka si z tak bezwzgldn kontestacj!
Biskupi francuscy s coraz bardziej rozdarci. 7 kwietnia 1951
roku ojciec Michel Favreau, ksidz doker z portu w Bordeaux, ginie w wypadku, zmiadony przez spadajce z dwigu drewniane
bale. Jego ordynariusz, biskup Richaud, nie zgadza si pocign
do odpowiedzialnoci cywilnej dyrekcji portu, czego domaga si
od niego CGT. Sprawy ksiy robotnikw nie poprawia to, e 28
maja 1952 roku dwaj z nich zostaj zatrzymani podczas manifestacji przeciwko wizycie amerykaskiego generaa Ridgwaya
w Paryu oraz e kilku z nich bierze udzia w zgromadzeniach
pacyfistycznego Mouvement de la Paix.
22 wrzenia 1951 roku monsinior Ancel, biskup pomocniczy
Lyonu, pisze do ksiy robotnikw ze swojej diecezji: powtarza i
rozwija wszystkie przyczyny zaniepokojenia wymienione przez
papiea w jego adhortacji z wrzenia 1950 roku. Metoda
stosowana przez ksiy robotnikw jest zbyt subiektywna,
stanowi zagroenie dla jednoci Kocioa, deprecjonuje posug
parafialn, grozi tym, e grupy ksiy robotnikw odizoluj si
od instytucji kocielnej i zamkn si w postawie zadufania,
nieufnego, a nawet wrogiego wobec struktur Kocioa.
Mimochodem monsinior Ancel przestrzega rwnie przed
marksistowsk impregnacj" pracujcych ksiy.
List przynosi zaskakujcy skutek. Pokazuje, e co si zmienio. Wywouje szereg kontestujcych go spotka, wprowadza

129

podzia wrd ksiy robotnikw - w Marsylii ojciec Loew


wzywa, by nie odcina si od Kocioa - a po nim nastpuje caa
seria rodkw przymusu. 11 marca 1952 roku zostaje wydany
zakaz przyjmowania nowych kandydatw na ksiy robotnikw.
Kleryckie praktyki w fabrykach zostaj zakazane. 12 kwietnia ojciec Augros, przeoony Mission de France i rektor seminarium w
Lisieux, zostaje pozbawiony tych funkcji przez komisj episkopatu do spraw duchowiestwa. Wiosn 1953 roku kardyna
Pizzardo - ktry jest nie tylko sekretarzem witego Oficjum, lecz
take prefektem Kongregacji Seminariw i Uniwersytetw wysya ojca Paula Philippea, dominikanina, w celu przeprowadzenia wizytacji w seminarium, ktre przeniesiono do Limoges, a
nastpnie 6 wrzenia 1953 roku zamknito, pozostawiajc na
lodzie dziewitnastu klerykw, nagle pozbawionych moliwoci
wywicenia.
Tego decydujcego dnia, 23 wrzenia 1953 roku, kiedy nuncjusz Marella doprowadza do synnego zebrania w paryskim paacu arcybiskupim, ma zosta zadany ostateczny cios.

Biskupi si odwracaj
Jednake kardynaowie obecni na tym dramatycznym zebraniu nie zachowuj si biernie. Byli przygotowani na upomnienie,
ale nie na tak bezwzgldny rozkaz, ktry im, biskupom, nie pozostawia adnego pola manewru. Ich odpowied jest dla nuncjusza
niespodziank:
- To katastrofa! - mwi Lienart. - Katastrofa dla francuskiego
Kocioa, a take dla wiata robotnikw. Jeli o mnie chodzi, to
mog jedynie by dumny ze swoich ksiy robotnikw. Dotyczce
ich wypadki znacznie si wyolbrzymia-

130

- Rzym powinien zdawa sobie spraw z konsekwencji swo


jej decyzji - kontynuuje Feltin. - Koci okae si definitywnie
zwizany ze wiatem kapitalistycznym!
Ojciec Avril, prowincja dominikanw, dorzuca dodatkowe
ostrzeenie:
- We wszystkich chrzecijaskich rodowiskach intelektual
nych reperkusje bd powane, poniewa ksia robotnicy stano
wi najbardziej wymowne wiadectwo ywotnoci Kocioa!
Lienart i Feltin sugeruj wwczas, e wraz z kardynaem
Gerlierem z Lyonu powinni uda si do Rzymu, by spotka si z
papieem i osobicie przedstawi mu wasne argumenty.
Nuncjusz oponuje, ale nie moe sprzeciwi si podjciu takich
krokw. Wyjazd ma nastpi po zebraniu ACA, ktre
zaplanowano na poow padziernika. Zdaniem francuskich
obserwatorw los ksiy robotnikw oraz wszystko, co pociga
za sob podjty przez nich eksperyment, zaley od tego wyjazdu
trzech najwaniejszych przywdcw francuskiego Kocioa do
Rzymu.
5 listopada 1953 roku, punktualnie o godzinie 13.15, Pius XII
przyjmuje trzech francuskich kardynaw w swojej rezydencji w
Castel Gandolfo. Rozmowa trwa ptorej godziny. W obecnoci
papiea gos zabiera Lienart, przewodniczcy ACA. Swoj
obron doszlifowa podczas uroczystoci odsonicia pomnika
upamitniajcego kardynaa Suharda, ktra odbya si 10
padziernika w pobliu Angers:
- Ojcze Najwitszy, cakowite usunicie ksiy robotnikw
w jak najkrtszym czasie byoby dla Kocioa i dla dusz rdem
bardzo powanych trudnoci, a jego reperkusje miayby trudny
do
oszacowania zasig...
A Lienart wypowiada si tak: po raz kolejny Koci zostanie
uznany za sojusznika bogatych i monych"; setki tysicy dusz"
zostan porzucone w wiecie cakowicie obcym Kocioowi, bardziej niedostpnym dla Ewangelii ni ludy pogaskie na naszych
misjach na kracach wiata"; ju przez samo to Koci sprawi
bezcenny prezent" komunizmowi, ktry ju si tym chlubi".

131

Wniosek, jaki wyciga Lienart, jest wynikiem dogbnej


refleksji: naley oddzieli dobre ziarno od kkolu, a obecnym
odchyleniom przeciwdziaa przez gbokie reformy.
Daremny trud. Odpowied Piusa XII jest nieubaganym oskareniem: o naraanie na niebezpieczestwo kapastwa i samej tosamoci kapana, o udzia ksiy robotnikw w wielkich letnich
strajkach, wszystko po kolei, chocia papie wyjania, e jego
zdaniem jest to oczywicie kwestia sumienia. Trzej kardynaowie
nalegaj: nie mona cakowicie wstrzyma tej misji! Papie
przyznaje: mona sobie wyobrazi, e kapani wiata
robotniczego" czy te wiata pracy" bd nie do tego wiata
wiato wiary, ale jako kapani i w powizaniu z dziaalnoci
parafii.
Marna to pociecha. Kiedy wsiadaj do samolotu, majcego
ich odwie z powrotem do Parya, trzej hierarchowie s
zaamani. Papie rozstrzygn. Definitywnie. Tego samego
przedpoudnia w kancelarii witego Oficjum kardyna Ottaviani
udzieli im lekcji:
- Skoro papie jasno si wypowiedzia, jaki byby to
przykad
dla Kocioa, gdyby francuscy kardynaowie mieli zamiar
skania go do zmiany tak uzasadnionej decyzji!
Czy kardynaowie mogliby nie posucha papiea? 28 grudnia
w Lille w yczeniach kierowanych do duchowiestwa swojej diecezji kardyna Lienart wyjania:
- By ksidzem i by robotnikiem to dwie funkcje, dwa rne
stany ycia, ktrych nie mona myli, jeli nie chce si zmieni
samego pojcia kapastwa. Nikt nie ma prawa ingerowa w
kapastwo w tej jego postaci, ktr ustanowi Chrystus.
Racje te, koczy Lienart, s tak oczywiste, e mona si im
tylko podporzdkowa".
Kapitulacja jest cakowita. 19 stycznia 1954 roku francuscy
biskupi publikuj list do ksiy robotnikw, w ktrym
powiadamiaj ich, e maj zaprzesta dziaalnoci do dnia 1
marca i e w poddaniu si temu powinna pomc im wiara.
Zakopotanie osb, ktre zachcay do podjcia tego
eksperymentu, broniy jego uczest-

132

nikw i uznay jego przerwanie za katastrofalne, jest ewidentne.


Jednake Lienart, Feltin, Gerlier, podobnie jak niemal wszyscy
francuscy biskupi, przez cae tygodnie bd powtarza i uzasadnia powody swojego przyczenia si do decyzji papiea - nie
potrafic jednoczenie powstrzyma reakcji powszechnego
osupienia wobec tej mao chwalebnej zmiany zdania.

Tragedia nieposusznych"
List z 19 stycznia by niczym trzsienie ziemi. Wrd uczestnikw ruchu organizuje si kontratak. Kardyna Lienart otrzymuje raport przygotowany przez ksiy z tam", tych budowlacw przemierzajcych alpejskie doliny, idcych za prac od
jednej do drugiej budowy; ksia robotnicy z regionu paryskiego
przygotowuj zielony dokument". Dla wielu z nich to osobista
tragedia. Jak zerwa wizi, tak cierpliwie nawizywane w nowym
rodowisku, jak porzuci w tak krtkim czasie dziaalno i
obowizki, jak zerwa z towarzyszami broni, ktrych zostawia
si w popochu? Jak pogodzi si z lansowanym oficjalnie
posuszestwem, rdem duchowoci"?
W rod 3 lutego spada kolejny grom z jasnego nieba.
Najwaniejsze francuskie dzienniki, w tym LHumanite", publikuj komunikat, bdcy zarazem politycznym manifestem i przejmujc skarg, podpisany przez siedemdziesiciu trzech ksiy
robotnikw, ktrzy odrzucaj decyzje podjte przez biskupw 19
stycznia. Jeszcze tego samego ranka nuncjusz Marella przekazuje
telefonicznie do Rzymu tekst tego komunikatu, jak rwnie list
jego sygnatariuszy. 1 marca, w dniu wyznaczonym jako ostateczny termin w rozporzdzeniu biskupw, zbuntowani ksia
zostaj ukarani przez wasn hierarchi, ktra suspenduje ich

133

a divinis nie wolno im odtd odprawia mszy ani wykonywa


adnej posugi kapaskiej. Niektrzy z nich powrc na ono
Kocioa, ale okoo pidziesiciu do koca pozostanie wiernych
swojemu wyborowi.
Zostan nazwani nieposusznymi. Ich nazwiska to: Jean-Marie
Huret i Jean Cottin, pracownicy fizyczni z Havre; Bob Lathuraz i
Pierrot Senegas, robotnicy z Montceau-les-Mines; Bernard
Chauveau i Roger Deliat, robotnicy wykwalifikowani z fabryki
Renault w Boulogne; Roger Breistroffer, metalowiec z Arcueil;
Jean Breynaert, murarz z Grenoble; a take Aldo Bardini, Jean
Olhagaray, Jo Lafontaine, Maurice Comb, Jean Gray i inni.
Rozdarci midzy upomnieniami pyncymi z parafii, baganiami
wasnych rodzin, niezrozumieniem ze strony towarzyszy pracy,
nieufnoci pracodawcw, ci zagubieni onierze Ewangelii przeyj prawdziwe pieko: wtpliwoci w wierze, zachwianie fundamentw, zamt w spoeczestwie i oczywicie pene zoci rozalenie na Koci.

Czystka u dominikanw
W Rzymie manifest siedemdziesiciu trzech osiga taki skutek, e dyskredytuje ksiy robotnikw i ich obrocw - o ile
jeszcze trzeba byo do tego dodatkowych powodw. Na pierwszy
ogie id dominikanie. Nastpnego dnia po ukazaniu si
komunikatu bolenie dowiadcza tego ojciec Suarez, genera
zakonu witego Dominika. Tego wanie dnia wzywa go
kardyna Valerio Valeri, prefekt Kongregacji Zakonnikw, dawny
nuncjusz przy rzdzie Vichy. Ojciec Suarez zostaje szorstko
poinformowany, e dominikanie we Francji zdecydowanie za
mocno wpltali si w t histori. Hiszpaskiemu dominikaninowi
ziemia zapada si spod nogami,

134

kiedy syszy z ust swojego gospodarza, e jest zbyt saby wobec


Francuzw, e naley zoy z urzdu trzech uwikanych w
spraw prowincjaw, e naley zamkn instytucje, w ktrych
ksztac si przyszli dominikanie (stu siedemdziesiciu
studentw), i e trzeba bdzie zmieni sposb wybierania wadz
zakonu!
Inicjatorem ataku jest wite Oficjum. Ju w padzierniku
ubiegego roku kardyna Pizzardo ubolewa z powodu poaowania godnego ducha niesubordynacji i niezdyscyplinowania",
charakterystycznego dla dominikanw, a szczeglnie ich teologw, specjalistw od byskotliwych fraz i nieostrych twierdze".
Odprowadzajc ojca Suareza, kardyna Valeri wrcza mu grub
kopert, zawierajc plik listw, raportw i najrozmaitszych
donosw wymierzonych przeciwko ksiom robotnikom i
teologom bdcym czonkami zakonu:
- Powinien ojciec uspokoi wite Oficjum...
Trzeba si spieszy. Ju 6 lutego ojciec Suarez zatrzymuje si
w paryskim konwencie przy rue du Faubourg-Saint-Honore,
gdzie ma siedzib ojciec Avril, prowincja prowincji francuskiej.
Dwa dni pniej w podwjnej celi na pierwszym pitrze, u stp
reprodukcji obrazu ze witym Dominikiem pdzla Fra Angelica,
Suarez goci po kolei ojca Chenu, ojca Fereta, ojca Boisselota
(dyrektora wydawnictwa Cerf) i ojca Congara, by oznajmi im,
e zostaj zoeni w ofierze na otarzu zakonu. Sowa Suareza
brzmi dramatycznie:
- Bagam was, przyjmijcie te sankcje! Pomcie mi ratowa
zakon!
To samo powtrzy o godzinie 15 w kapitularzu w obecnoci
zwoanej specjalnie na t okoliczno nadzwyczajnej rady prowincji:
- Jeli wywoamy w Stolicy Apostolskiej wraenie, e okazu
jemy jej posuszestwo, wszystko zostanie szybko zapomniane.
Jeli
nie, to istnieje ryzyko, e sankcje bd bardzo powane...
Stumionym gosem, w niepewnej francuszczynie, Suarez
wyjania, e bardzo choremu Piusowi XII nie zostao ju wiele

135

czasu i e trzeba wytrzyma do chwili wyboru nowego papiea.


Od kadego z zakonnikw da przyjcia w milczeniu niewiarygodnej czystki. Skadaj si na ni: usunicie z Parya ojcw
Chenu, Congara, Fereta i Boisselota; natychmiastowe zastpienie
trzech prowincjaw (Avrila w Paryu, Belauda w Lyonie,
Nicolasa w Marsylii); wydanie przeoonym domw misyjnych
(Albertowi Boucheowi, Bernardowi Gareymu, Jacuesowi
Screpelowi i innym) nakazu cignicia z powrotem do
konwentw wszystkich ksiy robotnikw przed 1 marca;
systematyczna cenzura wszystkich publikacji prowadzona przez
kuri generaln. To prawdziwy Trafalgar" - komentuje ojciec
Boisselot.
11 lutego Suarez skada wizyt nuncjuszowi Marelli: misja
wypeniona. Wrd francuskich dominikanw panuje porzdek.
Tego ranka wszystkie dzienniki opisuj i komentuj to historyczne zamiatanie". Le Monde" pisze o niebezpiecznym
powrocie do najbardziej dyskusyjnych metod inkwizycji", Franc-Tireur" oraz L'Express" ogaszaj powrt integryzmu. Niektre
skrajnie prawicowe dzienniki, takie jak Rivarol", wyraaj
rado z powodu sprowadzenia ksiy robotnikw do szeregu,
natomiast inne, bardziej lewicowe, na przykad Le Populaire",
oburzaj si, e Watykan traktuje Francj jak swj protektorat".
W najtrudniejszej sytuacji jest dziennik La Croix", ktry zadowala si opublikowaniem 12 lutego krtkiej, nijakiej wzmianki
- nic nie jest proste, nie mona wszystkiego miesza itd. - ktrej
tekst zosta poddany przez nuncjusza Marell bezporednio ojcu
Gabelowi, redaktorowi naczelnemu gazety. Trzeba jednak przyzna, e 10 lutego Alfred Michelin, dyrektor Bonne Presse, wydawcy La Croix", napisa prywatnie do ojcw Chenu i Congara,
wyraajc smutek i wspczucie wobec tak rygorystycznych
rodkw", ktre ich dotkny...
Tego samego dnia podczas odwiedzin w rzymskiej parafii
Regina Pacis kardyna Ottaviani wygasza bezlitosne oskarenie
pod adresem ksiy robotnikw, ich skokw w ciemno", ich
bardziej spektakularnych ni skutecznych metod", ich bdw,

136

ktre prowadz do marnotrawienia ask nadprzyrodzonych", itd.


Wszystko to niewtpliwie po to, by nie pozostawi wtpliwoci, kto
rzdzi w Kociele powszechnym.
Nastpuje mobilizacja dziaaczy chrzecijaskich, w prasie pojawiaj si manifesty intelektualistw i ywe polemiki. Ju 18 lutego
ambasador Wadimir d'Ormesson w obecnoci podsekretarza stanu
monsiniora Montiniego komentuje w Rzymie bolesne skutki" sankcji wymierzonych przeciwko ksiom robotnikom i dominikanom,
porwnujc je, mutatis mutandis, do wewntrznej sprawy Dreyfusa
we francuskim Kociele. W zaufaniu Montini przyznaje, e chwila
wybrana na przeprowadzanie porzdkw u dominikanw jest wyjtkowo nieodpowiednia i e odpowiedzialne za to jest wite Oficjum.
W Watykanie s najwyraniej dwie linie polityczne...
Wtedy nikt jeszcze nie podejrzewa, e w roku 1963 monsinior Montini zostanie wybrany na papiea i e przyzna racj tym
wszystkim, ktrzy bd jeszcze chcieli wierzy w t form apostolstwa: poczwszy bowiem od roku 1965, Mission Ouvriere odyje, przyjmujc formy mniej nieokieznane, z bogosawiestwem
nowej gowy Kocioa. Tymczasem wszystkie pytania, ktre ten
kryzys postawi: o status kapanw, o rol wieckich, o posuszestwo Rzymowi, o wolno religijn, a przede wszystkim o stosunek Kocioa do wspczesnego wiata - stan si nieoczekiwanie
poywk dla wydarzenia majcego sta si najniezwyklejszym
rachunkiem sumienia Kocioa. Wydarzeniem tym dla popychanego do przodu przez swoj epok Kocioa mia by II Sobr
Watykaski.

7
Podporzdkowa sobr
Jak II Sobr Watykaski
unikn katastrofy w dniu inauguracji

Koci jest w drodze, a zadaniem tego, kto go prowadzi,


nie jest pilnowa go niczym muzeum.
Jan XXIII
Potrzeba bdzie pwiecza, eby naprawi szkody
wyrzdzone przez ten pontyfikat!

Kardyna Siri, arcybiskup Genui, na wie o mierci Jana XXIII

Rzym, czwartek 11 padziernika 1962 roku. Tego ranka zostaje zainaugurowany II Sobr Watykaski. Ceremonia otwarcia
jest wspaniaa. Przed witem tum biskupw rozlewa si po
labiryntach watykaskich muzew. W biskupich szatach, w biaych mitrach na gowach zajmuj miejsca w orszaku, ktry o godzinie 8.30 zaczyna powoli wypywa z nie majcej na pozr
koca Galerii Lapidaria: id szstkami, na czele kardynaowie.
Ponad dwa tysice przybyych z czterech stron wiata ojcw soborowych przechodzi wzdu kolumnady Berniniego, przecina
zatoczony plac witego Piotra i uroczycie wchodzi do bazyliki, ktrej naw przeksztacono w gigantyczn sal kongresow.
Nastpnie wrd oklaskw wiernych i przy dwikach hymnu
Veni Creator Spiritus na scenie pojawia si Jan XXIII, niesiony
w tradycyjnej lektyce - sedia gestatoria.
Po sumie papie wygasza przemwienie zawierajce akcenty
ewangeliczne i prorockie:
- Gaudet Mater Ecclesia...
Jan XXIII wyjania, pod jakim wzgldem II Sobr Watykaski powinien pozwoli Kocioowi powica si ochocz wol

141

i odwanie tym zadaniom, ktrych nasz wiek wymaga". Zdaniem


papiea Koci powinien w ten sposb dziaa, by ludzie, rodziny,
narody faktycznie zwracay si do rzeczy niebieskich". Jan XXIII
z ca wiadomoci odwraca si od pesymizmu i melancholii waciwych wczesnemu jzykowi i starannie dobiera sowa:
- Oblubienica Chrystusa woli posugiwa si raczej lekarstwem miosierdzia anieli surowoci.
Sdziwy papie o agodnym obliczu pitnuje prorokw niedoli"
i zaprzecza, by celem Kocioa byo przywrcenie jakiegokolwiek
zotego wieku. Kilkakrotnie rzuca ukradkowe spojrzenie w kierunku
osoby siedzcej najbliej po jego prawej stronie - kardynaa Alfreda
Ottavianiego, prefekta Kongregacji witego Oficjum. Ci dwaj mczyni znaj si od dawna, ale w tym uroczystym dniu nie s jednomylni. Ottaviani nie pochwala pomysu otwarcia Kocioa na wiatr
historii. Od pocztku ma nawet pomys, by uniemoliwi to szalone przedsiwzicie, mogce narazi na ogromne ryzyko instytucj,
ktr w jej obecnym ksztacie stworzyli ostatni papiee, od Piusa IX
do Piusa XII. Niepokoi go to, co mwi dobry papie Jan". Jednak
stary kurialny wyga uwaa rwnie, e ta bitwa nie jest jeszcze
przegrana: jedno przemwienie, choby i papieskie, nie wystarczy,
by zmieni bieg dwutysicletniej historii.

Wyzwalajce oklaski
Rzym, sobota 13 padziernika 1962 roku. Kiedy rozpoczyna si
pierwsze zgromadzenie oglne, w czasie ktrego w bazylice zbiera
si okoo trzech tysicy uczestnikw II Soboru Watykaskiego, na
plac witego Piotra spada nawanica. Niebo im nie sprzyja. Czy
to zy znak? Pod kolumnad Berniniego, ktra daje przybywajcym schronienie przed podmuchami wiatru z deszczem, wyra-

142

nie daje si odczu wzrost napicia. Oczywicie echo penego


pasji przemwienia papiea Jana XXIII rozbrzmiewa jeszcze w
sercach wszystkich, jednake teraz ojcowie soborowi bd
podejmowa decyzje. Dwudziesty pierwszy sobr powszechny
Kocioa katolickiego za kilka minut si rozpocznie, a nikt,
absolutnie nikt, nie wie, jaki obrt przyjmie to niecodzienne
wydarzenie.
W chwili gdy cieszcy si wielkim powaaniem kardyna
Lienart, biskup Lille, wchodzi do Bazyliki witego Piotra, dostrzega, e z jakim dokumentem w rku zblia si do niego jego
kolega z Bourges, kardyna Joseph Lefebvre - kuzyn przyszego
przywdcy integrystycznej schizmy, ktry take naley do grupy
dwch tysicy trzystu biskupw obecnych na soborze.
- Eminencjo, za chwil zostaniemy poproszeni o gosowanie
w sprawie skadu dziesiciu komisji, na ktrych opiera si bdzie cay sobr, ale nie znamy si wystarczajco dobrze, by mc
spord siebie wybiera kandydatw. To powana sprawa! Oto
tekst proby o przeniesienie gosowania: poniewa Eminencja
jest czonkiem prezydium, by moe mgby Eminencja podj
jakie dziaania w tej sprawie.
Wieczorem poprzedniego dnia, pod koniec przyjcia
wydanego przez ambasadora Francji przy Stolicy Apostolskiej,
arcybiskup Bourges otrzyma od biskupa Garronea, koadiutora
Tuluzy, dokument napisany po acinie. Od chwili przyjazdu do
Rzymu biskup Garrone z zaniepokojeniem obserwuje, e jego
rozmwcy z Kurii, od najskromniejszego minutante po samego
kardynaa Tisseranta, dziekana Kolegium Kardynalskiego, s
nastawieni do soboru mao entuzjastycznie, a nawet wrogo.
Rozumie ju, e procedur wyboru komisji soborowych
stworzono po to, by utrzyma zgromadzenie w ryzach. To on i
kilku zaprzyjanionych czonkw francuskiej delegacji monsinior Ancel, monsinior Larrain, kanonik Martimort przygotowali ten tekst, nie majc pojcia, e naprawd zmieni on
bieg wydarze.
Kardyna Lienart bez sowa bierze dokument z rk Lefebvre'a
i zajmuje miejsce przy stole prezydialnym, w pobliu schodw

143

prowadzcych do grobu witego Piotra, przed pustym tronem papieskim. Waha si, czy pj za przedstawion mu nieco
zuchwa sugesti. Nie ma wtpliwoci, e kardyna Pericle
Felici, sekretarz generalny soboru, udzieli jeszcze przed
gosowaniem wyjanie i wskazwek. Mimo to nie sposb oprze
si sile oczywistoci: na polecenie Feliciego uczestnikom rozdano
komplety dziesiciu kartek z zapisanymi na nich nazwami
przyszych komisji soborowych, a take z list czonkw
dawnych komisji - tych, ktre opracoway przygotowawcze
schematy. Na kadej kartce uczestnicy maj wpisa szesnacie
nazwisk. Czyli w sumie sto szedziesit. Natychmiast.
Tymczasem aden z nich nie zna jednej dziesitej ani nawet
jednej setnej obecnych na soborze biskupw!
I wanie na to licz organizatorzy. Fortel jest prosty: nowe
komisje grosso modo bd automatycznie stanowiy odtworzenie
skadu komisji przygotowawczych. To, e sztuczka jest mao
demokratyczna, ma drugorzdne znaczenie - Koci to nie
parlament. Jest to jednak prba wiadomego zamienienia soboru
w olbrzymi teatr marionetek*, ktrego celem bdzie
zatwierdzanie tekstw przygotowanych w zaciszu gabinetw
kurialnych biurokratw - ludzi godnych szacunku, z pewnoci
kompetentnych, obdarzonych jednak ma wyobrani i bardzo
oddalonych od realiw wiata. Czy Duch wieje w korytarzach
rzymskich dykasterii? Czy mona oczekiwa od tych, ktrzy sami
teksty przygotowali, e oni wanie bd je kwestionowa? Co
pozostanie z aggiornamento, do ktrego wzywa papie Jan
XXIII jeszcze dwa dni temu w czasie swoich ycze, jeli cae
zgromadzenie zostanie z gry ujte w sztywne ramy, poddane
selekcji, kontroli, wyjaowione?
W chwili gdy kardyna Felici szykuje si, by poprosi ojcw
o przejcie do gosowania, Lienart pochyla si do swojego
ssiada z prawej, kardynaa Tisseranta, przewodniczcego
posiedzenia:
* Dosownie: studio nagraniowe". Francuskie okrelenie chambre denregistrement" nie ma w tym kontekcie dobrego odpowiednika w jzyku polskim
(przyp. tum.).

144

- Eminencjo, nie zechce Eminencja zasugerowa, by dano


nam wicej czasu na zastanowienie si?
- Tego zrobi nie mog; program tego posiedzenia nie obejmuje adnej dyskusji.
- W takim razie prosz udzieli gosu mnie!
- Tego tym bardziej zrobi nie mog; niczego takiego nie
przewidziano.
- W takim razie prosz mi wybaczy, sam go sobie udziel!
Po czym, nie doczekawszy si odpowiedzi Tisseranta, kardyna Lienart wstaje i opanowujc emocje, spokojnie sugeruje przez
mikrofon - po acinie - by odroczy gosowanie, eby ojcowie soborowi troch lepiej si poznali i eby czterdzieci dwie
konferencje episkopatw mogy poda wszystkim nazwiska
swoich kolegw najlepiej predysponowanych do zasiadania w
komisjach...
Mg to by tylko pozbawiony wikszego znaczenia wniosek
formalny. Jednak nagle bazylik wypeniaj potne brawa.
Chwil pniej wstaje z kolei kardyna Frings, arcybiskup
Kolonii, rwnie bdcy czonkiem prezydium. Wyjania, e
mwi nie tylko w swoim imieniu, ale take w imieniu swoich
kolegw: Dpfnera z Monachium i Kniga z Wiednia:
- Popieramy propozycj kardynaa Lienarta i prosimy, by wy
bory czonkw komisji odoy do najbliszego wtorku!
Kolejne brawa: gwatowne, nie milknce, wyzwalajce. Kardynaowie, biskupi, eksperci doskonale wyczuwaj, e organizatorzy soboru tego nie przewidzieli, e midzy tryby ustawionej
przez Kuri Rzymsk olbrzymiej machiny instytucjonalnej wanie wpado ziarnko piasku i zaczyna j hamowa. I e ojcowie
soborowi w imieniu ludu chrzecijaskiego wanie przejli
wadz.
Dochodzi 10.30. Pierwsze posiedzenie plenarne II Soboru
Watykaskiego trwao niespena pidziesit minut. Historia
Kocioa katolickiego wanie wesza w zakrt.

145

Papie przejciowy"
Wszystko zaczo si w niedziel 25 stycznia 1959 roku w
Bazylice witego Pawa za Murami przy Via Ostiense. Tego
dnia wybrany dziewidziesit dni wczeniej papie Jan XXIII
zakoczy tradycyjny tydzie modlitw o jedno chrzecijan.
Papie zaplanowa, e po ceremonii, podczas konsystorza tajnego
odbywajcego si w benedyktyskim kapitularzu na pierwszym
pitrze klasztoru, przemwi do grupki niespena dwudziestu nie
podejrzewajcych niczego - a ju na pewno nie tego, e za chwil
niebo zwali im si na gowy - kardynaw:
- Czcigodni bracia i umiowani synowie...
Na razie nic nie wskazuje na to, e papieskie przemwienie
przejdzie do historii. Jednake osiemnastu czonkw Kolegium
Kardynalskiego podnosi oczy i z uwag wsuchuje si w jego
sowa, kiedy papie przechodzi do celu tego spotkania:
- Z pewnym dreniem...
Dlaczego Ojciec wity jest tak poruszony? Poniewa ten
wiekowy ju papie, o ktrym mwiono, e jest przejciowy",
nagle ogasza dwie wane decyzje: zwoanie synodu
diecezjalnego miasta Rzymu i ekumenicznego soboru dla caego
Kocioa".
Synod, sobr - to wystarczy! A dodatkowo uaktualnienie kodeksu prawa kanonicznego! Trzy place budowy, trzy wane
propozycje, ktre przyszy do gowy papieowi, wedle wasnych
jego sw, podczas pierwszych miesicy obecnoci i kontaktw
ze rodowiskiem kocielnym Rzymu". Ich celem - zarazem
niezmiernie prostym i ambitnym - jest, by w tych czasach
odnowy [...] wyjani zamys, zacieni jedno religijn,
podsyci chrzecijask gorliwo". Jedno sowo to wszystko
zawiera, sowo woskie, ktre zrobi furor: Koci powinien
dokona swojego aggiorna-mento. Uaktualnienia".
Pniej papie zwierzy si swojemu sekretarzowi, don
Lorisowi Capovilli, e osupienie, ktre owadno kardynaami,
zbio go

146

z tropu. Spodziewa si, e podejd do niego, bd mu gratulowa, a moe bd go krytykowa. Tymczasem przemwienie
przyjto niezrcznym milczeniem. adnego sowa ani braw, ani
nawet jakiegokolwiek widocznego poruszenia. Kardynaowie
zastygli z otwartymi ustami. Szybko pojli, e nie chodzi tu o
pobone yczenia, o uprzejm zacht do wsplnej refleksji, lecz
o decyzj" - jak wyrazi si sam papie - siln" i podjt z
gbok stanowczoci".
Jedynym, ktry nie jest zaskoczony, jest kardyna Domenico
Tardini, ktrego Jan XXIII mianowa sekretarzem stanu i ktrego
pi dni wczeniej poinformowa o swoim planie. Wedug
papiea Tardini zrobi taaakie oczy", ale jego pozytywna
reakcja sprawia w pewnym sensie ulg sdziwemu papieowi,
ktry z wyjtkiem kilku nielicznych i dochowujcych tajemnicy
osb z nikim si nie konsultowa. Decyzja o zwoaniu soboru
zapada naprawd z woli jednego czowieka.
I to jakiego czowieka! Kt mg si spodziewa, e wanie
ten czowiek, e wanie ten papie podejmie tego rodzaju
inicjatyw? Ten sam czowiek, o ktrym tene monsinior Tardini
- w czasach, kiedy pracowa u Piusa XII - nie mwi inaczej, jak
tylko ze wzruszeniem ramion! Trzy miesice wczeniej, 28
padziernika 1958 roku, trzeba byo a jedenastu gosowa, by
pidziesiciu jeden kardynaw uczestniczcych w konklawe
wskazao na kardynaa Angela Giuseppego Roncallego,
patriarch Wenecji, jako na nastpc Piusa XII, wybierajc go
spord innych wczesnych papabii, a byli to: Agagianian,
Lercaro, Tisserant, Ruffini, Valery i inni. Nowy papie, majc
siedemdziesit siedem lat, postanowi przyj imi Jan, a nie Pius,
jakby chcc da do zrozumienia, eby nie umieszcza go w jednej
linii z jego znamienitymi poprzednikami. To fakt, e po
chwalebnym panowaniu Piusa XII, majestatycznym i krlewskim,
aden kardyna nie mg roci sobie prawa do takiej sukcesji.
Dlatego Jana XXIII od pocztku uwaano za papiea przejciowego": po Piusie XII zostaby tak nazwany niewtpliwie
kady inny papie.

147

Tym bardziej na miano to zasugiwa dobry, sympatyczny


Roncalli! Wszystko w nim stanowio zaprzeczenie jego wspaniaego poprzednika, ktrego sama sylwetka tchna dostojestwem, a oblicze surowoci: Roncalli by raczej zaokrglony, a z
oczu wyzieraa mu dobroduszno. Francuzi, ktrych pozna
dobrze, gdy by nuncjuszem apostolskim w Paryu, zachowali
wspomnienie Roncallego jako czowieka prostego, pozbawionego
gbi, ktrego odpowiedzi na najpowaniejsze pytania s arciki
ijioretti. Tradycyjne wyksztacenie, sylwetka wiejskiego proboszcza, mao olniewajca kariera dyplomatyczna, duszpasterska synekura w Wenecji: aden z tych elementw nie czyni go rewolucjonist!

Ju Pius Xl i Pius XII...


Rewolucjonista? Prawd mwic, sam pomys zwoania soboru wcale taki rewolucyjny nie by. Za pontyfikatw Piusa XI i
Piusa XII kilkakrotnie pojawiaa si myl, by dokona formalnego zamknicia poprzedniego soboru, zwanego watykaskim,
ktry zosta brutalnie przerwany z powodu wojny w roku 1870,
po tym jak zatwierdzi prymat biskupa Rzymu i dogmat o nieomylnoci papieskiej.
Papie Pius XI zaraz po swoim wyborze szeroko konsultowa
si w tej kwestii z biskupami i utworzy specjaln komisj teologw, ale nie nada sprawie dalszego biegu: 23 maja 1923 roku
kardynaowie zgromadzeni na konsystorzu tajnym okazali si
niemal jednogonie nieprzychylni tej inicjatywie.
Po drugiej wojnie wiatowej Pius XII wrci do sprawy, powierzajc jej zbadanie wewntrznej komisji, ktrej
przewodniczy monsinior Ottaviani, asesor witego Oficjum, a
ktra skadaa

148

si z wybranych przez niego teologw. Kontekst zmieni si


radykalnie. Przede wszystkim wiele spraw zawieszonych w roku
1870 znalazo rozwizanie w nowym kodeksie prawa
kanonicznego (1917) oraz w traktatach lateraskich (1929). Poza
tym problem modernizmu, ktry pod koniec XIX wieku by
zagadnieniem centralnym, ustpi miejsca innym wielkim
kwestiom, zwaszcza zagadnieniu bezbonego komunizmu".
Odpowied udzielona przez komisj nie bya niespodziank:
- Przede
wszystkim,
skoro
Sobr
Watykaski
przypiecztowa ostatecznie prymat i nieomylno papiea, po co
kwestionowa te zasady, w chwili kiedy w obliczu wrogiego
wiata Koci powinien unika rozpraszania si?
- Poza tym czy ustalony podczas I Soboru Watykaskiego
dogmat o nieomylnoci papieskiej nie sprawi, e sam pomys soboru straci wszelkie znaczenie? Po co zwoywa formalnie
biskupw, skoro uznano, e papie na pewno ma racj w
zasadniczych kwestiach doktrynalnych?
- Wreszcie, jak niebezpieczne byoby zwoanie takiego
soboru na pocztku lat pidziesitych, kiedy wiele dziesitkw
biskupw gnio w komunistycznych wizieniach? Nigdy
dotychczas papie nie mia tak ograniczonych moliwoci
zgromadzenia na soborze wszystkich biskupw z caego wiata.
Mimo e zagroenie ze strony komunizmu nie znajdowao odbicia w oficjalnych tekstach, wszyscy o nim wiedzieli. I wszyscy
te potpiali komunizm: czy zatem faktyczne (jeli nie formalne)
ustawienie si Watykanu w jednym szeregu z zachodnimi krajami
demokratycznymi nie udaremnioby wszelkiej refleksji na temat
jednoci chrzecijan i wolnoci religijnej? Gwn przeszkod dla
soboru bya zimna wojna.
Podczas konklawe z padziernika 1958 roku Ottaviani dyskretnie wspomnia o sprawie soboru w rozmowie z kilkoma kardynaami. Byli wrd nich Roncalli, przyszy papie, i Frings, arcybiskup Kolonii. Nie mwiono o niczym konkretnym. W tych
lunych kuluarowych rozmowach chodzio zreszt o krtki,
wrcz

149

szybki sobr, ktry zajby biskupom kilka miesicy i miaby odby si w roku 1959.
Pi dni po swoim wyborze 28 padziernika 1958 roku Jan
XXIII wybada kilku hierarchw - jest lad po tych spotkaniach
na jednej z pierwszych kart dziennika audiencji nowego
pontyfikatu - midzy innymi bardzo konserwatywnego kardynaa
Ruffiniego, arcybiskupa Palermo (ktry by jednym z zaufanych
ludzi Piusa XII), a oprcz niego monsiniora Urbaniego (Wenecja),
monsiniora Bortignona (Padwa) i innych. Powszechny wrd nich
by pogld, e kontekst midzynarodowy - zimna wojna, dekolonizacja - nie jest odpowiedni do zwoywania takiego zgromadzenia. Zdaniem wikszoci kardynaw nic nie mona zrobi.
Najbardziej przywizani do zachowawczoci nie musieli zreszt
si ba: ju sam zaawansowany wiek nowego papiea stanowi zabezpieczenie przed wpltaniem si przez Koci w jak wielk
przygod...
Oznaczao to nieliczenie si z Duchem witym. W Dzienniku
duszy Jan XXIII opisuje wielk ask", ktr Bg mu okaza, kiedy
podpowiedzia mu ten bardzo prosty" pomys. Papie dodaje: Ja
sam byem zaskoczony tymi propozycjami, ktrych nikt mi nigdy
nie podsuwa". 9 stycznia 1959 roku Jan XXIII zwierza si
jednemu ze swoich bliskich wsppracownikw, monsiniorowi
Giovanniemu Rossiemu:
- Wiesz, don Giovanni, to nie Duch wity asystuje papie
owi, tylko odwrotnie! To On wszystkiego dokonuje. Sobr jest
Jego tylko pomysem!
Kilka dni pniej podaje to samo wyjanienie nowo mianowanemu sekretarzowi stanu, kardynaowi Tardiniemu:
- Nagle ukazaa nam si wielka myl i owiecia nasz dusz.
Z naszych ust wyszo sowo, uroczyste, wadcze. Nasz gos po raz
pierwszy powiedzia: sobr"!
By moe to z powodu tego odwoania do Ducha witego
Jan XXIII cignie na siebie troch niezbyt miych reakcji, take
w kuluarach Paacu Apostolskiego: czy papie jest w peni wadz

150

umysowych? Jak on moe?" - pyta jeden z kardynaw. Ma


napad szalestwa" - szepce inny. To wynik jego braku kultury
umysowej i dowiadczenia" - dodaje cicho trzeci. To bdzie
klska" -ocenia jeszcze inny...

Spokojna odwaga" Jana XXIII


Wiadomo o zwoaniu soboru w cigu kilku godzin obiega
cay wiat. Wzbudza mnstwo reakcji, niekiedy bardzo pozytywnych, zwaszcza w Europie Pnocnej, w Niemczech, w
Kanadzie, we Francji. W Paryu dziennik La Croix" podaje j
nazajutrz pod tytuem: Gest spokojnej odwagi". Co ciekawe, im
niej w hierarchii Kocioa, tym wiksze ywi si nadzieje. W
czci zgromadze zakonnych, tam gdzie zaangaowani s
wieccy, wrd inteligencji, w ruchach Akcji Katolickiej tak
bardzo by si chciao, eby Koci wreszcie si zmieni!
Natomiast w Rzymie dominuje zakopotanie. Na prno by
szuka tego dnia reakcji L'Osservatore Romano": dziennik
Stolicy Apostolskiej nie opublikowa papieskiej wypowiedzi z
Bazyliki witego Pawa za Murami, zadowalajc si
napuszonym
i
lakonicznym
dwudziestotrzylinijkowym
komunikatem Sekretariatu Stanu. Ani nastpnego dnia, ani w
dniach kolejnych watykaski dziennik nie wspomina o przyszym
soborze. Podobna powcigliwo cechuje wydawane przez
Towarzystwo Jezusowe bardzo wane pismo La Civilta
Cattolica": pomija ono tekst papiea, a przez cay rok 1959
tematowi soboru powici zwyky przegld prasy w numerze
kwietniowym. Jeli chodzi o tych, ktrzy graj pierwsze skrzypce
we woskim Kociele, to zachowuj milczenie: padziernikowy
komunikat gwnych wadz episkopatu nawet nie wspomina o tej
sprawie!

151

Kuria reaguje alergicznie nawet na ekumeniczn cz projektu Jana XXIII, ktra pniej bdzie wydawaa si tak oczywista
i ktra natychmiast wzbudza ogromne zainteresowanie wrd
wielu protestantw i prawosawnych. Papie wyranie skierowa
uprzejme zaproszenie" do wiernych z Kociow odczonych",
by wzili udzia" w przyszym soborze, gdy tymczasem oficjalny
tekst jego wypowiedzi zostaje najzwyczajniej w wiecie
ocenzurowany przez odpowiedni urzd: sowo Kocioy"
zostanie zastpione sowem wsplnoty" (jedynie Koci
katolicki zasuguje na miano Kocioa), a zamiast zwrotu wzi
udzia" pojawi si czasownik towarzyszy"! W kolejnych
miesicach wiele deklaracji papiea zostanie w ten sposb
poprawionych" - zawsze na gorsze - przez jego wasnych
urzdnikw. Bystry obserwator teolog Yves Congar zanotuje w
swoim dzienniku soborowym (opublikowanym pniej pod
tytuem Mon journal du Concile): Miao si wraenie, e w
Rzymie dziaa caa grupa osb majcych na celu sabotowanie
papieskiego projektu; mwiono nawet, e papie jest tego
cakowicie wiadomy". Sam Congar, ktry sparzy si na sprawie
ksiy robotnikw, natychmiast dostrzeg, w jaki sposb intuicja
Jana XXIII mogaby zosta podjta przez lud chrzecijaski,
ktremu obce s wewntrzne intrygi Watykanu: Presja chrzecijaskiej opinii publicznej powinna sprawi, by sobr zaistnia naprawd i co zrobi!".
Jednake na mocy wyranej woli kardynaw opinia publiczna zostaje dokadnie odizolowana od przygotowa do soboru. Kardynaowie wiedz bowiem, e tego rodzaju inicjatywa
moe wiza si z ryzykiem wywoania szkodliwych sporw, niepotrzebnych polemik i niebezpiecznych odchyle. Wszystkim
osobom uczestniczcym w pracach komisji przygotowawczych
wydane zostaje zatem polecenie, by nie przekazyway adnych
informacji na zewntrz: dwa lata przygotowa do soboru spowite
bd najcilejsz tajemnic. Wyjania to, dlaczego zainteresowanie okazywane przez media i krgi dyplomatyczne - mona je zauway, czytajc telegramy ambasadora francuskiego Rolanda de

152

Margeriego - opada na wiosn z powodu braku materiau, ustpujc takim tematom, jak stosunki sowiecko-chiskie i rozruchy
w Kongo Belgijskim.

Dwa lata podchodw


Sam papie wraca regularnie do tematu soboru, nie narzuca
jednak ani metody, ani tematyki. Chce zachowa wolno soboru,
jego spontaniczno - przy caym ryzyku, ktre si z tym wie,
poczynajc od moliwoci ugrznicia w biurokratycznej
machinie ju w pocztkowej fazie przedsiwzicia. Komu
powierzy jego prowadzenie? Soboru nie organizuje si tak samo
jak konferencji naukowej czy koncertu charytatywnego. Kiedy
pytanie to stawia sobie w roku 1948 Pius XII, zwrci si do
witego Oficjum. Jana XXIII zapyta o to kardyna Nicola
Canali, dziekan kardynaw diakonw - przedstawiciel starej
gwardii:
- Czy przygotowanie soboru zostanie znowu powierzone
witemu Oficjum?
Jan XXIII odpowiedzia:
- Soborowi przewodzi papie.
wite Oficjum - odsunite! Ju 6 lutego 1959 roku sekretarz
stanu Tardini proponuje zwoanie specjalnej, wskiej komisji,
zoonej z grupki kardynaw, ktrej sekretariat stanowiliby
eksperci, a jej zadaniem byoby wystosowanie kwestionariusza
do biskupw z caego wiata. Utworzenie tej komisji
przedprzygotowawczej zostanie powierzone Kongregacji
Nadzwyczajnych Spraw Kocioa, ktrej przewodniczy wanie
kardyna sekretarz stanu. Zatrudni ona sekretarzy wszystkich
kongregacji Kurii Rzymskiej - a jeden z najskromniejszych,
Pericle Felici, audytor Roty Rzymskiej, zadba o utworzenie
sekretariatu.

153

Papie unikn witego Oficjum, ale nie mg pomin


Kurii. 17 maja 1959 roku, w dniu Pidziesitnicy, zostaje
ustanowiona komisja przedprzygotowawcza. Ju podczas
pierwszego zebrania, 26 maja, staje przed ni pytanie o
symbolicznej doniosoci: w jakim jzyku bdzie si mwio na
soborze? Zdaniem kurialnych urzdnikw odpowied graniczy z
pewnoci: oczywicie po acinie. Kto proponuje, by biskupi
mogli przynajmniej odpowiada po angielsku i francusku, i
wywouje to oburzenie. Na nic si zdadz uraone reakcje unitw
z obrzdku bizantyjskiego (wedug ktrych acina jest zbyt
rzymska") czy biskupw z odlegych stron wiata, takich jak don
Helder Camara. Dopiero sam papie 20 czerwca 1961 roku
postanowi zagodzi t zasad i zezwoli na niektre wypowiedzi
w ywym jzyku".
Podczas tego pierwszego posiedzenia komisji Tardini wyciga
z torby projekt kwestionariusza dla biskupw, raczej do
zawajcy, i przedkada go przedstawicielom dykasterii. Kiedy
dowiaduje si o tym papie, zaburza wdroon ju procedur i
postanawia wysa do wszystkich zwierzchnikw Kocioa - do
rzymskich kongregacji, nuncjuszw apostolskich, biskupw tytularnych, biskupw rezydentw i biskupw pomocniczych, przeoonych zgromadze zakonnych, przeoonych misjonarzy, rektorw uniwersyteckich wydziaw katolickich - oglny, bardzo
otwarty list, zawierajcy propozycj, by przesali do Rzymu cakowicie swobodnie i szczerze" swoje concilia (rady) i vota
(yczenia) na temat tego, czym chcieliby, eby zajmowa si
sobr.
Z dwch tysicy omiuset dwunastu adresatw papieskiego
apelu odpowiada na niego dwa tysice stu pidziesiciu (w tym
stu szeciu Francuzw). Ich odpowiedzi s systematycznie
porzdkowane przez wsppracownikw monsiniora Feliciego. Z
Krakowa
mody
biskup
Karol
Wojtya
przysya
siedmiostronicowe pismo datowane 30 grudnia 1959 roku. Co
ciekawe, jednym z ostatnich, ktrzy przysali odpowied (6 maja
1960 roku), jest kardyna Montini, arcybiskup Mediolanu.
Biskupi niemieccy jako jedyni wysali wspln odpowied.
Oglnie biorc, napywajce doku-

154

menty oscyluj od zwykych potwierdze otrzymania


papieskiego listu do dugich raportw penych drobiazgowych
analiz i niezwykle szczegowo opracowanych sugestii.
Poruszane s najrozmaitsze zagadnienia. Najodwaniejsze
spord dziewiciu tysicy czterystu trzydziestu omiu spisanych
propozycji pochodz na og z Europy Pnocno-Zachodniej: z
Holandii, Niemiec, Skandynawii (gdzie katolikw wci popycha
do zmian wspomnienie reformacji), oraz od chrzecijan ze
Wschodu (z innych specyficznych wzgldw). Trzy najczciej
poruszane zagadnienia to: rola biskupw, reforma liturgiczna oraz
powoania kapaskie. Czsto wspomina si o dogmacie maryjnym i o roli wieckich w Kociele. Czasem jaki hierarcha jak na przykad biskup Puech z Carcassonne - posuwa si do
dania radykalnej reformy Kurii.
Naley jednak zda sobie spraw z rzeczy oczywistej: w
wikszoci odpowiedzi te s wymijajce, konformistyczne, pene
uszanowania - a nawet sualczoci - w stosunku do wadzy
rzymskiej i bardzo niezgodne z zamysem papiea. Wielu
ankietowanych szczerze si stara nadrobi opnienie Kocioa w
stosunku do wspczesnego wiata, jednake wysuwane przez
nich propozycje formalne s do dalekie od profetycznej intuicji
Jana XXIII. wczeni komentatorzy wskazuj do proste
wytumaczenie: wszyscy ci biskupi s od dawien dawna
przyzwyczajeni do tego, e odpowiadaj na rozmaite
rozporzdzenia pochodzce ze Stolicy Apostolskiej, i uznaj list
Tardiniego za kolejny kwestionariusz. Kto z nich mg
przypuszcza, e zbliajcy si sobr przybierze tak radykalny
obrt?
Wszystkich historykw, ktrzy zagbili si w ten stos analiz,
uderzao ubstwo charakterystyczne dla odpowiedzi pochodzcych z... Kurii Rzymskiej. Odpowiedzi te, w najlepszym razie
grzeczne i konwencjonalne, a najczciej powcigliwe i kunktatorskie, stanowi wiadectwo powszechnej nieufnoci wobec inicjatyw Jana XXIII, a przede wszystkim, w kategoriach bardziej
caociowych - by uy wyraenia Etiennea Fouilloux wiadectwo

155

zakorzenionego konserwatyzmu". Kongregacja Soboru skupia


swoje propozycje na walce z komunizmem. Kongregacja
Seminariw i Uniwersytetw sugeruje obowizkowy i wyczny
powrt do nauki witego Tomasza z Akwinu. Kongregacja
Obrzdw sprzeciwia si wszelkim globalnym reformom liturgicznym i poszerzaniu zakresu uywania w liturgii gwnych jzykw romaskich. Jeli chodzi o wite Oficjum, to sporzdza
ono dug list bdw, ktre naley potpi, i podkrela niebezpieczestwo ekumenizmu...
7 kwietnia 1960 roku, w przeddzie ostatniego zebrania komisji Tardiniego, Jan XXIII ogasza swoj Sintesi finale:
osiemnasto-stronicowy maszynopis inspirowany najwyraniej
analiz uwag wnoszonych przez episkopat woski, ktrego
pogldy s na og zdecydowanie konserwatywne. Raport
zawiera oczywicie pewne propozycje reform, zwaszcza w
odniesieniu do wadzy biskupw, s one jednak ograniczone i
wyraone w sposb zapewniajcy pen zgodno z zasad
prymatu Rzymu! Papieska synteza kadzie nacisk przede
wszystkim na konieczno wadzy w Kociele, na zagraajce jej
niebezpieczne teorie wspczesnoci". Jeli na tej podstawie
miaoby si ocenia aggiornamento, to wyglda na to, e bdzie
ono bardzo odlege od nadziei, ktre sam Jan XXIII wzbudzi...

wite Oficjum odzyskuje kontrol


5 czerwca 1960 roku nastpuje przejcie do tak zwanej fazy
przygotowawczej. Motu proprio Jana XXIII zatytuowane
Superno Dei okrela jej organizacj, ktra opiera si na dziesiciu
komisjach. Jedna komisja centralna zostaje natychmiast
pozbawiona wadzy na rzecz komisji powiconych
wyznaczonym sektorom, ktre s

156

kopi
modelu
istniejcych
dykasterii:
kada
ma
przewodniczcego jej kardynaa, sekretarza itd. Wbrew
wyranemu yczeniu papiea, by zdecydowanie oddzieli sobr
od Kurii, przewodniczcymi tych komisji s... prefekci
odpowiadajcych
im
kongregacji:
Ottaviani,
Mimmi,
Pizzardo;Valeri, Masella itd.
System jest doskonale hermetyczny. Watykanici nazywaj
tych kardynaw Pentagonem". W adnej komisji nie ma ani
jednego wieckiego, nawet w komisji do spraw apostolstwa
wieckich i to mimo energicznego protestu niemieckich
kardynaw Fringsa i Dpfnera. Nie ma ani jednej kobiety - w
owym czasie byaby to rewolucja. Z racji rzekomo praktycznych
- i mimo ostrzee kierowanych przez papiea w stron
sekretarza, monsiniora Felickiego, w skad dziesiciu komisji
wchodzi wikszo rzymian", rozrywanych wewntrznymi
combinazioni...
Tym, co uderza obserwatorw, jest wyjtkowa rola, ktr
przypisaa sobie komisja teologiczna sterowana przez wite
Oficjum (jest w tym pewna logika). Ta rozstrzygajca instancja
jest cakowicie niezalena mimo podejmowanych przez kilku jej
czonkw prb zmiany tego stanu rzeczy. Od pocztku zajmuje
miejsce nadrzdne wobec innych komisji i dyktuje warunki:
uwaa, e ma monopol w zakresie zagadnie dotyczcych
doktryny, to, co dotyczy duszpasterstwa, pozostawia innym, a
eby wykluczy wszystko, co mogoby jej nie odpowiada,
odrzuca moliwo jakichkolwiek komisji mieszanych. Jej
przewodniczcy, kardyna Ottaviani, nigdy nie skrywa swojego
celu:
- Manebimus domini in domo nostral (U siebie pozostaniemy
panami!)
Ottaviani uzyskuje nawet zgod papiea na to, by komisja
teologiczna
kontrolowaa
tre
doktrynaln
tekstw
przygotowywanych przez inne komisje! wita Kongregacja,
krtko trzymana przez swojego przewodniczcego, wszystko
zaryglowaa. I kiedy sekretarz komisji teologicznej, ojciec jezuita
Sebastian Tromp, zabiera si do zwoania obrad jednej z
podkomisji na Uniwersytecie Gregoriaskim, Ottaviani kae
dzwoni ze swojego biura przy

Piazza del SantUffizio, eby wszyscy wrcili natychmiast do


owczarni!
Jeli chodzi o teologw reformistw (takich jak Janssen,
Delhaye, de Lubac, Haring czy Congar) zaproszonych do tej
komisji - mimo publicznych protestw hierarchy z Dakaru,
niejakiego arcybiskupa Lefebvre'a - to traktuj oni ten zaszczyt
jako przede wszystkim sposb na zmuszenie ich do zachowania
tajemnicy, do czego zobowizuj si uroczycie wszyscy
konsultorzy we wszystkich komisjach! Congar kilkakrotnie
bdzie si zoci w swoim dzienniku soborowym, e nikt nie
sucha jego argumentw.
Zamknita w budynku witego Oficjum komisja teologiczna
pracuje wycznie wedle wasnego widzimisi i wasnych
kryteriw. Na przykad 10 marca 1960 roku przedkada projekt
nowego tekstu wyznania wiary. Jego zmiana nijak si ma do tego,
co zawieraj vota biskupw (Ottaviani wyjani, e taka potrzeba
narzucaa si jeszcze przed ogoszeniem soboru). Nowy tekst ma
zastpi
tradycyjne
Credo,
zwane
nicejskokonstantynopolitaskim, niezmienne od roku 381. Kiedy 22
stycznia 1962 roku komisja centralna otrzymuje ostateczn
wersj, Ottaviani doprecyzowuje, e tekst ten bdzie
zatwierdzony przez papiea przed soborem, a zatem zostanie on
narzucony ojcom soborowym! Fortel grubymi nimi szyty: w takiej sytuacji wszelkie odstpstwa doktrynalne, wszelkie soborowe
nowoci zasugiwayby na potpienie w wietle tego cakiem nowego tekstu! Ten manewr si nie udaje.
Z drugiej strony utworzenie komisji wschodniej" niemal
uniewania istnienie Sekretariatu do spraw Popierania Jednoci
Chrzecijan, ktrym kieruje kardyna Augustin Bea - papieskiego
pomysu cakowicie zignorowanego przez wite Oficjum, ktre
nie oddelegowao do niego adnego ze swoich ekspertw. Jakby
po to, by wyrazi dezaprobat dla tej dziwnej idei, e ekumenizm
moe polega na czymkolwiek innym poza zaproszeniem braci
odczonych" do powrotu na ono Kocioa - po wyznaniu win!
Kardyna Bea napotka jeszcze niejedn przeszkod: kiedy kierowany przez niego sekretariat omiela si przedstawi projekt
stwo-

158

renia Decretum de Judaeis, wzywajcego katolikw do uznania ydowskich korzeni chrzecijastwa, do zobaczenia w pojednaniu
midzy ydami i chrzecijanami koniecznoci eschatologicznej
oraz do potpienia antysemityzmu, Sekretariat Stanu szybko wycofuje ten niebezpieczny temat z przyszej dyskusji soborowej!
W lipcu 1961 roku umiera kardyna Tardini, sekretarz stanu. Daje
to jeszcze wiksze pole manewru witemu Oficjum: nastpca
Tardiniego, sdziwy, siedemdziesiecioomioletni i podupady na
zdrowiu kardyna Cicognani, nie podejmuje ryzyka przeciwdziaania fortelom Ottavianiego i jego komisji teologicznej...

Superdug lista kontrolna


Myliby si kto, kto by uwaa, e tak zorganizowane przygotowania byy jaowe. Te komisje, dziesitki podkomisji i rozmaitych grup roboczych, ktre w nich wyrosy, poruszay setki
zagadnie ze wszystkich dziedzin i robiy to uczciwie, szczegowo, komptetentnie, a czasami nawet do pewnego stopnia odwanie. Owe miesice intensywnej pracy pozwoliy ustali wyczerpujcy przegld szczegowych zagadnie, superdug list kontroln
wszelkiego typu kwestii o zasigu globalnym lub marginalnym,
stajcych przed Kocioem poowy XX wieku.
Tym jednak, co sprawia, e wyniki prac komisji nie sigaj
poziomu wyznaczonego przez papieski zamys, jest oglny duch i
sposb przedstawienia wnioskw. Wedle sw francuskiego kardynaa Jeana Villota, przyszego sekretarza stanu, wikszo komisji pracowaa w wikszym stopniu pro reformando codice (to znaczy na rzecz zrewidowania kodeksu prawa kanonicznego) ni na
rzecz wzbogacenia soboru". Teolog Yves Congar zauwaa w swoim
dzienniku soborowym, e schematy, ktre byy wynikiem tego

159

niewiarygodnego przedsiwzicia, wygldaj, jakby zostay


napisane dla wiata epoki I Soboru Watykaskiego".
Dziesi, a nastpnie trzynacie komisji przygotowawczych
sporzdzio
siedemdziesit
syntetycznych
dokumentw,
nazwanych schematami, ktre miay zosta przedyskutowane
przez ponad dwa tysice biskupw. Racje praktyczne sprawiy, e
zmniejszono ich liczb do szesnastu. Jednak mimo wszystko byo
to w sumie dwa tysice stron druku - czyli ponaddwukrotnie
wicej ni cao postanowie wszystkich wczeniejszych
soborw. U koca tej drogi teksty owe mieli otrzyma przyszli
ojcowie soborowi, by jeszcze przed rozpoczciem obrad mc je
uwanie przestudiowa.
Oglnie rzecz biorc, w przededniu soboru w Rzymie przewaa opinia, e najwaniejsza cz pracy ju zostaa wykonana.
Biskupi przyjm schematy bez sprzeciwu, z zastrzeeniem moliwych poprawek. U szczytu hierarchii, w tym take w otoczeniu
sekretarza stanu, sycha pytania o stosowno fizycznego gromadzenia biskupw, czy nie mona zasign ich opinii listownie
i sporzdzi wersje ostateczne dokumentw, uwzgldniajc ich
spotrzeenia? W opinii ojca Sebastiana Trompa, sekretarza
komisji teologicznej, prace s tak zaawansowane, e sobr
mgby zatwierdzi dokumenty w cigu dwch tygodni!
Tymczasem w ostatnich miesicach poprzedzajcych zaplanowan na padziernik 1962 roku ceremoni otwarcia coraz
wiksza liczba kardynaw i biskupw wyraa zaniepokojenie
wobec tej masy tekstw dogmatycznych, niewiarygodnie
podejrzliwych wobec historii, szalenie defensywnych, sztywnych
w swojej schola-stycznoci i konserwatywnych w zakresie
doktryny. To oczywiste, e w tej postaci mog one stumi
wszelk woln dyskusj. Poza tym wielu kocielnych
dostojnikw dziwi fakt, e tak duo opracowa powicono
Kocioowi ad intra, to znaczy rozpatrywanemu w swoim
aspekcie
wewntrznym,
instytucjonalnym,
dotyczcym
dyscypliny, a tak mao tekstw poruszao kwestie zwizane z
tym, czym bdzie jutro Koci ad extra, to znaczy w zakresie
swojego stosunku do wspczesnego wiata.

160

Wrd zaniepokojonych s kardynaowie: Dpfner


(Monachium), Suenens (Mechelen), Alfrink (Utrecht), Knig
(Wiede), Lienart (Lille), Marty (Reims), Hurley (Durban), Leger
(Montreal), Gerlier (Lyon), a nawet Montini (Mediolan), jak
rwnie wielu biskupw. Pod koniec wrzenia dziesitka tych
kardynaw i biskupw, w wikszoci francuskich i niemieckich,
wspierana przez kilku teologw (takich jak Chenu, Congar,
Kling, Schillebeeckx), tworzy projekt deklaracji wstpnej, ktra
nigdy nie zostanie odczytana. Jeli chodzi o innych kardynaw,
to aprobuj oni kierunek nadany soborowi przez schematy
przygotowawcze: Ruffini (Palermo), Siri (Genua), Cerejeira
(Lizbona), Barros Camara (Rio de Janeiro), Maclntyre (Los
Angeles), Caggiano (Buenos Aires), de Proenca Sigaud
(Diamantina), Urbani (Wenecja), niemal wszyscy Hiszpanie...
Ojcowie soborowi, podobnie jak ich najznamienitsi przedstawiciele, bd dowiadcza rozdarcia midzy dwiema fundamentalnymi opcjami, od ktrych bdzie zaleao ukierunkowanie soboru, a w jego nastpstwie ukierunkowanie caego Kocioa. Te
dwie opcje to koncepcja biblijno-duszpasterska, ktra daje pierwszestwo powrotowi do rde oraz goszeniu Ewangelii, oraz
koncepcja dogmatyczno-jurydyczna, ktrej filarami s tradycja,
formalizm i dyscyplina. Ta ostatnia tendencja jest
mniejszociowa w skali globalnej, w duej mierze dominuje ona
jednak we wadzach zwierzchnich Kocioa. Zwolennicy
dogmatu i prawa, ktrym przewodzi Ottaviani, trzymaj rce na
sterach.

Sowo papiea
Co moe zrobi papie, co zrobi papie? Jan XXIII pilnie
ledzi wszystkie przygotowania do soboru. Nie jest lepy.
Natychmiast zauwaa, kiedy za jego plecami dokonuj si jakie
ndzne knowania",

161

jak mwi kardyna Knig, jednak jego oczy utkwione s w celu


widniejcym na horyzoncie. On jeden jedyny, albo jeden z
nielicznych, chce w tych burzliwych sporach i kuluarowych
rozgrywkach za wszelk cen zachowa duchowe ukierunkowanie
II Soboru Watykaskiego. W encyklice Paenitentiam agere z 1
lipca 1962 roku Jan XXIII publicznie wzywa do modlitwy i
pokuty. Na wszelkie moliwe sposoby powtarza, e jest optymist
i e ufa (jako bodaje jedyny), w gbi serca wie jednak, e walka
bdzie ostra. W obecnoci Belga Suenensa, ktrego przyjmuje
owego lata na dugiej audiencji w Castel Gandolfo, przyznaje:
- Wiem, jaki bdzie mj wkad w sobr: bdzie to cierpienie!
W cigu minionych dwch lat widzia, jak zarysowuje si
coraz gbsze pknicie midzy zwolennikami dostosowania
Kocioa do wspczesnego wiata a obrocami konserwatyzmu,
ktrzy stali za schematami. Jan XXIII jednak nie potrafi rozbi
Kocioa na dwie czci, kiedy gosi si potrzeb jednoci
chrzecijan rwnie energicznie, jak to czyni w swojej pierwszej
encyklice Ad Petri cathedram z czerwca 1959 roku, naley zacz
od tego, by zachowa jedno wrd katolikw!
19 czerwca 1962 roku papie z niepokojem obserwuje dramatyczne starcie, do ktrego dochodzi w ramach komisji centralnej
midzy dwoma rzecznikami radykalnie nie dajcych si pogodzi
schematw dotyczcych wolnoci religijnej: s to Ottaviani i Bea.
Kardynaowie zniewaaj si nawzajem, przy czym pierwszy
oskara drugiego o uleganie daniom niekatolikw". Co
poradzi w sytuacji tak fundamentalnego dla Kocioa rozamu?
Przecie od wiekw katolicy, dziedzice prawdziwej wiary, staraj
si narzuci wiatu swj Boski idea i w najlepszej wierze
przedkadaj prawa Chrystusa Krla nad prawa czowieka...
Na kilka miesicy przed terminem papie jest rozdwojony.
Chce pozosta wierny wasnej linii postpowania i nie ingerowa
w soborowe debaty. Rozumie jednak doskonale, e istnieje
ogromne ryzyko, i sobr okae si ulegym zgromadzeniem,
ktrego jedynym zadaniem bdzie zatwierdzanie wszystkiego, co
uczenie zaprogra-

162

mowaa Kuria. 4 wrzenia papie mianuje do prezydium soboru


jawnie reformatorskich kardynaw: Lienarta, Fringsa, Alfrinka.
Do sekretariatu do spraw nadzwyczajnych - organu
ustanowionego przez papiea na wypadek ewentualnych blokad
obrad - wyznacza Dpfnera, Montiniego, Suenensa. 11 wrzenia
wygasza ordzie radiowe jako przeciwwag dla doktrynalnego i
suchego tonu wszystkich tych schematw, ktre kr od kilku
tygodni.
Wkrtce jednak bdzie miao miejsce pewne nowe wydarzenie o charakterze osobistym, ktre przyspieszy bieg wypadkw.
23 wrzenia Jan XXIII koczy rekolekcje w kaplicy w Torre San
Giovanni, dwa kroki od Paacu Apostolskiego, kiedy jego
osobisty lekarz prosi go o spotkanie. W najwikszej tajemnicy
papie podda si w tych ostatnich dniach przed soborem kilku
badaniom medycznym. Ich wynik jest bezdyskusyjny i
potwierdza przeczucia papiea: jego dni s policzone, na pewno
nie ujrzy zakoczenia soboru. Nie ma ju nic do stracenia.
Na trzecim pitrze Paacu Apostolskiego papie Roncalli zasiada zatem do pracy i zaczyna pisa synne przemwienie, ktre
wygosi 11 padziernika w Bazylice witego Piotra. Bez adnej
pomocy, bez notatek. Bez wsppracownikw - z wyjtkiem ojca
Zannoniego, ktry zadba o przeoenie papieskiego tekstu na acin. W kilku zdaniach Jan XXIII znajduje sobie wasny punkt
wyjcia i dystansuje si od wszystkich tych perypetii, ktrym nie
udao si doprowadzi do katastrofy soboru:
- Gaudet Mater Ecclesia...

8
Piguka: o may wos...
Jak Koci katolicki
nie zaaprobowa antykoncepcji

By moe Rzym straci w jednej chwili to,


czego zbudowanie zajo mu sze stuleci.

Yves Congar, 28 padziernika 1968

Rzym, 29 lipca 1968 roku. Via delia Conciliazione. Tu przed


poudniem Sala Stampa pka w szwach, kiedy na mwnic
wchodzi monsinior Ferdinando Lambruschini, profesor teologii
Uniwersytetu Lateraskiego: w grobowej ciszy wyciga z torby
dokumenty i zaczyna mwi. Tekst, ktry wanie ma uroczycie
przedstawi dziennikarzom z caego wiata, to encyklika, podpisana przez papiea Pawa VI cztery dni wczeniej. W jzyku aciskim zaczyna si ona sowami Humanae vitae", ktre
zgodnie ze zwyczajem stan si jej tytuem. W tumaczeniu:
ludzkiego ycia" - o ludzkim yciu. Dokument ten dotyczy
regulacji pocz. Od niemal piciu lat trwa oczekiwanie, a
Koci okreli swoj doktryn w sprawie antykoncepcji.
Ile na ten palcy temat odbyo si dyskusji, sporw, polemik,
take wewntrz instytucji Kocioa! Tym razem papie rzecz rozstrzygn.
Obecni na konferencji prasowej dziennikarze s dobrze
zorientowani w tematyce. Wystarcza im kilka chwil, by
zrozumie, e encyklika nie idzie z duchem czasu i e bdzie o
niej gono:
- Konieczn jest rzecz, aby kady akt maeski - referuje
Lambruschini - zachowa swoje wewntrzne przeznaczenie do
przekazywania ycia ludzkiego...
Koci dozwala jedynie na korzystanie ze sposobw
naturalnych" opierajcych si na obserwacji naturalnych cyklw
podnoci

167

u kobiety. Papie zakazuje, nazywajc je niedopuszczalnym",


wszelkiego dziaania, ktre - bd to w przewidywaniu zblienia
maeskiego, bd podczas jego speniania czy w rozwoju jego
naturalnych skutkw - miaoby za cel uniemoliwienie poczcia
lub prowadzioby do tego". W tym wypadku nie mona si powoywa, nawet dla najpowaniejszych przyczyn", na doktryn mniejszego za", chodzi tu bowiem o co, co ze swej istoty narusza ad
moralny", o co, co jest niegodne czowieka".
Nieco zakopotany monsinior Lambruschini na prno podkrela odwag, ktrej dowd da papie, publikujc ten tekst mimo
zewntrznych naciskw i oczekiwa, na prno te z uporem
powtarza, e Humanae vitae nie jest wypowiedzi nieomyln, e
zawarte w encyklice nauczanie nie jest niezmienne. Dla dziennikarzy sprawa jest jasna: piguka jest definitywnie zakazana. Pawe VI
podj najtrudniejsz decyzj swojego pontyfikatu. A take brzemienn w najpowaniejsze skutki.

Co mwi Biblia?
Encyklika, co nikogo nie dziwi, odwouje si do Objawienia
Boego. Trzeba jednak przyzna otwarcie, e Biblia zawiera niewiele tekstw mogcych sta si oparciem dla wypracowania
moralnoci rodzinnej i pciowej. W ksigach biblijnych mona
wprawdzie znale duo opisw czystych i nieczystych praktyk
maeskich - nie podaj ony bliniego swego", powiada mdrze Dekalog - a w Pieni nad Pieniami jeden z najpikniejszych
hymnw o mioci w ludzkich dziejach, Stary Testament nie zabrania jednak ani wieloestwa, ani rozwodw, ani konkubinatu,
milczy te praktycznie w kwestii antykoncepcji. Ksiga Rodzaju
mwi w odniesieniu do Adama i Ewy jedynie tyle, e Bg stwo-

168

rzy mczyzn i niewiast" i wezwa ich, by byli podni", by


si rozmnaali", by zaludnili ziemi" itd.
Jedyny tekst biblijny, ktry ma jaki zwizek z antykoncepcj, to synny fragment Ksigi Rodzaju opisujcy potpiony
przez Boga postpek Onana: marnowa nasienie, wylewajc je
na ziemi", kiedy spa z wdow po swoim bracie. aciski
przekad witego Hieronima z IV wieku daje do zrozumienia, e
to wanie ten stosunek przerywany, ten coitus interruptus,
sprowadzi na Onana Bosk kar - ktra pocignie za sob
potpienie masturbacji - podczas gdy prawdziwa wina Onana
polega na tym, e nie chcia przestrzega rozkazu Jahwe i
zapewni potomstwa wdowie po swoim bracie: Ze byo w
oczach Pana" to, e Onan mia w pogardzie t powinno wobec
rodziny, nie za to, e praktykowa stosunek przerywany!
Nowy Testament nie stawia sprawy janiej. Kiedy czyta si
pisma czterech ewangelistw, wida, e nauczanie Jezusa nie
wnioso wiele w kwestii relacji rodzinnych i ycia seksualnego poza tym, e mczyzna i kobieta otrzymuj wezwanie, by by
dwoje jednym ciaem", i poza tym, e co Bg zczy, tego niech
czowiek nie rozdziela". Z wyjtkiem tego nakazu dotyczcego
mw, ktry pozostaje podstaw zakazu rozwodw utrzymywanego przez Koci, tym, co w szczeglny sposb wyrnia
Jezusa, jest wielkoduszno i miosierdzie. Kobieta cudzoona?
Nie potpia jej". Samarytanka, ktra zmienia mw jednego po
drugim"? Jezus objawia jej przede wszystkim, e jest Mesjaszem.
Maria Magdalena, nierzdnica? Wybacza jej, poniewa bardzo
umiowaa".
To wanie tumaczy fakt, e teksty Magisterium powicone
owemu zagadnieniu s po dzi dzie oparte bardziej na tradycji cigncej si od witego Pawa, poprzez witego Augustyna i
witego Tomasza z Akwinu do Piusa XI - ni na Pimie
witym. W cigu pierwszych dziesiciu stuleci to przede
wszystkim reguy dotyczce sakramentu pokuty, kluczowego dla
chrzecijaskiej praktyki ycia, bd dla duchownych bodcem

169

do przesadnego wrcz kodyfikowania norm obowizujcych w


yciu maeskim.
Na przestrzeni dziejw chrzecijastwo dokonao oczywicie
fundamentalnego postpu ontologicznego: w stosunku do pogaskiej staroytnoci, ktra niewiele tu zmienia - wystarczy pomyle o stoikach - chrzecijastwo wnioso zasad rwnoci mczyzny i kobiety, pooyo kres wadzy absolutnej pater familias,
wprowadzio do relacji midzy maonkami mio pync z
serca i poszanowanie dla ycia dzieci. Jednake chrzecijanie nie
uniknli ani tajemnic, ani tabu waciwych ich czasom: dopki
nauka nie odkrya praw rzdzcych podnoci, zagadnienia
zwizane z pciowoci - nasienie, krew, menstruacja, rodzenie
dzieci - zaowocoway rwnie wrd nich rnymi
wdrukowanymi tradycjami i zasadami, magi, uud lub
niedorzecznoci.
W ten wanie sposb teologowie i spowiednicy przez cae
stulecia formowali zakazy zwizane ze witami, z kobiecym
cyklem menstruacyjnym, z okresem ciy, ale take z
wypracowan przez Koci niebiask moralnoci. Czy stan
dziewiczy nie jest wyszy od maeskiego? Czy maonek, ktry
amie obowizujce wszystkich zasady, wciga swoj on do
pieka? Czy przyjemno seksualna w maestwie jest godna
potpienia? I jeszcze to tajemnicze pytanie o relacj aktu
pciowego i prokreacji - a pytanie to stawiaj sobie wszystkie
cywilizacje, wszystkie religie, wszystkie systemy moralnoci: czy
akt pciowy ma na celu wycznie rozmnaanie gatunku?
W cigu dwch tysicleci Koci uku tak precyzyjn, tak
wyrafinowan - tak rwnie ograniczajc - moralno, e bez
wikszego trudu omija ona odkrycia naukowe i zdobycze
techniki, ktre rewolucjonizuj t dziedzin od poowy XIX
wieku. Kiedy w roku 1930 Pius XI pisze encyklik o maestwie
Casti connubii, niewielu katolikw oburza si z powodu
dokonanego przez papiea potpienia wszelkiej antykoncepcji:
Ale nie ma doprawdy takiej przyczyny, choby najbardziej
wanej, ktra by zdoaa z natur uzgodni i usprawiedliwi to,
co samo w sobie jest naturze przeciwne. [...]

170

Dziaa zatem przeciw naturze i dopuszcza si niecnego, w istocie


swej nieuczciwego, czynu ten, kto speniajc uczynek,
wiadomie pozbawia go skutecznoci". Stosunek przerywany,
prezerwatywa, diafragma, sterylizacja przy uyciu rodkw
farmakologicznych s zatem praktykami nieuczciwymi". I takie
maj pozosta.

Ogino czy piguka?


Zrzdzeniem dziejw w tym samym roku, w ktrym Pius XI
pisze Casti connubii, czyli w roku 1930, japoski lekarz Kyusaku
Ogino publikuje swoj synn metod, ktra pozwala parze unikn poczynania dzieci dziki powstrzymaniu si od stosunkw w
cigu kilku dni, kiedy u kobiety dokonuje si owulacja.
Ta okresowa wstrzemiliwo, opierajca si na
wykorzystaniu luk w naturze, nie jest niedopuszczalna: tak
postanawia Pius XII w roku 1951 podczas kongresu poonych.
W wypadku motyww bardzo powanych" o charakterze
medycznym, eugenicz-nym, ekonomicznym, socjalnym"
maonkowie mog ograniczy swoje stosunki seksualne do
okresw bezpodnych u kobiety. Pius XII przyznaje
mimochodem, e przeznaczeniem zwizku maeskiego nie jest
nieuchronnie posiadanie dzieci. Uznaje, e regulacja pocz"
moe by do pogodzenia z prawem Boym".
Pojawienie si w roku 1954 piguki antykoncepcyjnej wzbudza na nowo debat, zwaszcza w rodowiskach teologicznych.
Niektrzy teologowie, midzy innymi Louis Janssens z Leuven,
uwaaj, e piguka wpisuje si w dan czowiekowi zdolno
przemieniania natury, o ktrej mwi Ksiga Rodzaju. Skoro piguka nie niszczy ani nie uszkadza adnego organu, skoro nie ma
dziaania aborcyjnego, nie stanowi zagroenia dla ycia, znaczy
to, e jedynie wstrzymuje naturalne funkcjonowanie organizmu:

171

jaka jest istotna rnica midzy korzystaniem z piguki a metod


Ogino?
Inni teologowie protestuj i cakowicie potpiaj ten sztuczny
rodek, majcy na celu sprzeciwianie si woli Boej. Sam Pius
XII skania si w tym kierunku. Mimo to owiadcza podczas
kongresu hematologw w roku 1958, e kobieta moe
przyjmowa piguk jako lekarstwo konieczne w chorobie macicy
lub w innej chorobie, zgodnie z zasad czynu o podwjnym
skutku - gdy skutek pozytywny czynu przewysza skutek
negatywny.
Poza tymi czsto teoretycznymi sporami jawi si bardzo konkretne pytanie, ktre dzieli wszystkich tych ekspertw i ktre caymi latami bdzie podsyca polemiki: czy liczba dzieci, ktre
chce mie dane maestwo, zaley wycznie od Boskiej
Opatrznoci, czy te moe by ona wynikiem wiadomego i
podejmowanego w poczuciu penej odpowiedzialnoci wyboru
dwojga maonkw, dokonywanego pod spojrzeniem Boga? W
roku 1963 po raz pierwszy biskup katolicki William Bekkers
apeluje w holenderskiej telewizji do Kocioa, by nie miesza si
do tego, co powinno nalee do zakresu kompetencji sumienia
wierzcych maonkw. Kilka miesicy pniej to samo mwi
wszyscy biskupi holenderscy, ktrzy dostrzegli znaczny i szybki
postp nauki".
W tym czasie trwa ju II Sobr Watykaski. Wschodzca
gwiazda
na
firmamencie
europejskiego
episkopatu,
pidziesicio-omioletni kardyna Leon Joseph Suenens,
arcybiskup Mechelen i Brukseli oraz prymas Belgii, wanie staje
si centraln postaci soboru. Tematy zwizane z yciem
maeskim zawsze go pasjonoway. W roku 1956 opublikowa
ksik Amour et maitrise de soi (Mio i panowanie nad sob) dokadnie wtedy w Krakowie niejaki ksidz Wojtya pisa Mio
i odpowiedzialno, ktra ukazaa si w roku 1960. Obaj uwaaj,
e
antykoncepcja
jest
wrcz
zaprzeczeniem
ycia
maeskiego", ktre przemienia w fasz i szukanie siebie".
Jednak obaj stwierdzaj - na podstawie tego, czego suchaj od
kobiet podczas spowiedzi - e metoda Ogino nie jest tu
panaceum. Obaj w opracowaniu tego zagadnienia stosuj
podejcie

personalistyczne. Obaj - w Leuven i w Lublinie - dla pogbienia


tematu konsultuj si z lekarzami, demografami, ekonomistami i
teologami. Co jednak ciekawe, Belg i Polak dojd do diametralnie rnych wnioskw.

Odporna doktryna
W chwili otwarcia soboru jesieni 1962 roku kardyna
Suenens z konsternacj zauway, e jeden z zaproponowanych
ojcom soborowym schematw, zatytuowany De castitate i
napisany przez konserwatywnego teologa, jakim jest Ermenegildo
Lio, dotyczy maestwa i uczenie sugeruje... eby niczego nie
zmienia w tej doktrynie! Czy to jest owo aggiomamento, o
ktrym mwi Jan XXIII? W marcu 1963 roku arcybiskup
Mechelen i Brukseli podpowiada papieowi - ktry go ceni, a w
marcu 1962 roku mianowa nawet kardynaem - by utworzy
niewielk komisj powicon temu zagadnieniu. Stary,
schorowany papie przystaje na t propozycj. Jednak mier
dobrego papiea Jana", ktra nastpuje miesic pniej,
przerywa ten proces. Papieska komisja do spraw bada nad
zaludnieniem, rodzin i urodzeniami" powstanie dopiero jesieni.
12 i 13 padziernika 1963 roku szeciu czonkw komisji spotyka si w hotelu Hof Ter Bank w pobliu Leuven, majc oficjalne zadanie przygotowania si do midzynarodowej
konferencji ONZ powiconej zaludnieniu, ktra ma odby si w
New Delhi wiosn 1964 roku. W Leuven jeden z czonkw
komisji, ojciec Clement Mertens, kieruje ju grup badawcz
zajmujc si tematyk zaludnienia. Zalecenie: dochowanie
tajemnicy. W spotkaniach udzia bior: francuski jezuita, socjolog
Stanislas de Lestapis, oraz trzech wieckich: brytyjski lekarz John
Marshall, doktor Pierre

173

von Rossum, osobisty lekarz krlowej Belgw, oraz ekonomista


Jacues Mertens de Wilmars. Szwajcarski dominikanin Henri de
Riedmatten, sekretarz tej grupy, spisze z tych debat dwadziecia
dwie kartki bardzo ortodoksyjnego protokou, przypominajc stan
doktryny i w imieniu komisji sugerujc, e lepiej byoby bliej
przyjrze si temu wszystkiemu, co wie si z piguk, i e
papie powinien stara si nie zajmowa w tej sprawie definitywnego stanowiska. Nic wicej.
- aden z nas - przyzna doktor Marshall - nie bra pod uwag,
e dawna doktryna moe albo powinna zosta zmieniona!
Pawowi VI trudno bdzie na tym poprzesta. Wiosn 1964
roku zachca do odbycia drugiego spotkania komisji, poszerzonej
o siedmiu nowych czonkw. Grupa ta spotyka si - nadal w
tajemnicy -od 3 do 5 kwietnia 1964 roku w Collegio Pio Latino,
sabo ogrzewanym budynku w pobliu Watykanu. Wrd nowych
czonkw
jest
piciu
ksiy,
midzy
innymi
pidziesiciojednoletni redemptorysta Bernhard Haring, teolog,
przyjaciel Josepha Ratzingera, ekspert soborowy, ktrego zaprosi
osobicie Pawe VI, oraz czterdziesto-omioletni kanonik Pierre
de Locht, wykadowca duszpasterstwa rodzinnego w Leuven,
osoba bliska kardynaowi Suenensowi. Ci dwaj nale do
reformatorw. Uwag zwraca zwaszcza Haring, kiedy wysuwa
opart na biologii ide, e to zwizek maeski, a nie sam akt
maeski, istnieje dla prokreacji. Sekretarz komisji ojciec de
Riedmatten spisuje dziewitnastostronicowe, bardzo ostrone
sprawozdanie, z ktrego wynika, e naley pogbi doktryn, nie
zrywajc jednoczenie z przeszoci...
Kilka dni pniej londyski The Times" publikuje gony
wywiad ze sprzyjajcym antykoncepcji byym arcybiskupem
Bombaju Thomasem Robertsem. Tekst ten wzbudza niezliczone
reakcje. Szeroko komentuje si odpowied kardynaa
Ottavianiego, niezachwianego stranika dogmatu: we woskim
magazynie Vita" owiadcza on, e naley porzuci wszelkie
nadzieje, i Koci przeknie kiedykolwiek piguk". Prefekt
witego Oficjum, jedenaste dziecko wrd dwanaciorga
rodzestwa, chtnie wyjania,

174

e gdyby jego rodzice stosowali antykoncepcj, on sam nigdy


nie przyszedby na wiat...
Caa ta kontrowersja niepokoi Pawa VI: w trybie pilnym na
13 i 14 czerwca 1964 roku zwouje telegraficznie trzynastu czonkw komisji, do ktrych dodaje dwch kolejnych teologw.
Trzecie posiedzenie komisji odbywa si w Domus Mariae w
Rzymie. Jego celem - wedug kardynaa Amleta Cicognaniego,
sekretarza stanu - jest umierzenie kontrowersji, bdcych
wynikiem opinii, ktre niepokoj dzieci Kocioa". Tymczasem
skutek tego posiedzenia bdzie dokadnie odwrotny. Niektrzy
teologowie, midzy innymi niemiecki moralista Joseph Fuchs,
zmieniaj zdanie; inni wyraaj ubolewanie, e nie uwzgldnia si
postpw bada naukowych w tej dziedzinie. Trzeciego dnia,
chcc popchn dyskusj do przodu, de Riedmatten poddaje pod
gosowanie dwa pytania. Czy piguka jest dopuszczalna z
moralnego punktu widzenia? Dziewiciu czonkw komisji
odpowiada: nie", dwch: tak", a trzech wstrzymuje si od gosu.
Czy
papie
powinien
swoim
autorytetem
wspiera
dopuszczalno uywania piguki? Czternastu odpowiada: nie",
ale szeciu spord nich chciaoby, eby papie zaczeka z
zajmowaniem w tej sprawie definitywnego stanowiska.
Pawe VI jest zakopotany. 23 czerwca, podczas
przemwienia
wygoszonego
w
obecnoci
Kolegium
Kardynalskiego, publicznie ujawnia fakt istnienia komisji i
oficjalnie powierza jej zadanie zbadania kwestii regulacji
narodzin, o ktrej wszyscy mwi". Jednak wyznacza pewne
ramy: wprawdzie problem jest w fazie bada", ale nie ma mowy
o kwestionowaniu obowizujcych uregulowa:
- Nie mamy powodu, by uwaa zasady ustanowione przez
Piusa XII za przestarzae, powinno si je traktowa jako obowizujce, przynajmniej do czasu, a poczujemy, e obowizkiem
naszego sumienia jest je zmieni...
Ten chwyt retoryczny nie mwi zbyt wiele. I przyczynia si
do pogbienia powszechnego zamieszania. Po pierwsze,
przemwienie Pawa VI stanowi poredni zacht dla tych
wszystkich, ktrzy

175

chcieliby, eby Koci zmieni zdanie: skoro papie nakania w


ten sposb do zastanowienia si, to najwyraniej jest nad czym si
zastanawia! Po drugie, dla wiata jest ono wyrazem niepewnoci
Ojca witego i jego dramatycznego wahania...

Nowa sprawa Galileusza?


23 padziernika 1964 roku, kiedy ojcowie soborowi w ramach
omawiania schematu XIII (ktry stanie si konstytucj Gaudium
et spes) chc zaj si zagadnieniem maestwa, papie
oznajmia, e kwesti regulacji pocz zbada powoana ad hoc
komisja, a ojcowie soborowi maj pomin ten temat. Wywouje
to poruszenie wrd uczestnikw obrad: czy sobr moe mwi o
maestwie, nie wspominajc o antykoncepcji? Poza tym czy
powierzanie tej sprawy jakiej zewntrznej komisji nie jest
wyrazem deprecjonowania biskupw?
28 i 29 padziernika, podejmujc bitw z gry skazan na porak, pod sklepieniem witego Piotra gos zabiera siedemnastu
mwcw: s wrd nich konserwatyci, jak Ruffini, Browne czy
sam Ottaviani, ktrych zdaniem kwestia ta nie wchodzi w zakres
Magisterium; s jednak rwnie ludzie bardziej otwarci, jak patriarcha Maksymos IV, kardynaowie Leger, Alfrink czy Suenens.
Ten ostatni woa patetycznie:
- Bagam was, bracia, nie rbmy nowego procesu Galileusza!
Dyskusja zamiera, jak sobie yczy papie. Jednak Ojciec
wity nie moe nie zauway, e najbardziej reformatorskie wystpienia wywoyway burze oklaskw.
Chcc doj do szerokiego konsensusu, w listopadzie Pawe
VI zleca de Riedmattenowi powikszenie komisji do
pidziesiciu omiu czonkw. Ta nowa grupa spotyka si w
dniach od 25 do 28 mar-

176

ca 1965 roku w Collegio Spagnolo, nowym budynku pooonym


z dala od centrum Rzymu. W jej skad wchodzi teraz dwch biskupw, dwudziestu dwch ksiy i trzydziestu czterech
wieckich, wrd ktrych jest trzech ginekologw, dwch
psychiatrw i trzynastu innych lekarzy, oraz... pi kobiet rewolucja! S tam nawet - dziki pomysowi ojca de Lochta trzy
maestwa
zaproszone
wanie
jako
maestwa:LaurentiColettePotvin(zKanady), Patrick i Patricia
Crowley (ze Stanw Zjednoczonych), Charles i Marie Rendu (z
Francji), zaskoczone i oniemielone tym, e zostay wczone do
tego areopagu. Zakopotanie organizatorw, ktre skutkuje
rozdzieleniem maestw na noc, ukazuje, jak wielka przepa
dzieli uczestnikw od omawianego tematu. Jednak tak wanie
jest. ony bd spay w ssiednim klasztorze.
- To prawda - zaartowaa Patty Crowley - to najlepszy spo
sb regulacji pocz!
W dugiej i niewygodnej sali Collegio Spagnolo, w ktrej
uczestnicy zajmuj miejsca siedzce wzdu cian, a osoba
przemawiajca stoi porodku, praca wre, a spory s zacite.
Spord dwunastu pyta, ktre zadano uczestnikom, jedno jest
wybuchowe: czy doktryna Kocioa na temat antykoncepcji moe
podlega zmianie? Wstpne gosowanie obecnych na spotkaniu
teologw przedstawia si nastpujco: dwanacie gosw na
tak", siedem na nie". Szczegln uwag zwraca to, e zdaniem
wikszoci obecnych nie naley powtarza dawnych potpie".
Historia nabiera rozpdu.
27 marca w Watykanie komisja zostaje przyjta na audiencji
przez Pawa VI, ktry nie szczdzi jej wyrazw poparcia i
zachca jej czonkw do prowadzenia dalszych rozwaa w
penym obiektywizmie i cakowitej wolnoci ducha. Papie
podkrela piln potrzeb podjcia pewnych decyzji:
- Nie mona pozostawia ludzkich sumie wystawionych na
niepewno, ktra dzisiaj zbyt czsto uniemoliwia rozkwit ycia
maeskiego zgodnie z zamysem Pana!
Wszyscy obecni widz w papieskich zachtach potwierdzenie
wstpnego gosowania teologw: nadesza chwila zmiany. Do
takiego

177

wniosku dochodzi ojciec de Riedmatten w swoim raporcie


kocowym: Czy to konserwatyci, czy progresici, czy to
teologowie, czy wieccy -wszyscy s przekonani, e Koci musi
ruszy z miejsca...".

Odpowiedzialne rodzicielstwo"
Komisja rozwizuje si na rok. Przez ten czas kardyna
Ottaviani moe przygotowa ripost, majc do pomocy jednego z
czonkw komisji, ojca Johna Forda, amerykaskiego teologa i
znanego konserwatyst. Kiedy 13 kwietnia 1966 roku czonkowie
komisji spotykaj si na posiedzeniu kocowym, ponownie w
rzymskim Collegio Spagnolo, dowiaduj si, e reguy gry si
zmieniy: s ju tylko ekspertami, a ich opinia staa si doradcza,
podczas gdy dokoczenie prac naley do grupy szesnastu
kardynaw i biskupw mianowanych w tym celu przez papiea!
Wrd tej szesnastki, poza samym Ottavianim, znajduj si:
Suenens (Bruksela), Heenan (Londyn), Dpfner (Monachium),
Gracias (Bombaj), Dupuy (Albi), Dearden (Detroit) i - na kocu
listy - Wojtya (Krakw).
Jednak taktyczne podstpy Ottavianiego nie mog zakry rzeczywistoci: znaczna wikszo teologw bdcych czonkami
komisji ma ju wtpliwoci co do w istocie swej nieuczciwego"
charakteru antykoncepcji. Na dwa pytania w sprawie opinii na
temat tego, czy doktryna Kocioa jest niezmienna i czy
antykoncepcja stanowi naruszenie prawa naturalnego, pitnastu z
tych teologw odpowiada: nie", a czterech jest przeciwnego
zdania. Na dodatek opini wielu ekspertw wstrznie wynik
powanych i nieatwych do podwaenia bada dotyczcych
trudnoci dowiadczanych przez katoliczki. Badania te
przeprowadzia jedna z trzech zamnych kobiet bdcych
czonkami komisji, Amerykanka Patty Crowley, przewodniczca
Christian Family Movement. Po

178

zapoznaniu si z przytaczanymi przez ni trzema tysicami wiadectw nikt ju nie moe twierdzi, e metoda Ogino jest dla maestw rozwizaniem satysfakcjonujcym! A koleanka Crowley
z Kanady, Coette Potvin, tak podsumowaa te trudnoci:
- Przy mierci Bg zapyta: Czy kochaa?", a nie: Czy mie
rzya temperatur?".
Wraz ze zblianiem si koca posiedzenia na pocztku
czerwca 1966 roku napicie wzrasta. Najpierw zaostrza si
wymiana zda, zdarza si, e uczestnicy zarzucaj sobie
hipokryzj. Niektrzy, na przykad John Ford, definitywnie
odrzucaj choby zarys jakiegokolwiek kompromisu. Tu przed
ostatnim posiedzeniem ojciec Marcelino Zalba, hiszpaski
jezuita, zacieky wrg wszelkich zmian, wysuwa fundamentalny
argument:
- A co zrobimy z tymi wszystkimi duszami, ktre posalimy
do pieka, jeli te normy przestan obowizywa?
Na co nie speszona Patty Crowley odparowuje:
- Ojcze Zalbo, czy rzeczywicie ojciec wierzy, e Bg
wykony
wa wszystkie wasze rozkazy?
Z jednej strony mamy racje rozumowe; z drugiej - zaufanie
do Kocioa. Dialog staje si niemoliwy. Argumenty nieprzejednane. W opinii konserwatystw, ktrzy znaleli si w
mniejszoci, nie moe ju by mowy o syntezie!
Papie nie otrzyma wic dokumentu, na ktry liczy,
stanowicego wynik pracy zespou (teraz zesp przesta by ju
zespoem), lecz trzy rne i sprzeczne teksty. Pierwszym jest
raport zwany raportem mniejszoci, spisany przez gwatownego,
a czasem agresywnego Johna Forda, podpisany przez ojcw
Vissera, Zalb i de Lestapisa, ktry odrzuca moliwo zmiany
doktryny i deprecjonowania nauczania Kocioa oraz mocno
podkrela ryzyko rozpadu instytucji. Kolejnym dokumentem byo
odrzucenie tego tekstu przez wikszo, ktra najpierw stwierdza,
e nic nie stoi na przeszkodzie, by zmieni tradycj, oraz
podkrela fakt, e u wielu par maeskich przestrzeganie prawa
Kocioa jest czsto niszczycielskie dla innych wartoci".
Ostatnim tekstem jest dokument

179

zatytuowany Odpowiedzialne rodzicielstwo", zredagowany


przez wikszo, w ktrym ostronie rozwija si myl, e
warto moralna stosunkw seksualnych w maestwie nabiera
znaczenia w yciu maeskim, ktre jest podne i praktykowane
w duchu odpowiedzialnego rodzicielstwa, wielkodusznego i
roztropnego...". wiadkowie twierdz, e ten ostatni tekst zosta
przyjty wikszoci pidziesiciu dwch gosw przeciwko
czterem, nie znaleziono jednak adnego ladu po tym gosowaniu.
Tak czy owak, 20 czerwca, kiedy biskupi i kardynaowie
spotykaj si na sesji ple narnej, wikszo z nich wychyla si ku
postawie otwartoci: Fuchs, Gracias, Joseph Lefebvre i inni. W
pitek 24 czerwca 1966 roku, po ostatniej podjtej przez
kardynaa Ottavianiego prbie blokady, szesnastka wypowiada si
nastpujco:
- Czy antykoncepcja jest w istocie swej za?" Odpowied
brzmi: nie" (dziewi gosw przeciwko trzem i wobec trzech
gosw wstrzymujcych si).
- Czy antykoncepcja mieci si w linii bdcej kontynuacj
tradycji i Magisterium?" Odpowied brzmi: tak" (dziewi
gosw przeciwko piciu i wobec jednego gosu wstrzymujcego
si).
- Czy Magisterium powinno jak najszybciej wypowiedzie
si w tej kwestii?" Odpowied brzmi: tak" (czternacie gosw
przeciwko jednemu).
25 czerwca, po zamykajcej obrady kolacji, uczestnicy rozeszli si do siebie w przekonaniu, e popchnli histori we waciwym kierunku. Jednake 28 czerwca, kiedy kardyna Dpfner i
ojciec de Riedmatten bd przekazywa papieowi wnioski pynce z prac, udokumentowane dwunastoma oprawionymi tomami
zawierajcymi wszystkie raporty, uwagi i zapisy dotyczce
spraw, ktrymi od trzech lat zajmowaa si komisja, kardyna
powie sekretarzowi:
- Mam wraenie, e Ojciec wity jest bardzo
niezdecydowany...

180

Caa wstecz!
Pawe VI nigdy nie przesta by niezdecydowany. 3 padziernika 1965 roku owiadczy woskiemu dziennikarzowi Albertowi
Cavallariemu z Corriere delia Sera":
- Na ten temat powstao wiele opracowa, ale to my musimy
podj decyzj. I musimy j podj sami!
26 listopada Pawe VI zwierzy si Antoineowi Wengerowi,
redaktorowi naczelnemu La Croix":
- Nic jeszcze nie powiedziano, poniewa my nie podjlimy
decyzji!
Ledwo czonkowie komisji wrcili do siebie, gdy 1 lipca 1966
roku kardyna Ottaviani przedstawia papieowi nowy tekst, niweczcy wszystkie ich wnioski. Prefekt witego Oficjum ma
bezporedni dostp do Pawa VI, ktry zna go od wojny i zawsze
z uwag wysuchuje jego opinii. Stary kurialny wyga - zacz
pracowa w Kurii w roku 1922 - ma przy boku czterech praatw,
ktrzy gosowali na nie" (Forda, Vissera, Zalb i de Lestapisa),
oraz teologa Ermenegilda Lia - tego, ktry cztery lata wczeniej
proponowa soborowi, by w ogle niczego nie zmienia.
Grupka ta odnosi pierwsze zwycistwo 29 padziernika 1966
roku, kiedy to papie, spotykajc si z woskim stowarzyszeniem
poonikw i ginekologw, wygasza publiczn pochwa pod
adresem pracy papieskiej komisji... ktrej wnioskw, owiadcza
spokojnie, nie mona uwaa za definitywne". Wymagaj one,
jak si wyraa papie, dodatkowych bada". Wstrzs jest
powszechny! O jakich nowych badaniach mwi Ojciec wity?
Zoona z omiu czonkw tajna komisja zabiera si do pracy
pod wodz Ottavianiego, ktry w czerwcu 1967 roku przekazuje
papieowi pitnastokartkowy dokument. Jest on utrzymany w tak
surowym tonie, e Pawe VI, przeraony negatywnymi reakcjami,
jakie tekst ten wzbudza w jego otoczeniu, powouje nastpn komisj, zoon z dwunastu ekspertw, ktrzy zwracaj wiksz

181

uwag na aspekty duszpasterskie ni prawne. Komisja ta tworzy


kolejny dokument roboczy. Posta ostateczn tekst ten przyjmuje
w styczniu 1968 roku dziki monsiniorowi Casarolemu, bardzo
ostronemu, odpowiedzialnemu pracownikowi Rady Publicznych
Spraw Kocioa...
W owym czasie nikt nie podejrzewa, e Pawe VI moe
wszystko wycofa. Jeden z jego najlepszych przyjaci filozof
Jacues Maritain opowiada si za zmian. W kwietniu 1967 roku
National Catholic Reporter" publikuje wnioski komisji sensacyjne doniesienie, przypuszczalnie nie bdce niewinnym
przeciekiem, ktre wywouje rwnoczenie rozdranienie Kurii i
zaniepokojenie papiea. W lipcu 1967 roku szwajcarski teolog
Georges Cottier - przyszy osobisty doradca Jana Pawa II - pisze
w artykule opublikowanym na amach Nova et Vetera", pisma
zaoonego i kierowanego przez kardynaa Charlesa Journeta,
ktry sam take jest przychylnie nastawiony do stosowania
piguki: Sposb podejcia w wypadku pomiarw (temperatury)
lub rodkw chemicznych (piguka) jest tym samym podejciem
technicznym. Dziaanie, ktre czasowo wstrzymywaoby
podno, wydaje si nam zatem uprawnione...".
Na ostatecznej decyzji papiea mia zaway jeden czowiek:
kardyna Wojtya. Pawe VI darzy tego Polaka wielkim
powaaniem i przyjani, a w maju 1967 czyni go kardynaem.
Arcybiskup krakowski, ktrego przyjazd uniemoliwiay najpierw szykany ze strony Suby Bezpieczestwa i wadz jego ojczyzny, a potem zatrzymay w kraju obchody tysiclecia chrztu
Polski, nie mg uczestniczy w ostatnim posiedzeniu komisji w
maju i czerwcu 1966 roku. Papieowi przekaza wiadomo, e
nie podziela wnioskw z obrad i e on sam, gdyby by tam
obecny, gosowaby przeciwko przyzwoleniu przez Koci na
antykoncepcj.
Wojtya jest dobrze zorientowany w tematyce. Jego ksika
Mio i odpowiedzialno zwrcia na siebie uwag w Polsce.
Prowadzone przez niego wykady z teologii moralnej na uniwersytecie w Lublinie cigaj komplet suchaczy. W Krakowie z
wa-

182

snej inicjatywy zbiera ksiy i lekarzy i tworzy wasn komisj


diecezjaln, ktrej opinii w omawianej sprawie zasiga przez
wiele miesicy, zanim wreszcie 19 lutego 1968 roku osobicie
przekazuje papieowi syntez jej prac. Napisany po francusku
tekst nosi tytu Fondements de la doctne de 1'glise concernant les
principes de la vie con-jugale. Wniosek, jaki z niego pynie, brzmi
pokrtce tak: antykoncepcja sprzeciwia si godnoci osoby.
Czy to przypadek, e kilka dni pniej papie rozwizuje
rne grupy ekspertw utworzone dla opracowania tego tematu?
Wydaje si, e nagle caa kwestia zostaje pogrzebana. W Rzymie
nikt ju o tym nie mwi. 19 marca kardyna Suenens, ktry
podejrzewa nieuczciw gr, pisze do Pawa VI, by ostrzec go
przed podejmowaniem jakiejkolwiek decyzji w pojedynk i by
zaproponowa przedstawienie kwestii regulacji pocz oraz
celibatu kapaskiego najbliszemu synodowi, ktry miaby si
odby jako przeduenie soboru. Na swj list nie doczeka si
odpowiedzi.
Tekst z Polski dociera jednak troch za pno. Szkic przyszej
encykliki Humanae vitae jest ju wwczas ustalony i jedynie dla
kilku fragmentw papie znajdzie inspiracj w syntezie przesanej przez Wojty. Mimo e niektrzy krakowscy ksia chlubi
si tym, e w znacznej mierze wpynli na papiea, zasadniczym
zrbem Humanae vitae pozostaje raport mniejszoci, opracowany
wczeniej przez komisj, zredagowany i zagodzony przez monsiniora Casarolego. Zrb ten zbudowany jest wok nienaruszalnoci doktryny Kocioa.
Wojtya bdzie ubolewa z tego powodu. Jemu samemu, bardziej filozofowi ni teologowi, nie podoba si legalistyczna i formalistyczna obrona tradycji ani lepe odwoywanie si do prawa
naturalnego: jego podejcie polega na wpisaniu tego zagadnienia
w perspektyw pozytywn, dynamiczn, opart na etyce i
ludzkim dowiadczeniu. Wedug niego antykoncepcji naley
zakaza, poniewa w sposb wiadomy i sztuczny rozdziela ona
dwa fundamentalne znaczenia aktu maeskiego: zjednoczenie
maonkw i prokreacj. W tym wanie wzgldzie przeczy ona
godnoci osoby.

183

Jego refleksja jest oryginalna, prowadzi jednak do tego


samego negatywnego wyniku: dokonanego owego 29 lipca 1968
roku oficjalnego odrzucenia przez Koci moliwoci
zaakceptowania sztucznej antykoncepcji.

Burzliwe przyjcie"
Po piciu latach pogbionych bada, waha o podou duszpasterskim, teologicznych kontrowersji, duszpasterskich unikw,
medialnych polemik, publicznych debat i najrozmaitszych plotek
encyklika Humanae vitae wywouje najpierw ogromne zaskoczenie wrd tych, ktrzy w bardziej lub mniej bezporedni sposb
wspuczestniczyli w jej powstawaniu. W Nowym Jorku o
godzinie 4 nad ranem w dniu ogoszenia encykliki dziennikarz
Associated Press budzi Patty Crowley, ktra czuje si
zdruzgotana:
- To niemoliwe!
Prasa, wiat polityki, rodowiska uniwersyteckie, ktre
dopiero co przeyy maj 1968 roku, brutalnie ukazuj Koci
katolicki jako idcy pod prd epoki. Kt nie zauway, e papie
potpia w tak obcesowy sposb pozamaeskie stosunki
seksualne, ycie seksualne oddzielone od prokreacji i stosowanie
sztucznej antykoncepcji... kiedy na cianach europejskich stolic
wci wymalowane s wiosenne graffiti: Zakazuje si
zakazywa", Uywa bez granic" itd. Papieska encyklika jest w
najlepszym razie wynikiem godnego ubolewania bdu w
wyborze waciwej chwili...
Jednak to przede wszystkim Kocioowi tekst papiea sprawia
kopot. Tu reakcje s czsto pene agresji. Rozam, pknicie,
duchowy dramat" (Etienne Gilson). Policzek dla ducha czasu"
(Georges Cottier). Bomba, Hirosima!" (Gustave Martelet).
Krytyczne gosy mno si w Wielkiej Brytanii, Holandii, Belgii,

184

Niemczech i Stanach Zjednoczonych - gdzie teologowi


Charlesowi Curranowi udaje si skoni wiele setek swoich
kolegw, midzy innymi Bernharda Haringa, by podpisali
buntownicz deklaracj, ktra kwestionuje przede wszystkim
wadz papiea.
Opr jest tak silny, e teolog Yves Congar zdobywa si na
skierowan do francuskich biskupw uwag na temat wanoci
przyjcia" tego tekstu w Kociele w takich okolicznociach:
czy zdrowa teologia nie gosi, e by tego rodzaju tekst zosta
przyjty", musi dokona si przyzwolenie wiernego ludu
(sensusfidei)?
W ksice opublikowanej czterdzieci lat pniej kardyna
Cottier, byy osobisty teolog Jana Pawa II, ze wzruszeniem
bdzie wspomina strapienie Pawa VI z powodu nagonki, ktra
rozptaa si po Humanae vitae: Przez nastpne miesice papie
czu si bardzo samotny, bardzo cierpia". Czy jednak to nie sam
Pawe VI podczas soboru zachca wieckich, by korzystali ze
swojej autonomii w Kociele? Jak to moliwe, by po II Soborze
Watykaskim papie mg jeszcze podejmowa rwnie powan
decyzj ex cathedra, ponad gowami caej chrzecijaskiej
wsplnoty?
Czy Pawe VI mia wystarczajc wiedz na temat stanu ducha wspczesnych mu katolikw? Czy to moliwe, by wierzy,
e mona si cofa w materii tak podlegajcej zmianom jak
moralno ycia rodzinnego? Podczas konferencji prasowej 25
lipca 1968 roku monsinior Lambruschini owiadczy:
- Wszyscy ci, ktrzy w cigu ostatnich lat nieroztropnie nauczali, e stosowanie sztucznych metod regulacji pocz jest godziwe, i odpowiednio do tego postpowali w praktyce
duszpasterskiej i posudze konfesjonau, powinni zmieni swoj
postaw...
Co mogy sobie pomyle na przykad maestwa katolickie
w Bawarii, ktrym sam arcybiskup Monachium kardyna Dpfner
- poprzednik Josepha Ratzingera - wyranie udzieli przyzwolenia
w sprawie stosowania antykoncepcji w maestwie?
Poszczeglne konferencje episkopatw, ktre w obliczu tej
katastrofy w niejednym kraju odbyway specjalne zgromadzenia,
prboway z mniejszym lub wikszym przekonaniem agodzi te

protesty. Niektre konferencje przyjy tekst encykliki z entuzjazmem (Irlandia, Polska, Hiszpania, Nowa Zelandia), inne bagatelizoway jej znaczenie (Austria, Belgia, Quebec, Wochy), jeszcze
inne wreszcie mnoyy mniej lub bardziej niejednoznaczne teksty
(Anglia, Stany Zjednoczone, Niemcy, Szwajcaria). We Francji
biskupi zebrani w Lourdes w listopadzie 1968 roku ogosili not
duszpastersk, w ktrej stwierdzono, e antykoncepcja jest
zawsze pewnym nieporzdkiem", jednake nieporzdek ten nie
zawsze jest naganny". To do przebiegy, a nawet rozpaczliwy
sposb, by nie odcina si od swoich owieczek.
Na prno. Wikszo duszpasterzy, biskupw i ksiy, przynajmniej w krajach rozwinitych, dochodzi do tego samego ka
tastroficznego stwierdzenia: obnienie autorytetu papiea wrd
wiernych; dogbne pomieszanie w umysach praktykujcych
maestw; powszechny brak posuchu u katolickiej modziey w
dziedzinie moralnoci seksualnej. I jedni, i drudzy masowo -i
definitywnie - odchodz od konfesjonaw. Po co waciwie si
spowiada, skoro amie si przykazanie, ktre nie jest ani niezmienne, ani nieomylne? Skoro sami biskupi wyjaniaj, e
mona narusza nauczanie Kocioa i nie musi to by naganne?
Trzeba bdzie upywu caych lat i uporu papiea Jana Pawa
II, by nowe pokolenie biskupw i duszpasterzy w kocu
przyznao, e w obliczu ewolucji obyczajw seksualnych i
maeskich encyklika Pawa VI bya przewidujca,
ostrzegawcza, a nawet prorocza. Pojawienie si w tym samym
czasie nieznanej dotd choroby -AIDS - zapocztkowao jednak
nowe rozdanie i postawio Koci w obliczu nie znanych
dotychczas pyta. Oczywicie nadal w gr wchodzi wita
warto ludzkiej mioci, bdca sercem encykliki Humanae
vitae. Oczywicie nie dlatego e idea wymyka si ludzkim
normom, nieuchronnie upada. Ale czy Pawe VI napisaby ten
sam tekst, gdyby wirus HIV by znany zaraz po soborze?

9
Schizma o nic
Dlaczego sprawa Lefebvre'a
bya prawdziw faszyw schizm

W czyme moe nam zaszkodzi ekskomunika ogoszona przez modernistw,


ludzi potpionych przez poprzednich papiey?

Arcybiskup Lefebvre, LHomme Nouveau", 3 lipca 1988

Miejscowo Ecne w szwajcarskim kantonie Valais.


Dochodzi poudnie, jest czwartek 30 czerwca 1988 roku. Nie
wszyscy z obecnych ponad szeciu tysicy arliwych i
szczliwych wiernych pomiecili si w postawionym z tej okazji
olbrzymim namiocie. Osiemdziesiciotrzyletni Marcel Lefebvre
wychodzi do nich w mitrze arcybiskupiej na gowie, by
przewodniczy tej wyjtkowej ceremonii, a za nim idzie czterech
ksiy. Id ze wzrokiem wbitym w ziemi, na ich twarzach
maluje si powaga. Entuzjastyczne oklaski tumu witaj
wiekowego hierarch, ktry kroczy osonity od soca
staromodnym baldachimem, uginajc si pod ciarem swego
tkanego z czystego zota ornatu, dzierc w doni srebrny krzy.
Za chwil naoy ubrane w aksamitne rkawiczki donie na gowy
swoich czterech wsplnikw - Szwajcara, Francuza, Anglika,
Hiszpana. Ich nazwiska to: Bernard Fellay, Bernard Tissier de
Mallerais, Richard Williamson, Alfonso de Galaretta. Arcybiskup
namaszcza ich uroczycie i w atmosferze zarazem skupionej i
cikiej, wrd byskw fleszy prasy zaproszonej na t ceremoni
wrcza kademu z nich krzy i piercie, symbole ich nowej
godnoci biskupiej.
W tym samym momencie, w ktrym arcybiskup Lefebvre wyciga donie nad gowami swoich przyszych biskupw, zostaje
ekskomunikowany przez Rzym, tak samo jak czterej konsekrowani przez niego kapani. Bez potrzeby przeprowadzania
adnych

189

formalnoci. Sankcja ta spada na nich latae sententiae, czyli


wic moc samego prawa". Ju nastpnego dnia kardyna
Gantin, prefekt Kongregacji do spraw Biskupw, podpisze dekret,
w ktrym uzna akt konsekracji dokonany przez Lefebvrea za
zdecydowanie schizmatycki.
W nowoytnych dziejach Kocioa schizma to rzecz
nietypowa. O co jednak waciwie chodzi?

Z pnocy Francji do Afryki


Marcel Lefebvre urodzi si w Tourcoing 29 listopada 1905
roku. To ironia losu: przychodzi na wiat kilka dni przed
historycznym wydarzeniem, ktre zaway na jego yciu - przed
uchwaleniem ustawy o rozdziale Kocioa i pastwa. Rozdziale,
ktry dla jego domu rodzinnego nie ma adnego sensu: Ren
Lefebvre - katolik do szpiku koci, przywizany do monarchii,
czonek Action Francaise - nie pojmuje, jak mona wyklucza
Koci ze sfery doczesnej, politycznej czy spoecznej. Podobnie
jak wielu tamtejszych paternalistycznych pracodawcw otwarcie
odrzuca wszelk ide walki klas i gosi pochwa porzdku
spoecznego opartego cakowicie na stanach spoecznych" i
wartociach
ewangelicznych.
W
tej
starej
rodzinie
przemysowcw, zajmujcej si produkcj weny, od wielu stuleci
yje si gbok, szczer, absolutn wiar. Picioro z omiorga
dzieci Lefebvre'w wstpi do zakonu. Nic dziwnego, e mody
Marcel poda ladami swojego starszego brata, kleryka studiujcego w Rzymie:
- Twj brat jest w Rzymie, ty te pojedziesz do Rzymu!
Seminarium francuskie w Rzymie przy Via Santa Chiara, do
ktrego 25 padziernika 1923 roku i on z kolei wstpuje, jest prowadzone przez Zgromadzenie Ducha witego, zakonnikw
nazy-

190

wanych take duchaczami. Jego rektor, ojciec Henri Le Floch,


blisko zwizany z Action Francaise, wrogo odnosi si do
wszelkich wczesnych reformatorskich trucizn. Lefebvre bdzie
pniej opowiada, jak wielki wpyw na niego mia ten
charyzmatyczny rektor, a jeszcze bardziej jego nauczanie,
bezkompromisowo oparte na antyliberalizmie, antymodernizmie i
antykomunizmie.
W grudniu 1926 roku spada jak grom z jasnego nieba i
wstrzsa posadami seminarium francuskiego wiadomo, e Pius
XI umieszcza na indeksie ksiki Charlesa Maurrasa i zakazuje
katolikom wszelkich kontaktw z Action Francaise. Potpienie to
wywouje gwatowne zmiany wrd wadz seminarium. Po
powrocie ze suby wojskowej Lefebvre dowiaduje si, e ojca
Le Flocha na stanowisku rektora zastpi kto inny. |ednak w
przeciwiestwie do niektrych kolegw Lefebvre nie protestuje w imi starego adagium: Roma locuta est, causa finita est"
(Rzym przemwi, sprawa skoczona").
wice kapaskich udziela mu 21 wrzenia 1929 roku w
Lille modziutki miejscowy biskup Achille Lienart, pniejszy
(kolejna ironia dziejw) gwny obroca ksiy robotnikw - na
przeciwlegym
biegunie
rygorystycznego
pojmowania
kapastwa, ktrego rzecznikiem bdzie Marcel Lefebvre.
Tymczasem wieo upieczony ksidz wraca do Rzymu, by
dokoczy studia teologiczne, po czym postanawia wstpi do
duchaczy podobnie jak jego starszy brat, ktry przekonuje go w
listach i rozmowach, by nie da si uziemi w jakiej parafii w
Lille:
- Przyjed do mnie do Gabonu!
Jesieni 1932 roku jest ju wykadowc w seminarium w
Libreville - brodaty, w mocno wcinitym na gow hemie kolonialnym - a potem przeoonym misji w Lambarene, gdzie
spotyka innego misjonarza, protestanta doktora Schweitzera.
Wojn przeywa w Gabonie, zepchnity na odludzie z powodu
walki o wadz midzy Petainem i de Gaulleem - jego
ordynariusz, biskup Tardy, pozosta wierny marszakowi. W
Afryce jednak s inne zajcia ni polityka i nieczsto docieraj
tam echa nieustannych

191

polemik, ktre w ojczynie wyznaczaj rytm pierwszych dni


Czwartej Republiki.
Marcel Lefebvre jest wspaniaym organizatorem, mimo e ma
opini czowieka upartego. W czerwcu 1947 roku dostaje nominacj na wikariusza apostolskiego w Dakarze, dziki czemu otrzymuje - w wieku czterdziestu jeden lat - sakr biskupi i wyjeda
do w wikszoci muzumaskiego Senegalu, ktry bardzo rni
si od Gabonu. Potem Pius XII mianuje go delegatem apostolskim
dla caej Afryki Zachodniej: biskup Lefebvre jest osobistym
przedstawicielem najwyszego pasterza
na terytorium
rozcigajcym si od Maroka, przez Sahar, Francusk Afryk
Rwnikow, Francusk Afryk Zachodni i Reunion po
Madagaskar! W lutym 1956 roku kardyna Tisserant osobicie
przybywa do Dakaru na ceremoni intronizacji Lefebvre'a na
tamtejszego arcybiskupa.
I oto Lefebvre przemierza Czarny Kontynent: z Marrakeszu
do Tananariwy, z Dakaru do Gao. Bez wtpienia zmienia oblicze
misji w Afryce francuskojzycznej. W Paryu utrzymuje czste
kontakty z nuncjuszem Angelem Roncallim, przyszym Janem
XXIII. Spotyka si z Renem Cotym, Francois Mitterrandem,
Pierreem Messmerem, generaem de Gaulleem. Czsto jedzi do
Rzymu, gdzie Pius XII nie szczdzi mu wyrazw sympatii i
oddania. W roku 1957 po czci inspiruje papiea do napisania
encykliki powiconej misjom, Fidei donum. Spotyka si z
dwoma wczesnymi substytutami: monsiniorem Tardinim,
ktrego bardzo ceni, i monsi-niorem Montinim, przyszym
Pawem VI, do ktrego nie ma zaufania. Pewnego dnia Montini
uskara si, e w Afryce misjonarze bez ustanku ostrzegaj przed
protestantami, ateistami, muzumanami:
- Ale nie moemy pozwala, by te idee si rozprzestrzeniay,
i nie reagowa! - protestuje Lefebvre.
- Ale nie! - odpowiada Montini: nie mona cigle potpia,
potpia, potpia!

192

Zamana kariera
W roku 1958 arcybiskup Lefebvre cieszy si wielk popularnoci, jest szanowany na caym afrykaskim kontynencie,
znaj go i ceni w Rzymie: nie brakuje mu ju niczego poza kapeluszem kardynalskim... ktrego nigdy nie otrzyma. Pius XII
umiera 9 padziernika 1958 roku, zanim zdy przystpi do
odnowienia skadu Kolegium Kardynalskiego. Wybr kardynaa
Roncallego, ktry dobrze pozna Lefebvre'a, gdy by nuncjuszem
w Paryu, nie wry mu dobrze: w grudniu 1958 roku podczas
pierwszego konsystorza Jan XXIII nie promuje go do godnoci
kardynalskiej. Gorzej: kae mu wybiera midzy arcybiskupstwem Dakaru i prestiowym stanowiskiem delegata apostolskiego: Lefebvre wybiera Dakar, ale trudno mu przekn to
upokorzenie.
W kwietniu 1961 roku ogoszenie niezalenoci Senegalu definitywnie amie jego karier. Dekolonizacja zmusza Watykan do
mianowania miejscowych hierarchw w kadym afrykaskim arcybiskupstwie: Abidanie, Tananarive, Ouagadougou. W
Dakarze monsinior Lefebvre mianuje u siebie ostentacyjnie
czarnoskrego wikariusza generalnego, ksidza Hyacinthea
Thiandouma, to jednak nie wystarcza Kurii: kiedy w styczniu
1962 roku przedkada dla formalnoci wasn dymisj, zostaje
ona skwapliwie przyjta.
Lefebvre jest rozgoryczony. Tymczasem najgorsze dopiero go
czeka. Kiedy wraca do Francji, poprzedza go reputacja Lucyfera.
Jego charakter, dogmatyczna sztywno, sympatia dla francuskiej
Algierii, jawne poparcie udzielane Cite Catholiue (wieckiemu
ruchowi flirtujcemu ze skrajn prawic), a take kilka polemik,
ktre wywoa przez wszystkie lata swojej afrykaskiej posugi wszystko to wyrobio mu opini osoby nieprzewidywalnej i
niebezpiecznej. Kiedy francuscy kardynaowie i arcybiskupi
dowiaduj si, e arcybiskup wraca do ojczyzny, niepokoj si:
nie chc widzie tego ekstremisty w swoich szeregach! Uywajc

193

mao chwalebnego podstpu, sprawiaj, e wita Kongregacja


Konsystorialna mianuje monsiniora Lefebvre'a do zwykej diecezji: byy arcybiskup Dakaru zostaje biskupem Tulle w regionie
Correze. W najlepszym razie mona na ten temat powiedzie tyle,
e nie jest to awans.
Jednak p roku pniej, 26 lipca 1962 roku, arcybiskup
Lefebvre bierze odwet: kapitua generalna Zgromadzenia Ducha
witego - wsplnoty liczcej pi tysicy zakonnikw - wybiera
go na przeoonego generalnego. Poniewa na Marcela
Lefebvre'a gosowao dwie trzecie czonkw kapituy, czyli
bardzo znaczca wikszo, Jan XXIII moe jedynie zatwierdzi
ten wybr i zwolni wzgardzonego arcybiskupa z obowizkw
diecezjalnych w Owernii.
A zatem to jako przeoony generalny duchaczy Marcel
Lefebvre bierze udzia od pocztku do koca w II Soborze
Watykaskim. Bdc od lata 1962 roku czonkiem
odpowiedzialnej za przygotowanie soboru komisji centralnej,
obserwuje starcia midzy konserwatystami (Ottaviani, Ruffini),
ktrzy s mu bliscy, i progresistami (Suenens, Bea), ktrych
niemal wszystkie propozycje go gorsz. W cigu wszystkich
czterech sesji soborowych naciera wanie na kocielnych
liberaw - sam albo wraz z innymi, nigdy jednak nie przeciwko
samemu papieowi: dla kogo tak przywizanego do prymatu
apostolskiego nie ma mowy o sprzeciwianiu si najwyszemu
pasterzowi!
Wkrtce po rozpoczciu soboru Lefebvre poznaje dwch brazylijskich biskupw: de Castro Mayera i de Proenca Sigauda, ktrzy odczuwaj fizyczn wrcz odraz do idei modernistycznych.
W padzierniku 1963 roku ich porozumienie przeksztaca si w
grupk pitnastu biskupw - jest wrd nich monsinior Siri, arcybiskup Genui - podzielajcych jedno proste przekonanie: wrogami s ekumenizm, modernizm, naturalizm, relatywizm, protestancka zaraza, wpywy masoskie! Kiedy zesp ten formuje si
w padzierniku 1964 roku, przybiera nazw Coetus
Internationalis Patrum (Midzynarodowa Grupa Ojcw) i wybiera
sobie cie-

194

szcego si ogromnym prestiem przewodniczcego: Marcela


Lefebvrea.
W Rzymie Coetus organizuje cotygodniowe konferencje, a
pomidzy sesjami - spotkania w opactwie benedyktyskim w
Solesmes. Jego czonkowie - w liczbie od siedemdziesiciu do
dwustu pidziesiciu w zalenoci od rangi sprawy - s bezsprzecznie mniejszoci podczas obrad soboru, chc jednak
utrudnia jego prace i nie dopuszcza, by soborowe reformy
przyjmowano jednomylnie. Kiedy w roku 1965 sobr si
koczy, Coetus jest jedynie miejscem gromadzcym
konserwatywnych dostojnikw, przekonanych, e II Sobr
Watykaski dziaa na korzy rozprzestrzeniania si bdw
liberaw" i e niszczenie Kocioa postpuje byskawicznie",
gosujcych jednak za wszystkimi tekstami, gdy tylko podpisywa
je papie: Roma locuta est, causafinita est!". Nikt, absolutnie
nikt nie podejrzewa, e ta reakcyjna mniejszo, cho krytyka z
jej strony bya niezmiernie cierpka, ktrego dnia przeksztaci si
w schizm.

Ucieczka do przodu
Na czele Zgromadzenia Ducha witego Lefebvre pozostaje
wierny swoim ideom. Zaraz po wyborze czyci" (wedle jego
wasnych sw) miejscow bibliotek w Chevilly-Larue,
wyrzucajc z niej wszystkie ksiki teologw bdcych na bakier
z doktryn (Congara, de Lubaca, Chenu) i wzywajc do usunicia
wykadowcw ogarnitych ideami modernistycznymi. Rwnie
jego zmys organizacyjny od razu daje o sobie zna - nowy
przeoony generalny przenosi siedzib zgromadzenia do Rzymu
- jednak zar dzone przez niego zmiany i sprawy, na ktre
zwraca uwag, coraz bardziej irytuj zakonnikw: powrt do
dyscypliny, obowizkowe

195

noszenie sutanny, nauczanie wycznie tomistyczne itd. Wielu


wstrznitych zakonnikw opuszcza zgromadzenie.
Przeoony generalny duchaczy ma opini - rwnie wrd
bliskich mu osb - czowieka nieelastycznego, upartego,
zablokowanego psychicznie, nie uwzgldniajcego adnego
punktu widzenia poza wasnym i staje si coraz bardziej
osamotniony. W roku 1967, kiedy prbuje przywrci pierwotn
regu zgromadzenia ustanowion w XVIII wieku przez ojca
Claudea Poullarta des Placesa, idc pod prd wszystkich dziaa
podjtych w ramach aggiornamento, po soborze, w szeregach
duchaczy narasta bunt, ktry 28 wrzenia 1968 roku koczy si
wymuszon dymisj generaa. W wieku szedziesiciu trzech lat,
upokorzony i zawiedziony, z walizk w rku samotnie opuszcza
kuri generaln Zgromadzenia Ducha witego. Spotkany tego
ranka kleryk pyta go:
- Ale dokd Wasza Eminencja teraz si uda?
- Nie wiem!
To prawda: dawny arcybiskup Dakaru nie wie, dokd pj.
Ma zapewniony skromny dochd z tytuu udziau w pracach
Kurii, ale reszta - to niewiadoma. Jest pewien jedynie tego, e nie
jest jeszcze gotowy do emerytury i e bardziej ni kiedykolwiek
chce powici si walce z progresizmem".
Najpierw zakada wielojzyczny biuletyn, czcy biskupw z
rnych episkopatw, noszcy tytu Fortes in Fide" (Mocni w
wierze), majcy skupia wszystkich tych, ktrzy w Kociele
myl podobnie... krg ten nie przekracza jednak kilkuset
prenumeratorw.
Interesuje
si
nim
kilka
ruchw
ultrakonserwatywnych: Rycerze Matki Boej (Chevaliers de
Notre-Dame), zakon Rouvre, kilka grupek modziey katolickiej.
Nic, co naprawd robioby wraenie. W przekonaniu, e
podtrzymywanie tradycji dokonuje si poprzez ksztacenie
kapanw,
Lefebvre
chce
zaoy
midzynarodowe
seminarium". Majc oparcie w mniej wicej dwudziestu
klerykach, ktrzy niedawno zasypywali go w Rzymie
pochwaami, tworzy w roku 1969 Stowarzyszenie witego Piusa
X dla Ksztacenia Ksiy (Pius X to papie, ktry w roku 1907
potpi modernizm) i otwiera pierwsze seminarium

196

we Fryburgu. Jednak ta prba si nie udaje: poowa klerykw,


ktrzy wstpili do seminarium, opuszcza je.
Rycerze Matki Boej przekazuj wwczas do dyspozycji
Lefebvre'a dawny dom kanonikw witego Bernarda w niewielkiej wiosce Ecne w pobliu Riddes w szwajcarskim kantonie
Valais. Miejscowy biskup Nestor Adam nie paa entuzjazmem, w
kocu jednak daje si nakoni: Lefebvre wydziera od niego milczc zgod, ktr pompatycznie nazywa upowanieniem".
- Lefebvre mnie oszuka! - powie pniej biskup.
Natomiast 1 grudnia 1970 roku biskup Fryburga Francois
Charriere, dziekan z Senegalu, zgodzi si erygowa midzynarodowe Bractwo Kapaskie witego Piusa X jako zwizek pobony" (pia unio). Zgodnie z prawem kanonicznym bractwo nie
moe samo inkardynowa kapanw - robi to za porednictwem
zaprzyjanionych biskupw - bdzie jednak mogo o to poprosi
po upywie szeciu lat. Gdyby zbuntowany arcybiskup wykaza
si odrobin cierpliwoci, mgby konsekrowa kapanw i nigdy
nie byoby sprawy Lefebvre'a".
Patriarcha z Ecne rzdzi bowiem zaledwie garstk zwolennikw. Dopiero pniej zgromadzi pod swoim sztandarem katolikw wrogich II Soborowi Watykaskiemu, wiernych tsknicych
za
Maurrasem,
integrystow
opowiadajcych
si
za
przynalenoci Algierii do Francji, najrozmaitszej maci
tradycjonalistw i reakcjonistw. Nowe rozdanie nastpi wraz z
reform liturgii. Z now msz.

Nowa msza
Reforma liturgii wisiaa w powietrzu na dugo przed soborem.
Kt mg przeczy, e liturgia potrzebuje odwieenia? Nawet
Pius XII w roku 1947 zachwala t reform w encyklice Mediator

197

Dei.
Sam
pomys
rewizji
mszau
rzymskiego
upowszechnionego przez jego odlegego poprzednika Piusa V po
soborze trydenckim
- nie by rewolucj. 4 grudnia 1963 roku monsinior Lefebvre
zago
sowa zreszt za uchwaleniem konstytucji soborowej
Sacrosanctum
concilium, ktra postanowia dostosowa liturgi, uczyni
obrzdy
zrozumiaymi (wprowadzajc do nich jzyki miejscowe przy jed
noczesnym zachowaniu aciny jako jzyka oglnie przyjtego) i
za
dba o bardziej aktywne uczestnictwo wiernych w ceremoniach.
Dawny misjonarz, konserwatywny, ale nie ograniczony,
przyjmuje
jako korzystn reform pierwszej czci mszy, poniewa czytania
i homilia su nauczaniu wiernych".
Tymczasem utworzona przez Pawa VI w lutym 1964 roku
grupa robocza majca zaj si wprowadzeniem reformy liturgii
w ycie, dziaajca pod kierunkiem ojca Annibalea Bugniniego,
przygotuje prawdziwy przewrt w stosunku do istniejcych
praktyk i zasad, wykraczajcy daleko poza Sacrosanctum
concilium. Podczas prezentacji tego projektu na synodzie w
padzierniku 1967 roku wielu hierarchw wyraa wtpliwoci:
nieszkodliwa pocztkowo reforma staje si radykaln now
wersj liturgii, a zwaszcza mszy; przede wszystkim za zakada
obowizkowe zastpienie dawnego mszau nowym w cigu
zaledwie szeciu miesicy.
Nowy msza zostaje przedstawiony prasie 2 maja 1969 roku, a
towarzyszy mu oglna prezentacja", ktra jest zaskoczeniem dla
niejednego kocielnego dostojnika. Natychmiast te otoczenie arcybiskupa Lefebvre'a poddaje j Krtkiej analizie krytycznej. Ju
samo opublikowanie tego dokumentu - Lefebvre ujawnia, e
uzyska on aprobat starego, niemal lepego ju kardynaa
Ottavianiego
- dodaje otuchy wszystkim, ktrzy nie chc sysze o zmienianiu
mszy. Jednak 3 listopada, nie wdajc si w detale, L'Osservatore
Romano" obwieszcza, e nowy Ordo missae bdzie obowizywa
we
Woszech od 30 listopada!

Zreformowany msza wywouje powszechne wzburzenie i publiczne polemiki. Z tego powodu jest nonym tematem, ktrego
brakowao biskupowi kontestatorowi. Bardzo medialna kwestia

198

mszy po acinie pozwoli wykrystalizowa si wszelkim - haaliwym i przyciszonym - formom sprzeciwu wobec soborowych reform. I wszelkim tsknotom. W nim skupi si trudnoci
katolikw z przyjciem II Soboru Watykaskiego. Monsinior
Lefebvre nie myli si w tym wzgldzie i dlatego publicznie, w
tekcie z 25 listopada 1970 roku, odrzuca nowy Ordo missae.
Wedug jego zwolennikw ten gest mia by kapitalnym,
historycznym momentem dla Kocioa".
Czy to jest owo decydujce rozejcie si drg, definitywny
casus bellP. Bynajmniej. Najlepszy dowd stanowi to, e w tym
samym roku w Ratyzbonie pewien wykadowca teologii rwnie
pomstuje z powodu opublikowanego przez Watykan nowego
mszau. Teolog w nazywa si Joseph Ratzinger. By jednym z
modych reformatorskich ekspertw soborowych, przez lata, ktre
nastpiy po zakoczeniu II Soboru Watykaskiego, szybko
jednak spuci z tonu. Ratzinger, ktry zagadnieniu liturgii
powici wiele pracy, jest skonsternowany" (to jego
sformuowanie), kiedy dowiaduje si, e zamiast dostosowa
tradycyjn liturgi do decyzji i eksperymentw, ktre
przeprowadzano po II Soborze Watykaskim, nowy msza stawia
sobie za cel zastpienie dawnego w cigu szeciu miesicy od
opublikowania! Nigdy w dziejach Kocioa, pisze wzburzony, nie
przeciwstawiano w ten sposb jednego mszau drugiemu: kada
nowa synteza, tak jak to byo z mszaem rzymskim Piusa V (ktry
sam by trzykrotnie zmieniany za pontyfikatw Klemensa VIII,
Urbana VIII i Leona XIII), bya dostosowaniem istniejcych
rytw w celu ujednolicenia liturgii caego Kocioa. Tym razem,
oburza si Ratzinger, dokonano zerwania, ktrego skutki bd
niechybnie tragiczne: kaza wierzy, e liturgia moe by
owocem pracy erudytw i prawnikw, ktrzy z przeszoci czyni
sobie czyst kart, oznacza negowa to, e jest ona ywym
procesem!
Wanie to napisa arcybiskup Lefebvre w swojej nocie z listopada 1970 roku: fakt, e nowy Ordo missae ma by
obowizkowy, nie ma precedensu w dziejach Kocioa; jeli
chodzi o Piusa V,

199

to przeduy on dawn tradycj, podczas gdy Pawe VI w


sztuczny sposb nakada na ni now; ta nowa msza nie jest ani
niewana, ani heretycka, ale powoli prowadzi do herezji".
W przekonaniu, e kryzys Kocioa w duej mierze polega na
dezintegracji liturgii", obaj - i Ratzinger, i Lefebvre - nie bd
szczdzi ostrych sw, sprzeciwiajc si tej reformie.
Dysydencki biskup i przyszy prefekt Kongregacji Nauki Wiary,
powoany nastpnie, by sta si Benedyktem XVI, nadaj na tej
samej fali. Ratzinger przedstawia rozsdnie swoje refleksje w
pisanych przez siebie ksikach; natomiast Lefebvre skwapliwie
dosiada tego rumaka, ktry ma mu przynie saw i
zwolennikw.

Bal melancholikw
Powrt do mszy witego Piusa V staje si bowiem
pretekstem, sloganem, miraem, okazj do wyadowania frustracji
dla caej tej czci francuskiego katolicyzmu, na ktr skadaj si
ludzie zdezorientowani, melancholicy, rozaleni, ekstremici,
nacjonalici, an-tykomunici - wszyscy przekonani, e zachodnia
cywilizacja, to znaczy chrzecijaski Zachd, znajduje si w
miertelnym niebezpieczestwie ze strony dziedzicw owiecenia
i rewolucji bolszewickiej. Dlatego tak ostentacyjnie nawizywane
s stosunki z najwaniejszymi skrajnie prawicowymi dyktatorami
- Salazarem, Videl, Pinochetem - i wysuwane podstpnie
oskarenia o przynaleno do wolnomularzy pod adresem
kardynaa Villota, a nawet papiea Montiniego. Nieprzypadkowo
sukces Ecne nastpuje we Francji w tym samym czasie, co skok
Jeana Marie Le Pena w sondaach opinii publicznej. Sojusz ten
nie by zamierzony przez arcybiskupa Lefebvrea, jest jednak
faktem. Dodatkowo wzbudza on niech wikszoci francuskich
biskupw: Marty ego, Vilneta,

200

Etchegaraygo i innych, ju i tak z wielkim trudem starajcych si


wydoby francuski Koci z politycznych zawirowa, w ktre
wplta go maj 1968 roku. Jake dalekie to odejcie od teologicznych sporw na temat transsubstancjacji podczas konsekracji...
Czynnikiem dynamizujcym ruch tradycjonalistw miaa si
sta wanie zbieno jego pogldw z opini wszystkich
zawiedzionych we wspczesnym spoeczestwie: zarwno
kocielnych, jak i cywilnych, zarwno dziaajcych ze szczerych
pobudek, jak i wyrachowanych politycznie. Bractwo Ecne
pcznieje i wkrtce ma w swoim gronie dziewiciu
wykadowcw oraz dwudziestu siedmiu klerykw rnych
narodowoci. Ich liczba nie przestanie rosn, w zwizku z czym
dwa pierwsze lata studiw zostan w roku 1986 przeniesione do
seminarium tradycjonalistycznego we Flavigny w Burgundii.
Arcybiskup Lefebvre gromadzi take klerykw w Ridgefield
(Stany Zjednoczone), Albano (Wochy), Zaitzkofen (RFN),
Buenos Aires (Argentyna): kiedy w roku 1988 nastpi schizma, w
sumie do bractwa nalee bdzie dwustu szedziesiciu ksiy i
trzystu klerykw. Do liczb tych doda trzeba esk ga tego
ruchu, ktr utworzya w Saint-Michel-en-Brenne (Indre) matka
Maria Gabriela, jedna z sistr Lefebvre'a, oraz garstk
karmelitanek zebranych wok innej siostry arcybiskupa, matki
Marii Christiany.
Publiczne odrzucenie nowego mszau oraz liczne inwektywy
pod adresem soboru cigny jednak na arcybiskupa Lefebvre'a
rwnie odtrcenie ze strony szwajcarskich biskupw, ktrzy dotychczas mniej lub bardziej go bronili: Bractwu witego Piusa
X, ktre rozzoszczony episkopat francuski nazywa dzikim
seminarium", grozi powane ryzyko, e nigdy nie uzyska prawa
wywicania wasnych klerykw. Teraz z kolei potpia je brSkup
z Sion:
- Nie mog tolerowa ksztacenia sekty w mojej diecezji!
Zamiast agodzi spr, Lefebvre dolewa oliwy do ognia, publikujc w listopadzie 1974 roku zjadliwy tekst na temat reform
soborowych, ktre przyczyniaj si jego zdaniem do niszczenia
Kocioa, do rujnowania kapastwa, do niweczenia ofiary i
sakramentw", i potwierdzajc swoj kategoryczn odmow ich
przyjcia.

W Rzymie, gdzie biskup kontestator dwukrotnie stawia si przed


obliczem utworzonej specjalnie przez papiea komisji, zoonej z
trzech kardynaw z Kurii (Garrone, Wright, Tabera), odbywa
si ostra wymiana zda:
- Prosz wycofa swj tekst, to nie do przyjcia!
- W takim razie zdaniem Waszych Eminencji w Kociele nie
ma kryzysu?
Zatrwaajca dialektyka. Dialog guchych. Cel, do ktrego
dy papie i Kuria, jest prosty: w zamian za kilka drobnych
ustpstw Lefebvre ma si w postawie synowskiej pokory
podporzdkowa urzdowi papiea. Czy to nie on przez cae
ycie by piewc posuszestwa wobec najwyszego pasterza?
Jednak - wedug wiadka jednego z tych spotka - arcybiskup
Lefebvre systematycznie unika tego tematu, przeplata
rozumowanie prawnicze niewiarygodnymi mieszankami
argumentacji", wiadomie miesza porzdek dyscypliny z
porzdkiem teologii, czy argumenty taktyczne ze witymi
przekonaniami. Wymyka si wszelkim prbom dotarcia do niego.
Tego rodzaju starcie mogo skoczy si tylko zerwaniem. We
wrzeniu 1975 roku w kolejnym licie Pawe VI raz jeszcze da,
by si podporzdkowa. Lefebvre odpowiada prowokacyjnym
obwieszczeniem: sam wywici nowych ksiy, nie korzystajc
ju z porednictwa zaprzyjanionych diecezji!
Wraz ze zbliajcym si terminem tych zakazanych wice,
wyznaczonym na 29 czerwca 1976 roku, w Kurii ronie panika.
Kardyna Villot, sekretarz stanu, traci cierpliwo. Monsinior
Benelli, substytut, wpada w zo. Wysyane przez obie strony
ostrzeenia niczemu nie su. Kilka dni przed wskazan dat
Benelli posya swojego przedstawiciela, jezuit Edouarda
Dhanisa, by 27 czerwca spotka si z odstpczym biskupem we
Flavigny, gdzie Lefebvre gosi rekolekcje dla tych, ktrych
zamierza wywici:
- Eminencjo - baga Dhanis, wycigajc msza Pawa VI
jeli zgodzi si Wasza Eminencja odprawi t msz ze mn, z
Rzymem wszystko si wyrwna!
Lefebvre odpowiada lodowatym gosem:

- Jestem ju po mszy.
Dwa dni pniej, 29 czerwca, arcybiskup Lefebvre spokojnie
wywica trzynastu ksiy i czternastu subdiakonw. Tym razem
- rzeczywicie - jest ju po mszy"*.

Widmo wolnomularzy
W Watykanie nikt nie chce posun si do tego, od czego nie
ma ju odwrotu. 6 lipca kardyna Baggio, prefekt Kongregacji do
spraw Biskupw, zwraca si do arcybiskupa Lefebvrea: jeli w
cigu dziesiciu dni wszystkiego nie wycofa, zostanie
suspendowany a dwinis (to znaczy, e nie bdzie mg ju
udziela sakramentw). Zbuntowany hierarcha nie zwleka z
odpowiedzi. Tak samo bdzie brzmiaa ona odtd za kadym
razem, kiedy on sam lub jego nastpcy bd rokowa z kolejnymi
papieami: to nie bractwo ma skada samokrytyk - to papie
powinien odrzuci sobr, owo nieszczsne przedsiwzicie,
ktre pocztek wzio z tajnego porozumienia midzy wysokimi
dostojnikami Kocioa i zwierzchnikami l masoskich"!
Ten mecz kocielnego ping-ponga bdzie trwa przez trzydzieci lat. 22 lipca Lefebvre zostaje definitywnie suspendowany a
dwinis. Jego riposta: Koci soborowy", ktry w ten sposb
reaguje, jest Kocioem schizmatyckim", ktry zrywa wizi z
niezmiennym Kocioem! Po czym 29 sierpnia na zaproszenie
przedsibiorcw z pnocy Francji nowy schizmatyk przystpuje
do odprawienia uroczystej mszy podczas targw handlowych w
Lille w obecnoci siedmiu tysicy wiernych, ktrzy z zapaem
oklaskuj prowokacyjn homili
* Dla zachowania gry sw z wczeniejsz wypowiedzi Lefebvre'a pozostawiono tu niemal dosowne tumaczenie zwrotu mess est dite', ktry oznacza tyle,
co koci zostay rzuczone", sprawa postanowiona" (przyp. tum.).

203

celebransa na oczach czterystu dziennikarzy, uszczliwionych


moliwoci zrobienia reportau z tej zakazanej mszy:
- Czego chc katolicy liberalni? Chc poeni Koci z rewolucj! Ten maria jest wpisany w teksty soboru! Z tego cudzoonego zwizku narodzi si mog jedynie bkarty: ryt nowej mszy,
sakramenty - to bkarty!
Upr wyradza si w radykalizm. Nienawi w przemoc. 22 lutego 1977 roku grupa tradycjonalistw zebranych w sali
Mutualite w Paryu postanawia zaj znajdujcy si w
ssiedztwie koci Saint-Nicolas-du-Chardonnet (witego
Mikoaja). Dowdc komandosw jest ksidz Coache, kapan z
diecezji Beauvais, ktry pod pretekstem odprawienia mszy
wedug witego Piusa V wyznaczy zbirk swoich oddziaw
na 11.30 w Mutu". Nastpnie wszyscy zostaj skierowani do
kocioa witego Mikoaja, gdzie odmawiaj Raniec, po czym
zajmuj to miejsce, usuwajc manu militari miejscowego
proboszcza i wikarego. Dusz przedsiwzicia, gwarancj jego
powodzenia, jest wiekowy ju praat honorowy Francois DucaudBourget, kapelan zakonu maltaskiego. By kapelanem w
Szpitalu Laennec i wynajmowa ju co niedziela sal Wagram, by
odprawia tam msz w dawnym stylu: ten wanie starzec zostaje
ogoszony proboszczem" w kociele witego Mikoaja.
Przemoc dochodzi do gosu. Nowych okupantw chroni skrajnie prawicowa modzie, ktra wybija szyby na plebanii, szpeci
mury penymi nienawici napisami. Czy arcybiskup Lefebvre
wyprze si tych zdecydowanie mao ewangelicznych czynw?
Przeciwnie, na amach Minut" publikuje artyku, w ktrym
wspiera buntownikw, wzywajc do zajmowania innych
kociow. Nie trzeba bdzie dugo na to czeka, w kociele
Saint-Merri w IV dzielnicy Parya, w kociele Notre-Dame w
Besancon w departamencie Doubs ekstremici dziaajcy w
imieniu tego rwnolegego Kocioa zajmuj kolejne miejsca
kultu.

204

Propozycje Jana Pawa II


Rzym, 18 listopada 1978 roku. Na pocztku lata zmar Pawe
VI. Jan Pawe I rzdzi Kocioem zaledwie trzydzieci trzy dni.
Wybrany przed miesicem papie Jan Pawe II przyjmuje arcybiskupa Lefebvrea na audiencji w Watykanie. Pomys tego spotkania podsun mu kardyna Siri z Genui. Sam Siri jest dowodem,
e w Kociele, nawet na najwyszym szczeblu s konserwatyci
co najmniej tak samo wrogo nastawieni do soboru jak arcybiskup
Lefebvre. Czy to nie Siri na wie o mierci Jana XXIII powiedzia: Potrzeba bdzie pwiecza, eby naprawi szkody wyrzdzone przez ten pontyfikat"?
Jednak spotkanie z Janem Pawem II przebiega le. A przecie nowy papie pod wieloma wzgldami mg przypa do gustu swojemu rozmwcy. Antykomunizm? W tej dziedzinie papiea pochodzcego ze wschodu trudno o cokolwiek
podejrzewa. acina? Spr na temat jzyka liturgicznego nigdy
nie by problemem dla polskich katolikw, a i sam Wojtya
bardzo lubi modli si i piewa po acinie. Sutanna? Nowy
papie nie pochwala odrzucania przez nowoczesnych ksiy
oznak kapastwa i jemu samemu bardziej odpowiadaby powrt
do noszenia sutanny. Liturgia? Oczywicie, sobr zrodzi wan
reform liturgiczn za Pawa VI, ale dlaczeg by nie dopuci
rnych sposobw odprawiania mszy? Konkurowanie rnych
liturgii nie jest zgodne z poczuciem jednoci Kocioa, to jasne,
lecz czy ta sprawa, ktra zdaniem papiea jest jedynie kwesti z
zakresu dyscypliny", warta jest schizmy?
Czy przywdca tradycjonalistw spodziewa si, e papie od
razu przyzna mu racj? e oznajmi mu ni mniej, ni wicej, tylko
zwrot o sto osiemdziesit stopni? e potpi Pawa VI, ktry by
mu bliski? Czy Lefebvre nie wiedzia o gbokim przywizaniu
Karola Wojtyy do II Soboru Watykaskiego? Nie wiadomo - w
kadym razie od-stpczy arcybiskup oznajmia potem
uszczypliwie dziennikarzom,

205

e ten papie nie ma charakteru". Powie te, e ma do jego


tekstw pisanych w sposb modernistyczny i niezrozumiay".
Trudno by mniej uprzejmym.
3 padziernika 1984 roku Jan Pawe II wysuwa kolejn ofert:
zatwierdza ponownie uywanie rytu trydenckiego (nazwanego tak
od soboru trydenckiego), synnej mszy witego Piusa V, na
mocy specjalnego zezwolenia i pod warunkiem niesprzeciwia-nia
si mszaowi z 1970 roku, ktry pozostaje norm powszechnie
obowizujc. Kardyna Seper, prefekt Kongregacji Nauki Wiary,
przestrzega go:
- Uwaga, Ojcze wity, oni sobie zrobi z tej mszy sztandar!
Jan Pawe II podejmuje ryzyko. Jednak w kocu - jak zwykle arcybiskup Lefebvre odrzuca ten projekt kompromisu. Nie chodzi
o msz: ju nie tylko o ni chodzi! Zbyt dugo on sam i jego
owieczki uznaj, e II Sobr Watykaski obra zy kierunek i e
deklaracja o wolnoci religijnej Dignitatis humanae, w ktr tak
znaczny wkad wnis biskup Karol Wojtya, jest heretycka. W
marcu 1986 roku Jan Pawe II otrzymuje od arcybiskupa
Lefebvre'a cierpki list, w ktrym francuski hierarcha oskara go
wprost o wcignicie kleru i wiernych w herezj i w schizm".
Dwa wydarzenia: historyczne odwiedziny Jana Pawa II w
rzymskiej synagodze 13 kwietnia 1986 roku, ktre w oczach
integrystw potwierdz to, e papie dziaa za poduszczeniem
diaba i jest na usugach masonerii", oraz spotkanie wyznawcw
rnych religii w Asyu 27 padziernika tego samego roku, ktre
arcybiskup uzna w swym licie skierowanym do pisma
Itineraires" za najwiksz potwarz i zniewag naszego Pana",
utwierdz Lefebvrea w jego oporze i sprawi, e ludzie z Ecne
przejd nieodwoalnie do opozycji, ktr jest schizma.
Kilka tygodni po spotkaniu w Asyu Lefebvre wysa Janowi
Pawowi II, jak si wyrazi, may katechizm obrazkowy", a zaraz na jego pocztku widnia rysunek przedstawiajcy Jezusa i
Maryj, ktrym Ojciec wity zakaza wstpu do Asyu, poniewa nie s wystarczajco ekumeniczni". Polski papie, kt-

206

rego Lefebvre nazywa odtd papieem Religii Zjednoczonych",


zupenie nie doceni tego absolutnie szczeglnego poczucia
humoru.

Konsekrowa biskupw
W tyme roku 1986 zbuntowany biskup ma osiemdziesit jeden lat. Myli o wasnej sukcesji. W jaki sposb zapewni zaoonemu przez siebie bractwu przyszo? Konsekrowa biskupa?
Doskonale zdaje sobie spraw, e tego rodzaju czyn oznaczaby
definitywne zerwanie komunii z Kocioem". Stary, zmczony
hierarcha waha si. Ju trzy lata wczeniej nowy prefekt
Kongregacji Nauki Wiary, Joseph Ratzinger, napisa do niego w
imieniu papiea i z najwiksz powag", chcc go odwie od
tego, co naprawd byoby pocztkiem schizmy, a mianowicie od
konsekracji biskupiej". Daremny trud. W czerwcu 1987 roku
Lefebvre przekracza Rubikon: zapewni sobie nastpcw.
Prowokacyjnie pisze nawet list do kardynaa Ratzingera, proszc
go o zgod na ten akt, aby powstrzyma samozniszczenie
Kocioa"!
14 lipca 1987 roku Ratzinger przyjmuje Lefebvre'a w swoim
gabinecie przy Piazza del SantUffizio. Rozmowa jest napita.
Lefebvre od razu atakuje bezbony sobr negujcy funkcj, ktr
powinno peni kade pastwo w obronie prawdziwej religii
katolickiej i w potpianiu bdw:
- Ale pastwo jest niekompetentne w dziedzinie religijnej! woa Ratzinger.
- Pastwo ma cel ostateczny, wieczny!
- Taki cel ma Koci, Eminencjo, a nie pastwo!
Dialog midzy dawnym wykadowc teologii: dokadnym, racjonalnym, a dawnym misjonarzem: sztywnym, wojowniczym,

207

zadufanym w sobie - jest niemoliwy. Ratzinger jest praktyczny i


ponawia swoje ostrzeenie: jeli jego go bdzie dalej szed
drog do schizmy, zostanie ekskomunikowany. Lefebvre dostaje
biaej gorczki:
- Schizma? Jeli jest tu jaka schizma, to raczej jest ni sam
Watykan! Ekskomunika ze strony tego Kocioa: liberalnego, eku
menicznego, rewolucyjnego, jest nam obojtna!
Na pocztku lutego 1988 roku na amach Le Figaro"
Lefebvre ogasza, e ceremonia bdzie ostatecznie miaa miejsce
30 czerwca. W Watykanie, podobnie jak w roku 1976, wywouje
to panik. 12 i 13 kwietnia w Rzymie dwm wysannikom Ecne
i dwm wsppracownikom Ratzingera - jednym z nich jest
przyszy sekretarz stanu Tarcisio Bertone - dziki nadzwyczajnym
wysikom udaje si uzgodni piciopunktowy protok
porozumienia. Odstpczy arcybiskup rezygnuje w nim z
wywicania biskupw poza Kocioem, w zamian za co papie
przystaje na najdrosze sercu starzejcego si hierarchy yczenie:
pozwoli, by wyznaczy swego nastpc, ktry bdzie
kontynuowa jego dzieo. Lefebvre zgadza si rwnie formalnie
nie krytykowa ju decyzji soboru i przyj pozytywn
postaw". Jednak prywatnie zwierza si buczucznie jednemu z
przyjaci.
- Wycofali si na caej linii!
4 maja 1988 roku Lefebvre w klasztorze przy Via Aurelia
podpisuje ostateczny dokument. Udao si unikn schizmy.
Niestety! Tego samego wieczora w swojej rezydencji w Albano,
niedaleko Castel Gandolfo, arcybiskup wycofuje swoj zgod.
Nastpnego dnia powiadamia o tym Ratzingera: sakra bdzie
miaa miejsce 30 czerwca - to decyzja ostateczna! Rozzoszczony
Ratzinger udaje si do papiea, by powiadomi go o
niepowodzeniu tej, jak si wydawao, ostatniej prby pojednania.
9 czerwca Jan Pawe II potwierdza, e tego rodzaju czyn bdzie
schizmatycki. Odpowied Lefebvrea, ktry 15 czerwca spotyka
si z dziennikarzami, jest nieugita:
- Rzym prbuje nam co wmwi. Grozi si nam
ekskomunik, ale ekskomunik naoon przez kogo? Przez
Rzym, ktry nie ma

208

ju wiary katolickiej! Mwi si nam o schizmie, ale schizmie


wobec kogo, wobec modernistycznego papiea? Wobec papiea,
ktry wszdzie rozpowszechnia idee rewolucji?
Znany klimat. Wci te same argumenty. Uparta odmowa.
Mimo to 30 maja 1988 roku Ratzinger owiadcza, e papie zgadza si, by 15 sierpnia wyznaczy nastpc Lefebvrea. Lefebvre
skwapliwie korzysta z okazji i 2 czerwca w licie skierowanym
do papiea odnotowuje, e konsekracja biskupia nie sprzeciwia
si zatem woli Stolicy Apostolskiej", jednak to on sam zapewni
sobie rodki potrzebne do kontynuowania wasnego dziea, aby
zagwarantowa cigo ruchu, ktry pomoe nam uchroni si
przed duchem Vaticanum II i duchem Asyu", w oczekiwaniu
na czas bardziej sprzyjajcy powrotowi Rzymu do Tradycji" wspczesnego Rzymu, nkanego modernizmem". Nieszczsna
ceremonia odbdzie si 30 czerwca.
29 czerwca wieczorem Jan Pawe II i kardyna Ratzinger ryzykuj ostatni ju prb pojednania. Ratzinger wysya telegram
z ojcowskim zaproszeniem dla arcybiskupa Lefebvre'a do jak najszybszego przyjazdu do Rzymu. Gdy arcybiskup zaywa ju odpoczynku w swych apartamentach, przed seminarium w Ecne
zajeda mercedes z Berna. To sekretarz nuncjusza apostolskiego
przywozi kopert - w rzeczywistoci nakaz kardynaa Gantina,
prefekta Kongregacji do spraw Biskupw, ktry baga" i
zaklina" Lefebvrea, by zrezygnowa ze swojego planu i stawi
si sine die w Rzymie na osobiste zaproszenie papiea. Samochd
czeka, by odwie arcybiskupa. Lefebvre odmawia. Wysannik
wraca sam. Tym razem koci zostay rzucone.
Kto jednak - w caym tym spektaklu cieni, pozorw i skrywania prawdziwych intencji, po tylu rozmaitych ustpstwach i upartych odmowach - potrafi powiedzie, o co dokadnie poszo w tej
schizmie?

10
mier umiechnitego papiea"
Przeraajca prawda o tajemniczej mierci
Jana Pawa I

Niech wam Bg wybaczy to, co mi uczynilicie!

Kardyna Albino Luciani, Kaplica Sykstyska,


26 sierpnia 1978

- Papie nie yje!


- No przecie wiadomo, umar ju miesic temu!
- Nie, dzi w nocy zmar nowy papie, Jan Pawe I!
Przez cae przedpoudnie 29 wrzenia 1978 roku takie rozmowy toczono we wszystkich miejscach na wiecie. Minionej
nocy Jan Pawe I, umiechnity papie", w rodku lata wybrany
przez konklawe na nastpc Pawa VI, odda dusz Bogu.
Od chwili podania informacji o tej niespodziewanej mierci
na caym wiecie pojawiaj si dwa typy reakcji. Najpierw
osupienie i zakopotanie nieprzeliczonych ludzi wierzcych:
kardynaw, biskupw, ksiy, zwykych wiernych - w wikszym
lub mniejszym stopniu s przekonani, e to Bg jest Panem
naszych losw i e miesic wczeniej w okrytej tajemnic
Kaplicy Sykstyskiej to Duch wity kierowa gosami
wyborcw podczas konklawe! Co si stao? Czy ksita
Kocioa zgrzeszyli zbytni pewnoci siebie? Czy Bg chcia
przekaza jak specjaln wiadomo Kocioowi pogronemu
w tych pytaniach? Jak wyjani ten niewiarygodny bd w
obsadzeniu roli?

213

Powiew skandalu
Jednak rwnie prdko rozchodzi si powiew skandalu, ktry
zapocztkoway insynuacje woskiej prasy i rozpowszechniy
media na caym wiecie: jakie mroczne tajemnice skrywa ta naga
mier? Dlaczego jej ogoszeniu towarzyszy tyle niepewnych i
sprzecznych informacji?
Dlaczego na przykad, skoro zgon papiea nastpi nagle, nie
przeprowadzono autopsji ciaa zmarego? Czy nie po to, by nie
ujawni ladw otrucia? Jeli mier bya wywoana zawaem
minia sercowego", jak twierdz czynniki oficjalne, to jak wyjani bogi umiech zmarego papiea, ktry nadal trzyma mocno
zacinite w doniach tajemnicze kartki? Poza tym co takiego
czyta papie, kiedy umiera? Radio Watykaskie ogosio tego
samego dnia o godzinie 14.30, e czyta O naladowaniu
Chrystusa, ale 2 padziernika wycofao si z tej informacji: skd
to zaprzeczenie? Co zawieray te synne odrcznie zapisane
kartki? Jakie demaskatorskie przemwienie? Moe list
mianowanych i zwalnianych dostojnikw kocielnych? Jakie
kompromitujce oskarenia wymierzone w jezuitw, w Opus Dei,
w wolnomularzy, w integrystw?
To prawda: istnieje wiele niespjnoci i sprzecznoci w oficjalnych komunikatach oraz komentarzach, ktre wydawano nawet wewntrz Watykanu. Czy datowana 29 wrzenia o godzinie
7.43 rano depesza woskiej agencji ANSA nie stwierdza, e
odpowiedzialni za balsamowanie zwok w domu papieskim
Arnaldo i Ernesto Signoracci zostali wyrwani z ek o wicie,
jeszcze przed znalezieniem ciaa zmarego? Poza tym kto naprawd znalaz ciao? Sekretarz John Magee, jak gosi wersja oficjalna, czy siostra Vincenza, dbajca o dom papieski? I o ktrej
dokadnie si to stao?
Kady szczeg budzcy choby niewielkie wtpliwoci rodzi
kolejne pytania: gdzie si podziay papieskie okulary i pantofle,

214

ktrych nikt, jak si wydaje, nie odnalaz? I dlaczego Hans


Roggen, czonek Gwardii Szwajcarskiej, stwierdzi, e tego ranka
o 6.45 widzia, jak cieszcy si z saw arcybiskup Marcinkus
krci si rozwcieczony w pobliu Paacu Apostolskiego?
Wszystkie te ponure - ale uprawnione - pytania powoduj
wkrtce nieyczliwe plotki, nacechowane ideologicznie fantasmagorie i podyktowane chci zysku dziaania. 3 padziernika
bliskie arcybiskupowi Lefebvre'owi i bardzo wrogo nastawione
do kardynaa Villota integrystyczne stowarzyszenie Civilta
Christiana w jakim biuletynie stwierdza, e papie mg zosta
zamordowany przez liberaw i wolnomularzy z Kurii! Niedugo
potem ksika Jeana Jacquesa Thierryego zatytuowana La vraie
mort de Jean-Paul Tr (Prawdziwa mier Jana Pawa I) oskara
kardynaa kamerlinga Villota o zatuszowanie zbrodni. Nastpnie
w ksigarniach pojawia si opowiadanie Maksa Morgana Wittsa i
Gordona Thomasa pod tytuem Pontiff, potem Han asesinado el
papa! (Zabili papiea) autorstwa hiszpaskich dziennikarzy
Jesusa Ramona Peny i Maria Zottoli, ktra bdzie nawet wydawana w odcinkach w jednej z meksykaskich gazet; dalej powie La soutane rouge (Czerwona sutanna) Rogera Peyrefittea; a
przede wszystkim In Gods Name {W imieniu Boga?) Davida
Yallopa.
Yallop, ktry nie przeprowadzi caego ledztwa sam, obrobi
informacje dostarczone mu przez jego wsppracownika Philipa
Willana i wykorzysta dziwne niecisoci wypowiedzi
Watykanu, by ukaza mier Jana Pawa I jako okropny,
przeraajcy dramat, w ktrym zarysowuj si znane w owym
czasie sylwetki bankierw Michelea Sindony i Roberta Calviego,
biskupa Paula Marcinkusa, prezesa Banku Watykaskiego, oraz
szefa loy masoskiej P2, Licia Gellego, a tem wydarze s
dziaania mafii oraz tajnych sub i mroczne, gigantyczne interesy
wiatowej fi-nansjery. Ukazanie czcigodnych kardynaw, takich
jak Jean Villot czy John Cody, zrcznie przebranych w strj
podejrzanych typkw ze wiata przestpczego, zapewnia tym
obdarzonym bujn

215

wyobrani autorom rekordow sprzeda w ksigarniach. Na przykad w Niemczech ksika Yallopa bdzie na listach bestsellerw
przez blisko cztery lata!

Luciani pisze do Pinokia


Kim zatem by Albino Luciani, skoro jego mier wzbudzia
tyle emocji, smutku, plotek i wymysw?
Pochodzcy z Forno di Canale w pnocno-wschodnich
Woszech, gdzie przyszed na wiat 17 padziernika 1912 roku,
Luciani jest synem robotnika. Przyjwszy w roku 1935 wicenia
kapaskie, odbywa porzdne studia w seminarium w Belluno, po
czym wraca jako wikary na swoj rodzinn parafi, a nastpnie w
roku 1937 jest ju wykadowc seminarium w Belluno, gwnym
miecie regionu. Kontynuuje studia na Gregorianum w Rzymie,
gdzie uzyskuje doktorat z teologii. W roku 1948 zostaje podniesiony do godnoci wikariusza generalnego swojej diecezji, a dziesi lat pniej zostaje biskupem w Vittorio Venetto. Sakry udziela
mu Jan XXIII zaraz po swoim wyborze, w grudniu 1958 roku.
Luciani ma wwczas czterdzieci sze lat. Podobnie jak wszyscy
hierarchowie tamtego pokolenia intensywnie przeywa II Sobr
Watykaski, podczas ktrego nawizuje trwae przyjanie z
wieloma ksitami Kocioa: Belgiem Suenensem, Francuzem
Martym, Polakiem Wojty. W kocu w grudniu 1969 roku zostaje
wyniesiony do godnoci patriarchy Wenecji.
Albino Luciani jest uczciwym czowiekiem, dobrym kapanem,
sympatycznym i do niekonwencjonalnym biskupem. W Wenecji
rezygnuje z korzystania z ozdobionej biskupimi herbami odzi i
porusza si po miecie jak wszyscy - przy uyciu vaporetto (tramwaju wodnego). Wierni szeroko komentuj jego kazania w for-

216

mie dialogu z dziemi. Przyszy papie publikuje ksieczk zatytuowan Mustrissimi, zawierajc prociutkie listy skierowane
do Jezusa, Waltera Scotta, Figara, Peguyego i Pinokia (sic!),
ktra sprzedaje si beznadziejnie, ciga natomiast na niego
politowanie, a nawet pogard ze strony niektrych wysoko
postawionych dostojnikw kocielnych, ksztaconych na
watykaskich uniwersytetach.
Pawe VI bardzo lubi tego biskupa, ktry jest dla niego pewn
odmian na tle watykaskich porporati i monsignori. W roku
1972, podczas wizyty w Wenecji, w obecnoci niezmierzonego
tumu papie zdejmuje stu i wkada j na ramiona patriarchy,
jakby chcia go pasowa. Rok pniej mianuje go kardynaem.
Bdc wiceprzewodniczcym konferencji episkopatu Woch,
wenecja-nin prowadzi aktywn dziaalno na pwyspie,
pozostaje jednak niemal nieznany za granic. Kiedy 6 sierpnia
1978 roku umiera Pawe VI, nikt nie myli powanie o kardynale
Lucianim jako jego nastpcy.
26 sierpnia 1978 roku, w sobot rano, kiedy drzwi Kaplicy
Sykstyskiej zamykaj si za stu jedenastoma kardynaami elektorami, aden z nich nie przypuszcza, e wystarczy jeden dzie,
by wybra nowego papiea. Przeciwnie, gosowanie zapowiada
si burzliwie: poszczeglne frakcje chc unikn wyboru kardynaa Giovanniego Benellego, pidziesiciosiedmioletniego arcybiskupa Genui (jest zbyt porywczy), albo Giuseppego Siriego,
szedziesiciodwuletniego arcybiskupa Florencji (jest zbytnim
konserwatyst), albo te Sergia Pignedolego, szedziesicioomioletniego przewodniczcego Sekretariatu dla Niechrzecijan
(ma zbyt przestarzae pogldy).
To wanie Benelli, wiadom, e nie ma adnych szans, by go
wybrano, proponuje wspln kandydatur: Albina Lucianiego. To
wity m, pochodzi z Wenecji jak Jan XXIII. Hierarcha, ktry
nie naley do adnej frakcji, kandydat mogcy zapewni konsensus. Duszpasterz, ktry zdoby sobie jednomylne uznanie z powodu swojej prostoty i niewzruszonej wiary. Czy w tym okresie

217

posoborowych niepokojw nie trzeba wrci do spraw podstawowych? Cieszcy si wielkim powaaniem sdziwy kardyna
Confalonieri popiera t nieoczekiwan propozycj.
Ju podczas drugiej tury gosowania sprawa wydaje si przesdzona. Jednak podczas trzeciej tury, kiedy nazwisko Albina
Lucianiego wci bezdyskusyjnie wychodzi na czoo listy,
weneckiego patriarch ogarnia lk i owiadcza on, e odmawia
zostania papieem. Wwczas kardyna Villot wygasza pomienne
przemwienie popierajce Lucianiego, po ktrym wobec
natarczywych naciskw wielu kardynaw kandydat w kocu
zgadza si przyj wybr. Podczas czwartej tury gosowania
zostaje wybrany dziewidziesicioma omioma gosami na sto
jedenacie.
Ju w sobot wieczorem nowy papie moe pokaza si
wrd wiwatw ludowi Rzymu. Postawi na kontynuacj i
wierno wobec soboru, czc imiona swoich dwch
poprzednikw, Jana XXIII i Pawa VI, w przyjtym imieniu
papieskim: Jan Pawe I. Kiedy wybrany przez konklawe ukazuje
si na balkonie Sali Bogosawiestw, jego twarz rozpromienia
szeroki umiech. I od chwili gdy si pojawia, wida
niewiarygodny przypyw sympatii dla niego. Tum reaguje
entuzjastycznie, podobne nastroje dominuj take w prasie.
Rado jest powszechna. Wychodzcy z Kaplicy Sykstyskiej
kardynaowie sami s zaskoczeni tym wynikiem. Mody kardyna
Karol Wojtya, ktry wychodzi jako jeden z ostatnich, jest niemal
w euforii, kiedy spotyka si ze swoimi wsppracownikami w
krakowskim paacu biskupim:
- Wybralimy wspaniaego papiea!
Najwyraniej czuje ulg. Cho podobno w pierwszej turze
gosowania oddano na niego spontanicznie kilka gosw. Ale ten
wybr uspokaja cay Koci. Nowy papie nie ma jeszcze szedziesiciu szeciu lat. Bdzie mia sporo czasu, by na nowo zaszczepi troch miosierdzia Kocioowi zagarnitemu przez polityk w tym podwjnie niespokojnym okresie: okres po soborze i
po maju 1968 roku podzieli chrzecijan, na trwae wprowadzajc
rozam midzy reformistami i konserwatystami, zwolennikami

218

II Soboru Watykaskiego i przeciwnikami modernizmu. Luciani


nie naley do adnego stronnictwa. Czyby nadszed czas na
duszpasterstwo? Czy tak postanowi Duch wity, zmczony
sprzeczkami dogmatycznymi i sporami o charakterze
dyscyplinarnym? Potwierdza to na swj sposb kardyna Hume:
- Poczulimy obecno Boga. Kiedy pisalimy jego nazwisko
na karteczkach, byo tak, jakby kto prowadzi nasze rce!
Najkrtsze od czterech stuleci konklawe wybrao niemal nieznanego kandydata. Pacelli w roku 1939, Montini w roku 1963 oni rwnie zostali wybrani szybko, byli jednak kandydatami
naturalnymi, biorc pod uwag sukcesj po Piusie XI i Janie
XXIII. Byli stworzeni do objcia tego stanowiska. Niczego
takiego nie da si powiedzie o Lucianim: jeli patriarcha
Wenecji by wymieniany na rozmaitych listach papabili, to tylko
dlatego, e Serenissima daa chrzecijastwu wielu papiey, a
wrd nich poprzednikw Jana Pawa I: Piusa X i Jana XXIII.
Oczywicie powodem nie bya wano samej diecezji: Wenecja
to zaledwie spore miasteczko, ktre nie rwna si z takimi
potgami duszpasterskimi jak archidiecezje Mediolanu, Genui
czy Turynu.

Umiechnity papie"
Sukces papiea nie zaley od wanoci jego dawnej diecezji.
Papa Luciani, jak nazwali go Wosi, urzeka Rzymian prostot i
poczuciem humoru. Bardzo szybko zaczyna si go porwnywa
do Jana XXIII, dobrego papiea Jana", ktry obj papieski tron
po hieratycznym i uroczystym Piusie XII. Jan Pawe I zmusza
Kuri, by zorganizowaa bardzo skromn ceremoni koronacji.
Rezygnuje ze zbyt drogocennej tiary, z przestarzaych trb, z
tradycyjnej eskorty rzymskiej szlachty, a take z sedia gestatoria,
pochodzcej

219

z zamierzchych czasw lektyki - godzi si na ni dopiero wwczas, gdy mu wytumaczono, e w ten sposb speni oczekiwania
pielgrzymw, przybyych, by zobaczy papiea. Poza tym zdumiewa teologw odwanymi porwnaniami, tak jak 10 wrzenia,
gdy stwierdza:
- Bg jest naszym Ojcem... Wicej: On jest nasz Matk!
Jan Pawe I stawia pierwsze kroki jako papie w niekamanej
prostocie. Przygotowuje wszystkie swoje przemwienia, nawet
jeli wydaj si udan improwizacj. Duo czyta, kae sobie wyjania rozmaite sprawy. Niektre s straszliwie skomplikowane,
na przykad stan finansw Kocioa, odchylenia ideologiczne
Towarzystwa Jezusowego, rozwj teologii wyzwolenia w
Ameryce aciskiej, stosunki z patriarchatem moskiewskim czy
te pojawienie si dzieci z probwki:
- Gdybym wiedzia, e kiedy zostan papieem - mwi pew
nego dnia - bardziej bym si przykada do nauki w szkole!
Za tym artem skrywa si przejmujca prawda. Przybywajc
ze spokojnej Wenecji, nie majc najmniejszego dowiadczenia w
obcowaniu z szerokim wiatem, Jan Pawe I czuje si cakowicie
bezsilny. Kardyna Villot, ktrego zatrzyma na stanowisku
sekretarza stanu, bezwiednie go zadrcza, dostarczajc
dwukrotnie w cigu dnia gry akt, dokumentw do podpisu,
problemw do rozwizania, decyzji do podjcia, na ktrych temat
papie niejednokrotnie zupenie nic nie wie! Jego bliscy
wsppracownicy sysz czsto, jak gono zadaje sobie pytanie:
- Ale dlaczego wybrali wanie mnie?
Najbardziej nawet arliwy duszpasterz, jeli nie ma adnego
dowiadczenia w kierowaniu Kocioem, nie jest w stanie opanowa tego rodzaju zadania. By kierowa Kocioem, nie wystarczy
umie rozmawia z dziemi. I cho tak bardzo si stara, biedny
Albino Luciani szybko przekonuje si, jak bardzo si do tego nie
nadaje. Po trzech tygodniach jest u kresu si:
- Niekiedy prosz naszego Pana, eby mnie zabra - zwierza
si kilku bliskim wsppracownikom.

220

Wedug jego sekretarza Diega Lorenziego tysice razy wygasza tak modlitw:
- Boe mj, zabierz mnie std!
A siostra Vincenza, dbajca o dom papieski, kilkakrotnie syszaa, jak mwi:
- Nie powinno mnie tu by. Moje miejsce zajmie
cudzoziemiec
(stranier): bagaem naszego Pana!
Jan Pawe I czsto wspomina o tym cudzoziemskim"
papieu. Ma podwjne przeczucie: e zostao mu niewiele czasu i
e zastpi go... Polak, Karol Wojtya. Kilka dni przed
rozpoczciem konklawe Luciani zosta zaproszony przez Wojty
na obiad do Kolegium Polskiego przy Piazza Remuria. Podczas
rozmowy dwch przyjaci jednym z tematw byo wanie
pytanie o to, czy nowy papie powinien by Wochem, czy nie.
Chocia brzmi to paradoksalnie, Luciani skania si ku osobie
Brazylijczyka Aloisa Lorscheidera, podczas gdy Polak trzyma
si tradycji i wola Wocha:
- Za tym przemawia szereg obiektywnych argumentw. I jed
nym z nich jest wanie ten, e papie jest biskupem Rzymu!
Skd to przekonanie Jana Pawa I, e Wojtya zastpi go
wkrtce? Wyjania to sekret Lucianiego - co, co dodatkowo
utrudnia jego ju i tak niewykonalne zadanie: le si czuje. Kt
jednak mg podejrzewa, e Albino Luciani ma kopoty zdrowotne? Pewien francuski kardyna po mierci papiea wyrazi to
w bardzo prosty sposb:
- Gdyby kardyna Luciani wydawa nam si czowiekiem wt
ego zdrowia, nie wskazalibymy na niego!
Kilka osb z najbliszego otoczenia Lucianiego wiedziao, e
jego cigle opuchnite kostki u ng - trudno mu byo znale
odpowiednie buty - wiadcz o kopotach z kreniem. W roku
1975, po powrocie z podry do Brazylii, mia zator oka. Od
czasu tego sygnau ostrzegawczego przyjmowa leki
przeciwzakrzepowe. Ale ile osb zbliajcych si do
siedemdziesitki ma tego rodzaju zmartwienia! Bardziej
zaskakujce byo co innego: podczas audiencji generalnej w rod
27 wrzenia, na dwa dni przed mierci

221

papiea, zajmujcy miejsca w pierwszym rzdzie chorzy


usyszeli, jak owiadcza prosto z mostu:
- Musicie wiedzie, e wasz papie by osiem razy w szpitalu
i przeszed cztery operacje!
Czy to tylko mie sowa, majce uly w cierpieniu wiernym,
ktrzy s duo bardziej chorzy od niego? Doktor Buzzonetti,
nowy osobisty lekarz Ojca witego, nie ma dokadnych
informacji. Wanie jest w trakcie przejmowania obowizkw
szefa watykaskiej suby zdrowia po posunitym w latach
doktorze Fontanie i wzi niedawno kilka dni wolnego. Nie
widzia si osobicie z papieem od czasu jego wyboru. Nie
dotara do niego jeszcze dokumentacja medyczna patriarchy
Wenecji, wci znajdujca si u jego dawnego osobistego
lekarza, doktora Antonia Da Rosa. Kt jednak mg sdzi, e
trzeba si spieszy z wykonaniem dokadnych bada u tego
szedziesicioparolet-niego papiea? Kt to mg przewidzie?

Ostatnie chwile
W czwartek 28 wrzenia 1978 roku, tu przed godzin 21, na
trzecim pitrze Paacu Apostolskiego papie Jan Pawe I zaraz
wrci do prywatnego apartamentu. To by ciki dzie: wczenie
rano wane spotkanie na temat Trzeciego wiata z kardynaem
Gantinem i przedstawicielami Papieskiej Komisji Iustitia et Pax
oraz Papieskiej Rady Cor Unum"; wizyta nuncjuszw apostolskich z Brazylii i Holandii; rozmowa z dyrektorem katolickiej gazety z Wenecji; wizyta ad limina omiu biskupw filipiskich
pod przewodnictwem kardynaa Sina, arcybiskupa Manili...
Pnym popoudniem, kiedy papie oczekiwa kolejnej wizyty
kardynaa sekretarza stanu, zacz odczuwa silny bl; jednak
wbrew naleganiom sekretarzy nie chcia niepokoi swojego
lekarza.

222

Po ptoragodzinnej pracy z kardynaem Villotem zjad skromny,


ale normalny wieczorny posiek. Nastpnie rozmawia dugo
przez telefon z dzwonicym do niego kardynaem Colombem,
arcybiskupem Mediolanu, na temat swojego nastpcy na tronie
biskupim diecezji weneckiej. Sprawa ta jest zoona, poniewa
wie si z ni ryzyko wywoania caej serii zmian na szczycie
hierarchii woskiego Kocioa. Zwaszcza gdyby papie powoa
kardynaa Benellego na miejsce dotychczasowego sekretarza
stanu, kardynaa Villota, ktry by ju ewidentnie zmczony.
Giuseppe Benelli, gwny rzecznik kandydatury Albina
Lucianiego na konklawe, jest arcybiskupem Genui, a ta stolica
biskupia jest bardzo upragniona...
O godzinie 20.15, zmczony i najwyraniej zmartwiony t
rozmow telefoniczn, Jan Pawe I postanawia pj spa.
Zwraca si do jednego ze swoich dwch sekretarzy, Johna
Magee, i zachca go, by dotrzyma towarzystwa siostrom
opiekujcym si domem papieskim:
- Niech ojciec troch z nimi pobdzie, cigle s tu same!
Nieco zaniepokojeni dwaj sekretarze przypominaj mu:
- Ojcze wity, w razie gorszego samopoczucia prosz naci
sn dzwonek!
Dzwonek, ktry wisi u wezgowia papieskiego ka, zosta
niedawno naprawiony. Wizyta lekarza na pewno by ich
uspokoia, ale Jan Pawe I czuje si lepiej:
- Buona notte! A domani, se Dio vuole!
Papie odchodzi. Wtedy drugi sekretarz, don Diego, opuszcza
budynek: nie lubi zostawa zamknity w Watykanie i regularnie
spotyka si wieczorami ze swoimi przyjacimi z Wenecji, pracujcymi w watykaskiej administracji pocztowej. Na papieskim
pitrze nie pozosta ju nikt poza sekretarzem Johnem Magee i
czterema siostrami zajmujcymi si domem. Jest wrd nich
siostra Vincenza, ktra przez dwanacie lat prowadzia dom
kardynaa Lucianiego w Wenecji i mimo wasnych kopotw
zdrowotnych nadal dba o papiesk apteczk i porann kaw.
Zgodnie z zacht papiea ojciec Magee, zanim pjdzie do
swojego pokoju, dotrzymuje

223

towarzystwa zakonnicom. Rozmowa toczy si wok


odczuwanego przez papiea blu. Ile razy mwi im, e
codziennie prosi Pana, by go zabra z powrotem"!
Krtko po godzinie 5 nad ranem, podobnie jak codziennie,
siostra Vincenza stawia tac z filiank gorcej kawy i
dzbankiem mleka na stoliku na kkach przed drzwiami
papieskiego pokoju. Kilka minut pniej zauwaa, e papie nie
ruszy tacy. Zazwyczaj by na nogach ju od 4.30. W pokoju
wieci si wiato. Moe jest zmczony? Albo ju poszed do
kaplicy? Jakie siedem, osiem minut pniej siostra puka do
drzwi. Nie syszc odpowiedzi, wchodzi do rodka, po czym z
bijcym sercem podnosi grub tkanin zasaniajc ko i mwi:
- Wasza witobliwo? Nie powinien Wasza witobliwo
robi mi takich artw!...
Dotkna go czy nie? Chwycia go za rk? To nie ma najmniejszego znaczenia. Pojmuje, e papie prawdopodobnie nie
yje. Wystraszona biegnie do pozostaych sistr, po czym
natychmiast wzywa z nastpnego pitra sekretarza Johna Magee,
a potem puka do pokoju don Diega. Jest godzina 5.30. Magee,
ktry wcign sutann na piam, stuka do drzwi, otwiera je,
uchyla cik tkanin...
Jan Pawe I siedzi oparty o grube podgwki, w pozycji do
czytania. Okulary ma na nosie. Lampka nocna u wezgowia jest
wczona. Papie trzyma jeszcze w doniach kartki papieru: nie
wylizny mu si spomidzy palcw, zimnych ju i sztywnych.
Zycie z niego uszo. Najwyraniej umar w jednej chwili, a
mier nie wywoaa wstrzsu ani przeraenia. W takich
wypadkach lekarze mwi o mierci nagej, to znaczy naturalnej,
momentalnej i niespodziewanej.
Bardzo szybko zaczyna panowa oglny popoch. Klczce
zakonnice modl si u wezgowia zmarego, kiedy przybywa kardyna Villot i zaamuje rce. Wezwa go o 5.40 Magee. Francuski
hierarcha, dawny prymas, jest nie tylko sekretarzem stanu, lecz
take kamerlingiem, co znaczy, e w wietle prawa kanonicznego
w wypadku stwierdzenia mierci papiea to on posiada wszelkie
uprawnienia do zorganizowania uroczystoci pogrzebowych

224

i zapewnienia wyboru nastpcy zmarego. Villot jest oczywicie


wzruszony. Zdy ju nawiza przyjacielsk, niemal zay relacj ze swoim nowym pracodawc. Jednak jest take mocno podenerwowany: wykona tak sam cik prac ju kilka tygodni
wczeniej, po mierci Pawa VI, a potem dniami i nocami pracowa dla tego nowicjusza na tronie papieskim. Jest wyczerpany, ma
zy w oczach. Kto z jego bliskich wsppracownikw syszy, jak
wymykaj mu si sowa:
- Wszystko od nowa! Wszystko od nowa!

Pobone kamstwa i chaotyczne dziaania


O godzinie 5.42 przybywa z kolei osobisty lekarz papiea.
Wezwa go Magee. Doktor Buzzonetti mieszka przy Zamku
witego Anioa, tu obok Watykanu. Niezwykle wzruszony, nie
czujc potrzeby pytania kogokolwiek - ani sekretarzy, ani doktora
Da Rosa w Wenecji - Buzzonetti stwierdza zawa serca, przebyty
okoo godziny 23, po czym wraz z Villotem i Magee przystpuje
do wstpnych zabiegw przygotowujcych zwoki do pogrzebu.
Nastpnie Villot i Buzzonetti wsplnie redaguj oficjalny
komunikat:
Dzi rano, 29 wrzenia 1978 roku, okoo godziny 5.30 osobisty sekretarz papiea John Magee wszed do sypialni Jego witobliwoci, gdy
nie znalaz go w kaplicy, gdzie zwykle przebywa o tej godzinie. Odnalaz
go martwego, lecego w ku.

Pobone kamstwo: stary odruch dbaoci o przyzwoito kae


im nie wspomina o siostrze Vincenzie. Ile nie tak dawno byo
szumu wok relacji czcej Piusa XII z dbajc o jego dom siostr

225

Pasqualin! Nie warto wzbudza ironicznych plotek, a nikogo


nie powinno dziwi, e papiea znalaz jego sekretarz.
Wkrtce przybywa profesor Fontana, mimo e od niedawna
jest ju na emeryturze. W cigu dnia przybd take jeszcze inni
lekarze. Lekarz wenecki Da Ros dotrze samochodem dopiero po
poudniu. Nikomu nie przychodzi do gowy, by przeprowadzi
autopsj. Po pierwsze dlatego, e si tego nie robi, po drugie
dlatego, e nikomu nie wydaje si to potrzebne. Wicej: gdyby
kto poprosi o autopsj, byoby to niepotrzebnym kopotem
wobec tak prostego faktu tej mierci!
Krtko po godzinie 7 monsinior Noe z pomoc jakiego zakonnika nie bez trudu ubieraj zmarego w szaty pontyfikalne i
przewo go do sali Klementyskiej, gdzie ciao zmarego papiea zostaje wystawione do godziny 19. Wwczas bracia
Arnaldo i Ernesto Signoracci, z ojca na syna odpowiedzialni za
balsamowanie zwok, pod kierunkiem profesora Cesarego Gerina,
dyrektora Instytutu Medycyny Sdowej, zabieraj si do pracy w
celu zabalsamowania i zabezpieczenia zwok: w Rzymie jest tak
gorco, e zadanie to stwarza powane problemy techniczne,
ktre sprawi, e ich wyszukane zabiegi potrwaj a do godziny
3.30 nad ranem. Skd wzia si plotka mwica, e bracia
Signoracci zostali w tajemniczych okolicznociach wezwani ju o
wicie? By to zwyky bd popeniony przez dziennikarza Maria
di Francesca z woskiej agencji prasowej ANSA - co takiego
miao prawo si zdarzy w caym tym zamieszaniu po ogoszeniu
mierci papiea.

Podniecenie dziennikarzy
W Sala Stampa, u kraca Via delia Conciliazone, panuje podniecenie waciwe wielkim chwilom. Zaalarmowani przez Radio
Watykaskie, ktre podao t wiadomo o 7.32, akredytowani

226

dziennikarze przybywaj tu pdem, podczas gdy wielki dzwon


witego Piotra ju ogasza aob. Wrd dziennikarzy jest korespondent Le Figaro" Joseph Vandrisse, nie bardzo zaskoczony.
Cztery dni wczeniej, 24 wrzenia, po mszy inauguracyjnej
nowego biskupa Rzymu w katedrze na Lateranie przyjaciel
Vandrisse'a, ojciec Geraud, sulpicjanin, a w przeszoci lekarz,
podzieli si z nim swoim niepokojem:
- Widziaem papiea z bliska: jest chory. Gdybym mg, zalecibym mu natychmiast si pooy!
Czy byy powody do niepokoju? Tene Joseph Vandrisse
przypomina sobie rwnie, e 27 wrzenia Jan Pawe I przyj
monsiniora Bose, ktry tymczasowo zastpowa patriarch
Wenecji; e 28 wrzenia, w przeddzie mierci, pracowa z
kardynaem Gantinem w Komisji Iustitia et Pax"; i e obaj ci
hierarchowie uznali, e ich rozmwca jest w doskonaej formie.
Watykanici s na razie sami: specjalni wysannicy wiatowej
prasy jeszcze do nich nie doczyli. Stanowi wasne rodowisko,
w ktrym wszyscy si znaj i mwi tym samym jzykiem. Maj
podobne poczucie humoru: kiedy jeden z dziennikarzy uznaje, e
tak pobony papie nie mg czyta nic innego ni O naladowaniu Chrystusa, nikt nie protestuje. A kiedy ta faszywa informacja
okoo godziny 14.30 dociera do Radia Watykaskiego, odpowiedzialny za dziennik poudniowy ojciec Farusi rozpowszechnia j.
Nikogo to nie zastanawia. Wielu suchaczy bdzie dzwoni do
rozgoni, by dowiedzie si, ktry dokadnie fragment O
naladowaniu Chrystusa czyta papie przed mierci! Dopiero
po czterech dniach Sekretariat Stanu zdementuje t informacj.
Pocztkowe drobne tajemnice wyjaniaj si po ich zbadaniu.
Na przykad jeli chodzi o monsiniora Marcinkusa, ktrego ju
sama obecno o wicie wywouje nieprzemylane podejrzenia,
blisze zbadanie tej sprawy ujawnia, e zawsze przybywa do
biura o tej porze, o ktrej owego ranka widzia go sierant
Roggen. Jeli chodzi o zniknicie niektrych przedmiotw
nalecych do zmarego, okazuje si, e mieszkajca w Rzymie
przyrodnia siostra papiea,

227

Pia, bez trudu wesza do budynku i to ona, nic nikomu nie


mwic, zabraa dla siebie jego okulary i pantofle!
Jednak rozproszenie jednego po drugim wszystkich mrokw,
ktre otoczyy to niespodziewane odejcie, nie wystarcza, by dowiedzie si z ca pewnoci, na co umar papie. Kardyna
Baggio, ktry zastpi Villota jako kamerling, zada to pytanie
wprost:
- Czy Luciani ugi si pod samym ciarem pontyfikatu?
Czy umar z powodu wyniszczonego serca? Moe jego ciao, z
wygldu kruche, nie byo w stanie oprze si porywom duszy,
ktra z bezgraniczn hojnoci odpowiedziaa: Tak". Moliwe,
e mier go.zabraa po to niejako, by ju teraz da mu nagrod,
ktra go czekaa.
Najbardziej drobiazgowe ledztwo na temat tego dramatu
przeprowadzi brytyjski dziennikarz John Cornwell. W ksice,
ktr na tej podstawie napisa, A Thiefin the Night (Zodziej w
nocy), wysuwa odwan hipotez: wieczorem w przeddzie
mierci Jan Pawe I mia by wyjtkowo roztrzsiony z powodu
rozmowy z Villotem i Colombem, ktrzy silnie sprzeciwiali si
proponowanej przez niego reorganizacji najwyszych wadz
Kurii. W wyniku stresu i przemczenia papie mg wtedy
zapomnie wzi leki przeciwzakrzepowe, a w wypadku przerwy
w ich stosowaniu pojawiao si ryzyko rozwinicia si miertelnej
zakrzepicy. Okoo godziny 23 zaniepokojony sekretarz Magee
mia odnale papiea lecego bez ycia na pododze gabinetu.
Z pomoc swojego kolegi Diega Lorenziego mia wwczas
uoy zmarego w ku, aby zosta znaleziony rano, w
stosownej i spokojnej pozie. Ta hipoteza jest wiarygodna - mimo
e zostaa zdementowana przez obu domniemanych uczestnikw
tej wersji wydarze.
Gdyby ta pozbawiona zych intencji manipulacja zostaa potwierdzona, nie zmieniaby ani oblicza wiata, ani Kocioa.
Kiedy si nad tym powanie zastanowi, nie jest wane ani to, o
ktrej godzinie zmar umiechnity papie", ani nawet to, czy
prawd jest, e kierowane zbyt dobrymi intencjami bliskie mu
osoby sta-

228

ray si nada jego gwatownej, niestosownej i smutnej mierci wizerunek odpowiadajcy wyobraeniom pobonoci.
Wane jest, czy liczne wypowiedzi papiea na temat jego rychego odejcia, lekcewaenie przyjmowania lekw, upr, z jakim nie zgadza si wezwa lekarza po pierwszym ataku - czy
wszystko to nie byo wyrazem wiadomego, zamierzonego pragnienia powierzenia swego losu Bogu i tylko Bogu.
Jan Pawe I baga Boga, by pozwoli mu umrze. I zosta wysuchany. Papie, ktry popenia samobjstwo - to dopiero niezwyka historia.

11
So-li-dar-no!"
Jak polski papie odwrci bieg dziejw

Ten papie to prawdziwy dar z nieba. Aleksander

Soenicyn, wywiad dla BBC, 1979

Rzym, niedziela 13 grudnia 1981 roku. Od rana cay wiat


wie, e genera Wojciech Jaruzelski wprowadzi stan wojenny na
terenie caej Polski i e tysice dziaaczy zwizku Solidarno
zostao w nocy aresztowanych i internowanych. Wszystkie drogi
cznoci z Polsk zostay odcite. Nikt nie wie, co si dzieje z
Lechem Was. W poudnie w obecnoci trzydziestu tysicy
pielgrzymw zgromadzonych na placu witego Piotra na Anio
Paski papie Jan Pawe II, widocznie poruszony, nie potrafi
ukry drczcego go niepokoju:
- Nie moe by przelewana polska krew, bo zbyt wiele jej
wylano!
Czy historia nie przestanie si powtarza? Papie lka si, by
to gwatowne przyhamowanie Polski - niewtpliwie inspirowane
przez Kreml - nie wywoao fali rozpaczliwego oporu, ktry
mgby przybra posta wojny domowej. Urodzony w roku 1920
Karol Wojtya zazna wojny i okupacji, nazizmu i stalinizmu i
zbyt dobrze zna swoich rodakw, by sdzi, e ugn si przed
generaem w ciemnych okularach, ktry chce zaprowadzi w
Warszawie porzdek.
Papie jest zszokowany i nie wie, jak zareagowa. Na og
wietnie poinformowany o sytuacji w Polsce dziki tysicom rde wiadomoci, niewiele wie o tym, co si naprawd stao w
czasie tej tragicznej nocy: nie ma ju ani pocze teleksowych,
ani telefonicznych, ani samolotw, dziki ktrym Polska moga
utrzymywa

233

czno z reszt wiata. Nie ma adnych innych informacji poza


tymi, ktre zostay wywiezione wraz z ludmi podrujcymi
statkami, pocigami lub samochodami.
Na Zachodzie wre. Szczeglnie we Woszech. W Rzymie,
kiedy jak co niedziela papie odwiedza jedn z parafii, mi niespodziank sprawia mu, gdy wrd zebranych dostrzega
woskiego ministra spraw zagranicznych Emilia Colomba, ktry
przyby, by przekaza papieowi wyrazy swojej solidarnoci. Tak
niewiele -i tak wiele. Jego francuski odpowiednik, Claude
Cheysson, wychodzc ze spotkania krajw NATO w Brukseli,
wyraa tego dnia powszechne odczucie zachodnich przywdcw,
mwic w radiu Europ 1:
- Oczywicie nic nie zrobimy.
Strona amerykaska jest rwnie bezradna. Prezydent Ronald
Reagan ju wczeniej zada od Williama Caseya, dyrektora
CIA, by regularnie informowa papiea o sytuacji w jego kraju, a
zwaszcza o ryzyku sowieckiej interwencji. 30 listopada genera
Vernon Walters, byy dyrektor CIA i nadzwyczajny ambasador
prezydenta Reagana, przedstawia papieowi w jego prywatnej
bibliotece komplet zdj satelitarnych pokazujcych zgrupowania
wojsk na granicach Polski. Od czasu ogoszenia stanu wojennego
nie wiadomo jednak nic wicej: najwidoczniej nieg i chmury
udaremniaj dziaania najlepszych satelitw szpiegowskich...
Papie nie moe cierpie, e jest cakowicie odcity od
swego rodzinnego kraju. W rod 16 grudnia, podczas
cotygodniowej audiencji generalnej mwi, e jego troska zwraca
si ponownie w stron Ojczyzny, w stron tego Narodu, ktrego
[jest] synem", i ostronie ogranicza si do wyraenia alu z
powodu tego, e polskie wadze zeszy z drogi odnowy,
ksztatowanej metod dialogu". W sobot 19 grudnia wysya do
Warszawy wytrawnego znawc spraw wschodnich, nuncjusza do
specjalnych porucze, arcybiskupa Luigiego Poggiego, ktremu
towarzyszy ksidz Janusz Bolonek, Polak zatrudniony w Kurii
Rzymskiej, aby oficjalnie zasignli wiadomoci o sytuacji.
Monsinior Poggi

234

zna dobrze problematyk polsk. Papie przyj go prywatnie tu


przed wyjazdem i powierzy mu osobisty list adresowany do
generaa Jaruzelskiego. Poggi przewiz go, ukrywszy w fadach
sutanny. Jedna kopia jest przeznaczona dla prymasa Polski, a
druga - dla P Lecha Wasy, przewodniczcego Solidarnoci".
Pismo, ktre odnosi si do miertelnego starcia w kopalni
Wujek" na lsku 16 grudnia, jest pomiennym apelem o zaprzestanie rozlewu krwi. Papie koczy w jzyku bynajmniej nie
dyplomatycznym: Zwracam si do Paskiego sumienia,
Generale"...

Papie ze wschodu
16 padziernika 1978 roku. Wrmy na chwil do tej niezwykej niespodzianki, jak byo wybranie tego dnia przez konklawe
polskiego papiea. Kreml wolaby, eby Soenicyn zosta sekretarzem generalnym ONZ, ni eby Polak zosta papieem" tak skomentowa to wydarzenie znany woski dziennikarz. Mia
racj. Od chwili swego wyboru Jan Pawe II planuje uda si z
wizyt do swojego ojczystego kraju. Sysz o tym osoby z jego
otoczenia, pisze o tym w licie do wiernych ze swojej diecezji.
Okazja do powrotu do kraju sama si nadarza: wiosn nastpnego
roku maj si odby obchody dziewisetnej rocznicy mczeskiej mierci witego Stanisawa, biskupa krakowskiego, na
zakoczenie synodu diecezji rozpocztego osobicie przez kardynaa Karola Wojty siedem lat wczeniej, 8 maja 1972 roku.
Kiedy niedugo po wyborze Ojciec wity przedstawia swj plan
sekretarzowi stanu kardynaowi Jeanowi Villotowi, ten dyskretnie
zasiga opinii u swojego przyjaciela Antoinea Wengera, redaktora naczelnego dziennika La Croix" i wybitnego znawcy

235

krajw Europy Wschodniej: Czy ta rocznica to takie wane wydarzenie?"


W pierwszej chwili plan ten pozostaje niemal bez echa.
Przede wszystkim trzeba by Polakiem, pochodzi z Krakowa, a
najlepiej jeszcze by historykiem, eby wiedzie, e biskup
Stanisaw ze Szczepanowa zosta zabity przez krla Bolesawa II
11 kwietnia 1079 roku, kiedy odprawia msz w kociele
witego Michaa na Skace. W podobny sposb w kolejnym
stuleciu Tomasz Becket padnie pod ciosami siepaczy Henryka II
Plantageneta w katedrze w Canterbury. W takich samych
okolicznociach i z tego samego powodu: biskup Stanisaw
rwnie nie chcia, by Koci sta si narzdziem w rkach
pastwa. Kto ma uszy do suchania...
Ten romantyczny pomys spotykania si polskiego papiea ze
swymi wiernymi niektrzy wtajemniczeni w w plan rzymscy
monsignori przypisuj jakiemu kaprysowi jego uczuciowej natury. Sabo znaj Jana Pawa II. Jemu chodzi ni mniej, ni wicej,
tylko o zrobienie szczeliny w murze totalitaryzmu, ktrego fundamenty historyczne i kulturowe s potne, oraz o wyjcie naprzeciw temu tak dobrze mu znanemu Kocioowi milczenia". Kilka
dni po konklawe, 5 listopada, w Asyu, dokd nowo wybrany
udaje si w pierwsz oficjaln podr po Woszech, jaka
kobieta, kiedy Jan Pawe II przechodzi obok niej, woa:
- Nie zapomnij o Kociele milczenia!
Papie odpowiada bez chwili wahania:
- Nie ma ju Kocioa milczenia, bo on mwi moim gosem.
Wiele wody upyno pod mostami na Wile, od czasu gdy
przywdca partii komunistycznej Wadysaw Gomuka wiosn
1966 roku sprzeciwi si temu, by na zaproszenie kardynaa
Wyszyskiego papie Pawe VI przewodzi obchodom tysiclecia
chrztu Polski. Jesieni 1978 roku, kiedy Edwardowi Gierkowi,
nastpcy Gomuki, przychodzi stawi czoo podobnej probie,
sytuacja jest ju inna. Stosunki pastwo - Koci s
ustabilizowane, a papie jest Polakiem. Trudno zabroni mu
zoenia wizyty we wasnym kraju, zwaszcza w chwili, gdy
Polska szczyci si mianem

236

najbardziej liberalnego z krajw bloku socjalistycznego! Co wicej, czy na paszczynie politycznej nie bdzie lepiej by
sprzymierzecem tak powaanego rodaka? Od czasu wyboru
Jana Pawa II Stanisaw Kania, odpowiedzialny w Komitecie
Centralnym za wojsko, milicj i sprawy religijne, stara si
utwierdzi w tym przekonaniu Edwarda Gierka:
- Polsk lepiej wida z Bazyliki witego Piotra w Rzymie
ni
z wyyn zamku wawelskiego w Krakowie!
Oznacza to tyle: czy papie nie bdzie teraz wikszym realist politycznym, ni by arcybiskup krakowski? Czy w interesie
PZPR nie ley, by okaza dobr wol? Minister Kazimierz Kkol,
delegowany przez swj rzd na ceremoni intronizacji nowego
papiea (ktr transmitowaa na ywo polska telewizja - to byo
wydarzenie!), zosta poproszony o zoenie w Rzymie zupenie
otwartej deklaracji, wrcz podkrelajcej, e Jan Pawe II bdzie
z radoci przyjty w Polsce. Pod jednym oczywicie warunkiem:
e data przyjazdu zostanie uzgodniona z rzdem... Niestety! Kilka
dni pniej sam papie, bez najmniejszych konsultacji z polskimi
wadzami, ogasza swj zamiar udania si w maju do Krakowa na
zaplanowane wczeniej uroczystoci ku czci witego Stanisawa.
To nie jest po prostu niestosowne, to niedopuszczalne wyzwanie
rzucone wadzy, jak opisze to pniej Stanisaw Kania:
- Pierwsza wizyta papiea w Polsce miaa si odby w celu
upamitnienia najostrzejszego konfliktu midzy Kocioem a pa
stwem w caych dziejach Polski - byo to nie do przyjcia!
W wyniku prawdziwej prby si midzy przywdcami komunistycznymi i przedstawicielami Kocioa zostaje wypracowany pozorny kompromis: Jan Pawe II przyjedzie nie w maju,
lecz... w czerwcu. Decyzja ta zostaje zatwierdzona przez Biuro
Polityczne PZPR w ostatnich dniach stycznia. Oczywicie
jednogonie", ale wiadomo, e odam betonu" partyjnego,
znajdujcy si w mniejszoci, wypowiada si zdecydowanie
przeciwko tej wizycie. To dlatego, e w Moskwie z niepokojem
obserwuje si owe dziwne akrobacje! Tyle e nie bardzo
wiadomo, jak przeciwstawi

237

si tej podry. W kocu Leonid Breniew telefonuje osobicie


do Gierka, aby zmusi go do zrewidowania decyzji:
- Powiedzcie papieowi, on mdry czowiek, eby
owiadczy publicznie, e nie moe przyjecha, bo zachorowa.
Za pno. Taka sugestia jest grubiastwem, a Gierek nie
moe si ju wycofa.

Trzeba otwiera granice"


Warszawa, 2 czerwca 1979 roku. Tego dnia Polska jest przystrojona
wielokolorowymi
kwiatami,
biao-tymi
chorgiewkami (w barwach Watykanu), biao-czerwonymi
flagami i setkami tysicy portretw Ojca witego,
spogldajcymi ze wszystkich balkonw. Kiedy Jan Pawe II w
gecie, ktry mia sta si tak znany, cauje na lotnisku Okcie
sw ojczyst ziemi, nikt nie wie, jak potoczy si ta wizyta.
Zainteresowanie siga zenitu. Atmosfera jest napita, a plotki niezliczone: premier Jaroszewicz mia umrze na zawa serca;
Rosjanie mieli zamkn - Bg jeden wie, z jakim mrocznym
zamiarem - granic z Polsk...
Co ciekawe, przyjcie papiea przez warszawian jest
powcigliwe. Wyglda to tak, jakby te dziesitki tysicy ludzi
zgromadzone wzdu pierwszej trasy przejazdu nie miay odwagi
wykrzycze swego entuzjazmu i zadowalay si samym
umiechaniem si albo - co zdarza si czsto - pakaniem z
emocji. Nawet zachodni dziennikarze s niepewni w swych
pierwszych komentarzach. W artykule odredakcyjnym New
York Timesa" stwierdza si, e ostatecznie podr papiea w
niczym nie zagraa politycznemu porzdkowi w Polsce". Chcc
zamkn materia przed rozpoczciem pierwszej mszy na placu
Zwycistwa, specjalny wysannik France-Soir" wysya teleksem
do redakcji depesz zatytu-

238

owan: Papie nas nabra". Jego kolega z Le Figaro"


przekonuje go do zmiany nagwka. W sam por: godzin
pniej
jest
tam
mniej
wicej
trzysta
tysicy
rozentuzjazmowanych, szczliwych, zdumionych, e jest ich a
tylu, warszawian. Nie myl o tym, e znajduj si w centrum
stolicy. Plac Zwycistwa staje si na kilka godzin
nieprawdopodobn przestrzeni wolnoci, zwaszcza kiedy
sysz, e ten czowiek w bieli rzuca z umiechem na ustach wyzwanie reimowi:
- Chrystusa nie mona wycza z dziejw czowieka w
jakimkolwiek miejscu na ziemi...
To pierwsza fala oklaskw tego dnia. Olbrzymia, przeduajca si, niepowstrzymana. Niczym okrzyk wyzwolenia, sygna,
e oto wszystko jest moliwe. Nastpnego dnia papie tak
przemwi w obecnoci stu tysicy warszawskich studentw
zgromadzonych przed kocioem witej Anny:
- Ja ju od wczoraj myl nad tym, co oznaczaj te oklaski.
[...] Przysza mi taka myl (myl, e przysza od Ducha
witego) - poczekaj! [...] Bo wcale nie jest takie interesujce to,
e klaszcz, e bij brawo, tylko kiedy bij brawo!
Dla ludzi jest to jak objawienie: reim nie zabi w nich ani
wiary, ani tosamoci, ani jednoci. Prawdziwy wstrzs. Na drodze dziejw zblia si zakrt. Z dnia na dzie tumy s coraz
wiksze. Szczeglnie wielkie rzesze gromadz si w Gnienie,
kolebce polskiego chrzecijastwa, w Czstochowie, stolicy kultu
maryjnego, i w Owicimiu, ktry papie okrela mianem
Golgoty naszych czasw'. Nigdy wczeniej telefony w tym kraju
nie cz tak wielu ludzi! Rekompensuje to niedostatki informacji
podawanych przez oficjaln pras: w wikszoci dziennikw jest
to par linijek zaczerpnitych z suchego komunikatu oficjalnej
agencji PAP; w Tygodniku Powszechnym", jedynym pimie,
ktre rzetelnie relacjonuje papiesk podr, informacje zuboone
s przez zoliwe cicia cenzorskich noyc; relacje telewizyjne s
okaleczone - realizatorzy otrzymali polecenie nie-pokazywania
planu, na ktrym byby widoczny tum (trzeba

239

podkreli, e musieli si naprawd porzdnie natrudzi, by wykadrowa takie ujcia...).


10 czerwca ptora miliona wiernych toczy si na krakowskich
Boniach. Niezmierzony tum, ktry sucha jak w transie powtrzonego w tej homilii dwukrotnie woania papiea:
- Trzeba otwiera granice.
Na olbrzymim podecie o powierzchni szeciuset metrw
kwadratowych, na ktrym wzniesiono otarz, niektrzy z licznych
celebransw - s wrd nich kardyna Bengsch z Berlina i kardyna Tomaek z Pragi - nie wierz (take oni) wasnym oczom i
uszom.
Od tygodnia, po kadej mszy coraz bardziej, ludzie budz si
do nowego ycia. Miliony Polakw, od trzydziestu lat przywyke
do mwienia prawdy w gronie rodzinnym lub wrd przyjaci, a
do milczenia w sytuacjach publicznych, nabieraj wiadomoci
wasnej liczby i wasnej siy. Ile anonimowych rk trzymajcych
przenone magnetofony wyciga si ponad gowami tumu, aby
zarejestrowa te cenne kazania, ktre bdzie si odtwarza z kaset
- tym razem nie ocenzurowane - o ktrych bdzie si rozprawia
przez cae miesice w kocioach, w rodowiskach i
stowarzyszeniach religijnych, i w tylu innych miejscach
przestrzeni wolnoci", jak bdzie w tamtym czasie oferowa
Koci wszystkim odrzucajcym komunizm!

Gdask, sierpie 1980 roku


Castel Gandolfo, niedziela 17 sierpnia 1980 roku. W towarzystwie swego sekretarza Stanisawa Dziwisza i goci z Polski
Jan Pawe II oglda dziennik telewizyjny stacji RAI. Od trzech
dni trwa strajk nad Batykiem. Cay wiat widzi obrazy przed-

240

stawiajce robotnikw w niebieskich drelichach, przyjmujcych


na porannej mszy komuni: na klczco, u stp prowizorycznych
otarzy ustawionych pod gigantycznym napisem STOCZNIA
GDASKA IM. LENINA". Kamera ujmuje tych przedziwnych
rewolucjonistw w ich niebywaym otoczeniu i ukazuje obok obrazu Czarnej Madonny z Czstochowy portret Jana Pawa II,
przyczepiony do kraty bramy numer dwa.
Spojrzenie Ojca witego w Rzymie napotyka nagle jego wasny wizerunek przytwierdzony, niczym wyzwanie, do ogrodzenia
stoczni. Papie pochyla gow i na dug chwil zatapia si w
rozmylaniach. Lepiej ni ktokolwiek inny zdaje sobie spraw ze
znaczenia tego portretu. Ocenia stawk toczcej si gry. I jej
ryzyko. Rzecz jasna, to nie on zainicjowa fal strajkw. Pierwsz
ich przyczyn jest pogorszenie si sytuacji ekonomicznej. Ale to
nie przypadek, e w rok po triumfalnej podry Jana Pawa II do
ojczyzny strajki nad Batykiem s tak masowe, tak zdecydowane,
e odbywaj si w tak radosnym nastroju. Ze s tak silnie nazna
czone znamieniem wiary chrzecijaskiej - jest to nowoci w
stosunku do wczeniejszych protestw robotniczych ze
wschodniego Berlina, Budapesztu, Pragi, Poznania, Gdyni,
Ursusa, Radomia. e wreszcie s one tak s o l i d a r n e :
strajkujcy z Gdaska odrzucaj pierwsz propozycj ugody z
rzdem, nie chcc porzuci swoich kolegw z innych regionw;
na terytorium caej Polski robotnicy i inteligencja organizuj si
w zjednoczon sie oporu...
Jan Pawe II jest zatroskany. Wie, e Polacy igraj z ogniem.
W pierwszych dniach polskiego kryzysu instrukcje w Rzymie s
proste: rozwaga i dyskrecja! Radio Watykaskie nie zmienia tonu
swoich serwisw informacyjnych: bez entuzjazmu, ktry byby
nie na miejscu, bez atwego przecigania si w pochwaach!
Wszyscy pamitaj nieodpowiedzialne posunicia amerykaskiej
stacji nadajcej z Monachium, Radia Wolna Europa, z roku 1956,
podczas kryzysu na Wgrzech.
20 sierpnia Jan Pawe II przerywa milczenie, w ktrym trwa
odizolowany w Castel Gandolfo, i przyleciawszy helikopterem

241

do Watykanu, prosi dwadziecia tysicy pielgrzymw zebranych


na placu witego Piotra na audiencji generalnej o modlitw za
Polsk, a sam baga Boga o wolno dla religii, bezpieczestwo
dla ojczyzny oraz uwolnienie ludu od wszelkiego za i
niebezpieczestwa". Aluzja jest oczywista. Papie obawia si
ponad wszystko sowieckiej interwencji. Kiedy wyjani to w
jednym z kaza wygoszonych po zamieszkach w Ursusie i w
Radomiu:
- Nie mona by lekkomylnym Polakiem: nasze pooenie
geograficzne jest trudne.
Tego samego wieczora Ojciec wity nie powciga si duej
i pisze skierowany do kardynaa Wyszyskiego list z wyrazami
poparcia, w ktrym przywouje cikie zmaganie si [polskiego
narodu] o chleb powszedni, o sprawiedliwo spoeczn i zabezpieczenie jego nienaruszalnych praw do wasnego ycia i
rozwoju". W Warszawie prymas przeywa okrutny dylemat: bez
wtpienia Koci nie moe zdradzi tych pobonych robotnikw,
ktrzy s rwnie jego owieczkami, ale powinien uczyni
wszystko, by nie sprowokowa tak strasznej interwencji. Od
czasu stumienia praskiej wiosny w sierpniu 1968 roku kraje
socjalistyczne funkcjonuj w sposb cile okrelony osobicie
przez Leonida Breniewa i nazywany ograniczon
suwerennoci". W praktyce oznacza to, e wszelkie polityczne
odstpstwo w onie bratnich pastw" stanowi zagroenie dla
wszystkich innych i w zwizku z tym powinno zosta zdawione.
26 sierpnia w Czstochowie w obecnoci mniej wicej stu tysicy pielgrzymw prymas wygasza bardzo wywaon homili,
w ktrej podkrela z ca jednoznacznoci suszno da
strajkujcych, przemyca w niej jednak - z mnstwem zastrzee to, na co miay nadziej wadze: zacht do powrotu do pracy.
Gierek i Kania zacieraj rce. te sowa wypowiadane przez
samego Wyszyskiego s niespodziank. Partia zaczyna
rozpowszechnia w caej Polsce najbardziej ugodowo brzmice
fragmenty tej homilii: wykorzystuje do tego agencj PAP, ale
take waniejsze media zachodnie, teleks i agencj Interpress.
Nawet polska telewizja pokazuje trzydzieci

242

pi minut kazania. Co podobnego nie zdarzyo si nigdy dotd.


Partia jednak przesadza. Tekst prymasa zosta starannie oczyszczony z wszystkich sformuowa krytycznych w stosunku do
wadz - do tego stopnia, e nie dowierzajcy mu robotnicy
zaczynaj uwaa, e to faszerstwo, i ignoruj wezwanie
Wyszyskiego do przerwania strajku.
O homilii prymasa napisano wiele. Tak wiele, e czsto zapomina si o innym szczegle: trzy dni wczeniej przywdca
strajkujcych Lech Wasa otrzymuje wsparcie w postaci
niewielkiej
grupy
doradcw,
pochodzcych
spord
najwikszych intelektualistw w kraju. Wrd nich s przede
wszystkim Tadeusz Mazowiecki, redaktor naczelny miesicznika
Wi", Bohdan Cywiski, dawny redaktor naczelny Znaku", i
Andrzej Wielowieyski, prezes Klubu Inteligencji Katolickiej w
Warszawie. Te trzy osoby s bardzo bliskie Ojcu witemu.
Porozumienia gdaskie, podpisane 31 sierpnia na oczach caego wiata, s niezwykym zwycistwem, ktrego konsekwencje
wykraczaj daleko poza ramy trudnych negocjacji robotnikw z
ich rzdem. Wielu obserwatorw zauwaa, e w cigu pitnastu
dni ogromnego napicia na Wybrzeu i w waniejszych
uprzemysowionych miastach nie ma adnej ofiary miertelnej,
nie ma nawet rannych, najmniejszego starcia. Niektrzy
podmiewali si, syszc, e stoczniowy komitet strajkowy
zakaza wnoszenia alkoholu na teren zakadu. Czy to powd do
artw? Oczywicie, e nie.
Doprawdy, niebezpieczne to zwycistwo. Papie doskonale
zdaje sobie spraw, e Kreml nie moe zaakceptowa
porozumie z Gdaska: wczeniej czy pniej jako zareaguje.
Partia komunistyczna moga, rada nierada, tolerowa wiele
rzeczy: prywatne gospodarstwa rolne, wolno praktyk
religijnych, ale nie zanegowanie jej przewodniej roli" w
spoeczestwie.
Tymczasem
niezaleno
zwizkw
zawodowych zagwarantowana w porozumieniach gdaskich
tworzy jawne pknicie w uwiconym monopolu PZPR na
prowadzenie polskich spraw. Ju nastpnego dnia po podpisaniu
porozumie Jan Pawe II na audiencji generalnej przypomina

243

o moralnym prawie Polski do samostanowienia i niepodlegoci i


mwi, e modli si, by jego kraj nie pad ofiar adnej agresji,
skdkolwiek miaaby przyj.
Jego obawy znajduj potwierdzenie w telegramie gratulacyjnym, jaki Leonid Breniew wysa do swego drogiego towarzysza Kani", ktry 5 wrzenia zastpi Gierka na czele polskiej
partii: Komunici sowieccy uwaaj was za odwanego bojownika o prawdziwe interesy ludu [...], o wzmocnienie kierowniczej
roli Partii i o umocnienie roli socjalizmu w Polsce, za osob gboko przywizan do idei proletariackiego internacjonalizmu".
Innymi sowy: caa wstecz, drogi towarzyszu, i to szybko, bo inaczej biada!
Jan Pawe II potrafi czyta tego rodzaju przemwienia lepiej
ni jakikolwiek zachodni specjalista do spraw kremlowskich.
Wie, e nie wry to niczego dobrego na przyszo. I nie myli
si. Ludzie Breniewa dostaj szau. 5 grudnia przywdcy krajw
Ukadu Warszawskiego spotykaj si w Moskwie i gdyby nie pomienna obrona Stanisawa Kani, niewiele brakuje, eby zapada
decyzja o podjciu interwencji zbrojnej i wprowadzeniu w Polsce
stanu wyjtkowego. Kania unikn najgorszego. Jednak rok
pniej zostaje zastpiony przez generaa Wojciecha
Jaruzelskiego, ktry wobec tego, e interwencja sowiecka jest
niepodana, otrzymuje zadanie samodzielnego zaprowadzenia
porzdku w swoim kraju. Misj t wypenia 13 grudnia 1981
roku...

Stawia opr czy nie?


Pastwo Watykaskie, 21 grudnia 1981 roku. Stan wojenny
obowizuje od omiu dni. Tego poniedziaku, krtko po pnocy,
Jan Pawe II przyjmuje w progach swego apartamentu biskupa

244

pomocniczego Warszawy i sekretarza generalnego Konferencji


Episkopatu Polski Bronisawa Dbrowskiego. Obejmuje go i zaprasza na dug prywatn rozmow. Wreszcie papie bdzie dysponowa wiarygodnymi informacjami na temat sytuacji w
Polsce...
Ta rozmowa z biskupem Dbrowskim ma zasadnicze znaczenie. Warszawski dostojnik w wielkiej tajemnicy spotka si z
Lechem Was w willi, w ktrej by on przetrzymywany, w pobliu Warszawy. Dbrowski wie, e przewodniczcy Solidarnoci
mimo propozycji wsppracy oraz wywieranych na niego naciskw nie ustpi. Wyjania papieowi, e na wystosowan przez
Jaruzelskiego propozycj porozumienia Konferencja Episkopatu
Polski odpowiedziaa postaw o wiele bardziej stanowcz ni ta,
ktrej wyraz dawa prymas Jzef Glemp: z punktu widzenia
Kocioa nie wchodzi w gr dialog ze zbrojn wadz, dopki
trwa stan wojenny.
Po tym spotkaniu Jan Pawe II, dysponujc pen znajomo
ci stanu rzeczy, podejmuje zasadnicz decyzj: nie o p u c i
S o l i d a r n o c i . Znak oporu zostanie dany wieczorem 24 grudnia, kiedy sam papie zapali w swoim oknie wieczk, ktra bdzie pon przez ca noc Boego Narodzenia, podobnie jak niezliczone pomyki innych wiec zapalanych na caym wiecie. Na
wiadectwo... solidarnoci.
Decydujc si wesprze Was i jego przyjaci mimo straszliwego ciosu, ktry ich spotka i ktry na pozr wydawa si definitywny, Ojciec wity dokonuje trudnego osobistego wyboru.
Jest wprawdzie papieem, a nie zwykym proboszczem ktrej z
gdaskich parafii czy nawet arcybiskupem krakowskim, to
prawda. Stawka w tej grze jest jednak, jego zdaniem, zbyt
wysoka i wykracza daleko poza polskie interesy. Gdyby
komunistyczne wadze wyrwnay rachunki z polskim
spoeczestwem tak, jak to zrobiy we wschodnim Berlinie w
roku 1953, w Budapeszcie w roku 1956 czy w Pradze w roku
1968, byby to koniec nadziei na wyjcie z totalitarnego
koszmaru. Solidarno nie jest tylko zwizkiem, do ktrego
naley dziesi milionw czonkw, wyjtkowo potnym

245

ruchem spoecznym. Jest najbardziej wyrafinowan form, jak


moga przyj masowa opozycja w systemie komunistycznym,
dowodem, e mona zwyciy bez rewolucji z broni w rku,
bez rozlewu krwi. Gdyby ta forma dziaania bez przemocy, w
granicach prawa", miaa by skazana na klsk, to w najbliszej
przyszoci mona by byo ju myle tylko o aktach rozpaczy, o
terroryzmie, o mierci. Stawka jest ogromna. W rwnej mierze
moralna, jak polityczna i znacznie przekracza ramy Polski. Jan
Pawe II wyjania to z naciskiem w swoim ordziu na audiencji
wigilijnej dla Polakw:
- eby siy dobra przewayy [...] nad siami za, eby siy
spra
wiedliwoci, poszanowania czowieka, mioci Ojczyzny przewa
yy nad tymi przeciwsiami, ktrymi s nienawi i zniszczenie,
zniszczenie fizyczne czy te chociaby zniszczenie moralne.
Papie patrzy dalej. Angaujc si w t walk, nie ogranicza
si do obrony wartoci moralnych, powszechnych, ktre
ucielenia zawieszony zwizek: solidarnoci, wolnoci,
nieuywania przemocy. da rwnie ocalenia samej organizacji
Solidarno jako partnera przyszych rozmw z wadz. Linia
polityczna zostaa obrana i ju si nie zmieni: naley wrci do
dialogu midzy wadz a spoeczestwem, naley odnale drog
porozumienia narodowego, ktre nie byoby - to oczywiste pozorne. Dialog i porozumienie narodowe: te cele, w owym
czasie sabo rozumiane, przetrwaj i w kocu zatriumfuj - ponad
siedem lat pniej.
Ju 1 stycznia 1982 roku podczas modlitwy Anio Paski Jan
Pawe II uroczycie potwierdza swoje stanowisko wobec dziesitkw tysicy pielgrzymw, wrd ktrych tu i wdzie
powiewaj transparenty z napisem: SOLIDARNO . Papie
pozdrawia ich i nawizujc do tej niezwykle aktywnej
demonstracji, z naciskiem przypomina prawo robotnikw do
tworzenia niezalenych zwizkw, do korzystania ze zbiorowych
i indywidualnych uprawnie:
- Chodzi o spraw donios dla dziejw czowieka.
Tum odpowiada na sowa papiea gorcymi oklaskami, a on
dodaje, eby nie byo wtpliwoci:

246

- Solidarno naley do wspczesnego dziedzictwa ludzi


pracy w mojej Ojczynie. Dziedzictwo to [...] skadam [...] w
skarbcu dowiadcze ludzi pracy na caym wiecie.
Papie nie zaniedbuje te jednak wielkiej polityki. W poowie
stycznia 1982 roku przemawia jak co roku do korpusu dyplomatycznego. To dugie przemwienie. Jan Pawe II przypomina
w nim, e Koci uwaa obron niepodwaalnych praw
czowieka, ale rwnie nie mniej witych praw narodw za
podstawowy cel swojej dziaalnoci dyplomatycznej. Obnaa
publicznie nastpstwa Jaty:
- Fakt istnienia podziaw na strefy wpyww, ktre mogy
mie przyczyn w szczeglnych i niesprzyjajcych sytuacjach,
nie moe usprawiedliwia ich trwania, tym bardziej jeeli d
one do ograniczenia niezawisoci otoczenia.
Miesic pniej, 12 lutego, w Madrycie przedstawiciel Stolicy
Apostolskiej przy Konferencji Bezpieczestwa i Wsppracy w
Europie biskup Silvio Luoni zabija w ten sposb wieka swoim
suchaczom: Stolica Apostolska nie odstpi od swojego obowizku nawet wtedy, gdyby ta solidarno [innych narodw
Europy i wiata] miaa z jakiegokolwiek powodu i w jakikolwiek
sposb osabn". Nawet gdyby zostaa w tym sama...

Jak wyj z wojny"?


Warszawa, 16 czerwca 1983 roku, godzina 17 Kiedy Ojciec
wity lduje na warszawskim lotnisku Okcie, komentatorzy s
podzieleni: czy papie ma racj, przybywajc do Polski
(oficjalnie z okazji jubileuszu szesetlecia sanktuarium w
Czstochowie), mimo e stan wojenny jeszcze nie zosta
zniesiony? Mimo e polski rzd nie pozwoli, by na trasie
pielgrzymki znalaz si Gdask?

247

Mimo e wikszo przywdcw opozycji - wrd nich


Bronisaw Geremek, Wadysaw Frasyniuk, Jacek Kuro i
siedmiuset innych czoowych dziaaczy Solidarnoci - znajduje
si nadal w wizieniach? Czy nie jest to dziaanie na korzy
generaa Jaruzelskiego, ktremu tak bardzo potrzeba uznania na
arenie midzynarodowej?
Jednak ledwie papie przyby, owiadcza, e nie moe osobicie odwiedzi wszystkich chorych, uwizionych", i prosi ich,
aby duchem byli blisko" niego. I - jakby to nie wystarczyo wspomina o miejscach, gdzie nie jest [mu] dane przyby tym
razem". Czytelna aluzja do Gdaska, gdzie Lech Wasa, w
oczach wadz osoba prywatna", unieruchomiony w swoim
mieszkaniu przez dziesitki pilnujcych go milicjantw, musi
oglda przylot Ojca witego w telewizji.
W rzeczywistoci papie zyska przewag jeszcze przed wyldowaniem w Warszawie. Przygotowanie podry w roku 1983
byo bowiem rwnie wane jak sama wizyta. W chwili gdy polskiemu spoeczestwu w niespotykanym dotychczas stopniu grozio zniechcenie, perspektywa powrotu do atmosfery cudownej
papieskiej podry z roku 1979 podziaaa jak sygna, ktry postawi wszystkich na nogi. Niezliczone spotkania robocze, powstajce w najdalszych zaktkach kraju krgi refleksji duchowej
byy dla wszystkich sposobem wyraenia oporu i nieustpliwoci:
dla Kocioa - sposobem niesienia ulgi sercom wiernych; dla
Solidarnoci - sposobem potwierdzenia, e zwizek zawodowy
nadal istnieje; dla wszystkich - sposobem podtrzymywania pomienia nadziei.
Kiedy papie jedzie w swym papamobilu z kuloodpornymi
szybami do centrum Warszawy, mimo nakazw zachowania spokoju i mimo e oznaczao to osobiste ryzyko, tu i wdzie daje si
sysze okrzyki;
- Solidarno!
Tum powciga emocje i gniew. Ludzie wiedz, jaka jest
stawka tej podry. Biskupi i kapani zgodnie z poleceniem nie

248

przestawali tumaczy, e chodzi o pielgrzymk religijn, a nie o


manifestacj polityczn. Kiedy jednak Ojciec wity, przybywajc do katedry witego Jana na warszawskim Starym
Miecie, wspomina o gorzkim smaku zawodu, upokorzenia,
cierpienia, pozbawienia wolnoci, krzywdy, podeptanej godnoci
czowieka", tum nie wytrzymuje. Od piciuset dni ludzie maj
ochot to wykrzycze, wywrzeszcze:
- So-li-dar-no!
Podobnie jest wieczorem 18 czerwca w Czstochowie, gdzie
skandalicznie zachowujce si suby porzdkowe, przeciskajc
si wrd ciasnych rzdw, przeczesuj plac i konfiskuj nawet
najmniejsze plakaty, podczas gdy tum setek tysicy poruszonych
do ez modych ludzi wita papiea wspania owacj: w pewnym
momencie Ojciec wity widzi, jak rozwijaj si dziesitki
transparentw, niejednokrotnie olbrzymich, przemyconych mimo
milicyjnych rewizji, i byszczc niczym wiato nowego brzasku,
pokazuj wszystkim to zakazane sowo: SOLIDARNO"!
Papie odpowie na dug skarg caego ludu - studentw, rolnikw, robotnikw, intelektualistw - bardzo precyzyjnie wywaonym kazaniem, wracajcym nieustannie do trzech wartoci:
najpierw prawdy, nastpnie s o l i d a r n o c i (podczas caej podry papie prowadzi gr sown, uywajc sowa solidarno"
raz pisanego wielk, innym razem ma liter) - ale przede
wszystkim zaakcentuje w swej homilii wtek zwycistwa. A stan
wojenny nadal obowizuje - to jawny paradoks:
- Nie chodzi o zwycistwo militarne [...] - ale o zwycistwo
natury moralnej - mwi na Stadionie Dziesiciolecia 17 czerwca.
W Czstochowie w niedziel 19 czerwca ju milion ludzi pod
nosi palce w gecie V, gecie zwycistwa, a Jan Pawe II skada u
stp Czarnej Madonny na Jasnej Grze jako wotum podziurawiony kulami biay pas, ktry mia na sobie w dniu zamachu 13
maja 1981 roku:
- Nie daj si zwyciy zu, ale zo dobrem zwyciaj - mwi
papie, cytujc witego Pawa.

249

W sposb mniej spektakularny i mniej wwczas rozumiany


Ojciec wity podaje rwnie wskazania dotyczce rozwizania
kryzysu, apelujc o doprowadzenie do dialogu spoecznego. Przy
tej okazji pokazuje, jak bardzo potrafi by precyzyjny:
- Uwzgldniajc interesy rnych grup, mona doprowadzi
do
pokojowego porozumienia przez dialog, poprzez demokratyczne
przestrzeganie wolnoci i wypenianie obowizkw przez wszyst
kich, dziki strukturom zapewniajcym wspuczestnictwo oraz
dziki wielorakim instytucjom rozjemczym.
Za jak cen? Dla wadz sprawa jest prosta: wystarczy wymaza wszelki lad po porozumieniach gdaskich. Koci i
pastwo, afiszujc si patriotyzmem, odnalazyby nowe, a
zarazem konstruktywne instytucjonalne porozumienie. Po trupie
Solidarnoci wprawdzie, ale c, byo - mino! Czy Ojciec
wity byby gotw na takie ustpstwo? Pierwsza odpowied
przychodzi 22 czerwca w wielkiej sali Zamku Krlewskiego,
kiedy genera Jaruzelski bada poparcie papiea dla Wasy:
- Czy Wasza witobliwo naprawd chce widzie si z tym
czowiekiem?
Jan Pawe II odpowiada bez mrugnicia okiem:
- Tak, chc si z nim widzie.
Po chwili milczenia Jaruzelski si zgadza:
- Niech wic tak bdzie.
Tym wszystkim jednak, ktrzy jeszcze maj wtpliwoci co do
determinacji papiea, spektakularn odpowied przyniesie
incydent, ktry wydarzy si tu po jego powrocie do Rzymu.
Komentujc prywatne i wymagajce nie lada akrobacji spotkanie
Ojca witego z Lechem Was w szaasie w Dolinie
Chochoowskiej w sercu Tatr, zastpca redaktora naczelnego
LOsservatore Romano" don Virgilio Levi publikuje w wydaniu z
24 czerwca tekst odredakcyjny, w ktrym tumaczy, e papie
powici przywdc Solidarnoci, by mc realizowa waniejsze
i bardziej konieczne wyzwania, jakie stawia dialog z wadz.
Zwyka gafa? wiadome dziaanie, majce na celu wprowadzenie

250

w bd? Artyku nosi tytu Chwaa powiconemu. Ojciec wity,


niezadowolony, reaguje natychmiast: Levi zostaje zwolniony
kilka godzin po opublikowaniu artykuu!

Gorbaczow zmienia status quo


Czerwiec 1987 roku, Warszawa, Pozna, d... Wydaje si,
e historia si powtarza. Te tysice wiernych w rnym wieku,
napierajcych na te same metalowe barierki, intonujcych te same
piewy na trasie przejazdu Ojca witego, stojcego w swoim
papamobilu. Te cae parafie idce noc za swoimi proboszczami,
sztandarami i krzyem trzymanym wysoko i mocno, z plecakami
wypenionymi prowiantem i tu i wdzie starannie ukrytym
transparentem. Te lasy wycignitych rk z palcami uoonymi w
znak V, pokazujcych ten symbol zwycistwa pod nosem milicji,
i te hasa, tak szybko si rodzce i gasnce w anonimowym
tumie: Solidarno! Lech Wa --sa!". Znowu te ogromne rzesze
wok gigantycznych otarzy, te zastpy w albach i welonach, w
sutannach i milicyjnych mundurach. Znowu te homilie
wygaszane znanym gosem, dwicznym i o scenicznej dykcji,
zachcajce Polakw, by zachowali nadziej, a rzdzcych, by
respektowali prawa czowieka...
A jednak kilka miesicy wczeniej historia zmienia bieg. 13
stycznia 1987 roku genera Jaruzelski zosta bowiem przyjty w
Watykanie przez papiea. Spotkanie trwao siedemdziesit minut.
Niewtpliwie historyczna wizyta" - wedug sw samego papiea - zaledwie po piciu latach od wprowadzenia stanu wojennego, kiedy waniejsze kraje zachodnie nadal stroni od generaa
w ciemnych okularach.
Ci dwaj ludzie zaczynaj si poznawa. Byy ucze ksiy
marianw wci nosi swoje przyciemnione okulary, przesta ju
jednak

251

trz si z przejcia w obecnoci urzdujcego papiea, jak podczas ich pierwszego spotkania w czerwcu 1983 roku. Od tej
chwili rozmowa toczy si midzy Polakami odpowiedzialnymi za
przyszo ojczyzny i podzielajcymi przekonanie, e obecny
stan rzeczy nie moe trwa w nieskoczono, e trzeba
koniecznie ponownie uruchomi zablokowane procesy. Zarwno
bowiem papie, jak i jego go maj podstawy, by zauway, e
w Moskwie dokonuje si co wanego: nowy wadca na Kremlu
Michai Gorbaczow najwyraniej zdecydowa si zmieni status
quo - i w ZSRR, i w Europie. Trzy miesice wczeniej Jan Pawe
II i Jaruzelski czytali opublikowany przez krakowski Tygodnik
Powszechny" zdumiewajcy artyku Andrzeja Drawicza,
specjalizujcego si w tematyce sowieckiej, na temat nadziei na
zmiany w Moskwie. Niewykluczone, e wanie nadesza chwila,
by podj pewne ryzyko.
Solidarno jest nieobecna na polskiej scenie. Jedynymi stronami s pastwo i Koci. W takim stanie rzeczy, majc na uwadze przysze narodowe pojednanie", obie te instytucje musz
pj na pewne ustpstwa. Genera obiecuje, e jeli wizyta
potoczy si dobrze", podejmie skuteczne dziaania w kierunku
zapocztkowania pluralizmu politycznego i prawdziwe rozmowy,
do ktrych zostanie wczone spoeczestwo. Papie z kolei te
troch ustpuje - rzecz nieczsta - i zapewnia, e Watykan bdzie
mg nawiza formalne stosunki dyplomatyczne z polskimi
wadzami. Podczas papieskiej pielgrzymki bdzie si nawet
syszao w komentarzach pochway za poszanowanie racji stanu i
socjalistycznych zasad pastwowych. Wielkie pojednanie, o
ktrym marzya kadra kierownicza partii i znaczna cz
episkopatu, wreszcie, by moe, zostao zapocztkowane.
A jednak sama papieska podr przybiera inny obrt. Ju w
Tarnowie papie wskazuje na zamordowanego przez Sub
Bezpieczestwa ksidza Popieuszk jako wzr dla kapanw
XXI wieku. W Gdyni przeprowadza szczegow egzegez sowa
solidarno", ktr umieszcza na paszczynie midzyludzkiej

252

i midzynarodowej. Podczas caej swej pielgrzymki Jan Pawe II


nieustannie powraca do koniecznoci poszanowania praw czowieka. Na Westerplatte, gdzie oddano pierwsze strzay armatnie
podczas drugiej wojny wiatowej, w porannej homilii wzywa
modych do o p o r u! To prawdziwy cios dla wadz, ktre
oczekiway, e na tym symbolicznym miejscu Ojciec wity
wygosi ugodowe przemwienie na temat pokoju.
W Gdasku papieskie sowa porywaj ludzi niczym szeroko
rozlana rzeka. Na terenie dawnego lotniska, ktre zamieniono w
wielkie osiedle blokw mieszkalnych Zaspa (wanie tam, przy
ulicy Pilotw, mieszka Lech Wasa), gromadzi si ponad ptora miliona ludzi. Ludzkie morze, ktre w rodku mszy zaczyna
skandowa:
- So-li-dar-no! Solidarno!
To robi wraenie, take na grujcym nad oceanem wiernych
papieu, stojcym na dziobie gigantycznego otarza o wysokoci
trzydziestu szeciu metrw, zbudowanego w ksztacie odzi, ktrej czuje si troch kapitanem. Prosto z mostu, bez teologicznej
sofistyki Jan Pawe II da realizacji porozumie gdaskich i
przywrcenia rozwizanego zwizku:
- Ludzie pracy, rodowiska pracy na caym wiecie, dzikuj
wam, ecie podjli t [...] szlachetn walk - woa Jan Pawe II
z wysokoci swego niesamowitego statku, zwieczonego trzema
krzyami, oddalonymi zaledwie o par mil morskich od trzech
ukrzyowanych kotwic, ktre gruj nad stoczni Lenina.
Lech Wasa, ktry spotka si z papieem w cztery oczy
przed msz i przyj z jego rk komuni podczas tej niezwykej
celebracji, owiadcza nacierajcym na niego dziennikarzom:
- Naadowaem swoje akumulatory!
W dniu wyjazdu Ojca witego, 14 czerwca, oczekujcy w
ulewnym deszczu na jego poegnanie dygnitarze zaczynaj si
niecierpliwi. Z samego rana papie uda si na chwil skupienia
do grobu Jerzego Popieuszki, pooonego na obwieszonym
transparentami terenie kocioa witego Stanisawa Kostki. Nie
to jednak jest

253

powodem opnienia. W ostatniej chwili genera Jaruzelski zayczy sobie bowiem jeszcze jednego spotkania ze swym gociem ju na lotnisku. Genera tumaczy papieowi, e potraktowa reim ze zbytni surowoci. e posun si za daleko, nawizujc
do porozumie gdaskich i bronic Solidarnoci. Ze nie wywiza
si z umowy. Po pidziesiciu piciu minutach wzburzonej rozmowy w cztery oczy Jan Pawe II zakoczy stwierdzeniem tyle
agodnym, co stanowczym:
- Ja jedynie przytaczaem artykuy waszej wasnej konstytucji.
Trzeba bdzie jeszcze blisko dwch lat - i poparcia ze strony
Gorbaczowa - aby wprowadzi w ycie to narodowe
pojednanie", tak mao przystajce do komunistycznej doktryny. 6
lutego 1989 roku przy historycznym Okrgym Stole ustawionym
w wielkiej sali paacu Radziwiw w Warszawie, przed
kamerami telewizji caego wiata, po prawej rce Jaruzelskiego
zasiada, by wspprzewodniczy obradom, obok ministra
Kiszczaka... Lech Wasa, wreszcie uznany za rzecznika polskiej
opozycji. Stawk tych negocjacji, bezprecedensowych w rodkowe; i wschodniej Europie, jest uczestnictwo zwizku
zawodowego Solidarno w przymierzu narodowym" - tylko ono
moe
wyprowadzi
kraj
z
tarapatw
politycznych,
ekonomicznych i spoecznych. Wanie o to zabiega papie od
ponad szeciu lat.
Ponowna legalizacja Solidarnoci zostaa ostatecznie
osignita 17 kwietnia. Przedstawiciele zwizku kandyduj
masowo w wyborach do Zgromadzenia Narodowego 4 i 18
czerwca. Po zwycistwie wyborczym Solidarnoci 24 sierpnia
jeden z jej rzecznikw zostaje wezwany do utworzenia w
Warszawie niekomunistycznego rzdu. To Tadeusz Mazowiecki,
jeden z najbliszych przyjaci Jana Pawa II.

12
Siatka bugarska
Kto sta za prb zamachu na
Jana Pawa II w roku 1981?

Tajemnic w ludzkich wymiarach pozosta zamach. Biskup


Stanisaw Dziwisz, Lublin, 13 maja 2001

Rzym, plac witego Piotra, 13 maja 1981 roku. Dochodzi


godzina 17. Na lewo od bazyliki, za Bram Dzwonw, Jan Pawe
II wsiada do duego otwartego jeepa w towarzystwie swojego
sekretarza Stanisawa Dziwisza, kamerdynera Angela Gugela i
przydzielonych mu kilku odpowiedzialnych za jego
bezpieczestwo policjantw w cywilu. Kierowc jeepa jest
Sabatino Baglioni. Rutyna.
Jak w kad wiosenn rod tum wypenia przestrze zamknit kolumnad Berniniego w oczekiwaniu na audiencj generaln na wieym powietrzu. Polski papie uwielbia te cotygodniowe spotkania w pielgrzymami z caego wiata. Stay si
one dla niego okazj do pogbionych katechez, dlatego znalazy
swoje stae miejsce w i tak ju wypenionym programie. Tego
dnia w poudnie papie jad obiad ze swym przyjacielem
Jermeem Lejeuneem, synnym francuskim genetykiem;
poprzedniego wieczoru przyj delegacj z Uniwersytetu
Jagielloskiego, z ktr omawia sytuacj w Polsce; za chwil
mia zamiar zainaugurowa cykl rozwaa powiconych
nauczaniu spoecznemu Kocioa z okazji dziewidziesitej
rocznicy ogoszenia encykliki Rerum novarum...
Kiedy biay jeep pojawia si na placu, ponad dwadziecia
pi tysicy osb wiwatuje z entuzjazmem, powiewaj chustki i
czapki. Wok okrzyki radoci, woania we wszystkich jzykach
wiata, pieni. Samochd powoli przesuwa si wzdu rzdw

257

wiernych po dokadnie wytyczonej i odgrodzonej drewnianymi


barierkami okrnej trasie. Czowiek w bieli, wyprostowany,
trzyma si mocno balustrady jeepa i praw rk bogosawi
zebranych. Wychyla si umiechnity, dotyka wycignitych
doni, kiwa gow. Czasem bierze w ramiona jakie mae dziecko,
przytula je i oddaje matce. Ten wysportowany papie, ktremu
najwyraniej nie dokucza upa, ma niespoyte siy i odporno.
Otaczajcy samochd szwajcarscy gwardzici i woscy policjanci przeznaczeni do papieskiej ochrony przygldaj si zebranym wok ludziom, nie dostrzegajc, e w odlegoci kilku
metrw wmieszani w radosny tum dwaj uzbrojeni mczyni
spokojnie czekaj na waciw chwil, by zabi Ojca witego.
Mehmet Ali Agca, w szarej marynarce i biaej koszuli, ustawi si
w pobliu barierki w drugim rzdzie pielgrzymw i ciska w
doni browninga 9 milimetrw wsunitego do kabury, ktr ma
przewieszon przez pier. Dwadziecia metrw za nim, w pobliu
fontanny, Ora Celik, niski czowiek w skrzanej bluzie, dinsach
i trampkach, szykuje na papiea berett 7,65 i schowany w
woreczku granat zaczepny. Ci dwaj ludzie dugo badali teren,
wiedz, co robi. Przy Via di Porta Angelica zaparkowali forda
taunusa, przy ktrym bez trudu mieli si pniej spotka,
korzystajc z oglnej paniki, jaka niechybnie wybuchnie po ich
zbrodniczym czynie...
Godzina 17.17. Koczc pierwsze okrenie, papie dociera
do miejsca, gdzie stoj dwaj zabjcy, na wysokoci Bramy
Spiowej. Agca powoli podnosi pistolet i dwukrotnie pociga za
spust z odlegoci trzech metrw. Celik, z wikszej odlegoci,
strzela raz. W jednej chwili podrywaj si setki gobi. Jan Pawe
II chwieje si w jeepie i opiera na swym sekretarzu, ktry od razu
pojmuje: papie zosta ranny!
- Gdzie? - pyta po polsku.
- W brzuch - odpowiada papie z grymasem blu.
- Czy bardzo boli? Tak.

258

W rzeczywistoci Ojciec wity zosta raniony w brzuch, w


prawy okie i w palec wskazujcy lewej rki. Wrd krzykw i
zamieszania kierowca jeepa gwatownie przyspiesza, by dotrze
do karetki pogotowia zaparkowanej pod kolumnad. Ambulans
ten nie ma jednak wyposaenia potrzebnego do przeprowadzenia
reanimacji i trzeba przenie papiea do drugiej karetki, ktra
rusza na sygnale do szpitala Gemellego (sam papie yczy sobie,
by w razie koniecznoci leczono go w szpitalu, jak zwykych ludzi, a nie w Paacu Apostolskim).
Szpital Gemellego, prywatna lecznica z tysicem omiuset
kami, jest pooony w odlegoci szeciu kilometrw od placu
witego Piotra, a jest to pora, kiedy biura i urzdy kocz prac.
Mimo korkw pokonanie tej trasy zajmuje karetce zaledwie
osiem minut - prawdziwy wyczyn. W drodze towarzyszy
papieowi jego osobisty lekarz, doktor Buzzonetti, a take
sanitariusz. Nachylony nad Ojcem witym Stanisaw Dziwisz
syszy, jak wypowiada on sowa przypominajce modlitw:
- Maryjo, Matko moja... Jezu...
Potem papie traci przytomno. Wszyscy s sparaliowani
strachem. Jan Pawe II umiera.
Na placu witego Piotra przeraenie ustpuje miejsca
osupieniu. Policjanci kursuj tam i powrotem. Na miejscu
zamachu dwie amerykaskie turystki, Ros Hall i Ann Odr,
zostay ranione przez jedn z morderczych kul. Kolejne karetki
przewo je do szpitala. Celik uciek; Lowell Newton,
Amerykanin pracujcy dla telewizji ABC, widzia go wyranie,
trzymajcego jeszcze w rku pistolet, jak znika w tumie.
Natomiast Ali Agca nie moe przyczy si do swego wsplnika: malutka zakonnica, caa w czerni, siostra Letizia, z furi apie go za ramiona, wytrca mu bro z rki i krzyczy:
- To ty! To ty!
Wtedy jeden z towarzyszcych papieowi policjantw w cywilu przygwada modego czowieka do ziemi, a w dalszym
jego

259

obezwadnieniu pomagaj mu natychmiast carabinieri z


pobliskiego komisariatu i agenci Vigilanzy. Tajemniczy
zamachowiec, szamoczcy si jak szalony, ju nie ucieknie.

Kim jest Ali Agca?


Mehmet Ali Agca jest Turkiem. Urodzi si na ubogim
przedmieciu Malatyi lecej w samym sercu Anatolii, na
pnocny zachd od Kurdystanu. Dziesicioletni Mehmet zosta
osierocony przez ojca alkoholika. By najstarszym z trojga
rodzestwa: brat mia na imi Adnan, a siotra - Fatima. Matka nie
bya w stanie dba o potrzeby dzieci. Ndza i przemoc zamiast
wyksztacenia. Zaniedbane dzieci z tego regionu stanowi
niewyczerpane rdo narybku dla ekstremistw, terrorystw i
mafii, ktrzy mno si w wczesnej Turcji.
Wielu modych ludzi zostaje zwerbowanych do organizacji
modzieowych zwizanych z mitem Ergenekon, szarej wilczycy,
ktra zrodzia chwalebny nard turecki. Nale do nich Ali Agca
i jego kolega Ora Celik. Przyjci oficjalnie w wieku dziewitnastu lat na studia ekonomiczne w Stambule, otrzymuj zakwaterowanie, wyywienie, uzbrojenie i wyszkolenie strzeleckie od organizacji Szarych Wilkw. Siatk t finansuj w zamian za drobne
przysugi ojcowie chrzestni miejscowej mafii. Agca i Celik ktry zabi ju na zlecenie nauczyciela liceum - zgadzaj si na
przykad zabi demokratycznego dziennikarza Abdiego
Ipekciego, redaktora naczelnego pisma Milliyet'. Robi to 31
stycznia 1979 roku za sum dwudziestu siedmiu tysicy dolarw.
Ali Agca, ktry uciek po tym morderstwie, zostaje w kocu
aresztowany, a nastpnie osadzony w wizieniu Kartal Maltepe...
z ktrego Ora Celik i Szare Wilki 25 listopada spokojnie go
uwalniaj przy ewidentnym wspudziale sub wiziennych.
Nastpnego dnia dziennik

260

Milliyet" otrzymuje list od Ali Agcy z zapowiedzi, e zamierza


zabi papiea Jana Pawa II, ktry niedugo ma odwiedzi
Turcj. Fotografia Agcy pojawia si we wszystkich gazetach.
Siy porzdkowe zostaj postawione w stan najwyszej
gotowoci. Jednak aden dramat nie kadzie si cieniem na
papieskiej podry. Incydent zostaje szybko zapomniany.
Agca jest zbiegiem. Dysponujc faszywym paszportem, przedostaje si najpierw do Iranu, ktry jest ogarnity wanie rewolucj islamsk. W Turcji sd wojskowy w Stambule wydaje na
niego wyrok mierci. Jednak towarzyszcy mu Celik powie pniej: Pogrony w kompletnym chaosie Iran nam nie odpowiada". Mafijni wsplnicy wysyaj ich wwczas do Europy. Szare
Wilki s cile powizane z przemytem rozmaitych zakazanych
towarw, ktry przenika do Europy przez ssiedni Bugari:
ciarwki wypenione broni z Niemiec do Turcji, walizki
narkotykw z Turcji do Niemiec. O ochron Agcy dba zwaszcza
jeden z przemytnikw, Abuzer Ugurlu, ktry daje mu te numery
telefonw do wszystkich potrzebnych cznikw.
Zaopatrzony w indyjski paszport, dostarczony mu przez tureckie tajne suby (w rwnym stopniu powizane z przemytnikami,
co ze skrajnie prawicowymi partiami), Agca przekracza granic
turecko-bugarsk i zatrzymuje si w Sofii, ktra jest obowizkowym przystankiem na wszystkich szlakach przemytniczych
midzy Wschodem i Zachodem. Przebywa w Witoszy,
luksusowym hotelu midzynarodowej lewicy, zbudowanym w
latach siedemdziesitych, kiedy Bugarom nie brakowao
pienidzy. Spotykaj si tam biznesmeni, nielegalni handlarze,
mafiosi, przemytnicy, najemne zbiry, podejrzani informatorzy,
najrozmaitsi szpiedzy i agenci. Wanie w pokoju 911 w hotelu
Witosza Ali Agca spotyka kupca" o nazwisku Omer Mersan,
Turka pochodzenia abchazkiego, przyjaciela Ugurlu, ktry dba,
by niczego mu nie zabrako.

261

Tajemnica zabrana do grobu


Pewnego dnia Mersan przedstawia Agcy wan osobisto:
Bekira Celenka. To gruba ryba. Przesuchiwany w sprawie zamachu na papiea Ali Agca ujawni, e to Celenk dostarczy mu
pienidze i bro potrzebne do zabicia papiea. Nikt nigdy nie
dowie si, jak byo naprawd: po pierwsze, uznano w kocu, e
Agca mwi, co mu przyjdzie do gowy; po drugie, 14
padziernika 1985 roku Celenk zmar w wizieniu w Ankarze, a
powodem mierci by tajemniczy zawa serca. Zabra tym samym
do grobu by moe jedn z najwikszych wspczesnych
tajemnic.
31 sierpnia 1980 roku, posugujc si nowym tureckim paszportem wystawionym na nazwisko Faruk Ozgun, Agca wyjeda
do Jugosawii, skd uda si do Niemiec. Tam nawizuje kontakt z
potn Federacj Tureckich Idealistw, wan siatk tureckich
emigrantw, kierowan przez Mus Serdara Celebiego, powizanego, jak tureckie suby specjalne, z tymi samymi mafiosami i
tymi samymi skrajnie prawicowymi partiami. Jedn z nich jest
MHP (Narodowa Partia Czynu), zaoona przez dziaacza politycznego Alparslana Turkesa - jego zwolennicy mwi na niego
Basbug" - wdz".
Siatki te ze szczegln uwag ledz, co si dzieje w Turcji:
przy wsparciu CIA i przy kompletnym braku reakcji ze strony
KGB w Ankarze wadz przej wanie genera Evren, majc
zamiar zaprowadzi nieco porzdku w kraju, ktry codziennie
zera rak terroryzmu ze strony skrajnej lewicy i skrajnej prawicy.
Rzadko kiedy wojskowy zamach stanu wzbudzi rwnie mao
oburzenia zarwno na Zachodzie, jak i na Wschodzie: zdaniem
reszty wiata nadszed czas, by Turcja wysza z anarchii.
Wszyscy przemytnicy musz teraz poczeka. Agca zostaje
wysany w podr na koszt organizacji: odwiedza ponad
szedziesit miejsc, gwnie w zachodniej Europie. Zatrzymuje
si w Zurychu (Szwajcaria), Como (Wochy), Lucernie
(Szwajcaria), Mediolanie

262

(Wochy), Al-Hammamet (Tunezja), Palermo (Sycylia), skd w


poowie grudnia przyjeda do Rzymu, by spdzi tu kilka
miesicy - w hotelu Liguria, w hotelu Archimede, w pensjonacie
Isa - po czym znw jedzie do Mediolanu, Zurychu i Wiednia,
gdzie modzi ludzie kupuj browningi u handlarza broni Grillmayera.
Znana jest niemal caa marszruta Agcy: Zurych (hotel
Sheraton, nastpnie hotel Ruetli), Rzym (hotel Archimede),
Perugia (Hotel Pocztowy), gdzie zapisuje si na kurs woskiego
dla obcokrajowcw, Rzym (hotel Torino), Mediolan (gospoda
Aosta), a nastpnie... pitnastodniowe wakacje w Palma de
Mallorca (hotel Flamboyant)! Ponownie odnajdujemy jego lad
w Mediolanie 9 maja, a potem znowu w Rzymie, gdzie spotyka
si z dawnym wsplnikiem Oraem Celikiem. 13 maja udaje si z
nim na plac witego Piotra, by zamordowa papiea.
W trakcie swoich chaotycznych wdrwek Ali Agca spotyka si
z czonkami tureckiej siatki. Z przemytnikami, bojownikami,
idealistami". Jeden z nich da mu bro, inny pienidze. Jednak
w jaki sposb w tym mafijnym galimatiasie ustali dokadnie, kto
kaza mu wrci do dawnego pomysu zabicia Jana Pawa II?

Komu zbrodnia przyniosa korzy?


Ju nazajutrz po zamachu z 13 maja 1981 roku w mediach i
agendach rzdowych na caym wiecie mno si najbardziej
dziwaczne spekulacje. Zatrzymany mody mczyzna od razu zaczyna plta si w chaotycznych, sprzecznych i szalonych zeznaniach. Mwi, e jest Chilijczykiem, potem, e nie jest
obywatelem adnego pastwa, a w kocu owiadcza, e jest
najwikszym tureckim terroryst". Bardzo szybko zostaje
ustalone, e nazywa si

263

Mehmet Ali Agca, e ma dwadziecia trzy lata, e jest poszukiwany przez Interpol i e ju dwa lata wczeniej chcia zabi papiea. Jest typem egzaltowanym. Czy dziaa sam? Tego nie wiadomo. Czy jest narzdziem jakiego midzynarodowego spisku?
Zagadka.
Najblisz i najczciej spotykan - bo najbardziej logiczn hipotez jest dziaanie KGB. Wrd mieszkacw Europy
Wschodniej nikt nie ma zreszt co do tego wtpliwoci: to oczywiste, e Kreml postanowi zmusi tego sowiaskiego papiea do
milczenia. Przecie to on rozpali Polsk podczas swojej podry
apostolskiej z czerwca 1979 roku, to on dodawa otuchy
Solidarnoci od czasu porozumie gdaskich z lata 1980 roku, to
on wygasza wywrotowe przemwienia do wszystkich katolickich wsplnot bloku komunistycznego, w tym take do
Ukraicw i Litwinw!
W Moskwie na ubiance KGB ma powody do niepokoju. To
prawda, e Ali Agca przebywa w Bugarii i e tamtejsze tajne
suby znane s z bliskiej wsppracy ze swoimi sowieckimi
kolegami. Ju 25 maja 1981 roku Sowieci przekazali zreszt
Bugarom formaln i cile tajn instrukcj: w obliczu rozptania
zachodniej propagandy antykomunistycznej naley podj
wszelkie kroki dla odparcia tych niedorzecznoci!
W rzeczywistoci na Zachodzie nie ma adnego rozptania
propagandy" - jest nawet przeciwnie: wprawdzie kilku dawnych
wojujcych antykomunistw, midzy innymi Henry Kissinger,
udziela si nierozwanie w mediach, ale prezydent Ronald
Reagan i rzd amerykaski - skdind trudno ich podejrzewa o
zaye stosunki z imperium za" - daj dowd rzucajcej si w
oczy ostronoci w stosunku do tego wydarzenia. Latem 1981
roku przewodniczcy Rady Najwyszej ZSRR, sekretarz
generalny KC KPZR Leonid Breniew jest ju umierajcy, a
wszystko wskazuje na to, e jego nastpc bdzie Jurij
Andropow, szef KGB. Podsycanie hipotezy o zleceniu zamachu
przez KGB oznaczaoby wskazanie imiennie na przyszego
wadc Zwizku Radzieckiego

264

- ze wszystkimi konsekwencjami, jakie mogoby to mie dla stosunkw Wschd - Zachd!


Temat ten ekscytuje, ale w ukryciu. W kuluarach sub specjalnych, w kartotekach wywiadu, gdzie cigle trafia si na co,
co wspiera jak tez albo tez jej przeciwn. W krgach
zadeklarowanych antykomunistw, gdzie zamach ten dostarcza
historycznego, by moe decydujcego argumentu przeciwko
obrocom haniebnej ideologii. Rwnie w redakcjach
prasowych, gdzie mwi si, e tego rodzaju gorce doniesienie dowd na udzia KGB w zamachu na papiea - byoby warte
caego zota wiata.
Czasami te trzy krgi nakadaj si na siebie. 16 sierpnia 1982
roku na amach Readers Digest", pisma o najwikszym
nakadzie na wiecie, ukazuje si sensacyjny artyku
zatytuowany: Kto chce zabi papiea?". Jego autorka Claire
Sterling, z krgu waszyngtoskich antykomunistycznych think
tankw, pracowaa z Paulem Henzem, szanowanym
korespondentem CIA w Ankarze. Z przekonaniem rozwija tez o
Bulgarian connection: nie, Agca nie jest samotnie dziaajcym
fanatykiem, to zabjca zwerbowany przez bugarskie tajne
suby, za ktrymi widocznie zarysowuje si sowiecki wielki
brat". Wtek ten podejmie film dokumentalny stacji NBC,
wyemitowany 12 wrzenia 1982 roku, a potem bestseller wydany
w Nowym Jorku w roku 1983: The Times ofthe Assassins.
Paradoksalnie proces prowadzony przez woski wymiar sprawiedliwoci przeciwko Agcy da argumenty Claire Sterling oraz
tym wszystkim, ktrzy tropi lady mogce dowodzi, e Turek
jest tylko narzdziem midzynarodowych spiskowcw: 24 wrzenia 1981 roku, po dwch miesicach dochodzenia, dwch dniach
posiedzenia i siedmiu godzinach obrad, rzymski sd przysigych
skaza na doywotni kar cikiego wizienia fanatyka
politycz-no-religijnego, cierpicego na mani wielkoci",
winnego prby zabjstwa gowy pastwa". Sprawa zostaje
zamknita.
Jednak kto mg uwierzy, e tak szybka procedura wystarczy
do dokadnego zbadania tej niesychanej zbrodni? Trzeba byo
troch poczeka: kilka tygodni pniej w prasie na caym wiecie

265

ukazuj si sensacyjne doniesienia o nowych zeznaniach Alego


Agcy, ktre zoy w wizieniu w Ascoli Piceno. Obaliy one
ustalenia z pierwszego procesu. W listopadzie 1981 roku rzymski
sdzia Ilario Martella zleca dodatkowe ledztwo.
Dokumentacja ronie z dnia na dzie, z miesica na miesic.
Kada kolejna informacja prowadzi na nowe szlaki: amerykaskie tajne suby, loa masoska P2, skandal zwizany z Banco
Ambrosiano, ktry plami dobre imi Watykanu, Czerwone
Brygady itd. Sdzia Martella caymi miesicami konfrontuje ze
sob te informacje, przesiewa wszystkie wskazwki. Na prno.

Tajemnica Antonowa
W maju 1982 roku dokonuje si pierwszy nagy zwrot: biednemu sdziemu udaje si wreszcie spisa pierwsze prawdziwe
zeznania Agcy. Czy terrorysta zrozumia, e tym razem nikt nie
przyjdzie wydosta go z celi, jak to byo niedawno w Stambule?
Wpyw na niego ma na pewno zbliajce si gosowanie nad
ustaw dotyczc skruszonych winowajcw", o ktrej mwili
mu w wizieniu niektrzy z odwiedzajcych, zwaszcza kapelan
wizienny ojciec Santini. Ustawa ta obiecuje istotne zagodzenie
wyrokw dla skazanych, ktrzy wydaj wsplnikw. Agca zatem
ich wydaje. Mwi o swoich kontaktach. S to: Omer Mersan,
Musa Cerdar Celebi, Bekir Celenk i inni. Sdzia Martella
uzupenia swoj kolekcj tureckich przemytnikw, lepiej lub
gorzej znanych ju wczeniej policji.
Nagle 29 padziernika w biurze sdziego dokonuje si drugi
zwrot. Ali Agca sam z siebie ujawnia, e owszem, by narzdziem
w rku tajnych sub bloku wschodniego. Nareszcie! Przez trzy
tygodnie z upodobaniem opowiada, e to rzeczywicie w Sofii
otrzy-

266

ma paszport i instrukcje, e do swej zbrodni zosta przygotowany


wanie przez bugarskich agentw. Rozpoznaje ich na zdjciach,
dugo opisuje ich zwyczaje i mieszkania, zna ich nazwiska szpiegowskie, potrafi nawet poda ich numery telefonw.
W czwartek 25 listopada 1982 roku sdzia Martella kae
aresztowa w miejscu zamieszkania trzydziestopicioletniego
Sergieja Antonowa, dyrektora do spraw przeadunkw w
bugarskich liniach lotniczych Bakan Air. Dwaj inni podejrzani,
Todor Ajwazow, kasjer ambasady Bugarii w Rzymie, i eliu
Wasiliew, zastpca bugarskiego attache wojskowego, s na
wakacjach w Sofii. Ajwazow wanie wybiera si w drog
powrotn do Rzymu. Ostrzeony w ostatniej chwili postanawia
przeoy termin swego powrotu. To niewane. Aresztowanie
Antonowa wywouje sensacj. Jego zdjcie znajduje si na
pierwszych stronach gazet caego wiata. Nareszcie s i a t k a
b u g a r s k a wysza na wiato dzienne!
Na prno Antonw dowodzi swojej niewinnoci, a wadze
bugarskie protestuj - szczegy podane przez Agc s
bezlitonie precyzyjne. Zabjca opisuje na przykad drobiazgowo
spotkanie, ktre odbyo si 10 maja o godzinie 16 w mieszkaniu
Bayramica" -to kryptonim Antonowa - przy Via Pola 29, gdzie
tureccy i bugarscy konspiratorzy ustalili ostatnie szczegy
swojej zbrodni. Agca pamita wszystko: meble w mieszkaniu,
widok z okien, zdrobniae imi ony waciciela domu, zawarto
barku Antonowa, jego krtkowzroczno, pieprzyk na policzku
Wasiliewa. Nie sposb kwestionowa tak kopotliwych zezna.
Wszystko pasuje: ludzie, daty, fakty. A jeli przypadkiem jaki
element tej ukadanki si nie trzyma kupy, wwczas wszyscy
eksperci od brudnej roboty wyjaniaj z powag, e podstawowa
umiejtno tajnego agenta to wanie zacieranie ladw!
Jest jednak kilka powanych racji podwaajcych zaufanie do
wyzna Agcy. Pierwsza, najbardziej banalna, jest jednoczenie
najbardziej oczywista. Czy mona przypuszcza, e KGB albo
jego bugarski odpowiednik, albo jakiekolwiek inne tajne suby
pozostawiy na dotychczasowym miejscu, w rzymskim biurze
Bakan

267

Air, najwaniejszego agenta tak istotnej operacji przez p t o r a


roku po zamachu? Gdyby Antonw naprawd by mzgiem tego
rodzaju zdecydowanego dziaania, dawno ju znikby dyskretnie
w taki czy inny sposb!
Rwnie sama posta Bugara budzi wtpliwoci. Sergiej
Antonw, urodzony w Sofii w roku 1948, trzeciorzdny,
przecitny pracownik rzymskiej delegatury Bakan Air o
rozbrajajco banalnym curriculum - w jzyku miejscowej partii
komunistycznej okrela si to mianem charaktieristika - bez
adnych szarych stref czy chropowatoci. Niektrzy specjalici
mwi: wanie! - to doskonaa przykrywka! Jego milczenie i
pogarszajcy si stan zdrowia? To blef! Jednak czy to
prawdopodobne - a tego dowodzi ledztwo - by ten domniemany
superagent, w ktrym chciano dopatrzy si mzgu caego
ukadu, nie mwi ani po angielsku, ani po wosku i z trudem
prowadzi samochd?

KGB czy nie KGB?


Inne wtki ledztwa ukazuj natomiast, e w rnych wiziennych celach Ali Agca przyjmowa wielu dziwnych dyskretnych
goci - przede wszystkim uwizionych czonkw mafii, ktrymi
steroway woskie tajne suby, nie potrafice odmwi oddania
przysugi niektrym swoim amerykaskim kolegom - oraz e
wszystko, co ujawnia, jest mu podpowiadane", w zalenoci od
okresu, przez jednych lub przez drugich. Wiele drugorzdnych
szczegw z rozmaitych opisw mordercy przypomina te, ktre
odnajdujemy w notatkach sub specjalnych. Dotyczy to take
kilku pomyek: opisujc rozsuwane drzwi midzy dwoma
pokojami w mieszkaniu Antonowa przy Via Pola 29, Agca
popenia bd (jest tam tylko zasona), natomiast rozsuwane drzwi
s, owszem, we wszystkich pozostaych mieszka-

268

niach tego budynku, przede wszystkim za w mieszkaniu pooonym... pitro wyej, zajmowanym w owym czasie przez
dominikanina ojca Morliona, znanego informatora CIA!
Nieszczsny Antonw zostanie w kocu zwolniony w roku
1986 z braku dowodw", w aosnym stanie psychicznym,
wyniszczony t niewiarygodn afer o niespodziewanych
rozgazieniach. Po powrocie do kraju umrze przedwczenie w
sierpniu 2007 roku w wieku pidziesiciu dziewiciu lat. Nigdy
nie odnaleziono adnego dowodu dotyczcego dwch
pozostaych oskaronych Bugarw.
Osiemnacie lat po upadku komunizmu trzeba ustpi wobec
oczywistoci: bardzo wielu dziennikarzy, dawnych dysydentw,
obcych agentw i rozmaitych ledczych zagbiao si we
wschodnich archiwach - bugarskich, wschodnioniemieckich i
sowieckich - ktre otwarto lub tylko uchylono we wszystkich
tych krajach. Nikt niczego nie znalaz. Nawet Jan Pawe II, kiedy
w maju 2002 roku odwiedza Bugari, owiadczy po
przyjedzie prezydentowi Georgiemu Pyrwanowowi:
- Zapewniam, e w adnych okolicznociach nie przestaem
miowa narodu bugarskiego.
Przekonania papiea nie podzielali wszyscy czonkowie jego
wity, zwaszcza Polacy...
Czy potrzebna bya inna hipoteza? Kto wiosn 1981 roku by
bardziej ni Kreml zainteresowany usuniciem papiea?
Poczynajc od krgw amerykaskich antykomunistw,
dziedzicw zimnej wojny, po tajne midzynarodowe siatki
zajmujce si przemytem, wielu rodowiskom zdecydowanie
zaleao na udowodnieniu uwikania KGB w zamach na papiea,
choby trzeba byo kupowa faszywe zeznania u zdrajcw,
fabrykowa nie istniejce poszlaki, korumpowa ledztwa
prowadzone przez sdy, a pogmatwaj si tak, e nikt ju ich nie
rozpacze.
Ali Agca by fanatycznym pomylecem przesiknitym archaiczn ideologi nacjonalistyczno-islamistyczn. To sprawio, e
uwaa papiea, podobnie jak inne osobistoci wiatowej polityki,

269

za symboliczny cel. Wraz z kilkoma innymi wdrownymi zabjcami stanowili rezerw najemnych zbirw dla grubych ryb tureckiej mafii. aden z mafijnych bossw nie przewidzia, e ten dziaajcy poza wszelk kontrol paranoik i jego rwnie odchyleni
towarzysze posun si w kocu do oddania strzaw w kierunku
ksicia wiernych"*, ktrego uwaaj za szatana. I e w ten
sposb rozptaj najbardziej zadziwiajc i najbardziej
rozczarowujc afer szpiegowsk koca XX wieku.

* Amiral-Muminin, tytu przyznawany kalifom (przyp. tum.).

13
Zemsta Opus Dei
Dlaczego zaoyciel Dziea Boego
zosta kanonizowany i jak do tego doszo

Milczenia nigdy nie bdziesz aowa; nadmiaru mowy - czsto.

Josemaria Escriva de Balaguer, Droga, punkt 639

Rzym, 6 padziernika 2002 roku. W t soneczn niedziel


plac witego Piotra szczelnie wypenia tum, podobnie zreszt
jak ca Via delia Conciliazione, ktra prowadzi z placu w stron
Tybru. Przyszo tu trzysta tysicy wiernych. Taka liczba w tym
miejscu nie jest niczym wyjtkowym. Sama ceremonia te nie.
Od czasu swojego wyboru w roku 1978 papie Jan Pawe II
zwikszy liczb kanonizacji, tote dzisiejsza jest tylko jeszcze
jedn okazj do wyniesienia do chway otarzy wspczesnego
witego. Zgodnie z tradycj jego obramowany portret wisi na
fasadzie bazyliki. Pi miesicy wczeniej w tym samym miejscu
rwnie wielkie tumy uczestniczyy w kanonizacji kapucyskiego
zakonnika Padre Pio. Dzisiejsza niedziela to okazja do
witowania czterysta szedziesitego nowego witego za tego
pontyfikatu. To ju prawie rutyna.
A jednak wyczuwa si jak dziwn atmosfer. Nie sycha
okrzykw. Na twarzach wiernych widoczna jest oczywicie
rado, w oczach czsto niezwyky blask. Jednak nie ma
szalonego wymachiwania hiszpaskimi ani polskimi flagami, nie
ma powiewajcych apaszek ani wysoko unoszonych czapek, nie
sycha: Viva U Papa!", we wszystkich jzykach. Tej niedzieli
wierni zachowuj si wyjtkowo powcigliwie. Nawet modzie,
cho przysza bardzo licznie, ubrana jest w garnitury, czsto pod
krawatem. Kada niedbaa postawa, kady przejaw
nieuprzejmoci spotyka si z natychmiastowym skarceniem ze
strony ktrego z tysica omiuset

273

pidziesiciu ochotnikw, ktrzy otaczaj ten wyjtkowo zdyscyplinowany tum.


U stp schodw, nad ktrymi krluje otarz, pierwsze rzdy
zajmuj znane osobistoci. Gianfranco Fini, Massimo dAlena: w
liturgii uczestniczy siedmiu ministrw woskiego rzdu i ty-lu
przedstawicieli opozycji. Obok Giovanni Trappatoni, trener
Suadra Azzurra. Wielu przedstawicieli wiata polityki z Hiszpanii,
Ameryki aciskiej, Afryki. W sumie reprezentowanych jest
osiemdziesit krajw. Rozpozna mona twarz byego polskiego
prezydenta Lecha Wasy. W prima fila oblegany jest sdziwy
hiszpaski lekarz doktor Nevado Rey: to jego niedawne cudowne
uzdrowienie pozwolio zamkn proces kanonizacyjny.
Przede wszystkim za w uroczystoci uczestniczy okoo czterystu biskupw i czterdziestu dwch kardynaw, siedzcych posusznie na wyznaczonych miejscach na lewo od otarza, w fioletowych
i purpurowych sutannach. Wszyscy ci monsignori i porporati przybyli,
by u boku papiea Jana Pawa II uroczycie odda hod najbardziej
kontrowersyjnemu wspczesnemu witemu, ktry zmar dwadziecia siedem lat wczeniej. Tym witym jest Josemaria Escriva
de Balaguer (1902-1975), zaoyciel Opus Dei.
Ju na pocztku wygaszanej w cakowitej ciszy homilii papie,
cytujc witego Pawa, ustawia waciw perspektyw:
- Albowiem wszyscy ci, ktrych prowadzi Duch Boy, s synami Boymi...
Wszystko jasne. Nie ma chrzecijan rnych kategorii, nie ma
Kocioa w Kociele. Czonkowie Opus Dei s tak samo jak inni
synami Boymi. To doprawdy ciekawa uwaga. Dlaczeg uczniowie Escrivy mieliby by innymi chrzecijanami? Albo lepiej jeszcze: dlaczeg mieliby by inni wanie od tego dnia, w ktrym ich
zaoyciel zosta dziki polskiemu papieowi wpisany do wielkiej
ksigi witych?

274

Hiszpaska historia
Josemaria
Escriva
by
Hiszpanem.
Gdyby
by
Brazylijczykiem, Holendrem czy Irlandczykiem, historia Opus
Dei wygldaaby na pewno inaczej. Urodzi si w roku 1902 w
rodzinie drobnych kupcw, wstpi do seminarium w Saragossie
(w Aragonii), gdzie w roku 1925 otrzyma wicenia kapaskie.
Ten mody czowiek mg rwnie dobrze doczy do caej
rzeszy ksiy, ktrych ten bardzo katolicki kraj masowo wplcze
w wojn domow rodem z innej epoki: okrutn, mordercz,
manichejsk, przypominajc - przy zachowaniu proporcji rewolucj francusk albo rosyjsk.
Jednake 2 padziernika 1928 roku, kiedy przygotowuje doktorat w Madrycie, mody Escriva wpada na trop myli, ktra wywrci jego ycie do gry nogami: czy uczynki wykonywane w
zwykym yciu, codzienna praca, nie mogyby by w gruncie
rzeczy najlepsz drog dotarcia do Boga i do witoci? I czy
jeli wito wedug tej hipotezy nie jest zarezerwowana dla
duchownych, zakonnikw i mistykw, to nie naley pomc
zwykym ludziom wieckim w osigniciu tej duchowoci i tego
ideau w ich codziennym yciu?
Trzydzieci pi lat przed powiconym apostolstwu wieckich schematem XIII, ktry bdzie omawiany na soborze, taki
pomys jest do niekonwencjonalny. Od caych stuleci Koci
opiera si na wyranym rozdzieleniu osb konsekrowanych i pozostaych wiernych. Zaoenie w zwykym madryckim mieszkaniu niewielkiej studenckiej akademii" zajmie zreszt modemu
aragoskiemu ksidzu pi dugich lat. Bdzie to zarazem
orodek wielokierunkowego ksztacenia i klub studencki, a w
roku 1934 przeksztaci si w siedzib uniwersytetu. W tym
samym roku Escriva publikuje pierwsze wydanie Camino
(Drogi), ksieczki z dziedziny duchowoci, ktra z biegiem lat
rozejdzie si w ponad czterech milionach egzemplarzy!

275

Niestety czasy nie sprzyjaj spokojnemu zakadaniu klubw


studenckich ani pisaniu z niezmconym umysem pobonej
literatury. W pogronej w kryzysie, zacofanej i podzielonej,
opuszczonej przez krla Hiszpanii zapanowuje chaos. Zaraz po
proklamowaniu republiki w roku 1931 nasilaj si akty przemocy
wymierzone przeciwko religii. Koci katolicki, przywizany do
dawnego porzdku, jest przedstawiany jako wrg, ktrego naley
zwalcza. Pon kocioy, mordowani s ksia. Kraj pogra si
w histerii i przemocy. Wadz w republice wyrywaj sobie
komunici, trockici i anarchici, wzmagajc napicia spoeczne,
dajc bro do rki oddziaom powstaczej milicji i walczc o
palm pierwszestwa w antyklerykalizmie.
W wyborach z lutego 1936 roku wikszo gosw zdobywa
Frente Popular, ktry czy socjalistw, komunistw, anarchistw
i zwolennikw autonomii. Jednak ugrupowanie to natychmiast
rozpada si na poszczeglne walczce ze sob frakcje
rewolucyjne. Przeladowania wymierzone przeciwko religii
definitywnie spychaj Koci do obozu reakcji. 18 lipca genera
Francisco Franco, ktrego ju w roku 1934 rzd wzywa do
przywrcenia porzdku w republice, przeprowadza zamach stanu,
udaje mu si jednak przej wadz jedynie w poowie kraju:
cz wojska pozostaje wierna republice, a dziesitki tysicy
dziaaczy skrajnej lewicy formuj oddziay milicji rewolucyjnej.
W tej dramatycznej sytuacji ksidz Josemaria Escriva dalej
prbuje realizowa swj szalony pomys stworzenia ruchu zaangaowanych wieckich, gdy tymczasem zamykane s madryckie kocioy, gdy wprowadzane s zakazy dziaalnoci religijnej,
gdy nawet za noszenie sutanny mona dosta kul w eb! W
cigu trzech lat wojny domowej zabitych zostanie ponad sze
tysicy ksiy i zakonnikw. Escriva przechodzi wraz ze swoimi
towarzyszami i uczniami do podziemia, kierujc do niebios
mody o to, by ich kraj odnalaz kiedy drog do przebaczenia i
pojednania.

276

Opus czy octopusl*


Potrzeba bdzie trzech lat zaciekych walk, zbiorowych egzekucji i terroru, by w lipcu 1939 roku Franco obj dziki asce
Boej'' ca wadz - ma poparcie wielu biskupw - i zaprowadzi
swoj dyktatur. Bdzie to ustrj, w ktrym religia katolicka
wraz z monarchi stanowi najpikniejszy skarb narodowej spucizny. W cieniu caudillo i w kuluarach Movimiento Nacional sutanny i mitry mijaj si wwczas z niebieskimi koszulami Falangi
Hiszpaskiej - faszyzujcego ugrupowania o zdecydowanie nieewangelicznych pogldach.
Escriva, ktry musia uciec z Madrytu, nie angauje si w
walki partyjne. Po tych cikich latach pozostaje mu jednak jzyk
przesiknity terminologi paramilitarn, skryto, wyostrzone
poczucie dyscypliny oraz denie do porzdku, ktre pniej
cign na niego duo krytycznych opinii. Opinie takie bd
wygasza rwnie niektrzy z jego pierwszych towarzyszy,
midzy innymi brytyjski kapan Vladimir Felzmann, ktry by
jednym z zastpcw Escrivy w Rzymie, albo jego osobista
sekretarka Maria del Carmen Tapia.
Na pocztku lat czterdziestych zaoony przez niego ruch,
ktry ochrzci acisk nazw Opus Dei (Dzieo Boe), liczy
zaledwie kilkudziesiciu modych ludzi, ktrzy dystansuj si od
zaangaowania w polityk i wyznaj indywidualn
odpowiedzialno czowieka przed Bogiem i ludmi.
Zatwierdzone oficjalnie przez biskupa Madrytu Opus Dei tworzy
kilka centrw ksztacenia i duchowoci w Barcelonie i Sewilli
oraz pierwszy orodek dla dziewczt w Madrycie.
W roku 1943 w Rzymie przyjaciel i prawa rka Escrivy,
Alvaro del Portillo, otrzymuje od Stolicy Apostolskiej zgod na
Stowarzyszenie
* Dosownie: dzieo czy omiornica" - gra sw, identyczna w jzyku
aciskim i francuskim (oeuvre oupieuvre"), nie do przeoenia na jzyk polski
(przyp. tum.).

277

Kapaskie witego Krzya, ktre uycza swego imienia Opus


Dei, umoliwiajc mu inkardynowanie wasnych kapanw,
pochodzcych wycznie z jego wasnych szeregw. Ruch, ktry
stawia na wspprac ksiy i ludzi wieckich, take yjcych w
maestwie, w tych samych zadaniach apostolskich, jest
odwan nowoci. Po trzech latach zabiegw Escrivie i dei
Portillowi udaje si w lutym 1947 roku uzyska u Piusa XII
przyznanie ich ruchowi statusu instytutu wieckiego na prawie
papieskim.
To pierwszy taki wypadek. Od czasu gdy w roku 1938 papie
Pius XI przedstawi pomys nowych form ycia zakonnego, adne
stowarzyszenie, ktre nie byo ani zgromadzeniem zakonnym, ani
ruchem Akcji Katolickiej, nie uzyskao formy kanonicznej. Nowy
status pozwoli Opus Dei duo skuteczniej si rozwija, rwnie
poza granicami Hiszpanii: we Woszech, w Portugalii, w
Niemczech, a potem w Ameryce Poudniowej: w Argentynie,
Chile, Kolumbii, Peru, Ekwadorze, Brazylii. Pniej przyjdzie
kolej na Austri, Kanad, Angli, Japoni. W Hiszpanii
Uniwersytet Nawarry, utworzony przez Opus Dei w Pampelunie
w roku 1952 nabiera charakteru oglnokrajowego i wkrtce rzeczywicie ksztaci cz hiszpaskiej elity prawniczej i ekonomicznej.
Jednak ten oryginalny status, potwierdzony ostatecznie przez
Piusa XII w roku 1950, szybko sprawia, e Opus Dei zaczyna si
jawi jako pastwo w pastwie, a raczej jako Koci w Kociele.
Zwaszcza Towarzystwo Jezusowe zarzuca mu, e wkracza w
kompetencje jezuitw w rodowiskach akademickich, i jawnie
krytykuje jego dziaanie. Dlaczego Opus Dei ukrywa si za
kadorazowo inn nazw? W Rzymie jego filie nazywaj si
Villa Tevere albo Centro Elis; w Londynie - Netherhall House; w
Paryu -Centr Culturel Garnelles. Dlaczego oni nigdy nie graj
w otwarte karty?
Krytyczne opinie si mno. Do najbardziej nieprawdopodobnych insynuacji doczaj si nie tylko hiszpascy jezuici, bezporedni rywale Opus Dei. Rwnie falangici, przedstawiciele
twar-

278

dej frakcji frankistowskiego reimu, nie szczdz atakw na tych,


ktrzy cho nie s ich wrogami w walce o wadz, sprzeciwiaj
si wszelkiej ekstremistycznej radykalizacji. Jedni i drudzy
uwaaj Opus Dei za bia masoneri, za sekt prowadzc
potajemn dziaalno, za tajn organizacj, omiornic albo
wit mafi pragnc rzdzi wiatem itd.
Najczciej pojawia si zarzut, e Opus Dei do koca wsppracowao z frankizmem. Trudno temu zaprzeczy. Poczwszy
od roku 1956, wielu jego czonkw zasiada w gabinecie
ministrw Franco: Laureano Lpez Rod, Mariano Navarro
Rubio, Alberto UUastres Calvo, Gregorio Lpez-Bravo i inni. Ich
wspln cech jest to, e s technokratami, specjalistami od
prawa i ekonomii, potraficymi rwnoway wpywy
faszyzujcych ideologw i antyeuropejskich nacjonalistw.
Jedynym ich wsplnym przekonaniem jest to, e Hiszpania
powinna wyj z ndzy gospodarczej i spoecznej poprzez
otwarcie si na zewntrz - ku wciekoci Falangi, ktra ma
dokadnie przeciwne zapatrywania - i poprzez ponowne
wczenie si w harmonijn wspprac nowoczesnych krajw.
Opusowi" ministrowie nie tworz ani partii politycznej, ani
stronnictwa. Ani nawet ugrupowania. czy ich jedna wiara we
wsplne wartoci, ale w polityk angauj si jako jednostki,
zgodnie z zasad obowizujc w Opus Dei: ruch ten robi zawsze
wszystko, by nie stwarza wraenia, e jest parti polityczn!
Ponad rnicami zda, skandalami i odchyleniami, ktre naznaczyy ostatnie lata reimu Franco, wikszo historykw
przyznaje, e ministrowie ci odegrali wan rol w agodnym
przejciu, ktre doprowadzio w roku 1975 do oddania wadzy
przez frankistw bez uycia przemocy.
Jednak okres wojny w Hiszpanii jest jedn z ideologicznych
epopei tego stulecia i zachodnie media s w odniesieniu do niej
bardzo manichejskie. Opinia publiczna, zwaszcza we Francji,
dzieli hiszpask scen na konserwatystw i progresistw. Ju w
pierwszych artykuach powiconych Opus Dei w Le Monde" w
roku 1956 ruch ten zostaje jasno zaklasyfikowany: nazwany

279

reakcyjn i ultraklerykaln koteri", jest oskarony o to, e opowiedzia si po stronie niewaciwego obozu. Do tej opinii przycza si wikszo komentatorw. Odtd wszystko, co kojarzy
si z Opus Dei, trci siark i zasuguje na potpienie. Take w
wielu rodowiskach katolickich.

Podzielony Watykan
W samym Watykanie, gdzie Pius XII nadal utrzymuje dobre
relacje z rzdem jednego z najbardziej katolickich krajw wiata,
panuje mniej uprzedze w stosunku do tych hiszpaskich
wieckich, ktrzy w gruncie rzeczy nie angauj w swoj
dziaalno Kocioa. Nie ma wikszego znaczenia to, czy s
uwikani z skandale finansowe, czy s sprawcami
demokratycznych przemian. Dla Stolicy Apostolskiej w Hiszpanii
licz si jedynie kardyna prymas i nuncjusz apostolski!
Monsinior Escriva, ktry w roku 1946 zamieszka w Rzymie,
stworzy sobie sie osobistych kontaktw, nie majc nic
wsplnego z hiszpaskimi sprawami. W roku 1961, kiedy
przygotowuje si sobr, zostaje mianowany przez Jana XXIII
konsultorem w komisji przedprzygotowawczej w zakresie prawa
kanonicznego. W padzierniku 1962 roku jego zastpca Alvaro
del Portillo, ktry kierowa komisj do spraw wieckich, zostaje
nawet wybrany na sekretarza jednej z dziesiciu komisji
soborowych, tej, ktra ma si zaj dyscyplin duchowiestwa.
Spotyka si w niej ze swoim rodakiem mon-siniorem Herranzem,
byym studentem Uniwersytetu Nawarry, a w przyszoci
kardynaem i czonkiem Kurii Rzymskiej.
Podczas soboru przeoeni Opus Dei s arliwymi zwolennikami aggiornamento. Wyjtek stanowi proponowane reformy
liturgiczne - w tym wzgldzie nie s osamotnieni, jednak
wyranie odcinaj si od ultrakonserwatystw, tradycjonalistw i
integry-

280

stw, ktrzy zarwno od wewntrz, jak i z zewntrz bd si


sprzeciwiali decyzjom soboru. Arcybiskup Lefebvre bdzie ich
nawet oskara, e s porczycielami stanowicymi pokrycie i
uzasadnienie akt soboru". Czy to nie Escriva jest prekursorem
soborowej reformy w zakresie roli wieckich we wspczesnym
Kociele?
Cho Escriva i del Portillo nie maj w Kurii samych przyjaci
- sekretarz stanu Pawa VI kardyna Villot i substytut monsinior
Giovanni Benelli nie okazuj im adnej przychylnoci - udaje im
si wzbudzi zainteresowanie i zdoby sympati wielu
dostojnikw. W chwili mierci monsiniora Escrivy de Balaguera
26 czerwca 1975 roku pod prob o rozpoczcie jego procesu
beatyfikacyjnego podpisuje si ponad tysic dwustu biskupw. To
bardzo duo. Wprawdzie Villot i kilku hierarchw w Kurii nie
dowierzaj Opus Dei, inni kardynaowie utrzymuj jednak
serdeczne kontakty z kierownictwem ruchu. Tak jest w wypadku
Franza Kniga (Wiede), Murphyego OConnora (Londyn), ale
rwnie Albina Lucianiego (Wenecja). Kilka tygodni przed jego
wyborem przez konklawe, w lipcu 1978 roku, ten ostatni pisze dla
weneckiego dziennika II Gazzettino" artyku powicony
monsiniorowi Escrivie, temu rewolucyjnemu wyznawcy, ktry
obun przeskoczy ponad tradycyjnymi barierami". Przyszy Jan
Pawe I, bdc pod silnym wraeniem idei uwicenia dziki
codziennej pracy, porwnuje w tym tekcie zaoyciela Opus Dei
do witego Franciszka Walezego, ktry rwnie gosi wito
dla wszystkich".
Po mierci Pawa VI w sierpniu 1978 roku, tu przed
konklawe, ktre cakowicie odmieni losy patriarchy Wenecji,
udaje si on na chwil modlitwy na grb Escrivy. Jednak w cigu
trzydziestu trzech dni swojego pontyfikatu Jan Pawe I nie zdy
popchn do przodu sprawy Opus Dei. Dopiero zatem jego
nastpca, Jan Pawe II, dokona nobilitacji tego dziea i zapewni
mu szacunek. Z cakiem innych przyczyn, ni gosi to legenda...

281

Oczarowany Jan Pawe II


Wbrew nie zawsze yczliwym plotkom Karol Wojtya nie by
w zayych stosunkach z Opus Dei. Mwiono, e temu pozbawionemu pienidzy Polakowi Dzieo Boe udzielio darmowego
zakwaterowania w Rzymie i opacio jego podre. Nie jest to
zgodne z prawd: Wojtya mieszka w Kolegium Polskim przy
Piazza Remuria, a bilety lotnicze zapewni mu episkopat Polski.
Arcybiskup nie mia adnych kontaktw z Opus Dei w Polsce,
poniewa ruch ten praktycznie jeszcze tam nie zaistnia, nie zna
te osobicie monsiniora Escrivy.
Natomiast najlepszy rzymski przyjaciel Wojtyy biskup
Andrzej Maria Deskur, majcy znakomite kontakty w krgach
kurialnych, utrzymywa zaye stosunki z monsiniorem dei
Portillem, zastpc i nastpc Escrivy na czele Dziea Boego.
Pewnego dnia podczas soboru Deskur przedstawi przy jakiej
okazji Wojty dei Portillowi. Pewien wiadek tego spotkania
wspomina, e byo to w bocznej nawie bazyliki, w pobliu
relikwiarza witego Jozafata. Jednak podobnych spotka
odbyway si za kulisami II Soboru Watykaskiego tysice.
Kilka lat pniej odnajdujemy nazwisko Wojtyy jako autora
w pimie Opus Dei Studi Cattolici" (numer z kwietnia 1972
roku) oraz w broszurze wydanej (w padzierniku 1974 roku)
przez Centro Romano de Incontri Sacerdotali - Rzymski Orodek
Spotka Kapaskich - prowadzony przez Opus Dei, ktry
postanowi umieci na okadce zdjcie tego szybko pncego si
po szczeblach hierarchii polskiego kardynaa. Brak jakichkolwiek
oznak bliszego porozumienia. Kiedy 16 padziernika 1978 roku
Wojtya zostanie Janem Pawem II, uda si do szpitala
Gemellego, by odwiedzi lecego tam swojego przyjaciela
Deskura, u ktrego spotka dei Portilla. On rwnie przyszed do
swojego dawnego przyjaciela, ktry przeby ciki udar mzgu.
Spotkanie Wojtyy z dei Portillem to zwyky zbieg okolicznoci.

282

Pierwszy prawdziwy kontakt Jana Pawa II z Opus Dei ma


miejsce 10 kwietnia 1979 roku. O audiencj usilnie zabiegao
sze tysicy modych uczestnikw rzymskiego kongresu
uniwersyteckiego UNIV, filii Dziea Boego. Jan Pawe II
przyjmuje ich w Auli Pawa VI i w swoim przemwieniu porusza
wyjtkowo powany temat - temat spowiedzi:
- Drodzy modzi, miejcie odwag aowa za grzechy!
Miejcie take odwag szuka aski Boej w spowiedzi
sakramentalnej. Ona was wyzwoli! Ona da wam si, ktrej
potrzebujecie w obliczu wyzwa czekajcych was w
spoeczestwie i w Kociele, w subie ludziom...
Niespodziewany wiadek tego spotkania, francuski dziennikarz Andre Frossard, nie kryje zafascynowania, z jakim obserwowa t modzie: dziesi lat po maju 1968 roku oklaskuje papiea, ktry mwi jej o pokucie! Frossard, ktry do koca bra
udzia w kongresie UNIV, po audiencji zostaje zaproszony na
spotkanie z Ojcem witym. Dzieli si z papieem - z ktrym nie
zdy si jeszcze zaprzyjani - swoim penym podziwu zdumieniem:
- Ojcze wity, ci modzi ludzie pjd za tob, gdzie tylko
zechcesz!
- Mam nadziej.
Jan Pawe II uwielbia modzie. Dawny duszpasterz akademicki z Krakowa, dawny wykadowca uniwersytecki z Lublina,
ten pidziesiciokilkuletni papie ceni sobie kontakt z modymi
ludmi, ich spontaniczne pytania, swobod wypowiedzi, widoczn zwaszcza u studentw. Jest to jeszcze czas przed
wymyleniem wiatowych Dni Modziey, nie przepuszcza
jednak adnej okazji, by spotka si z modzie. Tego lata w
Castel Gandolfo z przyjemnoci przyjmuje wic na
nieformalnym spotkaniu grup studentw Opus Dei w
towarzystwie kilku wykadowcw. 19 sierpnia 1979 roku midzy
papieem a tymi modymi z atwoci wywizuje si serdeczny
dialog. Nawizuje si kontakt. Na zakoczenie rozmowy papie
mwi:

283

- Duo si nauczyem!
Jake polski papie mgby nie da si oczarowa tym penym
szacunku, zadbanym, zdyscyplinowanym i arliwym modym ludziom, tak bardzo przypominajcym mu katolick modzie, z
ktr mia do czynienia przez trzydzieci lat w Polsce? S oni
antytez modziey kontestujcej; studiuj, medytuj, modl si,
spowiadaj si, przystpuj do komunii. Organizuj obozy, rekolekcje, pielgrzymki. S stranikami zanikajcego dobrego wychowania...
Rzeczywicie trudno zaprzeczy istnieniu pewnego podobiestwa wymarzonego ycia katolickich idealistw zza elaznej
kurtyny i wymagajcych, przestarzaych i spartaskich zasad,
ktrymi kieruj si czonkowie Opus Dei w pozostaych czciach
wiata. Wsplna im koncepcja moralnoci nie jest zbyt
nowoczesna, lecz co z tego? Jan Pawe II odczuwa, e bliskie s
mu trzy gwne filary projektu monsiniora Escrivy. On rwnie
uwaa, e wito jest dla wszystkich i e zdobywa si j w
drobnych uczynkach codziennego ycia; e zaangaowanie i
dialog z Bogiem dotyczy w rwnym stopniu wieckich i duchownych; e ludzka praca - zarwno umysowa, jak i fizyczna ma moc uwicajc.
Kilka tygodni po wyborze Jana Pawa II del Portillo zwraca
si do niego listownie, ponawiajc prob zoon w roku 1969
przez monsiniora Escriv: czy Opus Dei nie mogoby skorzysta
ze statusu praatury personalnej, ktry przewiduje II Sobr
Watykaski? Del Portillo dodaje do dokumentacji z 1969 roku
dugie, dziesiciokartkowe uzupenienie. Niewiele brakowao, by
ten dokument przyczyni si do niepowodzenia caego projektu,
poniewa w wyniku pochodzcej z krgw hiszpaskich jezuitw
niedyskrecji jego tekst ukazuje si w listopadzie 1979 roku w El
Pais", najwikszym madryckim dzienniku!
Jan Pawe II nigdy nie przywizywa wielkiej wagi do kampanii prasowych ani do zakulisowych intryg. Niewiele sobie

284

robic z oskare wysuwanych pod adresem tego Kocioa w


Kociele, 28 listopada 1982 roku publikuje konstytucj apostolsk zatytuowan Ut sit, w ktrej przyznaje Opus Dei status
praatury personalnej. To pierwszy przypadek skorzystania przez
jaki ruch religijny z tej wprowadzonej przez sobr nowoci w
zakresie prawa kocielnego, zatwierdzonej w dekrecie
Presbyterorum ordinis z 7 grudnia 1965 roku. Oprcz tego, e
status taki w znaczcy sposb zwizuje w ruch z papieem i
Kuri, umoliwia take instytucjom, filiom, organizacjom i
agendom tworzonym wok Opus Dei pomijanie koniecznoci
zwracania si ze wszystkim do miejscowych biskupw.
Zanim Opus Dei przyznano ten status, radzio sobie ono w ten
sposb, e zapraszao tego czy innego biskupa na wicenia
swoich kapanw. Kardyna francuski Roger Etchegaray
wspomina jeszcze, jak sam zosta w ten sposb zwerbowany" w
roku 1981 przez monsiniora Alvara dei Portilla, ktry poprosi go
o przewodniczenie ceremonii wice w hiszpaskim
sanktuarium Torreciudad, niedaleko jego umiowanego Kraju
Baskw:
- Takie jest yczenie papiea - podkreli dei Portillo.
Mody arcybiskup Marsylii nie chcia oczywicie niepokoi
Jana Pawa II, przykutego wwczas do ka w szpitalu
Gemellego po zamachu z 13 maja, i pyta o potwierdzenie
zapewnie dei Portilla. Wywicanie kapanw nie jest zreszt
dla arcybiskupa adnym wystpkiem - wprost przeciwnie!
Etchegaray przyjmuje wic propozycj. Jakie jest jednak jego
zaskoczenie, kiedy 30 sierpnia 1981 roku przybywa na miejsce i
dowiaduje si, e bdzie wywica od razu... szedziesiciu
dwch kapanw, pochodzcych z najrozmaitszych stron wiata!
To wicej, ni zdy wywici przez cae dotychczasowe ycie!

285

Nowa ewangelizacja
Czy to monsinior del Portillo, bdcy od tej pory praatem
Opus Dei, podpowiada Janowi Pawowi II, by zatrudni jako szefa
Sala Stampa jego rodaka Joaquina Navarro-Vallsa, lekarza i
dziennikarza, czonka Opus Dei, ktrego pozna w aulach
uniwersytetu w Pampelunie? Brednie" - twierdzi Navarro-Valls.
To ktry z bliskich znajomych polskiego papiea przypuszczalnie Jerzy Turowicz z Krakowa - poleci mu
przewodniczcego wpywowego Stowarzyszenia Dziennikarzy
Zagranicznych, wyksztaconego i wadajcego obcymi jzykami
profesjonalist, ktry zanim zosta wysany do Watykanu, by
korespondentem dziennika ABC" w Polsce. Co wicej: to, e
dyrektor Sala Stampa - ktrym pozostanie przez ponad
dwadziecia lat - jest numerariuszem Opus Dei, stanowio pewn
zalet: cho by osob wieck, to jednak jako celibatariusz mia
okaza si bardziej dyspozycyjny ni wielu monsignori...
Faktem jest, e nominacja Joauina Navarro-Vallsa wprowadza ma rewolucj w watykaskich kuluarach: dotychczas praktyczny monopol w zakresie informacji i komunikacji dotyczcych
Stolicy Apostolskiej zachowywao Towarzystwo Jezusowe, a oto
teraz znany przedstawiciel Opus Dei ma sprztn jezuitom
sprzed nosa jedno z najwaniejszych stanowisk w tym obszarze
dziaalnoci!
Jan Pawe II patrzy dalej, ni siga horyzont rywalizacji w
kruch-cie. Od dawna myli o tym, jakimi sposobami
przeciwdziaa postpujcej dechrystianizacji europejskich
spoeczestw, a take jak prowadzi now misj na caym
wiecie. W marcu 1983 roku na Haiti, zwracajc si do biskupw
Ameryki aciskiej, uywa pojcia nowej ewangelizacji, ktre w
kolejnych latach bdzie rozwija i precyzowa. Jej cel nie jest
bynajmniej ograniczony do reewange-lizacji Starego Kontynentu,
lecz wiadomie zostaje umieszczony w obrbie procesu
globalizacji, w ktrej chrzecijanie powinni od-

286

grywa rol dostosowan do danej epoki. Aby przekazywa to


ordzie, papie zdecydowanie chce wykorzystywa nowe rda
dynamizmu, ktre od czasu ostatniej wojny wiatowej odradzaj
Akcj Katolick poza klasycznymi strukturami Kocioa.
Ju w czasach, kiedy by arcybiskupem krakowskim,
niepokoi najbardziej tradycyjnych spord swoich diecezjan: a to
popiera jaki ruch charyzmatyczny, a to patronowa jakim
imprezom muzycznym. Wsparcie arcybiskupa Wojtyy dla grup
oazowych ksidza Blachnickiego czy udzia w festiwalach
Sacrosong organizowanych przez ksidza Jana Palusiskiego - to
byy odwane gesty, ktre bardzo podobay si modziey, a na
samego Wojty czsto cigay ironi i szyderstwa ze strony
mieszkacw krlewskiego i stoecznego niegdy miasta
Krakowa.
Teraz, kiedy jest papieem, nie zamierza zamyka si w skostniaych strukturach. Podejmujc ryzyko, e wywoa szok u czci
wiernych, od razu popiera takie ruchy, jak: Focolari Chiary
Lubich, Arka Jeana Vaniera, Comunione e Liberazione Luigiego
Giussaniego, SantEgidio Andrei Riccardiego, ATD Czwarty
wiat ojca Jzefa Wrzesiskiego, Droga Neokatechumenalna
Kika Argiiella i inne. W uroczysto Zesania Ducha witego w
1998 roku zgromadzi na placu witego Piotra mniej wicej
dwiecie tysicy przedstawicieli pidziesiciu szeciu najrozmaitszych ruchw, niekiedy kopotliwych, prozelickich albo radykalnych, mniej lub bardziej ucieleniajcych jednak odnow
Kocioa.
Jan Pawe II si nie boi. Wie, e ryzykuje zraeniem do siebie
niektrych biskupw albo dawniejszych zgromadze - jezuitw,
dominikanw - zaniepokojonych t now konkurencj, ktra
wywraca dotychczasowy porzdek i nie poddaje si dotychczasowym schematom. To jego najmniejsze zmartwienie. Nie odmawia
poparcia ruchowi duo bardziej rygorystycznemu ni Opus Dei,
Legionistom Chrystusa, nawet wtedy, gdy jego zaoycielowi, sdziwemu ju wwczas ojcu Marcialowi Macielowi, udowodniono
wykorzystywanie seksualne!

287

Papie uwaa Opus Dei za cenny, poyteczny,


opatrznociowy ruch. Dlatego bez znaczenia jest to, co gosz
media i straszliwe opowieci upadych" z Opus Dei - socjologa
Alberta Moncady, teologa Raimona Panikkara, historyka Johna
Rochea - to, co mona wyczyta we wszystkich reportaach na
temat potwora". Bez znaczenia s nie sprawdzone plotki na
temat ultrakonserwa-tyzmu, nieustanne oskarenia o rozmaite
afery czy o sekciarstwo, skoro ruch ten moe przyczyni si do
skuteczniejszego goszenia Ewangelii wspczesnemu wiatu!

Wybuchowa beatyfikacja
W grudniu 1991 roku w redakcjach prasowych na caym wiecie panuje poruszenie: depesza agencji ANSA donosi, e
zaoyciel Opus Dei, monsinior Escriva de Balaguer, bdzie
beatyfikowany! Dla kierownictwa ruchu ta wiadomo powinna
by oficjaln konsekracj, pewnego rodzaju publiczn
rehabilitacj po tylu latach diabolizowania go przez media.
Tymczasem skutek jest odwrotny: wikszo prasy na caym
wiecie, a zwaszcza w Europie Zachodniej, zadaje z mniejsz lub
wiksz podejrzliwoci, a nawet niechci, pytanie o sens tej
beatyfikacji, o szybko poprzedzajcego j procesu, o
prawdziwe motywy. Nigdy dotd prasa nie opublikowaa tylu
krytycznych artykuw na temat Opus Dei!
Pi miesicy pniej w Dzieo Boe uderza druga fala wrogich publikacji - w przededniu ceremonii zaplanowanej w
Rzymie na 17 maja 1992 roku. Wielki tum, ktry przybywa tego
dnia na plac witego Piotra, wzmaga instynktown nieufno
krytykw. Najwidoczniej ruch, ktrego zaoyciel jest odtd
bogosawionym, powinien cakowicie zrewidowa swoj
polityk informacyjn. To, e proces beatyfikacyjny zosta
wszczty w wyniku szeciu ty-

288

sicy listw pochodzcych od wiernych, w tym od


szedziesiciu dziewiciu kardynaw, dwustu czterdziestu
jeden arcybiskupw i dziewiciuset osiemdziesiciu siedmiu
biskupw, w niczym nie zmniejsza panujcej podejrzliwoci.
Jedno zwaszcza pytanie powraca niczym lejtmotyw: dlaczego
tak szybko?
Monsinior Escriva zosta ogoszony bogosawionym siedemnacie lat po mierci. Porwnujc to z przecitn dugoci tego
rodzaju procedur, jest to rzeczywicie okres wyjtkowo krtki.
Jednake - cho to zapewne rozczaruje mionikw spiskw - wyjanieniem szybkoci tego procesu nie s adne poktne interesy
czce polskiego papiea z Opus Dei. Sprawa zostaa przeprowadzona w zaledwie" siedemnacie lat dlatego, e wanie w tych
latach zasady rzdzce beatyfikacjami i kanonizacjami zostay
wyranie zmodyfikowane.
W roku 1983 bowiem na mocy konstytucji Divinus
perfectionis Magister Jan Pawe II upraszcza te uregulowania w
wielu archaicznych punktach. Kodeks prawa kanonicznego z
roku 1917 stanowi, e naley odczeka pitnacie lat od mierci
zmarego, by mona byo zaproponowa jego beatyfikacj, oraz
wymaga dwch cudw dla uznania takiej proby za uzasadnion.
Teraz mona rozpoczyna proces beatyfikacyjny pi lat po
mierci kandydata do witoci i wystarcza jeden cud, by
stwierdzi heroiczno cnt zmarego.
Josemaria Escriva de Balaguer jest jedn z pierwszych osb,
ktre skorzystay na tej reformie proceduralnej. Za pontyfikatu
Jana Pawa II wielu kandydatw na otarze zostanie na nie wyniesionych nawet w cigu kilku lat, tak jak to bdzie w najbardziej
znanym wypadku Matki Teresy, ktr papie beatyfikuje ju
sze lat po mierci. Za Benedykta XVI rozpoczcie spraw
samego Jana Pawa II oraz siostry ucji z Fatimy nie bdzie
czeka nawet na upyw tak krtkiego czasu.
Reforma z roku 1983 nie jest jedynym wyjanieniem szybkoci tej procedury. Na dugo przed drobiazgowym zbadaniem
wniosku
o
beatyfikacj
przez
Kongregacj
Spraw
Kanonizacyjnych

289

w Rzymie proces ten rozpoczyna faza diecezjalna, ktr kieruje


miejscowy biskup. Ustalenie rde, uruchomienie trybunaw
rogacyjnych, zebranie wiadectw, zbadanie zezna, wykonanie
ekspertyz, zgromadzenie dokumentw, ich zredagowanie, powielenie - wszystko to zajmuje cae lata, a nawet dziesiciolecia.
Jeszcze stosunkowo niedawno w wypadku beatyfikacji Charlesa
de Foucaulda dwm maym siostrom w Algierze zgromadzenie i
przepisanie na maszynie w kilku egzemplarzach czternastu tysicy piciuset osiemdziesiciu kart dokumentacji diecezjalnej zajo dziesi lat! Nowe techniki reprografii i rodki komunikacji fotokopiarka, faks, potem narzdzia informatyczne - znacznie
skrciy okres potrzebny na sporzdzenie i zbadanie dokumentacji oraz na ustalenie jej ostatecznej postaci. Zwaszcza wtedy, gdy
piecz nad tym ma rwnie potna instytucja jak Opus Dei, doskonale zorganizowana i wyjtkowo zmotywowana: w rekordowym
czasie udaje jej si zgromadzi siedemdziesit pi tysicy wiadectw potwierdzajcych wito jej zaoyciela!
Bdzie musiao upyn dziesi lat, by krytyczne gosy ucichy - to zreszt rzecz wzgldna - i by wreszcie wielcy wiadkowie, tacy jak Jean Marie Lustiger w czerwcu 1992 roku, uznali
Escriv za punkt odniesienia, za znak, za kogo, kto wskazuje duchow ciek chrzecijanom tych czasw". Nazajutrz po kanonizacji Escrivy de Balaguera, 7 padziernika 2002 roku, kardyna
Ratzinger wyjania w L'Osservatore Romano": lepiej zrozumiaem wewntrzny charakter Opus Dei, t zadziwiajc jedno absolutnej wiernoci wielkiej tradycji Kocioa, jego wierze oraz bezwarunkowej otwartoci na wszystkie wyzwania tego wiata". Od
tej pory sprawy si prostuj. Ratzinger jest w owym czasie prefektem Kongregacji Nauki Wiary. To on ustala, co jest katolickie, a co
nie. A Opus Dei, bez wzgldu na to, co si o nim mwi, jest takim
samym ruchem w Kociele jak inne.

14
wity caun turyski
Dlaczego Koci nie chce uzna caunu
za autentyczny

W tym czasie sta si przyczyn nowych zaburze niejaki Jezus, czowiek modry
[J Piat skaza go na mier krzyow.
Jzef Flawiusz (37 ok. 100)
To On! To Jego oblicze!

Paul Claudel, list do Gerarda Cordonniera, 16 sierpnia 1935

Turyn, 13 padziernika 1988 roku. Sdziwy siedemdziesiciopicioletni kardyna Anastasio Ballestrero, arcybiskup stolicy
Piemontu,
nieczsto
organizuje
konferencje
prasowe.
Dziennikarze tumnie odpowiedzieli na jego zaproszenie.
Wikszo z nich wie, e Ballestrero zainicjowa we wrzeniu
1986 roku ambitne badania naukowe na temat witego caunu,
owego przechowywanego w turyskiej katedrze ptna,
uwaanego za pomiertne okrycie ciaa Chrystusa sprzed niemal
dwch tysicy lat. Po raz pierwszy wykorzystano metod wgla
l4
C dla oszacowania daty pochodzenia przedmiotu bada. Nie
czekajc, a te prace stan si przedmiotem uczonych publikacji
naukowych, kardyna postanowi opublikowa wyniki owych
niezwykych bada.
Przypomniawszy dugi proces, ktrego celem jest ujawnienie
w kocu prawdy na temat tej relikwii, podkreliwszy, e Koci
jest niekompetentny w dziedzinie naukowej, kardyna ogasza
werdykt trzech laboratoriw z Oksfordu, Tucsonu (Arizona) i
Zurychu, ktre - jak wyjania - pracoway niezalenie od siebie:
- Interwa daty uzyskanej dla tkaniny caunowej mieci si
midzy 1260 i 1390 rokiem po Chrystusie.

293

Po tej rewelacji zapada dugie milczenie. Wedle jednego z


najwyszych hierarchw Kocioa wity caun turyski jest
zatem faszerstwem, ktre datuje si na redniowiecze. Datacja
metod wgla 14C jest dokadna. Arcybiskup dodaje:
- Stopie pewnoci wynosi dziewidziesit pi procent.
Nazajutrz wiadomo ta zostaje potwierdzona podczas innej
konferencji prasowej, zorganizowanej przez doktora Titea
(British Museum), obok ktrego siedz profesorowie Hedges
(Oksford) i Hall (British Museum), odpowiedzialni za cao prac
zwizanych z pobraniem prbek caunu i ustaleniem wieku jego
pochodzenia. Za ich plecami na czarnym tle widniej dwie daty z
wykrzyknikiem: 1260-1390!
Midzy rokiem 1260 a 1390. Obliczenia s poprawne.
Wszyscy historycy bowiem s zgodni co do tego, e wanie z
roku 1357 pochodzi pierwszy wiarygodny przekaz na temat tego
tajemniczego kawaka ptna, ktre od tamtej pory nie przestaje
przyciga tumw pielgrzymw. W gruncie rzeczy c moe by
bardziej logiczne ni to, by ta data pokrywaa si dokadnie z
wynikami bada zainicjowanych przez turyskiego hierarch?

Kaplica w Szampanii
W owym synnym roku 1357 w miasteczku Lirey w
Szampanii miao bowiem miejsce pierwsze wystawienie lnianej
tkaniny uwaanej za caun Chrystusa. Poplamiony pcienny
prostokt ma wymiary 4,36 metra dugoci na 1,10 metra
szerokoci. Wida na nim podwjn sylwetk czowieka, jedna
jest odbiciem od przodu, a druga od tyu, a otaczaj je rne
wzory, lady zabrudze, dziwne czarne i brzowe plamy.

294

Histori caunu przytaczaj w niemal jednobrzmicej wersji


czterej ewangelici. Wieczorem po ukrzyowaniu Jezusa z Nazaretu pewien Jego zamony ucze, Jzef z Arymatei, poprosi
Piata o zgod i owin ciao zmarego skazaca w czyste
ptno", chcc w wigili szabatu jak najszybciej zoy je w
grobie, wydronym w pobliskiej skale. Kiedy nastpnego dnia
po szabacie dwie jego znajome przychodz rankiem namaci
ciao, znajduj pusty grb. Szymon Piotr i Jan, dwaj uczniowie
wezwani na pomoc, stwierdzaj, e ciao zniko. Lniane
przecierado ley na ziemi, podobnie jak zwinita osobno chusta,
ktra posuya do utrwalenia oblicza zmarego. Co stao si z
tymi ptnami? To zagadka.
Czy lniana tkanina wystawiona w Lirey rzeczywicie bya
caunem, o ktrym mwi Ewangelie? Nie sposb powiedzie.
Niektrzy wspczeni zwracali uwag, e niezwykle mny i pobony Gotfryd de Charny, pan Lirey, towarzyszy Humbertowi II
de la Tour du Pin, delfinowi z Viennois, podczas krucjaty do
Ziemi witej w latach 1345-1346 i e mg przywie stamtd
wity caun. Od kilku lat do kaplicy ufundowanej przez janie
pana Gotfryda tumnie przybywali na modlitw pielgrzymi. Czy
kaplica w zamyle fundatora miaa by wanie schronieniem dla
caunu? Tego nie wiadomo. Dokonane przez papiea Innocentego
VI w roku 1354 podniesienie kaplicy do rangi kolegiaty nie
wspomina o relikwii.
Dopiero po mierci Gotfryda - polegego w bitwie pod
Poitiers w roku 1356 - wdowa po nim, Jeanne de Vergy,
zapocztkowaa kult caunu, ktrego autentyczno natychmiast
wzbudzia spory wrd najwyszych wadz Kocioa: biskup
Troyes Henri de Poitiers, a potem jego nastpca Pierre d'Arcis
zakazuj
oddawania
czci
tej
relikwii,
faszerstwu
przypisywanemu nieznanemu malarzowi, ktry zreszt wedug
biskupa d Arcisa przyzna si do oszustwa. Jednak nigdy nie
odnaleziono ani malarza, ani dokumentu potwierdzajcego jego
przyznanie si do winy. wczesny papie, Klemens VII, zezwoli
oficjalnie na pielgrzymki do Lirey, nakadajc jednoczenie na
tamtejszych kanonikw obowizek doprecyzowania, e relikwia
ta jest jedynie kopi czy te przedstawieniem caunu naszego
Pana Jezusa Chrystusa".

Pod koniec wojny stuletniej drogocenny caun zosta


zamknity w skrzyni i powierzony przez mnichw Marguerite de
Charny, wnuczce Gotfryda, ktra z chwil nastania pokoju
odmwia jego zwrotu. Powody tej decyzji miay
prawdopodobnie podoe finansowe: wystawienia przycigay
tysice wiernych i przynosiy pokane zyski.
W roku 1453 Marguerite de Charny przekazaa w kocu lniane
ptno Ludwikowi, ksiciu Sabaudii, ktrego syn zoy relikwi
w nowej kaplicy na zamku w Chambery, kolebce dynastii
sabaudzkiej. W roku 1483 oficjalny wykaz relikwii, mebli i ozdb
Sainte--Chapelle na zamku Chambery wymienia ptno, po raz
pierwszy nazwane tu witym caunem. To w tym witym
miejscu, niezwykle uczszczanym przez wiernych, 4 grudnia
1532 roku tajemniczy poar o may wos nie pooyby
przedwczenie kresu caej historii: caun - na szczcie zoony
bezpiecznie w srebrnej skrzyni - zosta jedynie lekko naruszony
przez stopiony metal i wod, ktrej uyto do gaszenia ognia.
Naprawienia szkd podjy si siostry klaryski z Chambery,
wprawne szwaczki.
Kiedy siedziba dynastii sabaudzkiej zostaa przeniesiona do
Turynu, stolicy Piemontu, ksi Emanuel Filibert kaza 14
wrzenia 1578 roku przewie tam synn relikwi. Nie opuci
ju ona Turynu: jedynie podczas ostatniej wojny zostanie ukryta
w okolicach Neapolu. Od 1694 roku Santa Sindone pozostaje
zamknita w relikwiarzu zoonym w specjalnie przystosowanej
kaplicy, tu za gwnym otarzem turyskiej katedry witego
Jana Chrzciciela.

Nauka potwierdza... tajemnic!


To tam w maju 1898 roku Secondo Pia, adwokat, a od czasu
do czasu fotograf, wykonuje pierwsz klisz kawaka tkaniny, na
ktrej goym okiem mona dostrzec niewyrany, brzowawy i
roz-

myty lad ludzkich zwok, odbity od przodu i od tyu. Obraz na


negatywie fotografii, ktry wkrtce obiegnie wiat, jest duo bardziej czytelny ni pozytyw i wywoa reakcj acuchow polemik
i sporw. Niektrzy uczeni katoliccy, midzy innymi kanonik
Ulysse Chevalier, natychmiast uznaj to za mistyfikacj, podczas
gdy inni, mimo e s agnostykami, midzy innymi francuski profesor Yves Delage, opowiedz si za autentycznoci caunu.
Jakby tego brakowao: w kwietniu 1902 roku Delage zostanie
ostro skrytykowany przez sekretarza Francuskiej Akademii Nauk,
niezwykle antyklerykalnego Marcellina Berthelota, ktrego
wyprowadzi z rwnowagi pomys, e mona udowodni istnienie
Jezusa!
Trzeba przede wszystkim powiedzie, e obraz ciaa, ktry
objawi si" dziki negatywowi, cechuje wyjtkowa dokadno
w zakresie anatomii i fizjologii. W wyniku bada zostanie
ustalone, e mczyzna mia mniej wicej 1,78 metra wzrostu, e
mia trzydzieci lat, e nalea do semickiego typu
antropologicznego itd. Lekarze i specjalici, ktrzy zajmowali si
t spraw, nie mog otrzsn si ze zdumienia: faszerz - jeli
by to faszerz - musia by geniuszem w zakresie medycyny!
Chirurg Pierre Barbet, ktry drobiazgowo zbada caun w latach
1930-1940, na kolejnych konferencjach bez ustanku powtarza:
- Nawet dzi nikt z nas nie potrafiby wykona takiego
obrazu i nie popeni przy tym jakiego bdu!
Jeszcze bardziej niepokojce jest to, e fotografia wykonana
przez Seconda Pi ukazuje rwnie z niesychan precyzj, e na
ciele mczyzny odbitym na caunie znajduj si rozmaite lady
uderze i ran i e stygmaty te bardzo dokadnie odpowiadaj
opisowi ukrzyowania Jezusa z Nazaretu: lady gwodzi na
doniach i stopach, lad niesienia czego cikiego na barku, rany
powstae w wyniku biczowania, skaleczenia dookoa gowy,
otwarta rana w pobliu serca.
Czy to moliwe? Czyby caun turyski naprawd by tym
ptnem, ktre kupi Jzef z Arymatei wieczorem w dniu
ukrzyowania Jezusa? A moe jest caunem pochodzcym od
jakiego innego ukrzyowanego? Przez cay XX wiek dziesitki
naukowcw bd

297

pochyla si nad t domnieman relikwi i bada j pod kadym


moliwym ktem: egzegeci, historycy, archeologowie,
ikonografo-wie, paleografowie, numizmatycy, epigraficy,
palinologowie, chemicy, antropologowie, chirurdzy anatomowie,
specjalici od spektrografii, optycy, papirologowie - wszyscy oni
bd mieli co do powiedzenia, bd chcieli podzieli si jakim
odkryciem, wysun jak hipotez, napisa ksik.
Nowe fotografie wykonane przez Giuseppego Enriego w roku
1931, midzynarodowy kongres powicony caunowi, ktry
odbywa si w Rzymie i w Turynie w roku 1950, liczne badania
naukowe, prowadzone zwaszcza w latach 1959, 1969 i 1973, kolejny kongres naukowcw zorganizowany w Albuquerque (Stany
Zjednoczone) w roku 1977 - wszystko to pozwala znacznie
poszerzy wiedz na temat tajemniczego kawaka materiau. Te
nowe badania historyczne, prby fizykochemiczne tkaniny,
analiza zawartych w niej drobin i pykw, najdokadniejsze
badania anatomiczne, wyniki najdalej posunitej spektrografii raczej wzmacniaj pozycj obrocw autentycznoci: tak, lniane
ptno moe pochodzi z Ziemi witej; tak, struktura tkaniny,
sposb jej utkania i gatunek lnu byy czste na staroytnym
Bliskim Wschodzie; tak, jej rozmiary niemal co do centymetra
odpowiadaj wymiarowi osiem na dwa okcie, czyli mierze
obowizujcej w czasach Chrystusa; tak, mczyzna owinity
caunem zosta okrutnie umczony - jak Jezus; tak, badane lady
ran doskonale odpowiadaj opisowi mki...

Wgiel 14C rozstrzygn


To dlatego konferencja prasowa kardynaa Ballestrera, ktra
ma miejsce 13 padziernika 1988 roku, przynosi wybuchowy
skutek. Datacja metod wgla 14C powinna raz na zawsze
uzgodni

298

wszystkie opinie. Trzy laboratoria, ktre bray udzia w tym badaniu, Oksford, Tucson i Zurych, stwierdzaj kategorycznie: caun zosta z ca pewnoci podrobiony w redniowieczu, w
epoce, kiedy - jak wiedz wszyscy historycy - handel relikwiami
kwit w najlepsze: ile gwodzi pochodzcych z krzya, ile jego
rzekomo prawdziwych kawakw i... faszywych caunw
przedstawiano wwczas wiernym do adoracji! Wszystko pasuje.
Setki artykuw w gazetach, programw telewizyjnych, wystaw i
ksiek bd podejmowa na nowo, rozwija i potwierdza
diagnoz postawion oficjalnie przez arcybiskupa Turynu. W
tonie wypowiedzi przewaa ulga: po tylu kontrowersjach, w
ktrych uudy i nieuczciwo prbuj pozbawi wtpliwoci
to,.co irracjonalne, wreszcie wtpliwoci ju nie ma!
Okazuje si, e ostrono Kocioa zostaa nagrodzona. Ju
w chwili pojawienia si caunu w roku 1357 biskupi diecezji
Troyes kwestionowali jego autentyczno. A jeli papie
Klemens VII zezwoli na oddawanie mu czci wbrew opinii
miejscowych biskupw, to byo tak by moe dlatego, e by
krewnym drugiego ma Jeanne de Vergy! Oczywicie, papie
Sykstus IV uzna w kocu autentyczno caunu w 1471 roku.
Oczywicie, papie Juliusz II zaaprobowa w bulli z 1506 roku
kult publiczny caunu, w ktrym sam nasz Pan Jezus Chrystus
zosta zoony do grobu". Jednak w XX wieku wtpliwoci i
nieufno ponownie bior gr.
Arcybiskupi Turynu, nawet sami papiee, mimo e poruszeni
coraz liczniejszymi argumentami przemawiajcymi na korzy
autentycznoci tajemniczego ptna, daj jednak dowd
najwyszej przezornoci. Podobnie jak w odniesieniu do widze
z Fatimy, cudw z Lourdes i wszelkich innych irracjonalnych
zjawisk, nie ma nikogo bardziej sceptycznego ni sam Koci
katolicki: papie, kardynaowie, biskupi nade wszystko obawiaj
si szalbierstwa i erowania na atwowiernoci.
Jednake w roku 1931 mody arcybiskup Turynu Maurilio
Fossati organizuje pierwsze wystawienie w XX wieku. Wrd
niezliczonych wiernych, ktrzy przy tej okazji dowiaduj si o
istnieniu

299

relikwii, znajduje si mody wykadowca historii dyplomacji z


Rzymu, niejaki Giovanni Battista Montini, ktrego nikt nie podejrzewa, e wiele lat pniej bdzie papieem noszcym imi
Pawe VI. Kardyna Fossati stara si zainteresowa caunem naukowcw i to on wanie organizuje w roku 1950 pierwszy
kongres syndologii (sowo caun" brzmi w jzyku greckim
sindon").
Natomiast kardyna Michele Pellegrino, ktry przejmuje po
nim stolic arcybiskupi w roku 1965, jest nastawiony wrogo wobec wszelkich bada naukowych. Wbrew jego woli byy woski
krl Humbert II z dynastii sabaudzkiej, prawny waciciel caunu,
doprowadza do zorganizowania kolejnego kolokwium w roku
1969 i do wystawienia witego caunu w sali szwajcarskiej
paacu krlewskiego w Turynie w roku 1973. W listopadzie tego
roku w porozumieniu z papieem Pawem VI zgadza si ponadto
na pomys trzydziestominutowego wystawienia telewizyjnego.
Przy tej niezwykle medialnej okazji Pawe VI, mimo e niezbyt znany ze skonnoci do mistycyzmu, wspomina publicznie,
e w trakcie wystawienia z 1931 roku mia szczcie widzie
wity caun wywietlany na ekranie i e oblicze Chrystusa
wydao mu si tak prawdziwe, tak gbokie, tak ludzkie i
Boskie", e by nim zafascynowany. Papie Montini nie way
nadmiernie sw:
- Jakie to szczcie, jaka tajemnica widzie Jezusa! Jego,
naprawd Jego!
W roku 1978 z okazji czterechsetnej rocznicy przybycia caunu do Turynu ten sam Pawe VI zezwala na kolejne wystawienie, tym razem czterdziestotrzydniowe, w sierpniu i wrzeniu,
jednake mier papiea, ktra nastpuje 6 sierpnia,
uniemoliwia jego tam obecno.
Nastpca Pawa VI, Jan Pawe I, udziela zgody staej grupie
badaczy specjalistw, Shroud of Turin Research Project
(STURP), na wykonanie bada i pobranie prbek tkaniny przy
okazji tego wystawienia. Zaniepokojony i sceptyczny nowy
arcybiskup Turynu monsinior Ballestrero natychmiast zarzdza
nadzr nad STURP. Ma go sprawowa komisja, ktrej
przewodniczy jego przyjaciel

300

profesor Luigi Gonella, a celem ma by zapewnienie kontroli


nad wynikami wszystkich tych bada. Nigdy nic nie wiadomo.
Na to letnie wystawienie do stolicy Piemontu zjedaj trzy
miliony pielgrzymw. 1 wrzenia, wracajc z konklawe, ktre
wybrao Jana Pawa I, do Turynu zbacza rwnie niejaki Karol
Wojtya, arcybiskup krakowski, by kontemplowa caun.
Kiedy zostanie papieem, Jan Pawe II odbdzie dwie wizyty
duszpasterskie do stolicy Piemontu. Podczas pierwszej z nich, w
kwietniu 1980 roku, zostaje dla niego urzdzone prywatne wystawienie caunu. Kilka miesicy pniej, w marcu 1981 roku,
byy woski krl zapisuje w testamencie papieowi wite ptno,
ktre zostaje mu uroczycie przekazane przez rodzin krlewsk.
Jan Pawe II zgadza si wwczas na spotkanie z naukowcami ze
STURP-u w maju 1981 roku, jednake zamach dokonany na
placu witego Piotra przez Alego Agc w przeddzie tego
spotkania na trwae oddala go od tej sprawy.
Program drugiej wizyty duszpasterskiej w Turynie, ktra
odbywa si we wrzeniu 1988 roku, nie przewiduje oddawania
przez papiea czci caunowi: mona przypuszcza, e Jan Pawe
II uleg argumentom miejscowego arcybiskupa kardynaa
Ballestrera, ktry nigdy nie wierzy w autentyczno relikwii i
zna ju wyniki bada metod wgla 14C. Skoro teza o
sfaszowaniu relikwii i jej podrobieniu w redniowieczu bya ju
potwierdzona
przez
najwybitniejszych
naukowcw,
zatrzymywanie si przy niej byoby nieodpowiednie...

Naprawd genialne faszerstwo


Synna konferencja prasowa kardynaa Ballestrera z padziernika 1988 roku powinna bya uspokoi emocje. Tymczasem paradoksalnie wywoa now fal kontestacji i wtpliwoci wrd
badaczy

301

i ekspertw na caym wiecie. Ten niezbity wniosek sprawi bowiem jedynie tyle, e wydoby na wiato dzienne cay szereg niezrozumiaych z punktu widzenia nauki zagadek. A oficjalna odtd
teza o sfaszowaniu relikwii przez jakiego genialnego twrc z
XIV wieku pocigaa za sob tak wiele bezsensownych postulatw, e nie mona jej byo przyj bez powanych zastrzee:
- Aby uzyska tak precyzyjne lady uderze i plamy krwi, w
tym lad rany powstaej od tarcia drzewa krzya o bark skazaca,
a take okrge plamy, ktre mogo zostawi flagrum uywane
przez Rzymian do biczowania, faszerz musiaby ubiczowa,
ukrzyowa i zabi kogo z sobie wspczesnych w dokadnie takich samych warunkach, w jakich dokonao si umiercenie
Jezusa z Nazaretu. Z czysto naukowego punktu widzenia nie
mona oczywicie wykluczy tej hipotezy, ociera si ona jednak o
granice zdrowego rozsdku.
- Jako znawca anatomii i hematologii faszerz musiaby zadba, by ciao tego nieszcznika byo owinite caunem przez
mniej wicej czterdzieci godzin, by unikn zjawiska
rozpuszczenia skrzepw krwi, musiaby znale jaki sposb na
wycignicie zwok spod przecierada bez odrywania tkanki i
zaschnitej krwi. Naprawd nie bardzo wiadomo, jak kto yjcy
w redniowieczu, choby to by genialny lekarz, mg poczy z
tak doskona maestri rne typy krwi, ktre spyny na caun:
krew ttnicz, ktra pochodzia od ywego jeszcze skazaca, oraz
krew ze zwok, ktra usza po mierci, zwaszcza z rany w boku.
- Jaki ponadto faszerz przebiby z tak genialn intuicj donie w zgiciu nadgarstka - wbrew tradycji ikonograficznej, ktra
od wiekw umieszczaa gwd, na ktrym wisiao ciao ukrzyowanego, porodku zagbienia doni? I skd wiedziaby o tym,
e kciuk cofa si w wyniku zranienia nerwu porodkowego, skoro
prawidowoci tej nie znaa wczesna medycyna?
- Mistyfikator musiaby ponadto zdoby ptno, ktre przebyoby drog przez cay basen Morza rdziemnego, z Palestyny a
do Europy, poniewa na wknach znaleziono pyki i zarodniki
po-

302

chodzce z rnych obszarw wok Morza rdziemnego, nie tylko z Bliskiego Wschodu, lecz take z Azji Mniejszej, z terenw dzisiejszej Francji i Woch. Na caunie zostan znalezione nawet lady
baweny uprawianej na Bliskim Wschodzie, Gossypium herbaceum,
oraz osady aragonitu, wglanu wapnia pochodzcego z martwicy
wapiennej - kamienia budowlanego charakterystycznego dla niektrych rdziemnomorskich miast, zwaszcza dla Jerozolimy. Wreszcie, dlaczego rzeczony faszerz miaby si trudzi
umieszczaniem na swoim ptnie dawnych inskrypcji typu orientalnego, ktre zostan odkryte dopiero pod koniec XX wieku, a ich
zbadanie bdzie moliwe dziki cyfrowej technice komputerowej? W roku 1994 zesp profesora Andrego Mariona z Instytutu
Optyki w Orsay wysunie wszystkie moliwe hipotezy na temat
tych inskrypcji, pierwotnie umieszczonych na podprce - drewnianym klocku, ktrego celem byo utrzymanie gowy zmarego
w wyprostowanej pozycji - a wedle wszelkiego prawdopodobiestwa pochodzcych z czasw Chrystusa.

Metoda wgla 14C nie jest niezawodna?


Oto cae mnstwo wtpliwoci, zagadek, niedorzecznoci. Jest
ich wystarczajco duo, by niektrzy badacze ju od 1989 roku
zaczli stawia pytanie o niezawodno metody okrelania wieku
przy uyciu wgla 14C. Zadajc przy tym gwat zarwno poprawnoci naukowej" wczesnych badaczy, jak i poprawnocie religijnej" wiecznie sceptycznego Kocioa.
Opracowana tu po drugiej wojnie wiatowej przez amerykaskiego chemika Williama F. Libby ego metoda datowania przy uyciu izotopu wgla 14C opiera si na pomiarze czasu naturalnego
rozpadu niestabilnej odmiany wgla zawartej w kadej substancji

303

organicznej. Bya wykorzystywana w tysicach bada archeologicznych: malowide ciennych, szcztkw ludzkich, skamielin rolin itd. Jednak sam wynalazca tej metody przyznawa, e o ile ma
ona warto w odniesieniu do kawakw drewna lub szcztkw
szkieletu, o tyle jest duo mniej niezawodna w odniesieniu do staroytnych tkanin...
Ju od chwili jej rozpowszechnienia w roku 1955 proponowano wykorzystanie jej do zbadania witego caunu turyskiego.
Jednak w tamtym czasie trzeba by byo powici prawie dziewiset centymetrw kwadratowych cennego ptna, co nie wchodzio
w rachub. Pniej uwarunkowania zwizane z pobieraniem prbek zmieniy si dziki nowej technice zwanej AMS (Accelerator
Mass Spectrometry, czyli akceleratorowa spektometria mas), ktra
nie wie si z niszczeniem pobieranych prbek: w roku 1988 do
przeprowadzenia dowiadcze koniecznych dla programu badawczego zaproponowanego w roku 1984 i wdroonego w roku 1986
przez naukowcw ze STURP-u wystarczyy niespena dwa centymetry kwadratowe.
Tymczasem w trakcie realizacji badania te nie zostay przeprowadzone z podan przejrzystoci: rywalizacja midzy poszczeglnymi laboratoriami, ch zysku, konflikty osobiste - wszystko
to opnio i zagmatwao prace. Kardyna Ballestrero 10 padziernika 1987 roku doprecyzowa instrukcje Sekretariatu Stanu (na
jego czele sta kardyna Casaroli), ktre pozostaway daleko w tyle
w stosunku do pierwotnych ambicji wielkiego multidyscyplinarnego
programu zatwierdzonego przez Kongregacj Nauki Wiary (na jej
czele sta kardyna Ratzinger) i opieray si na sprzecznych badaniach, wszystkich przeprowadzonych na lepo. Te chaotyczne dziaania jeszcze bardziej skomplikoway cae postpowanie. W kocu
21 kwietnia 1988 roku prbki zostay pobrane w atmosferze szkodliwego zamieszania, ktre gdy wyszo na jaw, wywoao uzasadnione
podejrzenia w rodowiskach naukowych.
Odnaleziono ponadto, przytoczono i porwnano przykady
pomyek w datacji metod wgla 14C - niekiedy powanych, jak

304

w wypadku skorupy ywego limaka oszacowanej na wiek dwudziestu czterech tysicy lat. Zbadano przede wszystkim hipotezy
o istnieniu elementw egzogennych, mogcych by przeszkod w
zastosowaniu metody wgla 14C. Takie przyczyny zewntrzne to:
trzsienie ziemi, wysoka temperatura, radioaktywno, najrozmaitsze skaenia, zanieczyszczenia prbek itd. Zwrcono take
uwag, e od redniowiecza obok relikwii pony miliony wiec
zapalanych przez pielgrzymw! Spoecznoci naukow wstrzsno definitywnie stwierdzenie: nie, stanowczo, metoda wgla
14
C nie jest nieomylna i nie jest wcale rzecz pewn, e caun
turyski pochodzi z XIV wieku...

Nowe spojrzenie na t sam histori


To przynajmniej uspokoio naukowcw wgierskich. Wszyscy
tamtejsi historycy wiedz o istnieniu pochodzcego z koca XII
wieku manuskryptu Pray, znajdujcego si w Bibliotece
Narodowej w Budapeszcie, dokument ten zawiera najstarszy tekst
pisany w jzyku wgierskim, ozdobiony dawnymi miniaturami
przedstawiajcymi sceny mki Chrystusa. Jedna z nich ukazuje
wite niewiasty" przed grobem Jezusa i synny caun. Ot zdaniem wielu historykw niektre szczegy tego przedstawienia nie
pozostawiaj zudze: artysta, ktry by autorem tej miniatury,
bez wtpienia wzorowa si na caunie z Lirey, a to oznacza, e
nie moe on pochodzi z XIV wieku!
Przez wszystkie te lata historycy nie szczdzili trudu, chcc
odtworzy losy caunu przed 1357 rokiem. Nie dysponujemy
wprawdzie adnymi przekazami na ten temat sprzed IV wieku,
czyli z okresu, kiedy pierwsi chrzecijanie ukrywali si przed
wadz rzymsk, natrafiamy jednak na lad witego caunu
najpierw

305

w Palestynie, nastpnie w Edessie (na poudniowym wschodzie


Turcji), a potem w Konstantynopolu, dokd zosta przeniesiony z
wielk pomp w roku 944 i gdzie widziay go, kontemploway i
czciy cae rzesze ludzi a do spldrowania miasta przez krzyowcw w 1204 roku. Niektrzy historycy uwaaj, e od 1205 roku
pojawi si ponownie w Atenach, dokd mia zosta wywieziony
przez jednego z przywdcw czwartej krucjaty, Ottona de la
Roche, pradziadka Jeanne de Vergy, ony Gotfryda de Charny,
pana Lirey...
Kolejnego niepokojcego odkrycia dokonano w roku 2002,
kiedy odrestaurowano caun: na jego zakrytej stronie zauwaono
boczny szew, biegncy dziewi centymetrw od brzegu,
odpowiadajcy szwom spotykanym na tkaninach pochodzcych z
Massady, palestyskiej twierdzy zniszczonej przez Rzymian w
roku 74 po Chrystusie.
Wreszcie w ostatnim czasie prowadzono rwnolege badania
dotyczce dwch innych relikwii zwizanych z mk Jezusa.
Wrd dziesitkw podobnych relikwii, ktrych autentyczno
pocztkowo czsto bya kwestionowana, s dwie, ktre wydaj
si autentyczne, a pewne szczegy s w nich co najmniej
niepokojce:
- Pierwsz jest t u n i k a z A r g e n t e u i l . Ewangelie opowiadaj, e kiedy przybito Jezusa do krzya, Jego oprawcy
podzielili midzy siebie Jego szaty, ale o tunik, ktra bya bez
szww" i szkoda byo j rozrywa, rzucili losy. To wanie t
lnian bielizn, dzi bardzo zniszczon, cesarzowa Irena z
Konstantynopola ofiarowaa Karolowi Wielkiemu. On z kolei
uczyni z niej dar dla swojej crki Teodrady, mniszki w
klasztorze w Argenteuil, gdzie odnaleziono t relikwi w 1156
roku, a potem czcili j tam Ludwik VII, Henryk II, Ludwik XIII,
Richelieu i wiele innych osb. Tunika nie bez przeszkd
przetrwaa zatem normandzkie inwazje, wojny religijne i
rewolucj 1789 roku. A w roku 1934, kiedy pojawi si pomys
zbadania jej i sfotografowania w podczerwieni, zaczto
prowadzi naukowe prace porwnawcze ze witym caunem turyskim.

306

- Druga relikwia to c h u s t a z Oviedo. Znajdujca si w


Oviedo (Hiszpania), dokd przybya w roku 812, zakrwawiona
chusta o wymiarach 84 na 53 centymetry, pochodzca z
Jerozolimy, o splocie tkaniny podobnym do caunu turyskiego,
rwnie przywodzi na myl mki Jezusa, a konkretnie: zasony,
ktra miaa zosta naoona na twarz Chrystusa po zdjciu z
krzya. To, e krew na chucie ma rwnie grup AB - bardzo
rzadk, wystpujc u czterech procent populacji - moe by
zbiegiem okolicznoci. Jednak przykadajc t wielk chust do
turyskiego ptna, naukowcy stwierdzili, e siedemdziesit
ladw krwi si pokrywa. Inni badacze wykryli te same pyki
rolin wbite midzy wkna obu tkanin, zwaszcza lady rolin,
ktre znale mona jedynie w okolicach Jerozolimy.
Jakby tajemnica witego caunu nie bya wystarczajcym zarzewiem kontrowersji wrd naukowcw z caego wiata!
Pierwsze wyniki konfrontacji caunu z tymi dwoma ptnami s
wicej ni kopotliwe. A konfrontacja ta dopiero si zaczyna...

Tajemnice i zudzenia
Nie rozwizane sprzecznoci i nowe odkrycia historyczne nie
usuwaj z pola widzenia zasadniczej tajemnicy: jeli rysunek
zwok nie jest wynikiem pracy przecitnego malarza, a nikt ju
nie kwestionuje tego ustalenia, to jakiej techniki musiaby uy
artysta, by odwzorowa podwjny obraz ciaa skazaca i
wszystkie nastpstwa jego mierci: plamy krwi, surowicy, potu
itd.? Im bardziej doskonal si techniki naukowe, tym wyraniej
ukazuj kolejne szczegy, o ktrych aden, choby genialny,
redniowieczny faszerz nawet w swoich czasach nie marzy.

307

Na przykad w roku 1976 eksperci z NASA wykorzystali do


badania caunu swj analizator obrazu VP8, znany z
wykonywania przestrzennych fotografii powierzchni planet.
Pozwolio to stwierdzi, e obraz odcinity na ptnie jest
t r j w y m i a r o w y -to znaczy e jego projekcja umoliwia
ekstrapolacj doskonale wiernego wizerunku przestrzennego.
Obraz ten w wyniku nieznacznego i regularnego utlenienia
celulozy lnu jest cakowicie paski: w niczym nie przypomina
odcisku, ktry w zwykych warunkach byby znieksztacony
przez wypukoci ciaa. Wygldao to tak, jakby ciao odbio swj
obraz na ptnie rozcignitym przed nim niczym klisza
fotograficzna. Jaki faszerz mgby w ogle wymyli wykonanie takiego cudu i w jakim celu?
A zatem? Czy caun turyski powsta w wyniku jakiego niewyjanionego wydarzenia? Tak. Czy jest sztucznym wytworem?
Nie. Gdyby nie uwaano, e okrywa ciao Jezusa, naukowcy ju
dawno potwierdziliby jego autentyczno. Jednak spr o niego
nieustannie wraca z powodu ideologicznego charakteru tych pod
kadym wzgldem niezwykych bada oraz silnych emocji, jakie
one wzbudzaj. Mimo e dokonuje si przy tym powolne rozchodzenie si bada nad pochodzeniem przedmiotu i jego znaczenia
religijnego i teologicznego: w przeciwiestwie do tego, na co
licz osoby pobone, przyznanie, e caun turyski jest
autentyczny, nie byoby rwnoznaczne z uznaniem go za dowd
zmartwychwstania Chrystusa!
Postp nauki rodzi sam z siebie nowe pytania, a nawet nowe
zudzenia. Pasjonujcy si tematem caunu pisarz Didier Van
Cauwelaert ujawnia, e w roku 1998 papie Jan Pawe II przyj
na audiencji profesora Leoncia Garze-Valdesa, mikrobiologa z
uniwersytetu w San Antonio (Teksas). Naukowiec, ktry
korzystajc z chaosu towarzyszcego dziaaniom badaczy w 1988
roku, zdoby dla siebie wkno z caunu, przestrzeg Ojca
witego
przed
niebezpieczestwem
sklonowania
ukrzyowanego przy uyciu krwi zawartej w witej tkaninie. W
Internecie mona ju znale pochodzce od takich sekt jak
Second Corning Project z Kalifornii

308

propozycje podjcia takiej prby klonowania w celu przyspieszenia powrotu Mesjasza na ziemi. Chemicy, hematologowie,
biologowie mog sobie zapewnia, e nie da si nikogo klonowa
przy uyciu krwi majcej dwa tysice lat - i tak hipoteza ta jest
oszaamiajca.
Rok wczeniej, noc z 11 na 12 kwietnia 1997 roku, niewiele
brakowao, a wzniecony przez podpalacza poar obrciby wity
caun w popi. Dziki zaciekoci i odwadze jednego z
turyskich straakw tkanina o wos unikna pomieni, ktre
pustoszyy katedr. Ale kt mg chcie zniszczy t relikwi? I
po co?

Wyzwanie dla rozumu"


Niedziela 24 maja 1998 roku. wito Wniebowstpienia. Od
18 kwietnia setki tysicy wiernych codziennie przechodz przed
gwnym otarzem turyskiej katedry, gdzie wystawiono wity
caun. Wszyscy pamitaj jeszcze niedawne podpalenie i boj si
kolejnego aktu szalestwa. Caun jest zamknity w szkatule z kuloodpornego szka.
Owej niedzieli, krtko po godzinie 17, do katedry wchodzi
powoli niecodzienny pielgrzym. Papie Jan Pawe II postanowi
wykorzysta swoj trzeci wizyt duszpastersk w Piemoncie i
uda si na chwil skupionej modlitwy przed wite ptno na
zaproszenie nowego arcybiskupa monsiniora Giovanniego
Saldariniego. To historyczny gest. Dla tego kawaka ptna, ktre
wzbudza tyle wymysw i kontrowersji, to konsekracja.
Podczas przemwienia, ktrego wszystkie sowa s starannie
wywaone, Jan Pawe II mwi, e wity caun jest wyzwaniem
dla rozumu", nie jest jednak materi wiary". Koci nie ma nic
do powiedzenia na temat autentycznoci caunu, nie posiada
waciwej

309

kompetencji", aby wypowiada si na ten temat. Oczekuje od naukowcw, by prowadzili badania w cakowitej wolnoci i by to
oni dostarczyli konkretnych odpowiedzi. Jednak bez wzgldu na
to, czy caun jest autentyczny, czy nie, jest tylko kawakiem
ptna. A nie adoruje si kawaka ptna, nawet gdyby okrywa
ciao Chrystusa!
Jeli papie zgina kolana przed caunem, wyjania owego dnia
Jan Pawe II, to po to, by odda cze ikonie cierpienia niewinnych", ktra - obojtnie, czy jest prawdziwa, czy faszywa - jest
uderzajco zbiena z ewangelicznym opisem Mki. Chrzecijanie
kontempluj caun jako znak cierpienia, z w i e r c i a d o
Ewangelii, o b r a z mioci Boga. Nic wicej. Cay czas dziaajc
zreszt jak mdry pedagog, Jan Pawe II nie poszed wprost do
caunu rozpitego na wielkim gwnym otarzu: wszedszy do
katedry, dostojny go najpierw modli si przez dobre pi minut
przed otarzem Najwitszego Sakramentu. To ten sakrament
stanowi centrum kultu Kocioa" i to w nim ukryta jest
prawdziwa, rzeczywista i substancjalna obecno Chrystusa".
Jan Pawe II poprosi kardynaa Saldariniego o zaplanowanie
kolejnego wystawienia z okazji Wielkiego Jubileuszu Roku 2000,
z myl zwaszcza o modych ludziach, ktrzy przybd na rzymskie wiatowe Dni Modziey. Wtedy wanie w obecnoci pielgrzymw w Rzymie papie zawoa:
- A czy zadanie Kocioa nie polega wanie na tym, e ma
on sprawia, aby blask oblicza Chrystusa zajania?
Jego przesanie jest jasne: nikt nie powinien pozbawia si
sposobnoci, by pobudza pragnienie szukania oblicza
Paskiego". Wszystko, co zblia do Boga, jest dobre. Caun jest
ikon, ktra zasuguje na cze. Jednak to, czy jest autentyczny,
czy nie, nie ma z punktu widzenia wiary najmniejszego
znaczenia.

15
Jego Ekscelencja bankier Pana Boga"
Jak papie zosta wpltany w
najwikszy skandal finansowy po wojnie

Nikt nie moe dwom panom nuy. [...] Nie moecie suy Bogu i Mamonie.

k 16,13; Mt 6, 24

Londyn, 18 czerwca 1982 roku. Na brzegu Tamizy, pod


Blackfriars Bridge, policja znajduje nad ranem powieszone na
rusztowaniu zwoki szedziesiciodwuletniego Roberta
Calviego, dyrektora wielkiego woskiego banku. Mczyzna ten
kilka dni wczeniej w popiechu opuci Wochy, kiedy
prowadzone przez niego interesy zmierzay do katastrofy.
Samobjstwo wydawao si oczywiste. Gdyby nie jeden szczeg:
w kieszeniach spodni znaleziono pliki dolarw i powk cegy.
To znak masonerii. Czy samobjca chcia zostawi jakie ukryte
przesanie? A moe kto chcia go oskary o przynaleno do
masonerii? Jeli tak, to najprawdopodobniej jest to morderstwo.
Nazwa mostu - Blackfriars - potwierdza t aluzj: czarni bracia"
to po wosku przydomek masonw. Kompletna zagadka:
samobjstwo czy zamaskowane morderstwo? Jeli to
rzeczywicie zbrodnia, w takim razie czy byy to odraajce
porachunki midzy wolnomularzami, czy te ci, ktrzy
wyreyserowali t makabryczn scen, chc tylko, eby wszyscy
uwierzyli, e tak byo?
Pod koniec czerwca, ledwie brytyjskie MI5 rozpoczyna
dochodzenie, kiedy kierowany przez Roberta Calviego Banco
Ambrosiano ogasza bankructwo. To olbrzymi skandal:
Ambrosiano jest gwnym prywatnym bankiem we Woszech.
Ogoszona strata wynosi ponad miliard dolarw. Bardzo szybko
pojawiaj si wierzyciele z daniami odzyskania wierzytelnoci.
Penomocnicy grupy kilku zagranicznych bankw domagaj si
zwrotu wkadu w wysokoci

313

szeciuset milionw dolarw, przedstawiajc listy gwarancyjne"


wystawione przez... Watykan! ledczych wprawia to w
osupienie. W mediach brytyjskich i woskich trzsienie ziemi.
Co zrobi papie wobec tej ajdackiej afery?

Gony skandal
W toku ledztwa wkrtce wychodzi na jaw, e Istituto per le
Oper di Religione (IOR), ktry nazywany jest take Bankiem
Watykaskim, rzeczywicie bra udzia wraz z Banco
Ambrosiano Roberta Calviego w finansowaniu dziesiciu
fikcyjnych spek, prawie wszystkich zarejestrowanych na
Panamie, i mia w nich wikszociowe udziay. IOR to instytucja
bankowa zaoona przez Piusa XII w roku 1942 dla zarzdzania
pienidzmi nalecymi nie do Kocioa, lecz do jego dzie":
misji, zgromadze, ruchw Akcji Katolickiej, pracownikw
Pastwa Watykaskiego itd. Jej wpywy s wielorakie. Jej
wydatki - nieprzeniknione. W Watykanie na og nie ujawnia si
wysokoci darowizn ani zapisw i zachowuje si pen dyskrecj
na temat przyznawania pomocy tej czy innej diecezji z Trzeciego
wiata. Jakimi dokadnie sumami zarzdza bank? Tego nikt nie
wie. Nawet jego prezes monsinior Paul Marcinkus.
Marcinkus! To nazwisko powtarzaj redakcje prasowe na caym wiecie. Ten, ktry zdobdzie przydomek bankiera Pana
Boga", przesuchiwany w sprawie owych tajemniczych zastaww
owiadcza, e zagraniczne spki byy wymylonymi przez
Roberta Calviego gwarancjami w zamian za znaczne kwoty poyczone Ambrosiano przez Watykan. Dla ich sfinansowania Calvi
poyczy rwnie szeset milionw dolarw od zagranicznych
bankw (ktre teraz domagaj si swoich pienidzy), proszc
monsiniora Marcinkusa o podpisanie listw, zapewniajcych, e

314

Watykan nadzoruje te dziesi spek. Podpis jednego z najbliszych wsppracownikw papiea jest z pewnoci gwarancj zaufania, ktrego tak brakuje: skoro Stolica Apostolska rczy za jak poyczk, jake mona wtpi w jej rzetelno?
Uwikanie IOR w ten galimatias nie pozostawia adnych wtpliwoci. Kardyna Agostino Casaroli, sekretarz stanu,
bezzwocznie podejmuje wic negocjacje, majce na celu
maksymalne uwolnienie Kocioa od odpowiedzialnoci. Nie ma
adnych przeciekw z pierwszych rozmw, ktre prbuj
rozwika wze gordyjski tej wielowtkowej intrygi. Po trudnych
pertraktacjach z adwokatami bankw wierzycieli Casaroli zgadza
si wypaci im odszkodowania w wysokoci dwustu czterdziestu
milionw dolarw, pod warunkiem e bdzie to kwota ostateczna
i e jej wypacenie nie oznacza w adnym wypadku uznania winy
Watykanu. Na tym polega caa strategia Stolicy Apostolskiej:
zminimalizowa swoj rol w tym skandalu, spaci dugi na
najkorzystniejszych warunkach i odzyska wiarygodno
moraln. To ambitny program.
Zadanie Casarolego jest tym bardziej problematyczne, e
Watykan zalewa powd mniej lub bardziej nieprawdziwych informacji rozpowszechnianych przez wosk pras. Zgodnie z tymi
czstkowymi wiadectwami i strzpkami zezna wszystko wskazuje na to, e IOR i jego tajemniczy prezes s od bardzo dawna
wpltani w niezliczone wyudzenia i inne machinacje pozbawionego skrupuw Roberta Calviego.
Trudno zaprzeczy. Od poowy lat siedemdziesitych Calvi
wykorzystywa brak przejrzystoci watykaskiej administracji i
szacunek, jakim cieszy si IOR - znajdujca si poza wszelkim
podejrzeniem instytucja eksterytorialna - do tego, by wydobywa
wasny bank z tarapatw finansowych, bdcych wynikiem
podejrzanych operacji. Skdind Banco Ambrosiano by ostentacyjnie katolicki: przez dugie lata zatrudniane tam osoby musiay
okazywa przy przyjciu do pracy wiadectwo chrztu! W wyniku
operacji handlowych zwizanych z t czy inn wasn potrzeb
Calvi wcign IOR do wanych sektorw woskiej gospodarki:

315

do brany wydawniczej, do ubezpiecze, do spraw


poszczeglnych regionw itd. - w zakresie przekraczajcym
granice rozsdku.
Jednym z celw Calviego byo uniemoliwienie wykupu jego
znajdujcego si wiecznie w opakanym stanie banku dziki
przekazaniu IOR - za porednictwem fasadowych spek - pakietu mniejszociowego (dziesi procent udziaw), z ktrym
nie sposb byo si nie liczy, a zarazem by on wolny od
wszelkich podejrze. W zamian za swj udzia IOR pobiera
honoraria, prowizje i - oczywicie - procenty. Jego prezes
monsinior Marcinkus nigdy nie ukrywa - a nawet chtnie si tym
chepi - e stara si inwestowa pienidze tam, gdzie mg z
nich jak najwicej wycign". Czsto syszano, jak przytacza
swoj ulubion maksym:
- Kocioem nie mona rzdzi za pomoc zdrowasiek!

Od Opus Dei do mafii


Caa ta afera moga by po prostu gigantycznym szachrajstwem finansowym, gdyby nie to, e Calvi, co wykae ledztwo,
by powizany ze wszystkimi podejrzanymi, czsto gonymi
woskimi aferami z okresu po 1968 roku. Nieprawdopodobne
okolicznoci towarzyszce upadkowi Ambrosiano, spektakularne
samobjstwo" jego prezesa i nieoczekiwane uwikanie
Watykanu w t wybuchow spraw rozpalaj ludzk wyobrani.
Najpierw, w lipcu 1982 roku, uwaga opinii publicznej zostaje
skierowana w stron Opus Dei. Miesic po mierci Roberta
Calviego jego syn przekazuje dziwne owiadczenie sardyskiego
inwestora Flavia Carboniego, ktry sam si ukrywa. Wedug
Carboniego powodem wyjazdu szefa Ambrosiano do Londynu
nie miaa by ch wymknicia si woskiemu wymiarowi spra-

316

wiedliwoci, jak to wwczas utrzymywano, lecz zamiar spotkania


si tam z zagadkowymi przedstawicielami Dziea Boego, ktrzy
mieli podobno by skonni wydoby jego imperium z tarapatw.
Jeli Watykan jest uwikany w ten skandal, to jest rzecz prawdopodobn, e w tych sekretnych machinacjach maczaa palce jaka
tajna organizacja w rodzaju Opus Dei. Niesychanie sensacyjna
wiadomo czy zrczne odwrcenie uwagi? Powstaa jak na
zamwienie ekscytujca teoria obiega wiat. Nigdy nie zostaje
poparta najdrobniejszym ladem dowodu.
Druga fala spekulacji pojawia si w zwizku ze znanym faktem przynalenoci Roberta Calviego do loy masoskiej P2.
Wiadomo ta elektryzuje woskie media i na dugi czas mobilizuje ledczych. Loa Propaganda Massonica Due bya jeszcze
niedawno filarem Wielkiego Wschodu Woch (Grand Oriente
dltalia), najwaniejsz obediencj w kraju, po czym przerodzia
si w gigantyczn sie spekulantw. Mistrzem tej loy w roku
1975 zosta zuchway neofaszysta Licio Gelli. Przeniknity do
szpiku koci awersj do komunizmu, majc powizania z wieloma
poudniowoamerykaskimi dyktatorami, Gelli w cigu kilku lat
stworzy struktur liczc wiele tysicy braci", wrd ktrych
znale mona byo w pierwszej kolejnoci niemal wszystkie
osoby piastujce kierownicze stanowiska we woskich tajnych
subach. Z wiksz lub mniejsz susznoci uwaano, e loa P2
bya wmieszana mniej lub bardziej bezporednio - we
wszystkie wielkie skandale, ktre wstrzsay Wochami w czasie
oowiu": w zabjstwo Aida Mora (1978), zamach na dworcu w
Bolonii (1980), prb zamachu na Jana Pawa II (1981), tragiczne
porwanie Emmanueli Orlandi, crki pracownika Watykanu
(1983), ujawnienie midzynarodowej siatki antykomunistycznej
Gladio (1990) itd. Wszystko to staje si poywk dla setek
dochodze sdowych i tysicy artykuw prasowych.
Calvi nalea zatem do tej dziwnej loy, w ktrej spotyka si
z politykami, dziennikarzami, funkcjonariuszami wysokiego
szczebla, bankierami i urzdnikami pastwowymi. Na przykad

317

- wedug wdowy po Calvim - pewien mediolaski sdzia, czonek


P2, doradza mu w zwizku z dotyczcymi go rozmaitymi
procedurami sdowymi, dziki czemu umkn tu przed tym,
kiedy mia zosta zatrzymany za nielegalny obrt dewizami. To,
e loa P2 bya uwikana w skandal Ambrosiano, nie budzi
najmniejszych wtpliwoci. Jednak w adnym z prowadzonych
ledztw nie pojawia si nic, co pozwalaoby podejrzewa papiea
Pawa VI albo samego monsiniora Marcinkusa o konszachty ze
wiatem przestpczym.
Trzeci trop, rwnie le si kojarzcy, wie si z Cosa Nostra,
mafi sycylijsk. Teza o jej udziale w tym morderstwie okae si
najbardziej uzasadniona. Wiosn 1982 roku Calvi ma wobec mafii znaczny dug i wie, e nie zostanie mu on umorzony. Kiedy
dociera do niego, e nigdy nie uda mu si wypaci temu
gronemu wierzycielowi, pilnie prbuje znale ratunek u
Marcinkusa, ktry odmawia - mimo grb bankiera, e ujawni
ca spraw dziennikarzom. Calvi ucieka z Woch do Austrii, a
nastpnie do Londynu, gdzie czeka na niego szef mafii o
nazwisku Francesco di Carlo. Wedug inspektorw Scotland
Yardu znajdujcy si w krytycznym pooeniu bankier mia
nadziej, e uda mu si jeszcze odrobi straty dziki
przynoszcemu krociowe zyski przemytowi narkotykw. Jednak
wpada w puapk: jego mao dostpni wierzyciele woleli zgadzi
dawnego przyjaciela - przede wszystkim po to, by uniemoliwi
wyjcie na jaw wszystkich czcych ich tajemnic. Poza tym mia
to by wyrany sygna dla innych ewentualnych zalegajcych ze
spat dunikw.
Teza o udziale mafii okae si najbardziej uzasadniona, poniewa w 2005 roku o zamordowanie Calviego zostanie oskaronych pi osb: mafioso Giuseppe Pippo" Cao, gangster
Ernesto Diotallevi, przemytnik Silvano Vittor, biznesmen Flavio
Carboni oraz kochanka tego ostatniego. Caa pitka zostanie w
2007 roku uniewinniona z braku wystarczajcych dowodw",
jednak proces pozwoli ustali, e posuwajc si od jednego
szalbierstwa do drugiego, Calvi rzeczywicie zapodzia"
ogromne sumy brud-

318

nych pienidzy, ktre poyczya mu Cosa Nostra. I nie zdy


przed mierci spaci tego dugu. Jednak chocia samobjstwo"
Roberta Calviego w kocu znalazo wyjanienie, to wrd
adnych akt, ktre powstay w zwizku ze spraw, nie ma
odpowiedzi na pytanie dodatkowe: w jaki sposb Koci zosta
wpltany w t niebezpieczn wojn cieni? By uzyska
odpowied, trzeba powici chwil uwagi nietuzinkowemu
gwnemu bohaterowi tego nieszczcia, czowiekowi, przez
ktrego
przyszo
zgorszenie:
monsi-niorowi
Paulowi
Marcinkusowi.

Chicagowskie chodniki
Paul Casimir Marcinkus urodzi si w roku 1922 w Cicero, na
ubogim przedmieciu Chicago zamieszkanym przez imigrantw z
Polski, Czech, Irlandii i innych krajw. W tej samej dzielnicy
dziaa Al Capone - jego matka mieszkaa tam przy 16th Street.
To oczywicie zbieg okolicznoci, jednak - niczym igraszka losu
-na dugo zaciy na wizerunku bankiera Pana Boga", ktry
kopa pik na chodnikach Cicero z innymi synami imigrantw
(oni jednak zostali prawdziwymi mafiosami).
Drugie imi Marcinkusa, Casimir (Kazimierz), to imi
patrona Litwy: z tego odlegego nadbatyckiego kraju ojciec
Marcinkusa w roku 1914 wyemigrowa do Ameryki podobnie jak
wielu jego rodakw i tu zosta czycicielem okien. W Chicago
znalaz sobie mod dziewczyn z rodzinnego kraju, z ktr mia
picioro dzieci. Paul jest czwartym.
W wieku trzynastu lat mody Paul chce zosta ksidzem.
Studia koczy w wyszym seminarium St Mary of the Lak w
Mun-delein (Illinois), gdzie pozostawia po sobie wspomnienie
odnoszcego sukcesy sportowca. Wywicony na ksidza w roku
1947,

319

udziela chrztw, uczestniczy w pogrzebach, katechizuje w jednej


z chicagowskich parafii, po czym wyjeda do Rzymu na dodatkowe studia z zakresu prawa kanonicznego. W roku 1952 zostaje wczony do sekcji angielskiej Sekretariatu Stanu, a
nastpnie do Papieskiej Akademii Kocielnej (dawniej bya to
Papieska Akademia Duchowiestwa i Szlachty). To
niespodziewana szansa dla modzieca, ktry nie ma majtku, nie
jest ani geniuszem, ani erudyt - rozmwcy zauwaaj ubstwo
jego sownictwa - i bynajmniej nie pochodzi z adnego wielkiego
woskiego rodu arystokratycznego...
Wysany jako nuncjusz do Boliwii, nastpnie przeniesiony do
Ottawy, wkrtce ponownie wraca do Sekretariatu Stanu w
Rzymie, gdzie jego praca polega na tumaczeniu na angielski
korespondencji papiea Jana XXIII. Oprcz niego inne osoby
tumacz j w tym samym czasie na hiszpaski, francuski czy
niemiecki. Marcinkus jest czowiekiem penym energii, wstaje
codziennie o 6 rano. Jego ywioowej naturze nie wystarcza praca
biurowa, tote szuka nowych form aktywnoci duszpasterskiej i
spoecznej: gra w tenisa, wytrwale oddaje si grze w golfa. Z
przyjemnoci pali cygara i jedzi ogromnym chevroletem, co
bardzo podoba si maym rzymianom, ktrych uczy gry w baseball. Praca z modzie pozostanie do koca jego pasj.
Na pocztku soboru, w padzierniku 1962 roku, w Rzymie
pojawia si trzystu amerykaskich biskupw. Wielu z nich darzy
sympati swojego rodaka obznajomionego z tajnikami Wiecznego
Miasta - Marcinkus zna tutejsze sklepy, trattorie, miejscowych
lekarzy i lokaln administracj. Oddaje mnstwo przysug,
nawizuje liczne kontakty. W roku 1963 zajmuje si budow
domu przeznaczonego dla amerykaskich duchownych
przebywajcych z wizyt w Rzymie, Villa Stritch - od nazwiska
dawnego arcybiskupa Chicago. Zostaje jego pierwszym zarzdc,
co pozwoli mu z biegiem lat pozna osobicie wszystkich
pnocnoamerykaskich hierarchw przejedajcych przez
Watykan.

320

W roku 1964 Pawe VI, ktremu Marcinkus dawa lekcje


angielskiego, wcza go do przygotowa swojej podry do
Bombaju, gdzie mwi si po angielsku. Jest to pierwsza wielka
podr papieska. Caa logistyka, ktra za Jana Pawa II stanie si
czym rutynowym, musi dopiero zosta opracowana. Marcinkus
zaskakuje zmysem organizacyjnym, ale take swoj tyzn
fizyczn. Bdc jednoczenie tumaczem, ochroniarzem i
czowiekiem do wszystkiego, staje si niezastpiony. Bierze
udzia we wszystkich podrach Pawa VI: jest w ONZ, Fatimie,
Turcji, Kolumbii, Genewie, Ugandzie, na Dalekim Wschodzie.
Pawe VI zaczyna lubi tego kolosa (Marcinkus ma sto
dziewidziesit sze centymetrw wzrostu), ktry ju dwa razy
uratowa go z fizycznego niebezpieczestwa.
- Niewtpliwie za bardzo zbliyem si do papiea - opowiada
znany fotograf apostolskich podry Pawa VI. - Nagle jaki duchowny o posturze rugbysty chwyci mnie za kurtk i cho swoje
wa, przenis mnie w powietrzu za barierk ochronn: to by
Marcinkus!
Marcinkus nie jest typowym przykadem monsiniora.
Bezporedni, szorstki, zdroworozsdkowy, pragmatyczny i...
zdecydowanie mao dyplomatyczny. Jak mwi pewna osoba z
bliskiego otoczenia papiea, to jedyny ksidz w Kurii, ktry nie
boi si powiedzie nie kardynaowi"! Ju same jego niezbyt
subtelne maniery szokuj niektrych porporati: w Nowym Jorku
tu przed przemwieniem Pawa VI w ONZ z wciekoci
napada na pewnego kardynaa, ktry achn si, e agenci
ochrony okazuj lekcewaenie papieowi, stojc do niego plecami podczas jego przemwienia, by pilnowa sali! W Bogocie w
chwili przyjazdu Ojca witego ostro ciera si z monsinio-rem
Benellim, potnym substytutem Sekretariatu Stanu, z powodu
jakich spraw zwizanych z bezpieczestwem. Te starcia
pozostawi po sobie lady.

321

Ryzyko pobrudzenia rk
W roku 1969 jego ycie si zmienia. Na miejsce sdziwego
kardynaa Alberta di Joria, prezesa IOR, Pawe VI proponuje
kandydatur Marcinkusa. Kt lepiej ni zaradny i pozbawiony
kompleksw
Amerykanin
moe
zarzdza
sprawami
finansowymi, ktrymi aden z rzymskich dostojnikw nie chce
si zajmowa? Nikt nie omiela si kwestionowa decyzji
papiea. Jednak szczliwy wybraniec nie ma adnych
umiejtnoci w tej dziedzinie. On sam przyzna pniej, e jego
jedyne dowiadczenie w zakresie zarzdzania finansami wizao
si ze zbieraniem niedzielnej tacy w parafii w Chicago i e chcia
odmwi przyjcia tego stanowiska:
- Dlaczego Wasza witobliwo nie wemie kogo innego?
Ja nie mam adnego bankowego dowiadczenia!
- Bdzie ksidz tylko nadzorowa...
To prawda: w zasadzie prezes IOR nie zajmuje si osobicie
zawieraniem transakcji i ogranicza si do nadzorowania tego
organu niszej rangi - skomplikowanego, ale niezbdnego - ktry
zarzdza kontami zakonw i stowarzysze katolickich. W
Kociele na adnym szczeblu nikt nie lubi mwi o pienidzach. I
trwa to ju dwa tysice lat. Spieranie si z bankierami,
negocjowanie cen, staranie si o poyczki, egzekwowanie
dugw, cicia kosztw, ujawnianie wpyww - nikt tego nie
potrafi. Nieliczni ksia, ktrzy godz si podejmowa tych
niewdzicznych zada, ryzykujc pobrudzeniem rk, s
bogosawiestwem dla tej instytucji, ktra obraca skdind
cakiem okrgymi sumami. Kiedy mwimy o bogactwach"
Kocioa, wszystko jest zreszt wzgldne: w latach dziewidziesitych XX wieku budet Watykanu bdzie wynosi czterokrotnie mniej ni sam tylko budet administracyjny Wsplnoty
Europejskiej. Ale te Watykan nigdy, od czasu gdy w roku 1929
Stolica Apostolska odzyskaa autonomi, nie zazna problemw
finansowych.

322

Czasy si jednak zmieniaj. Od II Soboru Watykaskiego


koszty oglne rosn w sposb oszaamiajcy: wszystkie te
synody biskupw, te nowe dykasterie, te komisje, ktre trzeba
utworzy, te nuncjatury, ktre naley urzdzi, te wysiki
podejmowane w dziedzinie rodkw komunikacji, nie mwic
ju o podrach apostolskich na krace wiata - to wszystko
bardzo duo kosztuje. Trzeba znale nowe rda finansowania,
zracjonalizowa budety i skorzysta ze wsparcia diecezji zwaszcza z krajw, w ktrych Koci jest najzamoniejszy: z
Niemiec i Stanw Zjednoczonych. W roku 1981 Jan Pawe II
utworzy rad zoon z pitnastu kardynaw obarczonych
zadaniem reorganizacji caociowej ksigowoci. Wrd nich
bdzie oczywicie Niemiec (Hffner, arcybiskup Kolonii) i
Amerykanin (Krl, arcybiskup Filadelfii). Postawienie na czele
IOR Amerykanina nie jest absolutnie dzieem przypadku.
Marcinkus wyjeda na kilkudniow praktyk w banku Chase
Manhattan (w Nowym Jorku), a nastpnie w Continental Bank (w
Chicago), gdzie dowiaduje si, co to jest akcja, weksel, kredyt
dugoterminowy. Reszta, jak mwi, to kwestia organizacji".
Jego sekretarka Vittoria Marigonda, z ktr bdzie
wsppracowa blisko dwadziecia lat, pracowaa wczeniej w
spce giedowej: bdzie umiaa poprowadzi swojego
pracodawc przez gszcz nowej terminologii.
W roku 1981 Marcinkus otrzyma na dodatek posad zastpcy
gubernatora Pastwa Watykaskiego: dla kurialnych zwierzchnikw zarzdzanie finansami i organizacja Governatorato
Watykanu
(muzea,
park
samochodowy,
supermarket,
zabudowania, apteka, ogrody, pensje pracownikw) to po trosze
to samo. Znw powrci argument, e Marcinkus nie ma
wystarczajcych kwalifikacji, ale ktra z osb zatrudnionych w
Kurii bdzie je w owym czasie miaa?
Okazjonalnie tymczasem Marcinkus nadal zajmuje si organizacj ostatnich podry Pawa VI. Papie ten nie podruje tyle,
ile bdzie podrowa pniej Jan Pawe II czenie dwch

323

obowizkw nie jest niemoliwe. Pozwala to Marcinkusowi pozostawa w bezporednim kontakcie ze zwierzchnikiem Kocioa,
podtrzymywa swoje kontakty na szczycie hierarchii i zachowa
ostrono. Jednak ciga to na niego rwnie ostr krytyk i nieprzychylne plotki: niektrzy czonkowie Kurii maj mu za ze, e
nie jest Wochem, a dysponuje w Rzymie tak wielk wadz.
Ile osb zdaje sobie wwczas spraw, e za tym wizerunkiem
potnego, lubicego samotno i kontrowersyjnego hierarchy wizerunkiem, ktry z luboci podsyca - skrywa si kto inny:
czowiek niekompetentny, niedbay i nieodpowiedzialny?

Ze znajomoci
Kiedy w roku 1969 podejmuje swoje obowizki w IOR, Paul
Marcinkus poznaje dawnego sycylijskiego dorobkiewicza, ktry
zosta bankierem, Michelego Sindon. Mczyzna ten przechwala
si znajomoci z Pawem VI, z ktrym niedawno spotyka si w
Mediolanie w rodowiskach Akcji Katolickiej. Rzeczywicie
doradza on papieowi, kiedy nowe woskie ustawodawstwo zmusio IOR, by sta si samodzielnym bankiem, nie podlegajcym
woskiemu fiskusowi. Potem na dobre okrzep w roli tego, ktry
wywiadcza przysugi". Marcinkus podziwia Sindon i jego biego w zakresie przepyww finansowych. Nie podejrzewa, e jego
sympatyczny rozmwca jest blisko zwizany z mafi - wedug
niektrych rde jest nawet jednym z jej ministrw finansw" -i
e jego porady su przede wszystkim interesom jego wasnego
banku, mediolaskiego Banca Unione.
Metody Sindony doprowadzaj w roku 1975 do spektakularnego bankructwa w wyniku defraudacji (podrobione w Watykanie
faszywe akcje wystawione na mafi). Ju wtedy IOR okrywa si

324

hab. Za kulisami niektrzy kocielni dostojnicy zaczynaj


wypomina Marcinkusowi podejrzanych znajomych, osobiste
kontakty, ryzykowne machinacje. Marcinkus wychodzi z opresji
obronn rk - oczyszczony z zarzutw przez FBI - i mimo e na
temat jego sposobu zarzdzania zaczynaj mnoy si krytyczne
gosy, nadal ufa swojemu przyjacielowi Sindonie. Nie
przypuszcza, e zakoczy on ycie w wiziennej celi w Wenecji
w roku 1986, otruty kaw z cyjankiem!
Marcinkus nie wie rwnie, e Sindona jest bliskim
znajomym Licia Gellego, wielkiego mistrza loy P2: podczas
przeprowadzonej w marcu 1981 roku rewizji w willi
sycylijskiego bankiera w rce woskiej policji wpada lista
dziewiciuset dwudziestu szeciu nazwisk, ktra potwierdza, e
loa Propaganda Due jest miejscem, gdzie krzyuj si rozmaite
interesy finansowe, gdzie oddawane s wzajemne przysugi i
skrywane najcilejsze tajemnice. To zreszt Sindona przedstawia
Marcinkusowi niejakiego Roberta Calviego, zastpc dyrektora
Banco Ambrosiano... i czonka loy P2.
Po mierci Calviego Marcinkus dementuje informacje, jakoby
spotyka si z nim regularnie, przyznaje jedynie, e zdarzyo si
to nie wicej ni dwa czy trzy razy". W tym wzgldzie mija si z
prawd. Przez wiele lat Sindona i Calvi utrzymywali z
Marcinkusem kontakty na poy zawodowe, na poy przyjacielskie.
Szybko zrozumieli, e amerykaski praat jest nowicjuszem, e
niewiele wie o tym, czym si zajmuje, natomiast moe zrobi
niemal wszystko z funduszami swojego banku. I e gra w golfa z
najwaniejszymi zwierzchnikami potnej amerykaskiej konferencji episkopatu: kardynaem Krlem z Filadelfii i kardynaem
Codym z Chicago. W porozumieniu z Liciem Gellim wykorzystuj Marcinkusa - jego znajomoci w interesach i jego atwo
udzielania kredytw - eby wprowadzi Calviego do wadz
Banco Ambrosiano w roku 1975. Calvi realizuje w ten sposb
marzenie ycia. Za wszelk cen chce odnie sukces i nie
przebiera w rodkach: pranie pienidzy, fikcyjne firmy, sztuczne
ruchy niektrych kursw na mediolaskiej giedzie itd.

325

Z pomoc Sindony Calvi korzysta z naiwnej szczeroci


Marcinkusa i wciga Watykan w prb naprawy finansw swojego banku, ktra nie mogaby si uda bez biernego i
dobrotliwego wspudziau ministra finansw" Stolicy
Apostolskiej. W zamian za wsparcie Marcinkus zada od
Calviego listu, uwalniajcego Watykan od wszelkiej
odpowiedzialnoci, co nie byo bardzo kosztowne. Marcinkus
uwaa, e naley pomc Ambrosiano z tej prostej przyczyny, i
IOR posiada tam wiele wierzytelnoci - choby trzeba byo
prowadzi niezbyt chwalebn gr i wystawi na szwank
emerytury pracownikw Stolicy Apostolskiej!

Osaniany przez Jana Pawa II


Tak wic w roku 1982 Koci zostaje wpltany w skandal
zwizany z Banco Ambrosiano. W nastpnym roku woski
wymiar sprawiedliwoci posuwa si nawet do tego, e oskara
trzech gwnych zwierzchnikw IOR: prezesa monsiniora
Marcinkusa, wiceprezesa Luigiego Menniniego i gwnego
ksigowego Pellegrina de Stroebela. Jednak trzej oskareni nie
stawiaj si na wezwanie sdu i pozostaj za bezpieczn oson
grubych murw Watykanu, suwerennego - a zatem nietykalnego pastwa, w ktrym skrywaj si za milczcym przyzwoleniem
papiea!
Kiedy Jan Pawe II zosta wybrany na papiea, polubi Paula
Marcinkusa. Przede wszystkim dlatego, e to Litwin, a polski papie darzy kraj swoich ssiadw szczeglnym uczuciem: czy
jego wasna matka nie miaa litewskich korzeni? Nastpnie
dlatego, e Watykan to miejsce, gdzie wszyscy szepcz po ktach,
gdzie jzyk zdominowany jest przez zabjcze eufemizmy, gdzie
nie wszdzie przyja si chrzecijaska mio miosierna. W
takim wiecie ten bezporedni w mowie i szorstki w manierach
Amerykanin

326

moe podoba si Polakowi. Wreszcie, Karol Wojtya niczego


tak nie nienawidzi jak niesprawiedliwoci, plotek albo - co
jeszcze gorsze - medialnego linczu:
- Prasa jest dla niego naprawd zbyt okrutna. Dopki nie
otrzymamy dowodw na to, co mu si zarzuca, pozostanie na stanowisku!
Std do osaniania biskupa poszukiwanego przez woski wymiar sprawiedliwoci jest ju niedaleko - i Jan Pawe II t granic
bez skrupuw przekracza. Kolejne oskarenie dosiga monsiniora Marcinkusa w roku 1986: papie nadal jest na nie guchy.
Dla obrony Marcinkusa Watykan wci powouje si na
argument, e IOR korzysta w przywileju eksterytorialnoci. Od
czasu traktatw lateraskich Pastwo Watykaskie prowadzi
wasne sdownictwo i samo sdzi wasnych obywateli. Nie ma
zreszt porozumienia w sprawie ekstradycji midzy Wochami i
Stolic Apostolsk. Jan Pawe II utrzyma Marcinkusa na
stanowisku, przynajmniej formalnie, a do marca 1989 roku,
kiedy zostanie wstrzymane dochodzenie przeciwko niemu.
Polski papie nigdy nie interesowa si rachunkami. Jedyne,
co w tym zakresie si dla niego liczyo, to moliwo wsunicia
koperty z pidziesicioma czy osiemdziesicioma tysicami
dolarw temu czy innemu biskupowi z Trzeciego wiata, ktry
przyby do Rzymu ze swoj spraw. Na prob sekretarza
Stanisawa Dziwisza torby z pienidzmi dostarcza papieowi
sam prezes IOR, przywoc je wind a do papieskiego gabinetu
na trzecim pitrze Paacu Apostolskiego. Albo te wrcza
pienidze temu czy innemu wychodzcemu od Ojca witego
eminencji - na potrzeby tej czy innej afrykaskiej diecezji...
W roku 1990 za rad swoich wsppracownikw Jan Pawe II
przeprowadzi reform finansowej dziaalnoci Watykanu, powierzajc w szczeglnoci kardynaowi Szoce - kolejnemu
Amerykaninowi - Prefektur Ekonomicznych Spraw Stolicy
Apostolskiej i dajc mu dwa bardzo proste polecenia: profesjonalizm i p r z e j r z y s t o . Tych dwch cech najbardziej
brakowao

327

monsiniorowi Marcinkusowi. Jego nastpca na czele IOR Angelo


Caloia, rwnie mediolaski bankier, powie o nim:
- By to czowiek niezbyt wnikliwy, ktremu wystarcza oglny
zarys spraw; niewtpliwie le mu doradzano, ale jego osobista
uczciwo jest bez zarzutu...
Such o bankierze Pana Boga" zaginie. Po powrocie do Stanw
Zjednoczonych, gdzie zostanie z powrotem zwykym ksidzem",
Marcinkus umrze w lutym 2006 roku w wieku osiemdziesiciu
czterech lat na przedmieciach Phoenix w stanie Arizona. I zabierze ze sob do grobu - co do tego nie ma najmniejszych wtpliwoci - par nie wyjawionych tajemnic...

16
Trzecia tajemnica fatimska
Co naprawd objawia Matka Boa
trojgu portugalskim pastuszkom?

Nie wiem, kto woy pistolet w rk strzelca,


wiem jednak, kto zmieni lot kuli...
Jan Pawe II
Kto si spodziewa sensacyjnych przepowiedni apokaliptycznych o kocu
wiata lub o przyszych wydarzeniach historycznych, z pewnoci dozna zawodu.

Kardyna Joseph Ratzinger

Rzym, 14 maja 1981 roku. Jest tu po poudniu. Na


dziesitym pitrze szpitala Gemellego papie Jan Pawe II
odzyskuje przytomno. Siedzcy przy ku jego sekretarz
Stanisaw Dziwisz opowiada mu, e po wczorajszym zamachu na
placu witego Piotra przeszed dug i dramatyczn operacj, e
otar si o mier, e cay wiat wstrzyma oddech i czeka na
wieci o stanie jego zdrowia, e lekarze s nastawieni raczej
optymistycznie. Papie, wci bardzo osabiony, sucha.
Dziwisz mimochodem zwraca mu uwag, e wczorajsze wydarzenie miao miejsce w dniu rocznicy pierwszego ukazania si
Matki Boej w Fatimie 13 maja 1917 roku. Jego spostrzeenie
zaciekawia Ojca witego. Zbieg okolicznoci jest uderzajcy.
Jan Pawe II nigdy nie by w Fatimie, nie zna dokadnie historii
tych objawie, ale ma bardzo wielkie naboestwo do Matki
Boej. Prosi Dziwisza, by przynis mu materiay na ten temat.
Pierwsi gocie odwiedzajcy lecego w ku papiea - kardyna
Confalonieri, kardyna Pironio, ale rwnie ten czy w przyjaciel
z Polski - zdziwi si, widzc go oboonego dokumentami, ktre
Dziwisz kaza natychmiast dla niego przygotowa. Materiay

331

zebra biskup Pavol Hnilica, Sowak pasjonujcy si t spraw.


Papiea szybko zafascynowaa niezwyka historia trojga portugalskich pastuszkw, ktrym Matka Boa przyniosa ordzie,
mogce, jak si wydaje, dotyczy bezporednio Jana Pawa II.

Tego nie mwcie nikomu"


13 maja 1917 roku pnym popoudniem may Francisco
Marto (dziewi lat), jego siostra Jacinta (siedem lat) i kuzynka
Lucia dos Santos (dziesi lat) zobaczyli, jak ponad zielonym
dbem w Cova da Iria w pobliu Fatimy, na terenie diecezji ze
stolic w Coimbrze, ukazaa si Pani obleczona w soce",
bardzo pikna, trzymajca w rku raniec. Wyznaczya im
spotkania na kolejne sze miesicy, na trzynasty dzie kadego
miesica, zawsze o tej samej porze. Matka Boa szeciokrotnie
skierowaa do dzieci skomplikowane i przeraajce sowa, w
ktrych
wymagania
katechizmowe
mieszay
si
z
apokaliptycznymi proroctwami - czego takiego dzieci w tym
wieku nie mogy ani zrozumie, ani wymyli - a w kocu 13
padziernika sprawia zbiorowy cud, kiedy to siedemdziesit
tysicy osb widziao taniec soca". Zbiorowe zudzenie,
genialna manipulacja czy znak z niebios?
Sytuacja polityczna, w jakiej znajduje si wwczas Portugalia,
tumaczy dugo utrzymujcy si sceptycyzm w stosunku do tego
zjawiska: podczas gdy w Europie trwa wojna, w Portugalii
wanie proklamowano republik, na zgub Kocioa, do
niedawna wszechmocnego, a teraz wystawionego na brutalny
kontakt z triumfujcym antyklerykalizmem. C moe by
skuteczniejsze dla uspokojenia wiernych ni cud? Zaalarmowane
przez miejscowego biskupa wadze kocielne powstrzymuj si
od potwierdzenia wiarygodnoci tego zjawiska. Koci nauczy
si ostronoci w odniesieniu do

332

tego typu mao racjonalnych spraw - objawie, wizji, stygmatw,


nadprzyrodzonych znakw - i nigdy nie wcza ich do
Objawienia, zawsze zostawiajc je pobonoci wiernych.
Miejscowy ordynariusz biskup Jose Alves Coreira da Silva
czuje si nieco osamotniony. Niezwocznie zakupuje teren dookoa, by wybudowa tam kaplic i urzdzi plac dla coraz liczniej przybywajcych na to miejsce pielgrzymw. Jednak z rozpoczciem procesu majcego uzna autentyczno objawie czeka
do 1922 roku. W Rzymie sdziwy ju Benedykt XV nie reaguje.
Jego nastpca, Pius XI, nie spieszy si. 1 listopada 1926 roku
Watykan wysya dyskretnie do Fatimy nuncjusza Gaetana
Nicotr. Wysannik jest wstrznity ewidentn pobonoci,
ktr tchnie to miejsce, mimo e trudno tu dotrze. Jego
sprawozdanie jest korzystne. W styczniu 1927 roku papie
udziela kapanom i pielgrzymom zgody na modlenie si do Matki
Boej w Fatimie, a potem, w padzierniku 1930 roku, oficjalnie
zatwierdza kult. Upyno osiem lat od rozpoczcia procesu.
Zgodnie z przepowiedni Matki Boej Francisco i Jacinta
umieraj bardzo modo. Jedyna, ktra pozostaa, Lucia, zostaje
wy sana jako nowicjuszka do konwentu Santa Dorotea de Tuy, w
hiszpaskiej Galicii, gdzie otrzymuje szereg nowych wizji. 17
grudnia 1927 roku syszy sowa Jezusa, ktry poleca jej spisa to,
co Madonna powiedziaa caej trjce owego 13 lipca 1917 roku,
kiedy dla oszczdzenia ludzkoci wielu nieszcz zadaa
zwaszcza ustanowienia zwyczaju ofiarowania komunii witej
w pierwsze soboty na zadouczynienie" i powicenia Rosji
[Jej] Niepokalanemu Sercu". W tamtym czasie troje maych
pastuszkw analfabetw nie wiedziao nawet, co to jest Rosja":
pniej Lucia wyjani, e sdzili, e to imi jakiej grzesznej
kobiety, dla ktrej musieli si powici...
Owego pamitnego 13 lipca Pani objawia im trzy tajemnice.
Pierwsza, w takiej postaci, w jakiej Lucia po raz pierwszy
przelaa j na papier - lecz jej spowiednik ojciec Goncalves
podobno nakaza jej spali t pierwsz wersj - zawiera wizj
groby piekielnej,

333

morza ognia", w ktrym demony i dusze wygldajce, jakby


byy przezroczystymi czarami lub brunatnymi arzcymi si wgielkami w ludzkiej postaci", unosz si w straszliwym poarze
wrd bolesnego wycia i rozpaczliwego krzyku". Po tym przeraajcym opisie nastpuje drugi, ktry zapowiada now wojn, jeszcze gorsz ni ta z lat 1914-1918, oraz straszne przeladowania
Kocioa. W podwjnym celu: by zapobiec tym nieszczciom i by
ocali dusze od pieka, Matka Boa da przywrcenia zwyczaju
komunii w pierwsz sobot kadego miesica i powicenia Rosji
[Jej] Niepokalanemu Sercu". W przeciwnym razie Rosja rozszerzy
swoje bdne nauki po wiecie", wywoujc wojny, przeladujc
Koci i niszczc wiele narodw".
Na tym opis si koczy. Lucia wyjania swojemu biskupowi, e
nie moe ujawni trzeciej czci objawienia Matki Boej. Po sowach: W Portugalii bdzie zawsze zachowany dogmat wiary", powiedziaa Ona dzieciom: Tego nie mwcie nikomu". A 17 grudnia
1927 roku Lucia syszy gos Jezusa, ktry to potwierdza: Na temat
reszty tajemnicy zachowaj milczenie". To wanie ta ostatnia cz
proroctwa bdzie stanowi trzeci tajemnic fatimsk.

Jedna z trzech tajemnic


Dziesi lat pniej Lucia skada luby wieczyste i od tej pory
nosi imi siostry Marii od Boleci. Nigdy nie przestaa prosi
swoich spowiednikw, by ostrzegli papiea. W Portugalii widzenia z Fatimy s teraz traktowane powanie przez biskupw, ktrzy 13 maja 1931 roku, dosownie wypeniajc zalecenia Matki
Boej, uroczycie powicili wiat i Portugali Niepokalanemu
Sercu Maryi. W roku 1936, kiedy Koci hiszpaski staje si
ofiar wojny domowej, ktra zapowiada si na dug i mordercz,

334

biskupi prosz Matk Bo o uchronienie Portugalii przed tymi


okruciestwami i obiecuj wrci do Fatimy z dzikczynn pielgrzymk - co uczyni 13 maja 1938 roku w obecnoci piciuset
tysicy wiernych.
To w tych czasach biskup Leirii, monsinior Jose Alves Coreira
da Silva, pisze osobisty list do Piusa XI, by przekaza mu dania
Matki Boej w takiej postaci, w jakiej zrelacjonowaa mu je Lucia.
Sdziwy ju i schorowany Pius XI nie odpowiada na ten list.
Natomiast jego sekretarz stanu Eugenio Pacelli odnosi si z wielk
uwag do tych dziwnych proroctw pochodzcych z gbi Portugalii,
a dotyczcych wojny i pokoju. Przyszy Pius XII jest wstrznity
zbiegiem okolicznoci: pierwszego dnia objawie Matki Boej
tym trojgu maym portugalskim pastuszkom, 13 maja 1917 roku,
w Rzymie, w Kaplicy Sykstyskiej, on sam otrzyma sakr biskupi z rk papiea Benedykta XV. Wielokrotnie bdzie si zwierza
bliskim wsppracownikom, e bezustannie myli o tym, z czego
Matka Boa zwierzya si maej Lucii z Fatimy".
Biskup Leirii zapamituje ten szczeg. Kiedy dowiaduje si,
e Pacelli zosta wybrany na papiea, zezwala Lucii, by napisaa
wprost do niego i wszystko mu opisaa. Tekst, ktry wwczas
wychodzi spod jej pira i ktry przekazuje swojemu biskupowi
31 sierpnia 1941 roku, wspomina o proroctwach Matki Boej w nastpujcych sowach:
tajemnica skada si z trzech odmiennych czci. Z tych dwie teraz
wyjawi. Pierwsza wic bya wizja pieka. Pani nasza pokazaa nam morze
ognia, ktre wydawao si znajdowa w gbi ziemi, widzielimy w tym
morzu demony i dusze, jakby byy przezroczystymi czarami lub brunatnymi
arzcymi si wgielkami w ludzkiej postaci. Unosiy si w poarze,
unoszone przez pomienie, ktre z nich wydobyway si wraz z kbami
dymu. Paday na wszystkie strony jak iskry w czasie wielkich poarw, bez
wagi, w stanie niewakoci, wrd bolesnego wycia i rozpaczliwego
krzyku. Na ich widok mona by ogupie i umrze ze strachu. Demony
miay straszne i obrzydliwe ksztaty wstrtnych,

335

nieznanych zwierzt. Lecz i one byy przejrzyste i czarne. Ten widok trwa
tylko chwil. Dziki niech bd Matce Najwitszej, ktra nas przedtem
uspokoia obietnic, e nas zabierze do nieba (w pierwszym widzeniu). Bo
gdyby tak nie byo, sdz, e bylibymy umarli z lku i przeraenia.

Dalej zakonnica pisze:


Nastpnie podnielimy oczy ku naszej Pani, ktra nam powiedziaa z
dobroci i ze smutkiem: Widzielicie pieko, dokd id dusze biednych
grzesznikw. Aby ich ratowa, Bg chce ustanowi na wiecie naboestwo
do mego Niepokalanego Serca. Jeli zrobi si to, co ja wam mwi, wiele
dusz zostanie uratowanych, nastanie pokj na wiecie. Wojna si skoczy.
Ale jeeli si nie przestanie obraa Boga, to za pontyfikatu Piusa XI
rozpocznie si druga, gorsza. Kiedy ujrzycie noc owietlon przez nieznane
wiato, wiedzcie, e to jest wielki znak, ktry wam Bg daje, e ukarze
wiat za jego zbrodnie przez wojn, gd i przeladowania Kocioa i Ojca
witego. eby temu zapobiec, przyjd, by da powicenia Rosji memu
Niepokalanemu Sercu i ofiarowania komunii witej w pierwsze soboty na
zadouczynienie. Jeeli ludzie me yczenia speni, Rosja nawrci si i
zapanuje pokj, jeeli nie, Rosja rozszerzy swoje bdne nauki po wiecie,
wywoujc wojny i przeladowania Kocioa. Sprawiedliwi bd mczeni,
Ojciec wity bdzie bardzo cierpie, wiele narodw zostanie
zniszczonych, na koniec zatriumfuje moje Niepokalane Serce. Ojciec
wity powici mi Rosj, ktra si nawrci, a dla wiata nastanie okres
pokoju".

Pius XII jest poruszony tymi opisami. Bardzo powanie podchodzi do uporczywych da dotyczcych komunii witej w pierwsze soboty na zadouczynienie" - zwyczaju, ktry natychmiast
ustanawia - i powicenia Rosji [...] Niepokalanemu Sercu" Maryi.
8 grudnia 1942 roku u witego Piotra w Rzymie uroczycie przeprowadzi powicenie wiata Niepokalanemu Sercu Maryi: nie
wspomina wyranie Rosji - ktra ze wszystkich si stawia w owym

336

czasie opr nazistowskiej inwazji - robi jednak aluzje do ludw


przez bd lub niezgod odczonych, [...] gdzie nie ma domu, w ktrym nie otaczano by czci [...] ikony [Matki Boej] - dzisiaj moe
ukrytej w oczekiwaniu na lepsze czasy".
Co do reszty sam Pius XII nie wie nic wicej. Jak to powiedziaa swojemu biskupowi i jak to napisaa papieowi, Lucia zachowaa trzeci tajemnic dla siebie.

Dopiero po roku 1960"


W czerwcu 1943 roku, przebywajc w swoim hiszpaskim
klasztorze, Lucia ciko zachorowuje - zapada na zapalenie opucnej. Wydaje si, e umrze. Zaniepokojony biskup da Silva podpowiada jej, by spisaa trzeci cz proroctwa, a nastpnie - w obliczu milczenia chorej zakonnicy - wydaje jej pisemny rozkaz. Po
dugim wahaniu midzy 2 a 9 stycznia 1944 roku siostra Lucia w
duchu posuszestwa" spisuje tekst proroctwa na kilku kartkach,
ktre skada i wsuwa do koperty, by wysa j nastpnie
zapiecztowan do biskupa 17 czerwca 1944 roku: ordynariusz
umieszcza j w drugiej kopercie, zalakowanej, na ktrej pisze:
Przekaza JE kardynaowi don Manuelowi, patriarsze Lizbony,
po mojej mierci - Leiria, 8 grudnia 1945 roku", po czym podpisuje: Jose, biskup Leirii". Potem umieszcza j w kasie pancernej
w paacu biskupim. Lucia ucila, e w adnym wypadku dokument ten nie moe zosta otwarty wczeniej ni po roku 1960".
Kiedy w roku 1955 kardyna Ottaviani, podsekretarz witego
Oficjum, przyjeda odwiedzi j w karmelu Santa Teresa w
Coimbrze, gdzie mieszka ona teraz pod imieniem ucji od
Niepokalanego Serca, pyta j:
- Dlaczego taka data?

337

- Poniewa wtedy wszystko pokae si janiej.


Dziwna odpowied. Kiedy bezradny kardyna wraca do
Rzymu, relacjonuje j Piusowi XII. Zainteresowanie papiea
Fatim nie zmalao, wprost przeciwnie. 30 padziernika 1950
roku, dwa dni przed uroczystym ogoszeniem dogmatu o
wniebowziciu Maryi, w ogrodach Watykanu papie osobicie
dowiadczy cudu", ktry zakoczy cykl objawie fatimskich w
roku 1917 roku: kula soca w tajemniczy sposb krcia si
wok wasnej osi. Tej jesieni papie czterokrotnie zaobserwowa
to zagadkowe zjawisko i drobiazgowo opisa je kardynaowi
Federicowi Tedeschiniemu - ktrego poprosi, by by jego
przedstawicielem podczas ceremonii zamknicia Roku witego
w Fatimie 13 padziernika 1951 roku w obecnoci miliona
wiernych. Rok pniej, 7 lipca 1952 roku, Pius XII dokonuje
kolejnego powicenia Niepokalanemu Sercu Maryi, tym razem
jednak - mimo zimnej wojny - mwic wprost o wszystkich
narodach Rosji".
W roku 1957 biskup Leirii otrzymuje polecenie wysania do
Watykanu wszystkich pism Lucii, jak s". Czy to Pius XII wyrazi takie pragnienie? Czy Ottaviani, ktrego po pobycie w Fatimie
zera ciekawo? Tego nigdy si nie dowiemy. Portugalski hierarcha przygotowuje posusznie fotokopi tekstu z 1941 roku, ktry
od dawna jest ju znany, i wyciga synn zapiecztowan
kopert zawierajc tajemnic. W marcu jego biskup pomocniczy
monsi-nior Joao Pereira Venancio zawozi cao do nuncjatury.
Oglda dyskretnie kopert pod wiato, z trudem jednak udaje mu
si dostrzec kilka linijek, ktrych nie potrafi odczyta. 16
kwietnia dokument wyjeda do Rzymu, gdzie odbiera go
Ottaviani, po czym skada go w tajnych archiwach witego
Oficjum.
Kilka miesicy pniej Pius XII umiera. Nie zdy pozna
tajemnicy: nie ma adnego ladu jakiejkolwiek proby,
konsultacji czy spotkania na ten temat. Kardyna Roncalli, ktry
zastpuje go na papieskim tronie, przyjmujc imi Jan XXIII, zna
Fatim, gdy 13 maja 1956 roku jako patriarcha Wenecji by tam
z pielgrzymk. Jan XXIII nie ma w stosunku do tych objawie
ani uprzedze

338

Piusa XI, ani naboestwa Piusa XII. Jednak teraz on zadaje


sobie pytanie, dlaczego Lucia ustalia rok 1960 jako dat
otwarcia tajemnicy. A w wrebny rok si przyblia...
17 sierpnia 1959 roku wsppracownik kardynaa
Ottavianiego ojciec Pierre Paul Philippe z zachowaniem
najwyszego sekretu przynosi dokument papieowi. Ojciec
wity postanawia odpie-cztowa kopert i zapozna si z jej
zawartoci w obecnoci wiadka: jest nim jego spowiednik
monsinior Alfredo Cavagnat. Jednak tekst napisany jest trudn do
odczytania portugalszczyzn, w zwizku z czym Jan XXIII
sprowadza tumacza z Sekretariatu Stanu, monsiniora Paula
Josego Tavaresa. Papie zapoznaje si z tekstem i zachowuje
milczenie. Nastpnie spisuje wasn notatk, ktr wkada do
koperty, po czym umieszcza dokument w gabinecie w swoich
prywatnych apartamentach.

Wymysy, plotki i manipulacje


13 maja 1960 roku, w dniu rocznicy objawie, wielu
obserwatorw spodziewa si, e Jan XXIII ujawni tre
dokumentu. Na prno. Oczywicie 8 padziernika 1961 roku
pisze list, w ktrym kieruje do Pani Fatimskiej modlitw o
powodzenie II Soboru Watykaskiego. Jednak to wszystko.
Dobry papie Jan" umiera w kwietniu 1963 roku i niczego
wicej nie ujawnia. Czy by zbyt zajty przygotowaniami do
soboru, ktry zwoa, i przesta si interesowa tajemnic
fatimsk? Czy te wiadomie postanowi okry t spraw zason
milczenia?
Silvio Oddi, przyszy kardyna i prefekt Kongregacji do
spraw Duchowiestwa, ktry by sekretarzem Roncallego w
Paryu, omieli si zapyta o to sdziwego, schorowanego
papiea. Odpowied Jana XXIII bya oscha:

339

- Prosz nie rozmawia ze mn wicej na ten temat!


- Ale Ojcze wity, nie mona ludziom zabroni o tym
mwi.
- Powiedziaem, eby ze mn o tym wicej nie rozmawia!
Zaintrygowany Oddi myli wwczas podobnie jak wszyscy
inni,
e musi to by jaka straszna tajemnica, skoro sam papie tak j
skrywa! Dwadziecia lat pniej pojedzie odwiedzi Luci w karmelu w Coimbrze przy okazji pielgrzymki do Fatimy, ktr
bdzie prowadzi w maju 1985 roku. Siostra wyjani mu, e Jan
XXIII uwaa, tak samo jak i Jan Pawe II podczas ich rozmowy
w cztery oczy z maja 1982 roku, e tajemnica ta mogaby zosta
le zrozumiana". Oddi wycignie std wniosek: To musi by co
naprawd powanego!" Chocia, pomyli kardyna, jeli chodzi o
kryzys Kocioa, to on ju trwa, wszyscy to widz...
Milczenie Jana XXIII zdumiao Portugalczykw, zaintrygowao znawcw tematu i wywoao now fal niedorzecznych
spekulacji i najrozmaitszych wymysw. Ju w maju 1958 roku,
po odwiedzinach u siostry Lucii, meksykaski ksidz Agustin
Fuentes, wicepostulator sprawy beatyfikacyjnej maych Francisca
i Jacinty, wyjani, e tajemnica ma charakter apokaliptyczny: na
wiat ma spa sprawiedliwo Boska, ma znikn wiele narodw, koniec ma by bliski itd. W kocu 2 lipca 1959 roku biskup Coimbry musia opublikowa formalne dementi siostry
Lucii, ktr rozzocio to naduycie.
Po mierci Jana XXIII agencja prasowa Asian News
International uznaje za suszne da swojemu artykuowi taki tytu:
Watykan: Moliwe, e tajemnica fatimska nigdy nie zostanie
ujawniona". Od tego momentu wszystkie media przyjmuj ten ton
i powoduj now fal plotek. Na amach niektrych dziennikw
wypowiadaj si specjalici od tajemnicy fatimskiej". Kady
stara si zwrci uwag na wasny komentarz, wasne
przekonanie, wasne wyjanienie. Na przykad 15 padziernika
1963 roku stuttgarcka Neues Europa" w artykule podpisanym
przez Louisa Emricha stwierdza, e papie Pawe VI wysa tekst
tajemnicy Johnowi Kennedy emu, Haroldowi Macmillanowi i
Nikicie Chruszczowowi,

340

by nakoni ich do zaprzestania nuklearnego wycigu! Kardyna


Ottaviani, jedyny majcy wwczas wadz, by to zrobi,
dementuje t plotk i uznaje j za czyste urojenie.
Dobry papie Jan" chcia pogrzeba t tajemnic: nie udao
si. Jego milczenie miao dokadnie przeciwny skutek. Rzesze
ciekawskich ze wszystkich stron wiata pasjonuj si tajemnic
fatimsk. Ledwie konklawe zdyo w czerwcu 1963 roku
wybra Pawa VI, otrzymuje on petycj piciuset biskupw
biorcych udzia w II Soborze Watykaskim z prob o
powicenie wiata Maryi z wyranym wymienieniem Rosji i
innych krajw opanowanych przez dogmatyczny komunizm" zgodnie z yczeniem Pani z Fatimy. Nowy papie postanawia
zapozna si z tajemniczym dokumentem: okazuje si, e w
witym Oficjum nie sposb go znale! W kocu substytut
DelfAcua wzywa na pomoc don Lorisa Capovill, sekretarza
witej pamici Jana XXIII, ktry znajduje kopert w gabinecie
papieskiego apartamentu, gdzie zostaa umieszczona przez
zmarego papiea.
Pawe VI nie bardzo lubi objawienia. Wiemy to od jego
przyjaciela, filozofa Jeana Guittona. Ten papie intelektualista ma
niewielkie skonnoci do mistycyzmu. Oczywicie 21 listopada
1964 roku podczas zakoczenia trzeciej sesji soboru ogasza
Maryj Matk Kocioa" w obecnoci dwch tysicy stu
czterdziestu omiu biskupw. Oczywicie 13 maja 1965 roku
uroczycie ofiarowuje sanktuarium w Fatimie zot r, ktr
dostarcza jego osobisty legat, kardyna Cento. Jednak podobnie
jak jego poprzednik, kiedy 25 marca 1965 roku zapoznaje si z
tajemnic, Pawe VI woli odesa zapiecztowan kopert do
witego Oficjum - nic nikomu o niej nie mwic.
Tymczasem jednak zblia si pidziesita rocznica objawie.
Pawe VI waha si, czy ma przewodniczy planowanym na maj
1967 roku obchodom, co wywouje now fal medialnych
spekulacji: co skrywa papie? Prawda jest taka, e Pawe VI boi
si przede wszystkim o to, by nie da si wykorzysta przez
portugalskiego dyktatora. Salazar nie cierpi papiea, ktry
potpia kolonializm

341

i amanie prawa, zdaje sobie jednak rwnie spraw, e papieska


wizyta w Lizbonie przyczyniaby si do poprawy jego wasnego
wizerunku wrd obywateli.
W kocu Pawe VI udaje si 13 maja do Fatimy z wizyt
jednodniow i wycznie w celach religijnych. Tego samego dnia
ogasza adhortacj dla caego Kocioa o czci i naladowaniu
Najwitszej Panny Maryi", w ktrej odwouje si do
uroczystego powicenia z 31 padziernika 1942 roku, czyli
sprzed dwudziestu piciu lat. Mimo zej pogody milion
pielgrzymw przybyo wysucha jego homilii, w ktrej mwi o
pokoju, o wolnoci religijnej, o wiecie znajdujcym si w
niebezpieczestwie.
Pawe VI udziela komunii zaproszonej na t ceremoni
siostrze Lucii, ktra wci yje w klauzurze karmelu w
Coimbrze. Tum j rozpoznaje i wita owacyjnie. Wedug relacji
osobistego tumacza papiea, ojca Almeidy, ktry sta przy nim,
Lucia klka wwczas przed Pawem VI, by przekaza mu dar haftowan palk, jedn z czci liturgicznej bielizny kielichowej
- i korzystajc z bliskoci pochylonego ku niej Ojca witego,
mwi, e chce mu powiedzie co na osobnoci. Jednak Pawe
VI odpowiada jej do surowo:
- Widzi siostra przecie, e to nie jest odpowiedni moment!
Jeli chce siostra co mi przekaza, prosz si zwrci do
swojego biskupa!
I papie bogosawi odprawion z kwitkiem zakonnic, jakby
nic si nie stao.

Ojciec wity bdzie bardzo cierpie..."


Mija dziesi lat. W sierpniu 1978 roku Pawa VI zastpuje
kardyna Luciani, w cigu trzydziestu trzech dni pontyfikatu nie
ma jednak wystarczajco wiele wolnego czasu, by zaj si

342

fatimskimi objawieniami. Zna tamtejsze sanktuarium, poniewa


11 lipca 1977 roku by tam z pielgrzymk jako patriarcha
Wenecji. Na awce rozmwnicy klasztoru w Coimbrze odby
dugie spotkanie z siostr Luci (kardynaowie to jedyni
mczyni mogcy przekroczy prg karmelitaskiej klauzury) i
wedle wiadectwa jego sekretarza wyszed z niej blady jak
papier". Rne rda podaj, e Lucia przepowiedziaa mu, e
zostanie papieem, a take e jego pontyfikat bdzie krtki i
bolesny". Pytana pniej o to zakonnica wyzna, e nie pamita
ju tej rozmowy. Natomiast sam Albino Luciani, mimo e
opublikowa dokadny opis swojego widzenia si z Luci, nigdy
nikomu nie wspomnia o tej przepowiedni.
W padzierniku 1978 roku, kiedy na papiea zostaje wybrany
Karol Wojtya, tajemnica wci jest nienaruszona. Katastrofici,
millenaryci i fatimologowie" namnoyli ksiek, zawierajcych
piekielne lub apokaliptyczne wizje. Polemiki, sensacyjne
doniesienia i oskarenia wci podsycaj spory w onie samego
Kocioa, zwaszcza od czasu zakoczenia soboru: czy Jan
XXIII i Pawe VI, dwaj twrcy II Soboru Watykaskiego, nie
ukryli tej prawdy przed ludem chrzecijaskim z caym
rozmysem? Zwaszcza tradycjonalici i integryci nieustannie
interpretuj zagadk trzeciej tajemnicy na wasn korzy: Matka
Boa miaaby ostrzega Koci przed bdami, ktrymi byy sam
sobr, reforma liturgiczna, nowa msza itd.
Jednake w roku 1978 posoborowy kryzys powoli ustpuje, a
cierpkie filipiki na temat miertelnych zagroe, ktre cign na
siebie Koci posoborowy, zaczynaj by nuce. Siostra Lucia
wietnie si trzyma i zachowuje milczenie. Polski papie, chocia
Matka Boa jest mu bardzo bliska, nie zna Fatimy. Ma inne
priorytety. W listopadzie 1980 roku podczas wizyty apostolskiej
w Fuldzie w Niemczech szef dziennika Stimme des Glaubens"
zadaje Janowi Pawowi II pytanie: czy w treci fatimskiej tajemnicy zawarta jest zapowied a takich nieszcz dla Kocioa?
Otrzymuje odpowied:

343

- Jeli istnieje tekst, ktry gosi, e oceany zalej cae wielkie


poacie globu i e z chwili na chwil zgin miliony ludzi, to czy na
ley tak bardzo pragn rozgoszenia tego rodzaju tajemnicy?
Po czym papie bierze do rki raniec i pokazuje go wszystkim wok:
- Oto lekarstwo na te nieszczcia! Mdlcie si, duo si mdl
cie i ju mnie o to nie pytajcie!
Za artem Jana Pawa II kryje si rozdranienie. W rzeczywistoci Ojciec wity nie zna jeszcze treci tajemnicy. Polski papie
nigdy nie przywizywa do niej wielkiej wagi: skoro jego poprzednicy uznali za suszne o tym zapomnie, najwyraniej musieli mie
jakie powody.
Jak widzielimy, dopiero nieudany zamach z 13 maja 1981 roku
skania Jana Pawa II do zainteresowania si tajemnic fatimsk.
Przede wszystkim ta zbieno dat. I odbijajce si echem w
uszach sowiaskiego papiea dziwne proroctwa: [Rosja] rozszerzy swoje bdne nauki po wiecie", wiele narodw zostanie
zniszczonych", Ojciec wity bdzie bardzo cierpie" itd. W
poowie lipca 1981 roku, po wielokrotnym przeczytaniu dokumentacji przygotowanej mu przez Dziwisza, w Janie Pawle II
zwycia ciekawo: papie prosi o przyniesienie mu koperty
zawierajcej trzeci tajemnic. Kardyna Franjo Seper, prefekt
Kongregacji Nauki Wiary, kae wwczas substytutowi monsiniorowi Eduardowi Somalowi zanie Ojcu witemu dwie koperty: jedna, biaa, zawiera oryginalny tekst Lucii; druga, w kolorze pomaraczowym - tumaczenie tego tekstu na jzyk woski.
Przed opuszczeniem szpitala i wyjazdem do Castel Gandolfo 11
sierpnia Jan Pawe II zwrci obie koperty do archiwum byego
witego Oficjum. I nie ujawni ich zawartoci.
Papie wraca do Rzymu 30 wrzenia. W cigu dugich miesicy rekonwalescencji ugruntowao si w nim coraz bardziej natarczywe przekonanie, ktremu daje wyraz podczas pierwszej audiencji generalnej 7 padziernika. Po piciomiesicznej przerwie
mwi: nie mog nie nawiza do dnia 13 maja. [...] Jake mg-

344

bym nie zauway, e wydarzenie to miao miejsce w dniu i o godzinie, kiedy od ponad szedziesiciu lat obchodzi si w
Fatimie, w Portugalii, pamitk pierwszego pojawienia si Matki
Chrystusa ubogim wiejskim dzieciom? Wszak we wszystkim, co
mnie w tym wanie dniu spotkao, odczuem ow niezwyk
macierzysk trosk i opiek, ktra okazaa si mocniejsza od
mierciononej kuli".

Dzikuj [...], Niebieska Opiekunko"


Kilka miesicy pniej sekretarz stanu Agostino Casaroli wysya do wszystkich biskupw list z zapowiedzi, e Jan Pawe II
uda si do Fatimy, by podzikowa Matce Boej za uratowanie
mu ycia" i odnowi, w duchowej cznoci z wszystkimi biskupami wiata", akt powicenia Rosji Niepokalanemu Sercu
Maryi, ktry zosta ju dokonany przez Piusa XII w latach 1942 i
1952.
13 maja 1982 roku, w szczeglnym poczuciu jednoci z
wszystkimi pasterzami Kocioa, z ktrymi wsplnie stanowi [...]
jedno kolegium", Jan Pawe II przewodniczy uroczystej
ceremonii w Fatimie w obecnoci ponad miliona osb
powiewajcych zgodnie biaymi chustami. W samym rodku
obrzdw papie rwnie macha bia chust, przyczajc si do
gestu tumu. I jako wiadek olbrzymich cierpie czowieka, jako
wiadek zagroe narodw i ludzkoci na miar apokaliptyczn"
powierza Najwitszej Pannie losy tego wiata koczcego si
drugiego tysiclecia", i przejtym gosem, ktry dwiczy w
ciszy sanktuarium, kieruje do Matki Boej rozdzierajce
wezwanie:
- Od godu i wojny - wybaw nas! Od wojny atomowej [...]
wybaw nas!
W marcu 1984 roku Jan Pawe II sprowadza do Watykanu figur Matki Boskiej z Fatimy. Przy tej okazji zaprasza na
niadanie

345

biskupa Leirii, ktremu powierza osobicie dar dla Matki


Boej": ma skrzynk ze znajdujc si wewntrz... kul, ktra
miaa go zabi w maju 1981 roku na placu witego Piotra. Kilka
miesicy wczeniej, przy okazji podry do Polski, Jan Pawe II
ofiarowa ju Matce Boskiej Czstochowskiej przedziurawiony
kul pas od sutanny, ktry mia na sobie w dniu zamachu. Po
powrocie do fatimskiego sanktuarium jego rektor Luciano Guerra
otwiera kas pancern, gdzie przechowywano koron figury
Matki Boej, i z pewnym wahaniem zaczyna si jej przyglda:
jak woy pospolity kawaek metalu w to arcydzieo zoone z
drogocennych kamieni? Kapan obraca klejnot w doniach i w
pewnej chwili wyczuwa may otwr pomidzy odyg a krzyem:
wkada tam kul i ze zdumieniem stwierdza, e doskonale mieci
si w tym miejscu. Prawie co do milimetra.
Upadek komunizmu zmieni ton papieskich wypowiedzi na temat Fatimy. W latach 1981-1982 wszystkie wzmianki o nawrceniu Rosji" wydaway si nierealne. To, e w Moskwie dokadnie rok po powiceniu Rosji Matce Boej doszed do wadzy
Michai Gorbaczow, mogo uchodzi za szczliwy zbieg
okolicznoci. Jednak dziesi lat pniej zawalenie si systemu
komunistycznego jest ju rzecz oczywist. Nie sposb nie
powiza tego z drug tajemnic fatimsk.
Podczas swej drugiej pielgrzymki do Fatimy Jan Pawe II wypowiada tak modlitw:
- Dzikuj [...], Niebieska Opiekunko, e [...] prowadzisz
ludy do wolnoci.
Ojciec wity czsto bdzie powraca do tego wtku. Nie ma
najmniejszych wtpliwoci, e proroctwa z Fatimy stanowi dla
niego punkt odniesienia i promieniowania dla obecnego stulecia". Objawienia i zamach z 13 maja 1981 roku wpisuj si w to
samo to, ktrym jest tragiczna historia XX wieku, zapocztkowana w roku 1917, a zakoczona w roku 1989 wraz z upadkiem
muru berliskiego. Dlatego te bdzie mu zaleao na tym, by
wczy Fatim w obchody Jubileuszu Roku 2000 (co zaburzy
usta-

346

lony program) i uda si do tego miejsca w wymownym dniu 13


maja 2000 roku.
Na pocztku kwietnia Jan Pawe II wzywa do swojego
gabinetu na trzecim pitrze Paacu Apostolskiego sam mietank
Kurii: sekretarza stanu (Sodano), substytuta (Re), prefekta
Kongregacji Nauki Wiary (Ratzinger) i jej sekretarza (Bertone).
Obecny jest take osobisty sekretarz papiea (Dziwisz). Papie
podj pewn decyzj i chce si co do niej upewni w obecnoci
osb, ktrym cakowicie ufa. Jego zdaniem zaplanowana
beatyfikacja dwojga pastuszkw z Cova da Iria przy
jednoczesnym wstrzymaniu si od upublicznienia trzeciej
tajemnicy fatimskiej mogaby wywoa now fal domysw i
plotek ze szkod dla prawdy na temat tych objawie.

Teraz mona zrozumie lepiej"


A do teraz papiee, w tym take sam Jan Pawe II, uwaali,
e publikacja tak tajemnego, niezrozumiaego, mistycznego tekstu moe mie podobny skutek co przepowiednie Nostradamusa i
inne redniowieczne legendy. W ksice Raport o stanie wiary,
ktra wysza w roku 1985, doskonale wyjani to kardyna
Ratzinger. Napisa: Jeeli do tej pory nie podjto takiej decyzji,
to nie dlatego, e papiee chcieli ukry co przeraajcego", lecz
z dwch powodw: najpierw dlatego, e nie osignoby si tak
publikacj niczego wicej, ni sam chrzecijanin powinien ju
wiedzie z Objawienia"; przede wszystkim jednak przez
opublikowanie tego tekstu Koci naraziby si na to, e jego
zawarto mogaby by wykorzystana w celu wzbudzenia
sensacji".
Teraz jest odwrotnie: od kiedy znaczenie tego tekstu jest
rozpoznane, od kiedy da si je wyjani, to wanie jego
utrzymywanie

347

w podziemiach witego Oficjum bdzie wzbudza najprzedziwniejsze i najbardziej nieprzychylne komentarze! Jan Pawe II zatem
rozstrzygn: trzecia tajemnica powinna zosta ujawniona, i to jak
najbardziej oficjalnie. Aby ukrci wszelkie wymysy, ktre mogyby z tego wynikn, do tekstu tajemnicy (ktry powinien zosta
podany w wersji ostatecznej i bezspornej) warto bdzie doczy
komentarz teologiczny kardynaa Ratzingera. Bertone uda si niezwocznie do Lucii, by upewni si, e tekst jest autentyczny i e
nie ma ryzyka bdnej interpretacji.
W ten sposb monsinior Tarcisio Bertone, nagle zanurzony w
sam rodek tej tajemnicy, poznaje synny tekst, ktry znaj ju
Jan Pawe II i Ratzinger, a wkrtce pozna go cay wiat:
Po dwch czciach, ktre ju przedstawiam, zobaczylimy po lewe;
stronie naszej Pani nieco wyej anioa trzymajcego w lewej rce ognisty
miecz; iskrzc si, wyrzuca jzyki ognia, ktre zdawao si, e podpal
wiat; ale gasy one w zetkniciu z blaskiem, jaki promieniowa z prawej
rki naszej Pani w jego kierunku; anio, wskazujc praw rk ziemi,
powiedzia mocnym gosem: Pokuta, pokuta, pokuta! I zobaczylimy w
nieogarnionym wietle, ktrym jest Bg: co podobnego do tego, jak widzi
si osoby w zwierciadle, kiedy przechodz przed nim", biskupa odzianego
w biel; mielimy przeczucie, e to jest Ojciec wity". Wielu innych
biskupw, kapanw, zakonnikw i zakonnic wchodzcych na strom gr,
na ktrej szczycie znajdowa si wielki krzy zbity z nieociosanych belek
jak gdyby z drzewa korkowego pokrytego kor; Ojciec wity, zanim tam
dotar, przeszed przez wielkie miasto w poowie zrujnowane i na poy
drcy, chwiejnym krokiem, udrczony blem i cierpieniem, szed, modlc
si za dusze martwych ludzi, ktrych ciaa napotyka na swojej drodze;
doszedszy do szczytu gry, klczc u stp wielkiego krzya, zosta zabity
przez grup onierzy, ktrzy kilka razy ugodzili go pociskami z broni
palnej i strzaami z uku i w ten sam sposb zginli jeden po drugim inni
biskupi, kapani, zakonnicy i zakonnice oraz wiele osb wieckich,
mczyzn i kobiet rnych klas i pozycji. Pod dwoma ramionami krzya
byy dwa anioy,

348

kady trzymajcy w rce konewk z krysztau, do ktrych zbierali krew


mczennikw i ni skraplali dusze zbliajce si do Boga. Tuy-3-11944.

Kiedy Bertone czyta to proroctwo, nie ma adnych wtpliwoci: ta wizja z ca oczywistoci wie si z histori Jana Pawa
II. Jednak wane jest to, czy tak samo sdzi siostra Lucia. 19
kwietnia papie osobicie, wasn rk pisze do zakonnicy, by
zapowiedzie jej przybycie sekretarza Kongregacji Nauki Wiary,
ktry pragnie porozmawia z ni w jego imieniu". 27 kwietnia
Bertone spotyka si z siostr w karmelu w Coimbrze, a
towarzyszy mu miejscowy biskup Serafim de Sousa Ferreira e
Silva. Przywozi ze sob kopert, do ktrej Lucia w roku 1944
schowaa swoje cztery rcznie napisane kartki. Zakonnica powoli
dotyka dokumentu i bez popiechu odczytuje tekst:
- To mj list [...] to moje pismo.
- Czy to jest trzecia tajemnica, czy te jest jeszcze jaki inny
tekst?
- Nie, nigdy nie napisaam niczego wicej.
Rozmowa si przeciga. Lucia, jak bdzie pniej opowiada
Bertone, jest kobiet idealnie zrwnowaon, rozwan i mimo
podeszego wieku dokadnie wszystko pamita". Jest wiarygodna.
Nie tylko powiadcza autentyczno dokumentu. Potwierdza ponadto oglne znaczenie, jakie papie nadaje temu tekstowi: tak, ta
prorocza wizja odnosi si do walki bezbonego komunizmu z
chrzecijanami; tak, biskup w bieli" to oczywicie papie, chocia nie wiadomo, czy na pewno chodzi o tego wanie papiea.
Bertone, ktry robi notatki, chce wiedzie wicej:
- Dlaczego wanie po roku 1960?
- Bo wedug mojego rozeznania przed 1960 rokiem nie
mona byo tego zrozumie [...]. Teraz mona zrozumie lepiej.
Bertone zadaje jeszcze kilka pyta. Jednak siostra ich unika:
- Ja opisaam to, co widziaam, interpretacja nie naley do
mnie, ale do papiea!

349

Tarcisio Bertone jest zadowolony. Ofiaruje zakonnicy


raniec od Jana Pawa II, po czym wychodzi, by pierwszym
samolotem wrci do Rzymu.

Koniec tajemnicy
13 maja 2000 roku w Fatimie Jan Pawe II w atmosferze powszechnej radoci dokonuje beatyfikacji Francisca i Jacinty.
Przed ceremoni spotka i pobogosawi w zakrystii
dziewidziesicio-trzyletni siostr Luci. Pod koniec
uroczystoci kardyna Sodano, sekretarz stanu, zwraca si do
tumu:
- Ojciec wity poleci mi, abym [...] przekaza wam, co
nast
puje, w zwizku z tak zwan trzeci czci tajemnicy fatimskiej.
Zaskoczenie: przypomniawszy, e objawienia fatimskie s
rodzajem proroczej wizji o charakterze symbolicznym i e nie
naley ich traktowa dosownie, kardyna zapowiada, e w najbliszym czasie Watykan opublikuje ten synny tekst w caoci,
zaopatrzony w stosowny komentarz, by umoliwi wiernym jak
najlepsze przyswojenie sobie ordzia Matki Boej Fatimskiej".
Komentarz pisze wasnorcznie kardyna Joseph Ratzinger.
Przyszy Benedykt XVI jest wwczas prefektem Kongregacji
Nauki Wiary, bdcej depozytariuszem tajemnicy od czasu, gdy
Ottaviani sprowadzi j z Portugalii. 13 padziernika 1996 roku,
podczas swojej pielgrzymki do Fatimy, dziennikarze zadrczali
Ratzingera. Odpowiedzia im:
- Ta tajemnica potwierdza wszystkie istotne dane zawarte
w ordziu z Fatimy, ktre ju znamy, nie ma tam nic nowego!
I doda do mikrofonu dziennikarki Aury Miguel z radia
Renascenca:

350

- Zapewniam pastwa, Matce Boej nie zaley na sensacji,


nie zaley na budzeniu strachu, nie zaley na apokaliptycznych
prognozach: Ona prowadzi nas do swojego Syna, a zatem do
tego, co istotne!
Rwnie Ratzinger nie ma skonnoci do mistycyzmu.
Podobnie jak Pawe VI ma si na bacznoci przed tym, co irracjonalne. W swojej prezentacji tajemnicy nie wyklucza - jako jednej
z hipotez - tego, e objawienia fatimskie to tylko projekcje wewntrznego wiata dzieci, wyrosych w klimacie gbokiej pobonoci, ale zarazem przeraonych kataklizmami, jakie zagraay
ich epoce". Nie sposb by bardziej ostronym.
26 czerwca tekst zostaje upubliczniony. Ratzinger potwierdza i
rozwija to, co powiedzia Sodano w Fatimie. Objawienia te s jedynie wizjami wewntrznymi, ktre tak jak wizje, o ktrych mwi
Biblia, nie s [...] nigdy zwykymi fotografiami [...] przyszych
wydarze", lecz syntetycznie i zwile ukazuj na jednolitym tle
fakty odlege od siebie w czasie, nie okrelajc dokadnie ich
kolejnoci ani dugoci trwania". Wiedzc, e tekst ten moe
jedynie ukazywa symboliczny charakter wizji, Ratzinger
wyjania, e w rzeczywistoci chodzi w nim o olbrzymie
cierpienia znoszone przez chrzecijan w XX wieku w starciu z
bezbonym komunizmem, o nie koczc si drog krzyow,
odbywan pod przewodem papiey. Zwaszcza Jan Pawe II
dowiadczy tego cierpienia na wasnym ciele, jednak dziki
opiece Matki Boej zatrzyma si na granicy mierci. Caociowe
przesanie Matki Boej - podsumowuje Ratzinger - sprowadza si
do Jej wasnej odpowiedzi danej Bogu: bd wola Twoja". Oto
prawdziwa lekcja, jak chrzecijanie powinni zapamita z
Fatimy.
Rzym, 8 padziernika 2000 roku. Z okazji jubileuszu
biskupw na dziedzicu przed Bazylik witego Piotra zostaje
umieszczona figura Matki Boskiej Fatimskiej. W cznoci z
tysicem piciuset obecnych biskupw Jan Pawe II dokonuje
powicenia trzeciego tysiclecia Matce Boej. W tym dniu
wspomnienia Matki Boej Racowej Ojciec wity odmawia
Raniec i rozwaa pitnacie

351

tajemnic, ktre towarzysz recytowanym po kolei Ave Mana. To


siostra Lucia osobicie przekonaa papiea, by zgodnie z yczeniem Matki Boej propagowa modlitw racow.
Nagle - zaskoczenie i wzruszenie: ostatni tajemnic, Ukoronowanie Najwitszej Maryi Panny, odmawia sdziwa zakonnica, ktr wida na telebimie w transmisji na ywo z karmelu w
Coimbrze. Przynajmniej ta tajemnica nie wywoa ani apokalipsy,
ani trzeciej wojny wiatowej.

17
Zaskoczenie: Ratzinger
Dlaczego Panzerkardinal nie powinien zosta
nastpc Jana Pawa II

Kto wchodzi na konklawe jako papie, wychodzi jako kardyna,


a kto wchodzi jako kardyna, wychodzi jako papie.

Rzymskie powiedzenie

- E bianca!
Jest 17.50, wtorek 19 kwietnia 2005 roku. Na placu witego
Piotra daje si sysze jaki gwar i pojedyncze okrzyki. Najwyraniej co poruszyo tum, dotychczas spokojnie oczekujcy,
a zgromadzeni na konklawe kardynaowie wybior dwiecie
szedziesitego pitego papiea w dziejach. Czy rzeczywicie
unoszcy si nad dachem Kaplicy Sykstyskiej dym jest biay?
Wszystkie stacje telewizyjne z caego wiata, od TF1 po CNN,
pokazuj zblienie wskiego i archaicznego komina wznoszcego
si dziwacznie pord dachw Paacu Apostolskiego: wydobywa
si z niego niewyrana szara smuga. Te niespodziewane,
widziane pod wiato kby dymu s mao przekonujce.
Przy okazji kadego konklawe prefekt domu papieskiego musi
jako upora si ze spraw dymu. Aby uzyska dym w kolorze
czarnym, bdcy znakiem, e wybr nie zosta jeszcze dokonany,
do wrzucanych tradycyjnie do elaznego piecyka kartek do gosowania dodawano do niedawna nieco mokrej somy. Tym razem,
eby dym by na pewno czarny, dodano drewniane szczapki i
smo. Jednak czego doda, eby dym by biay? Uy jakich
innych rodkw dymotwrczych? Na wszelki wypadek, aby unikn dwuznacznoci, postanowiono, e rwnoczenie z ukazaniem
si biaego dymu z komina rozlegnie si bicie dzwonw u
witego Piotra.

355

Jednak kto by si spodziewa, e akurat teraz stary piecyk w


kaplicy zacznie cofa spaliny, a poirytowani tym incydentem
kardynaowie zapomn powiadomi dzwonnika bazyliki?
Niepewno skoczy si po dziesiciu minutach, kiedy dzwonnik
rozpocznie z namaszczeniem swoj prac. Teraz Maria, La Rota,
Campanella i Predica, a take dwa wielkie dzwony bazyliki
radonie wydzwaniaj w niebo nad placem witego Piotra.
Wybrano papiea. Jest 18.04. Tum zaczyna wykrzykiwa:
- Viva U Papa!
Trzeba bdzie poczeka jeszcze p godziny, by dowiedzie
si, kto zosta wybrany. Nowy papie musia najpierw przyj
wybr, oznajmi kardynaom, jakie wybiera sobie imi, a
nastpnie skierowa si w stron niewielkiego pomieszczenia
zwanego sal ez": podobno to tam wieo wybrany papie
pacze ze wzruszenia, kiedy dociera do niego, jaki los przypad
mu w udziale. Potem przymierza trzy biae sutanny w rnym
rozmiarze, przygotowane przez rzymsk firm Gammarelli, ktra
zaopatruje garderob papiey od dwch stuleci. Wybrany przez
konklawe wkada strj pontyfikalny, w ktry bdzie ubrany, gdy
za chwil - stanwszy na balkonie Sali Bogosawiestw - po raz
pierwszy zwrci si z tej ogromnej loggii do rzymskiego ludu.
Papie jednak jeszcze nie wychodzi. Ubrany na biao wraca
do Kaplicy Sykstyskiej, by wysucha tam fragmentu Ewangelii
wedug witego Mateusza:
- Ty jeste Piotr (czyli Skaa), i na tej Skale zbuduj Koci
mj [...]. I tobie dam klucze krlestwa niebieskiego.
Nastpnie nowy papie podchodzi do otarza i zwrcony plecami do synnego Sdu Ostatecznego Michaa Anioa, ktry dla
kadego jest przypomnieniem, e rwnie on stanie kiedy przed
najwyszym Sdzi, przyjmuje hod od obecnych kardynaw, po
czym intonuje Te Deum. Na zewntrz tum zaczyna si niecierpliwi. W kocu o 18.43 na balkonie pojawia si kardyna protodiakon Jorge Arturo Medina Estevez i zblia si do mikrofonu:
- Annuntio robis gaudium magnum: habemus Papami

356

W tumaczeniu: Ogaszam wam wielk rado: mamy papiea!". Mwca kontynuuje, nadal po acinie:
- Eminentissimum ac Reverendissimum Dominum, Dominum
Josephum...
Joseph! Na kracach wiata komentatorzy wstrzymuj oddech:
wrd papabili nie ma wielu o imieniu Joseph:
- Cardinalem Ratzinger!
To Ratzinger. W cigu kilku sekund to nazwisko obiega cay
wiat. Mao kto zwraca uwag na wybrane przez papiea imi Benedykt XVI - i na sens, jaki naley przypisa temu wyborowi.
Tymczasem to, e pierwszy niemiecki papie w epoce nowoytnej
chce widzie swj pontyfikat jako nawizanie do linii Benedykta XV,
papiea okresu wojny z lat 1914-1918, nie jest bez znaczenia. Jednak
nie czas jeszcze na egzegez. Chwilowo dominuje zaskoczenie. Jeli
bowiem ktry konkretny kardyna miaby wydawa si wyjtkowo
nie predestynowany, by zastpi Jana Pawa II, to zdecydowanie naleaoby wskaza na Josepha Ratzingera.

Panzerkardinal
Pierwsza, najbardziej oczywista przyczyna wie si z jego
pozycj na arenie Kocioa. Naturalnie, Koci to nie partia polityczna i nic bardziej nie drani pracujcych w Kurii kardynaw
ni dzielenie jego hierarchw na progresistw i konserwatystw,
ktrego uywaj i naduywaj media. Mimo to odcienie te istniej. II Sobr Watykaski na trwae wprowadzi rozam midzy
zwolennikami otwarcia Kocioa na wspczesny wiat i obrocami niemal niezmiennej tradycji - mimo e ci, ktrzy kieruj
Kocioem, a tym bardziej papiee, nigdy nie s ani do koca progresistami, ani do koca konserwatystami.

357

Jest rzecz oczywist, e Joseph Ratzinger nie jest progresist.


Niewtpliwie mona go byo tak nazwa, kiedy przed czterdziestoma laty, podczas soboru, by doradc kardynaa Fringsa, arcybiskupa Kolonii. Bdc podwczas modym wykadowc teologii
w Benn, kontaktowa si z niemieckimi biskupami, w wikszoci
reformatorskimi, i wieloma czoowymi teologami: Rahnerem,
Schillebeeckksem, de Lubakiem, Congarem, Kungiem czy
Haringiem, ktrzy stanowili jeden front, walczcy z zachowawczoci Kurii, zanim po II Soborze Watykaskim porozchodzili
si w rne strony.
Jednak chaotycznemu wprowadzaniu postanowie soboru w
ycie towarzyszyy pewne odchylenia, ktre nie podobay si
profesorowi Ratzingerowi, a echa rozpasania z maja 1968 roku
docieray nawet do jego auli w Tybindze. Te dwa czynniki
sprawiy e Ratzinger przeszed do obozu stranikw tradycji i
obrocw dogmatu. Ostatecznie. I do tego stopnia, e w oczach
wielu obserwatorw sta si ucielenieniem konserwatywnych
tendencji we wspczesnym Kociele. Wraenie to spotgowao
powierzenie mu w roku 1981 przez Karola Wojty - jego koleg,
ktry zosta papieem Janem Pawem II - przewodnictwa
Kongregacji Nauki Wiary, dawnej Kongregacji witego
Oficjum, bezporedniej dziedziczki witej Inkwizycji.
Nawet pod now nazw dykasteria ta nadal cieszy si z
saw. Uwaana przez dugie lata za rodzaj trybunau zawzicie
tropicego wszelkie prawdziwe czy domniemane herezje,
pozostaa instytucj, ktra decyduje o tym, co jest, a co nie jest
katolickie. To tam, w majestatycznym budynku SantUffizio, tu
przy placu witego Piotra, przygotowuje si dochodzenia,
ostrzeenia i potpienia, wymierzone w zbyt miaych teologw,
zbyt radykalnych integrystw, zbyt dostosowujcych si do
miejscowej kultury misjonarzy i zbyt pobaliwych biskupw.
Kongregacja Nauki Wiary jest ramieniem zbrojnym" papiea, lask pasterza powszechnego, ktrego najwaniejsz trosk
jest zachowanie jednoci swojego stada. To, e tak wiekowa

358

i tak wyrafinowana instytucja jak Koci katolicki dba o zwarto wasnych szeregw, nikogo nie moe szokowa. To, e
wykazuje trosk o dyscyplin, jest suszne. Jednak pracy prefekta
tej budzcej lk kongregacji nieuchronnie gro dwa
niebezpieczestwa. Przede wszystkim jego doktrynalna
bezkompromisowo si rzeczy zderza si z tym, co dla Kocioa
niezbdne: z koniecznoci dostosowania si do zmieniajcego
si wiata i z potrzeb dialogu z niekatolikami. Poza tym jego
odpowiedzialno za dyscyplin zapewnia mu w mediach na
caym wiecie reputacj tak niepopularn, jak to tylko moliwe:
jest uwaany za szefa policji Kocioa powszechnego.
Ten negatywny obraz w poczeniu z niemieckim pochodzeniem nowego papiea wyjania wiele tytuw w prasie, ktre ukazay si nazajutrz po wyborze Josepha Ratzingera na nastpc
Jana Pawa II: ten, ktrego ju wczeniej nazywano
Panzerkardinal, nagle zostaje zasypany mao eleganckimi
przydomkami: rot-tweiler Pana Boga", owczarek niemiecki"
itd. Troch niepewna, ale trudna do zlekcewaenia plotka na
temat jego dobrowolnego przystpienia do Hitlerjugend (pniej
zostanie zdementowana) wzmaga krytyczne reakcje dziennikarzy,
cit ironi kabareciarzy i morderczy zapa karykaturzystw...

Toncy okrt"

Kardyna Ratzinger jest konserwatywny i niepopularny. Jest


take pesymist. I nie jest to cecha anegdotyczna. Pesymizm
przedstawiciela Kocioa nie jest czym dyskwalifikujcym,
kiedy dotyczy kardynaa; bardziej problematyczny jest, gdy
chodzi o papiea. A ju zwaszcza wtedy, gdy papie ten jest
nastpc kogo takiego jak Jan Pawe II: imponujcego swoj
wiar, ufnoci,

359

entuzjazmem. W kwietniu 2005 roku, podczas konklawe zwoanego po jego mierci, wszyscy nadal maj w pamici synne
sowa polskiego papiea: Nie lkajcie si!"
Tymczasem na rozpoczcie konklawe, podczas uroczystej
mszy pro eligendo pontifice, ktrej w Bazylice witego Piotra
przewodniczy
Joseph
Ratzinger,
dziekan
Kolegium
Kardynalskiego, homilia najwaniejszego z kardynaw
zaskakuje tchncym z niej smutkiem:
- Ile powieww nauki" przyniosy nam ostatnie dziesiciolecia, ile nurtw ideowych, ile modnych kierunkw mylowych... Byy one czsto niczym wzburzone fale, ktre popychay mylenie wielu chrzecijan niczym ma dk z jednej
skrajnoci w drug: od marksizmu do liberalizmu a po libertynizm; od kolektywizmu po radykalny indywidualizm; od ateizmu do mglistego mistycyzmu religijnego; od agnostycyzmu do
synkretyzmu i tak dalej. [...] Wyznawanie jasno okrelonej wiary,
zgodnej z Credo Kocioa, jest czsto okrelane jako fundamentalizm. Natomiast relatywizm, to znaczy poddawanie si kademu powiewowi nauki", jawi si jako jedyna postawa godna
wspczesnej epoki. Tworzy si swoista dyktatura relatywizmu,
ktry niczego nie uznaje za ostateczne i jako jedyn miar rzeczy
pozostawia tylko wasne ja" i jego zachcianki. [...] Nie jest
dojrzaa wiara, ktra unosi si na falach mody i ostatnich
nowinek.
W bazylice rozlega si szmer. Sowa kaznodziei s mocne, ale
rozpaczliwe. Niektrzy kardynaowie, midzy innymi Camillo
Ruini, bardzo konserwatywny przewodniczcy woskiej konferencji episkopatu, witaj je oklaskami. Inni czuj si zakopotani.
Wikszo zna gboki niepokj swojego dziekana. 24 lutego,
podczas pogrzebu Dom Giussaniego, twrcy ruchu Comunione e
Liberazione, syszeli ju jego opis naszych czasw jako ciemnej
doliny", okresu penego pokus i bdw". Podczas wielkopitkowego rozwaania w Koloseum uderzyy ich dramatyczne akcenty
jego modlitwy:

360

- Ile brudu jest w Kociele, i to wanie wrd tych, ktrzy poprzez kapastwo powinni nalee cakowicie do Niego! Ile pychy i samouwielbienia! [...] Panie, tak czsto Twj Koci
wydaje si nam toncym okrtem, odzi, ktra ze wszystkich
stron nabiera wody. [...] Przeraa nas brud szaty i oblicza Twego
Kocioa. [...] Zbawiaj i uwicaj Twj Koci.
Czy ta tragiczna wizja wspczesnoci nie jest znamienna dla
Starego Kontynentu, ktry nie przestaje w ten sposb uala si
nad wasnym losem i wtpi we wasne siy? Dla wielu chrzecijan kardyna Ratzinger jest nieco zbyt europejski, by by ucielenieniem Kocioa XXI wieku. Urodzi si w Bawarii w roku
1927, w sercu midzywojennej Europy, nabrzmiewajcej
najwikszymi wynaturzeniami moralnymi w dziejach ludzkoci:
faszyzmem, nazizmem, komunizmem, antysemityzmem. Ta
Europa, ze swoimi dramatami i porywami, ze swoj przeszoci i
spucizn, ze swoimi tradycjami i kultur, daa Kocioowi cae
pokolenie wielkich sug - takich jak Knig, Wojtya, Willebrands,
Dpfner, Suenens, Wyszyski, Lustiger i inni w rodzaju
Ratzingera, ktrzy odpowiedzieli na wyzwania pewnej konkretnej
epoki.

Zbyt wiekowy? Zbyt europejski?


Jednak czasy si zmieniaj. Europa ulega dechrystianizacji.
Europa schodzi rwnie na drugi plan: w roku 2030 jej ludno
bdzie stanowi osiem procent wiatowej populacji. Ju teraz ponad osiemdziesit procent katolikw zamieszkuje pkul poudniow i w centrum ich wiary nie znajduje si dowiadczenie
Guagu i Szoah. Ju od adnych paru lat spojrzenia kieruj si ku
nowym kontynentom: Afryce i Ameryce aciskiej, a nawet
Azji, chcc tam znale przyszego papabile. Od jakiego czasu
pojawiaj

361

si nazwiska, bdce chlub krajw Trzeciego wiata: Francis


Arinze (Nigeria), Claudio Hummes (Brazylia), Oscar Rodriguez
Maradiaga (Honduras), Jorge Mario Bergoglio (Argentyna), Ivan
Dias (Indie) i inne.
Ostatnia saba strona: wiek przywdcy. Podobnie jak bycie
Europejczykiem nie jest wad, wiek siedemdziesiciu omiu lat
nie jest grzechem. Jednak gdy wybrano Karola Wojty, mia lat
pidziesit osiem. O dwadziecia mniej! Wiek Ratzingera jest
najpowaniejsz przeszkod dla jego ewentualnego wyboru. Nie
sposb sobie wyobrazi, by niemal osiemdziesicioletni papie
mg nadal jedzi po wiecie, tak jak to robi przez tyle lat Jan
Pawe II. Ponad sto oficjalnych podry - a niektre trasy byy
rwnie dugie, jak pamitne - sto trzydzieci dziewi
odwiedzonych krajw, nie liczc podry po Woszech i ponad
trzystu rzymskich parafii zaszczyconych jego obecnoci.
Pidziesicioomioletni wysportowany papie nada papiestwu
peen werwy rytm. Jake papie wykadowca, majcy
siedemdziesit osiem lat, o ktrym wiadomo, e nie przepada ani
za tumami, ani za podrami, mgby podtrzyma ten ton?
Na prno kilku komentatorw przypomina, e kardyna
Roncalli mia siedemdziesit siedem lat, kiedy zosta Janem
XXIII, i e wiek nie przeszkodzi mu zwoa II Soboru
Watykaskiego:
wiek
Ratzingera
stanowi
problem.
Zainteresowany ma tego wiadomo. Sam prosi swojego
przyjaciela Jana Pawa II, by zwolni go ze wszystkich
obowizkw, aby mg uda si na pracowit emerytur: chodzi
do bibliotek i wydawa prace teologiczne. Ma mnstwo
pomysw, midzy innymi ambitny projekt ksiki o yciu
Jezusa.
Jan Pawe II nie oddelegowa swojego bawarskiego przyjaciela do tak drogiego mu studiowania, ale Ratzinger na pewno
mia nadziej, e w najbliszym czasie przejdzie na emerytur.
Wczeniej jednak wywie si jak najlepiej z obowizkw
dziekana Kolegium Kardynalskiego - ktry jako jedyna obok
kamerlinga osoba w Kociele jest odpowiedzialny za
przeprowadzenie pro-

362

cesu majcego zapewni sukcesj na tronie papieskim. W szczeglnoci to on przewodniczy konklawe. Poniewa jednak nigdy
nie nalea do adnej frakcji, stronnictwa czy koalicji, nie zamierza nawet wpywa na wielkich elektorw" ani prbowa zaway na sukcesji papieskiej.
Z tych wszystkich powodw po mierci Jana Pawa II nie wydaje si, by jego nastpc mg zosta kardyna Ratzinger.
Niektre media - zwaszcza w Europie Zachodniej - przedstawiaj
go jako prawdziwe nieszczcie dla Kocioa. Zdaniem wielu
gazet, ktre powtarzaj przewidywania AFP z 2 kwietnia,
szanse, e zostanie wybrany, s marne". Inne, na przykad
LExpress", nawet nie wymieniaj jego nazwiska na licie
papabili. Albo te, jak woska La Repubblica", mno
argumenty negatywne: Omiu z jedenastu kardynaw
amerykaskich i piciu z szeciu kardynaw niemieckich jest
przeciwnych Ratzingerowi!" Nawet La Croix" z naciskiem
podkrela, e jest on obroc katolickiej tosamoci, ktr
naleaoby najpierw przywrci". Wszyscy lub prawie wszyscy z
luboci powtarzaj stare powiedzenie watykanistw: Kto
wchodzi na konklawe jako papie, wychodzi jako kardyna, a kto
wchodzi jako kardyna, wychodzi jako papie"...

Ratzinger przeciwko Martiniemu?


Poniedziaek 18 kwietnia, godzina 16.30. Stu pitnastu kardynaw elektorw - ci, ktrzy maj ponad osiemdziesit lat, tak
jak kardyna Etchegaray, nie bior udziau w wyborze - wchodzi
w procesji do Kaplicy Sykstyskiej. Ubrani w biae kome i purpurowe pelerynki, id przy dwikach Litanii do wszystkich
witych i chralnie piewanego hymnu Veni Creator.
- Veni Creator Spiritus, mentes tuorum visita...

363

O Stworzycielu Duchu przyjd, nawied dusz wiernych


Tobie krg..." W lad za swoim dziekanem, kardynaem
Ratzingerem, zajmuj ponumerowane miejsca i kady kadzie na
wasnym pulpicie czerwony biret oraz grub oliwkow teczk
zawierajc konstytucj Universi Dominici gregis. Zawiera ona
opisane w najdrobniejszych szczegach wszystkie zasady
dotyczce wyboru. Kiedy kardynaowie spojrz w gr, ich
oczom ukae si - niczym symboliczna przestroga - Sd
Ostateczny Michaa Anioa.
Dziekan Kolegium Kardynalskiego zachca ich do chwili modlitwy w milczeniu, po czym wypowiadaj przysig:
- My, Kardynaowie witego Kocioa Rzymskiego, [...]
wszyscy i kady z osobna...
Ksita Kocioa przyrzekaj dochowa tajemnicy o tym
wszystkim, co w jakikolwiek sposb miaoby zwizek z wyborem
biskupa rzymskiego". Chwil pniej potwierdz t przysig,
kadc rk na Ewangelii. Kto zgrzeszyby gadulstwem, z zasady
zacignby kar ekskomuniki.
Mistrz ceremonii monsinior Piero Marini wygasza nastpnie
po acinie polecenie zachcajce wszystkie osoby nie zwizane z
konklawe do wyjcia z pomieszczenia:
- Extra omnesl
Potem kardynaowie cign losy i wyznaczaj spord siebie
skrutatorw (ktrzy bd organizowali gosowanie), infirmarii
(ktrzy bd chodzi przyjmowa gosy od ewentualnych
chorych) i rewizorw (ktrzy bd kontrolowali przeliczone
gosy). Podczas kadego gosowania kady kardyna bdzie
musia wypeni kart, na ktrej wypisana jest ju formua:
Eligo in summum pontificem.". W tumaczeniu: Wybieram na
papiea..." Na dole kartki zostawione jest puste miejsce.
Procedura jest prosta: wystarczy tylko dopisa nazwisko
wasnego kandydata, zgi kart i na wezwanie podej, by
wsun j do wielkiej urny przykrytej talerzem, ktra stoi na
otarzu:
- Powouj na wiadka Chrystusa Pana, ktry mnie osdzi, e
mj gos jest dany na tego, ktry - wedug woli Boej - powinien
by, moim zdaniem, wybrany.

364

Pod koniec tego popoudnia tum zebrany placu witego


Piotra jest gsty, a tysice dziennikarzy trwaj na stanowiskach dwustu specjalnych wysannikw samej jedynie telewizji CNN.
Nikt nie spodziewa si, e komin nad Sykstyn nagle wyrzuci z
siebie biay dym. Pierwsze gosowanie jest tradycyjnie swego
rodzaju sondaem, testem popularnoci niektrych nazwisk i
ewentualnych stosunkw si w onie Kolegium Kardynalskiego.
Musiaby zdarzy si cud, by nazwisko ktrego z obecnych
papabili ju w pierwszym gosowaniu zebrao siedemdziesit
siedem gosw odpowiadajcych wymaganej przez regulamin
wikszoci dwch trzecich. Tylu gosw nie mgby oczywicie
zebra ani Ratzinger, ani jego gwny rywal, kardyna Martini.
Siedemdziesicioomioletni Carlo Maria Martini, byy arcybiskup Mediolanu, jest jedn z najsilniejszych osobowoci w
Kociele. Jan Pawe II powierzy temu jezuicie, uznanemu
biblicie, zwierzchnictwo nad prestiowym arcybiskupstwem
Mediolanu, ktre Martini opuci w roku 2002 i uda si na biskupi emerytur do Jerozolimy. Przez dugi czas Martini by przewodniczcym Rady Konferencji Episkopatw Katolickich
Europy, da si pozna jako autor wielu ksiek i nonkonformista.
Jest niezwykle popularny we wszelkich postpowych i
reformatorskich warstwach Kocioa, ktre z gbokim alem
przyjy wiadomo, e dotkna go choroba Parkinsona.
Wanie dobiego koca pierwsze gosowanie. Trwa dokonywane na gos obliczanie wynikw. Joseph Ratzinger otrzymuje
czterdzieci siedem gosw, co odpowiada grosso modo wczeniejszym szacunkom specjalistw. Niespodzianka pojawia si
gdzie indziej: wbrew nadziejom reformatorw, ktrzy liczyli na
istotny, symboliczny udzia gosw oddanych na Martiniego,
otrzymuje on ich zaledwie dziewi. Wiedzc, e w razie wybrania go na papiea mediolaczyk odmwiby przyjcia urzdu,
jego zwolennicy przenieli swoje gosy na innych kandydatw.
Skutkiem tego na drugie miejsce z dziesicioma gosami wysuwa
si inny jezuita, Argentyczyk Jorge Mario Bergoglio, podczas

365

gdy pozostae trzydzieci gosw rozprasza si na rnych kandydatw.


Wieczorem przy kolacji i po niej w Domus Sanctae Marthae
nie milkn komentarze. S wygaszane gono i wyranie, jak nakazuje regulamin: szeptanie jest zakazane! Jorge Mario Bergoglio
nie jest osob nieznan. Znajduje si nawet na wikszoci list
papabili. Szedziesiciodziewicioletni syn woskich imigrantw, arcybiskup Buenos Aires jest osob o ogromnych zaletach.
Jego obyczaje i styl ycia s raczej surowe i proste, a w argentyskiej stolicy znany jest z czstych wizyt w dzielnicach dla ubogich, w ktrych jest bardzo popularny. Jest zarazem wraliwy na
sprawy Trzeciego wiata i dbay o rygor doktrynalny. Trudno byoby nazwa go reformatorem, jednak nie naley do ultrakonserwatywnych hierarchw, ktrzy dominuj na poudniowym kontynencie. Dlaczego nie miaby to by on? Ameryka aciska, ktr
zamieszkuje czterdzieci cztery procent katolikw wiata, w kocu
doszaby do wadzy...

Historia wchodzi w zakrt


Wtorek 19 kwietnia. Powrt kardynaw do Kaplicy Sykstyskiej, w ktrej do poudnia przewidziano dwa gosowania.
Gdyby Ratzinger mia otrzyma mniej gosw ni poprzedniego
dnia, dla niego byby to ju koniec, a obz konserwatywny musiaby znale kogo innego na jego miejsce. Wielu elektorw kieruje ju swoje myli ku szedziesiciotrzyletniemu kardynaowi
Angelowi Scoli, patriarsze Wenecji, ktry mgby rzeczywicie
uzyska wikszo gosw. Tymczasem dzieje si odwrotnie:
Ratzinger otrzymuje szedziesit pi gosw, Bergoglio - trzydzieci pi: obaj zyskuj! Te dwie kandydatury staj si prawdo-

366

podobne, a nawet nieuniknione, co potwierdza trzecie


gosowanie: Ratzinger uzyskuje siedemdziesit dwa gosy,
Bergoglio - czterdzieci. Pierwszy zblia si do wikszoci
dwch trzecich, drugi jednak osiga jedn trzeci, ktra blokuje
moliwo wybrania kontrkandydata. Wszystkie prognozy bior
w eb. Historia wanie wchodzi w zakrt.
Konklawe to nie wybory o charakterze politycznym. Celem
tego gosowania bez kandydatury, bez programu i bez kampanii"
nie jest wybranie jednego czowieka zamiast innego, lecz
wyznaczenie osoby najlepiej nadajcej si do kierowania caym
Kocioem. Wanie dlatego kandydatura Ratzingera u wielu osb
wzbudzaa obawy, e w zbyt maym stopniu bya wynikiem konsensusu: zdaniem kardynaw nie moe by nic gorszego ni wybranie przedstawiciela jednej poowy Kocioa wbrew zdaniu
drugiej. Jednak siedemdziesiciu dwch gosw adn miar nie
mona ju uzna za wyraz woli mniejszoci.
Z tego powodu niektrzy kardynaowie przeciwni dotd
Ratzingerowi zaczynaj teraz opowiada si za jego kandydatur.
Czy dziekan Kolegium Kardynalskiego nie da w tych ostatnich
dniach
dowodu
umiejtnoci
prowadzenia
dialogu,
umiarkowania, ale rwnie autorytetu? Czy nie pokaza, e jest
w stanie w tych trudnych czasach pokierowa Kocioem? Po
takim gigancie, jakim by Jan Pawe II, ktrego mier poruszya
cay wiat, ktry inny kardyna moe czu si na siach, by si
zmierzy z tym zadaniem?
Ratzinger - to powszechna opinia - jest niezrwnanym teologiem, czowiekiem o wyjtkowym wyksztaceniu. Czy ten od
ponad dwudziestu lat bliski przyjaciel i uprzywilejowany doradca
zmarego papiea nie jest w gruncie rzeczy naturalnym nastpc
Wojtyy? Czy nie jest on najlepiej predysponowany do tego, by
zapewni cigo dziea zmarego papiea i by zapobiec wszelkim niespodziewanym wypaczeniom w niebezpiecznie
zglobalizo-wanym wiecie? Nawet gdyby z powodu swojego
wiek'u nie mg ofiarowa Kocioowi wiele wicej ni agodne
przejcie do kolejnego pontyfikatu?

367

Ci, ktrzy zarzucaj mu konserwatyzm, doskonale zdaj sobie


spraw z tego, e byy arcybiskup Monachium nie jest faszyzujcym potworem, jakiego opisuj jego krytycy i jakiego demonizuj europejskie media: ten uprzejmy, delikatny, a nawet
niemiay czowiek prywatnie jest najbardziej tolerancyjnym i
wzbudzajcym zaufanie rozmwc...
Na tym etapie gosowania Joseph Ratzinger jest wiadom, co
si dzieje, i prosi... by go nie wybierano! Opowie o tym podczas
audiencji udzielonej kilka dni pniej swoim rodakom.
- Byli modsi, lepsi kandydaci. Mylaem, e dzieo mojego
ycia ju si zakoczyo i e czekaj mnie spokojniejsze lata.
Kiedy z przebiegu gosowa z wolna zaczem rozumie, e ptla
si zaciska, prosiem Pana, by oszczdzi mi tego losu, jednak
najwyraniej tym razem mnie nie wysucha!
Tego samego dnia bdzie te opowiada, e jeden z
kardynaw przekaza mu wwczas co, co przypomniao mu
jego kazanie na temat sw: Pjd za Mn!", ktre tak wiele
znaczyy dla Karola Wojtyy. Sowa kardynaa brzmiay:
Przypomnij sobie, o czym mwie, i nie odmawiaj!".
Po obiedzie czwarte gosowanie przynosi rozstrzygnicie.
Kiedy liczenie kart z nazwiskiem Ratzinger" osiga magiczn
liczb siedemdziesiciu siedmiu gosw, wszyscy podnosz si z
miejsc i zaczynaj bi brawo. Nastpnie obliczanie dobiega
koca: osiemdziesit cztery! Wszyscy ponownie klaszcz na
stojco. Nie wiadomo, czy rwnie najbardziej przeciwni
kandydaturze Ratzingera kardynaowie - Niemiec Kasper, Belg
Danneels - oklaskiwali ten wynik. Jednak sprawa jest
rozstrzygnita. Liczba gosw oddanych na Bergoglia spada do
dwudziestu szeciu. Podobno podczas przerwy Argentyczyk
dawa do zrozumienia, e nie chce bra na siebie tego brzemienia.
W szeregach reformatorw" dano zatem haso, by przyczy si
do kandydatury Ratzingera.
Arcybiskup Westminsteru kardyna Cormac Murphy
OConnor wyjani pniej, e mimo ewentualnych zastrzee
uznano, e dla jednoci Kocioa" lepiej bdzie zmieni zdanie
i zagosowa

368

ostatecznie na niego". Czy by w tym element jakich negocjacji?


Prawdopodobnie nigdy si tego nie dowiemy. Wedug niektrych
wiadectw Ratzinger i Martini odbyli dug rozmow, idc pod
rk w porze obiadowej:
- Ci dwaj ludzie ceni si i szanuj nawzajem - komentuje je
den z obserwatorw.
Mona sobie wyobrazi, e w zamian za pewne gwarancje na
temat zasadniczego ukierunkowania pontyfikatu Martini sam
skoni swoich zwolennikw, by poparli Ratzingera...
Poniewa nowo wybrany papie jest dziekanem Kolegium
Kardynalskiego, dalsz cz protokou przejmuje jego subdziekan, kardyna Angelo Sodano. To on zgodnie z regulaminem uroczycie pyta Ratzingera, czy przyjmuje wybr:
- Posuszny Duchowi witemu i gosom kardynaw odpo
wiadam: tak.
I kolejne rytualne pytanie Sodana:
- Jakie imi przyjmujesz?
- Benedykt XVI.
To ostatnia niespodzianka tego konklawe: wiele osb sdzio,
e najlepszy przyjaciel i najbliszy doradca polskiego papiea
wybierze dla siebie imi Jan Pawe III, choby po to, by
zaagodzi wstrzs z powodu jego wyboru, zwaszcza w mediach,
ktre rzeczywicie nie powstrzymaj si od zgryliwych
komentarzy na temat wyboru wielkiego inkwizytora". W
Europie Pnocnej i Ameryce aciskiej w prasie panuje
konsternacja.
Jednak czy papie powinien ksztatowa wasne zachowanie
na podstawie chwilowej tendencji mediw? Kardyna Lustiger,
ktrego wypytywano po gosowaniu, nie ukrywa, e wybory
zaczynay si w wielkiej niepewnoci i w wielkim
pomieszaniu", a dopiero pniej okazay si spokojn
oczywistoci". Arcybiskup Parya przypomnia take, e ten,
kogo wybrao konklawe, jest nowym przywdc Kocioa, a nie
osob odpowiedzialn za jego wizerunek medialny...

Bibliografia

1. Papie przeciwko Sowietom


Michel d'Herbigny, La tyrannie sovietique et le malheur russe, Orleans - Paris 1923.
Paul Lesourd, Entre Rom et Moscou. Le jesuite dandestin Mgr Michel d'Herbigny,
Paris 1976. Sergio Trasatti, Vatican-Kremlin, les secrets d'unface-a-face, Paris
1995. Antoine Wenger, Catholiues en Russie. Dapres les archives du KGB, 19201960,
Paris 1998. Antoine Wenger, Rom et Moscou. 19001950, Paris 1987.

2. Niech yje papie! Niech yje duce!"


Henri Cochaux, Lepape et 1'Italie. Les accords de Latran, Paris 1929.
Andre Geraud, Pertinax. Le Partage de Rom, Paris 1929.
Histoire de la papaute. 2000 ans de mission et de tribulations, red. Yves-Marie Hilaire,
Paris 1996.
John Norman Davidson Kelly, Dictionnaire despapes, Paris 1994.
Marcel Launay, La papaute d 1'aube du XX6 siecle. Lion XIII et Pie X. 1878-1914,
Paris 1997.
Le Saint-Siege dans les relations internationales. Actes du colloue organis, les 29 et 30
janvier 1988, a la Faculte de droit et de sciencepolitiue d'Aix-en-Provence, red. Joel-Benoit dOnorio, Paris 1989.
Charles Loiseau, Saint-Siege etfascisme. Les accords du Latran devant l'histoire et la politiue, Alencon - Paris 1930.
Jacues Mercier, Vingt siecles d'histoire du Yatican, Paris - Limoges 1976 (nowe,
zmienione wydanie: Le Vatican, capitale de lEglise, Paris 1984).
Giovanni Maria Vian, La donazione di Costantino, Bologna 2004.

371

3. Przerwana encyklika
Max Bergerre, Cuatrepapes, un journaliste, Paris 1978.
Francois Charles-Roux, Huit ans au Vatican. 1932-1940, Patis 1947.
Georges Goyau, Sa Saintete lepape Pie XI, Paris 1937.
John LaFarge, Lencydiue cachee de Pie XI. Une occasion manue de YEgise face
a antisemitisme, red. Georges Passelec, Bernard Suchecky, Paris 1995.
Charles Pichon, Histoire du Vatican, Paris 1946. Henri Tinc, Cespapes ui ontfait
l histoire. De la Revolution a Benoit XVI, Paris 2006.

4. Milczenie Piusa XII


Pierre Blet, Pie XII et la Seconde Guerre mondiale, dapres les archwes du Vatkan, Paris 1997
Philippe Chenaux, Pie XII. Diplomate et pasteur, Paris 2003.
John Cornwell, Lepape et Hitler, Paris 1999.
David DaJin, Pie XII et les Juifs. Le mythe du pap d Hitler, Perpignan 2007.
Jacues Nobecourt, Le Vicaire" et 1'histoire, Paris 1964.
Robert Serrou, Pie XII. Lepape-roi, Paris 1992.
Domenico Tardini, Pie XII, Paris 1961.

5. Sprawa braci Finalych


Jacob Kapan, Laffaire Finay, Paris 1993.
Moise Keller, Laffaire Finay telle ueje tai vecue, Paris 1960.
Germain Latour, Les deux orphelins. Laffaire Finay, 1945-1953, Paris 2006.
Catherine Poujol, Les enfants caches. Laffaire Finay, 1945-1953, Paris 2006.

6. Dramat ksiy robotnikw


Yves Congar, Journal d'un theoogien (1946-1956), Paris 2000.
Henri Godin, Yvan Daniel, La France, pays de mission?, Lyon - Paris 1943.

372

Jean-Marie Huret, Pretre-ouwier insoumis, Paris 1993.


Francois Leprieur, Quand Rom condamne. Dominicains et pretres-oumers, Paris 1989.
Emile Poulat, Naissance des pretres-owriers, Paris 1965.
Jean Vinatier, Les pretres-owriers, le cardinal Lienart et Rom, Paris 1985.

7. Podporzdkowa sobr
Dictionnaire historiue de la papaute, red. Philippe Levillain, Paris 1994.
Paul Dreyfus, Jean XXIII, Paris 1979.
Jan Grootaers, Actes et acteurs d Vatican II, Leuven 1998.
Histoire du concile Vatican II (1959-1965), red. Giuseppe Alberigo, t. 1-2, Paris
1997-1998. Jacues Martin, Mes six
papes, Paris 1993.

8. Piguka: o may wos...


Catherine Gremion, Hubert Touzard, LEglise et la contraception: 1'urgence d'un
changement, Bayard, 2006. Paul Lesourd, Jean-Marie Benjamin, Paul VI
(1897-1978), Paris 1978. Robert McClory, Rom et la contraception. Histoire secrete
de lencycliue Humanae
vitae", Paris 1998. John Noonan, Contraception et mariage. Evolution ou
contradiction dans la pensee
chretienne?, Paris 1969. Paul VI et la modernite dans lEglise. Actes du colloue
organise par 1'Ecole francaise
de Rom (Rom 2-4juin 1983), Roma 1984.

9. Schizma o nic
150 ans au coeur de Rom. Le Seminaire francais, 1853-2003, red. Philippe Levillain,
Philippe Boutry, Yves-Marie Fradet, Paris 2004.
Luc Perrin, dffaire Lefebvre, Paris 1989.

373

Nicolas Seneze, La crise integriste. Vingt ans apres le schisme de Mgr Lefebvre,
Paris 2008. Bernard Tissier de Mallerais, Marcel Lefebvre, Etampes 2002.
Antoine Wenger, Le cardinal Yillot (1905-1979) Secretaire d 'Etat de troispapes, Paris
1989.

10. mier umiechnitego papiea"


Jean Bourdarias, Bernard Chevallier, Joseph Vandrisse, Les fumees du Vatican,
Paris 1979. John Cornwell, Comme un voleur dans la nuit. Enuete sur la mort
de Jean-Paul F,
Paris 1989. Georges Huber, Jean-Paul F ou la Yocation de Jean-Baptiste, Paris
1979. Antoine Wenger, Le cardinal Yillot (1905-1979) Secretaire dEtat de trois papes,
Paris
1989. David Yallop, Au nom de Dieu,
Paris 1984.

11. So-li-dar-no!"
Jean-Paul U en Pologne (8-14 juin 1987), red. Jean Offredo, Paris 1987.
Bernard Lecomte, La verite lemportera toujours sur le tnensonge. Comment le pap
a \aincu le communisme, Paris 1991 (nowe, uzupenione wydanie: Lepape ui
fit chuter Lenine..., Tours 2006). Jean Offredo, Jean-Paul
II. L'aventurier de Dieu, Paris 1986. George Weigel, Jean-Paul II:
temoin de 1'esperance, Paris 2005.

12. Siatka bugarska


Bernard Lecomte, Jean-Paul II, Paris 2003.
Roumiana Ougartchinska, La verite sur lattentat de Jean-Paul II, Paris 2007.
Christian Roulette, Jean-Paul II - Antonov - Aga. LafilUre, Paris 1984.

374

Christian Roulette, Jean-Paul U, Antonm, Aga. Leprocis, Drancy 1985.


Claire Sterling, Le temps des assassins, Paris 1984.
Jean-Marie Stoerkel, Les loups de Saint-Pierre. Les secrets de lattentat contr Jean-Paul
B, Paris 1996.

13. Zemsta Opus Dei


John L. Allen, Opus Dei. An objective look behind the myths and realiy ofthe most
controversialforce in the Catholic Church, New York 2005. Benedicte Des
Mazery, Patrice Des Mazery, LOpus Dei. Enuete sur une Eglise
au coeur de lEglise, Paris 2005. Thierry Oberle, LOpus Dei. Dieu
ou Cesar?, Paris 1933. Patrice de Plunkett, LOpus Dei. Enuete sur le
monstre", Paris 2006.

14. wity caun turyski


Gerard Cordonnier, Le Christ dans sa Passion revelepar le Saint Suaire de Turin, Paris
1935. Denis Desforges, Laffaire du linceul de Turin, Paris 2005. Andre
Marion, Gerard Lucotte, Le linceul de Turin et la Tuniue dArgenteuil.
Le point sur lenuete, Paris 2006. Daniel Raffard de Brienne, Le secret du
Saint Suaire, Chire-en-Montreuil 1993. Didier Van Cauwelaert, Cloner le
Christ?, Paris 2005.

15. Jego Ekscelencja bankier Pana Boga"


John Cornwell, Comme un voleur dans la nuit. Enuite sur la mort de Jean-Paul P,
Paris 1989. Patrice de Plunkett, LOpus Dei. Enuite sur le monstre", Paris
2006. Antoine Wenger, Le cardinal Villot (1905-1979). Searetaire dEtat de troispapes, Paris
1989. David Yallop, Au nom de Dieu, Paris 1984.

375

16. Trzecia tajemnica fatimska


Tarcisio Bertone, Giuseppe De Carli, La derniere voyante de Fatima. Ce que ma dit
soeur Lucia, Paris 2008. Daniel Costelle, Apparitions d Fatima, Paris 2007.
Icilio Felici, Fatima, Etampes 2000. Aura Miguel, Le secret de Jean-Paul II Enuete
sur unpontiftcat bouleversi par la revilation de Fatima, Paris 2000.

17. Zaskoczenie: Ratzinger


Jean-Marie Guenois, Benoit XVI, lepape qui ne devaitpas tre elu, Paris 2005.
Michel Kubler, Benoit XVI, pap de contre-reforme? L'ouverture d'un pontificat,
Paris 2005. Bernard Lecomte, Benoit XVI. Le dernierpape
europeen, Paris 2005. Philippe Levillain, Benoit XVI. Le moment,
Paris 2008. Patrice de Plunkett, Benoit XVI et leplan de Dieu, Paris
2005.

Bibliografia polska
(w ukadzie alfabetycznym)

Carl Bernstein, Marco Politi, Jego witobliwo. Jan Pawe II i nieznana historia naszych czasw, tum. Andrzej Grabowski, Warszawa 1999. Yves Congar, Teolog na
wygnaniu. Dziennik 1952-1956, tum. Micha Romanek,
Pozna 2008. Josemaria Escriva de Balaguer, Droga, tum. Jan Dbicki,
Katowice 1991. Andre Frossard, Me lkajcie si!" Rozmowy z Janem Pawem
II, tum. Anna
Turowiczowa, Krakw 1983. Andre Frossard, Portret Jana Pawa II, tum.
Maria Tarnowska, Krakw 1990. Jan XXIII, Dziennik duszy, tum. Jzefa
Ledchowska, Krakw 2000. Jan Pawe II, Nauczanie papieskie, t. 3, 2, 1980
(lipiec-grudzie), Pozna Warszawa 1986. Jan Pawe II, Nauczanie papieskie, t. 4, 2, 1981 (lipiecgrudzie), Pozna 1989. Jan Pawe II, Nauczanie papieskie, t. 5, 1, 1982 (styczemaj), Pozna 1993. Jan Pawe II, Pielgrzymki do Ojczyzny. 1979, 1983, 1987 1991,
1995, 1997, 1999.
Przemwienia, homilie, Krakw 1999. Bernard Lecomte, Prawda zawsze
zwyciy. Jak papie pokona komunizm, tum.
Elbieta Teresa Sadowska, Warszawa 1997. Mieczysaw Maliski, Wezwano
mnie z dalekiego kraju, Pozna - Warszawa 1980. Tadeusz Nowakowski, Reporter
papiea, Londyn 1980. L'Osservatore Romano" (wyd. pol.) 1980-. Raport o
stanie wiary. Z ks. kardynaem Josephem Ratzingerem rozmawia Vittorio
Messori, tum. Zyta Oryszyn, przekad przejrza i uzupeni ks. Jan Chrapek,
Warszawa - Struga 1986. Janusz Rolicki, Edward Gierek. Przerwana dekada,
Warszawa 1990. George Weigel, wiadek nadziei. Biografia papiea Jana Pawa
II, tum. Maria
Tarnowska i in., Krakw 2003.

Wprowadzenie
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

Papie przeciwko Sowietom


Niech yje papie! Niech yje duce!"
Przerwana encyklika
Milczenie Piusa XII
Sprawa braci Finalnych
Dramat ksiy robotnikw
Podporzdkowa sobr
Piguka: o may wos...
Schizma o nic

10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.

mier umiechnitego papiea"


So-li-dar-no!"
Siatka bugarska
Zemsta Opus Dci
wity caun turyski
Jego Ekscelencja bankier Pana Boga
Trzecia tajemnica fatimska
Zaskoczenie. Ratzinger

7
11
33
51
59
93
113
139
165
187
211
231
255
271
291
311
329
353

Bibliografia

371

Bibliografia polska

377