Vous êtes sur la page 1sur 18

Uniwersytet Warszawski

Wydzia Dziennikarstwa i Nauk Politycznych


Instytut Dziennikarstwa

mgr Micha Oldzki

Streszczenie rozprawy doktorskiej:


Udzia wyszukiwarek internetowych w realizacji idei swobodnego
przepywu informacji. Analiza dziaalnoci wyszukiwarki Google

napisanej pod kierunkiem


prof. dr. hab. Wiesawa Wadyki

Warszawa 2016

Wstp
U podstaw przedstawianej rozprawy lego przekonanie, e majca swoje pocztki w XX
wieku idea swobodnego przepywu informacji ma w XXI wieku realne szanse realizacji dziki
internetowym rodkom przekazu, a jedn z najbardziej znaczcych rl w dostpie do cyfrowych
treci speniaj wyszukiwarki internetowe. Za optymalne pole badawcze uznano analiz
dziaalnoci najpopularniejszej na wiecie wyszukiwarki internetowej nalecej do
amerykaskiej firmy Google. Zweryfikowanie prawdziwoci przekona wymagao pogbionej
analizy idei swobodnego przepywu informacji w ujciu krytycznym i doprowadzenie do
uzyskania odpowiedzi na pytania badawcze oceniajce rzetelno informacyjn Google.
Zaoono, e najlepszym dostpnym przykadem bdzie przeprowadzenie badania wrd
internautw z rnych pastw na wiecie i sprawdzenie, czy otrzymuj podobne odpowiedzi
na te same zapytania zadawane wyszukiwarce Google?
Internet, zwaywszy na swoj istot i cigy rozwj staje si przydatnym i potnym
instrumentem pozyskiwania wiedzy. Gdy ludzie poszukuj informacji, zwracaj si w
pierwszej kolejnoci do Sieci1 internetowej. Daje to podstaw do mylenia, e dziki
internetowi, a w szczeglnoci wyszukiwarkom, nabywamy wikszej wiedzy; problem w tym,
e jednoczenie dostp do informacji nie jest jednakowy dla wszystkich. Popularne
wyszukiwarki, takie jak Google czy Yahoo!, speniaj dzi rol dominujcych agencji
informacyjnych produkuj, organizuj, dystrybuuj, dostosowuj, a nawet manipuluj
informacj online, tym samym zdobywajc midzynarodow popularno. Firmy te osigny
swoj strategiczn pozycj, poniewa speniaj jedn z najwikszych potrzeb spoeczestwa
informacyjnego2 zaspokajaj gd natychmiastowej i waciwej informacji. Czsto zarwno
tradycyjni dostawcy, jak i odbiorcy informacji korzystaj z wyszukiwarek w celu wsparcia
swojej gwnej dziaalnoci i zdobycia lub utrzymania przewagi nad konkurentami3.
Gdzie w tej globalnej Sieci informacji znajduje si wyszukiwarka internetowa4 Google?
U bram Internetu, wskazujc wedug wasnego uznania miejsca, w ktre warto zajrze i

W pracy zamiennie uywane s pojcia Internet i Sie.


Spoeczestwo informacyjne to takie spoeczestwo, ktre nie tylko ma rozwinite rodki przetwarzania
informacji i komunikowania, lecz przetwarzanie informacji jest podstaw tworzenia dochodu narodowego i jest
rdem utrzymania wikszoci spoeczestwa, [w:] T. Goban-Klas, P. Sienkiewicz, Spoeczestwo
informacyjne: Szanse, zagroenia, wyzwania, Krakw 1999, s. 53.
3
E. Segev, Google and the Digital Divide, Tel Aviv 2010, s. 18.
4
Wyszukiwarka internetowa (ang. search engine) program lub strona internetowa realizujca odnajdywanie w
Internecie informacji wedug podanych przez uytkownika sw kluczowych lub wyrae sformuowanych w
1
2

kierujc tam, gdzie algorytm wyszukiwarki uwaa, e uytkownik chce albo powinien zosta
przeniesiony. Dla zdecydowanej wikszoci uytkownikw Internetu wyszukiwarka Google
jest pierwszym, wrcz naturalnym rdem wiedzy na temat tego, co mona znale w
Internecie5. Wyszukiwarki takie jak: Google, MSN czy Yahoo! s klasycznym przykadem
gatekeeperw6 Internetu, poniewa kontroluj przepyw informacji i peni rol drzwi do
internetowego wiata. Wyszukiwarki to nie tylko agenci informacyjni, ktrzy indeksuj,
organizuj i dostosowuj informacje w chaotycznej Sieci online, ale rwnie instrumenty do
nawigacji i odkrywania nieznanych uytkownikom stron w Internecie. Z jednej strony
wyszukiwarki daj wicej szans na produkcj i konsumpcj informacji, z drugiej powoduj
nierwnoci w zdobywaniu informacji7 przez faworyzowanie poszczeglnych aktorw (np.
kraje, firmy, czy lepiej wyksztaconych uytkownikw), marginalizujc innych.
Wszystkie wymienione powyej cechy Internetu pozwalaj nam y na wanie takim
poziomie dostpu do informacji, kultury i komunikacji do jakiego si ju przyzwyczailimy.
Jednak nie we wszystkich pastwach obywatele maj jednakowy dostp do Internetu. Przez
cay XX wiek toczyy si rozmowy na forum midzynarodowym, by kady kraj mia swobodny
dostp do informacji8. Zgodzono si z opini, i czowiek, aby si rozwija i zdobywa wiedz
o otaczajcym go wiecie, powinien mie swobodny dostp do informacji. Ustalono, e
gwarantowa mu to powinny podstawowe prawa czowieka.
Dziki rozwojowi telekomunikacji, jestemy w stanie odbiera te same informacje
niemal w kadej czci globu ziemskiego, a dziki internetowi nie tylko je odbiera, ale rwnie
nadawa.
W okresie zimnej wojny dwch supermocarstw demokracje zachodnie, dysponujce
duymi zasobami informacji i zdolnociami jej przesyania, stay na stanowisku, e wszystkim
obywatelom powinien by zapewniony swobodny przepyw informacji. Za t ide opowiaday
si kraje, do ktrych naleay wwczas cztery najwiksze na wiecie agencje prasowe
(Associated Press i United Press International z USA, Reuters z Wielkiej Brytanii i Agence
France Presse z Francji), dziki czemu miay praktycznie najwikszy udzia i wpyw na

jzyku naturalnym; [w:]. W. Babik, Sownik encyklopedyczny informacji, jzykw i systemw informacyjnowyszukiwawczych, Warszawa 2002, s. 305.
5
Google.com jest najpopularniejsz stron internetow na wiecie, wedug rankingu amerykaskiej firmy
badawczej Alexa. rdo: http://www.alexa.com/topsites [dostp: 09.01.2016].
6
Gatekeeper oznacza selekcjonera, bramkarza, ktry jest osob decydujc o tym, ktre informacje i w jakiej
formie (filtrowanie) bd rozpowszechniane. Inaczej ujmujc, rozstrzyga on, ktre informacje wejd do obiegu,
a ktre nie, [w:] M. Szpunar: Wok koncepcji gatekeepingu. Od gatekeepingu tradycyjnego do
technologicznego, [w:] Idee i myliciele, Ignacy Fiut (red.), Krakw 2013, s. 57.
7
Szerzej opisywane przez E. Segeva (patrz przyp. 3).
8
W bibliografii tej rozprawy zamieszczono kilkanacie pozycji opisujcych te rozmowy.

globalny przepyw informacji. Rezultatem by znaczcy wpyw na zmiany polityczne,


spoeczno-kulturowe i gospodarcze w innych krajach. Kraje rozwijajce si protestoway
przeciwko masowemu zalewaniu ich informacjami, ktre jak twierdzono szkodziy ich
suwerennoci. Krytykowane agencje nazyway te akty protestu atakiem na ide swobodnego
przepywu informacji i wolno prasy. Przez dekady by to powany powd ostrej konfrontacji
na arenie midzynarodowej midzy pastwami demokratycznymi a krajami Trzeciego wiata,
popieranymi przez pastwa bloku sowieckiego9.
Idea swobodnego przepywu informacji, o ktrej realizacj walczyy po II wojnie
wiatowej na forum Organizacji Narodw Zjednoczonych (dalej ONZ) i Organizacji Narodw
Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury (dalej UNESCO) rozwinite kraje
demokratyczne, opieraa si przede wszystkim na amerykaskiej koncepcji wolnoci prasy i
przekonaniu, e rdem postpu ludzkoci jest niczym nieograniczona dziaalno jednostek i
swobodna walka konkurencyjna, niekrpowana ingerencj organw pastwowych10. Przez
niemal p wieku toczyy si midzynarodowe rozmowy, co naley zrobi, aby kady obywatel
mia swobodny dostp do informacji. Podkrelano, e czowiek, aby si rozwija i zdobywa
wiedz o otaczajcym go wiecie, powinien mie niczym nieograniczony dostp do wszystkich
rde informacji. Powszechna Deklaracja Praw Czowieka, Midzynarodowe Pakty Praw
Obywatelskich i Politycznych czy europejska Konwencja o Ochronie Praw Czowieka i
Podstawowych Wolnoci gwarantoway, e demokratyczne rzdy zapewni realizacj tych
podstawowych wartoci i praw czowieka.
Dzisiaj ta idea nie ma ju takiego znaczenia jak niemal w caym XX wieku, gdy dostp
do rnych baz danych i rde informacji by mocno ograniczony, czy to ze wzgldu na brak
technologii, czy te na uwarunkowania polityczne i ideologiczne. Internet, w szczeglnoci
wyszukiwarki internetowe, uatwiaj obecnie niemal powszechny dostp do informacji, jednak
wci mamy do czynienia z barierami, takimi jak: konieczno posiadania odpowiedniego
urzdzenia i podczenia do Internetu, w krajach o systemach totalitarnych lub monopartyjnych
pastwowa kontrola dostpu do Sieci lub do okrelonych serwisw informacyjnych. Zatem, o
ile narodziny i szybki rozwj Internetu sta si wielk szans zrealizowania marze ludzi o
likwidowaniu barier ograniczajcych poznanie wiata poprzez dostp do wielu rde
informacji, o tyle jeszcze w wielu miejscach na wiecie mieszkaj miliony ludzi, ktre nie maj
szans na korzystanie z Sieci. Wci jeszcze mona mwi o uzalenieniu technologicznym
wikszoci pastw wiata od takich potg przemysowych jak Stany Zjednoczone, ktre
9

J. Oldzki, Komunikowanie w wiecie, ASPRA, Warszawa 2001, s. 93-115.


J. Oldzki, dz. cyt. , s. 92-93.

10

dysponuj

jednym

najwikszych

potencjaw

intelektualnych

moliwociami

produkcyjnymi dajcymi im nieograniczone moliwoci generowania nowych technologii


internetowych11, ale take dziki temu sprawowania kontroli nad caym przepywem informacji
w wiecie.
Od upadku ZSRR mija ju trzecia dekada. Czy

dzisiaj wci jest wana idea

swobodnego przepywu informacji? Czy Internet mona uzna za narzdzie komunikacji


umoliwiajce swobodny dostp do wiedzy zgromadzonej w zasobach Sieci? Jak rol w tym
dostpie do informacji odgrywa waciciel najwikszej i najpopularniejszej na wiecie12
wyszukiwarki Google? Czy Google realizujc swoj misj, jednoczenie wpywa na
rozszerzanie si idei swobodnego przepywu informacji? To pytania, na ktre w tej rozprawie
starano si odpowiedzie.
Wystarczy zauway, e zdecydowana wikszo spoeczestwa korzysta z jednego
systemu (np. na urzdzeniach PC i laptopach: Windows13), jednej przegldarki (Chrome14) i
jednej wyszukiwarki (Google15). Zawarte w misji Google sowa o uporzdkowaniu
wiatowych zasobw informacji, tak by stay si powszechnie dostpne i uyteczne, s
waciw ilustracj ekonomicznych i politycznych prb wykorzystania tych informacji oraz
tego, jak wane w dzisiejszym spoeczestwie s wyszukiwarki internetowe. Umoliwiaj one
zarazem wielu rzdom i zaawansowanym technologicznie uytkownikom z odpowiednimi
zdolnociami rozwj rnych narzdzi i mechanizmw, ktre pozwalaj uzyska okrelone
korzyci i promowa swoje interesy gospodarcze, militarne i polityczne.
Dzisiaj Internet wreszcie umoliwia zarwno swobodny dostp do informacji, jak i
nieskrpowane jej przekazywanie. Niestety, coraz czstsze s przypadki ograniczenia dostpu
do pewnych informacji w Sieci, nie tylko ze strony pastw autorytarnych, ale rwnie
demokratycznych. Pod nazwami projektw prawnych np. ACTA Komisji Europejskiej lub
Midzynarodowe Regulacje Telekomunikacyjne (ITR) realizowane przez International

Global Competitiveness Report 2015, World Economic Forum, United States 2014; rdo:
http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2015-2016/economies/#indexId=GCI&economy=USA
[dostp: 05.02.2016].
12
Desktop Search Engine Market Share, NetApplications, stycze 2016; rdo:
https://www.netmarketshare.com/search-engine-market-share.aspx?qprid=4&qpcustomd= 0 [dostp:
03.02.2016].
13
Global Stats for Operating System, StatCounter, stycze 2016; rdo: http://gs.statcounte com/#desktop-osww-monthly-201601-201601-bar%7Ctitle=StatCounter-bar [dostp: 03.02.2016].
14
Tame, Global Stats for Browser (Desktop & Mobile), czerwiec 2015; rdo: http://gs.statcounte com/#allbrowser-ww-monthly-201506-201506-bar [dostp: 30.08.2015].
15
Desktop Search Engine Market Share, NetApplications, stycze 2016; rdo:
https://www.netmarketshare.com/search-engine-market-share.aspx?qprid=4&qpcustomd=0 [dostp:
03.02.2016].
11

Telecommunication Union (ITU wyspecjalizowana organizacja ONZ) przemyca si


przepisy, ktre maj na celu wiksz kontrol Internetu, a tym samym monitorowanie
przepywu informacji w wiecie16. Obywatele wielu pastw uznaj to za ch ograniczenia ich
praw i swobd, wic gono daj wyraz swojemu niezadowoleniu. Trwa wojna o kontrol nad
informacj. Wojna ta rozpocza si ju dziesitki lat temu i na jej przebieg maj wpyw nie
tylko politycy, wielki biznes i media, ale do gosu dochodz te uytkownicy Internetuobywatele wolnych krajw.

Cel i hipotezy rozprawy:


Celem rozprawy byo dowiedzenie, i idea swobodnego przepywu informacji mimo
dynamicznego rozwoju internetowych rodkw przekazu, jest realizowana w ograniczonym
zakresie.
Przyjto zaoenie, i wskazany cel mona osign przez okrelenie i analiz roli
wyszukiwarek internetowych w realizacji zaoe koncepcji swobodnego przepywu
informacji, lansowanej przez kraje zachodnie od drugiej poowy XX wieku17. Szczeglna
uwaga zostaa powicona wyszukiwarce wiatowej firmy internetowej Google, z uwagi na jej
przytoczony wczeniej najwikszy udzia w wiatowym rynku.
Hipoteza gwna:
Koncepcja swobodnego przepywu informacji na obecnym etapie rozwoju rodkw
komunikowania ma mao realne szanse realizacji, ze wzgldu na istniejce zagroenia
ograniczania swobodnego dostpu do Internetu.
Kolejne hipotezy, okrelone jako poboczne, wynikaj z dwch zaoe:

Globalna Sie komputerowa jest narzdziem komunikacji umoliwiajcym wszystkim


mieszkacom globu, ktrzy maj moliwo korzystania z Sieci, swobodny dostp do
wiedzy zgromadzonej w zasobach Internetu;

Firma Google jest reprezentacyjna dla potencjau istniejcych w wiecie wspczesnych


wyszukiwarek.

T. Grynkiewicz, Klska w Dubaju, Gazeta Wyborcza, 15-16 grudnia 2012.


Bogata literatura dokumentujca rozwj i znaczenie tej idei przedstawiona jest m.in. w: Raport Many
Voices, One World., C. J. Hamelink Global communication i J. Oldzki Komunikowanie midzynarodowe.
16
17

Hipoteza poboczna 1 wyszukiwarki internetowe usiuj stworzy globalny indeks


cyfrowych zasobw informacyjnych oraz cyfrowych zasobw usug.
Hipoteza

poboczna

narzdzie

Google

wpywa

(w

sposb:

pozytywny/neutralny/negatywny18) na realizacj idei swobodnego przepywu informacji


poprzez pokazywanie stronniczego sposobu widzenia wiata i hierarchii wartoci.
Majc na uwadze wskazany cel, hipotezy i przyjte zaoenia rozprawy sformuowano
nastpujcy problem badawczy czy wyszukiwarka Google zapewnia swobodny dostp19 do
dysponowanych przez ni informacji o zasobach Internetu?

Metoda badawcza
Zastosowan w pracy metodologi badawcz bya analiza idei swobodnego przepywu
informacji w ujciu krytycznym. Cech charakterystyczn jakociowych bada nad koncepcj
swobodnego przepywu informacji byo zaoenie, e idea ta peni gwn rol w formuowaniu
zasad wiatowego adu opartego na swobodnym dostpie do informacji. Wybr ten przyjto
jako fundamentalne kryterium dla analizy problematyki dostpu do informacji przez Internet
jako praktyki komunikacyjnej majcej na celu doprowadzenie do zmian w wymiarze
spoecznym i gospodarczym.
Aspekt teoretyczny rozprawy stanowi wyjanienie genezy problemw badanych w
czci empirycznej i mia na celu usystematyzowanie wiedzy na temat roli, jak spenia
najwiksza firma internetowa Google pod ktem realizacji idei swobodnego przepywu
informacji, ktrej korzenie sigaj pocztkw XX wieku. Niniejsza praca opiera si w gwnej
mierze na analizie literatury i wasnych badaniach.
Przyjto, i pomocne w ustaleniu odpowiedzi, czy Google realizuje ide swobodnego
dostpu do informacji, bdzie przeprowadzenie szczegowych bada nad wynikami dziaania
wyszukiwarki (Search Engine Results Page SERP). W tym celu porwnano rezultaty
wyszukania odpowiedzi na te same frazy:
(a) u rnych uytkownikw,
(b) jednoczenie w rnych miejscach na wiecie,

Mona dostrzec wszystkie sposoby wpywania Google na realizacj idei swobodnego przepywu informacji,
jednak niniejsza rozprawa wykazuje, e jest to raczej wpywanie w sposb negatywny bez zachowania
neutralnoci.
19
Czyli dostp nieograniczony metodami prawnymi, technologicznymi, ani manipulacyjnymi.
18

(c) przy wykorzystaniu narzdzi anonimizujcych (w celu uniknicia personalizacji


wynikw).
Sformuowano nastpujce pytania badawcze: Czy internauci z rnych pastw
otrzymuj podobne odpowiedzi na te same zapytania? Jakie s rnice w wynikach Googlea
(w postaci listy SERP) w badanych krajach na wiecie? Czy Google wywietla odmienne
wyniki nie anonimowym20 uytkownikom korzystajcym z wyszukiwarki w porwnaniu z
uytkownikami anonimowymi21? W jaki sposb (do jakich celw? jakim jzykiem si
posuguj? czy korzystaj z urzdze anonimizujcych/anty-reklamowych?) uytkownicy
biorcy udzia w badaniu korzystaj z wyszukiwarek internetowych? Jak czsto i do czego
wykorzystuj wyszukiwark Google? Czy wystpuj rnice w wynikach wyszukiwania tych
samych fraz w wyszukiwarce Google?
Przy konstruowaniu hipotez starano si, by badanie empiryczne dotyczyo idei
swobodnego przepywu informacji w dzisiejszym wiecie Internetu, roli popularnych
wyszukiwarek internetowych (takich jak: Google, Bing, Baidu, Yandex i Yahoo!) w koncepcji
przepywu informacji i dziaalnoci Google i jej wpywu na realizacj idei.

Literatura przedmiotu
Poniewa celem rozprawy bya analiza roli wyszukiwarek internetowych w budowie i
realizacji zaoe idei swobodnego przepywu informacji lansowanej przez kraje zachodnie od
drugiej poowy XX wieku, omwiona zostaa literatura gwnego nurtu masowej komunikacji
na wiecie gdy tam przede wszystkim mona znale prby odpowiedzi na pytania: w jaki
sposb koncepcje i zaoenia idei zostay skodyfikowane i zaadaptowane w erze Internetu i w
jaki sposb proces ten jest legitymizowany?
Literatura przedmiotu obejmuje dorobek z trzech dziedzin wiedzy, dajc podstaw do
podjcia analizy udziau wyszukiwarek internetowych w realizacji idei swobodnego przepywu
informacji w ujciu krytycznym. Po pierwsze, jest to literatura dotyczca koncepcji idei
swobodnego przepywu informacji (historii koncepcji i jej dzisiejszego statusu), po drugie, s
to syntetyczne opracowania o globalnym rozwoju Internetu, przedstawiajce obecny stan
dostpu do Internetu na wiecie,

po trzecie, literatura opisujca rol wyszukiwarek w

Osobom zalogowanym do usug Google w momencie korzystania z wyszukiwarki lub osobom, o ktrych
Google wie, dziki danym zbieranym od duszego czasu na przykad za pomoc tzw. ciasteczek (cookies).
21
Osobom niezalogowanym, lub korzystajcym z urzdze anonimizujcych, lub po prostu korzystajcym z
komputerw w miejscu publicznym takim, o ktrych Google moe nie mie adnych lub minimalne
informacje.
20

Internecie, w szczeglnoci wyszukiwarki Google, bdc szczeglnym przedmiotem analizy


jako najpopularniejsze w wiecie rdo wiedzy na temat opisywanego zjawiska.
Opisujc ide swobodnego przepywu informacji wane byo signicie do rde
historycznych, w tym deklaracji i sprawozda z konferencji/warsztatw organizacji takich jak
UNESCO czy ITU. W zakresie komunikacji, koncepcja swobodnego przepywu informacji
bya od pocztku priorytetem organizacji UNESCO. Tu po II wojnie wiatowej dziaania na
rzecz wolnoci informacji nie napotykay wikszych przeszkd. Warty odnotowania jest fakt,
e idea swobodnego przepywu staa si rdem kilku specyficznych sformuowa w
dokumentach, takich jak: Karta Narodw Zjednoczonych (1945 r.)22, Konstytucja UNESCO
(1945 r.)23, Powszechna Deklaracja Praw Czowieka (1948 r.)24, europejska Konwencja o
Ochronie Praw Czowieka i Podstawowych Wolnoci (1950 r.)25 czy Midzynarodowy Pakt
Praw Obywatelskich i Politycznych (1966 r.)26.
W latach 70. XX wieku w odpowiedzi na wezwania krajw rozwijajcych si do
stworzenia Nowego adu informacyjnego, UNESCO powoao Midzynarodow Komisj do
Bada Problemw Komunikowania. Efektem prac Komisji by raport MacBridea,
przygotowany w 1980 r. W raporcie krytycznie oceniono skutki swobodnego przepywu
informacji, dziaalno transnarodowych korporacji, jak te kontrol treci rodkw przekazu
przez organy rzdowe. Postulowano przedyskutowanie koncepcji zrwnowaonego przepywu
informacji.
Najbardziej aktualne kompendium wiedzy o roli Internetu w komunikowaniu
midzynarodowym znale mona w statucie programu Spoeczestwo Informacyjne dla
Wszystkich (Information Society for All), promujcym swobodny przepyw sw i obrazw w
celu zmniejszenia istniejcej luki midzy krajami rozwinitymi a rozwijajcymi si. Warty
uwagi jest take program Ku Spoeczestwom Opartym na Wiedzy (Towards Knowledge

Karta Narodw Zjednoczonych, ONZ, San Francisco 1945; rdo:


http://www.unic.un.org.pl/dokumenty/karta_onz.php [dostp: 05.02.2016].
23
Akt Konstytucyjny Organizacji Narodw Zjednoczonych Do Spraw Owiaty, Nauki i Kultury, ONZ, Londyn
1945; rdo: http://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/teksty/Akt_Konstyt.doc [dostp: 05.02.2016].
24
Powszechna Deklaracja Praw Czowieka, ONZ, Pary 1948; rdo:
http://www.unesco.pl/fileadmin/user_upload/pdf/Powszechna_Deklaracja_Praw_Czlowieka.pdf [dostp:
05.02.2016].
25
Europejska Konwencja Praw Czowieka, Europejski Trybuna Praw Czowieka, Rzym 1950; rdo:
http://www.ech coe.int/Documents/Convention_POL.pdf [dostp: 05.02.2016].
26
Midzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Kancelaria Sejmu PRL, Warszawa 1977; rdo:
http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19770380167 [dostp: 05.02.2016].
22

Societies27), zaproponowany w trakcie wiatowego Szczytu Spoeczestwa Informacyjnego w


2003 (Genewa28) i 2005 roku (Tunis29).
Literatura dotyczca Internetu jest godna studiw, gwnie pod ktem poznania nowych
mechanizmw dziaania w cyfrowym wiecie, ale rwnie rnorodnoci w dostpie do Sieci
na wiecie. Dziki rozwojowi Internetu, mamy do czynienia z powstajcymi nowymi mediami,
np. serwisami mediw spoecznociowych, o ktrych pisze Paul Levinson w ksice Nowe
nowe media30. Internet ma decydujcy wpyw na rozwj spoeczestwa informacyjnego, a
nawet na powstanie Spoeczestwa Sieci, jak to nazywa w swojej pracy Manuel Castells31.
Przedstawia on globaln gospodark jako nieustanny przepyw informacji i kapitau i tworzy
wasn teori spoeczestwa bdcego pod

coraz wikszym wpywem technologii

informacyjnych.
Jednym z waniejszych rde informacji o wykorzystywaniu Internetu w realizacji
koncepcji przepywu informacji s recenzje spotka organizowanych w ramach dziaa ONZ z
cyklu Internet Governance Forum (IGF), ktre powstao w trakcie wiatowego Szczytu
Spoeczestwa Informacyjnego w 2006 roku. IGF chce realizowa koncepcje przepywu
informacji poprzez stworzenie warunkw dajcych krajom rozwijajcym si takie same szanse
jak krajom rozwinitym do zaangaowania si w debat na temat zarzdzania Internetem.
Uatwia te tym krajom udzia w pracach istniejcych instytucji i przygotowywaniu
odpowiednich regulacji. W trakcie corocznych spotka delegaci dyskutuj, wymieniaj si
informacjami i dowiadczeniami.
Natomiast gwnym rdem wiedzy na temat roli wyszukiwarek internetowych, a w
szczeglnoci wyszukiwarki Google w realizowaniu koncepcji swobodnego przepywu, jest
publikacja Google and the Digital Divide: The Biases of Online Knowledge, Elada Segeva z
Hebrew University of Jerusalem (Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie32). Bogate rdowo
opracowanie wyjania pojcie wykluczenia cyfrowego oraz wpyw, jakie dzisiejsze rodowisko
internetowe ma na zachowanie spoeczestw i wadzy. Segev pokazuje, jak uytkownicy z
rnych krajw manipuluj informacj zawart w Google.

Towards Knowledge Societies, UNESCO, Pary 2005; rdo:


http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001418/141843e.pdf [dostp: 05.02.2016].
28
wiatowy Szczyt Spoeczestwa Informacyjnego I etap, ONZ, Midzynarodowy Zwizek Telekomunikacyjny
(ITU), Genewa 2003; rdo: http://www.unic.un.org.pl/wsis/genewa/index.php [dostp: 05.02.2016].
29
wiatowy Szczyt Spoeczestwa Informacyjnego II etap, ONZ, ITU, Tunis 2005; rdo:
http://www.unic.un.org.pl/wsis/tunis/ [dostp: 05.02.2016].
30
P. Levinson, Nowe nowe media, Warszawa 2010.
31
M. Castells, Spoeczestwo Sieci, Warszawa 2011.
32
E. Segev, dz. cyt.
27

10

Jednym z najwaniejszych zada tej rozprawy bya take ocena dziaalnoci Google w
krajach ograniczajcych wolno sowa, jak np. w Chinach, Iranie czy na Kubie, oraz
rozpoznanie polityki rzdw tych pastw do praktyk Google. Pomocne w takiej ocenie byy
doniesienia prasowe i wyroki lokalnych sdw, ktre s dostpne w Internecie.
W polskiej literaturze istnieje dua luka w zakresie publikacji na temat roli
wyszukiwarek internetowych w realizacji koncepcji swobodnego przepywu informacji. Na
krajowym rynku nie ma obecnie dostpnych publikacji prezentujcych w kompleksowy sposb
t problematyk w odrnieniu od bogatej ilociowo literatury powiconej zagadnieniom
wolnoci prasy i egzekwowaniu prawa prasowego. Dostpne s te ksiki powicone
wyszukiwarkom internetowym i ich wpywie na spoeczestwo, np. Wyszukiwarki internetowe
a spoeczestwo Alexandra Halavaisa33 czy wany w krajowym rodowisku akademickim
podrcznik Wodzimierza Gogoka Komunikacja sieciowa. Uwarunkowania, kategorie i
paradoksy34.

Struktura pracy
Przyjto podzia dysertacji na pi rozdziaw oraz wprowadzenie i zakoczenie.
W rozdziale pierwszym, pt. Idea swobodnego przepywu informacji, przedstawiono
historyczny rys tej dwudziestowiecznej idei oraz analiz stosownej literatury przedmiotu.
Wskazano znaczc rol Stanw Zjednoczonych w tworzeniu takich podstawowych
dokumentw, jak: Karta Narodw Zjednoczonych ONZ, Konstytucja UNESCO czy
Powszechna Deklaracja Praw Czowieka, dziki czemu uatwione byo zaakceptowanie idei
swobodnego

przepywu

informacji

jako

zasady

midzynarodowego

wspycia

propagowanego przez wiatowe organizacje. Szczeglna funkcja przypada Internetowi w


kontekcie potrzeby skupienia bada na rodowisku ksztatujcym przyszo wolnoci sowa
w dobie cyfrowej jak i wykorzystania najnowszych technik do realizacji idei swobodnego
przepywu informacji i praw czowieka. W dalszej czci rozdziau opisano problem
rnorodnoci form realizacji idei przepywu informacji szczeglnie w odniesieniu do
nowych mediw. Przytoczone przykady pokazuj, e przed Internetem jest jeszcze daleka
droga do spenienia pokadanej w nim nadziei bycia w peni demokratycznym rodkiem
komunikowania, ktry ma szans realizowa ide swobodnego przepywu informacji.
Rozdzia zawiera rwnie wskazanie najbardziej aktualnych tematw angaujcych
najwiksz liczb ruchw spoecznych, m.in.: problem neutralnoci sieci, inwigilacji i
33
34

A. Halavais, Wyszukiwarki internetowe a spoeczestwo, Warszawa 2012.


W. Gogoek, Komunikacja sieciowa. Uwarunkowania, kategorie i paradoksy, Warszawa 2010.

11

monitorowania sieci, jak rwnie kontrowersyjnych aktw prawnych, w tym szeroko


omwione w pracy zdarzenia zwizane z ACTA. Jednoczenie jako jedn z najbardziej
istotnych przeszkd w realizacji idei swobodnego przepywu informacji wymieniony zosta
aktualny brak szans na globalne porozumienia w sprawie regulacji Internetu, prby
ograniczania anonimowoci, a take przesyt oraz komercjalizacja informacji, ktra traktowana
jest jako wartociowy towar handlowy. Dopenieniem zestawienia jest wyszczeglnienie
problemu cyfrowego podziau (digital divide) czy obecnego systemu ochrony wasnoci
intelektualnej (praw autorskich) w sieci.
Rozdzia drugi, pod tytuem: Reglamentacja dostpu do Internetu,

przedstawia

problem nieograniczonego dostpu do zasobw sieciowych, bez ktrego korzystanie z sieci jest
zdecydowanie utrudnione. Przytoczona zostaa historia rozwoju Internetu, pokazujca jego
ahierarchiczn struktur w kontekcie zarzdzania Internetem oraz prb realizacji, bd
ograniczania idei swobodnego przepywu informacji. Wykazano znaczce rnice w dostpie
do Internetu na wiecie wraz z przykadami i powodami takiego stanu rzeczy. Zauwaono m.in.,
e Google lobbujc w swoim interesie za ociepleniem stosunkw midzy USA a Kub wraz z
amerykaskim rzdem traktuj ide swobodnego przepywu informacji bardzo pragmatycznie
podobnie jak sto lat temu robia to agencja informacyjna Associated Press.
W drugiej czci rozdziau skupiono si na analizie raportu Freedom on the Net
publikowanego cyklicznie przez organizacj Freedom House, ktrego jedn z gwnych
konkluzji jest to, e wolno Internetu na wiecie zmniejsza si gwnie za spraw coraz
wikszej liczby krajw stosujcych cenzur i praktyki monitorowania aktywnoci obywateli
korzystajcych z Internetu. Jednym z najwikszych rde wiedzy na temat ogranicze w
przepywie informacji za pomoc Internetu okaza si rwnie raport Specjalnego
Sprawozdawcy przy Radzie Praw Czowieka w ONZ. W pracy wymieniono wraz z
przykadami najwaniejsze ograniczenia: arbitralne blokowanie lub filtrowanie treci,
sankcjonowanie karne legalnej wypowiedzi, naoenie odpowiedzialnoci na porednika,
odczanie uytkownikw od dostpu do Internetu, cyberataki oraz niewystarczajca ochrona
prawa do prywatnoci i ochrony danych. Nastpnie przytoczono przykady przeciwdziaania
barierom swobodnego przepywu informacji w Internecie rnych inicjatyw podejmowanych
przez organizacje spoeczne, pozarzdowe, jak rwnie prywatne firmy skupiajce
uytkownikw Internetu wierzcych, e wolny Internet suy wszystkim ludziom. Na koniec
rozdziau opisane zostay rnice si wizje przyszoci Internetu prezentowane przez wielu
ekspertw i respondentw bada organizowanych m.in. przez Pew Research Center w
kontekcie wolnoci i swobodnego przepywu informacji.
12

Trzeci rozdzia to zdecydowanie wana dla przedmiotu pracy cz dotyczca


wyszukiwarek internetowych ich historii, zasad funkcjonowania, popularnoci najwikszych
tego typu narzdzi na wiecie oraz znaczenia w dzisiejszym cyfrowym wiecie. Jako
reprezentatywna dla wszystkich wyszukiwarek zostaa, w sposb uzasadniony, wybrana
najpopularniejsza na wiecie amerykaska firma Google. Ogromn rol Google w dzisiejszym
Internecie przedstawia incydent opisujcy awari usug firmy, w trakcie ktrego zanotowano
znaczcy spadek ruchu w caej sieci na wiecie. Wykazano w pracy, e nawet niewielkie
modyfikacje przekazu informacyjnego w Google mog mie i maj ogromny wpyw na biznes
wielu podmiotw internetowych, jak i na wiedz milionw ludzi na wiecie. Dowiedziono, e
idea swobodnego przepywu informacji ma due szanse by w mniejszym lub wikszym
stopniu realizowana dziki rozwojowi wanie takich rozwiza jak wyszukiwarki internetowe.
Czwarty rozdzia Polityka Google wobec idei swobodnego przepywu informacji dotyczy stricte najpopularniejszej wyszukiwarki i goszonych przez jej przedstawicieli intencji
realizacji idei. Zauwaono, e spenienie tej idei stoi w interesie ekonomicznym Google,
bowiem ma bezporedni wpyw na zdolno firmy Google do prowadzenia dziaalnoci
gospodarczej, poniewa w przypadku powanych ogranicze przepywu danych, Google nie
jest w stanie dostarcza swoich usug, a tym samym zarabia. Przedstawiona analiza materiaw
prezentujcych stanowisko Google wskazuje, i polityka tej organizacji jest skupiona gwnie
na zachcaniu jak najwikszej liczby podmiotw i instytucji do zaangaowania si w walk o
wolno Internetu. Firma nie ukrywa, e ta wolno jest w interesie duego biznesu i
wszystkich, ktrzy chc liczy zyski z przepywu informacji.
Jedn z najwaniejszych czci tego rozdziau jest opis Raportu przejrzystoci
udostpniany przez Google. Jest on dowodem zarwno na gromadzenie ogromnych danych na
temat swoich uytkownikw, jak rwnie na si tych danych, bowiem budz one
zainteresowanie niemal wszystkich wadz pastwowych na wiecie wyraone ogromn iloci
wnioskw o dostp do owych informacji. Poprzez publiczne udostpnianie otrzymywanych
da Raport przejrzystoci jest jednoczenie potwierdzeniem goszonych przez Google
intencji swobodnego przepywu informacji. Na koniec rozdziau przytoczone zostao podejcie
Google do europejskiego Prawa do bycia zapomnianym w ramach Raportu przejrzystoci.
Badania powicone neutralnoci informacji dostarczanych przez Google stanowi
fundament rozdziau pitego, w ktrym opisano empiryczn analiz dokonan na podstawie
przygotowanego projektu polegajcego na porwnaniu wynikw wyszukiwania w rnych
krajach i regionach wiata. Zostao przeprowadzone badanie zawartoci treci wyszukiwarki
Google na komputerach dwudziestu dziewiciu zaproszonych do bada nieznanych sobie
13

uytkownikw, wyszukujcych informacji na ten sam temat. Tematy te zostay okrelone za


pomoc dziesiciu krtkich hasowych fraz. Wybrane frazy/hasa podano w jzyku angielskim,
gdy jest to wci najbardziej uniwersalny jzyk, w jakim znale mona treci online
niezalenie od miejsca zamieszkania. Poniewa badanie miao by przeprowadzone na rnych
komputerach w krajach o odmiennych zwyczajach i kulturze, przy wyborze fraz wzito pod
uwag na pierwszym miejscu ich uniwersalizm (jak np. nazwa wyszukiwarki czy nazwisko
aktora) i brak powizania z jakimkolwiek terytorium. Grupa uytkownikw z caego wiata
zostaa poproszona, aby tego samego dnia skorzystaa na swoich komputerach z wyszukiwarki
Google, wpisali kad z listy otrzymanych wczeniej dziesiciu fraz i zrobili zrzut ekranu z
caej pierwszej strony wynikw. Dodatkowo, w celu porwnania treci prezentowanych przez
wyszukiwark o zasigu globalnym z jej regionalnymi odpowiednikami, uczestnicy
eksperymentu w Chinach zostali poproszeni o sprawdzenie tych samych fraz w
najpopularniejszej w tym kraju wyszukiwarce Baidu.com, a analogicznie uczestnicy z Rosji o
powtrzenie czynnoci w wyszukiwarce Yandex.com.
W efekcie bada, na postawione wczeniej pytanie: Czy Google zapewnia wszystkim
uytkownikom neutralne rdo informacji?, nasuwa si jednoznaczna odpowied, i na pewno
nie jest to taki sam zestaw i nie zawsze jest to neutralny zasb informacji. Otrzymywane linki
rni si znacznie w zalenoci od miejsca zamieszkania, ale rwnie uywanego jzyka i
skonfigurowanej personalizacji, a wszelkie podobiestwa w najczciej wystpujcych
stronach internetowych mona wytumaczy postpujc globalizacj i dominacj kraju, w
ktrym Internet powsta.
Mimo wyszukiwania hase/fraz w jzyku angielskim i wpisywaniu globalnego adresu
google.com przez uczestnikw badania, w kadym prawie przypadku Google rozpoznawa
lokalizacj uytkownika i automatycznie przechodzi na lokaln wersj wyszukiwarki (np. w
Rosji google.ru, w Polsce google.pl, w Nowej Zelandii google.co.nz). Mimo lokalnych wersji
wyszukiwarek, odpowiedzi byy zdecydowanie najczciej w jzyku angielskim, z kilkoma
wyjtkami. Fakt ten, jak i przewaga anglosaskich stron internetowych (w tym rwnie
cytowanych mediw: The New York Times, The Guardian, New Yorker czy The Atlantic) kae
myle, e mamy po raz kolejny do czynienia z dominacj treci najczciej dostpnych w
USA.
Usugi Google najczciej s wywietlane w pierwszej pitce wynikw, a In the news
nawet w pierwszej trjce. By moe jest to zwizane z prb stworzenia jednolitego standardu

14

wywietlania odpowiedzi lub po prostu z patriotycznie motywowanym faworyzowaniem


wasnych usug przez amerykask firm.
Google daje ludziom nie tylko wyniki, ktrych potrzebuj (w oparciu o to, co Google
na ich temat wie na pewno), lecz rwnie tworzy wyniki, ktre wedug amerykaskiej firmy
mog by dobre dla uytkownikw (lub reklamodawcw), wobec czego mniej lub bardziej
subtelnie narzuca uytkownikom spojrzenie na wiat zgodne z kryteriami wstpnie
zdefiniowanymi przez Google.

Wnioski
Idea swobodnego przepywu informacji, bdca amerykask koncepcj propagowan
w midzynarodowych organizacjach od lat czterdziestych zeszego stulecia, suya celom
polityki zagranicznej i interesom ideologicznym rnych uczestnikw komunikowania
midzynarodowego. Wymieniana w jednym rzdzie wrd praw czowieka i wolnoci
obywatelskich po wielu latach staa si w rzeczywistoci marketingowym narzdziem majcym
na celu ksztatowanie warunkw sprzyjajcych rozwojowi gospodarczemu pastw
realizujcych ide. Swobodny przepyw informacji obecnie okreli mona jako jedn z zasad
regulowania stosunkw midzynarodowych na poziomie wymiany gospodarczej, gdzie
nieograniczony przepyw towarw i usug (w tym informacja traktowana jako towar) odgrywa
gwn rol i ma gwarantowa obywatelom swobodny do nich dostp.
Google wspiera ide swobodnego przepywu informacji, gdy jest to intratny biznes i
rwnoczenie Google kontroluje ten przepyw uzasadniajc to trosk o waciwy wybr midzy
wartociami wolnoci i bezpieczestwa ludzi. Nie przedstawia si wic jako nauczyciel i
stranik idei, lecz stara si by jej kuratorem. W rzeczywistoci Google jest beneficjentem idei
bardziej ni sto lat temu planowa to zrealizowa dyrektor Associated Press Kent Cooper,
ktry w latach dwudziestych ubiegego wieku, majc na uwadze wiatowy rozwj swojej
agencji, postulowa wolno prasy w wiecie wedug amerykaskiego modelu i chcia, by rzdy
zapewniay obywatelom rwno w dostpie do wszystkich wiadomoci oficjalnych i
moliwoci ich nieograniczonego przesyania35. Zarzd wyszukiwarki Google jest
utalentowanym spadkobierc tej filozofii wci najwikszej na wiecie agencji prasowej
Associated Press.
Przedstawiona rozprawa realizuje wyznaczony cel poprzez wykazanie, e idea
swobodnego przepywu informacji, mimo dynamicznego rozwoju internetowych rodkw,

35

J. Oldzki, Komunikowanie midzynarodowe, Warszawa 2001, s. 92-93.

15

przekazu realizowana jest w ograniczonym zakresie. Dzieje si tak ze wzgldu na kilka


czynnikw, ktre warto tu przypomnie:

Brak lub ograniczanie dostpu do Internetu w wielu miejscach na wiecie;

Ograniczanie wolnoci wypowiedzi poprzez stosowanie cenzury lub sankcji karnych;

Nadmierny monitoring internautw i brak zaufania oraz poczucia prywatnoci wrd


internautw;

Filtrowanie dostpu do wybranych informacji;

Prby regulacji

Internetu ze strony organizacji midzynarodowych, jak i

poszczeglnych pastw;

Cyberataki i przygotowywanie si niektrych pastw do cyberwojny;

Nadmierna ilo informacji i ch jej redukowania.


Prezentowane wyniki bada i analiza literatury przedmiotu potwierdzaj gwn

hipotez rozprawy, ktra brzmiaa: Koncepcja swobodnego przepywu informacji na obecnym


etapie rozwoju rodkw komunikowania ma mao realne szanse realizacji, ze wzgldu na
istniejce zagroenia ograniczania swobodnego dostpu do Internetu. W celu zweryfikowania
susznoci tej hipotezy dokonano analizy swobodnego przepywu informacji w ujciu
krytycznym obejmujcym zarwno histori koncepcji, jak i sposoby realizacji idei w dobie
Internetu (rozdzia 1) i poddano analizie istniejce przeszkody w urzeczywistnieniu
swobodnego przepywu informacji w Internecie (rozdzia 2).
Hipotezie gwnej towarzyszyy dwie hipotezy dodatkowe (poboczne). Po pierwsze,
weryfikacji poddano zaoenie, e wyszukiwarki internetowe usiuj stworzy globalny indeks
cyfrowych zasobw informacyjnych i cyfrowych zasobw usug, m.in. dokonujc analizy
historii i rozwoju wyszukiwarek na wiecie, jak rwnie ich znaczcej roli w ksztatowaniu
Sieci, a w szczeglnoci najpopularniejszej wyszukiwarki Google (rozdzia 3). Na podstawie
zgromadzonych informacji mona byo sformuowa opini, e prby stworzenia globalnego
indeksu cyfrowych zasobw informacyjnych wci nie przynosz oczekiwanych rezultatw.
Jest to przede wszystkim

ograniczone moliwoci technicznej indeksacji wszystkich

cyfrowych informacji, zapewnieniem opacalnoci biznesowej dziaalnoci wyszukiwarek i w


konsekwencji sprzyjania reklamodawcom, a take brakiem neutralnoci w oferowaniu
uytkownikom swoich zasobw.
Druga hipoteza poboczna mwica o tym, e narzdzie Google wpywa (w sposb
pozytywny/neutralny/negatywny) na realizacj idei swobodnego przepywu informacji
16

poprzez pokazywanie stronniczej perspektywy widzenia wiata i hierarchii wartoci, zostaa


tylko czciowo zweryfikowana (rozdziay 4 i 5). Google zdecydowanie wpywa na realizacj
idei swobodnego przepywu informacji jest to wpyw zarwno pozytywny, neutralny, jak i
negatywny. Zaley on od regionu wiata, na ktrym oferuje swoje usugi. Popularno tej
wyszukiwarki sprawia, e ciy na niej ogromna odpowiedzialno wobec uytkownikw
zwizana z kierowaniem ich w rne miejsca Sieci i do tych twrcw stron, ktre sama
uznaje za najbardziej wartociowe. Kada zmiana algorytmu, po ktrej nagle firmy zaczynaj
spada o kilka pozycji w wynikach wyszukiwania, oznacza wymierne straty.
Przedstawiona dysertacja jest jedn z niewielu tak kompleksowych analiz wyszukiwarki
internetowej Google z udziaem uytkownikw z caego wiata zarwno w Polsce, jak i w
krajach Europy Wschodniej. Jest take pierwszym badaniem stopnia realizacji idei swobodnego
przepywu w dobie Internetu i tym samym stara si wypeni luk w badaniach teoretycznych
i empirycznych w tej dziedzinie.
Aby idea swobodnego przepywu miaa szans realizacji w XXI wieku, powinna
powsta odpowiednia infrastruktura technologii informacyjno-komunikacyjnych i przepisy
prawa midzynarodowego, ktre umoliwi rozwj i wolny dostp do Internetu.
Podsumowujc, przyszo realizacji idei ley w rkach wielu aktorw: organizacji
midzynarodowych, wadz pastwowych, firm technologicznych, organizacji pozarzdowych
i samych internautw.
Przedstawiona w rozprawie analiza moe stanowi fundament i punkt wyjcia do
dalszych eksploracji obszaru badawczego, jakim jest realizacja idei swobodnego przepywu
informacji w dobie rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych. Praca daje pocztek
analizie wyszukiwarek internetowych pod ktem ich wpywu na realizacj tej idei, stanowic
w istocie wstp do dalszych rozwaa nad obecnym i przyszym stanem debaty dotyczcej
prby znalezienia rwnowagi midzy wolnoci do informacji a bezpieczestwem czowieka
i/lub biznesu.
Reasumujc: przedmiot bada, jakim jest rola wyszukiwarek internetowych w realizacji
idei swobodnego przepywu informacji, wymaga prowadzenia dalszych pogbionych analiz,
szczeglnie na gruncie wpywu personalizacji lub dostosowywania wynikw wyszukiwania
w zalenoci od miejsca zamieszkania uytkownikw w rnych regionach wiata. Tematyka
pracy otwiera moliwo kontynuacji w dwch kierunkach zewntrznym i organicznym. W
ujciu zewntrznym mona zaproponowa dalsze badania wynikw wyszukiwania oparte tym
17

razem

na

frazach

jzykach

ojczystych

badanych

uytkownikw

krajach

nieanglojzycznych. Natomiast w aspekcie rozwoju organicznego warto byoby pozna i


skonfrontowa opinie pracownikw wyszukiwarek, uytkownikw i medioznawcw na temat
kierunkw ewolucji idei swobodnego przepywu informacji w dobie cyfryzacji i globalizacji.
Micha Oldzki

18