Vous êtes sur la page 1sur 12

COLIN

WARD

ANARCHIA
I
PASTWO

24
Zielona Gra 1999

Anarchia i pastwo

1.
Wic nic nie deklarujesz?. Nic. Bardzo dobrze. Potem - pytania polityczne. Zapyta: Czy jeste anarchist?. Odpowiedziaem: Przede wszystkim powiedz co rozumiesz pod nazw
anarchizm. Anarchizm praktyczny, metafizyczny, teoretyczny,
mistyczny, abstrakcyjny, indywidualny, spoeczny? Kiedy byem mody wszystkie one miay dla mnie znaczenie...

Vladimir Nabokov Pnin

Jak by si poczu, gdyby odkry, e spoeczestwo w ktrym chciaby y


istnieje. Pomijajc par lokalnych niedogodnoci w rodzaju eksploatacji, wojen,
dyktatur i godu? Gwna teza tej ksiki mwi, e anarchistyczne spoeczestwo,
spoeczestwo, ktre organizuje si samoistnie bez wadzy, cigle istnieje, tak jak
ziarno przykryte niegiem, przygniecione ciarem Pastwa i jego biurokracji, kapitalizmu, jego marnotrawstwa i niesprawiedliwoci, nacjonalizmu i jego samobjczych lojalnoci i nietolerancji religijnych z ich przesdnym separatyzmem.
Z wielu moliwych interpretacji anarchizmu ta przedstawiona tu, bdca dalek
od spekulatywnych wizji przyszego spoeczestwa, jest opisem sposobu ludzkiej
organizacji, zakorzenionej w dowiadczeniu codziennego ycia, ktra istnieje obok i
wbrew dominujcym autorytarnym trendom naszego spoeczestwa. Nie jest to
nowa wersja anarchizmu. Gustav Landauer postrzega anarchizm nie jako odkrycie
lecz jako aktualizacj i rekonstytucj czego, co byo zawsze obecne, co istnieje obok
Pastwa, lecz wci jest hamowane i marnowane. Wspczesny anarchista, Paul
Goodman, widzia to podobnie: Wolne spoeczestwo nie moe by nowym
porzdkiem zastpujcym stary porzdek; musi by rozszerzeniem sfer wolnej
aktywnoci na cae ycie spoeczne.
Mona sdzi, e w opisie anarchii jako organizacji popadam w paradoks. Mona
uwaa anarchi jako przeciwiestwo organizacji. Ale, tak naprawd, sowo to
znaczy zupenie co innego - nieobecno rzdu i wadzy. Rzdu, ktry ustanawia
prawa, umoliwiajce posiadajcym kontrolowanie spoecznego mienia i wykluczanie nie-posiadajcych. Wadzy, ktrej istnienie zapewnia, e ludzie bd pracowa dla kogo innego nie dlatego, e chc lub mog sw prac kontrolowa ale
poniewa jest to ich jedyny sposb na przetrwanie.
Ale czy problemem s jedynie rzdy, wadza? Potga rzdu, nawet najbardziej
absolutnej dyktatury, zaley od zgody rzdzonych. Dlaczego ludzie pozwalaj sob
rzdzi? Strach nie jest tu jedynym powodem: dlaczego miliony ludzi mieliby si ba
garstki profesjonalnych politykw i ich ochroniarzy? Prawdziwym problemem
jest fakt, e zarwno owa garstka jak i miliony wyznaj te same wartoci. Rzdzcy i
rzdzeni rwnie mocno wierz we wadz i hierarchi. Niektrzy czuj si nawet
uprzywilejowani, mogc wybra midzy etykietkami rzdzcej elity. Lecz wszyscy

3
jeszcze wci, w swoim codziennym yciu, utrzymuj spoeczestwo dziki dobrowolnym zwizkom i pomocy wzajemnej.
Anarchici s ludmi, ktrzy w swej spoecznej i politycznej filozofii uwaaj, e
naley pozwoli rozwin si naturalnej, spontanicznej tendencji do organizowania
si, opartego na wsplnych korzyciach. Anarchizm jest nazw nadan idei mwicej, e jest moliwe i podane dla spoeczestwa organizowa si samoistnie bez
wadzy. Nazwa ta pochodzi z Greki i oznacza nierzd, brak wadzy i ju wtedy, za
czasw staroytnej Grecji istnieli zwolennicy anarchii, funkcjonujcy pod t czy inn
nazw. Pierwsz osob czasw nowoytnych, ktra stworzya zwart, systematyczn teori anarchizmu by William Godwin, tu po Rewolucji Francuskiej, Francuz,
Proudhon, w poowie XIX w. rozwin anarchistyczn teori organizacji spoecznej organizacji maych grup, sfederowanych bez wadzy centralnej. Pody za nim
rosyjski rewolucjonista Michai Bakunin, przeciwnik i adwersarz Marksa. Marks
reprezentowa jedno skrzydo ruchu socjalistycznego, skoncentrowane na zdobywaniu wadzy pastwowej, Bakunin by symbolem drugiego skrzyda, dcego do
destrukcji teje wadzy.
Inny Rosjanin, Piotr Kropotkin, poszukiwa naukowych podstaw idei anarchizmu
przez ukazywanie pomocy wzajemnej - dobrowolnej wsppracy - jako tendencji
rwnie silnej w ludzkim yciu, jak agresja czy ch dominacji. S to najsawniejsze
nazwiska anarchizmu XIX-wiecznego, ale istniay wtedy tysice rnych rewolucjonistw, propagandzistw i nauczycieli, ktrych nie przywouj, ale ktrzy rozsiewali bakcyla anarchii w niemal wszystkich pastwach wiata, a szczeglnie w czasie
rewolucji w Meksyku, Rosji i Hiszpanii. Wszdzie ponieli porak a historycy
ogosili mier anarchizmu, ktra symbolicznie nastpia wraz ze zdobyciem przez
Franco Barcelony w 1939 roku.
Ale w 1968 roku w Paryu znw powiewaj czarne flagi a w tym samym roku
moemy je zobaczy take w Brukseli, Rzymie, Mexico City, Nowym Jorku, i nawet
w Canterbury. Niespodziewanie ludzie znw zaczli mwi o potrzebie ustroju, w
ktrym zwyky czowiek decydowaby o swoim przeznaczeniu, o potrzebie spoecznej i politycznej decentralizacji, o robotniczej kontroli przemysowej, o wyzwoleniu
szk i o komunalnej kontroli usug spoecznych. Anarchizm zamiast by romantyczn histori, sta si yw ide polityczn, dzi chyba bardziej trafn ni kiedykolwiek.
Organizacja i problemy z ni zwizane zainicjoway obszern literatur ze
wzgldu na wag przedmiotu hierarchii rzdowej administracji i przemysowego
kierownictwa. Bardzo maa cz tej literatury przyznaje anarchistom jak warto.
Prowadzi si wiele bada nad metodami administracji, ale prawie adnych nad
samoregulacj. Istniej cae biblioteki na temat kierownictwa, wci powstaj drogie
kursy zarzdzania, specjalici w tej dziedzinie s sono opacani, ale nie znajdziemy
ani szerokiej literatury ani studiw ani dobrych pensji dla tych, ktrzy chc managment zastpi pracownicz autonomi. Tgie mzgi sprzeday si wielkim przedsibiorstwom i musimy sami zbudowa teori bezrzdu, na podstawie dowiadcze,
ktre rzadko s opisywane, bo nie uznaje si ich za wane.
Historia - twierdzi W.R. Lethaby - jest pisana przez tych, ktrzy przeyli, filozofia przez tych, ktrzy maj si dobrze. Ale gdy spojrzysz na spoeczestwo z anarchistycznej perspektywy, odkryjesz, e alternatywy ju istniej, w szparach dominu-

4
jcej struktury wadzy. Jeli chcesz stworzy wolne spoeczestwo, jego czci trzymasz w rce.

2.
Dopki dzisiejsze problemy s postawione w terminologii masowej polityki i masowej organizacji jest jasne, e tylko Pastwa i masowe partie mog si nimi zajmowa. Ale jeli rozwizania oferowane przez Pastwa s albo nieskuteczne albo
nikczemne, musimy rozejrze si nie tyle za innymi rozwizaniami, ale przede wszystkim za innymi sposobami stawiania
problemw.

Andrea Caffi

Gdy spojrzymy na histori socjalizmu z jej melancholijn przepaci midzy


obietnicami a wykonaniem, od razu nasuwa si pytanie - co, gdzie i dlaczego poszo
le. Niektrzy fatalnego punktu zwrotnego owej historii upatruj w rewolucji Padziernikowej. Inni sigaj wstecz a do 1848 roku w Paryu i Rewolucji Lutowej jako
do pocztku rozamu w europejskim socjalizmie - na anarchistyczny i marksistowski1, a za krytyczny punkt wielu uwaa kongres Miedzynarodwki w Hadze w
1872 roku, na ktrym to Bakunin zosta z niej wykluczony, co rwnao si zwycistwu marksizmu. W jednej ze swych proroczych krytyk Marksa w tym wanie roku
Bakunin przewidzia pniejsz histori komunizmu:
Marks jest autorytarnym i centralistycznym komunist. Chce cakowitego zwycistwa ekonomicznej i spoecznej rwnoci, ale chce tego w Pastwie i poprzez
Pastwo - poprzez siln dyktatur i despotyczny rzd tymczasowy, co jest negacj
wolnoci. Jego ekonomicznym ideaem jest Pastwo jako jedyny posiadacz ziemi i
wszelkiego kapitau, uprawa roli pod kierownictwem pastwowych inynierw i
kontrola wszystkich przemysowych i handlowych zwizkw. My rwnie chcemy
tryumfu ekonomicznej i spoecznej rwnoci, ale poprzez zniesienie Pastwa i
wszystkich rytuaw opatrzonych mianem prawa (ktre s permanentn negacj
praw czowieka). Chcemy rekonstrukcji spoeczestwa i zjednoczenia ludzkoci nie
w sposb odgrny tj. przez jakkolwiek wadz - rwnie socjalistycznych oficjeli
czy inynierw - ale oddolnie, przez wolne federacje czy wszelakie rodzaje zwizkw pracownikw, wyzwolonych spod jarzma Pastwa2.
Angielska wersja socjalizmu, rozwijajca si swoim wasnym torem, stana na
rozdrou pniej. Jeden z wczeniejszych traktatw fabiaskich jeszcze w 1886 roku
deklarowa:
Angielski socjalizm nie jest jeszcze ani anarchistyczny ani kolektywistyczny - w
tym punkcie rozwoju nie moe by jeszcze wyranie okrelony. Zrzesza on bowiem
ruch socjalistyczny jeszcze nie wiadomy wasnego socjalizmu. Ale kiedy niewiadomi socjalici Anglii odkryj sw postaw najprawdopodobniej podziel si na
1
2

Vaclav Cerny The Socialist Year 1848 and its Heritage, Praga 1948.
Michai Bakunin Letter to the Internationalists of the Romagna, 1872.

5
dwie czci - zwolennikw silnej centralnej administracji i anarchistw, bronicych
jednostkowych swobd przed rwnie tak administracj3.
Fabianie odnaleli si pniej w tej dychotomii i, gdy powstaa Labour Party wywarli znaczcy wpyw na jej polityk. A na corocznej konferencji w 1918 roku Labour
Party ostatecznie okrelia swe pogldy, popierajc nieograniczony wzrost wadzy
Pastwa i dziaajc pniej w ramach swego wyboru.
A kiedy socjalizm doszed do wadzy - co stworzy? Monopolistyczny kapitalizm z
dziwolgiem opieki spoecznej jako substytutem sprawiedliwoci spoecznej. Wielkie XIX-wieczne nadzieje nie speniy si; sprawdziy si jedynie ponure przepowiednie. Krytyka pastwa i jego struktury, przeprowadzona przez klasykw myli
anarchistycznej zyskaa na wanoci w wieku totalnego pastwa i wojny totalnej,
odkd wiara, e zdobycie wadzy pastwowej przyniesie zwycistwo socjalizmu
zostaa zniszczona we wszystkich pastwach, w ktrych partie socjalistyczne zdobyy wikszo w parlamencie czy, gdzie zosta on wprowadzony na fali spoecznej
rewolucji czy przez sowieckie czogi. To, co osignito jest tym, o czym pisa ju
ponad 100 lat temu Proudhon, a wic:
Zwart demokracj, bdc wymuszon przez dyktatur mas, ale w ktrej masy
maj tyle wadzy, ile jest potrzebne, by zapewni oglne poddastwo zgodne z
nastpujcymi przykazaniami i podstawami, zapoyczonymi ze starego absolutyzmu: niepodzielno wadzy spoecznej, wszechobejmujca centralizacja, systematyczna destrukcja indywidualnoci, myl korporacyjno-regionalna, inkwizycyjna
polityka4.
Kropotkin rwnie ostrzega, e organizacja pastwowa, bdca si, do ktrej
mniejszoci zwracaj si po ustanowienie ich wadzy nad masami, nie moe by
ramieniem, sucym niszczeniu przywilejw i deklarowa, e ekonomiczne i
polityczne wyzwolenie czowieka bdzie musiao stworzy nowe formy jego wyrazu
w miejsce tych ustanowionych przez Pastwo5. Uwaa za oczywiste, e owe nowe formy bd musiay by bardziej powszechne, bardziej zdecentralizowane i
blisze samorzdowi ni rzdy reprezentacyjne mogyby by kiedykolwiek a tak
dugo jak nie zostan odnalezione nowe formy organizacji, nic nie zostanie zrobione.
Kiedy patrzymy na bezsilno jednostki i maych (face-to-face) grup w dzisiejszym
wiecie i spytamy dlaczego s one bezsilne, trzeba powiedzie, e nie tylko z powodu
ogromnych centralnych aglomeracji wadzy w nowoczesnym militarnoprzemysowym pastwie, ale rwnie ze wzgldu na to, e odday sw wadz
owemu pastwu. Kada jednostka, posiadajca pewn wadz pozwala w kocu
komu innemu przej j - czy to przez zaniedbanie, bezmylno czy przez wahanie. (...)
Gustav Landauer, niemiecki anarchista, w prosty i gboki sposb podsumowa
swoj analiz pastwa i spoeczestwa:
Pastwo nie jest czym, co moe by zniszczone przez rewolucj. Jest warunkiem, gwnym stosunkiem pomidzy ludzkimi istnieniami, jest sposobem ludzkiego zachowania; moemy je znie tylko przez ustanowienie innych relacji, przez
3

Fabian Tract nr 4 What Socialism Is, London 1886.


Pierre Proudhon The Political Capacity of the Working Class, Paris 1864.
5
Piotr Kropotkin Modern Science and Anarchism, London 1912.
4

6
inne zachowanie. To my a nie jaka abstrakcyjna tosamo zachowujemy si w
pewien sposb - politycznie albo spoecznie. Przyjaciel Landauera i wykonawca
jego testamentu - Martin Buber - zaczyna swj esej Spoeczestwo i pastwo
obserwacj socjologa, Roberta McIvera:
Utosamia spoeczne z politycznym oznacza by winnym caego zamieszania,
ktre kompletnie uniemoliwia zrozumienie spoeczestwa i pastwa. Podstaw
polityki jest dla Bubera wadza, autorytet, hierarchia i dominacja. A podstawy mylenia spoecznego widzi on wszdzie, gdzie ludzie cz si w zwizki oparte na wsplnej potrzebie i korzyci.
Co, pyta Buber, co daje podstawie politycznej jej potencja rozwojowy? I odpowiada: fakt, e kady czowiek czuje si zagroony przez innych. Daje pastwu
jego si jednoczc; jest ono oparte na instynkcie samozachowawczym spoeczestwa. Utajony kryzys zewntrzny umoliwia mu wkraczanie w kryzysy wewntrzne.
(...)
Wszelkie formy rzdu maj jedn cech wspln: kada posiada wicej wadzy ni
wymagaj tego okolicznoci. Wanie ten nadmiar w sferze wydawania dyspozycji
jest aktualnie tym, co rozumiemy przez wadz polityczn. Miara owego nadmiaru,
ktry nie moe by oczywicie okrelony precyzyjnie, znakomicie ukazuje rnic
midzy administrowaniem a rzdzeniem. Nazywa on ten nadmiar polityczn
nadwyk (political surplus) i zauwaa, e jego uprawomocnienie czerpie z braku
wewntrznej i zewntrznej rwnowagi, ze skrywanego stanu kryzysowego, ktry
istnieje zarwno pomidzy narodami, jak i w onie kadej nacji. Podstawa polityczna
jest zawsze silniejsza od podstawy spoecznej, co powoduje stae zmniejszanie spoecznej spontanicznoci6.
Konflikt midzy tymi dwoma podstawami jest staym aspektem ludzkiej kondycji. Mwic sowami Kropotkina: przez histori naszej cywilizacji, dwie tradycje,
dwie przeciwstawne tendencje nieustannie si cieraj: tradycja rzymska i powszechna, imperialna i federalna, autorytarna i wolnociowa. Zachodzi midzy
nimi odwrotna korelacja: sia jednej jest saboci drugiej. Jeli chcemy umocni
spoeczestwo, musimy osabi pastwo. Totalitaryzmy wszystkich maci zdaj
sobie z tego spraw i dlatego wci d do zniszczenia tych spoecznych instytucji,
ktrych nie s w stanie zdominowa. To samo czyni dominujce grupy interesu w
pastwie, takie jak alians wielkiego biznesu i wojskowego establishmentu dla permanentnej wojny ekonomicznej w USA, ktry sta si tak silny, e nawet Eisenhower czu si zobligowany do ostrzeenia przed jego zagroeniem7.
Odrzucajc metafizyk, w ktr politycy i filozofowie odkryli pastwo, mona je
zdefiniowa jako polityczny mechanizm uywajcy przemocy, jedn z wielu form
spoecznej organizacji. Jest to jednak forma wyjtkowa ze wzgldu na jej ogromny
wysiek, przeznaczony na utrzymanie ostatecznej siy podporzdkowania8. I
przeciw komu owa ostateczna sia jest skierowana? Nie jest skierowana przeciwko
nikomu konkretnemu, ale dotyczy ona samej istoty spoeczestwa.
To dlatego Buber deklarowa, e to utrzymywanie utajonego kryzysu zewntrznego umoliwia pastwu przejmowanie inicjatywy w kryzysach wewntrznych.
6

Martin Buber Society and the Sate, London 1951.


Fred J. Cook The Walfare State, London 1963.
8
McIver i Page Society, London 1948.
7

7
Czy jest to procedura wiadoma? Czy to dlatego, e jacy nieodpowiedni ludzie
kontroluj wadz i moemy odwrci koleje historii przez wybr ludzi odpowiednich? A moe jest cech charakterystyczn pastwa jako instytucji? Wycigajc
ostateczne wnioski, Simone Weil stwierdzia, e wielkim bdem niemal wszystkich
bada naukowych wojny, bdem, ktry popenili wszyscy socjalici, byo traktowanie jej jako epizodu polityki zagranicznej, podczas gdy jest ona wanie aktem polityki wewntrznej, najokrutniejszym ze wszystkich. Ju Marks odkry, e tak jak w
erze niekontrolowanego kapitalizmu, konkurencja midzy pracodawcami, nie znajcymi broni innych ni eksploatacja swych pracownikw, zostaa przeksztacona w
walk kadego pracodawcy ze swymi pracownikami i ostatecznie, caej klasy zatrudniajcych przeciwko klasie zatrudnionych, tak pastwo uywa wojny i grb
wojennych jako broni, od ktrej ginie jego wasna populacja. Odtd aparat kierowniczy nie znalaz innych sposobw na walk z wrogiem ni posanie wasnych
onierzy pod przymusem na mier - wojna Pastwa z Pastwem staa si wojn
Pastwa i aparatu wojennego przeciwko wasnym ludziom9.
Oczywicie nie wyglda to tak, e jeli jest si czci aparatu rzdzcego, liczcego na strat jakiej czci populacji mona sobie pozwoli na wojn nuklearn, jak
robi to wszelkie kapitalistyczne czy komunistyczne rzdy. Ale tak to si przedstawia z punktu widzenia elementu zuywanej populacji - chyba, e utosamia si
wasny niewany interes z interesem aparatu pastwowego - jak czyni to miliony.
Wspczynnik strat wzrs, gdy do specjalistycznej i wytrenowanej za due pienidze militarnej obsugi doczya pynna obywatelska populacja. Amerykascy
stratedzy wyliczyli odsetki zabitych cywilw w wielkich wojnach naszego stulecia.
W I wojnie wiatowej 5% zabitych stanowia ludno cywilna, w II wojnie wiatowej
- 48%. W wojnie koreaskiej - 84%. W III wojnie wiatowej odsetek ten wyniesie
zapewne ponad 90%... Pastwa, due i mae, posiadaj dzisiaj bro jdrow, bdc
ilociowo odpowiednikiem 10 ton TNT na kadego czowieka obecnie yjcego.
W XIX wieku T.H. Green rzek: wojna jest wyrazem niedoskonaoci pastwa.
Bya to uwaga daleka od prawdy - wojna jest wyrazem pastwa w jego najdoskonalszym ksztacie. Wojna to stan zdrowia dla pastwa - mwi podczas I wojny
wiatowej Randolph Bourne, tumaczc: Pastwo jest organizacj stada, ktre
reaguje ofensywnie bd defensywnie na inne stado, podobnie zorganizowane.
Wojna kumuluje dziaania stada na najniszych jego poziomach - caa aktywno
trzody kieruje si jednym celem - stworzeniem militarnej ofensywy lub obrony Pastwo staje si czym, czym na prno stara si by w czasie pokoju...10.
To dlatego osabianie pastwa, postpujcy rozwj jego wad i niedocigni jest
spoeczn potrzeb. Umacnianie innych lojalnoci, alternatywnych ognisk wadzy i
innych sposobw ludzkiego dziaania i zachowania jest niezbdne dla przetrwania.
Ale jak zacz? Powinno by oczywiste, e nie zaczniemy przez wspomaganie czy
czenie si z istniejcymi partiami politycznymi ani przez tworzenie nowych jako
rywali wadzy pastwowej. Naszym zadaniem nie jest przejcie wadzy ale jej erozja. Pastwowa biurokracja i centralizacja s nie do pogodzenia z socjalizmem, tak
jak autokracja nie daa si pogodzi z zasadami kapitalizmu. W jaki sposb socjalizm musi sta si bardziej powszechny, bardziej komunalny i mniej uzaleniony od
9

Simone Weil Reflections on War, London 1938.


Randolph Bourne The State, New York 1945.

10

8
poredniego rzdu przez wybranych reprezentantw. Musi sta si bardziej samorzdny11. Mwic inaczej, powinnimy tworzy raczej siatki ni piramid. Wszelkie
autorytarne instytucje s zbudowane na zasadzie piramidy: pastwo, prywatna czy
spoeczna korporacja, armia, koci, policja, uniwersytet, szpital. Wszystko to, to
piramidowe struktury z ma grup decyzyjn na szczycie i szerok baz ludzi,
ktrych dotycz decyzje podejmowane wyej. Anarchizm nie da zmiany etykietek
poszczeglnych warstw, nie chce innych ludzi na szczycie, chce bymy wydwignli
si z dow. Chce rozcign sie jednostek i grup, podejmujcych decyzj i sprawujcych piecz nad wasnym losem.
Klasyczni myliciele anarchistyczni wyobraali sobie cao spoecznej organizacji
jako siatk utkan z takich lokalnych grup jak komuna czy rada jako komrka terytorialna (nie bdca czci pastwa ale wolnym zwizkiem czonkw, ktry moe
by ciaem zarwno kooperatywnym czy korporacyjnym jak i tymczasowym zwizkiem paru osb, zjednoczonych wspln potrzeb12) i zwizek zawodowy czy rada
pracownicza jako komrka przemysowa czy zawodowa. Te ogniwa byyby sfederowane ze sob na zasadzie siatki autonomicznych grup. W anarchistyczn teori
spoeczn wpisuje si par gwnych wtkw: idee akcji bezporedniej, autonomia i
kontrola pracownicza, decentralizacja i federalizm.
Wyraenie akcja bezporednia po raz pierwszy uyli francuscy rewolucyjni
syndykalici na przeomie wiekw i wkrtce powszechnie zaczto je stosowa do
opisu rozmaitych form oporu - strajku, sabotau, go-slow, working-to-rule czy strajku
generalnego. Jego znaczenie zostao rozszerzone po dowiadczeniach np. pokojowego nieposuszestwa Gandhiego, walk o prawa obywatelskie w USA i wielu innych
form polityki D.I.Y. (zrb to sam), ktre pojawiy si na caym wiecie. Akcja bezporednia zostaa zdefiniowana przez Davida Wiecka jako akcj, ktra stosownie do
sytuacji, realizuje pragnienia w stopniu na jaki dan grup sta i zdecydowanie
przeciwstawia j akcji poredniej, ktra realizuje inne cele a czsto prowadzi nawet
do finau, sprzecznego z daniami pod szyldem happy-endu. Podaje on tu pewien
przykad: Jeli rzenik way czyje miso z kciukiem na skali, ten kto moe skary si i wyzywa rzenika od bandytw, rabujcych biednych i, jeli rzenik nie
ulegnie a ofiara nie uczyni nic poza gadaniem czy skareniem si Urzdowi Miar i
Wag (Departament of Weight and Measures), to bdzie to akcja porednia. Ale jeli
ten kto, widzc mierne skutki, przerwie sw czcz gadanin, sam sprawdzi ciar
misa i przeniesie si by sprzeda je gdzie indziej to bdzie to ju akcja bezporednia. Wieck zauway, e uznajc fakt, e w kadej sytuacji kada jednostka czy
grupa ma moliwo przeprowadzenia jakiej akcji bezporedniej na jakim poziomie
oglnoci, moemy odkry wiele ukrytych przedtem spraw i wag wielu niedocenionych faktw. Tak upolitycznione jest nasze mylenie, tak zogniskowane na poczynaniach rzdowych instytucji, e moliwo bezporednich wysikw w celu
zmiany swego rodowiska s zupenie niewykorzystane. Nawyk do rozwizywania
swoich problemw w sposb bezporedni jest zapewne, identyczny z nawykiem do
bycia wolnym czowiekiem, przygotowujcym si do odpowiedzialnego ycia w
wolnym spoeczestwie13.
11

Piotr Kropotkin, op. cit.


Camillo Berneri Kropotkin, His Federalist Ideas, London 1943.
13
David Wieck The Habit of Direct Action, w: Anarchy 13, London 1962.
12

9
Idee autonomii, kontroli pracowniczej i decentralizacji s nierozerwalnie zwizane z ideami akcji bezporedniej. W nowoczesnym pastwie wszdzie, na kadym
polu jedna grupa ludzi podejmuje decyzj, sprawuje kontrol i ogranicza wybr,
podczas gdy znakomita wikszo musi te decyzje akceptowa, podporzdkowywa
si kontroli i dziaa w onie zewntrznie narzuconych wyborw. Przyzwyczajenie
do akcji bezporedniej jest przyzwyczajeniem do odbierania wadzy podejmowania
decyzji, uwalniajcym nas od nich. Autonomia pracownikw to najwaniejsza sfera,
w ktrej owo wywaszczenie podejmowania decyzji mona zastosowa. Kiedy
wspomina si o kontroli pracowniczej, ludzie smutno si umiechaj i wyjaniaj, e
skala i zoono wspczesnego przemysu czyni j utopijnym snem, ktry nie
moe zosta ziszczony w nowoczesnej ekonomii. Ludzie si myl. Nie ma technicznych barier, ktre czyniyby kontrol pracownicz niemoliw. Przeszkody na drodze samorzdnoci w przemyle s tymi samymi przeszkodami, ktre stoj na drodze wszelkiego sprawiedliwego rozdziau mienia spoecznego - s to interesy
uprzywilejowanych w istniejcej dystrybucji wadzy i wasnoci.
Podobnie - decentralizacja jest bardziej dojciem do problemw ludzkiej organizacji ni problemem technicznym. Przekonujce argumenty mona wysnu za decentralizacj na tle ekonomicznym, ale dla anarchistw nie ma innego rozwizania
zgadzajcego si z ich przekonaniem o potrzebie akcji bezporedniej i autonomii.
Nie przychodzi im na myl szukanie rozwiza centralistycznych tak, jak ludziom o
pogldach autorytarnych nie przychodzi na myl poszukiwa drg decentralistycznych i wolnociowych. Wspczesny anarchistyczny zwolennik decentralizacji, Paul
Goodman, zauwaa, e: Zawsze istniay dwie drogi mylenia decentralistycznego.
Niektrzy myliciele, jak Lao-tse czy Tostoj tworzyli konserwatywn, wiejsk krytyk zcentralizowanych dworw i miast jako nienaturalnych. Ale byli te inni - tacy
jak Proudhon czy Kropotkin, ktrzy prezentowali demokratyczn i miejsk krytyk
centralnej biurokracji i wadzy, wczajc w to feudaln wadz przemysow, jako
eksploatujc i nieefektywn. W naszych czasach - czasach socjalizmu pastwowego, korporacyjnego feudalizmu, odmdajcych masmediw i miejskiej anomii14 obie krytyki maj sens. Potrzebujemy wskrzeszenia zarwno wiejskiego samozaufania jak i demokratycznej wadzy zawodowych i technicznych gildii. Jakakolwiek decentralizacja, ktra mogaby by dzisiaj moliwa, nieuchronnie byaby posturbanistyczna i post-centralistyczna; nie moe by prowincjonalna...15.
Jego wniosek brzmi: decentralizacja jest rodzajem ludzkiej organizacji i nie implikuje ona geograficznej izolacji, lecz bardziej socjologiczne podejcie do geografii.
Poniewa nie jestemy zainteresowani geograficzn izolacj, anarchistyczni myliciele powicili wiele czasu na stworzenie podstaw federalizmu. Proudhon uwaa je za alf i omeg swych politycznych i ekonomicznych idei. Nie mia na myli
konfederacji pastw czy wiatowego rzdu federalnego, ale podstawy ludzkiej
organizacji.
Filozofia federalizmu Bakunina zgadza si z proudhonowsk, ale dodaje, e tylko
socjalizm moe da mu autentyczn rewolucyjn warto. Kropotkin rwnie
przedstawia histori Rewolucji Francuskiej, Komuny Paryskiej i, tu przed mierci,
14

Zjawisko spoeczne polegajce na rozpadzie powszechnie przyjtych norm, wizi spoecznych.


15
Paul Goodman Like a Conquered Province, New York 1967.

10
dowiadczenia Rewolucji Padziernikowej, by zilustrowa wag pryncypium federalnego, jeli chce si zachowa swe rewolucyjne przesanie.
Autonomiczna akcja bezporednia, zdecentralizowany system podejmowania
decyzji i wolna federacja byy charakterystyczne dla wszystkich prawdziwie powszechnych powsta. Staughton Lynd zauway, e adna prawdziwa rewolucja
nie miaa miejsca - ani w Ameryce w 1776 roku, ani we Francji w 1789 roku, ani w
Rosji w 1917 roku czy w Chinach w 1949 roku - bez ad hoc powszechnych instytucji,
ustanowionych spontanicznie i oddolnie, starajcych zaj si administracj w miejsce instytucji dawniej legitymowalnych. Mona je byo zaobserwowa rwnie w
powstaniach niemieckich w 1919 roku (monachijska republika rad), w rewolucji
hiszpaskiej 1936 roku, w 1956 roku na Wgrzech czy podczas praskiej wiosny w
1968 roku - niszczone przez politykw, ktrzy dochodzili do wadzy bazujc na
anarchistycznym hale caa wadza w rce rad z 1917 roku. W marcu 1920 roku,
kiedy bolszewicy przemieniali lokalne rady w organy administracji centralnej, Lenin
zagadn Emm Goldman: Czy wiesz, e nawet twj wielki towarzysz - Errico
Malatesta - zadeklarowa swoje poparcie dla rad? a Emma odpowiedziaa:
Owszem, ale chodzio mu o wolne rady. Sam Malatesta, okrelajc anarchistyczn
interpretacj rewolucji, napisa: Rewolucja jest zerwaniem wszystkich podporzdkowujcych wizw; jest autonomi grup, komun i regionw; jest woln federacj,
wzniesion przez pragnienie braterstwa, zbiorowe i jednostkowe interesy i przez
potrzeb produkcji i obrony; rewolucja jest konstytucj niezliczonych wolnych
zgrupowa opartych na wszelkich pragnieniach, marzeniach i gustach, jakie tylko
istniej wrd ludzi; rewolucja jest formowaniem i rozwizywaniem tysicy cia
reprezentujcych - dzielnicowych, regionalnych czy narodowych, ktre, nie posiadajc wadzy legislacyjnej, su poznawaniu i koordynowaniu potrzeb i interesw
ludzi bliskich i dalekich. Rewolucja jest wolnoci, okazan w tyglu faktw i koczy
si tam, gdzie koczy si wolno, a wic tam, gdzie zaczyna si czerpa korzyci
kosztem mas, zaskoczonych rozwojem wypadkw, bazujc na nieuchronnych rozczarowaniach, ktre nastpuj po przesadzonych nadziejach i na bdach i ludzkich
pomykach. Wtedy konstytuuje si wadza, wspomagana przez armi interesiarzy,
dnych zysku, ktra ustanawia prawo i ukraca ruch wolnociowy, tworzc reakcj16.
Ostatnie zdanie wskazuje, e Malatesta uwaa reakcj za nieuniknion. Jeli
ludzie chc poddawa si wadzy, bd jedynie przerzucani z rk dawnej elity w
rce nowej. Ale reakcji na jakkolwiek rewolucj nie mona omin take w innym
sensie: wszystko bowiem rozgrywa si pod dyktando wpyww, ktre niesie za
sob historia. Lutte finale istnieje tylko w tekstach piosenek. Jak mwi Landauer:
czas po rewolucji jest czasem przed rewolucj dla tych, ktrych ycie nie ulego
zmianie w ktrym z wielkich momentw przeszoci. Nie ma walki ostatecznej, s
jedynie serie partyzanckich bitew na rnych frontach.
I po ponad wieku dowiadcze teoretycznych i ponad pwieczu dowiadcze
praktycznych marksistowskich i socjaldemokratycznych odamw socjalizmu, po
tym, jak historycy zaklasyfikowali anarchizm do grupy XIX-wiecznych przegranych,
on znw pojawia si jako spjna filozofia spoeczna w partyzanckich walkach o

16

Vernon Richards Malatesta: His Life and Ideas London 1965.

11
spoeczestwo partycypantw. Komentujc wydarzenia maja 1968 we Francji, Theodore Draper mwi, e pochodzenie owych rewolucjonistw naley wiza raczej
z Bakuninem ni Marksem. Zwizek ten jest tak silny, e termin anarchizm znw
staje si modny. To, czego bylimy wiadkami to odrodzenie anarchizmu we wspczesnym ubraniu albo maskarada pnego marksizmu. Tak, jak XIX-wieczny marksizm dojrzewa w walce z anarchizmem, tak XIX-wieczny marksizm moe si
wskrzesi w nowej walce z anarchizmem w swoim ostatnim wydaniu. Dodaje on
jeszcze, e anarchici dysponuj dzi wikszym potencjaem stacjonarnym ni w
XIX wieku. To, czy ma on racj zaley od paru czynnikw. Po pierwsze od tego, czy
ludzie nauczyli si czegokolwiek z historii ostatnich stu lat; po drugie od tego, czy
dua grupa ludzi - ze Wschodu i Zachodu - a konkretniej - nieusatysfakcjonowanych
dysydentw zarwno ze Wschodu i Zachodu, ktrzy szukaj alternatywnych teorii
spoecznej organizacji - pojm stosowno idei, ktre definiujemy jako anarchistyczne; i po trzecie od tego, czy sami anarchici maj wystarczajco duo wyobrani i
inwencji, aby znale drogi wprowadzania swoich idei do dzisiejszego spoeczestwa w sposb, ktry poczy natychmiastowe i pragmatyczne cele z ostatecznymi
finaami.
Tumaczenie: Piotr Borodulin-Nadzieja

RED RAT
http://red-rat.w.interia.pl
e-mail: red_rat@interia.pl
Artur Wyrwa, skr. poczt. 39, 65-182 Zielona Gra 5
koperta + znaczek za 1,20z = katalog Red Rat