Vous êtes sur la page 1sur 40

^ co

O>

uia r s z

ARCHITEKTURA I BUDOWNICTWO
MIESICZNIK

ILUSTROWANY

Wydawnictwo Spdzielni Wydawniczej Architektw Polskich" w Warszawie.


Zarzd S. W. A. P.: prof. Marjan Lalewicz, arch. Teodor Bursze, arc. Tadeusz Nowakowski
Zastpcy: arch. Juljan Lisieeki, arch. Henryk Stifelman, arch. Romuald Miller.
Rada Nadzorcza S. W. A.P.: arch. Franciszek Lilpop, arch. Gustaw Trzciski, arch.Zygmunt Wycicki
' Zastpcy: arch. Witold Matuszewski i prof. Czesaw Przybylski.
Redaktorzy arch. Romuald Miller i Stanisaw
Wonicki.
Komitet Redakcyjny: arch. arch. Brukalski Stanisaw, Bursze Teodor, Gutt Romuald, Lalemicz Marian
Lisieeki Juljan, Matuszewski
Witold, Marzy ski Stanisaw, Miller Romuald, Niemojewski
Lech
.\owakowski Tadeusz, Przybylski
Czesaw, Stifeman Henryk, Tomaszewski
Leonard, Wycicki
Zygmunt, Zrawski
Juljusz.
Adres Redakcji i Administracji: Wsplna 40, tel. 9-52-87.
W A R U N K I
Prenumerata miejscowa:
kwartalnie . . . .
. . z?. 17.
Procznie
34.
Rocznie
68.Pod

Konto czekowe P.K.O. 110(>

P R E N U M E R A T Y .

Na prowincji z (przesyk):
Kwartalnie
zl. 18.
Procznie
36.
Rorznie

Egzemplarz pojedynczy
w Warszawie . . . . z. 6.
Na prowincji (z przesyk) .. 6.50
Zagranic
8

nadesan)in zgry adresem Administracja wysya kadorazowo nowy numer pisma za zalicz, pocztowem.
C E N

Przed tekstem:
Caa strona . . . . . .z. 400.
Poowa strony
210.
wiartka strony . . . . 120.

O G O S Z E .

Za tekstem:
Caa strona
z. 350.
Puowa strony
- 180.
wiartka strony
100.
Strona artykuu opisowego 500.

3-a i 4-a strona okadki:


Caa strona
z. 450.^
Poowa strony . . . .
250
wiartka strony
150.

O G O S Z E N I A
D R O B N E.
Adres w brany rozmiar 10x90 mm. cznie z pren. na cay rok z. 100, patne zgry przy zamwieniu. Za kade
nastpne 5 mm. wys. dopata z. 50. rocznie. Koszt rzeczywisty rysunkw i klisz ponosi ogaszajca si firma
Dzia reklam przewiduje take, poza ogoszeniami przed i za tekstem, specjalne wkadki artystyczne jedno i wielobarwne

T UE

SOMMAIRE

..Architektura i Budownictwo"
Nr. 8
Gmach b. Ministerstwa RoStr.
bt Publicznych Aleksander KodeUki
. .
. 229-245
Informacje o IY-ym Midzynarodowym Kongresie
Architektury Nowoczesnej Szymon Syrkus
. . 246254
Kronika*
255257
Pastwowa Szkoa Budowlana A, (Jnmwr. . . .
258
eska Szkoa Architektury Wl. Jastrzbski . .
259
Przegld Czasopism . . .
260

L'Architecture et la Construction"
Nr. 8.
Le Batiment du Ministre
des
Travaux
Publics.
Aleksander KodeUki . . 229 245
Compte Rendu duIY-eCongres International de l'Architecture Modern
Szymon Syrkus . . . . 246254
Chronique
255257
L'Ecole Nationale du Batim e n t A (iruoicr . . . . 2 5 8
L'Ecole Fmioine d'Architecture W /. Jattrzbski
.
259
Revue des Revues . . . .
260

I N H A L T
Architektur und Bauwesen"
Nr 9.
Cebiiude des eh. MinisteriumderOeffentl.Arbeiten
Alektander KodeUki . . 229245
Bericht uber den IV Internationalen ArchitekturKongress
T
Szymon Syrkus . . . . 246254
Chronik
255-257
Staatsschule fLir Bauwesen
A. Granier
258
Architektenschule fiir Frauen W I, Jaslr/bski
. .
259
Zeitschriftenschau . . . .
260>

I L U S T R A C J E

Arch. Rudolf mierc/yski Gmach


Publicznych w Warszawie
Informacje o lV-ym Midzynarodowym
Nowoczesnej
Kronika
.
.
.
.
.
Pastwowa Szkoa Budowlana
.
eska Szkoa Architektury
Przegld Czasopism

b. Ministerstwa Robt

Kongresie Architektury
.
.

.
.

.
. . .

.
.

Str.
229245

246254
256
.
258
259
260

Elew. od ul. Chaubiskiego

i. Arch. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa JRobt


Publicznych w Warszawie.

G M A C H B. MINISTERSTWA
W roku .1927 Ministerstwo Robt Publicznych
ogosio konkurs na projekt gmachu dla dwch
instytucji: Banku Gospodarstwa Krajowego
i Centrali Ministerstwa Robt Publicznych, na
terenie, gdzie nastpnie pobudowany zosta
gmach Banku Gospodarstwa Krajowego. Jaz po
rozstrzygniciu konkursu Ministerstwo zrzeko
si cznej budowy z Bankiem Gospodarstwa
Krajowego, a postanowio przy pomocy finansowej tego Banku wybudowa gmach swojej Centrali przy zbiegu ulic Hoej i Chaubiskiego.
Opracowanie projektu, kosztorysuj rysunkw
szczegowych i kierownictwo architektoniczne
Architektura i Budownictwo Nr. 8. t&itt,

ROBT

PUBLICZNYCH

zostao powierzone laureatowi pracy, nagrodzonej I nagrod na konkursie, in. arch. Rudolfowi
wierczyiiskiemu, profesorowi Politechniki Warszawskiej, obecnemu Dziekanowi Wydziau Architektury, za przeprowadzenie akcji budowlanej (kierownictwo budowy) inynierowi dyplomowanemu Witoldowi Jakimowskiemu.
Obliczenia konstrukcji elb. wyk. in. Ludwik
Tylbor. Projekt instalacji wodoc.-kan. i centr.
ogrzew. wykona in. Edward Stankiewicz, za
projekt instalacji elektrycznej in. Skalmierski.
Godo Pastwowe nad wejciem gwnem wykona profesor Mieczysaw Kotarbiski
229

Wiilok od zbiegu ul. Hoej i Chaubiskiego.

Wyprania, T E Ii R A Z Y T "
TERllAZYT" m W-mie.

Fot. Poddbski.

Zak. Przem,

Ogrzewanie centralne wyk. f. ZAJCZKOWSKL


SZEWCZYKWSKl i S-ka in. w W-wie.
Robniy z biaego metalu i elaza wyk.
A. ZMALENBERG (W-wa).

f-ma

Stropy POLON] A1', waciciele patentu BESP"


S. z o. o. (W-ma).
Oprawy owietleniowe dosf. f, A.
S. A. w W-wie.
Porcze z alpagi polerowanej
BRACIA OPIESCY" w W-mie.

Sytuacja.

MARCINIAK,
wyk.

f-ma

1. Aieh. Rudolf wierezynski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

Nitrony plac, przeznaczony na budow, graniczy wzdu frontu ulicy Chaubiskiego z nowopowsta budow Szkoy Pielgniarek, a po Hnji ulicy Hoej posesj zabudowan wolnostojcym budynkiem Uniwersyteckiego Zakadu
Fizyki
Program gmachu w pewnych granicach by
przez Ministerstwo Robt Publicznych zmieniany przez czas budowy i to tak dalece, e zarzdzono zaoenie fundamentw W przewidywaniu
230

moliwoci dodatkowej nadbudowy dwch kondygnacyj, a w trakcie wykonania postanowiono


z tych, czy innych wzgldw, zredukowa budynek o dwa pitra w stosunku do zatwierdzonego projektu, o czem si atwo przekona przy
porwnaniu reprodukcji zatwierdzonego do budowy projektu (rys. 7), ze zdjciem fotogra1'icznem (rys. 1).
W zwi7ku ze swojem przeznaczeniem gmach zasadniczo dzieli si na 2 czci; cze biurow ze

Wejcie gwne

Podcie wejcia gwnego

35. Arch. Rudolf wierczyski

Fol.

(Warszawa). Gmach b. Ministerstwa RoLt Publicznych w Warszawie.

szczegowym podziaem na departamenty, wydziay i biura, ora/, partje mieszkalne dla mieszka
p. ministra. vice-ministra i niszego personelu.
Roboty ziemne przy budowie rozpoczto- dnia
5 lutego 1929 r.; w cigu te tego roku cay buT
dynek ukoczono w surowym stanie i przykryto
dachem.
Cz budynku (mieszkania wonych) oddano
do uytku dnia 6 wrzenia 1930 r., mieszkanie
ministra dmia 7 stycznia 1931 r., cakowicie
za gmach oddano do uytku, dnia 14 wrzenia
1931 roku.

W planie sytuacyjnym gmachu uderza jego zaoenie, jako budowli otwartej, nie posiadajcej
zamknitych podwrzy, przez co budynek uzyska! du przewiewno i najlepsze warunki
iisonecznienia. Od strony ulicy Chaubiskiego
(przyszej N.S.), dominuje bilok biurowy, ktrego rodek przewizany jest potnym ryzalitem prostopadej czci, rwnolegej do ulicy Hoej i znaczinie cofnitej od linji regulacyjnej.
Wytworizmne w ten sposb otwarte podwrze
midzy blokiem mieszkania vi'ce-minist;cas a naroem zbiegu ulic Hoej i Chaubiskiego, wspa231

CEICC
HECO
KULI

Widok na cz biurowsi i mieszkalni! od strony wschodniej.

6. Areh. Rudolf wierezyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

niale akcentuje zakoczenie ulicy Hoej. Szczeglnie wymowne s sylwety budynku w widoku wzdu ulicy Hoej, w kierunku od Marszakowskiej; ibloki mieszka minis.fra i vicemiinistra, wic si 'poziomym tbalkonem z pionem szczytowej ciany bloku biurowego, okalaj z trzech stron dziedziniec i ogrd czci' mieszkalnej .poczonej przestrzennie z ogrodem
Uniwersytetu. Ponad pitrowemi budynkami
mieszkalnemi monumentalnie zarysowuje si
blok biurowy, krzyujcy si z korpusem poprzecznym, akcentujcym prostopad arierj
N.S. W wkadzie sylwetek wolnostojcego monumentu, moemy odczyta 'plan, w logice perspektywicznych widokw odczuwamy zwizek
'/ uliicami - - komip-ozycja jest zroznnmiat i intelesujc w rozmaitoci widokw.
Jedno miejsce jest zdecydowanie oderwane od
caoci budynek, w ktrym si mieszcz
mieszkania wonych, suy on. jakby wstawk
izolacyjn" midzy blokiem Szkoy Pielgniarek
a korpusem gwmym.
Jak wynika z opisu sytuacyjnego, blok biurowy
zatoony jest w ksztacie litery T i posiada ukad
dwutraktowy, dajc najwiksz oszczdno
przestrzeni zabudowanej, przewodw instalacyjnych opalu i skrcenie komunikacji. Przy
poczeniu Ikwytarzy, owietlonych bezpored232

niem wiatem, na kadem /pitrze znajduje si


poszerzenie wza komunikacyjnego, ktre, dla
braku innego okrelenia, nazw halFem. Po jednej stronie halhi biegn schody, po drugiej
windy osobowe.
Zerodkowanie komunikacji pionowej w jednem
miejscu na przeciciu poziomych kierunkw
komunikacyjnych, wytwarza prosty i jasny system komunikacyjny gmachu, obsugiwanego
w czci biurowej jedn klatk schodow. Przy
.skrzyowainiu korytarzy mieszcz si toalety
damskie i mskie oraz pomieszczenia dla przygotowania herbaty z gazowemi. wrztnikami.
Reprezentacyjne wejcie dla interesantw zaznaczone jest podcieniem od ulicy Chaubiskiego, wejcie d!la urzdnikw z bramy przy
teje ulicy prowadzi wprosi do szatni urzdniczej w przyziemiu obok klatki schodowej i wind.
Dojazd i wejcie do mieszka ministra i viiceminiisitra znajduj si w izolowanym od czci
biurowej dziedzicu przy ulicy Hoej, obok tego wejcia pooone jest mieszkanie portjera.
Szkieletowa konstrukcja gmachu biurowego
i bliniaczy ukad okien uatwiaj swobodne
ksztatowanie wielkoci, pomieszcze biurowych,
drog przesunicia lekkich cian dziaowych.
Ewentualno ta moe by szeroko wyzyskan
pirzy (przebuidowiiei aparatu administracyjnego

'mmmmm

inr.ru r;i

IIIIIIIII
lilii

ILUTU U
IDIID n
TLTIID [J

Elewacja od ul. Chalubisltiego (projekt). 1: 500

Hn

IM.

prf D

'

w<

wi

rr o

ii;

ir

Bzut wysokiego parteru. 1:500.

?8. Arch. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.
233

Przekrj poprzeczny. 1:500.

Rzut I pitra. 1: 500.

910, Areh. Rudolf wierezyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publiczny cli w Warszawie.

234

oi nr
ii ii liii i 1

1 lewacja od strony ul. Hoej. 1:500.

JLJLJLJ

. i i . 1 1 . iISL

?ffl

Rzut pitra normalnego czci biurowej. 1: 500.

1112. Arch. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

lub przebudowie przy zmianie 'urzdw; organizm budynku, bez adnych w ukadzie swego
szkieletu iprzeribtdk, [przyjmie z atwoci kacie
przegruipowainie; w tej waciwoci itDtwi wyraz
organicznej iprostoty rozwizania; podstawowa
ta ikoaice,pcja szematu rozwizaiida uwydatnia
swoj trei w rytmiczno-.sjpokojnej formie zewinitrznej.
Gwna elewacja gmachu od strony ulicy Chaimbiniskiego zaakcentowana jest porodku na zaamaniu iprzyiszlej arterji N.S. wysokim ryzali-

tem, ktrego sillnie podkrelone piony charakteryzuj umieszczony w rodku gmachu pion komunikacyjny; pionowy ten a.kcent rwnowa
w obu bocznych skrzydach poziome kierunki
pasw okiennych poszczeglnych kondygnacji.
U igry elewacj zamyka zdecydowany poziom
elbetowej rynny skrzynkowej w roli gzymsu.
Bloki mieszkalne maj zbyt moe skromny zewntrzny wyraz swego przeznaczenia reprezentacyjnych mieszka, natomiast daj szczliw
skal kontrastu przy zestawieniu z czci biu235

Fot. Poddbski.
Fragment hallu.

13. Arch. Rudolf wicrezyski (Warszawa). Gmach b.


Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

row; od strony dziedzica cige balkony blokw mieszkalnych przykryte wydueniem, pyty dachowej dla ochrony od deszczu wnosz do
wntrza podwrka duo ogrodowego uroku.
Mwic o elewacji, naleaoby zacz od efektu
jej oddziaywania fakturowego, od zestawienia
llnicego, jakby fosforyzujcego klinkieru i czarnego polerowanego bazaltu.
Rzeczowo, jest to rodzaj najtrwalszej szaty zewntrznej, gwarantujcej najmniejsze koszta
konserwacji budynku. Szkieletowa konstrukcja
zostaa wypeniona dla izolacji od zimna ciep
ceg trocinow i dla izolacji od wpyww atmosferycznych pokryta jest u dou bazaltem, a wyej klinkierem, 'osadzonymi na wystajcych
z konstrukcji wsach elaznych i zalanemi zapraw cementow. Nie jest to powoka dekoru236

jca elewacj budynku, nie imituje muru, nie


ma i u wtpliwoci, e budynek jest murowany
ukadem poziomego wizania cegie, nie jest te
klinkier uytym zdobniczo", wszdzie jest on
organicznie zwizany z konstrukcj, nie maskuje
jej, a biegnie w kierunkach pionowych za filarami.
ciany elewacji w subtelnej plastyce ciemnego
materjau, ktry chonie wiato, dziaaj imponujco, bazalt i klinkier uderzaj kolorystycznoci swych naturalnych walorw, lnic na
socu, fosforyzujc w cieniu, przemawiaj przy
deszczu i w dzie pochmurny wymown gam
subtelnych zestawie iposzezeiglnych swych
elementw.
Budowa prowadzona bya sposobem administracyjno-gospodarczym w celu dowiadczenia rz-


Hali wejciowy (widok od strony wejcia gwnego).

Fot. Poddijbski.

14. Areh. Rudolf wierczyski (Warszawa). Ginach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

dowego nad wysokoci kosztw wasnych produkcji, budowlanej.


Technicznie budowa zostaa wyposaona we
wszystkie nowoczesne urzdzenia, jak dwigi
elektryczne, betoniarki, kolejki, wzki, maszyny do wyrobu pustakw oraz niezbdne urzdzenia do badania materjaw i ustalenia waciwego skadu betonu.
Wykonywanie robt budowlanych powierzone
byo w drodze przetargu grupom akordantw
pg. warunkw technicznych i organizacyjnych
kierownictwa budowy z materjaw nabytych
i zmagazynowanych przez biuro budowy. Roboty wykoczeniowe powierzane byy dostawcom, firmom i rzemielnikom w drodze przetargu. Prowadzenie tak zorganizowanych robt
wymagao od Kierownictwa Budowy duego

wysiku, koordynacji i kontroli, do czego suyy


szczegowo opracowane plany robt i harmonogramy.
Kubatura gmachu stanowi 52688,8? m3.
Preliminowane koszta budowy (kosztorys wstpny) wynosiy 5.021.008 z., czyli 95,30 z. za 1 m8.
Cakowite koszta budowy wg. sprawozdania
wykonawczego wraz z robotami pomocniczemu,
urzdzeniem podwrzy, kosztami nabycia i amortyzacji inwentarza, oraz urzdze budowlanych
ze wszelkiemi generaliami, wiadczeniami, kosztami administracji i projektw wynosiy
4.770.175,32 z., czyli 90,53 z. za 1 m.3 budynku,
w tem koszt robt instalacyjnych centralnego
ogrzewania, wodocigw, kanalizacji, gazu, elektrycznoci, dwigw osobowych, armatur wietlnych, telefonw, elektrozegarw i dzwoiikw
237

Fragment Hallu z widokiem na glwnu klatki; schodowu.

15. Arch. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt


Publicznych w Warszawie.
elektrycznych wynosi 808.126.64' zotych, czyli
J6,94/O cakowitych kosztw budowy.
Do budowy uyto:
1) elaza okrgego 681 tonu,
2) cementu 2600 tonn,
5) wiru 4110 m/\
4) piasku 5000 nf,
5) wapna 391000 kg.
6) cegty 1525.000 szt,
7) klinkieru 250.000 szt.,
8) desek 1.695 m\
9) kantwki 467 m 3
10) okrglakw 437 m 3 ,
11) gwodzi 18.700 klg.
Wobec niejednolitoci gruntu, fundamenty bu-

dynku wykonano, jako lawy elbetowe w poeta ci odwrconych belek cigych., stonych
w kilku miejscach belkami poprzeczneJiii, co nadao caej osnowie charakter rusztu. Blok od
dlicy Cliatubiiiskiego przedzielony jest szczelin
dylatacyjn.
Do wypenienia cian szkieletu elbetowego i na
ciany dziaowe uyto cegy trocinowej ze wzgldu na jej lekko, sabe przewodnictwo zimna,
ma akustyczno, jak te atwo wycinania
w niej pionw i brzd dla rurkowania. ciany
zewntrzne budynkw mieszkalnych wykonane
s z cegy zwyczajnej i wyprawione cyklinowanym drobnoziarnistym terrazytem.
Stropy w caym gmachu wykonane s, jako e-

Fot.. H. Poddfjbski

Fragmenty gwnej
klatki schodowej.

O praw y owietleniowe
dost. f. A. MARCIN I AK,
S. A. ro W-wic.
Porcze z alpagi polerowanej
wyk.
f-nit
BRACIA OPIENSCY"
w W-wie.
Wyprawa TERRAZYT"
Zak. Przern. TERRAZYT" w W-wie.
Stropy POLON
JA',
wlac. patentu BESP1'
S. z o. o. (W-wa).

1617. Arch. Rudolf wierczyskj (Warszawa). Gmach 1>. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

239

fy* EJZElJ

o
W
u
hal!

Rzut salt posiedzcii z rozmioszczoniem mebli.

Fragment sali posiedze.

Projekt stou do sali posiedze.

1820. Arch. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

browy masyw elbetowy w rozmaitych tego systemu odmianach: w gwnym gmachu nad
czterema
kondygnacjami
wykonano
strop
skrzynkowy, na pozostaych kondygnacjach
wypeniono iprzestrze midzy efbirami pustakami ze isziaki. fabrykowanemi na budowie
W jednym i w drugim wypadku strop by konstruowany, jako ciga pyta ebrowa, wica
budynek w poprzecznym kierunku przez oba
240

trakty z ikaryitarizem i oparta na podcigach


podunych, czcych filary.
W pozostaych partjach wykonano nad poszczeglnemi kondygnacjami: stropy z pustakw ceramicznych, z pytkami gazobetonowemi, skadany strop Rapid", Polonja" i kilka innych,
badajc ich waciwoci akustyczne, koszta wasne i wytrzymao drog prbnych obcie.
Ogrzewanie budynku wodne z grnym roz-

Arch. Rudolf wierczysld (Warszawa). Cmaeli b.


Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.
Oprawy owietleniowe d)&i. f-ma
A. MARCINIAK, S. A. (W-wa).
Ogrzewanie centralne wykonaa f-ma
ZA] CZKO WSKI, S LEW CZYKOWSKI i S-ka in. (W-wa).
Wyprawa JERRAZYT" Zak. Prtein,
TERRAZYT" (W-wa).
Hali J-go pietra

Korytarz przy gabinetach ministra.

Fot. Poddfjbski.

HB

i-

SB

H 1

\
\

RS9B 1. 1 '

< ii- ra

i*

***

Zejcie
do bibljoteki
na II pi<jlrze.

241

Porcze z alp agi polerowanej wyk f-ma


BRACIA
OPIEflSCY" w W-mip.
Opritvii oiwie tlenione dost. f. A. MARUN1AK,S A. (W-ma)

Hali inidzypltrGWy.
Pot. H, PoddL.ski.

St przycienny (projekt).

Fotel /projekt)

2426. Arch. Rudolf wierezy liski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

dziaem o wzmoonym obiegu zapomoc prmpy.


Wentyllacja wycigowa mechaniczna, przytem
kanay wentylacyjne wykonane zostay z prostoktnych lutowanych rur cynkowych, umieszczonych przy filarach midzyokiennych i omurowanych wsplnym futeraem o grab. 1/i cegy;
w wytworzonym w ten sposb pionie instalacyjnym umieszczone s pozatem pionowe rury
centralnego ogrzewania oraz rurkowanie instalacji i sygnalizacji elektrycznej.
242

Jako niemal pierwszy eksperyment masowy za~


stosowano na budowie gmachu Ministerstwa
gadkie drzwi, obustronnie kljone dykt, na
ruszcie z poszczeglnych szczebli. Okna w czci biurowej jednoskrzydowe o duych szybach,
maiksymalnej ilocu szka i miinimalnej diloci
drze'wa, s w istolarszczynie nieco wiotkie;
pozatem w cianach korytarzowych pokojw
umieszczono podune nawietla, ktre bodrj, e
s zbdne, gdy korytarze w dostatecznej

Stolik (projekt)

Bibljoteka

Fotel (projekt)

Stolik (projekt)

Krzeso (projekt)

Krzeso (projekt)

St Murowy (projekt)

2733. Arch. Rudolf swierczynski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

mierze owietlone s bezporednim wiatem


2 okien.
Wntrze budynku cechuje oszczdno wykoczenia; w przewanej mierze mamy tu do czynienia ze zwykym, nawet nie blichowanym"
tynkiem, olejno malowan stolanszczyzin i zwy-

k posadzk, (poz&t&m jasne ciany, duo w,ia^


tia i konieczne wyposaenie w,g. najnowoczeniejszyoli wymaga liiigjeny i racjonalizacji
pra-cy.
Wntrza w miejscach wzmoonego ruchu wy*
r
posaone s w materjaty trwalsze: uchwyty na
245

Wejcie od
Ul. Hoej

Roboty z biaego metalu i felaza wijk. f.


..A.SZMALENBERG"
(W-ma).

Wejcie do
mieszkali reprezentacyjnych.

3435. Areh. Rudolf wierczyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

porczach schodowych wykonano z rur alpakowych, barjery schodw, jak te i ciany gwnej iklatki schodowej pokryto trwa eikomp
sztucznego kamienia, dajcego si zmywa
(t. zw. stiiiepeint). Parapety na balustradach
schodowych, jak te parapety okienne i wikszo schodw wykonane s w dobrze dobranych odcieniach szarego i czarnego lastnco",
jedynie wT halPu wejciowym znajdujemy posad z,k marmurow i marmurowe stopnie na
schodach prowadzcych, jia 1-sze pitro do gabinetw ministra- \ri>ce~mini,si(ra i sali konferencyjnej.
Przez gwne wejcie i wykonany w biaym
metalu ta mb u r dostajemy si do obszernego
jasno owietlonego halTu z szeregami oboonych stiukiem filarw, podtrzymujcych 7 grnych kondygnacyj. W haH'u na prawo wejcie
do wind, a nawprost wejcia z ulicy zaoono
z niebywaym bogactwem, i rozmachem formy
konstrukcyjnej otwart wieloramienn klatk
schodow widoczn niemal przez dwie kondygnacje i wisipaniale czc ,s.i z jasn przestrzeni wntrza z widoczn przez schody perspektyw koflumnowego kurytarza przy gabinetach ministra i vice-ministra. W korytarzu tym
lekkie ciany dziaowe zostay cofnite, dw i szeregi filarw, dwigajcych ponad sob jeszcze
244

pi wyszych kondygnacyj, tworz tu potny


akcent powagi w szczerym wyrazie konstrukcji,
gr kierunkw i paszczyzn czysto architektonicznych form. Architektoniczn (plastyk formy
wntrza w iej monumentalnej wymowie dopenia rozwizanie barwne subtelnem zestawieniem
kolorystycznem. Gabinety reprezentacyjne dostojnikw otrzymay wiksz wysoko i wiksze okna, malowanie w .powanych czystych barwach., drzwi, fornierowane jesionem i. marmurowe parapety; w sali konferencyjnej ciany
wykonano w dwch odcieniach niebieskiego
stiuku z listw chromoniklowan przy posadzce.
Nowoci jest tu rozwizanie owietlenia sali
w postaci wietlnych ramownic z rur szklanych,
opasujcych nieprzerwan wstg ciany i sufit
sali; podobnie; ciekawie pomylane jest owietlenie halFu wejciowego, ukryte w suficie. Due okna w halFu wykonane s w biaym metalu.
Z wntrz szczeglnie zasuguje jeszcze na uwag rozwizanie bibljoteki, w ktrej skad ksiek umieszczono na ppitrze, jednak nie przy
cianach, a na filarach w rodku sali, posiadajcej due okna w cianach zewntrznych
Mwic o wntrzu nie mona nie wspomnie
o meblach. Tu zagadnienie mebli przyszo na
wiat niestety ju przy pierwszych pomrukach
likwidacji
Ministerstwa Robt Publicznych

Wejcie dla urzdnikw.

Dziedziniec mieszka reprezentacyjnych.

3639. Arch. Rudolf wierezyski (Warszawa). Gmach b. Ministerstwa Robt Publicznych w Warszawie.

i przygotowane ciekawe pomysy, cz ktrych


tu reprodukujemy, nie zostay dotychczas zreailizowane. Wntrze, zwaszcza architektonicznie
potraktowane, domaga si funkcyjnego zwizku z meblem, a najwiksz dla niego uraz jest
wstawienie przypadkowych rzeczy ze zbieraniny skadw intendenckich.
Na wstpie wspomniaem ju, e w trakcie budowy program, uleg sporym zmianom, a raczej
redukcjom, jak w kierunku zmniejszenia iloci
poinieiszczie (zniesiono .sale wystawowe), taik
i w bogactwie wyposaenia; jednak najwiksz
redukcj byo obnienie budynku o 2 kondygnacje, co spowodowao konieczno przeprojektowania architektury zewntrznej. Wspominam
o tem. dla podkrelenia tych, czy innych trud-

Architekturo, i Budownictwo Nr. S. 1933,

noci i warunkw, dziki ktrym budynek '/trzyma swj wyraz charakterystyczny, w ksztacie
syntetycznie zespalajcym wszystkie cechy mechanizacji pracy nowoczenie zracjonalizowanego rzemiosa budowlanego.
System kompozycyjny ujcia wszystkich i zynnikw techniki budowy, konstrukcji i marerjaf LI, wreszcie programu przyszego organizmu
gmachu i wypowiedzenia tego w jednoiitym
rytmie ksztatw penych prostoty i wyrazu siy, o skupionej niemal klasycznej podstawie, zawiera w sobie ywo ujt idej przeznaczenia
budynku, jako Centrali Robt Publicznych,
IfoCZ jest to ju .liryzm architektury i do sprawozdania o budowie gmachu nie naley.
In. Arch. Aleksander Kodelski.

145

SZYMON SYRKUS.

Patris II' .

INFORMACJE O IV-YM MIDZYNARODOWYM


J

KONGRESIE

S/S Patris II 29 lipca 13 sierpnia \9T\

Nowoczesna technika i jej konsekwencje w budownictwie;


standaryzacja;
zngudnimmi socjalno-ekonomiczne;
zagadnienie budowy miast:
wychowa nic modego pokolenia architektw
oto pi zasadniczych punktw dyskusji, przedstawionych
jesieni. 1928 v. /buntowanemu przeciw rutynie gronu
pionierw nowego budownictwa, ktre na zaproszenie p.
Helen de Mandrot zebrao si w zamku La Sarraz.
Zebranie to ukonstytuowao placwk wsppracy Midzynarodowej: Les Congres Internationaux d'Architectui-e Modern". Dla kadego kraju wyznaczono delegata C. I. R. P. A. Cii (Comite International pour ia
Realisation des Problemes d'Architecture Contemporaine), ktremu powierzono organizacj miejscowej grupy Kongresu.
W lutym 1929 r. zwoa pierwszy prezes Kongresw,
prof. Karol Moser, zebranie delegatw do Bazylei, w c?Ju rozpoczcia konkretnej pracy. We wszystkich bowiem
krajach, sprawy, rozwaane w La Sarraz. byy jednakowo palce: nowoczesna architektura, uznana i przyjta przez szczupe grono wtajemniczonych", z chwil,
gdy ogarn chciaa szerokie krgi konsumentw, natrafiaa, na opr nie do przezwycienia. We wszystkich
krajach rozpoczta bya walka o prawo do ycia dla nowego budownictwa.
Jednak walka o funkcjonalizm planu i przekroju, o plastyczna, organizacj przestrzeni, o opanowanie i stosowanie nowych materjaw, nowych konstrukcyj, nowej techniki instalacyjnej traci sens, jeeli toczy si a la longne jedynie w celu zaspokojenia wymaga poszczeglnego uprzywilejowanego finansowo klienta. Brak zdrowej podstawy spoecznej, brak czynnika masowoci, odbiera racj bytu zawodowi architekta. I dlatego program dziaalnoci Kongresw nie obejmuje tematw indywidualnych; celem jego jest dojcie do syntezy pojcia: MIASTO.
Zdecydowano obra drog dedukcyjn, opart na obliczeniach i statystyce, uwaajc, e ta tylko droga stanowi moe zdrowy podkad dla pracy kolektywnej.

246

W rozumieniu rnorodnoci problematw, skadajcych


si na pojcie Miasto", rozoono zadania kongresu na
szereg tematw, dla ktrych postanowiono przedewszyslkiern zebra materjal objektywny, stwierdzajcy isiniejacy stan rzeczy. JNa jego zasadzie* miay by wyprowadzono wnioski i opracowana synteza kadego zagadnienia.
Majc stale na uwadze cel ostateczny: syntetyczne, rozwizanie miast nowych, zaczto od elementu najmniejszego: mieszkania dla minimum egzystencji (die Wolinung fiir das Kxistenzminiinuni), rozpatrywanego pod ktem widzenia potrzeb biologicznych:
Air snu "ehalour himiere prawa kadego czowieka do powietrza, wiata, ciepa i ciszy w obrbie
mieszkania.
Opracowano kwestjonarjusze i wzory dla jednolitego
przedstawienia planw mieszkania najmniejszego". Miasto Frankfurt n/Menem .podporzdkowane talentowi organizatorskiemu Ernsta May'a, ma w dziedzinie masowego budownictwa mieszkaniowego najwicej wwczas do
powiedzenia tam wic odbywa si II Kongres. Zebrani fachowcy uzgadniaj wymagania, stawiane mieszkaniu
najmniejszemu. Rezultaty opublikowano w wydawnictwie: Die Wohmmg fiir das Existenzminimum" wyd,
Englert u. Schlosser.
Kongres frankfurcki konstatuje fakt, e nie monn realizowa dobrych tanich mieszka bez racjonalnego roz
wizania sposobu zabudowy dzielnic mieszkaniowych,
i postanawia rozpatrzy na nastpnym Kongresie .ic/"nie komrek mieszkalnych w wiksze jednostki. Zaini1
cjowano wydawnictwo i wystaw p. n, RationelL ; Bebaungsweisen" Lotissement rationnel", majacz na
celu:
a) porwnanie przez jednolicie zestawione tablice moliwoci zabudowy w ramach istniejcego prawodawstwa
budowlanego poszczeglnych krajw:
b) opracowanie w jednolity sposb prb poprawienia
zabudowy pod wzgldem higjeny i komunikacji.
111 Kongres w Brukseli. Wystawa Lotissement rationnel". Konfrontacja zdobyczy kilkunastu krajw. Przoduj wczesne Niemcy dziki wybudowanym osiedlom li-

rijowym Frankfurtu n/Menem, Dessau, KarlsruheDanimerstoek, Celle, Kassel, Berlina, ete, Projekty i realizacje
grup: szwajcarskiej, amerykaskiej, belgijskiej, holenderskiej, wgierskiej, hiszpaskiej, francuskiej, etc. Projekt PRAKSI2NSU" osiedla W. S. M. na Kakoweu.
(..Wetin Sie es durchsetzen, diesen Bau zii realisieren, so
uerden sie damit bestimmt eine wichtige Pionierarbeit
leisten" pisa do nas Gropius).
Niestety, czynu tego nie dokonalimy dotychczas.
Kongres przekonywu je si na mocy zebranego muterjntu, e architekci wszystkich niemal krajw walcz o zapewnienie mieszkacom miast wiata, powietrza i zieleni przez racjonalne sposoby zabudowy, wypracowane
u latach ostatnich (Zeilenbau). Na przeszkodzie stoj,
przewanie sztywne plany regulacji miast, nie nadajce
si przewanie do zastosowania w nich nowych systemw
zabudowy. Ju przy planowaniu poszczeglnych dzielnic,
konstatujemy fakt, ktry stanie si osi rozwaa Kongresu ateskiego: jeeli nawet plan miasta jest dostatecznie elastyczny, to realizacja racjonalnych sposobw
zabudowy sparaliowana jest w wikszoci wypadkw
przez to, i miasto nie dysponuje swobodnie swoim terenem.
Maison Ii aut o, moyenne on basse. Wizja funkcjonalnej dzielnicy mieszkaniowej o domach wysokich, rozstawionych szeroko wrd rozlegych zielecw, fascynuje
czonkw Kongresu. Odczyty Le Corbusier'a, Gropiusa,
Kmif manna, Neutry i niej podpisanego, oparte na rozmaitych przesankach, zbiegaj si w konkluzji: dy mv
do realizacji czenia funkcjonalnych mieszka w funkcjonalne pionowe aglomeraty; do czenia aglomeratw
tych AV funkcjonalne dzielnice. Na horyzoncie ukazuje
si cel:
MIASTO FUNKCJONALNE.
Obliczona na dalek przyszo dziaalno architektwurbanistw nie cofa si przed chwilowemi przeszkodami.
Kwolucjn czy rewolucja stosunkw socjalnych i ekonomicznych, ktrych uzdrowienie jest warunkiem prosperowania zdrowej architektury, pynie rwnolegle wasnem
swojem oyskiem w rnych krajach z rozmaitem
nasi leniem. Ale w pewnem momencie, dziki waciwemu
przygotowania utopje urbanistyczne" stan si rzeczywistoci.

Miasto funkcjonalne, ktre stanowi miao temat szeregu kongresw pracy", to miasto, w kturem czynniki zasadnicze:
mieszkanie
praca
wypoczynek
powizane sieci komunikacji, funkcjonuj bez zarzutu.
W miastach, w ktrych mieszkamy,
mieszkanie
praca
wypoczynek
komunikacja
s pomieszane chaotycznie i funkcjonuj le.
Aeby zdoby pewno, jak naley zorganizowa miasta Kongres opracowa analiz istniejcych miast, wyraon w jednolicie opracowanem znakowaniu przez trzy
mapy, obejmujce:
I) mieszkanie
prac
w obrbie miasta;
wypoczynek
komunikacj
w obrbie miasta:
oraz
schemat tych funkcyj w obrbie regjonu.
Grupa holenderska, pod kierunkiem van lu;steren'a, naczelnego architekta biura regulacji ra. Amsterdamu,
opracowaa wzorce dla tych map, ktre otrzymaa kada
grupa. Rozpocza si praca analityczna zbieranie inaterjaw statystycznych i przetwarzanie ich na lakoniczn mow jednolitych znakw".
Mapy Warszawy, zreprodukowane na str.251 zostay wykonane dziki pomocy pana Prezydenta Miasta i poparciu Tow. Urbanistw Polskich w biurach Regulacji
j Pomiarw' oraz Planu Regjonalnego m. Warszawy.
Wszystkim, ktrzy dopomogli nam przy ich opracowaniu, Zesp Praesens" wyraa niniejszem gorce podzikowanie.
Dn. 26 lipca r. b. wyruszaj z Warszawy czonkowie
PRAESENSU: Barbara Brukalska, Stanisaw Brukalski,
Anatol ja Hryniewiecka-Piotrowska, Roman Piotrowski,
Helena Syrkus, Szymon Syrkus.
28 lipca pnym wieczorem jestemy w Marsylji, punkcie zbornym czonkw Kongrpsu. Przegldamy list
uczestnikw: uderza nas przedewszystkiem brak Gropiusa, ktrego odczyt zapowiedziany by w programie,

brak Victoi*'a Bourgeois z Brukseli, brak Marcel'a Breneka, ktrego inicjatywie zawdziczamy ten pywajcy
kongres", brak Hansa Schmidta, ktry by jednym z najbardziej czynnych czonkw grupy szwajcarskiej, i mia
specjalnie przyjecha z Rosji, gdzie od paru lat. praciije
w grupie May"a.
Jest 'natomiast Gorbusier i jego najblisi wsppracownicy. Pierre Jeanneret i (harlotte Perriand; jest Chareau,
jest szeciu modych reprezentantw hiszpaskiej grupy g. a. t. e. p. a. e." na jsprystszego bodaj, jak si
okazao kolektywu z delegatem J. L. Sertem; jest grupa
1
szwajcarska: Gedion, Moser, Steigej , Hubacher, Nei-5se, A. i E, Roth i inni; s holendrzy: Van Eesteren, Yan
der Linden, Van Bodengraven; s wosi: Pollini, Bottoni, Terragni ;jest nowo zorganizowana grupa angielska z delegatem Wells-Coatsem; jest paru czonkw
nowej grupy greckiej i delegat Stamo Padapaki: s norwegowie: lleppen i Munthe-Kaas; jest prof. Otto Neurath z Wiednia pierwszy czonek Kongresu z poza
brany budowlanej specjalista w dziedzinie grafiki statystycznej: delegat Finandji, Alvaar Aalto i delegaci jugosowiascy Weissmann i Antoli przylecie maj aeroplanem do Aten.
Duo nazwisk, nieznanych jeszcze: to modzi czonkowie
wsppracownicy Kongresu ,,la flenr de 1'arehitecture, qui doit porter les fruits" wg. okrelenia Corbusier'a.
Wrd ..przyjaci" Kongresu nazwiska malarzy FeruancTa Lger i M(>lioly-Nagy'ego. jedzie z nami Ghristinn
Zervos, redaktor Cuhiers d'Ai-t, Badovici, redaktor Architecture Vivante, Bardi, redaktor Quadrante, P. Gedionowa, Brunon-Guardia, dr. Winter, Morton Shand
i inni przedstawiciele prasy.
Nazajutrz o 11-ej rano zbirka na parowcu Patris II.
r
Zgiek, tumult, chaos. 20 jzykw'. Gorqczkow e przywitania. Wszyscy tocz si po bagae, paszporty, bilety.
Okoo 13-ej okrt rusza, egnany haaliwemi okrzykami gawiedzi portowej i pen wdziku piosenk ulicznej piewaczki, na ktrej widok, jak na komend zaczynaj trzaska wydobyte pospiesznie kodaki, rolleifl.exy, lelki. Serja zdj kongresowych" zostaa godnie
zainaugurowana.
Na pokadzie tworz si grupy. Nawizywanie pierwszego kontaktu. Morze rdziemne jest naprawd szafirowe. Upa. Komuby tam chciao si pracowa?
Gong- przerywa nastrj": zebranie delegatw. Na pokad wtaczaj ogromne skrzynie. Z kajut wyskakuj

248

modzi szwajcarzy, niemcy, holendrzy; zaczynaj wydobywa dorobek kongresu mapy urbanistyczne 51
miast:
Dessau, Frankfurtu, Kolon ji, Beilina, Oslo, Stockholmu.
Detroit, Los Angeles, Baltimore, Madrytu, Barcelony,
Ziiricliu, Genewy, Pragi, Zagrzebia, Warszawy, Da lat,
Bandoeng, Aten, Brukseli, Charleroi, Parya, Amsterdamu, Rotterdtimu, Hagi, Utrechtu, Littorii, Gomo, Werouy, Genui, Londynu -- rezultat rocznej przeszo pracy
zespow I o krajw. Kade miasto przedstawione je:,t
w postaci trzech map:
mapy funkcyj w obrbie miasta,
mapy komunikacji w obrbie miasta,
mapy funkcyj i komunikacji w obrbie regjonu wraz
z tablicami przyrostu ludnoci, warunkw topograficznych i klimatycznych, z fotograf jurni z lotu ptaka, fotograf jami charakterystycznych dzielnic i t. p. Ta sama
skala ta sama nomenklatura dla midzynarodowej
c Ii o ro b y: N1 E( )P ANO-W A N EGO UK B ANI Z MU".
Akcja Kongresu zostaje, rozpoczta.
Zebranie delegatw mianuje komisje, ktre pracowa
maj w czasie obrad. Z grupy polskiej Brukalski wchodzi do Komisji Organizacji Przyjaci Kongresu, ktra
speni ma wane zadania propagandy idei Kongresu.
Roman Piotrowski reprezentuje grup nasz w Komisji
Rezolucyj. Do Komisji Protokuw, ktra ma zreferowa
rezultaty obrad, Sekretarjat powouje Helen Syrkus.
ktra ju podczas poprzednich kongresw speniaa te
funkcje; Syrkus wchodzi do Komisji Prasowej. Gaa grupa polska opracowywa ma nadto wnioski i rezolucje,
ktre delegat przedstawia Kongresowi.
O godzinie 19-ej Prezydent Van Eesteren otwiera Kongres. Generalny Sekretarz, Dr. S. Gdion, referuje przebieg prac przygotowawczych i program obrad:
Dokonano analizy trzydziestu miast. Kongres ustali jej
rezultaty, z ktrych trzeba sobie jasno zda spraw, aeby mc na ich zasadzie opracowa konkretne propozycje".
i Wstaje Le Corbusier. Precyzuje zadania Kongresu:
Nie po to odbywamy pielgrzymk do Grecji, aeby
piknem sztuki antycznej zapodni dyskusj. Zagadnienia tego rodzaju, co architektura i polityka, architektura i estetyka nie s zagadnieniami natury oglnej.
Kongres nasz jest kongresem technikw: jeeli s pomidzy nami poeci... tem lepiej. Ale to ju sprawa indywidualna a sprawy indywidualne nie mog by dyskutowane przez sto osb.

Kongres omwi ma plany trzydziestu miast, i sformuowa rezolucje. Rzdy i samorzdy, ktre decyduj o losie, miast, nie skadaj si z fachowcw-technikw. Obowizkiem kongresu jest przedstawi rezultaty cise da im pewno, ktrej potrzeb odczuwaj.
Aeby przetumaczy idee nasze na jzyk oglnie zrozumiay, musimy oprze si na ludziach, ktrych zawd
polega na jasnem sformuowaniu myli: na prasie, kti ej przedstawiciele nale do grona przyjaci kongresu. Cenimy ich wspprac. To przecie poeci zbuntowali si przeciw obecnemu Paryowi, a nie technicy komunikacji i ciekw to Jean Giraudoux w imi wraliwoci zaprotestowa przeciw potwornoci dzisiejszych
miast".
Nazajutrz rozpoczyna si przegld biologji miast globu
ziemskiego. Inauguruje go Le Corbusier przytocz-;
znw kilka charakterystycznych zda, gdy jego po
szczeglne przemwienia tworz jedn cao.
..Podstaw naszych rozwaa jest mieszkanie wszelkie inne zjawiska, jak komunikacja, przemys i t. p,,
winny by ogldane przez okno mieszkania. Std zasadnicza hierarchja funkcyj:
1. mieszkanie
2. praca
3. odpoczynek i rozrywka
4. komunikacja
1. habiter
2. travaillcr
5. se distraire
i. circuler.
Aeby zapewni mieszkacom miast rado istotn" (les
joies essentielles)
niebo
drzewa
wiato
naley uratowa otaczajc miasto przyrod przed trdem przedmie.
Miasto-ogrd zadawala egoizm jednostek, niweczc zalety organizacji kolektywnej. Miasto skoncentrowane
dziki nowoczesnej technice zapewni swobod indywidualn w obrbie mieszkania i zorganizuje ycie kolektywne w zwizku ze zjawiskiem wolnych chwil (le
ljhenomeue: loisirs). Std:
czynnik indywidualny: mieszkanie
czynnik kolektywny: wolne chwile,

ktre wypeniaj sporty, odpoczynek, nauka. Dziel si


one na codzienne i sezonowe. Miasta musz znale odpowiednie przestrzenie dla tych funkcyj".
,.Przygotujmy miasta do zjawiska ruchu: szybko zwyka (1) ustpia miejsca szybkoci dwudziestokrotnej
(20). Auto, kolej elazna daj now skal wielkoci
skal wymiarw kolektywnych. Walczy si z wielk przeszkod: z wasnoci prywatn. Zmobilizujmy grunty
miast i krajw" dla pracy kolektywnej. To nasze fachowe twierdzenie, przekamy wadzom wraz z odpowiedniemi wskazwkami, sformuowanemi w jzyku objektywnym. Jedyne na wiecie udokumentowanie: plany
trzydziestu miast, przedstawione w jednolitej formie, s
si naszego Kongresu.
Rozpatrzmy wszystkie zagadnienia przez pryzmat ty cli
trzydziestu analitycznych planw i zdecydujmy, czy:
miastu obecne trwa mog nadal? czy te naley je zburzy cakowicie lub czciowo"?
Przegld miast. Wyrosy one przewanie chaotycznie, nieopanowane przez wiadom wiedz urbanisty. Charakterystyczna mapa funkcyj dzielnic wskazuje wszdzie
niemal, jak nnprzekr logice, dzielnice mieszkaniowe powizane s z dzielnicami fabrycznemi, bez wzgldu na
kierunek wiatrw. Dzielnice handlowe zlewaj si
z dzielnicami mieszkalnemi. Ulica stereotypowy wski korytarz, obliczony na komunikacj piesz, lub konn, nieprzygotowany do szybkoci pojazdw mechanicznych, zagraa yciu mieszkacw. Z mapy regjonw wida jasno, e proletarjat: pracownicy fizyczni i umysowi, 10 15 proc. swego ycia spdzaj w kolei podziemnej, kolejce podmiejskiej, autobusie czy tramwaju.
Nigdzie, prawie zagadnienia komunikacyjne nie s opanowane, ani w obrbie miasta, ani tembardziej w obrbie regjonu. Porwnanie Corbusier'a, e Pary, to st
biesiadny, na ktry od dwch tysicy lat wnosi si nowe potrawy, nie uprztajc resztek, jest suszne dla
wszystkich miast.
Wrd bezbrzenej dali morza rdziemnego coraz to
inne miasto ukazuje standaryzowanemu znakami swoje
niedomagania. Coraz to inny delegat dzieli si z kolegami rezultatami swojej grupy, przemawiajc coraz to
innym francuskim" jzykiem. Rozpoczyna van Eeste-

ii*'" &L

J.' %>'
,'t

IK

Bp -

if--

i >" . y i W '.5

249

ren. Jest niezmordowany w p r a c y : referuje Charleroi,


Bruksel, Hag, Detroit, Rotterdam, Amsterdam.
1 w Charleroi, i w Amsterdamie, i w Ilotterdamie spekulacja terenowa, za sytuacja mieszka w stosunku do
dzielnic przemysowych, b r a k terenw wypoczynkowych
i nadewszystko wielkie trudnoci komunikacyjne. (Komunikacja to gwna troska van Eesterena).
Ziirich Stoiger referuje to miasto przytoczone przez
gry i bogaczy. Ze usytuowanie dzielnic przemysowych gazy spalinowe i dym z fabryk docieraj a do
mieszka robotniczych, pooonych w dolinie. Dzielnice
luksusowe, pooone tui stokach dwch wzgrz, otaczajcych Ziirich, -s w w a r u n k a c h dobrych i maj znacznie mniejsz gsto zaludnienia.
Barcelona: referuje Scrt.
Ogromny lecz bezplanowy rozwj przemysu "wok bezadnie zaprojektowanej sieci kolejowej.
Miasto stare,
zamieszkane przez klas robotnicz i rednia gsto
zaludnienia 1025 osb/t ha komunikacja fatalna. Nowe dzielnice zaprojektowane wg. moduu kwadratowego
(135 m. X 135 m.). Gsto zaludnienia 250/h.a komunikacja dogodna. Mao zielecw.
Kole] elazna i przemys maj dostp do morza, zamykaj go jednak dla czowieka. To te grupa G. A. T. E.
P. A. C , uwaajc zorganizowanie play dla mieszkacw Barcelony za jeden z n a j b a r d z i e j palcych problematw urbanistycznych swego miasta, postanawia opracowa ten temat i przedstawi go do dyskusji i porwnania nastpnemu kongresowi.

dziwu godn sumiennoci opracowaa oprcz trzech stereotypowych map, materja objaniajcy w postaci okoo 50 plansz, zawierajcych d a n e :
geologiczne,
klimatologiczne,
historyczne,
tendencje rozwoju miasta,
stan posiadania terenw,
podzia ludnoci wg. dochodw,
stosunki mieszkaniowe,
funkcje gospodarcze,
zadania kulturalne,
zaopatrzenia miasta,
wady i zalety pooenia, oraz
przeciwstawia planom, opracowanym przez urzd miejski w Merseburgu, wasne propozycje uzdrowieniu miasta obejmujce:
1) plan regulacyjny, przesiedlajcy mieszkacw dzielnic robotniczych, zatrutych wyziewami torfowisk i dymem fabrycznym do czterech miast satelitw, z ktrych kade byoby przeznaczone dla 10.000 osb;
2) projekt osiedla kolektywnego, opracowanego im zasadzie nowych form ycia" dla robotnikw, zatrudnionych w zakadach Junkersa;
3) projekt miasta dzieci" stanowicego cz snielila
junkersowskiego;
4) projekt satelitu poudniowego, opartego rwnie na
formach kolektywizacji.
Projekty opracowane byy w Buuliausie Dessau w Seminarjum prof, Hilbetseimera i stanowi bardzo cenny
materja. Z tego wzgldu Praesens sprowadzi fotografje
caej dokumentacji grupy Dessau".

Ateny: referuje Stamo P a d a p a k i .


700 tysicy mieszkacw z tego 300-000 tysicy emigrantw, przybyych w r. 1922. "Wszystkie w a d y miasta
zwala sie wobec tego na nieoczekiwane zjawisko nagego przypywu Grekw z Turcji. Kwestja przemysu nie
wchodzi w rachub, poniewa Ateny s miastem repre/entacyjnem, administracyjnem i handlowem. Gsto
zaludnienia: minimum 30/ha m a x i m u m 495/ha. Mao
terenw zielonych. Mao wody. Wskie ulice. Pierwszy
plan regulacji nowych Aten szachownic o ulicach
szerokoci 6 10 m.. zaprojektowali architekci bawarscy.
Werona: referuje Bottoni. Jego k r y t y k a , zarwno w stosunku do Werony, j a k i do innych miast, jest naog powcigliwa. Bottoni konstatuje trudnoci komunikacyjne
w centrum miasta, skrpowanem sieci wskich uliczek,
pochodzcych z czasw rzymskich (ulice 6 8 ni. w szachownicy o polach 70 X 70 m.). Zabytki wszystkie niemal godne zachowania", przecinaj ulice i uniemoliwiaj przeduenie ich w linji p r o s t e j . G r u p a Avoska
proponuje zachowanie fasad, lecz zburzenie oficyn, co
umoliwiaoby przeprowadzenie przez oswobodzone podwrza j e d n e j szerokiej ulicy poprzecznej, bez naruszerda ulic zabytkowych. Naleaoby rwnie stworzy linj obwodow dla h a n d l u tranzytowego (Medjolan
r
Wenecja), ktry obecnie odb\ wa si przez rodek miasta.
Dessau referuje mody holender van D e r Linden, kierownik organizacyjny grupy p r a c y Dessau", skadajcej si z wychowacw Bauhuusii. G r u p a ta Z po-

250

Pary referuje

Corbusier.

Krytykuje miasto dzisiejsze: haas, wyziewy, kurz sprawiaj, e ulica staa si narzdziem zbrodni. Jeeli wo
gole moemy porusza si w Paryu w r. 1933, to dziki Ludwikowi XlV-mu i Haussmannowi.
Okno na ulic haas kurz.
Okno na podwrze jeszcze gorzej: brak wiata, brak
powietrza.
Przemys panoszy si bez planu naley go zelektryfikowa.
W Paryu b r a k wolnych przestrzeni. Jedyne miejsce
spotkania to kawiarnia lub knajpa. ycie nowoczesne
przejawia tendencj skrcenia godzin pracy trzeba
zorganizowa przestrzenie i lokale dla wolnych chwil.
Dwie tezy:

uciec z miasta
pozosta w miecie.

Jeeli pozosta trzeba zapewni ciau ludzkiemu elementy biologiczne":


powietrze,
soce,
przestrze.
W tym. celu naley zburzy
mamy w liistorji.

cz miasta. Przykady

Szanujmy staro ale rzeczy umare pogrzebmy


cmentarzu".

na

,,

./" ,- ;

*-:

,*-

Mieszkami.1 praca wypoczynek w obrabia Warszawy.

Warszawa: referuje Syrkus,


Dotychczas rozwj Warszawy pokrywa sio. miogl z rozwojom wikszoci miast europejskich. Zusndniczy wpyw
im fonuy dzielnie z kocu XIX w. i pocztku XX ^\^ w\wnH piercie terenw fortec/.nych, powodujc stoczenie miasta i zuluuuowanie jego rozrostu. Jednoczenie
przyszo do gosu Jiadzwyczaj silne natenie ruchu budowlanego, nasycanego atwo dostpnym kredytem dugoterminowym, liczcym sie jedynie z doranie osiganym efektem finansowym.
Na pcznienie miasta w tych granicach specjalny wpyw
wywara Cytadela, powstaa jako stranica lojalnoci
mieszkacw na gruzach jednej z dzielnic.
Grupa polska wysuwa program moliwoci rozwojowych
Warszawy, Poniewa warunki stworzyy organizm tuk
skostniay, e oywienie go przekracza moliwoci obecnego pokolenia (konieczno burzenia caych dzielnic)
jedynie racjoiialnem wydaje nam su; by pozostawienie
wasnemu losowi miasta XIX w., i wyznaczenie nowego
miastu wzdu naturalnych kierunkw rozwojowych, bez
kurczowego trzymaniu siej jednego sposobu zabudowy.
Sfiiukejoiializowuiiie poszczeglnych dzielnic w zalenoci od ich przeznaczenia i sytuacji jesL tematem, ktry
Praesen.s zamierza przedstawi na V-ym Kongresie i po
kontroli, przez wybitnych fachowcw caego wiata i porwnaniu z propozycjami innych miast, rozwija go nadal na realnym terenie Warszawy.
Fim blaskw i nadzy ycia miast przesuwa si dalej.
Jeszcze Como, Littoria, Rzym, jeszcze Oslo i Stockholm,
jeszcze Madryt, Detroit, Kolonja, jeszcze Zagrzeb, gdzie
sanacja dzielnic robotniczych, pooonych w wilgotnej do^
linie, uniemoliwiona jest przez to, e ^v^ kszo tej-e-

Komunikacja w oliri-bie Warszawy.

nw miejskich naley do Kocioa. Jeszcze nitipti komunikacyjna Londynu: olbrzymia pachta, zajmujca, caa
cian. Wida z niej wyranie, do jakiego absurdu doprowadzia anglosaska tradycja posiadania domu jednorodzinnego. Kady robotnik musi mie swj domek
to te Londyn rozla si tak szeroko, e metro, autobusy,
koleje i t. p. poeraj te wolne chwile", o organizacjo
ktrych walczy m. in. C. f. 11. P. A. C.

Schemat obu tych funkcyj w obrbie regj

251

Podczas obszernych debat, mimo rozbienoci warunkw pracy poszczeglnych grup, raz jeszcze skonstatowalimy fakt zasadniczy: jedn z najwaniejszych
przyczyn, dla ktrych potrzeby biologiczne i kulturalne
wielkich zbiorowisk ludzkich, jakiemi s miasta, nie
jnog by naleycie uwzgldnione, jest stan posiadaniu
terenw miejskich, o ktry rozbijay si dotychczas
wszelkie prby organizacji czy reorganizacji budowy
miast.
Kongres opracuje wsplny wniosek o koniecznoci orr
ganizacji tereuvv miejskich, umotywuje go, zilustruje
jednolicie zestawionemi danemi eyfrowemi i graficznemu. To midzynarodowe:
ceteruin eenaeo Carthagincm es.se delendam
przedstawione bdzie w kadym kraju czynnikom, decydujcym o losie miast.
jednoczenie za rozwija si ma waciwa praca architektw: projektowanie, uderzajce logik i domagajce
si realizacji.

Kto wie, jeeli nie do wszystkich mzgw dotrze zdoa oczywisty rezultat analizy miast, konstatujcy niemoliwy do kontynuowania stan rzeczy, moe sia
atrakcji projektu racjonalnego osiedla", ktre zastpi
ma trdowate przedmiecia*', trafi nietylko do gw,
ale uderzy w wskie piersi masy mieszkacw miast
i zmusi j do zdania sobie sprawy z faktu, e w murach
miast istniejcych skazana jest w czasie pokoju na grulic, lub mier pod koami samochodw, a w cza'sie
wojny na zatrucie gazami.

L sierpnia: przepywamy Kana Koryncki i ldujemy w


Pireusie; wspaniae samochody przewo nas do Hotelu.
Oficjalne przywitania przez Prezesa Sekcji Architektonicznej Greckiej Izby Technicznej, p. Dragoumisa, ktry
przyby specjalnie na statek; przez Prezesa Greckiej Izby
Handlowej, Senatora Prof. N. Kitsikisa i innych.
Program:
1 sierpnia: Przywitanie; wieczorem iluminacja pomnikw
Akropolu, ogldana z tarasu piknej willi p. Dragoumisa.
2 sierpnia: Zwiedzanie Aten. Konserwator, p. N. Balanos, udziela czonkom Kongresu wyczerpujcych informaeyj o pracach restauratorskich nad pomnikami Akropolu.
(Przed trzydziestu laty rozpocz p. Balanos sw prac HM
Akropolu od zburzenia rekonstrukcyj XIX w. Dzi omiela si zestawi ze sob te tylko elementy wity greckich, ktre zgadzaj si ze sob co do milimetra, za czci brakujce zastpuje (jeeli zastpi je musi) gadkim
BETONEM. Autrement ce serait la reconstruetion").

Wieczorem bankiet w ogrodach Keffisii, urzdzony staraniem Greckiej Izby Technicznej,


5 sierpnia. Zwiedzanie Aten.
Otwarcie wystawy Miasto Funkcjonalne" i wystawy prac
czo nkw Kongres u.
Odczyt generalnego Sekretarza D-ra S. Gediona o pracach Kongresu.
Odczyt Le Corbusier'a: Air, Son, Ltimiere.
Bankiet, wydany przez Politechnik Atesk.
4 sierpnia. Zwiedzanie Aten.
Odczyt Yan Eesterena: Metody urbanizmu funkcjonalnego w zastosowaniu do planu m. Amsterdamu'".
Odczyt Prof. Neuratha: Synoptyczne obrazowanie zagadnie urbanistycznych w/g. metody wiedeskiej".
5 9 sierpnia zwiedzanie wysp greckich.
9 sierpnia. Odczyt Prof. Santo-Riui: elbet na usugach
architektury"; odczyt S. Syrkusa: ciana funkcjonalna
dowiadczenia lat ostatnich i projekty na rok 1935".
Wieczorem bankiet poegnalny, wydany przez greck
grup CIRPACu.
10 sierpnia. Odjazd na statku Patris II.
Grecja przyja nas z oszaamiajc gocinnoci. Nie bd opisywa przyj, byy a nazbyt wspaniae. Nastrj bardzo przychylny dla nowoczesnej architektury.
Na bankiecie, wydanym przez Izb Techniczn Greck
przemawiali: Prezes I. T. K., Senator Kitsikis oraz Minister Komunikacji p. Tsaldaris, majcy w swoim resorcie
sztuk. Przemwienia te byy dla nas rewelacyjne ze
wzgldu na ustosunkowanie si do nowego budownictwa.
Kiedy na ktrem z przyj Le Corbusier zawoa: Oest
Acropole qui a fait de moi u u revolte", dziekan wydziau
Architektury Politechniki Ateskiej wypi... na mier
akademizmowi.
Widzielimy prace modych architektw, ktrzy w tym
kraju, pod wieloma wzgldami zblionym warunkami do
Polski, walcz o prawo do ycia dla funkcjonalnej architektury. Moe poziom ich prac jest niszy, ni u nas, ale
nie cierpi oni na maladie de doute" i nie uznaj nawrotw z obranej drogi.
Widzielimy w fabryce papierosw s. a. Papaistratos instalacj air exact", ktr propaguje Corbusier. Dziaa
ona w Atenach ju kilka lat, zrealizowana przez prof. Paraske\opoulos, autora wielu budynkw, przekonywujcych prostot, celowoci i... tanioci (np, sanatorjuni dba
dzieci, dotknitych grulic koci).

Przestan na chwil by kronikarzem Kongresu. Odbylimy przecie pielgrzymk do antycznej Hellady. Widzielimy nazajutrz po przyjedzie Akropol, ju nie w
sztucznej iluminacji a la jacopozzi, ale w penym blasku

7/
252

V.

poudniowego soca, ktre ma t cudowna, wasno, e


odmaterjalizowuje rzeczy najbardziej nui ter ja lisiYCZIK\
Kady z nas sta sit; poet" w chwili, gdy pora pierwszy zobaczy to zewszd widoczne wzgrze, mi ktrein
stoczono rozmylnie efekty dekoracyjne najwyszej klasy, aeby pokaza si i wietno, chwale i samochwal
plemieniu attyckiego.
Muzyka tych kamieni rytm architektury uderza w uczucie porywa irracjonalnie.
Proporcja czy skala?
Chyba jedno i drugie.
Proporcja Partenonu, dopasowana z tukiem mistrzwstwem do skali ludzkiej, sprawia, e ten, kto tam dotar, czuje si poprostu tonem muzycznym, zestrojonym w czuym i ostrym akordzie z przestrzeni, ograniczon rzeb kolumn i arehitraww. Doskonaa harmonja architektury i czowieka.
Refleksje: Dlaczego ta architektura tak mocno na nas
dziaa? Chyba dlatego, e wychowalimy si na kulturze
greckiej. Jest nam bliska.
Odnajdujemy w niej analog je. z wasnemi wysikami.
Elementarny przykad:
forma gzymsu wynika z funkcjonalizmu (ochrona przed
destrukcyjnem dziaaniem deszczu); z doskonaoci konstrukcji (operowanie waeiwem tworzywem wyzyskania jego moliwoci); z mistrzowskiego opanowania
plastyki przestrzennej (forma cienia).
Te same zasady: funkcjonalizm konstrukcja, plastyk.!
przestrzeni stworzyy nowoczesn architektur. I dlatego
pielgrzymka do Grecji umocnia nas jeszcze w pogldzie,
e ZASADY greckiej architektury, a nie jej FORMY ZEWNTRZNE s drogowskazem dla nowego budownictwa.
Tak, jak Grecy antyczni doszli w cigu tysiclecia do
mistrzostwa w operowaniu marmurem, tak samo my doj,
musimy do doskonaoci w opanowaniu nowych materjaw przemysowych.
Przeywamy pocztki kultury maszynowej. Rezultaty
naszej pracy s dalekie od doskonaoci. Ale wanie w
Grecji raz jeszcze uderzyo nas potnie, tylekro obserwowane zjawisko, e wczesny prymityw" obraz modych wysikw ma wiksz ywotno, a nieli rzecz
dojrzaa, a tembardziej schykowa. Grupa Typhonu /. pocztku VI w. jest mocniejsza od barokowej grupy Ltiokoona.
Wic moe pierwociny cian zrnicowanych np, z cegy cienkociennej czonej z lekkim betonem bd
miay si ywotn modych latoroli wiksz, ni owo
technika budowlana, ktrej wywalcz prawo do ycia i
ktra za lat dwadziecia, produkowa bdzie systemom
acuchowym cakowicie zmechanizowane budynki.
1 dlatego poczytuj sobie za wielki zaszczyt, e na zaproszenie grupy greckiej, miaem sposobno wygosi w Politechnice Ateskiej odczyt o polskich dowiadczeniach
nad stosowaniem cian warstwowych i e temat ten poruszyem wanie u stp Partenonu najwyszego wyrazu zamarej ju dzi techniki marmuru.

Dnia 10 sierpnia egnalimy Grecj ostatni wycieczk


na Akropol.
O godz. 15-ej bylimy ju na okrcie, odprowadzeni przez
grup greck. Zgiek gorcych poegna i znw miarowy ruch turbiny okrtowej.
Znw bezmiar Morza rdziemnego.

Rozpoczyna si mudna praca komisyjna wykaczanie


pr otok uw, opracowanie rezolucyj, program nastpnego
Kongresu. Wieczorami odczyty. Pierwszego wieczoru nieoczekiwana atrakcja: Moholy-Nagy, niewiadomo kiedy
zdy sklei film, nakrcany podczas obrad, w Atenach
i na wyspach greckich przeywamy raz jeszcze te dwu
tygodnie, ktre dziel nas od wyjazdu z Marsylji. Potem
wywietlono rzeczowy film o realizacji, nowych konstrukcyj przy budowie Zett-Haus w Ziirichu ogromnego domu biuro wo-haiullowego, mieszczcego sal kinow z ruchomym dachem, restauracje, kpielisko etc. Autorzy: delegat szwajcarski R. Steiger i mody konstruktor Carl liubaeher.
Nazajutrz odczyt malarza francuskiego Feniand'a Lger: L/arclutecturc modern devant la vie":
Zapaleni odbiorcy nowoczesnej architektury to tylko niewielka garstka ludzi wci ta sama, ktra
kupuje i popiera naprawd nowe malarstwo.
Jeeli jednak architekci chc by urbanistami to zn.
des sociaux" musz pamita o potrzebach estetycznych szarego tumu niewtajemniczonych". Ci ludzie
pierwsi zauwaaj, e nowa arcihtektura le si starzeje" e nie patynuje si, ale brudzi.
Trzeba im da wartoci zastpcze w zamian za ornament,
do ktrego przywykli. Naga ciana w penem socu zagra musi takiemi walorami, ktreby dotary do wiadomoci estetycznej masy odbiorcw architektury.
Malarz i rzebiarz s zawsze w pogotowiu, aby dopomc a rebitektom".
Po tym odczycie, wygoszonym z ogromn brawur i dowcipem, Emil Roth zainicjowa dyskusj na temat barwy
w architekturze.
Na ostatni wieczr grupa polska zgosia odczyt, opracowany przez Barbar i Stanisawa Brukalskich na temat
mieszka pracownikw fizycznych i umysowych.
Odczyt ten wzbudzi zainteresowanie i wywoa szereg zapyta. To te grupa polska, jako dodatkowy temat nastpnego Kongresu zaproponawaa Mieszkania pracownikw".
1

Wystawu prac czonkw Kongresu nasuna znw refleksje, e najwspanialsze projekty, najwyszy poziom techniczny i produkcyjny s bezradne i zahamowane w rozwoju, jeeli warunki socjalne i ekonomiczne stoj w vn*
dwiku z ich postpem. Szybko zmian ukadu si ekonomicznych dotrzymywa musi kroku rewolucji technicznej.
1
Rezultaty pracy urbanistycznej, ktra zazbia si o caoksztat ycia narodw, widoczne s dopiero po szeregu
lut. W urbanistyce zatem jeszcze jaskrawiej, anieli w architekturze, uwydatnia si konieczno uzgodnienia dwch
sprzecznych postulatw. Mianowicie: planowa organizacja rozwoju miasta musi z gry na dugi okres przewidzie jego ewolucj, jednoczenie za nowoczesny TK
luuiista, nauczony dowiadczeniem bdw, przekazanych
przez przesze pokolenia, wie, i nie powinien obarcza
pokole przyszych balastem swoich poj, i wiadomoci.
Idzie wic o stworzenie elastycznego planu gospodarki
rozwojem miasta, ktryby w ramach projektu, obliczonego na dalsz przyszo, pozostawia miejsce dla zawsze
spczesnego rozwizania poszczeglnych terenw, dojrzaych do zabudowania.
Podczas czterodniowych dyskusyj w drodze powrotnej

253

stwierdzilimy zgodnie przesunicie zainteresowa z II- musiayby by poddane analizie i krytyce w/g. zasad,
nji analitycznej na lin.jc syntezy. Poziom poszczeglnych przyjtych przez poprzednie Kongresy".
grup Kongresu, jest zbyt wysoki, zbyt jasna jest ich Podjta w ten sposb praca C. I. R. P. A. C'u. nad nicjoerjentacja. w aktualnym stanie technicznym, socjalnym, nalnem opanowaniem zagadnie urbanistycznych caego
plastycznym, aeby synteza zanalizowanych' miast nie wiata, ma ogromn wag. Praesens uwaa, e przyczystaa si dla nich koniecznoci. Dlatego Kongres C. 1. niajc si do wytyczenia programu przyszego KonR. P. A. C'u o zdecydowanej i skrystalizowanej linji kie- gresu, uwzgldniajcego postulaty o poytku midzynarunkowej, mg z ca sumiennoci zada od swych rodowym, przyczyni si do polepszenia istniejcego stanu miast polskich.
czonkw PRACY SYNTETYCZNEJ.
Pomijajc ju fakt, e poszczeglni czonkowie, jak Gro- Dlatego opracowalimy szczegow koncepcj prac przypius i jego grupa w Niemczech, szwajcarzy i niemcy, pra- szego Kongresu, ktre dotyczyyby organizacji yciu pracujcy w Z. S. S. R., Le Corbusier na terenie Ameryki cownikw:
Poudniowej i Algieru realizowali i realizuj nowe idee nietylko w obrbie izby,
urbanistyczne miao i konsekwentnie Midzynarodo- nietylko w obrbie mieszkania,
we Kongresy Architektury Nowoczesnej s wanie z na- nietylko w obrbie dzielnicy funkcjonalnej,
tury swojej terenem, na ktrym poszczeglne koncepcje ale w FUNKCJONALNEJ 'MILCIK, stanowicem elesyntetyczne znajd waciw kontrole; i oparcie. Dla War- ment SEUNKCJONALNEGO REGJONU.
szawy jest spraw rwnie wan, jak dla kadej ze stolic Koncepcje poszczeglnych grup wyraayby si w schcwiata, aeby nowa koncepcja jej rozwoju opracowana rv,>t;.ch; uwydatniajcych SYNTETYCZN myl twrbya przez siy wiee, niezalene i nieskrpowane, i cz.
po sprawdzeniu na terenie midzynarodowym, zyskaa Cz naszej propozycji wesza do programu Kongresu,
prawo do ycia.
ktry zreszt nie jest jeszcze cakowicie opracowany.
Szkic programu;
Prowizoryczny program, ktry przytoczyem powyej,
, Czonkowie Kongresu, opierajc si na tezach, wysuni- jest tylko schematem szczegowy bieg prac ustali spetych podczas obrad IV Kongresu, obowizani s przenie cjalna Komisja, ktra w kocu r. b. zbierze si w Paie tezy na grunt rzeczywistoci urbanistycznej, opraco- ryu, i do ktrej nale.
wujc objektywne projekty regulacji miast, w ktrych
mieszkaj, a w szczeglnoci projekty tych dzielnic, ktrych reorganizacja jest najbardziej palca lub najbli- Krtki pobyt w Paryu. Zwiedzamy Groupe Seolaire, ukoczon w lipcu r. b, przez Andr Lurcat. Osiainio reasza realizacji.
Aeby dostarczy projekt cakowicie dokadny (d'une lizacje Le Corbusier 'a: Pavillon Suisse w Ci te Uiii\ ersiprecision complete), obowizani s usytuowa go W LI- taire i budowa, schroniska Armji Zbawienia.
NJI ROZWOJOWEJ CAOKSZTATU' MIASTA i umoty- Nawskro nowoczesne plany, wykorzystanie do ma\iinum
wowa propozycje analiz, dokonan dla Kongresu z r. nowych moliwoci inaterjaowych, konstrukcyjnych, in1935. Analiz t zreszt mog czonkowie Kongresu dowol- stalacyjnych.
Budynki te STOJ jako jeszcze jedna REALNA ponie uzupeni.
zycja, zdobyta w pionierskim marszu.
Prace wykonane bd w formacie standaryzowanym za
pomoc jednolitego znakowania, ktre ustalone bdzie Istnienie ich obowizuje: nowa architektura moe i tylko naprzd.
w/g. propozycji Prof. Ncuratha..
Projekt syntetyczny moe by uzupeniony dokumenta- Ale niestety s i tacy, dla ktrych drog wtyl jest zncj, dostarczon przez projekty istniejce, ktre jednak wsze otwarta.

Cite de Refuge de l'Arme du Salut w budowie,


arcli.: Le Corbusier & P. Jeauneret.
Fot: Ardiitecture (rAujurdMiui,

254

KRONIKA
FRANCJA.
ZARYS NOWEJ ARCHITEKTURY.
3 (-zcrncii w sali PleyeTn. w Paryu odbya sio konferencja, zorganizowana przez T-wo Architektw D. P. L. G.
1 Biuro techniczne utylizacji stali (OTUA), na ktrej
c/.lonek Akadeinji Francuskiej, p. A. Bon nur d. wygosi
odczyt na temat Rozwj Miast"'. W przemwieniu tem
p Bonuard dotkn najistotniejszych zada architektury
Przechodzc do stwierdzeniu niemonoci stworzenia stylu przez nasz epok (co, zdaniem prelegenta, jest o wiele mniej dziwne, niby sit; zdawao), p. Bonnard podnis
ie wszystkie trudnoci, jakie staj przed architektem, dcym do znalezienia rozwizania zdrowego, ludzkiego,
naprawd architektonicznego. Ruch, ktry obecnie zarysowuje si na horyzoncie naszej cywilizacji, prelegent
okrela, jako rewolt czowieka przeciw narzdziom, ktre sani wytworzy". W tej rewolcie" tkwi moliwoci
dla .stworzenia nowej architektury. Ktby jeszcze forsowa styl ,,nowej architektury", zwizany z formami arehitektonicznemi fabryk i biur miejscami naszej pracy codziennej? Naley yczy architektury spokojnej, o
ksztatach miych i prostych, umoliwiajcej nam odpoczynek poza prac. Strefy naszej pracy, miasta i strefy
muszego bytowania codziennego naley cile rozgraniczy. Nie naley niszczy charakteru indywidualnego
tego miejsca prywatnego, lecz pielgnowa stosunek iniymny midzy czowiekiem, a przedmiotami jego otoczenia meblami, drobnemi ntensyljanri nieustannej
potrzeby, i. j . jedynemi przedmiotami, ktre, dzisiaj do
niego wycznie nale i ktrych zadaniem jest suy
dobremu samopoczuciu czowieka, odzwierciedla to, co
jest w jego egzystencji najbardziej szlachetnego, umoliwia mu marzenie. Takie s. zdaniem prelegenta, przesanki, ktre uwzgldni jest zadaniem nowej architektury.
(L'architeciure d'aujourd'kui").
('I IA R A KTKRYSTYCZN A ANKIETA.
Najwiksze i najruchliwsze francuskie pismo architektoniczne ,,L'arch~itceture d'aujourd'Iuii" chcc zbada warto opozycji, ktr napotyka dzisiaj architektura nowoczesna (np. co do stosowania elazobetonu, odrzuceniu
ornamentw")) ogosio ankiet, skierowan do arehitekiw i krytykw artystycznych,
()(o pytaniu ankiety:
I. Czy Pan jest za czy przeciw architekturze nowoczesnej (modern)? Jakby Pan zdofiujowa architekturo,
nowoczesn?
2 Dlaczego si mwi, e obecna architektura jest bolszewizu jc? Czy jest subwencjonowana przez zagranic
i w jakiej formie?
3. Jakie budowle z elazobetonu uznaje Pan za wartociowe? Jakie s budowle, ktre, zdaniem Pana, mogyby by wykonane tylko w kamieniu?
4. Czy tarasy s waciwe tradycji francuskiej? Czv
mona je odrzuci i dla jakich powodw?
5. Czy uznaje Pan okna poziome i w jakim wypadku?
0 Czego Pan oczekuje od ornamentu? Czy mona wykona wielkie dzieo architektury bez zwrcenia si do
ornamentu. Czy Pan odrzuca ornament sztukato.rski lub

wytwarzany seryjnie?

7 Czy mona stosowa czci konstrukcji, "wykonywane seryjnie, pozostajc w ramach najlepszych tradycyj
francuskich ?
8 Dla jakich potrzeb nowych moe by powoana architekt u ra nowoczesna?
l
) W jaki sposb architektura moe osign pikno?
10. Jacy s obecnie najlepsi architekci francuscy?
Na razie nadesali odpowiedzi jedynie p. Cainille Mauclair i Le Corbusier.
i

Konkurs Midzynarodwy na najlepsze krzeso lub fotel


z aluminium rozpisany przez Bureau International des
Applications de rAIuininiuin. 23-bi.s, Rue de Balzac, Paris.
Termin 1 listopada 1933. Nagrody 1-ej sekcji: 3000 i 2000
fr. szwajcarskich; li-ej sekcji: 500 i 250 fr. szwajcarskich.
Program i warunki do przejrzenia w redakcji ,.A i B".
KONKURS NA DOMKI MIESZKALNI::.
W Grand Palais na Champs-Elyses IS lutego 1934 ma
odby si wystawa architektury mieszkalnej architektw
francuskich. Wystawa czy si z konkursem na domki
indywidualne z maemi ogrdkami dla rodzin, skadajcych si z rodzicw i trojga dzieci. Cena budynku ma
wynosi max. 5000 frankw (bez ziemi). Domki maj bv
zwrcone wsk stron do ulicy, zaprojektowanie rui dziakach 16 X 32 m. (L'architeeture d'aujonrd'hiii").
NIEMCY.
Na zjedzie kierowniczym architektw i inynierw w
Weimarze 25.VI b. r. sekretarz stanu in. G. Feder wygosi expose, zobrazowujc naczelne zasady polityki nowych Niemiec, p. t. Die Aufgaben der Deutschcn Technik beim Wiederafban der deutschen Wirtschaft".
Zadaniem nowego rzdu ma by ujcie w zorganizowane
karby niesychanych si techniki" i wdroenie jej do
suenia zorganizowanemu kierownictwu gospodarczemu
Ma to by zarazem kocem liberalizmu, zerwaniem /
..przekltem" lahsez Jiiire, laissez aller". Poza materjaln stron techniki nowy rzd podkrela wano pierwiastka duchowego" (twrczego). Organizacja duchowych" stron techniki ina by zadaniem naczelnem Walczcego Zwizku Niemieckich Inynierw i Architektw
(specjalnie utworzonego: Kanipfbundes Dcutseher Architekten u. Ingenieure). Naley zachowa twrcz dwignic; caej gospodarki osobowo (personlichkeit"),
ktr, zdaniem mwcy, niszczy kady eksperyment socjalistyczny. Osobowo ta nie ma mie cech liberalistyczuych, tylko rozumie si j, jako podporzdkowan
i uzgodnion z najwyszemi zagadnieniami pastMowomi
w dziedzinie gospodarczej, z nakazami wodza. Wolna
u keja oznacza dziaalno wszystkich przeciw wszystkim,
t-znacza wprowadzenie zysku na tron. My, powiada Feder, wprowadzamy na tron sub dla powszechnoci".
Od sfer politycznych i gospodarczych bdzie si wynutga elaznej dyscypliny i przyznania hase wodza.
W dziedzinie rozbudowy miast przestrzega kategorycznie przed jej nadmiernym rozwojem, uwaajc za faszywe osiedlenie setek tysicy ludzi w ramach miejskich,
bez zagwarantowania monoci udzielenia im pracy n;i
miejscu". (Baugikle" 12 i J3),

155

i 3 Arch.: prof.
Troost (Monachjum).
Projekt Domu Sztuki Niemieckiej" w
Monnchj um, przeznaczony do realizacji.

Elewacja jjlwna.

W i d o k od. s t r o n y

Prlazregeatstrassa,

O d l y l u Oft

anjelski.

bsE

Rzut przyziemia.

Sytuacja.

W zwizku zapewne z duchow" niroit techniki. Nr. 15


Baugilde" zamieszcza /. tego zjazdu bardzo iutere.sujjcy" referat prof. Seliultzc-Naumburga p. t. Zeitgebundene und Blutgebundeiie Kuust".
(Baugilde).

tung*'\ znaczenie tej budowli, przez swoje zaoenie,


daleko wykracza poza wski zakres monachijski. Jest to
zarazem pierwszy wyraz ksztatowania monumentalnego
Nowego Pastwa".
(Deutsche Bnuzeilung").

ODBUDOWA GLASPALASTU W MONACHJUM.

NOWE DOMKI ROBOTNICZE W NIEMCZECH.

W zwizku z odbudow Ghispalastu w Moiiaclijinn zosta ogoszony konkurs, ktry przynis bardzo bogaty
i ciekawy plon, wyrniajc pierwsz nagrod projekt
arch.: Cl. Bohm'a i Ed. ITeldpausch/a (wynik konkursu
patrz Der Baumcister" Nr. 2, 1955 r.). Obecnie nowy
rzd odrzuci! prace z tego konkursu i zatwierdzi do realizacji projekt prof. P. L. Troosfa (rys. 15), pod IHIZW;J
Domu Sztuki Niemieckiej. Jak podaje ,,Deutsche Bauzei-

Deutsche Ban/.eitung" w artykule o domach robotniczych, podaje nastpujce nakazy wytyczne dla porjektowania tego rodzaju budowli: ,.adne mieszkania minimalne robotnik niemiecki musi znowu mie mieszkaniu wielkie. W mieszkaniu miiiimnlnem dobrze sie. czu
moe tylko intelektualista. Tylko z wielkich pokoi ma
by ksztatowana przestrze wewntrzna domkw maych".
(Deutsche Bauzeitung").

Elewacja od strony ul. Elisabelh.

sytuacja.

5 6 Arch.: Cl. Bohm i Ed. Feldpausch.


Projekt konkursowy na gmach wystawowy w Monachjum na miejsce spalonego
Slaspolasfu.
Nagroda I.

256

WSLumm

7 8 Arch.: Karl Hoehecler i Karl Badberger


(Monachjum). Projekt
konkursowy na gmach
wystawowy w Monachjum,
Nagroda I.

PAAC SOWIETW W MOSKWIE.


Rada budowy Paacu Sowietw przyja w zaoeniu, do
realizacji projekt urell. B. M. Jofana, mianujc jednoczenie Jofnim naczelnym architektem budowy. Na zastpcw Jofana z prawami wspautorstwa mianowano
akademika architektury W. A. Szczuko i prof. I leifreicha.
Przy szczegowym opracowaniu projektu zlecono Joftinowi wyzyska najlepsze czci projektw innych architektw (z konkursw poprzednich). Uo I stycznia 1954 r.
projekt architektoniczny ma by ostatecznie opracowany, za rysunki robocze do I maja 1954 r. Do robt przystpi si ma I stycznia l(>34 r. W numerze nastpnym
podamy reprodukcje tego projektu, najwikszej budowli
na wiecie, jak i prace z ostatniego, decydujcego konkursu. Narazie tylko nadmieniamy, e wys. gmachu wynosi 220 ni., przyczem ginach zawiera ni. in. kryta sal
na 20,000 osb i mniejsza, im 5,900 osb.
Nowy gmach Akademji Sztuk Piknych w Moskwie ma
stan w miejscu przecicia parku Piotrowskicgo /, szosa Leningradzk, na wydzielonym terenie ok. 8 ha wedug projektu akademika Szczusiewa. Ginach ma si skada z 3 skrzyde, poczonych poprzecznym blokiem, tworzc w rzucie dwa otwarte dziedzice kwadratowe z zielecami i fontannami, zwrcone w stron parku. Kubatura gmachu wynosi 400,000 m8. Gmach ma zawiera
wielk sal wystawow z owietleniem grnem, lokale
szkolne, znaczn ilo pracowni oraz muzeum malarstwa
i architektury.
(Moskormkoje Stroiciehimo".6).
Monta domu z wielkich elementw. W roku biecym
ma stan w Moskwie na placu Drzewnym (Drowianaja
Ploszezad') dom 4 pitrowy z 64 mieszkaniami sposobem
montaowym z czci gotowych: ciany z wielkich blokw; przekrycia midzypitrowe z desek, pene, nowej
konstrukcji; schody skadane z -. dwu cli czci platformy i biegu; cianki dziaowe z caych paszczyzn, kominy z wielkich blokw i t. d.
(Moskomskoje Siroicielstmo".6).
WOCHY.
1. ittoria. Osuszenie bot pontyjskich, ktre zajmoway
ok. S00 km2, naley do najwikszych przedsiwzi technicznych obecnego rzdu woskiego. Wielu rzymskich cesarzy podejmoway t prac. Teodoryk, papiee z czasw pastwa kocielnego (ostatni Pius VI), dawao to
jednak bardzo ograniczone wyniki, tracone niezwocznie
ponownie. Rozsadnik malarji pozostawa.
Niemieckie pisma podnosz ogromn rol w tem dziele,
poza obecnym postpem w inynierji wodnej i wiedzy
meljoracyjnej oraz techniki (traktory, kopaczki mechaniczne), rwnie ducha kooperacji faszystowskiej Italjj
i zaufania w si i autorytet Mussoliniego.
Cae dzieo przeprowadzone zoistao na froncie walki
Opera Nazionale per I Ombattanti".
Tempo przeprowadzenia tej niecodziennej pracy jest poprostu niezwyke.
14 lutego 1951 r. Mussolini omawia z p. Valentino OrsoHno-Cencelli pierwszy zarys dziea, w czerwcu wad/e
polityczne przyznaj piewrsze 18,000 ha dla meljoracji,
w grudniu przetarg na roboty meljoracyjne w wys.
18,000,000 lir, 16 grudnia przystpiono do pracy. W styczniu 1952 zaoono pierwsze fundamenty nowego osiedla,
w kwietniu uchwalono budow miasta Littoria, w grudniu

oddano miastu Littoria pierwsze dziaki ziemi iijmiwu ej.


Tak wic w cigu jednego roku, X roku ,,Era Fascista",
od jesieni 1931 r. do jesieni 1952 r. wykonano prace nastpujce:
Wykarczowano 6000 ha lasu (na botach), uczyniono zdatnemi. do uprawy 10,50!) ha terenu, wzniesiono 515 domw
osiedla w U rnych typach, zbudowano drg dla cznoci i podziau terenu. II km drg gwnych, ok. (00
km pobocznych i 250 km gospodarskich .przeprowadzono 400 km sieci kanaw dla sprowadzenia wody (z gr)
i odprowadzenia jej, zaoono 5 wzorowych gospodarstw
dowiadczalnych, zbudowano miasto Littoria z budowlami, przynaletiemi dla porzdnego wyposaenia miejskiego (ratusz, koci, cmentarz, szkoy, Babilla" (siedlisko
,,Opera Nazionah- Dopolavoro"), koszary, ogrdki dziecice, kluby zwizkw, hotel, domy mieszkalne, kina,
gmachy dyrekcji, wiea cinie, plac sportowy, ulice, place, zielece wraz z ws/.elkiemi instalacjami podziemnemi).
Pod wzgldem architektonicznym Littoria nie przedstawia si zbyt zachcajco. Prof. Orillo Frenzotti zaoy
miasto na rzucie z placem centralnym i rozchodzcemi
si gwiadzisto szerokiemi ulicami, przecitemi poligonicznie ulicami. Troch to przypomina idealne plany YasarPego i ScamozzTcgo, lecz przy wielkich wymiarach
ulic, rozproszonych budowlach publicznych traci swj
sens architektoniczny
Jest to pierwsze miasto. W jesieni obecnego roku ma powsta dalsze 981 domkw osadniczych, w kwietniu 1954
r. drugie miasto -- Sabaudja", w jesieni 1955 trzecie
miasto Ponihiia". Cao prac obliczona na lat 14.
(Bnugilde", 16).

SPROSTOWANIE
Wszystkie rysunki na stronie 221 nale do pracy dyplomowej W.P.W. arch. STANISAWA BODZ1ANOWSK1EGO. Podpis pod rysunkiem, wyobraajcym perspektyw drapacza, przypisujcy t prac arch. T. Dzigielewskiemu zosta omykowo wskutek bdu drukarskiego na tej stronie umieszczony.

DEKLARUJCIE
POYCZK

NARODOW

KOMUNIKAT DO WSZYSTKICH STOWARZYSZE

ZWIZKOWYCH

Kada Zwizku Stowarzysze Architektw Polskich (ZSAP)


wezwaa wszystkich Kolegw zrzeszonych do zapisywania si na Poyczk Narodow w stosunku 8/0 od dochodu, wzgldnie 5% od obrotu osignitego w r. 1932.
Rada zoya w dn. 27.9.33. Panu Komisarzowi Generalnemu Poyczki Narodowej Ministrowi St. Starzyskiemu
odpowiednie owiadczenie, ktre zostao w prasie podane
do wiadomoci publicznej.
SEKRETARZ RADY
() L. Niemojewski, in. arch.
PREZES
() C. Trzciski, in. arch.

25?

J' I. r 1 ." TrST


0 o

85 C

- ^

'0

P. 8. U. Tadeusz Milczarek Projekt ma.


gistratu. Kurs IV.

PASTWOWA

P. 8. H. Aleksander Iwanw
Kurs IV.

SZKOA

Pastwowa Szkota Budownictwa w Warszawie przyjmuje


kandydatw z ukoczon 6 klas gimna/.jalim i conajmniej 16 latami ycia.
W myl 364 artykuu ustawy budowlanej, absolwenci
szkoy po odbyciu 6-Ietniej praktyki na budowie i w
biurach architektonicznych i po zoeniu w Ministerstwie
Spraw Wewntrznych egzaminu z prawa budowlanego i
administracyjnego, maj prawo kierowania wszelkieini
robotami budowlanemi z wyjtkiem budowli zabytkowych, budowli uytecznoci publicznej o charakterze minumentalnym, budowli o skomplikowanej konstiukcji elaznej i elazo-betonowej, jak rwnie (z wyczeniem 11
wielkich miast) prowo projektowania budynkw, kto
rych.w myl powyszego artykuu mog by kierownikami.

P. S. B. Tadeusz Zieliski. Opracowanie projektu tiomku


Iniczego bliniaczego. Kurs I r

Projalct ratuszu.

P. 5. U. Janusz Dmowski I'rojckl ralu.sza,


Kurs IV.

BUDOWLANA
Minister Spraw Wewiu^ti-znych nadaje kandydatom po
zoeniu przez nich egzaminu, tytu budowniczego1".
Pojcie monumentalnoci budynkw uytecznoci publicznej, jak rwnie ,.skomplikowanie" konstrukcji jest
do rozcige, to te uprawnienia s bardzo du/.c, zwhiszcza, gdy wemie si pod uwag, trzyletni okres nauki
szkolnej.
Zasadniczym kierunkiem szkoy jest kierunek praktyczny z wyraziem nastawieniem na zawd hudowniczego -nie mniej ustawa budowlana i uprawnienia zmuszaj
szko do przygotowania swoich wychowankw do projektowania budowli.
Tematy obejmuj budownictwo mieszkaniowe w maych
i wikszych osiedlach budynki handlowo-mieszkalne i
uytecznoci publicznej", a do granic... monumentalne"
ci, zastrzeonej dla absolwentw Politechnik.
A. Graviei\

P. S. n,;,Ian (rrayier. Dom mias/kalny. Kurs III.

. S. A.

\Vuada

Mujuliuak^wna,

Piu-

. 8. A. I r e n a F i u w r i a , 1 r a C i i.ypLuinowa U a u z u l o w o .

. S . A . Nioa Goldia.

P r o j e U h o u l u . Iii rok.

j e k t p e n s j o n a t u . R o k III

ESKA

SZKOA

ARCHITEKTURY

eska Szkoa Architektury im. .Stanisawa Noakowskiego w Warszawie, przy ul. Wsplnej NI, dawne eskie
Kursy Architektoniczne, zaoone w roku 1927, przeksztacone na esk Szko Architektury w roku 1931,
ksztaci w zawodzie architektoniczno-budowlanym. Nauka trwa 3 lata, rok szkolny za 9 miesicy.
Poniewa wymagane jest przy wstpieniu wykazanie si
conajmniej 6-t klas szkoy redniej oglnoksztaccej,
Ministerstwo W. R. i O. P. okrelio poziom szkoy, jako
typu wyszego".
PorgTam nauki obejmuje przedmioty z dziedziny konstrukcji budowlanych wraz ze statyk i el-betonem, nastpnie krelenie i projektowanie budynkw- w granicach
ustawy budowlanej, art. 564. Do projektowania przygotowuj wykady z budownictwa, form architektonicznych, historji architektury, historji sztuki, ponadto z kanalizacji, ogrzewnictwa i kosztorysowania. Trzecim dziaom jest nauka dekoracji wntrza i meblarstwo, majce
oparcie w programie nauki na rysunkach wolnorcznych.
liternictwie, akwareli, rzebie i perspektywie gcometralnej.
eska Szkoa Architektury im. St. Noakowskiego przygotowuje do zawodu w ten sposb, by absolwentki mogy
pracowa w biurach architektonicznych w charakterze
pomocniczym i inwencyjnym. Rwnie utsawowo moliwe jest uzyskanie przez absolwentki eskiej Szkoy Architektury samodzielnych uprawnie, t. j . prawa projektowania i prowadzenia robt budowlanych po odbyciu
szecioletniej praktyki po skoczeniu szkoy i zoeniu
egzaminu w Ministerstwie Spraw Wewntrznych.
eska Szkoa Architektury przewiduje w swoim programie studja z dziedziny dekoracji wntrza, otwierajc
przed kobietami szerokie perspektywy wywarcia duego
wpywu na stworzenie wntrza" polskiego domu.
Te i inne moliwoci, dostpne dla kobiet po ukoczeniu
eskiej Szkoy Architektury skaniaj nas do przekonania, e taka szkoa bya u nas potrzebna, za dobrze postawiona bdzie wanym czynikiem zawodowym i spoecznym,

WARSZAWIE

W eskiej Szkole Architektury wykadaj nastpujcy


profesorowie: arch. W. Jastrzbski, arch. T. Bursze, arcli.
A. Gra\ ier, arch. A. Kapueiski, p. M. KociatkiewiczTwarowska, in. Z. Baicki, in. M. Popiel, in. B. Pawim',
arch. P. Pawlowska, arch. T. Pluciski, in. Z. Rudolf,
]> F. Roliski, p. A. Miszewski, p. M. Walentyn o wicz, p.
M. Szymanowski, arch. B. Zinserling, p. W. Rychlewicz.
eskie Kursy Architektoniczne ukoczyo 55 suchaczek.
esk Szkol Architektury im. St. Noakowskiego ukoczyo w roku 1932 jedenacie suchaczek, z tych jedna
7. wynikiem bardzo dobrym i z odznaczenie, trzy z wynikiem bardzo dobrym, trzy z wynikiem dobrym i cztery
z wynikiem dostatecznym.
W roku 1933 esk Szko Architektury ukoczyo 16
suchaczek:
z wynikiem bardzo dobrym 5 suchaczek,
z wynikiem dobrym S suchaczek,
z wynikiem dostatecznym 5 suchaczek.
Absolwentki Szkoy pracuj w Kasie Chorych (Wydzia
Budowlany), w Departamencie Budownictwa Ministerr
stwa Spraw W ojskowych, w Ministerstwie Poczt i Telegrafw, w P-wej Wytwrni Uzbrojenia, przy budowach
domw w firmach prywatnych i t. p.
W. Jastrzbski.

, S. A. B. Gabratwua. Kompozycja, (szczeg


aiczay). II rok.

259

PRZEGLD
C Z A S O P I SM
SANATORJA, SZPITALE.
Sanatorjum dla grulikw w Paimio
(Kinladja). Arch. A. Anito. Wielki, doskonay budynek, osobno ve~
produkowany w A. i B. z. 7.
Arkkitehti" 6. 1933.
SPORTOWI-: BUDOWLI*:.
Bud. Klubu Sportowego Ani ii a" sv
Como (W.), Arch. P. Lingeri,
L'Architech (LA". 4. 1953.
tys. i otwarte na 28 tys. osb koo
Tymczasowe trybuny kryte na 12
tys. i otwarte na 28 tys. osb w koo
boiska arch. Boiuitz oraz rozszerzenie placw sportowych i pokazowych dla ogem 37 tys. osb na popisy gimnastyczne \v ztuttgardzie.
Der Baumeister S. 1933.
D.B.Z.". 32. 1033.
Pywalnie i kpieliska otwarte w
Austrii.
Profil". 7. 1933.
Stad jon w Helsinkach. Projekty konkursowe.
Arkkitehti" 6. 1933.
Siad jony t. zw. Forum Mussolini"
w Rzymie Arch. E. del Debbio na
20 tys. osb i G. Bera" we Florencji. Arch. L. Newi na 32 tys.
osb z trybun kryt na 5 tys., znany z poprz. zeszytw.
Mod. Bauformen" 8. 1933.
URBANISTYKA.
Zabudowanie Sztokholmu i okolicznych osiedli, j . Siinnnek.
Stavba" 7. 1933.
Rozplanowanie Kahlenbergu p. Wiedniem. Nagrodzone projekty konkursowe. Basen, place sportowe, restauracje i t. p.
Profil". 7. 1933.
Projekty regulacji Pragi arch. E.
IIruska, V. Kuba, J. Sokol.
Rozwj Beyrutu w Syrji studjum p.
Danger.
Miasto Ispahan w Persji z XVII w.
studjum Kisi.
L'Architecture d'A". 5. 1933.
Budowa miast, obszerny artyku
Tex n 1 ka x p oni k a ".
WNTRZA.
Domw jednorodzinnych i willi w
Niemczech.
Der Baumeister". 8. 1933.
Japoskie mieszkalne. Historyczne
i wspczesne. Obszerne studjum
ilustrowane. I Hentrich.
Baugilde". 14. 1933.
Willi w Austrji.
Profil" 6. 1933.
Sal wystawowych, pokazowych domw jednorodzinnych i innvch na
wystawie Triennale w Medjolanie.
Okrtw woskich Yictoria", Oceania" i Nephinia". Arch. G. Pulitzer Finali. Bogate, proste i celowe.
Mod Bauformen". 8. 1933.
Kuchnie rnych typw. Gwnie w
maych mieszkaniach. Urzdzenie,
rozplanowanie, sprzty. Wyczerpujce i b. cenne opisy. arch. Chaussat, LIallet-Stevens. Ch. Frederick
(Fr.), E. Riss (Wiede), B. Fuchs (Prago) i innych. Kuchnia wagonu re-

260

Aroh. Giovanni Muzio. Palazzo zellA.rte w M *


iljolnamie. Gwny portal.
,,Modern Banformen" 8.

Arch. Envico ciel Debio, R/.ym. Forum Mussoliuiego w Rzymie (na 2(100 osb).
,,Modern Banformen" 8.

Arch,: Biancliiui, Fagnoni i Ort.ensi. Stadjon


Mtissoliniego w Turynie.
Modern Uanformen-' 8.

Arch. G. Pulitzer Finali. Hali 11 klasy na statku


oceanicznym Yictoria". Drzewo mahassarowe,
stopnie pokryte gum czerwon. Malowido
cienne wyk. A. Cernigoi.
Modern Uanformen" 8,

stauracyjnego
F-my Cegielski w
Poznaniu. Ok. JOG 1'otografij i rys.
Fragmenty mieszka na Wystawie
w Paryu. Meble, lampy. Arch. II.
Prou. M. Dufet, J. Aduet i inni.
L/Arclutecture d'A". 4. 1953.
DOMY JFDNORODZINNE I OSIEDLA.
Osiedla domw drewnianych wolnostojcych i szeregowych typowych w Szwecji. Plany i detale
konstrukcyjne. Nap. j . Simunek.
Stavba" 7. 1933.
Domki z konkursu B. G. K., prawie
wszystkie prace nagrodzone; reprodukowana w caoci ze cisem
wyT
mienieniem projektoda wcvv . Autor
artykuu podaje jako przykad do
naladowania nasze stosunki, wykazujc konieczno, wsppracy architektw nawet przy najdrobiiiejszem
budownictwie, czego w Czechosowacji niema i gdzie kieruj i buduj murarze. Czy u nas jest narazie inaczej?".
Inne domki niemieckie, czeskie
i wgierskie.
Slovensky stavitel" G. 1932.
Osiedle robotnicze w Trappes (Fr.).
Domy pitr. jednorodzinne. Arch.
M. i E. Gutton.
Osiedla domw 3 i 4 pitrowych z 3
lub 5 pokj, mieszkaniami p. Genew. Arch. L. Yiacent, F. Merzerini.
UArchitecture d'A". 4. 1935.
Osiedle domw wielopitrowych grupowych pod Paryem. Arch. Pacon
i inni.
UArchitecture d'A". 5. 1933.
Osiedle domw robotniczych 1-pitrowych
drewnianych.
Projekty
niemieckie. W. Kratz.
D.B.Z.". 35 1933.
OGRODY.
Przy willach, plany.
Der Baumeister" 8. 1935.
Przy domkach lotniskowych plany.
Profil" 7. 1955.
Japoskie historyczne i wspczesne.
Obszerne studjum ilustrowane. I.
llentich.
Baugilde" 14. 1933.
PIIZEMYSOWF BUD. MAGAZYNY
Gara w Paryu av. cl. Wgrom,
i t. p.
7-p.ietrowy, wjazd limakowy. Arch.
Ch. knight.
UArchitecture d'A". 4. 1935.
RNE.
Wystawa Triennale, w Medjolanie.
Bogato ilustrowany reporta 11. Iioffraana. Ciekawa, bogata i starannie
opracowana wielka wystawa sztuki
i achitektury w nowo-wzniesionym
budynku wystawowym (arch. G.
Muzio). Wntrza sal, pawilony ogrodowe, malarstwo, rzeba, sprztyMod. Bauformen" 8. 1933.
Ilustracje: ,L'Architect. d'A." 4. 1955.
Architektura w Czechosowacji. Zeszyt zbiorowy.
Fragmentaryczne
zdjcia i plany budynkw trytecznoci pubL, handlowych, sportowych i willi. Studja urbanistyczne:
artykuy krytyczne. Bogaty i dobry
wybr.
UArchitecture d'A". 5. 1933.

PRZEMYS BUDOWLANY I TECHNICZNY


Architektura Wntrz

AD

Warszawa

Blacha elazna cynkowana

Warszawa

URZDZENIA WNTRZ, MEBLE, KILIMY, DYWANY, TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA


Warszawa, Kr.-Przdm. 13 (Hot. Europ.). Tel. 444-82 1935-83

Armatury elektryczne

(wac. In. T. Rapacki i Z. wicicki)


Warszawa, Boduena 3
Tel. 652-77, 652-07 i 442-62

Warszawa

A- M A R C I N I A K "

SPKA AKCYJNA

\\7AT?Q 7AYX/A Zarzd i Fabr.. Wronia 23, tel. 795-08, 792-02


WAKbZAWA Wzorownia, Zota 49,
tel.

Artystyczny Przemys

AD

CYNKOWNIA WARSZAWSKA

Warszawa

URZDZENIA WNTRZ, MEBLE, KILIMY, DYWANY, TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA


Warszawa.Kr.-Przdm. 13. (Hot.Europ.). Tel, 444-82 i 935-83

Asfalty

Warszawa

STANISAW COHN
Warszawa, Senatorska 36,
tel. 641-61, 641-62,
adr. telegr. Stakon"

TRINIDAD EPURE

Warszawa

Fabryka Wyrobw Mozajkowo-Betonowych .

B. K O R E W A i

INYNIEROWIE!
WACAW GAADYK I STEFAN SZUMA1ISKI
SPRZEDA I DOSTAWA WSZELKICH MATERJAW BUDOWLANYCH, WYKONANIE ROBT POSADZKARSKICH ORAZ MALARSKODEKORACYJNYCH.
Warszawa, Targowa 12. Telefon 10-12-28.^

DOSTAWA

Budowlane Przedsibiorstwa i Materjay

Gdynia

In. K. K R Z Y A N O W S K I i S-ka
Przedsibiorstwo Budowlane
ul. witojaska

Gdynia

S-ka

F. SKPSKI i S-ka Inynierowie Sp. Akc.


Gdynia,

DYPLOMOWANI ARCHITEKCI

In. Stanisaw Filipkiewicz i in. Juljusz Kolarzowski


Krakw
Rynek G. 6
Tel. 46-86

FABRYKA WYROBW BETONOWYCH

J Z E F KACZMARCZYK Budowniczy
Krakw, Rynek G. 34. Telefon 42-32.
Przedsibiorstwo dla Budowli elbetowych

In. STANISAW RADZIMINSKI

Warszawa, ul. Wilanowska 22, telef. 960-34


POSADZKI CEMENTOWE I LASTRICOWE. SCHODY

WYTWRNIA

SZMIDT

Krakw,

WYROBW

BETONOWYCH I KSYLOLITOWYGH
Warszawa,

ul. Grjecka 56.

Tel. 928-39.

Bitumina

Warszawa

Biura Architektoniczne

Lublin

In. WAWRZYNIEC
Tarnw

Lww, Kochanowskiego 38. Tel. 7-01.

Blachy Cynkowe

Biuro Architektury i Przedsibiorstwo Budowy


INZ. ARCH. MAREK WEITZ
Lww, Stryjska 20.
Tel. 75-01

Katowice

CZYSTA BLACHA CYNKOWA


dachw,

Przedsibiorstwo Robt Inynieryjno-Budowlanych

KONSTRUKTOR"

ozdoby wntrz, liter reKlamowych i t. p.

Spka z ograniczon odpow.


d, Al. Kociuszki Nr. i. Telefon 60-28.

POLECA

BLACHA CYNKOWA" Sp. z 0. P.


Katowice, HarjacKa U.
Warszawa

CZYSTA CYNKOWA POCYNKOWANA

D./ H. A. G E P N E R
Grzybowska 27.
.- Tel 690-27 i 655-25

Budowlane okucia

Warszawa

Fabryka Oku Budowlanych i Odlewnia Metali

In. K. DOBROWOLSKI i S-ka, Sp. z o. o-

Warszawa-Praga

Krowia 6/8

DAJCZAK

In. Arch. KALIKST KRZYANOWSKI

Tarnw, Przecznica Chyszowskiej 1:6, I p. Telefon Nr. 236

Warszawa,

tel.12-68.

Autoryz. In. Architektury i Bud.


Zyblikiewicza 25.
Tel. 36-10

Lww

In. Arch. EDWARDA OKONIA

Blachy Cynkowe

Al. Sowackiego 60,

Biuro Budowlane, Kanalizacyjne, Centr. Ogrzew. i Handl.


ARCHITEKT"
Sp. z ogr. odp. w Lublinie, Zamojska 4, tel. 2-47.

Biuro Architektoniczne i Budowlane

Znak^ochronny.

E. U D E R S K I i S-ka

Lww

O R O R O G "
dawniej OROWSKI, ROGOWICZ i S-ka, Sp. z o. o.
Warszawa, Krlewska 8,
Tel. 701-28 i 747-78.
Wyczni wytwrcy Bituminy do krycia dachw i izolacji.

najlepszy materja do Krycia

ul. Portowa

Krakw

Przedsibiorstwo Budowy i Robt elbetowych

Warszawa, Syreny 7 (Dom wasny), Tel. 631-75 (Za. 1870 r.)

EDMUND

Tel. 11-25

Przedsibiorstwo Budowlane

Wyczna sprzeda na Polsk


asfaltu rodzimego

Betonowe wyroby

Budowlane Materjay

Warszawa

Tel. 10-04-79

Budowlane Przedsibiorstwa i Materjay

Pozna :J5j

EDMUND RYCHLICKI
Pozna

Budowniczy
ul. Skryta 7

Telefon 64-84

WADYSAW URBANIAK budown.

Przedsib. Robt Inynierskich. Tartak parowy. Fabr. wyrb, z drzewa


Pozna, Droga Dbiska 10, tel. 33-54.
Sosnowiec
P r z e d s i b i o r s t w o

Sosnowiec

B u d o w l a n e

L U F T i S-ka
ul. Jasna 8

Budowlane przedsibiorstwa i Materjay

warszawa

Niezbdne dla budujcych


CENNIK BUDOWLANY ANALIZA ROBT
In. K. Srokowskiego. da w ksigarniach. Wyd. Hoa 5 m. 17
Pierwsza w Kraju Fabryka Gipsu p f ,,ALABASTER"
Zaoona w roku 1S73.
waciciel In. BRONISAW PLEBIttSKl
Warszawa, ut. Czerniakowska 156 (dom wasny) tel. g 13-40

warszawa

Biuro Budowlane

W. WOJNAROW3KI i B. WIECKI
Warszawa, ul. Marszakowska 79, tel. 858-01

Zawiercie

Biuro Budowlane ANTONI BLANA


Zawiercie, ul. Krlowej Jadwigi 7.

Przedsibiorstwo Inynieryjno-Budowlane

In. R. BRUDNICKI i H. KATANA


Warszawa, _Mazowiecka
_ _ _ u_, Tel. 525-11

Biuro In.-Eud. A. CZEOWSKI i E. STRUG Inynierowie


Warszawa, Bracka 6 m. 14
Budowa miejskiej Szkoy Rkodzielniczej, rg Narbuta i Kazimierzw
skiej. Tel. 865-19.
Przedsibiorstwo

Warszawa

Warszawa, Krakowskie Przedmiecie 5. T e l . 671-05


Dachy i wietliki bezkitowe ETERNA", Bramy Garaowe, Went. Rotorowe.

HYDROFUGE KASTOR"
KARSTENS MAURYCY
Warszawa, ul. Koszykowa Nr. 7. Tel. 8.27-95
W Wilnie, biuro handlowe M. Jankowski,
-to Jaska Nr. 9

Budowlane

AL Szucha 4
Tel. 787-24
Przedsibiorstwo Budowlane

E. GRUCA i A. K. SAPCZYSKI

Warszawa
Dolna 21-a
Telefon 833-47
Towarzystwo In.-Budowlane TRAWERS"
H A C I E W I C Z i SERWISKI I n . Sp. Firm.
Warszawa, Pikna 22. Tel. 879-76, 808-69, 446-06.
Przedsiebiorscwo Inynieryjno-budowlane

C e gielni e

Chemno

Cegielnia S A T U R N "
IN. A. DZIEDZIUL i S-KA
Chemno (Pomorze) telefon 53.

Ce ment

Warszawa

N. H. HRYCKIEWICZ
Kujawska 3

Castor, rodek przeciw wilgoci

Warszawa

GRAJEWSKI

Warszawa

Budownictwo elazne

Warszawa

In. JAN BRIGGEN

TOWARZYSTWO BUDOWLANE, SPKA AKCYJNA


Warszawa, ul. Krakowskie Przedmiecie 9. Tel. 723-47 i 425-18

JAN

Budowlane Przedsibiorstwa i Materjay

Towarzystwo Fabryk Portland-Cementu

W Y S O K A " Spka Akcyjna

Tel. 8-43-00

PAWE HOLC i S-ka

Warszawa, Mazowiecka 7

SP. Z OGR. ODP.


Przedsibiorstwo Robt Inynieryjno - Budowlanych

Ceramika

Czelad

Centrala Warszawa, Karolkowa 9, tel. 279-30


Oddzia d, 6 sierpnia 88, tel. 102-36.
Przedsibiorstwo Budowlane

J A N

ZAKADY

K R K I

, ' w Czeladzi k/Sosnowca

Warszawa, ul. Etnilji Plater IQ, Tel. 8-82-33


T. R. B. T o w a r z y s t w o Robt B u d o w l a n y c h

Polecamy:

In. BOGUSAW LENCKI i S-ka

Warszawa,
ul. niadeckich 6,
Tel. 9-64-12
Towarzystwo Akcyjne Zakadw Przemysowo-Budowlanych

FR. MARTENS i AD. DAAB

Warszawa, ul. Wiejska Nr. 9. Telefon 955-84


Biuro Budowlane

Warszawa,

STEFAN NIEDBALSKI

Warszawa

Rakowiecka 9,
Przedsibiorstwo Budowlane

tel. 885-77

ul. Czerwonego Krzya 21/23

Tel. 205-74

STEFAN PAGHOWSKI

PIEKUTOWSK] i PACHECKI
ZAKADY CERAMICZNE K O R W I N W "
Spka z ogr. odpowiedzialnoci
ZARZD: Warszawa, Grayny 18
Tel. 8-60-55
Przedsibiorstwo Robt Inynieryjno-Budowlanych
H. SOSONKO i W. WOJCIECHOWSKI Inynierowie
Warszawa, Krucza 8, tel. 881-84.

TOWARZYSTWO BUDOWLANE Sp. Akc.

In.K. STRONCZYNSKI, R. CZARNOTA-BOJARSKI i S-ka


Warszawa, Marszakowska 17, Tel. 8.49.73, 8.23.45 i 8.53,44
T-wo

Robt Kolejowych i Budowlanych

T O R" Spka Akcyjna

Warszawa, Wiejska 21, Telefon 9-04-44 i 9-09-62

Warszawskie Towarzystwa Techniczno-Budowlane


Spka z ograniczon odpowiedzialnoci
Warszawa, Plac 3-ch Krzyy 9. Telefon 9-02-56

BIURO TECHNICZNE
BRONISAW
W IERZYNSKI
Rzdowo upowaniony inynier budowy
WARSZAWA
LEKARSKA 15
TEL. 894-53
In.

CERAMICZNE

JZEFW"

Marka Ochronnp

WYROBY CERAMICZNO - SANITARNE


ORAZ FYTKI.GLAZUROWANEJ BIAE
I W RNYCH KOLORACH
DO WYKADANIA CIAN.

Ceramika

Grudzidz

POMORSKIE ZAKADY CERAMICZNE


w GRUDZIDZU

K L I N KRY
OBLICWKI
G L A Z U RY
WSZYSTKICH
KOLORW

DACHWKI
PUSTAKI
M U R O3W E
Cl!ANKOWtE
SUFITOWE

BIURO SPRZEDAY W WARSZAWIE

AL. UJAZDOWSKIE NR. 30, M. 16

TELEFON 9-58-07.

Krakw

Paszowska

Fabryka Dachwek i Cegie S. A.

KRAKW, DUNAJEWSKIEGO 6, TELEFON 103-64


Poleca: Dachwk toczon (Marsylsk), Karpiwk, ceg maszynow
i pust.
Pozna

OSTRZESZW"
Zakady Ceramiczne i Tartaki Sp. Akc.
Pozna (firma STOPA"), ul. 3 Maja 3a, Telefon 31-93.
Poleca znane ze swej wyborowej jakoci Dachwki (karpiwk,
rzymsk, holendersk, felcwk, i t. d.). Dreny (sczki), Klinkiery,
Ceg, Sufitwk i t. d.
Warszawa

DZIEWULSKI i LANGE"
Tow. Akcyjne Zakadw Ceramicznych
Warszawa, ysia Nr. 1
Tel. Nr. 6184

i 618-65

Dywany
T,

XiJ\

Warszawa
* T~V'

1J

URZDZENIA

WNTRZ, MEBLE, KILIMY, DY-

WANY, TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA

Warszawa, Kr.-Przdm. 13 (Hot. Europ.). Tel. 444-821 935-83.

Dwigi osobowe i towarowe

DWIGI

Warszawa Katowice
Sosnowiec

GETEPE" Sp. Akc.

WARSZAWA,

SPISKA 3.

STUDNIE WIERCONE i OPUSZCZANE


WodocigiKanalizacje Centralne ogrzewanie

Warszawa

J U N K E R S A Gazowe Piece Kpielowe. Automaty


na wiele miejsc czerpanych, Grzejniki umywalkowe.
Aparaty zbiornikowe i inne.

Warszawa

Generalne Przedstawicielstwo na Polsk

E. K O H N i S-ka

Warszawa,

Fasadowa Wyprawa

Warszawa.

STANISAW
COHN
Warszawa
Senatorska 36

Biuro Instalacyjno-Elektrotechniczne
Marszakowska 71
Tel. 867-52 i 897-93

Wyprawa
Fasadowa

Kamie
Sztuczny

wirki marmurowe
Biuro Sprzeday: JAN TABEAU i Spka
Krak. Przedmiecie 5.
Tel. 671-05

WYPRAWA
FASADOWA

Telefony: 641-61 i 641-62

Warszawa

LI T O ZYT"
TFRRA7YT"

?j x

-EJ r \ r \ .M ZJ I

Biuro Techniczne Edward BOBER-MILEWSKI Zjedn. Techn.


Warszawa,
Nowy wiat 34/36.
Telefon 674-06 i 264-98
BIURO INSTALACYJNO-TECHNICZNE E. J A N K O W S K I

Kanalizacja,
Wodocigi, Ogrzewania centralne Projekty i Kosztorysy.
WARSZAWA,
KOSZYKOWA 65,
TELEFONY 867-84 i 888-23

Fabryka Hydrauliczna WISA"

KAMIE

M. STRASBURGER i K. SASKI

SZTUCZNY

Zakady Przemysowe TERRAZYT" w Warszawie


Warszawa, Chmielna 72 Telefon 672-14

Fund amenty
'

Warszawa, ul. Kopernika 26, tel. 600-62 i 670-48


ZAJCZKOWSKI, SZEWCZYKOWSKI i S-ka
I n y n i e r o w i e
Warszawa, ulica liska Nr. 9. Tel. 765-12 i 689-12

Sosnowiec, Katowice, Warszawa

I n i n i P I / l " 9 P AKT1 Warszawa, Al. Jerozolimskie 18. Tel. 298-11


. LLMMIK
C
Sosnowiec, ul. Maachowskiego 26. Tel. 1.09
U U 1
'
" I U K I
Sp. Z O. O. Katowice, ul. Gliwicka Nr. 6. Telefon 31.42
PALE FUNDAMENTOWE. WZMACNIANIE FUNDAMENTW.
USZCZELNIENIA MURW I BETONW. OBNIANIA WD
TERENOWYCH NACZAS BUDOWY SPECJALNE INSTALACJE
POMPOWE. WSZELKIE ROBOTY PODZIEMNE.

Warszawa

Izolacje

Fabryka Wyrobw KorkowychMaterjalw izol. i chem.

ROSICKI, KAWECKI i S-ka

d, Orla 17/19.

warszawa

Zgoda 9.

Zakad Izolacyj ciepo i zimnochronnych

Tel. 792-68

Gazowe urzdzenia, Lampy elektryczne

Fabryka JAN SERKOWSKI 8. A


GAZOWE PIECE

KPIELOWE

GAZOWE KUCHNIE, KUCHENKI

ATIS
I T. D.

ELEKTRYCZNE LAMPY

I YRANDOLE

WARSZAWA

NOWOLIPIE 78

TEL. 11-06-12, 11-63-87


Instalacyjno - Techniczne

Biura

Centralne Ogrzewanie i Wodocigi


Biuro Techniczne In- WITOLD

Tel. 218-47

Warszawa

Towarzystwo Fundamentowe

RAYMOND" In. Edward Romaski S. A.

Warszawa>

Centralne Ogrzewanie i Wodocigi

I P l i n i O f f l i ) c p AITC1 Warszawa, AL Jerozolimskie i8, tel. 298-11


r M r lILU K
f./^SX^. Sosnowiec, ul. Maiachowskiego 26, tel .1.09
I 1 1
Sp. Z O. O. Katowice, ul. Gliwicka Nr. 6, telefon 31.42

TEL. 546-71

.Elektrotechniczne Zakady i instalacje

Biura

i m l

'

Warszawa

GRNOLSKIE TOW. PRZEMYSOWE

Instalacyjno - Techniczne

Katowice 1 Sosnowiec

MALINO WSKI

KANALIZACJE WODOCIGI CENTRALNE OGRZEWANIE


Katowice, ul. Plebiscytowa 28, tel. 3-16; Sosnowiec, ul. Piisudskiego 18, tel.io-is|
Krakw

In. M. H O C H W A L D
Przedsibiorstwo Budowy Wodocigw i Ogrzewa Centralnych
Krakw
Starowilna 60
Telefon 25-86 ,
Lww

FRANCISZEK IRZYK
Zakad dla instalacji wodocigw, centralnego ogrzewania, urzdze
gazowych i t. d.
Lww,
ul. Kopernika 30
Tel. 884
Pozna

SZAFRANEK i ROSZCZYK, Inynierowie

Pozna, ul. Fredry 6, Telefon 59-29 i 59-22


Fabryka Budowy Ogrzewa Centralnych i Wentylacji

FRANCISZEK OAROWSKI

Warszawa, Chodna 45. Telefon 295-72


W A R S Z A W S K A FABRYKA IZOLACJI KORKOWEJ
Wadysaw Wierusz-Kowalski i S-ka
Warszawa, Dworska 14/16, tel. 701-12, 701-46 i 862-51

Izolacje i Asfalty

Warszawa

Fabryka materjaw izolacyjnych, gudronitu i asfaltu

G U D R O N I T " W.GISZEWSKI, bud.

Warszawa, Krakowskie-Przedmiecie 17
tel. biuro 611-45, fabryka 10-10-45.
Fabryka Izolacyj Korkowych, Bituminy, Auisolu i Asfaltw

O R O R O G"

daw. Orowski, Rogowicz i S-ka. W-wa, Krlewska 8, tel. 701-23 i 747-7


Warszawa
Kamieniarskie Roboty i Przedsibiorstwa
R

K n 7 I < I C I F G n PRACOWNIA ARTYSTYCZNO-

n.
i v u c i n 9 A i c u u RZEBIARSKO-KAMIENIARSKA
Warszawa, Powzkowska 26 (18 i 76) domy wasne. Telefon 11-96-52.
Pomniki z marmuru, granitu i piaskowca. Budowa grobw i roboty budowlane.

Kilimy

Warszawa

-r
T V > URZDZENIA WNTRZ, MEBLE, KILIMY, DY/ff/\
I )
WANY, TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA
'
Warszawa, Kr.-Przdm. 13 (Hot. Europ.). Tel. 444-82 i 935-83.

Konstrukcje elazne i Roboty Budowlane

Warszawa

Fabryka Wyrobw elaznych, konstrukcji i ornamentacji


a ZIELEZISKL w. KORNEL KUBACKI, Inynier.
Warszawa,
ul. Marszakowska 11/13. Telefon 805-74
Warszawa

Malarskie Zakady

Przedsibiorstwo Robt Malarskich


KAROL BROSZKIEWICZ i S-wie
Warszawa, Lwowska 13. Tel. 869-76

"' ,..

Marmur

Kielce

Przemys Marmurowy i Granitowy


MARMUR W KIELCACH"
Zarzd w Warszawie, Powzkowska 6, tel. 11-68-68
MARMUR GRANIT BAZALT PIASKOWIEC

Meble

Warszawa, Katowice, Sosnowiec


,

In. RYCHOWSKI, WEHR i S-ka


Warszawa, Krucza 24. Tel. 810-24
Specjalno H y d r o t e c h n i k a Hydrologja

Warszawa
URZDZENIA WNTRZ, MEBLE, KILIMY, frDYWANY, TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA
Warszawa, Kr.-Przdm. 13 (Hot. Europ.). Tel. 444-82 1935-8 j .

Meble stalowe i metalowe

SZKO OKIENNE MASZYNOWE


SZKO SZYBOWE PRASOWANE
dostarcza
Belgijska Spka Akcyjna
TOW. POUDNIOWO-ROSYJSKICH HUT LUSTRZANYCH
Zarzd: Warszawa, ul Bracka 5 m . 2, tel. 9-60-64.

ZAKADY WYROBW METALOWYCH

WARSZAWA, UL. GRZYBOWSKA Nr. 25

TELEFON 605-98
FABRYKA MEBLI METALOWYCH DO UYTKU
DOMOWEGO, NOWOCZESNYCH MEBLI STALOWYCH NIKLOWANYCH ORAZ MEBLI SZKOLNYCH

Meble stalowe i metalowe

ZAKADY SZKLARSKIE I WYTWRNIA LUSTER

JAN SZULG

Warszawa, Biuro: Nowy wiat 59.


Warszawa

Metale

Warszawa

METALE PSZLACHETNE

Przedsibiorstwo Robt Szklarskich

Warszawa, Nowowiejska 26,


Warszawa

In. FR. KWIATKOWSK1

Warszawa, Grochw II ul. Kawcza 37. Telefon 10.26-74


Krakw
Wi

Warszawa

REKLAMY NEONOWE I ARWKOWE, POKRYWANIE BIAEMI


METALAMI FRONTW WYSTAW SKLEPOWYCH
T. JAROSZ
Warszawa, ul. Hoa 35.
Telefon 916-85, 9-16-84.

Piece Szrajbera"

MIECZYSAW KOSIIsTSKI

Warszawa,
Warszawa

KAFLE STALOWE I Wm
SP. 2 O. O.
WARSZAWA, GRJECKA 33
Telefon 9-20-33

Posadzki

Warszawa'...

Rysunkowe Artykuy

Warszawa
przyborw

ALBIN ZABORSKI

rysunkowych

Warszawa

W. PUCHALSKA i S-ka
Warszawa, Marszakowska 65. Tel. 9-66-49.
Meble stalowe, urzdzenia wntrz i wystaw,
specjalne okucia budowlane.

Kopiarnia Rysunkw. Skad art. rysunkowych

W. SKIBA i A. WYPOREK

Warszawa, ul. Marszakowska 71, Tel. 8.35-66 i 8.41-23.

Zakady Wywietlania

Warszawa

WARSZAWA

ALBIN ZABORSKI
ZaMra

Rysunkw

W I D O K 22

telefon

telefon

405-09

405-09

yrandole

Warszawa

FABRYKA YRANDOLI ELEKTRYCZNYCH

Stolarskie

M. HERODEK

Warszawa, Solec 77.

Metalowe

Telefon 405-09

Stolarskie Zakady
Zakady

tel. 721-69

Wyroby

Zakady Wywietlania Rysunkw

Warszawa

B-cia R U D O L F
Fabryka Posadzek luksusowych, dbowych i fornierw
Warszawa,
Nowolipie 52/54
Tel. 12-15-79

Daniowiczowska 4,

Wytwrnia Wyrobw Metalowych

Warszawa

Karol SZRAJBER

tra e

Krakowski Z a k a d
Witraw
S.
G.
E L E S K I
Krakw, Aleje Krasiskiego 23. Tel. 106-16.
Artystyczna Pracownia Witray

Tel. 11-09-59

Neon

Wentylatory

Warszawa

A. MORANTOWIGZ
Warszawa, Duga 46.

Tel. 8-44-44

Tkaniny Dekoracyjne

URZDZENIA WNTRZ. MEBLE, KILIMY, DYWANY


TKANINY I CERAMIKA DEKORACYJNA
Warszawa, Kr.-Przdm. 13 (Hot. Europ). Tel. 444-82 i 935-83.

Fabryka Wyrobw Metalowych

Warszawa, Widok 22.

Szklarskie Roboty

Zakad Urzdze Wentylacyjnych i Suszarnianych

D./H. A. G E P N E R
Grzybowska 27.
Tel. 690-27 i 655-25Warszawa

Zakad wywietlania rysunkw i Skad

Tel. 765-94 i 9-62-32

ZRZESZENIE SZKLARZY Sp. z o. o.

Warszawa-Praga
Brukowa 4.
Tel. 10-14-66
Produkuje: Nowoczesne meble stalowe.
ka elazne i mosine.
Urzdzenia szpitalne.
Materace sprynowe i zwyke
Meble lekarskie.
Wzki dziecice.
ODLEWY ELIWNE

Metalowe Wyroby

S z k o

Warszawa

Warszawa

FABRYKA MEBLI ELAZNYCH

Warszawa,

Szka Fabryki

Warszawa

Warszawa

KONRAD, JARNUSZKIEW1CZ i S-Ka, S. A.

Studnie Artezyjskie

SP A~KC Warszawa, AL Jerozolimskie 18, tel. 298-11


o r . A I M J , Sosnowiec, ul. Maachowskiego 26, tel. 1.09
Iiillll
h M P1UU1
LK Sp.
Z O. O. Katowice, ul. Gliwicka Nr. 6, telefon 31-42
STUDNIE WIERCONE I OPUSZCZANE
WodocigiKanalizacje Centralne ogrzewanie

A.
Telefon 9-60-/

M A R C I N I A K Sp. Akc.

Warszawa: Zarzd i Fabryka: Wronia 23, tel. 795-08i792-02


Wzorownia: Zota 49, tel. 260-76

BRACIA LOPIESCY . . .

FABRYKA

WYROBW

F A B R Y K A :

WARSZAWA,

K U C

T Y

C H

R M A T URY

o w o c

M A C

O W

Z BRONZU
M A G A Z Y N

FABR.

I ODLEWNIA

METALI

K R A K O W S K I E - P R Z E D M I E C I E 1 8 . TEL.

621-9O.

1 8 8 - 4

L A
M

N
T

E
L

>

OWIETLENIOWE
i

J E

s T V' L o w E
r
W N T R Z

K o 8 c i o L o
R Z: E B I I- I G U

W I

O D L EW Y
O Z D B

5 5 . T E L . 917-89.

E S NE

D E K OR A C
G

I A B U

HOA

w
R

P O M N I K O W Y C

B I U R O

T E C H N I C Z N E

ZAJCZKOWSKI, SZEWCZYKOWSKI i S-ka


I N Y N I E R O W I E

OGRZEWANIA CENTRALNE, WODOCIGI I KANALIZACJA.


KUCHNIE PAROWE, SUSZARNIE, O D K U R Z A N I A .
I) E Z Y N F E K C J E, P R A L N I E,
A N I E

PROJEKTY
Warsza w a

WARSZAWA
LISKA Nr. 9. TEL.: 393-12, 689-12, 615-05.

Gazowe urzdzenia, lampy elehtryczne

JAN SERKOWSKI

Fabryka

S. A.

GAZOWE PIECE KPIELOWE ATIS"


GAZOWE KUCHNIE. KUCHENKI 1 T. D.
KUCHENKI SPIRYTUSOWE A T I S "
ELEKTRYCZNE LAMPY I YRANDOLE
WARSZAWA
TEL.:

Budowlane przedsibiorstwa i materjay.


Picrwsu w Kraju Kaliryka Gipsu p. f. ALABASTER"
Zaoona w rol<u 1873
waciciel In BR0NI8AW PEBISKI
Warszawa, ul. Czerniakowska 156 (<lom wasny) tel. 913-40.

Biuro Budowlane

STEFAN
Warszawa,

11-06-12, 11-63-87

HENRYKA PODDBSKIEGO

Warszawa, Zajcza 7 m. 10. Tel 526-39


Wielokrotnego

I a u r e a i a Nagrd

K r a j o w y C li

i Z a g r a n i c / n y c i
Na skadzie p o s i a d a
zbir klisz krajoznawczych w iloci 5.000 egz.

wszelkich

robt

s i (;

Tel. 295-77.

NOWOLIPIE 78

PRACOWNIA FOTOGRAFICZNA

P O d e j ni u j e

NIKDBALSKI

Czerwonego Krzya 25.

Przedsibiorstwo Budowlane

J A N

Wykonuje zdjcia
z zakresu architektury,
wntrz i krajobrazu.

KOSZTORYSY

wyk o u a u ia

do celw

naukowych.

K R \\ C K

Warszawa, ul. Koj)iska 6. Tel. 8-82-'S'.

Przedsibiorstwo Robt Budowlanych


KAZIMIERZ BARANOWSK1
lii DOWNICZY
W a r s z a w a.

W i 1 c z B 7S. Tel. 8-32-66.

Przedsibiorstwo

Budowlano

A. i R. RZECZKOWSCY
Biuro Zarzdu:
Warszawa, Zajcza 8.

Telefon (i-74-R>.

WODOCHROH
MATERJAfcY
IZOLACYJNE
DO KON5 RABACJI i USZCZELNIENIA WSZELKICH
BUDOWLI

>AL. TOW-

NAFTOWE

GALICJA"i.A. ^

UL. KOCIUSZKI O

ELNIT

NA DANIE WYSYA SI 5ZCZEGb. PROSPEKTY


I PROJEKTY WYKONANIA I Z O L A C J )

Wyszy
z druku

FABRYKA
OWKW

nowe katalogi

HAROTMUTH
LECHISTAN SA.

T * f*

Katalog

Nr. 28

yrandole, lampy
i t. p. wieczniki

Katalog
techniczny

o p r a w y d0
o wie t l e n i a
ulic fabryk, szk, szpital' i t. p.

Nr. 1063

PORADY I PROJEKTY OWIETLENIOWE BEZPATNIE.


FABRYKA YRANDOLI ELEKTRYCZNYCH

A. MARCINIAK S. A.
Warszawa
WRONIA 23.
TEL. 5-92-02.

ZAKADY GRAFICZNE TOW. WYD. B L U S Z C Z " WARSZAWA, SOLLC 87.