Vous êtes sur la page 1sur 9

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.).

London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

*316+ Arap Gelenei


Arapa Semitik dillerdendir. Arap Yarmadasnda domu fakat 7. yzylda slamiyetin
yaylmasyla birlikte doduu yerin snrlarn amtr.
slamiyetin ykseliinden ve Arap ulusunun birlemesinden nce, bugn Arap Dnyas
olarak bilinen corafyann farkl blgelerinde yaayan insanlar, farkl sebeplerden tr ikidil
konuuyorlard. Arapada neredeyse slamiyetin douuna kadar bir yaz sistemi gelimediinden,
ticaret ve eitimde Sryanice ve Aramice gibi farkl diller(Hitti 1937: 70ff.), gnlk hayatta ise Arapa
kullanlyordu. [317] Bu insanlarn etnik kkenleri farklyd ve bugnk Suudi Arabistan, Yemen ve
Krfez lkelerinin bulunduu yarmadadaki gebe kabile yaants ile Mezopotamya topraklarndaki
tarm ve ticaret yaants arasnda deien farkl yaam tarzlarna sahiptiler. Yarmadadaki Arap
kabileler, d glerin ynetimi altnda deildi; ancak dier blgelerdeki Araplar, Bizans ya da Sasani
mparatorluu tarafndan ynetiliyordu.
7. yzylda slamiyetin douu, Arap halklarnn tarihi asndan en nemli olaydr. Bu durum,
blgenin siyaset, kltr ve dil haritasn sonsuza dek deitirmitir. slamiyet Hz. Muhammed
zamannda yaylmaya balam ve bu yaylma 632de lmnden sonra byk bir hz kazanmt. 698
ylnda Irak, ran, Suriye, Msr ve Gney Afrika artk bu yeni siyasi ve dini dzenin bir paras olmutu.
Bu byme slam mparatorluunun gnmz Pakistanndan spanyaya kadar genilemesiyle
zirveye ulat.
Farkl hanedanlarn baa gemesiyle mparatorluk merkezinin bir ehirden dierine tanmas ve
farkl blgelerde birka hilafet kurumunun olmas nedeniyle slam Dnyasnn siyasi tarihi olduka
karmaktr. En nemli dnemler ile halifelikler unlardr:

Drt Halife Dnemi: Bu dnem, 632de Hz. Muhammedin lm ile balayp, 661de Hz.
Alinin lm ile sona erer. Bu dnemde, halifelik merkezi bugnk Suudi Arabistann
Medine ehrinden, Irakn Kfe ve Basra ehirlerine tanmtr.
Emevi Halifelii (661-750): Merkezi amd.

Abbasi Halifelii (750-1258): Bakenti Badatt.

Fatmi Halifelii (909-1171): Merkezi Kahirede bulunan ana hilafetin ii koluydu.


Emevi Halifeliinin kolu (929-1031): spanyann Cordoba ehrinde kurulmutu.
Osmanl Halifelii (1517-1924): Merkezi stanbuldu. Bu son halife Trkt.

Hilafet makam (yani Mslmanlarn lideri) resmi olarak 1924te kaldrld.


Arap eviri tarihi asndan Drt Halife Dnemi ile Fatmi Halifelii ve spanyadaki Emevi
Halifeliinin kolu, nispeten daha az neme sahiptir. Araplarn spanyay fethi, eviri hareketinin
nemli bir dnemiyle ilikili olsa da, bu hareketin byk bir blmn Arapaya deil, Arapadan
yaplan eviriler oluturmaktayd (bkz. spanyol Gelenei).
Arapaya yaplan evirilerin tarihi asndan en nemli dnem, Emevi ve Abbasi Halifelii
dnemleridir. Bunu, slam Dnyasnda 12. yzyldan 18. yzyla kadar sren uzun bir entelektel
durgunluk dnemi izlemitir.
slam mparatorluundaki n kazanm eviri hareketinin bu denli bymesi, Arapann Kurann
biimini oluturma ihtiyac ile balayan (bkz. Kuran evirisi) yazl bir dil gelitirmesiyle ilgilidir ve bu
byme buna baldr. Emevi Halifesi Abdlmelik bin Mervann, mparatorluun ynetim dilinin

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

sadece Arapa olacan ilan etmesi, bu dili ortak dil konumuna getirmitir. O zamandan beri de
Arapa, tm Arap lkelerinin resmi dili olmu ve Arap Dnyasndaki eitli dini ve etnik gruplarn,
kendilerini bir millet olarak dnmelerini salayan birletirici bir rol oynamaya devam etmitir.
Arap slam mparatorluunda eviri (7. yzyldan 13. yzyla kadar)
slamiyetin douundan nce baz kk lekli eviri faaliyetlerinin olduu grlmtr. Halep
yaknlarnda *tarihi+ M.S. 513e kadar giden ve Yunanca, Sryanice ve Arapa yazlm bir yazma
bulunmutu. Bu yazma, baka bilgilerin yansra, bulunduu kilisenin inasnda yer alan kiilerin
isimlerini de vermekteydi (Ali 1986: 15). Kimi szl ve yazl eviri faaliyetleri slamiyetten ok nceki
dnemlerde de yaplm olmaldr. Elimizde bununla ilgili ok az kayt olmasna ramen [318] Hz.
Muhammed, Msr naibi gibi kimi yneticilere yeni dini benimsemelerini tevik eden mesajlar
gnderiyordu. Hz. Muhammed ile Arap olmayan yneticiler arasndaki byle bir alveri, dilsel bir
uzlam olmadan gerekleemezdi. Dahas; Kurann kendisi de Yunanca, Farsa, Sryanice ve
braniceden alnm pekok szck iermekteydi.
slamiyetin ykseliiyle gelien bu yeni kltrel evre ve slam mparatorluunun yaylmas, Arap
Yarmadasnda yaayanlarn daha nce tecrbe ettiklerinden son derece zengin ve ok daha
karmakt. Yeni imparatorluk, Dou ve Bat medeniyetlerinin birleme noktasnda bulunmaktayd ve
dnemin en gelimi Yunan, Hint, Fars ve Msr gibi kltrel geleneklerini bir araya getirmiti. Bu
gelimenin en nemli sonularndan biri, Arapann ayn etnik kkene sahip insanlarn konutuu ve
temelde szl bir dilden, birok etnik ve dilsel grubu barndran usuz bucaksz bir medeniyetin ortak
yazl ve szl dili haline gelmesiydi.
l yaantsndan gelen gebe Araplarn fethettikleri kavimlerden renecekleri ok ey olmasna
karn, bu kavimlere karlnda verecekleri ok az eyleri vard. renmeye de ok isteklilerdi. lk kez
karlatklar medeniyetlerin zenginliklerinden bylenmiler ve Kurandan da ilmin bulunabilecei
her yerde onu aramann cesaretini alarak, ynetimleri altndaki kavimlerin ilmini temellk etmenin
byk mcadelesini vermeye balamlard. lmin yeni kaynaklarna ulama arac olarak da elbette
eviriye ynelmilerdi. 8. ila 11. yzyl dnemi, 704 ylnda Semerkantn ele geirilmesinden ksa bir
sre sonra kadn slam dnyasna girmesiyle, benzeri grlmemi bir eviri faaliyetine tanklk
etmitir. Araplarn katla tanmas sonucunda, szl Arap kltrnn yazl kltre dnme sreci
gerekten ileyebilmi, eviri de bu srecin ekillenmesinde nemli bir rol oynamtr.
Araplar tarihte byk lekli ve planl ilk eviri faaliyetini balatm olmalarndan tr beeni
kazanmlardr. Bu faaliyet, Emeviler dneminde (661-750) balam ve Abbasiler dneminde (7501258), zellikle evirinin Altn a olarak bilinen El-Memun dneminde zirveye ulamtr.

Bu faaliyetin merkezi, Abbasi Halifesi el- Mansur tarafndan kurulan ve nl Binbir Gecedeki
pekok olayn getii yer olan Badatt.
eviriye ynelik bu benzeri grlmemi adanmln daha nce bilinen eviri faaliyetlerinden
aadaki nedenden tr farkl olduu dnlebilir (el-Kuri 1988: 24):
a. Kaynak dillerin eitlilii: Araplar Sanskrite, Farsa, Sryanice, Yunanca, Aramice ve baka
dillerden youn eviri yapmlardr.
b. Alan ve konularn eitlilii: Araplar ilmin btn alanlaryla ilgilenmilerdir. Matematik,
astronomi, felsefe, mantk, tp, kimya, siyasetle ilgili yazmalar evirmilerdir. Edebiyat
evirilerine bu dnemde daha az ilgi gstermilerdir. Bunun sebebi ksmen, edebiyat

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

evirilerinin slami retilerle atan dini sylenceler iermesi; ksmen de Araplarn zaten
gl bir edebiyat geleneine sahip olmalardr.
c. En nemlisi ise, slam ynetimi altnda gelien eviri hareketinin planl ve kurumsal olmasdr.
eviri, ynetimden himaye ve destek grmtr. eviri iini balatmak ve dzenlemek iin
zel kurumlar ya da tercme odalar, kurulmutur. Bu ekilde alan ilk tercme odas, ikinci
Abbasi halifesi el-Mansur (754-775) dneminde kurulmu ve er-Reid (786-809) ve el-Memun
(813-33) dneminde nemli lde gelimitir.
Emeviler Dnemi
8. yzyln ilk yars, mparatorluun kkl kurumlarnn temelinin atld baz gelimelere tanklk
etmitir. Bunlar, posta servisinin almas, Arap para sisteminin kurulmas, en nemlisi de Arapann,
amdaki Yunanca, Iraktaki Pehlevice ve Msrdaki Kpti dilinin yerini alarak ynetimin resmi dili
olmasdr. *319+
eviri faaliyeti ciddi anlamda bu dnemde balamtr. slam mparatorluunda eviri ve yaz
faaliyetleri asndan en gvenilir ve kapsaml kaynak, El-Nedim tarafndan 988 ylnda derlenen ElFihrist adl eserdir. Bu eser, Kpti dilinden ve Yunancadan ilk evirileri balatan (el-Nedim, el-Kuri
1988:31 iinde) ve hilafet makamn elde edemeyince ilmin peine den kiinin, ikinci Emevi
halifesinin olu Prens Halid olduunu ileri srmektedir.
Literatrde, bu faaliyetin Prens Halide atfedilmesine kar klsa da (Hitti 1937: 255), ilk evirilerin bu
dnemde, Yunanca ve Kpti dilinden yapld kabul grmektedir. Dahas, El-Fihrist, Prens Halidin
mineralleri altna dntrmenin mmkn olduuna inanmas sebebiyle, ilk evrilen akitlerin kimya
zerine olduunu da iddia etmektedir. Her halkrda, bu dnemde yaplan evirilerin tp, astroloji ve
kimya zerine akitleri ierdiini bilmekteyiz. laveten, Halife Mervan ynetiminin Arapay kullanmas,
doal olarak ilk etapta belli sayda resmi belgenin evirisini gerektirmitir.
Bizans ve Fars arklarnn evirileri de ilk bu dnemde grlmeye balamt. eviriler, ilk
Mekkeli mzisyen ve Emevi Dneminin en mehur kiilerinden olan Said bin Miscah tarafndan
yrtlmekteydi (Hitti 1937: 275).
Yunan aforizmalarnn(hikemi edebiyat) byk bir ksm, Emeviler Dneminin sonuna doru
Arapa ya evrilmitir. Aslnda bu aforizmalarn tamam Aristo ve skender ile balantlyd (Gatas
1975:444). Bu evirilerin 9. ve 10. yzyllarda Arap iirine gl bir etkisi olmutu. Bu dnemin en
nl Arap airlerinden ikisi olan Ebu el-Atahiye ve el-Mutenebbi, iirlerinde aforizmalar
kullanmlard.
Abbasiler Dnemi
Emevi mparatorluundaki sekinlerin byk bir ounluu (etnik adan) Arap olsa da, Abbasi
mparatorluu daha ok sayda etnik gruptan olumaktayd. Etnik kkeni Arap olanlar, bu kavmin ve
sekinlerin yalnzca bir blmn oluturmaktayd. Byle olunca, Arapa konuan herhangi bir
Mslmana atfen, dinini ve rkn dnmeksizin Arap szc kullanlmaya baland. Bu dnemde
oluturulan byk ilmi kaynaklara (Arap tbb, Arap felsefesi vb.) bavururken, bu ilmin, ister istemez
Yarmadada etnik kkeni Arap olanlara ynelik olmad da akllarla gelmelidir. Etnik kkeni Arap
olanlarn mkemmel olduklar kimi alanlar olmutur; ancak hem eviri hem de telif eser oluturma
bakmndan ba ekenler, Farslar, Sryaniler ve Yahudilerdi. zellikle Farslar, Mslman toplumun
entelektel geliiminin ekillenmesinde etkili olmulardr. 10. ve 11. yzyla kadar, Arapa dahi
Farsann etkisi altnda daha da zenginlemitir.
Genel anlamda, insanlarn i ie getii bir imparatorlukta, bir eviri ya da zgn eseri belli bir
etnik gruba mal etmek ou kez zordur. rnein Arapadaki ilk ilmi eser, Fars kkenli bir Yahudi
fiziki (Basral Masarcavayh) tarafndan yaplm bir eviriydi. Bu evirinin kayna, skenderiyedeki

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

bir Hristiyan papaz Ahrun tarafndan Yunanca yazlmt (Hitti 1937: 255). Benzer ekilde kaynak ile
eviri eseri birbirinden ayrmak ve dolaysyla evirinin gerek kaynan bulmak genelde zor
olmaktadr. Batda Arap edebiyatnn en iyi bilinen eseri olan Binbir Gece, aslnda Farsa eski bir
esere dayanmaktadr (Binbir Gece masallarndaki hikaye anlatcsnn ad ehrazat, bir Fars addr). Bu
yzden de bu eserde, Hint kkenli birka hikaye vard. Hikayelerin bazlar daha sonradan eklenmi
olup yeni balamdan ve Arapa yazmdan etkilenmi olabilirdi.
skenderiye 642 ylnda ele geirildi ve Araplar bu ehrin byk bilgelik geleneinin
zenginliinden faydalanmaya baladlar. lk eitim merkezleri, 8. yzylda Irak ve Msrda grlmeye
baland ve sonradan erken Abbasi halifeleri de eviriye ilgi duymaya balad. kinci Abbasi halifesi elMansur (754-75) bir dizi eviriyi balatt ve bir tercme odas kurdu. Ayn ekilde El-Reit (786-809) de
eviri faaliyetini desteklemi[320] ve el-Mansurun kurduu tercme odasn bytmt. Fakat 8.
yzylda slamiyetin en nemli yksek retim kurumunu kuran el-Memun olmutu. Bu kurum ayn
zamanda Arap tarihinindeki en nl eviri merkeziydi. Badattaki Beyt-l Hikme bir niversite,
ktphane ve tercme odas olarak ilev grmekteydi ve Yunanca, Sryanice, Sanskrite ve
Aramiceden eviriler yapan 65 evirmen bulunmaktayd. El-Nedim, el-Fihrist isimli eserinde Beyt-l
Hikmede 47 evirmenin yalnzca Yunanca ve Sryaniceden, 17 evirmenin Farsadan, 2 evirmenin
Sanskriteden ve birinin de Aramiceden eviri yaptndan bahsetmektedir. (Kaya 1992: 391)
Abbasi dneminde ok eitli eserler evrilmiti. Ptolemynin Geography (Corafya) adl eseri
Arapaya dorudan ya da Sryanice zerinden evrilmiti. Bu evirilerin en nls Sabit bin Kurre
tarafndan yaplan eviridir. Sryanicede zaten var olan Yunanca eserler, tercme odalarnn banda
olan Nasturilerin hala dinsel iletiim dili olan Sryaniceden Arapaya evrilmiti.
Sryanicede bulunmayan Yunanca eserler ise, ya dorudan Arapaya ya da nce Sryaniceye daha
sonra Arapaya evrilmitir. Aristonun Etik eseri bata olmak zere Yunan ahlak felsefesi eserleri
evrilen ilk eserler arasndadr ve Ahlak lmi (lit. davran/tutum bilimi) olarak bilinen felsefenin
temelleri atlm oldu. Bilimsel astronomi almas Muhammed bin brahim el-Farazi tarafndan
evrilmi bir Hint bilimsel eseri olan Sindhind evirisinden etkilenmitir. El-Farazinin Sindhindi ve
baka Hint eserlerini evirmesiyle Mslman dnyas ve daha sonradan Avrupa, Hint say sistemini ve
sfr tanmtr.
Grnen o ki, Araplar Yunancadan ncelikli olarak bilimsel ve felsefi eserleri evirmiler ve
Yunan drama ve iirine ya ok az ilgi gstermiler ya da hi gstermemilerdi. Literatre gre, bu
dnemde Arapaya kaynak metinlerin bir ounu Yunancadan ziyade Farsa salamt. Dier
yandan Hindistan, hikemi edebiyatn ve matematiin ana kaynayd; ama Fars edebiyatndaki ou
rnn kkeninin Hint kaynaklarnda bulunabilecei akllara gelmelidir. rnein; Binbir Gece ve Kelile
ve Dimne (Arap edebiyatndaki baka bir nemli eser) Orta Farsa evirisine dayanr. Bu da aslnda
Sanskrit kaynaklara dayanmaktadr. Byk bilimsel tp eseri Charak Samhita evirisinde olduu gibi
(Meyerhof 1937: 26), eviriler genelde Farsa araclyla yaplmasna ramen, Sanskrite de tp
eserleri iin kaynak dil olarak nemliydi.
Bu dnem evirmenlerinin ou Hristiyand (Rosenthal 1975: 6) ve ou alimdi. Bunlarn en
nls Beyt-l Hikmenin bana geen ve Arapada gzbilim zerine en eski sistematik eser olan
Gzlerin Dzensizlikleri adl eserini yazan Yuhanna bin Masaveyhdi (777-857).
Bu dnemin en dikkat eken evirmenlerinden biri de Huneyn bin shakt. El-Memun
kendisine evirdii kitaplar arlnca altn demekteydi. Bin shak biraz da a gzllkle, evirilerini
byk harflerle, kaln ve ar katlara ve satr aralarnda byk boluklarla yazyordu. (Difa 1984/85:
111; Huri 1988: 40) Onun bu agzll, yazmalarnn yzyllar boyunca tam ve okunabilir kalmasn
salamtr.

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

Bin shak, Aristo, Platon ve Ptolemynin eserlerinin de dahil olduu 100 yazmay Sryaniceye, 39
yazmay da Arapaya evirmitir. Ona bu hrsl iinde olu shak ve yeeni Hubey yardm etmitir.
Dier bir retken evirmen de Sabii dinine mensup Sabit bin Kurreydi. (836-901) Sabiiler
yldzlara tapan bir toplumdu ve doal olarak astronomiye eskiden beri sregelen bir ilgileri vard. Bin
Kura ve rencileri astronomi ve matematik zerine Arimed ve Pergal Apolloniusun eserlerinin de
dahil olduu Yunan eserlerinin birounu evirmekle ykmlyd. (Hitti 1937: 314) Bin shakta
olduu gibi olu Sinan, Torunlar Sabit ve brahim ve byk torunu Ebu el-Farajn dan iinde olduu
ailesinin dier fertleri de onun yolunda ilerlemi ve kendilerini evirmen olarak tantmlard.
Bu dnemde iki eviri yntemi benimsenmi gibi grnmektedir (Rosenthal 1975: 17). [321]
Bu yntemlerin ilki Yuhanna bin el-Batrik ve bin Naima el-Himsi tarafndan kullanlmt. Bu eviri
yntemi ar derecede harfiyendi ve bunda esas olan her Yunanca kelimenin Arapa edeerini
bulmak, byle olmamas durumunda ise Yunanca kelimeyi Arapaya aktarma yoluna gitmekti. Bu
yntem tam olarak baarl olmuyordu ve el-Batrik tarafndan yaplan eviriler daha sonradan gzden
geirilip dzeltiliyordu. evirileri dzeltenlerden en nemlisi el-Memunun emrindeki Huneyn bin
shakt. Bu yzden de bin shak ve onu izleyenler, evirinin didaktik bir ileve sahip olduunu
dnerek erek metnin okunabilirliine ve eriilebilirliine nem vererek erek dile ve erek metnin
okuyucusunun beklentilerine ncelik vermilerdir. rnein; bin shak evirilerinin tp biliminde uzman
olmayan ya da felsefe hakknda bilgi sahibi olmayan biri tarafndan da anlalabilen ho ve duru bir
biimi olduunu dndnden evirilerini aka vmt.
evirinin en baarl yntemine ilikin yorumlara ek olarak, belli metin trlerinin evrilip
evrilemeyecei, eviri metinlerin gvenilir kaynaklar olup olmad ve Yunanca ve Sryanicenin
Arapann yapsna mdahalesi gibi meseleler zerine de dnlmt. Dnemin en nl
yazarlarndan biri olan El-Cahz (869), evirmenler ve evirileri zerine beyanlarnda zellikle
ineleyiciydi.
nk evirmenin asla adil olamayaca ve sadakatini savunamayacan dnyordu.
(Salma Carrdan alntlanmtr 1996). evirmenler ilerinin bu ekilde nadiren eletirilmesi haricinde
olduka lks bir hayat sryormu gibi grnyorlard. El-Nedim (988, Hittiden alntlanmtr 1937:
306) Huneyn bin shakn bir gnn yle anlatmaktadr: Banyosunu yapard, sabahln kuanr,
hafif bir iecekle reinin tadn karr, le uykusu iin uzanr, uykudan sonra kalkp ttsyle cildini
nemlendirirdi. Akam yemeini yiyip tekrar uyur ve uyanrd. Uyandnda drt ratl yllanm arap
ierdi. Can taze meyve ekerse am elmas ya da ayva yerdi.
Abbasi dnemindeki evirinin Atn an, kimya, corafya, dilbilim, dinbilim ve felsefenin de
iinde olduu birok alanda zengin bir zgn eser yazma dnemi izlemiti. Yine, en nemli katky
mparatorluun Arapa konuan (yani etnik kkeni Arap olmayanlar) tebaas, zellikle bn-i Sina, elTebari ve el-Razi gibi Farslar yapmt. Bu telif eser yazmnn byk bir ksmnda Aristo gibi Yunan
kaynaklar zerine bir dizi yorum bulunmaktayd. Bunu yapan yazarlar, Yunan ilmi zerine pek bilgi
sahibi deillerdi ve felsefi konumlarn gelitirmek iin mevcut Arapa evirilere gveniyorlard. bn-i
Rd ve Yahudi felsefeci (ayn zamanda, dinbilimci ve fiziki) Musa bin Maymun (Maimonides)un
eserleri bunu dorulamaktadr. evirinin Altn an izleyen telif eser yazmnn baka bir ilgin
zellii de baz eserlerin Arapa yazlmasna ramen ya kaybolup sonradan yalnzca branice
evirilerinin veya braniceden Latinceye evirilerinin bulunmas (bn-i Rdn yorumlarnda olduu
gibi) ya da balangtan beri branice karakterlerle yazlm olmasdr (bn-i Maymunun eserlerinde
olduu gibi; Hitti 1937: 582ff)
slam Dnyasnda 10. ve 11. yzyllarda gerekleen ilim yeermesi ve daha sonradan Batda
doa bilimleri ve felsefe dahil olmak zere ilmin tm alanlarndaki geliimin hz kazanmas, Abbasi

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

ynetimi tarafndan yrtlen eviri program olmasayd vuku bulamazd. Bu yzden eviri yalnzca
slam Dnyasnn deil tm dnya tarihindeki entelektel faaliyetin en nemli dneminin
merkezindedir.
Osmanllar Dneminde eviri
10. yzyl sonu ile erken 11. yzylda balamak zere, slam mparatorluu Msr ve spanyada
rakip halifeliklerin ve mparatorluun eitli ksmlarnda pek ok irili ufakl hanedanln kurulmasyla
sonulanan [322], uzun sren kademeli bir zlme yaamaya balamt. Bir dizi Mool stilasnn
sonunda Badat yklm ve 1258de Hlag tarafndan halife ve devlet adamlar katledilmiti. Uzunca
bir sre slam Dnyasn ynetecek bir halife olmad. 20. yzyla kadar varln srdrecek yeni bir
g olan Mslman Osmanllar sonunda blgenin kontroln eline ald ve 1517de halifelik sfatna
sahip kt. Bu politik dzen altnda Arapa, eitim ve kanun dili olmaya devam etti. kincisi de
Osmanllar Mslman olarak imparatorluklarn slam hukukuna gre ynetmek zorundayd. Baka
alanlarda Arapa yerini Trkeye (gnmzde devlet dilidir) ve Farsaya (resmi yazma dili olmutu)
brakmaya balamt. O dnemde Arapa eitim dili olarak Trkeyle beraber kullanlmasna
ramen, eviri hareketinde nemli bir rol oynamaya devam etmiti.
Arap Dnyas Osmanl ynetiminin ilk birka yzylnda byk lde izole olmu ve kltrel
ilikiden yoksun kalmt. Avrupa ile ilk iliki 1798de Fransann Msr igaliyle olmutu. Bu yalnzca 3
yl srd ama blgenin entelektel geliimi zerine nemli bir etkisi oldu. Napolyon beraberinde
iinde blgenin ilk Arapa basnn kuran belli sayda oryantalistin bulunduu bilimsel sefer
getirmiti. Bata, beraberinde Maltada tutsak ettii baz gemiciler dahil olmak zere (el-ayyal 1950:
36) kendi mtercim ve tercmanlarn getirdi. Bu yabanc mtercimler Napolyonun skenderiyeye
datt Arapa el ilann hazrladlar. Bu, Msr halkn garanti altna almak ve onlar yneticilerine
kar isyana kkrtmak iin hazrland. Bu yabanc mtercimlerin rettikleri el ilanlar dilbilgisi
asndan bozuk ve ekil olarak zayft (el-Cabarti, el-ayyaldan 1950:36 alntlanmtr). Franszlar,
kararnamelerini okumak ve kzgn kalabalklar yattrmak iin de yabanc mtercimlere gvendiler.
Buna ek olarak, tercmanlar Divanda alt. Burada davalar eviriyor ve mektup ve beyanlar
okuyorlard. El-Cabarti bu yabanc tercmanlarn Arapaya tercme yaparken Franszcay
kullandklarn sylemektedir.
Bu dnemdeki mtercim ve tercmanlar 3 ana gruba ayrlmaktadr:
a. Maltada Franszlarca tutsak edilip Msrda mtercim olarak almak zere salverilen Fas,
Arap ve Trk denizciler.
b. Bilimsel sefere elik eden Fransz oryantalistler. En iyi bilinenleri Venture, Jauper ve
LHomacadr.
c. galcilerin dinini benimsemelerinin yan sra, hem Franszcas hem de Arapas ok iyi olan
Hristiyan Sryaniler. Bu 500 Hristiyan Sryaniden bazlar 1801de Franszcalaryla Msr
terkedip, Marsilyaya yerlemiti (el-ayyal 1950: 45ff). Bu dnemde yalnzca birka Msrl
eviri yapmt. En iyi bilinenleri Pere Anton Rafaeldi. Bu Sryani kkenli Hristiyan papaz,
Napolyonun Msr Bilim Akademisinin tek Arap yesiydi.
Franszlarn himayesindeki eviri faaliyetinin byk bir ksmnda resmi belgelere ve yasal
kararnamelere younlalmt. Fakat bu dnemde birka ilgin metin de evrilmitir.

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

Muhammed Ali Dneminde eviri


Halife adna Msrn ynetimini ele geirmek iin gnderilen Osmanl askeri Muhammed Ali
1805te kendini Msrn ve daha sonradan Suriye ve Sudann fiili yneticisi olarak kabul ettirmeyi
baard. Muhammed Alinin askeri amalar vard. Bu amalar bir yabanc eitim program balatarak
destekleme yoluna gitti. Profesyonel okullar kurdu ve renci topluluklarna Avrupada eitim
grmeleri iin hami oldu. Dndklerinde bu rencileri ordunun ve ynetimin modernlemesi iin
gerekli grd metinleri evirmeleri iin eitti. Balarda Dou Akdeniz lkelerinden Avrupaya
gnderilen rencilerin pek ou Trk ya da Hristiyand; fakat Msrl renciler de sonradan bu
renim akmna katlmaya balad.
Bu dnemin en retken mtercimleri Lbnan ve Suriyeli Maruni Hristiyanlard. Bu
mtercimler Katolik dinbiliminden eitli eserli benimseyip evirmi ve [323] Fakr el-Din gibi siyasi
liderler tarafndan Avrupa mahkemeleriyle ilikilerde tercman olarak kullanlmlard (Hurani 1962:
55-6). Muhammed Ali ve oullar dneminde bu topluluk daha zgrd ve kendi okullarn
kurabilmilerdi. Burada kitaplar evirip, bu kitaplar kendi basmevlerinde bamlard. Bu misyondaki
okullarn rencileri sonradan yerel hkmet ve blgedeki yabanc diplomatlar ve Arap Dnyasndaki
ilk gazeteci neslin olumas iin tercman olarak altlar.
Bu dnemde grlen evirilerin bazlar Avrupallar tarafndan yapld. Bunlarn arasnda
Arapaya astronomi ve doal bilimler zerine birka Franszca kitap eviren Fransz konsl Basili
Fakr vard.
On sekizinci ve on dokuzuncu yzylda Franszca temel kaynak dildi ve Fransa, Muhammed
Alinin hami olduu rencilerin temel istikametiydi. zellikle modern Arap dramas varln, bu
dnemde Arapaya Fransz dramasnn byk bir ksmn aktarm olan Msrdaki Lbnanl
gmenlerin eviri abalarna borludur (bak. Sadgrove 1996). Bu mtercimler, yakn ve harfiyen
evirilerle balayp, sonunda Molyerin oyunlarndaki karakterlerin isimlerini ve olayn getii yeri bile
deitirdikleri olduka derin adaptasyonlara doru ilerlediler. Fakat Arapaya yalnzca Fransz drama
metinleri deil, Fransz drama geleneinin btn aktarld. Arap Tiyatrosunda ( zellikle Msr, Suriye
ve Lbnan) gnmzde kullanlan terimlerin pek ounun Franszca kkenli olduu grlmektedir.
rnein; decor,vaudeville ve exessoire.

Rifa el-Tahtavi(1801-73) 1826da Muhammed Ali tarafndan Fransaya dini bir rehberle
gnderdildi. El-Ansun mezunu olan Tahtavi, bu dnemin evirisinde nemli bir yere sahip ve dnemin
nde gelen eitmeni olacakt. Franszcay mkemmel bir biimde rendii Pariste 5 yl kald.
Dnnde Muhammed Alinin uzman okullarnda mtercim olarak alt ve daha sonradan kendi
tavsiyesi zerine 1835te Muhammed Ali tarafndan kurulan, aslnda tercme okulu diye anlan elAlsuna (lit. diller) bakanlk etti. El-Alsun el-Tahtavinin kendisi tarafndan eitli blgelerden
seilen 80 renciyle yola kt. Birka yl iinde bu say, corafya, matematik gibi teknik alanlara ek
olarak Arapa, Franszca ve Trke (doal olarak ngilizce)den eviriler yapan 150 renciye kadar
ykseldi. El-Tahtavi, evirisini gerekli grp okuldaki eviri rencileri arasnda datlmasn uygun
grd belli sayda kitab seecekti. rencilere bu kitaplar evirirlerken yardm edecek ve daha
sonradan her metni baskya gitmeden nce kendisi gzden geirecekti. Tahtavi ve rencileri
Arapada ok sayda Avrupa kaynann bulunmasnda ve ilmin farkl alanlara yaylmasnda arac
oldular. En nl evirileri arasnda antik dnya, Orta a, eitli kral ve hkmdarlarn tarihi,
Montenin Considrations sur les causes de la grandeur des Romains et de leur dcadence adl eseri
ve tp, corafya, askeri bilim ve dier teknik alanlarda ok sayda metin vard.

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

Muhammed Ali tarafndan kurulan okullarda eitim yabanc hocalar tarafndan bata
Franszca ve talyanca veriliyordu. Bu hocalar rencileriyle iletiim kurmak iin snftaki tercmanlara
gveniyorlard. Bu yzden eitimde tercmanlarn kullanlmasnn o dnemde olduka yaygn bir
uygulama olduu grlmektedir.
ncilin Arapaya ilk tam modern evirisi 1850lerde Britanya, Cambridgedeki misyonerlerce
yapld. Bu evirinin yerini 1865te Amerikal misyonerlerce Beyrutta yaplan daha iyi bir eviri ald.
1865te yaplan eviri, kaynak dili Yunanca, branice ve Aramice olan ilk Arapa eviridir. Bu eviri 17
ylda tamamland. nemli evirmenlerden Eli Smith ve Cornelius van Dyck, eviriyi yaparken
kendilerine yardm etmesi iin Arap mtercimi ie ald. 1876 ile 1880 yllar arasnda Beyrutta
yaynlanan Arapa ncil, Smith van Dyckn yapt eviri zerine kurulmutu. Bu eviri de brahim elYazcnn yardmyla Batl alim Augustin Rodet tarafndan yapld. Daha sonradan zellikle Msr ve
Suriyenin entelektel ncln ekillendirecek olan dnemin en nl mtercimlerinden
bazlarnn, ncilin bu yeni evirilerinde katklar olmutu*324+.
Bu mtercimler, Faris el-idyak, Butrus el-Bustani ve Nasif el-Yazcyd.
Muhammed Alinin eviri program 20 yl srd. Bu dnemde evrilmi kitaplarn datm,
kk bir grup akademisyen, zellikle el-Alsunun rencileri ya da eski rencileri ve belli bir alan
bilgisine ihtiya duyan hkmet grevlileriyle snrl kald. Fakat bu ksa dnemde yaplan evirinin
etkisi evrilmi kitaplara ulaan renci zmrelerinden doan Msrn (Arap Dnyasnda en nemli
kltrel etkinin olutuu yer) yeni entelektel ncl iin olduka mhimdi. Bu renciler
sayesinde, Arap Dnyasnn kalanyla birlikte Msr, 20. yzyla bir ilim zenginliiyle ve modern
dnyada yerini alan entelektel merakla balad.
20. Yzyl
Fransa, Britanya ve talyann 19. yzyln bandan beri Arap Dnyasnn farkl blgeleri
zerine emelleri vard ve Osmanl mparatorluu topraklarn savunamayacak kadar gszleiyordu.
20. yzyln ilk yarsna kadar Arap Dnyasnn byk bir ksm igal altna alnd. ngilizler; Msr,
Filistin, Sudan ve Irak, Franszlar; Kuzey Afrika ve Suriyeyi, talyanlar da Libyay igal etti. Yzyllardr
ilk kez Arap Dnyas ortak bir siyasi liderden yoksun kald. Bu ve bunun ardndan da ayr ulus
devletlerin domas blgede kltrel deiimi getirdi. Bu deiimle de eviri faaliyeti nemli lde
uzak kalmaya balad. Bu topraklar kolay korunamayacak kadar byk ve eitliydi.
Bu dnemde tutarl bir Pan-Arap eviri program gelitirme abalar olmutu. Byle bir giriim
1979 ylnda Arap Eitim, Kltr ve Bilim Organizasyonu (Fi al- Adab wa-l-talif wa-l-tarjama 1993:
171ff.) ats altnda oldu. Bu komitenin tavsiyeleri; evrilecek metinlerin seimi iin genel bir kriter
gelitirmek, Arap Dnyasndaki mtercimlerin statsn yeniden deerlendirmek, dil renme ve
evirmen eitimi iin tutarl bir politika oluturmak, evirmenleri temsil etmesi iin blgesel ve Arap
birlikleri kurmak ve eviride kuramsal aratrmay tevik etmekti.
Bu iddial programn bu gne dek izlenmedii grlmektedir.
eviri eitim programlar Arap Dnyasnn farkl blgelerinde varln srdrmektedir. Bu
programlar ya Tancadaki Kral Fahd eviri Okulunda olduu gibi bamsz kurumlarda ya da rdn
Yarmuk niversitesi ya da skenderiye niversitesinde olduu gibi niversite blmlerinde ya da
blmlerin bnyesindeki merkezlerde yaplmaktadr. Irakn Krfez Savandan nce eviri ve
evirmenler iin salam profesyonel kurumlar vard; fakat gnmzde bu kurumlar hakknda gncel
bilgiye ulamak zordur.

Baker, Mona (1998) Arabic Tradition in Routledge Encyclopedia of Translation Studies, Mona Baker (ed.). London and
New York: Routledge, 316-325. *eviren: Figen Tuncer, Okan niversitesi eviribilim Blm Lisans Bitirme Projesi, 2010.
Her hakk sakldr]

Tancadaki Kral Fahd eviri Okulu tercman adnda yllk bilimsel bir eviri dergisi
yaynlamaktadr. Bu dergide Arapa, ngilizce, Franszca ve spanyolca makaleler bulunmaktadr.

Daha fazla okuma iin;


El-Huri 1988; Hitti 1977/1970 (Blm 24); Hurani 1962; Lindberg 1978; Meyerhof 1937; Rosenthal
1975; Sadgrove 1996; Salama-Carr 1990; Stock 1978
MONA BAKER
Biyografiler
Bin shak, Huneyn(809-73). Batda Joannitus olarak bilinir. Hiral (bugnk Irakta) bir Nasturi Hristiyand.
Kendisine Mtercimlerin Prensi diye ad taklmt. Abbasi dneminin en yetenekli ve retken evirmenleri
arasndayd. Arapa ve Sryanice biliyordu. nl fiziki ve mtercim Yuhanna bin Masaveyhin yannda tp
okudu. Yunanca renmeye balad ve kariyerine Badatta bir fiziki ve mtercim olarak balad. Halife elMemun tarafndan kurulan nl tercme odas Beyt-l Hikmenin bana geti. Burada tm bilimsel eviri
almalarnn sorumluluunu olu shak, yeeni ve okulun dier renci ve yeleriyle birlikte zerine alp,
Aristonun eserlerinin bir ounu [325] (Kategoriler, Fizik ve Magna Moralia), Platonun Cumhuriyetini,
Hipokratn eserlerini, matematik ve fizik zerine eitli bilimsel eserler, Tevratn en eski Yunanca tercmesi de
olmak zere dnemin bilinen ok sayda Yunan tp eserini Sryanice ve Arapaya evirdi. Bu byk eviri
retimini gerekletirirken Arapaya ok sayda bilimsel terim kazandrd. Bin-shak el-Memun tarafndan
byk sayg grd ve bu dnemde, eitimde nemli yere sahip zengin bir aile olan Banu Musann desteini ve
hamiliini ald. el-Memunun halefi el-Mtevekkilin desteini ald. Fakat el-Mtevekkil kendisini halifenin
dmanlarndan biri iin lmcl bir zehir hazrlamay reddettiinden bir yl hapse attrd( Hitti 1937: 313). Bin
shak, eviriyi yapmadan nce kaynak metnin hataszln dorulamak iin byk abalar sarfeden zenli ve
pheci bir mtercimdi. Ayn zamanda onun almalarn dnemin harfiyen eviri anlayndan ayran,
metinlerinde anlam evirme yaklamn benimsemesiydi.
Rafael, Pere Antun (b. 1759). Msrl bir Katolik, Sryani papazyd. 1798 ylnda Napolyon tarafndan kurulan
Msr Bilim Akademisinin tek Arap yesiydi. 15 ve 22 yalar arasnda Romada eitim ald. Sidonda dini
metinler evirerek 5 yl geirdi. Sonra dini bir grev iin Romaya dnd. Doum yeri olan Msra dnmeden
nce, Romada bir sre Arapa ve talyanca eviriler yapt. Msr Bilim Akademisinin koyduu Napolyon
kararnamesi, Akademide srekli bir Arap mtercim bulunmas gerektiini art koydu ve Pere Rafael, Edebiyat
ve Gzel Sanatlar Komitesi tarafndan bu greve getirildi. Msrdaki grevi srasnda Franszlar iin youn
biimde mtercimlik ve tercmanlk yapt ve yasal kararnamelere ve benzer resmi belgelere imzasn atarken
adn Ba Mtercim yazacak kadar nemli bir konuma geldi. Franszlarn ayrlmasndan sonra, Msrda iki yl
kald; fakat 1803te Napolyana desteinden tr Paris Oriental Enstitsnde yardmc doentlikle
dllendirilecei Parise gitti (el-ayyal 1951).
Tahtavi, eyh Rfa Rafi (1801-73). Msrl bir eitmen, mtercim ve Msrdaki ilk eviri okulunun kurucusuydu.
El-Tahtavi Pariste 5 yl kald. Burada Franszca zerine yksek lisans yapt ve Fransz kltrne kar bir
hayranl olmaya balad. Msra dndnde Muhammed Alinin yeni uzman okullarnn birinde mtercim
olarak alt. 1835te yeni nesil memurlar ve mtercimler yetitirmek iin kendi tavsiyesi zerine kurulan en
nemli dil okulu el-Alsunun bana atand. El-Tahtavi rencilere, kendi semi olduu kitaplar evirmelerinde
rehberlik etti, Daha sonradan bu evirileri gzden geirip, bastrd. rencilerinin almalarn gzden
geirmesinin yan sra, genlde tp, ynetim ve teknoloji alanlarnda olmak zere ok sayda eviri de yapt.
1850de, kendisinin entelektel ve siyasi sempatisini, zellikle de Fransz demokrasi modeli hayranln
kabullenemeyen Hidiv Abbas tarafndan bir tr ceza olarak Sudana gnderildi. El-Tahtavi Sudandayken
Arapaya evrilen ilk Fransz roman olan Fnelonun Telamakn Maceralar adl eserini evirdi. Bu eviri 1851
ylnda tamamland ve 16 yl sonra Beyrutta yaynland. Daha sonradan El-Tahtavinin Msra dnmesine izin
verildi. Msrda, bnyesinde bir tercme odas da bulunan bir okula bakanlk etti. Bu yzden, onun stnl,
Fransz yasalarn Arapaya evirmesiydi.