Vous êtes sur la page 1sur 2

BaUkMpraoQak saMklpna

AaiNa
baaMQakama iSaxaNa

BaUkMp maaga-dSa-k saUcanaa


BaUkMpp`vaNa p`doSaat kt-na iBaMtI Asalaolyaa [maartIMnaa p`aQaanya ka idlao jaato?
kt-naiBaMt [maart mhNajao kaya
P`abailat ka^ik`Tcyaa (Aar.saI.) [maartIMmaQyao sahsaa laadI tuLyaa AaiNa
stMBaacyaa jaaoDInaoca }Qva- pT\TI-sadRSya iBaMtI Asatat %yaaMnaa kt-na iBaMtI Asao
mhNatat (AakRtI 1). yaa iBaMtI saaQaarNapNao [maartIcyaa payaacyaa patLIva$na
sau$ hao}na [maartIcyaa saMpUNa- ]McaIvar salagapNao Asatat. bahumajalaI
[maartIMmaQyao %yaaMcaI jaaDI kmaItkmaI 150 imaima, ikMvaa jaastItjaast 400 imaima
[tkI AsaU Sakto. saaQaarNapNao kt-na iBaMtI [maartIMcyaa daonhI laaMbaI AaiNa
$MdI drmyaana baaMQalyaa jaatat.

P`abailat
ka^MiT
iBaMtI
AaraKDa

payaa

P`abailat ka^MiT
kt-na iBaMt

AakRtI 1: [maartImaQaIla P`abailat ka^Mik`T kt-na iBaMtI BaUkMp p`itraoQa

krNyaasaazI ]<ama saMrcanaa%mak p`NaalaI

kt-na iBaMtIcao vaastuSaas~Iya pOlaU


Anaok kt-na iBaMtIMsah Asalaolyaa p`bailat ka^Mi`kTcyaa iBaMtIMnaa stMBadoKIla
Asatat ho stMBa p`amau#yaanao gau$<vaIya bala vaahUna naotat (mhNajaoca [maartImaQaIla
vastU AaiNa svabalaaMmauLo Asalaolao). kt-na iBaMtI %yaaMcyaa AiBasqaaipt idSaolaa maaozo
saamaqya- AaiNa dRZta dotat jyaamauLo [maartIcaa paSvaI-ya daola laxaNaIyair%yaa kmaI
haotao AaiNa %yaamauLo saMrcanaa AaiNa %yaatIla GaTkaMcaI xait kmaI haoto. kt-na
iBaMtI maaozo ixatIja bala vaahUna naot Asalyaanao %yaaMcyaavar haoNaaro pirBa`ma pirNaama
AiQak Asatat. mhNaUnaca %yaaMcyaa payaaMcyaa saMklpnaakDo ivaSaoYa laxa purivaNao
AavaSyak Aaho. kt-na iBaMtI p`aQaanyatonao daonhI laaMbaI AaiNa $MdIlaa doNao
AavaSyak Aaho. tqaaip %yaa jar ekaca idSaonao AsatIla tr tIv`a BaUkMpacyaa
pirNaamaaMcaa p`itraoQa krNyaasaazI }Qva- samatlaamaQyao tuLyaa AaiNa stMBaaMcaI yaaogya
jaalak (ijalaa AaGaUNa- p`itraoQa caaOkT Asao mhNatat) doNao AavaSyak Aaho.
kt-na iBaMtIMmaQyao drvaajao ikMvaa iKD@yaaMcao ]GaaD dota yao} Saktat, prMtu
%yaaMcao Aakar lahana Asalao paihjaot jaoNaok$na iBaMtImaQaUna vaahNaa-yaa balaaMnaa
kmaItkmaI ADqaLa inamaa-Na hao[-la. tsaoca, ]GaaDaMcao samaimatImaQyao sqaanainaiScat
kolao paihjaot. ]GaaDaMjavaLIla iBaMtIMcaa kaTCod ixatIjaIya BaUkMpIya balaaMnaa
vaahUna naoNyaasa purosaa Aaho yaacaI Ka~I pTivaNyaasaazI ivaSaoYa saMklpna
tpasaNaIcaI AavaSyakta Asatoo.
[maartIMmaQaIla pILamauLo haoNaa-yaa duYpirNaamaaMnaa TaLNyaasaazI [maartImaQaIla
kt-na iBaMtI AaraKDyaat samaimatImaQyao sqaanainaiScat kolyaa paihjaot (AakRtI
2). %yaa AaraKDyaamaQyao eka ikMvaa daonhI idSaaMnaa samaimatImaQyao Asalyaa
paihjaot. kt-na iBaMtI [maartIcyaa baahya pirimatIBaaovatI sqaanainaiScat kolyaasa
AiQak pirNaamakark zrtat Asaa ivanyaasa [maartIMcaa pILasa p`itraoQa
vaaZivatat.

P`abailat ka^ik`Tcyaa [maartIMmaQaIla kt-na iBaMtIcao fayado


yaaogya saMklpna AaiNa tpSaIlavaar AaroKna kolaolyaa kt-na iBaMtI Asalaolyaa
[maartIMnaI BaUtkaLatIla BaUkMpat AitSaya ]<ama kRtI kolaI Aaho. kt-na
iBaMtIMcyaa [maartIMcao tIv`a BaUkMpaMnaa p`itraoQa krNyaat ABaUtpUva- yaSa
KalaIlap`maaNao saaraMSa$pat saaMigatlao Aaho:
tIv`a BaUkMpaMnaa p`itraoQa krNyaasaazI baaMQaNyaat yaoNaayaa ka^ik`Tcyaa
[maartI kt-na iBaMtIMiSavaaya baaMQaNao Aaplyaalaa prvaDNyaasaarKo naahI.
:: maak- ifnTola, AmaoirkotIla ek naamaaMikt sallaagaar AiBayaMta
AitBaUkMpp`vaNa p`doSaatIla kt-na iBaMtIMnaa ivaSaoYa tpSaIlavaar AaroKnaacaI
AavaSyakta Asato. tqaaip, pUvaI-cyaa BaUkMpat jyaa [maartIMmaQyao puroSaa iBaMtI
Aahot prMtu, jyaa ivaSaoYat: BaUkMpIya kRtIMsaazI tpSaIlavaar AaroKna kolyaa
gaolyaa nasalyaa (prMtu purosao yaaogya vagaI-krNa p`balana Asalaolyaa) trIhI
kaosaLNyaapasaUna bacaavalyaa. kt-na iBaMtI [maartI yaa Anaok BaUkMpp`vaNa
p`doSaaMmaQyao ]da. icalaI, nyauJaIlaMD AaiNa Amaoirka. kt-na iBaMtI yaa laaokip`ya
Aahot, karNa yaa iBaMtIMcao tpSaIlavaar p`balana AaroKna ho sarLsaaoT AaiNa
mhNaUna baaMQakama sqaLI sahjair%yaa laagaU krNyaasa Sa@ya Aaho. kt-na iBaMtI yaa
%yaaMcyaa baaMQakama maUlya AaiNa saMrcanaa%mak tsaoca AsaMrcanaa%mak GaTk (jasao
kacaocaI tavadanao AaiNa [maartItIla vastU) yaa daonhI baabaIMmaQyao kaya-xama Aahot.

kt-na iBaMtIMcao
AsamaimatIya sqaana
Apoixat naahI
[maartIcyaaAaraKDyaamaQaIla
daonhI AxaaMBaaovatI samaimatI

kt-na iBaMtIMcao [maartIcyaa


pirGaalagat samaimatIya sqaana
Apoixat Aaho

AakRtI 2: kt-na iBaMtI AaraKDyaamaQyao samaimatImaQyao AsaNao AavaSyak


Aaho [maartImaQaIla pIL TaLta yao} Saktao.

45

IITK-BMTPC BaUkMp maaga-dSa-k saUcanaa 23

pRYz .2

BaUkMpp`vaNa p`doSaat kt-na iBaMtI Asalaolyaa [maartIMnaa p`aQaanya ka idlao jaato?


kt-na iBaMtIMcao tMtuxama saMklpna
p`bailat ka^ik`Tcyaa tuLyaa AaiNa stMBaap`maaNaoca p`bailat ka^Mi`kT kt-na
iBaMtIdoKIla tMtuxamair%yaa saMkilpt kolyaasa caaMgalaI kamaigarI krtat. ekUNaca
iBaMtIMcao BaaOimatIk gauNaQama-, p`balanaacao p`kar AaiNa p`maaNa, AaiNa [maartIMMmaQaIla
]va-irt GaTkaMsaaobat jaaoDNaI yaa baabaI iBaMtIMcaI tMtuxamata sauQaarNyaasa madt
krtat. p`bailat ka^Mi`kT GaTkaMsaazI BaartIya tMtuxama tpSaIlavaar AaroKna
(Aaya. esa\. 13920- 1993) krNyaasaazI ivaSaoYa saMklpna maaga-dSa-k t<vao
doNyaat AalaI Aahot.
iBaMtIcaI ekMdr BaUimatI: kt-na iBaMtI yaa kaTCodat laMbagaaola Asatat
mhNajaoca kaTCodacao ek pirmaaNa dusa-yaa pirmaaNaapoxaa AiQakca maaozo Asato.
tsaoca AayatakRtI kaTCod doKIla baraca saamaanya Aaho L AaiNa U Aakaracao
kaTCod sauQda vaaprlao jaatat AakRtI 3). [maartIcyaa ]d\vaahk gaaByaaBaaovatI
patL iBaMtI Asalaolao kUpk doKIla kt-na iBaMtI mhNaUna kaya- k$ Saktat
AaiNa %yaaMcaa BaUkMpIya balaaMnaa p`itraoQa krNyaasaazI fayada k$na Gaota Aalaa
paihjao.
C-

Aakar
L-

taNa

saMpIDna

saImaa GaTkaMmaQaIla javaLjavaL


vyaMtravar pir$iQdt p`balana
}Qva- p`balanaacaI payaamaQyao yaaogya
naaMgarNa
(A )

saImaa GaTk

vaaZIva jaaDIiSavaaya saImaa GaTk

Aakar
vaaZIva jaaDIiSavaaya saImaa GaTk

]d\vaahkaBaaovatIcaa
P`abailat ka^ik`Tcaa
paokL gaaBaa
AayatakRtI
AakRtI 3: P`abailat ka^ik`Tcyaa [maartImaQaIla kt-na iBaMtI ivaivaQa

BaaOimatIya Aakar Sa@ya Aahot.


P`abailat ka^Mi`kT iBaMtImaQaIla p`balana gaja: iBaMtIMmaQyao paolaadI p`balana gaja
inayamaIt vyaMtravar }Qva- AaiNa ixatIja jaalak tyaar k$na Taklao paihjaot
(AakRtI 4A). iBaMtImaQyao }Qva- AaiNa ixatIja p`balana eka ikMvaa daona
samaaMtr straMmaQyao jyaaMnaa pTla mhNatat Asao Takta yaoto. ixatIja p`balana
iBaMtIMcyaa TaokaMnaa naaMgarlao paihjao. p`balana gajaaMcao p`%yaokI ixatIja AaiNa }QvaidSaotIla ikmaana xao~fL, kaTCodacyaa 0.0025 pT [tko Asalao paihjao. ho
}Qva- p`balana iBaMtIMcyaa kaTCodadrmyaana eksamaanapNao vagaI-kirt kolao paihjao.
saImaaGaTk: BaUkMpacyaa ixatIjaIya balaaMmauLo inamaa-Na haoNaa-yaa maaozyaa
p`maaNaavarIla pirBa`ma AaGaUNaa-MmauLo kt-na iBaMtIMcyaa kDa maaozo saMpIDna AaiNa
taNaacao p`itbala AnauBavatat. kt-na iBaMtI tMtuxama pQdtInao vat-NaUk krNyaacaI
Ka~I imaLivaNyaasaazI iBaMtIcyaa TaokakDIla BaagaatIla ka^Mi`kT ivaSaoYa pQdtInao
p`bailat kolao gaolao paihjao jaoNaok$na to svat:cao saamaqya- na kmaI krta vyau<`kmaI
taNaaMcaa saamanaa krtIla (AakRtI 4ba). iBaMtIMcyaa Taokacyaa vaaZIva pir$iQdt
BaagaaMnaa saImaa GaTk Asao mhNatat. saImaa GaTkatIla ivaiSaYT pir$Qd Anaup`sqa
p`balana ho p`bailat ka^Mi`kT caaOkTItIla stMBaap`maaNao Aaho (pha Aaya. Aaya.
TI. ko. -baI. ema. TI. pI. saI.BaUkMpmaaga-dSa-k saUcanaa 19). kQaIkQaI,
yaa saImaaGaTkaMmaQyao kt-na iBaMtIMcaI jaaDI vaaZivalaI doKIla jaa} Sakto.
saImaaGaTk Asalaolyaa p`bailat ka^Mi`kT [maartIMnaa laxaNaIyair%yaa AiQak namana
saamaqya- AaiNa ixatIja kt-na balavaahk xamata Asato, AaiNa %yaamauLo saImaaGaTk
nasalaolyaa iBaMtIMcyaa tulanaot kmaI BaUkMp xaitsa p`vaNa haotat.

46

saImaa GaTkatIla pir$iQdt p`balana: 1350


AMSaamaQaIla AakDo javaLjavaL vyaMtr
Asalaolao baMQa

saImaa GaTk

iBaMtIcyaa p`balanaacaI saImaa


GaTkamaQyao naaMgarNa

(ba)

AakRtI 4: Aaya\.esa\. 13920- 1993 nuasaar kt-na iBaMtImaQaIla mau#ya


p`balanaacaa AaraKDa- caaMgalyaa BaUkMpIya kRtIsaazI tpSaIlavaar

AaroKna hI gau$ikllaI Aaho.


saMbaMiQat BaUkMp maaga-dSa-k saUcanaa
saUcanaa 6: BaUkMpadrmyaana vaastuSaas~Iya vaOiSaYTyao [maartIMvar ksaa pirNaama
krtat?
saUcanaa 19: P`abailat kaM^iTcyaa [maartIMmaQaIla stMBa BaUkMpacaa p`itraoQa ksaa
krtat?
saMdiBa-ya saaih%ya
Aaya\.esa\. 13920, (1993), [MiDyana sT^nDD- kaoD Aa^f p`^i@Tsa fa^r

D@Ta[-la iDToilaMga Aa^f irnfaosa-D\ ka^Mi`kT sT/@casa- sabjao@ToD TU isasmaIk


faosao-sa, byaurao Aa^f [MiDyana sT^nDD-sa\, navaI idllaI
pa^lao TI, AaiNa ip`sTlao ema. jao. ena., (1992), isasmaIk iDJaa[-na Aa^f
maosanarI A^ND irnafaosa-D\ ka^Mi`kT ibalDIMgja\ jaa^na ivalaI A^ND sansa\, Amaoirka
sqaap%ya AiBayaaMi~kI pirBaaYaa kaoSa, BaaYaa saMcaalanaalaya, maharaYT/ Saasana, mauMba[laoKk: saI. vhI. Aar. mauit-, BaartIya p`aOVaoigakI saMsqaana kanapUr, kanapUr, Baart
p`ayaaojak: baaMQakama saaih%ya AaiNa p`aOVaoigakI saMvaQa-k maMDL, navaI idllaI, Baart
Anauvaad: SauBada A. gaDkr kaya-karI AiBayaMta saava-jainak baaMQakama ivaBaaga
maharaYT, Saasana

pirxaNa: Da^. ema\. ema\. basaaolao, maajaI AiQavyaa#yaata, vhI. Aar. saI. [-.,
naagapUr AaiNa Da^.Aaomap`kaSa jayasvaala, sahayyak AiQavyaa#yaata,
vhI.ena\.Aaya.TI., naagapUr
ho p`kaSana Aaya\.Aaya\.TI.kanapUr AaiNa baI.ema\.TI.PaI.saI. navaI idllaI yaaMcyaa maalakIcao Aaho.
yaa saUcanaa %yaatIla ivaYayaaMmaQyao badla na krta AaiNa yaaogya paoca do}na punainamaI-t krta yao} SaktIla.
Aaplyaa saUcanaa AiBap`aya kRpyaa nicee@iitk.ac.in yaa [- p<yaavar pazvaavyaat. yaa AaQaIcyaa
Aaya\.Aaya\.TI.ko. baI.ema\.TI.PaI.saI. BaUkMp saUcanaa baGaNyaakrIta www.nicee.org ikMvaa
www.bmtpc.org yaa saMkotsqaLaMnaa BaoT dyaa.
maaca- 2008