Vous êtes sur la page 1sur 473

THOMAS

PIKETTY
Kapita
w XXI wieku
Przekad
Andrzej Bilik
Wydawnictwo
Krytyki Politycznej

Thomas Piketty
Kapita w XXI wieku
Warszawa 2015
Copyright by Editions du Seuil, 2013
Copyright for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015
All rights reserved
Wydanie I
Printed in Poland
ISBN 978-83-64682-36-0

Wydanie ksiki dofinansowane przez mBank S.A.


Cet ouvrage a bnfici du soutien des Programmes daide la publication de lInstitut franais.
Ksik wydano dziki dofinansowaniu Institut Franais w ramach programw wsparcia wydawniczego.
Cet ouvrage, publi dans le cadre du Programme d'aide la publication BOY-ELESKI, a bnfici du soutien du Service de
Coopration et dAction Culturelle de lAmbassade de France en Pologne.
Ksik wydano dziki dofinansowaniu Wydziau Kultury Ambasady Francji w Polsce w ramach Programu Wsparcia Wydawniczego
BOY-ELESKI.

Partner edukacyjno-promocyjny: Narodowe Centrum Kultury

Supported by a grant from the Open Society Foundations.


Ksika ukazuje si przy wsparciu Open Society Foundations.

Spis treci

Podzikowania
Ksika i internetowy aneks techniczny: przewodnik uytkownika
Wprowadzenie
Cz 1. Dochd i kapita
1. Dochd i produkcja
2. Wzrost: zudzenia i fakty
Cz 2. Dynamika stosunku kapitau do dochodu
3. Metamorfozy kapitau
4. Od starej Europy do Nowego wiata
5. Stosunek kapitau do dochodu w dugiej perspektywie czasowej
6. Podzia midzy kapitaem a prac w XXI wieku
Cz 3. Struktura nierwnoci
7. Nierwnoci i koncentracja: pierwsze punkty odniesienia
8. Dwa wiaty
9. Nierwno dochodw z pracy
10. Nierwno wasnoci kapitau
11. Zasugi i dziedziczenie w dugiej perspektywie czasowej
12. Globalna nierwno majtkw w XXI wieku
Cz 4. Uregulowanie kapitau w XXI wieku
13. Pastwo socjalne na XXI wiek
14. Progresywny podatek dochodowy
15. Globalny podatek od kapitau
16. Problem zaduenia publicznego
Wnioski

Podzikowania

Ksika ta jest podsumowaniem pitnastu lat bada (1998 2013) powiconych gwnie historycznej
dynamice rozwoju dochodw i majtkw. Znaczna cz tych bada bya prowadzona we wsppracy
z innymi badaczami.
Wkrtce po opublikowaniu Les hauts revenus en France au XXe sicle w 2001 roku miaem
szczcie skorzysta z entuzjastycznego wsparcia Anthonyego Atkinsona i Emmanuela Saeza. Bez
nich ten skromny francuski projekt bez wtpienia nie uzyskaby takiego midzynarodowego zasigu,
jakim cieszy si dzisiaj. Tony, ktry w latach twrczego dojrzewania by dla mnie wzorem, sta si
pierwszym czytelnikiem mojej pracy historycznej o nierwnociach we Francji, po czym natychmiast
zaj si przypadkiem Wielkiej Brytanii, a potem wielu innych krajw. Wsplnie przygotowalimy
dwa opase tomy, wydane w 2007 i 2010 roku, obejmujce cznie ponad dwadziecia krajw
i stanowice najwiksz dostpn do tej pory baz danych o historycznej ewolucji nierwnoci
dochodw. Natomiast z Emmanuelem zajlimy si z kolei przypadkiem Stanw Zjednoczonych.
Wydobylimy na wiato dzienne zawrotny wzrost dochodw jednego procenta najbogatszych
Amerykanw od lat 70. i 80. XX wieku, co odbio si szerokim echem za Atlantykiem. Prowadzilimy
rwnie wsplnie wiele bada nad teori optymalnego opodatkowania dochodu i kapitau. Nasze
badania znaczco wzbogaciy t ksik, ktra im wiele zawdzicza.
Take moje spotkanie z Gillesem Postelem-Vinaym i Jeanem-Laurentem Rosenthalem oraz
badania historyczne, ktre nadal prowadzimy w paryskich archiwach spadkowych, poczynajc od
epoki rewolucji francuskiej a po dzie dzisiejszy, miay na t ksik istotny wpyw. Uzmysowiy
mi one materialny i ywy wymiar majtku i kapitau, jak rwnie problemy zwizane z ich rejestracj.
Przede wszystkim jednak Gilles i Jean-Laurent pozwolili mi lepiej zrozumie rozliczne
podobiestwa jak i rnice midzy strukturami wasnoci w czasach belle poque a pocztkiem
XXI wieku.
Cao tej pracy zawdzicza ogromnie duo wszystkim doktorantom i modym naukowcom,
z ktrymi miaem okazj pracowa przez ostatnie pitnacie lat. Poza ich bezporednim wkadem
w wykorzystane tu materiay, ich badania i energia wsptworzyy klimat intelektualnego wrzenia,
w ktrym powstawaa ta ksika. Wymienienia wymagaj zwaszcza: Facundo Alvaredo, Laurent
Bach, Antoine Bozio, Clment Carbonnier, Fabien Dell, Gabrielle Fack, Nicolas Frmeaux, Lucie
Gadenne, Julien Grenet, lise Huilery, Camille Landais, Ioana Marinescu, lodie Morival, Nancy
Qian, Dorothe Rouzet, Stefanie Stantcheva, Juliana Londono Velez, Guillaume Saint-Jacques,
Christoph Schinke, Aurlie Sotura, Mathieu Valdenaire, Gabriel Zucman. W szczeglnoci bez
Facunda Alvareda i jego skutecznoci, obowizkowoci oraz talentu koordynatorskiego nie
powstaaby szeroko wykorzystywana w tej ksice baza World Top Incomes Database. Bez
entuzjazmu Camillea Landaisa wiata dziennego nigdy nie ujrzaby nasz projekt partycypacyjny
w sprawie rewolucji fiskalnej. Bez dokadnoci i niezwykej pracowitoci Gabriela Zucmana nie
mgbym pracowa nad historyczn ewolucj stosunku kapitau do dochodu w zamonych krajach,
odgrywajc w tej ksice kluczow rol.
Chciabym take podzikowa instytucjom, ktre umoliwiy realizacj tego projektu, w pierwszej
kolejnoci cole des hautes tudes en sciences sociales, gdzie od 2000 roku jestem dyrektorem bada,
oraz cole normale suprieure i wszystkim innym instytucjom zaoycielskim cole dconomie de

Paris, ktrej profesorem jestem od jej powstania, po sprawowaniu funkcji pierwszego dyrektora
w latach 2005 2007. Przystajc na poczenie wysikw i rol mniejszociowego partnera
w projekcie szerszym od sumy ich indywidualnych interesw, instytucje te pozwoliy na powstanie
skromnego dobra publicznego, ktre mam nadziej przyczyni si do rozwoju wielobiegunowej
ekonomii politycznej w XXI wieku.
Wreszcie, dzikuj moim trzem drogim crkom, Juliette, Dborah i Hlne, za mio i si, ktr
mi daj. I dzikuj Julii, ktra dzieli ze mn ycie i jest moj najlepsz czytelniczk: jej wpyw
i wsparcie na kadym etapie powstawania tej ksiki miay podstawowe znaczenie. Bez niej
zabrakoby mi energii do ukoczenia tego projektu.

Ksika i internetowy aneks techniczny:


przewodnik uytkownika

Aby nie przeadowywa tekstu ani przypisw w ksice, szczegowy opis rde historycznych,
odniesie bibliograficznych, metod statystycznych i modeli matematycznych zamieciem w aneksie
technicznym na stronie: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.
Aneks techniczny zawiera cao tabel i cigw danych, ktre posuyy do sporzdzenia
zaprezentowanych w ksice wykresw, oraz szczegowy opis odpowiadajcych im rde i metod.
Wykorzystane w ksice referencje bibliograficzne oraz przypisy u dou stron zostay rwnie
ograniczone do cisego minimum, natomiast bardziej rozbudowane s w aneksie. Ten ostatni
obejmuje te pewn liczb dodatkowych tabel i wykresw, do ktrych odnosz si niekiedy przypisy.
Aneks techniczny i strona internetowa zostay pomylane jako uzupenienie lektury ksiki, tak aby
umoliwi korzystanie z ksiki na rnym poziomie.
Zainteresowani czytelnicy znajd rwnie w internecie cay zbir odniesie (gwnie w formacie
Excel i Stata), programw informatycznych, formu i rwna matematycznych, odesa do rde
pierwotnych oraz linkw internetowych do bardziej technicznych analiz sucych jako baza dla
ksiki.
Naszym celem byo, aby ksika moga by czytana przez osoby niedysponujce adn szczegln
wiedz techniczn, ale rwnoczenie aby cao (ksika wraz z aneksem technicznym) moga dawa
satysfakcj studentom i wyspecjalizowanym badaczom. Pozwoli to poza tym na dalsze aktualizacje
aneksu technicznego oraz tabel i wykresw. Z gry dzikuj czytelnikom i internautom, ktrzy zechc
podzieli si ze mn swymi obserwacjami i uwagami drog elektroniczn (piketty@ens.fr).

Wprowadzenie

Zrnicowania spoeczne mog by oparte


wycznie na poytku powszechnym.
Artyku pierwszy Deklaracji Praw
Czowieka i Obywatela z 1789 roku
Podzia bogactw jest jednym z najywiej dzi dyskutowanych problemw. Co jednak wiemy naprawd
o jego ewolucji w duszej perspektywie czasowej? Czy dynamika akumulacji kapitau prywatnego
prowadzi nieuchronnie do coraz wikszej koncentracji bogactw i wadzy w kilku rkach, jak sdzi
Marks w XIX wieku? Czy te rwnowace si siy wzrostu, konkurencji i postpu technicznego
prowadz spontanicznie do redukcji nierwnoci i harmonijnej stabilizacji w zaawansowanych fazach
rozwoju, jak myla Kuznets w XX wieku? Co wiemy o ewolucji podziau dochodw i majtkw od
XVIII wieku i jakie lekcje mona z tego wycign w XXI stuleciu?
To s pytania, na ktre bd usiowa znale odpowiedzi w tej ksice. Powiedzmy od razu: te
odpowiedzi s niepene i niedoskonae, ale opieraj si na duo bardziej kompletnych
i porwnywalnych danych historycznych ni wszystkie dotychczasowe prace, na danych dotyczcych
trzech stuleci i ponad dwudziestu krajw, analizowanych w nowych warunkach teoretycznych,
pozwalajcych lepiej rozumie wystpujce tendencje i mechanizmy. Nowoczesny wzrost
i upowszechnienie wiedzy umoliwiy uniknicie Marksowskiej apokalipsy, ale nie zmieniy
podstawowych struktur kapitau i nierwnoci a w kadym razie nie na tyle, jak wyobraano sobie
w optymistycznych dekadach po II wojnie wiatowej. Kiedy wskanik rentownoci kapitau
przewysza w sposb trway stop wzrostu produkcji i dochodu, jak dziao si to do XIX wieku i moe
sta si norm w wieku XXI, kapitalizm automatycznie tworzy arbitralne nierwnoci nie do
zniesienia, stawiajc pod znakiem zapytania podstawowe wartoci, na jakich opieraj si nasze
demokratyczne spoeczestwa. Istniej wszake rodki ku temu, by demokracja i interes ogu
doprowadziy do przejcia kontroli nad kapitalizmem i interesami prywatnymi, wystrzegajc si
zarazem protekcjonistycznych i nacjonalistycznych zawirowa. Ta ksika podejmuje prb
poczynienia propozycji w tym zakresie, opierajc si na lekcjach pyncych z historycznych
dowiadcze. Ich opis stanowi gwny wtek naszej pracy.
Debata bez rda?
Przez dugi czas intelektualne i polityczne debaty wok podziau bogactw ywiy si wieloma
uprzedzeniami i nader nielicznymi faktami.
Owszem, bdem byoby niedocenianie znaczenia intuicyjnej wiedzy, jak wszyscy posiadaj
w kwestii dochodw i majtkw w czasach, w ktrych yj, wobec braku jakichkolwiek podstaw
teoretycznych czy reprezentatywnej statystyki. Zobaczymy na przykad, e kino i literatura, a w
szczeglnoci dziewitnastowieczna powie, pene s nadzwyczaj precyzyjnych informacji o stopie
yciowej i stanie majtkowym rnych grup spoecznych, w tym o gbokiej strukturze nierwnoci,
ich uzasadnieniach oraz wpywie na ycie jednostki. Zwaszcza powieci Jane Austen i Honor de
Balzaca odmalowuj plastyczne obrazy podziau bogactw w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji

w latach 1790 1830. Tych dwoje powieciopisarzy wykazuje si wnikliw znajomoci hierarchii
majtkowej w swoim otoczeniu. Dostrzegaj oni tajemne granice, znaj ich nieuniknione
konsekwencje dla ycia mczyzn i kobiet, wpyw na strategie ich zwizkw, ich nadzieje
i nieszczcia. Nastpnie snuj na tej podstawie historie z realizmem i si wyrazu, jakiej nie dorwna
adna uczona analiza ani statystyka.
W istocie kwestia podziau bogactw jest zbyt wana, by pozostawi j wycznie w rkach
ekonomistw, socjologw, historykw, czy te filozofw. Interesuje ona wszystkich i tym lepiej.
Konkretna i namacalna rzeczywisto nierwnoci widoczna jest dla wszystkich, ktrzy w niej yj,
stajc si w naturalny sposb podstaw ocen politycznych tyle zdecydowanych, co sprzecznych.
Chop czy szlachetnie urodzony, robotnik czy przemysowiec, kelner czy bankier kady ze swojego
punktu obserwacyjnego dostrzega rzeczy wane w sprawie warunkw ycia jednych i drugich,
stosunkw wadzy i dominacji midzy grupami spoecznymi, i wyrabia sobie wasn opini na temat
tego, co jest sprawiedliwe, a co nie. Kwestia podziau bogactw zawsze bdzie miaa ten nadzwyczaj
subiektywny i psychologiczny wymiar, nieuchronnie polityczny i konfliktogenny, ktrego adna
rzekomo naukowa analiza nie bdzie w stanie zagodzi. Na szczcie demokracja nigdy nie zostanie
zastpiona przez republik ekspertw.
Jednake tematyka podziau dbr zasuguje take na to, by zaj si ni w sposb metodyczny
i systematyczny. Wobec braku rde, metod i cile okrelonych poj mona powiedzie wszystko,
a zarazem co wrcz przeciwnego. Dla niektrych nierwnoci zawsze rosn, a wiat z zaoenia jest
coraz bardziej niesprawiedliwy. Zdaniem innych nierwnoci w naturalny sposb malej bd te
agodniej, wic nie naley robi niczego, co mogoby zakci t szczliw rwnowag. Wobec tego
dialogu guchych, w ktrym kady obz czsto usprawiedliwia swe lenistwo intelektualne podobnym
z przeciwnej strony, istnieje miejsce na podjcie bada metodycznych i systematycznych nawet jeli
nie w peni naukowych. Uczona analiza nigdy nie pooy kresu gwatownym konfliktom politycznym
wywoanym przez nierwnoci. Badania w naukach spoecznych s i zawsze bd bekotliwe
i niedoskonae. Nie pretenduj one do przeksztacenia ekonomii, socjologii ani historii w nauki cise.
Cierpliwie wyprowadzajc fakty i prawidowoci oraz spokojnie analizujc mechanizmy
ekonomiczne, spoeczne i polityczne, badania te mog jednak sprawi, e debata demokratyczna
zostanie oparta na lepszych informacjach i skupi si na waciwych problemach. Badania przyczyni
si wwczas do staego redefiniowania treci debaty i demaskowania utartych prawd, bd wszystko
podawa w wtpliwo i stawia pod znakiem zapytania. Taka jest moim zdaniem rola, jak mog
i powinni odgrywa intelektualici, a wrd nich badacze nauk spoecznych, obywatele jak inni, tyle
e majcy wicej czasu na powicenie si badaniom (a nawet za nie opacani to znaczcy
przywilej).
Tymczasem naley stwierdzi, e badania dotyczce podziau bogactw przez dugi czas opieray si
na stosunkowo maej liczbie solidnie potwierdzonych faktw i na wielu czysto teoretycznych
spekulacjach. Zanim dokadnie przedstawi rda, na ktrych bazuj i ktre prbowaem zebra w tej
ksice, poka szybki przegld dotychczasowych przemyle w tej sprawie.
Malthus, Young i rewolucja francuska
Kiedy w Wielkiej Brytanii i we Francji na przeomie XVIII i XIX wieku rodzi si klasyczna ekonomia
polityczna, problem podziau dbr znajduje si ju w centrum wszystkich analiz. Kady widzi, e
rozpoczy si radykalne przeksztacenia, zwizane zwaszcza z niespotykanym dotd cigym
wzrostem demograficznym, pocztkami masowej ucieczki ze wsi do miast i rewolucj przemysow.

Jakie bd konsekwencje tych przemian dla podziau bogactw, struktury spoecznej i rwnowagi
politycznej spoeczestw europejskich?
Dla Thomasa Malthusa, ktry w roku 1798 publikuje swj esej Prawo ludnoci, nie ma adnych
wtpliwoci: gwne zagroenie stanowi przeludnienie1. rda, ktrymi si posikuje, s ubogie,
usiuje jednak maksymalnie je wykorzysta. Ulega zwaszcza wpywowi opisw z podry
angielskiego agronoma Arthura Younga, ktry jedc po drogach krlestwa Francji w latach 1787
1788, w przededniu rewolucji, od Calais do Pirenejw, od Bretanii po Franche-Comt, obserwowa
ndz francuskich wsi.
W tym pasjonujcym opisie nie wszystko byo zmylone, w adnym wypadku. W tamtym okresie
Francja bya krajem europejskim o zdecydowanie najwikszej liczbie ludnoci, stanowia zatem
idealny punkt obserwacyjny. Okoo roku 1700 krlestwo Francji liczyo ju ponad 20 milionw
mieszkacw, podczas gdy Zjednoczone Krlestwo miao zaledwie nieco ponad 8 milionw dusz (a
sama Anglia 5 milionw). Populacja Francji rosa liniowo przez cay XVIII wiek, od koca panowania
Ludwika XIV po koniec rzdw Ludwika XVI, do tego stopnia, e w latach 80. XVIII wieku miaa
blisko 30 milionw mieszkacw. Wszystko to pozwala myle, e demograficzna dynamika,
nieznana w poprzednich wiekach, znaczco przyczynia si do stagnacji zarobkw rolnikw i wzrostu
renty gruntowej w dekadach poprzedzajcych rewolucj 1789 roku. Cho nie mona jej uznawa za
jedyn przyczyn rewolucji francuskiej, wydaje si oczywiste, e ta ewolucja moga tylko nasili
rosncy brak popularnoci arystokracji i dotychczasowej wadzy politycznej. Jednake opublikowany
w 1792 roku opis Younga jest rwnoczenie przesiknity nacjonalistycznymi uprzedzeniami
i powierzchownymi porwnaniami. Nasz wielki agronom jest mocno nieusatysfakcjonowany
odwiedzanymi oberami i ubiorem podajcych mu jedzenie kelnerek, ktry to ubir opisuje
z niesmakiem. Ze swych obserwacji, czsto trywialnych i anegdotycznych, usiuje wyprowadza
wnioski dotyczce historii powszechnej. Niepokoi go zwaszcza moliwo zaburze politycznych, do
ktrych moe prowadzi ndza mas. Young jest przekonany, e tylko system polityczny wzorowany
na angielskim, z oddzielnymi izbami dla arystokracji i stanu trzeciego oraz prawem weta dla
szlachetnie urodzonych, pozwala na spokojny, harmonijny rozwj, prowadzony przez ludzi
odpowiedzialnych. Uwaa, e godzc si w latach 1789 1790 na wsplne zasiadanie jednych
i drugich w tym samym parlamencie, Francja zmierza ku upadkowi. Nie bdzie przesad stwierdzenie,
e cao jego opisu jest podszyta obaw przed rewolucj francusk. Kiedy rozwaa si problem
podziau bogactw, polityka zawsze odgrywa due znaczenie i czsto trudno jest unikn uprzedze
i interesw klasowych wasnej epoki.
Kiedy wielebny Malthus publikuje w 1798 roku swj synny esej, jest w swych wnioskach jeszcze
bardziej radykalny od Younga. Podobnie niepokoj go wiadomoci polityczne nadchodzce z Francji,
i uwaa, e aby uzyska pewno, e takie zaburzenia nie rozcign si kiedy na Zjednoczone
Krlestwo, naley pilnie znie cay system pomocy dla biednych oraz podda cisej kontroli ich
rozrodczo, gdy w przeciwnym wypadku caemu wiatu grozi przeludnienie, chaos i ndza. Nie
zrozumiemy tej przesady, obecnej w czarnej wizji przepowiedni maltuzjaskich, bez uwzgldnienia
strachu, w jakim ya znaczna cz elit europejskich w latach 90. XVIII wieku.
Ricardo: zasada rzadkoci dbr
Patrzc wstecz, atwo jest oczywicie naigrawa si z tych prorokw nieszczcia. Wane jest jednak,
by uwiadomi sobie, e przemiany ekonomiczne i spoeczne, dokonujce si z kocem XVIII
i pocztkiem XIX wieku, byy obiektywnie wstrzsajce, a nawet szokujce. W istocie wikszo

obserwatorw tamtej epoki nie tylko Malthus i Young postrzegaa dugoterminow ewolucj
podziau bogactw i struktury spoecznej w barwach ciemnych, a nawet apokaliptycznych.
W szczeglnoci David Ricardo i Karol Marks, bdcy bez wtpienia najbardziej wpywowymi
ekonomistami XIX wieku, wyobraali sobie, e maa grupa spoeczna waciciele ziemscy
u Ricardo, kapitalici przemysowi u Marksa nieuchronnie bdzie przywaszcza sobie stale rosnc
cz produkcji i dochodu2.
Dla Ricardo, ktry w 1817 roku opublikowa swoje Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania,
gwn trosk pozostaje dugoterminowy wzrost cen ziemi i poziomu renty gruntowej. Podobnie jak
Malthus, Ricardo praktycznie nie dysponuje adnym godnym tej nazwy rdem statystycznym. Nie
przeszkadza mu to jednak w zdobyciu gbokiej wiedzy o kapitalizmie swojej epoki. Wywodzc si
z rodziny ydowskich finansistw pochodzenia portugalskiego, wydaje si zarazem mniej obarczony
uprzedzeniami politycznymi ni Malthus, Young czy Smith. Ricardo pozostaje pod wpywem modelu
Malthusa, ale posuwa si dalej w swym rozumowaniu. Jest zwaszcza zainteresowany nastpujcym
logicznym paradoksem: poczynajc od chwili, gdy przyrost ludnoci i produkcji przedua si
w sposb trway, ziemia ma tendencj do stawania si coraz rzadszym dobrem w stosunku do innych
dbr. Prawo poday i popytu powinno prowadzi do staego wzrostu cen ziemi i czynszw paconych
wacicielom ziemskim. W rezultacie wic ci ostatni bd otrzymywali coraz wiksz cz dochodu
narodowego, za reszta ludnoci cz malejc, co byoby zgubne dla rwnowagi spoecznej. Dla
Ricardo jedynym wyjciem, zadowalajcym zarwno logicznie, jak i politycznie, byby stale rosncy
podatek od renty gruntowej.
Jak zobaczymy, ta ponura przepowiednia si nie sprawdzia: renta gruntowa rzeczywicie
utrzymywaa si dugo na wysokim poziomie, ale w kocu warto gruntw rolnych nieubaganie
spada wobec innych form dbr, w miar jak zmniejszaa si waga rolnictwa w dochodzie narodowym.
Piszc w pierwszym dziesicioleciu XIX wieku, Ricardo nie mg przewidzie skali postpu
technicznego i rozwoju przemysu, ktry nastpi w rozpoczynajcym si dopiero stuleciu. Podobnie
jak Malthus i Young, nie by w stanie wyobrazi sobie ludzkoci cakowicie uniezalenionej od
przymusu ywnociowego i rolniczego.
Jednake jego intuicja w kwestii cen ziemi pozostaje interesujca: zasada rzadkoci dbr, na ktrej
si opiera, moe potencjalnie w cigu kilku dekad doprowadzi niektre ceny do skrajnych poziomw.
Wystarczyoby to zupenie do gbokiej destabilizacji caych spoeczestw. System cen odgrywa
niezastpion rol w koordynacji poczyna milionw czy nawet miliardw ludzi w ramach nowej
globalnej gospodarki. Problem polega na tym, e nie ma on granic ani moralnoci.
Popenilibymy bd, nie uwzgldniajc znaczenia tej zasady dla analizy wiatowego podziau
bogactw w XXI wieku. Aby si o tym przekona, wystarczy w modelu Ricardo zastpi ceny gruntw
rolnych cenami nieruchomoci w wielkich metropoliach albo cenami ropy naftowej. W obu tych
przypadkach, jeli tendencj zaobserwowan w latach 1970 2010 przeduymy na okres 2010 2050
albo 2010 2100, to dojdziemy do zachwia rwnowagi ekonomicznej, spoecznej i politycznej na
du skal, zarwno midzy krajami, jak i wewntrz krajw, przywoujcych na myl apokalips
przepowiadan przez Ricardo.
Oczywicie istnieje pewien nader prosty mechanizm ekonomiczny, pozwalajcy na doprowadzenie
procesu do rwnowagi: gra popytu i poday. Jeli jakie dobro jest oferowane w niewystarczajcej
iloci, a jego cena jest zbyt wysoka, wwczas popyt na to dobro powinien spa, prowadzc do
uspokojenia sytuacji. Mwic inaczej, jeli ceny nieruchomoci i produktw naftowych rosn, to
wystarczy przenie si na wie albo zacz jedzi rowerem (albo obie rzeczy naraz). Poza tym
jednak, e mogoby si to okaza mao przyjemne lub zbyt skomplikowane, tego typu zmiana zajaby

zapewne kilka dekad, podczas ktrych waciciele nieruchomoci i ropy naftowej zgromadziliby tak
due wierzytelnoci wobec reszty ludnoci, e w kocu pozyskaliby na stae wszystko, co mona
posiada, z wsiami i rowerami wcznie3. Jak zwykle najgorsze nigdy nie jest pewne. Jest
zdecydowanie za wczenie, by powiedzie czytelnikowi, e w 2050 roku swj czynsz bdzie opaca
emirowi Kataru. Ten problem zostanie przeanalizowany we waciwym momencie, aczkolwiek
odpowied, jak damy, chocia bardziej zniuansowana, bdzie tylko umiarkowanie uspokajajca.
Wane jest, by zda sobie ju teraz spraw z tego, e gra popytu i poday w adnym wypadku nie
wyklucza takiej moliwoci, to znaczy duej i trwaej rnicy w podziale bogactw, zwizanej ze
skrajnymi ruchami niektrych cen. Oto podstawowe przesanie wprowadzonej przez Ricardo zasady
rzadkoci dbr. Nie znaczy to jednak, e jestemy zmuszeni do tej gry w koci.
Marks: zasada nieograniczonej akumulacji
Kiedy w 1867 roku, a wic dokadnie p wieku po publikacji Zasad ekonomii politycznej
i opodatkowania Ricardo, Karol Marks wydaje pierwszy tom Kapitau, realia gospodarcze i spoeczne
s zasadniczo inne: nie chodzi ju o to, by wiedzie, czy rolnictwo bdzie mogo wyywi rosnc
liczb ludnoci albo czy ceny gruntw poszybuj do nieba, ale raczej o to, by zrozumie dynamik
kapitalizmu przemysowego w penym rozkwicie.
Najbardziej znaczcym faktem tej epoki jest ndza proletariatu przemysowego. Pomimo wzrostu,
albo raczej czciowo z jego powodu, jak rwnie ze wzgldu na masow ucieczk ze wsi
spowodowan wzrostem liczby ludnoci i wydajnoci rolnictwa, robotnicy gnied si w miejskich
ruderach. Dni pracy s dugie, a pace dramatycznie niskie. Rozwija si nowa ndza miejska,
widoczniejsza, bardziej szokujca i pod pewnymi wzgldami skrajniejsza ni ndza wsi, w czasach
ancien rgimeu. Germinal, Oliver Twist czy Ndznicy nie powstay w wyobrani powieciopisarzy,
podobnie jak prawa zakazujce zatrudniania w manufakturach dzieci poniej smego roku ycia (we
Francji w 1841 roku), a w kopalniach poniej dziesitego roku ycia (w Zjednoczonym Krlestwie
w 1842 roku). Raport Obraz stanu fizycznego i moralnego robotnikw zatrudnionych
w manufakturach, opublikowany we Francji w 1840 roku przez doktora Louisa-Ren Villermgo,
ktry przyczyni si do przyjcia niemiaej legislacji z 1841 roku, przedstawia t sam straszn
rzeczywisto co Pooenie klasy robotniczej w Anglii wydane przez Fryderyka Engelsa w 1845 roku4.
Rzeczywicie, wszystkie dane historyczne, ktrymi dysponujemy dzisiaj, wskazuj, e trzeba byo
czeka do drugiej poowy, a nawet do ostatniego trzydziestolecia XIX wieku, by zauway znaczcy
wzrost siy nabywczej pac. Od lat 1800 1810 po lata 1850 1860 pace robotnicze utrzymuj si na
niskim poziomie: s bliskie tych z XVIII stulecia i wiekw poprzednich, a niekiedy nawet nisze. Ta
duga faza stagnacji pacowej, widoczna zarwno w Zjednoczonym Krlestwie, jak i we Francji, moe
dziwi tym bardziej, e w owym czasie przypiesza wzrost gospodarczy. Udzia kapitau w dochodzie
narodowym, pochodzcy z zyskw przemysowych, renty gruntowej i czynszw miejskich na tyle,
na ile mona go oszacowa na podstawie mao precyzyjnych rde szybko ronie w obu krajach
w pierwszej poowie XIX wieku5. Zmniejszy si on nieco w ostatnich dekadach XIX stulecia, kiedy
pace zaczn rosn, czciowo nadrabiajc okres dugiego zastoju. Dane, jakie zgromadzilimy,
wskazuj wszake, e adne strukturalne zmniejszenie nierwnoci nie nastpio przed I wojn
wiatow. W latach 1870 1914 jestemy w najlepszym razie wiadkami stabilizacji nierwnoci na
niezwykle wysokim poziomie, a pod pewnymi wzgldami spirali nierwnoci cigncej si bez
koca, zwaszcza w obliczu coraz dalej posunitej koncentracji majtkw. Trudno powiedzie, dokd

prowadziaby ta trajektoria, gdyby nie wstrzsy gospodarcze i polityczne spowodowane wybuchem


wojny w latach 1914 1918. W wietle analizy historycznej i z dystansem, na jaki moemy sobie
pozwoli dzisiaj, wydaj si one jedynymi czynnikami skadajcymi si na zmniejszenie nierwnoci
od czasu rewolucji przemysowej.
Korzystna koniunktura dla kapitau i zyskw przemysowych, w porwnaniu ze stagnacj dochodw
z pracy, stanowi w latach 40. i 50. XIX wieku fakt tak oczywisty, e wszyscy maj tego absolutn
wiadomo, nawet jeli nikt nie dysponuje wwczas reprezentatywnymi statystykami narodowymi.
To w tym kontekcie rozwijaj si pierwsze ruchy komunistyczne i socjalistyczne. Centralne pytanie
jest proste: czemu suy rozwj przemysu, czemu su wszystkie te innowacje techniczne, caa ta
praca, cay ten exodus ze wsi, jeli na koniec pwiecza wzrostu przemysu sytuacja mas jest wci tak
samo ndzna i jeli wszystko, na co nas sta, to zakaz zatrudniania w fabrykach dzieci poniej
smego roku ycia? Klska istniejcego systemu ekonomicznego i politycznego wydaje si ewidentna.
Podobnie jak nastpne pytanie: Co mona powiedzie o ewolucji takiego systemu na dusz met?
Przed takim wyzwaniem staje Marks. W 1848 roku, w przededniu Wiosny Ludw, opublikowa ju
Manifest partii komunistycznej, krtki, acz wpywowy tekst zaczynajcy si synnymi sowami:
Widmo kry po Europie widmo komunizmu6, i koczcy nie mniej gon przepowiedni
rewolucyjn: Wraz z rozwojem wielkiego przemysu usuwa si przeto spod ng buruazji sama
podstawa, na ktrej wytwarza ona i przywaszcza sobie produkty. Wytwarza ona przede wszystkim
swoich wasnych grabarzy. Jej zagada i zwycistwo proletariatu s rwnie nieuniknione.
W cigu dwch nastpnych dziesicioleci Marks zajmie si pisaniem obszernego traktatu, ktry
mia uzasadni te wnioski i stworzy naukow analiz kapitalizmu i jego upadku. To dzieo pozostanie
nieukoczone: pierwszy tom Kapitau ukaza si w 1867 roku, ale Marks zmar w 1883 roku, nie
ukoczywszy dwch nastpnych tomw, ktre zostan wydane pomiertnie przez jego przyjaciela,
Fryderyka Engelsa, na podstawie zagmatwanych niekiedy fragmentw rkopisw, ktre pozostawi.
Podobnie jak Ricardo, Marks planowa osadzi swoj prac na fundamencie analizy wewntrznych
logicznych sprzecznoci systemu kapitalistycznego. W ten sposb zamierza odci si tak od
ekonomistw buruazyjnych (ktrzy widz w rynku system samoregulujcy si, to znaczy zdolny do
osignicia stanu rwnowagi, na wzr niewidocznej rki Smitha i prawa zbytu Saya), jak i od
socjalistw utopijnych czy zwolennikw Pierrea-Josepha Proudhona, ktrzy wedug niego zadowalali
si ujawnianiem robotniczej ndzy, nie proponujc powanych naukowych studiw nad istniejcymi
procesami gospodarczymi7. W skrcie: Marks wychodzi od modelu ceny kapitau i zasady rzadkoci
dbr Ricardo, po czym idzie dalej z analiz dynamiki kapitau, biorc pod uwag wiat, w ktrym
kapita jest przede wszystkim przemysowy (maszyny, wyposaenie itp.), a nie gruntowy, wobec
czego moe potencjalnie akumulowa si w sposb nieograniczony. Istotnie jego podstawowym
wnioskiem jest co, co mona nazwa zasad nieograniczonej akumulacji, to znaczy nieuchronnej
tendencji kapitau do gromadzenia si i koncentrowania w nieskoczonych proporcjach, bez naturalnej
granicy std przewidywane przez Marksa apokaliptyczne rozwizanie: albo bdziemy wiadkami
tendencji do spadku stopy zwrotu z kapitau (co zabija motor akumulacji i moe doprowadzi
kapitalistw do walki midzy sob), albo udzia kapitau w dochodzie narodowym uronie w sposb
nieograniczony (co prdzej lub pniej doprowadzi pracujcych do zjednoczenia si i zbuntowania).
W kadym wypadku adna stabilna rwnowaga socjoekonomiczna ani polityczna nie bdzie moliwa.
Ta czarna wizja, podobnie jak ta zakadana przez Ricardo, nie spenia si. Poczynajc od ostatniego
trzydziestolecia XIX wieku, pace wreszcie zaczynaj rosn: poprawa ich siy nabywczej staje si
powszechna, co zasadniczo zmienia sytuacj, nawet jeli nierwnoci pozostaj wyrane i pod
pewnymi wzgldami pogbiaj si a do I wojny wiatowej. Do rewolucji komunistycznej doszo, ale

w najbardziej zapnionym kraju Europy, tym, w ktrym rewolucja przemysowa zaledwie si


zaczynaa (Rosja), podczas gdy najbardziej rozwinite kraje Europy wybieray inne drogi,
socjaldemokratyczne, na szczcie dla swoich ludnoci. Podobnie jak poprzedzajcy go autorzy,
Marks w ogle nie uwzgldni moliwoci trwaego postpu technicznego i staego wzrostu
wydajnoci, a wic czynnika, ktry jak zobaczymy pozwoli w jakim stopniu rwnoway proces
akumulacji i rosncej koncentracji kapitau prywatnego. Niewtpliwie brakowao mu danych
statystycznych dla uzyskania wikszej precyzyjnoci swoich przewidywa. Bez wtpienia pad
rwnie ofiar tego, e swe wnioski mia gotowe od 1848 roku, jeszcze przed podjciem bada, ktre
mogyby je uzasadni. Najwyraniej Marks pisa w warunkach wielkiego podniecenia politycznego, co
prowadzi niekiedy do skrtw, ktrych trudno unikn w popiechu. Pynie std wniosek
o bezwzgldnej koniecznoci podbudowywania rozpraw teoretycznych rdami historycznymi tak
kompletnymi, jak to tylko moliwe, co Marks najwidoczniej zaniedba8. Nie mwic ju o tym, e
w ogle nie postawi sobie pytania o organizacj polityczn i gospodarcz spoeczestwa, w ktrym
prywatna wasno kapitau zostaaby cakowicie zniesiona, a wic problemu nadzwyczaj zoonego,
czego dowodz dramatyczne improwizacje reimw totalitarnych, ktre poszy t drog.
Przekonamy si wszake, i mimo wszystkich ogranicze Marksowska analiza zachowuje w wielu
punktach pewn trafno. Marks wychodzi od wakiej kwestii (nieprawdopodobna koncentracja
bogactwa podczas rewolucji przemysowej) i prbuje znale na ni odpowied, posugujc si
rodkami, ktrymi dysponuje. Oto podejcie, na ktrym dzisiejsi ekonomici powinni si wzorowa.
Nastpnie, i przede wszystkim, broniona przez Marksa zasada nieograniczonej akumulacji opiera si
na intuicji fundamentalnej dla analizy XXI wieku, jak i wieku XIX, i w pewien sposb bardziej
jeszcze niepokojcej od drogiej Ricardo zasady rzadkoci dbr. Kiedy stopa przyrostu ludnoci
i wzrostu wydajnoci jest stosunkowo niska, majtki zgromadzone w przeszoci w sposb naturalny
uzyskuj wielkie znaczenie, potencjalnie nadmierne i destabilizujce spoeczestwa, ktrych proces
ten dotyczy. Inaczej mwic, saby wzrost pozwala tylko nieznacznie zrwnoway Marksowsk
zasad nieograniczonej akumulacji. Wynikiem jest rwnowaga, ktra nie jest moe tak
apokaliptyczna, jak przewidywa Marks, niemniej jednak powodujce zakcenia. Akumulacja
zatrzymuje si w pewnym skoczonym punkcie, ale punkt ten moe mieci si nadzwyczaj wysoko
i mie charakter destabilizujcy. Jak zobaczymy, bardzo znaczny wzrost cakowitej wartoci
majtkw prywatnych, wyraony w wielokrotnoci rocznego dochodu narodowego, ktry od lat 70.
i 80. XX wieku stwierdzamy we wszystkich bogatych krajach w szczeglnoci w Europie i w
Japonii mieci si cakowicie w tej logice.
Od Marksa do Kuznetsa: od apokalipsy do bajki
Przechodzc od analiz Ricardo i Marksa w XIX wieku do tych autorstwa Simona Kuznetsa
w XX wieku, mona powiedzie, e badania ekonomiczne przeszy od wyranej i niewtpliwie
przesadnej skonnoci do apokaliptycznych przepowiedni do opowiadania rwnie przesadnego
chwytliwych bajek, a w kadym razie do happy endw. W istocie wedug teorii Kuznetsa nierwnoci
dochodw maj zmniejsza si spontanicznie w zaawansowanych stadiach kapitalistycznego rozwoju,
niezalenie od prowadzonej polityki czy charakterystyki poszczeglnych krajw, pniej za
stabilizowa si na akceptowalnym poziomie. Teoria ta, zaprezentowana w 1955 roku, wydaje si
pochodzi z czarodziejskiego wiata wspaniaego trzydziestolecia: wystarczy by cierpliwym
i troch poczeka, aby wzrost przynis korzyci wszystkim9. Filozofi chwili najwierniej oddaje

anglosaski zwrot: Growth is a rising tide that lifts all boats (Wzrost jest fal unoszc wszystkie
odzie). Warto tutaj take przypomnie optymistyczny fragment analizy Roberta Solowa z 1956 roku,
dotyczcej warunkw cieki zrwnowaonego wzrostu, to znaczy takiej trajektorii wzrostu,
w ktrej wszystkie wielkoci produkcji, dochodw, zyskw, pac, kapitau, kursw giedowych,
nieruchomoci itd. postpuj w tym samym rytmie, tak e kada grupa spoeczna korzysta ze
wzrostu w tych samych proporcjach, bez wikszych rnic10. To absolutne przeciwiestwo
Ricardiaskiej czy Marksowskiej spirali nierwnoci i apokaliptycznych analiz XIX wieku.
Dla lepszego zrozumienia istotnego wpywu teorii Kuznetsa, przynajmniej do lat 80. i 90.
XX wieku, a w pewnym stopniu nawet do dzisiaj, naley podkreli fakt, e mamy do czynienia
z pierwsz teori w tej dziedzinie opart na pogbionej pracy statystycznej. Trzeba byo czeka a do
poowy XX wieku, by pojawiy si wreszcie wraz z wydaniem w 1953 roku monumentalnego dziea
Shares of Upper Income Groups in Income and Savings pierwsze cigi historycznych statystyk
podziau dochodw. Historyczne statystyki Kuznetsa dotycz tylko jednego kraju (Stanw
Zjednoczonych) i okresu trzydziestu piciu lat (1913 1948). Stanowi jednak wkad bardzo duej
wagi, poniewa s oparte na dwch rdach danych niedostpnych dla autorw z XIX wieku: z jednej
strony na deklaracjach o dochodach, skadanych w zwizku z federalnym podatkiem dochodowym
wprowadzonym w Stanach Zjednoczonych w 1913 roku, a z drugiej strony na szacunkach dochodu
narodowego Stanw Zjednoczonych sporzdzonych przez samego Kuznetsa kilka lat wczeniej11.
W ten sposb po raz pierwszy wiato dzienne ujrzaa tak ambitna prba zmierzenia nierwnoci
spoecznych.
Wane jest uwiadomienie sobie, e bez tych dwch niezbdnych i uzupeniajcych si rde
rzecz niemoliw byoby zmierzenie nierwnoci w podziale dochodw i ich ewolucji. Pierwsze
prby szacowania dochodu narodowego w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji pochodz co prawda
z przeomu XVII i XVIII wieku, byy te podejmowane w cigu XIX stulecia, ale chodzio wwczas
o odosobnione szacunki. Trzeba byo zaczeka a do XX wieku i okresu midzywojennego, by
doroczne cykle bada dochodu narodowego rozwiny si z inicjatywy takich badaczy, jak Kuznets
i John W. Kendrick w Stanach Zjednoczonych, Arthur L. Bowley i Colin G. Clark w Zjednoczonym
Krlestwie czy Lo Dug de Bernonville we Francji. To pierwsze rdo, ktre pozwala obliczy
cakowity dochd kraju. Aby jednak obliczy szczeglnie wysokie dochody i ich udzia w dochodzie
narodowym, trzeba jeszcze dysponowa deklaracjami podatkowymi. To drugie rdo pojawio si,
gdy w wielu krajach w okolicach I wojny wiatowej (w 1913 roku w Stanach Zjednoczonych, 1914 we
Francji, 1909 w Zjednoczonym Krlestwie, 1922 w Indiach i w 1932 roku w Argentynie)
wprowadzono progresywny podatek dochodowy12.
Warto wiedzie, e istniej rne inne rodzaje statystyk dotyczce obowizujcych podstaw
opodatkowania (na przykad liczby drzwi i okien w podziale na departamenty we Francji XIX wieku, co
bynajmniej nie jest bez znaczenia), ale przy braku podatku dochodowego nie istnieje nic, co
odnosioby si do dochodw. Zreszt osoby, ktrych to dotyczy, czsto nie znaj wasnych dochodw,
dopki nie musz ich deklarowa. Podobnie rzecz si ma, gdy chodzi o podatek od spek i podatek
majtkowy. Podatek stanowi nie tylko sposb wczenia ludzi w finansowanie wydatkw publicznych
i wsplnych projektw oraz moliwie sprawiedliwego podziau ich wkadu. To te sposb tworzenia
klasyfikacji, wiedzy i demokratycznej przejrzystoci.
Tak czy inaczej, zgromadzone dane pozwoliy Kuznetsowi na obliczenie ewolucji udziau, jaki
w amerykaskim dochodzie narodowym przypada kademu centylowi, a take decylowi osb
najwyej usytuowanych w hierarchii dochodw. Co z tego wynikao? Kuznets dostrzeg znaczn

redukcj nierwnoci dochodw w Stanach Zjednoczonych midzy rokiem 1913 i 1948. Konkretnie:
w latach 1910 1920 10 % najbogatszych Amerykanw otrzymywao corocznie do 45 50 %
dochodu narodowego. Z kocem lat 40. XX wieku cz przypadajca na t sam najbogatsz grup
spada do okoo 30 35 % dochodu narodowego. Odnotowany spadek, przekraczajcy 10 punktw
procentowych dochodu narodowego, jest wyrany, odpowiada na przykad poowie tego, co przypada
50 % najuboszych Amerykanw13. Ta niewtpliwa redukcja nierwnoci ma due znaczenie i bdzie
miaa ogromny wpyw na powojenne debaty ekonomiczne, prowadzone zarwno na uniwersytetach,
jak i w organizacjach midzynarodowych.
Miny cae dekady, odkd Malthus, Ricardo, Marks i tylu innych mwio o nierwnociach, nie
powoujc si jednak na adne rda, adn metod pozwalajc na dokadne porwnanie rnych
epok, a tym samym odniesienie si do konkurencyjnych hipotez. Po raz pierwszy pojawia si
obiektywna podstawa, moe nie do koca doskonaa, ale majca t zalet, e istniaa. Poza tym
wykonana praca jest nadzwyczajnie udokumentowana: opasy tom opublikowany przez Kuznetsa
w 1953 roku prezentuje w najbardziej przejrzysty sposb wszystkie szczegy jego rde i metod, tak
e kade obliczenie moe by odtworzone. Ponadto Kuznets przynosi dobr nowin: nierwnoci
malej.
Krzywa Kuznetsa: dobra nowina w czasach zimnej wojny
Tak naprawd sam Kuznets by w peni wiadomy zdecydowanie przypadkowego charakteru
zmniejszenia wysokich dochodw w Stanach Zjednoczonych w latach 1913 1948, spowodowanego
w znacznej mierze wstrzsami zwizanymi z kryzysem lat 30. XX wieku i II wojn wiatow,
i niemajcego wiele wsplnego z procesem naturalnym ani spontanicznym. W swym opasym tomie
wydanym w 1953 roku Kuznets analizuje szczegowo te przypadki i ostrzega czytelnika przed
wszelkim popiesznym uoglnieniem. Jednake w grudniu 1954 roku, w ramach wykadu, ktry
wygasza w Detroit jako przewodniczcy Amerykaskiego Towarzystwa Ekonomicznego, decyduje si
na przedstawienie kolegom duo bardziej optymistycznej interpretacji wynikw swych bada. To
wanie ten wykad, opublikowany w 1955 roku pod tytuem Economic growth and income inequality
(Wzrost gospodarczy i nierwno dochodu), da pocztek teorii krzywej Kuznetsa.
Wedug tej teorii nierwnoci miayby wszdzie ukada si w ksztat krzywej dzwonowej, to
znaczy najpierw rosncej, a pniej opadajcej, w toku procesu industrializacji i rozwoju
gospodarczego. Zdaniem Kuznetsa po fazie naturalnego wzrostu nierwnoci, waciwego dla
pierwszych etapw uprzemysowienia, czemu w Stanach Zjednoczonych odpowiada z grubsza XIX
wiek, nastpuje faza silnego spadku nierwnoci, ktra w Stanach Zjednoczonych miaa rozpocz si
w pierwszej poowie XX wieku.
Lektura wspomnianego tekstu z 1955 roku wiele wyjania. Po przypomnieniu wszystkich powodw
do ostronoci i oczywistego znaczenia zaburze zewntrznych dla niedawnego spadku
amerykaskich nierwnoci, Kuznets w delikatny sposb sugeruje, e wewntrzna logika rozwoju
gospodarczego, niezalenie od wszelkiej interwencji politycznej i wszelkich zaburze zewntrznych,
mogaby rwnie doprowadzi do takiego samego wyniku. Polega to na tym, e nierwnoci rosn
w pierwszej fazie industrializacji (tylko mniejszo moe korzysta z nowych bogactw, zapewnianych
przez uprzemysowienie), by nastpnie spontanicznie si zmniejsza podczas zaawansowanych faz
rozwoju (rosncy odsetek ludnoci docza do najbardziej obiecujcych sektorw, std spontaniczna
redukcja nierwnoci)14.

Te zaawansowane fazy zaczynayby si z kocem XIX lub pocztkiem XX wieku w krajach


uprzemysowionych, z kolei redukcja nierwnoci, do ktrej doszo w Stanach Zjednoczonych
w latach 1913 1948, potwierdzaaby tylko oglne zjawisko, ktre w zasadzie powinno powtrzy si
kiedy we wszystkich krajach, cznie z tymi mniej rozwinitymi, pogronymi wwczas
w postkolonialnej ndzy. Wnioski przedstawione przez Kuznetsa w jego ksice z 1953 roku stay si
nagle broni polityczn wielkiej mocy15. Kuznets by w peni wiadomy wysoce spekulatywnego
charakteru swej teorii16. Prezentujc wic optymistyczn jej wersj w ramach swego wykadu
wygoszonego w gronie ekonomistw amerykaskich, ktrzy byli w peni gotowi uwierzy
i rozpowszechnia dobr nowin dostarczon przez ich sawnego koleg, Kuznets wiedzia, e wywrze
ogromny wpyw: tak narodzia si krzywa Kuznetsa. Aby upewni si, e wszyscy dobrze
zrozumieli, o co chodzi, Kuznets doda zreszt, e stawk jego optymistycznych przepowiedni jest po
prostu utrzymanie krajw sabo rozwinitych w orbicie wolnego wiata17. Teoria krzywej
Kuznetsa jest zatem w znacznym stopniu produktem zimnej wojny.
Chciabym by dobrze zrozumiany: wykonana przez Kuznetsa praca nad stworzeniem pierwszych
danych na temat amerykaskich rachunkw narodowych i pierwszych cigw historycznych statystyk
dotyczcych nierwnoci jest w peni godna uznania, a w wietle lektury jego ksiek bardziej ni
artykuw oczywiste jest, e kierowa si on prawdziw etyk badacza. Poza tym bardzo silny wzrost
we wszystkich krajach rozwinitych po wojnie by czynnikiem o zasadniczym znaczeniu, podobnie jak
fakt, e wszystkie grupy spoeczne na tym korzystay. Jest rzecz normaln, e w okresie
wspaniaego trzydziestolecia przewaa pewien optymizm oraz e apokaliptyczne przewidywania
z XIX wieku o dynamice podziau bogactw straciy na popularnoci.
Niemniej jednak czarodziejska teoria krzywej Kuznetsa zostaa zbudowana w znacznym stopniu
na bdnych podstawach, a jej baza empiryczna jest nader wta. Przekonamy si, e silna redukcja
nierwnoci dochodw, ktra w latach 1914 1945 wystpia niemal we wszystkich zamonych
krajach, bya przede wszystkim skutkiem wojen wiatowych i gwatownych wstrzsw gospodarczych
i politycznych, ktre byy ich wynikiem (zwaszcza dla posiadaczy wielkich majtkw), i nie miaa
wiele wsplnego ze spokojnym procesem ruchu midzysektorowego opisanym przez Kuznetsa.
Przywrcenie problemu podziau dbr do centrum analizy ekonomicznej
Problem podziau dbr jest wany nie tylko ze wzgldw historycznych. Od lat 70. XX wieku
nierwnoci szybko i drastycznie wzrosy w bogatych krajach, zwaszcza w Stanach Zjednoczonych,
gdzie koncentracja dochodw w latach 2000 2010 osigna, albo nawet lekko przekroczya,
rekordowy poziom z lat 1910 1920. Kwesti podstawow jest zatem zrozumienie, dlaczego tak si
dzieje i jak nierwnoci mogy poprzednio ulec zmniejszeniu. Oczywicie bardzo silny wzrost
w krajach biednych i wschodzcych, zwaszcza w Chinach, stanowi potencjalnie potn si
redukujc nierwnoci na poziomie wiatowym, podobnie jak wzrost w krajach bogatych w czasie
wspaniaego trzydziestolecia. Ale proces ten rodzi silne niepokoje wewntrz krajw wschodzcych
i jeszcze wiksze w krajach bogatych. Poza tym zakcenia obserwowane w ostatnich latach na
rynkach finansowych, naftowych i nieruchomoci mog budzi naturalne wtpliwoci co do
nieuchronnego charakteru opisanej przez Solowa i Kuznetsa cieki zrwnowaonego wzrostu,
wedug ktrej wszystko miao si rozwija w tym samym tempie. Czy wiat roku 2050 lub 2100
znajdzie si w rkach maklerw, kadr zarzdzajcych i posiadaczy duych majtkw, czy krajw
naftowych, czy te moe Bank of China albo rajw podatkowych, gdzie w ten lub inny sposb

wylduj wszyscy ci gracze? Byoby rzecz absurdaln nie stawia sobie tych pyta i zakada, e
wzrost bdzie w naturalny sposb zrwnowaony na dusz met.
W pewnym sensie na pocztku XXI wieku znajdujemy si w podobnej sytuacji co obserwatorzy
z XIX stulecia: jestemy wiadkami ogromnych przeksztace i trudno powiedzie, dokd mog nas
one zaprowadzi albo do czego bdzie podobny wiatowy podzia bogactw midzy krajami i wewntrz
nich w perspektywie kilku dekad. Dziewitnastowieczni ekonomici mieli jedn ogromn zalet:
lokowali problem podziau dbr w centrum analizy i poszukiwali dugoterminowych tendencji. Ich
odpowiedzi nie zawsze byy satysfakcjonujce, ale przynajmniej stawiali dobre pytania. Naprawd nie
mamy adnego dobrego powodu, by wierzy w samoregulujcy si charakter wzrostu. Nadesza
najwysza pora, by przywrci problem nierwnoci do centrum analizy ekonomicznej i postawi
ponownie pytania zadane w XIX wieku. Zbyt dugo kwestia podziau bogactw bya niedoceniana przez
ekonomistw, po czci ze wzgldu na optymistyczne wnioski Kuznetsa, po czci za z uwagi na
nadmiern skonno naszej profesji do posugiwania si uproszczonymi modelami matematycznymi,
opartymi na typowym przedstawicielu18. Aby przywrci kwesti podziau dbr do centrum analizy,
trzeba zacz od zebrania wszystkich moliwych danych historycznych, pozwalajcych na lepsze
zrozumienie ewolucji z przeszoci i obecnych tendencji. Jedynie tak, ustalajc cierpliwie fakty
i prawidowoci oraz konfrontujc dowiadczenia rnych krajw, moemy mie nadziej na lepsz
ocen wystpujcych mechanizmw i rozjanienie drogi na przyszo.
rda wykorzystywane w tej ksice
Podstaw tej ksiki s dwa rodzaje rde umoliwiajcych badanie historycznej dynamiki podziau
bogactw: jedne dotycz dochodw i nierwnoci ich podziau, drugie za majtkw, ich podziau
i stosunku, jaki utrzymuj z dochodami.
Zacznijmy od dochodw. Moja praca w duej mierze polegaa na rozszerzeniu w czasie
i przestrzeni pionierskiej pracy wykonanej przez Kuznetsa w celu zmierzenia ewolucji nierwnoci
dochodw w Stanach Zjednoczonych w latach 1913 1948. To rozszerzenie zakresu pozwala lepiej
osadzi w perspektywie tendencje stwierdzone przez Kuznetsa (ktre s w peni realne) i prowadzi do
radykalnego zakwestionowania optymistycznego zwizku, jaki ustanawia on midzy rozwojem
gospodarczym a podziaem bogactw. Moe dziwi, e praca Kuznetsa nie bya nigdy kontynuowana
w sposb systematyczny, bez wtpienia po czci dlatego, e historyczne i statystyczne
wykorzystywanie rde fiskalnych trafia na akademick ziemi niczyj. Na nieszczcie, gdy tylko
dugoterminowa perspektywa pozwala prawidowo analizowa dynamik nierwnoci dochodw,
a tylko rda fiskalne umoliwiaj przyjcie dugoterminowej perspektywy19.
Zaczem od rozszerzenia metody Kuznetsa na Francj, co doprowadzio do wydania pierwszej
pracy w 2001 roku20. Nastpnie miaem szczcie korzysta ze wsparcia wielu kolegw
w pierwszym rzdzie Anthonyego Atkinsona i Emmanuela Saeza co pozwolio mi rozbudowa
projekt na znacznie szersz, midzynarodow skal. Anthony Atkinson zajmowa si przypadkiem
Zjednoczonego Krlestwa i wielu innych krajw. Pod nasz redakcj ukazay si dwa tomy, wydane
w latach 2007 i 2010, gromadzce podobne badania dotyczce ponad dwudziestu krajw na wszystkich
kontynentach21. Z Emmanuelem Saezem przeduylimy o kolejne p wieku serie danych
przygotowane przez Kuznetsa na temat Stanw Zjednoczonych22, sam Emmanuel zaj si natomiast
kilkoma innymi wanymi krajami, jak Kanada i Japonia. Wielu badaczy wnioso swj wkad do tego
zespoowego projektu: Facundo Alvaredo przygotowa przypadki Argentyny, Hiszpanii i Portugalii,

Fabien Dell Niemiec i Szwajcarii, z Abhijitem Banerjee badaem problem Indii, z kolei dziki
Nancy Qian mogem zaj si Chinami23.
W stosunku do kadego kraju staralimy si uywa podobnych rde, takich samych metod
i identycznych poj: w kadym przypadku wydzielono centyle i decyle osb o najwyszych
dochodach, szacowane na podstawie danych fiskalnych pochodzcych z deklaracji podatkowych (po
wielu poprawkach, aby zapewni jednolito danych i poj w czasie i przestrzeni); dochd narodowy
i redni dochd otrzymywalimy z rachunkw narodowych, ktre trzeba byo niekiedy uzupenia lub
wydua. Cigi zaczynaj si zwykle z dat wprowadzenia podatku dochodowego (zazwyczaj
w latach 1910 1920, czasami w latach 1880 1890, jak w Japonii czy w Niemczech, czasami
pniej). S one czsto aktualizowane i obecnie dochodz do drugiej dekady XXI wieku.
Baza World Top Incomes Database (WTID), bdca rezultatem poczonej pracy trzydziestu
badaczy na caym wiecie, stanowi w sumie najobszerniejsz dostpn dzi baz danych historycznych
przedstawiajc ewolucj nierwnoci dochodw i odpowiada za pierwszy zestaw rde
wykorzystanych w ksice24.
Drugi zestaw rde, ktry zgromadziem jako pierwszy w ramach tej ksiki, dotyczy majtkw,
ich podziau oraz ich stosunku do dochodw. Majtki odgrywaj wan rol ju w pierwszym zestawie
rde, ze wzgldu na czerpane z nich dochody. Przypomnijmy bowiem, e dochd obejmuje zawsze
dwie czci skadowe, z jednej strony dochody z pracy (pace, uposaenia, premie, bonusy i inne
dochody z pracy, niezalenie od ich formy prawnej), a z drugiej dochody z kapitau (czynsze,
dywidendy, odsetki, zyski, tantiemy oraz inne dochody uzyskiwane wycznie z tytuu posiadania
kapitau ziemskiego, finansowego, przemysowego, nieruchomoci itd., jakakolwiek byaby ich forma
prawna). Dane pochodzce z bazy WTID zawieraj duo informacji o ewolucji dochodw z kapitau
w cigu XX wieku. Rzecz niezbdn jest jednak uzupenienie ich o rda traktujce bezporednio
o majtkach. Mona tu wyrni trzy uzupeniajce si podzespoy rde historycznych i podej
metodologicznych25.
Przede wszystkim, podobnie jak zeznania podatkowe pozwalaj na badanie ewolucji nierwnoci
dochodw, tak deklaracje spadkowe zwizane z podatkami spadkowymi umoliwiaj badanie ewolucji
nierwnoci majtkowych26. To podejcie zostao pierwotnie wprowadzone przez Roberta Lampmana
w 1962 roku do badania ewolucji nierwnoci majtkowych w Stanach Zjednoczonych w latach
1922 1956, a nastpnie przez Anthonyego Atkinsona i Alana Harrisona w 1978 roku do badania
przypadku Zjednoczonego Krlestwa w latach 1923 197227. Prace te zostay niedawno przejrzane
i rozszerzone na inne kraje, jak Francja i Szwecja. Dysponujemy tu niestety wiedz o mniejszej liczbie
krajw ni w wypadku nierwnoci dochodowych. Jednake moliwe jest, w niektrych przypadkach,
cofnicie si duo wczeniej w czasie, czsto a do pocztkw XIX wieku, poniewa system
podatkowy w odniesieniu do spadkw jest duo starszy ni ten dotyczcy dochodw. Gromadzc dane
zebrane w rnych okresach przez administracj francusk i zbierajc wraz z Gillesem PostelemVinayem i Jeanem-Laurentem Rosenthalem obszerny zestaw indywidualnych deklaracji w archiwach
spadkowych, moglimy w szczeglnoci ustali jednolite cigi danych w kwestii koncentracji
majtkw we Francji od czasw rewolucji28. Pozwala nam to na usytuowanie zaburze
spowodowanych przez I wojn wiatow w perspektywie duo duszej ni cigi dotyczce
nierwnoci dochodw (ktre zaczynaj si czsto dopiero w okolicach pierwszej dekady XX wieku).
Take prace Jespera Roinego i Daniela Waldenstrma, przeprowadzone w oparciu o szwedzkie rda
historyczne, przynosz bogate wnioski29.
rda danych spadkowych i majtkowych pozwalaj nam rwnie bada ewolucje znaczenia

dziedziczenia i oszczdnoci dla powstawania majtkw w kontekcie dynamiki nierwnoci


majtkowych. Wykonalimy t prac w sposb stosunkowo kompletny w przypadku Francji, ktrej
bardzo obfite rda historyczne zapewniaj unikatowy punkt widzenia na ewolucj dziedziczenia
w duszym wymiarze czasu30. Praca ta zostaa czciowo rozszerzona na inne kraje, w szczeglnoci
Zjednoczone Krlestwo, Niemcy, Szwecj i Stany Zjednoczone. Materiay te odgrywaj zasadnicz
rol w naszych badaniach, poniewa nierwnoci majtkowe maj odmienne znaczenie w zalenoci
od tego, czy pochodz z dziedzictwa pozostawionego przez poprzednie pokolenia, czy te
z oszczdnoci odoonych w cigu jednego ycia. W ramach tej ksiki interesujemy si nie tylko
poziomem nierwnoci jako takich, ale rwnie, i przede wszystkim, struktur nierwnoci, to znaczy
przyczynami rnic w dochodach i majtkach midzy rnymi grupami spoecznymi oraz rnymi
systemami uzasadnie ekonomicznych, spoecznych, moralnych i politycznych mogcych je
usprawiedliwia bd potpia. Nierwno sama w sobie nie musi by za: podstawow kwesti
pozostaje jednak, jak jest ona umotywowana i czy ma swoje racje.
Wreszcie, rda majtkowe pozwalaj na badanie w bardzo dugim okresie ewolucji cznej
wartoci nagromadzonego majtku narodowego (czy chodzi o kapita ziemski, przemysowy,
finansowy, czy o nieruchomoci), mierzonej wielokrotnoci rocznego dochodu narodowego
niezbdnego do ich zgromadzenia. Badanie tego stosunku kapitau do dochodu na poziomie globalnym
jest zadaniem, ktre ma swoje ograniczenia zawsze lepiej jest analizowa rwnie nierwno
majtkw na poziomie indywidualnym oraz znaczenie dziedziczenia i oszczdnoci w powstawaniu
kapitau pozwala ono jednak analizowa w sposb syntetyczny znaczenie kapitau na poziomie
spoeczestwa jako caoci. Poza tym zobaczymy, e gromadzc i porwnujc szacunki pochodzce
z rnych okresw, moemy sign w przypadku niektrych krajw w szczeglnoci
Zjednoczonego Krlestwa i Francji a do pocztkw XVIII wieku, co pozwoli nam spojrze
z perspektywy na rewolucj przemysow w historii kapitau. Oprzemy si tutaj na danych
historycznych, ktre zebralimy ostatnio z Gabrielem Zucmanem31. W znacznym stopniu badanie to
jest poszerzeniem i uoglnieniem pracy polegajcej na zebraniu bilansw majtkowych
poszczeglnych krajw, dokonanej przez Raymonda Goldsmitha w latach 70. XX wieku32.
W porwnaniu z poprzednimi pracami nowo tego podejcia polega na deniu do zgromadzenia
rde historycznych tak penych i systematycznych, jak to tylko moliwe, w celu zbadania dynamiki
podziau bogactw. Naley podkreli, e korzystaem przy tym z podwjnej przewagi w stosunku do
wczeniejszych autorw: po pierwsze patrzymy dzisiaj z wikszego dystansu historycznego (a jak
zobaczymy, niektre dusze ewolucje staj si widoczne, dopiero gdy dysponuje si danymi
dotyczcymi lat 2000 2010, tak dugotrwae s konsekwencje zaburze bdcych skutkiem wojen
wiatowych); po drugie, dziki nowym moliwociom zapewnionym przez informatyk, moglimy
zgromadzi bez nadmiernego wysiku dane historyczne na skal wiksz od naszych poprzednikw.
Nie usiujc przydawa technologii nadmiernej roli w historii idei, uwaam, e te czysto techniczne
problemy nie powinny by cakowicie zlekcewaone. Obiektywnie rzecz biorc, w czasach Kuznetsa
i w znacznym stopniu a do lat 80. poprzedniego stulecia duo trudniej byo korzysta z wielkich
iloci danych historycznych ni obecnie. Musimy by wiadomi, e kiedy w latach 70. XX wieku
Alice Hanson Jones gromadzi listy zgonw w Ameryce w z epoki kolonialnej33 albo kiedy Adeline
Daumard postpuje podobnie z francuskimi archiwami spadkowymi z XIX wieku34, praca ta
wykonywana jest w znacznej mierze rcznie, z uyciem kartonowych fiszek. Gdy czyta si dzisiaj te
cenne analizy, do ktrych zaliczy mona te prace Franois Simianda powicone ewolucji pac
w XIX wieku, Ernesta Labroussea na temat historii cen i dochodw w XVIII wieku bd Jeana

Bouviera i Franois Fureta dotyczce waha zysku w XIX wieku, wida jasno, e badacze ci musieli
zmierzy si z ogromnymi trudnociami natury fizycznej, by zebra i opracowa swoje dane35. Te
techniczne komplikacje pochaniaj czsto znaczn cz energii i wydaj si niekiedy przewaa nad
analiz i interpretacj, tym bardziej e trudnoci te znaczco ograniczaj podane porwnania
czasowe i midzynarodowe. Tak wic badanie historii podziau bogactw dzisiaj jest rzecz znacznie
atwiejsz ni w przeszoci. Ksika ta oddaje w duej mierze t ewolucj warunkw pracy
badacza36.
Najwaniejsze wyniki osignite w tej ksice
Jakie s najwaniejsze wyniki, do ktrych doprowadziy mnie te niepublikowane dotd rda
historyczne? Pierwszy wniosek jest taki, e naley podchodzi z nieufnoci do wszelkiego
determinizmu ekonomicznego w tej dziedzinie: historia podziau bogactw jest zawsze histori gboko
polityczn i nie moe by sprowadzona do mechanizmw czysto ekonomicznych. W szczeglnoci
redukcja nierwnoci widoczna w krajach rozwinitych midzy latami 1900 1910 a 1950 1960 jest
przede wszystkim skutkiem wojen i polityk publicznych, uruchamianych w nastpstwie tych
turbulencji. Take wzrost nierwnoci, poczynajc od lat 70. XX wieku, zawdzicza wiele zakrtom
politycznym ostatnich dekad, zwaszcza w dziedzinie fiskalnej i finansowej. Historia nierwnoci
zaley od wyobraenia uczestnikw ycia gospodarczego, politycznego i spoecznego na temat tego,
co jest sprawiedliwe, a co nie jest, od stosunku si midzy nimi i wreszcie od zbiorowych decyzji,
ktre z tego wynikaj; jest tym, czym uczyni j wszystkie zainteresowane strony.
Drugi wniosek, zajmujcy centralne miejsce w tej ksice, polega na tym, e dynamika podziau
bogactw uruchamia potne mechanizmy popychajce na przemian w kierunku konwergencji bd
zrnicowania, i e nie istnieje aden naturalny i spontaniczny proces, ktry pozwalaby na uniknicie
destabilizujcych i sprzyjajcych nierwnociom tendencji w sposb trway.
Zacznijmy od mechanizmw sprzyjajcych konwergencji, czyli zmierzajcych w kierunku redukcji
i kompresji nierwnoci. Gwn si konwergencji jest proces upowszechniania wiedzy oraz
inwestycje na rzecz podniesienia kwalifikacji i ksztacenia. Gra popytu i poday, jak rwnie
ruchliwo kapitau i pracy, bdca jej wariantem, mog oddziaywa w tym kierunku, ale czyni to
czsto w sposb dwuznaczny i sprzeczny. Proces upowszechniania wiedzy i umiejtnoci stanowi
centralny mechanizm pozwalajcy jednoczenie na oglny wzrost wydajnoci i redukcj nierwnoci,
wewntrz kraju i na poziomie midzynarodowym, o czym wiadczy obecne doganianie krajw
bogatych przez znaczn cz krajw biednych i wschodzcych, poczynajc od Chin. Tylko
przyjmujc zasady produkcji i osigajc poziom kwalifikacji krajw zamonych, kraje mniej
rozwinite nadrabiaj opnienie w wydajnoci i podnosz dochody. Otwarcie handlowe moe uatwi
proces konwergencji technologicznej, ale chodzi tu przede wszystkim o upowszechnienie know-how i
podzia wiedzy dobra jak najbardziej publicznego nie za o mechanizm rynkowy.
Ze cile teoretycznego punktu widzenia potencjalnie istniej te inne siy dziaajce na rzecz
wikszej rwnoci. Mona na przykad zaoy, e technologia produkcji moe z czasem wymaga od
pracownikw coraz wikszych kompetencji, tak e udzia pracy w oglnym dochodzie wykazuje
tendencj zwykow (a z kolei udzia kapitau o tyle maleje) to hipoteza, ktr moemy nazwa
hipotez wzrostu znaczenia kapitau ludzkiego. Inaczej mwic, marsz w kierunku racjonalizacji
technologicznej prowadziby automatycznie do triumfu kapitau ludzkiego nad kapitaem finansowym
oraz tym pochodzcym z nieruchomoci, a wic zwycistwa zasuonych pracownikw nad

brzuchatymi akcjonariuszami i kompetencji nad pochodzeniem. W ten sposb nierwnoci stayby si


naturalnie uzasadnione i mniej zastyge ni w przeszoci: racjonalno ekonomiczna prowadziaby
mechanicznie do racjonalnoci demokratycznej.
Innym optymistycznym przekonaniem, szeroko rozpowszechnionym w naszych nowoczesnych
spoeczestwach, jest myl, e wyduenie trwania ycia bdzie automatycznie prowadzi do
zastpienia wojny klas przez wojn pokole (form konfliktu w sumie duo mniej niebezpieczn
dla spoeczestwa, poniewa kady jest kolejno mody i stary). Innymi sowy, akumulacja i podzia
majtkw byyby dzisiaj zdominowane nie przez nieuniknione starcie midzy dynastiami dziedzicw
i dynastiami dysponujcymi wycznie wasn prac, ale raczej przez logik oszczdzania w cyklu
ycia: kady akumuluje majtek na stare lata. Postpy medycyny i poprawa warunkw ycia
cakowicie zmieniayby w ten sposb sam natur kapitau.
Jak niestety zobaczymy, te dwa optymistyczne przekonania (wzrost znaczenia kapitau ludzkiego
oraz zastpienie wojny klas przez wojn pokole) s w przewaajcej mierze zudzeniami.
Dokadniej mwic, oba przeksztacenia w peni prawdopodobne ze cile logicznego punktu
widzenia dokonuj si, lecz w znacznie mniejszym zakresie, ni sobie niekiedy wyobraano. Nie jest
wcale rzecz pewn, e udzia pracy w dochodzie narodowym wzrs w sposb wystarczajco wyrany
w duszej perspektywie czasowej: kapita (ten pozaludzki) wydaje si rwnie niezbdny
w XXI wieku, co w wieku XVIII czy XIX, i nie mona wykluczy, e nie stanie si jeszcze
waniejszy. Dzi, podobnie jak wczoraj, nierwnoci majtkowe s gwnymi nierwnociami
wewntrz kadej grupy wiekowej i, jak si przekonamy, dziedziczenie znajduje si ju blisko tego, by
z pocztkiem XXI wieku odzyska znaczenie, jakie miao ono w epoce Ojca Goriot. W duszym
wymiarze czasu gwn si naprawd pchajc nas w kierunku wikszej rwnoci jest
upowszechnienie wiedzy i kwalifikacji.
Siy konwergencji, siy dywergencji
Tymczasem najwaniejszy fakt jest taki, e choby sia upowszechniania wiedzy i kompetencji bya
mocna, zwaszcza w perspektywie zmniejszania rnic midzy krajami, mog j zrwnoway,
a nawet przeway potne siy dziaajce w przeciwnym kierunku dywergencji, to znaczy nasilania
nierwnoci. Brak odpowiednich inwestycji w ksztacenie niewtpliwie moe wyklucza cae grupy
spoeczne z moliwoci korzystania ze wzrostu lub nawet prowadzi je do deklasacji przez nowe
grupy, co wida na przykadzie zjawiska konwergencji w skali midzynarodowej (kiedy np. robotnicy
chiscy zajmuj w podziale pracy miejsce robotnikw amerykaskich i francuskich). Inaczej mwic,
gwna sia sprzyjajca konwergencji upowszechnianie wiedzy jest tylko czciowo naturalna
i spontaniczna: zaley ona w znacznym stopniu od polityki edukacyjnej oraz dostpu do ksztacenia,
odpowiednich kwalifikacji i instytucji uruchomionych w tym zakresie.
W ksice tej pooymy nacisk na jeszcze bardziej niepokojce siy dywergencji, kopotliwe o tyle,
o ile mog wystpi take w wiecie, w ktrym wszystkie odpowiednie inwestycje byyby
zrealizowane i w ktrym wszystkie warunki efektywnoci rynkw w rozumieniu ekonomistw
byyby pozornie spenione. Te siy dywergencji s nastpujce: z jednej strony najlepiej zarabiajcy
szybko uciekaj caej reszcie na bardzo duy dystans i to na masow skal, nawet jeli dzisiaj proces
ten ma charakter wzgldnie lokalny; z drugiej strony, i przede wszystkim, chodzi o cao si
dywergencji zwizanych z procesem akumulacji i koncentracji majtkw w wiecie, ktrego cech
jest saby wzrost i wysoka rentowno kapitau. Ten drugi proces jest potencjalnie bardziej
destabilizujcy ni pierwszy i stanowi bez wtpienia gwne zagroenie dla dynamiki podziau

bogactw w dugiej perspektywie czasowej.


Przejdmy od razu do sedna sprawy. Na wykresach 1.1 i 1.2 przedstawilimy dwa podstawowe
trendy ilustrujce potencjalne znaczenie procesw dywergencji, ktre bdziemy si starali zrozumie.
Trendy pokazane na tych wykresach maj form krzywej w ksztacie U, to znaczy najpierw
malejcej, a pniej rosncej, i mona by sdzi, e odpowiadaj podobnym rzeczywistociom. Tak
jednak nie jest: ewolucje te prezentuj cakowicie inne zjawiska, opierajce si na z gruntu
odmiennych mechanizmach ekonomicznych, spoecznych i politycznych. Pierwszy trend dotyczy
przede wszystkim Stanw Zjednoczonych, a drugi gwnie Europy i Japonii. Nie jest oczywicie
wykluczone, e oba te trendy i obydwie siy dywergencji pocz si kiedy w tych samych krajach
w cigu XXI wieku i faktycznie zobaczymy, e ju si to czciowo wydarzyo lub nawet na
poziomie caej planety, co moe doprowadzi do poziomw nierwnoci nieznanych w przeszoci
i utworzenia radykalnie nowej struktury nierwnoci. Niemniej jednak dzi oba te trendy odpowiadaj
w zasadzie dwm rnym zjawiskom.
Pierwszy trend, przedstawiony na wykresie I.1, pokazuje trajektori udziau decyla najwyszych
dochodw w amerykaskim dochodzie narodowym w latach 1910 2010. To proste rozwinicie
cigw historycznych utworzonych przez Kuznetsa w latach 50. XX wieku. W istocie odnajdujemy tu
znaczne zmniejszenie nierwnoci dostrzeone przez niego midzy 1913 a 1948 rokiem, ze spadkiem
o niemal 15 punktw procentowych dochodu narodowego czci przypadajcej na grne 10 %
Amerykanw czci, ktra sigaa 45 50 % dochodu narodowego w latach 1910 1920 i spada
do 30 35 % z kocem lat 40. XX wieku. Nierwnoci stabilizuj si nastpnie na tym poziomie
w latach 1950 1970. Pniej, od lat 70. XX wieku, obserwujemy gwatowny ruch w odwrotnym
kierunku, do tego stopnia, e cz przypadajca na 10 % najbogatszych Amerykanw wraca
w pierwszym dziesicioleciu XXI wieku do poziomu 45 50 % dochodu narodowego. Rozmiar tej
zmiany robi wraenie. Samoistnie nasuwa si pytanie o to, dokd nas moe doprowadzi taka
tendencja.

WYKRES I.1: Nierwno dochodw w Stanach Zjednoczonych, 1910 2010


INTERPRETACJA: udzia dochodw grnego decyla w amerykaskim dochodzie narodowym spad z 45 50 %
w latach 1910 1920 do poniej 35 % w latach 50. XX wieku (chodzi o spadek zmierzony przez Kuznetsa);
potem wzrs od mniej ni 35 % w latach 70. XX wieku do 45 50 % na pocztku XXI stulecia.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Przekonamy si, e ta spektakularna ewolucja odzwierciedla w znacznym stopniu bezprecedensow


eksplozj najwyszych wynagrodze za prac i przede wszystkim pokazuje zjawisko separacji kadr
kierowniczych wielkich przedsibiorstw od reszty spoeczestwa. Moliwym tego wyjanieniem
byby nagy wzrost poziomu kwalifikacji i wydajnoci kadr zarzdzajcych w porwnaniu z mas
innych pracownikw. Inne wyjanienie, ktre wydaje mi si jednak bardziej wiarygodne i, jak
zobaczymy, odpowiada w duo wikszym stopniu zaobserwowanym faktom, jest takie, e to same
kadry decyduj w znacznej mierze o wysokoci wasnych zarobkw, niekiedy bez adnego
zahamowania i czsto bez wyranego zwizku z ich indywidualn wydajnoci, w dodatku trudn do
oszacowania w warunkach wielkich organizacji. T ewolucj obserwujemy zwaszcza w Stanach
Zjednoczonych i w mniejszym stopniu w Wielkiej Brytanii, co mona tumaczy szczegln histori
norm spoecznych i rozwiza fiskalnych charakterystyczn dla tych dwch krajw w cigu
minionego wieku. W pozostaych bogatych krajach (Japonia, Niemcy, Francja i inne kraje Europy
kontynentalnej) tendencja ta jest mniej widoczna, ale kierunek jest podobny. Byoby ryzykowne
zakada, e zjawisko to przybierze skal rwn amerykaskiej, zanim przeanalizujemy je w moliwie
peny sposb co nie jest niestety proste, zwaywszy na ograniczenia dostpnych danych.
Sia podstawowej dywergencji: r > g
Zaprezentowana na wykresie I.2 druga tendencja odsya do mechanizmu dywergencji, w pewnym
sensie prostszego i bardziej przejrzystego, ale te bez wtpienia majcego jeszcze wikszy wpyw na
dugoterminow ewolucj podziau bogactw. Wykres I.2 pokazuje ewolucj cakowitej wartoci
majtkw prywatnych (nieruchomoci, kapitau finansowego i organizacyjnego, po odjciu dugw)
wyraonej w wielokrotnoci rocznego dochodu narodowego, od roku 1870 do 2010 roku, w Wielkiej
Brytanii, we Francji i w Niemczech. Zauwamy od razu wielk koniunktur majtkow cechujc
Europ od koca XIX wieku i belle poque: warto majtkw prywatnych sytuuje si na poziomie
szecio-, siedmioletniego dochodu narodowego, co jest wartoci znaczn. Nastpnie obserwujemy
silny spadek bdcy wynikiem turbulencji lat 1914 1945. Stosunek kapitau do dochodu spada do
poziomu zaledwie dwuletniego, trzyletniego dochodu narodowego. Pniej widzimy stay wzrost od
lat 50. XX wieku, do tego stopnia, e majtki prywatne wydaj si z pocztkiem obecnego XXI wieku
odzyskiwa szczyty z przedednia I wojny wiatowej: stosunek kapitau do dochodu w latach 2000
2010 sytuuje si na poziomie okoo picio-, szecioletniego dochodu narodowego tak w Wielkiej
Brytanii, jak i we Francji (w Niemczech warunki pocztkowe i poziom s nieco nisze, ale tendencja
jest rwnie wyrana).
Ta krzywa w ksztacie litery U duych rozmiarw odpowiada najwaniejszej transformacji, ktra
bdzie szeroko omawiana w tej ksice. Pokaemy przede wszystkim, e powrt do wysokich
stosunkw midzy poziomem nagromadzonego kapitau a strumieniem dochodu narodowego w cigu
ostatnich dekad tumaczy si w znacznym stopniu powrotem do gospodarki relatywnie wolnego
wzrostu. W spoeczestwach o wolnym wzrocie majtki pochodzce z przeszoci nabieraj
nieproporcjonalnego znaczenia, gdy nawet niewielki napyw nowych oszczdnoci wystarcza, by
trwale i znaczco zwiksza rozmiar zgromadzonego kapitau.
Jeli w dodatku stopa zwrotu z kapitau ustali si w sposb zdecydowany i trway powyej stopy
wzrostu (co nie jest automatyczne, ale tym bardziej prawdopodobne, im stopa wzrostu jest niska),
wwczas istnieje bardzo silne ryzyko zdecydowanej dywergencji podziau bogactw.
Ta fundamentalna nierwno, ktr przedstawimy jako r > g gdzie r oznacza wskanik

rentownoci kapitau (to znaczy to, co przynosi rednio kapita w cigu jednego roku w postaci
zyskw, dywidend, odsetek, czynszw i innych przychodw z kapitau, w procentach jego wartoci),
a g oznacza stop wzrostu (to znaczy roczny przyrost dochodu i produkcji) bdzie miaa w tej
ksice podstawowe znaczenie. W pewnym sensie wyraa ona logik caoci.

WYKRES I.2: Stosunek kapitau do dochodu w Europie, 1870 2010


INTERPRETACJA: cao majtkw prywatnych miaa warto szecio-, siedmioletniego dochodu narodowego
w Europie w 1910 roku, dwu-, trzyletniego w 1950 roku i od cztery- do szecioletniego w 2010 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Kiedy stopa zwrotu z kapitau znaczco przewysza stop wzrostu i jak zobaczymy, dziao si tak
prawie zawsze w historii, a w kadym razie do XIX wieku, i ma wielkie szanse sta si norm w XXI
stuleciu powoduje to automatycznie, e odziedziczone majtki rosn szybciej ni poziom produkcji
i dochody. Spadkobiercom wystarcza wic zaoszczdzi niewielk cz przychodw z ich kapitau,
by rosy one szybciej ni gospodarka jako cao. W tych warunkach jest rzecz prawie nieuchronn,
e majtki dziedziczone po poprzednich pokoleniach zdecydowanie dominuj nad majtkami
powstaymi w cigu pracy caego ycia, koncentracja kapitau osiga za niezwykle wysokie poziomy,
potencjalnie niedajce si pogodzi z wartociami merytokracji i zasadami sprawiedliwoci
spoecznej, lecymi u podstaw naszych nowoczesnych spoeczestw demokratycznych.
T podstawow si dywergencji mog jeszcze wzmocni dodatkowe mechanizmy, jak na przykad
wzrastanie stopy oszczdnoci wraz z poziomem bogactwa37, a jeszcze bardziej, gdy faktycznie
osignita rednia stopa zwrotu z kapitau jest tym wysza, im wikszy jest kapita pocztkowy
waciciela (jak si przekonamy, zdarza si tak coraz czciej). Nieprzewidywalny i arbitralny
charakter rentownoci kapitau oraz wynikajce z tego moliwoci bogacenia si rwnie stawiaj
idea merytokracji pod znakiem zapytania. Wreszcie, wszystkie te konsekwencje mog by jeszcze
zaostrzone przez Ricardiaski mechanizm w rodzaju strukturalnej dywergencji cen nieruchomoci czy
produktw naftowych.
Podsumujmy. Proces akumulacji i podziau majtkw zawiera immanentnie potne siy
popychajce do dywergencji, a w kadym razie do niezwykle podwyszonego poziomu nierwnoci.
Istniej rwnie siy konwergencji, ktre przewaaj w niektrych krajach albo w niektrych

okresach, ale siy dywergencji w kadej chwili mog wzi gr, jak wydaje si do tego dochodzi
z pocztkiem XXI wieku i o czym zdaje si przesdza prawdopodobny spadek wzrostu
demograficznego i gospodarczego w nadchodzcych dekadach.
Moje wnioski s mniej apokaliptyczne ni te wynikajce z zasady nieograniczonej akumulacji
i cigej dywergencji w ujciu Marksa (ktrego teoria implicite opiera si na jednoznacznym
zaoeniu zerowego wzrostu wydajnoci na dusz met). W proponowanym tutaj schemacie
dywergencja nie ma charakteru cigego i stanowi wycznie jedn z przyszych moliwoci.
Perspektywy nie s jednak specjalnie pocieszajce. Trzeba przede wszystkim podkreli, e
fundamentalna nierwno r > g, gwna sia dywergencji na gruncie mojej teorii, nie ma nic
wsplnego z jakkolwiek niedoskonaoci rynku. Wrcz przeciwnie: im bardziej rynek kapitaowy
jest w rozumieniu ekonomistw doskonay, tym bardziej prawdopodobne jest, e r bdzie wiksze
od g. Mona wyobrazi sobie instytucje i polityki publiczne pozwalajce przeciwdziaa skutkom tej
niewzruszonej logiki jak na przykad globalny i progresywny podatek od kapitau.
Ale wprowadzenie ich stawia znaczne problemy od strony midzynarodowej koordynacji. Jest niestety
moliwe, e proponowane odpowiedzi oka si w praktyce duo skromniejsze i nieskuteczne, na
przykad w obliczu nacjonalistycznych przeszkd rnej natury.
Ramy geograficzne i historyczne
Jakie bd ramy przestrzenne i czasowe naszego studium? W miar moliwoci bd si stara
analizowa dynamik podziau bogactw w skali wiatowej, tak wewntrz krajw, jak i midzy
krajami, poczynajc od XVIII wieku. W praktyce jednak wiele ogranicze w dostpie do danych
zmusi mnie czsto do do wyranego zawenia badanego obszaru. Jeli chodzi o podzia produkcji
i dochodu midzy krajami, ktry zbadamy w czci pierwszej, to perspektyw globaln dysponujemy
od roku 1700 (przede wszystkim dziki rachunkom narodowym zebranym przez Angusa Maddisona).
Przy badaniu dynamiki stosunku kapitau do dochodu oraz podziau midzy kapitaem a prac
w czci drugiej bdziemy zmuszeni do ograniczenia si w zasadzie do przypadku krajw zamonych
i wnioskowania przez ekstrapolacj, jeli chodzi o kraje biedne i wschodzce z braku odpowiednich
danych historycznych. Kiedy w czci trzeciej zajmiemy si ewolucj nierwnoci dochodw
i majtkw, bdziemy rwnie mocno ograniczeni dostpnymi rdami. Bdziemy starali si
uwzgldni jak najwicej krajw biednych i gospodarek wschodzcych, zwaszcza dziki danym
pochodzcym z bazy WTID, ktra usiuje w miar moliwoci obj swym zasigiem pi
kontynentw. Jest jednak oczywiste, e ewolucje dugoterminowe s zdecydowanie lepiej
udokumentowane w krajach bogatych. W zasadzie ksika ta oparta jest przede wszystkim na analizie
dowiadcze historycznych gwnych krajw rozwinitych: Stanw Zjednoczonych, Japonii, Niemiec,
Francji i Wielkiej Brytanii.
Przypadki Wielkiej Brytanii i Francji bd najczciej przywoywane, gdy chodzi o dwa kraje,
w przypadku ktrych rda historyczne s najkompletniejsze i obejmuj najdusze okresy. Dla obu
krajw istniej liczne szacunki majtku narodowego i jego struktury, pozwalajce siga a do
pocztkw XVIII wieku. Poza tym stanowi te one dwa najwiksze mocarstwa kolonialne
i finansowe XIX i pocztku XX wieku. Ich szczegowe zbadanie ma wic oczywist wag dla analizy
dynamiki wiatowego podziau bogactw od rewolucji przemysowej. Wielka Brytania i Francja tworz
rwnie niedajcy si omin punkt wyjcia do badania tego, co nazywa si czsto pierwsz
globalizacj finansow i handlow, przypadajc na lata 1870 1914. By to okres wykazujcy wiele
podobiestw z drug globalizacj, ktra rozpocza si w latach 70. XX wieku, czas rwnoczenie

fascynujcy i wyjtkowo nierwnociowy. To epoka, w ktrej wynaleziono arwk i poczenia


transatlantyckie (Titanic zaton w 1912 roku), kino i radio, samochd i midzynarodowe lokaty
finansowe. Przypomnijmy tytuem przykadu, e trzeba bdzie zaczeka do pierwszych lat XXI wieku,
aby w bogatych krajach osignito poziom kapitalizacji giedowej proporcjonalnie do produkcji
krajowej lub dochodu narodowego odnotowany w Paryu i Londynie w latach 1900 1910. To
porwnanie bdzie pouczajce take z punktu widzenia interpretacji dzisiejszego wiata.
Niektrych czytelnikw z pewnoci zdziwi szczeglne znaczenie, jakie przywizuj do badania
przypadku francuskiego, i by moe bd mnie podejrzewa o nacjonalizm. Musz si wic
usprawiedliwi. Chodzi w pierwszej kolejnoci o kwesti rde. Rewolucja francuska nie stworzya
spoeczestwa sprawiedliwego i idealnego, ale miaa w kadym razie zasug utworzenia bezcennego
obserwatorium fortun: system rejestracji majtkw ziemskich, finansowych i nieruchomoci
wprowadzony w latach 1790 1800 jest zaskakujco nowoczesny i uniwersalny jak na sw epok, co
wyjania, dlaczego francuskie dugookresowe rda spadkowe s prawdopodobnie najbogatszymi na
wiecie.
Drugi powd jest taki, e Francja to kraj, w ktrym najwczeniej doszo do zmiany demograficznej,
przez co stanowi ona w pewnym sensie dobre obserwatorium tego, co moe czeka reszt planety.
Oczywicie ludno Francji wzrastaa take w cigu dwch ostatnich stuleci, ale w rytmie nadzwyczaj
wolnym. W chwili rewolucji Francja liczya blisko 30 milionw mieszkacw, natomiast
z pocztkiem XXI wieku liczy ona zaledwie niewiele ponad 60 milionw. Chodzi o ten sam kraj, te
same rzdy wielkoci. Dla porwnania Stany Zjednoczone liczyy zaledwie 3 miliony mieszkacw
w momencie ogoszenia Deklaracji Niepodlegoci, ale osigny poziom 100 milionw w pocztkach
XX wieku i przekroczyy liczb 300 milionw mieszkacw w drugiej dekadzie XXI stulecia. Jest
rzecz oczywist, e jeli jaki kraj przechodzi od 3 do 300 milionw mieszkacw (nie wspominajc
o zasadniczej zmianie skali terytorialnej w okresie ekspansji na zachd w XIX wieku), to nie jest ju
tak naprawd ten sam kraj.
Zobaczymy, e dynamika i struktura nierwnoci prezentuj si odmiennie w kraju, ktrego ludno
powikszya si stokrotnie, i w kraju, gdzie zaledwie si podwoia. W szczeglnoci waga
dziedziczenia jest oczywicie bardziej ograniczona w pierwszym przypadku ni w drugim. Bardzo
duy wzrost demograficzny w Nowym wiecie sprawi, e znaczenie majtkw pochodzcych
z przeszoci byo zawsze mniejsze w Stanach Zjednoczonych ni w Europie, co tumaczy rwnie,
dlaczego struktura nierwnoci amerykaskich oraz amerykaskich wyobrae nierwnoci i klas
spoecznych jest tak szczeglna. Ale sprawia to take, e przypadek amerykaski w pewnej mierze
nie moe by przenoszony gdzie indziej (jest mao prawdopodobne, by ludno wiata wzrosa
stokrotnie w cigu dwch najbliszych stuleci), podczas gdy przypadek francuski jest bardziej
reprezentatywny, a przez to przydatny dla badania przyszoci. Jestem przekonany, e szczegowa
analiza przypadku Francji i rnych trajektorii historycznych obserwowanych w krajach
rozwinitych w Europie, Japonii, Ameryce Pnocnej i Oceanii mwi nam wiele w perspektywie
przyszej dynamiki rozwoju na wiecie, cznie z krajami dzisiaj wschodzcymi, jak Chiny, Brazylia
czy Indie, w ktrych niewtpliwie nadejdzie take spowolnienie wzrostu demograficznego (tak si ju
dzieje) i gospodarczego.
Wreszcie przypadek Francji jest o tyle interesujcy, e rewolucja francuska rewolucja
buruazyjna par excellence bardzo wczenie wprowadzia idea rwnoci prawnej na rynku.
Badanie jego konsekwencji dla dynamiki podziau bogactw jest niezmiernie ciekawe. Rewolucja
angielska z 1688 roku wprowadzia co prawda nowoczesny parlamentaryzm, ale pozostawia dynasti
krlewsk, zasad primogenitury w dziedziczeniu ziemi a do lat 20. XX wieku oraz przywileje

polityczne dla dziedzicznego szlachectwa a do naszych dni (proces nowego okrelenia funkcji
parostwa i Izby Lordw w drugiej dekadzie XXI wieku wci si toczy, co obiektywnie trwa ju troch
za dugo). Rewolucja amerykaska z 1776 roku wprowadzia rzeczywicie zasady republikaskie, ale
i ona pozostawia niewolnictwo prosperujce przez kolejny wiek i dyskryminacj rasow legaln przez
niemal dwa stulecia; kwestia rasowa w duym stopniu do dzi wpywa na problemy spoeczne
w Stanach Zjednoczonych. Rewolucja francuska z 1789 roku bya w pewien sposb ambitniejsza:
uchylia wszystkie legalne przywileje i dya do stworzenia porzdku politycznego i spoecznego
opartego w peni na rwnoci praw i szans. Kodeks cywilny zapewnia absolutn rwno w obszarze
prawa wasnoci i wolnoci zawierania umw (przynajmniej w odniesieniu do mczyzn). Z kocem
XIX wieku i w czasach belle poque konserwatywni ekonomici francuscy jak Paul LeroyBeaulieu uywali czsto tego argumentu, by tumaczy, e republikaska Francja, kraj drobnych
posiadaczy, kraj, ktry sta si egalitarny dziki rewolucji, w adnym wypadku nie potrzebuje
progresywnego i grabieczego podatku dochodowego i spadkowego, w przeciwiestwie do
monarchicznego i arystokratycznego Zjednoczonego Krlestwa. Tymczasem nasze dane wskazuj, e
koncentracja majtkw bya w tym czasie niemal rwnie skrajna we Francji, jak w Zjednoczonym
Krlestwie, co pokazuje do wyranie, e rwno praw na rynku nie jest rwnoznaczna z rwnoci
praw po prostu. Rwnie tutaj dowiadczenie historyczne jest wielce pouczajce dla analizy
dzisiejszego wiata, ktrego liczni obserwatorzy cigle wyobraaj sobie, na wzr Leroy-Beaulieu
sprzed ponad wieku, e wystarczy ustanowi coraz lepiej gwarantowane prawa wasnoci, cieszce si
rosnc wolnoci rynki i coraz czystsz i doskonalsz konkurencj, by doj do zbudowania
spoeczestwa sprawiedliwego, zamonego i harmonijnego. Zadanie to jest niestety bardziej
skomplikowane.
Ramy teoretyczne i pojciowe
Zanim posuniemy si dalej, warto powiedzie nieco wicej o ramach teoretycznych i pojciowych,
w ktrych mieci si to badanie, a take o intelektualnym szlaku, ktry doprowadzi mnie do napisania
tej ksiki.
Najpierw powiedzmy, e nale do pokolenia, ktre miao 18 lat w roku 1989, roku dwchsetlecia
rewolucji francuskiej, ale take roku upadku muru berliskiego. Nale do pokolenia, ktre stao si
dorose, suchajc w radiu o zawaleniu si dyktatur komunistycznych, i nigdy nie odczuwao
najmniejszej czuoci czy nostalgii za tymi reimami czy za sowietyzmem. Jestem doywotnio
zaszczepiony przeciw retoryce antykapitalistycznej nudnej i konwencjonalnej, ktra zdaje si nie bra
pod uwag historycznej klski komunizmu i czsto odwraca wzrok od intelektualnych narzdzi, ktre
pozwoliyby j przekroczy. Nie interesuje mnie oskaranie nierwnoci czy te kapitalizmu jako
takiego tym bardziej e nierwnoci spoeczne nie stanowi problemu same w sobie, pod warunkiem
jednak, e s uzasadnione, to znaczy oparte na poytku powszechnym, jak gosi artyku pierwszy
Deklaracji Praw Czowieka i Obywatela z 1789 roku (ta definicja sprawiedliwoci spoecznej jest
nieprecyzyjna, ale pocigajca i zakorzeniona w historii, przyjmijmy j na razie i wrmy do tego
pniej). To, co mnie interesuje, to prba uczestnictwa, w ramach moich skromnych moliwoci,
w okreleniu najbardziej odpowiednich modeli organizacji spoecznych, instytucji i polityk
publicznych, ktre w sposb rzeczywisty i efektywny doprowadziyby do powstania sprawiedliwego
spoeczestwa, dziaajcego w ramach pastwa prawa, ktrego zasady s z gry znane i odnosz si do
wszystkich oraz mog by demokratycznie dyskutowane.
Powinienem te doda, e moje amerykaskie marzenie spenio si, gdy miaem 22 lata, doktorat

w kieszeni, i zatrudni mnie bostoski uniwersytet. To dowiadczenie okazao si dla mnie kluczowe
i to z niejednego powodu. Stawiaem wwczas pierwsze kroki w Stanach Zjednoczonych i szybkie
uznanie dla mojej pracy byo przyjemnym uczuciem. Oto kraj umiejcy postpowa z emigrantami
i pragncy ich przyciga! Ale rwnoczenie od razu zdaem sobie spraw, e bd chcia bardzo
szybko wraca do Francji i do Europy, co uczyniem, majc dokadnie 25 lat. Od tej pory nigdy nie
opuciem Parya, z wyjtkiem kilku krtkich wyjazdw. Jednym z wanych powodw takiego
mojego wyboru byo to, e nie zostaem wystarczajco przekonany przez amerykaskich
ekonomistw. Owszem, wszyscy byli bardzo inteligentni i wci mam w tym rodowisku wielu
przyjaci, ale byo te co dziwnego: wiedziaem przecie, e nie miaem zielonego pojcia
o problemach ekonomicznych wiata (mj doktorat skada si z kilku do abstrakcyjnych twierdze
matematycznych), a przecie rodowisko polubio to, co robi. Szybko zdaem sobie spraw, e adna
praca polegajca na konsekwentnym zbieraniu danych historycznych na temat dynamiki nierwnoci
nie zostaa tu podjta od czasw Kuznetsa (do czego usiadem zaraz po powrocie do Francji),
a rodowisko naukowe gromadzio czysto teoretyczne wyniki, nie wiedzc na dobr spraw, jakie
fakty chce objania, i oczekiwao, e bd postpowa podobnie.
Powiedzmy otwarcie: ekonomia wci nie wyzbya si swej dziecicej pasji do matematyki i czysto
teoretycznych, nierzadko ideologicznych spekulacji, ze szkod dla bada historycznych i zblienia do
innych nauk spoecznych. Zbyt czsto ekonomici zajmuj si drobnymi problemami
matematycznymi, interesujcymi wycznie dla nich samych, co pozwala im maym kosztem nada
sobie pozory naukowoci i unika odpowiedzi na pytania znacznie bardziej skomplikowane, stawiane
przez otaczajcy ich wiat. By ekonomist uniwersyteckim we Francji daje jeden wielki przywilej:
ekonomici s mao cenieni w wiecie intelektualnym i uniwersyteckim, podobnie zreszt jak wrd
elit politycznych i finansowych. To zmusza ich do rezygnacji z pogardy dla innych dyscyplin
i absurdalnej pretensji do wyszego stopnia naukowoci, podczas gdy w rzeczywistoci wie si prawie
nic. To stanowi zreszt o wdziku tej dyscypliny i nauk spoecznych w ogle: startujemy z dou,
niekiedy z bardzo gbokiego dou, i moemy w zwizku z tym mie nadziej na due postpy. We
Francji ekonomici s jak sdz nieco bardziej ni w Stanach Zjednoczonych skonni przekonywa
swoich kolegw historykw i socjologw, i oglnie wiat zewntrzny, do sensu tego, co robi (cho
nie zawsze im si to udaje). Tote moim marzeniem, gdy nauczaem w Bostonie, byo znale si
w cole des hautes tudes en sciences sociales, uczelni, ktrej wielkimi nazwiskami byli Lucien
Febvre, Fernand Braudel, Claude Lvi-Strauss, Pierre Bourdieu, Franoise Hritier, Maurice Godelier
i tylu innych. Czy mam to wyzna, ryzykujc uznanie za szowinist nauk spoecznych? Mam
niewtpliwie wicej podziwu dla tych uczonych ni dla Roberta Solowa albo nawet Simona
Kuznetsa nawet jeli auj, e przewaajca cz nauk spoecznych od lat 70. XX wieku przestaa
si interesowa podziaem bogactw i klasami spoecznymi. Wczeniej problemy dochodw, pac, cen
i majtkw miay dobr pozycj w programach badawczych historii i socjologii. Tak naprawd to
chciabym, aby specjalici i amatorzy we wszystkich naukach spoecznych zainteresowali si
badaniami przedstawionymi w tej ksice poczynajc od tych, ktrzy twierdz, e nie maj
zielonego pojcia o ekonomii, za to czsto wygaszaj bardzo zdecydowane pogldy w sprawie
nierwnoci dochodw i majtkw, co zreszt jest cakowicie zrozumiae.
W rzeczywistoci ekonomia nigdy nie powinna separowa si od innych dyscyplin nauk
spoecznych, poniewa moe si rozwija tylko na ich gruncie. Zbyt mao wiemy w naukach
spoecznych, by si tak niemdrze dzieli. Aby spodziewa si postpw w takich kwestiach, jak
historyczna dynamika podziau bogactw i struktura klas spoecznych, e naley postpowa
pragmatycznie, zmobilizowa metody i podejcia historykw, socjologw i politologw podobnie jak

ekonomistw. Trzeba zacz od kwestii podstawowych i prbowa znale odpowiedzi: ssiedzkie


i podwrkowe spory s spraw wtrn. Ta ksika, jak sdz, jest tyle historyczna, co ekonomiczna.
Jak wyjaniem wczeniej, moja praca polegaa najpierw na zebraniu rde i ustaleniu faktw
i historycznych sekwencji w sprawie podziau dochodw i majtkw. W dalszych partiach ksiki
odwouj si niekiedy do teorii, modeli i poj abstrakcyjnych, ale prbuj robi to oszczdnie, to
znaczy tylko wtedy, gdy teoria pozwala na lepsze zrozumienie badanych ewolucji. Na przykad
pojcia dochodu i kapitau, stopy wzrostu i wskanika rentownoci s pojciami abstrakcyjnymi,
konstrukcjami teoretycznymi, a nie matematycznymi pewnikami. Bd usiowa w kadym razie
pokaza, e pozwalaj one skuteczniej analizowa realia historyczne, pod warunkiem wszake, e
zachowamy krytyczne i wiate spojrzenie na precyzj z natury przyblion z jak moliwe jest
dokonanie ich pomiaru. Uyj rwnie kilku rwna, jak prawo = r (zgodnie z ktrym udzia
kapitau w dochodzie narodowym jest rwny stopie zwrotu z kapitau przemnoonej przez stosunek
kapitau do dochodu) albo prawo = s / g (wedug ktrego stosunek kapitau do dochodu rwny jest
w duszej perspektywie stosunkowi midzy stop oszczdnoci a stop wzrostu). Prosz czytelnika
niezbyt mocnego w matematyce, by nie zamyka natychmiast ksiki, chodzi o kilka rwna
elementarnych, ktre mona wyjani w prosty i intuicyjny sposb, i ktrych dobre zrozumienie nie
wymaga adnej nadzwyczajnej wiedzy technicznej. Bd zwaszcza prbowa pokaza, e te
minimalne ramy teoretyczne pozwalaj na lepsze zrozumienie wanych dla kadego ewolucji
historycznych.
Plan ksiki
Ksika ta skada si z czterech czci i szesnastu rozdziaw. Pierwsza cz, zatytuowana Dochd
i kapita, skadajca si z dwch rozdziaw, wprowadza podstawowe pojcia, ktre bd czsto
uywane w dalszej czci pracy. W szczeglnoci rozdzia 1 przedstawia pojcia dochodu
narodowego, kapitau i stosunku kapitau do dochodu, a nastpnie zarys ewolucji wiatowego podziau
dochodu i produkcji. Rozdzia 2 analizuje z kolei dokadnie ewolucj stopy wzrostu ludnoci
i produkcji od czasw rewolucji przemysowej. W tej pierwszej czci brak jest w zasadzie wyranie
nowych faktw, dlatego czytelnik obeznany z tymi pojciami i ogln histori wiatowego wzrostu od
XVIII wieku moe przej od razu do czci drugiej.
Druga cz, zatytuowana Dynamika stosunku kapitau do dochodu, skada si z czterech
rozdziaw. Celem tej czci jest dokonanie analizy tego, jak prezentuje si na pocztku XXI wieku
problem dugoterminowej ewolucji stosunku kapitau do dochodu oraz globalnego podziau dochodu
narodowego midzy dochodami z kapitau i dochodami z pracy. Rozdzia 3 przedstawia metamorfozy
kapitau od XVIII wieku, zaczynajc od przypadkw Zjednoczonego Krlestwa i Francji, najlepiej
znanych w dugim okresie. Rozdzia 4 wprowadza przypadki Niemiec i Stanw Zjednoczonych.
Rozdziay 5 i 6 rozszerzaj geograficznie te analizy na ca planet, na tyle, na ile pozwalaj na to
rda, przede wszystkim za prbuj wyciga wnioski z historycznych dowiadcze w celu analizy
moliwej ewolucji stosunku kapitau do dochodu i podziau midzy kapitaem a prac
w nadchodzcych dekadach.
Trzecia cz, pod tytuem Struktura nierwnoci, skada si z szeciu rozdziaw. Rozdzia 7
zaczyna si od zaznajomienia czytelnika z rzdami wielkoci osignitymi w praktyce przez
nierwno podziau dochodw z pracy z jednej strony oraz wasnoci kapitau i pochodzcych z niego
dochodw z drugiej. Nastpnie w rozdziale 8 analizujemy dynamik historyczn tych nierwnoci,
zaczynajc od przedstawienia przeciwnych przypadkw Francji i Stanw Zjednoczonych. Rozdziay 9

i 10 poszerzaj te analizy do wszystkich krajw, dla ktrych dysponujemy danymi historycznymi (w


szczeglnoci w ramach WTID), badajc osobno nierwnoci wobec pracy i wobec kapitau.
W rozdziale 11 badana jest ewolucja dziedziczenia w dugiej perspektywie czasowej. Wreszcie
w rozdziale 12 prezentowana jest analiza moliwej ewolucji globalnego podziau majtkw w cigu
pierwszych dekad XXI wieku.
Cz czwarta, zatytuowana Uregulowanie kapitau w XXI wieku, skada si z czterech rozdziaw.
Jej celem jest wyprowadzenie wnioskw politycznych i normatywnych z poprzednich czci, ktrych
przedmiotem jest przede wszystkim ustalenie faktw i zrozumienie powodw obserwowanych
ewolucji. W rozdziale 13 prbujemy zarysowa kontury tego, czym mogoby by pastwo socjalne
adekwatne do rozpoczynajcego si wieku. Rozdzia 14 proponuje przemylenie progresywnego
podatku dochodowego w wietle wczeniejszych dowiadcze i ostatnich tendencji. Rozdzia 15
zawiera opis tego, co mogoby przypomina podatek progresywny od kapitau przystosowany do
kapitalizmu majtkowego XXI wieku, i porwnuje to idealne narzdzie do innych moliwych
sposobw regulacji: od europejskiego podatku od majtku przez chisk kontrol kapitaw, po
amerykask imigracj albo generalny powrt do protekcjonizmu. Rozdzia 16 zajmuje si palcym
problemem dugu publicznego oraz optymalnej akumulacji kapitau publicznego w kontekcie
moliwego zuycia kapitau naturalnego.
I jeszcze sowo: opublikowanie w 1913 roku ksiki zatytuowanej Kapita w XX wieku byoby
nadzwyczaj ryzykowne. Niech wic czytelnik zechce mi wybaczy publikacj w 2013 roku ksiki
zatytuowanej Kapita w XXI wieku. Jestem w peni wiadomy cakowitej niemonoci przewidzenia
formy, jak przyjmie kapita w roku 2063 lub 2113. Jak ju napisaem i jak bdziemy mieli okazj
dokadnie obserwowa, historia dochodw i majtkw jest histori zdecydowanie polityczn,
chaotyczn i nieprzewidywaln. Zaley ona od wyobraenia na temat nierwnoci, jakie maj rne
spoeczestwa, od polityk, jakie prowadz, oraz odpowiednich instytucji, ktre nierwnoci te mog
ksztatowa i przeksztaca w tym lub innym kierunku. Nikt nie moe wiedzie, jak form przyjm te
rozwizania w nadchodzcych dekadach. Co nie zmienia faktu, e lekcje historii przydaj si do tego,
by mc nieco janiej rozumie wybory, z jakimi przyjdzie nam si mierzy, oraz tendencje rozwojowe
widoczne w rozpoczynajcym si wieku. Taki jest w istocie jedyny cel tej ksiki, ktra logicznie
rzecz biorc powinna by zatytuowana Kapita w pocztkach XXI wieku: stara si wycign
z dowiadcze minionych stuleci kilka skromnych rozwiza na przyszo, bez zbytnich zudze co
do ich prawdziwej przydatnoci, poniewa historia zawsze wynajdzie sobie wasne cieki.

1 Thomas Malthus (1766 1834), ekonomista angielski uwaany za jednego z najbardziej wpywowych przedstawicieli szkoy

klasycznej obok Adama Smitha (1723 1790) i Davida Ricardo (1772 1823).
2 Istnieje oczywicie szkoa liberalna zwrcona w stron optymizmu: Adam Smith wydaje si przez ni uksztatowany i, szczerze

mwic, nie stawia sobie w ogle pytania o moliw rnic w podziale bogactw na dusz met. Podobnie Jean-Baptiste Say
(1767 1832), ktry z kolei wierzy w naturaln rwnowag.
3 Inn opcj jest oczywicie zwikszenie poday poprzez odkrycie nowych z (lub nowych rde energii, w miar moliwoci
czystszych) albo zagszczenie mieszkalnictwa w miastach (na przykad poprzez wznoszenie wyszych wieowcw), co jednak
rodzi kolejne problemy. W kadym wypadku moe to rwnie zaj cae dziesiciolecia.
4 Fryderyk Engels (1820 1895), ktry zostanie przyjacielem i wsppracownikiem Marksa, zdobywa bezporednie dowiadczenie
w swym temacie: w 1842 roku osiada w Manchesterze i kieruje fabryk bdc wasnoci jego ojca.
5 Historyk Robert C. Allen zaproponowa ostatnio nazwanie tej dugiej stagnacji pacowej pauz Engelsa. Zob. R.C. Allen, Engels
pause: a pessimists guide to the British industrial revolution, Department of Economic Discussion Paper, Oxford University,
Oxford 2007. Zob. rwnie R.C. Allen, Engels pause: technical change, capital accumulation, and inequality in the British
industrial revolution, Explorations in Economic History 2009, vol. 46, nr 4, s. 418 435.
6 Dalszy cig pierwszego zdania brzmi: Wszystkie potgi starej Europy poczyy si w witej nagonce przeciw temu widmu:
papie i car, Metternich i Guizot, francuscy radykaowie i niemieccy policjanci. Talent literacki i polemiczny Karola Marksa
(1818 1883), filozofa i ekonomisty niemieckiego, tumaczy bez wtpienia cz jego ogromnego wpywu.
7 Marks opublikowa w 1847 roku Ndz filozofii, ksik, w ktrej zakpi z Filozofii ndzy, wydanej kilka lat wczeniej przez
Proudhona.
8 W rozdziale 6 wrcimy do stosunku Marksa do statystyk. Streszczajc: Marks prbuje niekiedy korzysta z aparatu statystycznego
swojej epoki (ktry poczyni kilka postpw od czasu Malthusa i Ricardo, ale wci jednak jest do elementarny), najczciej
w sposb stosunkowo subiektywny, bez wyranego zwizku z rozwaaniami teoretycznymi.
9 S. Kuznets, Economic growth and income inequality, The American Economic Review 1955, vol. 45, nr 1, s. 1 28. Wspaniae
trzydziestolecie to nazwa czsto nadawana, zwaszcza w Europie kontynentalnej, trzem dekadom po II wojnie wiatowej, ktre
charakteryzowa bardzo silny wzrost.
10 R.M. Solow, A Contribution to the theory of economic growth, The Quarterly Journal of Economics 1956, vol. 70, nr 1, s. 65
95.
11 Zob. S. Kuznets, Shares of Upper Income Groups in Income and Savings, National Bureau of Economic Research, Cambridge
1953. Simon Kuznets (1901 1985) by ekonomist amerykaskim, urodzonym na Ukrainie, ale od 1922 roku zamieszkaym
w Stanach Zjednoczonych; studentem na Columbii, potem profesorem Harvardu; autorem pierwszych amerykaskich rachunkw
narodowych oraz pierwszych cigw historycznych dotyczcych nierwnoci.
12 Deklaracje o dochodach dotycz czsto tylko czci ludnoci i dochodw, a dla zmierzenia caoci dochodw konieczne jest
rwnoczesne dysponowanie rachunkami narodowymi.
13 Innymi sowy, klasy ludowe i rednie, ktre mona oszacowa jako 90 % najbiedniejszych Amerykanw, uzyskay znaczcy
wzrost swego udziau w dochodzie narodowym: od 50 55 % w latach 1910 1920 i do 65 70 % z kocem lat 40. XX wieku.
14 Zob. S. Kuznets, Economic growth and income inequality, dz. cyt., s. 12 18. Krzywa ta jest niekiedy nazywana krzyw
odwrconego U. Specyficzny mechanizm opisany przez Kuznetsa opiera si na stopniowym transferze ludnoci z biednego
sektora rolniczego do bogatego sektora przemysowego (tylko mniejszo zaczyna korzysta z bogactw sektora przemysowego,
std wzrost nierwnoci, potem korzystaj ju wszyscy, std zmniejszenie nierwnoci), ale rzecz jasna ten wysoce
wystylizowany mechanizm moe przyj bardziej ogln form (na przykad stopniowych transferw siy roboczej midzy
rnymi sektorami lub rnymi zajciami).
15 Warto odnotowa, e Kuznets nie przygotowa cigu danych pokazujcego wzrost nierwnoci w XIX wieku. Podobnie jak
wikszoci obserwatorw epoki, wydawao mu si to oczywiste.
16 Jak sam powiedzia: To moe 5 % empirycznych informacji i 95 % spekulacji, niekiedy podszytej myleniem yczeniowym
(tame, s. 24 26).
17 Tame, s. 26.
18 W tych modelach, dominujcych tak w badaniach, jak i w nauczaniu ekonomii od lat 60. i 70. XX wieku, zakada si z gry, e
wszyscy otrzymuj tak sam pac, maj taki sam majtek i dysponuj takimi samymi dochodami, a wic z definicji wzrost suy
w tych samych proporcjach wszystkim grupom spoecznym. Takie uproszczenie rzeczywistoci moe by przydatne przy badaniu
niektrych bardzo specyficznych problemw, ale drastycznie ogranicza pul pyta ekonomicznych, ktre mona sobie postawi.
19 Ankiety w sprawie dochodw i budetw gospodarstw domowych prowadzone przez instytuty statystyczne rzadko rozpoczynaj
si przed latami 70. XX wieku i wykazuj tendencj do znacznego niedoceniania wysokich dochodw, co jest problematyczne
w sytuacji, gdy najbogatsze 10 % czsto znajduje si w posiadaniu poowy dochodu narodowego. Mimo swych ogranicze rda
fiskalne lepiej pokazuj wysokie dochody i pozwalaj na cofnicie si o cay wiek wstecz.
20 T. Piketty, Les hauts revenus en France au XXe sicle: ingalits et redistributions, 1901 1998, Grasset, Paris 2001. W wersji
skrconej: T. Piketty, Income inequality in France, 1901 1998, Journal of Political Economy 2003, vol. 111, nr 5, s. 1004
1042.

21 A.B. Atkinson, T. Piketty (red.), Top Incomes over the Twentieth Century: A Contrast Between Continental European and English-

Speaking Countries, Oxford University Press, Oxford 2007; A.B. Atkinson, T. Piketty (red.), Top Incomes: A Global Perspective,
Oxford University Press, Oxford 2010.
22 T. Piketty, E. Saez, Income inequality in the United States, 1913 1998, The Quarterly Journal of Economics 2003, vol. 118,
nr 1, s. 1 39.
23 Kompletne referencje bibliograficzne znajduj si w internetowym aneksie technicznym. Zob. rwnie A.B. Atkinson, T. Piketty,
E. Saez, Top Incomes in the Long Run of History, Journal of Economic Literature 2011, vol. 49, nr 1, s. 3 71.
24 Nie moemy oczywicie zaj si szczegowo przypadkiem kadego kraju z osobna w ksice prezentujcej syntez caoci.
Odsyamy zainteresowanego czytelnika do kompletnych serii danych znajdujcych si w sieci na stronie WTID
(http://topincomes.parisschoolofeconomics.eu) oraz do wskazanych wczeniej ksiek i artykuw. Liczne teksty i dokumenty s
rwnie do dyspozycji w aneksie technicznym tej ksiki (http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c).
25 WTID jest w trakcie przeksztacania si w World Wealth and Income Database (WWID), obejmujc te trzy podzespoy
dodatkowych danych. W tej ksice prezentujemy gwne elementy dostpne obecnie.
26 Mona rwnie korzysta z deklaracji majtkowych pochodzcych z dorocznych podatkw od majtku osb yjcych, lecz te
dane s rzadsze od dugoterminowych danych spadkowych.
27 R.J. Lampman, The Share of Top Wealth-Holders in National Wealth, 1922 1956, Princeton University Press, Princeton 1962;
A.B. Atkinson, A.J. Harrison, Distribution of personal wealth in Britain, Cambridge University Press, Cambridge 1978.
28 T. Piketty, G. Postel-Vinay, J.-L. Rosenthal, Wealth Concentration in a Developing Economy: Paris and France, 1807 1994,
The American Economic Review 2006, vol. 96, nr 1, s. 236 256.
29 J. Roine, D. Waldenstrm, Wealth Concentration over the Path of Development: Sweden, 1873 2006, The Scandinavian Journal
of Economics 2009, vol. 111, nr 1, s. 151 187.
30 T. Piketty, On the Long-Run Evolution of Inheritance: France 1820 2050, Paris School of Economics Working Paper, Paris
2010. Wersja skrcona: T. Piketty, On the Long-Run Evolution of Inheritance: France 1820 2050, The Quarterly Journal of
Economics 2011, vol. 126, nr 3, s. 1071 1131.
31 T. Piketty, G. Zucman, Capital is back: wealth-income ratios in rich countries 1700 2010, Paris School of Economics Working
Paper, Paris 2013.
32 R.W. Goldsmith, Comparative National Balance Sheets: A Study of Twenty Countries, 1688 1978, The University of Chicago
Press, Chicago 1985. Peniejsze odniesienia bibliograficzne znajduj si w aneksie technicznym.
33 A.H. Jones, American Colonial Wealth: Documents and Methods, 3 t., Arno Press, New York 1977.
34 A. Daumard, Les fortunes franaises au XIXe sicle. Enqute sur la rpartition et la composition des capitaux privs Paris, Lyon,
Lille, Bordeaux et Toulouse daprs lenregistrement des dclarations de successions, Mouton, Paris 1973.
35 F. Simiand, Le salaire, lvolution sociale et la monnaie, Flix Alcan, Paris 1932; E. Labrousse, Esquisse du mouvement des prix et
des revenus en France au XVIIIe sicle, 2 t., Dalloz, Paris 1933; J. Bouvier, F. Furet, M. Gillet, Le mouvement du profit en France
au XIXe sicle. Materiaux et tudes, Mouton, Paris 1965.
36 Istniej rwnie czysto intelektualne powody tumaczce upadek historii ekonomicznej i spoecznej powiconej ewolucji cen,
dochodw i majtkw (niekiedy nazywanej histori seryjn), upadek moim zdaniem godny poaowania i odwracalny, do czego
jeszcze wrcimy.
37 Ten ewidentnie destabilizujcy mechanizm (im jestemy bogatsi, tym szybciej ronie nasz majtek) bardzo niepokoi Kuznetsa,
std tytu jego ksiki z 1953 roku: Shares of Upper Income Groups in Income and Savings. Brakowao jednak dystansu
historycznego, by przeanalizowa zjawisko w sposb peny. Ta sia dywergencji znalaza si rwnie w centrum klasycznej
ksiki Jamesa E. Meadea (zob. J.E. Meade, Efficiency, Equality, and the Ownership of Property, Allen & Unwin, London 1964)
oraz przywoanego wczeniej dziea Atkinsona i Harrisona, Distribution of Personal Wealth in Britain, ktre w pewnym sensie
stanowi jej przeduenie historyczne. Nasze prace postpuj dokadnie ladami tych autorw.

1
Dochd i kapita

1. Dochd i produkcja

Dnia 16 sierpnia 2012 roku poudniowoafrykaska policja interweniuje w konflikcie midzy


robotnikami kopalni platyny Marikana, w pobliu Johannesburga, a wacicielami przedsibiorstwa,
akcjonariuszami znajdujcej si w Londynie spki Lonmin. Siy porzdkowe strzelaj do
strajkujcych prawdziwymi kulami. Bilans: trzydziestu czterech zabitych wrd grnikw1. Jak czsto
bywa w podobnych przypadkach, konflikt dotyczy kwestii pacowej: grnicy dali, by ich paca
wzrosa z 500 do 1000 euro miesicznie. Po tragicznej mierci ludzi spka w kocu zaproponowaa
grnikom podwyk o 75 euro miesicznie2.
Ten niedawny epizod przypomina nam, e problem podziau dochodw z produkcji midzy pace
i zyski, midzy dochody z pracy i dochody z kapitau, stanowi od zawsze sedno konfliktu o podzia
dbr. Ju w tradycyjnych spoeczestwach opozycja midzy wacicielem ziemskim a chopem,
midzy tym, ktry grunty posiada, a tym, ktry daje swoj prac, tym, ktry pobiera rent gruntow,
a tym, ktry j wypaca, leaa u podstaw nierwnoci spoecznej i wszystkich buntw. Rewolucja
przemysowa zaostrzya konflikt midzy kapitaem a prac by moe dlatego, e pojawiy si bardziej
ni w przeszoci kapitaochonne formy produkcji (maszyny, surowce itd.), albo rwnie dlatego, e
zawiedzione zostay nadzieje zwizane z bardziej sprawiedliwym podziaem i demokratycznym
porzdkiem spoecznym, do czego jeszcze wrcimy.
W kadym razie tragiczne wydarzenia z Marikany odsyaj nas nieuchronnie do dawniejszych
aktw przemocy. Na placu Haymarket Square w Chicago 1 maja 1886 roku, a potem take w Fourmies
na pnocy Francji 1 maja 1891 roku siy porzdkowe strzelay ze skutkiem miertelnym do
strajkujcych robotnikw, ktrzy domagali si podwyek pac. Czy konflikt midzy kapitaem a prac
naley do przeszoci, czy te bdzie jednym z kluczowych w XXI wieku?
W dwch pierwszych czciach tej ksiki zajmiemy si problemem globalnego podziau dochodu
narodowego midzy prac a kapita oraz jego przeksztaceniami od XVIII wieku. Na chwil
zapomnimy o kwestii nierwnoci w ramach dochodw z pracy (na przykad midzy robotnikiem,
inynierem i dyrektorem fabryki) lub w ramach dochodw z kapitau (na przykad midzy maymi,
rednimi i wielkimi akcjonariuszami lub wacicielami), do ktrych powrcimy w czci trzeciej.
Oczywicie kady z tych dwch obszarw podziau bogactw podzia tzw. czynnikowy,
przeciwstawiajcy dwa czynniki produkcji, ktrymi s kapita i praca, sztucznie traktowane jako
jednorodne bloki, i podzia tzw. indywidualny, dotyczcy nierwnoci dochodw z pracy i kapitau na
poziomie jednostek odgrywa w praktyce kluczow rol i dojcie do waciwego zrozumienia
problemu podziau dbr bez cznego ich analizowania jest niemoliwe3.
Tak czy inaczej, w sierpniu 2012 roku grnicy z Marikany strajkowali nie tylko przeciw uwaanym
za zbyt due zyskom grupy Lonmin, ale take przeciwko rozwarstwieniu pac midzy robotnikami
a inynierami oraz bajecznemu podobno wynagrodzeniu dyrektora kopalni4. Faktycznie, gdyby
wasno kapitau bya podzielona cile rwno, a kady z zatrudnionych otrzymywaby rwn cz
zyskw jako dodatek do pacy, kwestia podziau na zyski i pace nie interesowaaby (niemal) nikogo.
Jeli podzia midzy kapitaem a prac wzbudza tyle konfliktw, to przede wszystkim z powodu
skrajnej koncentracji wasnoci kapitau. W istocie we wszystkich krajach nierwno majtkowa
a z niej wywodz si dochody z kapitau jest zawsze wiksza od nierwnoci pac i dochodw
z pracy. Dokonamy analizy tego zjawiska i jego przyczyn w czci trzeciej. Tymczasem przyjmijmy

za pewnik nierwno dochodw z pracy i kapitau oraz skupmy uwag na globalnym podziale
dochodu narodowego midzy kapita i prac.
eby sprawa bya jasna: moje sowa nie maj na celu zachcenia pracownikw do zaoenia sprawy
procesowej przeciwko wacicielom, lecz raczej pomoc kademu w okreleniu stanowiska
i wyrobieniu sobie opinii. Oczywicie nierwno midzy kapitaem a prac w ujciu symbolicznym
ma charakter skrajny. Uderza ona z ca si w najbardziej rozpowszechnione wyobraenia o tym, co
jest sprawiedliwe, a co nie, i nie jest wcale zaskoczeniem, e niekiedy prowadzi do przemocy
fizycznej. Tym wszystkim, ktrzy posiadaj tylko wasn prac i yj czsto w warunkach skromnych,
a nawet bardzo skromnych, jak chopi w XVIII wieku czy grnicy z Marikany, trudno jest pogodzi
si z tym, e posiadacze kapitau ktrzy s nimi czasem w drodze dziedziczenia, przynajmniej
w czci mog, nie pracujc, przywaszcza sobie znaczc cz wyprodukowanych dbr. Ta cz
kapitau moe osiga wysokie poziomy: czsto midzy jedn czwart a poow produkcji, a niekiedy
wicej ni poow w sektorach kapitaochonnych, takich jak wydobycie, albo nawet jeszcze wicej,
jeli warunki lokalnych monopoli pozwalaj na to wacicielom.
Rwnoczenie kady rozumie, e w wypadku, gdyby cao produkcji bya przeznaczona na pace
i nic nie zostawao na zyski, niewtpliwie trudno byoby pozyska kapita pozwalajcy na
finansowanie nowych inwestycji, przynajmniej w obecnych warunkach organizacji gospodarki (mona
rzecz jasna wyobrazi sobie inne). Nie liczc tego, e niekoniecznie byoby uzasadnione zniesienie
wszelkiego wynagrodzenia dla tych, ktrzy decyduj si na oszczdzanie wicej od innych
zakadamy oczywicie, e chodzi tu o wane rdo nierwnoci majtkowej, problem, ktry tutaj
zbadamy. Nie zapominajc take o tym, e cz tego, co okrela si jako dochody z kapitau,
odpowiada niekiedy wynagrodzeniu za prac przedsibiorcz, przynajmniej czciowo,
i niewtpliwie powinna by traktowana jak inne formy pracy. Temu klasycznemu argumentowi
rwnie powinnimy si przyjrze z bliska. Biorc to wszystko pod uwag, naley postawi pytanie
o to, jaki jest waciwy poziom podziau midzy kapitaem a prac, czy na pewno wolne
funkcjonowanie gospodarki rynkowej i wasnoci prywatnej prowadzi zawsze i wszdzie do tego
wanie optymalnego poziomu? Jak w idealnym spoeczestwie powinno si zorganizowa podzia
midzy kapitaem a prac i co zrobi, by si do tego zbliy?
Podzia midzy kapitaem a prac: nie tak stabilny w dugiej
perspektywie czasowej
Aby posun si dalej w tej refleksji i sprbowa przynajmniej okreli warunki debaty, zapewne
nierozstrzygalnej, warto rozpocz od ustalenia faktw, tak cile i dokadnie, jak to tylko moliwe.
Co tak naprawd wiemy o ewolucji podziau midzy kapitaem a prac od XVIII wieku? Przez duszy
czas wrd ekonomistw panowaa rozpowszechniona troch nazbyt popiesznie w podrcznikach
opinia, e w dugiej perspektywie czasowej podzia dochodu narodowego midzy prac i kapita jest
bardzo stabilny i utrzymuje si na poziomie dwie trzecie do jednej trzeciej5. Dziki historycznej
perspektywie oraz nowym danym, jakimi dzi dysponujemy, pokaemy, e rzeczywisto jest duo
bardziej skomplikowana.
Z jednej strony podzia midzy kapitaem a prac przey w cigu minionego wieku zwroty
odpowiadajce chaotycznej historii politycznej i gospodarczej XX wieku. Wydarzenia XIX stulecia,
o ktrych bya ju mowa we wprowadzeniu (wzrost udziau kapitau w pierwszej poowie wieku, lekki
spadek i stabilizacja pniej), wydaj si w porwnaniu z tym nader spokojne. Krtko mwic,
wstrzsy pierwszego XX wieku (1914 1945) I wojna wiatowa, rewolucja bolszewicka

z 1917 roku, kryzys 1929 roku, II wojna wiatowa oraz nowe polityki regulacji, opodatkowania
i kontroli publicznej kapitau, bdce pochodn tych wstrzsw doprowadziy kapitay prywatne do
poziomw historycznie niskich w latach 50. XX wieku. Dziaania na rzecz odtworzenia majtkw
zostaj bardzo szybko podjte, a potem przypieszone wraz z anglosask rewolucj konserwatywn lat
1979 1980, upadkiem bloku sowieckiego z lat 1989 1990, globalizacj finansow i deregulacj
lat 90. XX wieku, czyli wydarzeniami stanowicymi zakrt polityczny idcy w kierunku odwrotnym
do poprzedniego, ktre pozwoliy kapitaom prywatnym odzyska z pocztkiem XXI stulecia, mimo
otwartego kryzysu w latach 2007 2008, prosperity nieznan od 1913 roku. W tej ewolucji i w tym
procesie odtwarzania majtkw, po czci naturalnym i podanym, nie wszystko jest zjawiskiem
negatywnym. Zmienia to jednak perspektyw, z jakiej patrzymy na podzia midzy kapitaem a prac
na pocztku XXI wieku i jego moliwe przeobraenia w nadchodzcych dekadach.
Z drugiej strony, poza tym podwjnym zwrotem w XX wieku, jeli przyjmiemy wyjtkowo
dugoterminow perspektyw, to przekonanie o penej stabilnoci podziau midzy kapitaem a prac
kontrastowa bdzie z faktem, e sama natura kapitau ulega zasadniczemu przeksztaceniu (z
kapitau gruntowego i ziemskiego w XVIII wieku w kapita nieruchomoci, przemysowy i finansowy
w XXI wieku), a zwaszcza z tez, wedug ktrej nowoczesny wzrost cechuje si wzrostem znaczenia
kapitau ludzkiego tez take czsto spotykan wrd ekonomistw, ktra na pierwszy rzut oka
zakada jako konsekwencj tendencj wzrostow udziau pracy w dochodzie narodowym. Zobaczymy,
e ta dugoterminowa tendencja jest ju widoczna, ale w proporcjach stosunkowo skromnych: cz
kapitau (pozaludzkiego) w pocztkach XXI wieku wydaje si zaledwie troch mniejsza, ni bya
z pocztkiem XIX stulecia. Bardzo wysokie poziomy kapitalizacji majtkowej obserwowane dzi
w bogatych krajach mona tumaczy przede wszystkim powrotem do ustroju politycznego
obiektywnie bardzo przychylnego dla kapitaw prywatnych.
Przekonamy si, e aby dobrze zrozumie te przeksztacenia, najkorzystniej byoby analizowa
ewolucj stosunku kapitau do dochodu (to znaczy stosunku midzy caoci nagromadzonego
kapitau a rocznym strumieniem dochodu i produkcji), a nie tylko podziau midzy kapitaem a prac
(to znaczy podziau strumienia dochodu i produkcji na dochody z kapitau i pracy), tradycyjnie
badanego w przeszoci, gwnie z braku odpowiednich danych.
eby jednak przedstawi te wyniki w sposb szczegowy, naley postpowa etapami. Pierwsza
cz tej ksiki ma zatem za cel wprowadzenie podstawowych poj. W rozdziale 1 zdefiniujemy
pojcia produktu krajowego i dochodu narodowego, kapitau i pracy oraz stosunku kapitau do
dochodu. Pniej zbadamy transformacje wiatowego podziau produkcji i dochodu od czasu
rewolucji przemysowej. W rozdziale 2 przeanalizujemy generaln ewolucj stp wzrostu w historii,
ewolucj, ktra odegra centraln rol w dalszych analizach.
Po wyoeniu tych wstpnych kwestii bdziemy mogli w drugiej czci ksiki bada dynamik
stosunku kapitau do dochodu oraz podziau midzy kapitaem a prac, postpujc ponownie etapami.
W rozdziale 3 zbadamy przeksztacenia struktury kapitau oraz stosunku kapitau do dochodu od
XVIII wieku, zaczynajc od przypadkw Zjednoczonego Krlestwa i Francji, najlepiej znanych
w dugim okresie. W rozdziale 4 wprowadzimy przypadek Niemiec oraz Stanw Zjednoczonych, ktry
z poytkiem uzupeni pryzmat europejski. Wreszcie w rozdziaach 5 i 6 podejmiemy prb
rozszerzenia tych analiz na cao krajw bogatych i w miar moliwoci na cao planety, dc do
wycignicia wnioskw dla dynamiki stosunku kapitau do dochodu i podziau midzy kapitaem
a prac w skali wiatowej w pocztkach XXI wieku.
Pojcie dochodu narodowego

Rozpoczniemy od zaprezentowania pojcia dochodu narodowego, do ktrego w tej ksice


bdziemy si czsto odwoywa. Z definicji dochd narodowy mierzy cao dochodw, ktrymi
dysponuj mieszkacy danego kraju w cigu roku, niezalenie od formy prawnej tych dochodw.
Dochd narodowy jest cile zwizany z pojciem produktu krajowego brutto (PKB), czsto
uywanym w debatach wewntrznych, wszake z dwiema wanymi rnicami. PKB mierzy cao
dbr i usug wyprodukowanych w cigu jednego roku na terytorium danego kraju. Aby obliczy
dochd narodowy, trzeba zacz od odjcia od PKB amortyzacji kapitau, ktry pozwoli na realizacj
tych produkcji, to znaczy zuycia budynkw, wyposaenia, maszyn, pojazdw, komputerw itd.
uytych w cigu roku. Ta znaczna ilo, ktra obecnie siga rzdu 10 % PKB w wikszoci krajw, nie
stanowi niczyjego dochodu: przed wypaceniem uposae dla pracownikw, dywidend dla
akcjonariuszy i realizacj prawdziwie nowych inwestycji trzeba zacz od zastpienia czy naprawienia
uytego kapitau. A jeli si tego nie zrobi, bdziemy mieli do czynienia ze strat majtku, a wic
ujemnym dochodem dla posiadaczy. Po odjciu amortyzacji kapitau od produktu krajowego brutto
otrzymuje si produkt krajowy netto, ktry nazwiemy prociej, produkcj krajow. Zwykle rwna
si ona 90 % PKB.
Nastpnie naley doda dochody netto uzyskane za granic (albo odj dochody netto zapacone za
granic, w zalenoci od sytuacji kraju). Na przykad kraj, w ktrym zagraniczni waciciele posiadaj
cao przedsibiorstw i kapitau, mgby mie bardzo wysok produkcj krajow, ale dochd
narodowy zdecydowanie mniejszy po odjciu zyskw i czynszw idcych za granic. I na odwrt: kraj
posiadajcy znaczn cz kapitaw innych krajw moe mie dochd narodowy duo wyszy,
znacznie przekraczajcy swoj produkcj krajow.
Pniej wrcimy do przykadw tych dwch typw sytuacji, zarwno z historii kapitalizmu, jak i z
obecnego wiata. Dodajmy od razu, e ten typ nierwnoci midzynarodowych moe rodzi bardzo
powane napicia polityczne. Nie jest bez znaczenia dla jakiego kraju pracowa na rzecz innego kraju
i przelewa mu stale znaczc cz swojej produkcji w formie dywidend lub czynszw. Aby taki
system mg si utrzymywa do pewnego momentu musz mu czsto towarzyszy stosunki
dominacji politycznej, jak dziao si to w epoce kolonialnej, kiedy Europa sprawowaa
w rzeczywistoci kontrol nad znaczn czci wiata. Jedn z centralnych kwestii naszych bada jest
dowiedzenie si, w jakim stopniu i pod jakimi warunkami taka sytuacja mogaby si powtrzy
w XXI wieku, ewentualnie w innych konfiguracjach geograficznych, na przykad z Europ raczej
w roli poddanego ni rzdzcego (obawa szeroko rozpowszechniona na Starym Kontynencie by
moe na wyrost, zobaczymy).
W tym momencie musimy si zadowoli odnotowaniem, e wikszo krajw, bogatych czy
wschodzcych, znajduje si obecnie w sytuacji duo bardziej zrwnowaonej, ni si to niekiedy
zakada. We Francji i w Stanach Zjednoczonych, w Niemczech i w Wielkiej Brytanii, w Chinach i w
Brazylii, w Japonii i we Woszech dochd narodowy nie rni si bardzo od produkcji krajowej,
z dokadnoci do 1 lub 2 %. Inaczej mwic, we wszystkich tych krajach wychodzcy i przychodzcy
strumie zyskw, odsetek, dywidend, czynszw itp. prawie si rwnowa, na og z lekk nadwyk
dochodw netto otrzymywanych z zagranicy w krajach bogatych. Przy pierwszym szacunku rezydenci
tych rnych krajw maj dziki swym lokatom finansowym i w nieruchomociach prawie tyle
bogactw w reszcie wiata, ile reszta wiata posiada u nich. Wbrew utrzymujcej si legendzie Francja
nie znajduje si w rkach kalifornijskich funduszy emerytalnych ani Bank of China, podobnie jak
Stany Zjednoczone nie s wasnoci inwestorw japoskich czy niemieckich. Obawa przed tego
rodzaju sytuacjami jest tak silna, e zudzenia czsto bior w tej materii gr nad rzeczywistoci.

Dzisiaj rzeczywisto jest taka, e nierwno kapitau jest w duo wikszym stopniu wewntrzna ni
midzynarodowa. Bardziej przeciwstawia bogatych i biednych wewntrz kadego kraju ni kraje
midzy sob. Nie zawsze tak jednak byo w historii, wic zasadne jest pytanie o to, pod jakimi
warunkami ta sytuacja moe si zmieni w XXI wieku, tym bardziej, e niektre kraje jak Japonia,
Niemcy, kraje naftowe i w mniejszym stopniu Chiny zakumuloway w nieodlegej przeszoci
niebagatelne wierzytelnoci (jakkolwiek na dzi wyranie mniejsze od rekordw z czasw
kolonialnych) wobec reszty wiata. Zobaczymy rwnie, e bardzo silny rozwj udziaw krzyowych
midzy krajami (kady posiadany jest w znacznym stopniu przez innych) moe zwiksza poczucie
wywaszczenia take wtedy, gdy bilanse s bliskie zera.
Streszczajc: na poziomie kadego kraju dochd narodowy moe by wyszy lub niszy od
produkcji krajowej, w zalenoci od tego, czy dochody netto pochodzce z zagranicy s dodatnie, czy
ujemne:
Dochd narodowy = produkcja krajowa + dochody netto pochodzce z zagranicy6
Na poziomie wiatowym dochody pochodzce z zagranicy i przelewane za granic si rwnowa, tak
e dochd z definicji rwny jest produkcji:
Dochd wiatowy = produkcja wiatowa7
Ta rwno dwch rocznych strumieni dochodu i produkcji moe stanowi oczywisto pojciow
i rachunkow, ale oddaje wan cech rzeczywistoci. W cigu danego roku nie mona rozdzieli
wicej dochodw, ni zostao wyprodukowanych nowych bogactw (chyba eby si zaduy wobec
innego kraju, ale to nie jest moliwe na poziomie wiatowym). I odwrotnie, caa produkcja musi by
rozdzielona w formie dochodw w ten lub inny sposb czy to w formie pac, uposae,
honorariw, premii wypaconych pracownikom i osobom, ktre przyniosy prac uyt w produkcji
(dochody z pracy), czy w formie zyskw, dywidend, odsetek, czynszw, opat licencyjnych
wracajcych do posiadaczy kapitau uytego przy produkcji (dochody z kapitau).
Co to jest kapita?
Podsumujmy. Na poziomie rachunkw jakiego przedsibiorstwa, ale i pastwa czy wiata jako
caoci, produkcja i pochodzce z niej dochody mog dzieli si na sum dochodw z kapitau
i dochodw z pracy:
Dochd narodowy = dochody z kapitau + dochody z pracy
Ale co to jest kapita? Jakie s dokadnie jego granice i formy oraz jak jego skad zmienia si
w czasie? Ta kwestia, kluczowa dla naszych bada, bdzie analizowana szczegowo w kolejnych
rozdziaach. Warto jednak na tym etapie doprecyzowa nastpujce punkty.
Przede wszystkim, kiedy w tej ksice mwimy o kapitale, bez dodatkowych okrele, to
wyczamy to, co ekonomici czsto nazywaj wedug nas nieprawidowo kapitaem ludzkim, to
znaczy si pracy, kwalifikacji, przygotowania, zdolnoci indywidualnych. W ramach tej ksiki
kapita jest okrelony jako cao aktyww pozaludzkich, ktre mog by posiadane i wymieniane
na rynku. Kapita obejmuje w szczeglnoci cao kapitau nieruchomoci (budynki, domy)

uywanego do mieszkania oraz kapitau finansowego i organizacyjnego (budynki, wyposaenie,


maszyny, patenty itp.) wykorzystywanego przez przedsibiorstwa i administracje.
Istnieje wiele powodw, by wyczy kapita ludzki z naszej definicji kapitau. Najbardziej
oczywisty jest ten, e kapita ludzki nie moe by posiadany przez inn osob ani by wymieniany na
rynku, a w kadym razie nie w sposb trway. Stanowi to zasadnicz rnic wobec innych form
kapitau. Mona oczywicie wynaj usugi swojej pracy w ramach umowy o prac, ale we wszystkich
nowoczesnych systemach prawnych moe doj do tego wycznie na czas okrelony i ograniczony
zwyczajowo. Z wyjtkiem, rzecz jasna, spoeczestw praktykujcych niewolnictwo, w ktrych
dozwolone jest posiadanie w sposb peny i cakowity kapitau ludzkiego innej osoby, a nawet jej
ewentualnych potomkw. W takich spoeczestwach mona sprzedawa niewolnikw na rynku,
przekazywa ich w spadku i jest przyjte dodawanie wartoci niewolnikw do innych skadnikw
majtku. Przyjrzymy si temu dokadnie, gdy zajmiemy si struktur kapitau prywatnego na poudniu
Stanw Zjednoczonych przed rokiem 1865. Niemniej poza tymi bardzo szczeglnymi i a priori
nalecymi do przeszoci przypadkami, prba dodawania wartoci kapitau ludzkiego do kapitau
pozaludzkiego nie ma wikszego sensu. Te dwie formy bogactw odgryway w cigu caej historii
rol fundamentaln, uzupeniajc si w procesie wzrostu i rozwoju gospodarczego, i bdzie tak
rwnie w XXI wieku. Ale by dobrze zrozumie ten proces i struktur wynikajcych z niego
nierwnoci, naley je rozrni i traktowa osobno.
Kapita pozaludzki, ktry w tej ksice nazywamy po prostu kapitaem, skupia wszystkie formy
bogactw mogce a priori by posiadane przez osoby (lub grupy osb) i przekazywane bd
wymieniane na rynku w sposb trway. W praktyce kapita moe by posiadany albo przez osoby
prywatne (mwi si wwczas o kapitale prywatnym), albo przez pastwo lub administracj publiczn
(mwi si wwczas o kapitale publicznym). Istniej rwnie formy porednie wasnoci zbiorowej
osb prawnych dcych do specyficznych celw (fundacje, Kocioy itd.), do czego wrcimy. Jest
oczywiste, e granica midzy tym, co moe by posiadane przez osoby prywatne, i tym, co nim by
nie moe, zmienia si w czasie i w przestrzeni, co pokazuje w sposb skrajny przypadek niewolnictwa.
Podobnie rzecz si ma z powietrzem, morzem, grami, zabytkami historycznymi, wiedz. Niektre
firmy prywatne chciayby mc je posiada, posugujc si argumentem efektywnoci, a nie tylko
wasn korzyci. Nie ma jednak adnej pewnoci, czy rzeczywicie suyoby to interesowi
wsplnemu. Kapita nie jest pojciem niezmiennym: oddaje on stan rozwoju i stosunkw spoecznych
w danym spoeczestwie.
Kapita i majtek
Dla uproszczenia wykadu bdziemy uywali sw kapita i majtek wymiennie, jako synonimw.
Wedug niektrych definicji uycie sowa kapita naleaoby zarezerwowa dla zgromadzonych
przez czowieka form majtku (budynki, maszyny, wyposaenie itp.), wyczajc ziemi i bogactwa
naturalne, ktre gatunek ludzki odziedziczy. Ziemia byaby zatem czci majtku, a nie kapitau.
Trudno polega na tym, e nie zawsze atwo jest oddzieli warto budynkw od gruntu, na ktrym
zostay one postawione. Jeszcze trudniej jest oddzieli warto ziem dziewiczych (odkrytych przez
czowieka przed wiekami lub tysicleciami) od ich licznych ulepsze drenowania, nawadniania,
zaorania ugorw itd. bdcych dzieem czowieka na gruntach rolnych. Z podobnymi problemami
mamy do czynienia w przypadku bogactw naturalnych: ropy naftowej, gazu, metali ziem rzadkich,
ktrych czysta warto jest czsto trudna do odrnienia od inwestycji pozwalajcych na odkrycie
z i ich eksploatacj. Wczymy wic wszystkie te formy bogactw do kapitau co nie zwolni nas

od przeledzenia pochodzenia majtkw, a zwaszcza granicy midzy tym, co pochodzi z akumulacji,


a co jest wynikiem przywaszczenia.
Wedug innych definicji sowo kapita naleaoby zachowa dla czci majtku bezporednio
uywanego w procesie produkcji. Na przykad zoto naleaoby uzna za cz majtku, a nie kapitau,
poniewa stanowi jedynie rezerw wartoci. Rwnie takie wyczenie nie wydaje nam si ani celowe,
ani moliwe do zastosowania w praktyce zoto jest niekiedy uywane jako czynnik produkcyjny, na
przykad w jubilerstwie, w elektronice czy w nanotechnologiach. Wszystkie formy kapitau odgryway
zawsze podwjn rol, z jednej strony jako wartociowa rezerwa, z drugiej jako czynnik
produkcyjny. Prostszym rozwizaniem wydaje nam si zatem brak bezwzgldnego podziau midzy
pojciem majtku i kapitau.
Podobnie mao trafne jest wyczenie nieruchomoci mieszkalnych z definicji kapitau ze
wzgldu na fakt, e te dobra w nieruchomociach byyby nieproduktywne, w odrnieniu od
kapitau produktywnego wykorzystywanego przez przedsibiorstwa i administracj: budynkw
uytkowanych do celw profesjonalnych, biur, maszyn, wyposaenia itd. W rzeczywistoci wszystkie
te formy majtku s uyteczne i produktywne, odpowiadajc dwm gwnym funkcjom
ekonomicznym kapitau. Jeli zapomnimy przez chwil o jego roli jako rezerwy wartoci, kapita jest
przydatny z jednej strony do tego, by zamieszka (to znaczy wyprodukowa usug zamieszkania,
ktrej warto jest mierzona wartoci dzierawn mieszka), a z drugiej strony jako czynnik
produkcyjny dla przedsibiorstw i administracji wytwarzajcych inne dobra i usugi (i potrzebujcych
budynkw, biur, maszyn, wyposaenia itd., by wykonywa t produkcj). Zobaczymy dalej, e kady
z tych dwch typw kapitau odpowiada w przyblieniu poowie nagromadzonego kapitau krajw
rozwinitych w pocztkach XXI wieku.
Podsumujmy. Jako majtek narodowy albo kapita narodowy okrelimy pen warto, liczon
w cenach rynkowych, wszystkiego, co posiadaj rezydenci i rzd danego kraju w danym momencie
i co potencjalnie moe by wymienione na rynku8. Chodzi o sum aktyww niefinansowych
(mieszkania, ziemia, firmy handlowe, budynki, maszyny, wyposaenie, patenty i inne aktywa
organizacyjne pozostajce w bezporednim posiadaniu) oraz aktyww finansowych (konta bankowe,
fundusze powiernicze, obligacje, akcje i inne udziay spek, lokaty finansowe wszelkiej natury,
umowy ubezpiecze na ycie, fundusze emerytalne itd.) pomniejszon o pasywa finansowe (to znaczy
wszystkie dugi)9. Jeli ograniczy si do aktyww i pasyww w posiadaniu pastwa i administracji
publicznej (samorzdw, zakadw ubezpiecze spoecznych itd.), to otrzymujemy majtek publiczny,
wzgldnie kapita publiczny.
Z definicji majtek narodowy jest sum tych dwch skadnikw:
Majtek narodowy = majtek prywatny + majtek publiczny
Obecnie w wikszoci krajw rozwinitych majtek publiczny jest nadzwyczaj skromny (albo nawet
ujemny, kiedy zaduenie publiczne przewysza aktywa publiczne), a majtek prywatny stanowi
niemal wszdzie prawie cao majtku narodowego. Nie zawsze tak jednak byo, naley zatem dobrze
rozrnia te dwa pojcia.
Doprecyzujmy, e pojcie kapitau, ktrego uywamy, wycza co prawda kapita ludzki (ktry
nie moe by przedmiotem wymiany na rynku, w kadym razie w spoeczestwach zakazujcych
niewolnictwa), ale nie ogranicza si do kapitau fizycznego (tereny, budynki, wyposaenie i inne
dobra posiadajce egzystencj materialn). Wczamy do niego rwnie kapita niematerialny, na
przykad w formie patentw i innych praw wasnoci intelektualnej, ktre s liczone albo jako aktywa

niefinansowe (jeli osoby posiadaj bezporednio patenty), albo jako aktywa finansowe (kiedy osoby
prywatne posiadaj akcje w spkach majcych patenty, co zdarza si najczciej). Najoglniej rne
formy kapitau niematerialnego s uwzgldniane w giedowej kapitalizacji spek. Na przykad
warto rynkowa spki zaley czsto od jej reputacji oraz wartoci jej marki, jej systemw
informatycznych i sposobu organizacji, inwestycji materialnych i niematerialnych dokonanych w celu
zwikszenia jej dostrzegalnoci, atrakcyjnoci jej produktw i usug, nakadw na badania i rozwj
itd. Wszystko to brane jest pod uwag w cenie akcji i innych aktyww spek, a wic w wartoci
majtku narodowego.
Oczywicie w cenie, jak rynki finansowe przypisuj w danej chwili kapitaowi niematerialnemu
konkretnej spki lub caemu sektorowi, mieci si element zdecydowanie arbitralny i niepewny,
o czym wiadczy wybuch baki internetowej w 2000 roku, kryzys finansowy panujcy od lat 2007
2009 czy oglnie ogromna niestabilno na rynku giedowym. Wane jest, by zda sobie spraw ju
teraz, e chodzi o charakterystyk wspln dla wszystkich form kapitau, a nie tylko kapitau
niematerialnego. Czy chodzi o budynek, czy o przedsibiorstwo, spk przemysow czy usugow,
warto kapitau zawsze jest trudno oszacowa A jednak zobaczymy, e globalny poziom majtku
narodowego w skali kraju jako caoci, nie za poszczeglnych aktyww, kieruje si pewnymi
prawami i dostosowuje do okrelonych prawidowoci.
Zaznaczmy wreszcie, e na poziomie kadego kraju majtek narodowy moe dzieli si na kapita
krajowy i kapita zagraniczny:
Majtek narodowy = kapita narodowy = kapita krajowy + kapita zagraniczny netto
Kapita krajowy to warto nagromadzonego kapitau (nieruchomoci, przedsibiorstwa itd.)
znajdujcego si na terenie danego kraju. Kapita zagraniczny netto albo aktywa zagraniczne netto
to miara pozycji majtkowej danego kraju wobec reszty wiata, to znaczy rnica midzy aktywami
posiadanymi przez rezydentw kraju w reszcie wiata i aktywami posiadanymi przez reszt wiata
w danym kraju. W przededniu I wojny wiatowej Zjednoczone Krlestwo i Francja posiaday znaczce
aktywa zagraniczne netto w reszcie wiata. Zobaczymy, e jedn z charakterystycznych cech
globalizacji finansowej od lat 80. XX wieku jest to, e wiele krajw moe mie pozycje majtkowe
netto wobec zagranicy bliskie rwnowagi przy jednoczenie ogromnych wielkociach aktyww
zagranicznych we wasnym kraju i krajowych za granic. Innymi sowy, wiele krajw ma due udziay
w kapitale innych krajw, ktre z kolei take posiadaj u nich wasne udziay; poniewa ich wielkoci
s mniej wicej rwne, pozycje netto wynosz okoo zera. Jest oczywiste, e na poziomie wiatowym
wszystkie pozycje netto si rwnowa, tak e majtek wiatowy rwny jest sumie kapitaw
krajowych caej planety.
Stosunek kapitau do dochodu
Teraz, gdy zdefiniowalimy pojcia kapitau i dochodu, moemy przedstawi pierwsze prawo czce
te dwa pojcia. Zacznijmy od okrelenia stosunku kapitau do dochodu.
Dochd jest strumieniem. Odpowiada iloci bogactw wyprodukowanych i podzielonych w cigu
danego okresu (zwykle jako okres referencyjny przyjmuje si rok). Kapita jest zasobem. Odpowiada
cakowitej iloci bogactw posiadanych w danym momencie. Ten zasb pochodzi z bogactw
pozyskanych albo zgromadzonych podczas wszystkich minionych lat. Najbardziej naturalnym
i owocnym sposobem zmierzenia kapitau w danym kraju jest podzielenie zasobw kapitau przez

roczny strumie dochodw. Jego wynikiem bdzie wanie stosunek kapitau do dochodu, ktry
oznaczymy jako . Na przykad jeli cakowita warto kapitau jakiego kraju stanowi rwnowarto
szeciu lat dochodu narodowego, wwczas zapiszemy = 6 (albo = 600 %).
Obecnie w krajach rozwinitych stosunek kapitau do dochodu sytuuje si zazwyczaj w granicach
5 6 i pochodzi niemal cakowicie z kapitau prywatnego. Z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku
we Francji i w Wielkiej Brytanii, w Niemczech i we Woszech, w Stanach Zjednoczonych i w Japonii
dochd narodowy siga okoo 30 000 35 000 euro na mieszkaca, podczas gdy czna suma
majtkw prywatnych (po uwzgldnieniu dugw) wynosi zwykle 150 000 200 000 euro na
mieszkaca, co oznacza 5 6 lat dochodu narodowego. Midzy krajami wystpuj interesujce
rnice, na przykad stosunek przekracza sze w Japonii i we Woszech, ale mieci si poniej
piciu w Stanach Zjednoczonych i Niemczech. Majtek publiczny jest nieznacznie dodatni
w niektrych krajach i lekko ujemny w innych. Zajmiemy si tym szczegowo w kolejnych
rozdziaach. Tymczasem warto mie w pamici te rzdy wielkoci, co pozwoli na utrwalenie pewnych
poj10.
Fakt, e na pocztku XXI wieku w krajach zamonych dochd narodowy wynosi okoo 30 000 euro
na mieszkaca rocznie (2500 euro miesicznie) nie oznacza oczywicie, e kady ma do dyspozycji
tak sum. Jak wszystkie rednie, take i ten redni dochd skrywa ogromne rnice: w praktyce wiele
osb ma dochd zdecydowanie niszy ni 2500 euro miesicznie, podczas gdy inne maj dochody
wiele dziesitek razy wysze. Rnice dochodw wynikaj czciowo z nierwnoci dochodw
z pracy i z jeszcze wikszej nierwnoci dochodw z kapitau, ktra z kolei jest rezultatem skrajnej
koncentracji majtkw. redni dochd narodowy oznacza jedynie, e gdyby mona byo rozdzieli na
wszystkich taki sam dochd, nie zmieniajc globalnego poziomu produkcji i dochodu narodowego,
wwczas dochd ten byby rzdu 2500 euro miesicznie11.
Podobnie majtek prywatny rzdu 180 000 euro na mieszkaca, czyli redniego dochodu
gromadzonego przez sze lat, nie oznacza, e wszyscy posiadaj taki kapita. Wielu posiada
zdecydowanie mniej, podczas gdy niektrzy posiadaj kapita wart dziesitki milionw euro. Dla
znacznej czci ludnoci majtek ogranicza si do bardzo niewielkiej sumy, zdecydowanie mniejszej
ni roczny dochd, na przykad kilku tysicy euro oszczdnoci na koncie bankowym, rwnowartoci
kilku tygodni lub kilku miesicy pacy. Niektrzy maj nawet majtek ujemny, kiedy posiadane przez
nich dobra maj mniejsz warto od ich dugw. Inni z kolei maj znaczne majtki, stanowice
rwnowarto dziesiciu lub dwudziestu lat ich dochodu, a nawet wicej. Stosunek kapitau do
dochodu mierzony na poziomie kraju jako caoci nic nam nie mwi o nierwnociach wewntrz
kraju. Niemniej mierzy on globalne znaczenie kapitau w danym spoeczestwie, tak wic jego analiza
stanowi warunek wstpny niezbdny do badania nierwnoci. Gwnym celem drugiej czci tej
ksiki bdzie zrozumienie, jak i dlaczego stosunek kapitau do dochodu rni si midzy krajami
i ewoluuje w historii.
Aby atwiej wyobrazi sobie konkretn form, jak przybieraj majtki w dzisiejszym wiecie,
moemy przyj, e zasoby kapitau w krajach rozwinitych dziel si na dwie w przyblieniu rwne
czci: z jednej strony kapita mieszkaniowy, a z drugiej kapita produkcyjny wykorzystywany przez
przedsibiorstwa i administracje. Dla uproszczenia powiedzmy, e w drugiej dekadzie XXI wieku
w krajach bogatych kady mieszkaniec ma okoo 30 000 euro dochodu rocznie i posiada okoo 180
000 euro majtku, z czego 90 000 euro w formie nieruchomoci mieszkaniowych i 90 000 euro
w formie akcji, obligacji i innych udziaw, planw oszczdnociowych lub lokat finansowych
i instrumentw rnego typu12. Rzecz jasna midzy krajami wystpuj ciekawe rnice, ktre

przeanalizujemy w kolejnym rozdziale, ale przy pierwszej analizie wyobraenie o podziale na dwie
czci o porwnywalnej wartoci stanowi poyteczny punkt odniesienia.
Pierwsze fundamentalne prawo kapitalizmu: = r
Moemy teraz przedstawi pierwsze fundamentalne prawo kapitalizmu, ktre pozwala poczy
zasoby kapitau ze strumieniem dochodw z kapitau. Stosunek kapitau do dochodu jest powizany
z udziaem dochodw z kapitau w dochodzie narodowym, ktry bdzie zapisany jako ,
w nastpujcej formule:
= r
gdzie r stanowi redni stop zwrotu z kapitau. Na przykad jeli = 600 %, a r = 5 %, to = r
= 30 %13.
Innymi sowy, jeli majtek stanowi rwnowarto gromadzonego przez sze lat dochodu
narodowego w danym spoeczestwie i jeli rednia stopa zwrotu z kapitau wynosi 5 % rocznie,
wwczas udzia kapitau w dochodzie narodowym wynosi 30 %.
Formua = r jest czyst rwnoci rachunkow. Z zaoenia odnosi si wic do wszystkich
spoeczestw i wszystkich epok. Mimo e tautologiczna, moe by uznawana za pierwsze
fundamentalne prawo kapitalizmu, poniewa pozwala w sposb prosty i przejrzysty powiza trzy
pojcia kluczowe przy analizie systemu kapitalistycznego: stosunek kapitau do dochodu, udzia
kapitau w dochodzie i stop zwrotu z kapitau.
Stopa zwrotu z kapitau jest centralnym pojciem wielu teorii ekonomicznych, w szczeglnoci
analizy Marksowskiej, ktrej sednem bya teza o malejcej stopie zysku przepowiednia historyczna,
ktra okazaa si zasadniczo bdna, cho zawieraa pewn interesujc intuicj. Pojcie to odgrywa
rwnie gwn rol w wielu innych teoriach. W kadym przypadku stopa zwrotu z kapitau mierzy to,
co przynosi kapita w cigu roku, niezalenie od formy prawnej tych dochodw (zyski, czynsze
dzierawne, dywidendy, odsetki, opaty licencyjne, zyski ze sprzeday aktyww itd.), wyraone
w procentach wartoci zainwestowanego kapitau. Chodzi zatem o pojcie szersze ni stopa zysku14
i duo szersze ni stopa procentowa15, mimo e obejmuje je obie.
Oczywicie stopa zwrotu moe si zasadniczo zmienia w zalenoci od rodzaju inwestycji i lokat.
Niektre przedsibiorstwa mog generowa stopy zwrotu powyej 10 % rocznie lub nawet wicej,
podczas gdy inne ponosz straty (wskanik rentownoci ujemny). rednia stopa zwrotu z akcji w wielu
krajach siga 7 8 % w dugim terminie. Lokaty w nieruchomociach i obligacjach czsto nie
przekraczaj 3 4 %, z kolei realna stopa procentowa na dugu publicznym jest niekiedy jeszcze
nisza. Formua = r nie pokazuje nam tych subtelnoci, ale wskazuje, jak te trzy pojcia s ze
sob powizane, co pozwala na waciwe ujcie debaty.
Przykadowo: od pocztku drugiej dekady XXI wieku w krajach bogatych stwierdza si, e dochody
z kapitau (zyski, odsetki, dywidendy, czynsze dzierawne itd.) wahaj si w granicach 30 % dochodu
narodowego. Przy stosunku kapitau do dochodu rzdu 600 % oznacza to, e rednia stopa zwrotu
z kapitau wynosi okoo 5 %.
A konkretnie: dochd narodowy wynoszcy 30 000 euro na mieszkaca, odnotowywany obecnie
w bogatych krajach, skada si w przyblieniu z 21 000 euro dochodw z pracy (70 %) i 9000 euro
dochodw z kapitau (30 %). Kady mieszkaniec posiada rednio majtek 180 000 euro i dochody
z kapitau w wysokoci 9000 euro na mieszkaca rocznie, co odpowiada redniej rentownoci rzdu

5 % rocznie.
Take tutaj chodzi tylko o rednie: niektre osoby otrzymuj dochody z kapitau znacznie
przewyszajce 9000 euro rocznie, podczas gdy inne nie maj ich w ogle, przez co pozostaje im
jedynie pacenie czynszu swemu wacicielowi i odsetek wierzycielom. Wystpuj take znaczne
rnice midzy krajami. Nie liczc tego, e pomiar czci dochodw z kapitau jest przedmiotem
znacznych trudnoci praktycznych i koncepcyjnych, poniewa istniej kategorie dochodw
w szczeglnoci dochody z dziaalnoci pozapacowej albo dochody przedsibiorcw gdzie czsto
trudno jest rozdzieli prac i kapita. Moe to niekiedy faszowa porwnania. W tych warunkach
metod najmniej niedoskona, pozwalajc zmierzy udzia kapitau, moe by zastosowanie
redniego wskanika rentownoci odpowiedniego dla stosunku kapitau do dochodu. Na dalszych
stronach ksiki wrcimy szczegowo do tych wanych problemw. W tym momencie przywoywane
wczeniej rzdy wielkoci ( = 600 %, =30 %, r = 5 % ) mog by uznane za przydatne punkty
odniesienia.
Aby ucili pojcia, mona rwnie odnotowa, e redni wskanik rentownoci ziemi
w rodowiskach wiejskich wynosi z zasady okoo 4 5 %. W powieciach Jane Austen i Honor de
Balzaca fakt, e roczna renta z tytuu kapitau gruntowego jak rwnie z tytuu dugu publicznego
wynosia okoo 5 % wartoci tego kapitau, albo jeszcze, e warto kapitau odpowiadaa dwudziestu
latom renty rocznej, stanowi oczywisto do tego stopnia, e niekiedy w ogle si o tym nie
wspomina. Kady czytelnik wie dobrze, e by wyprodukowa rent roczn w wysokoci 50 000
frankw, potrzeba kapitau rzdu 1 miliona frankw. Dla powieciopisarzy XIX wieku, podobnie jak
dla ich czytelnikw, rwnowarto majtku i renty rocznej jest ewidentna i przechodzi si stale
z jednej skali miary do drugiej bez adnych komplikacji, tak jakby posugiwano si synonimami albo
dwoma znanymi wszystkim, rwnorzdnymi jzykami.
Ten sam rodzaj rentownoci na poziomie 4 5 % odnajdujemy dla nieruchomoci obecnie
czasami nieco mniej, w szczeglnoci kiedy ceny id mocno w gr, a czynsze niekoniecznie. Na
przykad z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku wielki paryski apartament o wartoci 1 miliona euro
wynajmowany jest czsto za zaledwie 2500 euro miesicznie, czyli 30 000 euro rocznej wartoci
dzierawnej, co z punktu widzenia waciciela odpowiada zaledwie 3 % rentownoci rocznej. Mimo
wszystko stanowi to znaczn sum do zapacenia dla lokatora dysponujcego wycznie dochodami ze
swojej pracy (mona mu yczy wysokiego uposaenia) i istotny dochd dla waciciela. Za
wiadomo lub dobra, to zaley jest taka, e zawsze dziao si podobnie, a nawet e ten rodzaj
czynszu ma zwykle tendencj rosnc, by zbliy si do rentownoci czynszowej rocznej rzdu 4 %
(co odpowiada w naszym przykadzie okoo 3000 3500 euro czynszu miesicznie, a wic 40 000
euro rocznej wartoci dzierawnej). Jest zatem prawdopodobne, e czynsz tego lokatora wzronie
w przyszoci. Roczny zwrot dla waciciela z tej inwestycji mona jeszcze podwyszy dziki
zyskom z rosncej wartoci nieruchomoci w dugim okresie. Mniejsze mieszkania przynosz zwrot
podobny albo nieco wyszy. Mieszkanie warte 100 000 euro moe przynosi czynsz w wysokoci 400
euro miesicznie, a wic okoo 5000 euro rocznie (5 %). Z kolei posiadanie takiej nieruchomoci
i zamieszkanie w niej moe pozwoli na zaoszczdzenie stosownego czynszu i powicenie pienidzy
na inny cel, co sprowadza si do tego samego.
Jeli chodzi o kapita zainwestowany w spkach z natury bardziej ryzykowny to rednia
rentowno jest czsto wysza. Kapitalizacja giedowa notowanych spek w rnych krajach mieci
si zwykle midzy dwunastoma a pitnastoma latami rocznego zysku, co odpowiada rocznej stopie
zwrotu zwykle przed opodatkowaniem w granicach 6 8 %.
Formua = r pozwala analizowa znaczenie kapitau na poziomie kraju jako caoci lub

nawet caej planety, ale rwnie dobrze moe by uyta do badania rachunkw pojedynczego
przedsibiorstwa. Za przykad wemy przedsibiorstwo uytkujce kapita (biura, wyposaenie,
maszyny) o wartoci 5 milionw euro i wykonujce roczn produkcj 1 miliona euro, co dzieli si na
600 000 euro masy pacowej i 400 000 euro zysku16. Stosunek kapitau do produkcji w tej spce
wynosi = 5 (jej kapita stanowi rwnowarto piciu lat produkcji), udzia kapitau w jej produkcji
to = 40 %, wskanik rentownoci jej kapitau wynosi za r = 8 %.
Wyobramy sobie inne przedsibiorstwo, uywajce mniej kapitau (3 miliony euro), ale
wykonujce tak sam produkcj (1 milion euro) wiksz liczb pracownikw (700 000 euro pac, 300
000 euro zysku). Dla tej spki mamy zatem: = 3, = 30 %, r = 10 %. Drugie przedsibiorstwo
jest kapitaowo sabsze, ale bardziej zyskowne (wskanik rentownoci jego kapitau jest wyranie
wyszy).
We wszystkich krajach wielkoci , i r znacznie si rni w zalenoci od przedsibiorstw.
Niektre sektory s bardziej kapitaochonne ni inne, na przykad metalurgia i sektor energetyczny s
bardziej kapitaochonne ni sektor tekstylny czy rolno-spoywczy, a przemys bardziej
kapitaochonny ni usugi. Wystpuj rwnie znaczne rnice midzy przedsibiorstwami tego
samego sektora, zalenie od wyboru technik produkcji i umiejscowienia na rynku. Poziomy osignite
przez , i r w tym lub innym kraju zale te od udziau nieruchomoci mieszkalnych z jednej
strony i bogactw naturalnych z drugiej.
Warto pooy nacisk na fakt, e prawo = r nie mwi nam, co okrela te trzy wielkoci,
a zwaszcza co determinuje stosunek kapitau do dochodu na poziomie kraju, stosunek, ktry
w pewnym sensie mierzy intensywno kapitalizmu w danym spoeczestwie. Aby pj dalej w tym
kierunku, trzeba nam bdzie wprowadzi inne mechanizmy i inne pojcia, w szczeglnoci stop
oszczdzania i inwestycji oraz stop wzrostu. Doprowadzi to nas do drugiego fundamentalnego prawa
kapitalizmu, wedug ktrego stosunek danego spoeczestwa jest tym wyszy, im jego stopa
oszczdzania jest wysza, a stopa wzrostu nisza. Zobaczymy to w kolejnych rozdziaach. W tym
momencie prawo = r pokazuje nam tylko, e niezalenie od tego, jakie byyby siy
gospodarcze, spoeczne czy polityczne determinujce wysoko stosunku kapitau do dochodu ,
udzia kapitau i stop zwrotu z kapitau r, te trzy zmienne nie mog by rozpatrywane niezalenie
od siebie. Niejako z definicji niezaleno moliwa jest midzy dwiema z nich, ale nie trzema.
Rachunkowo narodowa: konstrukcja spoeczna w budowie
Podstawowe pojcia: produkcji i dochodu, kapitau i majtku, stosunku kapitau do dochodu i stopy
zwrotu zostay ju wprowadzone, pora zatem na rozpoczcie dokadniejszego badania, jak te
abstrakcyjne pojcia mog by mierzone oraz czego te pomiary ucz nas w kontekcie historycznej
ewolucji podziau bogactw w rnych spoeczestwach. Krtko podsumujemy gwne etapy historii
rachunkowoci narodowej, potem przedstawimy zarys przeksztace wiatowego podziau produkcji
i dochodu, jak rwnie ewolucji stopy wzrostu demograficznego i gospodarczego od XVIII wieku,
ewolucji, ktra bdzie odgrywaa kluczow rol w dalszych analizach.
Jak ju wspomnielimy, pierwsze prby mierzenia dochodu narodowego i kapitau narodowego
datowane s na przeom XVII i XVIII stulecia. Okoo roku 1700, niezalenie w Zjednoczonym
Krlestwie i we Francji, wiato dzienne ujrzao wiele pojedynczych szacunkw. Chodzi zwaszcza
o prace Williama Pettyego (1664) i Gregoryego Kinga (1696) w Anglii oraz Pierrea de
Boisguilleberta (1695) i Sebastiana Vaubana (1707) we Francji. Te szacunki dotyczyy tyle zasobw
kapitau narodowego, co dorocznego strumienia dochodu narodowego. Jednym z pierwszych celw

tych prac byo w szczeglnoci obliczenie cznej wartoci ziem, zdecydowanie najwikszego
wwczas rda bogactw spoeczestw rolniczych, a nastpnie jej zestawienie z poziomem produkcji
rolnej i z rent gruntow.
Warto zauway, e autorzy ci czsto dyli do cile okrelonego celu politycznego, zazwyczaj
w formie projektu modernizacji fiskalnej. Obliczajc dochd narodowy i majtek narodowy krlestwa,
zamierzali pokaza swemu suwerenowi, e mona uzyska znaczne wpywy przy stosunkowo
umiarkowanych stawkach podatkowych, jeli tylko opodatkowana zostanie caa wasno i wszystkie
posiadane dobra, a podatkami oboy si wszystkich, w szczeglnoci wacicieli gruntw,
arystokratw czy nie. Ten cel jest ewidentny w Zarysie dziesiciny krlewskiej Vaubana, ale rwnie
jasny jest take w tekstach de Boisguilleberta i Kinga (nieco mniej wyrany u Pettyego).
Nowe prby tego rodzaju oblicze byy kontynuowane z kocem XVIII wieku, czego przykadem s
szacunki Antoinea Lavoisiera dotyczce 1789 roku, zamieszczone w pracy O bogactwie terytorialnym
krlestwa Francji, wydanej w 1791 roku. I rzeczywicie powstaje wwczas system fiskalny,
oznaczajcy koniec przywilejw szlachty, oparty na podatku gruntowym obejmujcym cao
posiadoci i wyranie inspirowany wspomnianymi pracami, z ktrych obficie korzystano do
oszacowania dochodw z nowych podatkw.
Niemniej jednak to przede wszystkim w XIX stuleciu mno si szacunki majtku narodowego. Od
lat 70. do koca XIX wieku Robert Giffen regularnie aktualizuje swoje rachunki zasobw kapitau
narodowego Zjednoczonego Krlestwa, porwnujc je z szacunkami sporzdzonymi przez innych
autorw w latach 1800 1810, w szczeglnoci przez Patricka Colquhouna. Giffen zachwyca si
rozmiarami brytyjskiego kapitau przemysowego oraz nabytych od czasu wojen napoleoskich
aktyww zagranicznych, nieporwnanie wikszych ni cae zaduenie publiczne powstae wskutek
tych wojen17. Szacunki narodowej fortuny i fortuny prywatnej opublikowane we Francji w tym
samym okresie przez Alfreda de Fovillea, pniej przez Clmenta Colsona, podzielaj ten podziw
wobec znaczcej akumulacji kapitau prywatnego w XIX wieku. Pomylno majtkw prywatnych
w latach 1870 1914 jest widoczna dla wszystkich. Ekonomistom z tej epoki chodzi o to, by j
zmierzy, oceni i oczywicie porwna z innymi (francusko-angielsk rywalizacj zawsze maj
z tyu gowy). Do I wojny wiatowej szacunki zasobw majtkowych przycigaj zreszt duo wiksz
uwag ni te dotyczce strumienia dochodw bd produkcji i s zdecydowanie liczniejsze
w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji, jak rwnie w Niemczech, Stanach Zjednoczonych i innych
mocarstwach przemysowych. W tym czasie bycie ekonomist oznacza przede wszystkim zdolno
oszacowania narodowego kapitau swego kraju, staje si to niemal pewnym rodzajem rytuau.
Trzeba poczeka a do okresu midzywojennego, by rachunki narodowe zaczy by sporzdzane
corocznie. Wczeniej chodzio zawsze o oszacowania dotyczce poszczeglnych lat z osobna, czsto
odlegych o ca dekad, jak obliczenia Giffena dotyczce kapitau narodowego Zjednoczonego
Krlestwa w XIX wieku. W latach 30. XX wieku, dziki udoskonaleniu podstawowych rde
statystycznych, pojawiaj si pierwsze serie danych na temat dochodu narodowego, sigajce do
pocztkw XX wieku lub do ostatnich dekad XIX wieku. S one sporzdzane dla Stanw
Zjednoczonych przez Kuznetsa i Kendricka, dla Zjednoczonego Krlestwa przez Bowleya i Clarka,
a dla Francji przez Dug de Bernonvillea. Potem, zaraz po II wojnie wiatowej, badaczy zastpuj
administracje gospodarcze i statystyczne, ktre zaczynaj zajmowa si przygotowywaniem
i publikacj dorocznych oficjalnych danych na temat produktu krajowego brutto i dochodu
narodowego. Te oficjalne statystyki prowadzone s do dzisiaj.
W porwnaniu z okresem sprzed I wojny wiatowej zainteresowania zmieniy si jednak cakowicie.
Od lat 40. XX wieku chodzi przede wszystkim o to, by znale odpowied na kryzys dekady lat 30.,

podczas ktrego rzdy nie dysponoway wiarygodnymi dorocznymi szacunkami dotyczcymi


produkcji. Trzeba wic byo uruchomi narzdzia statystyczne i polityczne pozwalajce waciwie
sterowa dziaalnoci gospodarcz i nie dopuci do tego, by katastrofa si powtrzya. Std rzdy
domagay si danych corocznych, a nawet kwartalnych, przedstawiajcych strumienie produkcji
i dochodu. Szacunki zasobw majtku narodowego, tak cenione do 1914 roku, schodz na drugi plan
tym bardziej, e chaos gospodarczy i polityczny lat 1914 1945 utrudni ich interpretacj.
W szczeglnoci ceny aktyww nieruchomoci i finansowych spady do nadzwyczaj niskich
poziomw, do tego stopnia, e wydawao si, i kapita prywatny niemal znikn. W latach 1950
1970, w okresie odbudowy, pragnie si przede wszystkim oblicza fantastyczny wzrost produkcji
rnych gazi przemysu.
Poczynajc od lat 90. XX wieku, na pierwszy plan wracaj bilanse majtkowe. Wszyscy dobrze
wiedz, e nie mona analizowa kapitalizmu majtkowego pocztkw XXI wieku za pomoc
narzdzi z lat 1950 1970. Instytuty statystyczne rnych krajw rozwinitych we wsppracy
z bankami centralnymi zaczynaj sporzdza i wydawa doroczne zbiory danych dotyczce aktyww
i pasyww posiadanych przez rne grupy, a nie tylko strumieni dochodw i produkcji. Te bilanse
majtkowe pozostaj niedoskonae (na przykad kapita naturalny i szkody wyrzdzone rodowisku s
sabo uwzgldniane), ale i tak mona mwi o prawdziwym postpie w porwnaniu do rachunkowoci
powojennej, gdzie troszczono si wycznie o obliczanie produkcji i jej nieograniczonego wzrostu18.
To tymi oficjalnymi danymi posugujemy si w tej ksice, by analizowa redni majtek
przypadajcy na mieszkaca i stosunek kapitau do dochodu w zamonych krajach.
Z tej krtkiej historii narodowej rachunkowoci wynika jasny wniosek. Rachunki narodowe s
konstrukcj spoeczn, stale ewoluujc, oddajc zawsze niepokoje epoki19. Liczby, ktre z nich
pochodz, nie powinny by zatem fetyszyzowane. Kiedy mwi si, e dochd narodowy danego kraju
wynosi 31 000 euro na mieszkaca, jest oczywiste, e taka liczba, jak wszystkie statystyki
ekonomiczne i spoeczne, powinna by traktowana jako szacunek, konstrukcja, a nie pewnik
matematyczny. Po prostu chodzi o moliwie najlepsze oszacowanie, jakim dysponujemy. Rachunki
narodowe stanowi jedyn systematyczn i spjn prb analizy dziaalnoci gospodarczej kraju.
Powinny by traktowane jako narzdzie analizy, cho niedoskonae i ograniczone; sposb ujcia
wszystkiego razem i uporzdkowania bardzo rnych danych. We wszystkich krajach rozwinitych
rachunki narodowe s obecnie prowadzone przez administracje gospodarcze i statystyczne oraz banki
centralne, gromadzce i zestawiajce wszystkie bilanse i szczegowe rachunki spek finansowych
i niefinansowych, jak rwnie wiele innych rde i bada statystycznych. Nie mamy adnego
powodu, by myle, e osoby za nie odpowiedzialne nie staraj si odnajdywa sprzecznoci midzy
rnymi rdami i dochodzi do najlepszych moliwych szacunkw. Pod warunkiem ostronego
i krytycznego posugiwania si nimi oraz uzupeniania, kiedy oka si bdne bd szwankujce (na
przykad w odniesieniu do rajw podatkowych), rachunki narodowe stanowi niezbdne narzdzie do
szacowania cznych sum dochodw i majtkw.
W szczeglnoci, jak zobaczymy w drugiej czci ksiki, moliwe jest dojcie do spjnej analizy
ewolucji historycznej stosunku kapitau do dochodu, jeli zgromadzi si i dokadnie porwna szacunki
majtku narodowego sporzdzane przez wielu autorw od XVIII do pocztkw XX wieku i powie je
z oficjalnymi bilansami majtkowymi z koca XX i pocztkw XXI stulecia. Poza brakiem
perspektywy historycznej, drugim wielkim ograniczeniem oficjalnych rachunkw narodowych jest
oczywicie to, e zajmuj si z zaoenia tylko caociami i rednimi, nie za podziaem
i nierwnociami. W celu zmierzenia podziau dochodw i majtkw oraz zbadania nierwnoci
konieczne bdzie zatem signicie po inne rda (bdzie to przedmiotem czci trzeciej). W ten

sposb uzupenione o dane historyczne, majtki i nierwnoci rachunki narodowe bd stanowi


zasadniczy element analiz prezentowanych w tej ksice.
wiatowy podzia produkcji
Zacznijmy od zbadania ewolucji wiatowego podziau produkcji, ktry jest stosunkowo dobrze znany,
przynajmniej od pocztku XIX wieku. Dla okresw starszych szacunki s raczej przyblione, mona
jednak zarysowa gwne tendencje, szczeglnie dziki pracom historycznym Angusa Maddisona, tym
bardziej e ewolucja caoci jest stosunkowo prosta20.
W latach 1900 1980 Europa i Ameryka skupiy w granicach 70 80 % wiatowej produkcji dbr
i usug, co wiadczyo o ich niepodzielnej dominacji gospodarczej nad reszt wiata. Ten udzia
maleje regularnie od lat 70. XX wieku, by z pocztkiem drugiej dekady XXI stulecia spa dokadnie
do 50 % (po okoo wierci dla kadego kontynentu), a wic w przyblieniu do poziomu z roku 1860.
Wedug wszelkiego prawdopodobiestwa udzia Europy i Ameryki w cigu XXI wieku powinien dalej
spada, do rzdu 20 30 %. By to poziom do pocztkw XIX wieku, dodatkowo opowiadaby on
temu, czym zawsze bya waga Europy i Ameryki w populacji wiatowej (zob. wykresy 1.1 i 1.2).
Innymi sowy, przewaga uzyskana przez Europ i Ameryk w czasie rewolucji przemysowej
pozwalaa im dugo way dwa do trzech razy wicej w produkcji, ni wynosi ich udzia w ludnoci,
po prostu dlatego, e ich produkcja przypadajca na mieszkaca bya od dwch do trzech razy wiksza
od redniej wiatowej21. Wszystko to pozwala sdzi, e ta faza rnic w produkcji na jednego
mieszkaca w skali wiatowej jest skoczona i znalelimy si w fazie konwergencji. Zjawisko
nadganiania dystansu jest jednak dalekie od zakoczenia (zob. wykres 1.3). Byoby rzecz
przedwczesn zapowiada jego dokadn dat, tym bardziej, e nie mona nigdy wykluczy zwrotw
gospodarczych czy politycznych, w Chinach bd gdzie indziej.

WYKRES 1.1: Podzia produkcji wiatowej, 1700 2012


INTERPRETACJA: PKB Europy stanowi 47 % PKB wiatowego w 1913 roku i 25 % w 2012 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 1.2: Podzia ludnoci wiata, 1700 2012


INTERPRETACJA: Europa liczya 26 % populacji wiata w 1913 roku i 10 % w 2012 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 1.3: Nierwnoci wiatowe, 1700 2012: najpierw dywergencja, potem konwergencja?
INTERPRETACJA: PKB na jednego mieszkaca w Azji Afryce wzrs od 37 % redniej wiatowej w 1950 roku do

61 % w 2012 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Od blokw kontynentalnych do blokw regionalnych


Ten oglny schemat jest dobrze znany, ale trzeba go doprecyzowa i ucili w kilku punktach. Przede
wszystkim zgrupowanie Europy i Ameryki w jednym bloku zachodnim cho ma zalet uproszczenia
obrazu, jest zdecydowanie sztuczne. W szczeglnoci gospodarcza waga Europy osigna szczyt
w przededniu I wojny wiatowej (niemal 50 % wiatowego PKB) i od tej pory nie przestaa spada,
podczas gdy waga Ameryki osigna swj szczyt w latach 50. XX wieku (prawie 40 % wiatowego
PKB).
Poza tym kady z tych dwch kontynentw moe si skada z dwch nierwnych podzespow:
hiperrozwinitego centrum i rednio rozwinitych peryferii. Oglnie rzecz biorc, bardziej
uzasadnione jest analizowanie nierwnoci wiatowych raczej w trybie blokw regionalnych ni
kontynentalnych. Wida to wyranie, gdy przyjrzymy si tabeli 1.1, w ktrej ujlimy podzia
wiatowego PKB w 2012 roku. Zatrzymanie si przy wszystkich tych liczbach nie miaoby oczywicie
wikszego sensu, ale nie byoby od rzeczy oswojenie si z gwnymi rzdami wielkoci.
Ludno wiata wynosia okoo 7 miliardw mieszkacw w roku 2012, natomiast PKB przekracza
nieznacznie 70 000 miliardw euro, czyli PKB na jednego mieszkaca by prawie dokadnie rwny 10
000 euro. Jeli odejmiemy 10 % z tytuu amortyzacji kapitau i podzielimy przez dwanacie, to
stwierdzimy, e liczba ta odpowiada miesicznemu redniemu dochodowi 760 euro na mieszkaca, co
jest moe bardziej wymowne. Innymi sowy, jeli produkcja wiatowa i pochodzce z niej dochody
byyby rozdzielone w sposb idealnie rwny, wwczas kady mieszkaniec planety dysponowaby
dochodem rzdu 760 euro miesicznie.

TABELA 1.1: Podzia wiatowego PKB w 2012 roku


INTERPRETACJA: wiatowy PKB, wedug parytetu siy nabywczej, wynosi w 2012 roku 71 200 miliardw euro,
ludno wiata liczya 7,050 miliarda mieszkacw, std PKB na mieszkaca wynis 10 100 euro (co daje
dochd mieszkaca w wysokoci 760 euro miesicznie). Wszystkie liczby zostay zaokrglone do najbliszej
dziesitki lub setki.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Europ zamieszkuje 740 milionw mieszkacw, z czego 540 milionw przypada na Uni
Europejsk, ktrej PKB na mieszkaca przekracza 27 000 euro. 200 milionw zamieszkuje blok Rosji
i Ukrainy, w ktrym PKB na mieszkaca wynosi okoo 15 000 euro, zaledwie 50 % powyej redniej
wiatowej22. Sama Unia Europejska jest stosunkowo niejednolita, poniewa z jednej strony liczy 410
milionw mieszkacw dawnej Europy Zachodniej (z czego trzy czwarte przypada na pi krajw
najbardziej zaludnionych: Niemcy, Francj, Wielk Brytani, Wochy i Hiszpani) ze rednim PKB
sigajcym 31 000 euro, a z drugiej strony 130 milionw mieszkacw dawnej Europy Wschodniej, ze
rednim PKB rzdu 16 000 euro, niewiele rnicym si od bloku Rosja i Ukraina23. Ameryka take
jest podzielona na dwie zdecydowanie rnice si czci, jeszcze bardziej nierwne ni centrum
i peryferie Europy: blok Stany Zjednoczone i Kanada, z 350 milionami mieszkacw i 40 000 euro
PKB na mieszkaca, oraz Ameryk acisk, z 600 milionami mieszkacw i 10 000 euro PKB na
mieszkaca, czyli dokadnie redni wiatow.
Afryka Subsaharyjska, z 900 milionami mieszkacw i PKB wynoszcym tylko 1 800 miliardw
euro (mniej ni PKB Francji: 2 000 miliardw), jest najbiedniejsz stref gospodarcz wiata, z 2000
euro PKB na mieszkaca. Indie znajduj si nieco wyej, Afryka Pnocna bardziej wyranie i Chiny
jeszcze bardziej: z PKB blisko 8000 euro na mieszkaca Chiny w 2012 roku nie znajduj si daleko od
redniej wiatowej. Japonia ma PKB na mieszkaca rwny najbogatszym krajom europejskim (okoo
30 000 euro), ale jej populacja jest na tyle mniejszociowa w Azji, e nie wpywa w ogle na azjatyck
redni kontynentaln, blisk chiskiej24.
Nierwnoci na wiecie: od 150 do 3000 euro miesicznie
Podsumowujc, nierwnoci w skali wiatowej zestawiaj kraje, w ktrych redni dochd na
mieszkaca siga rzdu 150 250 euro miesicznie (Afryka Subsaharyjska, Indie), z krajami, gdzie
dochd na mieszkaca wynosi 2500 3000 euro miesicznie (Europa Zachodnia, Ameryka Pnocna,
Japonia), a wic midzy dziesi a dwadziecia razy wicej. rednia wiatowa, odpowiadajca
w przyblieniu poziomowi Chin, sytuuje si wok 600 800 euro miesicznie.
Te rzdy wielkoci s znaczce i powinno si je zapamita. Warto jeszcze doda, e zawieraj
take pewien margines bdu: duo trudniej jest zmierzy nierwnoci midzy krajami (albo
w rnych okresach) ni wewntrz danego spoeczestwa.
Przykadowo: nierwnoci wiatowe byyby zdecydowanie wiksze, gdybymy posugiwali si
biecymi kursami wymiany, nie za parytetem siy nabywczej, jak postpowalimy do tej pory. Aby
przedstawi te dwa pojcia, rozpatrzmy najpierw przypadek kursu wymiany euro do dolara.
W 2012 roku 1 euro byo rednio warte 1,30 dolara na rynku wymiany. Europejczyk majcy 1000 euro
dochodu moe pj do swego banku i otrzyma 1300 dolarw. Jeli pojedzie wyda te pienidze
w Stanach Zjednoczonych, jego sia nabywcza wyniesie rzeczywicie 1300 dolarw. Ale wedug
oficjalnych bada International Comparison Program (ICP) ceny s rednio wysze w strefie euro ni
w Stanach Zjednoczonych o prawie 10 %, tote sia nabywcza tego Europejczyka jeli wydaje swoje
pienidze w Europie jest blisza amerykaskiemu dochodowi 1200 dolarw. Mwimy wwczas, e
parytet siy nabywczej wynosi 1,20 dolara za euro i to tym parytetem posuylimy si, aby
przeliczy amerykaski PKB na euro w tabeli 1.1. Podobnie postpilimy w odniesieniu do innych
krajw. W ten sposb porwnuje si rne PKB na podstawie siy nabywczej, jak daj rzeczywicie
swoim mieszkacom ktrzy najczciej wydaj swoje dochody u siebie, a nie za granic25.
Inna korzy z posugiwania si parytetem siy nabywczej jest taka, e jest on bardziej stabilny ni

biece kursy wymiany. Te ostatnie oddaj bowiem nie tylko stan poday i popytu na dobra i usugi
wymieniane przez rne kraje, ale take wahania strategii lokat midzynarodowych inwestorw,
zmienne przewidywania co do stabilizacji politycznej i finansowej takiego czy innego kraju, nie
mwic o chaotycznej niekiedy ewolucji prowadzonej polityki monetarnej. Biece kursy wymiany
mog wic by bardzo pynne, jak pokazuj to silne fluktuacje dolara w cigu ostatnich dekad. Kurs
wymiany waha si od ponad 1,30 dolara za euro w latach 90. XX wieku do poniej 0,90 dolara w roku
2001, aby gwatownie wzrosn i zbliy si do 1,50 dolara w 2008 roku i pniej opa do 1,30
dolara w 2012 roku. W tym czasie parytet siy nabywczej rs powoli, do okoo 1 dolara za euro
z pocztkiem lat 90. XX wieku i okoo 1,20 dolara w drugiej dekadzie XXI stulecia (zob. wykres
1.4)26.

WYKRES 1.4: Kursy wymiany i parytet siy nabywczej: euro do dolara


INTERPRETACJA: w 2012 roku 1 euro byo warte 1,30 dolara wedug biecego kursu wymiany, ale 1,20 dolara
wedug parytetu siy nabywczej.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Tymczasem niezalenie od stara organizacji midzynarodowych uczestniczcych w badaniach


ICP, parytety siy nabywczej pozostaj stosunkowo niepewne, z marginesem bdu rzdu 10 % lub
nawet nieco wicej, take w odniesieniu do krajw o porwnywalnym poziomie rozwoju. Na przykad
w ostatnim badaniu, jakim dysponujemy, stwierdzono, e niektre ceny s rzeczywicie wysze
w Europie (jak energia, mieszkanie, hotele i restauracje), ale inne s wyranie nisze (jak zdrowie
i edukacja)27. Szacunki oficjalne generalnie rwnowa te rne ceny w zalenoci od ciaru rnych
dbr i usug dla redniego budetu w kadym kraju. Jest jednak oczywiste, e takie obliczenia nie
mog by w peni precyzyjne, tym bardziej e rnice jakociowe s w wielu usugach trudne do
uchwycenia. W kadym wypadku trzeba podkreli, e kady ze wskanikw cen mierzy rne
aspekty spoecznej rzeczywistoci. Cena energii mierzy si nabywcz w energii (wiksz w Stanach
Zjednoczonych), ceny suby zdrowia za si nabywcz w dziedzinie zdrowia (wiksz w Europie).
Rzeczywisto nierwnoci midzy krajami jest wielowymiarowa i byoby iluzoryczne usiowa

wszystko sprowadzi do jednego wskanika pieninego, pozwalajcego na dojcie do jednoznacznej


klasyfikacji, zwaszcza midzy krajami majcymi stosunkowo zblione rednie dochody.
W najbiedniejszych krajach korekty wynikajce ze stosowania parytetu siy nabywczej s bardzo
znaczne. W Afryce i w Azji ceny mog by dwa razy nisze ni w krajach zamonych, do tego stopnia,
e ich PKB staje si do dwch razy wyszy, kiedy przechodzimy od biecych kursw wymiany do
parytetu siy nabywczej. Bierze si to gwnie z niszych cen usug i dbr niewymienialnych
midzynarodowo, atwiejszych do wyprodukowania w krajach biednych, gdy wymagajcych
wikszego nakadu pracy nisko kwalifikowanej (czynnik stosunkowo czciej wystpujcy w krajach
mniej rozwinitych), a mniej pracy wysoko kwalifikowanej i kapitau (mniej dostpnych)28. Zwykle
poprawka jest tym wiksza, im biedniejszy jest kraj. W roku 2012 wspczynnik poprawki wynosi 1,6
dla Chin i 2,5 dla Indii29. Obecnie euro warte jest 8 juanw chiskich wedug biecego kursu
wymiany i 5 juanw w parytecie siy nabywczej. Ten dystans si zmniejsza, w miar jak Chiny si
rozwijaj i rewaluuj swoj walut (zob. wykres 1.5). Niektrzy autorzy, jak Maddison, uwaaj
wszake, i dystans jest mniejszy, ni si wydaje i e statystyki oficjalne nie doszacowuj chiskiego
PKB30.
Te niejasnoci co do kursu wymiany i parytetu siy nabywczej powinny zachca do traktowania
wskazanych wczeniej rednich dochodw (150 250 euro miesicznie dla najbiedniejszych krajw,
600 800 euro dla krajw rednio zamonych, 2500 3000 euro dla najbogatszych) jako rzdw
wielkoci, nie za pewnikw matematycznych. Na przykad udzia krajw bogatych (Unia Europejska,
Stany Zjednoczone i Kanada, Japonia) w dochodzie globalnym siga 46 % w 2012 roku, jeli wzi
pod uwag parytet siy nabywczej, wobec 57 % w biecych kursach wymiany31. Prawda mieci si
zapewne midzy tymi dwiema liczbami, ale bez wtpienia bliej pierwszej. Jednak w adnym razie
nie podaje to w wtpliwo rzdw wielkoci ani faktu, e udzia krajw bogatych regularnie si
zmniejsza od lat 70. XX wieku. Jakkolwiek metod pomiaru zastosujemy, wiat zdaje si wchodzi
w faz konwergencji midzy krajami bogatymi i biednymi.

WYKRES 1.5: Kursy wymiany i parytet siy nabywczej: euro do juana


INTERPRETACJA: w 2012 roku 1 euro byo warte okoo 8 juanw wedug biecego kursu wymiany, ale 5 juanw
wedug parytetu siy nabywczej.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

wiatowy podzia dochodu: bardziej nierwny ni podzia produkcji


Aby uproci wykad, przyjlimy do tej pory, e dochd narodowy i produkcja krajowa szy w parze
w ramach kadego bloku kontynentalnego lub regionalnego. Dochody miesiczne wskazane w tabeli
1.1 zostay po prostu wyliczone przez zmniejszenie PKB o 10 %, by uwzgldni amortyzacj kapitau,
i podzielenie go przez dwanacie.
W rzeczywistoci ta rwno midzy dochodem i produkcj obowizuje wycznie na poziomie
wiatowym, lecz nie narodowym czy kontynentalnym. Oglnie wiatowy podzia dochodu jest
bardziej nierwny ni produkcji, poniewa kraje majce najwiksz produkcj na jednego mieszkaca
zwykle posiadaj rwnie cz kapitau innych krajw, a zatem otrzymuj dodatni strumie
dochodw z kapitau pochodzcego z krajw, w ktrych produkcja na mieszkaca jest mniejsza.
Innymi sowy, kraje bogate s bogate w dwjnasb, jednoczenie dziki produkcji krajowej
i kapitaowi zainwestowanemu na zewntrz, co pozwala im na dysponowanie dochodem narodowym
przewyszajcym ich produkcj i odwrotnie w odniesieniu do krajw biednych.
Przykadowo: gwne kraje rozwinite (Stany Zjednoczone, Japonia, Niemcy, Francja, Wielka
Brytania) maj obecnie dochd narodowy lekko przewyszajcy poziomem ich produkcj krajow.
Tak jak ju zauwaylimy, dochody netto pochodzce z zagranicy s tylko nieznacznie dodatnie i nie
zmieniaj zasadniczo poziomu ycia tych krajw. Stanowi dodatek w granicach 1 2 % produkcji
krajowej w Stanach Zjednoczonych, we Francji i Wielkiej Brytanii oraz 2 3 % w Japonii i w
Niemczech. Chodzi jednak mimo wszystko o uzupenienie dochodu nie bez znaczenia, zwaszcza
w wypadku tych dwch ostatnich krajw, ktre dziki nadwykom handlowym zgromadziy w cigu
ostatnich dekad znaczne rezerwy w porwnaniu do reszty wiata, co przynosi im dzisiaj cenny dochd.
Jeli odejdziemy teraz od najbogatszych krajw, by przyjrze si blokom kontynentalnym
traktowanym jako caoci, zobaczymy sytuacje bliskie rwnowagi. W Europie, podobnie jak
w Ameryce czy w Azji, kraje najzamoniejsze zazwyczaj na pnocy kontynentu przyjmuj
dopyw dochodu z kapitau, czciowo anulowany przez odpyw wychodzcy z innych krajw na
og bardziej z poudnia lub ze wschodu tak e na poziomie kontynentalnym dochd narodowy
i produkcja krajowa s niemal dokadnie rwne, a rnica nie przekracza zwykle 0,5 %32.
Jedyna sytuacja wyranego braku rwnowagi na poziomie caego kontynentu dotyczy Afryki, ktra
strukturalnie znajduje si w posiadaniu innych kontynentw. Konkretnie, wedug bilansw patniczych
na poziomie wiatowym, sporzdzanych corocznie od 1970 roku przez ONZ i inne organizacje
midzynarodowe (Bank wiatowy, MFW), dochd narodowy, jakim dysponuj mieszkacy
kontynentu afrykaskiego, jest regularnie niszy o okoo 5 % od ich produkcji krajowej (rnica
w niektrych krajach przekracza 10 %)33. Przy udziale kapitau w produkcji rzdu 30 % oznacza to, e
blisko 20 % kapitau afrykaskiego znajduje si obecnie w rkach wacicieli zagranicznych, podobnie
jak dziao si w przypadku londyskich akcjonariuszy kopalni platyny Marikana, o ktrej bya mowa
na pocztku tego rozdziau.
Wane jest, by uwiadomi sobie, co znaczy w praktyce ta liczba. Przy uwzgldnieniu faktu, e
niektre skadowe majtkw (na przykad nieruchomoci mieszkalne albo kapita rolniczy) znajduj
si tylko w niewielkim stopniu w posiadaniu inwestorw zagranicznych, bdzie to oznaczao, e cz
kapitau krajowego znajdujcego si w dyspozycji reszty wiata moe przekracza 40 50 %

w przemyle rkodzielniczym albo jeszcze wicej w innych sektorach. Nawet jeli oficjalne bilanse
patnicze maj wiele niedoskonaoci do czego jeszcze wrcimy to nie ulega wtpliwoci, e
chodzi tu o wany skadnik realiw dzisiejszej Afryki.
Jeli cofniemy si w czasie, to dostrzeemy jeszcze bardziej widoczne przejawy braku rwnowagi
midzynarodowej. W przededniu I wojny wiatowej dochd narodowy Zjednoczonego Krlestwa,
pierwszego wiatowego inwestora, by o 10 % wyszy od jego produkcji krajowej. Rnica ta
przekraczaa 5 % we Francji, drugim mocarstwie kolonialnym i wiatowym inwestorze, oraz zbliaa
si do tego poziomu w Niemczech, ktrych imperium kolonialne byo niewielkie, lecz rozwj
przemysu pozwala na szybkie gromadzenie wierzytelnoci reszty wiata. Cz tych inwestycji
brytyjskich, francuskich i niemieckich bya realizowana w innych krajach europejskich lub
w Ameryce, natomiast inna cz w Azji i Afryce. cznie mona szacowa, e mocarstwa
europejskie posiaday w 1913 roku do poowy krajowego kapitau azjatyckiego i afrykaskiego oraz
ponad trzy czwarte tamtejszego kapitau przemysowego34.
Jakie siy pozwalaj na konwergencj midzy krajami?
W zasadzie mechanizm, za pomoc ktrego kraje bogate wchodz w posiadanie czci krajw
biednych, moe mie dobre skutki w zakresie konwergencji. Jeli zamone kraje maj taki nadmiar
oszczdnoci i kapitau, e suy on ju tylko do zbudowania dodatkowego budynku lub
zainstalowania jednej maszyny wicej w ich fabrykach (mwi si wtedy, e produktywno
kracowa kapitau czyli dodatkowa produkcja pochodzca z nowej jednostki kapitau jest bardzo
saba), wwczas moe okaza si korzystne dla wszystkich, by poszy one inwestowa cz swoich
oszczdnoci w krajach biednych. W ten sposb kraje bogate albo przynajmniej te spord nich,
ktre dysponuj kapitaem uzyskuj lepsz stop zwrotu dla swej lokaty kapitau, natomiast kraje
biedne bd mogy szybciej nadrobi opnienie w produktywnoci. Mechanizm ten, oparty na
wolnym obiegu kapitaw i wyrwnaniu produktywnoci kracowej na poziomie wiatowym, znajduje
si wedug klasycznej teorii ekonomicznej u podstaw procesu konwergencji midzy krajami
i tendencji do redukcji nierwnoci w toku historii, postpujcych dziki siom rynku i konkurencji.
Ta optymistyczna teoria ma jednak dwie due wady. Po pierwsze, z czysto logicznego punktu
widzenia, mechanizm ten nie gwarantuje w aden sposb konwergencji dochodw na mieszkaca
w skali wiatowej. W najlepszym razie moe prowadzi do konwergencji produkcji na mieszkaca,
pod warunkiem wszake zaoenia perfekcyjnej mobilnoci kapitau, a zwaszcza kompletnego
wyrwnania poziomw kwalifikacji siy roboczej i kapitau ludzkiego midzy krajami, co nie jest
proste. Ale w kadym razie ta ewentualna konwergencja produkcji nie pociga za sob konwergencji
dochodw. Jest cakiem moliwe, e po dokonaniu swych inwestycji kraje bogate bd w posiadaniu
krajw biednych nieskoczenie dugo, a ich udzia we wasnoci uronie do wielkich rozmiarw, tak
e dochd narodowy na mieszkaca tych pierwszych bdzie zawsze wikszy ni drugich, ktrzy dalej
bd wypacali znaczc cz tego, co wyprodukuj, swoim wacicielom (jak dzieje si w Afryce od
dziesicioleci). Aby oceni, z jakim nasileniem ten rodzaj sytuacji mgby wystpowa, musimy
porwna wskanik rentownoci kapitau, ktry kraje biedne powinny zwraca krajom bogatym, oraz
stopy wzrostu jednych i drugich. Aby pj dalej t drog, trzeba nam bdzie przede wszystkim
zrozumie dynamik stosunku kapitau do dochodu na poziomie jednego wybranego kraju.
Po drugie, z historycznego punktu widzenia, mechanizm oparty na mobilnoci kapitau nie wydaje
si pozwala na konwergencj midzy krajami, w kadym razie nie w sposb zasadniczy. aden
z krajw azjatyckich, ktre przeszy trajektori nadganiania wobec krajw najbardziej rozwinitych,

czy chodzi o Japoni, Kore i Tajwan, czy dzisiejsze Chiny, nie korzysta z masowych inwestycji
zagranicznych. Co do zasady wszystkie te kraje same finansoway swoje inwestycje w kapita
fizyczny, ktrego potrzeboway, a zwaszcza w kapita ludzki czyli oglne podniesienie poziomu
ksztacenia i przygotowania, a ktry, jak pokazuj wszystkie wspczesne badania, znajduje si
u podstaw dugoterminowego wzrostu gospodarczego35. I odwrotnie, kraje znajdujce si
w posiadaniu innych, czy wemiemy pod uwag epok kolonialn, czy obecn Afryk, miay mniej
szczcia, w szczeglnoci z powodu niekiedy mniej nonych specjalizacji i chronicznego braku
stabilizacji politycznej.
Moemy przypuszcza, e w brak politycznej stabilizacji tumaczy czciowo nastpujca
przyczyna: kiedy jaki kraj znajduje si w znacznej czci w rkach zagranicznych wacicieli,
spoeczne danie wywaszczenia powraca niemal niepowstrzymanie. Inni aktorzy sceny politycznej
odpowiadaj, e tylko bezwarunkowa ochrona pocztkowych praw wasnoci pozwala na inwestycje
i rozwj. Kraj wpada w ten sposb w niekoczc si naprzemienno rzdw rewolucyjnych (z czsto
umiarkowanym powodzeniem, jeli chodzi o rzeczywist popraw warunkw ycia ludnoci) oraz
rzdw chronicych wacicieli na miejscu i przygotowujcych rewolucj lub kolejny zamach stanu.
Nierwno wasnoci kapitau jest rzecz trudn do zaakceptowania i pokojowego zorganizowania
w ramach wsplnoty narodowej. W skali midzynarodowej to rzecz prawie niemoliwa (chyba eby
wyobrazi sobie stosunek dominacji politycznej typu kolonialnego).
Rzecz jasna wejcie w ukad midzynarodowy samo w sobie nie jest ze autarkia nigdy nie bya
rdem koniunktury. Kraje azjatyckie ewidentnie korzystay w swoim nadganianiu dystansu
z midzynarodowego otwarcia. Ale przede wszystkim opieray si na otwarciu rynkw dbr i usug
oraz wietnym wczeniu si w handel midzynarodowy, w mniejszym za stopniu w wolny obrt
kapitaw. Chiny na przykad cigle stosuj kontrol kapitaw: nie inwestuje si tam swobodnie, ale
nie ogranicza to w aden sposb akumulacji kapitau, gdy oszczdnoci wewntrzne s absolutnie
wystarczajce. Japonia, Korea i Tajwan sfinansoway swoje inwestycje wasnymi oszczdnociami.
Dostpne badania pokazuj rwnie, e zdecydowana wikszo zyskw wynikajcych z otwarcia
wymiany midzynarodowej pochodzi z upowszechnienia wiedzy i korzyci z produktywnoci
dynamicznej, ktre przynioso otwarcie, nie za z korzyci statycznych, zwizanych ze specjalizacj,
ktre wydaj si stosunkowo skromne36.
Podsumowujc: dowiadczenie historyczne pokazuje, e gwnym mechanizmem pozwalajcym na
konwergencj midzy krajami jest upowszechnienie umiejtnoci, tak na poziomie
midzynarodowym, jak i krajowym. Innymi sowy, najbiedniejsi doganiaj najbogatszych, w miar
jak udaje im si osign ten sam poziom wiedzy technologicznej, kwalifikacji, wyksztacenia,
natomiast nie stajc si wasnoci najbogatszych. Proces upowszechnienia wiedzy nie spada z nieba:
czsto jest przypieszany przez otwarcie midzynarodowe i handlowe (autarkia nie uatwia transferw
technologii), a zwaszcza zaley od zdolnoci kraju do zmobilizowania finansowania i instytucji
pozwalajcych inwestowa masowo w wyksztacenie ludnoci, przy jednoczesnym zagwarantowaniu
prawnych i przewidywalnych podstaw dla wszystkich uczestnikw tego procesu. Jest zatem cile
zwizany z procesem budowy prawowitej i skutecznej wadzy publicznej. Tak brzmi w skrcie
gwne wnioski wynikajce z badania historycznej ewolucji wiatowego wzrostu i nierwnoci
midzy krajami.

1 L. Polgreen, South African Police Open Fire on Striking Miners, New York Times, 16 sierpnia 2012.
2 Zob. oficjalny komunikat kompanii, opublikowany na stronie lonmin.com, Lonmin seeks sustainable peace at Marikana,

24
sierpnia 2012. Wedug tego dokumentu podstawowa paca grnikw przed konfliktem wynosia 5405 randw miesicznie,
a przyznana podwyka 750 randw miesicznie (1 rand poudniowoafrykaski = okoo 0,1 euro). Dane te wydaj si odpowiada
liczbom przytoczonym przez strajkujcych i cytowanym w prasie.
3 Podzia czynnikowy jest niekiedy nazywany funkcjonalnym albo makroekonomicznym, natomiast podzia indywidualny
bywa nazywany osobistym bd mikroekonomicznym. W rzeczywistoci oba wymiary podziau uruchamiaj mechanizmy
rwnoczenie mikroekonomiczne (to znaczy takie, ktre powinny by analizowane na poziomie przedsibiorstw lub
indywidualnym) i makroekonomiczne (to znaczy takie, ktre mog by zrozumiane tylko na poziomie gospodarki narodowej lub
nawet ekonomii wiatowej).
4 Milion euro rocznie (czyli rwnowarto zarobkw niemal dwustu grnikw) wedug strajkujcych. Niestety adna informacja na
ten temat nie jest dostpna na stronie spki.
5 Okoo 65 70 % na pace i inne dochody z pracy oraz 30 35 % na zyski, czynsze i inne dochody z kapitau.
6 Dochd narodowy jest rwnie nazywany produktem krajowym netto (w przeciwiestwie do produktu krajowego brutto, PKB,
ktry uwzgldnia amortyzacj kapitau). My bdziemy uywali terminu dochd narodowy, prostszego i bardziej intuicyjnego.
Dochody netto pochodzce z zagranicy s okrelone jako rnica midzy dochodami pochodzcymi z zagranicy i dochodami
wypacanymi za granic. Te krzyujce si strumienie dotycz przede wszystkim dochodw z kapitau, ale obejmuj rwnie
dochody z pracy i transferw w jedn stron (na przykad migrantw w kierunku kraju pochodzenia). Wicej na ten temat
w aneksie technicznym.
7 Dochd wiatowy jest naturalnie okrelony jako suma dochodw narodowych rnych krajw, a produkcja wiatowa jako suma
produkcji krajowej rnych krajw.
8 W jzyku angielskim mwimy o national wealth lub national capital. Unikamy wyraenia bogactwo narodowe, poniewa po
francusku sowo bogactwo bardziej jeszcze ni wealth po angielsku jest czsto uywane w sposb niejednoznaczny, by
okrela niekiedy strumie (bogactwo wyprodukowane w danym roku), a czasami zasb (bogactwo jako kompletny majtek
posiadany w pewnym momencie). W XVIII i XIX wieku autorzy francuscy mwili czsto o fortunie narodowej, natomiast
autorzy angielscy o national estate (przypomnijmy, e sowo estate obejmuje w angielskim cao majtku, czy to jeli chodzi
o dobra nieruchome: real estate, czy te inne dobra: personal estate). Chodzi zawsze o to samo pojcie.
9 Uywamy w zasadzie tych samych definicji i tych samych kategorii aktyww i pasyww co te ustalone przez normy
midzynarodowe i obowizujce w rachunkowoci narodowej, z kilkoma drobnymi rnicami, ktre precyzujemy i dyskutujemy
w aneksie technicznym.
10 Wszystkie dane dla poszczeglnych krajw s dostpne w internetowym aneksie technicznym.
11 W praktyce mediana dochodw (czyli dochd, poniej ktrego zarabia poowa ludnoci) jest generalnie o 20 30 % nisza od
dochodu redniego. Wynika to z faktu, e gra podziau jest duo bardziej wyduona ni d i rodek, co wyciga redni (ale nie
median) do gry. Ucilijmy, e dochd narodowy na jednego mieszkaca odpowiada pojciu redniego dochodu przed
podatkiem i transferami publicznymi. W praktyce mieszkacy bogatych krajw przeznaczaj nawet do poowy swojego dochodu
narodowego na podatki, potrcenia i rnego rodzaju opaty pozwalajce na finansowanie usug publicznych, infrastruktury,
opieki spoecznej, a take znacznej czci wydatkw na zdrowie i ksztacenie. Problem podatkw i wydatkw publicznych
zostanie szczegowo przeanalizowany w czci czwartej.
12 W tych ogromnych masach banknoty i monety (wchodzce w skad aktyww finansowych) stanowi minimalne iloci: kilka setek
euro na mieszkaca, kilka tysicy jeli wczymy zoto, srebro i wartociowe przedmioty, cznie zatem 1 2 % majtku (zob.
aneks techniczny). Poza tym zobaczymy, e aktywa publiczne s w przyblieniu rwne zadueniu publicznemu, nie bdzie zatem
nierozsdne uzna, e to gospodarstwa domowe posiadaj je w ramach swoich aktyww finansowych.
13 Formu = r odczytuje si: rwna si r pomnoone przez . Zreszt = 600 % odpowiada = 6, podobnie jak
= 30 % odpowiada = 0,30 i r = 5 % odpowiada r = 0,05.
14 Wolimy raczej mwi o stopie zwrotu z kapitau, ewentualnie wskaniku rentownoci, ni o stopie zysku, po czci dlatego,
e zysk jest tylko jedn z form prawnych przyjmowanych przez dochody z kapitau, a po czci poniewa okrelenie stopa
zysku czsto byo uywane w sposb niejednoznaczny, czasem synonimicznie ze stop zwrotu, a niekiedy na oznaczenie
niesusznie udziau zyskw w dochodzie lub produkcji (miao zatem oznacza , nie r, co rni si zasadniczo). Zdarza si te,
e zwrot stopa mary uywany jest na oznaczenie udziau zyskw .
15 Odsetki stanowi szczegln form dochodw z kapitau, duo mniej reprezentatywn ni na przykad zyski, czynsze dzierawne
czy dywidendy (stanowice duo wiksze sumy ni odsetki, jeli bra pod uwag przecitn struktur kapitau). Stopa
procentowa (ktra poza tym ulega duym zmianom w zalenoci od poyczkodawcy) nie jest wic reprezentatywna dla redniej
stopy zwrotu z kapitau i czsto bywa od niej wyranie nisza. To pojcie bdzie nam przydatne zwaszcza przy analizowaniu
bardzo specyficznego aktywu, jakim jest dug publiczny.
16 Produkcja roczna, do ktrej si tu odwoujemy, odpowiada temu, co nazywa si niekiedy wartoci dodan przedsibiorstwa, to
znaczy rnicy midzy produktem sprzeday jego dbr i usug (wysoko obrotw) a kosztem jego zakupw dbr i usug
w innych przedsibiorstwach (konsumpcja porednia). Warto dodana mierzy wkad przedsibiorstwa do produkcji krajowej.

Z definicji warto dodana mierzy rwnie sumy, jakimi dysponuje przedsibiorstwo, aby opaci prac, oraz kapita potrzebny do
produkcji. Odwoujemy si tutaj do wartoci dodanej netto, to znaczy po amortyzacji kapitau (czyli odliczeniu kosztw
zwizanych ze zuyciem kapitau i wyposaenia), oraz zyskw po amortyzacji.
17 R. Giffen, The Growth of Capital, George Bell and Sons, London 1889. Wicej odwoa bibliograficznych mona znale
w aneksie technicznym.
18 Przewaga poj majtku narodowego i dochodu narodowego polega na tym, e daj one bardziej zrwnowaony obraz bogacenia
si kraju ni pojcie produktu krajowego brutto, ktre pod pewnymi wzgldami jest zbyt produktywistyczne. Przykadowo:
w wypadku duego zniszczenia majtku wskutek katastrofy naturalnej wzicie pod uwag amortyzacji kapitau moe prowadzi
do redukcji dochodu narodowego, mimo e PKB byby pompowany przez prace przy odbudowie.
19 Historia oficjalnych systemw rachunkw narodowych od II wojny wiatowej, napisana przez jednego z gwnych architektw
nowego systemu, przyjtego przez ONZ w 1993 roku (system SNA 1993, pierwszy przedstawiajcy uzgodnione definicje
rachunkowoci majtkowej), zob. A. Vanoli, Une histoire de la comptabilit nationale, La Dcouverte, Paris 2002. Zob. rwnie
R. Stone, The Accounts of Society. Nobel Memorial Lecture 1984, Journal of Applied Econometrics 1986, vol. 1, nr 1, s. 5 28
(Richard Stone jest jednym z pionierw powojennych rachunkw brytyjskich i ONZ-owskich); F. Fourquet, Les Comptes de la
puissance. Histoire de la comptabilit nationale et du Plan, ditions Recherches, Paris 1980 (zbir wiadectw autorw rachunkw
francuskich okresu wspaniaego trzydziestolecia).
20 Angus Maddison (1926 2010) by ekonomist brytyjskim specjalizujcym si w odtwarzaniu rachunkw narodowych w skali
wiatowej w bardzo dugim okresie. Naley zauway, e cigi historyczne Maddisona dotycz wycznie strumienia produkcji
(PKB, ludno i PKB na mieszkaca) i nie zawieraj adnych wskaza dotyczcych dochodu narodowego, podziau midzy
kapitaem a prac czy zasobw kapitau. W kwestii ewolucji wiatowego podziau produkcji i dochodu zob. rwnie pionierskie
prace Franois Bourguignona i Branko Milanovica (wicej na ten temat w aneksie technicznym).
21 Prezentujemy tutaj zbiory danych rozpoczynajce si w 1700 roku, ale szacunki Maddisona cofaj si a do staroytnoci.
Otrzymane wyniki sugeruj, e Europa zacza budowa t rnic okoo 1500 roku, podczas gdy okoo roku 1000 porwnanie
wypadao nieznacznie na korzy Azji i Afryki (w szczeglnoci wiata arabskiego). Dodatkowe wykresy S1.1, S1.2 i S1.3
dostpne s na stronie internetowej.
22 Dla uproszczenia obrazu wczylimy do bloku Unii Europejskiej mae kraje europejskie m.in. Szwajcari, Norwegi, Serbi
otaczajce Uni, lecz niebdce jej czonkami (ludno cisej UE w 2012 roku liczya 510, a nie 540 milionw mieszkacw).
Podobnie Biaoru i Modawia zostay zaliczone do bloku Rosja i Ukraina. Turcja, Kaukaz i Azja rodkowa zostay wczone do
Azji. Szczegowe dane dla wszystkich krajw znajduj si na stronie internetowej.
23 Zob. dodatkowa tabela S1.1 (dostpna na stronie internetowej).
24 Podobnie jest w odniesieniu do Australii i Nowej Zelandii (zaledwie 30 milionw mieszkacw, czyli poniej 0,5 % populacji
wiata, przy okoo 30 000 euro PKB na mieszkaca), ktre dla uproszczenia wliczylimy do Azji. Zob. dodatkowa tabela S1.1
(dostpna na stronie internetowej).
25 Jeli posuylibymy si biecym kursem wymiany 1,30 dolara dla przeliczenia amerykaskiego PKB, wwczas Stany
Zjednoczone okazayby si o prawie 10 % ubosze, a ich PKB na mieszkaca spadby z 40 000 euro i zbliy si do 35 000 euro
(co zreszt stanowioby dokadniejsz miar siy nabywczej amerykaskiego turysty przyjedajcego do Europy). Oficjalne
szacunki siy nabywczej, pochodzce z bada ICP (International Comparison Program), s przygotowywane przez konsorcjum
organizacji midzynarodowych (Bank wiatowy, Eurostat itd.) i podchodz do kadego kraju osobno. Istniej rwnie rnice
wewntrz strefy euro (parytet euro do dolara 1,20, ktrym si posugujemy, jest parytetem rednim). Wicej informacji znajduje si
w aneksie technicznym.
26 Kierunkowy spadek siy nabywczej dolara wobec euro od 1990 roku wie si z faktem, e inflacja bya nieco wysza w Stanach
Zjednoczonych (o 0,8 % rocznie, a wic blisko 20 % w cigu dwudziestu lat). Biece kursy wymiany przedstawione na wykresie
1.4 s rednimi rocznymi i w konsekwencji zacieraj ogromne krtkoterminowe zmiany.
27 Zob. aneks techniczny.
28 Takie jest zwyczajowe wyjanienie (tzw. model Balassy Samuelsona), ktre wydaje si istotnie oddawa poprawk PPA
(parytetu siy nabywczej) wysz o jeden dla krajw biednych wobec krajw bogatych. Jednake wewntrz krajw zamonych
sprawy s bardziej skomplikowane: najbogatszy kraj (Stany Zjednoczone) korzysta z poprawki PPA wyszej od jednego a do
lat 70. XX wieku, ale staa si ona mniejsza od jednego od lat 80. XX stulecia. Poza bdem miary, moliwym wyjanieniem
byaby wiksza nierwno pac w Stanach Zjednoczonych w niedawnym okresie, wprowadzajca nisze ceny w usugach
wymagajcych wikszej iloci pracy nisko kwalifikowanej i dbr niepodlegajcych midzynarodowej wymianie (podobnie jak
w krajach biednych).
29 Zob. dodatkow tabel S1.2 (dostpn na stronie internetowej).
30 Postanowilimy skorzysta z oficjalnych statystyk za ostatni okres, lecz jest cakiem moliwe, e kolejne badania ICP doprowadz
do rewaluacji chiskiego PKB. Wicej na temat kontrowersji Maddison/ICP w aneksie technicznym.
31 Zob. dodatkow tabel S1.2 (dostpn na stronie internetowej). Udzia Unii Europejskiej przechodzi od 21 % do 25 %, bloku
Stany Zjednoczone i Kanada od 20 % do 24 %, Japonii od 5 % do 8 %.
32 Nie oznacza to oczywicie, e kady kontynent dziaa pod kloszem: te zrwnowaone strumienie netto kryj skomplikowane
skrzyowanie udziaw midzy wszystkimi kontynentami.

33 rednia 5 % dla kontynentu afrykaskiego wydaje si stosunkowo staa w caym okresie 1970 2012. Warto odnotowa, e

strumie dochodw wypywajcy z kapitau jest trzykrotnie wikszy ni napywajcy strumie pomocy midzynarodowej (ktrej
wymiar wydaje si zreszt dyskusyjny). Wszystkie te szacunki dostpne s jest dostpna w aneksie technicznym.
34 Innymi sowy, cz produkcji Azji i Afryki wynosia poniej 30% produkcji wiatowej w 1913 roku, natomiast ich udzia
w dochodzie wiatowym by bliszy 25 % (zob. aneks techniczny).
35 Fakt, e akumulacja kapitau fizycznego tumaczy tylko niewielk cz wzrostu produktywnoci na dusz met, podczas gdy
cz zasadnicza pochodzi z akumulacji kapitau ludzkiego i nowych umiejtnoci, jest dobrze znany od lat 50. XX wieku. Zob.
R.M. Solow, A Contribution to the theory of economic growth, The Quarterly Journal of Economics 1956, vol. 70, nr 1, s. 65
95; C.I. Jones, P.M. Romer, The New Kaldor Facts: Ideas, Institutions, Population and Human Capital, American Economic
Journal: Macroeconomics 2010, vol. 2, nr 1, s. 224 245; R.J. Gordon, Is U.S. Economic Growth Over? Faltering Innovation
Confronts the Six Headwinds, NBER Working Paper nr 18315, National Bureau of Economic Research, Cambridge 2012. Prace te
stanowi poyteczny wstp do bogatej wspczesnej literatury ekonomicznej, powiconej determinantom dugoterminowego
wzrostu.
36 Wedug niedawnego badania zyski statyczne zwizane z otwarciem globalnego handlu na Chiny i Indie byy tylko na poziomie
0,4 % wiatowego PKB, 3,5 % PKB dla Chin i 1,6% PKB dla Indii. Jeli bra pod uwag kolosalne skutki w zakresie redystrybucji
midzy sektorami i krajami (z duymi grupami ponoszcych straty we wszystkich krajach), trudne wydaje si uzasadnienie
otwarcia handlowego tylko tymi zyskami (zob. aneks techniczny).

2. Wzrost: zudzenia i fakty

Proces globalnej konwergencji i doganiania krajw rozwinitych przez kraje wschodzce


zdecydowanie si ju rozpocz, nawet jeli wci wida, e midzy krajami bogatymi i biednymi
wci utrzymuj si powane nierwnoci. Nic skdind nie wskazuje na to, eby to doganianie
odbywao si gwnie dziki inwestycjom tych pierwszych u tych drugich, wrcz przeciwnie (o ile to
moliwe, inwestycje krajw biedniejszych u siebie wydaj si, biorc pod uwag dotychczasowe
dowiadczenia, bardziej obiecujce). Obok zasadniczego problemu konwergencji naley jednak
pooy nacisk na fakt, e w XXI wieku moemy mie do czynienia z powrotem do gospodarki
wolnego wzrostu. Jak zobaczymy, wzrost, poza nadzwyczajnymi okresami albo zjawiskami
nadrabiania zalegoci, tak naprawd zawsze by stosunkowo wolny i wszystko wskazuje na to, e
bdzie jeszcze wolniejszy w przyszoci, przynajmniej jeli chodzi o jego skadnik demograficzny.
Aby dobrze zrozumie ten problem i sposb, w jaki przekada si on na proces konwergencji oraz
dynamik nierwnoci, trzeba rozdzieli wzrost produkcji na dwie czci skadowe: z jednej strony
wzrost liczby ludnoci, a z drugiej wzrost produkcji na jednego mieszkaca. Innymi sowy, wzrost ma
zawsze jeden skadnik czysto demograficzny i drugi czysto gospodarczy, przy czym tylko ten drugi
pozwala na popraw warunkw ycia. O tym podziale zbyt czsto zapomina si w debacie publicznej,
w ktrej mona usysze hipotez, e liczba ludnoci cakowicie przestaa wzrasta daleko nam
jeszcze do tego, nawet jeli wszystko wskazuje, e powoli zmierzamy wanie w tym kierunku.
Przykadowo: w latach 2013 2014 stopa wzrostu gospodarki wiatowej bdzie bez wtpienia wysza
o 3 % dziki bardzo szybkiemu postpowi w krajach wschodzcych. Ale wzrost ludnoci wiata
wynosi obecnie okoo 1 % rocznie, przez co stopa wzrostu produkcji wiatowej na mieszkaca (albo
dochodu wiatowego na mieszkaca) wyniesie w rzeczywistoci zaledwie troch ponad 2 %.
Wzrost dugoterminowy
Zanim przejdziemy do obecnych tendencji, cofnijmy si w czasie i sprbujmy zapozna si
z kolejnymi etapami wiatowego wzrostu i rzdami jego wielkoci poczwszy od rewolucji
przemysowej. Zbadajmy najpierw stopy wzrostu w dugiej perspektywie czasowej, pokazane w tabeli
2.1. Wynika z niej wiele wanych kwestii.
Po pierwsze stwierdzamy, e gwatowny wzrost zaczynajcy si w XVIII wieku jest zjawiskiem, na
ktre skadaj si stosunkowo umiarkowane coroczne stopy wzrostu, a po drugie, e chodzi
o zjawisko, ktrego skadniki demograficzne i ekonomiczne maj w przyblieniu ten sam rozmiar.
Wedug najdokadniejszych dostpnych szacunkw stopa wzrostu PKB wynosia rednio 1,6 %
midzy latami 1700 2012, z czego 0,8 % tytuem wzrostu ludnoci i 0,8 % tytuem wzrostu
produkcji na jednego mieszkaca.
Takie poziomy mog wydawa si niewielkie, biorc pod uwag dzisiejsze debaty, w ktrych czsto
uznaje si za nieznaczce stopy wzrostu poniej 1 % rocznie i gdzie panuje wyobraenie, e wzrost
godny tego miana powinien wynosi co najmniej 3 % lub 4 % rocznie albo wicej, jak dziao si to
w Europie w okresie wspaniaego trzydziestolecia lub w dzisiejszych Chinach.
Jeeli jednak tempo wzrostu okoo 1 % rocznie powtarza si w bardzo dugim okresie, zarwno
w odniesieniu do liczby ludnoci, jak i produkcji na jednego mieszkaca, jak obserwujemy od

1700 roku, to w rzeczywistoci jest ono nadzwyczaj szybkie i nieporwnywalne z niemal zerowymi
wzrostami w cigu wiekw poprzedzajcych rewolucj przemysow.
rednia roczna stopa wzrostu

Produkcja wiatowa

Ludno wiata

Produkcja na mieszkaca

0 1700

0,1 %

0,1 %

0,0 %

1700 2012

1,6 %

0,8 %

0,8 %

w tym:
1700 1820
1820 1913
1913 2012


0,5 %
1,5 %
3,0 %


0,4 %
0,6 %
1,4 %

0,1 %
0,9 %
1,6 %

TABELA 2.1: wiatowy wzrost od rewolucji przemysowej


INTERPRETACJA: midzy 1913 i 2012 rokiem stopa wzrostu wiatowego PKB wynosia rednio 3 % rocznie. Stopa
ta skada si z 1,4 % dla ludnoci wiata i 1,6 % dla produkcji na mieszkaca.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

W istocie, wedug oblicze Angusa Maddisona, stopy wzrostu demograficznego i gospodarczego


wynosiy poniej 0,1 % rocznie midzy rokiem 0 i 1700 (dokadnie: 0,06 % rocznie dla ludnoci
i 0,02 % dla produkcji na mieszkaca)1.
Dokadno tych szacunkw jest oczywicie zudna: wiedza, jak dysponujemy o ewolucji ludnoci
wiata midzy rokiem 0 i 1700, jest bardzo ograniczona, a ta o ewolucji produkcji na mieszkaca
prawie adna. Niezalenie od zastrzee co do dokadnych liczb, co zreszt nie ma wielkiego
znaczenia, nie ulega wtpliwoci, e rytmy wzrostu byy nadzwyczaj wolne od staroytnoci do
rewolucji przemysowej i w kadym razie nisze od 0,1 0,2 % rocznie. Powd by prosty: szybsze
rytmy wzrostu oznaczayby albo mikroskopijn populacj z pocztkiem naszej ery, co jest mao
prawdopodobne, albo poziom ycia wyranie niszy od oglnie przyjtego progu przetrwania. Z tego
samego powodu wzrost w nadchodzcych wiekach wrci do bardzo niskich poziomw, przynajmniej
jeli chodzi o jego skadnik demograficzny.
Prawo skumulowanego wzrostu
Aby to lepiej zrozumie, zwrmy si na chwil w stron czego, co mona nazwa prawem
skumulowanego wzrostu. Mwi ono, e saby roczny skumulowany wzrost prowadzi w dugim
okresie do znaczcej progresji.
Konkretnie: ludno wiata w latach 1700 2012 wzrastaa rednio o zaledwie 0,8 % rocznie, ale
wynik ten skumulowany w cigu trzech stuleci pozwoli powikszy populacj wiatow ponad
dziesiciokrotnie. Innymi sowy: planeta liczya okoo 600 milionw mieszkacw w okolicach
1700 roku i ponad 7 miliardw w 2012 roku (zob. wykres 2.1). Jeli to tempo utrzymaoby si w cigu
najbliszych trzech stuleci, wwczas ludno wiata przekroczyaby 70 miliardw okoo roku 2300.

WYKRES 2.1: Wzrost ludnoci wiata, 1700 2012


INTERPRETACJA: ludno wiata wzrosa od 600 milionw mieszkacw w 1700 roku do 7 miliardw
w 2012 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

eby wszyscy mogli zobaczy wybuchowe skutki prawa skumulowanego wzrostu, w tabeli 2.2
przedstawiamy zwizek midzy stopami wzrostu liczonymi na jeden rok (co jest przyjtym trybem
prezentacji) a progresj uzyskiwan przy duszych okresach. Na przykad stopa wzrostu 1 % rocznie
odpowiada 35 % progresji w cigu trzydziestu lat, pomnoeniu przez niemal trzy w cigu stu lat, przez
dwadziecia w cigu trzystu lat i przez ponad dwadziecia tysicy w cigu tysica lat. Prosty wniosek
wynikajcy z tego zestawienia jest taki, e stopy wzrostu przekraczajce 1 1,5 % rocznie nie s
moliwe do trwaego utrzymania, chyba e zakadamy oszaamiajcy postp.
Widzimy tutaj, do jakiego stopnia obserwowanie rnych okresw czasowych moe prowadzi do
sprzecznych percepcji procesu wzrostu. W horyzoncie roku wzrost o 1 % moe wydawa si bardzo
saby, prawie niezauwaalny, i rzeczywicie zainteresowane osoby mog go nie dostrzega goym
okiem, odnoszc wraenie kompletnej stagnacji i powtarzania si przeszoci z roku na rok. Wzrost
wydaje si wwczas pojciem abstrakcyjnym, czyst konstrukcj matematyczn i statystyczn. Ale
w perspektywie pokolenia, czyli okoo trzydziestu lat, co naszym zdaniem stanowi lepsz skal czasu
dla oceny zmian zachodzcych w danym spoeczestwie, ten sam wzrost odpowiada progresji o ponad
jedn trzeci, co oznacza zasadnicze przeksztacenie. Jest to mniej spektakularne ni wzrost o 2
2,5 % rocznie, prowadzcy do podwojenia w kadym pokoleniu, ale wystarczy do gbokiego,
regularnego odnawiania spoeczestwa i przeksztacenia go na dusz met.
Roczna
stopa
wzrostu
rwna

odpowiada stopie
wzrostu w cigu
pokolenia (30 lat)

czyli pomnoeniu po
30 latach przez
wspczynnik

pomnoony po 100
latach przez
wspczynnik

pomnoony po
1000 latach przez
wspczynnik

0,1 %

3 %

1,03

1,11

2,72

0,2 %

6 %

1,06

1,22

7,37

0,5 %

16 %

1,16

1,65

147

1,0 %

35 %

1,35

2,70

20 959

1,5 %

56 %

1,56

4,43

2 924 437

2,0 %

81 %

1,81

7,24

398 264 652

2,5 %

110 %

2,10

11,8

52 949 930 179

3,5 %

181 %

2,81

31,2

5,0 %

332 %

4,32

131,5

TABELA 2.2: Prawo skumulowanego wzrostu


INTERPRETACJA: stopa wzrostu 1 % rocznie odpowiada skumulowanemu wzrostowi 35 % w cigu pokolenia (30
lat), pomnoonemu przez 2,7 co kade sto lat i przez ponad 20 000 co kade tysic lat.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Prawo skumulowanego wzrostu jest co do swej zasady identyczne z prawem skumulowanej


rentownoci, wedug ktrego roczna kilkuprocentowa stopa zwrotu z kapitau, skumulowana w cigu
kilku dekad, prowadzi automatycznie do bardzo silnej progresji kapitau pocztkowego pod
warunkiem, e renta bdzie stale reinwestowana albo przynajmniej e cz konsumowana przez
posiadacza kapitau nie bdzie zbyt dua, w szczeglnoci w porwnaniu ze stop wzrostu danego
spoeczestwa.
Gwna teza tej ksiki brzmi dokadnie, e z pozoru ograniczona rnica midzy stop zwrotu
z kapitau a stop wzrostu moe w duszym terminie przynie nadzwyczaj silne efekty,
destabilizujce struktur i dynamik nierwnoci w danym spoeczestwie. Wszystko bierze si
w pewnym sensie ze skumulowanych praw wzrostu i rentownoci, celowe jest zatem blisze
zapoznanie si z tymi pojciami.
Etapy wzrostu demograficznego
Wrmy do analizy wzrostu liczby ludnoci wiata. Gdyby tempo wzrostu demograficznego
zaobserwowane w latach 1700 2012, czyli rednio 0,8 % rocznie, wystpio take w czasach
staroytnych, wwczas populacja wiata midzy latami 0 i 1700 zwikszyaby si niemal sto tysicy
razy. Biorc pod uwag, e populacja roku 1700 szacowana jest na okoo 600 milionw mieszkacw,
to zachowanie spjnoci wymagaoby od nas zaoenia miesznie maej liczby ludnoci w epoce
Chrystusa (poniej 10 000 mieszkacw dla caej planety). Nawet stopa wzrostu 0,2 % skumulowana
na tysic siedemset lat dawaaby ludno wiata w liczbie 20 milionw mieszkacw z pocztkiem
naszej ery, podczas gdy dostpne informacje sugeruj istnienie wwczas populacji przekraczajcej
200 milionw, z czego blisko 50 milionw dla samego Cesarstwa Rzymskiego. Jakiekolwiek byyby
niedokadnoci rde historycznych i szacunkw populacji wiatowej, nie ulega adnej wtpliwoci,
e redni wzrost demograficzny midzy rokiem 0 i 1700 wynosi zdecydowanie poniej 0,2 % rocznie,
a pewnie poniej 0,1 %.
Wbrew rozpowszechnionej opinii ten maltuzjaski reim bardzo sabego wzrostu nie odpowiada
sytuacji kompletnej stagnacji demograficznej. Tempo progresji byo oczywicie wolne,
a skumulowany wzrost przez wiele pokole bywa czsto niwelowany w cigu kilku lat wskutek
kryzysw sanitarnych i ywieniowych2. Wydaje si jednak, e liczba ludnoci wzrosa o jedn czwart
midzy rokiem 0 i 1000, potem o poow w latach 1000 1500 i ponownie o poow midzy rokiem

1500 i 1700, czyli w okresie, w ktrym wzrost liczby ludnoci zblia si do poziomu 0,2 % rocznie.
Przyspieszenie wzrostu demograficznego jest wedug wszelkiego prawdopodobiestwa procesem
stopniowym, uzalenionym od postpw wiedzy medycznej oraz polepszania si warunkw
sanitarnych, to znaczy nadzwyczaj wolnym.
Dopiero od roku 1700 wzrost demograficzny silnie przypiesza, dochodzc do redniej stopy
wzrostu rzdu 0,4 % rocznie w XVIII wieku, a pniej 0,6 % w XIX wieku. Europa, ktra wraz ze
swym przedueniem Ameryk wykazywaa najsilniejszy wzrost demograficzny w latach 1700
1913, przeywa odwrcenie tego procesu w XX wieku: stopa wzrostu ludnoci europejskiej dzieli si
przez dwa, do 0,4 % rocznie midzy latami 1913 i 2012, wobec 0,8 % midzy rokiem 1820 i 1913. Jest
to dobrze znane zjawisko przejcia demograficznego, kiedy stae wyduanie si oczekiwanej dugoci
trwania ycia nie wystarcza na wyrwnanie spadku rozrodczoci i tempo progresji populacji powoli
wraca do niskich poziomw.
Tymczasem w Azji i w Afryce rozrodczo pozostaje wysoka znacznie duej ni w Europie, tak e
wzrost demograficzny w XX wieku osiga oszaamiajcy poziom 1,5 2 % rocznie, std populacje
tamtejszych krajw zwikszaj si pi lub nawet wicej razy w cigu stulecia. Z pocztkiem
XX wieku Egipt liczy zaledwie nieco ponad 10 milionw mieszkacw, a obecnie liczy ponad 80
milionw. Nigeria i Pakistan z trudem dobijay do 20 milionw mieszkacw, dzi ich ludno
przekracza 160 milionw.
Co ciekawe, rytmy wzrostu demograficznego osignite przez Azj i Afryk w XX wieku to
znaczy 1,5 2 % rocznie s w przyblieniu rwne tym obserwowanym w Ameryce w XIX
i XX wieku (zob. tabela 2.3). Tak wic Stany Zjednoczone przeszy od 3 milionw mieszkacw
w latach 80. XVIII wieku do 100 milionw na pocztku XX stulecia i ponad 300 milionw obecnie, co
oznacza ponad stokrotny wzrost w cigu nieco wicej ni dwch stuleci. Zasadnicza rnica polega na
tym, e wzrost demograficzny Nowego wiata tumaczy si w duym stopniu migracjami z innych
kontynentw, zwaszcza z Europy, podczas gdy 1,5 2 % rocznego wzrostu demograficznego Azji
i Afryki w XX wieku wynika w caoci ze wzrostu naturalnego (przewagi urodzin nad zgonami).
Konsekwencje tego demograficznego entuzjazmu s takie, e stopa wzrostu ludnoci w skali
wiatowej osiga w XX wieku rekordowy wynik 1,4 % rocznie, podczas gdy wynosia ona w XVIII
i XIX wieku tylko 0,4 0,6 % (zob. tabela 2.3).
Wane jest uwiadomienie sobie, e dopiero wychodzimy z procesu tego niesychanego
przypieszenia rytmu wzrostu demograficznego. W latach 1970 1990 ludno wiata rosa o ponad
1,8 % rocznie, a wic prawie tak szybko, jak wynosi absolutny rekord historyczny odnotowany
w latach 1950 1970 (1,9 %). W latach 1990 2012 tempo wzrostu demograficznego byo jeszcze na
poziomie 1,3 %, co jest wci bardzo wysokim wynikiem3.
rednia roczna stopa wzrostu

Ludno wiata

Europa

Ameryka

Afryka

Azja

0 1700

0,1 %

0,1 %

0,0 %

0,1 %

0,1 %

1700 2012

0,8 %

0,6 %

1,4 %

0,9 %

0,8 %

W tym:
1700 1820
1820 1913
1913 2012

Prognoza
2012 2050


0,4 %
0,6 %
1,4 %


0,5 %
0,8 %
0,4 %


0,7 %


0,7 %
1,9 %
1,7 %


0,1 %


0,2 %
0,6 %
2,2 %


0,6 %

0,5 %
0,4 %
1,5 %

1,9 %

0,5 %

Prognoza
2050 2100


0,2 %


0,1 %


0,0 %


1,0 %

0,2 %

TABELA 2.3: Wzrost demograficzny od rewolucji przemysowej


INTERPRETACJA: midzy rokiem 1913 i 2012 stopa wzrostu ludnoci wiata wynosia rocznie 1,4 %, z czego
0,4 % przypadao na Europ, 1,7 % na Ameryk itd.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c. Wskazane prognozy na lata 2012 2100 odpowiadaj
scenariuszowi przygotowanemu przez ONZ.

Wedug oficjalnych prognoz przejcie demograficzne na poziomie wiatowym, to znaczy


stabilizacja ludnoci planety, powinno rozpocz si teraz. Zgodnie ze scenariuszem przygotowanym
przez ONZ stopa wzrostu populacji powinna spa poniej 0,4 % rocznie do lat 30. XXI wieku
i usytuowa si w okolicach 0,1 %, poczynajc od lat 70. XXI wieku. Jeli te prognozy si potwierdz,
bdzie to oznaczao powrt do modelu bardzo sabego wzrostu demograficznego, przewaajcego
przed rokiem 1700. Stopa wzrostu demograficznego planety przeszaby wwczas w gigantyczn
krzyw dzwonow w latach 1700 2100, ze spektakularnym szczytem bliskim 2 % rocznie w latach
1950 1990 (zob. wykres 2.2).

WYKRES 2.2: Stopa wzrostu ludnoci wiata od staroytnoci do 2100 roku


INTERPRETACJA: stopa wzrostu ludnoci wiata przekroczya 1 % rocznie w latach 1950 2012 i powinna wrci
do poziomu 0 % do koca XXI stulecia.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Trzeba jeszcze doda, e niewielki wzrost demograficzny przewidywany w drugiej poowie


XXI wieku (0,2 % w latach 2050 2100) ma by w caoci dzieem kontynentu afrykaskiego (ze
wzrostem 1 % rocznie). Na pozostaych trzech kontynentach populacja powinna pozosta na tym
samym poziomie (0 % w Ameryce) albo zmniejszy si ( 0,1 % w Europie i 0,2 % w Azji). Tego
rodzaju sytuacja przeduajcego si ujemnego wzrostu w czasach pokoju stanowiaby dowiadczenie
nieznane historii (zob. tabela 2.3).
Ujemny wzrost demograficzny?

Prognozy s zwykle rzecz niepewn. Zale one od ewolucji oczekiwanej dalszej dugoci trwania
ycia (a wic czciowo od odkry naukowych w dziedzinie medycyny) z jednej strony, a z drugiej od
decyzji, jakie podejm przysze pokolenia w kwestii swojej dzietnoci. Dla danej oczekiwanej
dugoci trwania ycia wzrost demograficzny wynika automatycznie z rozrodczoci. Wanym
czynnikiem, ktrego musimy by wiadomi, jest to, e mae rnice w liczbie dzieci, ktre
postanawiaj mie jedni i drudzy, mog pocign za sob znaczce skutki na poziomie caego
spoeczestwa4.
Tymczasem caa historia demografii pokazuje, e decyzje dotyczce potomstwa s w duym
stopniu nieprzewidywalne. Zale one od uwarunkowa kulturowych, ekonomicznych,
psychologicznych i intymnych jednoczenie, zwizanych z celami yciowymi, jakie ludzie
wyznaczaj sobie sami. Mog one zalee rwnie od warunkw materialnych oraz mechanizmw,
jakie rne kraje decyduj si uruchomi bd nie w celu uatwienia pogodzenia ycia rodzinnego
z zawodowym (szkoy, przedszkola, rwno pci itd.) kwestia ta bez wtpienia zajmuje coraz
wicej miejsca w debatach i politykach publicznych XXI wieku. Poza opisan tu ogln tendencj,
w historii ludnoci obserwujemy wszelkie rodzaje regionalnych odrbnoci i spektakularnych
zwrotw, zwizanych czsto ze specyfik narodowej historii kadego kraju5.
Najbardziej spektakularny zwrot dotyczy bez wtpienia Europy i Ameryki. Nikt nie mg
przewidzie w latach 80. XVIII wieku, gdy w krajach Europy Zachodniej mieszkao ju ponad 100
milionw osb, a w Ameryce Pnocnej niespena 3 miliony, e ta rwnowaga zmieni si do tego
stopnia. Z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku liczba ludnoci Europy Zachodniej przekracza
zaledwie 410 milionw wobec 350 milionw mieszkacw w Ameryce Pnocnej. Wedug
przewidywa ONZ ten proces doganiania zakoczy si w latach 50. XXI wieku, kiedy Europa
Zachodnia osignie z trudem liczb 430 milionw mieszkacw, przy ponad 450 milionach
w Ameryce Pnocnej. Warto zauway, e zwrot ten tumaczy si nie tylko napywem migrantw, ale
take zdecydowanie wysz w Nowym wiecie ni w starej Europie rozrodczoci. Ta rnica ronie
zreszt do dzisiaj, take wrd ludnoci pochodzenia europejskiego, co w duej mierze stanowi
zagadk dla demografw. Wiksza rozrodczo amerykaska nie tumaczy si z pewnoci hojniejsz
polityk rodzinn: ta ostatnia w Ameryce praktycznie nie istnieje.
Czy naley w tym widzie wiksz wiar w przyszo, optymizm waciwy dla Nowego wiata,
silniejsz skonno do wyobraania sobie siebie i wasnych dzieci w wiecie staego wzrostu? Gdy
chodzi o rwnie skomplikowane wybory, jak decyzje o podzeniu dzieci, adne wyjanienie
psychologiczne czy kulturowe nie moe by wykluczone a priori. Nic nigdy nie jest zapisane z gry:
amerykaski wzrost demograficzny nie przestaje sabn, ale wszystko moe jeszcze si odwrci,
jeli strumie migracyjny w kierunku Unii Europejskiej bdzie nadal wzrasta, jeli zwikszy si
rozrodczo lub gdy oczekiwana dugo trwania ycia zwikszy rnic z Ameryk. Prognozy ONZ
nie s pewnikami.
Spektakularne zwroty demograficzne mog si rwnie zdarzy wewntrz kadego kontynentu.
W Europie to Francja jawi si jako kraj najbardziej zaludniony w XVIII wieku (jak ju zauwaylimy,
Young i Malthus widz w tym przyczyn ndzy francuskich wsi, a nawet rewolucji), potem cechuje j
przedwczesny etap przejcia demograficznego ze spadkiem urodzin i quasi-stagnacj ludnoci od
XIX wieku (zjawisko zwykle tumaczone wczesn dechrystianizacj), a w kocu rwnie
nieoczekiwany wzrost rozrodczoci w XX wieku (odbicie czsto wizane z polityk prorodzinn,
wprowadzon po konfliktach wojennych i traumie klski z 1940 roku). Ta cz wydaje si zreszt
wygrana, gdy wedug prognoz ONZ liczba ludnoci Francji powinna przewyszy liczb ludnoci
Niemiec w latach 50. XXI wieku, cho nie umiemy wskaza wszystkich ekonomicznych,

politycznych, kulturowych, psychologicznych przyczyn tego zwrotu6.


W wikszej skali wszyscy znamy konsekwencje chiskiej polityki jednego dziecka (wprowadzonej
w ycie w latach 70. XX wieku, gdy kraj obawia si, e nie uda mu si wyj z fazy niedorozwoju;
obecnie ta polityka jest agodzona). Ludno Chin znajduje si teraz w momencie, gdy zacznie j
przewysza liczbowo populacja Indii, podczas gdy do chwili wprowadzenia polityki jednego dziecka
ludno Chin bya o 50 % liczniejsza ni Indii. Wedug ONZ populacja Indii bdzie najliczniejsz
w wiecie w latach 2012 2100. Ale take tutaj nic nie jest przesdzone: historia ludnoci zawsze
pozostanie mieszank indywidualnych decyzji, strategii rozwojowych i psychologii narodowych,
strefy intymnej z deniami mocarstwowymi. Nikt nie moe w sposb powany przewidywa, jak
bd wyglday zwroty demograficzne w XXI wieku.
Z tego wzgldu oficjalne prognozy ONZ naley traktowa jako potencjalne scenariusze. Zreszt
ONZ przygotowaa rwnie dwie inne wersje prognoz do 2100 roku, a rnice midzy nimi s nader
znaczce7.
Mimo to oficjalna prognoza ONZ jest przy obecnym stanie naszej wiedzy najbardziej wiarygodna.
W latach 1990 2012 populacja Europy jako caoci znajdowaa si ju w stanie niemal kompletnej
stagnacji i zmniejszaa si w wielu krajach. Rozrodczo niemiecka, woska, hiszpaska, polska
spada poniej poziomu 1,5 dziecka na kobiet na pocztku XXI wieku i tylko wyduenie
oczekiwanej dugoci trwania ycia oraz silne strumienie migracyjne pozwoliy na uniknicie
szybkiego spadku liczby ludnoci. W tych warunkach przewidywanie zerowego wzrostu
demograficznego w Europie do roku 2030, a pniej stp lekko ujemnych, nie jest bynajmniej
przesad i wydaje si ze wszech miar uzasadnion prognoz. Podobnie rzecz si ma z ewolucj
przewidywan dla Azji i innych czci wiata: pokolenia rodzce si obecnie w Japonii czy w Chinach
s o jedn trzeci mniej liczne od tych, ktre przychodziy na wiat w latach 90. XX wieku. Przejcie
demograficzne jest w toku. Niewtpliwie zmiany indywidualnych decyzji czy prowadzonych polityk
mog marginalnie zmieni te tendencje na przykad stopy lekko ujemne (jak w Japonii czy
w Niemczech) mog sta si nieznacznie dodatnie (jak we Francji czy w krajach skandynawskich), co
stanowi ju znaczn rnic ale nic poza tym, przynajmniej w cigu kilku nadchodzcych dekad.
W dugiej perspektywie czasowej wszystko jest oczywicie duo bardziej niepewne. Moemy tylko
przypomnie, e jeli tempo wzrostu demograficznego z lat 1700 2012 czyli 0,8 % rocznie
miaoby si powtrzy w nadchodzcych stuleciach, to efektem byaby liczba ludnoci wiata rzdu
70 miliardw mieszkacw w roku 2300. Oczywicie niczego nie mona wykluczy, czy chodzi
o postawy dotyczce podzenia dzieci, czy te o postp technologiczny (ktry by moe ktrego dnia
pozwoli na wzrost duo mniej zanieczyszczajcy rodowisko, jakiego nie jestemy w stanie dzi sobie
wyobrazi, z nowymi dobrami i usugami niemal cakowicie zdematerializowanymi oraz
odnawialnymi rdami energii, pozbawionymi wszelkiego ladu wglowego). Ale dzisiaj nie bdzie
przesad stwierdzenie, e populacja wiatowa liczca 70 miliardw mieszkacw nie wydaje si ani
specjalnie wiarygodna, ani szczeglnie podana. Najbardziej prawdopodobna hipoteza jest taka, e
stopa wzrostu ludnoci wiata w zbliajcych si wiekach wyniesie zdecydowanie poniej 0,8 %.
Prognoza oficjalna, zakadajca wzrost demograficzny pozytywny, lecz saby, w granicach 0,1 0,2 %
rocznie, w dugim okresie wydaje si a priori do wiarygodna.
Wzrost rdem wyrwnywania szans
Celem tej ksiki nie jest sporzdzanie prognoz demograficznych, lecz zapoznanie si z ich rnymi

wariantami i przeanalizowanie wnioskw pyncych z nich dla ewolucji podziau bogactw. Wzrost
demograficzny niesie bowiem konsekwencje nie tylko dla rozwoju i relatywnej siy narodw, ale
rwnie dla struktury nierwnoci. Silny wzrost demograficzny moe peni rol wyrwnujc, gdy
zmniejsza znaczenie majtkw pochodzcych z przeszoci, w tym spadkw: kade pokolenie musi
wic w pewnym sensie zbudowa si samo.
Posugujc si skrajnym przykadem: w wiecie, gdzie kady miaby dziesicioro dzieci, staje si
jasne, e lepiej generalnie rzecz biorc nie liczy specjalnie na spadek, gdy wszystko w kadym
pokoleniu bdzie dzielone przez dziesi. W takim spoeczestwie globalna waga spadku staje si
zdecydowanie ograniczona i w wikszoci przypadkw lepiej jest polega na swojej pracy lub
wasnych oszczdnociach.
Podobnie dzieje si wtedy, gdy ludno jest stale odnawiana przez migracje, jak w Ameryce. Jeli
wikszo migrantw przybywa bez znacznego majtku, wwczas masa majtkowa pochodzca
z przeszoci jest z natury stosunkowo ograniczona, w porwnaniu z mas nowych majtkw,
zgromadzonych dziki oszczdnociom. Przyrost demograficzny pochodzcy z wkadu migracyjnego
pociga za sob jednak inne konsekwencje, w szczeglnoci w postaci nierwnoci midzy
migrantami i autochtonami oraz wewntrz tych dwch grup, nie moe wic by w peni porwnywany
z sytuacj spoeczestwa, w ktrym dynamika ludnoci opiera si gwnie na przyrocie naturalnym
(czyli urodzeniach).
Zobaczymy, e intuicja dotyczca skutkw silnego wzrostu ludnoci moe by do pewnego stopnia
uoglniona na spoeczestwa bardzo szybkiego wzrostu gospodarczego, a nie tylko demograficznego.
Na przykad w wiecie, w ktrym produkcja na mieszkaca zostaaby w kadym pokoleniu
pomnoona przez dziesi, rozsdniej byoby liczy na dochd i oszczdnoci pochodzce z wasnej
pracy. Dochody poprzednich pokole byyby tak mae w porwnaniu z biecymi dochodami, e
majtki zgromadzone przez rodzicw lub dziadkw niewiele by znaczyy.
Z drugiej strony stagnacja populacji a jeszcze bardziej jej zmniejszanie si zwiksza wag
kapitau zgromadzonego przez poprzednie pokolenia. Podobnie rzecz si ma ze stagnacj gospodarcz.
Dodatkowo przy sabym wzrocie stopa zwrotu z kapitau zwykle wyranie przekracza stop wzrostu,
co jak zauwaylimy wczeniej jest podstawow si sprzyjajc bardzo silnej nierwnoci
podziau bogactw w dugiej perspektywie. Zobaczymy te, e wystpujce w przeszoci
spoeczestwa majtkowe, silnie ustrukturowane przez majtek i spadek, czy chodzi o tradycyjne
spoeczestwa wiejskie, czy spoeczestwa europejskie XIX wieku, mogy trwa tylko w wiecie
sabego wzrostu. Zbadamy, jakie konsekwencje dla dynamiki akumulacji kapitau i struktury
nierwnoci bdzie mia powrt do sabego wzrostu, jeli rzeczywicie do niego dojdzie. Dotyczy to
zwaszcza powrotu dziedziczenia majtku, dugofalowego zjawiska, ktrego skutki s ju odczuwalne
w Europie, a mog rozszerzy si take na inne czci wiata. Z tego wzgldu tak wane jest
zapoznanie si w ramach naszego badania z histori wzrostu demograficznego i gospodarczego.
Istnieje jeszcze inny mechanizm potencjalnie komplementarny, cho nie tak wany i bardziej
niejednoznaczny od pierwszego poprzez ktry wzrost moe prowadzi w kierunku zmniejszenia
nierwnoci albo przynajmniej szybszego odnawiania si elit. Kiedy wzrost jest zerowy lub bardzo
saby, rne funkcje gospodarcze i spoeczne, a take rne rodzaje dziaalnoci zawodowej,
odtwarzaj si niemal identycznie z jednego pokolenia na drugie. I odwotnie, stay wzrost, nawet
rzdu 0,5 1,5 % rocznie, oznacza, e cigle powstaj nowe funkcje, a w kadym pokoleniu potrzebne
s nowe kompetencje. Poniewa za zdolnoci ludzkie s tylko czciowo przekazywane z pokolenia
na pokolenie przynajmniej w sposb duo mniej automatyczny i mechaniczny ni kapita ziemski,
w nieruchomociach lub finansowy, moe by przekazywany przez dziedziczenie wzrost moe

prowadzi do uatwienia awansu spoecznego osobom, ktrych rodzice nie naleeli do elity. Ten
moliwy wzrost mobilnoci spoecznej nie pociga za sob koniecznie zmniejszenia nierwnoci
w dochodach, ale co do zasady ogranicza odtwarzanie i nasilanie w czasie nierwnoci majtkowych,
a wic w pewnym sensie dugoterminowy wymiar nierwnoci dochodw.
Naley jednak odrzuci do rozpowszechnion koncepcj, zgodnie z ktr nowoczesny wzrost
dziaa niczym niezrwnany odkrywca talentw i indywidualnych zdolnoci. Jest w tym argumencie
ziarno prawdy, ale od pocztkw XIX wieku by on nazbyt czsto wykorzystywany do
usprawiedliwiania wszelkich nierwnoci, niezalenie od ich faktycznych rozmiarw i przyczyn, oraz
do przypisywania wszelkich cnt zwycizcom nowego reimu przemysowego. Charles Dunoyer,
liberalny ekonomista francuski i prefekt w czasach monarchii lipcowej, tak pisa w 1845 roku
w ksice zatytuowanej De la libert du travail (w ktrej sprzeciwia si naturalnie wszelkiemu
obowizujcemu prawodawstwu pracy czy uprawnieniom socjalnym): Skutkiem systemu
przemysowego jest usunicie wszystkich sztucznych nierwnoci, ale po to, by lepiej zaznaczy
nierwnoci naturalne. Wedug Dunoyera te nierwnoci naturalne obejmuj rnice w zdolnociach
fizycznych, intelektualnych i moralnych oraz znajduj si w centrum nowej ekonomii wzrostu
i innowacji, jak widzi wszdzie wok siebie, co sprawia, e sprzeciwia si jakiejkolwiek ingerencji
pastwa: Wysze zdolnoci s rdem wszystkiego, co wielkie i poyteczne. Sprowadcie wszystko
do rwnoci i bdziecie mieli wszystko sprowadzone do bezczynnoci8. Na pocztku XXI wieku
syszy si niekiedy powtarzan myl, wedug ktrej nowa gospodarka informacyjna umoliwia
najzdolniejszym zwielokrotnienie ich wydajnoci. Argument ten czsto jest uywany w celu
uzasadnienia skrajnych nierwnoci i obrony pozycji zwycizcw, bez adnego uznania dla
przegrywajcych, ani nawet dla faktw, a tym bardziej bez sprawdzenia, czy ta bardzo wygodna
zasada pozwala w jakikolwiek sposb wyjani obserwowane zmiany. Do tego tematu jeszcze
wrcimy.
Etapy wzrostu gospodarczego
Przejdmy teraz do wzrostu produkcji na jednego mieszkaca. Jak ju odnotowalimy, wzrost
produkcji w caym okresie 1700 2012 jest dokadnie tego samego rzdu co wzrost ludnoci: rednio
0,8 % rocznie, czyli mwimy o ponad dziesiciokrotnym wzrocie w cigu trzech wiekw. redni
dochd na mieszkaca w skali wiata wynosi teraz okoo 760 euro miesicznie. W 1700 roku wynosi
on poniej 70 euro miesicznie, a wic mia w przyblieniu ten sam poziom, co w najbiedniejszych
krajach Afryki Subsaharyjskiej w roku 20129.
Porwnanie to jest sugestywne, ale jego znaczenie nie powinno by wyolbrzymiane. Przy
zestawianiu ze sob tak odmiennych spoeczestw i epok, zudzeniem jest moliwo streszczenia
wszystkiego w jednej liczbie w rodzaju: Poziom ycia w tym a tym spoeczestwie jest
dziesiciokrotnie wyszy ni w takim a takim. Wzrost produkcji na mieszkaca staje si wwczas
pojciem duo bardziej abstrakcyjnym ni wzrost populacji, ktry przynajmniej odpowiada wymiernej
rzeczywistoci (atwiej jest policzy mieszkacw ni dobra i usugi). Historia rozwoju
gospodarczego jest przede wszystkim histori zrnicowania stylw ycia i rodzajw dbr oraz
produkowanych i konsumowanych usug. Chodzi wic o proces wielowymiarowy, ktry z natury nie
moe by poprawnie oddany za pomoc jednego tylko wskanika monetarnego.
Wemy przykad krajw najbogatszych. W Europie Zachodniej, w Ameryce Pnocnej i w Japonii
redni miesiczny dochd na mieszkaca wzrs z nieco ponad 100 euro w 1700 roku do ponad 2500

euro w 2012 roku, a wic ponad dwudziestokrotnie10. W rzeczywistoci postp wydajnoci, to znaczy
produkcji w cigu przepracowanej godziny, by jeszcze wyszy, gdy rednia dugo czasu pracy na
mieszkaca znacznie si zmniejszya: wszystkie rozwinite spoeczestwa zdecydoway si, w miar
bogacenia, pracowa mniej, aby mie wicej czasu wolnego (krtsze dni pracy, dusze wakacje
itd.)11.
Ten nadzwyczajny postp wiele zawdzicza XX stuleciu. Na poziomie globalnym redni wzrost
produkcji na mieszkaca w latach 1700 2012 wynosi 0,8 % rocznie i dzieli si na zaledwie 0,1 %
w XVIII wieku, 0,9 % w XIX wieku i 1,6 % w XX wieku (zob. tabela 2.1). W Europie Zachodniej
redni wzrost 1 % rocznie w latach 1700 2012 dzieli si na 0,2 % w XVIII wieku, 1,1 %
w XIX wieku i 1,9 % w XX wieku12. rednia sia nabywcza na Starym Kontynencie ledwo wzrosa
midzy rokiem 1700 i 1820, potem podwoia si w latach 1820 1913 i wzrosa szeciokrotnie
midzy 1913 a 2012 rokiem. XVIII wiek cechuje w istocie ta sama stagnacja gospodarcza, co wieki
poprzednie. W XIX stuleciu mamy po raz pierwszy do czynienia ze staym wzrostem produkcji na
mieszkaca, ale szerokie warstwy ludnoci w ogle nie odnosz z tego korzyci, przynajmniej do
ostatniego trzydziestolecia. Trzeba zaczeka na wiek XX, by wzrost gospodarczy sta si
rzeczywistoci wymiern i spektakularn dla wszystkich. W okresie belle poque, na samym
pocztku XX wieku, redni dochd Europejczyka wynosi zaledwie 400 euro miesicznie, a na
pocztku XXI stulecia ju 2500 euro miesicznie.
Ale co oznacza sia nabywcza pomnoona przez dwadziecia, dziesi czy nawet przez sze? Nie
oznacza oczywicie, e Europejczycy w roku 2012 produkuj i konsumuj szeciokrotnie wiksze
iloci wszystkich dbr i usug, ni produkowali i konsumowali w 1913 roku. Na przykad rednia
konsumpcja produktw spoywczych z ca pewnoci nie wzrosa szeciokrotnie. Nie miaoby to
zreszt adnego sensu, gdy potrzeby odywcze byyby od dawna zaspokojone. W Europie, podobnie
jak we wszystkich innych krajach, wzrost siy nabywczej i stopy yciowej w dugim okresie opiera si
przede wszystkim na zmianie struktur konsumpcji: konsumpcja skadajca si gwnie z produktw
ywnociowych bya stopniowo zastpowana konsumpcj duo bardziej zrnicowan, bogat
w produkty przemysowe i usugi.
Zreszt, nawet jeli Europejczycy w 2012 roku pragnliby konsumowa szeciokrotnie wiksze
iloci dbr i usug anieli w 1913 roku, to nie mogliby tego zrobi: niektre ceny rosy znacznie
szybciej ni rednia cen, podczas gdy inne wolniej, tak e sia nabywcza nie wzrosa szeciokrotnie
dla wszystkich rodzajw dbr i usug. W krtkim okresie te problemy wzgldnych cen mog nie by
brane pod uwag i mona uwaa, e wskaniki cen rednich ustalone przez administracj
gospodarcz i statystyczn pozwalaj na prawidowe obliczanie wzrostu siy nabywczej. Ale
w duszym okresie, kiedy struktura konsumpcji i ceny wzgldne zmieniaj si zasadniczo, zwaszcza
ze wzgldu na pojawienie si nowych dbr i usug, wskaniki cen rednich nie pozwalaj na
przedstawienie natury przeksztace, jakie si dokonay, i to niezalenie od stopnia skomplikowania
technik uywanych przez statystykw do opracowania tysicy spisw cen, ktrymi dysponuj, ani
dokadnoci w obliczaniu poprawy jakoci produktw.
Co oznacza dziesiciokrotne zwikszenie siy nabywczej?
W rzeczywistoci jedyna metoda zmierzenia spektakularnego postpu stopy yciowej i stylu ycia,
jaki dokona si od rewolucji przemysowej, polega na porwnaniu poziomu dochodw wyraonego
w pienidzu obiegowym z poziomem cen dbr i usug obowizujcych w rnych okresach.

Ograniczymy si tutaj do streszczenia gwnych wnioskw z tego badania13.


Zwykle rozrnia si dobra przemysowe, ktrych wzrost wydajnoci by duo szybszy ni redni
dla caej gospodarki, tak e ich ceny spady w stosunku do redniej cen; dobra spoywcze, ktrych
wzrost wydajnoci by stay i decydujcy w dugim okresie (to zwaszcza pozwoli na wyywienie
ludnoci, ktrej liczba znacznie wzrosa, zwalniajc do innych prac rosnc cz rolniczej siy
roboczej), ale duo wolniejszy od dbr przemysowych, tak e ich ceny ewoluoway prawie tak jak
rednia cen; i wreszcie usugi, w ktrych wzrost wydajnoci by na og stosunkowo niewielki (lub
nawet zerowy w niektrych przypadkach, co tumaczy, dlaczego ten sektor prbuje przejmowa coraz
wikszy odsetek siy roboczej) i ktrych ceny rosy szybciej ni rednia cen.
Ten oglny schemat jest dobrze znany. Jest on prawdziwy w oglnych zarysach, ale naleaoby go
doprecyzowa. Kady sektor cechuje si bowiem du rnorodnoci wewntrzn. Dla wielu
produktw spoywczych ceny rzeczywicie rosy jak rednia cen. Na przykad we Francji cena
kilograma marchwi ewoluowaa podobnie jak oglny wskanik cen midzy latami 1900 1910
i 2000 2010, wic sia nabywcza wyraona w marchwi zmieniaa si tak samo, jak rednia sia
nabywcza (a wic w przyblieniu zostaa pomnoona przez sze). Przecitny pracownik na pocztku
XX wieku mg sobie kupi zaledwie 10 kilo marchwi dziennie, natomiast obecnie moe sobie kupi
60 kilogramw14. W przypadku innych produktw, jak mleko, jaja, produkty mleczarskie, ktrych
cena zalena bya od znaczcego postpu technicznego w dojeniu, fabrykacji, konserwacji itd.,
obserwujemy wzgldne spadki cen, a zatem wzrost siy nabywczej powyej szeciu. Podobnie rzecz
si ma z produktami, ktrych wytworzenie miao zwizek z kosztami transportu: w cigu wieku
francuska sia nabywcza mierzona w pomaraczach wzrosa dziesiciokrotnie, w bananach za
dwudziestokrotnie. Z kolei sia nabywcza liczona w kilogramach chleba czy misa wzrosa mniej ni
czterokrotnie, przy czym nastpia znaczna poprawa jakoci i rnorodnoci proponowanych
produktw.
Wspomniana rnorodno jest jeszcze wiksza w zakresie dbr przemysowych, zwaszcza
z powodu pojawienia si produktw cakowicie nowych i wyranej poprawy ich jakoci. Typowym
przykadem, przywoywanym czsto w ostatnich latach, s technologie elektroniczne i informatyczne.
Postpy w dziedzinie komputerw i telefonw komrkowych w latach 90. XX wieku, a potem
tabletw i smartfonw w kolejnej dekadzie, odpowiadaj niekiedy dziesiciokrotnemu wzrostowi siy
nabywczej w cigu kilku lat: cena produktu zostaa podzielona przez dwa, a jego moliwoci wzrosy
piciokrotnie.
Wane, by uwiadomi sobie, e podobnie wymowne przykady mona atwo znale w caej
historii rozwoju przemysu. Wemy przypadek roweru. W latach 80. XIX wieku najtaszy model
dostpny w katalogach sprzeday i dokumentach handlowych by wart we Francji rwnowarto
szeciu rednich pensji. Przy czym chodzio o rower stosunkowo prosty, ktrego koa byy pokryte
wycznie tam z kauczuku, ktry mia tylko jeden hamulec o bezporednim dziaaniu na przedni
obrcz. Postp techniczny pozwala na spadek cen poniej jednomiesicznej redniej pensji w drugiej
dekadzie XX wieku, ale to nie koniec. Postp trwa nadal i w latach 60. XX wieku mona zakupi
rower dobrej jakoci (z wolnym koem, dwoma hamulcami, zakrytym acuchem i botnikiem,
baganikiem, owietleniem, reflektorem) za mniej ni tygodniow redni pac. cznie, nie
uwzgldniajc nawet oglnej poprawy jakoci i bezpieczestwa produktu, sia nabywcza liczona
w kategoriach roweru wzrosa wic czterdziestokrotnie midzy 1890 i 1970 rokiem15.
Przykady mona mnoy, analizujc ewolucj cen arwek, wyposaenia gospodarstw domowych,
kocw i talerzy, ubra i samochodw, w krajach rozwinitych i wschodzcych, a take porwnywa je

z biecymi pacami.
Wszystkie te przykady jasno pokazuj, do jakiego stopnia daremne s prby sprowadzenia
wszystkich tych zmian do jednego wskanika typu: stopa yciowa w takim a takim okresie
zwikszya si dziesiciokrotnie. Kiedy styl ycia i struktury budetw gospodarstw domowych
zmieniaj si tak zasadniczo, a sia nabywcza rni si w zalenoci od dbr, ktrych dotyczy, kwestia
redniej nie ma wielkiego znaczenia, zwaszcza e obliczenie dokadnego, konkretnego wyniku zaley
od niepewnych proporcji i wagi przyjtych kryteriw jakoci, szczeglnie w przypadku porwna
w skali kilku wiekw.
Oczywicie nie oznacza to zakwestionowania samego faktu wzrostu: jasne jest, e materialne
warunki ycia poprawiy si znacznie od czasu rewolucji przemysowej, pozwalajc mieszkacom
planety lepiej si odywia, ubiera, porusza, komunikowa, leczy itd. Nie stawia to rwnie pod
znakiem zapytania celowoci obliczania stopy wzrostu w krtszych okresach, na przykad w skali
jednego lub dwch pokole. Nie podajemy w wtpliwo przydatnoci wiedzy, czy w okresie
trzydziestu lub szedziesiciu lat stopa wzrostu wynosia 0,1 % rocznie (3 % w trakcie pokolenia),
1 % rocznie (35 % w trakcie pokolenia), czy 3 % rocznie (143 % w trakcie pokolenia). Tyle tylko, e
jeli skumulujemy zbyt dugie okresy danych i przemnoymy zbyt wielkie wskaniki, okrelanie stp
wzrostu, ktre staj si ilociami abstrakcyjnymi i arbitralnymi, po czci traci sens.
Wzrost: zrnicowanie stylw ycia
Na koniec zbadamy przypadek usug, gdzie rnorodno jest bez wtpienia najdalej posunita.
W zasadzie sprawy wygldaj prosto: wydajno nie wzrosa tak silnie w tym sektorze, zatem i sia
nabywcza wyraona w usugach wzrosa mniej wyranie. Typowym przykadem usugi czystej,
ktra nie zaznaa adnej szczeglnej innowacji technicznej w cigu wiekw, jest fryzjerstwo:
strzyenie wymaga dzi tego samego czasu pracy co stulecie wczeniej, tak wic cena usugi fryzjera
zostaa pomnoona przez ten sam wspczynnik co paca fryzjera, ktra take wzrosa w tym samym
tempie co rednia paca i redni dochd (w przyblieniu). Inaczej mwic, pracujc godzin,
przecitny pracownik pocztku XXI wieku moe opaci mniej wicej t sam liczb strzye co
przecitny pracownik pocztku XX wieku: stwierdzamy tym samym, e sia nabywcza liczona
w strzyeniach wosw nie wzrosa, a nawet lekko zmalaa16.
W praktyce rnorodno przypadkw jest tak skrajna, e samo pojcie usug nie ma wielkiego
sensu. Podzia midzy trzy sektory dziaalnoci pierwszy, drugi i trzeci zosta pomylany
w poowie XX wieku, w spoeczestwach, w ktrych kady sektor skupia podobne, a przynajmniej
porwnywalne proporcje, dziaalnoci gospodarczej i siy roboczej (zob. tabela 2.4). Ale od momentu,
gdy usugi skupiaj 70 80 % siy roboczej we wszystkich krajach rozwinitych, ta kategoria
statystyczna przestaa by waciwa: dostarcza ona niewielu informacji o naturze zawodw i usug
wytwarzanych w danym spoeczestwie.
eby zorientowa si w tym ogromnym nagromadzeniu typw dziaalnoci, ktrych rozwj po
czci doprowadzi do znacznej poprawy warunkw ycia od XIX wieku, naley rozrni kilka kilku
ich blokw. Rozwamy na pocztek usugi w dziedzinie zdrowia i edukacji, ktre same skupiaj ponad
20 % caoci zatrudnienia w najbardziej rozwinitych krajach (a wic tyle, ile wszystkie gazie
przemysu cznie). Biorc pod uwag postpy medycyny i stay rozwj szkolnictwa wyszego,
moemy sdzi, e proporcje te bd rosy. Zatrudnienie w handlu, hotelach, kawiarniach
i restauracjach, w dziedzinie kultury i rozrywki, ktre take silnie si rozwija, przynosi kolejne 20 %
caoci zatrudnienia (do 25 % w niektrych krajach). Usugi dla przedsibiorstw (doradztwo,

ksigowo, design, informatyka itd.), dodane do obsugi nieruchomoci, usug finansowych (agencje
nieruchomoci, banki, ubezpieczenia itd.) i transportu, znajduj si rwnie blisko 20 % caoci
zatrudnienia. Jeli doczymy do tego usugi publiczne i bezpieczestwa (administracja oglna,
sprawiedliwo, policja, siy zbrojne itd.), zbliajce si w wikszoci krajw do 10 % caoci
zatrudnienia, to dochodzimy w przyblieniu do 70 80 % wyliczonych w oficjalnych statystykach17.
W % caoci zatrudnienia

Francja

Stany Zjednoczone

Rolnictwo

Przemys

Usugi

Rolnictwo

Przemys

Usugi

1800

64 %

22 %

14 %

68 %

18 %

13 %

1900

43 %

29 %

28 %

41 %

28 %

31 %

1950

32 %

33 %

35 %

14 %

33 %

50 %

2012

3 %

21 %

76 %

2 %

18 %

80 %

TABELA 2.4: Zatrudnienie wedug sektora dziaalnoci we Francji i w Stanach Zjednoczonych, 1800 2012
INTERPRETACJA: w 2012 roku rolnictwo odpowiadao za 3 % zatrudnienia, przemys za 21 % i usugi za 76 %.
Budownictwo, odpowiedzialne w 2012 roku za 7 % zatrudnienia we Francji, podobnie jak w Stanach
Zjednoczonych, zostao wyczone z sektora przemysu.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Wyjanijmy, e znaczna cz tych usug, w szczeglnoci w subie zdrowia i szkolnictwie, jest


z zasady finansowana z podatkw i zapewniana bezpatnie. Sposoby finansowania rni si
w poszczeglnych krajach, podobnie jak poziom czci finansowanej z podatkw w Europie jest on
na przykad wyszy ni w Stanach Zjednoczonych i Japonii, ale wszdzie siga przynajmniej poowy
penego kosztu suby zdrowia i edukacji, a w wielu krajach europejskich nawet trzech czwartych.
Potencjalnie rodzi to nowe trudnoci w kwestii obliczania i porwnywania wzrostu stopy yciowej
w dugim okresie oraz midzy krajami. Nie jest to problem bagatelny: poza tym, e te dwa sektory
stanowi ponad 20 % PKB i zatrudnienia w najbardziej rozwinitych krajach, a bez wtpienia jeszcze
wicej w przyszoci, to zdrowie i edukacja reprezentuj prawdopodobnie najbardziej realne
i dostrzegalne przejawy poprawy warunkw ycia w cigu ostatnich stuleci. Spoeczestwa, w ktrych
oczekiwana dugo trwania ycia wynosia zaledwie czterdzieci lat i prawie wszyscy byli
analfabetami, zostay zastpione przez spoeczestwa, w ktrych yje si czsto ponad osiemdziesit
lat, a kady dysponuje minimalnym dostpem do kultury.
W rachunkach narodowych warto dostpnych bezpatnie usug publicznych jest zawsze
szacowana na podstawie kosztw wytworzenia opaconych przez administracj publiczn a wic in
fine przez podatnikw. Koszty te obejmuj w szczeglnoci warto pensji wypacanej personelowi
szpitali oraz nauczycielom zatrudnionym w szkoach i na uniwersytetach publicznych. Ta metoda ma
swoje wady, ale jest spjna logicznie i w kadym razie bardziej zadowalajca ni proste wyczenie
darmowych usug publicznych z rachunku PKB i skoncentrowanie si na samej wytwrczoci
komercyjnej. Takie wyczenie byoby absurdalne z ekonomicznego punktu widzenia, poniewa
prowadzioby do cakowicie sztucznego niedoszacowania poziomu produkcji krajowej i dochodu
narodowego pastwa decydujcego si na wybr publicznej suby zdrowia i edukacji, zamiast
systemu prywatnego, take wtedy, gdy dostpne usugi s w obu przypadkach dokadnie takie same.
Metoda uywana w rachunkach narodowych pozwala przynajmniej naprawi ten bd, cho nie jest
doskonaa, zwaszcza e nie opiera si na adnym obiektywnym mierniku jakoci wiadczonych usug
(chocia prace w tym zakresie trwaj). Na przykad jeli jaki system prywatnych ubezpiecze

zdrowotnych kosztuje wicej ni system publiczny, mimo i jako jego usug nie jest naprawd
wysza na co wskazywaoby porwnanie midzy Stanami Zjednoczonymi i Europ wwczas PKB
bdzie sztucznie przeszacowany w krajach opierajcych si na systemie prywatnym. Trzeba te
odnotowa, e rachunki narodowe umownie nie wliczaj adnych zwrotw od kapitau publicznego, na
przykad z tytuu budynkw i wyposaenia szpitali publicznych, szk i uniwersytetw18. Wskutek
tego kraj prywatyzujcy swoj sub zdrowia i szkolnictwo bdzie mia sztucznie zawyony PKB,
nawet jeli wyprodukowane usugi i wypacone urzdnikom pensje pozostan dokadnie takie same19.
Mona rwnie sdzi, e ta metoda ksigowania wedug kosztw prowadzi do niedoceniania
fundamentalnej wartoci edukacji i zdrowia, a zatem take wzrostu osignitego w okresach
znacznej rozbudowy tych sektorw20.
Nie ulega adnej wtpliwoci, e wzrost gospodarczy pozwoli na zdecydowan popraw warunkw
ycia w duszym okresie. Wedug najlepszych dostpnych szacunkw redni dochd na poziomie
wiata wzrs w latach 1700 2012 dziesiciokrotnie (od 70 euro do 760 euro miesicznie), natomiast
w najbogatszych krajach wicej ni dwudziestokrotnie (od 100 euro do 2500 euro miesicznie). Jeli
bra pod uwag trudnoci zwizane z mierzeniem rwnie radykalnych transformacji, zwaszcza gdy
usiuje si je przedstawi w formie jednego wskanika, liczby te nie mog by fetyszyzowane
i powinny by raczej traktowane w kategoriach przyblionych rzdw wielkoci.
Koniec wzrostu?
Przejdmy teraz do kwestii przyszoci: czy ten spektakularny wzrost produkcji na mieszkaca,
o ktrym mwilimy, nieuchronnie zwolni w XXI wieku? Czy czeka nas koniec wzrostu z powodw
technologicznych, ekologicznych albo jednych i drugich jednoczenie?
Zanim postaramy si odpowiedzie na to pytanie, warto przypomnie, e w przeszoci wzrost,
jakkolwiek spektakularny, dokonywa si niemal zawsze w stosunkowo wolnym rytmie, na og
nieprzekraczajcym 1 1,5 % rocznie. Jedyne historyczne przykady wyranie szybszego wzrostu na
przykad 3 4 % rocznie albo nawet wicej dotyczyy krajw w sytuacji gwatownego nadrabiania
zalegoci wobec innych, procesu, ktry z zaoenia ma swj koniec, w zwizku z czym moe by
tylko przejciowy i ograniczony w czasie. Tego rodzaju proces doganiania nie moe rzecz jasna
odnosi si do caej planety.
W skali wiata stopa wzrostu produkcji na mieszkaca wynosia rednio 0,8 % rocznie w latach
1700 2012, w tym 0,1 % w latach 1700 1820, 0,9 % w latach 1820 1913 oraz 1,6 % midzy 1913
i 2012 rokiem. Tak sam redni stop wzrostu 0,8 % rocznie w latach 1700 2012 odnotowujemy
dla ludnoci wiata, co zostao przedstawione w tabeli 2.1.
W tabeli 2.5 stopy wzrostu gospodarczego odnielimy oddzielnie do kadego stulecia i kadego
kontynentu. W Europie wzrost produkcji na mieszkaca wynosi 1 % w latach 1820 1913,
a nastpnie 1,9 % w latach 1913 2012. W Ameryce osign 1,5 % w latach 1820 1913 i ponownie
1,5 % midzy 1913 i 2012 rokiem.
Mao wane s szczegowe liczby. Najwaniejsze jest to, e w historii nie znajdziemy przykadu
adnego kraju znajdujcego si w wiatowej czowce technologicznej, w ktrym wzrost produkcji na
mieszkaca byby w sposb trway wyszy od 1,5 %. Jeli przyjrzymy si wszystkim ostatnim
dekadom, to w najbogatszych krajach zaobserwujemy jeszcze sabsze tempo: w latach 1990 2012
wzrost produkcji na mieszkaca wynosi 1,6 % w Europie Zachodniej, 1,4 % w Ameryce Pnocnej
i 0,7 % w Japonii21. Wane jest, abymy zapamitali te fakty, poniewa nadal w znacznym stopniu

pozostajemy pod wpywem przekonania, e wzrost powinien wynosi co najmniej 3 lub 4 % rocznie.
Tymczasem z historycznego czy logicznego punktu widzenia jest to zudne.
rednia roczna stopa wzrostu

wiatowa produkcja na mieszkaca

Europa

Ameryka

Afryka

Azja

0 1700

0,0 %

0,0 %

0,0 %

0,0 %

0,0 %

1700 2012

0,8 %

1,0 %

1,1 %

0,5 %

0,7 %

0,0 %
0,2 %
2,0 %

W tym:
1700 1820
1820 1913
1913 2012

0,1 %
0,9 %
1,6 %

0,1 %
1,0 %
1,9 %

0,4 %
1,5 %
1,5 %


0,0 %
0,4 %
1,1 %

1913 1950

0,9 %

0,9 %

1,4 %

0,9 %

0,2 %

1950 1970
1970 1990
1990 2012

2,8 %
1,3 %
2,1 %

3,8 %
1,9 %
1,9 %

1,9 %
1,6 %
1,5 %

2,1 %
0,3 %
1,4 %

3,5 %
2,1 %
3,8 %

1950 1980
1980 2012

2,5 %
1,7 %

3,4 %
1,8 %

2,0 %
1,3 %

1,8 %
0,8 %

3,2 %
3,1 %

TABELA 2.5: Wzrost produkcji na mieszkaca od rewolucji przemysowej


INTERPRETACJA: w latach 1910 2012 rednia stopa wzrostu na mieszkaca wynosia 1,7 % rocznie, w tym
1,9 % przypadao na Europ, 1,6 % na Ameryk itd.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Co zatem moemy powiedzie o stopach wzrostu w przyszoci? Wedug niektrych ekonomistw,


jak Robert Gordon, rytm wzrostu produkcji na mieszkaca powinien zwolni w najbardziej
rozwinitych krajach, zaczynajc od Stanw Zjednoczonych, i pozosta poniej 0,5 % rocznie na
przestrzeni lat 2050 210022. Analiza Gordona opiera si na porwnaniu kolejnych fal innowacji,
ktre nastpoway po sobie od maszyny parowej i elektrycznoci, oraz na stwierdzeniu, e najnowsze
fale w szczeglnoci w obszarze technologii informacyjnych maj wyranie mniejszy potencja:
wpywaj one znacznie agodniej na sposoby produkcji i mniej zdecydowanie poprawiaj wydajno
caej gospodarki.
Podobnie jak w przypadku wzrostu demograficznego, nie do mnie naley przepowiadanie, czym
bdzie wzrost gospodarczy w XXI wieku. Celem jest raczej wyciganie z rnych moliwych
scenariuszy wnioskw dla dynamiki i podziau bogactw. Przysze tempo innowacji jest rwnie trudne
do przewidzenia jak to dotyczce dzietnoci. Na podstawie historycznego dowiadczenia poprzednich
wiekw wydaje si do nieprawdopodobne, by dugoterminowy wzrost produkcji na mieszkaca
w najbardziej rozwinitych krajach mg przekracza 1,5 % rocznie. Ale absolutnie nie jestem
w stanie powiedzie, czy bdzie on wynosi 0,5 %, 1 %, czy 1,5 %. Scenariusz zaprezentowany na
dalszych stronach zakada dugoterminowy wzrost produkcji na mieszkaca w wysokoci 1,2 %
rocznie w krajach bogatych, co jest stosunkowo optymistyczne w porwnaniu z przewidywaniami
Gordona (ktre wydaj si nazbyt ponure), a bdzie si mogo dokona tylko pod warunkiem, e nowe
rda energii zastpi wyczerpujce si wglowodory. Jednak jest to tylko jeden z wielu moliwych
scenariuszy.
Przy 1 % rocznego wzrostu spoeczestwo zasadniczo si odnawia

Kwestia najwaniejsza, o wiele bardziej znaczca od stopy przewidywanego wzrostu (jak si


przekonalimy, podsumowanie dugoterminowego wzrostu jakiego spoeczestwa za pomoc jednej
liczby to w duym stopniu statystyczna iluzja), na ktr chciabym zwrci uwag, dotyczy tego, e
rytm wzrostu produkcji na mieszkaca rzdu 1 % rocznie jest w rzeczywistoci nadzwyczaj szybki,
duo szybszy, ni nam si czsto wydaje.
Dobrze jest przyjrze si temu problemowi z perspektywy pokole. W cigu trzydziestu lat wzrost
1 % rocznie kumuluje si do ponad 35 %. Wzrost o 1,5 % rocznie kumuluje si do ponad 50 %.
W praktyce pociga to za sob znaczce przeksztacenia stylw ycia i zatrudnienia. W cigu
ostatnich trzydziestu lat w Europie, Ameryce Pnocnej i Japonii wzrost produkcji na mieszkaca
wynosi zaledwie 1 1,5 % rocznie. Tymczasem nasze ycie znacznie si zmienio: na pocztku
lat 80. XX wieku nie byo ani internetu, ani telefonw komrkowych, transport lotniczy by
nieosigalny dla wikszoci ludzi, wiele dostpnych dzisiaj technologii medycznych nie istniao, a na
studiowanie moga sobie pozwoli zdecydowana mniejszo. W dziedzinie cznoci, transportu,
zdrowia i edukacji zmiany byy gbokie. Te transformacje powanie wpyny take na struktury
zatrudnienia: kiedy produkcja na mieszkaca ronie o okoo 35 50 % w cigu trzydziestu lat,
oznacza to, e znaczna cz wytwarzanej obecnie produkcji midzy jedn czwart a jedn trzeci
nie istniaa trzydzieci lat temu, a wic nawet jedna trzecia zawodw i zada wykonywanych dzisiaj
nie istniaa przed trzydziestu laty.
Mwimy tu o znacznej rnicy w porwnaniu ze spoeczestwami z przeszoci, gdy wzrost by
niemal zerowy. Spoeczestwo, w ktrym wzrost wynosi 0,1 0,2 % rocznie, jak w XVIII stuleciu,
odtwarza si niemal identycznie z jednego pokolenia na drugie: struktura zawodowa pozostaje taka
sama, struktura wasnoci take. Spoeczestwo, w ktrym wzrost wynosi 1 % rocznie, jak to jest
w przypadku najbardziej rozwinitych krajw od pocztku XIX wieku, jest spoeczestwem
odnawiajcym si zasadniczo i stale. Jak zobaczymy, pociga to za sob wane konsekwencje dla
struktury nierwnoci spoecznych i dynamiki podziau bogactw. Wzrost moe tworzy nowe formy
nierwnoci na przykad fortuny mog powstawa bardzo szybko w nowych obszarach dziaalnoci
i rwnoczenie sprawia, e nierwnoci majtkowe pochodzce z przeszoci staj si mniej
brzemienne w skutki, a odziedziczone bogactwo w mniejszym stopniu determinuje pozycj spoeczn.
Oczywicie transformacje zwizane ze wzrostem 1 % rocznie s mniej znaczce ni te wynikajce ze
wzrostu 3 lub 4 % rocznie, std te due ryzyko rozczarowa odpowiadajce nadziei wizanej ze
sprawiedliwszym porzdkiem spoecznym, szczeglnie silnej od czasw owiecenia. Bez wtpienia
wzrost gospodarczy nie moe zaspokoi demokratycznych nadziei zwizanych z wynagradzaniem
adekwatnym do zasug, ktre powinny opiera si na odpowiednich instytucjach, a nie tylko sile
postpu technicznego i rynku.
Nastpstwa wspaniaego trzydziestolecia: splecione transatlantyckie
losy
Europa kontynentalna a zwaszcza Francja yje w nostalgii za wspaniaym trzydziestoleciem, to
znaczy tym okresem trzech dekad, od koca lat 40. do koca lat 70. XX wieku, kiedy wzrost by
nadzwyczaj silny. Cigle nie potrafimy zrozumie, jaki to zy duch przyczyni si do tak sabego
wzrostu od przeomu lat 70. i 80. XX wieku. Jeszcze dzi, z pocztkiem drugiej dekady XXI stulecia,
wyobraamy sobie czsto, e zy nawias aosnego trzydziestolecia (ktre tak naprawd stanie si
wkrtce trzydziestopicio- lub czterdziestoleciem) szybko si zamknie, zy sen si skoczy i wszystko
bdzie jak dawniej.

W rzeczywistoci jednak, jeli spojrzymy z perspektywy historycznej, zauwaymy, e to okres


wspaniaego trzydziestolecia by wyjtkowy, poniewa w latach 1914 1945 naroso ogromne
opnienie we wzrocie Europy wobec Stanw Zjednoczonych, ktre zostao w szybkim tempie
nadrobione wanie w czasie kolejnych trzech dekad. Kiedy tylko to nadgonienie si dokonao, Europa
i Stany Zjednoczone zaczy rosn w tym samym stosunkowo wolnym tempie, waciwym dla
globalnej czowki technologicznej.
Porwnywalna ewolucja europejskich i amerykaskich stp wzrostu przedstawiona na wykresie 2.3
pokazuje to wszystko bardzo wyranie. W Ameryce Pnocnej nie ma nostalgii za wspaniaym
trzydziestoleciem, poniewa takie nigdy nie istniao. Produkcja na mieszkaca rosa w podobnym
tempie okoo 1,5 2 % rocznie w cigu caego okresu 1820 2012. Rytm ten lekko zwalnia w latach
1913 1950 do niewielu ponad 1,5 %, pniej ronie do nieco ponad 2 % w latach 1950 1970
i wynosi troch poniej 1,5 % w okresie 1990 2012. W Europie Zachodniej, duo bardziej dotknitej
obiema wojnami wiatowymi, zmiany s bez porwnania wiksze: produkcja na mieszkaca
zatrzymuje si w latach 1913 1950 (ze wzrostem zaledwie nieco wikszym ni 0,5 % rocznie),
potem skacze w latach 1950 1970 do ponad 4 % wzrostu rocznego, aby gwatownie spa i znale
si dokadnie na poziomie amerykaskim albo nieco ponad nim w cigu lat 1970 1990 (troch
powyej 2 %) i 1990 2012 (zaledwie 1,5 %). Europa Zachodnia midzy 1950 i 1970 rokiem przeya
zot er wzrostu, podzielonego jednak przez dwa a niekiedy trzy podczas nastpnych dekad.
Trzeba jeszcze doda, e wykres 2.3 nie doszacowuje tego pknicia, poniewa przedstawia Europ
cznie z Wielk Brytani, podczas gdy brytyjskie dowiadczenie w kwestii wzrostu w XX wieku jest
duo blisze pnocnoamerykaskiej quasi-stabilnoci. Jeli skupilibymy si na Europie
kontynentalnej, wwczas odnotowalibymy redni wzrost produkcji na mieszkaca wynoszcy ponad
5 % rocznie w latach 1950 1970, wynik bezprecedensowy w skali dowiadcze bogatych krajw na
przestrzeni ostatnich wiekw.

WYKRES 2.3: Stopa wzrostu produkcji na mieszkaca od rewolucji przemysowej


INTERPRETACJA: stopa wzrostu produkcji na mieszkaca przekraczaa 4 % rocznie w Europie w latach 1950
1970, nim spada do poziomw amerykaskich.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Te odmienne zbiorowe dowiadczenia wzrostu w XX wieku wyjaniaj w duym stopniu, dlaczego


stanowiska rnych krajw, jeli chodzi o globalizacj handlow i finansow, czy nawet kapitalizm
jako taki, tak bardzo si rni. W Europie kontynentalnej, a zwaszcza we Francji, w naturalny
sposb widzi si cigle pierwsze dekady powojenne, nacechowane bardzo silnym interwencjonizmem
pastwowym, jako bogosawiony okres wzrostu, natomiast ruch na rzecz liberalizacji gospodarczej,
rozpoczty okoo 1980 roku, postrzega si czsto jako odpowiedzialny za spadek tego wzrostu.
W Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych powojenn histori odczytuje si z gruntu inaczej.
Od lat 50. do lat 70. XX wieku kraje anglosaskie zostay bardzo szybko docignite przez pastwa,
ktre przegray wojn. Z kocem lat 70. XX wieku w Stanach Zjednoczonych mno si okadki
czasopism wieszczce amerykaski schyek i zarazem goszce sukcesy przemysu niemieckiego oraz
japoskiego. W Wielkiej Brytanii PKB na mieszkaca spada poniej poziomu Niemiec, Francji,
Japonii, a nawet Woch. Mona zatem sdzi, e to poczucie nadganiania czy nawet przegonienia
w wypadku brytyjskim odegrao decydujc rol w pojawieniu si rewolucji konserwatywnej.
Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii, potem Ronald Reagan w Stanach Zjednoczonych obiecuj
rozprawi si z pastwem dobrobytu, ktre rozmikczyo anglosaskich przedsibiorcw, i wrci do
czystego kapitalizmu z XIX wieku, ktry pozwoliby Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym
znowu wzi gr. Jeszcze dzi w tych dwch krajach uwaa si czsto, e rewolucje konserwatywne
byy prawdziwym sukcesem, poniewa oba kraje przestay wzrasta wolniej ni Europa kontynentalna
i Japonia.
W rzeczywistoci ruch na rzecz liberalizacji, rozpoczty okoo 1980 roku, podobnie zreszt jak ruch
etatyzacji zapocztkowany w roku 1945, nie zasuguj ani na nadmierne zaszczyty, ani na przesadn
krytyk. Moliwe, e Francja, Niemcy i Japonia nadrobiyby spowodowane upadkiem w latach 1914
1945 opnienie we wzrocie niezalenie od prowadzonej polityki. Mona najwyej powiedzie, e
etatyzm im nie zaszkodzi. Na podobnej zasadzie, nie ma nic dziwnego w tym, e kiedy kraje te
dogoniy wiatow czowk, przestay rosn szybciej ni kraje anglosaskie i e stopy wzrostu
u jednych i u drugich si zrwnay, jak pokazuje wykres 2.3 (bdziemy mieli okazj do tego wrci).
Na pierwszy rzut oka wyglda wic na to, e polityka liberalizacji nie wpywa na ten prosty fakt ani
pozytywnie, ani negatywnie.
Podwjna krzywa dzwonowa wiatowego wzrostu
Podsumujmy. W cigu ostatnich trzech wiekw wiatowy wzrost przeszed krzyw dzwonow wielkiej
skali. Czy chodzi o wzrost liczby ludnoci, czy produkcji na jednego mieszkaca, tempo wzrostu
stopniowo przypieszao w XVIII i XIX, a zwaszcza w XX stuleciu, i wedug wszelkiego
prawdopodobiestwa w cigu XXI wieku powrci do duo niszych poziomw.
Dwie krzywe dzwonowe prezentuj wszake wyrane rnice. Jeli chodzi o wzrost ludnoci, to
zwyka zacza si duo wczeniej, od XVIII wieku, a spadek zacz si rwnie znacznie wczeniej.
Zjawisko to nazywamy przejciem demograficznym i w zasadzie ju si ono dokonao. Rytm wzrostu
ludnoci wiata osign swj szczyt w latach 1950 1970, z niemal 2 % rocznie, i od tego czasu nie
przestaje spada. Nawet jeli w tej dziedzinie nie mona by niczego pewnym, to jest prawdopodobne,
e proces ten bdzie trwa, a stopa wzrostu demograficznego na poziomie wiata wrci do poziomu
bliskiego zeru w drugiej poowie XXI wieku. Krzywa dzwonowa jest jasna i wyrana (zob. wykres
2.2).
Jeli za chodzi o wzrost produkcji na mieszkaca, to sprawy s bardziej skomplikowane. Ten
czysto ekonomiczny wzrost potrzebowa wicej czasu, by wystartowa. By prawie zerowy

w XVIII wieku, osign bardziej znaczcy poziom w XIX wieku i na dobre dopiero w XX stuleciu
przybra charakter powszechny. Wzrost produkcji wiatowej na mieszkaca przekroczy nawet 2 %
rocznie w latach 1950 1990 (gwnie dziki doganianiu czowki przez Europ) oraz ponownie
w latach 1990 2012 przede wszystkim dziki nadrobieniu opnie przez Azj, a zwaszcza Chiny,
gdzie wedug oficjalnych statystyk wzrost przekracza rocznie 9 % midzy 1990 i 2012 rokiem
(poziom nieodnotowany wczeniej w historii)23.
Jak bdzie to wygldao po 2012 roku? Na wykresie 2.4 pokazalimy przewidywany redni
wzrost, ktry w rzeczywistoci jest stosunkowo optymistyczny, gdy zaoylimy dla najbogatszych
krajw Europy Zachodniej, Ameryki Pnocnej, Japonii wzrost 1,2 % rocznie w latach 2012
2100 (a wic poziom wyranie wyszy od przewidywanego przez wielu ekonomistw), z kolei dla
krajw biednych i wschodzcych kontynuacj procesu konwergencji ze wzrostem 5 % rocznie
w latach 2012 2030 i 4 % w latach 2030 2050. Jeli znajdzie to potwierdzenie, wwczas poziom
produkcji na mieszkaca od 2050 roku prawie wszdzie: w Chinach, w Europie Wschodniej, Ameryce
Poudniowej, Afryce Pnocnej i na Bliskim Wschodzie24 nadgoniby poziom najbogatszych krajw.
Poczynajc od tej daty, podzia produkcji wiatowej opisany w rozdziale 1 zbliyby si do wartoci
waciwych podziaowi ludnoci25.

WYKRES 2.4: Stopa wzrostu produkcji wiatowej na mieszkaca od staroytnoci do 2100 roku
INTERPRETACJA: stopa wzrostu produkcji na mieszkaca przekraczaa 2 % rocznie w latach 1950 2012. Jeli
proces konwergencji bdzie trwa, wwczas stopa ta przekroczy 2,5 % w latach 2012 2050, a nastpnie
spadnie poniej 1,5 % rocznie.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

W tym optymistycznym scenariuszu wiatowy wzrost produkcji na mieszkaca nieznacznie


przekroczy 2,5 % rocznie w latach 2012 2030 i 2030 2050, by spa poniej 1,5 % po 2050 roku
i zmierza w stron 1,2 % w ostatnim trzydziestoleciu XXI wieku. W porwnaniu z krzyw dzwonow
stopy wzrostu demograficznego (zob. wykres 2.2) ta druga krzywa osignaby swj szczyt duo
pniej od pierwszej (niemal wiek pniej: w poowie XXI wieku, a nie XX wieku) i zmniejszaa si
nie do poziomu wzrostu zerowego lub prawie zerowego, lecz w stron wzrostu przewyszajcego

nieco 1 % rocznie, a wic wyranie wyszego od tego waciwego spoeczestwom tradycyjnym (zob.
wykres 2.4).

WYKRES 2.5: Stopa wzrostu cakowitej produkcji wiatowej od staroytnoci do 2100 roku
INTERPRETACJA: stopa wzrostu cakowitej produkcji wiatowej przekraczaa 4 % rocznie w latach 1950 1990.
Jeli proces konwergencji bdzie trwa, wwczas stopa ta spadnie poniej 2 % do 2050 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Dodajc do siebie te dwie krzywe, otrzymujemy ewolucj stopy wzrostu cakowitej produkcji
wiatowej (zob. wykres 2.5). Do roku 1950 wynosia ona zawsze poniej 2 % rocznie, nim skoczya do
nadzwyczajnego poziomu 4 % w latach 1950 1990, co wynikao z poczenia najwikszego
w historii wzrostu demograficznego i najsilniejszego w historii wzrostu produktywnoci na jednego
mieszkaca. Tempo wzrostu produkcji wiatowej zaczo ju male i znalazo si nieco poniej 3,5 %
w latach 1990 2012 mimo niezwykle silnego wzrostu w krajach wschodzcych, zwaszcza
w Chinach. Wedug naszego optymistycznego scenariusza ten rytm powinien si utrzyma w latach
2012 2030, potem zej do 3 % w latach 2030 2050, by znowu spa do okoo 1,5 % w drugiej
poowie XXI wieku.
Powiedzielimy ju, do jakiego stopnia nasze urednione prognozy s hipotetyczne. Niezalenie
jednak od szczegw kalendarza i stp wzrostu (cho s one oczywicie bardzo wane), podwjna
krzywa dzwonowa wiatowego wzrostu zostaa ju w znacznym stopniu wykrelona. Uredniona
prognoza, przedstawiona na wykresach 2.2 2.5, jest optymistyczna z dwch powodw: z jednej
strony dlatego, e zakada wzrost wydajnoci utrzymujcy si na poziomie ponad 1 % w krajach
bogatych (co zakada znaczcy postp technologiczny, zwaszcza w dziedzinie czystych rde
energii); z drugiej strony i by moe przede wszystkim, poniewa przewiduje kontynuacj procesu
konwergencji krajw wschodzcych z krajami bogatymi, bez wstrzsw politycznych czy militarnych,
a do jego zakoczenia okoo roku 2050, czyli nadzwyczaj szybko. atwo sobie wyobrazi scenariusze
mniej optymistyczne, w przypadku ktrych krzywa dzwonowa wiatowego wzrostu mogaby opa
szybciej i do poziomw niszych ni te wskazane na wykresach.

Problem inflacji
Ta panorama wzrostu od czasu rewolucji przemysowej byaby zdecydowanie niekompletna,
gdybymy nie podjli problemu inflacji. Mona sdzi, e inflacja jest zjawiskiem czysto
monetarnym, ktrym nie powinnimy si martwi. Rzeczywicie, wszystkie stopy wzrostu, ktre
przywoywalimy do tej pory, odpowiaday wzrostowi realnemu, a wic po odjciu od wzrostu
nazywanego nominalnym (liczonym wedug cen proponowanych konsumentom) stopy inflacji (to
znaczy zwyki redniego wskanika cen konsumpcyjnych).
W rzeczywistoci problem inflacji odgrywa kluczow rol w naszym badaniu. Zauwaylimy ju,
e samo pojcie redniego wskanika cen stanowi problem, gdy wzrostowi towarzyszy zawsze
pojawienie si nowych dbr i usug oraz kolosalne ruchy cen relatywnych, tak e trudno to sprowadzi
do jednego wskanika. Wskutek tego pojcia inflacji i wzrostu nie zawsze s cile okrelone: podzia
wzrostu nominalnego (jedynego, ktry mona dostrzec niemal goym okiem) na skadnik realny
i skadnik inflacyjny jest czciowo arbitralny i bywa przyczyn licznych kontrowersji.
Przykadowo: dla tego samego wzrostu nominalnego 3 % rocznie mona uzna, e wzrost realny
wyniesie 1 %, jeli ocenimy, e wzrost cen wynis 2 %. Ale jeli obniymy szacunki inflacji, gdy na
przykad uznamy, e realna cena smartfonw i tabletw spada w porwnaniu z tym, co zakadalimy
poprzednio (biorc pod uwag znaczn popraw jakoci i moliwoci, ktre statystycy staraj si
starannie wymierzy, co nie jest proste), a wic wzrost cen wynosi tylko 1,5 %, to dojdziemy do
wniosku, e realny wzrost jest na poziomie 1,5 %. W rzeczywistoci, zwaszcza gdy chodzi o tak
nieznaczne rnice, te dwie liczby trudno odrni z pewnoci, a poza tym kada z nich zawiera
swoj cz prawdy; wzrost bez wtpienia by bliszy 1,5 % dla amatorw smartfonw i tabletw,
a bliszy 1 % dla wszystkich pozostaych.
Ruchy cen relatywnych mog odgrywa jeszcze bardziej znaczc rol w ramach teorii Ricardo
i jego zasady rzadkoci dbr: jeli niektre ceny, na przykad gruntw, nieruchomoci albo ropy
naftowej, osigaj skrajne poziomy w przeduajcym si okresie, wwczas moe odbi si to
w sposb trway na podziale bogactw z korzyci dla pierwotnych posiadaczy tych rzadkich zasobw.
Poza kwesti cen relatywnych zobaczymy, e inflacja jako taka, to znaczy oglny wzrost
wszystkich cen, moe odgrywa rwnie podstawow rol w dynamice podziau bogactw.
W szczeglnoci to inflacja pomoga krajom bogatym w pozbyciu si ich dugu publicznego po
zakoczeniu II wojny wiatowej. Inflacja powodowaa take rozmaite procesy redystrybucji midzy
grupami spoecznymi w cigu XX wieku, czsto w sposb chaotyczny i mao kontrolowany. Z kolei
spoeczestwo majtkowe, kwitnce w XVIII i XIX wieku, cile zaleao od utrzymujcych si
w dugim okresie warunkw stabilnoci walutowej.
Wielka stabilno walutowa w XVIII i XIX wieku
Spjrzmy wstecz. Po pierwsze musimy pamita, e inflacja jest w duym stopniu wynalazkiem
XX wieku. W poprzednich stuleciach, w sumie do I wojny wiatowej, inflacja bya zerowa lub prawie
zerowa. Ceny mogy silnie spa lub wzrosn w cigu kilku lat, a niekiedy dekad, ale te ruchy w gr
czy w d koczyy si z reguy wyrwnaniem. Dziao si tak we wszystkich krajach, dla ktrych
dysponujemy cigami danych na temat cen w dugim okresie.
Jeli sporzdzimy redni wzrostu cen dla okresu 1700 1820 z jednej strony oraz 1820 1913
z drugiej, to dostrzeemy nieznaczn inflacj zarwno we Francji, jak i w Zjednoczonym Krlestwie,
Stanach Zjednoczonych czy Niemczech: maksymalnie 0,2 0,3 % rocznie. Niekiedy stwierdzamy

nawet poziomy nieznacznie ujemne, jak w Zjednoczonym Krlestwie i w Stanach Zjednoczonych


w XIX wieku ( 0,2 % rednio rocznie w obu wypadkach w latach 1820 1913).
W czasie tej wielkiej stabilnoci walutowej nastpio co prawda kilka zakce, ale kadorazowo
byy one krtkoterminowe i powrt do normy nastpowa bardzo szybko, niemal automatycznie.
Szczeglnie symbolicznym przykadem jest rewolucja francuska. Od koca 1789 roku rzdy
rewolucyjne emituj synne asygnaty, ktre stan si prawdziwym obiegowym i wymienialnym
pienidzem od lat 1790 1791 (jednym z pierwszych pienidzy papierowych w historii) i spowoduj
siln inflacj mierzon w asygnatach do lat 1794 1795. Wane jest jednak to, e powrt do
metalowego pienidza, po wprowadzeniu franka germinal, dokona si wedug parytetu pienidza
z czasw ancien rgimeu. Ustawa z 18 germinala roku III (7 kwietnia 1795 roku) przechrzcia starego
liwra ktry zanadto przypomina o czasach monarchii i zastpia go frankiem, ktry bdzie odtd
now oficjaln jednostk monetarn kraju, lecz o tej samej zawartoci metalu co poprzednia. Moneta
jednofrankowa powinna zawiera dokadnie 4,5 grama czystego srebra (podobnie jak liwr od
1726 roku), co zostanie potwierdzone przez ustawy z 1796 i pniej z 1803 roku, kiedy to
wprowadzony zostanie ostatecznie bimetalizm srebra i zota26.
W sumie ceny liczone we frankach w latach 1800 1810 sytuuj si na podobnym poziomie co
ceny w liwrach w latach 1770 1780, tak e zmiana jednostki monetarnej w czasie rewolucji niczego
nie zmienia w sile nabywczej pienidza. Powieciopisarze pocztku XIX wieku, od Balzaca
poczynajc, przechodz zreszt bez przerwy od jednego pienidza do drugiego, kiedy opisuj dochody
i majtki: dla wszystkich czytelnikw z epoki frank germinal (lub zoty frank) i liwr stanowi jeden
i ten sam pienidz. Dla ojca Goriot posiada tysic dwiecie liwrw czy dwanacie setek frankw
oznacza dokadnie to samo, i nie ma potrzeby tego precyzowa.
Ustalona w 1803 roku warto franka w zocie zostaa oficjalnie zmieniona dopiero ustaw
walutow z 25 czerwca 1928 roku. W rzeczywistoci Bank Francji by od sierpnia 1914 roku
zwolniony z obowizku spacania swoich banknotw w sztukach zota bd srebra i zoty frank sta si
faktycznie frankiem papierowym midzy rokiem 1914 a stabilizacj pienidza z lat 1926 1928.
W kadym razie sam fakt, e kruszcowy parytet pienidza utrzymywa si od 1726 do 1914 roku, jest
rzecz niebah.
Tak sam stabilno walutow stwierdzamy w Zjednoczonym Krlestwie w przypadku funta
szterlinga. Mimo nieznacznych dostosowa, kurs wymiany midzy walutami obu krajw by
nadzwyczaj stabilny w cigu dwch wiekw: funt szterling wart by zawsze okoo 20 25 liwrw lub
frankw germinal, zarwno w XVIII, jak i w XIX wieku, a do roku 191427. Dla brytyjskich
powieciopisarzy z epoki funt szterling i jego dziwne podziay na szylingi i gwinee s solidne niczym
skaa, tak samo jak liwr i zoty frank dla powieciopisarzy francuskich28. Wszystkie te jednostki
wydaj si reprezentowa wielkoci niezmienne w czasie, stanowic punkty odniesienia pozwalajce
nada stae znaczenie tak wielkociom pieninym, jak i statusom spoecznym.
Podobnie rzeczy si maj w innych krajach: jedyne znaczce modyfikacje dotycz definicji nowych
jednostek albo powstawania nowych pienidzy, jak dolar amerykaski w 1775 roku i zota marka
w 1873 roku. Jednake gdy parytety kruszcowe zostaj ustalone, nic ju si nie zmienia. W XIX i z
pocztkiem XX wieku wszyscy wiedz, e 1 funt szterling wart jest okoo 5 dolarw, 20 marek i 25
frankw. Warto pienidzy nie zmienia si od dekad i nie wida wielu powodw, dla ktrych
w przyszoci miaoby dzia si inaczej.
Znaczenie pienidza w klasycznej powieci

W powieci XVIII i XIX wieku pienidz jest wszechobecny, nie tylko jako abstrakcja, ale rwnie
i przede wszystkim jako konkretna i namacalna wielko. Pisarze podaj nam bez przerwy wartoci
dochodw i majtkw rnych postaci we frankach lub w funtach nie po to, by nas zalewa liczbami,
ale poniewa te iloci przekazuj wyobrani czytelnika informacje o cile okrelonych statusach
spoecznych i znanych wszystkim poziomach ycia.
Walutowe punkty odniesienia mogy wydawa si tak stabilne, poniewa wzrost by tak powolny, e
podane sumy zmieniay si z upywem dziesicioleci tylko nieznacznie. W XVIII wieku wzrost
produkcji i dochodu na mieszkaca jest bardzo niewielki. W Zjednoczonym Krlestwie na pocztku
XIX wieku, kiedy Jane Austen pisze swe powieci, redni dochd wynosi okoo 30 funtw rocznie.
Ten redni dochd nie zmieni si wiele w okolicach roku 1720 czy 177029, mamy wic do czynienia
z pewnymi staymi, do ktrych pisarka moga si odwoywa. Wiedziaa ona, e by y wygodnie
i elegancko, by mc si przemieszcza i ubiera, wyywi i korzysta z rozrywek, z pewnym
minimum pomocy domowej, trzeba dysponowa wedug jej kryteriw sum przynajmniej
dwadziecia lub trzydzieci razy wiksz. Dopiero powyej 500 czy 1000 funtw dochodu rocznego
postaci z jej powieci uznaj swoje potrzeby s zaspokojone.
Do struktury nierwnoci i poziomw ycia, na ktrych opieraj si te realia i pogldy, a w
szczeglnoci do struktury podziau majtkw i pochodzcych z nich dochodw jeszcze powrcimy.
Tymczasem warto zauway, e przy braku inflacji i sabym wzrocie sumy te odzwierciedlaj bardzo
konkretn i stabiln rzeczywisto. Jeszcze p wieku pniej, w latach 1850 1860, redni dochd
siga ledwie 40 50 funtw rocznie. Czytelnik bez wtpienia uzna ju wwczas sumy cytowane przez
Austen za zbyt niskie, ale wci nie poczuje si zagubiony. W okresie belle poque, w latach 1900
1910, redni dochd siga 80 90 funtw w Zjednoczonym Krlestwie: wzrost jest wyrany, ale
dochody roczne na poziomie 1000 funtw lub czsto wicej o ktrych mwi pisarka, stanowi
nadal znaczcy punkt odniesienia.
T sam stabilno odniesie pieninych obserwujemy w powieci francuskiej. We Francji redni
dochd wynosi okoo 400 500 frankw rocznie w latach 1810 1820, w epoce ojca Goriot.
Wyraony w liwrach by on niewiele mniejszy w czasach ancien rgimeu. Balzac, podobnie jak
Austen, opisuje nam wiat, w ktrym potrzebna jest dwudziestokrotnie lub trzydziestokrotnie wiksza
suma, by y przyzwoicie. Poniej 10 000 albo 20 000 frankw dochodu rocznego balzakowski
bohater czuje si ndznie. Tu take rzdy wielkoci bd si tylko stopniowo zmienia w cigu
XIX wieku, a do belle poque, i dugo pozostan zrozumiae dla czytelnikw30. Kwoty te pozwalaj
w oszczdny sposb odda precyzyjne to, pokaza styl ycia, konflikty, sowem: przedstawi
cywilizacj.
Podobne przykady mona mnoy na podstawie z powieci amerykaskiej, niemieckiej, woskiej
i tych wszystkich krajw, ktre dowiadczyy wielkiej stabilnoci walutowej. A do I wojny wiatowej
pienidze maj swj ciar, a pisarze skrztnie z tego korzystaj, zgbiajc i przetwarzajc
informacje w materi literack.
Koniec ciaru pienidza w XX wieku
Opisany wiat wali si ostatecznie wraz z I wojn wiatow. Rzdy powanie si zaduaj, aby
finansowa walki o nieznanej dotd gwatownoci i intensywnoci oraz opaca onierzy i uywane
przez nich uzbrojenie, coraz kosztowniejsze i coraz bardziej skomplikowane. Od sierpnia 1914 roku
gwni uczestnicy walk kocz z wymienialnoci swych walut na zoto. Po wojnie wszystkie kraje

uciekaj si w rnym stopniu do drukowania banknotw, aby rozwiza problem ogromnego


zaduenia publicznego. Prby ponownego wprowadzenia standardu zota w latach 20. XX wieku nie
przetrwaj kryzysu lat 30. Zjednoczone Krlestwo rezygnuje ze wzorca zota w 1931 roku, Stany
Zjednoczone w 1933, Francja w 1936 roku. Dolarowy standard zota po II wojnie wiatowej bdzie
tylko nieznacznie bardziej trway: ustanowiony w 1946 roku, znika w roku 1971 wraz z kocem
wymienialnoci dolara na zoto.

WYKRES 2.6: Inflacja od rewolucji przemysowej


INTERPRETACJA: inflacja w krajach bogatych bya zerowa w XVIII i XIX wieku, wysoka w trakcie XX stulecia, od
1990 roku utrzymuje si na poziomie 2 % rocznie.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

W latach 1913 1950 inflacja przekracza 13 % rocznie we Francji (co oznacza stokrotny wzrost
cen) i siga 17 % rocznie w Niemczech (co oznacza wzrost o trzysta razy). W Wielkiej Brytanii i w
Stanach Zjednoczonych, mniej dotknitych wojnami i nie tak zdestabilizowanych politycznie, stopa
inflacji jest znacznie nisza: zaledwie 3 % rocznie, ale i tak oznacza to trzykrotny wzrost cen, ktre
nie drgny przez ostatnie dwa stulecia.
We wszystkich krajach wstrzsy lat 1914 1945 gboko zakciy wizan z pienidzem pewno
dominujc jeszcze w wiecie przedwojennym, tym bardziej e proces inflacyjny od tej pory nigdy
waciwie nie zosta ju powstrzymany.
Wida to wyranie na wykresie 2.6, ktry przedstawia ewolucj inflacji w latach 1700 2012
w podokresach dla czterech krajw. Zauwamy, e inflacja mieci si w granicach 2 6 % rocznie
w latach 1950 1970, potem silnie ronie w latach 70. XX wieku, do tego stopnia, e rednia inflacja
midzy 1970 i 1990 rokiem siga 10 % w Wielkiej Brytanii,, a we Francji 8 %, mimo intensywnej
walki z inflacj rozpocztej niemal wszdzie na pocztku lat 80. XX wieku. W porwnaniu
z poprzednimi dekadami chciaoby si uzna, e okres 1990 2012 ze redni inflacj okoo 2 %
rocznie w czterech krajach (nieco mniejsz w Niemczech i we Francji, nieco wysz w Wielkiej

Brytanii i Stanach Zjednoczonych) cechuje powrt do inflacji zerowej sprzed I wojny wiatowej.
Taka konstatacja znaczyaby jednak, e inflacja 2 % rocznie nie rni si od inflacji 0 %, co nie jest
prawd. Jeli do rocznej inflacji 2 % dodamy realny wzrost 1 2 % rocznie, oznacza to, e wszystkie
wskaniki produkcji, dochodw, pac d do wzrostu 3 4 % rocznie, tak e w cigu dziesiciu
lub dwudziestu lat wszystkie sumy, o ktrych mowa, nie maj ju adnego sensu. Kto jeszcze pamita
o pacach z koca lat 80. lub pocztkw 90. XX wieku? Jest poza tym cakiem moliwe, e inflacja
rzdu 2 % rocznie bdzie rosn w najbliszych latach ze wzgldu na ewolucj polityk monetarnych
od lat 2007 2008, w szczeglnoci w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych. Obowizujcy
system monetarny zasadniczo rni si od tego sprzed wieku. Warto rwnie zauway, e Niemcy
i Francja, czyli dwa kraje najczciej uciekajce si do inflacji w XX wieku, zwaszcza midzy rokiem
1913 i 1950, dzisiaj wydaj si pod tym wzgldem najbardziej powcigliwe. Zbudoway one zreszt
stref walutow stref euro prawie cakowicie nakierowan na walk z inflacj.
Do roli odgrywanej przez inflacj w dynamice podziau bogactw, a w szczeglnoci w akumulacji
i podziale majtkw, wrcimy za chwil.
Tymczasem zwrmy uwag, e utrata stabilnoci pieninych punktw odniesienia w XX wieku
oznacza wyrane zerwanie z poprzednimi wiekami nie tylko na paszczynie ekonomicznej
i politycznej, ale take spoecznej, kulturowej i literackiej. Nie jest dzieem przypadku, e pienidz,
a dokadniej szczegowe przywoywanie sum i wysokoci rnych kwot, znikno prawie z literatury
w wyniku wstrzsw lat 1914 1945. Dochody i majtki byy wszechobecne w literaturze do roku
1914, potem w latach 1914 1945 powoli zaczy zanika i nigdy w peni nie wrciy. Dotyczy to nie
tylko powieci europejskiej i amerykaskiej, ale take tej z innych kontynentw. W powieciach
Nadiba Mahfuza, a w kadym razie tych toczcych si w midzywojennym Kairze, gdzie ceny nie
zostay jeszcze znieksztacone przez inflacj, sporo miejsca zajmuj opisy dochodw i majtku
ilustrujce pooenie i niepokoje bohaterw. Nie jestemy daleko od wiata zarysowanego przez
Balzaca i Austen: oczywicie struktury spoeczne s z gruntu odmienne, ale rne spostrzeenia,
oczekiwania czy hierarchie mona odnie do miar pieninych. Ksiki Orhana Pamuka, ktrych
akcja rozgrywa si w Stambule lat 70. i 80. XX wieku, gdy inflacja dawno ju pozbawia pienidz jego
ciaru, nie wymieniaj adnych kwot. W powieci nieg Pamuk kae nawet powiedzie swemu
bohaterowi, pisarzowi jak on sam, e nie ma w sumie nic bardziej nucego dla autora, jak mwienie
o pienidzach, cenach i zarobkach obowizujcych w minionym roku. wiat najwyraniej bardzo si
zmieni od XIX wieku.

1 Zob. dodatkow tabel S2.1 (dostpn na stronie internetowej) ze szczegowymi wynikami dla podokresw.
2 Symbolicznym przykadem jest epidemia dumy z 1347 roku, ktra miaa zdziesitkowa jedn trzeci ludnoci Europy, anulujc

w ten sposb kilka wiekw powolnego wzrostu.


3 Przy uwzgldnieniu starzenia si populacji, rytm wzrostu dorosej ludnoci wiata by jeszcze wyszy: rednio 1,9 % rocznie od

1990 do 2012 roku (udzia dorosych w populacji wiatowej wzrs w tym okresie z 57 % do 65 % i osign w 2012 roku poziom
okoo 80 % w Europie i w Japonii oraz 75 % w Ameryce Pnocnej). Wicej w aneksie technicznym.
4 Jeeli dzietno wynosi 1,8 dziecka (yjcego) na kobiet, czyli 0,9 dziecka na osob doros, wwczas ludno automatycznie
zmniejsza si o 10 % na pokolenie, czyli o okoo 0,3 % rocznie. Z kolei dzietno 2,2 dziecka na kobiet, czyli 1,1 dziecka na
osob doros, daje pokoleniow stop wzrostu w wysokoci 10 % (czyli 0,3 % rocznie). Z 1,5 dziecka na kobiet wzrost wynosi
1,0 % rocznie; z 2,5 dziecka na kobiet wzrost wynosi 0,7 %.
5 Jest rzecz niemoliw odwoanie si tutaj do wszystkich prac historycznych, socjologicznych i antropologicznych analizujcych
ewolucj i zmiany zachowa demograficznych (w szerokim sensie: dzietnoci, rozrodczoci, struktur rodzinnych itd.) w skali
krajw i regionw. Przywoajmy tylko prace Emmanuela Todda i Herv Le Brasa o kartografii systemw rodzinnych w skali
francuskiej, europejskiej i wiatowej, zob. E. Todd, H. Le Bras, LInvention de la France. Atlas anthropologique et politique,
Gallimard, Paris 2012; E. Todd, LOrigine des systmes familiaux, Gallimard, Paris 2011. W innej dziedzinie wymiemy prace
Gsty Esping-Andersena o rnych rodzajach pastwa dobrobytu i rosncego znaczenia polityki wspierania godzenia ycia
rodzinnego z zawodowym, zob. G. Esping-Andersen, Trzy wiaty kapitalistycznego pastwa dobrobytu, tum. K.W. Frieske, Difin,
Warszawa 2010.
6 Zob. cigi danych dla poszczeglnych krajw w aneksie technicznym.
7 Stopa wzrostu ludnoci wiata midzy rokiem 2070 i 2100 wynosi 0,1 % wedug oficjalnej prognozy, 1,0 % wedug prognozy
ostronej i +1,2 % wedug prognozy skrajnej (zob. aneks techniczny).
8 P. Rosanvallon, La Socit des gaux, Seuil, Paris 2011, s. 131 132.
9 rednia warto PKB w Afryce Subsaharyjskiej wynosi w 2012 roku okoo 2000 euro na mieszkaca, czyli rednio okoo 150 euro
dochodu miesicznie (zob. rozdzia 1, tabela 1.1). Ale najbiedniejsze kraje (na przykad Demokratyczna Republika Konga, Niger,
Czad, Etiopia) znajduj si na poziomie dwa, trzy razy niszym, podczas gdy najzamoniejsze (jak Afryka Poudniowa) s na
poziomie dwa, trzy razy wyszym (obok Afryki Pnocnej). Wicej w aneksie technicznym.
10 Szacunki Maddisona niepewne dla tego okresu sugeruj, e rednie miesiczne dochody w 1700 roku byy nisze w Ameryce
Pnocnej i w Japonii (bliej redniej wiatowej ni w Europie Zachodniej), tak e czny wzrost redniego dochodu midzy 1700
i 2012 rokiem byby bliszy trzydziestokrotnoci.
11 W duszym okresie rednia liczba godzin przepracowanych przez mieszkaca zostaa w przyblieniu podzielona przez dwa (ze
znaczcymi rnicami midzy krajami), tak wic wzrost wydajnoci by rzdu dwukrotnie wikszego od produkcji na mieszkaca.
12 Zob. dodatkowa tabela S2.2 (dostpna na stronie internetowej).
13 Zainteresowany czytelnik znajdzie w aneksie technicznym cigi historyczne redniego dochodu wyraone w pienidzu
obiegowym dla duej liczby krajw od pocztku XVIII wieku. Szczegowe przykady cen artykuw spoywczych,
przemysowych i usug we Francji w XIX i XX wieku (pochodzcych z rnych rde historycznych, w szczeglnoci
wskanikw oficjalnych i zestawie cen publikowanych przez Jeana Fourastigo), jak rwnie analizy zwizanych z tym zyskw
siy nabywczej mona znale w ksice: T. Piketty, Les hauts revenus en France au XXe sicle: ingalits et redistributions,
1901 1998, Grasset, Paris 2001, s. 80 92.
14 Wszystko zaley oczywicie od miejsca, w ktrym kupuje si marchew (mwimy tutaj o wskaniku rednim).
15 T. Piketty, Les hauts revenus en France au XXe sicle, dz. cyt., s. 83 85.
16 Tame, s. 86 87.
17 Zob. analizy historyczne powstania tych rnych warstw usug od koca XIX do koca XX wieku, na podstawie przykadu Francji
i Stanw Zjednoczonych w: T. Piketty, Les crations demploi en France et aux tats-Unis. Services de proximit contre petits
boulots?, Notes de la Fondation Saint-Simon 1997, grudzie; zob. rwnie T. Piketty, Lemploi dans les services en France et
aux tats-Unis: une analyse structurelle sur longue priode, Economie et statistique 1998, nr 318, s. 73 99. Warto odnotowa,
e w statystykach oficjalnych przemys farmaceutyczny jest wliczany do przemysu, a nie do usug zdrowia, podobnie jak
przemysy samochodowy i lotniczy wliczane s do przemysu, a nie do usug transportowych itd. Byoby bez wtpienia
suszniejsze klasyfikowa dziaalno pod ktem jej kocowego celu (zdrowie, transport, mieszkalnictwo itd.) i cakowicie
zrezygnowa z podziau na rolnictwo, przemys i usugi.
18 W kosztach produkcji uwzgldniana jest wycznie amortyzacja kapitau (czyli koszty wymiany wyposaenia bd renowacji
budynkw). Ale zysk po uwzgldnieniu amortyzacji kapitau publicznego jest umownie ustalony na poziomie zero.
19 Zob. aneks techniczny.
20 Herv Le Bras i Emmanuel Todd mwi to samo, gdy nazywaj okres lat 1980 2010 we Francji, nacechowany silnym rozwojem
edukacji, wspaniaym trzydziestoleciem kulturowym w przeciwiestwie do wspaniaego trzydziestolecia gospodarczego lat
1950 1980. Zob. E. Todd, H. Le Bras, Le Mystre franais, Seuil, Paris 2013.
21 Faktem jest, e wzrost by prawie zerowy w latach 2007 2012 ze wzgldu na recesj z lat 2008 2009. Zob. dodatkow tabel

S2.2 (dostpn na stronie internetowej), zawierajc szczegowe liczby dla Europy Zachodniej i Ameryki Pnocnej (niewiele
rnice si od podanych tu liczb dla Europy i Ameryki w caoci) oraz dla kadego kraju oddzielnie.
22 R.J. Gordon, Is U.S. Economic Growth Over? Faltering Innovation Confronts the Six Headwinds, NBER Working Paper nr 18315,
National Bureau of Economic Research, Cambridge 2012.
23 Naley podkreli, e stopa produkcji wiatowej na mieszkaca, szacowana na 2,1 % rocznie w latach 1990 2012, spada do
1,5 %, jeli zbada si wzrost produkcji na mieszkaca dorosego. Wynika to automatycznie z faktu, e wzrost demograficzny
przechodzi od 1,3 % do 1,9 % rocznie w tym okresie zalenie od tego, czy uwzgldnia si populacj czn, czy tylko dorosych.
Mona z tego wnioskowa o znaczeniu kwestii demograficznej dla podziau tego samego globalnego wzrostu PKB wiatowego
o 3,4 % rocznie (zob. aneks techniczny).
24 Tylko Afryka Subsaharyjska i Indie pozostayby na uboczu (zob. aneks techniczny).
25 Zob. rozdzia 1, wykresy 1.1 i 1.2.
26 Ustawa z 25 germinala roku IV (14 kwietnia 1796 roku) potwierdza parytet srebra we franku, a ustawa z 17 germinala roku XI (7
kwietnia 1803 roku) ustala podwjny parytet: frank wart jest 4,5 grama czystego srebra i 0,29 grama zota (czyli stosunek zota
i srebra jest jak 1 do 15,5). To ustawa z 1803 roku, uchwalona w kilka lat po powstaniu Banku Francji (Banque de France, 1800),
wprowadzi nazw franka germinal (zob. aneks techniczny).
27 W ramach standardu zota obowizujcego w latach 1816 1914 funt szterling wart jest 7,3 grama czystego zota, czyli dokadnie
25,2 razy tyle, ile wynosi parytet franka w zocie. Istnieje kilka komplikacji zwizanych z bimetalizmem srebro zoto i jego
ewolucj, ktre tutaj pominiemy.
28 Do roku 1971 funt szterling dzieli si na 20 szylingw wartych po 12 pensw kady (czyli 240 pensw na funta). Gwinea warta
bya 21 szylingw, czyli 1,05 funta. Jest ona uywana niekiedy w biecych dyskusjach, w szczeglnoci w niektrych taryfach
wolnych zawodw i luksusowych sklepach. We Francji liwr dzieli si na 20 denarw i 240 sous a do reformy dziesitkowej
z 1795 roku. Od tej daty frank dzieli si na 100 centymw, niekiedy nazywanych sous w XIX wieku. W XVIII wieku luidor jest
monet wart 20 liwrw, czyli w przyblieniu 1 funta szterlinga. Uywa si rwnie ecu, wartego 3 liwry do roku 1795, potem
w latach 1795 1878 oznaczajcego sztuk srebra wart 5 frankw. Jeli ocenia na podstawie tego, jak powieciopisarze
przechodz od jednego pienidza do drugiego, to mona odnie wraenie, e wspczeni doskonale radzili sobie z tymi
subtelnociami.
29 Szacunki, na ktre si tutaj powoujemy, dotycz redniego dochodu narodowego na osob doros, co wydaje nam si bardziej
wymowne ni redni dochd narodowy na mieszkaca (zob. aneks techniczny).
30 redni dochd osiga we Francji 700 800 frankw rocznie w latach 50. XIX wieku i 1300 1400 frankw rocznie na pocztku
XX wieku (zob. aneks techniczny).

2
Dynamika stosunku kapitau do dochodu

3. Metamorfozy kapitau

W pierwszej czci zdefiniowalimy podstawowe pojcia dochodu i kapitau oraz przedstawilimy


gwne etapy wzrostu produkcji i dochodu od rewolucji przemysowej.
W tej czci skupimy si na ewolucji zasobu kapitau, zarwno z punktu widzenia jego globalnego
poziomu obliczonego na podstawie stosunku kapitau do dochodu jak i jego podziau na rne
rodzaje aktyww, ktrych charakter zmieni si zasadniczo od XVIII wieku. Zbadamy rozmaite formy
majtku (grunty, nieruchomoci, maszyny, przedsibiorstwa, akcje, obligacje, patenty, bydo, zoto,
bogactwa naturalne itd.) i przeledzimy ich rozwj w historii, zaczynajc od Wielkiej Brytanii
i Francji, najlepiej rozpoznanych w duszym przedziale czasu. Najpierw wybierzemy si jednak
w krtk podr po literaturze, ktra w w przypadku obu tych krajw daje nam bardzo dobre
wprowadzenie do kwestii majtkw.
Natura majtkw: midzy literatur a rzeczywistoci
Kiedy Honor de Balzac i Jane Austen pisz swe powieci w pocztkach XIX wieku, kwestie
majtkw s stosunkowo jasne dla wszystkich. Majtek jest po to, by zapewnia rent, to znaczy
pewne i regularne dochody dla swego posiadacza, i dlatego zazwyczaj przyjmuje form wasnoci
gruntw albo obligacji pastwowych. Ojciec Goriot ma te drugie, natomiast maa posiado
Rastignaca skada si z gruntw rolnych. Podobnie rzecz si ma z ogromn posiadoci Norland,
ktr dziedziczy John Dashwood w Rozwanej i romantycznej i szybko usunie z niej swe przyrodnie
siostry, Eleonor i Mariann, ktre bd musiay zadowoli si odsetkami z niewielkiego kapitau,
pozostawionego przez ich ojca w formie obligacji pastwowych. W klasycznej, dziewitnastowiecznej
powieci majtek jest wszechobecny, przybierajc niezalenie od swego rozmiaru i waciciela
najczciej dwie formy: gruntw bd obligacji pastwowych.
Widziane z perspektywy XXI wieku te formy majtku mog si wydawa archaiczne i odsya do
odlegej przeszoci, ktra nie ma wiele wsplnego z obecnymi realiami ekonomicznymi
i spoecznymi oraz bardziej dynamiczn natur samego kapitau. Rzeczywicie, bohaterowie
dziewitnastowiecznych powieci przypominaj czsto archetypy rentiera, figury potpianej przez
nasz demokratyczn i merytokratyczn nowoczesno. C jednak dziwnego w oczekiwaniu od
kapitau, e zapewni swojemu wacicielowi pewny i regularny dochd? Taki jest przecie cel
idealnego rynku kapitaowego w rozumieniu ekonomistw. Bdem byoby sdzi, e badanie
majtkw z XIX wieku nie pozwala wyciga wnioskw na uytek dzisiejszego wiata.
Jeli przyjrze si sprawie z bliska, to rnice midzy XIX a XXI wiekiem oka si mniej
oczywiste, niby si wydawao. Przede wszystkim dwie formy majtku, grunty i dug publiczny,
stwarzaj cakowicie odmienne problemy, i nie powinny by po prostu dodawane, tak jak to robi
dziewitnastowieczni pisarze dla wygody swego opisu. Dug publiczny to w zasadzie wierzytelno
jednej czci kraju (tych, ktrzy otrzymuj odsetki) kosztem innych (tych, ktrzy pac podatki).
Trzeba zatem wyczy go z majtku narodowego i zaliczy wycznie do majtku prywatnego.
Szczeglnie ta wanie zoona kwestia zaduenia pastw i natury zwizanego z nim majtku dotyczy
zarwno dzisiejszego wiata, jak i tego z 1800 roku. Choby dlatego badanie przeszoci moe rzuci
nieco wiata na trapice nas wspczenie problemy. Nawet bowiem jeli dug publiczny

z pocztkiem XXI wieku daleki jest od astronomicznego poziomu z pocztku XIX wieku,
przynajmniej w Wielkiej Brytanii, to we Francji i w wielu innych krajach blisko mu do historycznych
rekordw i powoduje dzi bez wtpienia jeszcze wicej zamieszania ni w epoce napoleoskiej.
Proces porednictwa finansowego (w ktrym jednostki lokuj swe pienidze w banku, a ten z kolei
lokuje je gdzie indziej) sta si tak skomplikowany, e czsto zapomina si, kto jest wacicielem
czego. Jestemy zadueni, to pewne. Media przypominaj nam o tym codzienne. Ale zadueni
konkretnie wobec kogo? W XIX wieku rentierzy dugu publicznego byli atwi do zidentyfikowania.
Kim s dzisiaj? Bdziemy musieli wyjani t zagadk, a badanie przeszoci moe nam w tym
wydatnie pomc.
Inna, jeszcze wiksza komplikacja wynika std, e w powieci klasycznej, ale take
w spoeczestwie tamtej epoki, wan rol odgrywao wiele innych form kapitau, nieraz bardzo
dynamicznych. Ojciec Goriot zaczya jako robotnik w fabryce makaronu, po czym zbi fortun jako
fabrykant makaronu i handlarz zboem. Podczas wojen rewolucyjnych i napoleoskich umia lepiej
ni ktokolwiek wynale najlepsz mk, udoskonali techniki produkcji makaronu, zorganizowa
sie dystrybucji i magazynw tak, e dobre produkty byy dostarczane we waciwe miejsca
o waciwym czasie. Dopiero jako przedsibiorca, ktry dorobi si fortuny, sprzeda udziay w swoich
firmach niczym zaoyciel start-upu z XXI wieku realizujcy opcje na akcje i spieniajcy zyski
kapitaowe a potem w caoci zainwestowa je w pewniejszych lokatach, a dokadnie w rzdowych
obligacjach wieczystych. To ten kapita pozwoli mu wyda crki za m w najlepszym paryskim
towarzystwie. Lec na ou mierci, w 1821 roku, opuszczony przez Delfin i Anastazj, ojciec
Goriot wci marzy o owocnych inwestycjach w handel makaronem w Odessie.
Cezar Birotteau, kolejny bohater Balzaca, zrobi fortun na perfumach. Jest genialnym wynalazc
produktw upikszajcych, ktre robi furor we Francji w kocu epoki cesarstwa i za restauracji
Burbonw. Ale to mu nie wystarcza: w chwili, gdy si wycofuje, chce potroi stawk dziki miaej
operacji spekulacyjnej w nieruchomociach w paryskiej dzielnicy Madeleine, bdcej w latach 20.
XIX wieku w penym rozkwicie. Odrzuca mdre rady ony, ktra chciaa ulokowa pienidze
z perfumerii w dobrych gruntach pod Chinon i obligacjach rzdowych. Cezar koczy zrujnowany.
Bohaterowie Jane Austen, wielcy waciciele ziemscy w penym znaczeniu tego sowa, bardziej
wiejscy od tych Balzaca, tylko z pozoru s rozsdniejsi. W powieci Mansfield Park wuj Fanny Price,
Sir Thomas Bertram, musi wyjecha na ponad rok na Antyle ze swym najstarszym synem, by
uporzdkowa interesy i inwestycje. Wraca do Mansfield, ale wkrtce ponownie wyjeda na dugie
miesice na wyspy, jako e w pocztkach XIX wieku nie jest rzecz prost administrowanie
plantacjami z odlegoci kilku tysicy kilometrw. Pielgnowanie majtku nie polega na spokojnym
pobieraniu renty z gruntw czy z obligacji.
A zatem spokojny kapita czy ryzykowne inwestycje? Czy mona wycign std wniosek, e nic
si nie zmienio od tamtych czasw? Na czym naprawd polega transformacja struktury kapitau od
XVIII wieku? Czy poza ewidentnymi zmianami konkretnych form od makaronw ojca Goriot do
iPadw Stevea Jobsa, od lokat antylskich w 1800 roku do chiskich lub poudniowoafrykaskich
w XXI wieku zasadnicze struktury kapitau pozostay takie same? Kapita nigdy nie jest spokojny,
jest zawsze ryzykowny i przedsibiorczy, przynajmniej na pocztku. Rwnoczenie dy do tego, by
przeksztaci si w rent, gdy tylko si dostatecznie zakumuluje jest to jego powoaniem, logicznym
przeznaczeniem. Skd zatem bierze si rozpowszechnione przekonanie, e nierwnoci spoeczne
w naszych nowoczesnych spoeczestwach s wyranie odmienne od tych, ktre cechoway epok
Balzaca i Austen? Czy to tylko sowa bez jakiegokolwiek zwizku z rzeczywistoci, czy te mona
wskaza obiektywne czynniki, ktre sprawiy, e kapita sta si strukturalnie mniej rentierski

i bardziej dynamiczny?
Metamorfozy kapitau w Wielkiej Brytanii i we Francji
Aby odpowiedzie na te pytania, zacznijmy od przestudiowania przeksztace struktury kapitau
w Wielkiej Brytanii i we Francji od XVIII wieku. Chodzi o dwa kraje, dla ktrych dostpne rda
historyczne s najbogatsze, moglimy wic odtworzy najpeniejsze i wyjtkowo spjne szacunki
dugookresowe. Najwaniejsze wyniki zostay pokazane na wykresach 3.1 i 3.2, ktre streszczaj
w sposb syntetyczny wiele podstawowych aspektw trzech wiekw historii kapitalizmu. Dwa
wnioski nasuwaj si od razu.
Przede wszystkim stwierdzamy, e stosunek kapitau do dochodu przeszed w obu krajach nad
wyraz podobn ewolucj, ze wzgldn stabilnoci w XVIII i XIX wieku, pniej wielkim wstrzsem
w XX wieku, aby na pocztku XXI wieku wrci do poziomw podobnych do tych obserwowanych
w przededniu wojen wiatowych. W Wielkiej Brytanii i we Francji cakowita warto kapitau
narodowego sytuuje si na poziomie okoo szecio-, siedmioletniego dochodu narodowego w cigu
caego XVIII i XIX wieku, a do roku 1914. Potem stosunek kapitau do dochodu gwatownie spada
wskutek I wojny wiatowej, kryzysw lat midzywojennych i II wojny wiatowej, do tego stopnia, e
w latach 50. XX wieku kapita narodowy wart jest tylko dwu-, trzykrotno rocznego dochodu
narodowego. Nastpnie stosunek kapitau do dochodu poszed do gry i nie przesta rosn. W obu
krajach czna warto kapitau narodowego sytuuje si z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku na
poziomie okoo picio-, szecioletniego dochodu narodowego, a nawet nieco ponad szecioletniego we
Francji, wobec mniej ni czteroletniego w latach 80. i zaledwie ponad dwuletniego w latach 50.
XX wieku. Nie naley sobie robi zudze co do absolutnej precyzji pomiaru, ale oglna tendencja jest
bardzo wyrana.
Miniony wiek charakteryzuje wic efektowna krzywa w ksztacie U. Stosunek kapitau do dochodu
zosta podzielony niemal przez trzy w okresie 1914 1945, a nastpnie zwikszy si ponad
dwukrotnie w latach 1945 2012.
Chodzi o zmiany na wielk skal, na miar gwatownych konfliktw wojennych, politycznych
i gospodarczych, jakie nastpiy w XX stuleciu. Kapita, wasno prywatna i wiatowy podzia
majtku byy w nich kwesti kluczow. Na tym tle wieki XVIII i XIX wydaj si nader spokojne.
W rezultacie stosunek kapitau do dochodu na pocztku XXI wieku praktycznie odzyska swj
poziom sprzed I wojny wiatowej, lub nawet go przekroczy, jeli podzielimy zasoby kapitau przez
dochd rozporzdzalny gospodarstw domowych, nie za przez dochd narodowy (wybr metodologii,
ktry bynajmniej nie jest oczywisty, jak zobaczymy dalej). W kadym razie bez wzgldu na
niedoskonaoci i niepewno dostpnych wskanikw, nie ulega wtpliwoci, e w latach 1990
2000, w wyniku procesu rozpocztego w latach 50. XX wieku, wrcilimy do stanu prosperity
majtkowej nieznanej od czasw belle poque. Kapita w znacznym stopniu znik w poowie
XX wieku, ale w pocztkach XXI wieku odzyska poziom z XVIII i XIX stulecia. Bogactwo znw
rozkwita. To wojny XX wieku w znacznym stopniu wymazyway przeszo i stworzyy zudzenie
strukturalnego przeksztacenia kapitalizmu.
Jakkolwiek wana byaby ta ewolucja globalnego poziomu stosunku kapitau do dochodu, nie
moemy zapomina o gbokich przeksztaceniach skadu kapitau od 1700 roku, co jest drugim
nasuwajcym si wnioskiem z lektury wykresw 3.1 3.2. Choby tylko ze wzgldu na charakter
aktyww, kapita w XXI wieku ma niewiele wsplnego z tym z XVIII wieku. Obserwowane tendencje
s znw bardzo zblione w Wielkiej Brytanii i we Francji. Mwic prosto, w duszym okresie grunty

rolne zostay stopniowo zastpione przez nieruchomoci oraz kapita przedsibiorstw, a take kapita
finansowy, zainwestowany w spkach prywatnych i przedsiwziciach rzdowych nie doprowadzio
to jednak do zasadniczej zmiany globalnej wartoci kapitau, mierzonej wielokrotnoci rocznego
dochodu narodowego.

WYKRES 3.1: Kapita w Wielkiej Brytanii, 1700 2010


INTERPRETACJA: w Wielkiej Brytanii w 1700 roku kapita narodowy jest rwny okoo siedmiokrotnoci rocznego
dochodu narodowego (w tym czterokrotno w gruntach rolnych).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Przypomnijmy, e kapita narodowy, ktrego ewolucj prezentujemy na wykresach 3.1 3.2, jest
okrelony jako suma kapitau prywatnego i publicznego. Dugi publiczne, liczone jako aktywa dla
sektora prywatnego i pasywa dla sektora publicznego, znosz si tym samym (w kadym razie, jeli
dany kraj jest w posiadaniu wasnego dugu publicznego). Wczymy go do naszej analizy nieco
pniej. Jak zauwaylimy w rozdziale 1, tak zdefiniowany kapita narodowy moe skada si
z kapitau krajowego i kapitau zagranicznego netto. Kapita krajowy mierzy warto zasobu kapitau
(nieruchomoci, przedsibiorstwa itd.) znajdujcego si na terytorium danego kraju. Kapita
zagraniczny netto inaczej aktywa zagraniczne netto mierzy pozycj majtkow danego kraju
wobec reszty wiata, to znaczy rnic midzy aktywami pozostajcymi w rkach rezydentw kraju
w reszcie wiata i aktywami posiadanymi przez reszt wiata w omawianym kraju (take, w danym
przypadku, w formie jego rzdowych obligacji).

WYKRES 3.2: Kapita we Francji, 1700 2010


INTERPRETACJA: we Francji w 1910 roku kapita narodowy jest rwny okoo siedmiokrotnoci rocznego dochodu
narodowego (w tym na kapita zagraniczny przypada wielko rocznego dochodu).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Kapita krajowy moe z kolei dzieli si na trzy kategorie: grunty rolne, mieszkania (domy
i budynki mieszkalne, cznie z wartoci dziaek, na ktrych si znajduj) i inny kapita krajowy,
ktra to kategoria obejmuje w szczeglnoci kapitay przedsibiorstw i instytucji publicznych (domy
i budynki wykorzystywane do dziaalnoci gospodarczej cznie z odnonymi terenami, wyposaenie,
maszyny, komputery, patenty itd.), wycenione jak wszystkie inne aktywa wedug ich wartoci
rynkowej, na przykad wartoci akcji w przypadku spki akcyjnej. Otrzymujemy wwczas
nastpujcy skad kapitau narodowego, ktrym posuylimy si, przygotowujc wykresy 3.1 3.2:
Kapita narodowy = grunty rolne + mieszkania + inny kapita krajowy + kapita zagraniczny netto
Stwierdzamy zatem, e czna warto gruntw rolnych stanowia z pocztkiem XVIII wieku
cztero-, piciokrotno rocznego dochodu narodowego, a zarazem okoo dwch trzecich kapitau
narodowego. Trzy stulecia pniej grunty rolne warte s poniej 10 % dochodu narodowego we
Francji i w Wielkiej Brytanii oraz stanowi mniej ni 2 % cznego majtku. Ta spektakularna zmiana
nie jest w adnym razie zaskakujca. W XVIII wieku rolnictwo odpowiadao za niemal trzy czwarte
dziaalnoci gospodarczej i zatrudnienia, podczas kiedy dzisiaj jest to zaledwie kilka procent. Jest
wic naturalne, e udzia odpowiedniego kapitau uleg porwnywalnej ewolucji.
To zaamanie si wartoci gruntw rolnych w proporcji do dochodu narodowego i kapitau
narodowego byo z jednej strony zrekompensowane wzrostem oglnej wartoci mieszka, ktra
przesza od poziomu niespena rocznego dochodu narodowego w XVIII wieku do ponad trzyletniego
dzisiaj, a z drugiej strony wzrostem wartoci innych form kapitau krajowego, ktre przeszy
porwnywaln ewolucj (cho nieco mniej wyran: od poziomu ptorarocznego dochodu
narodowego w XVIII wieku do niemal trzyletniego obecnie)1. Ta dugoterminowa transformacja

strukturalna oddaje rosnce znaczenie nieruchomoci mieszkalnych zarwno co do powierzchni, jak


i wartoci w procesie rozwoju gospodarczego2, a zarazem, od rewolucji przemysowej, wielk skal
nagromadzenia budynkw sucych dziaalnoci gospodarczej, wyposaenia, maszyn, skadw, biur,
narzdzi, rnych kapitaw materialnych i niematerialnych, uywanych przez przedsibiorstwa
i administracje do produkcji wszelkich rodzajw dbr i usug nierolniczych3. Kapita zmieni swj
charakter: kiedy by ziemski, potem sta si nieruchomociowy, przemysowy i finansowy. Nie straci
jednak nic na znaczeniu.
Wzlot i upadek kapitaw zagranicznych
Jeli chodzi o kapitay zagraniczne, to w cigu trzech ostatnich stuleci w Wielkiej Brytanii i we
Francji przeszy one bardzo specyficzn ewolucj, na miar burzliwej historii kolonializmu i dwch
gwnych mocarstw kolonialnych wiata. Aktywa netto posiadane przez te kraje stale rosy w XVIII
i XIX wieku, a do osignicia niezwykle wysokiego poziomu w przededniu I wojny wiatowej, przed
kompletnym zawaleniem si w latach 1914 1945 i ustabilizowaniem na stosunkowo niskich
poziomach od tej pory, co widzielimy na wykresach 3.1 3.2.
Posiadoci zagraniczne zaczynaj nabiera znaczenia od lat 1750 1800, jak ilustruj to antylskie
inwestycje Sir Thomasa z powieci Jane Austen Mansfield Park. Na razie jest skromnie: w momencie,
gdy pisarka sporzdza swj opis, w 1812 roku, aktywa zagraniczne stanowi wedug dostpnych
rde zaledwie 10 % dochodu narodowego Wielkiej Brytanii, a wic trzydzieci razy mniej, ni
wynosi warto gruntw rolnych (ponad trzykrotno rocznego dochodu narodowego). Nic zatem
dziwnego, e bohaterowie Jane Austen yj gwnie ze swych posiadoci wiejskich.
To w cigu XIX stulecia brytyjscy poddani zaczli gromadzi aktywa w reszcie wiata na znaczn
skal, nieznan w historii i nieprzekroczon do dzisiaj. W przededniu I wojny wiatowej Wielka
Brytania tworzy najwiksze na wiecie imperium kolonialne i posiada aktywa zagraniczne o wartoci
prawie dwukrotnego rocznego dochodu narodowego, czyli szeciokrotnie wikszej od wartoci
gruntw rolnych krlestwa (ktre w tym momencie s warte tylko 30 % dochodu narodowego)4.
Widzimy, do jakiego stopnia struktura majtku przeksztacia si od czasw Mansfield Park mona
mie nadziej, e bohaterowie Jane Austen i ich potomkowie umieli si w por przestawi i pj
ladami Sir Thomasa, reinwestujc cz swej renty gruntowej w lokatach midzynarodowych.
W czasach belle poque kapita zainwestowany za granic przynosi zyski, dywidendy, odsetki
i czynsze dzierawne o redniej rentownoci rzdu 5 % rocznie, tak e dochd narodowy, jakim
dysponuj Brytyjczycy, jest corocznie o okoo 10 % wyszy od ich produkcji krajowej, co pozwala
utrzyma si cakiem znacznej grupie spoeczestwa.
Francja, stojc na czele drugiego wiatowego imperium kolonialnego, znajduje si w sytuacji
niewiele mniej godnej pozazdroszczenia: zakumulowaa ona w innych czciach wiata aktywa
zagraniczne o wartoci przekraczajcej roczny dochd narodowy, tak e w latach 1900 1910 jest on
rokrocznie o okoo 5 % wyszy ni francuska produkcja krajowa. Z posiadanych przez francuskich
obywateli zagranicznych aktyww Francja otrzymuje od reszty wiata w formie dywidend, odsetek,
opat licencyjnych, czynszw dzierawnych i innych dochodw z kapitau rwnowarto caej
produkcji przemysowej departamentw z pnocy i wschodu kraju5.
Wane jest, bymy zrozumieli, e tak znaczne aktywa zagraniczne netto pozwoliy Francji
i Wielkiej Brytanii w kocu XIX i z pocztkiem XX wieku utrzymywa strukturalny deficyt
handlowy. W latach 1880 1914 te dwa kraje otrzymuj od reszty wiata dobra i usugi wartoci

zdecydowanie przewyszajcej to, co same eksportuj (ich deficyt handlowy mieci si rednio
midzy 1 a 2 punktami procentowymi dochodu narodowego z tego okresu). Nie stanowi to dla nich
adnego problemu, poniewa dochody z kapitau zagranicznego, jakie otrzymuj od reszty wiata,
przekraczaj a 5 % dochodu narodowego. Ich bilans patniczy jest wic zdecydowanie dodatni, co
pozwala im zwiksza poziom ich zewntrznych aktyww z roku na rok6. Inaczej mwic, reszta
wiata pracuje na to, by zwikszy konsumpcj mocarstw kolonialnych, i staje si przez to wobec nich
jeszcze bardziej zaduona. Moe si to wydawa szokujce. Ale istotne jest zdanie sobie sprawy
z tego, e samym celem akumulowania aktyww zagranicznych za pomoc nadwyek handlowych
albo zaborw kolonialnych jest wanie uzyskanie pozycji umoliwiajcej potem utrzymywanie
deficytw handlowych. W staym posiadaniu nadwyek handlowych nie byoby bowiem adnego
interesu. Interes bycia wacicielem polega na tym, by mc kontynuowa konsumpcj i akumulowa,
nie muszc pracowa, albo przynajmniej mc konsumowa i akumulowa wicej, ni sam produkt
swojej pracy. Tak wanie dzieje si w skali midzynarodowej w epoce kolonializmu.
Wskutek wstrzsu dwch wojen wiatowych, kryzysu lat 30. XX wieku i dekolonizacji te ogromne
zasoby aktyww zagranicznych cakowicie znikn. W latach 50. XX wieku Francja, podobnie jak
Wielka Brytania, bd miay pozycje majtkowe netto wobec reszty wiata do bliskie zera, co
oznacza, e aktywa posiadane za granic wystarcz zaledwie na skompensowanie aktyww innych
krajw w tych dwch byych mocarstwach kolonialnych. Na pierwszy rzut oka sytuacja ta nie zmienia
si wcale od pwiecza. Od lat 50. XX wieku do drugiej dekady wieku XXI aktywa zagraniczne netto
posiadane przez Francj i Wielk Brytani byy niekiedy nieznacznie dodatnie, czasami lekko ujemne,
ale w kadym przypadku bliskie zeru, przynajmniej w porwnaniu z poziomami obserwowanymi
wczeniej7.
Jeli porwnujemy struktur kapitau narodowego w XVIII wieku z t z pocztku XXI wieku,
moemy stwierdzi, e aktywa zagraniczne netto odgrywaj w obu przypadkach niezbyt istotn rol,
podczas gdy prawdziwa dugoterminowa transformacja strukturalna polega na stopniowym
zastpowaniu gruntw rolnych przez nieruchomoci i kapita obrotowy przy w przyblieniu
niezmienionej w stosunku do dochodu narodowego cznej wartoci zasobu kapitaowego.
Dochody i majtki: kilka rzdw wielkoci
Aby podsumowa te przeksztacenia, mona przywoa jako punkt odniesienia wielkoci dzisiejsze.
Tak we Francji, jak w Wielkiej Brytanii dochd narodowy na mieszkaca wynosi obecnie okoo 30
000 euro rocznie, a kapita narodowy sytuuje si w granicach szeciokrotnego dochodu rocznego, czyli
okoo 180 000 euro na mieszkaca. W obu krajach grunty rolne nie s prawie nic warte (najwyej
kilka tysicy euro na mieszkaca), a kapita narodowy dzieli si grosso modo na dwie niemal rwne
czci: rednio kady mieszkaniec posiada kapita mieszkaniowy (z ktrego korzysta na swj wasny
uytek albo wynajmuje innym) za okoo 90 000 euro i za okoo 90 000 euro innych rodzajw kapitau
krajowego (gwnie kapitaw zainwestowanych w przedsibiorstwach za porednictwem
instrumentw finansowych).
Zamy, e cofamy si trzy wieki wstecz i przyjmujemy struktur kapitau narodowego
obowizujc okoo roku 1700, fikcyjnie zachowujc te same rednie sumy 30 000 euro dochodu,
180 000 euro majtku jakie obowizuj dzisiaj. Nasz reprezentatywny Francuz czy Brytyjczyk
posiadaby wwczas gruntw rolnych za okoo 120 000 euro, 30 000 euro kapitau mieszkaniowego
i 30 000 euro innych rodzajw kapitau krajowego8. Oczywicie niektrzy Francuzi i Brytyjczycy, na

przykad bohaterowie powieci Jane Austen John Darshwood w majtku Norland, Charles Darcy
w Pemberley mieliby setki hektarw ziem, rwnowarto dziesitkw albo setek milionw euro
majtku, podczas gdy wielu innych nie miaoby nic. Niemniej te rednie pozwalaj wyrobi sobie
nieco bardziej konkretny pogld na sposb, w jaki struktura kapitau narodowego przeksztacia si od
XVIII wieku, zachowujc w przyblieniu ten sam poziom w zalenoci od rocznego strumienia
dochodu.
Wyobramy sobie teraz naszego Brytyjczyka lub Francuza w okresie belle poque, na pocztku
XX wieku, z tym samym rednim dochodem 30 000 euro i rednim majtkiem 180 000 euro.
W Wielkiej Brytanii grunty rolne nie daway ju wiele: poniej 10 000 euro na Brytyjczyka przy 50
000 euro przypadajcych na mieszkanie, 60 000 euro na innego rodzaju kapita krajowy i blisko 60
000 euro na lokaty zagraniczne. We Francji rwnowaga bya porwnywalna, z wyjtkiem tego, e
grunty rolne odpowiadayby jeszcze za 30 000 40 000 euro majtku na mieszkaca, czyli prawie tyle
co lokaty zagraniczne9. W obu krajach aktywa zagraniczne nabray duego znaczenia. I znowu jasne
jest, e nie wszyscy posiadali akcje Kanau Sueskiego czy rosyjskie obligacje. Ale te rednie,
obliczone dla caoci ludnoci, a zatem mieszajce osoby niemajce adnego aktywu zagranicznego
z mniejszoci posiadajc wielkie ich portfele, pozwalaj na uwiadomienie sobie skali bogactwa
nagromadzonego w rnych krajach wiata, na ktre skaday si wwczas kapitay zagraniczne
pozostajce w posiadaniu Francji i Wielkiej Brytanii.
Majtek publiczny, majtek prywatny
Zanim bardziej szczegowo przyjrzymy si naturze wstrzsw, jakie dotkny kapita w cigu
XX wieku, i powodom jego odrodzenia po II wojnie wiatowej, na chwil zatrzymamy si przy
problemie dugu publicznego, a bardziej oglnie przy kwestii podziau kapitau narodowego na kapita
publiczny i kapita prywatny. Na pocztku XXI wieku, gdy zwaszcza bogate kraje maj skonno do
akumulowania znacznych dugw, atwo zapominamy bowiem, e bilans sektora publicznego moe
obejmowa rwnie aktywa.
Podzia midzy kapitaem publicznym i kapitaem prywatnym z definicji nie zmienia niczego ani
w globalnym poziomie, ani w kompozycji kapitau narodowego, ktrych ewolucj przedstawilimy
wczeniej. Jednake sam podzia praw wasnoci midzy wadz publiczn i osobami prywatnymi
nabiera duego znaczenia politycznego, gospodarczego i spoecznego. Zacznijmy wic od
przypomnienia definicji wprowadzonych w rozdziale 1. Kapita narodowy, albo majtek narodowy,
jest sum kapitau publicznego i kapitau prywatnego. Kapita publiczny okrela si jako rnic
midzy aktywami i pasywami pastwa oraz rnych instytucji publicznych, podobnie jak kapita
prywatny stanowi rnic midzy aktywami i pasywami osb prywatnych. Tak dla sektora
publicznego, jak i sektora prywatnego kapita jest zawsze okrelony jako majtek netto, to znaczy jako
rnica midzy wartoci rynkow tego, co posiadamy (aktywa), a tym, co jestemy winni (pasywa,
czyli dugi).
Aktywa publiczne przybieraj dwie formy. Mog by niefinansowe (chodzi gwnie o budynki
publiczne uytkowane przez administracj i suby publiczne, zwaszcza szkolnictwo i sub
zdrowia: szkoy, licea, uniwersytety, szpitale itd.) albo finansowe, kiedy pastwo posiada
wikszociowe bd mniejszociowe udziay w przedsibiorstwach zlokalizowanych w danym kraju
lub za granic (na przykad w ramach funduszy suwerennych, jak nazywa si powstajce od kilku lat
fundusze zarzdzajce znacznymi portfelami aktyww nalecych do pastw).
W praktyce granica midzy aktywami niefinansowymi i finansowymi moe by pynna. Na

przykad kiedy pastwo francuskie przeksztaca France Tlcom, a potem La Poste w spki akcyjne,
jego udziay w nowych spkach zaczyna si zalicza do aktyww finansowych, podczas gdy warto
budynkw i wyposaenia uytkowanych przez administracj poczt i telekomunikacji bya poprzednio
liczona jako aktywa niefinansowe.
Z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku warto wszystkich aktyww publicznych (niefinansowych
i finansowych) szacuje si na poziomie niemal rocznego dochodu narodowego w Wielkiej Brytanii
i nieco poniej ptorarocznego dochodu we Francji. Jeli dugi publiczne stanowi w obu krajach
wielko rwn okoo rocznego dochodu narodowego, oznacza to, e majtek publiczny netto,
wzgldnie kapita publiczny, jest w obu krajach bardzo bliski zeru. Wedug ostatnich oficjalnych
szacunkw, sporzdzonych przez instytuty statystyczne i banki centralne kadego z tych krajw,
kapita publiczny jest niemal dokadnie zerowy w Wielkiej Brytanii, a we Francji stanowi zaledwie
30 % dochodu narodowego (czyli dwadziecia razy mniej, ni wynosz zasoby kapitau narodowego,
zob. tabela 3.1)10.
Innymi sowy, jeli wadza publiczna w tych dwch krajach postanowiaby sprzeda swoje dobra,
by spaci natychmiast wszystkie swoje dugi, to nie zostaoby jej nic za kanaem La Manche
i niewiele we Francji.
Tu take nie powinnimy pozostawia sobie zudze co do dokadnoci szacunkw. Nawet jeli
kady kraj dokada stara, by stosowa standardowe, ustanowione pod egid ONZ pojcia i metody, to
rachunkowo narodowa nie jest i nigdy nie bdzie nauk cis. Oszacowanie cznego poziomu
dugw publicznych czy publicznych aktyww finansowych nie stwarza wikszych problemw.
Natomiast nie jest atwo ustali precyzyjnie warto rynkow budynkw publicznych (szkoy, szpitale
itd.) bd infrastruktury transportowej (w szczeglnoci sieci kolejowej i drogowej), ktre nie s
regularnie sprzedawane. Sporzdzane obliczenia powinny w zasadzie opiera si na cenach
obserwowanych podczas podobnych sprzeday w niedawnej przeszoci, ale tego rodzaju punkty
odniesienia nie zawsze s wiarygodne, tym bardziej e ceny rynkowe bywaj niestae. Przedstawione
szacunki powinny by wic traktowane jako rzdy wielkoci, nie za pewniki matematyczne.

TABELA 3.1: Majtek publiczny i majtek prywatny we Francji w 2012 roku


INTERPRETACJA: w 2012 roku cakowita warto kapitau narodowego we Francji bya rwna 605 % dochodu
narodowego (6,05 razy roczny dochd narodowy), z czego 31 % przypadaona kapita publiczny (5 % caoci),
a 574 % na kapita prywatny (95 % caoci).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.
Przypomnienie: dochd narodowy jest rwny produktowi krajowemu brutto (PKB) pomniejszonemu o amortyzacj
i powikszonemu o dochody netto otrzymane z zagranicy; w sumie dochd narodowy jest rwny okoo 90 % PKB
we Francji w 2012 roku; zob. rozdzia 1 i aneks techniczny.

W kadym razie nie ulega adnej wtpliwoci, e majtek publiczny netto sytuuje si obecnie
w tych dwch krajach na niskich poziomach w szczeglnoci za nie stanowi wiele w porwnaniu
z caoci majtkw prywatnych. To, czy majtek publiczny netto stanowi poniej 1 % majtku
narodowego, jak w Wielkiej Brytanii, czy okoo 5 % jak we Francji, czy nawet 10 % w przypadku
duego niedoszacowania aktyww publicznych, ma niewielkie znaczenie dla naszego wywodu.
Niezalenie od dokadnoci miary, interesuje nas gwnie fakt, e majtki prywatne z pocztkiem
XXI wieku stanowi niemal cao majtku narodowego w obu krajach: ponad 99 % w Wielkiej
Brytanii i okoo 95 % we Francji, wedug ostatnich dostpnych oszacowa, a na pewno zdecydowanie
powyej 90 %.

WYKRES 3.3: Majtek publiczny w Wielkiej Brytanii, 1700 2010


INTERPRETACJA: dug publiczny przekracza dwukrotn wielko rocznego dochodu narodowego w Wielkiej Brytanii
w 1950 roku (publiczne aktywa rwne s dochodowi rocznemu).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Majtek publiczny w historii


Jeli przyjrzymy si historii majtku publicznego w Wielkiej Brytanii i we Francji od XVIII wieku,
jak rwnie ewolucji podziau kapitau narodowego na kapita publiczny i prywatny, to stwierdzimy,
e byo tak prawie zawsze (zob. wykresy 3.3 3.6). Przy pierwszym przyblieniu aktywa i pasywa
publiczne, a take a fortiori rnica midzy nimi, stanowiy na og sumy stosunkowo ograniczone
w porwnaniu z ogromn mas fortun prywatnych. W obu krajach w cigu trzech ostatnich stuleci

majtek publiczny netto bywa niekiedy dodatni, kiedy indziej za ujemny, ale te wahania, mieszczce
si grosso modo midzy +100 % i 100 % dochodu narodowego (na og midzy +50 % i 50 %),
lokuj si w sumie na ograniczonej skali w porwnaniu z wysokimi poziomami osiganymi przez
majtki prywatne (a do 700 800 % dochodu narodowego).

WYKRES 3.4: Majtek publiczny we Francji, 1700 2010


INTERPRETACJA: dug publiczny wynosi tyle, ile roczny dochd narodowy we Francji w 1780 roku, podobnie jak
w 1880 roku oraz w latach 2000 2010.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Innymi sowy, przedstawiona historia stosunku midzy kapitaem narodowym i dochodem


narodowym we Francji i w Wielkiej Brytanii od XVIII wieku jest przede wszystkim histori stosunku
midzy kapitaem prywatnym i dochodem narodowym (zob. wykresy 3.5 3.6).
Chodzi tu w istocie o fakt podstawowy i do dobrze znany: Francja, podobnie jak Wielka Brytania,
zawsze bya krajem opartym na wasnoci prywatnej i nie dowiadczya nigdy komunizmu typu
sowieckiego, ktrego cech byo przejcie kontroli nad zasadnicz czci kapitau narodowego przez
wadz publiczn. Nie jest wic niczym dziwnym, e masa majtkw prywatnych zawsze
zdecydowanie przewaaa nad majtkiem publicznym. I w drug stron, aden z tych dwch krajw
nigdy nie zacign tak duych dugw publicznych, aby wpyny one istotnie na wielko majtkw
prywatnych.

WYKRES 3.5: Kapita prywatny i publiczny w Wielkiej Brytanii, 1700 2010


INTERPRETACJA: w 1810 roku kapita prywatny w Wielkiej Brytanii by rwny omiokrotnemu rocznemu dochodowi
narodowemu (wobec siedmiokrotnego w przypadku kapitau narodowego).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Pamitajc o tych faktach, pjdmy jednak dalej w naszej analizie, gdy nawet jeli polityka
publiczna w obu krajach w kwestii majtkowej nigdy nie posuwaa si do skrajnoci, to miaa jednak
istotny wpyw na akumulacj majtkw prywatnych w wielu momentach, a do tego w rnych
kierunkach.
Wadza publiczna niekiedy wpywaa na wzrost majtkw prywatnych (zwaszcza w Wielkiej
Brytanii przez akumulacj bardzo wysokiego zaduenia publicznego w XVIII i XIX wieku lub we
Francji, za ancien rgimeu czy w czasach belle poque), a przy innych okazjach przeciwnie,
usiowaa je pomniejszy (w szczeglnoci we Francji, poprzez anulowanie dugw publicznych
i stworzenie duego sektora publicznego po II wojnie wiatowej, w mniejszym stopniu w Wielkiej
Brytanii w tym samym okresie). W pocztkach XXI wieku oba kraje jak zreszt wszystkie kraje
zamone wybray zdecydowanie pierwszy rodzaj orientacji. Ale dowiadczenie historyczne uczy, e
wszystko to moe ulec szybkiej zmianie. Warto wic przestudiowa zwroty z przeszoci, zwaszcza
w Wielkiej Brytanii i we Francji, ktre to kraje maj w tej dziedzinie histori bogat i burzliw.

WYKRES 3.6: Kapita prywatny i publiczny we Francji, 1700 2010


INTERPRETACJA: w 1950 roku warto kapitau publicznego we Francji rwna bya niemal rocznemu dochodowi
narodowemu, wobec dwuletniego dochodu w przypadku kapitau prywatnego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Wielka Brytania: dug publiczny i umocnienie kapitau prywatnego


Zacznijmy od przypadku Wielkiej Brytanii. Dwukrotnie, po zakoczeniu wojen napoleoskich i potem
po zakoczeniu II wojny wiatowej, brytyjski dug publiczny osign niezwykle wysoki poziom,
w okolicach 200 % PKB, a nawet powyej. Co ciekawe, Wielka Brytania jest jednoczenie krajem,
ktry przez dugi czas y z bardzo wysokim poziomem dugu publicznego, ale nigdy nie zaprzestawa
jego spaty. Jedno tumaczy zreszt drugie: jeli w ten czy inny sposb nie przestajemy spaca dugu,
czy to bezporednio poprzez odmow spaty, czy porednio w drodze masowej inflacji, wwczas zwrot
duego dugu publicznego moe trwa bardzo dugo.
Brytyjski dug publiczny z XIX wieku jest pod tym wzgldem przykadowy. Cofnijmy si nieco
w historii. Jeszcze przed amerykask wojn o niepodlego, w cigu XVIII wieku, Wielka Brytania
nagromadzia due zaduenie publiczne, podobnie zreszt jak krlestwo Francji. Obie monarchie
czsto toczyy wojny, midzy sob i z innymi krajami europejskimi, a do tego nie pobieray
wystarczajco wysokich podatkw, by finansowa swe wydatki, tote ich dug publiczny przybiera
form ostro wznoszcej si krzywej. W obu krajach dug publiczny siga rzdu 50 % dochodu
narodowego w latach 1700 1720 i okoo 100 % w latach 1760 1770.
Nieudolno monarchii francuskiej w zakresie modernizacji systemu podatkowego i eliminacji
przywilejw fiskalnych szlachty jest dobrze znana, jak rwnie jej kocowy skutek rewolucyjny,
wcznie z powoaniem w 1789 roku stanw generalnych. Sytuacja taka doprowadzia do
uruchomienia nowego systemu fiskalnego od lat 1790 1791 (przede wszystkim z nowym podatkiem
gruntowym, obowizujcym wszystkich wacicieli ziemskich, a take podatkiem od nieruchomoci,
naoonym na wszystkie dziedziczone majtki) oraz bankructwa dwch trzecich w 1797 roku.
Faktycznie oznaczao ono niewypacalno dwch trzecich ogromnego dugu publicznego, na ktr
naoya si jeszcze ogromna inflacja wywoana emisj asygnat (papierowego pienidza opartego na

wartoci znacjonalizowanej ziemi), co cznie pozwolio na pozbycie si dugw ancien rgimeu11.


W ten sposb francuski dug publiczny z pocztkiem XIX wieku zosta nagle zmniejszony do bardzo
niewielkiego poziomu (poniej 20 % dochodu narodowego w 1815 roku).
Historia brytyjska jest z gruntu odmienna. W celu sfinansowania amerykaskiej wojny
niepodlegociowej, a zwaszcza licznych wojen z Francj podczas okresu rewolucyjnego
i napoleoskiego, monarchia brytyjska postanawia poycza bez ogranicze. Dug publiczny wzrasta
zatem od poziomu okoo 100 % dochodu narodowego z pocztkiem lat 70. XVIII wieku do blisko
200 % w pierwszym dziesicioleciu XIX wieku, czyli wynosi dziesiciokrotnie wicej ni we Francji
w tym samym okresie. Trzeba bdzie caego stulecia nadwyek budetowych, by stopniowo
zmniejsza to zaduenie do poziomu poniej 30 % dochodu narodowego w pocztkach XX wieku
(zob. wykres 3.3).
Jakie wnioski mona wycign z tego historycznego dowiadczenia? Przede wszystkim nie ulega
adnej wtpliwoci, e bardzo due zaduenie publiczne wzmacnia wag majtkw prywatnych
w spoeczestwie brytyjskim. Anglicy, ktrzy dysponowali odpowiednimi rodkami, poyczali
pastwu potrzebne sumy, co zarazem nie ograniczao znaczco prywatnych inwestycji: bardzo silny
wzrost zaduenia publicznego w latach 1770 1810 by finansowany gwnie przez odpowiedni
wzrost oszczdnoci prywatnych (niewtpliwy dowd powodzenia brytyjskiej klasy posiadajcej
tamtej epoki oraz atrakcyjnoci oferowanych odsetek), tak e kapita narodowy pozosta globalnie
stabilny w granicach siedmiokrotnego rocznego dochodu narodowego w tym samym okresie, podczas
gdy majtki prywatne wzrosy do poziomu ponad omiokrotnego dochodu narodowego w pierwszym
dziesicioleciu XIX wieku, w miar jak majtek publiczny netto spada do poziomw coraz bardziej
ujemnych (zob. wykres 3.5).
Nic zatem dziwnego, e majtek jest tak wszechobecny w powieciach Jane Austen: do zwykych
wacicieli ziemskich doczyli w niespotykanej liczbie posiadacze obligacji rzdowych (w duym
stopniu byy to te same osoby, jeli wierzy opisom literackim i rdom historycznym), co
doprowadzio do nadzwyczaj wysokiego poziomu cakowitego majtku prywatnego. Odsetki
z brytyjskich obligacji pastwowych uzupeniay renty gruntowe, pozwalajc kapitaowi prywatnemu
urosn do poziomw, jakich nie znaa historia.
Po drugie, rwnie jasne jest, e to bardzo powane zaduenie publiczne w sumie dobrze posuyo
interesom poyczkodawcw, jak i ich potomkw w kadym razie w porwnaniu z sytuacj, gdyby
monarchia brytyjska finansowaa swoje wydatki, kac im paci podatki. Z punktu widzenia
dysponujcych rodkami finansowymi o wiele intratniej jest poyczy okrelon sum pastwu (a
potem otrzymywa przez cae dekady odsetki), ni paci j w formie podatkw (ju bez
wzajemnoci). Poza tym fakt, e pastwo poprzez swj deficyt suy zwikszeniu globalnego popytu
na kapita, moe tylko sprzyja zwyce rentownoci kapitau, co z kolei ley w interesie tych, ktrzy
zapewniaj jego poda i ktrych pomylno zaley od tej rentownoci.
Warto pamita i stanowi to najwiksz rnic w porwnaniu do XX stulecia e zaduenie
publiczne zostao spacone po wysokim kursie w XIX wieku: inflacja w latach 1815 1914 bya
niemal zerowa, a poziom odsetek od obligacji znaczcy (generalnie wok 4 5 %), a w szczeglnoci
wyranie wyszy od stopy wzrostu. W tych warunkach dug publiczny moe stanowi bardzo dobry
interes dla posiadaczy majtkw i ich spadkobiercw.
Wyobramy sobie rzd, ktry akumuluje deficyty rzdu 5 % PKB kadego roku przez dwadziecia
lat, na przykad by opaci wojsko w latach 1795 1815, nie zwikszajc w tym czasie o tyle
podatkw. Po dwudziestu latach dodatkowo zakumulowany dug publiczny rwny jest 100 %
PKB. Zamy, e rzd nie prbuje spaca gwnego dugu i zadowala si paceniem odsetek. Jeli

stopa procentowa wynosi 5 %, wwczas rzd ten bdzie musia spaca corocznie 5 % PKB
posiadaczom tego dodatkowego dugu publicznego, i to w nieskoczono.
To grosso modo przydarzyo si Wielkiej Brytanii w XIX wieku. Podczas stulecia 1815 1914
brytyjski budet systematycznie wykazywa du nadwyk pierwotn, to znaczy e zbierane podatki
przekraczay cay czas wydatki o kilka procent PKB, czyli o wicej ni na przykad wynosiy czne
wydatki na edukacj w cigu caego tego okresu. Ta nadwyka pozwalaa wycznie na finansowanie
odsetek paconych posiadaczom rzdowych obligacji, ale ju nie na spacanie podstawowego dugu.
Brytyjskie nominalne zaduenie publiczne byo stabilne i wynosio okoo miliarda funtw
szterlingw przez cay ten okres. Tylko wzrost produkcji wewntrznej i brytyjskiego dochodu
narodowego (prawie 2,5 % rocznie w latach 1815 1914) pozwoliy w kocu, po wieku pokuty,
zdecydowanie zmniejszy zaduenie publiczne wyraone w procentach dochodu narodowego12.
Komu suy dug publiczny?
To historyczne dowiadczenie ma fundamentalne znaczenie z wielu powodw. Przede wszystkim
pozwala zrozumie, dlaczego socjalici z XIX wieku, z Marksem na czele, byli tak nieufni wobec
zaduenia publicznego, ktre odbierali nie bez pewnej racji jako instrument sucy akumulacji
kapitau prywatnego.
Powody do niepokoju byy o tyle istotne, e w tamtym czasie zaduenie publiczne byo
sprzedawane drogo nie tylko w Wielkiej Brytanii, ale take we wszystkich innych krajach,
w szczeglnoci we Francji. Epizod rewolucyjnego bankructwa z 1797 roku nigdy si nie powtrzy,
a rentierzy z powieci Balzaca nie wydawali si zmartwieni o swe obligacje pastwowe bardziej od
bohaterw Jane Austen. I rzeczywicie, inflacja we Francji w latach 1815 1914 bdzie rwnie niska
jak za kanaem La Manche, a odsetki zaduenia publicznego bd zawsze spacane co do grosza.
Francuski dug publiczny podczas caego XIX wieku stanowi bardzo pewn lokat i przyczyni si do
wzmocnienia znaczenia i prosperity majtkw prywatnych, podobnie jak miao to miejsce
w Zjednoczonym Krlestwie. Cho jego rozmiary byy jeszcze bardzo ograniczone w 1815 roku, dug
szybko rs w cigu kolejnych dekad, zwaszcza w okresie monarchii cenzusowych (1815 1848).
Pastwo francuskie mocno si zadua od lat 1815 1816, aby finansowa odszkodowania
wypacane armiom okupacyjnym, potem znw w roku 1825, eby spaci synny miliard
emigrantw, wypacony arystokratom wygnanym podczas rewolucji francuskiej (aby
zrekompensowa im bardzo ograniczon skdind redystrybucj gruntw, do jakiej doszo w czasie
ich, tzn. arystokratw, nieobecnoci). cznie dug publiczny ronie o rwnowarto ponad 30 %
dochodu narodowego. Drugie Cesarstwo wyranie sprzyja interesom finansowym. Karol Marks
w zbiorze wciekych artykuw pod tytuem Walki klasowe we Francji 1848 1850 oburza si na
sposb, w jaki nowy minister finansw Napoleona III Bonaparte, Achille Fould, reprezentant
bankierw i wielkiej finansjery, decyduje bez cienia wahania o podwyce podatkw od napojw po to,
by spaci rentierw. Potem, wskutek wojny francusko-pruskiej z lat 1870 1871, pastwo francuskie
musi znowu zaduy si u swych obywateli, by spaci kontrybucj dla Niemiec w wysokoci okoo
30 % dochodu narodowego13. W sumie w okresie 1880 1914 zaduenie publiczne jest wiksze we
Francji ni w Wielkiej Brytanii: okoo 70 80 % dochodu narodowego wobec mniej ni 50 %.
W powieci francuskiej czasw belle poque wiele mwi si o pastwowych obligacjach. Pastwo
paci corocznie odsetki warte blisko 2 3 % dochodu narodowego (czyli wicej, ni wynosi wczesny
budet edukacji narodowej), odsetki za utrzymuj spor grup spoeczn14.

W wieku XX rozwina si z gruntu odmienna wizja zaduenia publicznego, oparta na przekonaniu,


e zaduenie moe wrcz sta si instrumentem w subie polityki wydatkw publicznych oraz
redystrybucji socjalnej na rzecz najuboszych. Rnica midzy tymi dwiema wizjami jest do prosta:
w XIX wieku dug sprzedawano drogo, co byo z korzyci dla poyczkodawcw i sprzyjao
wzmocnieniu majtkw prywatnych; w XX wieku dug rozpyn si w inflacji, spacany by piknymi
swkami i de facto pozwala na finansowanie deficytw przez tych, ktrzy poyczyli swj majtek
pastwu niezwikszajcemu odpowiednio podatkw. Ta postpowa wizja zaduenia publicznego
jest nadal obecna z pocztkiem XXI, chocia inflacja dawno ju spada do poziomw zblionych do
tych z XIX wieku, a jej skutki dystrybucyjne s do niejasne.
Interesujce wydaje si take to, e redystrybucja przez inflacj bya duo wyraniejsza we Francji
ni w Wielkiej Brytanii. Jak widzielimy w poprzednim rozdziale, Francja miaa w latach 1913 1950
stop inflacji rednio ponad 13 % rocznie, co cznie zoyo si na stokrotny wzrost cen. Kiedy
Marcel Proust publikowa w 1913 roku W stron Swanna, obligacje rzdowe wydaway si rwnie
niezniszczalne jak Grand Hotel w Cabourg, gdzie pisarz spdza letnie dni. W roku 1950 sia
nabywcza tych obligacji bya ju stokrotnie mniejsza, wic rentierzy z 1913 roku i ich potomkowie nie
mieli prawie nic.
Konsekwencj dla pastwa byo to, e pomimo pocztkowo duego zaduenia publicznego (prawie
80 % dochodu narodowego w roku 1913) i bardzo wysokich deficytw w okresie 1913 1950,
w szczeglnoci podczas wojen, w roku 1950 francuski dug publiczny by stosunkowo niewielki
(okoo 30 % dochodu narodowego), podobnie jak w roku 1815. Zwaszcza ogromne deficyty okresu
wyzwolenia w 1944 roku zostay niemal natychmiast anulowane przez inflacj, przekraczajc 50 %
w skali roku przez kolejne cztery lata 1945 1948, w gorcej atmosferze politycznej. By to
w pewnym sensie odpowiednik bankructwa dwch trzecich z 1797 roku: zamykamy rachunki
z przeszoci, by mc odbudowa kraj z niewielkim zadueniem publicznym (zob. wykres 3.4).
W Wielkiej Brytanii sprawy potoczyy si inaczej, wolniej, z mniejszym impetem. W okresie
1913 1950 stopa inflacji wynosia rednio nieco ponad 3 % rocznie, ceny wzrosy wic trzykrotnie
(ponad trzydzieci razy mniej ni we Francji). Oznaczao to znaczne ograbienie rentierw brytyjskich,
niewyobraalne w XIX wieku i do I wojny wiatowej. Ale wszystko to zdecydowanie nie wystarczao,
by zapobiec ogromnej akumulacji deficytw publicznych podczas dwch wojen wiatowych. Cae
Zjednoczone Krlestwo zostao zmobilizowane do opacania wysiku wojennego i zrezygnowania
jednoczenie z nadmiernego wykorzystywania maszynki do druku banknotw, tak e w roku 1950 kraj
obudzi si z kolosalnym zadueniem publicznym, przekraczajcym 200 % PKB, jeszcze wyszym
ni w roku 1815. Trzeba byo dopiero inflacji z lat 50. XX wieku (ponad 4 % rocznie), a zwaszcza tej
z lat 70. XX stulecia (blisko 15 % rocznie), aby brytyjski dug publiczny spad do poziomu 50 % (zob.
wykres 3.3).
Mechanizm redystrybucji przez inflacj jest nadzwyczaj silny i w XX wieku odegra kluczow rol
historyczn w obu krajach. Rodzi on jednak dwa problemy o duej skali. Z jednej strony jego
ukierunkowanie jest stosunkowo mao precyzyjne: wrd posiadaczy majtkw ci, ktrzy zachowuj
obligacje rzdowe bezporednio lub porednio, poprzez depozyty bankowe niekoniecznie nale
do najbardziej zamonych. Z drugiej strony ten mechanizm nie moe funkcjonowa w sposb trway:
kiedy tylko inflacja przyjmuje form sta, poyczkodawcy domagaj si wyszej nominalnej stopy
procentowej i zwyka cen nie daje oczekiwanych wynikw. Nie liczc tego, e wysoka inflacja
wykazuje skonno do staego przypieszania (gdy proces raz si zacznie, czsto trudno jest ju go
zatrzyma) i moe przynosi skutki trudne do opanowania (niektrym grupom spoecznym dochody
wyranie rosn, innym niekoniecznie). To na koniec lat 70. XX wieku, dekady charakteryzujcej si

w bogatych krajach mieszanin wysokiej inflacji, rosncego bezrobocia i wzgldnej stagnacji


gospodarczej (stagflacji), pojawi si nowy konsensus na rzecz niszej inflacji.
Wzloty i upadki Ricardiaskiej ekwiwalencji
Ta duga i burzliwa historia dugu publicznego, od czasw spokojnych rentierw w XVIII i XIX wieku
do wywaszczania przez inflacj w XX wieku, odcisna si gboko w pamici i wyobraeniach
zbiorowych. Historyczne dowiadczenia odbiy si rwnie na ekonomistach. Na przykad kiedy
David Ricardo formuuje w 1817 roku hipotez znan dzi pod nazw Ricardiaskiej ekwiwalencji,
zgodnie z ktr zaduenie publiczne pod pewnymi warunkami moe nie mie adnego wpywu na
akumulacj kapitau narodowego, to bez wtpienia znajduje si pod silnym wpywem tego, co dzieje
si wok niego. W chwili bowiem, gdy to pisze, brytyjski dug publiczny bliski jest 200 % PKB, co
wszake nie wydaje si osabia inwestycji prywatnych ani akumulacji kapitau. Zjawisko crowding
out (efekt wypychania), ktrego tak si obawiano, nie nastpuje, wzrost zaduenia publicznego
wydaje si za sfinansowany przez zwikszenie oszczdnoci prywatnych. Oczywicie nie wynika
z tego, i chodzi o prawo uniwersalne, obowizujce w kadym czasie i w kadym miejscu. Wszystko
zaley od prosperity grupy spoecznej, ktrej rzecz dotyczy (w tym wypadku mniejszo
Brytyjczykw dysponowaa wystarczajcymi rodkami, by zgromadzi potrzebne dodatkowe
oszczdnoci), oferowanej stopy procentowej i oczywicie zaufania do rzdu. Ale fakt, e Ricardo,
niedysponujcy cigami historycznymi albo wskanikami takimi jak stosowane na wykresie 3.3, lecz
znajcy z bliska kapitalizm brytyjski swoich czasw, odczuwa do jasno, e otaczajcy go
gigantyczny dug publiczny moe nie mie adnego wpywu na majtek narodowy i stanowi tylko
wierzytelno jednej czci kraju wobec drugiej, zasuguje na odnotowanie15.
Podobnie gdy John Maynard Keynes pisze w 1936 roku na temat eutanazji rentierw, take jest
gboko poruszony tym, co widzi wok siebie: wiat rentierw sprzed I wojny wiatowej upada
i brakuje jakiegokolwiek akceptowalnego politycznie rozwizania, pozwalajcego na wyjcie
z trwajcego kryzysu gospodarczego i budetowego. Keynes wyranie czuje, e inflacja, ktrej Wielka
Brytania nie chciaa zaakceptowa ze wzgldu na silne przywizanie rodowisk konserwatywnych do
standardu zota sprzed roku 1914, stanowiaby najprostszy cho niekoniecznie najbardziej
sprawiedliwy sposb ograniczenia ciaru zaduenia publicznego i znaczenia majtkw
odziedziczonych.
Od lat 70. XX wieku analizy zaduenia publicznego cierpi z powodu tego, e ekonomici zbyt
mocno opieraj si na modelu typowego przedstawiciela, w ramach ktrego kady gracz na rynku
ma z zaoenia dysponowa takim samym dochodem i takim samym majtkiem (a zatem take t
sam iloci dugu publicznego). Takie uproszczenie realnego wiata moe by niekiedy przydatne,
aby wyodrbni zalenoci logiczne trudne do analizowania w bardziej zoonych modelach. Jednake
abstrahujc cakowicie od kwestii nierwnoci podziau dochodw i majtkw, modele te prowadz
czsto do skrajnych i mao realistycznych wnioskw, powodujc raczej zamieszanie ni cokolwiek
rozjaniajc. W przypadku zaduenia publicznego modele oparte na typowym przedstawicielu mog
prowadzi do wniosku o cakowitej neutralnoci dugu publicznego, nie tylko gdy chodzi o globalny
poziom kapitau narodowego, ale take o podzia obcie fiskalnych. Ta radykalna reinterpretacja
Ricardiaskiej ekwiwalencji, z ktr wystpi amerykaski ekonomista Robert Barro16, nie
uwzgldnia jednak faktu, e dua cz zaduenia publicznego na przykad w Wielkiej Brytanii
w XIX wieku, ale nie tylko w praktyce znajduje si w posiadaniu mniejszoci ludzi, w zwizku

z czym dug pociga za sob znaczc redystrybucj wewntrz kraju, zarwno wtedy, gdy zostaje
spacony, jak i wwczas, kiedy tak si nie dzieje. Przy daleko idcej koncentracji, ktra zawsze
cechowaa podzia majtkw i ktrej ewolucj przeanalizujemy w trzeciej czci tej ksiki, badanie
tych problemw w oderwaniu od nierwnoci midzy grupami spoecznymi oznaczaoby de facto
przemilczenie znacznej czci przedmiotu bada i faktw.
Francja w okresie powojennym: kapitalizm bez kapitalistw
Wrmy do wtku historii majtku publicznego i zajmijmy si aktywami posiadanymi przez wadze
publiczne. W porwnaniu z dugami aktywa maj z pozoru mniej burzliw histori.
Dla uproszczenia mona powiedzie, e cakowita warto aktyww publicznych wzrosa w dugim
okresie zarwno we Francji, jak i w Wielkiej Brytanii, i przesza w obu krajach od poziomu niespena
50 % dochodu narodowego w XVIII i XIX wieku do okoo 100 % z kocem XX i pocztkiem
XXI wieku (zob. wykresy 3.3 3.4).
Na pierwszy rzut oka wzrost ten odpowiada regularnemu zwikszaniu gospodarczej roli pastwa
w toku historii, zwaszcza wraz z rozwojem w XX wieku coraz szerszego zakresu usug publicznych
w dziedzinie edukacji i zdrowia (wymagajcych duych budynkw i publicznego wyposaenia) oraz
rozbudow publicznej i czciowo publicznej infrastruktury transportowej i komunikacyjnej. Usugi
publiczne i infrastruktura s bardziej rozwinite we Francji ni w Wielkiej Brytanii: czna warto
aktyww publicznych z pocztkiem XXI stulecia zblia si do 150 % dochodu narodowego we Francji
i niespena 100 % za kanaem La Manche.
Ta uproszczona i agodna wizja dugoterminowej akumulacji aktyww publicznych pomija jednak
wan cz historii minionego wieku, mianowicie nagromadzenie znaczcych aktyww publicznych
w sektorach przemysowych i finansowych od lat 50. po lata 70. XX wieku, po ktrym nastpiy
z kolei due fale prywatyzacji tych samych aktyww, poczynajc od lat 80. Ten podwjny zwrot
z rnym nasileniem mona byo zaobserwowa w wikszoci krajw rozwinitych, zwaszcza
w Europie, ale take w duej liczbie krajw rozwijajcych si.
Symboliczny jest przypadek Francji. Aby go zrozumie, cofnijmy si nieco w czasie. We Francji,
jak we wszystkich krajach, wiara w prywatny kapitalizm zostaa mocno nadwerona przez kryzys
gospodarczy lat 30. XX wieku i kataklizmy bdce jego wynikiem. Wielki kryzys, ktry wybuch
w padzierniku 1929 roku wraz z krachem giedowym na Wall Street, uderzy w zamone kraje
z niezrwnan do dzi gwatownoci: od 1932 roku bezrobocie obejmuje czwart cz ludnoci
zawodowo czynnej w Stanach Zjednoczonych, Niemczech, Wielkiej Brytanii i we Francji. Tradycyjna
doktryna leseferyzmu i nieinterwencji wadzy publicznej w ycie gospodarcze, ktra przewaaa we
wszystkich krajach w XIX wieku i w duym stopniu a do pocztku lat 30. XX wieku, zostaje trwale
zdyskredytowana. Prawie wszdzie nastpuje zwrot w stron wikszego interwencjonizmu. Do
naturalnie rzdy i opinia publiczna domagaj si zapaty rachunku przez elity finansowe
i gospodarcze, ktre same si wzbogaciy, prowadzc wiat na skraj przepaci. Dyskutuje si
o rnych formach gospodarki mieszanej uwzgldniajcej obok tradycyjnych form wasnoci
prywatnej rwnie rne stopnie wasnoci publicznej przedsibiorstw a take o co najmniej silnej
regulacji i ujciu w karby przez pastwo systemu finansowego i prywatnego kapitalizmu w ogle.
Zwycistwo Zwizku Radzieckiego u boku aliantw w 1945 roku wzmocnio poza tym presti
etatystycznego systemu gospodarczego stworzonego przez bolszewikw. Czy system ten nie pozwoli
na przypieszone uprzemysowienie kraju chronicznie zacofanego, ktry w roku 1917 zaledwie
wychodzi ze stanu paszczyzny? W roku 1942 Joseph Schumpeter uwaa triumf socjalizmu nad

kapitalizmem za nieuchronny. W 1970 roku, w smym wydaniu swego synnego podrcznika


ekonomii, Paul Samuelson przewidywa moliwo przekroczenia PKB Stanw Zjednoczonych przez
PKB radziecki midzy 1990 i 2000 rokiem17.
We Francji oglny klimat nieufnoci wobec kapitalizmu prywatnego w 1945 roku nasila dodatkowo
fakt, e znaczna cz elit gospodarczych jest podejrzana o kolaboracj z niemieckim okupantem
i bezwstydne wzbogacenie si midzy 1940 i 1944 rokiem. To w tej buzujcej atmosferze zaczynaj
si wielkie fale nacjonalizacji zwizanej z wyzwoleniem, dotyczce zwaszcza sektora bankowego,
kopalni wgla kamiennego i przemysu samochodowego, na czele z gon karn nacjonalizacj
fabryk Renault. Waciciel Louis Renault zostaje aresztowany jako kolaborant we wrzeniu 1944 roku,
a jego fabryki zajte przez rzd tymczasowy i upastwowione w styczniu 1945 roku18.
W roku 1950, wedug oficjalnych szacunkw, czna warto aktyww publicznych przekracza
roczny dochd narodowy Francji. Warto zaduenia publicznego zostaa silnie zmniejszona przez
inflacj, dziki czemu majtek publiczny jest bliski osignicia poziomu rocznego dochodu
narodowego w momencie, gdy czna warto majtkw prywatnych siga zaledwie poziomu
dwuletniego dochodu narodowego (zob. wykres 3.6). Tutaj rwnie nie powinnimy da si zwie
dokadnoci szacunkw, poniewa warto kapitau jest trudna do ewaluacji w tym okresie, kiedy ceny
aktyww s na historycznie niskim poziomie, i jest rzecz moliw, e aktywa publiczne s lekko
niedoszacowane w porwnaniu z aktywami prywatnymi. Ale rzdy wielkoci mog by traktowane
jako znaczce: w roku 1950 wadze publiczne we Francji maj do dyspozycji midzy 25 a 30 %
majtku narodowego, by moe nieco wicej.
Chodzi o znaczc proporcj, zwaszcza jeli uwzgldnimy fakt, e wasno publiczna praktycznie
nie obja maych i rednich przedsibiorstw ani rolnictwa i pozostawaa cigle w wyranej
mniejszoci (poniej 20 %), jesli chodzi o nieruchomoci mieszkaniowe. W sektorach przemysowych
i finansowych, najbardziej dotknitych procesem nacjonalizacji, udzia pastwa w majtku
narodowym przekracza 50 % od lat 50. do lat 70. XX wieku.
To historyczne dowiadczenie, mimo e stosunkowo krtkie, jest wane, by mona byo zrozumie
utrzymujc si zoon relacj midzy francusk opini publiczn a kapitalizmem prywatnym.
Podczas caego okresu wspaniaego trzydziestolecia, gdy kraj odnotowywa bardzo silny wzrost
gospodarczy (najwyszy w caej narodowej historii), Francja ya w systemie gospodarki mieszanej,
w pewnym sensie w kapitalizmie bez kapitalistw, albo w kadym razie kapitalizmie pastwowym,
w ktrym waciciele prywatni przestali kontrolowa najwiksze przedsibiorstwa.
Oczywicie fale nacjonalizacji w tym samym okresie mona byo zaobserwowa w wielu innych
krajach, z Wielk Brytani wcznie, gdzie warto aktyww publicznych rwnie przekroczya
poziom rocznego dochodu narodowego w 1950 roku, a wic ten sam co we Francji. Rnica polega na
tym, e brytyjski dug publiczny przekracza wwczas poziom dwuletniego dochodu narodowego, tak
e majtek publiczny netto w latach 50. XX wieku by zdecydowanie ujemny, podczas gdy majtek
prywatny by odpowiednio dodatni. Majtek publiczny Wielkiej Brytanii stanie si w kocu dodatni
w latach 1960 1970, nie przekraczajc jednak wartoci 20 % majtku narodowego (co jest ju
znaczne)19.
Osobliwo francuskiej historii gospodarczej polega na tym, e po tustych latach 1950 1970
warto wasnoci publicznej spada do bardzo niskiego poziomu, poczynajc od lat 80. XX wieku,
podczas gdy majtki prywatne, liczone w nieruchomociach i aktywach finansowych, wspiy si na
puapy jeszcze wysze ni w Wielkiej Brytanii: do wartoci blisko szecioletniego dochodu
narodowego z pocztkiem XXI wieku, czyli dwudziestokrotnie wikszej, ni warte s majtki

publiczne. Po okresie kapitalizmu pastwowego Francja staa si ziemi obiecan nowego kapitalizmu
prywatnego XXI wieku.
Zmiana jest tym bardziej uderzajca, e nigdy nie zostaa jako taka jednoznacznie zdefiniowana.
Dziaania na rzecz prywatyzacji, liberalizacji gospodarki i deregulacji rynkw finansowych oraz
przepyww kapitau, ktre od pocztku lat 80. XX wieku objy ca planet, miay wielorakie
i zoone przyczyny. Zataro si w pamici wspomnienie depresji z lat 30. i spowodowanych przez ni
katastrof. Stagflacja lat 70. XX wieku pokazaa ograniczenia powojennego konsensusu
keynesowskiego. Wraz z kocem powojennej odbudowy i wysokiego wzrostu czasw wspaniaego
trzydziestolecia, do naturalnie zaczto stawia pytania o proces cigego poszerzania roli pastwa
i zwikszania jego udziau w dochodzie narodowym z lat 1950 1970. Ruch na rzecz deregulacji
zaczyna si w latach 1979 1980 wraz z konserwatywnymi rewolucjami w Stanach Zjednoczonych
i Wielkiej Brytanii, ktre stanowi maj odpowied na fakt gospodarczego dogonienia ich przez inne
kraje (nawet jeli ten proces nadrabiania zalegoci by w duym stopniu nieunikniony, jak
wskazywalimy w rozdziale 2). Jednoczenie coraz bardziej ewidentna poraka etatystycznych modeli
sowieckich i chiskich w latach 70. doprowadza oba komunistyczne giganty do wejcia z pocztkiem
lat 80. XX wieku na drog stopniowej liberalizacji ich systemw gospodarczych, wcznie
z wprowadzeniem nowych form prywatnej wasnoci przedsibiorstw.
Na tle tych zbiegajcych si tendencji midzynarodowych w 1981 roku francuscy wyborcy dali
wyraz chci popynicia pod prd. Kady kraj ma zreszt wasn histori i wasny kalendarz
polityczny. Do wadzy wyniesiono now wikszo socjalistyczno-komunistyczn, ktrej program
zakada midzy innymi kontynuacj procesu nacjonalizacji sektorw bankowego i przemysowego,
rozpocztego w 1945 roku. To intermedium byo jednak krtkotrwae, gdy od roku 1986 liberalna
wikszo rozpocza na wielk skal i we wszystkich sektorach dziaania prywatyzacyjne,
podtrzymane nastpnie i wzmocnione w latach 1988 1993 przez now wikszo socjalistyczn.
Zakady Renault stay si spk akcyjn w 1990 roku, podobnie jak administracja publicznej
telekomunikacji, przeksztacona we France Tlcom, ktrego kapita udostpniono prywatnym
inwestorom w latach 1997 1998. W warunkach spowolnienia wzrostu, wysokiego bezrobocia
i duych deficytw budetowych stopniowa wyprzeda majtku publicznego w latach 1990 2000
pozwalaa dostarczy dodatkowych wpyww kolejnym rzdom, nie powstrzymaa jednak staego
wzrostu zaduenia. Majtek publiczny spad do bardzo niskich poziomw. W tym samym czasie
majtki prywatne odzyskiway stopniowo historyczne poziomy sprzed wstrzsw z XX wieku. W ten
sposb Francja, nie wiedzc waciwie czemu, w cigu minionego wieku dwukrotnie i w
przeciwstawnych kierunkach zmieniaa zasadniczo struktur swego majtku narodowego.

1 Wedug dostpnych szacunkw (w szczeglnoci Kinga i Pettyego dla Zjednoczonego Krlestwa, Vaubana i Boisguilleberta dla

Francji) zabudowania rolnicze i pogowie byda stanowiy niemal poow tego, co klasyfikujemy jako inny kapita krajowy
w XVIII wieku. Jelibymy odjli te elementy, koncentrujc si na przemyle i usugach, wwczas wzrost znaczenia innych
kapitaw krajowych poza rolnictwem byby rwnie silny jak ten w mieszkalnictwie (lub nawet nieco silniejszy).
2 Dobrym przykadem jest tutaj opisywana przez Balzaca nieudana inwestycja Birotteau w nieruchomoci w paryskiej dzielnicy
Madeleine.
3 Mylimy tu o fabrykach makaronu ojca Goriot albo o perfumerii Birotteau.
4 Wszystkie szczegowe cigi danych s dostpne na stronie internetowej.
5 Zob. aneks techniczny.
6 Szczegowe coroczne cigi bilansu handlowego i patniczego dla Wielkiej Brytanii i Francji s dostpne na stronie internetowej
w aneksie technicznym.
7 Zewntrzne pozycje netto obu krajw od lat 50. XX wieku prawie zawsze mieciy si midzy 10 % i +10 % dochodu
narodowego, czyli na poziomach od dziesiciu do dwudziestu razy niszych ni te z czasw belle poque. Trudnoci zwizane
z mierzeniem pozycji zewntrznych netto w obecnym wiecie (do czego wrcimy pniej) nie podwaaj tych danych.
8 Dokadniej, dla redniego dochodu 30 000 euro redni majtek z roku 1700 byby raczej rzdu 210 000 euro (rzdu
siedmiokrotnego, a nie szeciokrotnego rocznego dochodu narodowego), z czego 150 000 euro w gruntach rolnych (tzn. okoo
piciokrotnego dochodu rocznego, jeli wczymy budynki gospodarcze i pogowie byda), 30 000 euro w mieszkaniu i 30 000
euro w innego rodzaju kapitale krajowym.
9 Tutaj rwnie dla redniego dochodu 30 000 euro redni majtek w roku 1910 byby raczej rzdu 210 000 euro (siedmiokrotny
dochd roczny), z innymi kapitaami krajowymi bliszymi 90 000 euro (trzykrotny dochd roczny) ni 60 000 euro (dwukrotny).
Wszystkie prezentowane tu liczby s wiadomie uproszczone i zaokrglone. Dane szczegowe zawiera aneks techniczny na
stronie internetowej.
10 Dokadniej: w Wielkiej Brytanii 93 % dochodu narodowego w aktywach publicznych i 92 % dla dugw publicznych, czyli
majtek publiczny netto wynosi +1 %; we Francji 145 % dla aktyww publicznych, 114 % dla dugw, czyli majtek publiczny
netto wynosi +31 %. Zob. aneks techniczny ze szczegowymi rocznymi cigami danych dla obu krajw.
11 F. Crouzet, La Grande inflation. La monnaie en France de Louis XVI Napolon, Fayard, Paris 1993.
12 W caym okresie 1815 1914 pierwotna nadwyka budetowa Wielkiej Brytanii wynosi midzy 2 i 3 % PKB i pokrywa odsetki
dugu tej samej wysokoci (czny budet edukacji jest w tym czasie niszy o 2 punkty procentowe PKB). Roczne szczegowe
cigi deficytw publicznych pierwotnych i konwencjonalnych oraz ewolucji rentownoci zaduenia publicznego w tym okresie
znajduj si w aneksie technicznym.
13 Te dwie serie transferw tumacz wysoko wzrostu zaduenia publicznego we Francji w XIX wieku. Kwoty i rda zob. aneks
techniczny.
14 W latach 1880 1914 odsetki zaduenia przewyszaj we Francji poziomy brytyjskie. Szczegowe roczne cigi deficytw
publicznych w obu krajach zob. aneks techniczny.
15 Ustpy powicone przez Ricardo tej kwestii w jego pracy Zasady ekonomii politycznej i opodatkowania nie s wszake
cakowicie przejrzyste. Zob. na ten temat interesujc analiz: G. Clark, Debt, deficits, and crowding out: England, 1727 1840,
European Review of Economic History 2001, vol. 5, nr 3, s. 403 436.
16 R. Barro, Are government bonds net wealth?, Journal of Political Economy 1974, vol. 82, nr 6, s. 1095 1117; R. Barro,
Government spending, interest rates, prices, and budget deficits in the United Kingdom, 1701 1918, Journal of Monetary
Economics 1987, vol. 20, nr 2, s. 221 248.
17 P. Samuelson, Economics, wyd. 8, McGraw-Hill, New York 1970, s. 831.
18 C. Andrieu, L. Le Van, A. Prost, Les Nationalisations de la Libration: de lutopie au compromis, Presses de Sciences Pro, Paris
1987 ; T. Piketty, Les hauts revenus en France au XXe sicle: ingalits et redistributions, 1901 1998, Grasset, Paris 2001,
s. 137 138.
19 Pouczajce jest ponowne zapoznanie si z szacunkami kapitau narodowego sporzdzanymi w Wielkiej Brytanii w cigu caego
XX wieku, w miar jak forma i skala aktyww i pasyww publicznych ulegay cakowitym przeksztaceniom. Zob.
w szczeglnoci H. Campion, Public and Private Property in Great Britain, Oxford University Press, Oxford 1939; J. Revell, The
Wealth of the Nation. The National Balance Sheet of the United Kingdom, 1957 1961, Cambridge University Press, Cambridge
1967. Problem ten nie pojawia si za czasw Roberta Giffena, na tyle supremacja kapitau prywatnego bya oczywista. Tak sam
ewolucj stwierdzamy we Francji, na przykad w pracy Franois Divisia, Claudea Dupina i Ren Roya z 1956 roku, bardzo celnie
zatytuowanej la recherche du franc perdu, ktrej tom 3, powicony La Fortune de France, usiuje nie bez trudnoci podj
wtek szacunkw sporzdzonych przez Clmenta Colsona za czasw belle poque.

4. Od starej Europy do Nowego wiata

Zapoznalimy si ju z przeksztaceniami kapitau w Wielkiej Brytanii i we Francji od XVIII wieku.


Wnioski s zbiene i komplementarne. Natura kapitau ulega cakowitej zmianie, ale jego globalna
waga si nie zmienia. Aby lepiej zrozumie rnorodno logik i procesw historycznych, o ktrych
mowa, musimy poszerzy analiz o inne kraje. Zaczniemy od zbadania dowiadczenia Niemiec, ktre
uzupeni i wzbogaci panoram europejsk. Pniej przestudiujemy problem kapitau w Ameryce
Pnocnej (Stany Zjednoczone i Kanada). Zobaczymy, e w Nowym wiecie kapita przyjmuje formy
bardzo szczeglne i specyficzne, przede wszystkim dlatego, e mamy tam obfito ziem, ktre
w zwizku z tym s niewiele warte; poza tym ze wzgldu na znaczenie, jakiego nabra tam system
niewolniczy; wreszcie dlatego, e ten obszar o staym wzrocie demograficznym akumuluje
strukturalnie mniej kapitau w stosunku do rocznego strumienia dochodu i produkcji ni stara
Europa. Dojdziemy w ten sposb do kwestii podstawowych wyznacznikw stosunku kapitau do
dochodu w dugim okresie. Przeanalizujemy j w kolejnym rozdziale, rozszerzajc analiz na
wszystkie bogate kraje, a pniej na cay wiat, w miar jak pozwol na to rda.
Niemcy: kapitalizm nadreski i wasno spoeczna
Zacznijmy od przypadku Niemiec. Interesujce bdzie porwnanie trajektorii przemian w Wielkiej
Brytanii i Francji z sytuacj niemieck, zwaszcza w odniesieniu do gospodarki mieszanej, ktrej
znaczenie wzroso, jak ju zauwaylimy, w okresie powojennym. Historyczne dane niemieckie s
niestety mniej spjne, gwnie ze wzgldu na pne zjednoczenie kraju oraz liczne zmiany
terytorialne, przez co nie pozwalaj zadowalajco bada historii sprzed roku 1870. Szacunki, ktre
sporzdzilimy dla okresu po 1870 roku, umoliwi jednak pokazanie pewnych podobiestw, ale
i rnic z Wielk Brytani i Francj.

WYKRES 4.1: Kapita w Niemczech, 1870 2010


INTERPRETACJA: w 1910 roku w Niemczech kapita narodowy wart jest 6,5 roku dochodu narodowego (z czego
0,5 roku ulokowane w kapitale zagranicznym).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Na pocztek warto zauway, e generalny kierunek przemian jest podobny. Z jednej strony,
w dugim okresie, grunty rolne zostay zastpione przez kapita w nieruchomociach, przemysowy
i finansowy. Z drugiej stosunek kapitau do dochodu nie przesta rosn od II wojny wiatowej
i wydaje si, e jest na drodze do odzyskania poziomu sprzed wstrzsw lat 1914 1945 (zob. wykres
4.1).
Wida, e znaczenie gruntw rolnych w Niemczech w okresie belle poque jest blisze
przypadkowi francuskiemu ni brytyjskiemu (rolnictwo nie znikno jeszcze za Renem) i e niemiecki
kapita przemysowy jest wikszy ni w dwch pozostaych krajach. Inaczej aktywa zagraniczne, ktre
s w Niemczech w przededniu I wojny wiatowej dwukrotnie mniejsze ni we Francji (okoo poowy
rocznego dochodu narodowego wobec ponad rocznego we Francji) i czterokrotnie nisze ni
w Wielkiej Brytanii (niemal dwuletni dochd narodowy). To w znacznym stopniu odbicie faktu, e
Niemcy nie s imperium kolonialnym, co powoduje zreszt bardzo silne napicia polityczne
i militarne przykadem niech bd kryzysy marokaskie z 1905 i 1911 roku, w toku ktrych Kaiser
podawa w wtpliwo supremacj francusk w Maroku. Ta wzmoona konkurencja midzy
mocarstwami europejskimi o aktywa kolonialne z ca pewnoci sprzyjaa klimatowi prowadzcemu
do wypowiedzenia wojny w lecie 1914 roku. Nie trzeba zaraz podpisywa si pod wszystkimi
analizami Lenina (Imperializm jako najwysze stadium kapitalizmu), by podziela t opini.
Zwrmy rwnie uwag na to, e dziki swym nadwykom handlowym Niemcy zakumuloway
w cigu ostatnich dekad duo aktyww zagranicznych. Z pocztkiem XXI wieku aktywa zagraniczne
Niemiec zbliaj si do poziomu 50 % dochodu narodowego (z czego ponad poowa zostaa
zakumulowana od 2000 roku), czyli niemal tego samego poziomu, co w roku 1913. Moe si
wydawa, e to niewiele w porwnaniu z aktywami zagranicznymi francuskimi i brytyjskimi okresu
belle poque, lecz to duo wobec dzisiejszej pozycji obu byych mocarstw kolonialnych, ktra jest
bliska zera. Porwnanie wykresu 4.1 z wykresami 3.1 3.2 pokazuje, do jakiego stopnia Niemcy,
Francja i Wielka Brytania miay odmienne trajektorie historyczne i w pewnej mierze odwrciy
swoje pozycje od XIX wieku. Biorc pod uwag bardzo due obecnie niemieckie nadwyki
handlowe, nie mona wykluczy, e ta rnica w przyszoci si powikszy. Do tego jeszcze wrcimy.
Jeli chodzi o zaduenie publiczne oraz podzia midzy kapitaem publicznym i prywatnym, to
trajektoria niemiecka jest do bliska francuskiej. Ze redni roczn inflacj 17 % w latach 1913
1950, a wic cenami, ktre wzrosy w tym czasie ponad trzysta razy (wobec niespena stu razy we
Francji), Niemcy s klasycznym przykadem kraju, ktry w XX wieku utopi swoje zaduenie
w inflacji. Mimo duych deficytw podczas kadej z dwch wojen wiatowych (dug publiczny
przekracza na krtko 100 % PKB w latach 1918 1920 i 150 % PKB w latach 1943 1944) inflacja
kadorazowo pozwala bardzo szybko sprowadzi zaduenie do niskich poziomw: niespena 20 %
PKB w 1930 i 1950 roku (zob. wykres 4.2)1. Jednake to posuenie si inflacj miao tak skrajny
charakter i tak gwatownie zdestabilizowao gospodark i spoeczestwo niemieckie, zwaszcza
podczas hiperinflacji w latach 20. XX wieku, e niemiecka opinia publiczna wysza z tych epizodw
zdecydowanie przeciwna inflacji2. W ten sposb znalelimy si dzisiaj w paradoksalnej sytuacji:
kraj, ktry w najwikszej skali uywa w XX wieku inflacji, by pozby si dugw Niemcy nie
chce sysze o wzrocie cen przekraczajcym 2 % rocznie. Natomiast kraj, ktry zawsze spaca swe
dugi publiczne, nawet poza granicami zdrowego rozsdku Wielka Brytania zachowuje znacznie

elastyczniejsz postaw i nie widzi nic zego w tym, by jego bank centralny skupowa znaczn cz
swego dugu publicznego i tolerowa pewien poziom inflacji.

WYKRES 4.2: Majtek publiczny w Niemczech, 1870 2010


INTERPRETACJA: w 2010 roku w Niemczech dug publiczny jest wart prawie rok dochodu narodowego (tyle ile
aktywa).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Jeli chodzi o akumulacj aktyww publicznych, to przypadek niemiecki take bliski jest
francuskiego, ze znacznymi udziaami publicznymi w sektorze bankowym i przemysowym w latach
1950 1970. Od lat 80. XX wieku zaczto je wyprzedawa, ale wci daleko im do cakowitego
zaniku. Przykadowo land Dolna Saksonia zachowuje do dzisiaj niemal 15 % akcji Volkswagena
i 20 % gwarantowanych ustawowo praw gosu, co kwestionuje zreszt Unia Europejska
najwikszego europejskiego i wiatowego producenta samochodw3. W latach 1950 1970, przy
uwzgldnieniu prawie zerowego dugu publicznego, majtek publiczny netto by bliski jednorocznemu
dochodowi narodowemu, wobec majtku prywatnego na poziomie, wwczas bardzo niskim, dochodu
zaledwie dwuletniego (zob. wykres 4.3). Podobnie jak we Francji, wadze publiczne zachowyway 25
30 % nadreskiego kapitau narodowego podczas dekad odbudowy i niemieckiego cudu
gospodarczego. I podobnie jak we Francji, spowolnienie wzrostu od lat 70. XX wieku i akumulacja
dugw publicznych (ktra zacza si na dugo przed zjednoczeniem i trwaa a od tej pory)
doprowadziy w cigu ostatnich dekad do cakowitego odwrcenia sytuacji. Majtek publiczny netto
jest prawie cakowicie zerowy z pocztkiem XXI stulecia, z kolei majtki prywatne, ktre rosn
nieprzerwanie od lat 50. XX wieku, stanowi niemal cao majtku narodowego.
Istnieje jednak znaczca rnica poziomu wartoci kapitau prywatnego w Niemczech
w porwnaniu z poziomem we Francji i Wielkiej Brytanii. Prywatne majtki niemieckie kolosalnie
wzrosy od czasw powojennych: znajdoway si na niezwykle niskim poziomie w 1950 roku
(zaledwie nieco wicej ni ptoraroczny dochd narodowy), a dzisiaj sigaj czteroletniego dochodu
narodowego. Zjawisko odbudowywania fortun prywatnych na poziomie europejskim nie ulega
wtpliwoci, jak pokazuje to w sposb ewidentny wykres 4.4. Ale warto niemieckich majtkw
prywatnych sytuuje si z pocztkiem XXI wieku do wyranie poniej poziomu brytyjskiego

i francuskiego: zaledwie nieco ponad czteroletni dochd narodowy w Niemczech, wobec picio-,
szecioletniego we Francji i Wielkiej Brytanii, i ponad szecioletniego we Woszech i Hiszpanii, jak
zobaczymy w nastpnym rozdziale. Przy wysokim poziomie niemieckich oszczdnoci niski poziom
majtkw w porwnaniu z innymi krajami europejskimi stanowi pewien paradoks, by moe
przejciowy, ktry postaramy si wytumaczy4.

WYKRES 4.3: Kapita prywatny i publiczny w Niemczech, 1870 2010


INTERPRETACJA: w 1970 roku w Niemczech warto kapitau publicznego rwna jest niemal rocznemu dochodowi
narodowemu wobec zaledwie nieco ponad dwch lat dla kapitau prywatnego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Pierwszym czynnikiem, ktry trzeba wzi pod uwag, jest niski poziom cen nieruchomoci
w Niemczech w porwnaniu z innymi krajami europejskimi, ktry mona po czci wyjani faktem,
e due podwyki cen, jakie wystpoway wszdzie indziej w latach 90. XX wieku, zostay
powstrzymane przez zjednoczenie Niemiec, ktre doprowadzio do pojawienia si na rynku wielu
tanich mieszka. Aby wytumaczy t rnic w dugim okresie, trzeba uwzgldni jednak czynniki
bardziej trwae, na przykad silniejsz regulacj czynszw nad Renem.
W kadym razie najwiksza cz rnicy Niemiec w stosunku do Francji i Wielkiej Brytanii nie
bierze si z rnicy midzy wartoci zasobu mieszkaniowego, ale raczej z rnicy wartoci innych
rodzajw kapitau krajowego, przede wszystkim kapitau przedsibiorstw (zob. wykres 4.1). Innymi
sowy, rnica bierze si nie tyle ze sabszej kapitalizacji nieruchomoci niemieckich, ile ze sabszej
kapitalizacji giedowej przedsibiorstw. Jeli jako miary do policzenia caoci majtkw prywatnych
uylibymy nie wartoci rynku spek i odpowiednich aktyww finansowych, lecz wartoci ich bilansu
(to znaczy wartoci ksigowej otrzymanej po skumulowaniu inwestycji wpisanych do bilansu i odjciu
dugw), wwczas niemiecki paradoks by znik. Prywatne majtki niemieckie przeszyby natychmiast
na poziomy francuskie i brytyjskie (czyli piciu i szeciu lat dochodu narodowego zamiast czterech).
W nastpnym rozdziale wrcimy do tych komplikacji, pozornie czysto ksigowych, w rzeczywistoci
bardzo politycznych.

WYKRES 4.4: Kapita prywatny i publiczny w Europie, 1870 2010


INTERPRETACJA: dugookresowe ruchy kapitau narodowego w Europie zale przede wszystkim od kapitau
prywatnego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

W tym momencie zadowolimy si odnotowaniem, e nisze wartoci rynkowe niemieckich


przedsibiorstw wydaj si odpowiada temu, co nazywa si niekiedy modelem kapitalizmu
reskiego albo stakeholder model, to znaczy modelowi gospodarczemu, w ktrym wasno
przedsibiorstw nie naley wycznie do akcjonariuszy, ale rwnie do pewnej liczby interesariuszy
(stakeholders), stron majcych interes w ich dziaaniu, poczynajc od przedstawicieli pracownikw
(majcych w niemieckich radach administracyjnych prawo gosu, a nie tylko gos doradczy, nawet
jeli nie posiadaj akcji), jak rwnie w niektrych przypadkach przedstawicieli wadz landu,
stowarzysze konsumentw, obrocw rodowiska itd. Nie chodzi tutaj o idealizowanie tego modelu
podzielonej spoecznej wasnoci przedsibiorstw, ktry ma te swoje ograniczenia, ale
o stwierdzenie, e moe on by ekonomicznie rwnie skuteczny jak anglosaski model kapitalizmu
rynkowego albo stockholder model (gdzie teoretycznie caa wadza spoczywa w rkach akcjonariuszy;
w praktyce wszystko jest bardziej zoone), a zwaszcza o to, e pociga on za sob mechanicznie
waloryzacj rynku nisz dla spek cho prawdziwa warto spoeczna nie musi by koniecznie
mniejsza. Ta debata wok rnych form kapitalizmu zacza si rozwija z pocztkiem lat 90.
XX wieku, po upadku Zwizku Radzieckiego5. Potem stracia na intensywnoci, bez wtpienia
czciowo dlatego, e niemiecki model gospodarczy wydawa si mniej atrakcyjny w okresie po
zjednoczeniu (w latach 1998 2002 Niemcy byway czsto prezentowane jako chory czowiek
Europy). Biorc pod uwag stosunkowo dobry stan Niemiec w czasie wiatowego kryzysu
finansowego lat 2007 2012, nie mona wykluczy, e debata wrci na scen w nadchodzcych
latach6.
Wstrzsy kapitau w XX wieku
Przedstawilimy ju problem oglnej ewolucji stosunku kapitau do dochodu oraz podziau na kapita
publiczny i prywatny w dugim terminie. Teraz moemy podj wtek chronologii, w szczeglnoci

za zrozumie powody zaamania a potem spektakularnego odbicia w gr stosunku kapitau do


dochodu w cigu XX wieku.
Zaznaczmy od razu, e chodzi o zjawisko dotyczce wszystkich krajw europejskich. Dostpne nam
rda wskazuj, e ewolucje trendw znane z Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec (ktre to trzy kraje
zarwno w 1910 roku, jak i w roku 2010 odpowiaday za ponad dwie trzecie zachodnioeuropejskiego
PKB i ponad poow europejskiego PKB) s reprezentatywne dla caoci kontynentu, z pewnymi
rnicami midzy poszczeglnymi krajami, ale takim samym oglnym schematem. W szczeglnoci
we Woszech i w Hiszpanii obserwujemy od roku 1970 bardzo silny wzrost stosunku kapitau do
dochodu, jeszcze wyraniejszy ni w Wielkiej Brytanii i we Francji, a wedug dostpnych danych
historycznych stosunek kapitau do dochodu w okresie belle poque by w tych krajach na poziomie
okoo szecio-, siedmioletniego dochodu narodowego. Dostpne szacunki dla Belgii, Holandii
i Austrii id w tym samym kierunku7.
Koniecznie musimy podkreli, e obserwowany w okresie 1914 1945 spadek tumaczy si tylko
czciowo fizycznym zniszczeniem kapitau (budynki, fabryki, wyposaenie itp.) w wyniku wojen.
W Wielkiej Brytanii, podobnie jak we Francji i w Niemczech, warto kapitau narodowego zawieraa
si midzy szecioip- a siedmiokrotnym rocznym dochodem narodowym w roku 1913 i dosza do
poziomu okoo dwuipletniego dochodu narodowego w roku 1950, co oznaczao drastyczny spadek
rzdu czteroletniego dochodu narodowego (zob. wykresy 4.4 4.5). Oczywicie fizyczne zniszczenia
kapitau byy powane, zwaszcza we Francji podczas I wojny wiatowej (starcia frontowe ciko
dotkny pnocny wschd kraju), a take we Francji i w Niemczech podczas II wojny wiatowej
w trakcie masowych bombardowa z lat 1944 1945 (walki trway krcej ni w latach 1914 1918,
ale technologia bya znacznie bardziej niszczycielska). cznie skumulowane zniszczenia s
wyceniane na poziomie prawie rocznego dochodu narodowego we Francji (czyli midzy jedn pit
a jedn czwart cakowitego spadku stosunku kapitau do dochodu) i ptorarocznego w Niemczech
(czyli okoo jednej trzeciej cakowitego spadku). Tak wic zniszczenia, cho znaczce, tumacz
jedynie niewielk cz spadku, i to tylko w dwch krajach najbardziej bezporednio dotknitych
konfliktami. W Wielkiej Brytanii straty fizyczne byy o wiele mniejsze adne podczas I wojny
wiatowej i wynoszce poniej 10 % dochodu narodowego jako skutek niemieckich bombardowa
podczas II wojny wiatowej co i tak nie zapobiego spadkowi kapitau narodowego o warto
czteroletniego dochodu narodowego (ponad czterdziestokrotnie wicej, ni wynosiy zniszczenia
fizyczne), podobnie jak we Francji i w Niemczech.
W rzeczywistoci to wstrzsy budetowe i polityczne wywoane wojnami miay bardziej
niszczycielski skutek dla kapitau ni same walki. Poza stratami fizycznymi, gwnymi czynnikami
tumaczcymi gwatowny spadek stosunku kapitau do dochodu w latach 1913 1950 s, po pierwsze,
zaamanie si wartoci portfeli zagranicznych i bardzo mae oszczdnoci przypadajce na ten okres
(dodane do zniszcze, te dwa czynniki skumulowane wyjaniaj midzy dwiema trzecimi a trzema
czwartymi spadku) i, po drugie, niskie poziomy cen aktyww obowizujce w nowym kontekcie
politycznym wasnoci mieszanej i regulowanej po wojnie (odpowiedzialne za midzy jedn czwart
a jedn trzeci spadku).

WYKRES 4.5: Kapita narodowy w Europie, 1870 2010


INTERPRETACJA: w Europie w 1950 roku kapita narodowy (suma kapitau publicznego i prywatnego) jest rwny
dwm trzem latom dochodu narodowego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Wspomnielimy ju wczeniej o znaczeniu strat aktyww zagranicznych, zwaszcza w Wielkiej


Brytanii, gdzie kapita zagraniczny netto spad z poziomu niemal dwuletniego dochodu narodowego
w przededniu I wojny wiatowej do pozycji lekko ujemnej w latach 50. XX wieku. Strata doznana
w midzynarodowych portfelach Zjednoczonego Krlestwa bya zatem znacznie wiksza od
fizycznych zniszcze kapitau krajowego francuskiego czy niemieckiego i wicej ni zrwnowaya
niewielkie straty fizyczne na ziemi brytyjskiej.
Spadek wartoci kapitaw zagranicznych tumaczy si z jednej strony wywaszczeniami
spowodowanymi przez rewolucje i proces dekolonizacji (mylimy tu na przykad o poyczkach
rosyjskich, masowo subskrybowanych przez klientw francuskich w czasach belle poque
i zakwestionowanych w 1917 roku przez bolszewikw, oraz o nacjonalizacji Kanau Sueskiego przez
prezydenta Egiptu, Gamala Nasera, w 1956 roku, ze strat dla akcjonariuszy brytyjskich i francuskich,
ktrzy posiadali Kana i z tego tytuu pobierali dywidendy i opaty licencyjne od 1869 roku), a z
drugiej strony i przede wszystkim bardzo niskim stanem narodowych oszczdnoci w rnych krajach
europejskich midzy 1914 i 1945 rokiem, co sprawio, e posiadacze brytyjscy i francuscy (w
mniejszym stopniu niemieccy) zaczli stopniowo wyzbywa si zagranicznych aktyww. Przy sabym
wzrocie i powtarzajcych si recesjach, lata 1914 1945 stanowi czarny okres dla wszystkich
Europejczykw, a w szczeglnoci posiadaczy majtkw, ktrych dochody stay si duo nisze ni
w czasach belle poque. Stopy procentowe prywatnych oszczdnoci s stosunkowo skromne
(zwaszcza jeli odejmie si odszkodowania i naprawy zniszcze spowodowanych przez wojn), aby
wic utrzyma dotychczasowy poziom ycia, niektrzy decyduj si na sprzeda czci aktyww.
Bankructwa kryzysu lat 30. XX wieku rujnuj take wielu akcjonariuszy i wacicieli obligacji.
Niewielkie oszczdnoci prywatne s ponadto pochaniane przez ogromne deficyty publiczne,
zwaszcza podczas wojen. Oszczdnoci narodowe, tzn. suma oszczdnoci prywatnych i publicznych,
w Wielkiej Brytanii, Francji i w Niemczech midzy latami 1914 1945 s nadzwyczaj skromne.
Posiadacze na wielk skal poyczaj swoim rzdom, niekiedy sprzedajc aktywa zagraniczne, by

w rezultacie zosta pozbawionymi wasnoci przez inflacj bardzo szybko we Francji i w


Niemczech, nieco pniej w Wielkiej Brytanii, co daje zudzenie, e prywatne majtki brytyjskie
znajduj si w lepszej kondycji ni ich odpowiedniki na kontynencie. W rzeczywistoci majtek
narodowy wszdzie doznaje jednakowego uszczerbku (zob. wykresy 4.4 4.5). Rzdy poyczaj
niekiedy bezporednio za granic. W ten sposb Stany Zjednoczone przeszy z pozycji ujemnej
w przededniu I wojny wiatowej do pozycji dodatniej w latach 50. XX wieku. Jeli chodzi o majtek
narodowy Wielkiej Brytanii bd Francji, to dzieje si tak samo8.
Tak naprawd spadek stosunku kapitau do dochodu midzy 1913 i 1950 rokiem to historia
samobjstwa Europy, a zwaszcza eutanazji kapitalistw europejskich.
Ta historia polityczna, militarna i budetowa byaby wszake niekompletna, gdybymy nie dodali,
e niski poziom stosunku kapitau do dochodu w okresie powojennym w Europie mg mie swoje
dobre strony, o ile by efektem wyboru polityki publicznej zmierzajcej do zmniejszenia mniej lub
bardziej wiadomie i z mniejsz lub wiksz skutecznoci rynkowej wartoci aktyww i siy
ekonomicznej ich posiadaczy. Rzeczywicie, ceny nieruchomoci i przedsibiorstw lokuj si w latach
1950 1960 na historycznie niskich poziomach w stosunku do cen dbr i usug, co czciowo
wyjania niskie poziomy stosunku kapitau do dochodu. Przypomnijmy, e wszystkie formy majtku
s zawsze wyceniane w obowizujcych w danym okresie cenach rynkowych. Wprowadza to element
dowolnoci (rynki bywaj czsto kapryne), ale jest to jedyna metoda, ktr dysponujemy, aby
obliczy zasb kapitau narodowego. Jak inaczej postpi, eby jako doda do siebie hektary gruntw
rolnych, metry kwadratowe budynkw i wielkie piece?
Po wojnie rwnie ceny mieszka s historycznie niskie, zwaszcza z powodu blokad czynszw,
ktre zostay wprowadzone niemal wszdzie w okresach silnej inflacji z pocztkiem lat 20., a pniej
w latach 40. XX wieku. Czynsze rosy zatem wolniej od innych cen. Mieszkanie stao si mniej
kosztowne dla lokatorw, ale i mniej intratne dla ich wacicieli, przez co ceny nieruchomoci spady.
Podobnie ceny przedsibiorstw, to znaczy warto akcji i udziaw w spkach, notowanych
i nienotowanych na giedzie, znajduj si w latach 1950 1960 na stosunkowo niskich poziomach.
Poza tym, e zaufanie do rynkw giedowych zostao powanie zachwiane przez kryzys lat 30.
XX wieku i powojenne nacjonalizacje, zostay te wprowadzone nowe zasady regulacji finansowej
i opodatkowania zyskw i dywidend, co przyczynio si do ograniczenia wadzy akcjonariuszy
i wartoci ich aktyww.
Szczegowe szacunki, ktre sporzdzilimy dla Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec, pokazuj, e
ten niski poziom wartoci aktyww w nieruchomociach i spkach giedowych po wojnie tumaczy
pewn cz aczkolwiek mniejszociow spadku stosunku kapitau narodowego do dochodu
narodowego w latach 1913 1950: midzy jedn czwart a jedn trzeci, w zalenoci od kraju.
Natomiast efekty skali (niewielkie oszczdnoci narodowe, utrata aktyww zagranicznych,
zniszczenia) odpowiadaj za dwie trzecie do trzech czwartych spadku9. Podobnie, jak zobaczymy
w nastpnym rozdziale, bardzo silny wzrost cen giedowych i nieruchomoci od lat 70. XX wieku,
a zwaszcza w latach 90., tumaczy po czci picie si stosunku kapitau do dochodu w gr
aczkolwiek tu rwnie w mniejszym stopniu ni efekty skali, zwizane tym razem ze strukturalnym
spadkiem stopy wzrostu.
Kapita w Ameryce: bardziej stabilny ni w Europie
Zanim przejdziemy do dokadniejszego zbadania fazy powrotu do wzrostu stosunku kapitau do

dochodu w drugiej poowie XX wieku i analizy perspektyw na wiek XXI, co zrobimy w nastpnym
rozdziale, sprbujemy wyj poza ramy europejskie i przyjrze si historycznym formom i poziomom
kapitau w Ameryce.
Wiele rzeczy mona dostrzec od razu. Przede wszystkim Ameryka jawi si jako Nowy wiat,
w ktrym kapita liczy si mniej ni w Starym wiecie, czyli w starej Europie. Mwic dokadniej,
wedug zebranych przez nas i zestawionych licznych szacunkw sporzdzonych w tamtym okresie,
podobnie jak w wypadku innych krajw, warto zasobw kapitau narodowego stanowi rwnowarto
zaledwie nieco ponad trzyletniego dochodu narodowego w czasach uzyskiwania przez Amerykanw
niepodlegoci w latach 1770 1810. Warto gruntw rolnych mieci si midzy poziomem rocznego
a ptorarocznego dochodu narodowego (zob. wykres 4.6). Bez wtpienia stosunek kapitau do
dochodu w koloniach amerykaskich jest wwczas znacznie niszy ni w Zjednoczonym Krlestwie
i Krlestwie Francji, gdzie kapita narodowy wart jest siedmioletniego dochodu narodowego, z czego
niemal cztery sidme przypadaj na grunty rolne (zob. wykresy 3.1 3.2).
Ameryka Pnocna ma oczywicie duo wicej hektarw gruntw na mieszkaca ni stara Europa,
a wic w caoci ma duo wicej kapitau na mieszkaca. Zarazem jest go tyle, e warto handlowa
gruntw ogranicza si do bardzo niskich poziomw: kady moe posiada ogromne iloci ziem,
a zatem grunty s niewiele warte. Innymi sowy, efekt ceny rwnoway efekt skali: jeli skala kapitau
okrelonego rodzaju przekracza pewne granice, wwczas rzecz nieuchronn jest spadek ceny do
poziomu tak niskiego, e produkt obu, czyli warto kapitau, jest nisza ni dla mniejszej iloci.
Znaczna rnica midzy cen ziemi w Nowym wiecie i w Europie w kocu XVIII i na pocztku
XIX wieku jest zreszt potwierdzona przez wszystkie dostpne rda historyczne dotyczce
transakcji czy przekazywania gruntw rolnych (na przykad przy inwentarzach dbr po zgonie lub
w aktach spadkowych).

WYKRES 4.6: Kapita w Stanach Zjednoczonych, 1770 2010


INTERPRETACJA: w 1770 roku w Stanach Zjednoczonych kapita narodowy jest rwny trzyletniemu dochodowi
narodowemu (z czego poowa w gruntach rolnych).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Fakt, e pozostae rodzaje kapitaw mieszkaniowy i inny kapita krajowy sytuuj si w Stanach
Zjednoczonych w okresie rewolucji amerykaskiej take na stosunkowo niskich poziomach, wynika
z innej logiki, ale nie jest wcale zaskakujcy. Nowo przybyli, reprezentujcy znaczn cz ludnoci
amerykaskiej, nie przepynli w kocu Atlantyku ze swoim kapitaem mieszkaniowym czy
maszynami. Potrzeba wiele czasu, by zebra rwnowarto wielu lat dochodu narodowego w dobrach
nieruchomych i wyposaeniu.
Nie pomylmy si tutaj: sabo stosunku kapitau do dochodu w Ameryce odzwierciedla
podstawow rnic w strukturze nierwnoci spoecznych w stosunku do Europy. Fakt, e cao
amerykaskich majtkw stanowi zaledwie trzykrotno rocznego dochodu narodowego, wobec ponad
siedmiokrotnoci w Europie, oznacza dokadnie, e waga posiadaczy i pozycji zdobytych
w przeszoci ma mniejsze znaczenie w Nowym wiecie. W cigu kilku lat pracy i produkcji nowi
przybysze byli zapewne w stanie wyrwna pocztkowe rnice majtkowe w stosunku do ju
osadzonych w kadym razie moliwe to byo szybciej ni w Europie. W 1840 roku Alexis de
Tocqueville bardzo susznie zauwaa, e niewiele jest tam znacznych majtkw i kapitay s
nieliczne, i widzi w tym jedn z gwnych przyczyn demokratycznego ducha, ktry jego zdaniem
panuje w Ameryce. Dodaje, e wedug jego obserwacji wszystko wynika z niskich cen gruntw
rolnych: W Ameryce ziemia jest tania i kady z atwoci moe j naby10. To Jeffersonowski idea
spoeczestwa drobnych wacicieli ziemskich, wolnych i rwnych. W cigu XIX wieku ta sytuacja
bdzie si zmienia. Udzia rolnictwa w produkcji stopniowo maleje, a warto gruntw rolnych staje
si coraz mniejsza, podobnie jak w Europie. Stany Zjednoczone zaczynaj akumulowa znaczne
zasoby kapitau przemysowego i nieruchomoci, tak e kapita narodowy w 1910 roku bliski jest ju
picioletniemu dochodowi narodowemu, wobec trzyletniego w roku 1810. Rnica w stosunku do
Europy jest cigle widoczna, ale znacznie si zmniejszya: w cigu wieku zmalaa dwukrotnie (zob.
wykres 4.6). Ameryka staa si kapitalistyczna, ale majtek w Stanach Zjednoczonych nadal way
mniej ni w Europie czasu belle poque w kadym razie jeli wzi pod uwag ogromne terytorium
amerykaskie jako cao. Jeli ograniczymy si do wschodniego wybrzea, to rnica okae si
znacznie mniejsza.
W filmie Titanic reyser James Cameron prezentuje struktur spoeczn, jaka panowaa
w 1912 roku. Pokazuje amerykaskich posiadaczy, ktrych zamono jak rwnie arogancja
i pogarda klasowa zdaje si dorwnywa tej waciwej posiadaczom europejskim: przykadem tego
jest obrzydliwa posta Caledona Hockleya, ktry zamierza sprowadzi mod Rose do Filadelfii, by j
polubi (ona bohatersko odmawia bycia traktowan jak wasno i stanie si Rose Dawson). Powieci
Henryego Jamesa, ktrych akcja toczy si w Bostonie i Nowym Jorku lat 1880 1910, take pokazuj
towarzystwa, w ktrych majtek w nieruchomociach, przemysowy i finansowy liczy si prawie tak
samo jak w powieciach europejskich. Wiele si zmienio od czasw Ameryki bez kapitau z epoki
walk o niepodlego.

WYKRES 4.7: Majtek publiczny w Stanach Zjednoczonych, 1770 2010


INTERPRETACJA: w 1950 roku w Stanach Zjednoczonych dug publiczny rwny jest rocznemu dochodowi
narodowemu (prawie tyle co aktywa).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Wstrzsy XX wieku dotykaj Ameryk duo mniej gwatownie ni Europ, tak e stosunek midzy
kapitaem narodowym i rocznym dochodem narodowym okazuje si bardziej stabilny w Stanach
Zjednoczonych: w latach 1910 2010 waha si midzy cztero- a piciokrotnoci (zob. wykres 4.6).
W tym samym czasie w Europie stosunek ten wpierw spada z ponad siedmiokrotnego do mniej ni
trzykrotnego, a nastpnie znowu ronie do poziomu picio-, szeciokrotnego rocznego dochodu (zob.
wykresy 3.1 3.2).
Majtki amerykaskie take odczuj nastpstwa kryzysw lat 1914 1945. Zaduenie publiczne
w Stanach Zjednoczonych ronie szybko ze wzgldu na wojny zwaszcza podczas II wojny
wiatowej co obnia poziom narodowych oszczdnoci, a wszystko to w niestabilnym kontekcie
politycznym. Po euforii lat 20. XX wieku nastpuje kryzys lat 30. (w reyserskiej wizji Camerona
nasz ohydny bohater Hockley popenia samobjstwo w padzierniku 1929 roku). Poza tym Stany
Zjednoczone uruchamiaj za prezydentury Roosevelta t sam polityk publiczn co Europa, by
ograniczy wag kapitau prywatnego, na przykad kontroluj czynsze. Pod koniec II wojny wiatowej
kapitalizacja nieruchomoci i kapitalizacja giedowa osigaj historycznie niskie poziomy.
Z progresywnym systemem podatkowym Stany Zjednoczone posuwaj si nawet dalej ni Europa.
Stanowi to bez wtpienia dowd, e ich trosk jest raczej zmniejszenie nierwnoci ni usunicie
wasnoci prywatnej (do tego wrcimy). Nie zostaje uruchomiona adna masowa polityka
nacjonalizacyjna. Od lat 30. XX wieku rozpoczynaj si jednak due inwestycje publiczne, zwaszcza
w zakresie infrastruktury. Inflacja i wzrost doprowadzaj w kocu zaduenie publiczne do skromnego
poziomu w latach 1950 1960, tak e majtek publiczny w roku 1970 jest wyranie dodatni (zob.
wykres 4.7). Ostatecznie prywatne majtki amerykaskie przeszy od poziomu prawie picioletniego
dochodu narodowego w roku 1930 do mniej ni trzyipletniego w roku 1970, co stanowi mimo
wszystko istotny spadek (zob. wykres 4.8).

WYKRES 4.8: Kapita prywatny i publiczny w Stanach Zjednoczonych, 1770 2010


INTERPRETACJA: w 2010 roku w Stanach Zjednoczonych kapita publiczny jest wart 20 % dochodu narodowego,
wobec ponad 400 % dla kapitau prywatnego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Krzywa w ksztacie U dla stosunku kapitau do dochodu w XX wieku jest w swych rozmiarach
znacznie skromniejsza w Stanach Zjednoczonych ni w Europie. Kapita przedstawiony w formie lat
dochodu narodowego lub produkcji wydaje si osiga w Ameryce od pocztku XX wieku quasistabilno do tego stopnia, e stabilno stosunku kapitau do dochodu lub kapitau do produkcji
w amerykaskich podrcznikach (na przykad Samuelsona) jest niekiedy traktowana jako uniwersalne
prawo. W porwnaniu z tym europejskie ewolucje kapitau, zwaszcza kapitau prywatnego, byy
skrajnie chaotyczne. Europa przesza od wiata belle poque, w ktrym majtek by krlem, przez
wiat powojenny, w ktrym wyobraano sobie niemal wyplenienie kapitalizmu, a po wiat pocztkw
XXI wieku, gdy Europa wydaje si znajdowa w awangardzie nowego kapitalizmu majtkowego,
z majtkami prywatnymi, ktre znowu przewyszyy poziomy amerykaskie. W kolejnym rozdziale
zobaczymy, e mona to wytumaczy sabym wzrostem gospodarczym, a zwaszcza
demograficznym, ktry cechuje Europ w stosunku do Stanw Zjednoczonych i prowadzi
mechanicznie do wzrostu znaczenia bogactw zgromadzonych w przeszoci. Rwnoczenie faktem
pozostaje wiksza stabilno stosunku kapitau do dochodu w Ameryce w cigu minionego wieku, co
moe wyjania, dlaczego opinia amerykaska zdaje si utrzymywa z kapitalizmem duo
spokojniejsze stosunki.
Nowy wiat i kapitay zagraniczne
Inna zasadnicza rnica midzy histori kapitau w Ameryce i w Europie polega na tym, e kapitay
zagraniczne w Stanach Zjednoczonych miay zawsze ograniczone znaczenie. Wie si to z faktem, e
Stany Zjednoczone, pierwsza kolonia, ktra wybia si na niepodlego, nigdy same nie byy
mocarstwem kolonialnym.
W cigu caego XIX wieku Stany Zjednoczone maj pozycj majtkow lekko ujemn wobec reszty
wiata: to, co rezydenci amerykascy posiadaj w reszcie wiata, jest mniejsze od tego, co rezydenci

reszty wiata, zwaszcza brytyjscy, posiadaj w Stanach Zjednoczonych. Rnica jest wszake
niewielka, poniewa stanowi maksymalnie rzd 10 20 % amerykaskiego dochodu narodowego,
a generalnie poniej 10 % w latach 1770 1910.
W przededniu I wojny wiatowej kapita krajowy Stanw Zjednoczonych grunty rolne,
mieszkania, inne rodzaje kapitau krajowego jest szacowany na poziomie 500 % amerykaskiego
dochodu narodowego. W tej cznej liczbie aktywa posiadane przez inwestorw zagranicznych
(pomniejszone o aktywa zagraniczne nalece do inwestorw amerykaskich) stanowi ekwiwalent
10 % dochodu narodowego. Kapita narodowy, albo majtek narodowy netto Stanw Zjednoczonych,
jest zatem rwny okoo 490 % dochodu narodowego. Inaczej mwic, Stany Zjednoczone nale
w 98 % do Amerykanw i w 2 % do cudzoziemcw. Jestemy wic bardzo blisko sytuacji rwnowagi,
zwaszcza w porwnaniu z ogromnymi aktywami zagranicznymi nalecymi do Europejczykw: rzdu
rocznego bd dwuletniego dochodu narodowego we Francji i Wielkiej Brytanii oraz procznego
w Niemczech. Amerykaski PKB stanowi zaledwie nieco ponad poow zachodnioeuropejskiego PKB
w roku 1913, co oznacza rwnie, e Europejczycy w tym samym czasie posiadaj tylko ma cz
swych aktyww zagranicznych w Stanach Zjednoczonych (mniej ni 5 % portfela). Podsumowujc,
wiat z 1913 roku jest wiatem, w ktrym Europa posiada znaczn cz Afryki, Azji i Ameryki
aciskiej, ale Stany Zjednoczone posiadaj same siebie.
Wraz z wojnami wiatowymi pozycja majtkowa Stanw Zjednoczonych si odwrci: z ujemnej
w 1913 roku stanie si lekko dodatnia, poczynajc od lat 20. XX wieku, i pozostanie taka a do lat
1970 1980. Stany Zjednoczone finansuj walczcych, przez co z dunikw staj si wierzycielami
krajw europejskich. Trzeba pamita jednak o tym, e aktywa zagraniczne netto zachowywane przez
Amerykanw pozostan zawsze stosunkowo skromne: zaledwie 10 % dochodu narodowego (zob.
wykres 4.6).
W szczeglnoci w latach 50. XX wieku kapita zagraniczny netto nalecy do Stanw
Zjednoczonych by do ograniczony (zaledwie 5 % dochodu narodowego, podczas gdy kapita
krajowy bliski by 400 %, czyli osiemdziesit razy wicej). Inwestycje wielonarodowych spek
amerykaskich w Europie i reszcie wiata wydaj si osiga do znaczce poziomy, zwaszcza
w oczach Europejczykw, ktrzy byli przyzwyczajeni do posiadania reszty wiata i z trudem godzili
si z faktem, e sw odbudow przynajmniej czciowo zawdziczaj Wujowi Samowi i jego planowi
Marshalla. W rzeczywistoci, abstrahujc od narodowych traum, inwestycje te zawsze miay
ograniczone rozmiary w porwnaniu z aktywami, jakie bye mocarstwa kolonialne utrzymyway na
caej planecie jeszcze kilkadziesit lat wczeniej. Poza tym amerykaskie aktywa w Europie i gdzie
indziej rwnowaone s przez utrzymywanie duych aktyww zagranicznych w Stanach
Zjednoczonych, pochodzcych gwnie z Wielkiej Brytanii. W serialu Mad Men, ktrego akcja toczy
si na pocztku lat 60. XX wieku, nowojorska agencja Sterling Cooper zostaje wykupiona przez
szanowanych akcjonariuszy brytyjskich, co bdzie przyczyn kulturowego szoku w maym wiatku
reklamy z Madison Avenue: nigdy nie jest atwo znale si w rkach cudzoziemcw.
Pozycja majtkowa Stanw Zjednoczonych staje si nieznacznie ujemna w latach 80. XX wieku,
a w nastpnym dziesicioleciu wyranie negatywna, w miar jak akumuluj si deficyty handlowe.
Amerykaskie aktywa za granic nadal zapewniaj jednak wysz rentowno, anieli kosztuj
amerykaskie dugi to przywilej wynikajcy z zaufania do dolara co pozwolio ograniczy
pogarszanie si pozycji amerykaskiej, ktra wynosia okoo 10 % dochodu narodowego w latach 90.
XX wieku i nieznacznie przekracza 20 % z pocztkiem XXI stulecia (do tej dynamiki wskanika
rentownoci powrcimy). W sumie obecna sytuacja przypomina t sprzed I wojny wiatowej. Kapita
krajowy Stanw Zjednoczonych oceniany jest na okoo 450 % amerykaskiego dochodu narodowego.

W tej sumie aktywa nalece do inwestorw zagranicznych (pomniejszone o aktywa zagraniczne


w rku inwestorw amerykaskich) stanowi rwnowarto okoo 20 % dochodu narodowego.
Majtek narodowy netto Stanw Zjednoczonych wynosi wic okoo 430 % dochodu narodowego.
Inaczej mwic, Stany Zjednoczone nale w 95 % do Amerykanw i w mniej ni 5 % do
cudzoziemcw.
W sumie w cigu swej historii Stany Zjednoczone miay niekiedy pozycj majtkow nieznacznie
ujemn wobec reszty wiata, a niekiedy lekko dodatni, ale pozycje te miay zawsze ograniczone
znaczenie w obliczu masy kapitaw nalecych do Amerykanw (zawsze poniej 5 %, a generalnie
poniej 2 %).
Kanada: dugo w posiadaniu Korony
Warto wspomnie, e zupenie przeciwnie sprawy si maj w odniesieniu do Kanady, w ktrej
znaczca cz kapitau krajowego a do jednej czwartej z kocem XIX wieku i pocztkiem
XX wieku gwnie w sektorze bogactw naturalnych (kopalnie miedzi, cynku, aluminium, jak
rwnie paliwa pynne), znajdowaa si w posiadaniu inwestorw zagranicznych, zwaszcza
brytyjskich. W roku 1910 kapita krajowy Kanady szacowano na okoo 530 % kanadyjskiego dochodu
narodowego. W tej cznej sumie aktywa nalece do inwestorw zagranicznych (pomniejszone
o aktywa zagraniczne bdce w posiadaniu inwestorw kanadyjskich) stanowi ekwiwalent 120 %
dochodu narodowego, czyli midzy jedn pit a jedn czwart caoci. Majtek narodowy Kanady
netto jest zatem rwny okoo 410 % dochodu narodowego (zob. wykres 4.9)11.

WYKRES 4.9: Kapita w Kanadzie, 1860 2010


INTERPRETACJA: w Kanadzie znaczca cz kapitau krajowego znajdowaa si zawsze w obcym posiadaniu,
natomiast kapita narodowy zawsze by mniejszy od kapitau krajowego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Sytuacja ta ulega znacznej zmianie wskutek wojen wiatowych, ktre sprawiy, e Europejczycy

wyzbyli si sporej czci swych nalenoci zagranicznych. Zabrao to jednak troch czasu: od lat 50.
do lat 80. XX wieku zaduenie zagraniczne netto Kanady stanowio okoo 10 % jej kapitau
krajowego, do tego w warunkach zaduenia publicznego rosncego z kocem okresu, ktre zostanie
skonsolidowane w latach 1990 200012. Ostatecznie, z pocztkiem XXI stulecia, sytuacja Kanady jest
do bliska sytuacji Stanw Zjednoczonych. Kapita krajowy Kanady oceniany jest na okoo 410 %
kanadyjskiego dochodu narodowego. W tej sumie aktywa nalece do inwestorw zagranicznych
(pomniejszone o aktywa zagraniczne nalece do inwestorw kanadyjskich) stanowi mniej ni 10 %
dochodu narodowego. W sensie pozycji majtkowej netto Kanada naley wic w ponad 98 % do
Kanadyjczykw i w mniej ni 2 % do cudzoziemcw13.
Porwnanie midzy Stanami Zjednoczonymi i Kanad jest interesujce, poniewa trudno znale
czysto gospodarcze przyczyny pozwalajce na wyjanienie tak zdecydowanie odmiennych tendencji
w Ameryce Pnocnej. Najwyraniej kluczow rol odegray tu czynniki polityczne. Nawet jeli Stany
Zjednoczone zawsze byy do otwarte na inwestycje zagraniczne, to jednak trudno sobie wyobrazi
amerykask opini publiczn godzc si w XIX wieku na to, by wier kraju naleao do dawnego
kolonizatora14. W Kanadzie stanowio to mniejszy problem, gdy bya ona wwczas po prostu koloni
brytyjsk. Fakt, e znaczna cz kraju naley do Zjednoczonego Krlestwa, niewiele rni si od
tego, e znaczna cz ziem lub fabryk Szkocji czy hrabstwa Sussex naley do londyczykw.
Podobnie fakt, e majtkowa pozycja Kanady pozostawaa tak dugo ujemna, powinien zosta
powizany z brakiem gwatownego zerwania politycznego (Kanada przestaa by dominium
w latach 30. XX wieku, ale gow jej pastwa pozostaje cigle krlowa angielska), a wic z brakiem
wywaszcze, ktre w innych czciach wiata towarzyszyy na og uzyskaniu niepodlegoci,
zwaszcza jeli chodzi o bogactwa naturalne.
Nowy wiat i Stary wiat: ciar niewolnictwa
Nie mona zamkn rozwaa na temat metamorfozy kapitau w Europie i w Ameryce bez oceny
kwestii niewolnictwa i miejsca niewolnikw w majtkach amerykaskich.
Thomas Jefferson posiada nie tylko grunty. Mia rwnie ponad 600 niewolnikw,
odziedziczonych po ojcu i teciu, a jego postawa polityczna wobec kwestii niewolnictwa zawsze bya
nadzwyczaj dwuznaczna. Jego idea republiki drobnych posiadaczy, rwnych wobec prawa, nie
obejmowa kolorowych, na ktrych opieraa si w duym stopniu jego rodzinna Wirginia. Gdy
w 1801 roku, dziki gosom stanw poudniowych, zosta prezydentem Stanw Zjednoczonych,
podpisa jednak prawo kadce kres importowi nowych niewolnikw na amerykask ziemi,
poczwszy od roku 1808. Nie przeszkadzao to bynajmniej staemu wzrostowi liczby niewolnikw
(przyrost naturalny jest mniej kosztowny ni handel), ktra urosa dwuipkrotnie midzy epok
Deklaracji Niepodlegoci w latach 70. XVIII wieku (okoo 400 tysicy niewolnikw) a spisem z roku
1800 (milion niewolnikw), a pniej znowu czterokrotnie midzy rokiem 1800 a spisem z 1860 roku
(ponad 4 miliony niewolnikw), co dao cznie dziesiciokrotny wzrost w cigu mniej ni wieku.
Niewolnicza gospodarka znajduje si w peni rozkwitu, gdy wybucha wojna secesyjna w 1861 roku,
konflikt, ktry doprowadza do zniesienia niewolnictwa w 1865 roku.
Okoo roku 1800 niewolnicy stanowili blisko 20 % ludnoci Stanw Zjednoczonych: 1 milion
niewolnikw przy cakowitej ludnoci 5 milionw mieszkacw. W stanach poudniowych, gdzie
koncentrowao si niewolnictwo15, proporcja sigaa 40 %: 1 milion niewolnikw i 1,5 miliona
biaych, przy liczbie ludnoci 2,5 miliona mieszkacw. Nie wszyscy biali mieli niewolnikw, a tylko

niewielka mniejszo miaa ich tylu co Jefferson. Majtek niewolniczy by jednym z najbardziej
skoncentrowanych, jak zobaczymy w czci trzeciej.
Szedziesit lat pniej proporcja niewolnikw na poziomie caych Stanw Zjednoczonych spada
do okoo 15 % (4 miliony niewolnikw na cakowit populacj 30 milionw), w efekcie silnego
przyrostu ludnoci w stanach pnocnych i zachodnich. Ale w stanach poudniowych proporcja ta
sigaa nadal 40 %: 4 miliony niewolnikw i 6 milionw biaych, przy cakowitej ludnoci 10
milionw mieszkacw.
Wiele rde historycznych pozwala nam pozna ceny niewolnikw w Stanach Zjednoczonych od
lat 70. XVIII wieku a do lat 60. XIX stulecia. S to midzy innymi inwentarze sporzdzane po
mierci wacicieli (probate records), zgromadzone przez Alice Hanson Jones, dane fiskalne
i spisowe, uywane przez Raymonda Goldsmitha, czy dane o transakcjach i targach niewolnikw,
zebrane przez Roberta Fogla. Konfrontujc rne rda, doszlimy do rednich szacunkw
prezentowanych na wykresach 4.10 4.11.

WYKRES 4.10: Kapita i niewolnictwo w Stanach Zjednoczonych


INTERPRETACJA: w 1770 roku w Stanach Zjednoczonych warto rynku niewolnikw siga ptorarocznego
dochodu narodowego (tyle co grunty rolne).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Stwierdzamy zatem, e czna warto niewolnikw wynosia okoo ptora rocznego dochodu
narodowego w caych Stanach Zjednoczonych w kocu XVIII wieku i podczas pierwszej poowy
XIX wieku, to znaczy w przyblieniu tyle, co warto gruntw rolnych. Jeli wczymy niewolnikw
do innych elementw majtku, wwczas cao majtkw amerykaskich jest w sumie stosunkowo
staa od epoki kolonialnej a do naszych dni i waha si midzy czteroletnim a czteroipletnim
dochodem narodowym (zob. wykres 4.10). Takie dodawanie jest oczywicie co najmniej dyskusyjne:
stanowi wiadectwo cywilizacji traktujcej niektre osoby jako przedmioty do posiadania, nie za jak
podmioty majce prawa, a w szczeglnoci prawo posiadania16. Pozwala to jednak na uwiadomienie
sobie znaczenia majtku niewolniczego dla ich wacicieli.

WYKRES 4.11: Kapita w latach 1770 1810: Stary i Nowy wiat


INTERPRETACJA: poczona warto gruntw rolnych i niewolnikw na poudniu Stanw Zjednoczonych przekracza
w latach 1770 1810 warto czteroletniego dochodu narodowego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21

Wida to jeszcze wyraniej, gdy oddzielimy stany poudniowe od pnocnych i porwnamy


struktur kapitau (z niewolnikami wcznie) w tych dwch czciach Stanw Zjednoczonych z lat
1770 1810 ze Zjednoczonym Krlestwem i Francj tego samego okresu (zob. wykres 4.11). Na
poudniu Stanw Zjednoczonych czna warto niewolnikw mieci si midzy dwuipletnim
a trzyletnim dochodem narodowym, tak e poczona warto gruntw rolnych i niewolnikw
przekracza czteroletni dochd narodowy. W sumie posiadacze z poudniowych stanw Nowego wiata
kontrolowali wicej bogactw ni waciciele ziemscy ze starej Europy. Ich grunty rolne same byy
niewiele warte, ale poniewa wpadli na wietny pomys rwnoczesnego posiadania gruntw
i pracujcej na nich siy roboczej, ich cakowity majtek by jeszcze wikszy.
Jeli doda warto rynkow niewolnikw do innych elementw majtku, wwczas przekroczymy
poziom szecioletniego dochodu narodowego w stanach poudniowych, czyli niemal tyle, ile wynosi
cakowita warto kapitau w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji. Z kolei w stanach pnocnych,
gdzie prawie nie ma niewolnikw, cakowita warto majtkw jest bardzo maa: zaledwie tyle, ile
trzyletni dochd narodowy, czyli dwukrotnie mniej ni w stanach poudniowych i w Europie.
Stanom Zjednoczonym sprzed wojny secesyjnej daleko byo rzecz jasna do kraju bez kapitau,
o ktrym mwilimy wczeniej. Nowy wiat w istocie czy w sobie dwie cakowicie przeciwstawne
rzeczywistoci: z jednej strony, na pnocy, by to wiat wzgldnie egalitarny, gdzie kapita nie by
wart wiele z racji obfitoci ziem, ktre kady mg naby po niskiej cenie, i gdzie nowi przybysze nie
mieli jeszcze czasu na zgromadzenie znacznego kapitau. Z drugiej strony, na poudniu, istnia wiat,
w ktrym nierwnoci w obszarze wasnoci przyjy najbardziej skrajn, brutaln form, poniewa
jedna poowa ludnoci posiadaa drug poow, a kapita niewolniczy w duej mierze zastpi kapita
ziemski. Ten zoony i niepozbawiony sprzecznoci stosunek Stanw Zjednoczonych do nierwnoci
trwa w znacznym stopniu do dzisiaj. Egalitarna obietnica i dua nadzieja pokadana w tej ziemi
wielkich szans, jak Stany Zjednoczone cigle reprezentuj dla milionw migrantw ubogiego

pochodzenia, mieszaj si z niezwykle brutaln form nierwnoci, zwaszcza w sferze rasowej, cigle
szeroko obecnej (Czarni z poudnia Stanw Zjednoczonych, pozbawieni praw obywatelskich, byli
przedmiotem segregacji rasowej do lat 60. XX wieku, w warunkach ustroju prawnego nie tak
odlegego od apartheidu, utrzymujcego si w Republice Poudniowej Afryki a do lat 80. XX wieku),
ktra wyjania bez wtpienia wiele aspektw rozwoju albo raczej niedorozwoju pastwa
socjalnego w Ameryce.
Kapita niewolniczy i kapita ludzki
Nie szacowalimy wartoci kapitau niewolniczego dla innych spoeczestw praktykujcych
niewolnictwo. W Zjednoczonym Krlestwie, gdzie niewolnictwo zostao zniesione w latach 1833
1838, bd we Francji, gdzie abolicja odbywa si w dwch etapach (pierwsza abolicja w 1792 roku,
po ktrej nastpuje przywrcenie niewolnictwa przez Napoleona w roku 1803, definitywna abolicja
w roku 1848), cz kapitau zagranicznego w XVIII wieku i z pocztkiem XIX stulecia przyjmuje
form plantacji na Antylach (jak w przypadku Sir Thomasa z Mansfield Park) albo na niewolniczych
wyspach Oceanu Indyjskiego (wyspa Bourbon i wyspa Francji, ktre stay si wyspami Reunion
i Mauritius po rewolucji francuskiej). Aktywa te obejmuj wic w domyle niewolnikw, ktrych
wartoci nie prbowalimy tu oblicza oddzielnie. czne aktywa zagraniczne z pocztkiem
XIX wieku nie przekraczaj jednak 10 % dochodu narodowego dla tych dwch krajw, a zatem
znaczenie niewolnikw w caoci majtkw byo oczywicie zdecydowanie mniejsze ni w Stanach
Zjednoczonych17.
Odwrotnie jest w spoeczestwach, w ktrych niewolnicy stanowi znaczc cz ludnoci. Tam
warto handlowa kapitau niewolniczego moe osiga bardzo wysokie poziomy, potencjalnie
jeszcze wysze ni w Stanach Zjednoczonych i wysze ni wszystkie inne formy majtkw.
Przyjrzyjmy si skrajnemu przypadkowi, gdzie niemal cao populacji znajduje si w posiadaniu
znikomej mniejszoci. Zamy tytuem przykadu, e dochd z pracy (to znaczy to, co praca przynosi
wacicielom niewolnikw) stanowi 60 % dochodu narodowego, e dochd z kapitau (to znaczy
czynsze, zyski itp. przynoszone przez ziemi i inne kapitay ich wacicielom) stanowi 40 % dochodu
narodowego, a wskanik rentownoci wszystkich form kapitau pozaludzkiego wynosi 5 % rocznie.
Z definicji warto kapitau narodowego (poza niewolnikami) rwna jest omioletniemu dochodowi
narodowemu wynika to z pierwszego fundamentalnego prawa kapitalizmu ( = / r),
wprowadzonego w rozdziale 1.
W spoeczestwie uznajcym niewolnictwo mona zastosowa to samo prawo do kapitalizacji
niewolniczej: jeli niewolnicy przynosz rwnowarto 60 % dochodu narodowego i jeli roczny
wskanik rentownoci wszystkich form kapitau wynosi 5 %, wwczas warto rynkowa cakowitego
zasobu niewolnikw rwna jest dwunastoletniemu dochodowi narodowemu czyli o poow wicej,
ni wynosi warto pozostaego, pozaludzkiego kapitau, a to dlatego, e niewolnicy przynosz po
prostu o poow wicej zwrotu ni pozostay kapita. Jeli dodamy warto niewolnikw do tego
kapitau, otrzymamy wwczas w naturalny sposb warto dwudziestoletniego dochodu narodowego,
gdy cao rocznego strumienia dochodu i produkcji jest kapitalizowana wedug stopy 5 %.
W przypadku Stanw Zjednoczonych lat 1770 1810 warto kapitau niewolniczego rwna jest
okoo ptorarocznemu dochodowi narodowemu (a nie dwunastoletniemu), poniewa, po pierwsze,
proporcja niewolnikw w populacji wynosi 20 % (a nie 100 %) i, po drugie, rednia wydajno
niewolnikw jest szacowana nieco poniej redniej wydajnoci pracy, z kolei stopa zwrotu z kapitau
niewolniczego jest generalnie blisza 7 8 % lub wicej ni 5 %, std sabsza kapitalizacja.

W praktyce w Stanach Zjednoczonych sprzed wojny secesyjnej cena rynkowa niewolnika rwna bya
dziesicio-, dwunastoletniej pacy rwnorzdnego wolnego pracownika (a nie dwudziestoletniej, jak
wymagaaby tego analogiczna wydajno i rentowno 5 %). Okoo roku 1860 rednia cena
niewolnika mczyzny w sile wieku wynosia blisko 2000 dolarw, podczas gdy roczna paca wolnego
robotnika rolnego okoo 200 dolarw18. Trzeba jeszcze doda, e ceny rniy si w zalenoci od
cech niewolnika i oceny waciciela: w filmie Django Quentin Tarantino pokazuje bogatego plantatora
gotowego pozby si piknej Broomhildy za jedyne 700 dolarw, ale dajcego 12 000 dolarw za
sprzeda swych najlepszych bojowych niewolnikw.
W kadym razie widzimy, e ten rodzaj rachunku ma sens tylko w odniesieniu do spoeczestw
praktykujcych niewolnictwo, gdzie kapita ludzki moe by sprzedawany na rynku w sposb trway
i nieodwracalny. Niektrzy ekonomici, w szczeglnoci w ramach cyklu niedawnych raportw Banku
wiatowego powiconych bogactwu narodw, decyduj si na obliczanie cakowitej wartoci
kapitau ludzkiego, kapitalizujc rentowno strumienia dochodu z pracy na bazie mniej czy
bardziej arbitralnego wskanika rentownoci rocznej (najczciej rzdu 4 % lub 5 %). W raportach
tych stwierdza si z zachwytem, e kapita ludzki jest najwaniejsz form kapitau w zaczarowanym
wiecie XXI wieku. Tak naprawd wniosek ten jest zupenie oczywisty i mgby zosta wysunity
take w kontekcie wiata w XVIII stuleciu: kiedy tylko ponad poowa dochodu narodowego przypada
na prac, i gdy zdecydujemy si przyj kapitalizacj strumienia dochodu z pracy na tym samym (albo
zblionym) poziomie, co w wypadku strumienia dochodu z kapitau, wwczas z definicji warto
kapitau ludzkiego przeronie inne formy kapitau. Nie ma co si ekscytowa ani tym bardziej nie ma
potrzeby dochodzi do takich wnioskw przez odwoywanie si do jakiej hipotetycznej kapitalizacji
(wystarczy porwna strumienie)19. Przyznanie wartoci pieninej zasobowi kapitau ludzkiego ma
sens wycznie w spoeczestwach, gdzie moliwe jest posiadanie w sposb peny i cakowity innych
osb spoeczestwach, ktre przynajmniej na pozr definitywnie przestay istnie.

1 Aby podkreli dugoterminowe zmiany, prezentowane tutaj wykresy pokazuj wycznie ewolucje dziesicioletnie, pomijajc

punkty skrajne, trwajce tylko kilka lat. Kompletne cigi robocze znajduj si w aneksie technicznym.
2 rednia inflacja 17 % rocznie w latach 1913 1950 nie uwzgldnia roku 1923 (kiedy ceny pomnoone zostay przez sto milionw

midzy pocztkiem i kocem roku).


3 Niemal na rwni z General Motors, Toyot i Renault-Nissanem (okoo 8 milionw sprzedanych samochodw kady w 2011 roku).

Pastwo francuskie rwnie zachowuje nadal okoo 15 % kapitau Renault (trzeci producent europejski po Volkswagenie
i Peugeot).
4 Jeliby wzi pod uwag ograniczenia dostpnych rde, moliwe jest rwnie, e t rnic tumacz po czci bdy
statystyczne, zob. aneks techniczny.
5 Zob. M. Albert, Kapitalizm kontra kapitalizm, Znak, Krakw 1994.
6 Zob. G. Duval, Made In Germany, Seuil, Paris 2013.
7 Zob. aneks techniczny.
8 Rnica w stosunku do epoki Ricardo jest taka, e brytyjscy posiadacze z lat 1800 1810 byli na tyle dobrze prosperujcy, e
mogli generowa dodatkowe oszczdnoci prywatne, pozwalajce na wchanianie deficytw publicznych bez naruszenia kapitau
narodowego. Deficyty europejskie lat 1914 1945 wystpuj w innym kontekcie, gdy majtki i oszczdnoci prywatne s ju
mocno dotknite wieloma negatywnymi wstrzsami, tak e zaduenie publiczne pogbia spadek kapitau narodowego.
9 Zob. aneks techniczny.
10 A. de Tocqueville, O demokracji w Ameryce, tum. B. Janicka, M. Krl, Fundacja Aletheia, Warszawa 2005, cz 2, rozdzia 19
i cz 3, rozdzia 6.
11 Na wykresach 3.1 3.2, 4.1, 4.6 i 4.9 pozycje dodatnie wobec reszty wiata (okresy kapitau zagranicznego netto dodatnie)
zaznaczone s kolorem jasnym, natomiast kolorem ciemnym pozycje ujemne (okresy dugu zagranicznego netto dodatniego).
Kompletne cigi wykorzystane do sporzdzenia caoci tych wykresw s dostpne w aneksie technicznym na stronie
internetowej.
12 Zob. dodatkowe wykresy S4.1 S4.2 (dostpne na stronie internetowej).
13 Trzeba jednak podkreli, e ten punkt widzenia na kapita zagraniczny netto zasania znaczenie udziaw krzyowych midzy
krajami, do czego wrcimy w nastpnym rozdziale.
14 Na temat reakcji na inwestycje europejskie w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku, zob. M. Wilkins, The History of Foreign
Investment in the United States to 1914, Harvard University Press, Cambridge 1989, rozdzia 16.
15 W stanach pnocnych znajdowao si tylko kilka tysicy niewolnikw. Zob. aneks techniczny.
16 Gdyby kada osoba traktowana bya jak podmiot, wwczas niewolnictwo (ktre moe by postrzegane jako skrajna forma dugu
jednej osoby wobec drugiej) nie powikszaoby majtku narodowego, podobnie zreszt jak cao dugw prywatnych czy
publicznych (dugi liczone s jako pasywa dla niektrych osb i jako aktywa dla innych, a wic anuluj si na poziomie
globalnym).
17 Liczba niewolnikw wyzwolonych w 1848 roku w koloniach francuskich szacowana jest na 250 000 (to znaczy mniej ni 10 %
liczby niewolnikw w Stanach Zjednoczonych). Podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, formy nierwnoci prawnych utrzymay
si jednak dugo po formalnej emancypacji: na przykad na wyspie Reunion po 1848 roku wymaga si od byych niewolnikw, by
przedstawiali umow o prac w charakterze pomocy domowej lub robotnika na plantacji. W razie takiego owiadczenia mog
zosta aresztowani i uwizieni jako tubylcy. Rnica z poprzednim ustrojem prawnym, w ktrym uciekajcy niewolnicy byli
cigani i oddawani panu, jest realna, ale wida tu raczej pewn cigo ni cakowite zerwanie.
18 Zob. aneks techniczny.
19 Na przykad jeli dochd narodowy skada si w 70 % z dochodw z pracy i w 30 % z dochodw z kapitau i jeli kapitalizujemy
cao tych dochodw na 5 %, wwczas warto zasobu kapitau ludzkiego bdzie rwna czternastu latom dochodu narodowego,
warto zasobu kapitau pozaludzkiego szeciu latom dochodu narodowego, a cao ustali si z koniecznoci na dwadziecia
lat. Z podziaem 60 % i 40 % dochodu narodowego, bliszym by moe realiom XVIII wieku (w kadym razie na Starym
Kontynencie), otrzymujemy dwanacie lat i osiem lat, zawsze przy cznej liczbie dwudziestu lat.

5. Stosunek kapitau do dochodu w dugiej


perspektywie czasowej

Przyjrzelimy si metamorfozom kapitau w Europie i Ameryce od XVIII wieku. W duszym okresie


charakter majtku cakowicie si zmieni: kapita ziemski zosta stopniowo zastpiony przez kapita
w nieruchomociach, przemysowy i finansowy. Ale najbardziej uderzajcym zjawiskiem jest bez
wtpienia to, e mimo tych wszystkich transformacji cakowita warto zasobu kapitau, liczona
wielokrotnoci rocznego dochodu narodowego a zatem wielko stosunku, ktry mierzy globalne
znaczenie kapitau w gospodarce i spoeczestwie nie wydaje si ulega wielkim zmianom w dugiej
perspektywie czasowej. W Wielkiej Brytanii i we Francji, czyli w krajach, dla ktrych dysponujemy
najbardziej kompletnymi danymi historycznymi, kapita narodowy w drugiej dekadzie XXI wieku ma
warto okoo picio-, szecioletniego dochodu narodowego, czyli poziom nieznacznie niszy od tego,
jaki obserwowalimy w XVIII i XIX wieku a do I wojny wiatowej (okoo szecio-, siedmioletniego
dochodu narodowego). Poza tym, jeli bra pod uwag siln i regularn progresj stosunku kapitau do
dochodu, obserwowan od lat 50. XX wieku, naturalnie nasunie si pytanie o to, czy wzrost ten bdzie
trwa w nadchodzcych dekadach i czy stosunek kapitau do dochodu odzyska bd przekroczy
w cigu XXI wieku swe poziomy z wiekw minionych.
Drugi uderzajcy fakt wynika z porwnania midzy Europ i Ameryk. Nie ma niespodzianki
w tym, e wstrzsy lat 1914 1945 dotkny duo silniej i trwalej Stary Kontynent, std stosunek
kapitau do dochodu przez wikszo XX wieku by niszy w Europie. Jeli jednak wyczymy ten
dugi okres wojen i lat powojennych, wwczas stwierdzimy, e stosunek kapitau do dochodu zawsze
bywa wyszy w Europie. Odnosi si to zarwno do XIX i pocztkw XX wieku (ze stosunkiem
kapitau do dochodu rzdu szeciu siedmiu lat w Europie, wobec czterech piciu w Stanach
Zjednoczonych), jak rwnie koca XX i pocztku XXI wieku: prywatne majtki europejskie
ponownie przekroczyy poziomy amerykaskie z pocztkiem lat 90. XX wieku i w drugiej dekadzie
XXI stulecia bliskie s wartoci szecioletniego dochodu narodowego, wobec zaledwie ponad
czteroletniego w Stanach Zjednoczonych (zob. wykresy 5.1 5.2)1.

WYKRES 5.1: Kapita prywatny i publiczny: Europa i Ameryka, 1870 2010


INTERPRETACJA: ruchy kapitau narodowego w Europie i Ameryce odnosz si przede wszystkim do ruchw
kapitau prywatnego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 5.2: Kapita narodowy w Europie i Ameryce, 1870 2010


INTERPRETACJA: kapita narodowy (publiczny i prywatny) rwny jest w 1910 roku szecioipletniemu dochodowi
narodowemu w Europie, wobec czteroipletniego w Ameryce.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Fakty te naley wyjani. Dlaczego stosunek kapitau do dochodu wydaje si powraca do swych
najwyszych historycznych poziomw w Europie oraz dlaczego poziom ten byby strukturalnie
wyszy ni w Ameryce? Jakie to magiczne siy sprawiaj, e warto kapitau stanowi szecio- lub
siedmiokrotno rocznego dochodu narodowego w danym spoeczestwie, a nie trzy- lub
czterokrotno? Czy istnieje jaki poziom rwnowagi dla stosunku kapitau do dochodu, jakie
czynniki by go okrelay, jakie pyn std konsekwencje dla wskanika rentownoci kapitau i jaka jest

relacja wobec podziau dochodu narodowego midzy dochody z pracy i dochody z kapitau? Aby
odpowiedzie na te pytania, zaczniemy od przedstawienia dynamicznego prawa pozwalajcego
powiza stosunek kapitau do dochodu waciwy dla jakiej gospodarki z jej stop oszczdnoci
i stop wzrostu.
Drugie fundamentalne prawo kapitalizmu: = s /g
W dugim okresie stosunek kapitau do dochodu jest wyranie i jednoznacznie powizany ze stop
oszczdnoci s danego kraju i stop wzrostu g jego dochodu narodowego dziki nastpujcej formule:
= s / g
Na przykad, jeli s = 12 %, a g = 2 %, to = s / g = 600 %2.
Innymi sowy, jeli jaki kraj oszczdza corocznie 12 % swego dochodu narodowego i jeli stopa
wzrostu jego dochodu narodowego wynosi 2 % rocznie, wwczas dugoterminowo stosunek kapitau
do dochodu bdzie rwny 600 %, to znaczy, e dany kraj zakumuluje rwnowarto szeciu lat
dochodu narodowego w kapitale.
Formua ta, ktra moe by uwaana za drugie fundamentalne prawo kapitalizmu, oddaje prawd
tyle oczywist, co wan: kraj, ktry duo oszczdza i ronie powoli, akumuluje w dugim okresie
ogromny zasb kapitau, a to moe mie znaczce konsekwencje dla struktury spoecznej i podziau
bogactw w tym kraju.
Powiedzmy inaczej: w spoeczestwie znajdujcym si w quasi-stagnacji majtki pochodzce
z przeszoci w sposb naturalny nabieraj nadmiernego znaczenia.
Powrt stosunku kapitau do dochodu do poziomu strukturalnie wysokiego w XXI wieku,
zblionego do tych obserwowanych w XVIII i XIX stuleciu, tumaczy si wic powrotem do systemu
wolnego wzrostu. To spadek wzrostu zwaszcza demograficznego przywraca kapitaowi tak wielk
wag.
Podstawowe znaczenie ma to, e mae rnice w stopie wzrostu mog mie bardzo wane skutki dla
stosunku kapitau do dochodu w duszym terminie.
Jeli na przykad przy tej samej stopie oszczdnoci 12 % stopa wzrostu spadnie poniej 1,5 %
rocznie (zamiast 2 %), wwczas stosunek kapitau do dochodu w dugim okresie = s / g ronie do
poziomu omioletniego dochodu narodowego (zamiast szecioletniego). Jeli stopa wzrostu spada do
1 % rocznie, wwczas stosunek = s / g wzrasta do dwunastu, czyli mamy spoeczestwo dwukrotnie
zasobniejsze w kapita ni przy stopie wzrostu 2 %. Z jednej strony jest to dobra wiadomo: kapita
jest potencjalnie uyteczny dla wszystkich i przy dobrej organizacji wszyscy mogliby z niego
skorzysta. Ale z drugiej strony oznacza to, e posiadacze kapitau przy danym podziale
faktycznie kontroluj znaczn cz bogactw, liczonych na przykad w latach redniego dochodu
z pracy. W kadym przypadku skutki gospodarcze, spoeczne i polityczne takiej transformacji s
powane.
Jeli natomiast wzrost osiga 3 %, wwczas = s / g spada do poziomu czteroletniego dochodu
narodowego. A jeeli rwnoczenie stopa oszczdnoci nieznacznie spada do s = 9 %, to wtedy
dugookresowy stosunek kapitau do dochodu spada do trzech.
Skutki te s tym bardziej znaczce, e stop wzrostu, ktr naley bra pod uwag w formule = s
/ g, jest globalna stopa wzrostu dochodu narodowego, to znaczy suma stp wzrostu dochodu
narodowego na mieszkaca i wzrostu ludnoci3. Innymi sowy, dla tej samej stopy oszczdnoci rzdu
10 12 % i przy tej samej stopie wzrostu dochodu na mieszkaca rzdu 1,5 2 % rocznie widzimy

natychmiast, jak kraje pogrone w quasi-stagnacji demograficznej a zatem z globaln stop


wzrostu wynoszc niewiele ponad 1,5 2 % rocznie, jak w Europie mog dokona akumulacji
zasobw kapitau o wartoci midzy szecio- a omioletnim dochodem narodowym, podczas gdy kraje
majce wzrost demograficzny rzdu 1 % rocznie a wic cakowit stop wzrostu rzdu 2,5 3 %
rocznie, jak w Ameryce akumuluj tylko trzy- lub czteroletni dochd narodowy. Jeli ci drudzy maj
poza tym mniejsz skonno do oszczdzania ni pierwsi, co mona zreszt wytumaczy
wolniejszym starzeniem si ludnoci, wwczas ten wyrany mechanizm jeszcze bardziej si
wzmacnia. Inaczej mwic, kraje majce bardzo porwnywalne poziomy rozwoju i wzrostu dochodu
na mieszkaca mog mie stosunki kapitau do dochodu bardzo rne, po prostu dlatego, e ich wzrost
demograficzny nie jest taki sam.
Zobaczymy, e prawo to pozwala naprawd dobrze odda historyczn ewolucj stosunku kapitau
do dochodu. W szczeglnoci pozwala wytumaczy, dlaczego stosunek kapitau do dochodu wydaje
si wraca dzisiaj po wstrzsach lat 1914 1945 i po fazie nadzwyczaj szybkiego wzrostu w drugiej
poowie XX wieku do bardzo wysokich poziomw. Pozwala rwnie zrozumie, z jakiego powodu
Europa strukturalnie akumuluje wicej kapitau ni Ameryka (w kadym razie tak dugo, jak dugo
wzrost demograficzny bdzie szybszy za Atlantykiem, co niewtpliwie nie bdzie trwao
w nieskoczono). Ale przedtem musimy jeszcze doprecyzowa kilka poj i teorii.
Prawo dugiego okresu
Przede wszystkim warto zapamita, e drugie fundamentalne prawo kapitalizmu, = s / g, moe by
zastosowane jedynie wtedy, gdy zrealizowane s pewne kluczowe zaoenia. W pierwszej kolejnoci
chodzi tu o prawo asymptotyczne, to znaczy wane tylko w dugim okresie: jeli jaki kraj oszczdza
udzia s swego dochodu nieskoczenie i jeli stopa wzrostu jego dochodu narodowego jest rwna g
w sposb stay, wwczas jego stosunek kapitau do dochodu bdzie coraz bardziej zblia si do = s
/ g, a potem ustabilizuje si na tym poziomie. Ale nie dokona si to z dnia na dzie. Jeli jaki kraj
oszczdza proporcj s swego dochodu dopiero od kilku lat, nie wystarczy to, by osign poziom
stosunku kapitau do dochodu rwny = s / g.
Jeli na przykad wychodzimy z kapitau zerowego i oszczdzamy 12 % dochodu narodowego
podczas roku, to nie pozwoli to oczywicie na zakumulowanie w kapitale szecioletniego dochodu. Ze
stop oszczdnoci 12 % rocznie i przy zerowym wyjciowym kapitale trzeba a pidziesiciu lat, by
oszczdzi rwnowarto szecioletniego dochodu. W dodatku stosunek kapitau do dochodu nie
bdzie rwny szeciu, gdy dochd narodowy sam mocno wzronie w cigu pwiecza, chyba eby
zakada wzrost cakowicie zerowy.
Pierwsza zasada, jak naley mie na uwadze, jest wic taka, e akumulacja majtkw wymaga
czasu: potrzeba wielu dekad, by prawo = s / g si potwierdzio. Pozwala to lepiej zrozumie,
dlaczego tyle czasu zajo, zanim w Europie zaniky lady wstrzsw z lat 1914 1945, i dlaczego
w badaniu tych kwestii tak wane jest przyjcie dugoterminowej perspektywy historycznej. Na
poziomie indywidualnym fortuny powstaj niekiedy bardzo szybko. Jednake na poziomie krajw
traktowanych jako caoci ruchy stosunku kapitau do dochodu przedstawione przez prawo = s / g s
ruchami dugofalowymi.
Na tym polega zasadnicza rnica wobec prawa = r , ktre w rozdziale 1 okrelilimy jako
pierwsze fundamentalne prawo kapitalizmu. Wedug tego prawa cz dochodw z kapitau
w dochodzie narodowym jest rwna redniej rentownoci kapitau r pomnoonej przez stosunek
kapitau do dochodu . Wane jest, by uwiadomi sobie, e prawo = r stanowi

w rzeczywistoci czyst rwno ksigow, wan z zaoenia w kadym miejscu i w kadym czasie.
Mona zreszt postrzega je raczej jako definicj udziau kapitau w dochodzie narodowym (albo
stopy redniego zwrotu z kapitau, w zalenoci od tego, co jest atwiejsze do obliczenia) ni jako
prawo. Prawo = s / g, przeciwnie, stanowi wynik procesu dynamicznego: przedstawia stan
rwnowagi, do ktrego zmierza gospodarka oszczdzajca przy stopie s i rosnca w stopie g, ale ten
stan rwnowagi praktycznie nigdy nie zostaje osignity w peni.
Po wtre prawo = s / g obowizuje tylko wwczas, jeli skoncentrujemy si na formach kapitau
moliwych do zakumulowania przez czowieka. Jeli czyste bogactwa naturalne a wic ta ich cz,
ktrych warto jest niezalena od wszelkiego przetworzenia dokonanego przez czowieka i wszelkich
inwestycji z przeszoci stanowi znaczc cz kapitau narodowego, jest rzecz jasn, e stosunek
moe by wysoki nawet bez dokadania jakichkolwiek oszczdnoci. Do kwestii rozmiarw, jakie
osiga w praktyce kapita, ktrego nie mona zakumulowa, jeszcze powrcimy.
Wreszcie prawo = s / g obowizuje tylko wtedy, gdy cena aktyww ewoluuje rednio w ten sam
sposb co ceny konsumpcyjne. Jeli ceny nieruchomoci albo akcji rosn duo bardziej ni inne ceny,
wwczas stosunek midzy wartoci rynkow kapitau narodowego i rocznym strumieniem dochodu
narodowego moe take by wysoki bez dokadania jakichkolwiek dodatkowych oszczdnoci.
W krtkim okresie te zmiany wzgldnej ceny aktyww, to znaczy ceny aktyww w stosunku do cen
konsumpcyjnych czy przyjmuj form nadwyek, czy spadkw s czsto duo waniejsze ni
efekty skali, to znaczy efekty zwizane z akumulacj nowych oszczdnoci. Jednake przy zaoeniu,
e zmiany cen wyrwnuj si w dugim okresie, prawo = s / g zachowuje wano na dusz met,
niezalenie od powodw, dla ktrych zainteresowany kraj postanowi oszczdza dan proporcj s
swojego dochodu narodowego.
Zaznaczmy ten punkt: prawo = s / g jest cakowicie niezalene od przyczyn, dla ktrych
mieszkacy jakiego kraju i niekiedy ich rzd akumuluj majtki. W praktyce akumuluje si
kapita ze wszystkich moliwych powodw na przykad by zwikszy przysz konsumpcj (lub
zapobiec temu, by si nie zmniejszya, zwaszcza po przejciu na emerytur) albo by zabezpieczy
bd stworzy majtek dla przyszych pokole, lub wreszcie by zdoby wadz, bezpieczestwo czy
presti, wice si czsto z majtkiem. Na og wszystkie te motywacje wystpuj rwnoczenie,
w rnych proporcjach, w zalenoci od osb, krajw i epok. Bardzo czsto zbiegaj si u jednej
osoby, ktra czsto nie potrafi ich nawet jasno wyartykuowa. W trzeciej czci wrcimy do
znaczenia tych rnych motywacji i mechanizmw akumulacji i zobaczymy, e problem ten ma
powane konsekwencje dla nierwnoci podziau majtkw, roli dziedziczenia w strukturze tych
nierwnoci oraz dla spoecznego, moralnego i politycznego uzasadniania nierwnoci. Na razie
chcemy jedynie wytumaczy dynamik stosunku kapitau do dochodu (kwesti, ktra moe by
w pewnej mierze badana niezalenie od podziau bogactwa) i szczeglnie podkreli fakt, e prawo
= s / g stosuje si we wszystkich przypadkach, niezalenie od dodatkowych uwarunkowa stopy
oszczdnoci w danym kraju. Wynika to z prostego faktu, e stosunek = s / g jest jedynym
stabilnym stosunkiem kapitau do dochodu w kraju oszczdzajcym corocznie cz swoich dochodw
i ktrego dochd narodowy ronie w stopie g.
Uzasadnienie tego jest bardzo proste. Zilustrujmy je przykadem. Jeli jaki kraj oszczdza rocznie
12 % swoich dochodw, a zasb kapitau pocztkowego jest rwny szecioletniemu dochodowi, i jeli
zasb kapitau pocztkowego ronie o 2 % rocznie4, to znaczy dokadnie w tym samym tempie jak
dochd narodowy, to stosunek kapitau do dochodu jest stay.
Z kolei jeli zasb kapitau jest mniejszy od szecioletniego dochodu, wwczas oszczdnoci rwne
12 % dochodu doprowadz do przyrostu kapitau o ponad 2 % rocznie, a wic szybszego ni wzrost

dochodu, tak e stosunek kapitau do dochodu bdzie rs a do momentu, gdy osignie swj punkt
rwnowagi.
I odwrotnie: jeli zapas kapitau jest wikszy od szecioletniego dochodu, to oszczdnoci rwne
12 % oznaczaj, e kapita bdzie si obnia o 2 % rocznie, podobnie jak stosunek kapitau do
dochodu, i bdzie spada a do swojego punktu rwnowagi.
W kadym wypadku stosunek kapitau do dochodu zmierza dugookresowo w stron rwnowagi na
poziomie = s / g (ewentualnie zwikszonego o czyste bogactwa naturalne), pod warunkiem wszake,
e ceny aktyww ewoluuj rednio tak, jak ceny konsumpcyjne w duszej perspektywie czasowej5.
Podsumowujc, prawo = s / g nie tumaczy krtkoterminowych wstrzsw, jakich doznaje
stosunek kapitau do dochodu jak rwnie nie wyjania istnienia wojen wiatowych ani kryzysu roku
1929, wydarze, ktre mog by traktowane jako wstrzsy o ekstremalnej skali ale pozwala
zrozumie, ku jakiemu poziomowi potencjalnej rwnowagi stosunek kapitau do dochodu
dugookresowo zmierza, niezalenie od rnych wstrzsw i kryzysw.
Powrt kapitau w bogatych krajach od lat 70. XX wieku
Aby zilustrowa rnic midzy krtkoterminowymi a dugoterminowymi ruchami stosunku kapitau
do dochodu, warto przyjrze si jego corocznym zmianom obserwowanym w bogatych krajach
w latach 1970 2010, czyli w okresie, dla ktrego dostpne s jednolite i wiarygodne dane dla duej
liczby krajw. Zacznijmy od stosunku midzy kapitaem prywatnym a dochodem narodowym, ktrego
ewolucj przedstawilimy na wykresie 5.3 dla omiu podstawowych bogatych krajw wiata, a wic
w porzdku malejcego PKB: Stanw Zjednoczonych, Japonii, Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii,
Woch, Kanady, Australii.
W porwnaniu z wykresami 5.1 5.2 oraz z tymi z poprzednich rozdziaw, ktre przedstawiay
dziesicioletnie cigi danych, pozwalajce na skoncentrowanie si na duszych tendencjach, na
wykresie 5.3 widzimy, e stosunek kapitau do dochodu we wszystkich tych krajach cay czas
przechodzi krtkoterminowe zmiany. Te okresowe ewolucje wynikaj std, e ceny aktyww, czy to
nieruchomoci (mieszkania i nieruchomoci przedsibiorstw), czy te aktyww finansowych (w
szczeglnoci akcji), s notorycznie pynne. Zawsze trudno jest ustali cen kapitau, z jednej strony
dlatego, e obiektywnie nieatwo przewidzie przyszy popyt na dobra i usugi dostarczane przez dane
przedsibiorstwo lub aktywa w nieruchomociach, a wic przysze strumienie zyskw, dywidend,
opat licencyjnych, czynszw itd., ktre te aktywa przynios; i z drugiej strony poniewa aktualna
warto budynku czy spki zaley nie tylko od tak zwanych fundamentw, ale take od spodziewanej
ceny, ktr mona bdzie uzyska, sprzedajc te dobra w razie potrzeby, to znaczy od przewidywania
nadwyki bd straty.

WYKRES 5.3: Kapita prywatny w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: kapita prywatny ma warto midzy dwu- a trzyipletnim dochodem narodowym w bogatych
krajach w roku 1970 oraz midzy cztero- a siedmioletnim dochodem w 2010 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Tymczasem przewidywania przyszych cen zale od oglnego zainteresowania aktywami danego


typu, co moe w sposb naturalny rodzi zjawisko samospeniajcej si przepowiedni: tak dugo, jak
liczy si na sprzeda jakiego dobra po wyszej cenie, ni je zakupiono, racjonalne moe by pacenie
droej ni wynosi wewntrzna warto okrelonych aktyww (tym bardziej, jeli wewntrzna warto
aktyww sama w sobie jest niepewna), i poddanie si zbiorowemu entuzjazmowi, choby by
przesadny. Oto dlaczego baki spekulacyjne cen kapitau z nieruchomoci i giedowego s tak stare
jak sam kapita. W tym przypadku najbardziej spektakularn bak okresu 1970 2010 jest
niewtpliwie baka japoska z 1990 roku (zob. wykres 5.3). W latach 80. XX wieku warto majtkw
prywatnych w Japonii dosownie szybuje pod niebo, przechodzc od poziomu zaledwie czteroletniego
dochodu narodowego z pocztku dekady do niemal siedmioletniego pod koniec. To nadmierne i nader
szybkie napompowanie byo po czci sztuczne: warto kapitau prywatnego gwatownie spada
bowiem z pocztkiem lat 90., aby w kocu ustabilizowa si wok poziomu szecioletniego dochodu
narodowego od poowy lat 90. XX wieku.
Nie sporzdzimy tutaj wykazu rozlicznych baniek nieruchomociowych i giedowych, ktre
powstaway i pkay w zamonych krajach od roku 1970. Nie bdziemy take prbowali przewidywa
przyszych baniek, co jest zreszt zwyczajnie niemoliwe. Tytuem przykadu zwrmy uwag na
ostr korekt na rynku nieruchomoci we Woszech w latach 1994 1995 i na pknicie baki
internetowej w latach 2000 2001, ktre doprowadzio do szczeglnie gbokiego spadku stosunku
kapitau do dochodu w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii (cho nie tak gbokiego jak
w Japonii dziesi lat wczeniej). Zauwamy rwnie, e amerykaski boom w nieruchomociach i na
giedzie z pocztku XXI wieku trwa do roku 2007, po czym nastpuje silny spadek kursw podczas
recesji lat 2008 2009. W cigu dwch lat prywatne majtki amerykaskie przeszy od poziomu
picio- do czteroletniego dochodu narodowego, czyli by to spadek tego samego rzdu, co korekta
japoska z lat 1991 1992. W innych krajach, w szczeglnoci w Europie, korekta bya znacznie
sabsza, jeli w ogle bya. W Wielkiej Brytanii, we Francji i we Woszech ceny aktyww, zwaszcza

nieruchomoci, miay krtk pauz w 2008 roku i poszy w gr od lat 2009 2010, tak e majtki
prywatne sytuuj si z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku na tym samym poziomie co w roku 2007
albo nawet nieco powyej.
Warto podkreli, e poza tymi okresowymi i nieprzewidywalnymi zmianami cen aktyww
w krtkim okresie, zmianami, ktrych skala wydaje si rosn w cigu ostatnich dekad (zobaczymy,
e moe to pozostawa w zwizku z potencjalnym wzrostem stosunku kapitau do dochodu), istnieje
pewna wyrana dugoterminowa tendencja we wszystkich bogatych krajach w latach 1970 2010
(zob. wykres 5.3). Z pocztkiem lat 70. XX wieku czna warto majtkw prywatnych po
uwzgldnieniu dugw zawieraa si midzy poziomem dwu- a trzyipletniego dochodu
narodowego we wszystkich krajach bogatych, na wszystkich kontynentach6. Czterdzieci lat pniej,
z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku, majtki prywatne miay warto midzy czteroletnim
a siedmioletnim dochodem narodowym, take we wszystkich badanych krajach7. Oglna tendencja nie
pozostawia wtpliwoci: pomijajc problem baniek, obserwujemy wielki powrt prywatnego kapitau
w zamonych krajach od lat 70. XX wieku, albo raczej pojawienie si nowego kapitalizmu
majtkowego.
Ta strukturalna ewolucja tumaczy si trzema seriami czynnikw, kumulujcych si
i uzupeniajcych, aby nada zjawisku wielk skal. Najwaniejszym dugoterminowym czynnikiem
jest spowolnienie wzrostu, zwaszcza demograficznego, ktre wraz z utrzymywaniem si wysokiego
poziomu oszczdnoci mechanicznie prowadzi do strukturalnej tendencji zwykowej stosunku
kapitau do dochodu poprzez prawo = s / g. Mechanizm ten stanowi dominujc si w bardzo
dugim okresie, lecz nie powinien przysania dwch innych czynnikw, ktre zasadniczo zwikszyy
jego skutki w cigu ostatnich dekad. Po pierwsze chodzi o ruch na rzecz prywatyzacji i stopniowy
transfer majtku publicznego w kierunku majtku prywatnego od lat 70. XX wieku, a po drugie
o zjawisko dugoterminowego nadrabiania cen aktyww nieruchomociowych i giedowych, ktre
rwnie przypieszyo w latach 1980 1990, w kontekcie politycznym globalnie bardzo
sprzyjajcym majtkom prywatnym w porwnaniu z dekadami powojennymi.
Poza spekulacjami: saby wzrost, wysokie oszczdnoci
Zacznijmy od pierwszego mechanizmu, opartego na spowolnieniu wzrostu: utrzymywaniu si
wysokich oszczdnoci i prawie dynamicznym = s / g. W tabeli 5.1 przedstawilimy obserwowane
rednie wartoci stopy wzrostu i stopy prywatnych oszczdnoci w omiu gwnych krajach bogatych
w latach 1970 2010. Jak zauwaylimy w rozdziale 2, stopy wzrostu dochodu narodowego na
mieszkaca (albo produkcji krajowej na mieszkaca) byy niezwykle zblione w rnych krajach
rozwinitych w cigu ostatnich dekad. Jeli dokonujemy porwna w skali kilku lat, to odstpy te
mog by znaczce, czsto rozpalajc zawi i dranic dum narodow. Ale kiedy posugujemy si
rednimi z duszych okresw, widzimy, e wszystkie zamone kraje rosn w przyblieniu w tym
samym tempie. Midzy latami 1970 2010 rednia roczna stopa wzrostu dochodu narodowego na
mieszkaca miecia si midzy 1,6 2 % w omiu gwnych krajach rozwinitych wiata, najczciej
midzy 1,7 1,9 %. Przy zaoeniu niedoskonaoci dostpnych metod statystycznych (w
szczeglnoci tych dotyczcych wskanikw cen) nie wydaje si, by tak ograniczone odstpy byy
jakkolwiek statystycznie znaczce8.

Stopa wzrostu
dochodu

Stopa
wzrostu

Stopa wzrostu dochodu


narodowego na

Oszczdnoci prywatne
(po uwzgldnieniu amortyzacji) (w %

narodowego

ludnoci

mieszkaca

dochodu narodowego)

Stany
Zjednoczone

2,8 %

1,0 %

1,8 %

7,7 %

Japonia

2,5 %

0,5 %

2,0 %

14,6 %

Niemcy

2,0 %

0,2 %

1,8 %

12,2 %

Francja

2,2 %

0,5 %

1,7 %

11,1 %

Wielka
Brytania

2,2 %

0,3 %

1,9 %

7,3 %

Wochy

1,9 %

0,3 %

1,6 %

15,0 %

Kanada

2,8 %

1,1 %

1,7 %

12,1 %

Australia

3,2 %

1,4 %

1,7 %

9,9 %

TABELA 5.1: Stopa wzrostu i stopa oszczdnoci w bogatych krajach, 1970 2010
INTERPRETACJA: stopy oszczdnoci i wzrostu demograficznego znacznie si rni wrd krajw bogatych; stopy
wzrostu dochodu narodowego na mieszkaca rni si znacznie mniej.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

W kadym razie odstpy te s bardzo mae w porwnaniu z rnicami dotyczcymi stopy wzrostu
demograficznego. W okresie 1970 2010 stopy wzrostu ludnoci mieszcz si poniej 0,5 % rocznie
w Europie i w Japonii (w podokresie 1990 2010 bylibymy blisi 0 % lub nawet lekko poniej
w Japonii), podczas gdy w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Australii zawieraj si midzy 1
1,5 % rocznie (zob. tabela 5.1). Tak wic globalna stopa wzrostu w okresie 1970 2010 jest wyranie
wysza w Stanach Zjednoczonych i innych nowych krajach ni w Europie i w Japonii: okoo 3 %
rocznie w pierwszym przypadku (lub nawet troch wicej), zaledwie 2 % rocznie w drugim (lub
dokadnie 1,5 % w ostatnim okresie). Rnice te mog wydawa si nieznaczne, ale kiedy kumuluj
si w czasie w dugich okresach, zaczynaj w efekcie robi si cakiem istotne, jak widzielimy
w rozdziale 2. Warto pamita, e takie rnice stp wzrostu maj ogromne skutki dla
dugoterminowej akumulacji kapitau i wyjaniaj w duym stopniu, dlaczego stosunek kapitau do
dochodu jest strukturalnie wyszy w Europie i Japonii ni w Ameryce.
Jeli spojrzymy teraz na rednie stopy oszczdnoci w okresie 1970 2010, to rwnie dostrzeemy
spore rnice midzy krajami. Stopa prywatnych oszczdnoci mieci si na og midzy 10 12 %
dochodu narodowego, ale w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wynosi zaledwie 7 8 %,
z kolei a 14 15 % w Japonii i we Woszech (zob. tabela 5.1). Skumulowane w cigu czterdziestu lat
odstpy prowadz do duego zrnicowania. Zobaczymy, e kraje, ktre najwicej oszczdzaj, to
czsto te, ktrych ludno jest najbardziej dotknita stagnacj i starzeniem si (co mona tumaczy
motywem oszczdzania z myl o emeryturze bd przekazaniu rodkw nastpcom), ale ten stosunek
jest daleki od regularnoci. Jak zauwaylimy wczeniej, istniej liczne powody, dla ktrych
podejmuje si decyzje o oszczdzaniu w wikszej lub mniejszej skali, i nie ma nic zaskakujcego
w tym, e wiele czynnikw i rnic zwizanych z kultur, postrzeganiem przyszoci i kad
poszczegln histori narodow wchodzi w gr take pomidzy krajami. Podobnie jak ma to miejsce
wwczas, gdy chodzi o rozrodczo czy polityk migracyjn, ktre to decyzje in fine okrelaj stop
wzrostu demograficznego.
Kiedy poczymy zmiany stp wzrostu i stp oszczdnoci, okazuje si, e mona atwo
wytumaczy, dlaczego rne kraje akumuluj odmienne iloci kapitau, jak rwnie dlaczego

stosunek kapitau do dochodu zdecydowanie wzrs od roku 1970. Szczeglnie klarowny jest
przypadek Japonii. Przy stopie oszczdnoci prawie 15 % rocznie i stopie wzrostu ledwie
przekraczajcej 2 %, jest logiczne, e kraj ten akumuluje w dugim okresie zasb kapitau rzdu
szecio-, siedmioletniego dochodu narodowego. Jest to mechaniczna konsekwencja dynamicznego
prawa akumulacji = s / g. Podobnie nie jest zaskoczeniem, e Stany Zjednoczone, ktre oszczdzaj
duo mniej ni Japonia i maj szybszy wzrost, maj wyranie niszy stosunek kapitau do dochodu.
Generalnie, jeli porwnamy poziomy majtkw prywatnych w 2010 roku przewidywanych na
podstawie strumieni oszczdnoci obserwowanych midzy latami 1970 2010 (i doczonych do
majtkw pocztkowych z 1970 roku) z poziomem majtkw prywatnych faktycznie
zaobserwowanym w roku 2010, to w wypadku wikszoci krajw stwierdzimy du zgodno
oblicze9. Nie jest ona idealna, co oznacza, e pewn rol odgrywaj take inne czynniki. Przykadem
moe by Wielka Brytania, gdzie strumienie oszczdnoci wydaj si zdecydowanie niewystarczajce,
by mona byo wytumaczy bardzo silny wzrost majtkw prywatnych w cigu tego okresu.
Niemniej jednak poza szczeglnymi przypadkami takiego czy innego kraju, otrzymane wyniki s
globalnie bardzo spjne: istot akumulacji kapitau prywatnego w krajach bogatych w latach 1970
2010 mona wyjani rozmiarem oszczdnoci zanotowanym midzy tymi dwiema datami (a take
kapitau pocztkowego), bez potrzeby zakadania silnego wzrostu relatywnych cen aktyww. Innymi
sowy, ruchy cen nieruchomoci i kursw giedowych w gr lub w d zawsze dominuj w krtkim
i czsto w rednim okresie, ale zmierzaj do wyrwnania w duszym terminie, kiedy to decydujce
wydaj si efekty skali.
Tu take warto przywoa przykad Japonii. Jeli usiuje si zrozumie ogromn zwyk stosunku
kapitau do dochodu w latach 80. i silny spadek z pocztkiem lat 90. XX wieku, oczywiste staje si, e
zjawiskiem dominujcym jest baka na giedzie i na rynku nieruchomoci, ktra najpierw narasta,
a potem pka. Ale jeli chce si zrozumie ewolucj obserwowan w caoci okresu 1970 2010,
wwczas jest jasne, e efekty skali przewaaj nad efektami cen: fakt, e japoskie majtki prywatne
wzrosy od poziomu trzyletniego dochodu narodowego w roku 1970 do szecioletniego w roku 2010,
niemal idealnie wynika ze strumienia oszczdnoci10.
Dwie skadowe oszczdnoci prywatnych
Na oszczdnoci prywatne skadaj si oszczdnoci dokonane bezporednio przez osoby prywatne
(jest to cz dochodu, jakim dysponuj gospodarstwa domowe, nieprzeznaczona do natychmiastowej
konsumpcji) oraz oszczdnoci zrealizowane przez przedsibiorstwa na rzecz osb prywatnych, ktre
je posiadaj, bezporednio, w przypadku przedsibiorstw indywidualnych, bd porednio, poprzez ich
lokaty finansowe. Ten drugi skadnik odpowiada zyskom reinwestowanym przez przedsibiorstwa,
nazywanym rwnie zyskami zatrzymanymi (retained earnings) i moe stanowi w niektrych
krajach do poowy oszczdnoci prywatnych (zob. tabela 5.2).
Jeli pominlibymy ten drugi skadnik i wzili pod uwag wycznie oszczdnoci gospodarstw
domowych w cisym znaczeniu, to doszlibymy do wniosku, e strumienie oszczdnoci we
wszystkich krajach s niewystarczajce, by zapewni wzrost majtkw prywatnych, a zatem ten
ostatni tumaczyby si w znacznym stopniu strukturaln zwyk cen aktyww, zwaszcza cen akcji.
Taki wniosek byby prawidowy z ksigowego punktu widzenia, ale sztuczny z punktu widzenia
ekonomii. Jest bowiem prawd, e ceny akcji maj tendencj do wzrostu szybszego ni ceny
konsumpcyjne w duszym okresie, ale wyjania si to gwnie faktem, e reinwestowane zyski

pozwalaj przedsibiorstwom zwikszy rozmiary i kapita (chodzi zatem o efekt skali, a nie efekt
ceny). Kiedy wcza si reinwestowane zyski do oszczdnoci prywatnych, efekt ceny w wikszoci
znika.
W praktyce, z punktu widzenia akcjonariuszy, zyski wypacone natychmiast w formie dywidend s
czsto wyej opodatkowane ni zyski zatrzymane. Dla posiadaczy kapitau moe by wic korzystne
wypacenie tylko ograniczonej czci zyskw w postaci dywidend (w zalenoci od pilnych potrzeb
konsumpcyjnych) i pozostawienie reszty, by si akumulowaa i bya reinwestowana
w przedsibiorstwie i jego filiach, ewentualnie po to, by sprzeda pniej cz akcji i zrealizowa
nadwyki (generalnie niej opodatkowane ni dywidendy)11. Rnice midzy krajami dotyczce
udziau zyskw reinwestowanych w cznej puli oszczdnoci prywatnych tumacz si zreszt
w znacznej mierze rnicami systemw prawnych i skarbowych i bior si raczej z rnic ksigowych
ni realnych rnic ekonomicznych. W tych warunkach bardziej uzasadnione jest traktowanie
reinwestowanych zyskw przedsibiorstw jako oszczdnoci dokonanych na rachunek wacicieli,
a wic jako skadnika oszczdnoci prywatnych.

Stany
Zjednoczone

Oszczdnoci prywatne (po


uwzgldnieniu amortyzacji) (w %
dochodu narodowego)

W tym oszczdnoci
netto gospodarstw
domowych

W tym oszczdnoci netto


przedsibiorstw (zyski
reinwestowane netto)

7,7 %

4,6 %

60 %

3,1 %

40 %

Japonia

14,6 %

6,8 %

47 %

7,8 %

53 %

Niemcy

12,2 %

9,4 %

77 %

2,8 %

23 %

Francja

11,1 %

9,0 %

81 %

2,1 %

19 %

Wielka
Brytania

7,4 %

2,8 %

38 %

4,6 %

62 %

Wochy

15,0 %

14,6 %

97 %

0,4 %

3 %

Kanada

12,1 %

7,2 %

60 %

4,9 %

40 %

Australia

9,9 %

5,9 %

60 %

3,9 %

40 %

TABELA 5.2: Oszczdnoci prywatne w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: wana cz (i rna w zalenoci od kraju) oszczdnoci prywatnych pochodzi z zatrzymanych
zyskw przedsibiorstw.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Naley rwnie ucili, e pojcie oszczdnoci zawarte w prawie dynamicznym = s / g dotyczy


oszczdnoci po uwzgldnieniu amortyzacji, to znaczy oszczdnoci naprawd nowych, po odjciu
czci oszczdnoci brutto sucych do opacenia zuycia budynkw lub wyposaenia (naprawa
dziury w dachu, kanalizacji, wymiana uywanych materiaw: samochodw, komputerw, maszyn
itp.). Rnica ta jest wana, gdy w rozwinitych gospodarkach amortyzacja osiga kadego roku rzd
10 15 % dochodu narodowego i pochania niemal poow oszczdnoci brutto, ktre wahaj si
w granicach 25 30 % dochodu narodowego, tak wic oszczdnoci netto stanowi zwykle 10 15 %
dochodu narodowego (zob. tabela 5.3). W szczeglnoci zasadnicza cz zatrzymanych zyskw
brutto suy czsto do utrzymania w odpowiednim stanie budynkw i wyposaenia, zdarza si wic, e
pozostajca suma pozwalajca na sfinansowanie inwestycji bdzie bardzo niewielka najwyej kilka

procent dochodu narodowego albo wrcz ujemna, jeli zatrzymane zyski brutto s mniejsze od
amortyzacji. Z definicji zatem tylko oszczdnoci netto mog powikszy zasb kapitau: wyrwnanie
amortyzacji pozwala jedynie unikn jego zmniejszenia12.

Oszczdnoci prywatne brutto (w % dochodu


narodowego)

Po odjciu
amortyzacji

Oszczdnoci prywatne
netto

Stany
Zjednoczone

18,8 %

11,1 %

7,7 %

Japonia

33,4 %

18,9 %

14,6 %

Niemcy

28,5 %

16,2 %

12,2 %

Francja

22,0 %

10,9 %

11,1 %

Wielka Brytania

19,7 %

12,3 %

7,3 %

Wochy

30,1 %

15,1 %

15,0 %

Kanada

24,5 %

12,4 %

12,1 %

Australia

25,1 %

15,2 %

9,9 %

TABELA 5.3: Oszczdnoci brutto i netto w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: wana cz oszczdnoci brutto (na og okoo poowy) odpowiada amortyzacji, a zatem suy
do naprawy lub wymiany zuytego kapitau.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Dobra trwae i przedmioty wartociowe


Do tej pory, kiedy mwilimy o oszczdnociach prywatnych a w konsekwencji take o majtkach
prywatnych nie bralimy pod uwag zakupw przez gospodarstwa domowe dbr trwaych: mebli,
wyposaenia domowego, samochodw itp. Postpujemy tutaj w lad za midzynarodowymi normami
rachunkowoci narodowej, ktre traktuj dobra trwae gospodarstw domowych jako konsumpcj
natychmiastow (te same dobra zakupione przez przedsibiorstwa s traktowane odwrotnie: jako
inwestycje z wysok stop amortyzacji). Dla naszych rozwaa ma to jednak ograniczone znaczenie,
gdy dobra trwae zawsze miay stosunkowo niewielki udzia w porwnaniu z caoci majtkw,
udzia, ktry do tego nie zmieni si w czasie: we wszystkich bogatych krajach dostpne szacunki
wykazuj, e czna warto dbr trwaych gospodarstw domowych zawiera si na og midzy 30
50 % dochodu narodowego dla caego okresu 1970 2010, bez wyranej tendencji w gr lub w d.
Innymi sowy, kady posiada rednio midzy jedn trzeci a poow rocznego dochodu w meblach,
lodwkach, samochodach itp., czyli okoo 10 000 15 000 euro na mieszkaca przy dochodzie
narodowym na mieszkaca rzdu 30 000 euro na pocztku XXI wieku. Nie jest to bynajmniej
nieistotna ilo i jak zobaczymy w trzeciej czci tej ksiki, dla znacznego odsetka ludnoci
odpowiada ona za wikszo caego majtku. Niemniej to tylko niewielki dodatek w porwnaniu
z wielkoci picio-, szecioletniego dochodu narodowego, na ktry skada si cao majtkw
prywatnych poza dobrami trwaymi czyli po okoo 150 000 200 000 euro na mieszkaca, z czego
poowa przypada na nieruchomoci, a poowa na aktywa finansowe netto (depozyty bankowe, akcje,
obligacje, rne lokaty itp., po uwzgldnieniu dugw) oraz majtek prywatny wykorzystywany
gospodarczo. Rzeczywicie, jeliby wczy dobra trwae do majtkw prywatnych, skutkiem byoby

jedynie podniesienie o okoo 30 50 % w dochodzie narodowym poziomu krzywych przedstawionych


na wykresie 5.3, bez znaczcego wpywu na trendy oglne13.
Zauwamy, e poza nieruchomociami i majtkiem prywatnym wykorzystywanym gospodarczo
jedynymi aktywami niefinansowymi uwzgldnionymi w midzynarodowych normach rachunkowoci
narodowej ktrych przestrzegamy, aby zapewni spjno porwna majtku prywatnego
i narodowego midzy krajami s przedmioty wartociowe, na przykad wyroby z metali
szlachetnych (zoto, srebro, biuteria, dziea sztuki itp.), pozostajce w posiadaniu gospodarstw
domowych jako lokata kapitau (lub ze wzgldu na wartoci estetyczne), ktre w zasadzie nie
niszczej z upywem czasu. Wedle wszelkich szacunkw warto tych przedmiotw jest wszake
wyranie nisza ni warto dbr trwaych (wynosi midzy 5 10 % dochodu narodowego
w zalenoci od kraju, czyli obecnie midzy 1500 3000 euro na mieszkaca przy rednim dochodzie
narodowym 30 000 euro), a ich udzia w caoci majtkw prywatnych jest raczej drugorzdny, nawet
po uwzgldnieniu ostatnich podwyek cen zota14.
Interesujce jest to, e wedug historycznych szacunkw, ktrymi dysponujemy, te rzdy wielkoci
nie wydaj si ulega wikszym zmianom w dugim okresie. Dla dbr trwaych dostpne szacunki
wskazuj na rzd 30 50 % dochodu narodowego, zarwno w XIX, jak i w XX wieku. Podobne
wielkoci podaj szacunki majtku narodowego Wielkiej Brytanii okoo 1700 roku, sporzdzone przez
Gregoryego Kinga: czna warto mebli, zastawy stoowej itd. wynosia wwczas wedug Kinga
blisko 30 % dochodu narodowego. Jeli za chodzi o wyroby wartociowe i drogocenne przedmioty, to
wydaje si dostrzegalna dugookresowa tendencja spadkowa: od poziomu 10 15 % dochodu
narodowego z kocem XIX i pocztkiem XX wieku do 5 10 % dzisiaj. Wedug Kinga ich czna
warto, wliczajc metalowe monety, sigaa 25 30 % dochodu narodowego okoo roku 1700.
Chodzi zatem o stosunkowo ograniczone wysokoci w porwnaniu z caoci majtkw
zakumulowanych w krlestwie rwn okoo siedmiokrotnoci rocznego dochodu narodowego,
gwnie w formie gruntw rolnych, domw mieszkalnych i innych dbr gwnych (magazyny, fabryki,
skady, pogowie, statki itp.) czym zreszt King nie omieszka si zachwyci15.
Kapita prywatny wyraony w latach dochodu rozporzdzalnego
Naley podkreli, e w latach 2000 2010 stosunek kapitau do dochodu osignby w bogatych
krajach jeszcze wyszy poziom bez wtpienia najwyszy, nienotowany w historii gdyby cao
majtkw prywatnych wyrazi w wielokrotnoci rocznego dochodu rozporzdzalnego, a nie dochodu
narodowego, jak robilimy do tej pory. Ta z pozoru techniczna kwestia wymaga kilku wyjanie.
Dochd rozporzdzalny gospodarstw domowych, albo krcej: dochd rozporzdzalny, mierzy
dochd pieniny pozostajcy bezporednio do dyspozycji gospodarstw domowych danego kraju.
Z definicji, by przej od dochodu narodowego do dochodu rozporzdzalnego, trzeba odj wszystkie
podatki, opaty i potrcenia oraz doda transfery pienine (emerytury, zasiki z tytuu bezrobocia,
zasiki rodzinne, pomoc socjaln itp.). Do pocztku XX wieku pastwo i rne administracje
publiczne odgryway ograniczon rol w yciu gospodarczym i spoecznym (cao potrce bya
rzdu 10 % dochodu narodowego i finansowaa gwnie wielkie organy administracyjne: policj,
wojsko, wymiar sprawiedliwoci, drogi itp.), tak e dochd rozporzdzalny stanowi na og okoo
90 % dochodu narodowego. Rola ta znaczco wzrosa jednak w cigu XX wieku i dochd
rozporzdzalny nie przekracza dzi 70 80 % dochodu narodowego w rnych bogatych krajach.
W konsekwencji, jeli wyrazi cao majtkw prywatnych wielokrotnoci rocznego dochodu

rozporzdzalnego (nie za dochodu narodowego), to otrzymujemy zdecydowanie wysze poziomy. Na


przykad w latach 2000 2010 kapita prywatny stanowi w przyblieniu midzy czteroa siedmiokrotnoci rocznego dochodu narodowego w bogatych krajach, to znaczy midzy picioa dziewiciokrotnoci rocznego dochodu rozporzdzalnego (zob. wykres 5.4).

WYKRES 5.4: Kapita prywatny wyraony w latach dochodu rozporzdzalnego


INTERPRETACJA: stosunek kapitau do dochodu wyraony w latach dochodu rozporzdzalnego gospodarstw
domowych (czyli 70 80 % dochodu narodowego) jest wyszy ni wyraony w latach dochodu narodowego.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Wybr jednego z dwch sposobw mierzenia stosunku kapitau do dochodu zaley od punktu
widzenia, jaki chcemy przyj w odniesieniu do problemu. Stosunek wyraony w latach dochodu
rozporzdzalnego akcentuje realia cile pienine i pozwala pooy nacisk na rozmiar osignity
dzisiaj przez majtki w porwnaniu z rocznymi dochodami, jakimi dysponuj bezporednio
gospodarstwa domowe (ktre mog na przykad oszczdza). Odpowiada to w pewien sposb
konkretnej rzeczywistoci stanu konta bankowego, w jakiej yj gospodarstwa domowe, i jest rzecz
wan, by mie te rzdy wielkoci na uwadze. Naley wszake podkreli, e odstp midzy
dochodem rozporzdzalnym a dochodem narodowym mierzy z definicji warto usug publicznych,
z ktrych nieodpatnie korzystaj gospodarstwa domowe, w szczeglnoci usug owiatowych i suby
zdrowia, finansowanych bezporednio przez wadze publiczne. Owe transfery w naturze maj tak
sam warto jak transfery pienine uwzgldniane w dochodzie rozporzdzalnym: pozwalaj one
osobom, ktrych to dotyczy, unikn wypacania porwnywalnych sum lub znacznie wyszych
prywatnym dostarczycielom usug owiatowych czy zdrowotnych. Niebranie tego pod uwag
oznaczaoby znieksztacenie ewolucji czy porwna midzy krajami. Z tego wzgldu wydaje nam si
celowe okrelanie wielkoci majtkw w wielokrotnoci rocznego dochodu narodowego. Oznacza to
przyjcie ekonomicznego punktu widzenia nie za cile pieninego na pojcie dochodu.
W ramach tej ksiki, kiedy odnosimy si do stosunku kapitau do dochodu, zawsze mamy na myli
stosunek midzy zasobem kapitau i strumieniem dochodu narodowego16.
Problem fundacji i innych posiadaczy

Dla penego obrazu dodajmy, e do majtkw prywatnych wczylimy nie tylko aktywa i pasywa
pozostajce w posiadaniu osb prywatnych (gospodarstw domowych w ujciu rachunkowoci
narodowej), ale take te znajdujce si w posiadaniu fundacji i innych stowarzysze niekomercyjnych
(instytucje niekomercyjne w rachunkowoci narodowej). Wyjanijmy, e tylko fundacje
i stowarzyszenia finansowane dziki darowiznom osb prywatnych bd dochodom z ich wasnoci
nale do tej kategorii. Te, ktre funkcjonuj gwnie dziki subwencjom publicznym, s zaliczone do
sektora administracji publicznej, natomiast te, ktre zale przede wszystkim od produktu ich
sprzeday, s zaliczone do sektora przedsibiorstw.
W praktyce granice te s pynne i w zaliczaniu majtku fundacji do caoci majtkw prywatnych,
a nie na przykad do majtku publicznego lub traktowaniu ich jako odrbnej kategorii, panuje pewna
dowolno. W istocie chodzi o odmienn form wasnoci, poredni midzy wasnoci czysto
prywatn i wasnoci czysto publiczn. Jeli wemiemy pod uwag dobra bdce w posiadaniu
Kocioa przez wieki albo te posiadane dzisiaj przez organizacj Lekarze bez granic lub przez Bill &
Melinda Gates Foundation, to widzimy, e mamy do czynienia z wielk rnorodnoci osb
prawnych dcych do specyficznych celw.
Naley wszake podkreli, e stawka sporu jest tu stosunkowo ograniczona: to, co pozostaje
w posiadaniu osb prawnych, jest generalnie do niewielkie w porwnaniu z tym, co zachowuj dla
siebie osoby fizyczne. Jeli przyjrzymy si dostpnym szacunkom dla rnych bogatych krajw
w latach 1970 2010, to stwierdzimy, e udzia fundacji i stowarzysze niekomercyjnych w caoci
majtkw prywatnych jest zawsze mniejszy od 10 % i na og wynosi poniej 5 %, z interesujcymi
rnicami midzy krajami zaledwie 1 % we Francji, okoo 3 4 % w Japonii i do 6 7 % w caoci
majtkw prywatnych w Stanach Zjednoczonych bez wyranego ukierunkowania. Dostpne rda
historyczne wskazuj, e czna warto dbr Kocioa we Francji w XVIII wieku sigaa 7 8 %
caoci majtkw prywatnych, czyli w przyblieniu 50 60 % dochodu narodowego z tamtej epoki (te
dobra zostay czciowo skonfiskowane i sprzedane podczas rewolucji francuskiej, aby zlikwidowa
dugi publiczne pozostawione przez ancien rgime)17. Innymi sowy, Koci posiada za ancien
rgimeu dobra duo wiksze na tle caoci majtkw prywatnych tamtego czasu ni bogate
fundacje amerykaskie na pocztku XXI wieku. Ciekawe jest to, e oba te poziomy s do zblione.
Mwimy tu o znacznych pozycjach majtkowych, zwaszcza jeli porwna si je z niewielkimi
niekiedy nawet ujemnymi majtkami posiadanymi przez wadze publiczne w rnych epokach.
Niemniej w zestawieniu z majtkami prywatnymi s one stosunkowo skromne. Fakt wliczenia bd
nie majtkw fundacji do majtkw gospodarstw domowych nie wpywa na ogln ewolucj stosunku
midzy kapitaem prywatnym i dochodem narodowym w dugim okresie. To wliczenie tumaczy si
poza tym faktem, e nieraz trudno jest przeprowadzi granic midzy rnymi strukturami
prawnymi fundacjami, funduszami powierniczymi itp. uywanymi przez osoby zamone do
zarzdzania ich aktywami i realizowania ich interesw prywatnych (i ktre w rachunkach narodowych
s wliczane do majtkw prywatnych, o ile zostan jako takie rozpoznane) z jednej strony,
a fundacjami i stowarzyszeniami uznawanymi za dziaajce w interesie publicznym ze strony drugiej.
Do tej delikatnej kwestii wrcimy w trzeciej czci ksiki, kiedy zajmiemy si badaniem dynamiki
globalnej nierwnoci majtkw, a w szczeglnoci bardzo wielkich majtkw w XXI wieku.
Prywatyzacja majtku w bogatych krajach
Bardzo silny wzrost majtkw prywatnych, obserwowany w bogatych krajach, zwaszcza w Europie
i w Japonii w latach 1970 2010, tumaczy si gwnie spowolnieniem wzrostu i utrzymywaniem

duych oszczdnoci wedug prawa = s / g. Ale jeli zjawisko powrotu na scen kapitau
prywatnego przyjo taki rozmiar, to take dlatego, e gwny mechanizm zosta wzmocniony dwoma
dodatkowymi efektami: po pierwsze procesem prywatyzacji i stopniowego przechodzenia majtku
publicznego w kierunku majtku prywatnego, a po drugie zjawiskiem dugoterminowego nadganiania
cen aktyww.
Zacznijmy od prywatyzacji. Zauwaylimy ju w poprzednim rozdziale silny spadek udziau
kapitau publicznego w kapitale narodowym w cigu ostatnich dekad, zwaszcza we Francji i w
Niemczech, gdzie majtek publiczny stanowi a do jednej czwartej a nawet do jednej trzeciej
majtku narodowego w latach 1950 1970, a obecnie utrzymuje si na poziomie zaledwie kilku
procent (aktywa publiczne z trudem wystarczaj na wyrwnanie dugw). W rzeczywistoci chodzi
o bardzo powszechn tendencj, dotyczc wszystkich bogatych krajw: w omiu gwnych
najbardziej rozwinitych gospodarkach wiata obserwujemy w latach 1970 2010 stopniowe
zmniejszanie si stosunku midzy kapitaem publicznym i dochodem narodowym, rwnolege do
zwyki stosunku midzy kapitaem prywatnym i dochodem narodowym (zob. wykres 5.5). Innymi
sowy, powrt na scen majtkw prywatnych stanowi czciowe odbicie procesu prywatyzacji
majtku narodowego. Owszem, wzrost kapitau prywatnego we wszystkich krajach by wyranie
wyszy od spadku kapitau publicznego, tak e kapita narodowy liczony w latach dochodu
narodowego rs. Ale rs wolniej ni kapita prywatny, jeli bra pod uwag proces prywatyzacji.

WYKRES 5.5: Kapita prywatny i publiczny w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: we Woszech kapita prywatny wzrs z 240 % do 680 % dochodu narodowego w latach 1970
2010, podczas gdy kapita publiczny spad z 20 % do 70 %.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Szczeglnie klarowny jest przypadek Woch. Woski majtek publiczny netto by nieznacznie
dodatni w latach 70. XX wieku, potem by zdecydowanie ujemny, poczynajc od lat 1980 1990,
wskutek zakumulowania si ogromnych deficytw publicznych. cznie w latach 1970 2010
majtek publiczny zmniejszy si o rwnowarto niemal rocznego dochodu narodowego. W tym
samym czasie majtki prywatne powikszyy si z poziomu zaledwie dwuipletniego dochodu
narodowego w roku 1970 do niemal siedmioletniego w 2010 roku, czyli by to wzrost rzdu

czteryipletniego dochodu. Inaczej mwic, spadek wartoci majtku publicznego stanowi midzy
jedn pit a jedn czwart wartoci wzrostu majtkw prywatnych, co nie jest bez znaczenia. Majtek
narodowy Woch znacznie wzrs przechodzc od poziomu okoo dwuipletniego dochodu
narodowego w roku 1970 do okoo szecioletniego w 2010 roku ale i tak mniej ni majtek
prywatny, ktrego nadzwyczajny wzrost by czciowo sztuczny, bo odpowiada niemal w jednej
czwartej rosncemu zadueniu jednej czci Woch wobec drugiej. Zamiast paci podatki celem
zrwnowaenia budetw publicznych, Wosi albo przynajmniej ci, ktrzy maj po temu rodki
poyczyli rzdowi pienidze, wykupujc obligacje skarbowe lub inne aktywa publiczne, co pozwolio
im zwikszy majtki prywatne, nie powikszajc przy tym majtku narodowego.
Rzeczywicie stwierdzamy, e mimo bardzo duych oszczdnoci prywatnych (okoo 15 % dochodu
narodowego) oszczdnoci narodowe wyniosy we Woszech w okresie 1970 2010 poniej 10 %
dochodu narodowego. Inaczej mwic, ponad jedna trzecia oszczdnoci prywatnych zostaa
wchonita przez deficyty publiczne. Ten schemat mona odnale we wszystkich bogatych krajach,
lecz na znacznie mniejsz skal ni we Woszech. W wikszoci krajw oszczdnoci publiczne byy
ujemne (co oznacza, e inwestycje publiczne byy mniejsze od deficytu publicznego, czyli e wadze
publiczne mniej inwestoway, ni poyczay, lub e te poyczki finansoway biece wydatki). We
Francji, w Wielkiej Brytanii, w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych deficyty publiczne
przekraczay inwestycje publiczne o okoo 2 3 % dochodu narodowego rednio w okresie 1970
2010, ale nie o 6 % jak we Woszech (zob. tabela 5.4)18.
W sumie we wszystkich bogatych krajach ujemne oszczdnoci publiczne, jak i wynikajcy z tego
spadek wartoci majtku publicznego, odpowiadaj za znaczc cz wzrostu wartoci majtkw
prywatnych (midzy jedn dziesit a jedn czwart, w zalenoci od kraju). Nie jest to gwny
czynnik, lecz z pewnoci nie jest on bez znaczenia.
Poza tym jest moliwe, e dostpne szacunki nie doceniaj wartoci aktyww publicznych
w latach 70. XX wieku, zwaszcza w Wielkiej Brytanii (by moe take we Woszech i we Francji),
i w konsekwencji prowadz nas do umniejszania skali transferw midzy majtkiem publicznym
i majtkiem prywatnym19. Pozwolioby to w szczeglnoci wyjani, dlaczego prywatne majtki
brytyjskie tak mocno wzrosy w okresie 1970 2010 mimo zdecydowanie niewystarczajcych
oszczdnoci prywatnych, zwaszcza podczas fal prywatyzacji przedsibiorstw publicznych od lat
1980 1990, prywatyzacji, do ktrych dochodzio czsto po bardzo niskich cenach, co gwarantowao
skdind popularno tych operacji wrd nabywcw.
Warto doda, e procesy transferw majtku sektora publicznego w stron sektora prywatnego nie
dokonay si wycznie w bogatych krajach od lat 70. XX wieku. T ogln tendencj widzimy na
wszystkich kontynentach. W skali wiatowej najbardziej masowa operacja prywatyzacyjna ostatnich
dekad, i zreszt w caej historii kapitau, dotyczy oczywicie krajw byego bloku radzieckiego.
Szacunki, ktrymi dysponujemy, cho bardzo niedokadne, wskazuj, e majtki prywatne w Rosji
i w krajach Europy Wschodniej sytuuj si z kocem pierwszej dekady XXI wieku wok poziomu
czteroletniego dochodu narodowego, a warto tamtejszego majtku publicznego netto jest
nadzwyczaj niska, podobnie jak w bogatych krajach. Szacunki dostpne dla lat 1970 1980, przed
upadkiem muru berliskiego i zaamaniem si reimw komunistycznych, s jeszcze mniej doskonae.
Niemniej wszystko wskazuje na to, e podzia by wwczas dokadnie odwrotny: majtki prywatne
byy minimalne (ograniczone do skrawkw prywatnych gruntw, ewentualnie czci mieszka
w krajach komunistycznych bardziej otwartych na wasno prywatn, ale i tak zawsze wartych
poniej rocznego dochodu narodowego), a kapita publiczny reprezentowa cao kapitau
przemysowego i lwi cz kapitau narodowego, cznie wartego midzy trzy- a czteroletnim

dochodem narodowym. Innymi sowy, poziom kapitau narodowego na pierwszy rzut oka si nie
zmieni: po prostu jego podzia midzy kapita publiczny i prywatny uleg cakowitemu odwrceniu.

Stany
Zjednoczone

Oszczdnoci narodowe (prywatne + publiczne) (po


uwzgldnieniu amortyzacji) (w % dochodu narodowego)

W tym
oszczdnoci
prywatne

W tym
oszczdnoci
publiczne

5,2 %

7,6 %

2,4 %

Japonia

14,6 %

14,5 %

0,1 %

Niemcy

10,2 %

12,2 %

2,0 %

Francja

9,2 %

11,1 %

1,9 %

Wielka
Brytania

5,3 %

7,3 %

2,0 %

Wochy

8,5 %

15,0 %

6,5 %

Kanada

10,1 %

12,1 %

2,0 %

Australia

8,9 %

9,8 %

0,9 %

TABELA 5.4: Oszczdnoci prywatne i publiczne w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: znaczca cz (i zmienna w zalenoci od kraju) oszczdnoci prywatnych wchaniana jest przez
deficyty publiczne, std oszczdnoci narodowe s mniejsze od oszczdnoci prywatnych.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Podsumowujc: bardzo silny wzrost wartoci majtkw prywatnych rosyjskich


i wschodnioeuropejskich na przeomie lat 80. i 90. XX wieku, ktry w pewnych konkretnych
przypadkach przyj form nadzwyczaj szybkiego, spektakularnego wzbogacenia si (mylimy tu
zwaszcza o rosyjskich oligarchach), nie ma oczywicie nic wsplnego z oszczdnociami ani
prawem dynamicznym = s / g. Chodzi tu o najzwyczajniejszy w wiecie transfer wasnoci kapitau
wadzy publicznej do osb prywatnych. Proces prywatyzacji majtku narodowego, obserwowany
w krajach rozwinitych od lat 70. XX wieku, mona uzna za bardzo zagodzon form tego
radykalnego procesu.
Historyczna zwyka cen aktyww
Ostatnim czynnikiem wyjaniajcym wzrost stosunku kapitau do dochodu w cigu ostatnich dekad
jest historyczna zwyka cen aktyww. Inaczej mwic, okres 1970 2010 moe by poprawnie
analizowany tylko wwczas, jeli umieci si go w duszym kontekcie historycznym, tym z lat
1910 2010. Nie dysponujemy kompletnymi rdami historycznymi dla wszystkich krajw
rozwinitych, ale cigi danych, ktre sporzdzilimy dla Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Stanw
Zjednoczonych, daj wyniki cakowicie zbiene, ktre tutaj streszczamy.
Rozpatrujc w caoci okresy 1910 2010 albo 1870 2010, stwierdzamy, e globalna ewolucja
stosunku kapitau do dochodu jest bardzo dobrze wyjaniona prawem dynamicznym = s / g.
W szczeglnoci fakt, e stosunek kapitau do dochodu jest strukturalnie wyszy w Europie ni
w Ameryce w dugim okresie, cakowicie odpowiada rnicom stp oszczdnoci, a zwaszcza stp
wzrostu w cigu minionego wieku20. Spadek w latach 1910 1950 pokrywa si z niskimi

oszczdnociami narodowymi i zniszczeniami, bdcymi konsekwencj wojen wiatowych, natomiast


fakt, e zwyka stosunku kapitau do dochodu bya szybsza w okresie 1980 2010 ni w cigu lat
1950 1980, daje si atwo wytumaczy spadkiem stopy wzrostu midzy tymi dwoma podokresami.
Najniszy punkt zanotowany w latach 50. XX wieku wypada jednak niej, ni przewidywaaby to
prosta logika akumulacji streszczona przez prawo = s / g. Aby zrozumie gboko doka poowy
XX wieku, naley doda, e ceny aktyww w nieruchomociach i giedowych byy historycznie niskie
zaraz po II wojnie wiatowej, z wielu powodw wyjanionych we wczeniejszych rozdziaach
(polityka blokady czynszw i regulacji finansowej, klimat polityczny mao sprzyjajcy kapitalizmowi
prywatnemu), potem podnosiy si stopniowo od lat 50. XX wieku, by przyspieszy od lat 80. XX
stulecia.
Wedug naszych szacunkw proces historycznego nadganiania cen aktyww wydaje si dzisiaj
zakoczony: pomijajc skoki i okresowe tendencje krtkoterminowe, zwyka lat 1950 2010
kompensuje w przyblieniu spadek okresu 1910 1950. Byoby wszake ryzykowne wyciganie
wniosku, e faza strukturalnej zwyki cen aktyww jest definitywnie zakoczona i e ceny aktyww
bd odtd rosn w tym samym tempie, co ceny konsumpcyjne w najbliszych dekadach. Z jednej
strony rda historyczne s niepene i niedoskonae, zatem porwnania cen w tak dugich okresach
mog by tylko przyblione. Z drugiej strony istnieje wiele powodw teoretycznych, dla ktrych ceny
aktyww mog ewoluowa inaczej od innych cen w dugim okresie, na przykad poniewa na niektre
rodzaje aktyww budynki, wyposaenie wpyw ma tempo postpu technicznego rne od
redniego tempa wzrostu gospodarki; pewne znaczenie mog mie rwnie wyczerpujce si surowce
naturalne (do tego punktu wrcimy).
Wreszcie i przede wszystkim, ponownie musimy zaznaczy, e cena kapitau, abstrahujc od
krtko- i rednioterminowych baniek, jest po czci konstrukcj spoeczn i polityczn. Stanowi ona
odbicie pojcia wasnoci przewaajcego w danym spoeczestwie i zaley od wielu polityk oraz
instytucji regulujcych stosunki midzy rnymi grupami spoecznymi, ktrych to dotyczy a w
szczeglnoci midzy tymi, ktrzy kapita posiadaj, i tymi, ktrzy go nie maj. Jest to bezsporne na
przykad w obszarze cen nieruchomoci, ktre zale od obowizujcych przepisw dotyczcych
stosunkw midzy wacicielami i lokatorami oraz rewaloryzacji czynszw. Dotyczy to rwnie
kursw giedowych, jak widzielimy w poprzednim rozdziale, kiedy podnielimy kwesti stosunkowo
niskiej wartoci rynkowej waciwej przedsibiorstwom niemieckim.

WYKRES 5.6: Wartoci rynkowe i wartoci ksigowe spek


INTERPRETACJA: wskanik q Tobina (stosunek midzy wartoci rynkow a wartoci ksigow spek) mia
tendencj do redniego wzrostu w bogatych krajach w latach 70. XX wieku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Z tego punktu widzenia interesujca jest analiza (dla krajw, dla ktrych takie dane s dostpne)
ewolucji stosunku midzy wartoci rynkow a wartoci ksigow spek w okresie 1970 2010
(zob. wykres 5.6). Czytelnicy, ktrzy uznaj te kwestie za nazbyt techniczne, mog bez problemu
przej bezporednio do nastpnego podrozdziau.
Wartoci rynkow spki notowanej na giedzie jest jej kapitalizacja giedowa. Dla tych spek,
ktre na giedzie notowane nie s, gdy s albo zbyt mae, albo decyduj si nie czerpa finansowania
z giedy (na przykad by zachowa rodzinny charakter firmy, co moe si zdarzy nawet w bardzo
duych spkach), warto rynkowa liczona jest w rachunkach narodowych przez odniesienie do
kursw giedowych notowanych przedsibiorstw majcych w miar moliwoci najbardziej zblione
charakterystyki (podobna brana, rozmiar itd.) oraz przy uwzgldnieniu pynnoci odnonego
rynku21. To te wanie wartoci rynkowe, ktrymi posugiwalimy si do tej pory, aby mierzy zasoby
majtku prywatnego i narodowego. Warto ksigowa, nazywana rwnie wartoci bilansow
(book value), aktywem ksigowym netto lub funduszami wasnymi, rwna jest skumulowanej
wartoci wszystkich aktyww budynkw, wyposaenia, maszyn, patentw, udziaw
wikszociowych lub mniejszociowych w filiach i innych spkach, rodkw pynnych itp.
figurujcych w bilansie przedsibiorstwa, pomniejszonej o wszystkie dugi.
W zasadzie warto rynkowa i warto ksigowa spek powinny by takie same i stosunek midzy
nimi powinien by rwny 1 (albo 100 %). Tak normalnie si dzieje przy powstaniu spki. Jeli
akcjonariusze subskrybuj akcje za 100 milionw euro, ktre przedsibiorstwo wykorzystuje, by
zakupi biura i wyposaenie wartoci 100 milionw euro, wwczas warto rynkowa i warto
ksigowa bd rwne 100 milionom euro. Podobnie bdzie, jeli spka poyczy 50 milionw, by
zakupi nowe maszyny o wartoci 50 milionw: aktyw ksigowy netto bdzie cigle rwny 100
milionom (150 milionw aktyww, pomniejszone o 50 milionw dugu), podobnie jak kapitalizacja
giedowa. Bdzie rwnie tak samo, jeli przedsibiorstwo uzyska 50 milionw zysku i zdecyduje

zatrzyma je w rezerwie, by sfinansowa nowe inwestycje o wartoci 50 milionw. Kursy giedowe


wzrosn o tak sum (gdy wszyscy wiedz, e przedsibiorstwo posiada nowe aktywa), tak e
warto rynkowa, jak i warto ksigowa, wzrosn do 150 milionw.
Trudno bierze si std, e ycie przedsibiorstwa bardzo szybko staje si skomplikowane
i niepewne. Na przykad po pewnym czasie nikt nie wie dobrze, czy inwestycje za 50 milionw,
zrealizowane przed kilkoma laty, s rzeczywicie uyteczne dla dziaalnoci gospodarczej
przedsibiorstwa. Warto ksigowa i warto rynkowa mog wwczas zacz si rni.
Przedsibiorstwo nadal wlicza do bilansu zrealizowane inwestycje biura, maszyny, wyposaenie,
patenty itd. wedug ich ceny rynkowej, tak e warto ksigowa si nie zmienia22. Warto rynkowa
przedsibiorstwa, to znaczy jego kapitalizacja giedowa, moe by wyranie nisza albo zdecydowanie
wysza w zalenoci od tego, czy rynki finansowe stay si nagle pesymistyczne bd optymistyczne
w ocenie zdolnoci przedsibiorstwa do spoytkowania jego inwestycji w celu pobudzenia
dziaalnoci i zyskw. Oto dlaczego w praktyce obserwuje si ogromne wahania midzy wartoci
rynkow i wartoci ksigow na poziomie spek traktowanych indywidualnie. Na przykad stosunek
ten, nazywany wskanikiem q Tobina (od ekonomisty Jamesa Tobina, ktry pierwszy go zdefiniowa),
jeli zbadamy spki notowane na francuskim indeksie giedowym CAC 40 w 2012 roku, waha si od
zaledwie 20 % do ponad 340 %23.
Trudniej zrozumie, dlaczego wskanik q Tobina, mierzony na poziomie wszystkich spek danego
kraju, miaby by systematycznie niszy lub wyszy od jednego. Zwykle prezentuje si dwa
wyjanienia.
Jeli niektre inwestycje niematerialne (wydatki na popraw wartoci marki albo wydatki na
badania i rozwj) nie s brane pod uwag w bilansie, wwczas jest logiczne, e warto rynkowa jest
rednio strukturalnie wysza od wartoci bilansu. To moe tumaczy stosunek lekko przewyszajcy
jeden, jaki obserwowano w Stanach Zjednoczonych (okoo 100 120 %), a zwaszcza w Wielkiej
Brytanii (okoo 120 140 %) z kocem lat 90. XX wieku i podczas pierwszej dekady XXI stulecia.
Zauwamy jednak, e ten stosunek wyszy od jednego odzwierciedla rwnie w obu krajach zjawisko
baniek giedowych: wskanik q Tobina szybko wraca do poziomu jednego w momencie pknicia
baki internetowej w latach 2001 2002, podobnie jak podczas kryzysu finansowego z lat 2008
2009 (zob. wykres 5.6).
Na odwrt dzieje si, jeli fakt posiadania akcji jakiego przedsibiorstwa nie daje nad nim
cakowitej kontroli, w szczeglnoci gdy akcjonariusze musz na dusz met wsppracowa
z innymi interesariuszami (stakeholders) przedsibiorstwa (przedstawicielami pracownikw, wadz
publicznych lokalnych czy narodowych, stowarzyszeniami konsumentw itd.), jak w wypadku
kapitalizmu reskiego, o ktrym mwilimy w poprzednim rozdziale, to warto rynkowa
z logicznych powodw bdzie rednio strukturalnie nisza od wartoci bilansowej. To moe tumaczy
stosunek nieznacznie niszy od jednego obserwowany we Francji (okoo 80 %), a zwaszcza
w Niemczech i w Japonii (okoo 50 70 %) w latach 1990 2000, podczas gdy kraje anglosaskie
zbliay si lub przekraczay wwczas poziom 100 % (zob. wykres 5.6). Trzeba rwnie odnotowa,
e kapitalizacja giedowa jest obliczana na podstawie cen akcji w transakcjach biecych, ktre
generalnie odpowiadaj sytuacji kupna udziaw mniejszociowych, ale nie przejcia udziaw
kontrolnych, za ktre zwyczajowo paci si cen wyranie wysz od cen biecych, zwykle o 20 %.
To moe wystarczy do wyjanienia wskanika q Tobina rzdu 80 %, take przy braku innych
interesariuszy poza akcjonariuszami mniejszociowymi.
Poza tymi interesujcymi rnicami midzy krajami, ktre w istocie potwierdzaj fakt, e cena
kapitau zaley zawsze od regu i instytucji konkretnego pastwa, mona stwierdzi ogln tendencj

do zwyki wskanika q Tobina w bogatych krajach od lat 70. XX wieku, co odpowiada historycznemu
zjawisku ponownej zwyki cen aktyww. W sumie, jeli wzi pod uwag rwnoczenie wzrost cen
giedowych oraz nieruchomoci, mona uzna, e ponowny wzrost cen aktyww tumaczy rednio
midzy jedn czwart a jedn trzeci zwyki stosunku kapita narodowego do dochodu narodowego
w krajach bogatych w okresie 1970 2010 (ze znacznymi rnicami midzy poszczeglnymi
krajami)24.

WYKRES 5.7: Kapita narodowy w bogatych krajach, 1970 2010


INTERPRETACJA: aktywa zagraniczne netto w posiadaniu Japonii i Niemiec mieszcz si midzy p a jednym
rokiem dochodu narodowego w 2010 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Kapita narodowy i aktywa zagraniczne netto w bogatych krajach


Jak ju zauwaylimy w poprzednich rozdziaach, ogromne aktywa zagraniczne znajdujce si
w posiadaniu krajw bogatych, w szczeglnoci Wielkiej Brytanii i Francji, w przededniu I wojny
wiatowej, cakowicie zaniky wskutek wstrzsw z lat 1914 1945 i nigdy potem nie odzyskay
rwnie wysokich poziomw. Rzeczywicie, jeli analizuje si poziomy osignite przez kapita
narodowy i kapita zagraniczny netto w krajach bogatych w okresie 1970 2010, to nasuwa si
kuszcy wniosek, e aktywa zagraniczne maj ograniczone znaczenie. S one niekiedy nieznacznie
dodatnie, niekiedy lekko ujemne, w zalenoci od kraju i roku, ale oglnie s do mao istotne
w porwnaniu z kapitaem narodowym. Inaczej mwic, silny wzrost kapitau narodowego
w zamonych krajach oddaje przede wszystkim przyrost kapitau krajowego, natomiast aktywa
zagraniczne netto wydaj si na pierwszy rzut oka odgrywa stosunkowo mniejsz rol (zob. wykres
5.7).
Taki wniosek byby jednak nieprecyzyjny. W rzeczywistoci widzimy bowiem, e Japonia i Niemcy
zakumuloway bardzo znaczce aktywa zagraniczne netto w cigu ostatnich dekad, zwaszcza
w pierwszych latach XXI wieku (w duym stopniu jest to mechaniczna konsekwencja ich nadwyek
handlowych). Z pocztkiem drugiej dekady XXI stulecia aktywa zagraniczne netto w posiadaniu
Japonii sigay poziomu okoo 70 % japoskiego dochodu narodowego, natomiast pozycja zewntrzna

netto Niemiec bliska jest 50 % niemieckiego dochodu narodowego. Oczywicie jest to duo mniej od
aktyww zagranicznych posiadanych w przededniu I wojny wiatowej przez Wielk Brytani (warto
prawie dwuletniego dochodu narodowego) lub Francj (ponad rocznego), ale jeliby bra pod uwag
szybko akumulacji, naturalne bdzie nasuwajce si od razu pytanie o cig dalszy tej tendencji25.
Do jakiego stopnia niektre kraje znajd si w posiadaniu innych krajw w cigu XXI wieku? Czy tak
znaczne pozycje zewntrzne, znane z epoki kolonializmu, mog zosta ponownie osignite lub nawet
przekroczone?
Aby podej odpowiednio do tej kwestii, trzeba bdzie przeprowadzi analiz krajw naftowych
i gospodarek wschodzcych (poczynajc od Chin), dla ktrych dysponujemy tylko bardzo
ograniczonymi danymi historycznymi std niewielka uwaga, jak im powicilimy do tej pory
natomiast bardziej zadowalajcymi rdami dotyczcymi aktualnego okresu. Trzeba bdzie rwnie
uwzgldni nierwno majtkw na poziomie indywidualnym i wewntrz krajw, a nie tylko midzy
krajami. Do tematu dynamiki dystrybucji kapitau wrcimy w trzeciej czci ksiki.
Tymczasem zauwamy, e logika prawa = s / g moe automatycznie prowadzi do bardzo duych
midzynarodowych zachwia rwnowagi pozycji majtkowych, jak pokazuje to jasno przypadek
Japonii. Na tym samym poziomie rozwoju nieznaczne rnice stopy wzrostu (zwaszcza
demograficznego) lub stopy oszczdnoci mog sprawia, e niektre kraje bd miay stosunek
kapitau do dochodu duo wyszy ni inne, w ktrym to wypadku naturalne bdzie oczekiwanie, e
pierwsi zainwestuj masowo u drugich, co moe sta si przyczyn duych napi politycznych.
Przypadek japoski ilustruje rwnie drugi rodzaj ryzyka, jakie moe si pojawi, kiedy to
zrwnowaony stosunek kapitau do dochodu = s / g osignie bardzo wysoki poziom. Jeli
rezydenci danego pastwa bd zdecydowanie preferowali aktywa krajowe, na przykad
nieruchomoci japoskie, moe to sprawi, e ceny tych aktyww urosn do nieznanych dotd
poziomw. Z tego punktu widzenia warto zauway, e japoski rekord z roku 1990 zosta ostatnio
pobity przez Hiszpani, gdzie cao majtkw prywatnych netto osigna warto omioletniego
dochodu narodowego w przededniu kryzysu 2007 2008, czyli o jedn sm wicej ni w Japonii.
Baka hiszpaska zacza szybko pka, poczynajc od lat 2010 2011, w lad za bak japosk
z lat 90. XX wieku26. Jest cakiem moliwe, e w przyszoci bd si tworzyy jeszcze bardziej
spektakularne baki, w miar jak stosunek potencjalny kapitau do dochodu = s / g osignie nowe
szczyty. Zwrmy przy okazji uwag, jak poyteczne jest przedstawianie w ten sposb historycznej
ewolucji stosunku kapitau do dochodu i wykorzystywanie w ramach rachunkw narodowych danych
o zasobach i strumieniach dochodw i majtkw. Moe dziki temu uda si wykrycie na czas
wyranie przewartociowanych aktyww i zastosowanie rozsdnej polityki finansowej prowadzcej do
zagodzenia spekulacyjnego entuzjazmu instytucji finansowych danego kraju27.
Trzeba take odnotowa fakt, e niewielkie pozycje netto mog skrywa ogromne pozycje brutto.
Jedn z cech charakterystycznych obecnej globalizacji finansowej jest bowiem to, e kady kraj
znajduje si w duej mierze w posiadaniu innych krajw, co prowadzi nie tylko do zaburze
postrzegania wiatowego podziau majtku, ale take do duej podatnoci maych krajw na kryzysy
i niestabilnoci wiatowych bilansw. Oglnie rzecz biorc, od lat 70. XX wieku jestemy wiadkami
potnego ruchu w kierunku finansjeryzacji gospodarki i struktur majtkw, w takim sensie, e masa
finansowych aktyww i pasyww w posiadaniu rnych sektorw (gospodarstwa domowe, spki,
administracje) ronie jeszcze szybciej ni warto netto majtkw. Cao aktyww i pasyww
finansowych nie przekraczaa poziomu cztero-, picioletniego dochodu narodowego w wikszoci
krajw z pocztkiem lat 70. XX wieku. Z pocztkiem drugiej dekady XXI stulecia zawiera si ona

najczciej midzy dziesicio- a pitnastoletnim dochodem narodowym (w szczeglnoci w Stanach


Zjednoczonych, Japonii, Niemczech i we Francji) lub nawet dwudziestoletnim w Wielkiej Brytanii, co
stanowi absolutny rekord historyczny28. Jest to take odbicie bezprecedensowego rozwoju udziaw
krzyowych midzy instytucjami finansowymi i niefinansowymi tego samego kraju (i
w szczeglnoci znacznego rozdcia bilansw bankowych, niewspmiernego do wzrostu ich funduszy
wasnych) oraz udziaw krzyowych pomidzy krajami.
Z tego punktu widzenia warto zwrci uwag, e zjawisko midzynarodowych udziaw
krzyowych jest duo bardziej masowe w krajach europejskich, poczynajc od Wielkiej Brytanii,
Niemiec i Francji (gdzie aktywa finansowe pozostajce w posiadaniu innych krajw stanowi midzy
jedn czwart a poow wszystkich krajowych aktyww finansowych, czyli duo), ni w krajach
o wikszej gospodarce, jak Stany Zjednoczone i Japonia (gdzie ten udzia nie przekracza jednej
dziesitej)29. To sprawia, e szczeglnie w Europie ronie odczucie wywaszczania, po czci
przesadne (zapomina si szybko, e cho krajowe przedsibiorstwa i dug publiczny znajduj si
w duej czci w posiadaniu reszty wiata, to zarazem rezydenci wci posiadaj rwnowane aktywa
za granic, midzy innymi w ubezpieczeniach na ycie i rnych produktach finansowych), lecz po
czci suszne. Taka struktura bilansu faktycznie bowiem czyni mae kraje, zwaszcza europejskie,
podatnymi na wstrzsy w tym sensie, e drobne pomyki w waloryzacji aktyww i pasyww
finansowych w rkach jednych i drugich mog prowadzi do zasadniczych zmian w pozycji
majtkowej netto30. Warto zreszt zaznaczy, e ewolucja pozycji majtkowej netto rnych krajw
jest zdeterminowana nie tylko przez akumulacj nadwyek (czy deficytw) bilansu handlowego, ale
take przez bardzo silne wahania rentownoci aktyww i pasyww finansowych danego kraju31.
Sprecyzujmy rwnie, e wana cz tych pozycji midzynarodowych stanowi w wikszym stopniu
odbicie fikcyjnych strumieni finansowych, zwizanych ze strategiami optymalizacji fiskalnej czy
manipulacji jurysdykcj (poprzez fikcyjne spki rejestrowane w krajach trzecich oferujcych
najbardziej atrakcyjne przepisy i ustawodawstwo skarbowe) ni wyraz potrzeb realnej gospodarki32.
Do tych problemw wrcimy w trzeciej czci ksiki, kiedy zajmiemy si znaczeniem rajw
podatkowych dla wiatowej dynamiki podziau majtkw.
Na jakim poziomie znajdzie si stosunek kapitau do dochodu
w XXI wieku?
Prawo dynamiczne = s / g pozwala nam rozway poziom, jaki moe osign stosunek kapitau do
dochodu w XXI wieku.
Spjrzmy najpierw, co mona powiedzie o przeszoci. Jeli chodzi o Europ (a przynajmniej
o gwne gospodarki zachodnioeuropejskie) i Ameryk Pnocn, to dysponujemy wiarygodnymi
szacunkami za cao okresu 1870 2010. W przypadku Japonii nie mamy kompletnych szacunkw
caoci majtkw prywatnych ani majtku narodowego sprzed lat 60. XX wieku. Niemniej czciowe
dane, ktrymi dysponujemy, w szczeglnoci japoskie dane spadkowe sigajce 1905 roku, pokazuj
w bardzo jasny sposb, e majtki w Japonii szy drog tej samej krzywej w ksztacie U, jak ta
obserwowana w Europie, czyli e stosunek kapitau do dochodu sytuuje si na bardzo wysokich
poziomach w latach 1910 1930 (rzdu 600 700 %), by spa do 200 300 % w latach 50.
XX wieku i nastpnie spektakularnie wzrosn do poziomw graniczcych z 600 700 % w latach 90.,
ktre badalimy wczeniej.
Dla innych krajw i kontynentw: Azji (poza Japoni), Afryki i Ameryki Poudniowej, wzgldnie

kompletne szacunki istniej od lat 90. XX wieku, ze stosunkiem kapitau do redniego rocznego
dochodu rzdu 400%. Dla lat 1870 1990 nie dysponujemy adnym prawdziwie wiarygodnym
szacunkiem, wic zaoylimy po prostu ten sam poziom. Biorc pod uwag fakt, e kraje te
odpowiadaj cznie za nieco ponad jedn pit wiatowego PKB, ich wpyw na stosunek kapitau do
dochodu na poziomie wiata jest tak czy inaczej ograniczony.

WYKRES 5.8: Stosunek kapitau do dochodu na wiecie, 1870 2010


INTERPRETACJA: wedug prognoz stosunek kapitau do dochodu na wiecie powinien zbliy si do 700 % od dzi
do koca XXI wieku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Otrzymane wyniki pokazujemy na wykresie 5.8. Z racji na wag krajw bogatych w caoci nie
bdzie zaskoczeniem stwierdzenie, e stosunek kapitau do dochodu te przebiega drog krzywej U:
stosunek kapitau do dochodu na poziomie wiata wydaje si obecnie zblia do poziomu 500 %,
a wic w przyblieniu do poziomu osignitego w przededniu I wojny wiatowej.
Najbardziej interesujca cz dotyczy dalszego cigu ewolucji. Posuylimy si tutaj
przewidywaniami wzrostu demograficznego i gospodarczego przedstawionymi w rozdziale 2, wedug
ktrych stopa wzrostu produkcji wiatowej powinna stopniowo przej od 3 % rocznie do dokadnie
1,5 % w drugiej poowie XXI wieku. Zaoylimy rwnie stop oszczdnoci stabilizujc si okoo
poziomu 10 % w dugim okresie. W tych warunkach, przy zastosowaniu prawa dynamicznego = s /
g, stosunek kapitau do dochodu na poziomie wiatowym powinien zgodnie z logik rosn i zblia
si do 700 % w XXI wieku, czyli w przyblieniu do poziomu obserwowanego w Europie w czasach
belle poque oraz w XVIII i XIX wieku. Innymi sowy, caa planeta mogaby do roku 2100
przypomina Europ z czasw belle poque w kadym razie z punktu widzenia relatywnego
znaczenia majtkw. Oczywicie to tylko jedna z moliwoci. Widzielimy, e prognozy wzrostu
byway nadzwyczaj niepewne, te dotyczce stopy oszczdnoci rwnie. Niemniej symulacje te s
prawdopodobne i dobrze ilustruj kluczow z punktu widzenia akumulacji kapitau rol spowolnienia
wzrostu.
Tajemnica wartoci gruntw

Prawo = s / g z definicji dotyczy wycznie tych form kapitau, ktre mog by akumulowane, i nie
uwzgldnia wartoci czystych bogactw naturalnych, a w szczeglnoci dziewiczych gruntw, czyli
zasobw przed wszelk ingerencj dokonan przez czowieka. Fakt, e prawo = s / g obejmuje
niemal cao zasobw kapitau zanotowanych w 2010 roku (midzy 80 % i 100 % w zalenoci od
kraju), pozwala sdzi, e dziewicze grunty stanowi tylko ma cz kapitau narodowego. Ale jaka
dokadnie jest ich warto? Dostpne dane nie pozwalaj na udzielenie cisej odpowiedzi.
Rozpatrzmy najpierw przypadek gruntw rolnych w tradycyjnych spoeczestwach wiejskich.
Trudno okreli precyzyjnie, jaka cz ich wartoci przypada na liczne inwestycje i ulepszenia
dokonane w cigu wiekw zwaszcza w formie karczowania, drenowania, grodzenia,
zagospodarowywania a jaka cz odpowiada czystej wartoci ziemi sprzed eksploatacji przez
czowieka. Wydaje si w kadym razie pewne, e inwestycje i ulepszenia stanowi wiksz cz.
W XVIII wieku warto gruntw rolnych osiga rwnowarto czteroletniego dochodu narodowego
we Francji i w Zjednoczonym Krlestwie33. Na podstawie szacunkw wspczesnych mona ocenia,
e inwestycje i ulepszenia wniosy przynajmniej trzy czwarte tej wartoci, a zapewne nawet wicej.
Warto ziem dziewiczych rwna jest najwyej rocznemu dochodowi narodowemu, a niewykluczone,
e mniej ni procznemu. Wniosek ten opiera si w szczeglnoci na fakcie, e roczna warto
rnych prac karczowania, drenowania itp. sama stanowia due sumy, rzdu 3 4 % dochodu
narodowego. Ot ze stosunkowo powolnym wzrostem, poniej 1 % rocznie, skumulowana warto
tych inwestycji byaby bliska cakowitej wartoci gruntw rolnych (lub nawet j przekraczaa)34.
Ciekawe jest, e Thomas Paine w swej synnej propozycji Sprawiedliwoci agrarnej, zoonej
w 1795 roku na rce parlamentarzystw francuskich, dochodzi rwnie do wniosku, e
niezagospodarowane grunty (unimproved land) odpowiaday wartoci okoo jednej dziesitej
majtku narodowego, czyli nieco wicej ni poowie rocznego dochodu narodowego.
Szacunki te s nieuchronnie bardzo przyblione. Kiedy roczne tempo wzrostu jest sabe, nieznaczne
zmiany w stopach inwestycji daj zasadnicze rnice dugoterminowej wartoci stosunku kapitau do
dochodu = s / g. Warto pamita, e ju w tradycyjnych spoeczestwach najwiksza cz kapitau
narodowego opieraa si na akumulacji i inwestycjach: nic tak naprawd si nie zmienio, z wyjtkiem
by moe faktu, e wczesna amortyzacja kapitau ziemskiego bya bardzo ograniczona w porwnaniu
z nowoczesnym kapitaem zoonym z nieruchomoci czy majtku firm, ktry musi duo czciej by
odnawiany i naprawiany. Moe to rwnie stwarza wraenie, e wspczesny kapita jest bardziej
dynamiczny. Biorc jednak pod uwag bardzo ograniczone i nieprecyzyjne dane, ktrymi
dysponujemy na temat inwestycji w wiejskich spoeczestwach tradycyjnych, trudno jest powiedzie
co wicej.
Niemoliwe wydaje si zwaszcza dokonanie precyzyjnego porwnania dawnej wartoci ziem
dziewiczych z t z przeomu XX i XXI wieku. Dzisiaj gwna stawka dotyczy gruntw miejskich:
grunty rolne warte s poniej 10 % dochodu narodowego we Francji i w Wielkiej Brytanii. Problemem
jest to, e dzi okreli warto dziewiczych gruntw miejskich, niezalen nie tylko od wartoci
budynkw i uzbrojenia, ale take wszelkiej infrastruktury i ulepsze, ktre sprawiaj, i staj si
atrakcyjne, jest rwnie trudno, jak okreli warto dziewiczych gruntw rolnych w XVIII wieku.
Wedug naszych oszacowa roczne strumienie inwestycji z ostatnich dekad pozwalaj prawidowo
wyjani niemal cakowit warto majtkw w szczeglnoci tych nieruchomych z roku 2010.
Innymi sowy, zwyka stosunku kapitau do dochodu nie tumaczy si bynajmniej wzrostem wartoci
czystych gruntw miejskich, ktra na pierwszy rzut oka wydaje si wzgldnie porwnywalna
z wartoci dziewiczych gruntw rolnych w XVIII wieku, lokujc si midzy procznym a rocznym
dochodem narodowym. Margines wtpliwoci pozostaje jednak znaczcy.

Dodajmy do tego jeszcze dwie kwestie. Z jednej strony fakt, e czna warto kapitalizacji
majtkowej w szczeglnoci w nieruchomociach w krajach bogatych tumaczy si do dobrze
akumulacj strumienia oszczdnoci i inwestycji, nie wyklucza oczywicie bardzo znaczcych
nadwyek zwizanych z silnymi efektami zagszczenia ludnoci w niektrych szczeglnych
lokalizacjach, zwaszcza w wielkich stolicach. Nie miaaby wiele sensu prba tumaczenia wzrostu
wartoci budynkw przy Polach Elizejskich, albo w ogle w Paryu, wycznie nagromadzeniem
strumienia inwestycji. Nasze szacunki sugeruj, e te bardzo znaczne lokalne nadwyki cen gruntw
w niektrych lokalizacjach byy w duym stopniu rekompensowane przez straty w lokalizacjach, ktre
stay si mniej atrakcyjne, na przykad w miastach rednich rozmiarw bd w pewnej liczbie
opuszczonych dzielnic.
Z drugiej strony z faktu, e wzrost wartoci czystych gruntw w niewielkim stopniu tumaczy
zasadnicz cz historycznego wzrostu stosunku kapitau do dochodu w bogatych krajach, absolutnie
nie wynika, i podobnie bdzie si dziao w przyszoci. Z czysto teoretycznego punktu widzenia nie
ma adnej siy, ktra gwarantowaaby dugookresow stabilno wartoci gruntw, a tym bardziej
caoci bogactw naturalnych. Powrcimy do badania tej kwestii, kiedy przystpimy do analizy
dynamiki majtku i aktyww zagranicznych w krajach naftowych35.

1 Europejski stosunek kapitau do dochodu pokazany na wykresach 5.1 5.2 zosta oszacowany po obliczeniu redniej z cigw

danych dostpnych dla czterech gwnych gospodarek kontynentu (Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Wochy), waonych
wedug dochodu narodowego kadego kraju. cznie te cztery kraje reprezentuj ponad trzy czwarte zachodnioeuropejskiego
PKB i niemal dwie trzecie europejskiego PKB. Wzicie pod uwag innych krajw (w szczeglnoci Hiszpanii) prowadzioby do
jeszcze silniejszej progresji stosunku kapitau do dochodu w cigu ostatnich dekad (zob. aneks techniczny).
2 Formu = s / g odczytuje si rwna si s podzielone przez g. Poza tym = 600 % rwne jest = 6, podobnie jak s =
12 % odpowiada s = 0,12, a g = 2 % rwne jest g = 0,02. Stopa oszczdnoci s przedstawia wic prawdziwie now
oszczdno netto po amortyzacji podzielon przez dochd narodowy. Do tego punktu wrcimy.
3 Niekiedy zapisujemy g jako stop wzrostu dochodu narodowego na mieszkaca i n jako stop wzrostu ludnoci, w ktrym to
wypadku formua przyjmuje posta = s / (g + n). Aby nie komplikowa zapisw, bdziemy zapisywa g jako stop globalnego
wzrostu gospodarki i zostaniemy przy formule = s / g.
4 12 % dochodu odpowiada 12 / 6 = 2 % kapitau. Bardziej oglnie: przy stopie oszczdnoci rwnej s i stosunku kapitau do
dochodu rwnym zasb kapitau ronie w stopie rwnej s / .
5 Elementarne rwnanie matematyczne pokazujce dynamik stosunku kapitau do dochodu i denie ku = s / g znajduje si
w aneksie technicznym.
6 Od 2,2 lat dochodu narodowego w Niemczech do 3,4 w Stanach Zjednoczonych w 1970 roku. Zob. dodatkow tabel S5.1,
dostpn na stronie internetowej.
7 Od 4,1 lat dochodu narodowego w Niemczech i Stanach Zjednoczonych do 6,1 w Japonii i 6,8 we Woszech w 2010 roku.
Wartoci wykazane dla kadego roku s rednimi rocznymi (na przykad warto wskazana na rok 2010 stanowi redni midzy
majtkami szacowanymi na 1 stycznia 2010 roku i 1 stycznia 2011 roku). Pierwsze szacunki dostpne na lata 2012 2013 nie
odbiegaj od tego (zob. aneks techniczny).
8 W szczeglnoci wystarczyoby zmieni wskanik cen (istniej rne konkurencyjne wskaniki i aden nie jest doskonay), by
klasyfikacja krajw bya odwrotna (zob. aneks techniczny).
9 Zob. dodatkowy wykres S5.1 (dostpny na stronie internetowej).
10 Dokadniej: w obserwowanych cigach danych stosunek kapitau prywatnego do dochodu narodowego przeszed od poziomu
299 % w roku 1970 do 601 % w roku 2010, podczas gdy wedug skumulowanego strumienia oszczdnoci powinien przej od
299 % do 616 %. Bd wynosi wic 15 % dochodu narodowego przy zwyce rzdu 300 %, czyli zaledwie 5 %. Strumienie
oszczdnoci tumacz 95 % zwyki stosunku kapitau prywatnego do dochodu narodowego w Japonii midzy latami 1970
2010. Szczegowe obliczenia dotyczce wszystkich krajw s dostpne na stronie internetowej.
11 Kiedy jakie przedsibiorstwo wykupuje wasne akcje, to pozwala swoim akcjonariuszom realizowa nadwyk, ktra na og
bdzie niej opodatkowana, ni jeli przedsibiorstwo korzystaoby z takiej samej sumy do dystrybucji dywidend. Wane jest
uwiadomienie sobie, e podobnie dzieje si, gdy kade przedsibiorstwo kupuje akcje innych przedsibiorstw, a cay sektor
przedsibiorstw pozwala dziki swym zakupom tytuw finansowych zrealizowa nadwyki przez sektor prywatny.
12 Mona rwnie wyrazi prawo = s / g, uywajc zapisu s dla stopy oszczdnoci brutto (ale nie netto). W takim wypadku prawo
przyjmuje form = s / (g + ) (gdzie oznacza stop amortyzacji wyraon w procentach zasobu kapitau). Na przykad jeli
stopa oszczdnoci brutto jest rwna s = 24 % i jeli stopa amortyzacji jest rwna = 2 % zasobu kapitau, to przy stopie wzrostu
g = 2 % otrzymujemy stosunek kapitau do dochodu = s / (g + ) = 600 % (zob. aneks techniczny).
13 Przy wzrocie g = 2 % trzeba by wydatkw netto na dobra trwae rwnych s = 1 % dochodu narodowego rocznie, by
akumulowa zasb dbr trwaych odpowiadajcy = s / g = 50 % dochodu narodowego. Dobra trwae musz by wic czsto
wymieniane, eby wydatek brutto by wyranie wyszy. Na przykad ze redni wymian co pi lat, potrzebny byby wydatek
brutto w dobrach trwaych wynoszcy 10 % dochodu narodowego rocznie tylko dla wymiany zuytych dbr, a 11 % rocznie, by
wygenerowa wydatek netto 1 % i zrwnowaony zasb dbr trwaych w wysokoci 50 % dochodu narodowego (zawsze przy
wzrocie g = 2 %). Zob. aneks techniczny.
14 Cakowita warto wiatowych zasobw zota spada w dugim okresie (2 3 % caoci majtkw prywatnych w XIX wieku,
poniej 0,5 % w kocu XX wieku), ale wzrasta podczas kryzysw (zoto suy jako zabezpieczenie) i osiga obecnie 1,5 % caoci
majtkw prywatnych, z czego okoo jednej pitej jest zachowywane przez banki centralne. Chodzi o zmiany spektakularne, ale
drugorzdne w porwnaniu z zasobami kapitau traktowanymi jako cao. Zob. aneks techniczny.
15 Nawet jeli to wiele nie zmienia, ze wzgldu na spjno przyjlimy te same zasady co dla okresu 1970 2010 dla cigw
historycznych prezentowanych w rozdziaach 3 i 4. Dobra trwae zostay wyczone z majtkw, podczas gdy dobra wartociowe
zostay wczone do kategorii inny kapita krajowy.
16 W czwartej czci ksiki wrcimy do kwestii podatkw, transferw i redystrybucji przeprowadzanych przez wadze publiczne,
a w szczeglnoci do kwestii ich wpywu na nierwnoci oraz na akumulacj i podzia kapitau.
17 Zob. aneks techniczny.
18 Inwestycje publiczne netto s zasadniczo niewielkie (generalnie okoo 0,5 1 % dochodu narodowego, w tym 1,5 2 %
inwestycji publicznych brutto i 0,5 1 % tytuem amortyzacji kapitau publicznego), tak e ujemne oszczdnoci publiczne s
czsto niedalekie od poziomu deficytu publicznego (z wyjtkami: inwestycje publiczne s silniejsze w Japonii, std lekko dodatnie
oszczdnoci publiczne mimo znaczcych deficytw publicznych). Zob. aneks techniczny.

19 To moliwe niedoszacowanie jest zwizane z niewielk liczb transakcji aktyww publicznych w cigu tego okresu (zob. aneks

techniczny).
20 W latach 1870 2010 rednia stopa wzrostu dochodu narodowego wynosi okoo 2 2,2 % w Europie (z czego 0,4 0,5 %

przypada na wzrost ludnoci ) i 3,4 % w Stanach Zjednoczonych (z czego 1,5 % dla ludnoci). Zob. aneks techniczny.
21 Spka nienotowana, ktrej udziay trudno sprzeda, gdy transakcji jest niewiele, tak e moe wymaga duo czasu znalezienie

zainteresowanego nabywcy, moe mie cen mniejsz o 10 % lub 20 % ni podobna spka notowana na giedzie, dla ktrej
zawsze jest moliwe znalezienie w cigu dnia zainteresowanego nabywcy lub sprzedajcego.
22 Zharmonizowane normy midzynarodowe uywane w rachunkach narodowych ktre tu stosujemy wskazuj, by aktywa
i pasywa byy zawsze oceniane na podstawie ich wartoci rynkowej z dnia bilansu (to znaczy wartoci, jaka mogaby zosta
uzyskana, gdyby przedsibiorstwo postanowio zlikwidowa te aktywa i je sprzeda). Warto ta okrelana jest w danym wypadku
(w razie potrzeby) na podstawie ostatnich transakcji. Prywatne normy ksigowe stosowane przez przedsibiorstwa przy publikacji
ich bilansw nie s cile identyczne z normami rachunkw narodowych i zmieniaj si w zalenoci od kraju, co stwarza wiele
problemw dla regulacji finansowej i ostronociowej oraz dla systemu podatkowego. Do tych problemw wrcimy w czwartej
czci ksiki.
23 Zob. raport Ricol Lasteyrie z 26 czerwca 2012 roku, Profil financier du CAC 40. Te same skrajne wahania wskanika q Tobina
znajdziemy we wszystkich krajach i na wszystkich rynkach giedowych.
24 Zob. aneks techniczny.
25 Nadwyka handlowa siga 6 % PKB w Niemczech w drugiej dekadzie XXI wieku, co pozwala na szybk akumulacj
wierzytelnoci reszty wiata. Tytuem porwnania, chiska nadwyka wynosi tylko 2 % chiskiego PKB (obie nadwyki s bliskie
170 180 miliardw euro rocznie, ale chiski PKB jest trzykrotnie wikszy: okoo 10 000 miliardw wobec 3000 miliardw euro).
Mona rwnie zauway, e pi lat niemieckiej nadwyki pozwalaoby zakupi paryskie nieruchomoci po ich cenie giedowej,
natomiast pi lat dodatkowych wystarczy na zakupienie spek francuskiego indeksu CAC 40 (okoo 800 900 miliardw za
kad transz). Ta bardzo dua nadwyka wydaje si wszake bardziej oparta na niemieckiej konkurencyjnoci ni akumulacji
jako celu jako takim. Mona wic sdzi, e popyt wewntrzny wzronie i nadwyka zmniejszy si w nadchodzcych latach.
W krajach naftowych, ktre wykazuj wyran tendencj do akumulacji aktyww zagranicznych, nadwyka handlowa przekracza
10 % PKB (w Arabii Saudyjskiej czy Rosji), a nawet kilkadziesit procent w naftowych mikropastwach. Zob. rozdzia 12 i aneks
techniczny.
26 Zob. dodatkowy wykres S5.2 (dostpny na stronie internetowej).
27 W przypadku Hiszpanii wszyscy zauwayli bardzo siln progresj wskanikw nieruchomoci i giedowych na pocztku
XXI wieku. Niemniej przy braku precyzyjnego punktu odniesienia trudno jest okreli, w ktrym momencie waloryzacje staj si
rzeczywicie przesadne. Przewaga stosunku kapitau do dochodu polega na tym, e wskanik ten daje taki punkt odniesienia,
pozwalajc na dokonywanie porwna w czasie i w przestrzeni.
28 Zob. dodatkowe wykresy S5.3 i S5.4 (dostpne na stronie internetowej). Trzeba jeszcze zasygnalizowa, e bilanse sporzdzone
przez banki centralne i administracje statystyczne zajmuj si wycznie aktywami finansowymi pierwotnymi (wierzytelnoci,
akcje, obligacje i rne tytuy), natomiast nie produktami pochodnymi (ktre nale do kategorii ubezpiecze przypisanych do
aktyww pierwotnych, wzgldnie zakadw, w zalenoci od perspektywy), co sprawia, e cao urasta do jeszcze wikszej skali
(midzy dwudziesto- a trzydziestoletnim dochodem narodowym, w zalenoci od przyjtych definicji). Jest wszake wane
uwiadomienie sobie, e masy aktyww i pasyww finansowych, ktre znajduj si dzi znacznie powyej wszelkich poziomw
obserwowanych w przeszoci (w XIX wieku i a do I wojny wiatowej cao aktyww i pasyww finansowych nie przekraczaa
wartoci cztero-, maksymalnie picioletniego dochodu narodowego), nie maj z definicji adnego wpywu na poziom majtkw
netto (tak jak wysoko zakadw dokonywanych podczas zawodw sportowych nie wpywa na wysoko majtku narodowego).
Zob. aneks techniczny.
29 Na przykad aktywa finansowe posiadane we Francji przez reszt wiata stanowiy 310 % dochodu narodowego w roku 2010,
podczas gdy aktywa finansowe posiadane przez rezydentw francuskich w reszcie wiata stanowiy 300 % dochodu narodowego,
std pozycja ujemna 10 %. W Stanach Zjednoczonych pozycja ujemna rwna 20 % dochodu narodowego odpowiada
aktywom finansowym rzdu 120 % posiadanym przez reszt wiata w Stanach Zjednoczonych i 100 % posiadanym przez
rezydentw amerykaskich za granic. Zob. dodatkowe wykresy S5.5 S5.11 (dostpne na stronie internetowej) ze
szczegowymi danymi dla poszczeglnych krajw.
30 Gwna rnica midzy bak japosk i hiszpask polega na tym, e Hiszpania ma w tej chwili pozycj majtkow ujemn
rzdu rocznego dochodu narodowego (co powanie komplikuje sytuacj kraju), podczas gdy Japonia ma pozycj dodatni tego
samego rzdu (zob. aneks techniczny).
31 W szczeglnoci, przy uwzgldnieniu bardzo duych amerykaskich deficytw handlowych, pozycja netto Stanw
Zjednoczonych powinna by duo bardziej ujemna, ni jest w rzeczywistoci. Rozdwik ten tumaczy si jednoczenie bardzo
wysok rentownoci aktyww amerykaskich za granic (gwnie w akcjach) i nisk rentownoci pacon od pasyww
(zwaszcza amerykaskich obligacji). Zob. dotyczce tej kwestii prace Pierrea-Oliviera Gourinchasa i Hlne Rey przywoywane
w aneksie internetowym. Odwrotnie wyglda sytuacja niemiecka: pozycja netto powinna by wysza, co tumaczy si sab
rentownoci inwestycji niemieckich za granic (co czciowo wyjania obecn ostrono Niemiec). W sprawie globalnego
podziau aktyww zagranicznych nagromadzonych przez rne bogate kraje w okresie 1970 2010, z wyrnieniem skutkw

bilansu handlowego i skutkw rentownoci portfeli zagranicznych, zob. aneks techniczny (w szczeglnoci tabela S5.13).
32 Na przykad jest moliwe, e znaczca cz amerykaskiego deficytu handlowego bierze si po prostu z fikcyjnych transferw

do filii amerykaskich przedsibiorstw zlokalizowanych na terytoriach agodniejszych fiskalnie, to transfery wracaj nastpnie
wracaj w formie zyskw zrealizowanych za granic (co poprawia bilans patniczy). Wida wic, do jakiego stopnia te gry mog
sprzyja faszowaniu analizy najbardziej podstawowych zjawisk gospodarczych.
33 Trudno jest dokonywa porwna z dawnymi spoeczestwami, ale rzadkie dostpne szacunki sugeruj, e warto gruntw
moga niekiedy rosn do jeszcze wyszych poziomw, na przykad szecioletniego dochodu narodowego w staroytnym Rzymie,
zob. R. Goldsmith, Premodern Financial Systems. A Historical Comparative Study, Cambridge University Press, Cambridge 1987,
s. 58. Szacunki midzypokoleniowych zmian majtkowych w maych prymitywnych spoecznociach wskazuj, e znaczenie
przekazywanego majtku znacznie si zmienia w zalenoci od typu praktykowanej dziaalnoci gospodarczej (myliwi, pasterze,
rolnicy), zob. M. Borgerhoff i in., Intergenerational wealth transmission and the dynamics of inequality in small-scale societies,
Science 2009, nr 326 (5953), s. 682 688.
34 Zob. aneks techniczny.
35 Zob. cz trzecia, rozdzia 12.

6. Podzia midzy kapitaem a prac w XXI wieku

Rozumiemy teraz do dobrze dynamik stosunku kapitau do dochodu przedstawion przez prawo
= s / g. Dugookresowy stosunek kapitau do dochodu zaley przede wszystkim od stopy
oszczdnoci s i stopy wzrostu g. Te dwa parametry makrospoeczne same s uzalenione od
milionw indywidualnych decyzji, podejmowanych pod wpywem wielu uwarunkowa spoecznych,
ekonomicznych, kulturowych, psychologicznych, demograficznych, i mog znacznie si waha
w czasie i midzy krajami. Poza tym s w duym stopniu zalene jedne od drugich. Wszystko to
pozwala lepiej zrozumie silne wahania historyczne i przestrzenne stosunku kapitau do dochodu,
nawet jeli nie bierzemy pod uwag faktu, e wzgldna cena kapitau moe rwnie znacznie si
zmienia krtkoterminowo, ale take w dugim okresie podobnie jak cena bogactw naturalnych.
Od stosunku kapitau do dochodu do podziau midzy kapitaem a prac
Przejdmy od analizy stosunku kapitau do dochodu do podziau dochodu narodowego midzy prac
i kapita. Formua = r , ochrzczona mianem pierwszego fundamentalnego prawa kapitalizmu
w rozdziale 1, pozwala nam to czyni w sposb przejrzysty. Przykadowo: jeli warto zasobu
kapitau rwna jest szecioletniemu dochodowi narodowemu ( = 6) i jeli wskanik redniej
rentownoci kapitau wynosi 5 % rocznie (r = 5 %), wwczas udzia dochodw z kapitau
w dochodzie narodowym rwna si 30 % (natomiast dochodw z pracy wynosi 70 %). Pytanie gwne
brzmi zatem: w jaki sposb okrelany jest wskanik rentownoci kapitau? Zaczniemy od krtkiego
zbadania tendencji zaobserwowanych w dugim okresie, by przej do analizy mechanizmw
teoretycznych oraz si gospodarczych i spoecznych, jakie wchodz tu w gr.

WYKRES 6.1: Podzia midzy kapitaem a prac w Wielkiej Brytanii, 1770 2010
INTERPRETACJA: w XIX wieku dochody z kapitau (czynsze, zyski, dywidendy, odsetki) stanowiy okoo 40 %
dochodu narodowego obok 60 % dochodw z pracy (najemnej i nienajemnej).

RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 6.2: Podzia midzy kapitaem a prac we Francji, 1820 2010


INTERPRETACJA: w XIX wieku dochody z kapitau (czynsze, zyski, dywidendy, odsetki) stanowiy okoo 30 %
dochodu narodowego przy 70 % dochodw z pracy (najemnej i nienajemnej).
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 6.3: Czysty dochd z kapitau w Wielkiej Brytanii, 1770 2010


INTERPRETACJA: wskanik czystego dochodu z kapitau jest stosunkowo stabilny i utrzymuje si w granicach 4
5 % w dugim okresie.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Dwa kraje, dla ktrych dysponujemy najpeniejszymi danymi historycznymi od XVIII wieku, to
znowu Wielka Brytania i Francja.
Widzimy t sam ogln ewolucj w ksztacie litery U dla udziau kapitau , co dla stosunku

kapitau do dochodu , ale w sposb mniej wyrany. Inaczej mwic, rentowno kapitau r wydaje si
agodzi ewolucj wielkoci kapitau : rentowno r jest wysza w okresach, gdy warto jest
mniejsza i na odwrt, co wydaje si naturalne.
Mwic dokadniej: zarwno w Wielkiej Brytanii, jak i we Francji stwierdzamy, e udzia kapitau
wynosi okoo 35 40 % dochodu narodowego z kocem XVIII wieku i w XIX wieku, nim spad do
okoo 20 25 % w poowie XX wieku, pniej wzrs do 25 30 % z kocem XX wieku i pocztkiem
XXI wieku (zob. wykresy 6.1 6.2). Odpowiada to redniemu wskanikowi rentownoci kapitau
sytuujcemu si na poziomie 5 6 % w XVIII i XIX wieku, przed wzrostem do okoo 7 8 %
w poowie XX wieku, a pniej spadkiem do 4 5 % z kocem XX i pocztkiem XXI wieku (zob.
wykresy 6.3 6.4).

WYKRES 6.4: Czysty dochd z kapitau we Francji, 1820 2010


INTERPRETACJA: rednia zanotowana rentowno kapitau miaa silniejsze wahania ni czysty dochd z kapitau
w XX wieku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Rysunek krzywej i rzdy wielkoci moemy uzna za wiarygodne i znaczce, przynajmniej przy
pierwszym ogldzie. Naley jednak natychmiast zaznaczy ich ograniczenia i saboci. Przede
wszystkim, jak ju zauwaylimy, samo pojcie wskanika redniej rentownoci kapitau jest
konstrukcj stosunkowo abstrakcyjn. W praktyce bowiem wskanik redniej rentownoci mocno
si zmienia w zalenoci od rodzaju aktyww, jak rwnie rozmiarw indywidualnego majtku
(generalnie atwiej jest uzyska dobr rentowno, kiedy wychodzi si od duego kapitau),
odgrywajc tym samym rol wzmacniacza nierwnoci, jak zobaczymy w czci trzeciej. Tak
naprawd rentowno najbardziej ryzykownych aktyww, poczynajc od kapitau przemysowego, czy
to przyjmujcego form udziaw nominalnych w rodzinnych fabrykach XIX wieku, czy te
anonimowych akcji w notowanych na giedzie spkach w XX wieku, przekracza czsto 7 8 %,
podczas gdy rentowno mniej ryzykownych aktyww jest wyranie nisza, na przykad rzdu 4 5 %
dla gruntw rolnych w XVIII i XIX wieku, a nawet 3 4 % dla nieruchomoci na pocztku
XXI wieku. W przypadku maych sum oszczdnoci, utrzymywanych na rachunkach czekowych lub
oszczdnociowych, realny wskanik rentownoci jest czsto bliszy 1 2 %, lub nawet ujemny, kiedy

inflacja jest wysza od niskiej stopy oprocentowania odsetek. Chodzi o kluczowy problem, do ktrego
wrcimy niebawem.
Tymczasem warto doda, e udziay kapitau i rednie wskaniki rentownoci wskazane na
wykresach 6.1 6.4 zostay obliczone po dodaniu caoci dochodw z kapitau wykazanych
w rachunkach narodowych (jakiekolwiek byyby ich tytuy prawne: czynsze, zyski, dywidendy,
odsetki, opaty licencyjne itp., z wyjtkiem odsetek od zaduenia publicznego i przed jakkolwiek
form opodatkowania), a nastpnie podzieleniu uzyskanej sumy przez dochd narodowy
(otrzymujemy wwczas udzia kapitau w dochodzie narodowym, czyli ) i przez kapita narodowy
(otrzymujemy wwczas wskanik redniej rentownoci kapitau, zapisywany jako r)1. Z uwagi na sw
konstrukcj ten wskanik redniej rentownoci czy zatem rentownoci bardzo rnych inwestycji
i aktyww: celem jest bowiem uzyskanie dokadnej wiedzy na temat zwrotu z kapitau w danym
spoeczestwie traktowanym jako cao, bez rozrniania sytuacji indywidualnych. Niektre osoby
uzyskuj rzecz jasna wicej, ni wskazuje ta rednia rentowno, a inne mniej. Przed zbadaniem
podziau rentownoci poszczeglnych przypadkw wok redniej zacznijmy od przeanalizowania,
gdzie w ogle znajduje si ta rednia.
Strumienie: trudniejsze do oszacowania ni zasoby
Doprecyzujmy, e wane ograniczenie tego rodzaju oblicze dotyczy take dochodw pracownikw
nienajemnych, w wypadku ktrych trudno jest wyodrbni wynagrodzenie z kapitau od innego
rodzaju dochodw.
Problem ten z pewnoci jest mniej wany dzisiaj ni w przeszoci, poniewa istotna cz
prywatnej dziaalnoci gospodarczej jest obecnie zorganizowana w ramach spek akcyjnych, albo
oglnie spek kapitaowych, to znaczy spek, w ktrych jasno oddziela si rachunki
przedsibiorstwa od rachunkw osb, ktre wniosy do nich kapitay (i ktre s zreszt zaangaowane
tylko do wysokoci swego wkadu kapitaowego, a nie swych osobistych pienidzy: na tym polegaa
rewolucja spki z ograniczon odpowiedzialnoci, ktr wprowadzono niemal wszdzie pod
koniec XIX wieku), a take wyranie oddziela si wynagrodzenia za prac (pace, premie i inne
patnoci na rzecz tych, ktrzy wnieli swoj prac, cznie z kadr kierownicz) od wynagrodzenia
z kapitau (dywidendy, odsetki, zyski reinwestowane dla zwikszenia wartoci kapitau itd.).
Inaczej rzecz si ma ze spkami cywilnymi, a w szczeglnoci przedsibiorstwami
indywidualnymi, w ktrych rachunki spki mieszaj si niekiedy z rachunkami osobistymi szefa
przedsibiorstwa, ktry czsto jest jednoczenie wacicielem i pracownikiem. Obecnie okoo 10 %
produkcji krajowej w bogatych krajach jest realizowane przez pracownikw samozatrudnionych
w przedsibiorstwach indywidualnych, co w przyblieniu odpowiada udziaowi pracownikw
nienajemnych w populacji czynnej zawodowo. Pracownicy ci skupiaj si najczciej w maych
przedsibiorstwach usugowych (kupcy, rzemielnicy, restauratorzy itd.), jak rwnie w wolnych
zawodach (lekarze, adwokaci itd.). Przez dugi okres dotyczyo to take pracownikw gospodarstw
rolnych, ktrzy dzi ju w zasadzie zanikli. W rachunkach przedsibiorstw indywidualnych na og
niemoliwe jest wyodrbnienie wynagrodzenia z kapitau: na przykad zyski radiologa wynagradzaj
rwnoczenie jego prac, jak i niekiedy bardzo drogie wyposaenie, ktre musia pozyska. Podobnie
rzecz si ma z hotelarzem czy pracownikiem gospodarstwa rolnego. Z tego wzgldu mwimy
o dochodach mieszanych: dochody pracownikw nienajemnych s rwnoczenie dochodami z pracy
i dochodami z kapitau. Mona rwnie mwi o dochodach przedsibiorcw.
Do podziau dochodw mieszanych midzy kapita i prac uyjemy tego samego redniego podziau

midzy kapitaem a prac co dla reszty gospodarki. Jest to rozwizanie najmniej arbitralne i wydaje
si przynosi wyniki zbiene z tymi otrzymanymi za pomoc dwch innych, czsto
wykorzystywanych metod2. Jak pamitamy, jest to jedynie przyblienie, gdy w wypadku dochodw
mieszanych sama granica midzy dochodami z kapitau i z pracy jest pynna. Nie stanowi to obecnie
wielkiego problemu ze wzgldu na niewielk wag dochodw mieszanych, tak wic niepewno co do
faktycznego udziau kapitau dotyczy w najlepszym wypadku 1 2 % dochodu narodowego. Dla
okresw bardziej odlegych, w szczeglnoci dla XVIII i XIX wieku, gdy dochody mieszane mogy
odpowiada ponad poowie dochodu narodowego, wtpliwoci s potencjalnie duo wiksze3. Dlatego
wanie szacunki dotyczce czci kapitau za XVIII i XIX wiek mog by traktowane wycznie jako
przyblione4.
Nie wydaje si jednak, by podwaao to oszacowany przez nas bardzo wysoki poziom dochodw
z kapitau w tym okresie (co najmniej 40 % dochodu narodowego): w Zjednoczonym Krlestwie i we
Francji sama renta gruntowa wypacana wacicielom ziemskim stanowia rzd 20 % dochodu
narodowego w XVIII wieku i z pocztkiem XIX wieku, a wszystko wskazuje na to, e rentowno
gruntw rolnych (okoo poowy kapitau narodowego) bya nieznacznie nisza od redniej rentownoci
kapitau i zdecydowanie nisza od rentownoci kapitau przemysowego, jeli ocenia na podstawie
bardzo wysokiego poziomu zyskw przemysowych, w szczeglnoci w pierwszej poowie XIX wieku.
Niemniej niedoskonaoci dostpnych danych sprawiaj, e naley raczej poda pewien przedzia
midzy 35 45 % ni szacunek konkretnej liczby.
Dla XVIII i XIX wieku szacunki wartoci zasobu kapitaowego s prawdopodobnie dokadniejsze
ni te mwice o strumieniach dochodw z pracy i dochodw z kapitau. Podobnie sprawy maj si
dzisiaj. Dlatego zdecydowalimy si w ramach naszych bada pooy nacisk na ewolucj stosunku
kapitau do dochodu, zamiast na podzia midzy kapitaem a prac, jaki zazwyczaj zgbiano
w badaniach ekonomicznych.
Pojcie czystego dochodu z kapitau
Inna wana przyczyna wtpliwoci skaniajca nas do przekonania, e wskaniki redniej
rentownoci pokazane na wykresach 6.3 6.4 mog by nieco przeszacowane, i prowadzca tym
samym do wskazania czego, co mona nazwa wskanikiem czystego dochodu z kapitau wynika
z tego, e rachunki narodowe nie prbuj nawet uwzgldnia faktu, i lokowanie kapitau wymaga
pewnego minimum pracy, a przynajmniej uwagi ze strony jego posiadacza. Oczywicie koszty
zarzdzania i formalnego porednictwa finansowego, to znaczy usug doradztwa lub zarzdzania
portfelem inwestycyjnym zapewnianych przez bank lub inn oficjaln instytucj finansow, agencj
nieruchomoci bd syndyka, s brane pod uwag i zawsze odliczane od dochodw z kapitau oraz od
wskanikw redniej rentownoci (takich jak prezentowane tutaj). Nie dotyczy to jednak
nieformalnego porednictwa finansowego, a wic prostej okolicznoci, e wszyscy powicaj czas
czsto duo czasu na zarzdzanie wasnym portfelem i interesami oraz decydowanie o tym, ktre
inwestycje bd najbardziej korzystne. W niektrych przypadkach przypomina to prawdziw prac
przedsibiorcz albo raczej prac biznesmena.
Z pewnoci trudno jest cile wyliczy warto takiej nieformalnej pracy, co zapewne tumaczy
pominicie jej w rachunkach narodowych. Trzeba by w zasadzie zmierzy powicony czas i przyzna
mu okrelon warto godzinow, opierajc si na przykad na rwnorzdnym wynagrodzeniu za prac
w formalnym sektorze finansowym bd nieruchomoci. Mona rwnie wyobrazi sobie, e te

nieformalne koszty s wysze w okresach silnego wzrostu gospodarczego (lub wysokiej inflacji),
poniewa takie okresy wymagaj bez wtpienia czstszych zmian w portfelu i wikszej iloci czasu
powiconego na poszukiwanie bardziej korzystnych inwestycji, ni w warunkach gospodarki
w okresie quasi-stagnacji. Na przykad trudno uzna rednie rentownoci rzdu 10 % obserwowane we
Francji i w nieco mniejszym stopniu w Zjednoczonym Krlestwie w okresach odbudowy po kadej
z dwch wojen wiatowych (takie poziomy s rwnie obserwowane w krajach wschodzcych
o bardzo silnym wzrocie, jak w dzisiejszych Chinach) za czysty dochd z kapitau. Moliwe, e takie
poziomy rentownoci obejmuj niebah cz wynagrodzenia za nieformaln prac typu
przedsibiorczego.
Tytuem ilustracji wskazalimy na wykresach 6.3 6.4 szacunki czystego dochodu z kapitau dla
Zjednoczonego Krlestwa i dla Francji w rnych okresach, uzyskane po odjciu od zanotowanej
redniej rentownoci wiarygodnego przyblienia jakkolwiek by moe nieco zawyonego
nieformalnych kosztw zarzdzania (to znaczy wartoci czasu pracy powiconego na zarzdzanie
wasnym majtkiem). Otrzymane w ten sposb wskaniki czystego zysku s generalnie jeden lub dwa
punkty nisze ni obserwowane stopy rednie i powinny by bez wtpienia traktowane jako wartoci
minimalne5. W szczeglnoci dostpne dane dotyczce wskanikw dochodw rzeczywicie
uzyskanych ze wzgldu na poziom majtku, ktre zbadamy w trzeciej czci, sugeruj, e istniej
wane dla zarzdzania majtkami oszczdnoci skali i e dochd uzyskany przez najwiksze majtki
jest wyranie wyszy od poziomw pokazanych tutaj6.
Rentowno kapitau w historii
Gwny wniosek pyncy z naszych szacunkw jest nastpujcy. We Francji i w Wielkiej Brytanii od
XVIII do XXI wieku czysty dochd z kapitau oscylowa wok wartoci redniej rzdu 4 5 %
rocznie albo, bardziej oglnie, w przedziale zawartym midzy 3 6 % rocznie, bez wyranej
dugookresowej tendencji. Czysty dochd znacznie przekracza 6 % na skutek wielkich zniszcze
i licznych wstrzsw doznanych przez kapita w cigu wojen XX wieku, ale wraca do szybko do
niszych poziomw znanych z przeszoci. Moliwe, e czysty dochd z kapitau lekko spad
w dugim okresie; przekracza on czsto 4 5 % w XVIII i XIX wieku, podczas gdy z pocztkiem
XXI wieku wydaje si zblia do 3 4 %, w miar jak stosunek kapitau do dochodu wraca do
wysokich poziomw notowanych w przeszoci.
Brakuje nam jednak dystansu, by w peni oceni ten ostatni punkt. Nie mona wykluczy, e czysty
dochd z kapitau uzyska w nadchodzcych dekadach wysze poziomy, a to z racji rosncej
konkurencji midzy krajami o pozyskanie kapitaw, ale take z coraz wikszego wyrafinowania
rynkw i instytucji finansowych czerpicych zyski ze zrnicowanych i wysoce zoonych portfeli.
W kadym razie ta dugookresowa quasi-stabilizacja czystego dochodu z kapitau (bd bardziej
prawdopodobny niewielki spadek rzdu jednej czwartej lub jednej pitej, z 4 5 % w XVIII
i XIX wieku do 3 4 % obecnie) to fakt o kluczowym znaczeniu dla naszych bada, do czego jeszcze
wrcimy.
By umieci te liczby w pewnej perspektywie, przypomnijmy, e tradycyjny kurs przeliczenia
kapitau na rent w XVIII i XIX wieku, dla najbardziej rozpowszechnionych i najmniej ryzykownych
form kapitau (takich jak posiadane grunty lub dug publiczny) wynosi zwykle 5 % rocznie: warto
kapitau szacowana jest na poziomie okoo dwudziestoletniego dochodu rocznego przynoszonego
przez ten kapita. Ta referencyjna warto bywa oceniana niekiedy na dwadziecia pi lat (co

odpowiada wwczas dochodowi 4 % rocznie)7.


W klasycznej powieci pocztku XIX wieku, zwaszcza u Balzaca i Austen, to przeoenie midzy
kapitaem a roczn rent za porednictwem wskanika rentownoci 5 % (albo rzadziej 4 %), stanowi
absolutn oczywisto. Zdarza si zreszt czsto, e powieciopisarze nie okrelaj nawet natury
kapitau, traktujc tak przecie odmienne materie jak ziemia i dug publiczny jako niemal idealne
zamienniki, i ograniczaj si do wskazania wysokoci uzyskanej rocznej renty. Dowiadujemy si na
przykad, e taka a taka posta dysponuje 50 000 frankw lub 2000 funtw szterlingw renty, przy
czym nie jest sprecyzowane, czy chodzi o rent gruntow, czy obligacje pastwowe. Jakie to ma
znaczenie, skoro w obu przypadkach dochd jest pewny i regularny, co pozwala stale finansowa
cile okrelony tryb ycia oraz odtwarza z pokolenia na pokolenie dobrze znany i rozumiany status
spoeczny?
Austen i Balzac uznaj te czsto za zbdne okrelenie wskanika rentownoci, ktry pozwala
przeoy kapita na roczn rent. Kady czytelnik dobrze wie, e aby otrzyma rent roczn
w wysokoci 50 000 frankw potrzebny jest kapita rzdu 1 miliona frankw (albo kapita 40 000
funtw, by da rent roczn w wysokoci 2000 funtw), niezalenie od tego, czy bdzie on ulokowany
w obligacjach, w gruntach rolnych, czy w jakiej innej formie. Dla pisarzy z XIX wieku, jak i ich
czytelnikw, przeoenie midzy majtkiem a rent roczn stanowi oczywisto i stale przechodzi si
z jednej skali miary do drugiej, bez adnych ceremonii, tak jakby posugiwano si idealnymi
synonimami albo rozmawiano w dwch znanych wszystkim, rwnolegych jzykach.
W dziewitnastowiecznych powieciach rwnie oczywiste jest, e istniej lokaty wymagajce
wikszej osobistej inwestycji, jak fabryki makaronu ojca Goriot czy antylskie inwestycje Sir Thomasa
z Mansfield Park, ktre przynosz zarazem duo wysze zwroty. Takie lokaty mog w zasadzie
pozwoli na otrzymywanie dochodu w wysokoci 7 8 % albo nawet wicej, jeli trafi si
odpowiednio dobry interes, na co liczy Cezar Birotteau przy okazji swych inwestycji w nieruchomoci
paryskiej dzielnicy La Madeleine, bdc ju po pierwszych sukcesach w biznesie perfumeryjnym. Ale
dla wszystkich jest rwnie cakowicie jasne, e po odjciu czasu i energii strawionych na
organizowanie tych interesw (Sir Thomas spdza dugie miesice na wyspach) czysty dochd
kocowy nie zawsze jest korzystniejszy od 4 5 % uzyskanych drog inwestowania w ziemi czy
obligacje. Innymi sowy, dodatkowy dochd odpowiada w znacznym stopniu wynagrodzeniu za prac
wniesion do interesu, natomiast czysty dochd cznie z premi za ryzyko nie jest generalnie
duo wyszy od 4 5 % (co ju samo w sobie nie jest takim zym wynikiem).
Rentowno kapitau na pocztku XXI wieku
Czym zdeterminowany jest czysty dochd z kapitau (to znaczy to, co rocznie przynosi kapita po
odjciu wszystkich kosztw zarzdzania, w tym czasu powiconego na zarzdzanie portfelem
aktyww) i dlaczego spad w dugim okresie, przechodzc od w przyblieniu 4 5 % w epoce Balzaca
i Austen do okoo 3 4 % dzisiaj?
Zanim sprbujemy odpowiedzie na to pytanie, naley wyjani pewn wan kwesti. Niektrzy
czytelnicy uznaj by moe tez o rednim dochodzie z kapitau rzdu 3 4 % na pocztku XXI wieku
za nazbyt optymistyczn na tle mizernych dochodw, jakie sami uzyskuj ze swych drobnych
oszczdnoci. Kilka punktw trzeba zatem doprecyzowa.
Po pierwsze poziomy wskazane na wykresach 6.3 6.4 dotycz dochodw przed podatkiem. Inaczej
mwic, chodzi o dochody, ktre otrzymaliby posiadacze kapitau, gdyby nie istniaa adna forma
opodatkowania kapitau i dochodw z niego czerpanych. W ostatniej czci ksiki wrcimy

szczegowo do roli, jak podatki te odgryway w przeszoci, oraz roli, jak mog odgrywa
w przyszoci wraz ze wzrostem fiskalnej konkurencji midzy pastwami. Tymczasem warto
zauway, e presja fiskalna w XVIII i XIX wieku bya niemal nieistotna, za to zdecydowanie urosa
w XX i z pocztkiem XXI wieku, tak e redni dochd z kapitau po opodatkowaniu spad w dugim
okresie duo wyraniej ni redni dochd przed opodatkowaniem. Dzisiaj poziom podatkw od
kapitau i dochodw moe, owszem, by stosunkowo niewielki, zwaszcza jeli zastosuje si dobr
strategi optymalizacji fiskalnej (niektrzy szczeglnie przekonujcy inwestorzy otrzymuj nawet
subwencje), ale w wikszoci wypadkw s one jednak znaczne. W szczeglnoci wane jest, by
pamita, e trzeba bra pod uwag wiele innych podatkw, a nie tylko podatek dochodowy: na
przykad podatek od nieruchomoci ograniczajcy znacznie rentowno kapitau w nieruchomociach,
podatek dochodowy od przedsibiorstw, ktry odgrywa t sam rol, gdy chodzi o dochody z kapitau
finansowego zainwestowanego w przedsibiorstwach. Dopiero gdyby cao tych podatkw zostaa
zniesiona do czego by moe kiedy dojdzie, lecz na razie nam do tego daleko dochody z kapitau
faktycznie uzyskiwane przez wacicieli osignyby poziomy wskazane na wykresach 6.3 6.4.
Wszystkie podatki podsumowane razem sprawiaj, e rednia stopa opodatkowania cica dzi na
dochodach z kapitau wynosi okoo 30 % w wikszoci bogatych krajw. Oto pierwsza z przyczyn, dla
ktrych powstaje tak dua rnica midzy czysto ekonomicznym dochodem z kapitau a dochodem
faktycznie uzyskiwanym przez zainteresowanych.
Po drugie musimy przypomnie, e ten czysty dochd rzdu 3 4 % jest redni skrywajc
ogromne rnice. Dla wszystkich tych, ktrych jedynym kapitaem s niewielkie pienidze na
nieoprocentowanym koncie bankowym, dochd jest ujemny, poniewa kadego roku uszczupla go
inflacja. Ksieczki i konta oszczdnociowe maj oprocentowanie niewiele wysze od inflacji8. Co
istotne, nawet jeli tych osb jest wiele, to posiadane przez nie rodki s stosunkowo ograniczone
w masie. Jak ju pisalimy, majtek w bogatych krajach dzieli si obecnie na dwie w przyblieniu
rwne (albo porwnywalne) czci: nieruchomoci i aktywa finansowe. Wrd aktyww finansowych
akcje, obligacje i lokaty, fundusze powiernicze i dugoterminowe umowy finansowe (na przykad
renty doywotnie lub fundusze emerytalne) stanowi niemal cao zgromadzonych rodkw. Sumy
utrzymywane na nieoprocentowanych kontach bankowych to na og zaledwie rwnowarto 10
20 % dochodu narodowego, czyli najwyej 3 4 % caoci majtkw (ktre, przypomnijmy, s
rwnowartoci 500 600 % dochodu narodowego). Jeli doda do tego ksieczki oszczdnociowe,
nie uzyskamy wicej ni 30 % dochodu narodowego, czyli zaledwie nieco wicej ni 5 % caoci
majtkw9. To, e konta bankowe i ksieczki oszczdnociowe przynosz minimalne
oprocentowanie, nie jest pozbawione znaczenia dla zainteresowanych osb, ale z punktu widzenia
redniej rentownoci kapitau fakt ten niewiele zmienia.
Z perspektywy redniej rentownoci duo waniejsze jest odnotowanie, e roczna warto
dzierawna nieruchomoci mieszkalnych poowa majtkw stanowi na og rzd 3 4 % ceny
dbr. Apartament wartoci 500 000 euro daje na przykad czynsz w wysokoci 15 000 20 000 euro
rocznie (okoo 1500 euro miesicznie) albo pozwala na zaoszczdzenie czynszu tym, ktrzy sami
zdecyduj si w nim zamieszka, co sprowadza si do tego samego. Dotyczy to rwnie
skromniejszych majtkw w nieruchomociach: mieszkanie za 100 000 euro przynosi lub pozwala
unikn zapacenia czynsz okoo 3000 lub 4000 euro rocznie lub wicej (jak ju zauwaylimy,
dochd dzierawny siga niekiedy 5 % w odniesieniu do maych powierzchni). Dochody uzyskiwane
z lokat finansowych, przewaajcych wrd najwikszych majtkw, s jeszcze wysze. To cao
tych lokat, w nieruchomociach i finansowych, ktre w swej masie stanowi zasadnicz cz
majtkw prywatnych, podnosi redni rentowno.

Aktywa realne i aktywa nominalne


Kolejny punkt wymagajcy doprecyzowania dotyczy wskanikw rentownoci na wykresach 6.3 6.4,
ktre powinny by traktowane jako dochody realne. Innymi sowy, byoby cakowicie bdne chcie
odejmowa od nich stop inflacji obecnie zwykle 1 2 % rocznie w krajach bogatych.
Powd tego jest prosty: w swej zdecydowanej wikszoci elementy majtku znajdujce si w rkach
gospodarstw domowych s aktywami realnymi (to znaczy aktywami zwizanymi z realn
dziaalnoci gospodarcz, jak nieruchomoci mieszkaniowe czy akcje, ktrych cena ulega zmianie
w miar ewolucji danej dziaalnoci), nie za aktywami nominalnymi (to znaczy takimi, ktrych
warto ustalona jest wedug pocztkowej wartoci nominalnej, jak pienidza ulokowanego na koncie
bankowym, ksieczce oszczdnociowej lub bonie skarbowym o staym oprocentowaniu).
Aktywa nominalne charakteryzuj si tym, e s wystawione na silne ryzyko inflacyjne: kiedy
lokujemy 10 000 euro na koncie bankowym, ksieczce oszczdnociowej albo w obligacji publicznej
lub prywatnej o staym oprocentowaniu, wwczas ta lokata warta jest cigle 10 000 euro dziesi lat
pniej, nawet jeli po drodze ceny konsumpcyjne wzrosy dwukrotnie. W tym wypadku mwi si, e
warto realna lokaty zostaa podzielona przez dwa: mona zakupi dwukrotnie mniej dbr i usug ni
za sum pierwotnie ulokowan. Odpowiada to ujemnej rentownoci 50 % w cigu dziesiciu lat,
ktra moe lub nie zosta zrekompensowana przez uzyskane w tym czasie odsetki. Generalnie
w okresach silnej zwyki cen stopa procentowa nominalna, czyli przed odjciem inflacji, wzrasta do
wysokich poziomw, najczciej do poziomw wyszych od inflacji. Ale wszystko zaley od terminu,
w ktrym lokata zostaa uruchomiona, od przewidywanej przez jednych i drugich w tym momencie
inflacji itp. W zalenoci od przypadku realne stopy procentowe, to znaczy rzeczywicie uzyskany
dochd, po odjciu stopy inflacji, mog by silnie dodatnie bd silnie ujemne10. W kadym razie
naley odj inflacj od odsetek, by pozna realn rentowno aktywu nominalnego.
Odwrotnie jest z aktywami realnymi. Ceny dbr w nieruchomociach, podobnie jak ceny akcji,
udziaw w przedsibiorstwach czy w funduszach wzajemnych rosn na og co najmniej tak szybko,
jak wskanik cen konsumpcyjnych. Inaczej mwic, nie tylko nie trzeba odejmowa inflacji od
czynszw czy dywidend otrzymywanych corocznie, ale czsto naley doda do tego rocznego dochodu
nadwyk uzyskan podczas sprzeday aktywu (wzgldnie odj strat). Tak wic aktywa realne s
duo bardziej reprezentatywne ni aktywa nominalne: stanowi na og ponad trzy czwarte wszystkich
aktyww pozostajcych w posiadaniu gospodarstw domowych, a niekiedy za dziewi dziesitych11.
Kiedy w poprzednim rozdziale badalimy akumulacj kapitau, wycignlimy wniosek, e te rne
efekty maj tendencj do rwnowaenia si na dusz met. Rzeczywicie, jeli wzi pod uwag
cao aktyww, wwczas rednio dla okresu 1910 2010 ceny aktyww rosy w tym samym tempie,
co wskanik cen konsumpcyjnych, przynajmniej na pierwszy rzut oka. Nadwyki i straty mog
z pewnoci by znaczne dla tej czy innej kategorii aktyww (w szczeglnoci aktywa nominalne
generuj strukturalnie straty, kompensowane przez nadwyki aktyww realnych) i zmieniaj si
czsto w rnych okresach. Wzgldna cena kapitau mocno spada w latach 1910 1950, zanim znowu
zacza rosn w cigu lat 1950 2010. W tych warunkach najrozsdniej bdzie uzna, e rednie
dochody z kapitau wskazane na wykresach 6.3 6.4, uzyskane przypomnijmy z podzielenia
rocznego strumienia dochodw z kapitau (czynsze, dywidendy, odsetki, zyski itp.) przez zasb
kapitau, a wic bez wzicia pod uwag nadwyek i strat, daj dobre oszacowanie redniej rentownoci
kapitau w dugim okresie12. Oczywicie, jeli studiujemy rentowno konkretnego aktywu, nie
zwalnia to nas od dodania nadwyki czy odjcia straty (na przykad odjcia inflacji w przypadku
aktywu nominalnego). Ale nie miaoby sensu odejmowanie inflacji od caoci dochodw z kapitau

bez dodania nadwyek, ktre rednio rzecz biorc w peni wyrwnuj skutki inflacji.
Zrozumiejmy si dobrze: nie chodzi oczywicie o to, by negowa realny wpyw, jaki inflacja moe
niekiedy wywrze na majtki, ich rentowno i dystrybucj. Efekt dotyczy jednak raczej dystrybucji
pomidzy rnymi aktywami ni dugookresowych zmian strukturalnych. Przykadowo: widzielimy,
e inflacja odegraa zasadnicz rol w zmniejszeniu do niewielkich rozmiarw wartoci zaduenia
publicznego w bogatych krajach po wojnach XX wieku. Jednake kiedy inflacja trwale si przedua
na wysokich poziomach, to jedni i drudzy usiuj si przed tym chroni, inwestujc w aktywa realne.
Ot wszystko wskazuje na to, e najwiksze majtki s czsto najlepiej indeksowane i najbardziej
dugookresowo zrnicowane, natomiast skromne majtki zazwyczaj konta bankowe i ksieczki
oszczdnociowe zostaj dotknite najciej.
Mona oczywicie wysun tez, zgodnie z ktr przejcie od niemal zerowej inflacji w XIX wieku
i a do pocztkw XX wieku do inflacji 2 % z kocem XX wieku i pocztkiem XXI wieku
doprowadzio do nieznacznego spadku czystego dochodu z kapitau, w tym sensie, e atwiej jest by
rentierem w systemie inflacji zerowej (majtkowi pochodzcemu z przeszoci nie grozi ryzyko
uszczuplenia przez inflacj), podczas gdy dzi trzeba powici wicej czasu, by uporzdkowa swj
majtek, a w kadym razie zastanowi si nad dobr strategi umieszczenia lokat. Ale i tu wcale nie
jest pewne, e to najwiksze majtki zostan najbardziej dotknite ani e wanie mechanizm
wykorzystania inflacji do zredukowania znaczenia majtkw nagromadzonych w przeszoci okae si
najlepszy do osignicia celu. Do tej zasadniczej kwestii wrcimy w nastpnej czci, kiedy zajmiemy
si sposobem, w jaki faktycznie osignite przez jednych i drugich dochody rni si w zalenoci od
rozmiarw majtku, oraz w kolejnej czci czwartej, kiedy bdziemy badali i porwnywali rne
instytucje i polityki publiczne mogce wpywa na podzia bogactw, z podatkami i inflacj
w pierwszym rzdzie. W tej chwili odnotujmy tylko, e inflacja odgrywa przede wszystkim rol
redystrybucyjn pomidzy posiadaczami majtkw czasami poyteczn, czasami mniej i e
ewentualny wpyw inflacji na redni rentowno kapitau moe by ograniczony i znacznie niszy od
pozornego skutku nominalnego13.
Do czego suy kapita?
Do tej pory obserwowalimy ewolucj rentownoci kapitau w historii, opierajc si na
najdokadniejszych dostpnych danych. Teraz przejdmy do mechanizmw wyjaniajcych: co okrela
obowizujcy w danym spoeczestwie i w danym momencie wskanik rentownoci kapitau? Jakie
gwne siy gospodarcze i spoeczne graj tu rol, jak zmieniaj si w czasie i, przede wszystkim, co
mona powiedzie na temat przewidywalnej ewolucji wskanika rentownoci kapitau w XXI wieku?
Wedug najprostszych modeli ekonomicznych i w warunkach hipotezy czystej i doskonaej
konkurencji na rynku kapitau, jak rwnie na rynku pracy, wskanik rentownoci kapitau powinien
by absolutnie rwny kracowej produktywnoci kapitau (to znaczy dodatkowej produkcji
wynikajcej z nakadu dodatkowej jednostki kapitau). W bardziej zoonych, a tym samym bardziej
realistycznych, modelach wskanik rentownoci kapitau zaley rwnie od relatywnej siy
przetargowej rnych stron oraz ukadu si midzy nimi, i moe w zalenoci od sytuacji i sektora by
wyszy lub niszy od kracowej produktywnoci kapitau (tym bardziej, e ta ostatnia nie zawsze daje
si precyzyjnie wymierzy).
W kadym razie wskanik rentownoci kapitau jest okrelony przez dwie nastpujce siy: z jednej
strony technologi (do czego suy kapita?) i z drugiej strony obfito zapasu kapitau (zbyt duo
kapitau zabija kapita).

Technologia odgrywa oczywicie gwn rol. Jeli kapita nie ma zastosowania jako czynnik
produkcji, wwczas z definicji jego produktywno kracowa jest zerowa. Teoretycznie mona
wyobrazi sobie spoeczestwo, w ktrym kapita nie jest do niczego potrzebny w procesie
produkcyjnym, gdzie adna inwestycja nie pozwala ulepszy wydajnoci gruntw rolnych, adne
narzdzie ani wyposaenie nie umoliwia wikszej produkcji i gdzie fakt dysponowania dachem nad
gow nie wpywa na dobrostan w porwnaniu z faktem spania na zewntrz. Nawet w takim
spoeczestwie kapita mgby jednak odegra wan rol jako rodek przechowywania wartoci: na
przykad ludzie mogliby gromadzi stosy jedzenia (przy zaoeniu, e pozwoliyby na to warunki)
w przewidywaniu ewentualnej klski godu bd z przyczyn czysto estetycznych (wwczas dorzucajc
by moe do stosw jedzenia jakie ozdoby czy klejnoty). Teoretycznie nic nie stoi na przeszkodzie,
by wyobrazi sobie spoeczestwo, w ktrym stosunek kapitau do dochodu byby nadzwyczaj wysoki,
ale rentowno kapitau r byaby dokadnie zerowa. W tym wypadku cz kapitau w dochodzie
narodowym = r take wynosiaby zero. W takim spoeczestwie cao dochodu narodowego
i produkcji przypadaaby na prac.
Nic nie ogranicza naszej wyobrani, ale we wszystkich znanych ludzkich spoeczestwach, cznie
z najbardziej archaicznymi, sprawy wyglday inaczej. We wszystkich cywilizacjach kapita spenia
dwie wane funkcje gospodarcze: z jednej strony zapewnia mieszkanie (czyli odpowiada za
wytwarzanie usug mieszkaniowych, ktrych warto jest mierzona wartoci dzierawn
pomieszcze mieszkalnych: to warto dobrostanu wniesionego przez fakt spania i ycia raczej pod
dachem ni na zewntrz), a z drugiej strony dziaa jako czynnik produkcyjny, sucy wytwarzaniu
innych dbr i usug (kiedy ich wytworzenie moe wymaga gruntw rolnych, narzdzi, budynkw,
biur, maszyn, wyposaenia, patentw itd.). Historycznie pierwsze formy akumulacji kapitalistycznej
dotycz jednoczenie narzdzi (krzemie itd.) i ulepsze rolniczych (ogrodzenia, nawadnianie,
drenowanie itd.), jak rwnie pierwszych mieszka (groty, namioty, szaasy itd.), a nastpnie
przechodz w do coraz bardziej skomplikowane formy kapitau przemysowego i organizacyjnego
oraz cigle udoskonalane lokale mieszkalne.
Pojcie kracowej produktywnoci kapitau
Kracow produktywno kapitau okrela si przez warto dodatkowej produkcji wniesionej przez
dodatkow jednostk kapitau. Zamy dla przykadu, e w jakiej spce rolniczej fakt
dysponowania rwnowartoci 100 euro dodatkowych gruntw albo 100 euro dodatkowych narzdzi
(biorc pod uwag obowizujce ceny gruntw i narzdzi) pozwala zwikszy produkcj ywnoci
o rwnowarto 5 euro rocznie (wszystkie inne elementy pozostaj bez zmian, w szczeglnoci staa
jest ilo wykorzystywanej pracy). Mwi si wtedy, e kracowa produktywno kapitau wynosi
5 euro na zainwestowane 100 euro, inaczej 5 % rocznie. W warunkach czystej i doskonaej
konkurencji chodzi o roczn stop wydajnoci, ktr posiadacz kapitau waciciel gruntw lub
waciciel narzdzi powinien otrzyma od pracownika rolnego. Jeli chciaby uzyska wicej ni
5 %, to pracownik pjdzie wynaj ziemi i narzdzia od innego kapitalisty. Natomiast jeli to
pracownik chce paci mniej ni 5 %, wwczas ziemia i narzdzia trafi do innego pracownika.
Oczywicie moe si zdarzy, e waciciel znajduje si w sytuacji monopolu w zakresie wynajmu
ziemi i swych narzdzi pracownikowi albo moliwoci kupna jego pracy (mwimy wwczas
o monopsonie). Wtedy waciciel moe narzuci stop rentownoci wysz ni wynosi kracowa
produktywno.
W bardziej zoonej gospodarce, gdzie sposoby wykorzystania kapitau s liczne i zrnicowane

mona zainwestowa 100 euro w gospodarstwo rolne, ale take w nieruchomoci mieszkaniowe albo
przedsibiorstwo przemysowe czy usugi obliczenie kracowej produktywnoci kapitau moe by
trudne. Jest to w zasadzie zadanie systemu porednictwa finansowego (zwaszcza bankw i rynkw
finansowych), by znale jak najlepszy sposb wykorzystania kapitau, tak by kada jednostka
dostpnego kapitau zostaa zainwestowana tam, gdzie bdzie najbardziej wydajna na drugim kocu
wiata, jeli trzeba i przyniesie swemu posiadaczowi najwikszy moliwy dochd. Rynek
kapitaowy okrelany jest jako doskonay, kiedy pozwala kad jednostk kapitau zainwestowa
w najbardziej korzystny z moliwych sposobw i uzyska maksymalny moliwy w danej gospodarce
produkt kracowy, jeli to moliwe w ramach doskonale zdywersyfikowanego portfela
inwestycyjnego (tak by mc korzysta bez adnego ryzyka ze redniej rentownoci gospodarki),
a wszystko to oczywicie przy minimalnych kosztach porednictwa.
W praktyce instytucje finansowe i rynki giedowe s bardzo odlege od tego ideau perfekcji
i czsto cechuje je chroniczny brak stabilnoci, fale spekulacyjne oraz powracajce baki. Trzeba
powiedzie, e wynalezienie na caej planecie lub nawet w caym kraju najkorzystniejszego miejsca
dla ulokowania jednostki kapitau nie jest rzecz prost, nie mwic ju o tym, e handel
krtkoterminowy i podwjna ksigowo stanowi niekiedy najkrtsz drog maksymalizacji
prywatnych zwrotw z kapitau. Ale niezalenie od niedoskonaoci istniejcych instytucji prawd
jest, e systemy porednictwa finansowego odegray niezastpion rol w historii rozwoju
gospodarczego. Proces ten wymaga zawsze wielu uczestnikw nie tylko bankw i formalnych
rynkw finansowych. Na przykad w XVIII i XIX wieku kluczow rol w kontaktowaniu osb
dysponujcych funduszami do ulokowania z przedsibiorcami szukajcymi inwestycji do
sfinansowania w rodzaju ojca Goriot z jego fabrykami makaronu czy Cezara Birotteau z projektami
dotyczcymi nieruchomoci odgrywali notariusze14.
Warto doda, e pojcie kracowej produktywnoci kapitau jest zdefiniowane niezalenie od
instytucji i regu albo braku regu charakteryzujcych podzia midzy kapitaem a prac w danym
spoeczestwie. Przykadowo: jeli posiadacz gruntw i narzdzi sam wykorzystuje swj kapita,
wwczas nie oblicza on osobno rentownoci kapitau, ktry sam sobie wypaca. Kapita pozostaje
mimo to nie mniej potrzebny i jego kracowa produktywno jest taka sama, jak gdyby dochd by
wypacany wacicielowi zewntrznemu. Podobnie si dzieje, jeli obowizujcy system gospodarczy
decyduje si skolektywizowa cao lub cz zasobw kapitau i w skrajnym przypadku jak
w Zwizku Radzieckim zlikwidowa wszelkie dochody prywatne z kapitau. Wtedy dochd
prywatny jest mniejszy od dochodu spoecznego z kapitau, ale ten ostatni zawsze jest okrelony
jako kracowa produktywno dodatkowej jednostki kapitau. Czy jest uzasadnione i potrzebne
spoeczestwu, eby waciciele kapitau otrzymywali ten kracowy produkt jako wynagrodzenie
z tytuu wasnoci (czy to zgromadzonej przez nich, czy przez ich przodkw), bez wkadu
jakiejkolwiek nowej pracy? To z pewnoci wane pytanie, ale w tym miejscu jeszcze na nie nie
odpowiemy.
Zbyt duo kapitau zabija kapita
Zbyt duo kapitau zabija kapita: niezalenie od ksztatu instytucji i regu organizujcych podzia
midzy kapitaem a prac jest rzecz naturaln oczekiwa, e kracowa produktywno kapitau
bdzie si zmniejsza, w miar jak ronie jego zasb. Na przykad jeli kady pracownik rolny
dysponuje ju tysicami hektarw do uprawy, to jest prawdopodobne, e dodatkowy dochd
przyniesiony przez kolejny hektar bdzie ograniczony. Podobnie jeli jaki kraj zbudowa ju budynki

mieszkalne w nadzwyczajnej iloci, tak e kady mieszkaniec dysponuje setkami metrw


kwadratowych do ycia, powikszenie dobrobytu przez jeden dodatkowy budynek zmierzone
dodatkowym czynszem, ktry zainteresowane osoby byyby gotowe zapaci, by go zaj byoby bez
wtpienia niewielkie. Tak samo z maszynami i wyposaeniem wszelkiej natury: kracowa
produktywno jest malejca, w kadym razie od pewnego progu (moliwe, e pewna minimalna
liczba narzdzi jest konieczna, by zacz produkcj, lecz w pewnym momencie dochodzi do
nasycenia). I odwrotnie, w kraju, w ktrym gigantyczna ludno musi podzieli si niewielkim
areaem ziem uprawnych, nielicznymi mieszkaniami i niewystarczajc liczb narzdzi, kracowa
produktywno kadej dodatkowej jednostki kapitau bdzie bardzo wysoka, a szczliwi waciciele
kapitau nie zmarnuj okazji, by to wykorzysta.
Ciekaw kwesti jest zatem nie tyle zbadanie, czy kracowa produktywno kapitau maleje, kiedy
zasb kapitau ronie (to jest oczywiste), ale raczej w jakim tempie ona maleje. W szczeglnoci
kluczowe jest pytanie, do jakiego stopnia rednia rentowno kapitau r przy zaoeniu, e jest rwna
kracowej produktywnoci kapitau zmniejsza si, gdy stosunek kapitau do dochodu ronie. Mog
tu zaj dwa przypadki. Jeli zwrot z kapitau r spada wicej ni proporcjonalnie, gdy stosunek
kapitau do dochodu ronie (na przykad gdy rentowno spada wicej ni dwukrotnie, a stosunek
kapitau do dochodu ronie dokadnie dwukrotnie), wwczas oznacza to, e udzia dochodw
z kapitau w dochodzie narodowym = r maleje, kiedy ronie. Inaczej mwic, zmniejszenie
rentownoci kapitau oznacza wicej ni zrekompensowanie wzrostu stosunku kapitau do dochodu.
Na odwrt dzieje si, jeli rentowno r spada mniej ni proporcjonalnie, kiedy stosunek ronie (na
przykad kiedy rentowno spada mniej ni dwukrotnie, kiedy stosunek kapitau do dochodu ronie
dwukrotnie), wtedy oznacza to, e udzia kapitau = r ronie, kiedy ronie. W tym wypadku
zmniejszony wskanik rentownoci kapitau w efekcie agodzi wzrost udziau kapitau w porwnaniu
ze wzrostem stosunku kapitau do dochodu.
Zgodnie z zaobserwowanymi w Wielkiej Brytanii i we Francji tendencjami historycznymi ten drugi
przypadek wydaje si bardziej prawdopodobny na dusz met. Cz kapitau przesza t sam
generaln ewolucj w ksztacie litery U, co stosunek kapitau do dochodu (z wyszym poziomem
w XVIII i XIX wieku, spadkiem w poowie XX wieku i ponownym wzrostem z kocem XX
i pocztkiem XXI wieku). Ewolucja wskanika redniej rentownoci kapitau r doprowadzia
rzeczywicie do znacznego zmniejszenia amplitudy krzywej U. Rentowno bya szczeglnie wysoka
zaraz po II wojnie wiatowej, kiedy kapitau byo niewiele, zgodnie z zasad malejcej
produktywnoci kracowej. Efekt ten jednak nie by wystarczajcy, by odwrci kierunek krzywej U,
obserwowanej dla stosunku kapitau do dochodu , i przeksztaci j w odwrcon krzyw U udziau
kapitau w dochodzie narodowym .
Naley zaznaczy, e z teoretycznego punktu widzenia oba przypadki s moliwe. Wszystko zaley
od kaprysw technologii albo, mwic dokadniej, wszystko zaley od rnorodnoci dostpnych
technik pozwalajcych czy kapita z prac tak, by wytwarza rne rodzaje dbr i usug
konsumowanych w danym spoeczestwie. Zastanawiajc si nad tymi problemami, ekonomici
czsto uywaj pojcia funkcji produkcji, ktre jest sformuowaniem matematycznym
pozwalajcym przedstawi w sposb syntetyczny stan moliwych technologii w danym
spoeczestwie. Funkcja produkcji cechuje si zwaszcza elastycznoci substytucji midzy kapitaem
i prac, mierzc atwo, z jak mona substytuowa czyli zastpi prac kapitaem lub kapita
prac dla wyprodukowania danych dbr i usug.
Przykadowo: zerowa elastyczno substytucji odpowiada funkcji produkcji o cakowicie staych
wspczynnikach: potrzeba dokadnie jednego hektara i jednego narzdzia dla pracownika rolnego

(albo dokadnie jednej maszyny dla robotnika przemysowego), ani mniej, ani wicej. Jeli kady
pracownik dysponuje bodaj jedn setn hektara lub jednym narzdziem za duo, to nie bdzie mg
zrobi z nich uytku i kracowa produktywno tej dodatkowej jednostki kapitau bdzie dokadnie
zerowa. Podobnie jeli jest jeden pracownik za duo w stosunku do zasobu kapitau do dyspozycji,
wwczas niemoliwe bdzie wykorzystanie jego pracy w jakikolwiek produktywny sposb.
I na odwrt: jeli elastyczno substytucji jest nieskoczona, to znaczy, e kracowa
produktywno kapitau i pracy jest cakowicie niezalena od iloci kapitau i pracy do dyspozycji.
W szczeglnoci rentowno kapitau jest staa i nie zaley od iloci dostpnego kapitau: zawsze
mona zakumulowa wicej kapitau i zwikszy produkcj o stay odsetek, na przykad 5 % albo
10 % rocznie na jednostk kapitau dodatkowego. Mona wyobrazi sobie gospodark cakowicie
zrobotyzowan, w ktrej bdzie si dao nieskoczenie zwiksza produkcj wycznie poprzez
dodawanie kapitau.
aden z tych dwch skrajnych wariantw nie ma tak naprawd znaczenia. Pierwszy grzeszy
brakiem wyobrani, drugi nadmiarem technologicznego optymizmu (albo pesymizmu gatunku
ludzkiego, zalenie od punktu widzenia). Warto natomiast wiedzie, czy elastyczno substytucji
midzy prac i kapitaem jest nisza, czy wysza od jednego. Jeli elastyczno zawiera si midzy
zero i jeden, wwczas wzrost stosunku kapitau do dochodu prowadzi do tak silnego spadku
kracowej produktywnoci kapitau, e cz kapitau = r maleje (przy zaoeniu rwnoci
midzy rentownoci kapitau i kracow produktywnoci)15. Z kolei jeli elastyczno jest wysza
od jednego, wzrost stosunku kapitau do dochodu prowadzi do ograniczonego spadku kracowej
produktywnoci kapitau, tak e udzia kapitau = r ronie (przy zaoeniu rwnoci midzy
rentownoci kapitau i kracow produktywnoci)16. W przypadku elastycznoci dokadnie rwnej
jednemu dwa efekty doskonale si kompensuj: rentowno kapitau r spada w tych samych
proporcjach co stosunek kapitau do dochodu , tak e produkt = r pozostaje niezmieniony.
Poza funkcj Cobba Douglasa: problem stabilnoci podziau midzy
kapitaem a prac
Przypadek elastycznoci substytucji rwnej jednemu odpowiada funkcji produkcji zwanej funkcj
Cobba Douglasa, od nazwisk ekonomistw Charlesa Cobba i Paula Douglasa, ktrzy sformuowali j
w 1928 roku. Funkcja produkcji Cobba Douglasa charakteryzuje si tym, e cokolwiek si wydarzy
i w szczeglnoci jakiekolwiek byyby dostpne iloci kapitau i pracy, udzia kapitau jest zawsze
rwny staemu wspczynnikowi , ktry moe by uznany za parametr czysto technologiczny17.
Przykadowo: jeli = 30 %, wwczas jakikolwiek byby stosunek kapitau do dochodu, dochody
z kapitau bd stanowiy 30 % dochodu narodowego (a dochody z pracy 70 %). Jeli stopy
oszczdnoci i wzrostu danego kraju bd takie, e dugookresowy stosunek kapitau do dochodu =
s / g odpowiada szecioletniemu dochodowi narodowemu, to wskanik rentownoci kapitau wyniesie
5 %, przy udziale kapitau wynoszcym 30 %. Jeli dugookresowy zasb kapitau rwny jest tylko
trzyletniemu dochodowi narodowemu, rentowno kapitau wzronie do 10 %. A jeli stopy
oszczdnoci i wzrostu bd takie, e zasb kapitau bdzie stanowi rwnowarto dziesicioletniego
dochodu narodowego, rentowno spadnie do 3 %. We wszystkich wypadkach udzia kapitau zawsze
bdzie wynosi 30 %.
Funkcja Cobba Douglasa staa si bardzo popularna w podrcznikach ekonomii po II wojnie
wiatowej (zwaszcza w tym autorstwa Samuelsona) po czci susznie, ale po czci nie gwnie

ze wzgldu na swoj wielk prostot (ekonomici lubi proste opowieci, nawet jeli s one tylko
w przyblieniu cise). Proponowana przez ni stao podziau midzy kapitaem a prac daje
wzgldnie spokojn i harmonijn wizj porzdku spoecznego. W rzeczywistoci ta stabilno ze
strony kapitau przy zaoeniu, e bya dowiedziona w niczym nie gwarantuje harmonii: moe
doskonale czy si ze skrajn nierwnoci wasnoci kapitau i podziau dochodw. Wbrew
rozpowszechnionej opinii stabilno udziau kapitau w dochodzie narodowym nie pociga za sob
w aden sposb stabilnoci stosunku kapitau do dochodu, ktra moe przybiera rne wartoci
w czasie i w zalenoci od kraju, prowadzc na przykad do silnych zakce midzynarodowej
rwnowagi posiadania kapitau.
Dodatkowo, co warto podkreli, historyczna rzeczywisto jest bardziej zoona ni to, co
proponuje idea cakowitej staoci podziau midzy kapitaem a prac. Hipoteza Cobba Douglasa
stanowi dobre przyblienie dla niektrych podokresw albo niektrych bran, w kadym razie jest
dobrym punktem wyjcia do refleksji, ale nie pozwala, jak pokazuj to zebrane przez nas dane, na
przedstawienie w sposb zadowalajcy obserwowanych ewolucji historycznych, w dugim czy krtkim
okresie.
Wniosek ten nie powinien zaskakiwa, zwaszcza jeli wemie si pod uwag, e w czasie, kiedy
hipoteza ta bya formuowana, niewiele byo danych i brakowao dystansu historycznego. W swym
oryginalnym artykule opublikowanym w 1928 roku amerykascy ekonomici Cobb i Douglas
wykorzystali dane dotyczce amerykaskiego przemysu rkodzielniczego z lat 1899 1922,
rzeczywicie pokazujce pewn stabilno udziau zyskw w dochodzie18. Sama teza zostaa
wprowadzona po raz pierwszy przez brytyjskiego ekonomist Arthura Bowleya, ktry w roku 1920
opublikowa wan prac powicon dystrybucji dochodu narodowego w Zjednoczonym Krlestwie
w latach 1880 1913. Jej podstawowym wnioskiem bya wzgldna stabilno podziau midzy
kapitaem a prac w cigu badanego okresu19. Widzimy wszake, e okresy analizowane przez tych
autorw s stosunkowo krtkie. Nie podjli oni nawet prby porwnania otrzymanych wynikw
z szacunkami dotyczcymi pocztkw XIX wieku (a tym bardziej XVIII wieku).
Naley poza tym przypomnie, e jak ju wczeniej zauwaylimy we wprowadzeniu, kwestie te
powodoway bardzo silne napicia polityczne z kocem XIX i pocztkiem XX wieku, jak i zreszt
podczas caego okresu zimnej wojny, co nigdy nie uatwia spokojnego badania faktw. Ekonomici
konserwatywni czy liberalni chc udowodni, e wzrost jest korzystny dla wszystkich. S wic
przywizani do tezy o absolutnej staoci podziau midzy kapitaem a prac, nawet kosztem
pominicia danych czy okresw wskazujcych zwyk udziau kapitau. Ekonomici marksistowscy
z kolei prbuj udowodni za wszelk cen, e nawet kosztem nacignicia pewnych danych, udzia
kapitau ronie zawsze i wszdzie, a pace stoj w miejscu. W roku 1899 Eduard Bernstein, ktry mia
nieszczcie twierdzi, e pace id w gr, a klasa robotnicza ma wiele do wygrania, jeli bdzie
wsppracowaa z wczesnym reimem (by gotw nawet zosta wiceprezydentem Reichstagu),
szybko znalaz si w mniejszoci na kongresie Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD)
w Hanowerze. W roku 1937 mody historyk i ekonomista niemiecki, Jrgen Kuczynski, ktry w latach
1950 1960 zostanie gonym profesorem historii ekonomii na uniwersytecie Humboldta w Berlinie
Wschodnim i opublikuje w latach 1960 1972 monumentaln histori pac w trzydziestu omiu
tomach, atakuje Bowleya i buruazyjnych ekonomistw. Kuczynski broni tezy o stale zmniejszajcym
si udziale pracy w dochodzie od pocztku kapitalizmu przemysowego a do lat 30. XX wieku. Byo
to prawd w odniesieniu do pierwszej poowy XIX wieku a nawet dwch trzecich tego stulecia ale
przesad w kontekcie caego okresu20. W kolejnych latach dochodzi do gorcej polemiki w pismach

uniwersyteckich. W roku 1939 na amach Economic History Review, nawykego do bardziej


stonowanych debat, Frederick Brown bierze zdecydowanie stron Bowleya, uznajc go za wielkiego
uczonego i powanego statystyka, podczas gdy Kuczynski jest w jego oczach tylko
manipulatorem co rwnie byo przesad21. W tym samym roku John Maynard Keynes lokuje si
zdecydowanie po stronie ekonomistw buruazyjnych, oceniajc stabilno podziau midzy
kapitaem a prac jako najlepiej ustalon prawidowo w caej nauce ekonomicznej. Stwierdzenie
nieco przedwczesne, zwaszcza e Keynes opiera si w zasadzie na kilku danych dotyczcych
brytyjskiego przemysu rkodzielniczego z lat 1920 1930, co jest niewystarczajce dla ustalenia
uniwersalnej prawidowoci22.
W podrcznikach ekonomii z lat 1950 1970, a prawd mwic a do lat 1980 1990, stabilno
podziau dochodu midzy kapitaem a prac jest przedstawiana na og jako fakt bezsporny, cho
niestety okres zastosowania tego zakadanego prawa nie jest jasno sprecyzowany. Oglnie autorzy
zadowalaj si uwzgldnieniem danych rozpoczynajcych si w latach 50. XX wieku, nie dokonujc
porwna z okresem midzywojennym ani pocztkiem XX wieku, a tym bardziej z wiekami XVIII
i XIX. Tymczasem poczynajc od lat 1990 2000, wiele bada pokazuje znaczc zwyk udziau
zyskw i kapitau w dochodzie narodowym bogatych krajw od lat 70. XX wieku i rwnolegle duy
spadek udziau przeznaczonego na pace i prac. Teza o uniwersalnej stabilnoci zaczyna by zatem
kwestionowana, a w pocztkach XXI wieku zjawisko odnotowuje wiele oficjalnych raportw
publikowanych przez OECD i Midzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW) (co dowodzi, e
wtpliwoci staj si naprawd powane)23.
Nowoci proponowanej tutaj analizy jest prba prawdopodobnie pierwsza umieszczenia
kwestii podziau midzy kapitaem a prac oraz ostatniej zwyki udziau kapitau w dochodzie
w szerszym kontekcie historycznym, z naciskiem na ewolucj stosunku kapitau do dochodu od
XVIII wieku do pocztkw XXI wieku. Prba ta ma oczywicie swoje ograniczenia, zwaszcza ze
wzgldu na niedoskonaoci dostpnych rde historycznych, ale pozwala jak mi si wydaje lepiej
okreli stawki w grze i rzuci nowe wiato na problem.
Substytucja pracy kapitaem w XXI wieku: elastyczno wysza od
jednego
Przyjrzyjmy si brakom modelu Cobba Douglasa w perspektywie bada tendencji w bardzo dugim
okresie. W takim ujciu elastyczno substytucji midzy prac a kapitaem wydaje si wysza od
jednego: zwyka stosunku kapitau do dochodu prowadzi do lekkiego wzrostu udziau kapitau
w dochodzie narodowym i na odwrt. Intuicyjnie odpowiada to sytuacji, gdy w dugim terminie
istnieje wiele moliwych zastosowa kapitau. Obserwowane ewolucje historyczne rzeczywicie
sugeruj, e zawsze jest moliwe przynajmniej do pewnego punktu znalezienie nowych
i poytecznych zastosowa kapitau, na przykad nowych sposobw budowania oraz wyposaania
mieszka (moemy pomyle o panelach sonecznych na dachach czy cyfrowych czujnikach wiata),
coraz doskonalszych narzdzi elektronicznych i robotw albo technologii medycznych
wykorzystujcych coraz wicej kapitau. Nie trzeba zakada istnienia gospodarki cakowicie
zrobotyzowanej, w ktrej kapita sam si odnawia co odpowiadaoby nieskoczonej elastycznoci
substytucji eby doceni rnorakie moliwoci zastosowania kapitau w rozwinitej,
zdywersyfikowanej gospodarce, w ktrej elastyczno substytucji wysza jest od jednego.
Oczywicie bardzo trudno przewidzie, do jakiego punktu elastyczno substytucji pracy kapitaem

bdzie wysza od jednego w XXI wieku. Na podstawie danych historycznych mona spodziewa si
elastycznoci mieszczcej si midzy 1,3 i 1,624. Ale poza tym, e chodzi o oszacowanie stosunkowo
niepewne i niedokadne, nie ma adnego powodu, by technologie przyszoci cechowaa taka sama
elastyczno jak te z przeszoci. Jedyn rzecz, ktra wydaje si raczej pewna, jest to, e tendencji
wzrostowej stosunku kapitau do dochodu obserwowanej w bogatych krajach w cigu ostatnich
dekad. Mogcej w toku XXI wieku obj ca planet w sytuacji generalnego spadku wzrostu (w
szczeglnoci demograficznego), mogaby towarzyszy trwaa zwyka udziau kapitau w dochodzie
narodowym. Jest co prawda moliwe, e rentowno kapitau r spadnie, w miar jak stosunek kapitau
do dochodu bdzie rs. W kontekcie dowiadczenia historycznego najbardziej jednak
prawdopodobne jest, e efekt skali wygra z efektem ceny, to znaczy, e efekt akumulacji zwyciy nad
spadkiem rentownoci.
Dostpne dane wskazuj, e udzia kapitau rs w wikszoci bogatych krajw w latach 1970
2010 w miar, jak rs stosunek kapitau do dochodu (zob. wykres 6.5). Trzeba jednak podkreli, e
ta tendencja zwykowa jest spjna nie tylko z elastycznoci substytucji wysz od jednego, ale
rwnie z popraw siy przetargowej kapitau wobec pracy w cigu ostatnich dekad, wynikej
z rosncej mobilnoci kapitaw i rosncej konkurencji midzy pastwami w przyciganiu inwestycji.
Moliwe, e te dwa efekty wzajemnie si wzmocniy w ostatnich dekadach i moliwe rwnie, e
bdzie si tak dziao w przyszoci. W kadym razie trzeba mie wiadomo, e aden
samoregulujcy si mechanizm ekonomiczny nie przeszkadza temu, by staej zwyce stosunku
kapitau do dochodu towarzyszy stay wzrost udziau kapitau w dochodzie narodowym.

WYKRES 6.5: Udzia kapitau w bogatych krajach, 1975 2010


INTERPRETACJA: dochody z kapitau stanowiy midzy 15 25 % dochodu narodowego w bogatych krajach w roku
1975 oraz midzy 25 35 % w latach 2000 2010.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Tradycyjne spoeczestwa rolnicze: elastyczno poniej jednego


Przekonalimy si, e wspczesne gospodarki cechuje dua elastyczno substytucji pracy kapitaem.
Cakiem odwrotnie wygldao to w gospodarkach tradycyjnych, opartych na rolnictwie, w ktrych

kapita przyjmowa gwnie form gruntw rolnych. Dane historyczne, ktrymi dysponujemy,
sugeruj jasno, e elastyczno substytucji wynosia zdecydowanie poniej jednego w tradycyjnych
spoeczestwach rolniczych. Jest to zwaszcza jedyny sposb wyjanienia, dlaczego Stany
Zjednoczone mimo posiadania obszaru ziem znacznie wikszego ni w Europie charakteryzowaa
w XVIII i XIX wieku duo nisza warto gruntw (mierzonych stosunkiem kapitau do dochodu) oraz
znacznie nisze poziomy renty gruntowej (i udziau kapitau w dochodzie narodowym) ni Stary
Kontynent.
To zreszt czysta logika: eby kapita mg atwo zastpowa prac, musi on przybiera rne
formy. Dla danej formy w tym wypadku gruntw rolnych jest nieuchronne, e poza pewnym
punktem efekt ceny wemie gr nad efektem skali. Jeli kilkaset osb dysponuje caym kontynentem
do uprawy, to jest logiczne, e cena ziemi i renta gruntowa spadn do niemal zerowych poziomw.
Nie ma lepszej ilustracji zasady, e duo kapitau zabija kapita, ni porwnanie midzy wartoci
gruntw rolnych w Nowym wiecie i w starej Europie.
Czy kapita ludzki jest zudzeniem?
Przejdmy teraz do wanej kwestii: czy wzrost znaczenia kapitau ludzkiego w historii jest tylko
zudzeniem? Wedug obiegowej opinii proces rozwoju i wzrostu gospodarczego sprawia, e
kwalifikacje, umiejtnoci i oglnie praca ludzka staway si coraz waniejsze w toku dziejw
w procesie produkcji. Nawet jeli ta hipoteza nie zawsze formuowana jest explicite, zakada si, e
dziki przeksztaceniom technologii czynnik pracy odgrywa obecnie coraz wiksz rol25.
Interpretowanie w ten sposb spadku udziau kapitau obserwowanego w bardzo dugim okresie, od
35 40 % na pocztku XIX wieku do 25 30 % na pocztku XXI wieku, i odpowiadajcego mu
wzrostu udziau pracy od 60 65 % do 70 75 % wydaje si sensowne. Udzia pracy zwikszy si po
prostu dlatego, e praca staa si waniejsza w procesie produkcji. To wanie wzrost znaczenia
kapitau ludzkiego pozwoli na zmniejszenie udziau kapitau ziemskiego, finansowego i w
nieruchomociach.
Jeli ta interpretacja jest prawidowa, to rzeczywicie chodzi o bardzo znaczc transformacj.
Trzeba by jednak ostronym. Po pierwsze, jak ju zauwaylimy, brak nam dystansu historycznego,
aby w peni oceni dugoterminow ewolucj po stronie kapitau. Jest cakiem moliwe, e udzia
kapitau wzronie w nadchodzcych dekadach do poziomu z pocztkw XIX wieku. Moe si tak
zdarzy, nawet jeli forma strukturalna technologii oraz relatywna waga pracy i kapitau
w rzeczywistoci si nie zmieni (cho sia przetargowa wiata pracy i kapitau moe ulec zmianie).
Albo co wydaje nam si bardziej prawdopodobne jeli forma strukturalna technologii zmieni si
nieznacznie, ale za to zwyka stosunku kapitau do dochodu doprowadzi w naturalny sposb do tego,
e udzia kapitau w dochodzie narodowym bdzie na historycznie wysokim poziomie lub nawet
powyej niego, co naley uwzgldni zgodnie z faktem, e elastyczno substytucji pracy kapitaem
wydaje si w dugim terminie wysza od jednego. Tu tkwi by moe najwaniejsza lekcja z naszych
docieka na tym etapie: nowoczesna technologia wykorzystuje cigle wiele kapitau, a rnorodno
moliwych zastosowa kapitau sprawia, e mona zakumulowa ogromn ilo kapitau bez obaw, e
jego rentowno nagle si zaamie. W tych warunkach nie ma adnego powodu, aby udzia kapitau
zmniejsza si dugookresowo, nawet jeli technologia przeksztaciaby si w sposb korzystny raczej
dla pracy.
Jest jeszcze drugi powd, by zachowa ostrono, mianowicie ewentualny dugookresowy spadek
udziau kapitau w dochodzie narodowym, z 35 40 % do 25 30 %, ktry w gruncie rzeczy wydaje

nam si prawdopodobny i znaczcy. Nie chodzi tu o zmian cywilizacyjn. Oczywicie poziomy


kwalifikacji zdecydowanie wzrosy w cigu dwch ostatnich wiekw, ale zasb kapitau
w nieruchomociach, przemysowego i finansowego take kolosalnie wzrs. Wyobraamy sobie
niekiedy, e kapita znikn, a my w czarodziejski sposb przechodzimy od cywilizacji opartej na
kapitale, dziedziczeniu i powizaniach do cywilizacji opartej na kapitale ludzkim i zasugach.
Akcjonariusze z brzuszkami zamieniaj si w merytokratyczne kadry po prostu dziki zmianie
technologicznej. Do tej kwestii wrcimy w kolejnej czci, kiedy bdziemy zajmowali si
nierwnociami w podziale dochodw i majtkw na poziomie indywidualnym: nie moemy na tym
etapie jej poprawnie rozstrzygn. Ale wiemy ju wystarczajco duo, by ostrzec przed bogim
optymizmem: kapita nie znikn z tego prostego powodu, e cigle jest potrzebny cho bez
wtpienia nie tak bardzo jak w epoce Balzaca i Austen i by moe bdzie jeszcze mniej potrzebny
w przyszoci.
redniookresowy mechanizm podziau midzy kapitaem a prac
Jak zobaczylimy, hipoteza Cobba Douglasa dotyczca penej stabilizacji podziau midzy
kapitaem a prac nie pozwala wytumaczy w sposb w peni zadowalajcy jego dugookresowych
ewolucji. Podobnie, a nawet tym bardziej, rzecz si ma z ewolucjami krtko- i redniookresowymi,
ktre mog niekiedy trwa stosunkowo dugo, w szczeglnoci z punktu widzenia uczestniczcych
w nich jednostek.
Najwaniejszym przypadkiem, przytoczonym ju we wprowadzeniu, jest niewtpliwie ten
dotyczcy zwyki udziau kapitau w dochodzie podczas pierwszych faz rewolucji przemysowej, od
lat 1800 1810 do lat 1850 1860. W Zjednoczonym Krlestwie, dla ktrego dysponujemy
najpeniejszymi danymi, dostpne prace historyczne (zwaszcza te Roberta Allena, ktry nazwa t
dug stagnacj pac pauz Engelsa) sugeruj, e udzia kapitau wzrs o 10 punktw procentowych
dochodu narodowego, przechodzc od okoo 35 40 % z koca XVIII wieku i pocztku XIX wieku do
45 50 % w poowie XIX wieku, gdy powstawa Manifest partii komunistycznej, a Karol Marks
zaczyna redagowanie Kapitau. Na podstawie dostpnych danych wydaje si, e wzrost ten zosta
w przyblieniu zrekompensowany porwnywalnym spadkiem udziau kapitau w cigu lat 1870
1900, a potem lekkim wzrostem w latach 1900 1910, tak e ostatecznie udzia kapitau w dochodzie
w czasach belle poque niewtpliwie nie rni si znacznie od tego z okresu rewolucyjnego
i napoleoskiego (zob. wykres 6.1). Mona zatem mwi o ruchu redniookresowym, a nie
o trwaym ruchu dugookresowym. Rzecz jasna transferu 10 % dochodu narodowego w cigu
pierwszej poowy XIX wieku nie mona zlekceway. W istocie zasadnicza cz wzrostu z tego
okresu zasilia zyski, natomiast pace obiektywnie ndzne w tamtym okresie stay w miejscu.
Wedug Allena ta ewolucja tumaczy si przede wszystkim napywem siy roboczej spowodowanym
ucieczk ze wsi, jak rwnie transformacjami technologicznymi wzmacniajcymi strukturalnie
wydajno kapitau w funkcji produkcji: w sumie kaprysami technologii26.
Dane historyczne dostpne dla Francji sugeruj podobn chronologi. Wszystkie rda wskazuj
zwaszcza na wielk stagnacj pac robotniczych w okresie 1810 1850, gdy jednoczenie wzrost
przemysowy bije rekordy. Dane zgromadzone przez Jeana Bouviera i Franois Fureta na podstawie
rachunkw wielkich francuskich spek przemysowych z XIX wieku take potwierdzaj t sekwencj:
zwyka czci zyskw do lat 1850 1860, spadek midzy latami 1870 1900 i nowa zwyka
w okresie 1900 191027.

WYKRES 6.6: Udzia zyskw w wartoci dodanej przedsibiorstw we Francji, 1900 2010
INTERPRETACJA: udzia zyskw brutto w wartoci dodanej brutto przedsibiorstw wzrs z 25 % w 1982 roku do
33 % w 2010 roku, z kolei udzia zyskw netto w wartoci dodanej netto odpowiednio z 12 % do 20 %.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Dostpne dane dla XVIII wieku i okresu rewolucji francuskiej sugeruj rwnie zwyk renty
gruntowej w dekadach poprzedzajcych rewolucj (co wydaje si spjne z obserwacjami Arthura
Younga o ndzy francuskich chopw)28 oraz due zwyki pac midzy 1789 i 1815 rokiem (ktre
wydaj si tumaczy rwnoczenie redystrybucjami ziemi i mobilizacj siy roboczej zwizan
z konfliktami zbrojnymi)29. Widziany z perspektywy restauracji i monarchii lipcowej okres
rewolucyjny i napoleoski pozostawi wic w masach ludowych dobre wspomnienie.

WYKRES 6.7: Udzia czynszw w dochodzie narodowym we Francji, 1900 2010


INTERPRETACJA: udzia czynszw (warto dzierawna mieszka) wzrs z 2 % dochodu narodowego
w 1948 roku do 10 % w 2010 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

WYKRES 6.8: Udzia kapitau w dochodzie narodowym we Francji, 1900 2010


INTERPRETACJA: udzia dochodw z kapitau (zyski i czynsze netto) wzrs z 15 % dochodu narodowego
w 1982 roku do 27 % w 2010 roku.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Aby dobrze zrozumie, e te nieustanne krtko- i rednioterminowe ruchy podziau midzy


kapitaem a prac wystpuj we wszystkich epokach, pokazalimy na wykresach 6.6 6.8 roczn
ewolucj podziau midzy kapitaem a prac we Francji w latach 1900 2010, oddzielajc z jednej
strony ewolucj podziau midzy zyski i pace od wartoci dodanej przedsibiorstw30 oraz z drugiej
strony ewolucj udziau czynszw w dochodzie narodowym. Odnotujmy w szczeglnoci, e podzia
na zyski i pace przeszed trzy oddzielne fazy od II wojny wiatowej, z silnym wzrostem zyskw
w latach 1945 1968, potem bardzo wyranym spadkiem zyskw w okresie 1968 1983 i wreszcie
ponownym bardzo szybkim wzrostem, poczynajc od roku 1983, i stabilizacj od pocztku lat 90.
XX wieku. W kolejnych rozdziaach, kiedy zajmiemy si dynamik nierwnoci dochodw, wrcimy
do tej niezwykle politycznej chronologii. Zauwaymy stay wzrost czci czynszw od 1945 roku,
ktry sprawia, e udzia w dochodzie kapitau traktowanego jako cao nadal rs w latach 1990
2010, pomimo stabilizacji udziau zyskw.
Powrt do Marksa i kierunkowy spadek stopy zysku
Jako podsumowanie rozwaa powiconych historycznej dynamice stosunku kapitau do dochodu
i podziau midzy kapitaem a prac warto odnie nasze wnioski do tez wysunitych przez Marksa.
Dla Marksa gwny mechanizm, za pomoc ktrego buruazja wytwarza przede wszystkim swoich
wasnych grabarzy, odpowiada temu, co my nazwalimy we wprowadzeniu zasad nieograniczonej
akumulacji: kapitalici akumuluj coraz wiksze iloci kapitau, co z koniecznoci musi prowadzi
do malejcej stopy zysku (to znaczy wskanika rentownoci kapitau) i moe przyczyni si do ich
wasnej zguby. Marks nie posuguje si modelem matematycznym i jego proza nie zawsze jest
przejrzysta, tak e czasami trudno jest zrozumie dokadnie, co ma na myli. Ale logicznie spjn
metod interpretacji jego sw jest rozwaenie prawa dynamicznego = s / g w tym szczeglnym
przypadku, kiedy stopa wzrostu g jest zerowa lub przynajmniej bliska zeru.

Przypomnijmy, e g mierzy strukturaln dugookresow stop wzrostu, to znaczy sum stopy


wzrostu wydajnoci i ludnoci. Ot w rozumieniu Marksa, jak i zreszt wszystkich ekonomistw XIX
i pocztkw XX wieku, a w znacznej mierze a do prac Solowa w latach 50. XX wieku, samo pojcie
strukturalnego wzrostu, opartego na staym i trwaym wzrocie wydajnoci, nie byo jasno
sformuowane i okrelone31. W tych czasach domyln hipotez byo, e wzrost produkcji, zwaszcza
rkodzielniczej, tumaczy si przede wszystkim akumulacj kapitau przemysowego. Inaczej mwic,
produkuje si wicej tylko dlatego, e kady pracownik dysponuje wiksz iloci maszyn
i wyposaenia, a nie dlatego, e wydajno jako taka przy danej iloci pracy i kapitau wzrosa.
Dzisiaj wiemy, e tylko wzrost wydajnoci pozwala na dugookresowy wzrost strukturalny. Ale biorc
pod uwag brak historycznego dystansu i dostpnych danych, nie byo to oczywiste w epoce Marksa.
W wypadku gdy nie ma adnego strukturalnego wzrostu, natomiast stopa wzrostu produktywnoci
i ludnoci jest cile zerowa, dochodzimy do logicznej sprzecznoci bardzo bliskiej tej, ktr opisywa
Marks. Poczynajc od momentu, gdy stopa oszczdnoci netto s jest dodatnia, to znaczy gdy
kapitalici uparli si, by akumulowa co roku wicej kapitau w celu wzmocnienia swej siy
i podtrzymania swych przewag, albo po prostu dlatego, e ich stopa yciowa jest ju wystarczajco
wysoka, stosunek kapitau do dochodu ronie nieskoczenie. Mwic bardziej oglnie, jeli stopa g
jest niska i zblia si do zera, to stosunek dugookresowy kapitau do dochodu = s / g zmierza do
nieskoczonoci. A wraz z nieskoczenie wysokim stosunkiem kapitau do dochodu rentowno
kapitau r musi z koniecznoci coraz bardziej male i dy do zera, gdy w przeciwnym wypadku
cz kapitau = r pochonie cao dochodu narodowego32.
Wytknita przez Marksa sprzeczno dynamiczna stanowi wic prawdziw trudno, z ktrej
jedynym logicznym wyjciem jest wzrost strukturalny, gdy tylko on jest w stanie zrwnoway
w pewnej mierze proces akumulacji kapitau. Jedynie stay wzrost wydajnoci i przyrost ludnoci
pozwoli na zrwnowaenie staego dodawania nowych jednostek kapitau, co wyraa prawo = s / g.
W innym wypadku kapitalici rzeczywicie kopaliby swj wasny grb: albo wydzieraj sobie dobra
nawzajem, w desperackiej prbie walki z tendencj do zmniejszania si wskanika rentownoci (na
przykad toczc wojn dla zdobycia lepszych inwestycji kolonialnych, jak dziao si podczas kryzysu
marokaskiego midzy Francj i Niemcami w roku 1905 i 1911); albo doprowadz do narzucenia
pracy coraz mniejszego udziau w dochodzie narodowym, co skoczy si rewolucj proletariack
i generalnym wywaszczeniem. W kadym wypadku kapitalizm zostaje wysadzony w powietrze przez
swe wewntrzne sprzecznoci.
Przekonanie, e Marks rzeczywicie mia w gowie model tego rodzaju, to znaczy oparty na
nieskoczonej akumulacji kapitau, potwierdza fakt, e uywa on wielokrotnie przykadw rachunkw
przedsibiorstw przemysowych cechujcych si du kapitaochonnoci. Zwaszcza w pierwszym
tomie Kapitau daje przykad rachunkw fabryki tekstylnej o ktrych mwi, e zostay mu
przekazane przez waciciela ktre wydaj si wskazywa na nader wysoki stosunek midzy czn
wartoci kapitau staego i zmiennego uywanego w procesie produkcji oraz wartoci rocznej
produkcji, zapewne wyszy od dziesiciu. Ten rodzaj stosunku kapitau do dochodu rzeczywicie ma
w sobie co przeraajcego: wystarczy, by stopa rentownoci kapitau wynosia 5 %, aby udzia
zyskw przekroczy poow produkcji. Jest rzecz naturaln, e Marks, a wraz z nim wielu
zaniepokojonych obserwatorw z epoki, zadawa sobie pytanie, dokd to wszystko moe zmierza
(tym bardziej e pace stay w miejscu od pocztku XIX wieku) i ku jakiemu rodzajowi
socjoekonomicznej rwnowagi na dusz met taki hiperkapitaochonny rozwj przemysowy moe
nas zaprowadzi.
Marks jest take pilnym czytelnikiem brytyjskich raportw parlamentarnych z lat 1820 1860,

ktrymi si posuguje, by dokumentowa ndz robotniczych pac, wypadki przy pracy i poaowania
godne warunki sanitarne, a bardziej oglnie chciwo posiadaczy kapitau przemysowego.
Wykorzystuje te statystyki, zaczerpnite z rnych form opodatkowania zyskw, pokazujce bardzo
szybki wzrost zyskw z przemysu w Zjednoczonym Krlestwie w latach 1840 1850. Usiuje nawet
posugiwa si co prawda w sposb do powierzchowny niektrymi statystykami spadkowymi,
aby pokaza bardzo silny wzrost wielkich fortun brytyjskich od epoki wojen napoleoskich33.
Problem polega na tym, e mimo tych wanych intuicji Marks zachowuje najczciej podejcie
do anegdotyczne i mao systematyczne wobec dostpnych statystyk. W szczeglnoci nie usiuje si
dowiedzie, czy bardzo silna kapitaochonno, ktr odkrywa w rachunkach kilku fabryk, jest
reprezentatywna dla gospodarki brytyjskiej w caoci, czy raczej dla pojedynczej brany. Mgby
podj tak prb, gromadzc bodaj kilkadziesit rachunkw przedsibiorstw. Najbardziej
zaskakujce, jak na ksik powicon w duym stopniu kwestii akumulacji kapitau, jest to, e
Marks nie odwouje si w ogle do prb oszacowania zasobu kapitau narodowego, ktrych wiele
pojawio si w Zjednoczonym Krlestwie od pocztku XVIII wieku i ktre miay liczne kontynuacje
od pocztkw XIX wieku, jak prace Colquhouna z lat 1800 1810 i Giffena z lat 1870 188034.
Szkoda rwnie, e Marks zdaje si przechodzi cakowicie do porzdku dziennego nad rozwijajc
si dookoa niego rachunkowoci narodow, zwaszcza e pozwoliaby mu ona na potwierdzenie
czci jego intuicji na temat ogromnej akumulacji kapitau prywatnego cechujcej epok, a take na
ucilenie jego modelu wyjaniajcego.
Poza dwoma Cambridge
Trzeba wszake podkreli, e rachunki narodowe i rnorakie materiay statystyczne dostpne
z kocem XIX i w pocztkach XX wieku byy absolutnie niewystarczajce, by mona byo prawidowo
bada dynamik stosunku kapitau do dochodu. W szczeglnoci szacunki zasobu kapitau byy duo
liczniejsze ni szacunki dochodu narodowego i produkcji krajowej. Sytuacja ta zmienia si w poowie
XX wieku wskutek wstrzsw lat 1914 1945. Tumaczy to bez wtpienia, przynajmniej czciowo,
dlaczego problem akumulacji kapitau i moliwego zrwnowaenia tego dynamicznego procesu przez
dugi czas wzbudza liczne kontrowersje, a czsto duo niejasnoci, jak tego dowodzi gony spr
o kapita midzy Cambridge (w Anglii) a Cambridge (w amerykaskim stanie Massachusetts), do
ktrego doszo w latach 50. XX wieku.
Przypomnijmy szybko jego gwne elementy. Kiedy formua = s / g zostaa po raz pierwszy
wprowadzona przez ekonomistw Roya Harroda i Evseya Domara z kocem lat 30. i podczas lat 40.
XX wieku, przyjte byo, by zapisywa j i odczytywa w odwrconym kierunku, mianowicie: g = s/
. W szczeglnoci Harrod w roku 1939 uwaa, e stosunek kapitau do dochodu jest cile stay
i narzucony przez dostpn technologi (tak jak w przypadku funkcji produkcji o staych
wspczynnikach, bez moliwoci substytucji midzy prac a kapitaem), tak e stopa wzrostu jest
cakowicie zdeterminowana przez stop oszczdnoci. Jeli stopa oszczdnoci wynosi 10 %,
a technologia narzuca stosunek kapitau do dochodu rwny piciu (potrzeba dokadnie piciu
jednostek kapitau, aby wyprodukowa jedn jednostk produkcji, ni mniej, ni wicej), wwczas stopa
wzrostu zdolnoci produkcyjnej gospodarki wynosi 2 % rocznie. Ale poniewa stopa wzrostu powinna
skdind by rwna stopie wzrostu ludnoci (i wydajnoci, pojcia jeszcze niewystarczajco
zdefiniowanego w tamtym okresie), dochodzimy do wniosku, e wzrost jest procesem w istocie
niestaym, w chwiejnej rwnowadze. Zawsze jest albo zbyt duo, albo zbyt mao kapitau, przez co

tworz si nadwykowe zdolnoci i baki spekulacyjne albo bezrobocie, albo obydwa zjawiska naraz,
w zalenoci od sektora i roku.
Nie wszystko jest bdne w intuicji Harroda, ktry pisa na ten temat w samym rodku kryzysu
lat 30. XX wieku, bdcym wyranym przejawem wielkiej niestabilnoci makroekonomicznej.
Niewtpliwie mechanizm, ktry Harrod opisuje, przyczynia si do wyjanienia, dlaczego proces
wzrostu jest zawsze bardzo chwiejny. Dostosowanie decyzji o oszczdzaniu i inwestowaniu na
poziomie caego kraju, ktre na og s podejmowane przez rne osoby i z rnych przyczyn, jest
strukturalnie zoone i chaotyczne, tym bardziej e czsto trudno jest w krtkim okresie zmieni
poziom kapitaochonnoci i organizacj produkcji35. Pozostaje faktem, e stosunek kapitau do
dochodu jest stosunkowo elastyczny w duszym okresie, jak dowodz tego due zmiany historyczne,
ktre analizowalimy i ktre wydaj si nawet wskazywa na dugoterminow elastyczno
substytucji midzy prac i kapitaem wysz od jednego.
Od 1948 roku Domar rozwija bardziej optymistyczn i bardziej elastyczn od Harroda wizj prawa
g = s/, kadc nacisk na fakt, e stopa oszczdnoci i stosunek kapitau do dochodu mog si
w pewnej mierze dopasowywa. Ale dopiero w 1956 roku, gdy Robert Solow wprowadza funkcj
produkcji o czynnikach wymiennych, formua ta zostaje odwrcona i zapisana jako = s / g:
w duszym okresie stosunek kapitau do dochodu dostosowuje si do stopy oszczdnoci i stopy
wzrostu strukturalnego gospodarki, a nie odwrotnie. Kontrowersje trwaj jednak nadal w latach 50.
XX wieku midzy ekonomistami zwizanymi z Cambridge w Massachusetts (w szczeglnoci
Solowem i Samuelsonem, bronicymi funkcji produkcji o czynnikach wymiennych) oraz
ekonomistami pracujcymi gwnie w Cambridge w Wielkiej Brytanii (Joan Robinson, Nicholas
Kaldor i Luigi Pasinetti), ktrzy nie zawsze cile widz w modelu Solowa potwierdzenie tezy, e
wzrost jest zawsze idealnie zrwnowaony oraz negacj znaczenia, jakie Keynes przypisywa
wahaniom krtkoterminowym. Dopiero od lat 70. XX wieku neoklasyczny model wzrostu Solowa
zyskuje definitywnie uznanie.
Gdy z dzisiejszej perspektywy zapoznajemy si z t wymian pogldw, widzimy wyranie, e
spr, ktry chwilami mia do widoczny wymiar postkolonialny (ekonomici amerykascy chcieli
uwolni si od historycznej kurateli ekonomistw brytyjskich ktrzy od czasw Adama Smitha
niepodzielnie rzdzili w tym zawodzie natomiast Brytyjczycy usiowali broni zdradzonego jakoby
dziedzictwa lorda Keynesa), sprzyja bardziej zaciemnieniu refleksji ekonomicznej ni jej
rozjanieniu. Nic tak naprawd nie uzasadniao brytyjskich podejrze. Zarwno Solow, jak
i Samuelson byli cakowicie przekonani o krtkotrwaej niestabilnoci procesu wzrostu i koniecznoci
kontynuacji keynesowskiej polityki stabilizacji makroekonomicznej, postrzegajc prawo = s / g
wycznie jako prawo dugookresowe. Ekonomici amerykascy, z ktrych cz urodzia si
w Europie (jak Franco Modigliani), mieli wszake tendencj do przesadnego podkrelania swojego
odkrycia w sprawie cieki zrwnowaonego wzrostu36. Prawo = s / g opisuje rzeczywicie drog
wzrostu, w ktrej wszystkie wielkoci makroekonomiczne zasb kapitau oraz strumie dochodu
i produkcji postpuj dugookresowo w tym samym tempie. Ale poza kwesti krtkoterminowej
chwiejnoci ten zrwnowaony wzrost nie gwarantuje adnej szczeglnej harmonii na poziomie
podziau bogactw, a zwaszcza nie powoduje zniknicia, czy nawet zmniejszenia, nierwnoci na
poziomie wasnoci kapitau. Co wicej, wbrew rozpowszechnionej jeszcze niedawno opinii, prawo
= s / g w aden sposb nie wyklucza bardzo silnych zmian stosunku kapitau do dochodu w czasie oraz
midzy krajami, gdy w rzeczywistoci dzieje si wrcz na odwrt.
Wydaje mi si, e zajado i niekiedy jaowy charakter tego sporu dwch Cambridge tumaczy
si po czci faktem, e jedni i drudzy nie dysponowali wystarczajcymi danymi historycznymi

pozwalajcymi doprecyzowa argumentacj. Jest rzecz uderzajc, e uczestnicy tej debaty nie
sigali po szacunki kapitau narodowego sporzdzone przed I wojn wiatow. Bez wtpienia uznawali
je za zbyt nieporwnywalne z realiami lat 50. XX wieku. Wojny doprowadziy do tak gbokiego
zerwania w analizie zarwno koncepcyjnej, jak i w badaniach statystycznych, e tak si wydawao,
przynajmniej z punktu widzenia europejskiego uniemoliwiy na pewien czas badanie tej kwestii
w perspektywie dugookresowej.
Powrt kapitau do reimu sabego wzrostu
Dopiero z kocem XX i samym pocztkiem XXI wieku znalelimy si w posiadaniu danych
statystycznych, a zwaszcza koniecznego dystansu historycznego, pozwalajcego waciwie
analizowa dugookresow dynamik stosunku kapitau do dochodu oraz podziau midzy kapitaem
a prac. Rzeczywicie dane, ktre zebralimy, i dystans, ktrym mamy szans dysponowa (cigle
niewystarczajcy, z pewnoci jednak wikszy od tego, z jakiego korzystali nasi poprzednicy),
prowadz nas do nastpujcych wnioskw.
Przede wszystkim powrt do historycznego reimu sabego wzrostu, a w szczeglnoci zerowego
lub nawet ujemnego wzrostu demograficznego, prowadzi logicznie do powrotu na scen kapitau.
Tendencja do odtwarzania bardzo duych zasobw kapitau w spoeczestwach o sabym wzrocie
wyraona w prawie = s / g moe by streszczona w taki sposb: w spoeczestwach w stagnacji
majtki pochodzce z przeszoci nabieraj w naturalny sposb duego znaczenia.
W Europie stosunek kapitau do dochodu odzyska ju z pocztkiem XXI wieku poziomy rzdu
picio-, szecioletniego dochodu narodowego, a zatem niewiele nisze od tych obserwowanych
w XVIII i XIX wieku i a do przedednia I wojny wiatowej.
W skali wiatowej jest cakiem moliwe, e stosunek kapitau do dochodu osignie lub nawet
przekroczy ten poziom w cigu XXI wieku. Jeli stopa oszczdnoci utrzyma si okoo 10 %, a stopa
wzrostu ustabilizuje si okoo 1,5 % w bardzo dugim okresie i uwzgldnimy stagnacj demograficzn
oraz spowolnienie postpu technicznego, to wiatowy zasb kapitau osignie logicznie rwnowarto
szecio-, siedmioletniego dochodu. A jeli wzrost spadnie do 1 %, wwczas zasb kapitau mgby
osign rwnowarto dochodu nawet dziesicioletniego. Nastpnie, jeli chodzi o udzia dochodw
z kapitau w dochodzie narodowym i wiatowym czyli udzia, ktry wynika z prawa = r to
dowiadczenie historyczne pokazuje, i przewidywana zwyka stosunku kapitau do dochodu nie
bdzie nieuchronnie prowadzia do znacznego spadku rentownoci kapitau. W praktyce istnieje wiele
moliwoci wykorzystania kapitau w bardzo dugim okresie, co mona podsumowa, mwic, e
elastyczno substytucji midzy kapitaem a prac jest na dusz met bez wtpienia wysza od
jednego. Najbardziej prawdopodobne jest, e spadek dochodu bdzie mniejszy ni wzrost stosunku
kapitau do dochodu, tak e udzia kapitau wzronie. Ze stosunkiem kapitau do dochodu rzdu
siedmiu, omiu i wskanikiem globalnej rentownoci kapitau okoo 4 5 %, udzia kapitau mgby
sytuowa si w granicach 30 40 % dochodu wiatowego, czyli na poziomie podobnym do
obserwowanego w XVIII i XIX wieku, a nawet go przekroczy.
Jak zauwaylimy wczeniej, jest rwnie moliwe, e dugookresowe transformacje
technologiczne bd nieznacznie faworyzowa prac ludzk w stosunku do kapitau, powodujc tym
samym spadek rentownoci ze strony kapitau. Niemniej ten ewentualny dugofalowy skutek ma
raczej ograniczone rozmiary i moliwe, e byby wicej ni skompensowany przez inne siy idce
w przeciwnym kierunku, takie jak rosnca zoono systemw porednictwa finansowego czy
midzynarodowa konkurencja w przyciganiu kapitau.

Kaprysy technologii
Podsumujmy. Gwn lekcj z drugiej czci ksiki jest niewtpliwie to, e nie ma adnej naturalnej
siy zmniejszajcej znaczenie kapitau i dochodw pochodzcych z posiadania kapitau w toku
historii. W powojennych dekadach przyjo si mylenie, e triumf kapitau ludzkiego nad kapitaem
w tradycyjnym sensie, to znaczy kapitaem ziemskim, w nieruchomociach i finansowym, jest
procesem naturalnym i nieodwracalnym, wynikajcym po czci z technologii i si czysto
gospodarczych. Prawd mwic, niektrzy twierdzili ju, e siy czysto polityczne miay podstawowe
znaczenie. W caoci potwierdzamy ten punkt widzenia. Marsz w kierunku racjonalnoci gospodarczej
i technologicznej nie pociga za sob koniecznie marszu w stron racjonalnoci demokratycznej
i merytokratycznej. Wynika to z prostej przyczyny: technologie, podobnie jak rynek, nie znaj granic
ani moralnoci. Ewolucja technologiczna z pewnoci ma coraz wiksze potrzeby w zakresie
kwalifikacji i ludzkich kompetencji, ale zwiksza rwnie wymagania w zakresie budynkw, lokali
mieszkalnych, biur, wyposaenia wszelkiej natury, patentw, tak e czna warto tych wszystkich
elementw kapitau pozaludzkiego nieruchomoci, przemysowego, finansowego posza do przodu
rwnie szybko jak produkcja i dochd narodowy w dugim okresie. Podobnie masa dochodw
opacajcych te rne formy kapitau wzrosa niemal rwnie szybko jak masa dochodw z pracy. Jeli
chcemy stworzy porzdek spoeczny sprawiedliwszy i bardziej racjonalny, oparty na wsplnej
uytecznoci, to nie moemy poddawa si kaprysom technologii.
Krtko mwic, nowoczesny wzrost oparty na wzrocie wydajnoci i upowszechnianiu wiedzy
pozwoli unikn Marksowskiej apokalipsy oraz zrwnoway proces akumulacji kapitau. Nie
przeksztaci jednak gbokich struktur kapitau ani nawet nie ograniczy jego makroekonomicznego
znaczenia wobec pracy. Musimy teraz zbada, czy podobnie rzeczy si maj z nierwnoci podziau
dochodw i majtkw. W jakiej mierze struktury nierwnoci, wobec pracy i wobec kapitau,
naprawd ulegy zmianie od XIX wieku?

1 Odsetki zaduenia publicznego, ktre nie nale do dochodu narodowego (chodzi o zwyky transfer) i ktre wynagradzaj kapita

niebdcy czci kapitau narodowego (poniewa dug publiczny liczy si jako aktywa dla prywatnych posiadaczy i jako pasywa
dla pastwa), nie zostay uwzgldnione w wykresach 6.1 6.4. Gdyby zostay wczone, udzia kapitau byby nieco wikszy,
generalnie rzdu 1 2 punktw (i do 4 5 punktw w okresach, gdy dug publiczny jest szczeglnie wysoki). Kompletne dane
zob. aneks techniczny.
2 Pracownikom nienajemnym mona przypisa albo ten sam redni dochd z pracy co pracownikom najemnym, albo
wykorzystywanemu przez nich kapitaowi profesjonalnemu przypisa t sam redni rentowno co innym formom kapitau. Zob.
aneks techniczny.
3 W rnych krajach bogatych udzia przedsibiorstw indywidualnych spad z poziomu okoo 30 40 % produkcji krajowej w latach
1950 1960 (mg nawet przekracza 50 % w XIX wieku i z pocztkiem XX wieku) do okoo 10 % w latach 1980 1990 (co
gwnie oddaje spadek czci rolnictwa), pniej ustabilizowa si wok tego poziomu, z niekiedy lekkim wzrostem do 12
15 %, zwaszcza w zalenoci od zmian obowizujcych przywilejw czy strat podatkowych. Zob. aneks techniczny.
4 Cigi danych przedstawione na wykresach 6.1 6.2 zostay wykonane na podstawie prac historycznych Roberta Allena dla
Zjednoczonego Krlestwa i moich wasnych dla Francji. Wszystkie szczegy dotyczce rde i metod s dostpne na stronie
internetowej w aneksie technicznym.
5 Zob. dostpne na stronie internetowej uzupeniajce wykresy S6.1 S6.2, na ktrych wskazujemy najnisze i najwysze punkty dla
czci kapitau w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji.
6 Zob. w szczeglnoci cz trzecia, rozdzia 12.
7 Oprocentowanie zaduenia publicznego stosowane w Zjednoczonym Krlestwie i we Francji w XVIII i XIX wieku wynosio
z zasady 4 5 %. Niekiedy mogo spada do 3 % (jak podczas spowolnienia gospodarczego w kocu XIX wieku). Z drugiej
strony sigao 5 6 % lub nawet wicej podczas okresw silnych napi politycznych, kiedy wiarygodno budetowa wadz
znajdowaa si pod znakiem zapytania, na przykad w czasie dekad poprzedzajcych rewolucj francusk lub podczas okresu
rewolucyjnego. Zob. F.R. Velde, D.R. Weir, The Financial Market and Government Debt Policy in France, 1746 1793, Journal
of Economic History 1992, vol. 52, nr 1, s. 1 39. Zob. rwnie K. Bguin, Financer la guerre au XVII sicle. La dette publique
et les rentiers de labsolutisme, Champ Vallon, Seyssel 2012. Szczegowe cigi danych historycznych znajduj si w aneksie
technicznym.
8 Ksieczka oszczdnociowa Livret A ma nominaln stop oprocentowania 2 % we Francji w roku 2013, czyli realny dochd bliski
0 %.
9 Zob. aneks techniczny. Sumy ulokowane na kontach bankowych s oprocentowane w wikszoci krajw (jest to zakazane we
Francji).
10 Przykadowo: stopa procentowa nominalna 5 % z inflacj 10 % daje stop procentow realn 5 %, podczas gdy stopie
procentowej nominalnej 15 % z inflacj 5 % odpowiada stopa procentowa realna +10 %.
11 Same tylko aktywa w nieruchomociach stanowi okoo poowy oglnej liczby aktyww. Wrd aktyww finansowych aktywa
realne stanowi zwykle ponad poow caoci, a czsto ponad trzy czwarte. Zob. aneks techniczny.
12 Jak wyjanilimy w poprzednim rozdziale, podejcie to oznacza wczenie do wskanika rentownoci strukturalnej nadwyki,
odpowiadajcej kapitalizacji zatrzymanych zyskw z wartoci akcji, co stanowi wany element rentownoci akcji w duszym
okresie.
13 Innymi sowy, fakt przejcia inflacji od 0 % do 2 % w wiecie, w ktrym zysk z kapitau wynosi pocztkowo 4 %, nie jest
z pewnoci rwnoznaczny z podatkiem 50 % od zysku z kapitau z tej prostej przyczyny, e cena aktyww w nieruchomociach
i giedowych take bdzie rosa o 2 % rocznie, i tylko bardzo niewielka cz aktyww pozostajcych w posiadaniu gospodarstw
domowych z grubsza zasoby w kasie i cz aktyww nominalnych zapaci podatek inflacyjny. Do tej kwestii wrcimy
w trzeciej czci, w rozdziale 12.
14 Zob. P.T. Hoffman, G. Postel-Vinay, J.-L. Rosenthal, Priceless Markets. The Political Economy of Credit in Paris, 1660 1870,
University of Chicago Press, Chicago 2000.
15 W skrajnym przypadku zerowej elastycznoci rentowno i cz kapitau maleje do zera, nawet jeli mamy do czynienia
z niewielk nadwyk kapitau.
16 W skrajnym przypadku nieskoczonej elastycznoci rentowo si nie zmienia, tak e cz kapitau ronie w tych samych
proporcjach co stosunek kapitau do dochodu.
17 Funkcja produkcji Cobba Douglasa ma nastpujc formu matematyczn: Y = F (K, L) = K L1- , gdzie Y jest produkcj, K
kapitaem, a L prac. Istniej inne formuy matematyczne pozwalajce przedstawi przypadek, gdy elastyczno substytucji jest
wysza lub nisza od jednego. Przypadek elastycznoci nieskoczonej odpowiada linearnej funkcji produkcji: produkcja dana jest
przez Y = F (K, L) = rK + vL. Innymi sowy, rentowno kapitau r nie zaley w ogle od dostpnych iloci kapitau i pracy,
podobnie zreszt jak rentowno pracy v, ktra jest niczym innym jak stawk pacow, rwnie sta w tym przypadku. Zob.
aneks techniczny.
18 C.W. Cobb, P.H. Douglas, A Theory of Production, American Economic Review 1928, vol. 18, nr 1, s. 139 165.
19 Wedug oblicze Bowleya dochody z kapitau stanowiy w cigu caego tego okresu okoo 37 % dochodu narodowego, a dochody
z pracy okoo 63 %. Zob. A. Bowley, The Change in the Distribution of National Income, 1880 1913, Clarendon Press, Oxford

1920. Szacunki te s spjne z tymi, ktre sporzdzilimy dla tego podokresu (zob. aneks techniczny).
20 J. Kuczynski, Labour Conditions in Western Europe 1820 to 1935, Lawrence & Wishart, New York 1937. W tym samym roku

Bowley pisze i rozwija sw prac z 1920 roku: A. Bowley, Wages and Income in the United Kingdom since 1860, Cambridge
University Press, Cambridge 1937. Zob. rwnie J. Kuczynski, Die Geschichte der Lage der Arbeiter unter dem Kapitalismus, 38
t., Berlin 1960 1972. Tomy 32, 33 i 34 s powicone Francji. W celu krytycznej analizy cyklu Kuczynskiego, ktry do dzi
stanowi, mimo swych luk, bezcenne rdo historyczne, zob. T. Piketty, Les hauts revenus en France au XXe sicle: ingalits et
redistributions, 1901 1998, Grasset, Paris 2001, s. 677 681. Wicej odniesie bibliograficznych znajduje si w aneksie
technicznym.
21 F. Brown, Labour and wages, Economic History Review 1939, vol. 9, nr 2, s. 215 217.
22 J.M. Keynes, Relative Movements of Real Wages and Output, The Economic Journal 1939, vol. 49, nr 193, s. 34 51. W tym
okresie zwolennicy tezy o staoci podziau midzy kapitaem a prac wahaj si jeszcze co do poziomu zakadanego jako
stabilny tego podziau. Keynes w szczeglnoci kadzie nacisk na fakt, e cz dochodw idca do manual labor (kategoria
trudna do cisego zdefiniowania w duszym okresie) wydaje mu si stabilna i utrzymuje si wok 40 % dochodu narodowego
w latach 1920 1930.
23 Pena bibliografia znajduje si w aneksie technicznym.
24 Zob. aneks techniczny.
25 Moe to przyj form wzrostu wykadnika 1 w funkcji produkcji Cobba Douglasa (z rwnoczesnym spadkiem ) albo
podobnych modyfikacji w funkcjach produkcji bardziej oglnych, odpowiadajcych elastycznoci substytucji wyszej lub niszej
od jednego (zob. aneks techniczny).
26 Zob. aneks techniczny.
27 J. Bouvier, F. Furet, M. Gillet, Le mouvement du profit en France au XIXe sicle. Materiaux et tudes, Mouton, Paris 1965.
28 F. Simiand, Le salaire, lvolution sociale et la monnaie, Flix Alcan, Paris 1932; E. Labrousse, Esquisse du mouvement des prix et
des revenus en France au XVIIIe sicle, 2 t., Dalloz, Paris 1933. Zgromadzone przez Jeffreya Williamsona i jego
wsppracownikw cigi danych historycznych na temat ewolucji w bardzo dugim okresie renty gruntowej i pac sugeruj
rwnie zwyk udziau renty gruntowej w dochodzie narodowym w XVIII wieku i do pocztku XIX wieku. Zob. aneks
techniczny.
29 Zob. A. Chabert, Essai sur les mouvements des prix et des revenus en France de 1798 1820, 2 t., Librairie de Mdicis, Paris
1945 1949. Zob. rwnie G. Postel-Vinay, la recherche de la rvolution conomique dans les campagnes (1789 1815),
Revue conomique 1989, vol. 40, nr 6, s. 1015 1046.
30 Warto dodana przedsibiorstwa okrelona jest jako rnica midzy tym, co przynosi mu sprzeda dbr i usug (suma
nazywana w rachunkowoci francuskiej obrotami, w angielskiej sales revenue) i ile kosztoway je zakupy w innych
przedsibiorstwach (suma nazywana konsumpcj poredni). Jak sama nazwa wskazuje, suma ta mierzy warto, jak
przedsibiorstwo dodao do procesu produkcji. Warto dodana pozwala na sfinansowanie funduszu pac, a reszta stanowi
z definicji zyski przedsibiorstwa. Badanie podziau midzy kapitaem a prac zbyt czsto ogranicza si do podziau midzy zyski
i pace, co prowadzi do zapominania o czynszach.
31 Pojcie staego i trwaego dugookresowego wzrostu ludnoci nie byo precyzyjniejsze i, prawd mwic, pozostaje takie nadal,
std oglnie przyjta hipoteza stabilizacji ludnoci wiata (zob. rozdzia 2).
32 Jedynym przypadkiem, gdy rentowno nie bdzie zmierzaa ku zeru, byaby gospodarka nieskoczenie kapitalistyczna
i zrobotyzowana w dugim okresie (przypadek nieskoczonej elastycznoci substytucji midzy prac i kapitaem, taka, w ktrej
do produkcji uywa si wycznie kapitau). Zob. aneks techniczny.
33 Najbardziej interesujce dane fiskalne przedstawione s w aneksie 10 pierwszego tomu Kapitau. Zob. w aneksie technicznym
analiz kilku rachunkw czci zyskw i kosztw eksploatacji na podstawie rachunkw przedsibiorstw prezentowanych przez
Marksa. W szkicu Paca, cena i zysk z 1865 roku Marks daje rwnie przykad rachunkw fabryki w peni kapitalistycznej, gdzie
zyski sigaj 50 % wartoci dodanej (podobnie jak pace). Nawet jeli nie mwi tego wprost, to taki rodzaj globalnej repartycji
wydaje si mie na myli dla gospodarki przemysowej.
34 Zob. rozdzia 1.
35 Niektre z ostatnich modeli teoretycznych podejmuj prb objanienia tej intuicji. Zob. aneks techniczny.
36 Nie liczc tego, e niektrzy Amerykanie (poczynajc od Modiglianiego) wysuwali koncepcj, e kapita cakowicie zmieni
natur (wywodzc si teraz z akumulacji w caym cyklu ycia), podczas gdy Brytyjczycy (zaczynajc od Kaldora) nadal
postrzegali majtek przez pryzmat dziedziczenia, co jest wyranie mniej uspokajajce. Do tej podstawowej kwestii wrcimy
w kolejnej czci ksiki.

3
Struktura nierwnoci

7. Nierwnoci i koncentracja: pierwsze punkty


odniesienia

W drugiej czci ksiki badalimy dynamik stosunku kapitau do dochodu na poziomie krajw
traktowanych w caoci oraz globalnego podziau dochodu narodowego midzy dochody z kapitau
i dochody z pracy, nie zajmujc si bezporednio nierwnoci dochodw i wasnoci majtkw na
poziomie indywidualnym. Analizowalimy w szczeglnoci znaczenie wstrzsw okresu 1914 1945,
by zrozumie zmiany stosunku kapitau do dochodu i podziau midzy kapitaem a prac w cigu
XX wieku. Fakt, e Europa i wiat dopiero si z nich podniosy, wywouje wraenie, e kapitalizm
majtkowy rozkwitajcy z pocztkiem XXI wieku jest zjawiskiem cakowicie nowym, podczas
gdy chodzi w duej mierze o powtrk z przeszoci, charakterystyczn dla wiata powolnego wzrostu,
podobnie jak ten w XIX wieku.
Teraz, w czci trzeciej, zajmiemy si badaniem nierwnoci i podziau na poziomie
indywidualnym. W kolejnych rozdziaach zobaczymy, e wojny wiatowe i polityka, ktra bya ich
wynikiem, odegray kluczow rol w procesie zmniejszenia nierwnoci w XX wieku, w czym nie
byo bynajmniej nic naturalnego i spontanicznego, wbrew optymistycznym przepowiedniom teorii
Kuznetsa. Przekonamy si rwnie, e nierwnoci zaczy szybko rosn od lat 70. XX wieku,
wszake z duymi rnicami midzy krajami, co take wskazuje na kluczow rol zrnicowania
rozwiza instytucjonalnych i politycznych. Bdziemy rwnolegle analizowa tendencj spadkow
wzgldnego znaczenia dochodu z pracy w stosunku do bogactwa odziedziczonego, zarazem z punktu
widzenia historycznego i teoretycznego. Rozpowszechnione jest przekonanie, e nowoczesny wzrost
w naturalny sposb bdzie faworyzowa prac w stosunku do dziedziczenia, a kompetencje w stosunku
do urodzenia, ale czy faktycznie moemy by tego pewni? Wreszcie, w ostatnim rozdziale tej czci,
przestudiujemy perspektywy ewolucji podziau majtkw w skali wiatowej w nadchodzcych
dekadach: czy XXI wiek bdzie jeszcze bardziej nieegalitarny ni wiek XIX (o ile jeszcze taki nie
jest)? W czym struktura nierwnoci w dzisiejszym wiecie rni si tak naprawd od tej z czasw
rewolucji przemysowej lub tradycyjnych spoeczestw wiejskich? Druga cz ksiki pokazaa nam
ju kilka kierunkw, w ktrych warto zmierza, ale dopiero przyjrzenie si strukturze nierwnoci na
poziomie indywidualnym pozwoli nam odpowiedzie na te kluczowe pytania.
Zanim pjdziemy dalej w tym kierunku, w kolejnym rozdziale zaznajomimy si z pewnymi
oglnymi pojciami i niektrymi rzdami wielkoci. Zacznijmy od odnotowania, e na nierwno
dochodw we wszystkich spoeczestwach mog skada si trzy elementy: nierwnoci dochodw
z pracy; nierwnoci wasnoci kapitau i pochodzcych z tego dochodw oraz relacja midzy tymi
dwiema wielkociami. Synny wykad, ktry Vautrin robi Rastignacowi w Ojcu Goriot, stanowi bez
wtpienia najlepsze wprowadzenie do tej problematyki.
Wykad Vautrina
Opublikowany w 1835 roku Ojciec Goriot naley do najsynniejszych powieci Honor de Balzaca.
Mamy tu do czynienia z bodaj najdoskonalszym odzwierciedleniem struktury nierwnoci
w dziewitnastowiecznym spoeczestwie oraz kluczowej roli spadku i majtku.
Ojciec Goriot ukazuje t kwesti w sposb jednoznaczny. Gwny bohater, byy robotnik w fabryce

makaronu, dorabia si majtku na sprzeday makaronu i zboa w okresie rewolucyjnym


i napoleoskim. To wdowiec, ktry powici wszystko, by wyda za m swe crki, Delfin
i Anastazj, w najlepszym paryskim towarzystwie lat 1810 1820. Zostawi sobie tylko tyle, by mc
zamieszka i wyywi si w obskurnym hoteliku, gdzie spotyka Eugeniusza de Rastignaca, modego
szlachcica bez grosza przy duszy, ktry przyjecha do Parya, by studiowa prawo. Rastignac, peen
ambicji, lecz upokorzony przez sw bied, usiuje dziki dalekiej kuzynce dosta si na modne salony,
gdzie mieszaj si ze sob arystokracja, wielka buruazja i cikie pienidze doby restauracji.
Niebawem zakochuje si w Delfinie, porzuconej przez ma, barona de Nucingena, bankiera, ktry
wykorzysta ju posag ony do rnych spekulacji. Rastignac szybko pozbywa si zudze,
odkrywajc cynizm towarzystwa cakowicie skorumpowanego przez pienidze. Z przeraeniem
odkrywa, jak ojciec Goriot zosta opuszczony przez wstydzce si go crki, omijajce go od czasu,
gdy przejy jego majtek, zajte wycznie zdobywaniem powodzenia w wiecie. Stary czowiek
umiera w samotnoci i ndzy. Rastignac idzie sam na jego pogrzeb. Ale tu po wyjciu z cmentarza
Pre-Lachaise, urzeczony widokiem bogactw Parya rozcigajcych si wzdu Sekwany, postanawia
ruszy na podbj stolicy: Teraz my si sprbujemy!. Jego spoeczna i sentymentalna edukacja jest
zakoczona. Teraz on sam nie bdzie mia litoci.
Kluczowy, mroczny moment powieci ten, gdy wybory moralne i spoeczne, wobec ktrych staje
Rastignac, przybieraj skrajnie jaskraw form to wykad, jaki w poowie opowieci robi
Rastignacowi Vautrin1. Mieszkajcy take w ndznym hoteliku Vauquer, Vautrin jest postaci
podejrzan. Wygadany i uwodzicielski, ukrywa sw przeszo galernika, podobnie jak Edmund
Dants z Hrabiego Monte Christo czy Jan Valjean z Ndznikw. Ale w przeciwiestwie do tych dwch
postaci, w sumie pozytywnych, Vautrin jest z gruntu zy i cyniczny. Usiuje namwi Rastignaca do
morderstwa po to tylko, by pooy rk na duym spadku. Przedtem jednak udziela mu nadzwyczaj
precyzyjnej i drastycznej lekcji na temat rnych losw i moliwych sposobw na ycie,
otwierajcych si przed modym jak on czowiekiem w spoeczestwie francuskim tamtej epoki.
Z grubsza rzecz biorc, Vautrin tumaczy Rastignacowi, e osignicie powodzenia przez studia,
zasugi czy prac jest zudzeniem. Kreli mu obraz rnych moliwych karier, jeli bdzie
kontynuowa studia, na przykad na prawie czy medycynie, a zatem w dziedzinach, w ktrych jak
najbardziej powinna rzdzi logika zawodowych kompetencji, a nie odziedziczonej fortuny. Bardzo
dokadnie wylicza Rastignacowi zwaszcza poziomy rocznych dochodw, ktre moe spodziewa si
uzyska. Wniosek jest jednoznaczny: nawet jeli znajdzie si w gronie najlepszych absolwentw
prawa w Paryu, nawet jeli zrobi najbardziej byskotliw i byskawiczn karier prawnicz, co
oczywicie bdzie wymagao wielu kompromisw, bdzie musia zadowoli si skromnymi
dochodami i nie osignie prawdziwej zamonoci:
Jeeli do trzydziestu lat nie pluniesz pan na ca t spraw, to moe zostaniesz sdzi
i bdziesz pobiera tysic dwiecie frankw rocznie. Skoczywszy czwarty krzyyk,
oenisz si z jak mynarzwn, ktrej posag zapewni ci sze tysicy staego dochodu.
Dzikuj! Przy protekcji, zostaniesz pan prokuratorem krlewskim, bdziesz pobiera
tysic talarw pensji i zalubisz crk jakiego mera. Jeeli odwaysz si popeni jak
podostk polityczn [ ], to w czterdziestym roku bdziesz prokuratorem
generalnym, a z czasem zostaniesz i delegatem. [ ] Dalej, mam honor przypomnie,
e w caej Francji jest tylko dwudziestu prokuratorw generalnych a przynajmniej
dwadziecia tysicy kandydatw na t posad, w liczbie ktrych znajd si i tacy
jegomocie, co gotowi sprzeda wasn rodzin, byle postpi o jeden stopie wyej.
Jeeli zawd taki nie przypada panu do smaku, to zobaczymy co innego. Moe pan

baron de Rastignac yczy sobie zosta adwokatem? Bardzo piknie! Tylko trzeba
drczy si przez lat dziesi, przeywa za tysic frankw na miesic, mie bibliotek,
gabinet, bywa w wiecie, zamiata podniebienie jzykiem, wreszcie caowa poy
jakiego mecenasa, by dosta spraw do obrony. Zgodzibym si jeszcze z tym
wszystkim, gdyby sam zawd by korzystny; ale poka mi pan w Paryu piciu
adwokatw, ktrzy przeywszy lat pidziesit, zarabiali wicej jak pidziesit tysicy
frankw rocznie2.
Dla porwnania strategia awansu spoecznego, ktr Vautrin proponuje Rastignacowi, jest duo
bardziej skuteczna. Polubiajc Wiktoryn, skromn, mod dziewczyn yjc na pensji i zakochan
po uszy w piknym Eugeniuszu, pooy natychmiast rk na majtku wartym 1 milion frankw.
To pozwoli mu skorzysta w wieku zaledwie dwudziestu lat z rocznej renty w wysokoci 50 000
frankw (okoo 5 % kapitau) i natychmiast osign poziom zamonoci dziesiciokrotnie wyszy od
tego, ktry wiele lat pniej daoby mu uposaenie krlewskiego prokuratora (i rwny temu, ktre
w wieku pidziesiciu lat osigaj niektrzy z najbogatszych paryskich adwokatw, po latach stara
i intryg).
Wniosek jest oczywisty: trzeba bez wahania polubi mod Wiktoryn i przej do porzdku
dziennego nad faktem, e nie jest ani pikna, ani specjalnie uwodzicielska. Eugeniusz podliwie
sucha wykadu Vautrina a do kocowego, ostatecznego ciosu: aby dziewczyna, z nieprawego oa,
zostaa wreszcie uznana przez swego bogatego rodziciela i staa si spadkobierczyni tego miliona
frankw, o ktrym mwi Vautrin, trzeba najpierw zabi jej brata, czego byy galernik gotw jest si
podj w zamian za prowizj. Tego jest ju za wiele dla Rastignaca: owszem, znajduje si pod
wraeniem argumentw Vautrina o zaletach spadku w porwnaniu ze studiami, ale nie do tego
stopnia, by popeni morderstwo.
Kluczowa kwestia: praca czy spadek?
Najbardziej przeraajca w wywodach Vautrina jest ciso liczb i obrazu spoeczestwa, ktre
maluje. Jak zobaczymy dalej, biorc pod uwag obowizujc we Francji w XIX wieku struktur
dochodw i majtkw, stopa yciowa, jak mona osign, dochodzc do szczytw hierarchii
dziedziczonych majtkw, jest rzeczywicie duo wysza od dochodu odpowiadajcego szczytowi
hierarchii dochodw z pracy. W tych warunkach powstaje pytanie, po co pracowa i po co
zachowywa si moralnie. Skoro nierwno spoeczna jest niemoralna i nieusprawiedliwiona, to
dlaczego nie posun tej niemoralnoci do koca, przywaszczajc sobie kapita wszystkimi
moliwymi sposobami?
Niezalenie zreszt od szczegw liczb (ktre tu akurat odpowiadaj realiom epoki) najwaniejsze
jest to, e we Francji pocztkw XIX wieku, podobnie jak okresu belle poque, praca i studia nie
pozwalaj na osignicie takiej zamonoci, ktr daje spadek i dochody z majtku. Realia te s tak
oczywiste, tak jasne dla wszystkich, e Balzac nie potrzebuje adnych reprezentatywnych statystyk,
cile wymierzonych decyli czy centyli. T sam rzeczywisto odnajdujemy w Zjednoczonym
Krlestwie w XVIII i XIX wieku. Dla bohaterw Jane Austen kwestia pracy w ogle nie istnieje: liczy
si tylko poziom majtku, ktrym si dysponuje z tytuu spadku bd maestwa. Podobnie rzecz si
ma w prawie wszystkich spoeczestwach a do I wojny wiatowej, ktra oznaczaa prawdziwe
samobjstwo spoeczestw opartych na majtku. Jeden z rzadkich wyjtkw dotyczy bez wtpienia
Stanw Zjednoczonych, a przynajmniej pionierskich mikrospoeczestw stanw pnocnych

i zachodnich, gdzie kapita odziedziczony znaczy mao w XVIII i XIX wieku, co zreszt nie potrwao
dugo. Na poudniu, gdzie przewaaa mieszanka kapitau ziemskiego i niewolniczego, odziedziczony
majtek way tyle samo co w Europie. W Przemino z wiatrem adoratorzy Scarlett OHary nie licz
bardziej od Rastignaca na studia czy zasugi, by zapewni sobie przyszy dobrobyt; rozmiary plantacji
ich ojca czy tecia znacz duo wicej. eby pokaza, jak dalece lekceway cae pojcie
moralnoci, Vautrin mwi zreszt w tym samym wykadzie do modego Eugeniusza, e chtnie by
dokona swoich dni jako waciciel niewolnikw na poudniu Stanw Zjednoczonych, yjc w dostatku
z rent niewolniczych3. Ta Ameryka, ktra urzeka de Tocquevillea, nie jest z pewnoci t sam,
ktra podoba si byemu galernikowi.
Nierwno dochodw z pracy nie zawsze jest oczywicie sprawiedliwsza i byoby przesad
ogranicza problem sprawiedliwoci spoecznej do wzgldnego znaczenia dochodw z pracy wobec
dochodw dziedziczonych. Przekonanie, e nierwnoci oparte na pracy i indywidualnych zasugach
s bardziej uzasadnione, stanowi jednak podstaw naszej demokratycznej nowoczesnoci, a w kadym
razie mamy nadziej, e zmierzamy wanie w takim kierunku. Zobaczymy zreszt, e wywody
Vautrina przestay by w pewnym stopniu prawdziwe w spoeczestwach europejskich w cigu
XX wieku, przynajmniej przejciowo. Podczas powojennych dekad dziedziczenie stracio wiele na
znaczeniu w stosunku do przeszoci i by moe po raz pierwszy w historii praca i studia stay si
najbardziej pewn drog na szczyt. Na pocztku XXI wieku, nawet jeli znw pojawiy si
nierwnoci wszelakiego rodzaju, a wiele pewnikw na temat postpu spoecznego i demokracji
ulego zachwianiu, rozpowszechnione i przewaajce wraenie jest mimo wszystko takie, e wiat
zasadniczo si zmieni od czasu wykadu Vautrina. Kto doradzaby dzi modemu studentowi prawa
rzucenie studiw i wkroczenie na drog awansu spoecznego zalecan przez byego galernika?
Owszem, moe istnie kilka rzadkich przypadkw, kiedy wejcie w posiadanie spadku okazuje si
najlepsz strategi4. Ale czy w przygniatajcej wikszoci przypadkw nie jest bardziej opacalne,
a nie tylko moralne, postawienie na studia, prac i sukces zawodowy?
Takie s dwa pytania, do ktrych prowadzi nas wykad Vautrina i na ktre bdziemy starali si
odpowiedzie w kolejnych rozdziaach, opierajc si na niedoskonaych oczywicie danych, ktrymi
dysponujemy. Po pierwsze zatem, czy jestemy pewni, e struktura dochodw z pracy i dochodw
dziedziczonych ulega przeksztaceniu od czasw Vautrina, a jeli tak, to w jakich proporcjach? A po
drugie i przede wszystkim, zakadajc, e do takiej transformacji doszo, przynajmniej czciowo,
jakie byy jej przyczyny i czy s one nieodwracalne?
Nierwnoci wobec pracy, nierwnoci wobec kapitau
Aby mc odpowiedzie na te pytania, w pierwszej kolejnoci musimy zaznajomi si z uywanymi
pojciami i gwnymi prawidowociami cechujcymi nierwnoci dochodw z pracy i kapitau,
wystpujcymi w rnych spoeczestwach i rnych epokach. W pierwszej czci ksiki
widzielimy, e dochd mg by zawsze analizowany jako suma dochodw z pracy i dochodw
z kapitau. Dochody z pracy obejmuj zwaszcza pace i dla uproszczenia wykadu bdziemy niekiedy
mwili o nierwnoci pac, by wskaza na nierwnoci dochodw z pracy. Rzecz jasna, dochody
z pracy obejmuj rwnie dochody z pracy nienajemnej, ktre dugo odgryway zasadnicz rol i do
tej pory maj niebagatelne znaczenie. Take dochody z kapitau przyjmuj rnorodne formy: grupuj
cao dochodw otrzymywanych z tytuu wasnoci kapitau, niezalenie od jakiejkolwiek pracy
i formalnoprawnej kategorii (czynsze, dywidendy, odsetki, opaty licencyjne, zyski, nadwyki itd.).

Z definicji nierwno dochodw wynika we wszystkich spoeczestwach z dodania tych dwch


elementw: z jednej strony nierwnoci dochodw z pracy, z drugiej strony nierwnoci dochodw
z kapitau. Im bardziej kada z tych dwch czci skadowych jest nierwno podzielona, tym wiksza
jest oglna nierwno. Teoretycznie mona sobie wyobrazi spoeczestwa, w ktrych nierwno
w sferze pracy jest bardzo wyrana, podczas gdy nierwno w sferze posiadania kapitau duo mniej
widoczna, inne spoeczestwa, w ktrych zachodzi odwrotna sytuacja, i wreszcie spoeczestwa,
w ktrych dwie czci skadowe s bardzo egalitarne bd nieegalitarne.
Trzecim decydujcym czynnikiem jest zwizek midzy tymi dwiema wielkociami: w jakiej mierze
osoby dysponujce wysokim dochodem z pracy s tymi samymi osobami, ktre dysponuj wysokimi
dochodami z kapitau? Im czciej zwizek ten czyli technicznie rzecz biorc, statystyczna
wspzaleno jest spotykany, tym bardziej zwiksza si cakowita nierwno, przy skdind
wszystkich innych czynnikach rwnych. W praktyce wspzaleno midzy tymi dwiema
wielkociami jest czsto niewielka lub ujemna w spoeczestwach, w ktrych nierwno wobec
kapitau jest tak znaczna, e pozwala wacicielom nie pracowa (na przykad bohaterowie Jane
Austen decyduj si najczciej nie wykonywa adnego zawodu). Jak wyglda to dzisiaj i jak bdzie
wygldao w XXI wieku?
Trzeba rwnie zauway, e nierwno dochodw z kapitau bdzie wiksza ni nierwno
samego posiadanego kapitau, jeli posiadaczom duych majtkw uda si uzyska redni
rentowno wysz ni majtkom rednim i maym. Zobaczymy, e ten mechanizm moe silnie
wzmacnia nierwnoci, w szczeglnoci w rozpoczynajcym si wanie wieku. W prostym
przypadku, gdy rednia stopa zwrotu jest taka sama na wszystkich poziomach hierarchii majtkw,
z definicji te dwa rodzaje nierwnoci zbiegaj si ze sob.
Kiedy analizuje si nierwno podziau dochodw, konieczne jest staranne rozrnienie tych
wielkoci i czci skadowych, najpierw ze wzgldw normatywnych i moralnych (sprawa
uzasadnienia nierwnoci przedstawia si zupenie inaczej dla dochodw z pracy, dla dziedziczenia
i dla rentownoci kapitau), a nastpnie poniewa mechanizmy ekonomiczne, spoeczne i polityczne
mogce wyjania obserwowane tendencje s z gruntu odrbne. Jeli chodzi o nierwno dochodw
z pracy, to du rol odgrywaj takie mechanizmy, jak poda i popyt na okrelone kwalifikacje, stan
systemu edukacyjnego oraz rne reguy i instytucje wpywajce na funkcjonowanie rynku pracy
i ksztatowanie si pac. Jeli chodzi o nierwno dochodw z kapitau, wwczas najwaniejszymi
procesami s zachowania w obszarze oszczdnoci i inwestycji, zasady przekazywania darowizn
i spadkw, a take funkcjonowanie rynkw nieruchomoci i finansowych. Zbyt czsto uywane przez
ekonomistw i w debacie publicznej statystyczne mierniki nierwnoci dochodw jak wspczynnik
Giniego s wskanikami syntetycznymi, mieszajcymi bardzo rne rzeczy, a zwaszcza
nierwnoci w sferze pracy i te w sferze kapitau, tak e niemoliwe staje si wyrane oddzielenie
rnych wystpujcych mechanizmw i rnych wielkoci nierwnoci. My natomiast, na odwrt,
bdziemy starali si rozrni je tak precyzyjnie, jak to tylko moliwe.
Kapita: zawsze bardziej nierwno podzielony ni praca
Pierwsz prawidowoci, jak w praktyce mona zaobserwowa, kiedy prbujemy zmierzy
nierwnoci dochodw, jest zawsze wiksza nierwno w sferze kapitau ni nierwno w sferze
pracy. Wasno kapitau i dochody z niego czerpane s z reguy duo bardziej skoncentrowane ni
dochody z pracy.
Trzeba w tym miejscu odnie si do dwch kwestii. Przede wszystkim, prawidowo t

odnajdujemy we wszystkich krajach i we wszystkich epokach, dla ktrych dostpne s dane, bez
adnego wyjtku i kadorazowo w sposb bardzo wyrany. By zasygnalizowa wstpnie rzd
wielkoci, o jaki chodzi, powiedzmy, e dochd 10 % osb otrzymujcych najwyszy dochd z pracy
wynosi na og 25 30 % caoci dochodw z pracy, natomiast majtek 10 % osb posiadajcych
najwikszy majtek jest zawsze wikszy od 50 % ogu majtkw i ronie a do 90 % w niektrych
spoeczestwach. W sposb moe jeszcze bardziej wymowny: 50 % osb najgorzej opacanych
otrzymuje cigle istotn cz dochodw z pracy (generalnie midzy jedn czwart a jedn trzeci,
czyli w przyblieniu tyle, ile 10 % najlepiej opacanych), podczas gdy 50 % najmniej zasobnych
w majtki nie posiada nigdy niczego lub prawie niczego (zawsze mniej ni 10 % caoci majtkw
i na og mniej ni 5 %, czyli dziesiciokrotnie mniej ni 10 % najzamoniejszych). Nierwnoci
w sferze pracy wystpuj najczciej w formie zagodzonej, umiarkowanej, niemal rozsdnej (na tyle,
na ile nierwno moe taka by zobaczymy, e nie naley tej tezy przecenia). Dla porwnania:
nierwnoci w sferze kapitau s zawsze nierwnociami skrajnymi.
Po drugie naley podkreli, e ta prawidowo nie ma w sobie nic danego z gry i informuje nas
do precyzyjnie o naturze procesw ekonomicznych i spoecznych dotyczcych dynamiki akumulacji
i podziau majtkw.
Tak naprawd mona z atwoci wyobrazi sobie mechanizmy wprowadzajce podzia majtkw
bardziej egalitarny ni dochodw z pracy. Na przykad zamy, e w pewnym momencie dochody
z pracy oddaj nie tylko sta nierwno pac midzy rnymi grupami pracownikw, zalen
zwaszcza od poziomu kwalifikacji i pozycji w hierarchii jednych i drugich, ale rwnie
krtkoterminowe wstrzsy (jeli pace lub dugo pracy w rnych sektorach dziaalnoci silnie
wahaj si z roku na rok w toku indywidualnych karier). Wynikaoby z tego wwczas, e bardzo silna
nierwno dochodw z pracy jest czciowo sztuczna, poniewa zmniejszaa si, gdy zmierzy si
nierwnoci w duszym okresie, na przykad dziesiciu lat, a nie tylko jednego roku (jak to si robi
zwyczajowo z braku bardziej dugookresowych danych), albo nawet w cigu caego ycia osb.
Perspektywa dugoterminowa byaby zatem idealna do badania realnej nierwnoci szans i statusu,
o ktrych mwi Vautrin, ale ktre niestety czsto s trudne do zmierzenia.
W wiecie duych krtkoterminowych fluktuacji pac akumulacja majtkw mogaby by
motywowana gwnie przezornoci (gromadzimy rezerwy w przewidywaniu nadchodzcego
negatywnego szoku dochodowego), a wwczas nierwno majtkw byaby bardziej ograniczona ni
dochodw z pracy. Przykadowo: nierwno majtkw mogaby by tego samego rzdu wielkoci co
staa nierwno dochodw z pracy (mierzona w caoci kariery zawodowej), byaby zatem wyranie
nisza od chwilowej nierwnoci dochodw z pracy (mierzonej w danym momencie). Wszystko to jest
logicznie moliwe, ale najwyraniej mao adekwatne do rzeczywistoci, skoro nierwno majtkw
jest zawsze i wszdzie duo silniejsza ni nierwno dochodw z pracy. Akumulacja z przezornoci
ze wzgldu na moliwe krtkoterminowe wstrzsy wystpuje oczywicie w wiecie realnym, ale nie
jest to gwny mechanizm pozwalajcy wyjani akumulacj i podzia majtkw.
Rwnoczenie mona sobie wyobrazi mechanizmy sprawiajce, e nierwno majtkw byaby
porwnywalna w swojej skali do nierwnoci dochodw z pracy. Zwaszcza jeliby gromadzenie
majtku byo motywowane gwnie kwesti cyklu ycia (powiedzmy, na emerytur), jak uj to
teoretycznie Franco Modigliani, to wszyscy powinni zgromadzi zapas kapitau mniej wicej
proporcjonalny do poziomu swojej pacy, by mc w przyblieniu zachowa t sam stop yciow
lub t sam proporcj stopy yciowej po zaprzestaniu dziaalnoci zawodowej. W takim wypadku
nierwno majtkw byaby zwykym przesuniciem w czasie nierwnoci dochodw z pracy
i miaaby tylko ograniczone znaczenie jako taka, gdy jedyn prawdziw przyczyn nierwnoci

byaby nierwno w sferze pracy.


Teoretycznie taki mechanizm jest logicznie wiarygodny i odgrywa jak rol w realnym wiecie
zwaszcza w starzejcych si spoeczestwach. Niemniej z punktu widzenia ilociowego nie chodzi tu
o mechanizm zasadniczy. Oszczdnoci w cyklu ycia, podobnie jak oszczdnoci z przezornoci, nie
pozwalaj na wyjanienie bardzo silnej koncentracji wasnoci kapitau, jak obserwujemy
w praktyce. Starsze osoby s rzeczywicie raczej bogatsze od modszych, ale koncentracja majtkw
jest niemal rwnie daleko posunita w kadej grupie wiekowej, jak i w populacji traktowanej jako
cao. Innymi sowy, wbrew rozpowszechnionej opinii, walka pokole nie zastpia walki klas.
Bardzo silna koncentracja kapitau tumaczy si zwaszcza znaczeniem dziedziczenia i jego efektami
kumulatywnymi (na przykad atwiej jest oszczdza, kiedy odziedziczyo si mieszkanie i nie ma si
czynszu do opacania). Fakt, e rentowno majtku przybiera niekiedy skrajne rozmiary, odgrywa
rwnie znaczc rol w tym dynamicznym procesie. Wrcimy szczegowo do tych rnych
mechanizmw i sposobu, w jaki ich znaczenie zmieniao si w czasie i w przestrzeni. Tymczasem
zapamitajmy tylko, e skala nierwnoci kapitau zarwno w wielkociach bezwzgldnych, jak i w
stosunku do nierwnoci w sferze pracy kieruje si do okrelonymi mechanizmami.
Nierwnoci i koncentracja: kilka rzdw wielkoci
Zanim przystpimy do analizy historycznych ewolucji obserwowanych w rnych krajach, zasadne
bdzie dokadniejsze opisanie rzdw wielkoci cechujcych zwykle nierwno w sferze pracy
i nierwno w sferze kapitau. Pozwoli to czytelnikowi oswoi si z liczbami i pojciami decyle,
centyle itp. z pozoru nieco technicznymi, dla niektrych nawet trudnymi, ale bardzo przydatnymi do
analizy i rozumienia przeksztace struktury nierwnoci w rnych spoeczestwach, pod
warunkiem, e korzysta si z nich poprawnie.
W tabelach 7.1, 7.2 i 7.3 przedstawilimy przykady dystrybucji kapitau obserwowane w rnych
krajach i w rnych epokach. Pokazane liczby s wiadomie zaokrglone i przyblione, ale pozwalaj
wyrobi sobie pierwszy pogld na to, czym jest nierwno maa, rednia lub dua w otaczajcym nas
wiecie i w historii, po pierwsze dla dochodw z pracy, po drugie dla wasnoci kapitau, i wreszcie
dla cakowitej nierwnoci dochodw, kiedy zsumujemy nierwnoci t dochodw z pracy i z
kapitau.
Na przykad jeli chodzi o nierwno w sferze pracy, to stwierdzamy, e w spoeczestwach
najbardziej egalitarnych, jak kraje skandynawskie w latach 70. XX wieku (od tego czasu nierwnoci
lekko wzrosy w Europie Pnocnej, ale kraje te wci pozostaj najmniej nieegalitarne), podzia
dochodw przedstawia si w przyblieniu w nastpujcy sposb. Jeli wzi pod uwag cao
ludnoci dorosej, to 10 % populacji uzyskujcej najwysze dochody z pracy otrzymuje niewiele
wicej ni 20 % caoci dochodw z pracy (w praktyce chodzi zwaszcza o dochody z pac), 50 %
najniej opacanych pobiera okoo 35 %, natomiast 40 % grupy rodkowej otrzymuje okoo 45 %
caoci (zob. tabela 7.1)5. Nie jest to oczywicie idealna rwno, poniewa w takim wypadku kada
grupa powinna otrzymywa rwnowarto swego udziau w populacji (10 % najlepiej opacanych
otrzymywaoby dokadnie 10 % caoci dochodw, natomiast 50 % najniej opacanych powinno
otrzymywa 50 % caoci dochodw). To jednak nierwno niezbyt skrajna, przynajmniej na tle
obserwowanych w innych krajach i w innych epokach, a ju zwaszcza na tle nierwnoci w sferze
kapitau obserwowanych wszdzie, z krajami skandynawskimi wcznie.
Aby wszyscy mogli wyrobi sobie pogld na to, co faktycznie oznaczaj te liczby, trzeba ten
podzia okrelony w procentach caoci przypadajcych konkretnym grupom przeoy na pace

w gotwce, otrzymywane przez pracownikw z krwi i koci, wzgldnie na majtki


w nieruchomociach i aktywach finansowych, jakie faktycznie nale do wacicieli tworzcych te
hierarchie. Mwic konkretnie, jeeli 10 % najlepiej zarabiajcych otrzymuje 20 % caoci pac,
z definicji oznacza to, e wszyscy w tej grupie otrzymuj dwukrotn redni pac obowizujc
w danym kraju. I odpowiednio, jeli 50 % najmniej zarabiajcych otrzymuje 35 % masy pacowej,
wwczas automatycznie kady w tej grupie zarabia rednio nieco wicej ni dwie trzecie (dokadnie
70 %) redniej pacy. Natomiast jeli 40 % grupy rodkowej otrzymuje 45 % masy pacowej, oznacza
to, e ich rednia paca sytuuje si nieznacznie powyej redniej pacy dla caoci spoeczestwa.

TABELA 7.1: Cakowita nierwno dochodw z pracy w czasie i przestrzeni


INTERPRETACJA: w spoeczestwach, w ktrych nierwno dochodw z pracy jest stosunkowo maa (jak
w krajach skandynawskich w latach 70. XX wieku), 10 % najlepiej opacanych otrzymuje okoo 20 % dochodw
z pracy, 50 % najniej opacanych okoo 35 %, a 40 % grupy rodka okoo 45 %. Odpowiedni wspczynnik Giniego
(syntetyczny wskanik nierwnoci od 0 do 1) wynosi 0,19.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

TABELA 7.2: Nierwno wasnoci kapitau w czasie i przestrzeni


INTERPRETACJA: w spoeczestwach cechujcych si redni nierwnoci we wasnoci kapitau (jak kraje
skandynawskie w latach 70. XX wieku) 10 % najbogatszych posiadaczy majtkw posiada okoo 50 % majtkw,
50 % najuboszych posiada okoo 10 % majtkw, a 40 % rednich posiadaczy ma w rkach okoo 40 %
majtkw. Wspczynnik Giniego wynosi 0,58.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

TABELA 7.3: Cakowita nierwno dochodw (praca i kapita) w czasie i przestrzeni


INTERPRETACJA: w spoeczestwach, w ktrych cakowita nierwno dochodw z pracy i z kapitau jest
stosunkowo maa (jak w krajach skandynawskich w latach 70. XX wieku), 10 % najbogatszych otrzymuje okoo
25 % cakowitych dochodw, 50 % najbiedniejszych za okoo 30 %. Wspczynnik Giniego wynosi 0,26.
RDO I DANE: http://piketty.pse.ens.fr/fr/capital21c.

Przykadowo: jeli rednia paca w danym kraju wynosi 2000 euro miesicznie, to z tego podziau
wynika, e 10 % najlepiej opacanych zarabia rednio 4000 euro miesicznie, 50 % najmniej
opacanych otrzymuje 1400 euro miesicznie, z kolei 40 % z grupy rodkowej otrzymuje rednio 2250
euro miesicznie6. W tym sensie ta porednia grupa odpowiada pojciu szerokiej klasy redniej,
ktrej stopa yciowa jest czsto do bliska redniemu dochodowi danego spoeczestwa.
Klasy ludowe, klasy rednie, klasy wysze
Nazwy klasy ludowe (okrelone jako dolne 50 %), klasy rednie (40 % rodka, czyli 40 % zawarte
midzy dolnymi 50 % i grnymi 10 %) i klasy wysze (grne 10 %), ktrymi posugujemy si
w tabelach 7.1 7.3, maj oczywicie charakter arbitralny i dyskusyjny. Wprowadzilimy je
wycznie dla uatwienia, by zilustrowa i ukonkretni pewne idee, ale w rzeczywistoci nazwy te nie
odgrywaj praktycznie adnej roli w naszej analizie i moglibymy rwnie dobrze nazywa grupy
spoeczne, o ktrych mowa, klas A, klas B i klas C. W debacie politycznej kwestie
terminologiczne nie s jednak bez znaczenia. Sposb, w jaki dokonuje si podziau spoeczestwa,
odzwierciedla czsto wyrane lub domylne stanowiska wzgldem uzasadnienia i susznoci poziomu
dochodw i majtkw uzyskiwanych przez t czy inn grup.
Przykadowo: niektrzy uywaj wyraenia klasy rednie w sposb bardzo szeroki, obejmujc
nim osoby znajdujce si wyranie wewntrz najwyszego decyla hierarchii spoecznej (10 %

usytuowanych najwyej), a nawet blisko najwyszego centyla (1 % usytuowanych najwyej). Na og


chodzi o podkrelenie, e osoby te, cho dysponuj rodkami wyranie przekraczajcymi redni
danego spoeczestwa, pozostaj jednak stosunkowo blisko tej redniej. Tym samym nie s adnymi
krezusami i zdecydowanie zasuguj na agodne podejcie ze strony wadz, w szczeglnoci
skarbowych.
Inni, niekiedy nawet ci sami, odegnuj si od pojcia klasy redniej i wol opisywa struktur
spoeczn jako przeciwstawiajc sobie ogromn wikszo klas ludowych i rednich (lud)
nieznacznej mniejszoci klas wyszych (elity). Taki klucz moe by odpowiedni do opisywania
niektrych spoeczestw bd analizowania wybranych kontekstw politycznych i historycznych. Na
przykad ocenia si, e we Francji w 1789 roku arystokracja stanowia 1 2 % ludnoci, kler poniej
1 %, a stan trzeci czyli lud, od chopw do buruazji, w ramach systemu politycznego
obowizujcego za ancien rgimeu ponad 97 %.
Nie zamierzam by sownikowo-jzykowym policjantem. W kwestiach nazewnictwa rwnoczenie
wszyscy maj rwnoczenie racj i nikt jej nie ma. Kady ma uzasadnione powody uywania
terminw, ktre stosuje, i myli si, krytykujc te stosowane przez innych. Sposb, w jaki definiujemy
klas redni (40 % rodka), jest wysoce wtpliwy, poniewa z zaoenia wszystkie osoby, ktre
wczamy do tej grupy, maj w rzeczywistoci dochody (lub majtki) wysze od mediany danego
spoeczestwa7. Mona by rwnie dobrze postanowi podzieli spoeczestwo na trzy trzecie i nazwa
klas redni trzeci cz znajdujc si porodku. Wydaje nam si wszake, e nasza definicja
lepiej odpowiada najbardziej rozpowszechnionemu zastosowaniu: wyraenie klasa rednia jest
powszechnie uywane, by wskaza osoby, ktrym powodzi si wyranie lepiej od tych z mas
ludowych, ale bdce jednoczenie do daleko od prawdziwych elit. Wszystko to jest jednak
zdecydowanie dyskusyjne, a my nie zamierzamy zajmowa tu stanowiska w tej delikatnej kwestii,
tyle lingwistycznej, co politycznej.
Tak naprawd wszelka prezentacja nierwnoci oparta na niewielkiej liczbie kategorii jest skazana
na schematyzm i brak cisoci, poniewa pod powierzchni rzeczywistoci spoecznej wci trwa
nieustanny podzia. Na wszystkich poziomach dochodw i majtkw istnieje zawsze pewna liczba
osb z krwi i koci, ktra zmienia si powoli i stopniowo w zalenoci od mechanizmw podziau
waciwego dla danego spoeczestwa. Nigdy nie ma absolutnej granicy midzy rnymi klasami
spoecznymi, midzy wiatem ludu i wiatem elit. Oto dlaczego nasza analiza opiera si
cakowicie na pojciach statystycznych na bazie decyli (10 % najwyej usytuowanych, 40 % grupy
rodkowej, 50 % grupy dolnej) ich zalet jest dokadnie taka sama definicja w rnych
spoeczestwach, co pozwala na dokonywanie cisych i obiektywnych porwna w czasie
i przestrzeni, bez negowania przy tym zoonoci waciwych kademu ze spoeczestw, a w
szczeglnoci fundamentalnie staego charakteru nierwnoci spoecznych.
Wojna klas czy wojna centyli?
Taki te jest w istocie nasz jedyny cel: mc porwna istniejc struktur nierwnoci
w spoeczestwach bardzo odlegych w czasie i przestrzeni, spoeczestwach, ktre a priori wszystko
dzieli, a w szczeglnoci w spoeczestwach uywajcych z gruntu odmiennych sw i poj dla
okrelenia tworzcych je grup spoecznych. Pojcia decyli i centyli s nieco abstrakcyjne i z
pewnoci brak im poezji. Intuicyjnie atwiej jest identyfikowa si z kategoriami ze swojej epoki:
chopami czy szlacht, proletariuszami czy buruazj, urzdnikami czy wyszymi kadrami, kelnerami
czy handlowcami. Niemniej pikno decyli i centyli ley wanie w moliwoci zestawiania

nierwnoci i epok, niemoliwych do porwnania w inny sposb, i dostarczenia wsplnego jzyka,


ktry moe zosta zaakceptowany przez wszystkich.
Kiedy okae si to niezbdne, podzielimy grupy spoeczne bardziej precyzyjnie, z pomoc centyli
lub nawet promili, aby odda stay charakter nierwnoci spoecznych. W kadym spoeczestwie,
nawet najbardziej egalitarnym, zwaszcza najwyszy decyl stanowi wiat sam w sobie. Obejmuje on
tych, ktrych dochd jest zaledwie dwu- lub trzykrotnie wikszy od dochodu redniego, oraz takich,
ktrych zasoby s wiele dziesitkw razy wiksze od redniej. Pierwszym uatwieniem jest
podzielenie najwyszego decyla na dwie podgrupy: centyl najwyszy z jednej strony (ktry mona
nazywa klasami dominujcymi, znowu wycznie arbitralnie, nie twierdzc, e ta definicja jest
lepsza od innych) i dziewi centyli nastpnych z drugiej (klasy zamone).
Jako przykad moemy rozpatrzy skandynawski przypadek stosunkowo maej nierwnoci
dochodw z pracy przedstawiony w tabeli 7.1: z 20 % caoci pac przeznaczonych dla 10 % najlepiej
zarabiajcych pracownikw 5% caoci pac jest otrzymywana przez 1 % najlepiej opacanych.
Z definicji oznacza to, e 1 % najlepiej opacanych zatrudnionych zarabia rednio piciokrotn
wysoko redniej pacy, czyli 10 000 euro miesicznie, w spoeczestwie, w ktrym rednia paca
wynosi 2000 euro miesicznie. Inaczej mwic, 10 % najlepiej opacanych zarabia rednio 4000 euro
miesicznie, ale wewntrz tej grupy 1 % najlepiej opacanych zarabia rednio 10 000 euro miesicznie
(a 9 % nastpnych rednio okoo 3300 euro). Jeli poszlibymy w tym podziale dalej i zbadalibymy
najwyszy promil (0,1 % najlepiej opacanych) wewntrz najwyszego centyla, to znalelibymy
osoby zarabiajce kilkadziesit tysicy euro miesicznie, a nawet kilka osb z zarobkami rzdu
kilkuset tysicy euro miesicznie, take w krajach skandynawskich w latach 70. XX wieku. Poniewa
te osoby s nieliczne, ich ciar w masie dochodw z pracy jest jednak stosunkowo ograniczony.
Aby oceni poziom nierwnoci jakiego spoeczestwa, nie wystarczy zatem stwierdzi, e
niektre dochody s bardzo wysokie, powiedzie na przykad, e skala rozpitoci dochodowej
wynosi od 1 do 10 albo od 1 do 100, wiele nam w rzeczywistoci nie mwi. Trzeba bowiem
wiedzie, ile osb osiga dane puapy. Z tego punktu widzenia udzia dochodw albo majtkw
nalecych do najwyszego decyla czy centyla stanowi bardzo wany wskanik dla oceny nierwnoci
jakiego spoeczestwa, poniewa uwzgldnia nie tylko istnienie skrajnych dochodw czy majtkw,
ale rwnie liczb osb faktycznie objtych tymi bardzo wysokimi wartociami.
Najwyszy centyl jest grup szczeglnie interesujc do zbadania w ramach naszej historycznej
analizy, poniewa reprezentuje frakcj populacji z definicji bardzo mniejszociow, ale zarazem grup
znacznie szersz ni wskie elity rzdu kilkudziesiciu lub kilkuset osb przykuwajcych czasami
uwag (jak dwiecie rodzin we Francji w okresie midzywojennym, ktre to okrelenie odnosio si
do dwustu najwikszych akcjonariuszy Banque de France, albo klasyfikacje fortun publikowane do
dzisiaj przez magazyn Forbes i podobne, ktre dotycz na og kilku setek osb). W kraju
zamieszkaym przez blisko 65 milionw mieszkacw (jak Francja roku 2013), czyli okoo
50 milionw osb dorosych, najwyszy centyl obejmuje okoo 500 000 osb dorosych. W kraju
o 320 milionach mieszkacw (jak Stany Zjednoczone), czyli 260 milionw dorosych, najwyszy
centyl skupia 2,6 miliona dorosych osb. Chodzi wic o grupy spoeczne istotne liczbowo, ktre
niewtpliwie wyrniaj si na tle reszty kraju, zwaszcza gdy maj skonno do zamieszkiwania
tych samych miast albo nawet tych samych dzielnic. We wszystkich krajach najwyszy centyl zajmuje
wybitne miejsce w spoecznym krajobrazie, nie tylko w sensie podziau dochodw.
Przygldajc si temu z bliska, mona uzna, e we wszystkich spoeczestwach, czy chodzi
o Francj roku 1789 (1 2 % arystokracji), czy o Stany Zjednoczone pocztku XXI wieku (gdzie ruch
Occupy Wall Street okreli grup najbogatszych mianem 1 %), najwyszy centyl reprezentuje

grup wystarczajco znaczc liczbowo, by wyranie wpywaa na oglny krajobraz spoeczny oraz
porzdek polityczny i gospodarczy w caoci.
Dostrzegamy teraz zalety poj decyli i centyli. Jakim cudem moglibymy liczy na porwnanie
nierwnoci w tak rnych spoeczestwach, jak Francja roku 1789 i Stany Zjednoczone roku 2013,
bez prby dokadnego okrelenia decyli i centyli oraz oszacowania ich udziaw w majtku
narodowym tu i tam? Takie wiczenie nie pozwala oczywicie rozwiza wszystkich problemw
i odpowiedzie na wszystkie pytania ale to i tak duo lepiej, ni nie mc powiedzie nic.
Sprbujemy wic okreli, kiedy mierzona w ten sposb dominacja 1 % bya silniejsza: za Ludwika
XVI czy za Georgea W. Busha i Baracka Obamy.
Przypadek ruchu Occupy pokazuje rwnie, e ten wsplny jzyk, a w szczeglnoci idea
najwyszego centyla, nawet jeli na pierwszy rzut oka moe si wydawa troch abstrakcyjna,
umoliwia pokazanie spektakularnego wzrostu nierwnoci, co samo w sobie moe suy jako
uyteczne narzdzie interpretacji spoeczestwa i jego krytyki. Nawet masowe ruchy spoeczne mog
to narzdzie wykorzysta do nieoczekiwanej mobilizacji, jak stao si w przypadku hasa We are the
99 %. Wydaje si ono na pierwszy rzut oka zaskakujce zanim nie przypomnimy sobie, e
w zasadzie przypomina tytu synnego pamfletu Czym jest stan trzeci?, opublikowanego w styczniu
1789 roku przez ojca Emmanuela Sieysa8.
Dodajmy, e te hierarchie dochodw (a wic ich decyle i centyle) nie s oczywicie nigdy dokadnie
takie same dla dochodw z pracy i z kapitau. Osoby dysponujce 10 % najwyszych dochodw
z pracy albo 50 % najniszych nie s tymi samymi, ktre maj 10 % najwikszych majtkw albo
50 % najmniejszych. 1 % dochodu z pracy nie rwna si 1 % dochodu z kapitau. Decyle i centyle s
okrelone osobno dla dochodw z pracy z jednej strony, dla wasnoci kapitau z drugiej, i wreszcie
dla cakowitego dochodu pochodzcego z syntezy pracy i kapitau, co cznie skada si na zoon
hierarchi spoeczn, wynikajc z dwch pierwszych czynnikw. Podstawowe znaczenie ma zatem
to, by zawsze sprecyzowa, do jakiej hierarchii si odwoujemy. W spoeczestwach tradycyjnych
wspzaleno midzy tymi dwiema wielkociami bya czsto ujemna (posiadacze duych majtkw
nie pracowali i z tego wzgldu znajdowali si na samym dole dochodw z pracy). W spoeczestwach
nowoczesnych wspzaleno jest na og dodatnia, ale nie jest nigdy pena (wspczynnik
wspzalenoci jest zawsze niszy od jednego). Na przykad jest wiele osb nalecych do klasy
wyszej pod wzgldem dochodw z pracy, a zarazem do klasy ludowej, jeli chodzi o majtki, i na
odwrt. Nierwno spoeczna jest wielowymiarowa, podobnie jak konflikt polityczny.
Zauwamy wreszcie, e podzia dochodw i majtkw przedstawiony w tabelach 7.1 7.3
i analizowany w tym rozdziale i nastpnych to zawsze podzia pierwotny, to znaczy przed
uwzgldnieniem podatkw. W zalenoci od formy tych ostatnich oraz usug publicznych
i transferw, ktre finansuj mniej lub bardziej progresywnych lub regresywnych (to znaczy
obciajcych mniej lub bardziej poszczeglne grupy dochodw i majtkw, w miar jak posuwamy
si w gr hierarchii spoecznej) podzia dochodw i majtkw po opodatkowaniu moe by bardziej
lub mniej egalitarny od podziau sprzed opodatkowania. Zbadamy to w czwartej czci ksiki,
podobnie jak problemy zwizane z redystrybucj. W tym momencie interesuje nas wycznie podzia
dochodu sprzed opodatkowania9.
Nierwnoci w sferze pracy: nierwnoci zagodzone?
Powrmy do badania rzdw wielkoci nierwnoci. Na ile nierwnoci dochodw z pracy mona

dzi uzna za umiarkowane, rozsdne czy wrcz w ogle niestanowice problemu? Faktem jest, e
nierwnoci w sferze pracy s zawsze bardziej umiarkowane ni te dotyczce kapitau. Zrobilibymy
jednak bd, lekcewac je, z jednej strony dlatego, e dochody z pracy stanowi na og dwie trzecie
do trzech czwartych dochodu narodowego, a z drugiej strony poniewa rnice midzy podziaem
dochodw z pracy w rnych krajach s bardzo due, co sugeruje, e polityki publiczne i narodowa
specyfika mog mie powane konsekwencje dla nierwnoci i dla warunkw ycia sporych grup
ludnoci.
W krajach najbardziej egalitarnych pod wzgldem podziau dochodw z pracy, jak kraje
skandynawskie w latach 70. XX wieku, 10 % najlepiej zarabiajcych otrzymuje okoo 20 % caoci
dochodw z pracy, natomiast 50 % najmniej zarabiajcych otrzymuje okoo 35 % tej caoci.
W krajach o rednim poziomie nierwnoci, jak wikszo krajw europejskich dzisiaj (na przykad
Francja i Niemcy), pierwsza grupa otrzymuje 25 30 % caoci, druga za okoo 30 %. Natomiast
w krajach silnie nieegalitarnych, jak Stany Zjednoczone z pocztku XXI wieku (bez wtpienia jeden
z najwyszych poziomw nierwnoci dochodw z pracy kiedykolwiek obserwowanych, jak
przekonamy si dalej), decyl najwyszy osiga 35 % caoci, podczas gdy udzia poowy najniszej
spada do zaledwie 25 %. Innymi sowy, rwnowaga midzy tymi dwiema grupami jest niemal
cakowicie odwrcona. W krajach najbardziej egalitarnych 50 % najniej uposaonych otrzymuje
cznie niemal dwukrotnie wiksz sum pac ni 10 % najlepiej zarabiajcych (a to zdaniem wielu
i tak za mao, gdy s oni piciokrotnie liczniejsi), z kolei w krajach najbardziej nieegalitarnych a
o jedn trzeci mniejsz. Jeli tendencja rosncej koncentracji dochodw z pracy obserwowana
w Stanach Zjednoczonych w cigu ostatnich dekad si utrzyma, wwczas 50 % najniej uposaonych
bdzie moga otrzymywa cznie o poow mniej sumy pac ni 10 % najlepiej zarabiajcych
okoo roku 2030 (zob. tabela 7.1). Oczywicie nie ma pewnoci, e ta ewolucja rzeczywicie si
utrzyma, ale pozwala to na zilustrowanie faktu, e obecne transformacje nie maj w sobie nic
niewinnego.
Przy tej samej redniej pacy 2000 euro miesicznie najbardziej egalitarny podzia skandynawski
odpowiada 4000 euro miesicznie dla 10 % najlepiej zarabiajcych (z czego 10 000 euro dla 1 %
najlepiej opacanych), 2250 euro dla 40 % grupy rodka i 1400 euro dla 50 % najmniej zarabiajcych,
podczas gdy podzia amerykaski najbardziej nieegalitarny z obserwowanych dzisiaj odpowiada
zdecydowanie bardziej zrnicowanej hierarchii: 7000 euro dla 10 % gry (z czego 24 000 euro dla
1 %), 2000 euro dla 40 % rodka i tylko 1000 euro miesicznie dla 50 % grupy dolnej.
Dla mniej uprzywilejowanej poowy ludnoci rnica midzy tymi modelami podziau nie daje si
zlekceway. Jeeli dysponuje si przez cae ycie 40 % dodatkowego dochodu 1400 euro zamiast
1000 euro, nie uwzgldniajc nawet skutkw systemu podatkowego pociga to za sob znaczce
konsekwencje w wyborze stylu ycia, na jaki mona sobie pozwoli, zdolnoci do zamieszkania,
wyjazdu lub nie na wakacje, wydatkw, ktre mona powici na realizacj swoich planw, na dzieci
itp. Trzeba rwnie podkreli, e w wikszoci krajw kobiety s w praktyce wyranie
nadreprezentowane w grupie 50 % najniszych pac, tak e te due rnice midzy krajami oddaj
w znaczcym stopniu rnice w rnicach midzy pacami mczyzn i kobiet, mniejsze ni gdzie
indziej w Europie Pnocnej.
Jeli chodzi o najbardziej uprzywilejowan grup ludnoci, to rnice midzy modelami podziau s
take bardzo znaczce: kiedy w cigu caego ycia dysponuje si 7000 euro miesicznie zamiast 4000
euro (albo jeszcze lepiej 24 000 euro zamiast 10 000 euro), inaczej planuje si wydatki i ma si
wiksze moliwoci nie tylko, jeli idzie o wasne wydatki, ale take gdy chodzi o inne osoby
o mniejszych zarobkach. Ma si na przykad moliwo ich zatrudniania do wasnych potrzeb. Jeli

obserwowana w Ameryce tendencja si utrzyma, to dochody miesiczne w roku 2030 cigle przy tej
samej redniej pacy 2000 euro miesicznie mogyby wynosi 9000 euro dla 10 % grnej grupy (w
tym 34 000 euro dla 1 %), 1750 euro dla 40 % grupy rodka i tylko 800 euro miesicznie dla 50 % dla
pozostajcych na dole drabiny10.
Widzimy wic, e przy tej samej redniej pacy rne podziay dochodw z pracy mog prowadzi
do skrajnie odmiennych realiw spoecznych i ekonomicznych dla grup spoecznych, ktrych dotycz,
a w niektrych przypadkach rodzi nierwnoci dalekie od umiarkowanych. Ze wszystkich tych
powodw kluczowe jest zrozumienie, jakie siy ekonomiczne, spoeczne i polityczne decyduj
o stopniu nierwnoci dochodw z pracy obserwowanych w rnych spoeczestwach.
Nierwnoci wobec kapitau: nierwnoci skrajne
Jeli nierwnoci dochodw z pracy mog niekiedy cho niesusznie wydawa si umiarkowane
i niegroce konfliktem spoecznym, to jedynie w porwnaniu z podziaem dochodw z kapitau,
ktry we wszystkich krajach wykazuje nierwnoci skrajne (zob. tabela 7.2).
W spoeczestwach najbardziej egalitarnych w dziedzinie majtkowej, ktrymi znw s kraje
skandynawskie z lat 70. XX wieku, 10 % najwikszych majtkw stanowi okoo 50 % majtku
narodowego lub nawet nieco wicej, midzy 50 60 %, jeli dokadnie uwzgldnimy najwiksze
fortuny. Obecnie, z pocztkiem drugiej dekady XXI wieku, udzia 10 % najwikszych majtkw
sytuuje si na poziomie okoo 60 % majtku narodowego w wikszoci krajw europejskich,
w szczeglnoci we Francji, w Niemczech, w Wielkiej Brytanii i we Woszech.
Najbardziej szokujce jest bez wtpienia to, e we wszystkich tych spoeczestwach najbiedniejsza
poowa ludnoci nie ma prawie niczego: 50 % najmniej zasobnych majtkowo posiada zawsze mniej
ni 10 % majtku narodowego, a na og mniej ni 5 %. We Francji, wedug ostatnich dostpnych
danych z lat 2010 2011, udzia 10 % najbogatszych siga 62 % cznego majtku, natomiast 50 %
najbiedniejszych ma tylko 4 %. W Stanach Zjednoczonych najnowsze badanie, zorganizowane przez
System Rezerwy Federalnej w odniesieniu do tych samych lat, wskazuje, e najwyszy decyl posiada
72 % amerykaskiego majtku, z kolei najnisza poowa zaledwie 2 %. Trzeba jeszcze sprecyzowa,
e to rdo, podobnie jak wikszo tego rodzaju ankiet, nie doszacowuje najwikszych fortun11. Tak
jak ju odnotowalimy, wane jest rwnie dodanie, e t bardzo siln koncentracj majtkw
odnajdujemy w kadej grupie wiekowej12.
Nierwnoci majtkowe nawet w krajach najbardziej egalitarnych w dziedzinie majtkowej na
przykad w krajach skandynawskich z lat 70. XX wieku s zdecydowanie silniejsze ni nierwnoci
pacowe w krajach najbardziej nieegalitarnych w kwestii pac, jak Stany Zjednoczone z pocztku XXI
stulecia (zob. tabele 7.1 7.2 ). Wedle mojej wiedzy nie ma adnego spoeczestwa, w adnej epoce,
gdzie podzia wasnoci kapitau mona by okreli jako lekko nieegalitarny, to znaczy taki,
w ktrym najbiedniejsza poowa spoeczestwa posiadaaby znaczcy rzdu jednej pitej czy jednej
czwartej udzia w caoci majtku13. Optymizm nie jest jednak zakazany i dlatego pokazalimy
w tabeli 7.2 wirtualny przykad podziau majtku, przy ktrym nierwno byaby niewielka, a w
kadym razie mniejsza ni w modelach podziau skandynawskiego (nierwno oceniana jako
rednia), europejskiego (rednia dua) i amerykaskiego (dua). Oczywicie tryb dochodzenia
do takiego spoeczestwa idealnego przy zaoeniu, e chodzioby rzeczywicie o cel warty
osignicia pozostaje kwesti cakowicie otwart (wrcimy do niej w czwartej czci ksiki)14.
Podobnie jak przy nierwnoci pac, i tu wane jest dobre zrozumienie, czemu odpowiadaj te

wszystkie liczby. Wyobramy sobie spoeczestwo, w ktrym redni majtek netto wynosiby 200 000
euro na osob doros15, co stanowi obecnie w przyblieniu przypadek najbogatszych krajw
europejskich16. Widzielimy rwnie w drugiej czci, e ten redni majtek prywatny dzieli si
zasadniczo na dwie czci o porwnywalnych rozmiarach: z jednej strony dobra w nieruchomociach,
z drugiej strony aktywa finansowe i udziay w przedsibiorstwach (depozyty bankowe, projekty
oszczdnociowe, portfele akcji i obligacji, umowy ubezpieczeniowe na ycie, fundusze emerytalne
itp., po uwzgldnieniu dugw); wszystko to oczywicie przy rnicach midzy poszczeglnymi
krajami i ogromnych rnicach midzy poszczeglnymi jednostkami.
Jeli 50 % najbiedniejszych posiada 5 % caego majtku, oznacza to z definicji, e rednio
posiadaj oni rwnowarto 10 % redniego majtku w danym spoeczestwie. W wybranym
przykadzie 50 % najbiedniejszych posiada zatem rednio majtek netto 20 000 euro, co nie jest
zupenie niczym, ale stanowi niewiele w stosunku do bogactw posiadanych przez reszt kraju.
W takim spoeczestwie najbiedniejsza cz ludnoci dysponuje na og du liczb majtkw
zerowych lub niemal zerowych (kilka tysicy euro) zwykle czwarta cz ludnoci i pewn nie do
zlekcewaenia liczb majtkw nieznacznie ujemnych (kiedy dugi przekraczaj wysoko
aktyww) to czsto midzy jedn dwudziest a jedn dziesit ludnoci. Potem majtki rozkadaj
si a do sum rzdu 60 000 70 000 euro lub nawet troch wicej. Z tego zrnicowania sytuacji
i faktu istnienia wielkiej grupy osb o majtkach bliskich zera wynika generalna rednia okoo 20 000
euro wewntrz najbiedniejszej poowy ludnoci. W niektrych przypadkach moe chodzi o osoby na
drodze do nabycia wasnoci nieruchomoci, ktre s jeszcze powanie zaduone, std ich majtek
netto jest bardzo niewielki. Ale najczciej chodzi o najemcw mieszka, ktrych cay majtek
sprowadza si do kilku tysicy euro oszczdnoci niekiedy paru dziesitek tysicy euro na koncie
bankowym lub na ksieczkach oszczdnociowych. Jeli do majtku wczymy dobra trwae
samochody, meble, wyposaenie gospodarstwa domowego itp. bdce w posiadaniu tych osb, to
redni majtek 50 % najbiedniejszych wzronie najwyej do 30 000 40 000 euro17.
Dla tej poowy spoeczestwa same pojcia majtku i kapitau s do abstrakcyjne. Dla milionw
osb majtek ogranicza si do kilkutygodniowej pacy odoonej na koncie lub nisko oprocentowanej
lokacie, starej wyczyszczonej ksieczki oszczdnociowej otwartej przez cioci, samochodu i kilku
mebli. Te wanie przyziemne realia majtek jest tak skoncentrowany, e znaczna cz
spoeczestwa praktycznie nie wie o jego istnieniu i wyobraa sobie czasami, e znajduje si on
w posiadaniu jakich nierealnych, tajemniczych istot sprawiaj, e tym bardziej konieczne staje si
metodyczne i systematyczne zbadanie kapitau i jego podziau.
Na drugim kocu drabiny sytuacja wyglda tak, e jeli 10 % najbogatszych posiada 60 % caoci
majtku, wwczas automatycznie sprawia to, e rednio posiadaj oni rwnowarto szeciokrotnego
redniego majtku kraju, ktry rozpatrujemy. W wybranym przykadzie, przy rednim majtku 200
000 euro na osob doros, 10 % najbogatszych posiada wic rednio majtek netto rzdu 1,2 miliona
euro na dorosego.
Najwyszy decyl w ramach podziau majtkw, jeszcze bardziej ni w ramach podziau pac, jest
niezwykle nierwny. Kiedy udzia najwyszego decyla siga rzdu 60 % caoci majtku, jak to si
dzieje obecnie w wikszoci krajw europejskich, udzia najwyszego centyla wynosi generalnie
okoo 25 %, a nastpnych 9 % okoo 35 %. Pierwsi maj zatem redni majtek, ktry jest
dwadziecia pi razy wikszy od redniej spoeczestwa, podczas gdy drudzy maj zaledwie
czterokrotnie wicej od redniej. Konkretnie, w wybranym przykadzie, 10 % najbogatszych posiada
rednio majtek netto wart 1,2 miliona euro, z czego 5 milionw euro dla 1 % najbogatszych i nieco

mniej ni 800 000 euro dla 9 % nastpnych18.


Skad majtkw zmienia si rwnie znacznie wewntrz tej grupy. Na poziomie najwyszego
decyla prawie kady jest wacicielem swego mieszkania. Ale waga nieruchomoci wyranie maleje,
w miar posuwania si w gr hierarchii majtkw. W grupie 9 % w okolicach miliona euro stanowi
ona wicej ni poow majtkw, dla niektrych osb nawet ponad trzy czwarte. Odwrotnie na
poziomie najwyszego centyla, gdzie aktywa finansowe i udziay w przedsibiorstwach wyranie
dominuj nad aktywami w nieruchomociach. W szczeglnoci akcje i udziay w spkach tworz
niemal cao najwikszych fortun. Przy majtkach midzy 2 i 5 milionami euro udzia nieruchomoci
mieci si poniej jednej trzeciej; powyej 5 milionw spada poniej 20 %; powyej 20 milionw euro
spada poniej 10 %, natomiast akcje i udziay tworz prawie cao majtku. Nieruchomoci stanowi
ulubion lokat rednich i zamonych, ale prawdziwa fortuna skada si gwnie z aktyww
finansowych i udziaw w przedsibiorstwach.
Midzy 50 % najbiedniejszych (ktrzy posiadaj 5 % caoci majtku, czyli 20 000 euro redniego
majtku w wybranym przykadzie) i 10 % najbogatszych (posiadajcych 60 % caego majtku, czyli
1,2 miliona euro redniego majtku) znajduje si 40 % rodka: ta rednia klasa majtkowa posiada
35 % caego majtku, co oznacza, e jej redni majtek netto jest bardzo bliski redniej caoci
spoeczestwa w tym wypadku wynosi dokadnie 175 000 euro na osob doros. Wewntrz tej duej
grupy, w ktrej majtki rozcigaj si od zaledwie 100 000 euro do ponad 400 000 euro, posiadanie
gwnego miejsca zamieszkania na wasno i tryb jego pozyskania oraz spaty odgrywaj najczciej
kluczow rol. Ten kapita, skupiony przede wszystkim w nieruchomociach, jest niekiedy
uzupeniony znacznymi oszczdnociami finansowymi. Na przykad majtek netto wynoszcy 200 000
euro moe skada si z domu wartego 250 000 euro, od ktrego trzeba odj pozostao poyczki
w wysokoci 100 000 euro i doda 50 000 euro ulokowane w umowie ubezpieczeniowej na ycie albo
na ksieczce ubezpiecze emerytalnych. Kiedy spacanie domu bdzie zakoczone, majtek netto
osignie 300 000 euro lub wicej, jeli take oszczdnoci finansowe po drodze urosn. Oto jak
wyglda typowa trajektoria wewntrz redniej klasy w hierarchii majtkw, bogatszej od 50 %
najbiedniejszych (ktrzy nie maj prawie nic), lecz uboszej od 10 % najbogatszych (ktrzy maj
duo wicej).
Najwiksza nowo XX wieku: rednia klasa majtkowa
Nie ma wtpliwoci, e to rozwj prawdziwej redniej klasy majtkowej stanowi gwn
transformacj strukturaln w podziale bogactw w krajach rozwinitych w XX wieku.
Cofnijmy si o cay wiek, do okresu belle poque z lat 1900 1910. We wszystkich krajach
europejskich koncentracja kapitau bya wwczas znacznie dalej posunita ni obecnie. Wane jest,
bymy mieli przed oczami te rzdy wielkoci, ktre pokazalimy ju w tabeli 7.2. Na pocztku
XX wieku we Francji, w Wielkiej Brytanii czy w Szwecji, jak rwnie we wszystkich innych krajach,
dla ktrych dysponujemy danymi, 10 % najbogatszych zachowywao prawie cay majtek narodowy:
udzia najwyszego decyla siga 90 %. Sam tylko 1 % najzamoniejszych posiada ponad 50 %
caoci majtkw. Cz naleca do najwyszego centyla przekraczaa nawet 60 % w krajach
szczeglnie nieegalitarnych, jak Wielka Brytania. Z kolei 40 % grupy rodkowej miao zaledwie nieco
ponad 5 % majtku narodowego (5 10 %, w zalenoci od kraju), to znaczy nie wicej ni 50 %
najbiedniejszych, ktrzy tak jak dzi dysponowali mniej ni 5 %.
Inaczej mwic, nie istniaa wwczas klasa rednia sensu stricto, poniewa 40 % grupy rodkowej
byo niemal tak samo ubogich w majtek jak 50 % najbiedniejszych. Podzia kapitau obejmowa

ogromn wikszo osb nieposiadajcych prawie niczego i mniejszo zachowujc niemal cao
aktyww. Chodzio rzeczywicie o wan mniejszo (najwyszy decyl reprezentuje elit jeszcze
szersz ni najwyszy centyl, ktry sam w sobie stanowi grup spoeczn znaczc liczebnie), lecz
o mniejszo mimo wszystko. Krzywa dystrybucji bya oczywicie ciga, jak we wszystkich
spoeczestwach, ale nachylenie tej krzywej byo nadzwyczaj silne w okolicach najwyszego decyla
i najwyszego centyla, tak e przechodzio si w sposb niemal natychmiastowy ze wiata 90 %
najbiedniejszych (gdzie wszyscy mieli najwyej kilkadziesit tysicy euro majtku, jeli odniesiemy
to do dzisiejszych kwot) do wiata 10 % najbogatszych, gdzie kady posiada rwnowarto kilku,
jeli nie kilkudziesiciu milionw euro19.
Pojawienie si redniej klasy majtkowej byo znaczc, jakkolwiek chwiejn innowacj
historyczn, i bdem byoby jej nie docenia. Mona rzecz jasna wskazywa, e koncentracja
majtkw take i dzi pozostaje bardzo silna: udzia najwyszego decyla siga 60 % w Europie na
pocztku XXI wieku i przekracza 70 % w Stanach Zjednoczonych20. Jeli chodzi o nisz poow
ludnoci, to pozostaje ona jednakowo uboga w majtek dzi, jak bya niegdy: zaledwie 5 % caoci
w roku 2010, jak i w roku 1910. Tak naprawd klasa rednia wyrwaa dla siebie tylko troch resztek:
nie wicej ni jedn trzeci majtku w Europie, zaledwie jedn czwart w Stanach Zjednoczonych. Ta
rodkowa grupa skupia ludno czterokrotnie wiksz ni decyl najwyszy, tymczasem masa
majtkowa, ktr zachowuje, jest dwu- lub trzykrotnie mniejsza. Mona z tego wycign wniosek, e
nic si tak naprawd nie zmienio: kapita cigle rozoony jest w sposb skrajnie nierwny (zob.
tabela 7.2).
Wszystko to jest prawd i warto mie wiadomo, e historyczna redukcja nierwnoci
majtkowych ma duo mniejsz skal, ni si niekiedy wydaje. Nie ma zreszt gwarancji, e to
ograniczone zmniejszenie nierwnoci jest nieodwracalne. Resztki uzyskane przez klas redni s
jednak do znaczne i bdem byoby niedocenianie historycznego znaczenia tej zmiany. Kiedy
posiada si rwnowarto 200 000 czy 300 000 euro majtku, nie jest si moe bardzo bogatym, ale
daleko te do ubstwa i na og ludzie ci nie chc by traktowani jako biedni. Fakt, e dziesitki
milionw osb 40 % ludnoci, co stanowi znaczne ciao spoeczne, porednie midzy bogatymi
i biednymi posiadaj indywidualnie po kilka setek tysicy euro i zachowuj cznie midzy jedn
czwart a jedn trzeci majtku narodowego, oznacza transformacj o istotnym wymiarze. Chodzi
o zasadnicz zmian na historyczn skal, ktra gboko zmodyfikowaa krajobraz spoeczny
i struktur polityczn spoeczestwa, przyczyniajc si do zdefiniowania na nowo konfliktu o podzia.
Kluczowe jest zatem zrozumienie jej przyczyn.
Rwnoczenie transformacja ta przeoya si na silny spadek najwyszych majtkw. Udzia
najwyszego centyla zmniejszy si dwukrotnie, przechodzc w Europie od poziomu ponad 50 %
z pocztku XX wieku do okoo 20 25 % z koca XX i pocztku XXI wieku. Zobaczymy, e
przyczynio si to znaczco do zmiany kierunku wykadu Vautrina w tym sensie, e zdecydowanie
i strukturalnie zmniejszyo liczb majtkw wystarczajco duych, by mona byo wygodnie y
z czerpanych z nich rocznych rent, to znaczy liczb przypadkw, w ktrych Rastignac mgby lepiej
y, polubiajc pann Wiktoryn ni kontynuujc studia prawnicze. Zmiana ta jest tym bardziej
historycznie wana, e skrajny poziom koncentracji majtkw, jaki obserwuje si w Europie z lat
1900 1910, odnajdujemy w znacznym stopniu w cigu caego wieku XIX. Wszystkie rda, jakimi
dysponujemy, wskazuj, e te rzdy wielkoci okoo 90 % majtku dla najwyszego decyla, z czego
przynajmniej 50 % dla najwyszego centyla wydaj si rwnie cechowa tradycyjne spoeczestwa
wiejskie, czy chodzi o ancien rgime we Francji, czy o angielski XVIII wiek. Zobaczymy, e taka
koncentracja kapitau stanowi w rzeczywistoci warunek konieczny, aby spoeczestwa majtkowe,

takie jak te przedstawione w powieciach Balzaca czy Austen, cakowicie zatem zdeterminowane
przez majtek i dziedziczenie, mogy istnie i prosperowa. Z tego wanie wzgldu zrozumienie
warunkw pojawienia si, utrzymania i zaamania, a take moliwego powrotu do takich poziomw
koncentracji majtkw, stanowi jeden z podstawowych celw tej ksiki.
Cakowita nierwno dochodw: dwa wiaty
Przyjrzyjmy si na koniec rzdom wielkoci cakowitej nierwnoci dochodw, to znaczy nierwnoci
obserwowanej wwczas, gdy bierze si pod uwag zarazem dochody z pracy i z kapitau (zob. tabela
7.3). Nie bdzie niespodziank, e poziom cakowitej nierwnoci dochodw jest poredni midzy
nierwnoci dochodw z pracy i nierwnoci wasnoci kapitau. Zauwaymy take, e nierwno
cakowitego dochodu jest blisza nierwnoci w sferze pracy ni nierwnoci w ramach posiadanego
kapitau, co nie jest zaskoczeniem, poniewa dochody z pracy stanowi przecitnie midzy dwiema
trzecimi a trzema czwartymi cakowitego dochodu narodowego. Mwic konkretnie, najwyszy decyl
hierarchii dochodw zachowuje okoo 25 % dochodu narodowego w najbardziej egalitarnych
spoeczestwach skandynawskich lat 70. XX wieku (poziomy francuski i niemiecki byy wwczas
rzdu 30 %, a dzi s blisze 35 %) i ta cz moe rosn nawet do 50 % dochodu narodowego
w spoeczestwach najbardziej nieegalitarnych (z czego okoo 20 % dla najwyszego centyla), jak
ancien rgime czy belle poque we Francji i Zjednoczonym Krlestwie albo pocztek XXI wieku
w Stanach Zjednoczonych.
Czy mona wyobrazi sobie spoeczestwa, w ktrych koncentracja dochodw byaby wysza od
tego maksymalnego poziomu? Bez wtpienia nie. Jeli najwyszy decyl przywaszczaby sobie na
przykad 90 % rodkw wyprodukowanych kadego roku (z czego najwyszy centyl 50 %, jak
w wypadku majtkw), to jest prawdopodobne, e rewolucja pooyaby do szybko kres takiej
sytuacji, chyba e zaoymy istnienie szczeglnie skutecznego aparatu represji. Gdy chodzi
o wasno kapitau, taki poziom koncentracji ju jest przyczyn bardzo silnych napi politycznych,
ktre czsto trudno jest pogodzi z powszechnym prawem wyborczym. Moe si on utrzymywa, jeli
dochody z kapitau stanowi tylko ograniczon cz dochodu narodowego: midzy jedn czwart
a jedn trzeci, czasem moe nieco wicej, jak w czasach ancien rgimeu (w ktrym tak skrajna
koncentracja kapitau bya ju bardzo uciliwa). Jeli taki poziom nierwnoci miaby si odnosi do
caoci dochodu narodowego, to trudno sobie wyobrazi, emgby by akceptowany w sposb trway.
Jednoczenie nic nie pozwala nam twierdzi, e grna granica 50 % dochodu narodowego dla
najwyszego decyla nie moe by przekroczona i e wiat by si zawali, gdyby jaki kraj
zaryzykowa przekroczenie tego symbolicznego progu. Prawd mwic, dostpne dane historyczne s
stosunkowo niedoskonae, nie jest wic wykluczone, e ta symboliczna granica zostaa ju
przekroczona w przeszoci. W szczeglnoci jest moliwe, e cz najwyszego decyla przekroczya
50 % i zbliya si do 60 % lub nawet lekko powyej w czasach ancien rgimeu i w przededniu
rewolucji francuskiej albo w tradycyjnych spoeczestwach wiejskich. Tak naprawd mniej lub
bardziej znony charakter rwnie skrajnych nierwnoci zaley nie tylko od skutecznoci aparatu
represyjnego, ale rwnie a moe przede wszystkim od skutecznoci aparatu uzasadniajcego.
Jeli nierwnoci s postrzegane jako usprawiedliwione, na przykad poniewa wydaj si wynika
z faktu, e najbogatsi postanowili pracowa wicej albo skuteczniej od najbiedniejszych, albo jeli
zakaz dalszego zarabiania najbogatszym nieuchronnie szkodziby najuboszym, wwczas mona jak
najbardziej sobie wyobrazi, e koncentracja dochodw przekroczy swe historyczne rekordy. Oto
dlaczego wskazalimy w tabeli 7.3 na moliwo nowego rekordu, ktry mgby zosta osignity

przez Stany Zjednoczone okoo roku 2030, jeli nierwno dochodw z pracy i w mniejszym
stopniu nierwno wasnoci kapitau kontynuowayby wzrost z ostatnich dekad. Mona by wtedy
spodziewa si udziau rzdu 60 % dochodu narodowego dla najwyszego decyla i udziau niespena
15 % dochodu narodowego dla niszej poowy ludnoci.
Musz jednak podkreli, e od rozmiaru nierwnoci duo waniejsze jest ich uzasadnienie. Oto
dlaczego zasadnicz spraw jest analiza struktury nierwnoci. Z tego punktu widzenia gwn nauk
pync z tabel 7.1 7.3 jest niewtpliwie to, e istniej dwa bardzo odmienne sposoby dojcia do
duej nierwnoci cakowitego dochodu (okoo 50 % cakowitego dochodu dla najwyszego decyla,
z czego okoo 20 % dla najwyszego centyla).
Po pierwsze i jest to schemat klasyczny taka nierwno moe by produktem spoeczestwa
hipermajtkowego (albo spoeczestwa rentierw), to znaczy spoeczestwa, w ktrym majtki s
na og bardzo due i w ktrym koncentracja majtkw osiga skrajne poziomy (zwykle 90 %
cakowitego majtku dla najwyszego decyla, z czego okoo 50 % dla najwyszego centyla).
Hierarchia cznego dochodu jest wwczas zdominowana przez bardzo wysokie dochody z kapitau,
zwaszcza za przez dochody z kapitau dziedziczonego. Jest to schemat, ktry obserwujemy
z niewielkimi rnicami na tle caoci w spoeczestwach europejskich czasw ancien rgimeu
i belle poque. Naszym zadaniem bdzie zbadanie warunkw pojawienia si oraz dugotrwaoci
takich struktur majtkowych i nierwnoci, jak rwnie odpowied na pytanie, w jakiej mierze nale
one do przeszoci, a w jakiej mog dotyczy XXI wieku.
Po drugie i tu chodzi o nowy schemat, wynaleziony w duym stopniu przez Stany Zjednoczone
w ostatnich dekadach bardzo silna nierwno cakowitego dochodu moe by produktem
spoeczestwa hipermerytokratycznego (a przynajmniej prezentowanego jako takie przez osoby
znajdujce si u szczytu hierarchii). Mona take mwi o spoeczestwie supergwiazd (albo moe
raczej spoeczestwie superkadr, co stanowi pewn rnic; potem zobaczymy, ktre okrelenie jest
bardziej uzasadnione), to znaczy spoeczestwie bardzo nieegalitarnym, w ktrym szczyt hierarchii
dochodw byby zdominowany przez bardzo wysokie dochody z pracy, a nie przez dochody
dziedziczone. Powiedzmy od razu, e nie wypowiadamy si w tym momencie w kwestii, czy takie
spoeczestwo rzeczywicie moe by oceniane jako hipermerytokratyczne. Nie ma nic dziwnego
w tym, e beneficjenci takiego spoeczestwa lubi przedstawia w ten sposb hierarchi spoeczn
i niekiedy udaje im si przekona do tego cz przegranych. Nam chodzi jednak o moliwy
wniosek a priori rwnie dopuszczalny jak wniosek przeciwny nie za o hipotez. Zobaczymy wic,
w jakiej mierze wzrost nierwnoci dochodw z pracy w Stanach Zjednoczonych trzyma si logiki
merytokratycznej (o ile moliwa jest odpowied na tak zoone normatywnie pytanie).
W tym momencie musimy si zadowoli odnotowaniem, e to absolutne przeciwstawienie dwch
typw spoeczestw hipernieegalitarnych, a wic spoeczestwa rentierw i spoeczestwa
superkadr, jest naiwne i przesadne. Dwa rodzaje nierwnoci mog si doskonale kumulowa: nie ma
adnego powodu, dla ktrego kto nie mgby nalee jednoczenie do superkadr i by rentierem,
a wrcz przeciwnie, jak sugeruje to koncentracja majtkw wyranie wiksza w Stanach
Zjednoczonych ni w Europie. Nic rwnie nic nie przeszkadza dzieciom superkadr w stawaniu si
rentierami. W praktyce wszystkie spoeczestwa zawsze mieszaj obie logiki. Pozostaje faktem, e
istnieje wiele drg osignicia tego samego poziomu nierwnoci, a Stany Zjednoczone w drugiej
dekadzie XXI wieku cechuje przede wszystkim rekordowa nierwno dochodw z pracy (wysza ni
we wszystkich spoeczestwach obserwowanych w czasie i w przestrzeni, cznie ze spoeczestwami
cechujcymi si bardzo duymi rnicami kwalifikacji) i nierwnoci majtkowe mniej skrajne ni te
obserwowane w spoeczestwach tradycyjnych lub w Europie lat 1900 1910. Kluczowe jest zatem

zrozumienie warunkw rozwoju waciwych dla obu tych logik i niezapominanie, e mog one
dopenia si w XXI wieku a nie zastpowa jedna drug prowadzc w ten sposb do nowego
wiata nierwnoci, jeszcze bardziej skrajnych ni kiedykolwiek wczeniej21.
Problemy ze wskanikami syntetycznymi
Zanim przejdziemy do szczegowego badania ewolucji historycznych obserwowanych w rnych
krajach i prby udzielenia odpowiedzi na nasze pytania, powinnimy jeszcze doprecyzowa kilka
kwestii metodologicznych. Zwaszcza w tabelach 7.1 7.3 wskazalimy wspczynniki Giniego
odpowiadajce rnym rozpatrywanym podziaom. Wspczynnik Giniego od nazwiska woskiego
statystyka, Corrada Giniego, ktry opracowywa swoje badania na pocztku XX wieku i w latach
midzywojennych jest jednym z syntetycznych wskanikw nierwnoci najczciej uywanych
w oficjalnych raportach i w debacie publicznej. Zbudowany jest on w taki sposb, e pokazuje dane
zawarte midzy zerem a jedynk: jest rwny zeru przy idealnej rwnoci i jednemu w wypadku
absolutnej nierwnoci, to znaczy jeli nieskoczenie maa grupa zachowuje cao dostpnych
rodkw.
Stwierdzamy na przykad, e wspczynnik Giniego waha si w przyblieniu midzy 0,2 0,4 dla
podziau dochodw z pracy obserwowanych w rnych spoeczestwach, midzy 0,6 0,9 dla
podziau wasnoci kapitau i midzy 0,3 0,5 dla cakowitej nierwnoci dochodw. Przy
wspczynniku Giniego rwnym 0,19 podzia dochodw z pracy odnotowany w krajach
skandynawskich w latach 70. XX wieku nie jest odlegy od absolutnej rwnoci. Z kolei przy
wspczynniku Giniego rwnym 0,85 podzia majtkw stwierdzony w Europie okresu belle poque
bliski jest poziomu absolutnej nierwnoci22.
Wskaniki te istniej take inne, na przykad wspczynnik Theila s niekiedy przydatne, ale
bywaj te przyczyn wielu problemw. Wyraanie w jednym wskaniku liczbowym penej
nierwnoci podziau zarwno nierwnoci dzielcej d od rodka hierarchii, jak i oddzielajcej
rodek od gry albo gr od bardzo wysokiej gry piramidy moe by proste i pocigajce na
pierwszy rzut oka, ale nieuchronnie troch mylce. Tak naprawd niemoliwe jest ujcie
wielowymiarowej rzeczywistoci za pomoc jednowymiarowego wskanika, chyba e chcemy
skrajnie uproci t rzeczywisto i pomiesza rzeczy, ktrych miesza nie powinnimy. Spoeczna
rzeczywisto oraz polityczne i ekonomiczne znaczenie nierwnoci s bardzo rne w zalenoci od
poziomw podziau, std wane jest, by je analizowa oddzielnie. Dodatkowo wspczynnik Giniego
i inne syntetyczne wskaniki wykazuj tendencj do mieszania nierwnoci w sferze pracy
z nierwnoci w sferze posiadania kapitau, podczas gdy wchodzce w gr mechanizmy
ekonomiczne, podobnie jak aparaty normatywnego uzasadnienia nierwnoci, s w obu przypadkach
odmienne. Z wszystkich tych powodw wydao nam si zdecydowanie korzystniejsze analizowanie
nierwnoci na podstawie tabel podziau wskazujcych udziay rnych decyli i centyli w cakowitym
dochodzie i cakowitym majtku, ni posugiwanie si syntetycznymi wskanikami takimi jak
wspczynnik Giniego.
Tabele podziau maj poza tym zalet zmuszenia jednych i drugich do uwzgldnienia poziomw
dochodw i majtkw rnych grup spoecznych, tworzcych istniejce hierarchie, w gotwce (bd
w procentach rednich dochodw i majtkw w analizowanych krajach), a nie w statystycznych
jednostkach, fikcyjnych i trudnych do rozszyfrowania. Tabele podziau pozwalaj uzyska bardziej
konkretny i namacalny obraz nierwnoci spoecznych, jak rwnie lepiej uwiadomi sobie warto

i ograniczenia dostpnych nam danych. Syntetyczne wskaniki statystyczne, takie jak wspczynnik
Giniego, prezentuj abstrakcyjn i aseptyczn wizj nierwnoci, ktra nie tylko nie pozwala jednym
i drugim usytuowa si w hierarchii ich epoki (wiczenie zawsze potrzebne, zwaszcza gdy naley si
do najwyszych centyli danego ukadu i ma skonno do zapominania o tym, co czsto si zdarza
ekonomistom), ale rwnie przeszkadza w uwiadomieniu sobie, e niekiedy dane odzwierciedlaj
anomalie i niedokadnoci, a w kadym razie nie s w peni porwnywalne w czasie lub midzy
krajami (na przykad poniewa grne czci podziau s skrcone albo kiedy dochody z kapitau s
pominite przy jednych krajach, lecz nie przy innych). Praca z tabelami podziau zmusza nas do
wikszej spjnoci i przejrzystoci.
Wstydliwa zasona oficjalnych publikacji
Z tych samych powodw ostrzegamy przed korzystaniem z takich wskanikw jak stosunek midzy
decylami, ktrym czsto posuguje si OECD oraz instytuty statystyczne rnych krajw w ich
oficjalnych raportach powiconych nierwnociom. Najczciej uywany stosunek midzy decylami
to P90/P10, to znaczy stosunek midzy progiem dochodu odpowiadajcym 90 percentylowi podziau
a progiem odpowiadajcym 10 percentylowi23. Na przykad o sytuacji, kiedy trzeba przekroczy prg
5000 euro miesicznie, by znale si w grupie najbogatszych 10 %, i by poniej progu 1000 euro
miesicznie, by wej do grupy 10 % najbiedniejszych, mwi si, e stosunek P90/P10 wynosi 5.
Podobnie takie wskaniki mog by przydatne zawsze dobrze jest mie wicej informacji
o obserwowanej formie podziau. Ale naley by wiadomym faktu, e ze wzgldu na sw konstrukcj
wskaniki te w ogle nie uwzgldniaj ewolucji podziau poza 90 percentylem. Mwic konkretnie,
dla tego samego stosunku midzy decylami P90/P10 jest moliwe, e udzia najwyszego decyla
w caoci dochodw lub majtkw wyniesie 20 % (jak w wypadku skandynawskich pac z lat 70.
XX wieku), 50 % (jak dochodw amerykaskich z pocztku XXI wieku) albo nawet 90 % (jak
majtkw europejskich z czasw belle poque). W kadym z tych przypadkw nie dowiemy si
niczego z publikacji organizacji midzynarodowych i oficjalnych instytutw statystycznych, ktre
najczciej koncentruj si na wskanikach, wiadomie nie biorc pod uwag gry podziau, i nie daj
adnych wskazwek co do rednich dochodw i majtkw poza 90 percentylem.
Najczciej tumaczy si to niedoskonaoci dostpnych danych. Te trudnoci istniej, ale mog
by przezwycione, jeli tylko posuymy si odpowiednimi rdami, jak dowodz tego dane
historyczne zgromadzone (przy ograniczonych rodkach) w World Top Incomes Database (WTID).
Zaczy one powoli zmienia sposb naszego postpowania. W istocie taki wybr metodologiczny ze
strony narodowych i midzynarodowych administracji publicznych, czyli ignorowanie samej gry
podziau, jest daleki od neutralnoci: oficjalne raporty maj przyczynia si do informowania opinii
publicznej o podziale bogactw, a tymczasem czsto prezentuj sztucznie zagodzon wizj
nierwnoci. Aby posuy si porwnaniem, to tak, jakby w oficjalnym raporcie rzdowym
o nierwnociach we Francji w roku 1789 postanowiono cakowicie pomin wszystko to, co dzieje
si poza 90 percentylem (czyli grup pi do dziesiciu razy liczniejsz ni cao arystokracji
z epoki) pod pretekstem tego, e zbyt trudno byoby o tym mwi. To tym bardziej godne
poaowania, bo tak wstydliwe podejcie instytucji moe co najwyej sprzyja najdzikszym fantazjom
i oglnej utracie zaufania ludzi do statystyki i statystykw, niekoniecznie za to zagodzeniu
spoecznych napi.
Z drugiej strony stosunki midzy decylami ukazuj niekiedy znaczne wartoci z powodw w duej
mierze sztucznych. Na przykad jeli chodzi o podzia wasnoci kapitau, to 50 % najmniejszych

majtkw w caoci ma na og warto blisk zeru. Zalenie od tego, jak mierzy si mae majtki
na przykad czy uwzgldnia si dobra trwae i dugi moemy uzyska bardzo rne szacunki
poziomu 10 percentyla w hierarchii majtkw w danym spoeczestwie: poziom ten moe by rzdu
100 euro, 1000 euro lub 10 000 euro, co w istocie nie rni si tak bardzo, ale moe okreli stosunki
midzy poszczeglnymi decylami na bardzo rnych poziomach w zalenoci od kraju i epoki,
podczas gdy udzia dolnej poowy majtkw w kadym wypadku wynosi poniej 5 % caoci majtku.
Do podobnie rzecz si ma z podziaem dochodw z pracy. W zalenoci od sposobu, w jaki
zdecydujemy si traktowa dochody zastpcze i krtkie okresy pracy (na przykad zalenie od tego,
czy redni dochodw z pracy obliczamy na podstawie tygodnia, miesica, roku, czy dekady),
moemy spotka si z odmiennymi progami P10 (a wic stosunkw midzy decylami), mimo e cz
50 % najniszych dochodw z pracy w caoci pozostanie w rzeczywistoci stosunkowo stabilna24.
Jest to prawdopodobnie jeden z podstawowych czynnikw tumaczcych, dlaczego lepiej jest bada
podzia tak, jak to przedstawilimy w tabelach 7.1 7.3, to znaczy kadc nacisk na udziay rnych
grup w szczeglnoci dolnej poowy i najwyszego decyla kadego spoeczestwa w caoci
dochodw i majtkw bardziej ni na kwesti progw. Udziay pozwalaj widzie spoeczne realia
w sposb duo stabilniejszy ni stosunki midzy progami.
Powrt do tablic spoecznych i arytmetyki politycznej
Przedstawilimy rne powody, dla ktrych tabele podziau stanowi w naszych oczach najlepsze
narzdzie do badania podziau bogactw, duo odpowiedniejsze ni wskaniki syntetyczne i stosunki
midzy decylami.
Dodajmy, e nasze podejcie jest najbardziej zgodne z podejciem rachunkowoci narodowej.
W momencie, gdy rachunki narodowe w wikszoci krajw dostarczaj corocznie informacji na temat
dochodu narodowego i majtku narodowego (a wic take redniego dochodu i redniego majtku,
poniewa uwzgldniaj rda demograficzne i cakowit liczb ludnoci), nastpnym etapem jest
oczywicie rozoenie tych mas dochodw i majtkw midzy poszczeglne decyle i centyle. Taka
rekomendacja zostaa sformuowana w licznych raportach zmierzajcych do poprawienia
i humanizacji rachunkowoci narodowej, cho z niewielkimi postpami do tej pory25. Wyrnienie
50 % najbiedniejszych, 40 % nastpnych i 10 % najbogatszych moe by susznie uznawane za
pierwszy krok w tym kierunku. Takie podejcie pozwala w szczeglnoci na to, by wszyscy zdali sobie
spraw, do jakiego stopnia wzrost produkcji krajowej i dochodu narodowego znajduje odbicie lub
nie w dochodach faktycznie otrzymywanych przez poszczeglne grupy spoeczne. Na przykad sama
tylko informacja o udziale najwyszego decyla mwi o tym, w jakim stopniu nieproporcjonalnie dua
cz wzrostu zostaa przejta przez gr podziau. Wykorzystanie wspczynnika Giniego albo
stosunku midzy decylami nie pozwala odpowiedzie na takie pytanie w sposb rwnie precyzyjny
i przejrzysty.
Tabele podziau, ktrych uywanie zalecamy, s w pewnym sensie bliskie tablicom spoecznym
(social tables) modnym w XVIII i z pocztkiem XIX wieku. Wymylone w Zjednoczonym Krlestwie
i we Francji z kocem XVII i w cigu XVIII wieku, tablice te byy szeroko uywane, poprawiane
i komentowane we Francji czasu owiecenia, jak w synnym hale arytmetyka polityczna
z Encyklopedii Denisa Diderota. Od pierwszych wersji opracowanych przez Gregoryego Kinga na rok
1688 do bardziej dopracowanych obrazw wykonanych przez Jeana-Josepha Expillyego czy
Achillea-Nicolasa Isnarda w przededniu rewolucji francuskiej, lub przez Jacquesa Peucheta, Patricka

Colquhouna czy Samuela Blodgeta podczas okresu napoleoskiego, tablice te prbuj zawsze
przedstawia cao struktury spoecznej: pokazuj liczb szlachty, buruazji, panw, rzemielnikw,
rolnikw itd. oraz szacowane wysokoci ich dochodw (i niekiedy majtkw), w zwizku
z pierwszymi szacunkami dochodu narodowego i majtku narodowego sporzdzonymi w tym samym
czasie przez tych autorw. Jednake zasadnicza rnica jest taka, e tablice te opieraj si na
kategoriach spoecznych ze swojej epoki i nie prbuj dzieli bogactw na decyle czy centyle26.
Mimo to tablice spoeczne, poprzez namacalny wymiar, ktry prbuj nada nierwnoci i przez
pooenie nacisku na udziay majtku narodowego zachowywane przez rne grupy spoeczne (w
szczeglnoci rne warstwy elit), w wyrany sposb zbliaj si do podejcia, jakie stosujemy.
Zarazem s stosunkowo odlege w duchu od aseptycznych, statystycznych miar nierwnoci, ktrych
naduywano w XX wieku i ktre wykazyway tendencj do naturalizacji podziau majtkw w stylu
Giniego lub Pareto. Pomiar nierwnoci nigdy nie jest neutralny. Do tych dyskusji wrcimy
w kolejnych rozdziaach, gdy zajmiemy si zasad Pareto i jego synnymi wspczynnikami.

H. de Balzac, Ojciec Goriot, tum. A. Bortnowska, S. Lewental, Warszawa 1881, s. 46 52,


https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/ojciec-goriot.pdf.
2 Tame, s. 48. Do obliczania dochodw i fortun Balzac posuguje si najczciej frankiem w zocie lub liwrem (jednostki o tej samej
wartoci od czasu wprowadzenia franka germinal), niekiedy ecu (moneta srebrna warta pi frankw w XIX wieku), a rzadziej
zotym luidorem (moneta dwudziestofrankowa, warta ju 20 liwrw za ancien rgimeu). Wszystkie te pienidze s tak stabilne
w tamtej epoce pozbawionej inflacji, e czytelnik z atwoci przechodzi od jednej do drugiej. Zob. rozdzia 2. Wrcimy
szczegowo do sum cytowanych przez Balzaca w rozdziale 11.
3 Tame, s. 49.
4 Z doniesie prasowych wynika, e syn jednego z byych prezydentw Francji, student prawa w Paryu, polubi jaki czas temu
spadkobierczyni sieci sklepw ze sprztem elektronicznym Darty. Bez wtpienia nie spotka jej jednak w hoteliku Vauquer.
5 Obliczamy decyle populacji dorosych (nieletni na og nie maj dochodw) i w miar moliwoci na poziomie indywidualnym.
Szacunki z tabel 7.1 7.3 opieraj si na tej definicji. Dla niektrych krajw jak Francja i Stany Zjednoczone dane historyczne
dotyczce dochodw s dostpne wycznie na poziomie gospodarstw domowych (dochody maonkw s wwczas dodawane).
Zmienia to nieznacznie udziay poszczeglnych decyli, ale nie wpywa na dugoterminowe ewolucje, ktre nas tutaj interesuj. Co
do pac, to dane historyczne s na og dostpne na poziomie indywidualnym. Zob. aneks techniczny.
6 Zob. aneks techniczny i tabel S7.1 (dostpn na stronie internetowej).
7 Jak ju zauwaylimy, mediana wskazuje poziom, poniej ktrego znajduje si poowa spoeczestwa. W praktyce mediana mieci
si z zasady poniej redniej, poniewa podzia jest zawsze rozcignity ku grze, co cignie redni (ale nie median) do gry.
Dla dochodw z pracy mediana stanowi zwykle rzd 80 % redniej (na przykad okoo 1600 euro mediany pacy przy redniej
pacy 2000 euro). Dla majtkw mediana moe by bardzo maa: czsto zaledwie 50 % redniego majtku lub prawie nic, jeli
najbiedniejsza poowa ludnoci nie posiada niemal niczego.
8 Czym jest stan trzeci? Wszystkim. Czym by dotychczas w porzdku